ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ pawiki https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਾਟਕ ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Event Event talk Topic 0 1067 840163 840155 2026-05-29T12:23:27Z ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ 12797 840163 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ਭਾਰਤ ਗਣਰਾਜ | common_name = ਭਾਰਤ | native_name = <!--ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬੇ ਤੋਂ ਨਾ ਹਟਾਓ ਕਿਉਂਕਿ ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬੇ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਅਤੇ ਲਿਪੀਅੰਤਰਨ ਇਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ [[WP:Manual of Style/India-related articles#Indic scripts in leads and infoboxes]].--> {{transliteration|hi|ISO|Bhārat Gaṇarājya}}<br />{{smaller|(see [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰੀ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਮ|ਹੋਰ ਸਥਾਨਕ ਨਾਮ]])}} | image_flag = Flag of India.svg | alt_flag = ਲੇਟਵੇਂ ਤਿਰੰਗੇ ਝੰਡੇ ਵਾਲੇ, ਉੱਪਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਤੱਕ, ਡੂੰਘੇ ਭਗਵੇਂ, ਚਿੱਟੇ ਅਤੇ ਹਰੇ ਹਰੀਜੱਟਲ ਬੈਂਡ। ਚਿੱਟੇ ਬੈਂਡ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ 24 ਸਪੋਕਸ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਨੇਵੀ-ਨੀਲਾ ਪਹੀਆ ਹੈ। | image_coat = Emblem of India.svg | symbol_width = 60px | alt_coat = ਤਿੰਨ ਸ਼ੇਰ ਖੱਬੇ, ਸੱਜੇ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਫ੍ਰੀਜ਼ ਦੇ ਉੱਪਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਪਟ ਘੋੜਾ, ਇੱਕ 24-ਸਪੋਕ ਵ੍ਹੀਲ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਾਥੀ ਹੈ। ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਮਨੋਰਥ ਹੈ: "सत्यमेव जयते". | symbol_type = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ|ਮੋਹਰ]] | other_symbol = {{native phrase|sa|"[[ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ]]"|italics=off}}<br />"I Bow to Thee, Mother"{{lower|0.2em|{{efn|"[...] ''ਜਨ ਗਣ ਮਨ'' ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਮੌਕੇ ਦੇ ਆਉਣ 'ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਗੀਤ ''ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ'', ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ, ਨੂੰ ''ਜਨ ਗਣ ਮਨ'' ਨਾਲ ਬਰਾਬਰ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ।{{sfn|Constituent Assembly of India|1950}}<!--end efn:-->}}{{sfn|National Informatics Centre|2005}}<!--end lower:--><ref name="india.gov.in" />}} | other_symbol_type = ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ | national_motto = {{native phrase|sa|"[[ਸਤਿਅਮੇਵ ਜਯਤੇ]]"|italics=off}} | national_anthem = {{native phrase|bn|"[[ਜਨ ਗਣ ਮਨ]]"|italics=off|paren=omit}}<ref name="india.gov.in">{{cite web |url=https://india.gov.in/india-glance/national-symbols |title=National Symbols &#124; National Portal of India |publisher=[[India.gov.in]] |quote=ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ ਜਨ ਗਣ ਮਨ, ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਾਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੁਆਰਾ ਬੰਗਾਲੀ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੁਆਰਾ ਇਸਦੇ ਹਿੰਦੀ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ 24 ਜਨਵਰੀ 1950 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। |access-date=1 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204121208/https://india.gov.in/india-glance/national-symbols |archive-date=4 February 2017 }}</ref><ref name="tatsama">{{cite news |title=National anthem of India: a brief on 'Jana Gana Mana' |url=https://www.news18.com/news/india/national-anthem-of-india-a-brief-on-jana-gana-mana-498576.html |date=14 August 2012 |access-date=7 June 2019 |publisher=[[News18 India|News18]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417194530/https://www.news18.com/news/india/national-anthem-of-india-a-brief-on-jana-gana-mana-498576.html |archive-date=17 April 2019}}</ref><br />"Thou Art the Ruler of the Minds of All People"{{lower|0.2em|{{sfn|Wolpert|2003|p=1}}<ref name="india.gov.in" />}}<br /> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Jana Gana Mana instrumental.ogg]]</div> | national_languages = ਕੋਈ ਨਹੀਂ<ref name="Times News Network" /><ref name="NoneNtl" /><ref name="Press Trust of India" /> | image_map = India (orthographic projection).svg | map_width = 250px | alt_map = ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਇੱਕ ਗਲੋਬ ਦਾ ਚਿੱਤਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। | map_caption = ਗੂੜ੍ਹੇ ਹਰੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਭਾਰਤ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਖੇਤਰ; ਹਲਕੇ ਹਰੇ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਖੇਤਰ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ | capital = [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] | coordinates = {{Coord|28|36|50|N|77|12|30|E|type:city_region:IN}} | largest_city = {{plainlist| * [[ਮੁੰਬਈ]] (ਸ਼ਹਿਰ ਉਚਿਤ) * [[ਦਿੱਲੀ]] (ਮਹਾਨਗਰ ਖੇਤਰ) }} | official_languages = {{hlist |[[ਹਿੰਦੀ]]|[[ਭਾਰਤੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]{{efn|[[ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਭਾਗ XVII]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, [[ਦੇਵਨਾਗਰੀ]] ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ [[ਮਿਆਰੀ ਹਿੰਦੀ|ਹਿੰਦੀ]] ਦੇ ਨਾਲ [[ਭਾਰਤੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਸੰਘ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ।{{sfn|National Informatics Centre|2005}}{{sfn|Ministry of Home Affairs 1960}}<ref name="india.gov.in2">{{cite web |url=https://india.gov.in/india-glance/profile |title=Profile &#124; National Portal of India |publisher=[[India.gov.in]] |access-date=23 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130830064815/https://india.gov.in/india-glance/profile |archive-date=30 August 2013 }}</ref> [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਜਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।}}<ref>{{cite web |url=https://rajbhasha.gov.in/en/constitutional-provisions |title=Constitutional Provisions – Official Language Related Part-17 of the Constitution of India |website=[[Department of Official Language]] via [[Government of India]] |access-date=18 April 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418112326/https://rajbhasha.gov.in/en/constitutional-provisions |archive-date=18 April 2021}}</ref>}} | regional_languages = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left; |title = [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰਤ ਦਰਜੇ ਵਾਲੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਰਾਜ ਪੱਧਰ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਅੱਠਵੀਂ ਅਨੁਸੂਚੀ|{{nowrap|ਅੱਠਵੀਂ ਅਨੁਸੂਚੀ}}]]<ref name="langoff">{{cite web |url=https://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2012 to June 2013) |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[Ministry of Minority Affairs]], [[Government of India]] |access-date=26 December 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/https://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016}}</ref> |{{hlist | [[ਅਸਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਸਾਮੀ]] | [[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]] | [[ਬੋਡੋ ਭਾਸ਼ਾ (ਭਾਰਤ)|ਬੋਡੋ]] | [[ਡੋਗਰੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਡੋਗਰੀ]] | [[ਗੁਜਰਾਤੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਗੁਜਰਾਤੀ]] | [[ਹਿੰਦੀ]] | [[ਕੰਨੜ]] | [[ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਕਸ਼ਮੀਰੀ]] | [[ਕਕਬਰਕ]] | [[ਕੋਂਕਣੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਕੋਂਕਣੀ]] | [[ਮੈਥਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮੈਥਲੀ]] | [[ਮਲਿਆਲਮ]] | [[ਮੇਤੇ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਨੀਪੁਰੀ]] | [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]] | [[ਮਿਜ਼ੋ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਿਜ਼ੋ]] | [[ਨੇਪਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਨੇਪਾਲੀ]] | [[ਓਡੀਆ ਭਾਸ਼ਾ|ਓਡੀਆ]] | [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] | [[ਸੰਥਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਥਾਲੀ]] | [[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਮਿਲ਼]] | [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲੁਗੂ]] | [[ਉਰਦੂ]] }} }} | languages_type = ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | languages = [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|447 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]]{{efn|Different sources give widely differing figures, primarily based on how the terms "language" and "dialect" are defined and grouped. [[Ethnologue]] lists 461 tongues for India (out of 6,912 worldwide), 447 of which are living, while 14 are extinct.<ref name="Ethnologue">{{cite web|editor=Lewis, M. Paul |editor2=Simons, Gary F. |editor3=Fennig, Charles D.|year=2014|title=Ethnologue: Languages of the World (Seventeenth edition) : India|publisher=[[Ethnologue]] by SIL International|location= Dallas, Texas|url= https://www.ethnologue.com/country/IN|access-date=15 December 2014}}</ref><ref name="Ethnologue2">{{cite web|url=https://archive.ethnologue.com/15/ethno_docs/distribution.asp?by=area|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217151950/https://archive.ethnologue.com/15/ethno_docs/distribution.asp?by=area|title=Ethnologue : Languages of the World (Seventeenth edition) : Statistical Summaries |publisher=[[Ethnologue]] by SIL International |archive-date=17 December 2014|access-date=17 December 2014}}</ref>}} | demonym = [[ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ|ਭਾਰਤੀ]] | government_type = [[ਸੰਘਵਾਦ|ਸੰਘੀ]] [[ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ|ਸੰਸਦੀ]] [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ|ਸੰਵਿਧਾਨਕ]] [[ਗਣਰਾਜ]] | leader_title1 = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] | leader_name1 = [[ਦ੍ਰੋਪਦੀ ਮੁਰਮੂ]] | leader_title2 = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] | leader_name2 = [[ਜਗਦੀਪ ਧਨਖੜ]] | leader_title3 = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ|ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] | leader_name3 = [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] | leader_title4 = [[ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਚੀਫ ਜਸਟਿਸ|ਮੁੱਖ ਜੱਜ]] | leader_name4 = [[ਧਨੰਜਯ ਯਸ਼ਵੰਤ ਚੰਦਰਚੂੜ]] | leader_title5 = [[ਲੋਕ ਸਭਾ ਦਾ ਸਪੀਕਰ|ਲੋਕ ਸਭਾ ਸਪੀਕਰ]] | leader_name5 = [[ਓਮ ਬਿਰਲਾ]] | legislature = [[ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ|ਸੰਸਦ]] | upper_house = [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] | lower_house = [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] | sovereignty_type = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ|ਆਜ਼ਾਦੀ]] | sovereignty_note = [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ]] ਤੋਂ | established_event1 = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਜ|ਰਾਜ]] | established_date1 = [[ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ (ਭਾਰਤ)|15 ਅਗਸਤ 1947]] | established_event2 = [[ਗਣਰਾਜ]] | established_date2 = [[ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਵਸ (ਭਾਰਤ)|26 ਜਨਵਰੀ 1950]] | area_km2 = 3,287,263<ref name="india.gov.in" /> | area_footnote = {{efn|"ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਹੀ ਆਕਾਰ ਬਹਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਝ ਸਰਹੱਦਾਂ ਵਿਵਾਦਿਤ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਰਦੀ ਹੈ {{convert|3287260|km2|sqmi|abbr=on}} ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਜ਼ਮੀਨੀ ਖੇਤਰ {{convert|3060500|km2|sqmi|abbr=on}}; ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ {{convert|3287263|km2|sqmi|abbr=on}} ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਜ਼ਮੀਨੀ ਖੇਤਰ {{convert|2973190|km2|sqmi|abbr=on}}."{{sfn|Library of Congress|2004}} }} | area_rank = 7ਵਾਂ | area_sq_mi = 1,269,346 | percent_water = 9.6 | population_estimate = 1,375,586,000<ref>{{Cite book |url=https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ |title=Population Projections for India and States, 2011-2036 |date=2020-07-01 |language=en}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = ਦੂਜਾ | population_census = 1,210,854,977<ref>{{cite web|url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/population_enumeration.html|title=Population Enumeration Data (Final Population)|work=2011 Census Data|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India|Office of the Registrar General & Census Commissioner, India]]|access-date=17 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160522213913/https://www.censusindia.gov.in/2011census/population_enumeration.html|archive-date=22 May 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A-2_Data_Tables/00%20A%202-India.pdf|title=A – 2 Decadal Variation in Population Since 1901|work=2011 Census Data|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India|Office of the Registrar General & Census Commissioner, India]]|access-date=17 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160430213141/https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A-2_Data_Tables/00%20A%202-India.pdf|archive-date=30 April 2016}}</ref> | population_census_year = 2011 | population_census_rank = ਦੂਜਾ | population_density_km2 = {{Pop density|{{Indian population clock}}|3287263|km2|disp=num|prec=1}} | population_density_sq_mi = {{Pop density|{{Indian population clock}}|1269219|sqmi|disp=num|prec=1}} | population_density_rank = 19ਵਾਂ | GDP_PPP = {{increase}} {{nowrap|$11.665 trillion}}<ref name=imf>{{cite news |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=534,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database: October 2022 |newspaper=Imf |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=October 2022 |access-date=11 October 2022}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = ਤੀਜਾ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $8,293<ref name=imf /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 127ਵਾਂ | GDP_nominal = {{increase}} {{nowrap|$3.469 trillion}}<ref name=imf /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 5ਵਾਂ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $2,466<ref name=imf /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 139ਵਾਂ | Gini = 35.7 <!--number only--> | Gini_year = 2011 | Gini_change = | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=Gini Index coefficient|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|access-date=10 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707032440/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison|archive-date=7 July 2021}}</ref><ref>{{cite web|title=Gini index (World Bank estimate) – India |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=IN|publisher=[[World bank]]}}</ref> | HDI = 0.633 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI [[Human Development Index]] data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 132ਵਾਂ | currency = [[ਭਾਰਤੀ ਰੁਪਈਆ]] (₹) | currency_code = INR | time_zone = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|IST]] | utc_offset = +05:30 | utc_offset_DST = | DST_note = ''[[ਚਾਨਣ ਬਚਾਊ ਸਮਾਂ|DST]] ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ'' | time_zone_DST = | date_format = {{ubl | {{nowrap|{{abbr|dd|day}}-{{abbr|mm|month}}-{{abbr|yyyy|year}}}}{{efn|ਦੇਖੋ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਿਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਸੰਕੇਤ]]}} }} | drives_on = left<ref>{{Cite web |title=List of all left- & right-driving countries around the world |url=https://www.worldstandards.eu/cars/list-of-left-driving-countries/ |date=13 May 2020 |access-date=10 June 2020 |website=worldstandards.eu}}</ref> | calling_code = [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਟੈਲੀਫੋਨ ਨੰਬਰ|+91]] | cctld = [[.in]] | englishmotto = "Truth Alone Triumphs"{{lower|0.2em|{{sfn|National Informatics Centre|2005}}}} | religion_year = 2011 | religion = {{ubl | 79.8% [[ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ|ਹਿੰਦੂ]] | 14.2% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ|ਇਸਲਾਮ]] | 2.3% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸਾਈ ਧਰਮ|ਇਸਾਈ]] | 1.7% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਸਿੱਖ]] | 0.7% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ|ਬੁੱਧ]] | 0.4% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜੈਨ ਧਰਮ|ਜੈਨ]] | 0.23% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨਾਸਤਿਕਤਾ|ਗੈਰ-ਸੰਬੰਧਿਤ]] | 0.65% [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਧਰਮ|ਹੋਰ]]<ref name="Census2011religion" /> }} | official_website = <!-- do not add www.gov.in – The article is about the country, not the government – from Template:Infobox country, do not use government website (e.g. usa.gov) for countries (e.g. United States) --> | today = | iso3166code = IN }} '''ਭਾਰਤ'''<!--Do not add pronunciation as per [[Wikipedia:Manual of Style/Lead section]].-->, ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਭਾਰਤ ਗਣਰਾਜ''' (ਆਈਐੱਸਓ: {{transliteration|hi|ISO|Bhārat Gaṇarājya}}<!--Do not add pronunciation as per [[Wikipedia:Manual of Style/Lead section]].-->),<ref>–{{citation|title=The Essential Desk Reference |url=https://books.google.com/books?id=yjcOAQAAMAAJ&pg=PA76|year=2002|publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-512873-4|page=76}} "Official name: Republic of India.";<br />–{{citation|author=John Da Graça|title=Heads of State and Government|url=https://books.google.com/books?id=M0YfDgAAQBAJ&pg=PA421 |year=2017|publisher=[[Macmillan Publishers|Macmillan]] |location=London |isbn=978-1-349-65771-1|page=421}} "Official name: Republic of India; Bharat Ganarajya (Hindi)";<br />–{{citation|author=Graham Rhind |title=Global Sourcebook of Address Data Management: A Guide to Address Formats and Data in 194 Countries |url=https://books.google.com/books?id=iGdQDwAAQBAJ&pg=PA302|year=2017|publisher=[[Taylor & Francis]] |isbn=978-1-351-93326-1|page=302}} "Official name: Republic of India; Bharat.";<br />–{{citation|last=Bradnock|first=Robert W.|title=The Routledge Atlas of South Asian Affairs |url=https://books.google.com/books?id=zzjbCgAAQBAJ&pg=PA108|year=2015|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-317-40511-5|page=108}} "Official name: English: Republic of India; Hindi:Bharat Ganarajya";<br />–{{citation|title=Penguin Compact Atlas of the World|url=https://books.google.com/books?id=pLw-ReHIgvQC&pg=PA140|year=2012|publisher=[[Penguin Group|Penguin]] |isbn=978-0-7566-9859-1|page=140}} "Official name: Republic of India";<br />–{{citation|title=Merriam-Webster's Geographical Dictionary |url=https://books.google.com/books?id=Co_VIPIJerIC&pg=PA515|year=1997|isbn=978-0-87779-546-9 |edition=3rd |publisher=[[Merriam-Webster]]|pages=515–516}} "Officially, Republic of India";<br />–{{citation|title=Complete Atlas of the World: The Definitive View of the Earth |url=https://books.google.com/books?id=O5moCwAAQBAJ&pg=PA54-IA10 |edition=3rd|year=2016|publisher=[[DK Publishing]] |isbn=978-1-4654-5528-4|page=54}} "Official name: Republic of India";<br />–{{citation|title=Worldwide Government Directory with Intergovernmental Organizations 2013|url=https://books.google.com/books?id=CQWhAQAAQBAJ&pg=PA726|year= 2013|publisher=[[CQ Press]]|isbn=978-1-4522-9937-2|page=726}} "India (Republic of India; Bharat Ganarajya)"</ref> [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਹੈ। <!--PLEASE DO NOT change the lead sentence: it is the result of a talk page consensus.--> ਇਹ ਰਕਬੇ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਸੱਤਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੇਸ਼, ਜੂਨ 2023 ਤਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65322706|title=Most populous nation: Should India rejoice or panic?|date=2023-05-01|accessdate=2023-05-03|website=[[BBC News]]|publisher=[[British Broadcasting Corporation]]|first=Soutik|last=Biswas}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://www.un.org/development/desa/pd/sites/www.un.org.development.desa.pd/files/wpp2022_summary_of_results.pdf |title=World Population Prospects 2022: Summary of Results |publisher=United Nations Department of Social and Economic Affairs |year=2022 |location=New York |pages=i}}</ref> ਅਤੇ 1947 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਲੋਕਤੰਤਰ ਹੈ।{{sfn|Metcalf|Metcalf|2012|p=327|ps=: "Even though much remains to be done, especially in regard to eradicating poverty and securing effective structures of governance, India's achievements since independence in sustaining freedom and democracy have been singular among the world's new nations."}}<ref name=stein-arnold>{{citation|last=Stein|first=Burton|author-link=Burton Stein|editor-last=Arnold|editor-first=David|editor-link=David Arnold (historian)|title=A History of India|edition=2|publisher=Wiley-Blackwell|year = 2012|series=The Blackwell History of the World Series|quote=One of these is the idea of India as 'the world's largest democracy', but a democracy forged less by the creation of representative institutions and expanding electorate under British rule than by the endeavours of India's founding fathers – Gandhi, Nehru, Patel and Ambedkar – and the labours of the Constituent Assembly between 1946 and 1949, embodied in the Indian constitution of 1950. This democratic order, reinforced by the regular holding of nationwide elections and polling for the state assemblies, has, it can be argued, consistently underpinned a fundamentally democratic state structure – despite the anomaly of the Emergency and the apparent durability of the Gandhi-Nehru dynasty.}}</ref>{{sfn|Fisher|2018|pp=184–185|ps=: "Since 1947, India's internal disputes over its national identity, while periodically bitter and occasionally punctuated by violence, have been largely managed with remarkable and sustained commitment to national unity and democracy."}} ਦੱਖਣ ਵੱਲ [[ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ|ਹਿੰਦ ਮਹਾਸਾਗਰ]], ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ [[ਅਰਬ ਸਾਗਰ]] ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ [[ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ]] ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਪੱਛਮ ਵੱਲ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨੀ ਸਰਹੱਦਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।{{efn|1 = The [[Government of India]] also regards [[Afghanistan]] as a bordering country, as it considers all of [[Kashmir]] to be part of India. However, this is [[Kashmir conflict|disputed]], and the region bordering Afghanistan is administered by Pakistan. Source: {{cite web |title=Ministry of Home Affairs (Department of Border Management) |url=https://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/BMIntro-1011.pdf|access-date=1 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317182910/https://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/BMIntro-1011.pdf|archive-date=17 March 2015|url-status=dead}} }} ਇਸ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਵੱਲ [[ਚੀਨ]], [[ਨੇਪਾਲ]] , [[ਭੂਟਾਨ]] ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] ਅਤੇ [[ਮਿਆਂਮਾਰ]] ਆਦਿ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹਿੰਦ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ [[ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ|ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ]] ਅਤੇ [[ਮਾਲਦੀਵ]] ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ [[ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂ]] [[ਥਾਈਲੈਂਡ]], [[ਮਿਆਂਮਾਰ]] ਅਤੇ [[ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ]] ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਰਹੱਦ ਸਾਂਝੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਿਗਿਆਨੀ [[ਟਿਮ ਡਾਇਸਨ]] ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ''ਏ ਪਾਪੂਲੇਸ਼ਨ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ'' ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੁੱਖ 55,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਤੋਂ [[ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ|ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ]] 'ਤੇ ਆਏ ਸਨ।<ref name="PetragliaAllchin">{{harvnb|Petraglia|Allchin|2007|p=[https://books.google.com/books?id=Qm9GfjNlnRwC&pg=PA10 10]}}, "Y-Chromosome and Mt-DNA data support the colonization of South Asia by modern humans originating in Africa. ... Coalescence dates for most non-European populations average to between 73–55 ka."</ref><ref name="Dyson2018p1">{{harvnb|Dyson|2018|p=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA1 1]}}, "Modern human beings—''Homo sapiens''—originated in Africa. Then, intermittently, sometime between 60,000 and 80,000 years ago, tiny groups of them began to enter the north-west of the Indian subcontinent. It seems likely that initially they came by way of the coast. ... it is virtually certain that there were ''Homo sapiens'' in the subcontinent 55,000 years ago, even though the earliest fossils that have been found of them date to only about 30,000 years before the present."</ref><ref name="Fisher2018p23">{{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA23 23]}}, "Scholars estimate that the first successful expansion of the ''Homo sapiens'' range beyond Africa and across the Arabian Peninsula occurred from as early as 80,000 years ago to as late as 40,000 years ago, although there may have been prior unsuccessful emigrations. Some of their descendants extended the human range ever further in each generation, spreading into each habitable land they encountered. One human channel was along the warm and productive coastal lands of the Persian Gulf and northern Indian Ocean. Eventually, various bands entered India between 75,000 years ago and 35,000 years ago."</ref> ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲੰਬੇ ਕਿੱਤੇ, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰੀ-ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਭਿੰਨ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੈ।<ref name="Dyson2018-28a">{{harvnb|Dyson|2018|p=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA28 28]}}</ref> 9,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ [[ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ|ਸਿੰਧ ਨਦੀ]] ਬੇਸਿਨ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਹਾਸ਼ੀਏ ਵਿੱਚ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਜੀਵਨ ਉੱਭਰਿਆ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਬੀ.ਸੀ.ਈ ਦੀ [[ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ|ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ]] ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ।<ref name="Combined-2">(a) {{harvnb|Dyson|2018|pp=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA4 4–5]}};<br />(b) {{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA23 33]}}</ref> 1200 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੱਕ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਰੂਪ, ਇੱਕ ਇੰਡੋ-ਯੂਰਪੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾ, ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਿਆ ਸੀ।।<ref name="Lowe2015">{{cite book |last=Lowe |first=John J. |title=Participles in Rigvedic Sanskrit: The syntax and semantics of adjectival verb forms |year=2015|publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-100505-3 |pages=1–2 |quote=(The Rigveda) consists of 1,028 hymns (suktas), highly crafted poetic compositions originally intended for recital during rituals and for the invocation of and communication with the Indo-Aryan gods. Modern scholarly opinion largely agrees that these hymns were composed between around 1500&nbsp;BCE and 1200&nbsp;BCE, during the eastward migration of the Indo-Aryan tribes from the mountains of what is today northern Afghanistan across the Punjab into north India. |url=https://books.google.com/books?id=L07CBwAAQBAJ&pg=PA2}}</ref><ref name="Combined-4-Rigveda">(a) {{cite book|title=The Blackwell Companion to Hinduism|last=Witzel|first=Michael|publisher=[[John Wiley & Sons]]|year=2008|isbn=978-0-470-99868-7|editor=Gavin Flood|pages=68–70|chapter=Vedas and Upanisads|quote=It is known from internal evidence that the Vedic texts were orally composed in northern India, at first in the Greater Punjab and later on also in more eastern areas, including northern Bihar, between ca. 1500 BCE and ca. 500–400 BCE. The oldest text, the Rgveda, must have been more or less contemporary with the Mitanni texts of northern Syria/Iraq (1450–1350 BCE); ... The Vedic texts were orally composed and transmitted, without the use of script, in an unbroken line of transmission from teacher to student that was formalized early on. This ensured an impeccable textual transmission superior to the classical texts of other cultures; it is in fact something of a ''tape-recording'' of ca. 1500–500 BCE. Not just the actual words, but even the long-lost musical (tonal) accent (as in old Greek or in Japanese) has been preserved up to the present. (pp. 68–69) ... The RV text was composed before the introduction and massive use of iron, that is before ca. 1200–1000 BCE. (p. 70)|author-link=Michael Witzel|chapter-url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C&pg=PA68}}<br />(b) {{citation |last=Doniger |first=Wendy |title=On Hinduism |url=https://books.google.com/books?id=fUnaAgAAQBAJ&pg=PR18 |pages=xviii, 10 |year=2014 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-936009-3 |quote=A Chronology of Hinduism: ca. 1500–1000 BCE Rig Veda; ca. 1200–900 BCE Yajur Veda, Sama Veda and Atharva Veda (p. xviii); Hindu texts began with the ''Rig Veda'' ('Knowledge of Verses'), composed in northwest India around 1500 BCE (p. 10) |author-link=Wendy Doniger}}<br />(c) {{harvnb|Ludden|2014|p=[https://books.google.com/books?id=pBq9DwAAQBAJ&pg=PA19 19]}}, "In Punjab, a dry region with grasslands watered by five rivers (hence 'panch' and 'ab') draining the western Himalayas, one prehistoric culture left no material remains, but some of its ritual texts were preserved orally over the millennia. The culture is called Aryan, and evidence in its texts indicates that it spread slowly south-east, following the course of the Yamuna and Ganga Rivers. Its elite called itself Arya (pure) and distinguished themselves sharply from others. Aryans led kin groups organized as nomadic horse-herding tribes. Their ritual texts are called Vedas, composed in Sanskrit. [[Vedic Sanskrit]] is recorded only in hymns that were part of Vedic rituals to Aryan gods. To be Aryan apparently meant to belong to the elite among pastoral tribes. Texts that record Aryan culture are not precisely datable, but they seem to begin around 1200 BCE with four collections of Vedic hymns (Rg, Sama, Yajur, and Artharva)." <br />(d) {{harvnb|Dyson|2018|pp=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA14 14–15]}}, "Although the collapse of the Indus valley civilization is no longer believed to have been due to an 'Aryan invasion' it is widely thought that, at roughly the same time, or perhaps a few centuries later, new Indo-Aryan-speaking people and influences began to enter the subcontinent from the north-west. Detailed evidence is lacking. Nevertheless, a predecessor of the language that would eventually be called Sanskrit was probably introduced into the north-west sometime between 3,900 and 3,000 years ago. This language was related to one then spoken in eastern Iran; and both of these languages belonged to the Indo-European language family. ... It seems likely that various small-scale migrations were involved in the gradual introduction of the predecessor language and associated cultural characteristics. However, there may not have been a tight relationship between movements of people on the one hand, and changes in language and culture on the other. Moreover, the process whereby a dynamic new force gradually arose—a people with a distinct ideology who eventually seem to have referred to themselves as 'Arya'—was certainly two-way. That is, it involved a blending of new features which came from outside with other features—probably including some surviving Harappan influences—that were already present. Anyhow, it would be quite a few centuries before Sanskrit was written down. And the hymns and stories of the Arya people—especially the Vedas and the later Mahabharata and Ramayana epics—are poor guides as to historical events. Of course, the emerging Arya were to have a huge impact on the history of the subcontinent. Nevertheless, little is known about their early presence."; <br /> (e) {{harvnb|Robb|2011|pp=[https://books.google.com/books?id=GQ-2VH1LO_EC&pg=PA46 46–]}}, "The expansion of Aryan culture is supposed to have begun around 1500 BCE. It should not be thought that this Aryan emergence (though it implies some migration) necessarily meant either a sudden invasion of new peoples, or a complete break with earlier traditions. It comprises a set of cultural ideas and practices, upheld by a Sanskrit-speaking elite, or Aryans. The features of this society are recorded in the Vedas."</ref> ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅੱਜ ''[[ਰਿਗਵੇਦ]]'' ਦੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਭਜਨਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਉਭਾਰ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕੀਤਾ।<ref name="Combined-3">(a) {{citation|last1=Jamison|first1=Stephanie|author-link1=Stephanie W. Jamison|last2=Brereton|first2=Joel |title=The Rigveda|url=https://books.google.com/books?id=1LTRDwAAQBAJ|year=2020|publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-063339-4|pages=2, 4|quote=The RgVeda is one of the four Vedas, which together constitute the oldest texts in Sanskrit and the earliest evidence for what will become Hinduism. (p. 2) Although Vedic religion is very different in many regards from what is known as Classical Hinduism, the seeds are there. Gods like Visnu and Siva (under the name Rudra), who will become so dominant later, are already present in the Rgveda, though in roles both lesser than and different from those they will later play, and the principal Rgvedic gods like Indra remain in later Hinduism, though in diminished capacity (p. 4).}};<br />(b) {{citation|last=Flood|first=Gavin|author-link=Gavin Flood|editor=Gavin Flood|title=The Oxford History of Hinduism: Hindu Practice: Hindu Practice|chapter-url=https://books.google.com/books?id=4yT3DwAAQBAJ&pg=PA4|year= 2020|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-105322-1|pages=4–|chapter=Introduction|quote=I take the term 'Hinduism to meaningfully denote a range and history of practice characterized by a number of features, particularly reference to Vedic textual and sacrificial origins, belonging to endogamous social units (jati/varna), participating in practices that involve making an offering to a deity and receiving a blessing (puja), and a first-level cultural polytheism (although many Hindus adhere to a second-level monotheism in which many gods are regarded as emanations or manifestations of the one, supreme being).}};<br />(c) {{cite book|last=Michaels|first=Axel|author-link=Axel Michaels|editor=Patrick Olivelle, Donald R. Davis|title=The Oxford History of Hinduism: Hindu Law: A New History of Dharmaśāstra|url=https://books.google.com/books?id=QAJCDwAAQBAJ&pg=PA86|year=2017|publisher=[[Oxford University Press]]|location=Oxford |isbn=978-0-19-100709-5|pages=86–97|quote=Almost all traditional Hindu families observe until today at least three ''samskaras'' (initiation, marriage, and death ritual). Most other rituals have lost their popularity, are combined with other rites of passage, or are drastically shortened. Although ''samskaras'' vary from region to region, from class (''varna'') to class, and from caste to caste, their core elements remain the same owing to the common source, the Veda, and a common priestly tradition preserved by the ''Brahmin'' priests. (p 86)}}<br />(d) {{cite book|last=Flood|first=Gavin D.|title=An Introduction to Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=KpIWhKnYmF0C&pg=PA35|year=1996|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-43878-0|page=35|quote=It is this Sansrit, vedic, tradition which has maintained a continuity into modern times and which has provided the most important resource and inspiration for Hindu traditions and individuals. The Veda is the foundation for most later developments in what is known as Hinduism.}}</ref> ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Combined-4">{{harvnb|Dyson|2018|pp=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA16 16], [https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA25 25]}}</ref> 400 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੱਕ, ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਤ ਉਭਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਅਤੇ ਜੈਨ ਧਰਮ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Dyson2018-16a">{{harvnb|Dyson|2018|p=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA16 16]}}</ref><ref name="Fisher2018-59">{{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA59 59]}}</ref> ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਇਕਜੁੱਟਤਾ ਨੇ ਸਹਿਜੇ-ਸਹਿਜੇ ਮੌਰੀਆ ਅਤੇ ਗੁਪਤਾ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Combined-5">(a) {{harvnb|Dyson|2018|pp=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA16 16–17]}};<br />(b) {{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA67 67]}};<br />(c) {{harvnb|Robb|2011|pp=[https://books.google.com/books?id=GQ-2VH1LO_EC&pg=PA56 56–57]}};<br />(d) {{harvnb|Ludden|2014|pp=[https://books.google.com/books?id=pBq9DwAAQBAJ&pg=PA29 29–30]}}.</ref> ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿਆਪਕ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਪਰ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਡਿੱਗਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਗਠਿਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਛੂਤ-ਛਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Combined-6">(a) {{harvnb|Ludden|2014|pp=[https://books.google.com/books?id=pBq9DwAAQBAJ&pg=PA28 28–29]}}; <br />(b) {{citation|author=Glenn Van Brummelen |editor=Thomas F. Glick |editor2=Steven Livesey |editor3=Faith Wallis |title=Medieval Science, Technology, and Medicine: An Encyclopedia|chapter-url=https://books.google.com/books?id=77y2AgAAQBAJ&pg=PA46|year=2014|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-135-45932-1|pages=46–48|chapter=Arithmetic}}</ref><ref name="Combined-7">(a) {{harvnb|Dyson|2018|p=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA20 20]}};<br />(b) {{harvnb|Stein|2010|p=90}};<br />(c) {{citation |last=Ramusack|first=Barbara N.|editor1=Barbara N. Ramusack |editor2=Sharon L. Sievers |title=Women in Asia: Restoring Women to History|chapter-url=https://books.google.com/books?id=CNi9Jc22OHsC&pg=PA27|year=1999 |publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=0-253-21267-7|pages=27–29|chapter=Women in South Asia}}</ref>{{efn|"A Chinese pilgrim also recorded evidence of the caste system as he could observe it. According to this evidence the treatment meted out to untouchables such as the Chandalas was very similar to that which they experienced in later periods. This would contradict assertions that this rigid form of the caste system emerged in India only as a reaction to the Islamic conquest."{{sfn|Kulke|Rothermund|2004|p = 93}}}}{{sfn|Kulke|Rothermund|2004|p = 93}} ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੱਧ ਰਾਜਾਂ ਨੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਭਾਸ਼ਾ ਲਿਪੀਆਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ।<ref name="AsherAsher2006-17">{{harvnb|Asher|Talbot|2006|p=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA17 17]}}</ref> ਮੱਧਕਾਲੀ ਯੁੱਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, [[ਇਸਾਈ ਧਰਮ|ਈਸਾਈ ਧਰਮ]], [[ਇਸਲਾਮ]], [[ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ]], ਅਤੇ ਜੋਰਾਸਟ੍ਰੀਅਨ ਧਰਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਤੱਟਾਂ ’ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।<ref name="Combined-8">(a) {{harvnb|Ludden|2014|p=[https://books.google.com/books?id=pBq9DwAAQBAJ&pg=PA54 54]}}; <br />(b) {{harvnb|Asher|Talbot|2006|pp=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA78 78–79]}}; <br />(c) {{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA76 76]}}</ref> ਦੂਜੀ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ [[ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ]] ਦੀਆਂ ਮੁਸਲਿਮ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਮੈਦਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮੱਧਯੁਗੀ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਨੈੱਟਵਰਕ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚਿਆ।।<ref name="Combined-13">(a) {{harvnb|Ludden|2014|pp=[https://books.google.com/books?id=pBq9DwAAQBAJ&pg=PA68 68–70]}};<br />(b) {{harvnb|Asher|Talbot|2006|pp=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA19 19], 24}}</ref><ref name="Combined-10">(a) {{harvnb|Dyson|2018|p=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA48 48]}}; <br />(b) {{harvnb|Asher|Talbot|2006|p=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA53 52]}}</ref> 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ [[ਵਿਜੈਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ]] ਨੇ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸੰਯੁਕਤ ਹਿੰਦੂ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ।<ref name="AsherAsher2006-74">{{harvnb|Asher|Talbot|2006|p=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA74 74]}}</ref> [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਸੰਸਥਾਈ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦਾ ਉਭਾਰ ਹੋਇਆ।<ref name="AsherAsher2006-267">{{harvnb|Asher|Talbot|2006|p=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA267 267]}}</ref> ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਦੋ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ੀ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ।<ref name="AsherAsher2006-152">{{harvnb|Asher|Talbot|2006|p=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA152 152]}}</ref>{{efn|"Shah Jahan eventually sent her body 800&nbsp;km (500 mi) to Agra for burial in the Rauza-i Munauwara ("Illuminated Tomb") – a personal tribute and a stone manifestation of his imperial power. This tomb has been celebrated globally as the Taj Mahal."<ref name="Fisher2018-106" />}}<ref name="Fisher2018-106">{{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA106 106]}}</ref> ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ]] ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ [[ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ]] ਨੂੰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ।<ref name="Combined-11">(a) {{harvnb|Asher|Talbot|2006|p=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA289 289]}} <br />(b) {{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA120 120]}}</ref> [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕ੍ਰਾਊਨ ਸ਼ਾਸਨ]] 1858 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਅਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ <ref name="Combined-12">{{citation|last=Taylor|first=Miles|editor=Aldrish, Robert |editor2=McCreery, Cindy |title=Crowns and Colonies: European Monarchies and Overseas Empires|chapter-url=https://books.google.com/books?id=iR3GDQAAQBAJ&pg=PA39|year=2016|publisher=[[Manchester University Press]]|isbn=978-1-5261-0088-7|pages=38–39|chapter=The British royal family and the colonial empire from the Georgians to Prince George}}</ref>{{sfn|Peers|2013|p=[https://books.google.com/books?id=dyQuAgAAQBAJ&pg=PA76 76]}} ਪਰ ਤਕਨੀਕੀ ਪੱਖ ਤੋਂ ਕਈ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੇ ਜੜ੍ਹ ਫੜ ਲਈ।<ref name="EmbreeHay1988">{{citation |last1=Embree|first1=Ainslie Thomas|last2=Hay|first2=Stephen N.|last3=Bary|first3=William Theodore De|title=Sources of Indian Tradition: Modern India and Pakistan|chapter-url=https://books.google.com/books?id=XoMRuiSpBp4C&pg=PA85|year=1988|publisher=[[Columbia University Press]]|isbn=978-0-231-06414-9|page=85|chapter=Nationalism Takes Root: The Moderates}}</ref> ਇੱਕ ਮੋਹਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਉਭਰੀ, ਜੋ ਅਹਿੰਸਕ ਵਿਰੋਧ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਕ ਬਣ ਗਈ।<ref name="Marshall2001">{{citation|last=Marshall|first=P. J.|title=The Cambridge Illustrated History of the British Empire|url={{Google books|S2EXN8JTwAEC|page=PA179|keywords=|text=|plainurl=yes}}|year=2001|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-00254-7|page=179|quote=The first modern nationalist movement to arise in the non-European empire, and one that became an inspiration for many others, was the Indian Congress.}}</ref><ref name="Chiriyankandath2016">{{citation|last=Chiriyankandath|first=James |title=Parties and Political Change in South Asia|url={{Google books|c4n7CwAAQBAJ|page=PA2|keywords=|text=|plainurl=yes}}|year=2016|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-58620-3|page=2|quote=South Asian parties include several of the oldest in the post-colonial world, foremost among them the 129-year-old Indian National Congress that led India to independence in 1947}}</ref> 1947 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਦੋ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ|ਆਜ਼ਾਦ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ]] ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ <ref name="fisher-partition">{{harvnb|Fisher|2018|pp=173–174}}: "The partition of South Asia that produced India and West and East Pakistan resulted from years of bitter negotiations and recriminations ... The departing British also decreed that the hundreds of princes, who ruled one-third of the subcontinent and a quarter of its population, became legally independent, their status to be settled later. Geographical location, personal and popular sentiment, and substantial pressure and incentives from the new governments led almost all princes eventually to merge their domains into either Pakistan or India. ... Each new government asserted its exclusive sovereignty within its borders, realigning all territories, animals, plants, minerals, and all other natural and human-made resources as either Pakistani or Indian property, to be used for its national development... Simultaneously, the central civil and military services and judiciary split roughly along religious 'communal' lines, even as they divided movable government assets according to a negotiated formula: 22.7 percent for Pakistan and 77.3 percent for India."</ref><ref name="chatterji-partition">{{citation|last1=Chatterji|first1=Joya|last2=Washbrook|first2=David|chapter=Introduction: Concepts and Questions|title=Routledge Handbook of the South Asian Diaspora|editor1-last=Chatterji|editor1-first=Joya|editor2-last=Washbrook|editor2-first=David|location=London and New York|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-48010-9|year=2013|quote=[[Joya Chatterji]] describes how the partition of the British Indian empire into the new nation states of India and Pakistan produced new diaspora on a vast, and hitherto unprecedented, scale, but hints that the sheer magnitude of refugee movements in South Asia after 1947 must be understood in the context of pre-existing migratory flows within the partitioned regions (see also Chatterji 2013). She also demonstrates that the new national states of India and Pakistan were quickly drawn into trying to stem this migration. As they put into place laws designed to restrict the return of partition emigrants, this produced new dilemmas for both new nations in their treatment of 'overseas Indians'; and many of them lost their right to return to their places of origin in the subcontinent, and also their claims to full citizenship in host countries.}}</ref><ref name="talbot-sing">{{citation |last1=Talbot |first1=Ian |last2=Singh |first2=Gurharpal |title=The Partition of India |url=https://books.google.com/books?id=utKmPQAACAAJ |year=2009 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-85661-4 |access-date=15 November 2015 |archive-date=13 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161213073754/https://books.google.com/books?id=utKmPQAACAAJ |url-status=live|quote=When the British divided and quit India in August 1947, they not only partitioned the subcontinent with the emergence of the two nations of India and Pakistan but also the provinces of Punjab and Bengal. ... Indeed for many the Indian subcontinent's division in August 1947 is seen as a unique event which defies comparative historical and conceptual analysis}}</ref><ref name="khan-great-partition">{{citation|last=Khan|first=Yasmin|author-link=Yasmin Khan|title=The Great Partition: The Making of India and Pakistan|edition=2nd|location=New Haven and London|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-23032-1|year=2017|orig-year=2007|page=1|quote=South Asians learned that the British Indian empire would be partitioned on 3 June 1947. They heard about it on the radio, from relations and friends, by reading newspapers and, later, through government pamphlets. Among a population of almost four hundred million, where the vast majority live in the countryside, ploughing the land as landless peasants or sharecroppers, it is hardly surprising that many thousands, perhaps hundreds of thousands, did not hear the new for many weeks afterwards. For some, the butchery and forced relocation of the summer months of 1947 may hve been the first that they knew about the creation of the two new states rising from the fragmentary and terminally weakened British empire in India}}</ref> ਹਿੰਦੂ-ਬਹੁਗਿਣਤੀ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਡੋਮੀਨੀਅਨ]] ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ-ਬਹੁਗਿਣਤੀ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਡੋਮੀਨੀਅਨ]] ਆਦਿ। ਵੰਡ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਜਾਨ-ਮਾਲ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਪਰਵਾਸ ਹੋਇਆ।।<ref>(a) {{harvnb|Copland|2001|pp=71–78}};<br />(b) {{harvnb|Metcalf|Metcalf|2006|p=222}}.</ref> ਭਾਰਤ 1950 ਤੋਂ ਇੱਕ [[ਸੰਘੀ ਗਣਰਾਜ]] ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਲੋਕਤੰਤਰੀ [[ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]] ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਲਵਾਦੀ, [[ਬਹੁਭਾਸ਼ਾਵਾਦ|ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ੀ]] ਅਤੇ ਬਹੁ-ਜਾਤੀ ਸਮਾਜ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 1951 ਵਿੱਚ 361 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 2022 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1.4 ਬਿਲੀਅਨ ਹੋ ਗਈ।<ref name="Dyson2018-219">{{harvnb|Dyson|2018|pp=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA219 219], 262}}</ref> ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਇਸਦੀ ਨਾਮਾਤਰ [[ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਆਮਦਨ]] US$64 ਸਾਲਾਨਾ ਤੋਂ US$2,601 ਤੱਕ ਵਧ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ 16.6% ਤੋਂ 74% ਹੋ ਗਈ। 1951 ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਬੇਸਹਾਰਾ ਦੇਸ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ<ref name="Fisher2018-8">{{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA8 8]}}</ref> ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੀ ਮੁੱਖ ਅਰਥ-ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਇੱਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਮੱਧ ਵਰਗ ਦੇ ਨਾਲ।<ref name="MetcalfMetcalf2012-265">{{harvnb|Metcalf|Metcalf|2012|pp=[https://books.google.com/books?id=mjIfqyY7jlsC&pg=PA265 265–266]}}</ref> ਇਸਦਾ ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ|ਸਪੇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ]] ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮਾਂ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਗਲੋਬਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="MetcalfMetcalf2012-266">{{harvnb|Metcalf|Metcalf|2012|p=[https://books.google.com/books?id=mjIfqyY7jlsC&pg=PA266 266]}}</ref> ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਦਰ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਰਥਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਵਧਣ ਦੀ ਕੀਮਤ 'ਤੇ।<ref name="Dyson2018-216-a">{{harvnb|Dyson|2018|p=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA216 216]}}</ref> ਭਾਰਤ ਇੱਕ [[ਪਰਮਾਣੂ-ਹਥਿਆਰ]] ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਫੌਜੀ ਖਰਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਦਰਜੇ 'ਤੇ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਚੀਨ ਨਾਲ [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵਿਵਾਦ ਹਨ, ਜੋ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਅਣਸੁਲਝੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref name="kashmir-disputes">(a) {{citation |title=Kashmir, region Indian subcontinent |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/place/Kashmir-region-Indian-subcontinent |access-date=15 August 2019 |url-access=subscription |quote=Kashmir, region of the northwestern Indian subcontinent{{nbsp}}... has been the subject of dispute between India and Pakistan since the partition of the Indian subcontinent in 1947. |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813203817/https://www.britannica.com/place/Kashmir-region-Indian-subcontinent |archive-date=13 August 2019 |url-status=live}};<br />(b) {{citation |last1=Pletcher |first1=Kenneth |title=Aksai Chin, Plateau Region, Asia |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/place/Aksai-Chin |access-date=16 August 2019 |url-access=subscription |quote=Aksai Chin, Chinese (Pinyin) Aksayqin, portion of the Kashmir region, ... constitutes nearly all the territory of the Chinese-administered sector of Kashmir that is claimed by India |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402090308/https://www.britannica.com/place/Aksai-Chin |archive-date=2 April 2019}};<br />(c) {{cite encyclopedia|title=Kashmir|encyclopedia=[[Encyclopedia Americana]]: Jefferson to Latin |publisher=[[Scholastic Library Publishing]] |url=https://books.google.com/books?id=l_cWAQAAMAAJ&pg=PA328 |year=2006 |isbn=978-0-7172-0139-6 |page=328 |first=C. E |last=Bosworth |quote=KASHMIR, kash'mer, the northernmost region of the Indian subcontinent, administered partly by India, partly by Pakistan, and partly by China. The region has been the subject of a bitter dispute between India and Pakistan since they became independent in 1947}}</ref> ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਅਸਮਾਨਤਾ, ਬਾਲ ਕੁਪੋਸ਼ਣ,<ref name="NarayanJohn2018-lead">{{cite journal|last1=Narayan |first1=Jitendra |last2=John|first2=Denny|last3=Ramadas|first3=Nirupama|title=Malnutrition in India: status and government initiatives|journal=[[Journal of Public Health Policy]]|volume=40|issue=1|year=2018 |pages=126–141|issn=0197-5897 |doi=10.1057/s41271-018-0149-5|pmid=30353132|s2cid=53032234}}</ref> ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ|ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ]] ਦੇ ਵਧਦੇ ਪੱਧਰ।<ref name="BalakrishnanDey2019-lead">{{cite journal|last1=Balakrishnan|first1=Kalpana|last2=Dey|first2=Sagnik|title=The impact of air pollution on deaths, disease burden, and life expectancy across the states of India: the Global Burden of Disease Study 2017|journal=[[The Lancet Planetary Health]]|volume=3|issue=1|year=2019|pages=e26–e39|display-authors=etal |issn=2542-5196 |doi=10.1016/S2542-5196(18)30261-4|pmid=30528905|pmc=6358127}}</ref> ਭਾਰਤ ਦੀ ਧਰਤੀ ਮੈਗਾਡਾਇਵਰਸ ਹੈ, ਚਾਰ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਹੌਟਸਪੌਟਸ ਦੇ ਨਾਲ।<ref name="IUCN-India">{{citation|title=India|publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] (IUCN)|url=https://www.iucn.org/asia/countries/india|year=2019|access-date=21 May 2019|archive-date=1 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101033802/https://www.iucn.org/asia/countries/india|url-status=dead}}</ref> ਇਸਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਖੇਤਰ ਦਾ 21.7% ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref name="ISFR" /> ਭਾਰਤ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ|ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ]] ਵਿੱਚ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਹੋਰ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।{{sfn|Karanth|Gopal|2005|p=374}} ==ਨਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ== ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੋ ਅਧਿਕਾਰਤ ਨਾਂ ਹਨ - ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ '''ਭਾਰਤ''' (भारत) ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ '''ਇੰਡੀਆ''' (''India'')। ਇਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇੰਡੀਆ ਨਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ [[ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ]] ਦੇ ਅੰਗਰੇਜੀ ਨਾਂ "ਇੰਡਸ" ਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਨਾਂ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਿੰਦੂ ਸਮਰਾਟ [[ਭਰਤ]] ਜੋ ਕਿ [[ਮਨੂੰ]] ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ [[ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ]] ਦੇ ਜੇਠੇ ਪੁੱਤ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਸ੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ (ਭਾ+ਰਤ) ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਆਂਤਰਿਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਵਿਵੇਕ-ਰੂਪੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੀਨ। ਇੱਕ ਤੀਜਾ ਨਾਮ '''ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ''' (ہندوستان) ਵੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ "ਹਿੰਦ ਦੀ ਭੂਮੀ" ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਘੱਟ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋਇਆ, ਖਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਅਰਬ/ਈਰਾਨ ਵਿੱਚ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਾਮ ਮੁਗਲ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋਇਆ ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸਦੀ ਸਮਕਾਲੀ ਵਰਤੋਂ ਘੱਟ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਵੇਦ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ [[ਆਰਿਆਵਰਤ]] [[ਜੰਬੂਦੀਪ]] ਅਤੇ [[ਅਜਨਾਭ-ਦੇਸ]] ਦੇ ਨਾਮ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਦੇਸ਼ [[ਸੋਨੇ ਦੀ ਚਿੜੀ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{cite web |title = Hindustan |url = http://www.britannica.com/eb/article-9040520/Hindustan |accessdate = 2007-06-18 |publisher = [[Encyclopædia Britannica]], Inc. |year= 2007}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == {{main|ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ}} [[ਤਸਵੀਰ:Sanchi2.jpg|thumb|ਤੀਜੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਸਮਰਾਟ [[ਅਸ਼ੋਕ]] ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ [[ਸਾਂਚੀ ਦਾ ਸਤੂਪ]]]] [[ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ]] ਭੀਮਬੇਟਕਾ [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੀ ਗੁਫਾਵਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਮ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ। ਪਹਿਲੀਆਂ ਸਥਾਈ ਬਸਤੀਆਂ ਨੇ 9000 ਸਾਲ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ। ਇਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ [[ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ]] ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈਆਂ, ਜੋ 2600 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਅਤੇ 1900 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਲਗਭਗ 1600 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਆਰਿਆ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ-ਭਾਰਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ [[ਵੈਦਿਕ ਸੱਭਿਅਤਾ]] ਦਾ ਸੂਤਰਪਾਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਸਰੋਤ [[ਵੇਦ]] ਅਤੇ [[ਪੁਰਾਣ]] ਹਨ। ਪਰ [[ਆਰਿਆ-ਹਮਲਾ-ਸਿੱਧਾਂਤ]] ਅਜੇ ਤੱਕ ਵਿਵਾਦਤ ਹੈ। ਬਾਲ ਗੰਗਾਧਰ ਸਹਿਤ ਸਹਿਤ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਇਹ ਹੈ। ਕਿ ਆਰਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਹੀ ਸਥਾਈ ਨਿਵਾਸੀ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਇਤਹਾਸ ਕਰੀਬ 75000 ਸਾਲ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਗਲਤ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਦ੍ਰਵਿੜ ਸੱਭਿਅਤਾ]] ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਦੋਨਾਂ ਜਾਤੀਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਰਤ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ। 500 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਈ ਅਜ਼ਾਦ ਰਾਜ ਬਣ ਗਏ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰਾਜ-ਵੰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਤਰ-ਭਾਰਤ ਦਾ [[ਮੌਰਿਆ ਰਾਜਵੰਸ਼]] ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਸਮਰਾਟ [[ਅਸ਼ੋਕ]] ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ। 180 ਈਸਵੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਮੱਧ-ਏਸ਼ਿਆ ਵੱਲੋਂ ਕਈ ਹਮਲੇ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉੱਤਰ-ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਦੀਪ ਵਿੱਚ [[ਯੂਨਾਨੀ]], [[ਸ਼ੱਕ]], [[ਪਾਰਥੀ]] ਅਤੇ [[ਓੜਕ ਕੁਸ਼ਾਣ ਰਾਜ-ਵੰਸ਼]] ਸਥਾਪਤ ਹੋਏ। ਤੀਜੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ [[ਗੁਪਤ ਸਲਤਨਤ]] ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਸੀ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਾਲ ਕਹਾਇਆ। ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਕਾਲ-ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਚਾਲੁਕੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼]], [[ਗੁਲਾਮ ਵੰਸ਼]], [[ਚੋਲ]], [[ਪੱਲਵ]] ਅਤੇ [[ਪਾਂਡੇ]] ਰਹੇ। ਈਸੇ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਸੰਗਮ-ਸਾਹਿਤ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰਾਂ ਤੇ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਤਮਿਲ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। [[ਸਤਵਾਹਨਾਂ]] ਅਤੇ [[ਚਾਲੁਕੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼]] ਨੇ ਮੱਧ-ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। [[ਵਿਗਿਆਨ]], [[ਕਲਾ]], [[ਸਾਹਿਤ]], ਹਿਸਾਬ, ਖਗੋਲ-ਸ਼ਾਸਤਰ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤਕਨੀਕਾਂ, ਧਰਮ-ਦਰਸ਼ਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਣਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵਧੇ-ਫੁੱਲੇ। 12ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਾਰਾ ਹਿੱਸਾ [[ਦਿੱਲੀ]] ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਸਾਰਾ [[ਉੱਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ]] [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੇ ਅਧੀਨ। ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਵਿਜੇਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ]] ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਨਿਕਲਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਰੂਪ ਵਲੋਂ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਰਾਜ ਬਾਕੀ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸਤਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਮਰਾਠਿਆਂ]] ਦਾ ਜੋਰ ਹੋਇਆ। ਉੱਤਰ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। 17ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ [[ਪੁਰਤਗਾਲ]], [[ਡੱਚ]], [[ਫ਼ਰਾਂਸ]], [[ਬ੍ਰਿਟੇਨ]] ਸਹਿਤ ਅਨੇਕਾਂ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਸਨ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਸਕੀ ਅਰਾਜਕਤਾ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਚੁੱਕਿਆ। ਅੰਗ੍ਰੇਜ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲ ਰਹੇ ਅਤੇ 1840 ਤੱਕ ਲਗਭਗ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋਏ। 1847 ਵਿੱਚ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ]] ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਸਫਲ ਬਗ਼ਾਵਤ, ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੇ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਾਰਾ ਭਾਗ ਸਿੱਧੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਕੋਣਾਰਕ ਚੱਕਰ – 13ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਉੜੀਸਾ ਦੇ [[ਕੋਣਾਰਕ ਸੂਰਜ ਮੰਦਿਰ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਮਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਪਟਲ ਉੱਤੇ ਬਦਲਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਰੀਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਚਲਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੌਧਿਕ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਸੂਤਰਪਾਤ ਹੋਇਆ ਜਿਨ੍ਹੇ ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪੱਧਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅਨੇਕ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਅਤੇ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। 1884 ਵਿੱਚ [[ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]] ਕਾਂਗਰੇਸ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗਤੀਮਾਨ ਸਵਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਵੀਹਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮਾਂ ਤੱਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਹਿੰਸਾਵਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਚੱਲਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਨੇਤ੍ਰਤਅਲਤੇ [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]], ਜੋ ਆਧਿਕਾਰਿਕ ਰੁਪ ਵਲੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਪਿਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ – ਨਾਲ [[ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ]] ਦੇ ਆਗੂ [[ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ]], [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]], ਸਰਦਾਰ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ]], [[ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ]], [[ਰਾਜਗੁਰੂ]] ਅਤੇ ਨੇਤਾਜੀ [[ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ]] ਆਦਿ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਵਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ [[16 ਜੂਨ]] 1946 ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਲੋਂ ਅੰਤਰਮ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ: ਭਾਰਤ ਦੀ ਦੋ ਗਰੁੱਪਾਂ (ਏ ਤੇ ਬੀ) ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ। ਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਬੀ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਸਿੰਧ]], [[ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ]] ਤੇ [[ਸੂਬਾ ਸਰਹੱਦ]] ਰੱਖੇ ਸਨ। ਕੈਬਨਿਟ ਮਿਸ਼ਨ ਤੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਮ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ 6 ਕਾਂਗਰਸੀ, 5 ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ, 1 ਸਿੱਖ, 1 ਪਾਰਸੀ ਤੇ 1 ਭਾਰਤੀ ਈਸਾਈ ਵਜ਼ੀਰ ਲੈਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੋਇਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਲਦੇਵ ਸਿਘ (ਅਕਾਲੀ) ਨੂੰ ਵਜ਼ਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਾਸਤੇ ਸੱਦਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। 15 ਅਗਸਤ 1947 ਭਾਰਤ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਾਸਨ ਵਲੋਂ ਪੂਰਣਤਯਾ ਅਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਤਦੁਪਰਾਂਤ 26 ਜਨਵਰੀ 1950 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਲੋਕ-ਰਾਜ ਬਣਾ। ਇੱਕ ਬਹੁਜਾਤੀਏ ਅਤੇ ਬਹੁਧਾਰਮਿਕ ਰਾਸ਼ਟਰ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸਮਾਂ – ਸਮਾਂ ਉੱਤੇ ਸਾੰਪ੍ਰਦਾਇਿਕ ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਵੈਰ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਖੇਤਰੀ ਅਸੰਤੋਸ਼ ਅਤੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਵੀ ਹਾਲਾਂਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ - ਵੱਖ ਹਿੱਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਉੱਤੇ ਇਸਦੀ ਧਰਮ ਨਿਰਪੇਕਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਜਨਤਾਂਤਰਿਕਤਾ, ਕੇਵਲ 1975 – 77 ਨੂੰ ਛੱਡ, ਜਦੋਂ ਤਤਕਾਲੀਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਨੇ [[ਐਮਰਜੈਂਸੀ (ਭਾਰਤ)|ਐਮਰਜੈਂਸੀ]] ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਅਖੰਡਤ ਰਹੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਆਂਢੀ ਰਾਸ਼ਟਰੋਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਨਸੁਲਝੇ ਸੀਮਾ ਵਿਵਾਦ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸਨੂੰ ਛੋਟੇ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲੜਾਈ ਦਾ ਵੀ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਹੈ। 1962 ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ 1947, 1965, 1971 ਅਤੇ 1999 ਵਿੱਚ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਨਾਲ ਲੜਾਇਆਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹਨ।<br /> ਭਾਰਤ ਗੁਟ-ਨਿਰਪੇਕਸ਼ ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੰਘ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। 1974 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਪਰਮਾਣੁ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜਿਸਦੇ ਬਾਅਦ 1998 ਵਿੱਚ 5 ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਕੀਤੇ ਗਏ। 1990 ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਆਰਥਕ ਸੁਧਾਰੀਕਰਣ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਅੱਜ ਦੇਸ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜੀ ਵਲੋਂ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਰਾਸ਼ਟਰੋਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ==ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ== ਭਾਰਤ, ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸਾ, ਭਾਰਤੀ ਟੈਕਟੋਨਿਕ ਪਲੇਟ ਦੇ ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਥੋੜੀ ਪਲੇਟ ਹਿੰਦ-ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਪਲੇਟ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ੭ ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਮਹਾਂਦੀਪ ਗੋਂਡਵਾਨਾ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨੂੰ ਵਧਣ ਲੱਗਾ। ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਯੁਰੇਸ਼ਿਅਨ ਪਲੇਟ ਨਾਲ ਹੋਏ ਟਕਰਾਅ ਨਾਲ ਹਿਮਾਲਾ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਹਿਮਾਲਾ ਚੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਦਰਿਆ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਪੱਛਮ 'ਚ ਥਾਰ ਮਾਰੂਥਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਰਾਵਲੀ ਨੇ ਬਾਰਿਸ਼ਾਂ ਤੋ ਵਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉੱਤਰ 'ਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਧਰਤੀ ਤੇ ਦੱਖਣ 'ਚ ਕਠੋਰ ਪਠਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਪੁਤਲਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਗੰਗਾ, ਜਮਨਾ, ਸਤਲੁਜ, ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਭਾਰਤ 'ਚ ਹੀ ਹਨ। ਸਾਰਾ ਦੇਸ਼ ਮਾਨਸੂਨ ਦੀ ਵਰਖਾ ਤੋਂ ਹੀ ਝੜੀ ਦਾ ਸੁੱਖ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ===ਮੌਸਮ=== ਹਿਮਾਲਾ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ਮੀਰ ਵਲੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ [[ਅਰੁਣਾਂਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਿਆਦਾਤਰ ਪੂਰਵੀ ਸੀਮਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਜਵਾਬ – ਪਸ਼ਚਿਮੀਏ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਭਾਗ ਉੱਤਰੀ, ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਪੂਰਵੀ ਭਾਰਤ ਗੰਗਾ ਦੇ ਉਪਜਾਊ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਲੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ - ਪੂਰਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਲੋਂ ਚੋਟੀ ਹੋਇਆ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਥਾਰ ਦਾ ਮਾਰੂਥਲ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਲਗਭਗ ਸੰਪੂਰਣ ਹੀ ਦੱਖਣ ਦੇ ਪਠਾਰ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਮਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪਠਾਰ ਪੂਰਵੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਘਾਟਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਗੰਗਾ, ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ, ਜਮੁਨਾ, ਗੋਦਾਵਰੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਭਾਰਤ ਵਲੋਂ ਹੋਕੇ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਭੂਮੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਉਪਜਾਊ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਭਿੰਨਤਾ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਕਿਨਾਰੀ ਅਤੇ ਗਰਮ ਮਾਹੌਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਹੀ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਕੜੀ ਸਰਦੀ, ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਜਿਆਦਾ ਵਰਖਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ਕੀ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਖਾ ਮੁੱਖਤਆ ਮਾਨਸੂਨ ਹਵਾਵਾਂ ਵਲੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ===ਜੀਵ ਵਖਰੇਵਾਂ=== ਭਾਰਤ 'ਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜੀਵ-ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ; ੭.੬% ਥਣਧਾਰੀ, ੧੨.੬% ਪੰਛੀ, ੬.੨% ਭੁਜੰਗੀ, ੪.੪% ਜਲਥਲ-ਚੱਲ, ੧੧.੭% ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ੬.੦% ਫ਼ੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਹਨ। ==ਅਰਥ-ਵਿਵਸਥਾ== {{main|ਭਾਰਤ ਦਾ ਅਰਥਚਾਰਾ}} ==ਰਾਜ== {{main|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼}} [[File:Political map of India EN.svg|thumb|{{#if:{{{image-width|}}}|{{{image-width}}}|500}}px{{!}}A clickable map of the 29 states and 9 union territories of India]] [[ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ]] ਮਕਸਦ ਲਈ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਂਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ [[ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਲ 28 ਰਾਜ ਅਤੇ 9 ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹਨ। === ਰਾਜ-ਸਾਰਣੀ === {| class="sortable wikitable" style="text-align:center;" |- ! ਸੰਖਿਆ ! ਰਾਜ ! ਕੋਡ ! ਰਾਜਧਾਨੀ |- | 1 | [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | AP | [[ਅਮਰਾਵਤੀ (ਰਾਜਧਾਨੀ )|ਅਮਰਾਵਤੀ]] |- | 2 | [[ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | AR | [[ਈਟਾਨਗਰ]] |- | 3 | [[ਅਸਾਮ]] | AS | [[ਦਿਸਪੁਰ]] |- | 4 | [[ਬਿਹਾਰ]] | BR | [[ਪਟਨਾ]] |- | 5 | [[ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ]] | CG | [[ਰਾਏਪੁਰ]] |- | 6 | [[ਗੋਆ]] | GA | [[ਪਣਜੀ]] |- | 7 | [[ਗੁਜਰਾਤ (ਭਾਰਤ)|ਗੁਜਰਾਤ]] | GJ | [[ਗਾਂਧੀਨਗਰ]] |- | 8 | [[ਹਰਿਆਣਾ]] | HR | [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] |- | 9 | [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | HP | [[ਸ਼ਿਮਲਾ]] |- | 10 | [[ਝਾਰਖੰਡ]] | JH | [[ਰਾਂਚੀ]] |- | 11 | [[ਕਰਨਾਟਕ]] | KA | [[ਬੇਂਗਲੁਰੂ]] |- | 12 | [[ਕੇਰਲਾ]] | KL | [[ਤੀਰੂਵੰਥਪੁਰਮ|ਤਿਰਵੰਦਰਮ]] ਜਾਂ [[ਤੀਰੂਵੰਥਪੁਰਮ]] |- | 13 | [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | MP | [[ਭੋਪਾਲ]] |- | 14 | [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] | MH | [[ਮੁੰਬਈ]] |- | 15 | [[ਮਨੀਪੁਰ]] | MN | [[ਇੰਫਾਲ]] |- | 16 | [[ਮੇਘਾਲਿਆ]] | ML | [[ਸ਼ਿਲਾਂਗ]] |- | 17 | [[ਮਿਜ਼ੋਰਮ]] | MZ | [[ਆਇਜੋਲ ਜ਼ਿਲਾ|ਆਇਜੋਲ]] |- | 18 | [[ਨਾਗਾਲੈਂਡ]] | NL | [[ਕੋਹਿਮਾ]] |- | 19 | [[ਉੜੀਸਾ]] | OR | [[ਭੁਬਨੇਸ਼ਵਰ]] |- | 20 | [[ਪੰਜਾਬ]] | PB | [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] |- | 21 | [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] | RJ | [[ਜੈਪੁਰ]] |- | 22 | [[ਸਿੱਕਮ]] | SK | [[ਗੰਗਟੋਕ]] |- | 23 | [[ਤਾਮਿਲ ਨਾਡੂ]] | TN | [[ਚੇਨੱਈ]] |- | 24 | [[ਤੇਲੰਗਾਨਾ]] | TS | [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] |- | 25 | [[ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ]] | TR | [[ਅਗਰਤਲਾ]] |- | 26 | [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | UP | [[ਲਖਨਊ]] |- | 27 | [[ਉੱਤਰਾਖੰਡ]] | UL | [[ਦੇਹਰਾਦੂਨ]] |- | 28 | [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] | WB | [[ਕੋਲਕਾਤਾ]] |} === ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ === {| class="sortable wikitable" style="text-align:center;" |- ! ਸੰਖਿਆ ! ਰਾਜ-ਖੇਤਰ ! ਰਾਜਧਾਨੀ |- | A | [[ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਦੀਪ ਸਮੂਹ]] | [[ਪੋਰਟ ਬਲੇਅਰ]] |- | B | [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] | [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] |- | C | [[ਦਾਦਰਾ ਅਤੇ ਨਗਰ ਹਵੇਲੀ]] ਅਤੇ [[ਦਮਨ ਅਤੇ ਦਿਉ]] | [[ਦਮਨ]] |- | D | [[ਲਕਸ਼ਦੀਪ]] | [[ਕਵਰੱਤੀ]] |- | E | [[ਦਿੱਲੀ]] | [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] |- | F | [[ਪਾਂਡੀਚਰੀ]] | [[ਪਾਂਡੀਚਰੀ|ਪਾਂਡੀਚਰੀ (ਸ਼ਹਿਰ)]] |- | G | [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]] | [[ਸ੍ਰੀਨਗਰ]] ਅਤੇ [[ਜੰਮੂ]] |- | H | [[ਲੱਦਾਖ]] | [[ਲੇਹ]] |} {{main|ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ}} == ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ == === ਰਾਜਨੀਤੀ === ਭਾਰਤ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ [[ਲੋਕਰਾਜ|ਲੋਕਤੰਤਰ]] ਹੈ।{{Sfn|United Nations Population Division}} [[ਬਹੁ-ਪਾਰਟੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]] ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸੰਸਦੀ ਗਣਰਾਜ,{{Sfn|Burnell|Calvert|1999}} ਇਸਦੇ ਅੱਠ ਹਨ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਟੀਆਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] (ਭਾਜਪਾ), ਅਤੇ 40 ਤੋਂ ਵੱਧ ਖੇਤਰੀ ਪਾਰਟੀਆਂ {{Sfn|Election Commission of India}} ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ-ਖੱਬੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,<ref>{{Cite journal|last=Sáez|first=Lawrence|last2=Sinha|first2=Aseema|year=2010|title=Political cycles, political institutions and public expenditure in India, 1980–2000|url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-political-science_2010-01_40_1/page/91|journal=[[British Journal of Political Science]]|volume=40|issue=1|pages=91–113|doi=10.1017/s0007123409990226}}</ref> ਅਤੇ ਭਾਜਪਾ ਨੂੰ [[ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਰਾਜਨੀਤੀ|ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ]] ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। {{Sfn|Malik|Singh|1992}} {{Sfn|Banerjee|2005}} <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-18352532|title=Narendra Modi makes his move|last=Halarnkar|first=Samar|date=13 June 2012|work=[[BBC News]]|quote=The right-wing Hindu nationalist Bharatiya Janata Party (BJP), India's primary opposition party}}</ref> 1950-ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਗਣਤੰਤਰ ਬਣਿਆ-ਅਤੇ 1980ਵਿਆਂ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਬਹੁਮਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਨੇ ਭਾਜਪਾ{{Sfn|Sarkar|2007}} ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਖੇਤਰੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿਆਸੀ ਸਟੇਜ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਸਰ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁ-ਪਾਰਟੀ ਗੱਠਜੋੜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।{{Sfn|Chander|2004}} ਭਾਰਤੀ ਗਣਰਾਜ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ, 1951, 1957 ਅਤੇ 1962 ਵਿੱਚ, [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਆਸਾਨ ਜਿੱਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। 1964 ਵਿਚ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਮੌਤ 'ਤੇ, [[ਲਾਲ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]] ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ; ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਧੀ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੁਆਰਾ, 1966 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਅਚਾਨਕ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੂੰ ਸਫ਼ਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ 1967 ਅਤੇ 1971 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਚੋਣ ਜਿੱਤਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1975 ਵਿੱਚ ਐਲਾਨੀ [[ਐਮਰਜੈਂਸੀ (ਭਾਰਤ)|ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ]] ਤੋਂ ਜਨਤਕ ਅਸੰਤੋਸ਼ ਦੇ ਬਾਅਦ, 1977 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਵੀਂ [[ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]], ਜਿਸ ਨੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਵੋਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਸਾਲ ਹੀ ਚੱਲੀ। 1980 ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਈ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ 1984 ਵਿੱਚ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਦੇਖਿਆ, ਜਦੋਂ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] ਬਣਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। 1989 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਦੋਂ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ)|ਖੱਬੇ ਮੋਰਚੇ]] ਦੇ ਨਾਲ ਗਠਜੋੜ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਜਨਤਾ ਦਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਰੰਟ ਗੱਠਜੋੜ ਨੇ ਚੋਣਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ; ਉਹ ਸਰਕਾਰ ਵੀ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਾਬਤ ਹੋਈ, ਸਿਰਫ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਲਈ। {{Sfn|Bhambhri|1992}} 1991 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਚੋਣਾਂ ਹੋਈਆਂ; ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਬਹੁਮਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਕਾਂਗਰਸ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਇਕੱਲੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, [[ਪੀ ਵੀ ਨਰਸਿਮਾ ਰਾਓ|ਪੀਵੀ ਨਰਸਿਮਹਾ ਰਾਓ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੀ। <ref>{{Cite news|url=https://www.hindu.com/2004/12/24/stories/2004122408870100.htm|title=Narasimha Rao Passes Away|date=24 December 2004|work=[[The Hindu]]|access-date=2 November 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090213181659/https://www.hindu.com/2004/12/24/stories/2004122408870100.htm|archive-date=13 February 2009}}</ref> 1996 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿਆਸੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਦਾ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਦੌਰ ਚੱਲਿਆ। ਕਈ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਗਠਜੋੜਾਂ ਨੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ। ਭਾਜਪਾ ਨੇ 1996 ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਈ; ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਦੋ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸੰਯੁਕਤ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਗੱਠਜੋੜ ਸਨ, ਜੋ ਬਾਹਰੀ ਸਮਰਥਨ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸਨ। 1998 ਵਿੱਚ, ਭਾਜਪਾ ਇੱਕ ਸਫਲ ਗੱਠਜੋੜ, [[ਕੌਮੀ ਜਮਹੂਰੀ ਗਠਜੋੜ|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਮਹੂਰੀ ਗਠਜੋੜ]] (ਐਨ.ਡੀ.ਏ.) ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੀ। [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ|ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, NDA ਪੰਜ ਸਾਲ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਗੈਰ-ਕਾਂਗਰਸੀ, ਗੱਠਜੋੜ ਸਰਕਾਰ ਬਣ ਗਈ। {{Sfn|Dunleavy|Diwakar|Dunleavy|2007}} ਫਿਰ [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2004|2004 ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਆਮ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਪੂਰਨ ਬਹੁਮਤ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਿਆ, ਪਰ ਕਾਂਗਰਸ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਿੰਗਲ ਪਾਰਟੀ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰੀ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਫਲ ਗੱਠਜੋੜ: [[ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਗਠਜੋੜ]] (ਯੂਪੀਏ)। ਇਸ ਨੂੰ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਜਪਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਯੂਪੀਏ [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2009|2009 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵਧੀ ਹੋਈ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰੀ ਸਮਰਥਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹੀ।{{Sfn|Kulke|Rothermund|2004}} ਉਸ ਸਾਲ, [[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1957|1957]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1962|1962]] ਵਿੱਚ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਗਾਤਾਰ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ।{{Sfn|Business Standard|2009}} [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2014|2014 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ, ਭਾਜਪਾ 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੀ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀ ਬਣ ਗਈ ਜਿਸ ਨੇ ਬਹੁਮਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.dnaindia.com/india/report-bjp-first-party-since-1984-to-win-parliamentary-majority-on-its-own-1988981|title=BJP first party since 1984 to win parliamentary majority on its own|date=16 May 2014|work=[[Daily News and Analysis|DNA]]|access-date=20 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140521032413/https://www.dnaindia.com/india/report-bjp-first-party-since-1984-to-win-parliamentary-majority-on-its-own-1988981|archive-date=21 May 2014|agency=Indo-Asian News Service}}</ref> ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਦੇ ਸਾਬਕਾ [[ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ (ਭਾਰਤ)|ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ]] ਹਨ। 22 ਜੁਲਾਈ 2022 ਨੂੰ, [[ਦ੍ਰੋਪਦੀ ਮੁਰਮੂ]] ਭਾਰਤ ਦੀ 15ਵੀਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣੀ ਗਈ ਅਤੇ 25 ਜੁਲਾਈ 2022 ਨੂੰ ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ।<ref>{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/india/droupadi-murmu-swearing-in-live-updates-8049577/|title=Droupadi Murmu Swearing-in Live: My election is the greatness of India, mother of democracy, says President Murmu|date=25 July 2022|access-date=26 July 2022|publisher=The Indian Express}}</ref> === ਸਰਕਾਰ === ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਸੰਘ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਇੱਕ ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ [[ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ|ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ]] ਅਧੀਨ ਹੈ - ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਰਵਉੱਚ ਕਾਨੂੰਨੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼। ਇਹ ਇੱਕ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਗਣਰਾਜ ਅਤੇ [[ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਲੋਕਰਾਜ|ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਲੋਕਤੰਤਰ]] ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ " ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਸ਼ਾਸਨ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ|ਕਾਨੂੰਨ]] ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਜੀਦਾ ਹੈ"। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਘਵਾਦ ਸੰਘ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਸੂਬੇ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜਾਂ]] ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵੰਡ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ, ਜੋ ਕਿ 26 ਜਨਵਰੀ 1950 ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ,{{Sfn|Pylee|2003a}} ਨੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ "[[ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰੀ|ਪ੍ਰਭੁਸੱਤਾ ਸੰਪੰਨ]], ਜਮਹੂਰੀ [[ਗਣਰਾਜ]]" ਕਿਹਾ। ਇਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨੂੰ 1971 ਵਿੱਚ "ਇੱਕ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਸੰਪੰਨ, ਸਮਾਜਵਾਦੀ, [[ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ|ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ]], ਜਮਹੂਰੀ ਗਣਰਾਜ" ਵਿੱਚ ਸੋਧਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।{{Sfn|Dutt|1998}} ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਰੂਪ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ "ਅਰਧ-ਸੰਘੀ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ,{{Sfn|Wheare|1980}} ਸਿਆਸੀ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੋਂ ਸੰਘੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਧਿਆ ਹੈ।{{Sfn|Echeverri-Gent|2002}} {{Sfn|Sinha|2004}} ==ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ== ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਈ [[ਵਿਵਾਦ]] ਪਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਕਈ ਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਾਨਤ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਕਬਜ਼ੇ ਦੇ [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਅਤੇ [[ਅਰੁਣਾਚਲ]] ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਰਿਆਸਤ ਹੋਣ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਚੀਨ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਅਰੁਣਾਚਲ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ੧੯ ੧੪ ਵਿਚ, [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] ਅਤੇ [[ਤਿੱਬਤ]] ਵਿਚਕਾਰ [[ਮਕਮਹੋਨ]] ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਤਿਬਤ ਦੀ ਹੱਦ ਹੋਣ ਦਾ ਕਰਾਰ ਹੋਇਆ ਸੀ, [[ਸ਼ਿਮਲਾ ਸੰਧੀ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ। ਤਿਬਤ ਦੀ ਵਿਸਥਾਪਤ ਸਰਕਾਰ ਇਸ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਤਿੱਬਤ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੱਦ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਚੀਨ ਇਸ ਸੰਧੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਸਿੱਟੇ ਵੱਜੋਂ, ਚੀਨ ਅਰੁਣਾਚਲ ਨੂੰ [[ਦੱਖਣੀ ਤਿੱਬਤ]] ਜਾਂ ਤਿੱਬਤ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ==ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦਨ ਦਰ== ਭਾਰਤ ਦੀ '''ਅਕਤਸਾਦ''' ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਕਤਸਾਦ [[$]]੫੬੮੦੦ ਕਰੋੜ (''Gross domestic product'' ਜਾਂ GDP) ਦੇ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ੧੧ਵੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਕਤਸਾਦ ਹੈ। PPP ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਕਤਸਾਦ ਚੌਥੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਅਬਾਦੀ [[ਗਰੀਬ]] ਹੈ। ੨੭.੫% ਅਬਾਦੀ ਗਰੀਬੀ ਰੇਖਾ ਤੋ ਹੇਠਾਂ ਹੈ। ੮੦.੪% ਆਬਾਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ $੨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ। ==ਸਮਾਜ== ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ੧੨੧ ਕਰੋੜ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਅਬਾਦੀ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਤੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਦੂਜਾਂ ਸਭ ਤੋ ਵੱਡਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਤਕਰੀਬਨ ੭੦% ਲੋਕ ਕਿਰਸਾਨੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ, ਕਸ਼ਮੀਰੀ, ਰਾਜਪੂਤ, ਦ੍ਰਵਿੜ, ਤੇਲਗੂ, ਮਰਹੱਟੇ, ਅਸਾਮੀ ਆਦਿ ਖੇਤਰ ਪੱਖ ਤੋਂ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ੨੩ ਕੰਮਕਾਜੀ ਬੋਲੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੁਲ ੧੬੨੫ ਬੋਲੀਆਂ ਤੇ ਲਹਿਜੇ ਬੋਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ===ਸੱਭਿਆਚਾਰ=== ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ ਦੀਆਂ ਨਕਾਸ਼ੀ ਦਰ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ 'ਚੋ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਨਕਾਸ਼ੀਆਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਨਾਚ ਅਤੇ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲਿਪਿਕ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਕ ਸਮੇਂ, ਰਮਾਇਣ ਅਤੇ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੇ ਆਦਿ ਰੂਪ ਤਕਰੀਬਨ ੫੦੦-੧੦੦ ਈਸਾ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖੇ ਗਏ। ਕਈ ਆਧੁਨਿਕ ਧਰਮ ਵੀ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ: [[ਹਿੰਦੂ|ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]], [[ਜੈਨ ਧਰਮ]], [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ]] ਅਤੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]]। ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਕੋਲ ਅਲੱਗ ਵਿਰਾਸਤਾਂ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ '''ਪੂਰਬੀ ਧਰਮ''' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਆਪਸ 'ਚ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਹੈ; ਇਸਲਾਮ ਦੇ ੧੨.੮%; ਇਸਾਈਅਤ ਦੇ ੨.੯%; ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ੧.੯%; ਬੁੱਧ ਧਰਨ ਦੇ ੦.੮% ਅਤੇ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੇ ੦.੪% ਲੋਕ ਧਾਰਨੀ ਹਨ। ===ਅਬਾਦੀ ਅੰਕੜੇ=== ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ੬੪ . ੮ ਫ਼ੀਸਦੀ ਸਾਕਸ਼ਰਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ੭੫ . ੩% ਪੁਰਖ ਅਤੇ ੫੩ . ੭% ਔਰਤਾਂ ਸਾਕਸ਼ਰ ਹਨ। ਲਿੰਗ ਅਨਪਾਤ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਲੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਇੱਕ ੧੦੦੦ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਿਰਫ ੯੩੩ ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਕਾਰਜ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦਰ (ਕੁਲ ਜਨ-ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜ ਕਰਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦਾ ਭਾਗ) ੩੯ . ੧% ਹੈ। ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਇਹ ਦਰ ੫੧ . ੭% ਅਤੇ ਸਤਰੀਆਂ ਲਈ ੨੫ . ੬% ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ੧੦੦੦ ਜਨ-ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ੨੨ . ੩੨ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਧਦੀ ਜਨ-ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਅੱਧੇ ਲੋਕ ੨੨ . ੬੬ ਸਾਲ ਵਲੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ੮੦ . ੫ ਫ਼ੀਸਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਹਿੰਦੂ ਹੈ, ੧੩ . ੪ ਫ਼ੀਸਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ਿਆ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਤੀਸਰੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਹੋਰ ਧਰਮਾਵਲੰਬੀਆਂ ਵਿੱਚ ਈਸਾਈ (੨ . ੩੩%), ਸਿੱਖ (੧ . ੮੪%), ਬੋਧੀ (੦ . ੭੬%), ਜੈਨ (੦ . ੪੦%), ਅਇਯਾਵਲਿ (੦ . ੧੨%), ਯਹੂਦੀ, ਪਾਰਸੀ, ਅਹਮਦੀ ਅਤੇ ਬਹਾਈ ਆਦਿ ਸਮਿੱਲਤ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੋ ਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ - ਸੂਤਰਾਂ: ਆਰਿਆ ਅਤੇ ਦਰਵਿੜਭਾਸ਼ਾਵਾਂਦਾ ਸਰੋਤ ਵੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਕੁਲ ੨੩ਭਾਸ਼ਾਵਾਂਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਮਧੰਦਾ ਲਈ ਵਰਤੋ ਦੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ . ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਤਮਿਲ ਵਰਗੀ ਅਤਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜੰਮੀ ਹਨ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਬਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨਭਾਸ਼ਾਵਾਂਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵਿਕਾਸ ਪਥਿਆਸਵਸਤੀ ਨਾਮ ਦੀ ਅਤਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਸ਼ਾ / ਬੋਲੀ ਵਲੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ . ਤਮਿਲ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਸਾਰੀ ਭਾਰਤੀਭਾਸ਼ਾਵਾਂਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਲੋਂ ਹੀ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਤਮਿਲ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸ਼ਬਦ ਸਮਾਨ ਹਨ! ਕੁਲ ਮਿਲਿਆ ਕਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ੧੬੫੨ ਵਲੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਬੋਲੀ ਜਾਤੀਂ ਹਨ। == ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ == ੧੯੪੭ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵਲੋਂ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੌਹਾਰਦਪੂਰਣ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ੧੯੫੦ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਵਲੋਂ ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਏਸ਼ਿਆ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀ ਕਲੋਨੀਆਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਟ-ਨਿਰਲੇਪ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਗੂ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ੧੯੮੦ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇ ਸੱਦੇ ਉੱਤੇ ਦੋ ਦੇਸ਼ਾਂ ਸੰਖਿਪਤ ਫੌਜੀ ਹਸਤੱਕਖੇਪ ਕੀਤਾ, ਮਾਲਦੀਵ, ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਥੋਹਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਫੌਜ ਭੇਜਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਤਨਾਵ ਸੰਬੰਧ ਪਿਆ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਦੋਨਾਂ ਦੇਸ਼ ਚਾਰ ਵਾਰ ਯੁਧਦਰ (੧੯੪੭, ੧੯੬੫, ੧੯੭੧ ਅਤੇ ੧੯੯੯ ਵਿੱਚ) ਲਈ ਚਲਾ ਹੈ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਵਾਦ ਇਸ ਯੁੱਧਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਸੀ, ੧੯੭੧ ਨੂੰ ਛੱਡਕੇ ਜੋ ਤਤਕਾਲੀਨ ਪੂਰਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਅਸ਼ਾਂਤਿ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ੧੯੬੨ ਦੇ ਭਾਰਤ - ਚੀਨ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ੧੯੬੫ ਦੇ ਲੜਾਈ ਦੇ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਰੀਬ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਆਰਥਕ ਵਿਕਾਸ ਦਿੱਤੀ। ਸੋਵਿਅਤ ਸੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਾਂ, ਸੰਨ ੧੯੬੦ ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਵਲੋਂ, ਸੋਵਿਅਤ ਸੰਘ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹਥਿਆਰ ਆਪੂਰਤੀਕਰਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਭਰੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਰੂਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਮਰਿਕ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦੇ ਇਲਾਵਾ, ਭਾਰਤ ਫੈਲਿਆ ਇਜਰਾਇਲ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਹਾਲ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰੀ ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਪਾਰ ਸੰਗਠਨ ਲਈ ਇੱਕ ਦੱਖਣ ਏਸ਼ੀਆਈ ਏਸੋਸਿਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ੧੦, ੦੦੦ ਰਾਸ਼ਟਰ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਕਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪੈਂਤੀ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਭਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਬਹੁਪਕਸ਼ੀਏ ਮੰਚਾਂ, ਖਾਸਕਰ ਪੂਰਵੀ ਏਸ਼ਿਆ ਸਿਖਰ ਬੈਠਕ ਅਤੇ G – ੮੫ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਭਾਗੀਦਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਰਥਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੱਖਣ ਅਮਰੀਕਾ, ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਏਸ਼ਿਆ ਦੇ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਘਨਿਸ਼ਠ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹੈ। ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਪੂਰਵ ਦੇ ਵੱਲ ਵੇਖੋ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੰਜੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਸਿਆਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਮੁੱਦੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਫੈਲਿਆ ਲੜੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਾਪਾਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਕੋਰੀਆ ਨੇ ਵੀ ਮਦਦ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਆਰਥਕ ਨਿਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ। ੧੯੭੪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪਰਮਾਣੁ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ੧੯੯੮ ਵਿੱਚ ਭੂਮੀਗਤ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੋਲ ਹੁਣ ਤਰ੍ਹਾਂ – ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਮਾਣੁ ਹਥਿਆਰਾਂ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਹੁਣੇ ਰੂਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪੰਜਵੀਂ ਪੀੜ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹੈ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰੇ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਯੂਰੋਪੀ ਸੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਆਰਥਕ, ਸਾਮਰਿਕ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਸਹਿਯੋਗ ਵੱਧ ਗਿਆ ਹੈ। ੨੦੦੮ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ੈਰ ਫ਼ੌਜੀ ਪਰਮਾਣੁ ਸਮੱਝੌਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੋਲ ਪਰਮਾਣੁ ਹਥਿਆਰ ਸੀ ਅਤੇ ਪਰਮਾਣੁ ਅਪ੍ਰਸਾਰ ਸੁਲਾਹ (ਏਨਪੀਟੀ) ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਇਹ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਰਮਾਣੁ ਊਰਜਾ ਏਜੰਸੀ ਅਤੇ ਨਿਊਕਲਿਅਰ ਸਪਲਾਇਰਸ ਗਰੁਪ (ਏਨਏਸਜੀ) ਵਲੋਂ ਛੁੱਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਰਮਾਣੁ ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਵਣਜ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਰੋਕ ਖ਼ਤਮ . ਭਾਰਤ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਅਸਲੀ ਪਰਮਾਣੁ ਹਥਿਆਰ ਰਾਸ਼ਟਰਤ ਬੰਨ ਗਿਆ ਹੈ। ਏਨਏਸਜੀ ਛੁੱਟ ਦੇ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਵੀ ਰੂਸ, ਫ਼ਰਾਂਸ, ਯੂਨਾਇਟੇਡ ਕਿੰਗਡਮ, ਅਤੇ ਕਨਾਡਾ ਸਹਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗ਼ੈਰ ਫ਼ੌਜੀ ਪਰਮਾਣੁ ਊਰਜਾ ਸਹਿਯੋਗ ਸਮੱਝੌਤੇ ਉੱਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕਰਣ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥਾਵਾਨ ਹੈ। ਲਗਭਗ ੧ . ੩ ਮਿਲਿਅਨ ਸਰਗਰਮ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਸ਼ਸਤਰਬੰਦ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ, ਨੌਸੇਨਾ, ਹਵਾ ਫੌਜ, ਅਤੇ ਅਰੱਧਸੈਨਿਕ ਜੋਰ, ਤਟਰਕਸ਼ਕ, ਅਤੇ ਸਾਮਰਿਕ ਜਿਵੇਂ ਸਹਾਇਕ ਜੋਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਸਤਰਬੰਦ ਬਲਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋੱਚ ਕਮਾਂਡਰ ਹੈ। ਸਾਲ ੨੦੧੧ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਬਜਟ ੩੬ . ੦੩ ਅਰਬ ਅਮਰਿਕੀ ਡਾਲਰ ਰਿਹਾ (ਜਾਂ ਸਕਲ ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦ ਦਾ ੧ . ੮੩ %)। ੨੦੦੮ ਦੇ ਇੱਕ SIPRI ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਰਤ ਖਰੀਦ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀਏ ਫੌਜ ਦੇ ਫੌਜੀ ਖਰਚ ੭੨ . ੭ ਅਰਬ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਰਿਹਾ। ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲਾ ਦੇ ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਰੱਖਿਆ ਬਜਟ ਵਿੱਚ ੧੧ . ੬ ਫ਼ੀਸਦੀ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਪੈਸਾ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਹੋਰਸ਼ਾਖਾਵਾਂਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਵਲੋਂ ਫੌਜੀ ਦੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਪੈਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮਿਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਹਥਿਆਰ ਆਯਾਤਕ ਬੰਨ ਗਿਆ ਹੈ। ==ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ== ===ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ=== * '''ਅੱਤਵਾਦ''' – ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਡਰ ਤੇ ਦਹਿਸ਼ਤ ਦਾ ਮਹੌਲ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸਮੂਹ ਭਾਰਤ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਕਾਫੀ ਜਾਨੀ ਅਤੇ ਮਾਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ [[ਸੰਸਦ]], ਤਾਜ ਹੋਟਲ, ਕਸ਼ਮੀਰ, [[ਪਠਾਨਕੋਟ]] ਏਅਰਬੇਸ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਅਜਿਮ ਜਗ੍ਹਾਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਦਹਿਸ਼ਤ ਫੈਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। * '''ਨਸ਼ੇ''' – ਦੇਸ਼ਾਂ-ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ 'ਚੋਂ ਹੋ ਰਹੀ ਨਸ਼ਾ ਤਸਕਰੀ ਕਾਰਨ ਕਾਫੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਸ਼ਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧੀ ਹੈ। ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਕਾਫੀ ਗੰਭੀਰ ਹੈ। ===ਬਾਹਰੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ=== * '''ਕਸ਼ਮੀਰ ਮੁੱਦਾ''' – ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਝਗੜੇ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਬੰਧ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੋ ਹੀ ਉਲਝੇ ਅਤੇ ਤਣਾਅਪੂਰਣ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵੰਡ, ਕਦੇ ਕਰਜੇ ਦੀ ਵੰਡ ਤੇ ਕਦੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕਾਰਨ ਮਤਭੇਦ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਨ 1947-48 ਦੌਰਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਚੀਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਬਣਾ ਕੇ ਘੁਸਪੈਠ ਕਰਵਾਈ ਗਈ। 1999 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਗੁਜਬਦੀਨ ਪਾਕ ਸੈਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਅਤ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਭੇਜ ਕੇ ਕਾਰਗਿਲ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜੋ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਨੇ ਫ਼ਿਰ ਆਪਣੇ ਕਬਜੇ ਹੇਠ ਕਰ ਲਿਆ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹਈ ਕਸ਼ਮੀਰ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਜਤਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਮਤਭੇਦ ਹੈ। ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ 1950 ਵਿੱਚ ਨਹਿਰੂ-ਲਿਆਕਤ ਅਲੀ ਸਮਝੌਤਾ ਵੀ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਸਬੰਧੀ ਯੂ.ਐਨ.ਓ ਨੂੰ ਦਰਖ਼ਾਸਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। == ਨੋਟ == {{notes|refs={{efn|name=remaining religions|Besides specific religions, the last two categories in the 2011 Census were "Other religions and persuasions" (0.65%) and "Religion not stated" (0.23%).}}|33em}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == *{{Citation|title=There's No National Language in India: Gujarat High Court|publisher=Times Of India|date=6 January 2007|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-01-25/india/28148512_1_national-language-official-language-hindi|accessdate=17 July 2011|ref={{Sfnref|Times of India|2007}}|archivedate=29 ਜਨਵਰੀ 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140129070149/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-01-25/india/28148512_1_national-language-official-language-hindi}} ---- ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਕਾਮਨਜ਼|India|ਭਾਰਤ}} * [http://raisen.nic.in/admin.htm subdivisions] {{ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੋਕਤੰਤਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬ੍ਰਿਕਸ ਦੇਸ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੀ-20 ਦੇਸ਼]] l8xzqn7i10ukiezdscaax9ahj1jqgxg 0 2289 840158 840113 2026-05-29T12:11:48Z Nitesh Gill 8973 /* ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ: ਸ਼ਬਦ, ਰਾਗ, ਰਬਾਬ */ 840158 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ | image = Mural painting of Guru Nanak from Gurdwara Baba Atal Rai.jpg | alt = 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਦੀ ਦਵਾਰ ਉੱਤੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | caption = 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਦੀ ਦਵਾਰ ਉੱਤੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | birth_name = ਨਾਨਕ | birth_date = 15 ਅਪਰੈਲ 1469 (ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ, ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ){{sfn|Gupta|1984|p=49}} | birth_place = ਰਾਏ ਭੋਇ ਕੀ ਤਲਵੰਡੀ, [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ]] <br> {{small|(ਹੁਣ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]])}} | death_date = {{Death date and age|1539|09|22|1469|04|15|df=y}} | death_place = [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]], [[ਲਾਹੌਰ ਸੂਬਾ]], [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] <br> {{small|(ਹੁਣ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]])}} | resting_place = [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕਰਤਾਰਪੁਰ]], ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ | known_for = * [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਬਾਨੀ *ਲਿਖਣ [[ਜਪੁਜੀ]] ਸਾਹਿਬ *ਲਿਖਣ [[ਕੀਰਤਨ ਸੋਹਿਲਾ]] | successor = [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ]] | parents = [[ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ]] ਅਤੇ [[ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ]] | spouse = [[ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ]] | children = [[ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ]]<br>[[ਲਖਮੀ ਦਾਸ]] | religion = [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] | location = [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] | other_name = ''ਪੀਰ ਬਾਲਗਦਾਨ'' ([[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite news |last1=Service |first1=Tribune News |title=Booklet on Guru Nanak Dev's teachings released |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/ludhiana/booklet-on-guru-nanak-dev%E2%80%99s-teachings-released-859755 |work=Tribuneindia News Service |language=en |quote=Rare is a saint who has travelled and preached as widely as Guru Nanak Dev. He was known as Nanakachraya in Sri Lanka, Nanak Lama in Tibet, Guru Rimpochea in Sikkim, Nanak Rishi in Nepal, Nanak Peer in Baghdad, Wali Hind in Mecca, Nanak Vali in Misar, Nanak Kadamdar in Russia, Baba Nanak in Iraq, Peer Balagdaan in Mazahar Sharif and Baba Foosa in China, said Dr S S Sibia, director of Sibia Medical Centre.}}</ref><br>''ਨਾਨਕਚਰਿਆਯਾ'' (ਸ਼੍ਰੀ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਲਾਮ'' (ਤਿੱਬਤ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਗੁਰੂ ਰਿਨਪੋਚ'' (ਸਿੱਕਮ ਅਤੇ ਭੂਟਾਨ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਰਿਸ਼ੀ'' ([[ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਪੀਰ'' ([[ਇਰਾਕ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਇਰਾਕ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਵਾਲੀ ਹਿੰਦੀ'' (ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਵਾਲੀ'' (ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਕਦਮਦਾਰ'' ([[ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਰੂਸ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਬਾਬਾ ਫੂਸਾ'' ([[ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਚੀਨ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref> | signature = Pothi written by Guru Nanak.jpg }} '''ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''[[:en:Guru_Nanak|Guru Nanak]]'''; 15 ਅਪਰੈਲ 1469 – 22 ਸਤੰਬਰ 1539), ਜਾਂ '''ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ''',{{sfn|Macauliffe|1909|p=[[s:Page:The Sikh Religion, its gurus, sacred writings and authors Vol 1.djvu/63|lvii]]}} [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਮੋਢੀ ਸਨ ਅਤੇ ਦਸ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ [[ਕੱਤਕ]] ਦੀ [[ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ]] (ਅਕਤੂਬਰ-ਨਵੰਬਰ) ਨੂੰ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਗੁਰਪੁਰਬ]] ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ [[ਏਸ਼ੀਆ]] ਭਰ ਵਿੱਚ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ [[ਇੱਕ ਓਅੰਕਾਰ]] (ੴ, 'ਇਕ ਰੱਬ') ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਹਰ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਸੱਚ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।{{sfn|Hayer|1988|p=14}} ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ (ਪਰਮਾਤਮਾ) ਸਮਾਨਤਾ, ਭਾਈਚਾਰਕ ਪਿਆਰ, ਚੰਗਿਆਈ ਅਤੇ ਨੇਕੀ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਅਧਿਆਤਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਸਥਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।{{sfn|Sidhu|2009|p=26}}{{sfn|Khorana|1991|p=214}}{{sfn|Prasoon|2007}} ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ 974 ਕਾਵਿ-ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਰਦਾਸਾਂ [[ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ]] ਹਨ; [[ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ]]; ਅਤੇ [[ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ]] ਹਨ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਨਕ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਬ੍ਰਹਮਤਾ, ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਨੌਂ ਗੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਉੱਤੇ ਉਤਰੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਸੀ। ==ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ== [[Image:Inside view of the entrance - Gurdwara Janam Asthan.jpg|thumb|200px|left|[[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿਖੇ [[ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ]], ਯਾਦਗਾਰੀ ਜਗ੍ਹਾ ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ।]] {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ<ref>{{cite book | last=ਮੈਕਾਲਿਫ਼ | first=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ | authorlink=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ | year=2004 | origyear=1909 | title=The Sikh Religion —।ts Gurus, Sacred Writings and Authors | publisher=Low Price Publications | location=ਭਾਰਤ | isbn = 81-86142-31-2 | page=1 | quote=The third day of the light-half of the month of Baisakh (April–May) in the year AD 1469, but, some historians believe that the Guru was born on 15 April 1469 A.D.}}. Generally thought to be the third day of Baisakh (or Vaisakh) of Vikram Samvat 1526.</ref> ਨੂੰ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਨੇੜੇ ਰਾਇ ਭੋਇ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ (ਹੁਣ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]), ਵਿਖੇ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਜੋ [[ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ]] ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਸਨ।<ref name="Macauliffe3">{{cite book|title=The Sikh Religion —।ts Gurus, Sacred Writings and Authors|last=ਮੈਕਾਲਿਫ਼|first=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ|publisher=Low Price Publications|year=2004|isbn=81-86142-31-2|location=India|authorlink=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼|origyear=1909}}</ref><ref>{{cite book|title=The।llustrated History of the Sikhs|last= ਸਿੰਘ|first=ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ|publisher=Oxford University Press|year=2006|isbn=0-19-567747-1|location=ਭਾਰਤ|pages=12–13|authorlink=ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ}} Also, according to the Purātan Janamsākhī (the birth stories of Guru Nanak).</ref> ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਪੇ, ਕਲਿਆਣ ਚੰਦ ਦਾਸ ਬੇਦੀ, ਮਕਬੂਲ ਨਾਮ [[ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ]] ਅਤੇ [[ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ|ਤ੍ਰਿਪਤਾ]] ਸਨ।<ref>{{cite web |url=http://www.sgpc.net/gurus/gurunanak.asp |title=Guru Nanak Sahib, Guru Nanak Ji, First Sikh Guru, First Guru Of Sikhs, Sahib Shri Guru Nanak Ji,।ndia |publisher=Sgpc.net |date= |accessdate=9 August 2009 |archive-date=18 ਫ਼ਰਵਰੀ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120218023855/http://www.sgpc.net/gurus/gurunanak.asp |dead-url=yes }}</ref> ਪਿਓ ਪਿੰਡ ਤਲਵੰਡੀ ਦੇ ਫ਼ਸਲ ਮਾਮਲੇ ਦੇ [[ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੇਖਾਕਾਰ|ਪਟਵਾਰੀ]] ਸਨ।<ref>{{cite web |url=http://nankana.com/AboutRaiBular1.html |title=The Bhatti's of Guru Nanak's Order |publisher=Nankana.com |date= |accessdate=9 August 2009 |archive-date=16 ਜੂਨ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130616151332/http://nankana.com/AboutRaiBular1.html |dead-url=yes }}</ref> ਮਾਪੇ ਹਿੰਦੂ ਖੱਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਵਪਾਰੀ ਸਨ।<ref>{{cite book|title=The Encyclopedia of Sikhism|last=ਸਿੰਘਾ|first=ਹ. ਸ.|publisher=ਹੇਮਕੁੰਟ ਪ੍ਰੈਸ|year=2000|ISBN=978-81-7010-301-1|page=125}}</ref><ref>{{cite book|title=The A to Z of Sikhism|url=https://archive.org/details/atozofsikhism0000mcle|last=ਮਕਲੌਡ|first=ਵ. ਹ.| authorlink=ਡਬਲਿਊ ਐਚ ਮੈਕਲੋਡ |publisher=Scarecrow Press|year=2009|ISBN=978-0-8108-6828-1|page=[https://archive.org/details/atozofsikhism0000mcle/page/86 86]}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਭੈਣ, [[ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ]], ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਵੱਡੀ ਸੀ। ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਜੈ ਰਾਮ ਨਾਲ਼ 1475 ਵਿੱਚ [[ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ, [[ਦੌਲਤ ਖ਼ਾਨ ਲੋਧੀ]] ਦੇ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਨਾਨਕ ਦਾ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਨਾਲ਼ ਲਾਡ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਵੀ ਮਗ਼ਰ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਅਤੇ ਜੀਜੇ ਦੇ ਘਰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਉਹ 20 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਦੌਲਤ ਖ਼ਾਨ ਅਧੀਨ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।<ref name=":0" /> ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਮਤਾਬਕ ਇਹ ਅਰਸਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਲਈ ਇੱਕ ਖ਼ੁਦ ਤਰੱਕੀ ਵਾਲ਼ਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕਲਾਮ ਵਿੱਚ ਹੁਕਮਰਾਨੀ ਢਾਂਚੇ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਹਵਾਲੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name="autogenerated9">{{cite book | last=ਕੋਲ | first=ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ |author2=ਸੰਭੀ, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ| year=1978 | title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices | url=https://archive.org/details/sikhs00cole | publisher=Routledge & Kegan Paul | location=ਲੰਡਨ| isbn = 0-7100-8842-6 | page=[https://archive.org/details/sikhs00cole/page/9 9] | nopp=true}}</ref> ਸਿੱਖ ਰਿਵਾਜ਼ਾਂ ਮਤਾਬਕ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਇਲਾਹੀ ਰਹਿਮਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਨੇ।<ref name="GuruNanakBBC">{{cite web |title=The founder of Sikhism |url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/nanak.shtml |website=BBC |accessdate=3 September 2019}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਖਿੜਦੀ ਹੋਈ ਸੂਝ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਨਾਨਕ ਨੇ ਇਲਾਹੀ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਿਖਾਈ। ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ<ref name=":0">{{Cite book|title=Guru Nanak Founder of Sikhism|last=Singh|first=Dr. Trilochan Singh|publisher=Gurdwara Parbandhak Committee , Sis Giani,Chandni Chowk, Delhi|year=1969|location=Delhi|pages=8-12; 51 ; 50|quote=For three years Gopal gave elementary education to Nanak in language, arithmetic and other subjects, ......He easily committed to memory , everything that was taught to him...When Gopal gave his first lesson on a secular subject and asked the students to write it on the wooden slate, Nanak wrote some verses in the form of an acrostic. Teacher was taken aback what he saw written on the wooden slate.....He found...acrostic written in couplets of extremely simple Panjabi Language.What surprised him was the profound thought of the poems: ...(a) aida _ He who has created the whole cosmos, His will is evolving it to his purpose . Nanak , the poet( shair) sayeth: He is the cause of all that occurs. __ Guru Nanak : Aasa , Patti, p 433 Page 51 footnote Puratan janm sakhi fixes the marriage date at age of 12 , which is too early , bahi mani singh and meharban janam sakhi fixes marriage age at 15 or 16 which seems to be correct. Bala’s Janam sakhi fixes it at 18 which is less probable……page 50 For next 4 years Nanak led a homely life….during this period he had two sons…|via=http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPage.jsp?ID=5529&page=1&CategoryID=1&Searched=}}</ref>, ਉਸ ਵਕ਼ਤ ਦੇ ਰਿਵਾਜ਼ ਮਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਓ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪਾਂਧੇ ਗੋਪਾਲ ਕੋਲ ਸਕੂਲੀ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾਇਆ।<ref name="Macauliffe3"/> ਗੋਪਾਲ ਨੇ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਾਕਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਨਿਆਣੇ ਹੁੰਦੇ ਨਾਨਕ ਨੇ ਆਪਣੇ [[ਅਧਿਆਪਕ]] ਨੂੰ ਨੰਬਰ ਇੱਕ ਨਾਲ਼ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਅੱਖਰ, ਓ ਅਤੇ ਅੰਕਾਰ ਨੂੰ ਜੋੜ, 'ਰੱਬ ਇੱਕ ਹੈ' ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book|title=A History Of The Sikhs|last=ਕਨਿੰਗਹਮ|first=ਜੋਸਫ ਡੇਵੀ|publisher=ਜੌਣ ਮਰੀ|year=1853|location=ਲੰਡਨ|pages=37–38|id=|origyear=}}</ref> ਹੋਰ ਬਚਪਨੀ ਖ਼ਾਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਨਕ ਬਾਰੇ ਅਜੀਬ ਅਤੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਗੱਲਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੱਕ ਰਾਏ ਬੁਲਾਰ ਵਲੋਂ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਕੜਕਵੀਂ ਧੁੱਪ ਤੋਂ, ਇੱਕ ਖ਼ਾਤੇ ਮੁਤਾਬਕ, ਦਰਖ਼ਤ ਦੀ ਛਾਂ,<ref>{{cite web|url=https://archive.org/stream/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d_djvu.txt|title=ਰਾਏ ਬੁਲਾਰ|last= ਸਿੰਘ| first=ਗੁਰਨੇਕ|work=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਪਟਿਆਲ਼ਾ|accessdate=18 August 2015}}</ref> ਜਾਂ, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ, ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਕੋਬਰਾ ਵਲੋਂ ਛਾਂ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref name="kartar singh">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nhKMUnfLZLEC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|title=Life Story Of Guru Nanak|last=ਸਿੰਘ|first=ਕਰਤਾਰ|publisher=ਹੇਮਕੁੰਟ ਪ੍ਰੈਸ|year=1984|isbn=978-8170101628|location=New Delhi|page=18}}</ref> 24 ਸਤੰਬਰ 1487 ਨੂੰ ਨਾਨਕ ਦਾ ਵਿਆਹ [[ਬਟਾਲਾ]] ਕਸਬੇ ਦੇ ਮੂਲ ਚੰਦ ਅਤੇ ਚੰਦੋ ਰਾਣੀ ਦੀ ਧੀ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਨਾਲ਼ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਜੋੜੇ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤ ਸਨ, [[ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ]] (8 ਸਤੰਬਰ 1494 - 13 ਜਨਵਰੀ 1629)<ref>{{cite web|url=https://archive.org/stream/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d_djvu.txt|title=ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ|last= ਸਿੰਘ| first=ਗੁਰਨੇਕ|work=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਪਟਿਆਲ਼ਾ|accessdate=18 August 2015}}</ref> ਅਤੇ ਲਖਮੀ ਚੰਦ (12 ਫਰਵਰੀ 1497 - 9 ਅਪ੍ਰੈਲ 1555)। ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਉਦਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਬਣ ਗਏ।<ref>{{cite web|url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title=Udasi|last=Madanjit Kaur|work=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Patiala|accessdate=17 September 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak1.html|title=Sikh Gurus|website=Sikh-history.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20070830205721/http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak1.html|archive-date=30 August 2007|accessdate=11 March 2016|url-status=dead}}</ref> == ਜੀਵਨ == [[File:Guru.Nanak.with.Hindu.holymen-b.JPG|thumb|200px|left|ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਹਿੰਦੂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ]] ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਹੈ। [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]], ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਾਤਬ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ|ਵਾਰਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾਨਕ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਅਰਸਾ ਬਾਅਦ ਕੰਪਾਇਲ ਕਰਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਖ਼ੁਲਾਸਾ ਸਹਿਤ ਸਨ। [[ਜਨਮਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ|ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ]] ਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਹਲਾਤ ਨੂੰ ਛੋਟਿਆਂ ਵਾਕਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਗਿਆਨ-ਰਤਨਵਾਲੀ ਨੂੰ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਬਾਬਤ ਪਿਛਲੇ ਪਖੰਡੀ ਖ਼ਾਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਕਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ਼ ਲਿਖਿਆ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਰੀਦ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਹੀ ਖ਼ਾਤਾ ਲਿਖਣ ਲਈ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜਨਮਸਾਖੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਰੀਬੀ ਰਫ਼ੀਕ, [[ਭਾਈ ਬਾਲਾ]] ਵਲੋਂ ਲਿਖੇ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਲਿਖਣ ਦੇ ਤਰੀਕ਼ੇ ਅਤੇ ਵਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕਰਕੇ, [[ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼]] ਵਰਗੇ ਸਕੌਲਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Macauliffe3"/> ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਮਤਾਬਕ, ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਨ ਦੇ ਚੰਗੇ ਕਾਰਨ ਹਨ ਕਿ ਲੇਖਕ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਕਰੀਬੀ ਰਫ਼ੀਕ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਹਮਸਫ਼ਰੀ ਸਨ। == ਸਿੱਖੀ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦਾ ਆਗ਼ਾਜ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices|url=https://archive.org/details/sikhs00cole| last=ਕੋਲ | first=ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ |author2=ਸੰਭੀ, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ|publisher=Routledge & Kegan Paul|year=1978|isbn=0-7100-8842-6|location=London|pages=[https://archive.org/details/sikhs00cole/page/9 9]–10}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=N5lpveRnSxEC&pg=PA207|title=Diversity and Unity in Federal Countries|author1=ਲੋਈਜ਼ ਮੋਰੀਨੋ|author2=ਕੇਸਰ ਕੋਲੀਨੋ|publisher=McGill Queen University Press|year=2010|isbn=978-0-7735-9087-8|page=207}}</ref> ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਮੌਲਿਕ ਯਕੀਨ, ਮੁਕੱਦਸ ਗ੍ਰੰਥ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਚਾ ਅਤੇ ਬੰਦਗੀ, ਸਾਰੀ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਵਿੱਚ ਇਤਫ਼ਾਕ, ਬੇਖ਼ੁਦ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਣਾ, ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵਾਸਤੇ ਸਮਾਜਕ ਇਨਸਾਫ਼ ਲਈ ਉੱਦਮ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰ ਵਤੀਰਾ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਘਰੇਲੂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ।<ref name="Kalsi_Chelsea2">{{cite book|title=Sikhism|author=ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਕਲਸੀ|publisher=Chelsea House, Philadelphia|pages=41–50}}</ref><ref name="Cole_Sambhi">{{cite book|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices | last=ਕੋਲ | first=ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ |author2=ਸੰਭੀ, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ|publisher=Sussex Academic Press|year=1995|page=200}}</ref><ref name="Teece 2004 4">{{cite book|title=Sikhism:Religion in focus|last=Teece|first=Geoff|publisher=Black Rabbit Books|year=2004|isbn=978-1-58340-469-0|location=|page=4}}</ref> [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਨੂੰ [[ਸਿੱਖੀ]] ਵਿੱਚ ਸੁਪ੍ਰੀਮ ਇਖਤਿਆਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗਿਆਰਵੇਂ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਨ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੁੱਲ 974 ਸ਼ਬਦ ਹਨ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ftdcvmviy_8C|title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures|author1=ਕ੍ਰਿਸਟਫਰ ਸ਼ੈਕਲ|author2=ਅਰਵਿੰਦ ਮੰਡੇਰ|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1-136-45108-9|pages=xviii–xix}}</ref> == ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ: ਸ਼ਬਦ, ਰਾਗ, ਰਬਾਬ == [[ਮੱਧਕਾਲ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ‘ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਤੀ’ ਅਤੇ ‘ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ’ ਲਈ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਨਹਦ ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਾਦੀ ਬਣਾਉਂਦਿਆਂ 'ਰਾਗ ਸਹਿਤ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ‘ਕੀਰਤਨ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਭਾਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਕਾਵਿ ਜਿਵੇਂ 'ਜਪੁ', ਸਲੋਕ-ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਰਾਗ ਰਹਿਤ ਰਚੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲਾ ਦਰਸ਼ਨ ਆਲਾਪ ਵਾਂਗ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗੀਤਕਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗੀਤਕਤਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਿਕਨਾਤੀਸੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀਆਂ ਚਾਰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਉਹ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਕੌਮਾਂ, ਜਾਤੀਆਂ ਤੇ ਮਜ਼ਹਬਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨ ਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਕਰਕੇ ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੋਂ ਆਈ (ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਾਜ਼) ਰਬਾਬ ਨੂੰ ਸੰਗ ਰਲਾ ਕੇ ਬਹੁਵਚਨਤਾ, ਬਹੁ-ਸਭਿਆਚਾਰਕਤਾ ਤੇ ਵਿਸਮਾਦੀ ਆਨੰਦ ਦਾ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਗਵਾਹ ਨੇ ਕਿ ਨਾਨਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ 'ਮਰਦਾਨਿਆਂ! ਰਬਾਬ ਛੇੜ ਬਾਣੀ ਆਈ।' 'ਛੇੜ ਰਬਾਬ' ਕਿਉਂਕਿ ਵਜਾਉਣਾ ਜਾਂ ਕਹਿਣਾ ਵਜਾ ਰਬਾਬ ਹੁਕਮ ਹੈ ਅਤੇ 'ਛੇੜ' ਆਸ਼ਿਕਾਂ ਦੀ, ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਰੱਤਿਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਕਿਆਸ ਕਰੋ ਨਾਨਕ ਆਖ ਰਿਹੈ, 'ਮਰਦਾਨਿਆ! ਛੇੜ ਰਬਾਬ।' ਤਾਂ ਰਬਾਬ ਉਸ ਵਕਤ ਕੋਈ ਸਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਰੱਬ (ਇਸ਼ਕ) ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੈ ਤੇ ਮਰਦਾਨਾ ਕੋਈ ਮੁਸਲਿਮ ਜਾਂ ਰਬਾਬੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਮੀ ਜਿਹੜਾ ਰਬਾਬ ਉਪਰ ਰਾਗ ਯਾਨੀ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਸੁਰ ਛੇੜਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਲਾਹੀ ਬਾਣੀ ਜਾਂ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਨਾਨਕ ਦੇ ਮੁਖਾਰਬਿੰਦ 'ਚੋਂ ਉਤਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜ-ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਭੁੱਲੀ-ਭਟਕੀ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਮਹਾਆਨੰਦ ਅਤੇ ਵਿਸਮਾਦ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2019/11/%e0%a8%a8%e0%a8%be%e0%a8%a8%e0%a8%95-%e0%a8%ac%e0%a8%be%e0%a8%a3%e0%a9%80-%e0%a8%b6%e0%a8%ac%e0%a8%a6-%e0%a8%b0%e0%a8%be%e0%a8%97-%e0%a8%b0%e0%a8%ac%e0%a8%be%e0%a8%ac/|title=ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ: ਸ਼ਬਦ, ਰਾਗ, ਰਬਾਬ|date=2019-11-11|website=Punjabi Tribune Online|language=hi-IN|access-date=2019-11-13}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਧੰਨ ਧੰਨ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚੋਂ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਾਨਕ ਨੇ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਆਪ ਨਹੀਂ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤੀਆਂ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੁਰੀਦਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰੁਸਤੀ ਬਾਝੋਂ, ਅਤੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਅਦਬ ਲਈ ਕਈ ਕਿੱਸੇ ਅਤੇ ਕਲਪ ਅਫ਼ਸਾਨਿਆ ਨਾਲ਼ ਲਿਖੀਆਂ।<ref>Nikky-Guninder Kaur Singh (2011), Sikhism: An।ntroduction,।B Tauris, {{ISBN|978-1848853218}}, pages 2-8</ref> ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨਾਲ਼ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਸਣੇ, ਕਦੀਮੀ, ਮੌਜੂਦਾ ਅਤੇ ਅਗਾਂਹ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਰਦ ਅਤੇ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਦੇ ਵਾਕ ਮਕਬੂਲ ਹਨ, ਜੋ ਬੰਦਗੀ ਰਾਹੀਂ ਇਲਾਹੀ ਇਲਮ ਨੂੰ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ [[ਸਿੱਖ ਭਗਤ|ਭਗਤਾਂ]] ਦੇ ਵਾਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਕਈ ਜੋ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੀ ਕੇ ਰੁਖ਼ਸਤ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ।<ref>ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ ਕੋਲ ਅਤੇ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸੰਭੀ (1995), The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices, Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1898723134}}, pages 52-53, 46, 95-96, 159</ref> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਭਗਤੀ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਆਤਮਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਘਰੇਲੂ ਜੀਵਨ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref name="Kamala1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=WTfKwGV6mBkC|title=The Socially Involved Renunciate – Guru Nanaks Discourse to Nath Yogi's|author1=Nayar, Kamal Elizabeth|author2=Sandhu, Jaswinder Singh|publisher=State University of New York Press|year=2007|isbn=978-0-7914-7950-6|location=United States of America|pages=106}}</ref> ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ, ਦਿਸਦਾ ਸੰਸਾਰ ਅਨੰਤ ਕਾਇਨਾਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।<ref name="Nikky1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=UUWIEfAY-mMC|title=Hindu spirituality: Postclassical and modern (Editors: K. R. Sundararajan, Bithika Mukerji)|author1=Kaur Singh|author2=Nikky Guninder|date=30 January 2004|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=81-208-1937-3|location=English|pages=530}}</ref> ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਰੰਪਰਾ ਦੁਆਰਾ, ਨਾਨਕ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: * '''[[ਵੰਡ ਛਕੋ]]:''' ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੋ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। * '''[[ਕਿਰਤ ਕਰੋ]]:''' ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਜਾਂ ਧੋਖਾਧੜੀ ਦੇ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਮਾਉਣਾ / ਬਿਤਾਉਣਾ। * '''[[ਨਾਮ ਜਪੋ]]:''' ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ। == ਭਾਵ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਭਗਤੀ ਸੰਤ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸੀ।<ref name="David Lorenzen 1995 pages 1-22">David Lorenzen (1995), Bhakti Religion in North India: Community Identity and Political Action, State University of New York Press, {{ISBN|978-0791420256}}, pages 1-2, Quote: "Historically, Sikh religion derives from this nirguni current of bhakti religion"</ref><ref name="Louis Fenech 2014 page 35">Louis Fenech (2014), in The Oxford Handbook of Sikh Studies (Editors: Pashaura Singh, Louis E. Fenech), Oxford University Press, {{ISBN|978-0199699308}}, page 35, Quote: "Technically this would place the Sikh community's origins at a much further remove than 1469, perhaps to the dawning of the Sant movement, which possesses clear affinities to Guru Nanak's thought sometime in the tenth century. The predominant ideology of the Sant ''parampara'' in turn corresponds in many respects to the much wider devotional Bhakti tradition in northern India."</ref><ref name="encyclobritannicasikh">[http://www.britannica.com/topic/Sikhism Sikhism], Encyclopædia Britannica (2014), Quote: "In its earliest stage Sikhism was clearly a movement within the Hindu tradition; Nanak was raised a Hindu and eventually belonged to the Sant tradition of northern India",</ref> ਵਿਦਵਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਮੱਧਯੁਗੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜੋ ਕਿ ਸਤਲੋਕ (ਸੱਚਖੰਡ) ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ।<ref name="David Lorenzen 1995 pages 1-22"/> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸਿਰਫ਼ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name="Grewal">{{cite book|url=http://www.cambridge.org/gb/academic/subjects/history/south-asian-history/sikhs-punjab?format=PB&isbn=9780521637640|title=The Sikhs of the Punjab|author=Grewal, JS|publisher=Cambridge University Press|year=October 1998|isbn=0-521-63764-3|location=United Kingdom|pages=28 onwards|authorlink=Chapter 2 – Foundation of the Sikh Panth}}</ref><ref name="Singha">{{cite book|url=http://bookshop.blackwell.co.uk/jsp/welcome.jsp?action=search&type=isbn&term=8170102456|title=Sikhism: A Complete Introduction|author=Singha, HS|date=30 May 2009|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-245-8|location=New Delhi, India|page=8|authorlink=Evolution Of Sikhism}}</ref> == ਉਦਾਸੀਆਂ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਆਧੁਨਿਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਤਿੱਬਤ]], ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਰਬ ਦੇ ਦੌਰੇ ਕੀਤੇ, ਜੋ 27 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 1496 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ।<ref name="GuruNanak_BBC2">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/nanak.shtml|title=Guru Nanak: A brief overview of the life of Guru Nanak, the founder of the Sikh religion.}}</ref><ref>{{cite book|title=Sikh Twareekh|author=Harjinder Singh Dilgeer|publisher=The Sikh University Press|year=2008|location=Belgium & India}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=37i7uAYe6QEC&pg=PA125|title=Sikhism Today|author=Jagbir Johal|publisher=Bloomsbury Academic|year=2011|isbn=978-1-84706-272-7|pages=125 note 1}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾਅਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਭਾਰਤੀ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਦੇ ਮਾਉਂਟ ਸੁਮੇਰੂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮੱਕਾ, ਬਗਦਾਦ, ਅਚਲ ਬਟਾਲਾ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਦੌਰਾ ਵੀ ਕੀਤਾ।<ref name="CallewaertSnell1994p262">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GrMwdEqHLzEC|title=According to Tradition: Hagiographical Writing in India|author1=Winand M. Callewaert|author2=Rupert Snell|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|year=1994|isbn=978-3-447-03524-8|pages=26–27}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ 'ਤੇ ਬਹਿਸ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ 19 ਵੀਂ ਅਤੇ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।<ref name="CallewaertSnell1994p262"/><ref name="Lorenzen1995p412">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=rpSxJg_ehnIC|title=Bhakti Religion in North India: Community Identity and Political Action|author=David N. Lorenzen|date=1995|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0-7914-2025-6|pages=41–42, context: 37–43}}</ref> 1508 ਵਿੱਚ, ਨਾਨਕ ਨੇ [[ਬੰਗਾਲ]] ਦੇ ਸਿਲਹਟ ਖੇਤਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web|url=http://www.sikhiwiki.org/index.php/Gurdwaras_in_Bangladesh|title=Gurdwaras in Bangladesh|publisher=Sikhi Wiki|access-date=2019-10-04|archive-date=2023-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206090035/https://www.sikhiwiki.org/index.php/Gurdwaras_in_Bangladesh|url-status=dead}}</ref> ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਰੋਤ ਤੁਰਕੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਬਗਦਾਦ ਦੇ ਪੱਥਰ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਲੋਕ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਫਕੀਰ 1511-1515 ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਸਨ, ਦੂਸਰੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ 1521–1522 ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ 11 ਸਾਲ ਦੂਰ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ), ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਸਰੇ ਲੋਕ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੱਛਮੀ ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੱਥਰ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬਗਦਾਦ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>V. L. Ménage (1979), [https://www.jstor.org/stable/25210997 The "Gurū Nānak" Inscription at Baghdad], The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, Cambridge University Press, No. 1, pages 16-21</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਜਾਂ ਜ਼ਿਕਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਦੇ ਟੈਕਸਟ ਜਾਂ ਉਪ-ਲਿਖਤ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਦਾਅਵਿਆਂ ਤੇ ਅਤਿਰਿਕਤ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਲਗਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=QhV5AAAAMAAJ|title=Sikhs and Sikhism|author=WH McLeod|publisher=Oxford University Press|year=2004|isbn=978-0-19-566892-6|pages=127–131}}</ref> ਬਗਦਾਦ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਣ ਦਾ ਅਧਾਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਗਏ ਸਨ, ਕੁਝ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨਾਲ ਉਹ [[ਜੇਰੂਸਲਮ|ਯਰੂਸ਼ਲਮ]], [[ਮੱਕਾ]], [[ਵੈਟੀਕਨ ਸ਼ਹਿਰ|ਵੈਟੀਕਨ]], [[ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ]] ਅਤੇ [[ਸੁਡਾਨ]] ਗਏ ਸਨ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=yivKuDmDYksC|title=Comparative Religious And Philosophies: Anthropomorphlsm And Divinity|author=Mahinder N. Gulati|publisher=Atlantic Publishers|year=2008|isbn=978-81-269-0902-5|pages=316–319}}</ref> ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਨਾਵਲ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਹ ਮਿਟਣ ਵਰਗੇ ਦਾਅਵੇ ਵੀ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸੂਫੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਪੀਰਾਂ ਬਾਰੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸਿੱਖ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸਿੱਧੇ ਅਤੇ ਅਸਿੱਧੇ ਉਧਾਰ ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਬੋਧੀ ਜਾਟਕ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹਨ।<ref name="Lorenzen1995p412"/><ref name="CallewaertSnell1994p28">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GrMwdEqHLzEC|title=According to Tradition: Hagiographical Writing in India|author1=Winand M. Callewaert|author2=Rupert Snell|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|year=1994|isbn=978-3-447-03524-8|pages=27–30}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=dKl84EYFkTsC|title=The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition|author=Harjot Oberoi|publisher=University of Chicago Press|year=1994|isbn=978-0-226-61593-6|pages=55}}</ref> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਚਾਰ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੱਤਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਮਨੁੱਖ-ਮਾਤਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਯਾਦ ਘਰ 'ਚ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਸਤਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਸਿੱਕਿਮ, ਭੁਟਾਨ, ਤਿੱਬਤ, ਸੁਮੇਰ ਪਰਬਤ, ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਦੀ ਝੀਲ, ਬਦਰੀਨਾਥ, ਕੇਦਾਰਨਾਥ, ਜੋਸ਼ੀਮਠ, ਲੱਦਾਖ, ਅਮਰਨਾਥ, ਅਲਮੋੜਾ, ਬਾਗੇਸ਼ਵਰ, ਖਟਮੰਡੂ ਆਦਿ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਸੀ 1509 ਵਿੱਚ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਹ ਉਦਾਸੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਸੀ। ਇਸ ਉਦਾਸੀ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 'ਚ ਨਾਨਕ ਮਤੇ ਤੋਂ ਪੀਲੀਭੀਤ, ਸੀਤਾਪੁਰ, ਲਖਨਊ, ਇਲਾਹਾਬਾਦ, ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ, ਬਨਾਰਸ, ਪਟਨਾ, ਮਯਾ, ਸਿਲਹਟ, ਧੁਬੜੀ, ਗੁਹਾਟੀ, ਸਿਲਾਂਗ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਜੀ ਢਾਕਾ ਤੇ ਕਲਕੱਤਾ ਹੋ ਕੇ ਜਗਨਨਾਥਪੁਰੀ ਪਹੁੰਚੇ। ਜਗਨਨਾਥ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੱਟ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਲਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁੰਟੂਰ, ਮਦਰਾਸ ਅਤੇ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਥੋਂ ਉਹ ਲੰਕਾ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਜਾਫਨਾ ਦੇ ਰਾਣਾ ਸ਼ਿਵਨਾਥ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਲੰਕਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਸਮਾਪਤ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਕੋਚੀਨ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨਾਨਕ ਝੀਰਾ, ਮਾਲਟੇਕਰੀ, ਨਾਂਦੇੜ, ਨਾਮਦੇਵ ਦੇ ਨਗਰ ਨਰਸੀ ਬਾਮਣੀ, ਭਗਤ ਤਿਰਲੋਚਨ ਦੇ ਨਗਰ ਵਾਰਸੀ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਔਕੇਸ਼ਵਰ ਪਹੁੰਚੇ ਤੇ ਉਥੋਂ ਉਹ ਇੰਦੌਰ, ਖੰਡਵਾ ਤੋਂ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ ਜਬਲਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਗਵਾਰੀਘਾਟ ਪਹੁੰਚੇ| ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਮਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ 'ਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਰਾਹ ਵਿਖਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਇਥੇ ਠਹਿਰੇ ਹੋਣ। ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕਿਨਾਰੇ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਅਪਰਕੰਟਕ ਜਿਥੋਂ ਨਰਮਦਾ ਨਿਕਲ ਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ==ਵਾਰਸ== ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਵਾਰਸ ਐਲਾਨਿਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਮ [[ਗੁਰ ਅੰਗਦ]] ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ "ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਆਪਣਾ" ਜਾਂ "ਤੁਹਾਡਾ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ" ਹੈ। ਭਾਈ ਲਹਿਣੇ ਨੂੰ ਵਾਰਸ ਐਲਾਨਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਅਰਸੇ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ 22 ਸਤੰਬਰ 1539 ਨੂੰ [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਭਾਰਤ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] ਵਿਖੇ 70 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰੇ ਫ਼ਾਨੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਰੁਖ਼ਸਤ ਹੋ ਗਏ।<ref>{{cite web|url=http://www.sikhs.org/guru1.htm |title=The Sikhism Home Page: Guru Nanak |publisher=Sikhs.org |accessdate=9 August 2009}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ]] * [[ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਸਿੱਖੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] * [[ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ]] * [[ਨਾਨਕਪੰਥੀ]] == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ == 2015 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਹ ਫਕੀਰ'' ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਸਰਤਾਜ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਲਿਮਟਿਡ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਹੈ। ਲਿਮਿਟੇਡ ''ਰੂਪਕ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਇੱਕ ਟੇਪਸਟਰੀ'' ਨੌਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ 2021-22 ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|30em}} == ਅੱਗੇ ਪੜ੍ਹੋ == * ''[[:en:Max Arthur Macauliffe|ਮੈਕਾਲਿਫ਼, ਮੈਕਸ]]'' ''(1909) ਦ ਸਿੱਖ ਰਿਲਿਜਨ ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ'' * ''[[:en:Sahib Singh|ਸਿੰਘ, ਸਾਹਿਬ (ਪ੍ਰੋ.)]]'' ''ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ'' == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == *[https://www.youtube.com/watch?v=bUarPFWcEF4&t=68s ਆਰ ਨਾਨਕ ਪਾਰ ਨਾਨਕ ਬੋਲ - ਦਿਲਜੀਤ ਦੋਸਾਂਝ] *[http://www.sikhs.org/guru1.htm sikhs.org] * https://mandillon.blogspot.com/?m=1 * [https://web.archive.org/web/20070830205721/http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak1.html sikh-history.com] * [http://www.srigurugranthsahib.org/audio/g1.htm srigurugranthsahib.org]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[:en:Gurudwara Nagiana Sahib|Gurudwara Nagiana Sahib]] * [https://www.nagiana-sahib.org/ nagiana-sahib.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190218021505/https://www.nagiana-sahib.org/ |date=2019-02-18 }} {{ਸਿੱਖੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1469]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਬਾਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hAudio microformats]] ihexwy7o6t76us65u9h3roixke0kj65 840160 840158 2026-05-29T12:15:19Z Nitesh Gill 8973 /* ਵਾਰਸ */ 840160 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ | image = Mural painting of Guru Nanak from Gurdwara Baba Atal Rai.jpg | alt = 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਦੀ ਦਵਾਰ ਉੱਤੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | caption = 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਦੀ ਦਵਾਰ ਉੱਤੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | birth_name = ਨਾਨਕ | birth_date = 15 ਅਪਰੈਲ 1469 (ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ, ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ){{sfn|Gupta|1984|p=49}} | birth_place = ਰਾਏ ਭੋਇ ਕੀ ਤਲਵੰਡੀ, [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ]] <br> {{small|(ਹੁਣ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]])}} | death_date = {{Death date and age|1539|09|22|1469|04|15|df=y}} | death_place = [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]], [[ਲਾਹੌਰ ਸੂਬਾ]], [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] <br> {{small|(ਹੁਣ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]])}} | resting_place = [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕਰਤਾਰਪੁਰ]], ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ | known_for = * [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਬਾਨੀ *ਲਿਖਣ [[ਜਪੁਜੀ]] ਸਾਹਿਬ *ਲਿਖਣ [[ਕੀਰਤਨ ਸੋਹਿਲਾ]] | successor = [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ]] | parents = [[ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ]] ਅਤੇ [[ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ]] | spouse = [[ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ]] | children = [[ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ]]<br>[[ਲਖਮੀ ਦਾਸ]] | religion = [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] | location = [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] | other_name = ''ਪੀਰ ਬਾਲਗਦਾਨ'' ([[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite news |last1=Service |first1=Tribune News |title=Booklet on Guru Nanak Dev's teachings released |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/ludhiana/booklet-on-guru-nanak-dev%E2%80%99s-teachings-released-859755 |work=Tribuneindia News Service |language=en |quote=Rare is a saint who has travelled and preached as widely as Guru Nanak Dev. He was known as Nanakachraya in Sri Lanka, Nanak Lama in Tibet, Guru Rimpochea in Sikkim, Nanak Rishi in Nepal, Nanak Peer in Baghdad, Wali Hind in Mecca, Nanak Vali in Misar, Nanak Kadamdar in Russia, Baba Nanak in Iraq, Peer Balagdaan in Mazahar Sharif and Baba Foosa in China, said Dr S S Sibia, director of Sibia Medical Centre.}}</ref><br>''ਨਾਨਕਚਰਿਆਯਾ'' (ਸ਼੍ਰੀ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਲਾਮ'' (ਤਿੱਬਤ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਗੁਰੂ ਰਿਨਪੋਚ'' (ਸਿੱਕਮ ਅਤੇ ਭੂਟਾਨ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਰਿਸ਼ੀ'' ([[ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਪੀਰ'' ([[ਇਰਾਕ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਇਰਾਕ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਵਾਲੀ ਹਿੰਦੀ'' (ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਵਾਲੀ'' (ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਕਦਮਦਾਰ'' ([[ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਰੂਸ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਬਾਬਾ ਫੂਸਾ'' ([[ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਚੀਨ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref> | signature = Pothi written by Guru Nanak.jpg }} '''ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''[[:en:Guru_Nanak|Guru Nanak]]'''; 15 ਅਪਰੈਲ 1469 – 22 ਸਤੰਬਰ 1539), ਜਾਂ '''ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ''',{{sfn|Macauliffe|1909|p=[[s:Page:The Sikh Religion, its gurus, sacred writings and authors Vol 1.djvu/63|lvii]]}} [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਮੋਢੀ ਸਨ ਅਤੇ ਦਸ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ [[ਕੱਤਕ]] ਦੀ [[ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ]] (ਅਕਤੂਬਰ-ਨਵੰਬਰ) ਨੂੰ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਗੁਰਪੁਰਬ]] ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ [[ਏਸ਼ੀਆ]] ਭਰ ਵਿੱਚ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ [[ਇੱਕ ਓਅੰਕਾਰ]] (ੴ, 'ਇਕ ਰੱਬ') ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਹਰ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਸੱਚ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।{{sfn|Hayer|1988|p=14}} ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ (ਪਰਮਾਤਮਾ) ਸਮਾਨਤਾ, ਭਾਈਚਾਰਕ ਪਿਆਰ, ਚੰਗਿਆਈ ਅਤੇ ਨੇਕੀ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਅਧਿਆਤਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਸਥਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।{{sfn|Sidhu|2009|p=26}}{{sfn|Khorana|1991|p=214}}{{sfn|Prasoon|2007}} ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ 974 ਕਾਵਿ-ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਰਦਾਸਾਂ [[ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ]] ਹਨ; [[ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ]]; ਅਤੇ [[ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ]] ਹਨ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਨਕ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਬ੍ਰਹਮਤਾ, ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਨੌਂ ਗੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਉੱਤੇ ਉਤਰੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਸੀ। ==ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ== [[Image:Inside view of the entrance - Gurdwara Janam Asthan.jpg|thumb|200px|left|[[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿਖੇ [[ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ]], ਯਾਦਗਾਰੀ ਜਗ੍ਹਾ ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ।]] {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ<ref>{{cite book | last=ਮੈਕਾਲਿਫ਼ | first=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ | authorlink=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ | year=2004 | origyear=1909 | title=The Sikh Religion —।ts Gurus, Sacred Writings and Authors | publisher=Low Price Publications | location=ਭਾਰਤ | isbn = 81-86142-31-2 | page=1 | quote=The third day of the light-half of the month of Baisakh (April–May) in the year AD 1469, but, some historians believe that the Guru was born on 15 April 1469 A.D.}}. Generally thought to be the third day of Baisakh (or Vaisakh) of Vikram Samvat 1526.</ref> ਨੂੰ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਨੇੜੇ ਰਾਇ ਭੋਇ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ (ਹੁਣ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]), ਵਿਖੇ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਜੋ [[ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ]] ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਸਨ।<ref name="Macauliffe3">{{cite book|title=The Sikh Religion —।ts Gurus, Sacred Writings and Authors|last=ਮੈਕਾਲਿਫ਼|first=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ|publisher=Low Price Publications|year=2004|isbn=81-86142-31-2|location=India|authorlink=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼|origyear=1909}}</ref><ref>{{cite book|title=The।llustrated History of the Sikhs|last= ਸਿੰਘ|first=ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ|publisher=Oxford University Press|year=2006|isbn=0-19-567747-1|location=ਭਾਰਤ|pages=12–13|authorlink=ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ}} Also, according to the Purātan Janamsākhī (the birth stories of Guru Nanak).</ref> ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਪੇ, ਕਲਿਆਣ ਚੰਦ ਦਾਸ ਬੇਦੀ, ਮਕਬੂਲ ਨਾਮ [[ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ]] ਅਤੇ [[ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ|ਤ੍ਰਿਪਤਾ]] ਸਨ।<ref>{{cite web |url=http://www.sgpc.net/gurus/gurunanak.asp |title=Guru Nanak Sahib, Guru Nanak Ji, First Sikh Guru, First Guru Of Sikhs, Sahib Shri Guru Nanak Ji,।ndia |publisher=Sgpc.net |date= |accessdate=9 August 2009 |archive-date=18 ਫ਼ਰਵਰੀ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120218023855/http://www.sgpc.net/gurus/gurunanak.asp |dead-url=yes }}</ref> ਪਿਓ ਪਿੰਡ ਤਲਵੰਡੀ ਦੇ ਫ਼ਸਲ ਮਾਮਲੇ ਦੇ [[ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੇਖਾਕਾਰ|ਪਟਵਾਰੀ]] ਸਨ।<ref>{{cite web |url=http://nankana.com/AboutRaiBular1.html |title=The Bhatti's of Guru Nanak's Order |publisher=Nankana.com |date= |accessdate=9 August 2009 |archive-date=16 ਜੂਨ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130616151332/http://nankana.com/AboutRaiBular1.html |dead-url=yes }}</ref> ਮਾਪੇ ਹਿੰਦੂ ਖੱਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਵਪਾਰੀ ਸਨ।<ref>{{cite book|title=The Encyclopedia of Sikhism|last=ਸਿੰਘਾ|first=ਹ. ਸ.|publisher=ਹੇਮਕੁੰਟ ਪ੍ਰੈਸ|year=2000|ISBN=978-81-7010-301-1|page=125}}</ref><ref>{{cite book|title=The A to Z of Sikhism|url=https://archive.org/details/atozofsikhism0000mcle|last=ਮਕਲੌਡ|first=ਵ. ਹ.| authorlink=ਡਬਲਿਊ ਐਚ ਮੈਕਲੋਡ |publisher=Scarecrow Press|year=2009|ISBN=978-0-8108-6828-1|page=[https://archive.org/details/atozofsikhism0000mcle/page/86 86]}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਭੈਣ, [[ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ]], ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਵੱਡੀ ਸੀ। ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਜੈ ਰਾਮ ਨਾਲ਼ 1475 ਵਿੱਚ [[ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ, [[ਦੌਲਤ ਖ਼ਾਨ ਲੋਧੀ]] ਦੇ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਨਾਨਕ ਦਾ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਨਾਲ਼ ਲਾਡ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਵੀ ਮਗ਼ਰ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਅਤੇ ਜੀਜੇ ਦੇ ਘਰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਉਹ 20 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਦੌਲਤ ਖ਼ਾਨ ਅਧੀਨ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।<ref name=":0" /> ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਮਤਾਬਕ ਇਹ ਅਰਸਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਲਈ ਇੱਕ ਖ਼ੁਦ ਤਰੱਕੀ ਵਾਲ਼ਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕਲਾਮ ਵਿੱਚ ਹੁਕਮਰਾਨੀ ਢਾਂਚੇ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਹਵਾਲੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name="autogenerated9">{{cite book | last=ਕੋਲ | first=ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ |author2=ਸੰਭੀ, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ| year=1978 | title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices | url=https://archive.org/details/sikhs00cole | publisher=Routledge & Kegan Paul | location=ਲੰਡਨ| isbn = 0-7100-8842-6 | page=[https://archive.org/details/sikhs00cole/page/9 9] | nopp=true}}</ref> ਸਿੱਖ ਰਿਵਾਜ਼ਾਂ ਮਤਾਬਕ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਇਲਾਹੀ ਰਹਿਮਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਨੇ।<ref name="GuruNanakBBC">{{cite web |title=The founder of Sikhism |url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/nanak.shtml |website=BBC |accessdate=3 September 2019}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਖਿੜਦੀ ਹੋਈ ਸੂਝ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਨਾਨਕ ਨੇ ਇਲਾਹੀ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਿਖਾਈ। ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ<ref name=":0">{{Cite book|title=Guru Nanak Founder of Sikhism|last=Singh|first=Dr. Trilochan Singh|publisher=Gurdwara Parbandhak Committee , Sis Giani,Chandni Chowk, Delhi|year=1969|location=Delhi|pages=8-12; 51 ; 50|quote=For three years Gopal gave elementary education to Nanak in language, arithmetic and other subjects, ......He easily committed to memory , everything that was taught to him...When Gopal gave his first lesson on a secular subject and asked the students to write it on the wooden slate, Nanak wrote some verses in the form of an acrostic. Teacher was taken aback what he saw written on the wooden slate.....He found...acrostic written in couplets of extremely simple Panjabi Language.What surprised him was the profound thought of the poems: ...(a) aida _ He who has created the whole cosmos, His will is evolving it to his purpose . Nanak , the poet( shair) sayeth: He is the cause of all that occurs. __ Guru Nanak : Aasa , Patti, p 433 Page 51 footnote Puratan janm sakhi fixes the marriage date at age of 12 , which is too early , bahi mani singh and meharban janam sakhi fixes marriage age at 15 or 16 which seems to be correct. Bala’s Janam sakhi fixes it at 18 which is less probable……page 50 For next 4 years Nanak led a homely life….during this period he had two sons…|via=http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPage.jsp?ID=5529&page=1&CategoryID=1&Searched=}}</ref>, ਉਸ ਵਕ਼ਤ ਦੇ ਰਿਵਾਜ਼ ਮਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਓ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪਾਂਧੇ ਗੋਪਾਲ ਕੋਲ ਸਕੂਲੀ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾਇਆ।<ref name="Macauliffe3"/> ਗੋਪਾਲ ਨੇ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਾਕਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਨਿਆਣੇ ਹੁੰਦੇ ਨਾਨਕ ਨੇ ਆਪਣੇ [[ਅਧਿਆਪਕ]] ਨੂੰ ਨੰਬਰ ਇੱਕ ਨਾਲ਼ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਅੱਖਰ, ਓ ਅਤੇ ਅੰਕਾਰ ਨੂੰ ਜੋੜ, 'ਰੱਬ ਇੱਕ ਹੈ' ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book|title=A History Of The Sikhs|last=ਕਨਿੰਗਹਮ|first=ਜੋਸਫ ਡੇਵੀ|publisher=ਜੌਣ ਮਰੀ|year=1853|location=ਲੰਡਨ|pages=37–38|id=|origyear=}}</ref> ਹੋਰ ਬਚਪਨੀ ਖ਼ਾਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਨਕ ਬਾਰੇ ਅਜੀਬ ਅਤੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਗੱਲਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੱਕ ਰਾਏ ਬੁਲਾਰ ਵਲੋਂ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਕੜਕਵੀਂ ਧੁੱਪ ਤੋਂ, ਇੱਕ ਖ਼ਾਤੇ ਮੁਤਾਬਕ, ਦਰਖ਼ਤ ਦੀ ਛਾਂ,<ref>{{cite web|url=https://archive.org/stream/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d_djvu.txt|title=ਰਾਏ ਬੁਲਾਰ|last= ਸਿੰਘ| first=ਗੁਰਨੇਕ|work=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਪਟਿਆਲ਼ਾ|accessdate=18 August 2015}}</ref> ਜਾਂ, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ, ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਕੋਬਰਾ ਵਲੋਂ ਛਾਂ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref name="kartar singh">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nhKMUnfLZLEC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|title=Life Story Of Guru Nanak|last=ਸਿੰਘ|first=ਕਰਤਾਰ|publisher=ਹੇਮਕੁੰਟ ਪ੍ਰੈਸ|year=1984|isbn=978-8170101628|location=New Delhi|page=18}}</ref> 24 ਸਤੰਬਰ 1487 ਨੂੰ ਨਾਨਕ ਦਾ ਵਿਆਹ [[ਬਟਾਲਾ]] ਕਸਬੇ ਦੇ ਮੂਲ ਚੰਦ ਅਤੇ ਚੰਦੋ ਰਾਣੀ ਦੀ ਧੀ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਨਾਲ਼ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਜੋੜੇ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤ ਸਨ, [[ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ]] (8 ਸਤੰਬਰ 1494 - 13 ਜਨਵਰੀ 1629)<ref>{{cite web|url=https://archive.org/stream/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d_djvu.txt|title=ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ|last= ਸਿੰਘ| first=ਗੁਰਨੇਕ|work=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਪਟਿਆਲ਼ਾ|accessdate=18 August 2015}}</ref> ਅਤੇ ਲਖਮੀ ਚੰਦ (12 ਫਰਵਰੀ 1497 - 9 ਅਪ੍ਰੈਲ 1555)। ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਉਦਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਬਣ ਗਏ।<ref>{{cite web|url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title=Udasi|last=Madanjit Kaur|work=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Patiala|accessdate=17 September 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak1.html|title=Sikh Gurus|website=Sikh-history.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20070830205721/http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak1.html|archive-date=30 August 2007|accessdate=11 March 2016|url-status=dead}}</ref> == ਜੀਵਨ == [[File:Guru.Nanak.with.Hindu.holymen-b.JPG|thumb|200px|left|ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਹਿੰਦੂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ]] ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਹੈ। [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]], ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਾਤਬ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ|ਵਾਰਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾਨਕ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਅਰਸਾ ਬਾਅਦ ਕੰਪਾਇਲ ਕਰਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਖ਼ੁਲਾਸਾ ਸਹਿਤ ਸਨ। [[ਜਨਮਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ|ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ]] ਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਹਲਾਤ ਨੂੰ ਛੋਟਿਆਂ ਵਾਕਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਗਿਆਨ-ਰਤਨਵਾਲੀ ਨੂੰ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਬਾਬਤ ਪਿਛਲੇ ਪਖੰਡੀ ਖ਼ਾਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਕਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ਼ ਲਿਖਿਆ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਰੀਦ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਹੀ ਖ਼ਾਤਾ ਲਿਖਣ ਲਈ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜਨਮਸਾਖੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਰੀਬੀ ਰਫ਼ੀਕ, [[ਭਾਈ ਬਾਲਾ]] ਵਲੋਂ ਲਿਖੇ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਲਿਖਣ ਦੇ ਤਰੀਕ਼ੇ ਅਤੇ ਵਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕਰਕੇ, [[ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼]] ਵਰਗੇ ਸਕੌਲਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Macauliffe3"/> ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਮਤਾਬਕ, ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਨ ਦੇ ਚੰਗੇ ਕਾਰਨ ਹਨ ਕਿ ਲੇਖਕ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਕਰੀਬੀ ਰਫ਼ੀਕ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਹਮਸਫ਼ਰੀ ਸਨ। == ਸਿੱਖੀ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦਾ ਆਗ਼ਾਜ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices|url=https://archive.org/details/sikhs00cole| last=ਕੋਲ | first=ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ |author2=ਸੰਭੀ, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ|publisher=Routledge & Kegan Paul|year=1978|isbn=0-7100-8842-6|location=London|pages=[https://archive.org/details/sikhs00cole/page/9 9]–10}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=N5lpveRnSxEC&pg=PA207|title=Diversity and Unity in Federal Countries|author1=ਲੋਈਜ਼ ਮੋਰੀਨੋ|author2=ਕੇਸਰ ਕੋਲੀਨੋ|publisher=McGill Queen University Press|year=2010|isbn=978-0-7735-9087-8|page=207}}</ref> ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਮੌਲਿਕ ਯਕੀਨ, ਮੁਕੱਦਸ ਗ੍ਰੰਥ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਚਾ ਅਤੇ ਬੰਦਗੀ, ਸਾਰੀ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਵਿੱਚ ਇਤਫ਼ਾਕ, ਬੇਖ਼ੁਦ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਣਾ, ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵਾਸਤੇ ਸਮਾਜਕ ਇਨਸਾਫ਼ ਲਈ ਉੱਦਮ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰ ਵਤੀਰਾ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਘਰੇਲੂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ।<ref name="Kalsi_Chelsea2">{{cite book|title=Sikhism|author=ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਕਲਸੀ|publisher=Chelsea House, Philadelphia|pages=41–50}}</ref><ref name="Cole_Sambhi">{{cite book|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices | last=ਕੋਲ | first=ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ |author2=ਸੰਭੀ, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ|publisher=Sussex Academic Press|year=1995|page=200}}</ref><ref name="Teece 2004 4">{{cite book|title=Sikhism:Religion in focus|last=Teece|first=Geoff|publisher=Black Rabbit Books|year=2004|isbn=978-1-58340-469-0|location=|page=4}}</ref> [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਨੂੰ [[ਸਿੱਖੀ]] ਵਿੱਚ ਸੁਪ੍ਰੀਮ ਇਖਤਿਆਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗਿਆਰਵੇਂ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਨ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੁੱਲ 974 ਸ਼ਬਦ ਹਨ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ftdcvmviy_8C|title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures|author1=ਕ੍ਰਿਸਟਫਰ ਸ਼ੈਕਲ|author2=ਅਰਵਿੰਦ ਮੰਡੇਰ|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1-136-45108-9|pages=xviii–xix}}</ref> == ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ: ਸ਼ਬਦ, ਰਾਗ, ਰਬਾਬ == [[ਮੱਧਕਾਲ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ‘ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਤੀ’ ਅਤੇ ‘ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ’ ਲਈ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਨਹਦ ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਾਦੀ ਬਣਾਉਂਦਿਆਂ 'ਰਾਗ ਸਹਿਤ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ‘ਕੀਰਤਨ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਭਾਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਕਾਵਿ ਜਿਵੇਂ 'ਜਪੁ', ਸਲੋਕ-ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਰਾਗ ਰਹਿਤ ਰਚੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲਾ ਦਰਸ਼ਨ ਆਲਾਪ ਵਾਂਗ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗੀਤਕਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗੀਤਕਤਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਿਕਨਾਤੀਸੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀਆਂ ਚਾਰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਉਹ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਕੌਮਾਂ, ਜਾਤੀਆਂ ਤੇ ਮਜ਼ਹਬਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨ ਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਕਰਕੇ ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੋਂ ਆਈ (ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਾਜ਼) ਰਬਾਬ ਨੂੰ ਸੰਗ ਰਲਾ ਕੇ ਬਹੁਵਚਨਤਾ, ਬਹੁ-ਸਭਿਆਚਾਰਕਤਾ ਤੇ ਵਿਸਮਾਦੀ ਆਨੰਦ ਦਾ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਗਵਾਹ ਨੇ ਕਿ ਨਾਨਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ 'ਮਰਦਾਨਿਆਂ! ਰਬਾਬ ਛੇੜ ਬਾਣੀ ਆਈ।' 'ਛੇੜ ਰਬਾਬ' ਕਿਉਂਕਿ ਵਜਾਉਣਾ ਜਾਂ ਕਹਿਣਾ ਵਜਾ ਰਬਾਬ ਹੁਕਮ ਹੈ ਅਤੇ 'ਛੇੜ' ਆਸ਼ਿਕਾਂ ਦੀ, ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਰੱਤਿਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਕਿਆਸ ਕਰੋ ਨਾਨਕ ਆਖ ਰਿਹੈ, 'ਮਰਦਾਨਿਆ! ਛੇੜ ਰਬਾਬ।' ਤਾਂ ਰਬਾਬ ਉਸ ਵਕਤ ਕੋਈ ਸਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਰੱਬ (ਇਸ਼ਕ) ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੈ ਤੇ ਮਰਦਾਨਾ ਕੋਈ ਮੁਸਲਿਮ ਜਾਂ ਰਬਾਬੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਮੀ ਜਿਹੜਾ ਰਬਾਬ ਉਪਰ ਰਾਗ ਯਾਨੀ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਸੁਰ ਛੇੜਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਲਾਹੀ ਬਾਣੀ ਜਾਂ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਨਾਨਕ ਦੇ ਮੁਖਾਰਬਿੰਦ 'ਚੋਂ ਉਤਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜ-ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਭੁੱਲੀ-ਭਟਕੀ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਮਹਾਆਨੰਦ ਅਤੇ ਵਿਸਮਾਦ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2019/11/%e0%a8%a8%e0%a8%be%e0%a8%a8%e0%a8%95-%e0%a8%ac%e0%a8%be%e0%a8%a3%e0%a9%80-%e0%a8%b6%e0%a8%ac%e0%a8%a6-%e0%a8%b0%e0%a8%be%e0%a8%97-%e0%a8%b0%e0%a8%ac%e0%a8%be%e0%a8%ac/|title=ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ: ਸ਼ਬਦ, ਰਾਗ, ਰਬਾਬ|date=2019-11-11|website=Punjabi Tribune Online|language=hi-IN|access-date=2019-11-13}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਧੰਨ ਧੰਨ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚੋਂ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਾਨਕ ਨੇ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਆਪ ਨਹੀਂ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤੀਆਂ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੁਰੀਦਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰੁਸਤੀ ਬਾਝੋਂ, ਅਤੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਅਦਬ ਲਈ ਕਈ ਕਿੱਸੇ ਅਤੇ ਕਲਪ ਅਫ਼ਸਾਨਿਆ ਨਾਲ਼ ਲਿਖੀਆਂ।<ref>Nikky-Guninder Kaur Singh (2011), Sikhism: An।ntroduction,।B Tauris, {{ISBN|978-1848853218}}, pages 2-8</ref> ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨਾਲ਼ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਸਣੇ, ਕਦੀਮੀ, ਮੌਜੂਦਾ ਅਤੇ ਅਗਾਂਹ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਰਦ ਅਤੇ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਦੇ ਵਾਕ ਮਕਬੂਲ ਹਨ, ਜੋ ਬੰਦਗੀ ਰਾਹੀਂ ਇਲਾਹੀ ਇਲਮ ਨੂੰ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ [[ਸਿੱਖ ਭਗਤ|ਭਗਤਾਂ]] ਦੇ ਵਾਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਕਈ ਜੋ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੀ ਕੇ ਰੁਖ਼ਸਤ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ।<ref>ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ ਕੋਲ ਅਤੇ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸੰਭੀ (1995), The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices, Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1898723134}}, pages 52-53, 46, 95-96, 159</ref> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਭਗਤੀ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਆਤਮਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਘਰੇਲੂ ਜੀਵਨ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref name="Kamala1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=WTfKwGV6mBkC|title=The Socially Involved Renunciate – Guru Nanaks Discourse to Nath Yogi's|author1=Nayar, Kamal Elizabeth|author2=Sandhu, Jaswinder Singh|publisher=State University of New York Press|year=2007|isbn=978-0-7914-7950-6|location=United States of America|pages=106}}</ref> ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ, ਦਿਸਦਾ ਸੰਸਾਰ ਅਨੰਤ ਕਾਇਨਾਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।<ref name="Nikky1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=UUWIEfAY-mMC|title=Hindu spirituality: Postclassical and modern (Editors: K. R. Sundararajan, Bithika Mukerji)|author1=Kaur Singh|author2=Nikky Guninder|date=30 January 2004|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=81-208-1937-3|location=English|pages=530}}</ref> ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਰੰਪਰਾ ਦੁਆਰਾ, ਨਾਨਕ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: * '''[[ਵੰਡ ਛਕੋ]]:''' ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੋ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। * '''[[ਕਿਰਤ ਕਰੋ]]:''' ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਜਾਂ ਧੋਖਾਧੜੀ ਦੇ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਮਾਉਣਾ / ਬਿਤਾਉਣਾ। * '''[[ਨਾਮ ਜਪੋ]]:''' ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ। == ਭਾਵ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਭਗਤੀ ਸੰਤ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸੀ।<ref name="David Lorenzen 1995 pages 1-22">David Lorenzen (1995), Bhakti Religion in North India: Community Identity and Political Action, State University of New York Press, {{ISBN|978-0791420256}}, pages 1-2, Quote: "Historically, Sikh religion derives from this nirguni current of bhakti religion"</ref><ref name="Louis Fenech 2014 page 35">Louis Fenech (2014), in The Oxford Handbook of Sikh Studies (Editors: Pashaura Singh, Louis E. Fenech), Oxford University Press, {{ISBN|978-0199699308}}, page 35, Quote: "Technically this would place the Sikh community's origins at a much further remove than 1469, perhaps to the dawning of the Sant movement, which possesses clear affinities to Guru Nanak's thought sometime in the tenth century. The predominant ideology of the Sant ''parampara'' in turn corresponds in many respects to the much wider devotional Bhakti tradition in northern India."</ref><ref name="encyclobritannicasikh">[http://www.britannica.com/topic/Sikhism Sikhism], Encyclopædia Britannica (2014), Quote: "In its earliest stage Sikhism was clearly a movement within the Hindu tradition; Nanak was raised a Hindu and eventually belonged to the Sant tradition of northern India",</ref> ਵਿਦਵਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਮੱਧਯੁਗੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜੋ ਕਿ ਸਤਲੋਕ (ਸੱਚਖੰਡ) ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ।<ref name="David Lorenzen 1995 pages 1-22"/> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸਿਰਫ਼ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name="Grewal">{{cite book|url=http://www.cambridge.org/gb/academic/subjects/history/south-asian-history/sikhs-punjab?format=PB&isbn=9780521637640|title=The Sikhs of the Punjab|author=Grewal, JS|publisher=Cambridge University Press|year=October 1998|isbn=0-521-63764-3|location=United Kingdom|pages=28 onwards|authorlink=Chapter 2 – Foundation of the Sikh Panth}}</ref><ref name="Singha">{{cite book|url=http://bookshop.blackwell.co.uk/jsp/welcome.jsp?action=search&type=isbn&term=8170102456|title=Sikhism: A Complete Introduction|author=Singha, HS|date=30 May 2009|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-245-8|location=New Delhi, India|page=8|authorlink=Evolution Of Sikhism}}</ref> == ਉਦਾਸੀਆਂ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਆਧੁਨਿਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਤਿੱਬਤ]], ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਰਬ ਦੇ ਦੌਰੇ ਕੀਤੇ, ਜੋ 27 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 1496 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ।<ref name="GuruNanak_BBC2">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/nanak.shtml|title=Guru Nanak: A brief overview of the life of Guru Nanak, the founder of the Sikh religion.}}</ref><ref>{{cite book|title=Sikh Twareekh|author=Harjinder Singh Dilgeer|publisher=The Sikh University Press|year=2008|location=Belgium & India}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=37i7uAYe6QEC&pg=PA125|title=Sikhism Today|author=Jagbir Johal|publisher=Bloomsbury Academic|year=2011|isbn=978-1-84706-272-7|pages=125 note 1}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾਅਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਭਾਰਤੀ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਦੇ ਮਾਉਂਟ ਸੁਮੇਰੂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮੱਕਾ, ਬਗਦਾਦ, ਅਚਲ ਬਟਾਲਾ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਦੌਰਾ ਵੀ ਕੀਤਾ।<ref name="CallewaertSnell1994p262">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GrMwdEqHLzEC|title=According to Tradition: Hagiographical Writing in India|author1=Winand M. Callewaert|author2=Rupert Snell|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|year=1994|isbn=978-3-447-03524-8|pages=26–27}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ 'ਤੇ ਬਹਿਸ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ 19 ਵੀਂ ਅਤੇ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।<ref name="CallewaertSnell1994p262"/><ref name="Lorenzen1995p412">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=rpSxJg_ehnIC|title=Bhakti Religion in North India: Community Identity and Political Action|author=David N. Lorenzen|date=1995|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0-7914-2025-6|pages=41–42, context: 37–43}}</ref> 1508 ਵਿੱਚ, ਨਾਨਕ ਨੇ [[ਬੰਗਾਲ]] ਦੇ ਸਿਲਹਟ ਖੇਤਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web|url=http://www.sikhiwiki.org/index.php/Gurdwaras_in_Bangladesh|title=Gurdwaras in Bangladesh|publisher=Sikhi Wiki|access-date=2019-10-04|archive-date=2023-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206090035/https://www.sikhiwiki.org/index.php/Gurdwaras_in_Bangladesh|url-status=dead}}</ref> ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਰੋਤ ਤੁਰਕੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਬਗਦਾਦ ਦੇ ਪੱਥਰ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਲੋਕ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਫਕੀਰ 1511-1515 ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਸਨ, ਦੂਸਰੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ 1521–1522 ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ 11 ਸਾਲ ਦੂਰ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ), ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਸਰੇ ਲੋਕ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੱਛਮੀ ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੱਥਰ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬਗਦਾਦ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>V. L. Ménage (1979), [https://www.jstor.org/stable/25210997 The "Gurū Nānak" Inscription at Baghdad], The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, Cambridge University Press, No. 1, pages 16-21</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਜਾਂ ਜ਼ਿਕਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਦੇ ਟੈਕਸਟ ਜਾਂ ਉਪ-ਲਿਖਤ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਦਾਅਵਿਆਂ ਤੇ ਅਤਿਰਿਕਤ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਲਗਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=QhV5AAAAMAAJ|title=Sikhs and Sikhism|author=WH McLeod|publisher=Oxford University Press|year=2004|isbn=978-0-19-566892-6|pages=127–131}}</ref> ਬਗਦਾਦ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਣ ਦਾ ਅਧਾਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਗਏ ਸਨ, ਕੁਝ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨਾਲ ਉਹ [[ਜੇਰੂਸਲਮ|ਯਰੂਸ਼ਲਮ]], [[ਮੱਕਾ]], [[ਵੈਟੀਕਨ ਸ਼ਹਿਰ|ਵੈਟੀਕਨ]], [[ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ]] ਅਤੇ [[ਸੁਡਾਨ]] ਗਏ ਸਨ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=yivKuDmDYksC|title=Comparative Religious And Philosophies: Anthropomorphlsm And Divinity|author=Mahinder N. Gulati|publisher=Atlantic Publishers|year=2008|isbn=978-81-269-0902-5|pages=316–319}}</ref> ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਨਾਵਲ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਹ ਮਿਟਣ ਵਰਗੇ ਦਾਅਵੇ ਵੀ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸੂਫੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਪੀਰਾਂ ਬਾਰੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸਿੱਖ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸਿੱਧੇ ਅਤੇ ਅਸਿੱਧੇ ਉਧਾਰ ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਬੋਧੀ ਜਾਟਕ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹਨ।<ref name="Lorenzen1995p412"/><ref name="CallewaertSnell1994p28">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GrMwdEqHLzEC|title=According to Tradition: Hagiographical Writing in India|author1=Winand M. Callewaert|author2=Rupert Snell|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|year=1994|isbn=978-3-447-03524-8|pages=27–30}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=dKl84EYFkTsC|title=The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition|author=Harjot Oberoi|publisher=University of Chicago Press|year=1994|isbn=978-0-226-61593-6|pages=55}}</ref> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਚਾਰ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੱਤਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਮਨੁੱਖ-ਮਾਤਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਯਾਦ ਘਰ 'ਚ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਸਤਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਸਿੱਕਿਮ, ਭੁਟਾਨ, ਤਿੱਬਤ, ਸੁਮੇਰ ਪਰਬਤ, ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਦੀ ਝੀਲ, ਬਦਰੀਨਾਥ, ਕੇਦਾਰਨਾਥ, ਜੋਸ਼ੀਮਠ, ਲੱਦਾਖ, ਅਮਰਨਾਥ, ਅਲਮੋੜਾ, ਬਾਗੇਸ਼ਵਰ, ਖਟਮੰਡੂ ਆਦਿ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਸੀ 1509 ਵਿੱਚ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਹ ਉਦਾਸੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਸੀ। ਇਸ ਉਦਾਸੀ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 'ਚ ਨਾਨਕ ਮਤੇ ਤੋਂ ਪੀਲੀਭੀਤ, ਸੀਤਾਪੁਰ, ਲਖਨਊ, ਇਲਾਹਾਬਾਦ, ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ, ਬਨਾਰਸ, ਪਟਨਾ, ਮਯਾ, ਸਿਲਹਟ, ਧੁਬੜੀ, ਗੁਹਾਟੀ, ਸਿਲਾਂਗ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਜੀ ਢਾਕਾ ਤੇ ਕਲਕੱਤਾ ਹੋ ਕੇ ਜਗਨਨਾਥਪੁਰੀ ਪਹੁੰਚੇ। ਜਗਨਨਾਥ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੱਟ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਲਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁੰਟੂਰ, ਮਦਰਾਸ ਅਤੇ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਥੋਂ ਉਹ ਲੰਕਾ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਜਾਫਨਾ ਦੇ ਰਾਣਾ ਸ਼ਿਵਨਾਥ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਲੰਕਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਸਮਾਪਤ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਕੋਚੀਨ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨਾਨਕ ਝੀਰਾ, ਮਾਲਟੇਕਰੀ, ਨਾਂਦੇੜ, ਨਾਮਦੇਵ ਦੇ ਨਗਰ ਨਰਸੀ ਬਾਮਣੀ, ਭਗਤ ਤਿਰਲੋਚਨ ਦੇ ਨਗਰ ਵਾਰਸੀ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਔਕੇਸ਼ਵਰ ਪਹੁੰਚੇ ਤੇ ਉਥੋਂ ਉਹ ਇੰਦੌਰ, ਖੰਡਵਾ ਤੋਂ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ ਜਬਲਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਗਵਾਰੀਘਾਟ ਪਹੁੰਚੇ| ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਮਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ 'ਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਰਾਹ ਵਿਖਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਇਥੇ ਠਹਿਰੇ ਹੋਣ। ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕਿਨਾਰੇ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਅਪਰਕੰਟਕ ਜਿਥੋਂ ਨਰਮਦਾ ਨਿਕਲ ਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ==ਵਾਰਸ== ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਵਾਰਸ ਐਲਾਨਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ [[ਗੁਰ ਅੰਗਦ]] ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ "ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਆਪਣਾ" ਜਾਂ "ਤੁਹਾਡਾ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ" ਹੈ। ਭਾਈ ਲਹਿਣੇ ਨੂੰ ਵਾਰਸ ਐਲਾਨਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਅਰਸੇ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ [[22 ਸਤੰਬਰ]] [[1539]] ਨੂੰ [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਭਾਰਤ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] ਵਿਖੇ 70 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰੇ ਫ਼ਾਨੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਰੁਖ਼ਸਤ ਹੋ ਗਏ।<ref>{{cite web|url=http://www.sikhs.org/guru1.htm |title=The Sikhism Home Page: Guru Nanak |publisher=Sikhs.org |accessdate=9 August 2009}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ]] * [[ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਸਿੱਖੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] * [[ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ]] * [[ਨਾਨਕਪੰਥੀ]] == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ == 2015 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਹ ਫਕੀਰ'' ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਸਰਤਾਜ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਲਿਮਟਿਡ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਹੈ। ਲਿਮਿਟੇਡ ''ਰੂਪਕ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਇੱਕ ਟੇਪਸਟਰੀ'' ਨੌਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ 2021-22 ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|30em}} == ਅੱਗੇ ਪੜ੍ਹੋ == * ''[[:en:Max Arthur Macauliffe|ਮੈਕਾਲਿਫ਼, ਮੈਕਸ]]'' ''(1909) ਦ ਸਿੱਖ ਰਿਲਿਜਨ ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ'' * ''[[:en:Sahib Singh|ਸਿੰਘ, ਸਾਹਿਬ (ਪ੍ਰੋ.)]]'' ''ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ'' == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == *[https://www.youtube.com/watch?v=bUarPFWcEF4&t=68s ਆਰ ਨਾਨਕ ਪਾਰ ਨਾਨਕ ਬੋਲ - ਦਿਲਜੀਤ ਦੋਸਾਂਝ] *[http://www.sikhs.org/guru1.htm sikhs.org] * https://mandillon.blogspot.com/?m=1 * [https://web.archive.org/web/20070830205721/http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak1.html sikh-history.com] * [http://www.srigurugranthsahib.org/audio/g1.htm srigurugranthsahib.org]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[:en:Gurudwara Nagiana Sahib|Gurudwara Nagiana Sahib]] * [https://www.nagiana-sahib.org/ nagiana-sahib.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190218021505/https://www.nagiana-sahib.org/ |date=2019-02-18 }} {{ਸਿੱਖੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1469]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਬਾਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hAudio microformats]] anz0zoniy7wdid1aa8d63laooha6k1h 840161 840160 2026-05-29T12:15:36Z Nitesh Gill 8973 /* ਵਾਰਸ */ 840161 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ | image = Mural painting of Guru Nanak from Gurdwara Baba Atal Rai.jpg | alt = 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਦੀ ਦਵਾਰ ਉੱਤੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | caption = 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਦੀ ਦਵਾਰ ਉੱਤੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | birth_name = ਨਾਨਕ | birth_date = 15 ਅਪਰੈਲ 1469 (ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ, ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ){{sfn|Gupta|1984|p=49}} | birth_place = ਰਾਏ ਭੋਇ ਕੀ ਤਲਵੰਡੀ, [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ]] <br> {{small|(ਹੁਣ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]])}} | death_date = {{Death date and age|1539|09|22|1469|04|15|df=y}} | death_place = [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]], [[ਲਾਹੌਰ ਸੂਬਾ]], [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] <br> {{small|(ਹੁਣ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]])}} | resting_place = [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕਰਤਾਰਪੁਰ]], ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ | known_for = * [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਬਾਨੀ *ਲਿਖਣ [[ਜਪੁਜੀ]] ਸਾਹਿਬ *ਲਿਖਣ [[ਕੀਰਤਨ ਸੋਹਿਲਾ]] | successor = [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ]] | parents = [[ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ]] ਅਤੇ [[ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ]] | spouse = [[ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ]] | children = [[ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ]]<br>[[ਲਖਮੀ ਦਾਸ]] | religion = [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] | location = [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] | other_name = ''ਪੀਰ ਬਾਲਗਦਾਨ'' ([[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite news |last1=Service |first1=Tribune News |title=Booklet on Guru Nanak Dev's teachings released |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/ludhiana/booklet-on-guru-nanak-dev%E2%80%99s-teachings-released-859755 |work=Tribuneindia News Service |language=en |quote=Rare is a saint who has travelled and preached as widely as Guru Nanak Dev. He was known as Nanakachraya in Sri Lanka, Nanak Lama in Tibet, Guru Rimpochea in Sikkim, Nanak Rishi in Nepal, Nanak Peer in Baghdad, Wali Hind in Mecca, Nanak Vali in Misar, Nanak Kadamdar in Russia, Baba Nanak in Iraq, Peer Balagdaan in Mazahar Sharif and Baba Foosa in China, said Dr S S Sibia, director of Sibia Medical Centre.}}</ref><br>''ਨਾਨਕਚਰਿਆਯਾ'' (ਸ਼੍ਰੀ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਲਾਮ'' (ਤਿੱਬਤ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਗੁਰੂ ਰਿਨਪੋਚ'' (ਸਿੱਕਮ ਅਤੇ ਭੂਟਾਨ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਰਿਸ਼ੀ'' ([[ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਪੀਰ'' ([[ਇਰਾਕ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਇਰਾਕ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਵਾਲੀ ਹਿੰਦੀ'' (ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਵਾਲੀ'' (ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਕਦਮਦਾਰ'' ([[ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਰੂਸ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਬਾਬਾ ਫੂਸਾ'' ([[ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਚੀਨ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref> | signature = Pothi written by Guru Nanak.jpg }} '''ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''[[:en:Guru_Nanak|Guru Nanak]]'''; 15 ਅਪਰੈਲ 1469 – 22 ਸਤੰਬਰ 1539), ਜਾਂ '''ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ''',{{sfn|Macauliffe|1909|p=[[s:Page:The Sikh Religion, its gurus, sacred writings and authors Vol 1.djvu/63|lvii]]}} [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਮੋਢੀ ਸਨ ਅਤੇ ਦਸ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ [[ਕੱਤਕ]] ਦੀ [[ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ]] (ਅਕਤੂਬਰ-ਨਵੰਬਰ) ਨੂੰ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਗੁਰਪੁਰਬ]] ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ [[ਏਸ਼ੀਆ]] ਭਰ ਵਿੱਚ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ [[ਇੱਕ ਓਅੰਕਾਰ]] (ੴ, 'ਇਕ ਰੱਬ') ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਹਰ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਸੱਚ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।{{sfn|Hayer|1988|p=14}} ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ (ਪਰਮਾਤਮਾ) ਸਮਾਨਤਾ, ਭਾਈਚਾਰਕ ਪਿਆਰ, ਚੰਗਿਆਈ ਅਤੇ ਨੇਕੀ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਅਧਿਆਤਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਸਥਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।{{sfn|Sidhu|2009|p=26}}{{sfn|Khorana|1991|p=214}}{{sfn|Prasoon|2007}} ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ 974 ਕਾਵਿ-ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਰਦਾਸਾਂ [[ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ]] ਹਨ; [[ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ]]; ਅਤੇ [[ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ]] ਹਨ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਨਕ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਬ੍ਰਹਮਤਾ, ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਨੌਂ ਗੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਉੱਤੇ ਉਤਰੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਸੀ। ==ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ== [[Image:Inside view of the entrance - Gurdwara Janam Asthan.jpg|thumb|200px|left|[[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿਖੇ [[ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ]], ਯਾਦਗਾਰੀ ਜਗ੍ਹਾ ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ।]] {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ<ref>{{cite book | last=ਮੈਕਾਲਿਫ਼ | first=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ | authorlink=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ | year=2004 | origyear=1909 | title=The Sikh Religion —।ts Gurus, Sacred Writings and Authors | publisher=Low Price Publications | location=ਭਾਰਤ | isbn = 81-86142-31-2 | page=1 | quote=The third day of the light-half of the month of Baisakh (April–May) in the year AD 1469, but, some historians believe that the Guru was born on 15 April 1469 A.D.}}. Generally thought to be the third day of Baisakh (or Vaisakh) of Vikram Samvat 1526.</ref> ਨੂੰ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਨੇੜੇ ਰਾਇ ਭੋਇ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ (ਹੁਣ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]), ਵਿਖੇ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਜੋ [[ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ]] ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਸਨ।<ref name="Macauliffe3">{{cite book|title=The Sikh Religion —।ts Gurus, Sacred Writings and Authors|last=ਮੈਕਾਲਿਫ਼|first=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ|publisher=Low Price Publications|year=2004|isbn=81-86142-31-2|location=India|authorlink=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼|origyear=1909}}</ref><ref>{{cite book|title=The।llustrated History of the Sikhs|last= ਸਿੰਘ|first=ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ|publisher=Oxford University Press|year=2006|isbn=0-19-567747-1|location=ਭਾਰਤ|pages=12–13|authorlink=ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ}} Also, according to the Purātan Janamsākhī (the birth stories of Guru Nanak).</ref> ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਪੇ, ਕਲਿਆਣ ਚੰਦ ਦਾਸ ਬੇਦੀ, ਮਕਬੂਲ ਨਾਮ [[ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ]] ਅਤੇ [[ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ|ਤ੍ਰਿਪਤਾ]] ਸਨ।<ref>{{cite web |url=http://www.sgpc.net/gurus/gurunanak.asp |title=Guru Nanak Sahib, Guru Nanak Ji, First Sikh Guru, First Guru Of Sikhs, Sahib Shri Guru Nanak Ji,।ndia |publisher=Sgpc.net |date= |accessdate=9 August 2009 |archive-date=18 ਫ਼ਰਵਰੀ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120218023855/http://www.sgpc.net/gurus/gurunanak.asp |dead-url=yes }}</ref> ਪਿਓ ਪਿੰਡ ਤਲਵੰਡੀ ਦੇ ਫ਼ਸਲ ਮਾਮਲੇ ਦੇ [[ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੇਖਾਕਾਰ|ਪਟਵਾਰੀ]] ਸਨ।<ref>{{cite web |url=http://nankana.com/AboutRaiBular1.html |title=The Bhatti's of Guru Nanak's Order |publisher=Nankana.com |date= |accessdate=9 August 2009 |archive-date=16 ਜੂਨ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130616151332/http://nankana.com/AboutRaiBular1.html |dead-url=yes }}</ref> ਮਾਪੇ ਹਿੰਦੂ ਖੱਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਵਪਾਰੀ ਸਨ।<ref>{{cite book|title=The Encyclopedia of Sikhism|last=ਸਿੰਘਾ|first=ਹ. ਸ.|publisher=ਹੇਮਕੁੰਟ ਪ੍ਰੈਸ|year=2000|ISBN=978-81-7010-301-1|page=125}}</ref><ref>{{cite book|title=The A to Z of Sikhism|url=https://archive.org/details/atozofsikhism0000mcle|last=ਮਕਲੌਡ|first=ਵ. ਹ.| authorlink=ਡਬਲਿਊ ਐਚ ਮੈਕਲੋਡ |publisher=Scarecrow Press|year=2009|ISBN=978-0-8108-6828-1|page=[https://archive.org/details/atozofsikhism0000mcle/page/86 86]}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਭੈਣ, [[ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ]], ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਵੱਡੀ ਸੀ। ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਜੈ ਰਾਮ ਨਾਲ਼ 1475 ਵਿੱਚ [[ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ, [[ਦੌਲਤ ਖ਼ਾਨ ਲੋਧੀ]] ਦੇ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਨਾਨਕ ਦਾ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਨਾਲ਼ ਲਾਡ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਵੀ ਮਗ਼ਰ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਅਤੇ ਜੀਜੇ ਦੇ ਘਰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਉਹ 20 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਦੌਲਤ ਖ਼ਾਨ ਅਧੀਨ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।<ref name=":0" /> ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਮਤਾਬਕ ਇਹ ਅਰਸਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਲਈ ਇੱਕ ਖ਼ੁਦ ਤਰੱਕੀ ਵਾਲ਼ਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕਲਾਮ ਵਿੱਚ ਹੁਕਮਰਾਨੀ ਢਾਂਚੇ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਹਵਾਲੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name="autogenerated9">{{cite book | last=ਕੋਲ | first=ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ |author2=ਸੰਭੀ, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ| year=1978 | title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices | url=https://archive.org/details/sikhs00cole | publisher=Routledge & Kegan Paul | location=ਲੰਡਨ| isbn = 0-7100-8842-6 | page=[https://archive.org/details/sikhs00cole/page/9 9] | nopp=true}}</ref> ਸਿੱਖ ਰਿਵਾਜ਼ਾਂ ਮਤਾਬਕ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਇਲਾਹੀ ਰਹਿਮਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਨੇ।<ref name="GuruNanakBBC">{{cite web |title=The founder of Sikhism |url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/nanak.shtml |website=BBC |accessdate=3 September 2019}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਖਿੜਦੀ ਹੋਈ ਸੂਝ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਨਾਨਕ ਨੇ ਇਲਾਹੀ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਿਖਾਈ। ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ<ref name=":0">{{Cite book|title=Guru Nanak Founder of Sikhism|last=Singh|first=Dr. Trilochan Singh|publisher=Gurdwara Parbandhak Committee , Sis Giani,Chandni Chowk, Delhi|year=1969|location=Delhi|pages=8-12; 51 ; 50|quote=For three years Gopal gave elementary education to Nanak in language, arithmetic and other subjects, ......He easily committed to memory , everything that was taught to him...When Gopal gave his first lesson on a secular subject and asked the students to write it on the wooden slate, Nanak wrote some verses in the form of an acrostic. Teacher was taken aback what he saw written on the wooden slate.....He found...acrostic written in couplets of extremely simple Panjabi Language.What surprised him was the profound thought of the poems: ...(a) aida _ He who has created the whole cosmos, His will is evolving it to his purpose . Nanak , the poet( shair) sayeth: He is the cause of all that occurs. __ Guru Nanak : Aasa , Patti, p 433 Page 51 footnote Puratan janm sakhi fixes the marriage date at age of 12 , which is too early , bahi mani singh and meharban janam sakhi fixes marriage age at 15 or 16 which seems to be correct. Bala’s Janam sakhi fixes it at 18 which is less probable……page 50 For next 4 years Nanak led a homely life….during this period he had two sons…|via=http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPage.jsp?ID=5529&page=1&CategoryID=1&Searched=}}</ref>, ਉਸ ਵਕ਼ਤ ਦੇ ਰਿਵਾਜ਼ ਮਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਓ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪਾਂਧੇ ਗੋਪਾਲ ਕੋਲ ਸਕੂਲੀ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾਇਆ।<ref name="Macauliffe3"/> ਗੋਪਾਲ ਨੇ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਾਕਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਨਿਆਣੇ ਹੁੰਦੇ ਨਾਨਕ ਨੇ ਆਪਣੇ [[ਅਧਿਆਪਕ]] ਨੂੰ ਨੰਬਰ ਇੱਕ ਨਾਲ਼ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਅੱਖਰ, ਓ ਅਤੇ ਅੰਕਾਰ ਨੂੰ ਜੋੜ, 'ਰੱਬ ਇੱਕ ਹੈ' ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book|title=A History Of The Sikhs|last=ਕਨਿੰਗਹਮ|first=ਜੋਸਫ ਡੇਵੀ|publisher=ਜੌਣ ਮਰੀ|year=1853|location=ਲੰਡਨ|pages=37–38|id=|origyear=}}</ref> ਹੋਰ ਬਚਪਨੀ ਖ਼ਾਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਨਕ ਬਾਰੇ ਅਜੀਬ ਅਤੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਗੱਲਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੱਕ ਰਾਏ ਬੁਲਾਰ ਵਲੋਂ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਕੜਕਵੀਂ ਧੁੱਪ ਤੋਂ, ਇੱਕ ਖ਼ਾਤੇ ਮੁਤਾਬਕ, ਦਰਖ਼ਤ ਦੀ ਛਾਂ,<ref>{{cite web|url=https://archive.org/stream/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d_djvu.txt|title=ਰਾਏ ਬੁਲਾਰ|last= ਸਿੰਘ| first=ਗੁਰਨੇਕ|work=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਪਟਿਆਲ਼ਾ|accessdate=18 August 2015}}</ref> ਜਾਂ, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ, ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਕੋਬਰਾ ਵਲੋਂ ਛਾਂ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref name="kartar singh">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nhKMUnfLZLEC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|title=Life Story Of Guru Nanak|last=ਸਿੰਘ|first=ਕਰਤਾਰ|publisher=ਹੇਮਕੁੰਟ ਪ੍ਰੈਸ|year=1984|isbn=978-8170101628|location=New Delhi|page=18}}</ref> 24 ਸਤੰਬਰ 1487 ਨੂੰ ਨਾਨਕ ਦਾ ਵਿਆਹ [[ਬਟਾਲਾ]] ਕਸਬੇ ਦੇ ਮੂਲ ਚੰਦ ਅਤੇ ਚੰਦੋ ਰਾਣੀ ਦੀ ਧੀ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਨਾਲ਼ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਜੋੜੇ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤ ਸਨ, [[ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ]] (8 ਸਤੰਬਰ 1494 - 13 ਜਨਵਰੀ 1629)<ref>{{cite web|url=https://archive.org/stream/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d_djvu.txt|title=ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ|last= ਸਿੰਘ| first=ਗੁਰਨੇਕ|work=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਪਟਿਆਲ਼ਾ|accessdate=18 August 2015}}</ref> ਅਤੇ ਲਖਮੀ ਚੰਦ (12 ਫਰਵਰੀ 1497 - 9 ਅਪ੍ਰੈਲ 1555)। ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਉਦਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਬਣ ਗਏ।<ref>{{cite web|url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title=Udasi|last=Madanjit Kaur|work=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Patiala|accessdate=17 September 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak1.html|title=Sikh Gurus|website=Sikh-history.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20070830205721/http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak1.html|archive-date=30 August 2007|accessdate=11 March 2016|url-status=dead}}</ref> == ਜੀਵਨ == [[File:Guru.Nanak.with.Hindu.holymen-b.JPG|thumb|200px|left|ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਹਿੰਦੂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ]] ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਹੈ। [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]], ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਾਤਬ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ|ਵਾਰਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾਨਕ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਅਰਸਾ ਬਾਅਦ ਕੰਪਾਇਲ ਕਰਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਖ਼ੁਲਾਸਾ ਸਹਿਤ ਸਨ। [[ਜਨਮਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ|ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ]] ਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਹਲਾਤ ਨੂੰ ਛੋਟਿਆਂ ਵਾਕਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਗਿਆਨ-ਰਤਨਵਾਲੀ ਨੂੰ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਬਾਬਤ ਪਿਛਲੇ ਪਖੰਡੀ ਖ਼ਾਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਕਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ਼ ਲਿਖਿਆ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਰੀਦ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਹੀ ਖ਼ਾਤਾ ਲਿਖਣ ਲਈ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜਨਮਸਾਖੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਰੀਬੀ ਰਫ਼ੀਕ, [[ਭਾਈ ਬਾਲਾ]] ਵਲੋਂ ਲਿਖੇ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਲਿਖਣ ਦੇ ਤਰੀਕ਼ੇ ਅਤੇ ਵਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕਰਕੇ, [[ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼]] ਵਰਗੇ ਸਕੌਲਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Macauliffe3"/> ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਮਤਾਬਕ, ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਨ ਦੇ ਚੰਗੇ ਕਾਰਨ ਹਨ ਕਿ ਲੇਖਕ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਕਰੀਬੀ ਰਫ਼ੀਕ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਹਮਸਫ਼ਰੀ ਸਨ। == ਸਿੱਖੀ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦਾ ਆਗ਼ਾਜ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices|url=https://archive.org/details/sikhs00cole| last=ਕੋਲ | first=ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ |author2=ਸੰਭੀ, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ|publisher=Routledge & Kegan Paul|year=1978|isbn=0-7100-8842-6|location=London|pages=[https://archive.org/details/sikhs00cole/page/9 9]–10}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=N5lpveRnSxEC&pg=PA207|title=Diversity and Unity in Federal Countries|author1=ਲੋਈਜ਼ ਮੋਰੀਨੋ|author2=ਕੇਸਰ ਕੋਲੀਨੋ|publisher=McGill Queen University Press|year=2010|isbn=978-0-7735-9087-8|page=207}}</ref> ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਮੌਲਿਕ ਯਕੀਨ, ਮੁਕੱਦਸ ਗ੍ਰੰਥ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਚਾ ਅਤੇ ਬੰਦਗੀ, ਸਾਰੀ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਵਿੱਚ ਇਤਫ਼ਾਕ, ਬੇਖ਼ੁਦ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਣਾ, ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵਾਸਤੇ ਸਮਾਜਕ ਇਨਸਾਫ਼ ਲਈ ਉੱਦਮ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰ ਵਤੀਰਾ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਘਰੇਲੂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ।<ref name="Kalsi_Chelsea2">{{cite book|title=Sikhism|author=ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਕਲਸੀ|publisher=Chelsea House, Philadelphia|pages=41–50}}</ref><ref name="Cole_Sambhi">{{cite book|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices | last=ਕੋਲ | first=ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ |author2=ਸੰਭੀ, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ|publisher=Sussex Academic Press|year=1995|page=200}}</ref><ref name="Teece 2004 4">{{cite book|title=Sikhism:Religion in focus|last=Teece|first=Geoff|publisher=Black Rabbit Books|year=2004|isbn=978-1-58340-469-0|location=|page=4}}</ref> [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਨੂੰ [[ਸਿੱਖੀ]] ਵਿੱਚ ਸੁਪ੍ਰੀਮ ਇਖਤਿਆਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗਿਆਰਵੇਂ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਨ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੁੱਲ 974 ਸ਼ਬਦ ਹਨ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ftdcvmviy_8C|title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures|author1=ਕ੍ਰਿਸਟਫਰ ਸ਼ੈਕਲ|author2=ਅਰਵਿੰਦ ਮੰਡੇਰ|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1-136-45108-9|pages=xviii–xix}}</ref> == ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ: ਸ਼ਬਦ, ਰਾਗ, ਰਬਾਬ == [[ਮੱਧਕਾਲ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ‘ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਤੀ’ ਅਤੇ ‘ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ’ ਲਈ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਨਹਦ ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਾਦੀ ਬਣਾਉਂਦਿਆਂ 'ਰਾਗ ਸਹਿਤ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ‘ਕੀਰਤਨ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਭਾਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਕਾਵਿ ਜਿਵੇਂ 'ਜਪੁ', ਸਲੋਕ-ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਰਾਗ ਰਹਿਤ ਰਚੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲਾ ਦਰਸ਼ਨ ਆਲਾਪ ਵਾਂਗ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗੀਤਕਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗੀਤਕਤਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਿਕਨਾਤੀਸੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀਆਂ ਚਾਰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਉਹ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਕੌਮਾਂ, ਜਾਤੀਆਂ ਤੇ ਮਜ਼ਹਬਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨ ਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਕਰਕੇ ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੋਂ ਆਈ (ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਾਜ਼) ਰਬਾਬ ਨੂੰ ਸੰਗ ਰਲਾ ਕੇ ਬਹੁਵਚਨਤਾ, ਬਹੁ-ਸਭਿਆਚਾਰਕਤਾ ਤੇ ਵਿਸਮਾਦੀ ਆਨੰਦ ਦਾ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਗਵਾਹ ਨੇ ਕਿ ਨਾਨਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ 'ਮਰਦਾਨਿਆਂ! ਰਬਾਬ ਛੇੜ ਬਾਣੀ ਆਈ।' 'ਛੇੜ ਰਬਾਬ' ਕਿਉਂਕਿ ਵਜਾਉਣਾ ਜਾਂ ਕਹਿਣਾ ਵਜਾ ਰਬਾਬ ਹੁਕਮ ਹੈ ਅਤੇ 'ਛੇੜ' ਆਸ਼ਿਕਾਂ ਦੀ, ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਰੱਤਿਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਕਿਆਸ ਕਰੋ ਨਾਨਕ ਆਖ ਰਿਹੈ, 'ਮਰਦਾਨਿਆ! ਛੇੜ ਰਬਾਬ।' ਤਾਂ ਰਬਾਬ ਉਸ ਵਕਤ ਕੋਈ ਸਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਰੱਬ (ਇਸ਼ਕ) ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੈ ਤੇ ਮਰਦਾਨਾ ਕੋਈ ਮੁਸਲਿਮ ਜਾਂ ਰਬਾਬੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਮੀ ਜਿਹੜਾ ਰਬਾਬ ਉਪਰ ਰਾਗ ਯਾਨੀ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਸੁਰ ਛੇੜਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਲਾਹੀ ਬਾਣੀ ਜਾਂ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਨਾਨਕ ਦੇ ਮੁਖਾਰਬਿੰਦ 'ਚੋਂ ਉਤਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜ-ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਭੁੱਲੀ-ਭਟਕੀ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਮਹਾਆਨੰਦ ਅਤੇ ਵਿਸਮਾਦ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2019/11/%e0%a8%a8%e0%a8%be%e0%a8%a8%e0%a8%95-%e0%a8%ac%e0%a8%be%e0%a8%a3%e0%a9%80-%e0%a8%b6%e0%a8%ac%e0%a8%a6-%e0%a8%b0%e0%a8%be%e0%a8%97-%e0%a8%b0%e0%a8%ac%e0%a8%be%e0%a8%ac/|title=ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ: ਸ਼ਬਦ, ਰਾਗ, ਰਬਾਬ|date=2019-11-11|website=Punjabi Tribune Online|language=hi-IN|access-date=2019-11-13}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਧੰਨ ਧੰਨ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚੋਂ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਾਨਕ ਨੇ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਆਪ ਨਹੀਂ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤੀਆਂ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੁਰੀਦਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰੁਸਤੀ ਬਾਝੋਂ, ਅਤੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਅਦਬ ਲਈ ਕਈ ਕਿੱਸੇ ਅਤੇ ਕਲਪ ਅਫ਼ਸਾਨਿਆ ਨਾਲ਼ ਲਿਖੀਆਂ।<ref>Nikky-Guninder Kaur Singh (2011), Sikhism: An।ntroduction,।B Tauris, {{ISBN|978-1848853218}}, pages 2-8</ref> ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨਾਲ਼ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਸਣੇ, ਕਦੀਮੀ, ਮੌਜੂਦਾ ਅਤੇ ਅਗਾਂਹ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਰਦ ਅਤੇ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਦੇ ਵਾਕ ਮਕਬੂਲ ਹਨ, ਜੋ ਬੰਦਗੀ ਰਾਹੀਂ ਇਲਾਹੀ ਇਲਮ ਨੂੰ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ [[ਸਿੱਖ ਭਗਤ|ਭਗਤਾਂ]] ਦੇ ਵਾਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਕਈ ਜੋ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੀ ਕੇ ਰੁਖ਼ਸਤ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ।<ref>ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ ਕੋਲ ਅਤੇ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸੰਭੀ (1995), The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices, Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1898723134}}, pages 52-53, 46, 95-96, 159</ref> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਭਗਤੀ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਆਤਮਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਘਰੇਲੂ ਜੀਵਨ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref name="Kamala1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=WTfKwGV6mBkC|title=The Socially Involved Renunciate – Guru Nanaks Discourse to Nath Yogi's|author1=Nayar, Kamal Elizabeth|author2=Sandhu, Jaswinder Singh|publisher=State University of New York Press|year=2007|isbn=978-0-7914-7950-6|location=United States of America|pages=106}}</ref> ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ, ਦਿਸਦਾ ਸੰਸਾਰ ਅਨੰਤ ਕਾਇਨਾਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।<ref name="Nikky1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=UUWIEfAY-mMC|title=Hindu spirituality: Postclassical and modern (Editors: K. R. Sundararajan, Bithika Mukerji)|author1=Kaur Singh|author2=Nikky Guninder|date=30 January 2004|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=81-208-1937-3|location=English|pages=530}}</ref> ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਰੰਪਰਾ ਦੁਆਰਾ, ਨਾਨਕ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: * '''[[ਵੰਡ ਛਕੋ]]:''' ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੋ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। * '''[[ਕਿਰਤ ਕਰੋ]]:''' ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਜਾਂ ਧੋਖਾਧੜੀ ਦੇ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਮਾਉਣਾ / ਬਿਤਾਉਣਾ। * '''[[ਨਾਮ ਜਪੋ]]:''' ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ। == ਭਾਵ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਭਗਤੀ ਸੰਤ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸੀ।<ref name="David Lorenzen 1995 pages 1-22">David Lorenzen (1995), Bhakti Religion in North India: Community Identity and Political Action, State University of New York Press, {{ISBN|978-0791420256}}, pages 1-2, Quote: "Historically, Sikh religion derives from this nirguni current of bhakti religion"</ref><ref name="Louis Fenech 2014 page 35">Louis Fenech (2014), in The Oxford Handbook of Sikh Studies (Editors: Pashaura Singh, Louis E. Fenech), Oxford University Press, {{ISBN|978-0199699308}}, page 35, Quote: "Technically this would place the Sikh community's origins at a much further remove than 1469, perhaps to the dawning of the Sant movement, which possesses clear affinities to Guru Nanak's thought sometime in the tenth century. The predominant ideology of the Sant ''parampara'' in turn corresponds in many respects to the much wider devotional Bhakti tradition in northern India."</ref><ref name="encyclobritannicasikh">[http://www.britannica.com/topic/Sikhism Sikhism], Encyclopædia Britannica (2014), Quote: "In its earliest stage Sikhism was clearly a movement within the Hindu tradition; Nanak was raised a Hindu and eventually belonged to the Sant tradition of northern India",</ref> ਵਿਦਵਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਮੱਧਯੁਗੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜੋ ਕਿ ਸਤਲੋਕ (ਸੱਚਖੰਡ) ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ।<ref name="David Lorenzen 1995 pages 1-22"/> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸਿਰਫ਼ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name="Grewal">{{cite book|url=http://www.cambridge.org/gb/academic/subjects/history/south-asian-history/sikhs-punjab?format=PB&isbn=9780521637640|title=The Sikhs of the Punjab|author=Grewal, JS|publisher=Cambridge University Press|year=October 1998|isbn=0-521-63764-3|location=United Kingdom|pages=28 onwards|authorlink=Chapter 2 – Foundation of the Sikh Panth}}</ref><ref name="Singha">{{cite book|url=http://bookshop.blackwell.co.uk/jsp/welcome.jsp?action=search&type=isbn&term=8170102456|title=Sikhism: A Complete Introduction|author=Singha, HS|date=30 May 2009|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-245-8|location=New Delhi, India|page=8|authorlink=Evolution Of Sikhism}}</ref> == ਉਦਾਸੀਆਂ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਆਧੁਨਿਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਤਿੱਬਤ]], ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਰਬ ਦੇ ਦੌਰੇ ਕੀਤੇ, ਜੋ 27 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 1496 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ।<ref name="GuruNanak_BBC2">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/nanak.shtml|title=Guru Nanak: A brief overview of the life of Guru Nanak, the founder of the Sikh religion.}}</ref><ref>{{cite book|title=Sikh Twareekh|author=Harjinder Singh Dilgeer|publisher=The Sikh University Press|year=2008|location=Belgium & India}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=37i7uAYe6QEC&pg=PA125|title=Sikhism Today|author=Jagbir Johal|publisher=Bloomsbury Academic|year=2011|isbn=978-1-84706-272-7|pages=125 note 1}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾਅਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਭਾਰਤੀ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਦੇ ਮਾਉਂਟ ਸੁਮੇਰੂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮੱਕਾ, ਬਗਦਾਦ, ਅਚਲ ਬਟਾਲਾ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਦੌਰਾ ਵੀ ਕੀਤਾ।<ref name="CallewaertSnell1994p262">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GrMwdEqHLzEC|title=According to Tradition: Hagiographical Writing in India|author1=Winand M. Callewaert|author2=Rupert Snell|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|year=1994|isbn=978-3-447-03524-8|pages=26–27}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ 'ਤੇ ਬਹਿਸ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ 19 ਵੀਂ ਅਤੇ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।<ref name="CallewaertSnell1994p262"/><ref name="Lorenzen1995p412">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=rpSxJg_ehnIC|title=Bhakti Religion in North India: Community Identity and Political Action|author=David N. Lorenzen|date=1995|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0-7914-2025-6|pages=41–42, context: 37–43}}</ref> 1508 ਵਿੱਚ, ਨਾਨਕ ਨੇ [[ਬੰਗਾਲ]] ਦੇ ਸਿਲਹਟ ਖੇਤਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web|url=http://www.sikhiwiki.org/index.php/Gurdwaras_in_Bangladesh|title=Gurdwaras in Bangladesh|publisher=Sikhi Wiki|access-date=2019-10-04|archive-date=2023-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206090035/https://www.sikhiwiki.org/index.php/Gurdwaras_in_Bangladesh|url-status=dead}}</ref> ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਰੋਤ ਤੁਰਕੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਬਗਦਾਦ ਦੇ ਪੱਥਰ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਲੋਕ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਫਕੀਰ 1511-1515 ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਸਨ, ਦੂਸਰੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ 1521–1522 ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ 11 ਸਾਲ ਦੂਰ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ), ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਸਰੇ ਲੋਕ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੱਛਮੀ ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੱਥਰ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬਗਦਾਦ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>V. L. Ménage (1979), [https://www.jstor.org/stable/25210997 The "Gurū Nānak" Inscription at Baghdad], The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, Cambridge University Press, No. 1, pages 16-21</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਜਾਂ ਜ਼ਿਕਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਦੇ ਟੈਕਸਟ ਜਾਂ ਉਪ-ਲਿਖਤ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਦਾਅਵਿਆਂ ਤੇ ਅਤਿਰਿਕਤ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਲਗਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=QhV5AAAAMAAJ|title=Sikhs and Sikhism|author=WH McLeod|publisher=Oxford University Press|year=2004|isbn=978-0-19-566892-6|pages=127–131}}</ref> ਬਗਦਾਦ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਣ ਦਾ ਅਧਾਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਗਏ ਸਨ, ਕੁਝ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨਾਲ ਉਹ [[ਜੇਰੂਸਲਮ|ਯਰੂਸ਼ਲਮ]], [[ਮੱਕਾ]], [[ਵੈਟੀਕਨ ਸ਼ਹਿਰ|ਵੈਟੀਕਨ]], [[ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ]] ਅਤੇ [[ਸੁਡਾਨ]] ਗਏ ਸਨ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=yivKuDmDYksC|title=Comparative Religious And Philosophies: Anthropomorphlsm And Divinity|author=Mahinder N. Gulati|publisher=Atlantic Publishers|year=2008|isbn=978-81-269-0902-5|pages=316–319}}</ref> ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਨਾਵਲ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਹ ਮਿਟਣ ਵਰਗੇ ਦਾਅਵੇ ਵੀ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸੂਫੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਪੀਰਾਂ ਬਾਰੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸਿੱਖ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸਿੱਧੇ ਅਤੇ ਅਸਿੱਧੇ ਉਧਾਰ ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਬੋਧੀ ਜਾਟਕ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹਨ।<ref name="Lorenzen1995p412"/><ref name="CallewaertSnell1994p28">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GrMwdEqHLzEC|title=According to Tradition: Hagiographical Writing in India|author1=Winand M. Callewaert|author2=Rupert Snell|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|year=1994|isbn=978-3-447-03524-8|pages=27–30}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=dKl84EYFkTsC|title=The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition|author=Harjot Oberoi|publisher=University of Chicago Press|year=1994|isbn=978-0-226-61593-6|pages=55}}</ref> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਚਾਰ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੱਤਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਮਨੁੱਖ-ਮਾਤਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਯਾਦ ਘਰ 'ਚ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਸਤਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਸਿੱਕਿਮ, ਭੁਟਾਨ, ਤਿੱਬਤ, ਸੁਮੇਰ ਪਰਬਤ, ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਦੀ ਝੀਲ, ਬਦਰੀਨਾਥ, ਕੇਦਾਰਨਾਥ, ਜੋਸ਼ੀਮਠ, ਲੱਦਾਖ, ਅਮਰਨਾਥ, ਅਲਮੋੜਾ, ਬਾਗੇਸ਼ਵਰ, ਖਟਮੰਡੂ ਆਦਿ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਸੀ 1509 ਵਿੱਚ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਹ ਉਦਾਸੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਸੀ। ਇਸ ਉਦਾਸੀ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 'ਚ ਨਾਨਕ ਮਤੇ ਤੋਂ ਪੀਲੀਭੀਤ, ਸੀਤਾਪੁਰ, ਲਖਨਊ, ਇਲਾਹਾਬਾਦ, ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ, ਬਨਾਰਸ, ਪਟਨਾ, ਮਯਾ, ਸਿਲਹਟ, ਧੁਬੜੀ, ਗੁਹਾਟੀ, ਸਿਲਾਂਗ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਜੀ ਢਾਕਾ ਤੇ ਕਲਕੱਤਾ ਹੋ ਕੇ ਜਗਨਨਾਥਪੁਰੀ ਪਹੁੰਚੇ। ਜਗਨਨਾਥ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੱਟ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਲਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁੰਟੂਰ, ਮਦਰਾਸ ਅਤੇ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਥੋਂ ਉਹ ਲੰਕਾ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਜਾਫਨਾ ਦੇ ਰਾਣਾ ਸ਼ਿਵਨਾਥ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਲੰਕਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਸਮਾਪਤ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਕੋਚੀਨ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨਾਨਕ ਝੀਰਾ, ਮਾਲਟੇਕਰੀ, ਨਾਂਦੇੜ, ਨਾਮਦੇਵ ਦੇ ਨਗਰ ਨਰਸੀ ਬਾਮਣੀ, ਭਗਤ ਤਿਰਲੋਚਨ ਦੇ ਨਗਰ ਵਾਰਸੀ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਔਕੇਸ਼ਵਰ ਪਹੁੰਚੇ ਤੇ ਉਥੋਂ ਉਹ ਇੰਦੌਰ, ਖੰਡਵਾ ਤੋਂ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ ਜਬਲਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਗਵਾਰੀਘਾਟ ਪਹੁੰਚੇ| ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਮਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ 'ਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਰਾਹ ਵਿਖਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਇਥੇ ਠਹਿਰੇ ਹੋਣ। ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕਿਨਾਰੇ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਅਪਰਕੰਟਕ ਜਿਥੋਂ ਨਰਮਦਾ ਨਿਕਲ ਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ==ਵਾਰਸ== ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਵਾਰਸ ਐਲਾਨਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ [[ਗੁਰ ਅੰਗਦ]] ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ "ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਆਪਣਾ" ਜਾਂ "ਤੁਹਾਡਾ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ" ਹੈ। ਭਾਈ ਲਹਿਣੇ ਨੂੰ ਵਾਰਸ ਐਲਾਨਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਅਰਸੇ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ [[22 ਸਤੰਬਰ]] 1539 ਨੂੰ [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਭਾਰਤ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] ਵਿਖੇ 70 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰੇ ਫ਼ਾਨੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਰੁਖ਼ਸਤ ਹੋ ਗਏ।<ref>{{cite web|url=http://www.sikhs.org/guru1.htm |title=The Sikhism Home Page: Guru Nanak |publisher=Sikhs.org |accessdate=9 August 2009}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ]] * [[ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਸਿੱਖੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] * [[ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ]] * [[ਨਾਨਕਪੰਥੀ]] == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ == 2015 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਹ ਫਕੀਰ'' ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਸਰਤਾਜ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਲਿਮਟਿਡ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਹੈ। ਲਿਮਿਟੇਡ ''ਰੂਪਕ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਇੱਕ ਟੇਪਸਟਰੀ'' ਨੌਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ 2021-22 ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|30em}} == ਅੱਗੇ ਪੜ੍ਹੋ == * ''[[:en:Max Arthur Macauliffe|ਮੈਕਾਲਿਫ਼, ਮੈਕਸ]]'' ''(1909) ਦ ਸਿੱਖ ਰਿਲਿਜਨ ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ'' * ''[[:en:Sahib Singh|ਸਿੰਘ, ਸਾਹਿਬ (ਪ੍ਰੋ.)]]'' ''ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ'' == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == *[https://www.youtube.com/watch?v=bUarPFWcEF4&t=68s ਆਰ ਨਾਨਕ ਪਾਰ ਨਾਨਕ ਬੋਲ - ਦਿਲਜੀਤ ਦੋਸਾਂਝ] *[http://www.sikhs.org/guru1.htm sikhs.org] * https://mandillon.blogspot.com/?m=1 * [https://web.archive.org/web/20070830205721/http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak1.html sikh-history.com] * [http://www.srigurugranthsahib.org/audio/g1.htm srigurugranthsahib.org]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[:en:Gurudwara Nagiana Sahib|Gurudwara Nagiana Sahib]] * [https://www.nagiana-sahib.org/ nagiana-sahib.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190218021505/https://www.nagiana-sahib.org/ |date=2019-02-18 }} {{ਸਿੱਖੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1469]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਬਾਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hAudio microformats]] 55tef2pbvjpxlnsswe4pvtfzx0hy2pa 840162 840161 2026-05-29T12:16:38Z Nitesh Gill 8973 840162 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ | image = Mural painting of Guru Nanak from Gurdwara Baba Atal Rai.jpg | alt = 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਦੀ ਦਵਾਰ ਉੱਤੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | caption = 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਦੀ ਦਵਾਰ ਉੱਤੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | birth_name = ਨਾਨਕ | birth_date = 15 ਅਪਰੈਲ 1469 (ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ, ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ){{sfn|Gupta|1984|p=49}} | birth_place = ਰਾਏ ਭੋਇ ਕੀ ਤਲਵੰਡੀ, [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ]] <br> {{small|(ਹੁਣ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]])}} | death_date = {{Death date and age|1539|09|22|1469|04|15|df=y}} | death_place = [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]], [[ਲਾਹੌਰ ਸੂਬਾ]], [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] <br> {{small|(ਹੁਣ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]])}} | resting_place = [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕਰਤਾਰਪੁਰ]], ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ | known_for = * [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਬਾਨੀ *ਲਿਖਣ [[ਜਪੁਜੀ]] ਸਾਹਿਬ *ਲਿਖਣ [[ਕੀਰਤਨ ਸੋਹਿਲਾ]] | successor = [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ]] | parents = [[ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ]] ਅਤੇ [[ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ]] | spouse = [[ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ]] | children = [[ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ]]<br>[[ਲਖਮੀ ਦਾਸ]] | religion = [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] | location = [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] | other_name = ''ਪੀਰ ਬਾਲਗਦਾਨ'' ([[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite news |last1=Service |first1=Tribune News |title=Booklet on Guru Nanak Dev's teachings released |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/ludhiana/booklet-on-guru-nanak-dev%E2%80%99s-teachings-released-859755 |work=Tribuneindia News Service |language=en |quote=Rare is a saint who has travelled and preached as widely as Guru Nanak Dev. He was known as Nanakachraya in Sri Lanka, Nanak Lama in Tibet, Guru Rimpochea in Sikkim, Nanak Rishi in Nepal, Nanak Peer in Baghdad, Wali Hind in Mecca, Nanak Vali in Misar, Nanak Kadamdar in Russia, Baba Nanak in Iraq, Peer Balagdaan in Mazahar Sharif and Baba Foosa in China, said Dr S S Sibia, director of Sibia Medical Centre.}}</ref><br>''ਨਾਨਕਚਰਿਆਯਾ'' (ਸ਼੍ਰੀ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਲਾਮ'' (ਤਿੱਬਤ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਗੁਰੂ ਰਿਨਪੋਚ'' (ਸਿੱਕਮ ਅਤੇ ਭੂਟਾਨ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਰਿਸ਼ੀ'' ([[ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਪੀਰ'' ([[ਇਰਾਕ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਇਰਾਕ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਵਾਲੀ ਹਿੰਦੀ'' (ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਵਾਲੀ'' (ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਕਦਮਦਾਰ'' ([[ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਰੂਸ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਬਾਬਾ ਫੂਸਾ'' ([[ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਚੀਨ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref> | signature = Pothi written by Guru Nanak.jpg }} '''ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''[[:en:Guru_Nanak|Guru Nanak]]'''; 15 ਅਪਰੈਲ 1469 – 22 ਸਤੰਬਰ 1539), ਜਾਂ '''ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ''',{{sfn|Macauliffe|1909|p=[[s:Page:The Sikh Religion, its gurus, sacred writings and authors Vol 1.djvu/63|lvii]]}} [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਮੋਢੀ ਸਨ ਅਤੇ ਦਸ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ [[ਕੱਤਕ]] ਦੀ [[ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ]] (ਅਕਤੂਬਰ-ਨਵੰਬਰ) ਨੂੰ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਗੁਰਪੁਰਬ]] ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ [[ਏਸ਼ੀਆ]] ਭਰ ਵਿੱਚ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ [[ਇੱਕ ਓਅੰਕਾਰ]] (ੴ, 'ਇਕ ਰੱਬ') ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਹਰ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਸੱਚ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।{{sfn|Hayer|1988|p=14}} ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ (ਪਰਮਾਤਮਾ) ਸਮਾਨਤਾ, ਭਾਈਚਾਰਕ ਪਿਆਰ, ਚੰਗਿਆਈ ਅਤੇ ਨੇਕੀ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਅਧਿਆਤਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਸਥਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।{{sfn|Sidhu|2009|p=26}}{{sfn|Khorana|1991|p=214}}{{sfn|Prasoon|2007}} ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ 974 ਕਾਵਿ-ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਰਦਾਸਾਂ [[ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ]] ਹਨ; [[ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ]]; ਅਤੇ [[ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ]] ਹਨ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਨਕ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਬ੍ਰਹਮਤਾ, ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਨੌਂ ਗੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਉੱਤੇ ਉਤਰੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਸੀ। ==ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ== [[Image:Inside view of the entrance - Gurdwara Janam Asthan.jpg|thumb|200px|left|[[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿਖੇ [[ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ]], ਯਾਦਗਾਰੀ ਜਗ੍ਹਾ ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ।]] {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ<ref>{{cite book | last=ਮੈਕਾਲਿਫ਼ | first=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ | authorlink=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ | year=2004 | origyear=1909 | title=The Sikh Religion —।ts Gurus, Sacred Writings and Authors | publisher=Low Price Publications | location=ਭਾਰਤ | isbn = 81-86142-31-2 | page=1 | quote=The third day of the light-half of the month of Baisakh (April–May) in the year AD 1469, but, some historians believe that the Guru was born on 15 April 1469 A.D.}}. Generally thought to be the third day of Baisakh (or Vaisakh) of Vikram Samvat 1526.</ref> ਨੂੰ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਨੇੜੇ ਰਾਇ ਭੋਇ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ (ਹੁਣ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]), ਵਿਖੇ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਜੋ [[ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ]] ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਸਨ।<ref name="Macauliffe3">{{cite book|title=The Sikh Religion —।ts Gurus, Sacred Writings and Authors|last=ਮੈਕਾਲਿਫ਼|first=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ|publisher=Low Price Publications|year=2004|isbn=81-86142-31-2|location=India|authorlink=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼|origyear=1909}}</ref><ref>{{cite book|title=The।llustrated History of the Sikhs|last= ਸਿੰਘ|first=ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ|publisher=Oxford University Press|year=2006|isbn=0-19-567747-1|location=ਭਾਰਤ|pages=12–13|authorlink=ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ}} Also, according to the Purātan Janamsākhī (the birth stories of Guru Nanak).</ref> ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਪੇ, ਕਲਿਆਣ ਚੰਦ ਦਾਸ ਬੇਦੀ, ਮਕਬੂਲ ਨਾਮ [[ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ]] ਅਤੇ [[ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ|ਤ੍ਰਿਪਤਾ]] ਸਨ।<ref>{{cite web |url=http://www.sgpc.net/gurus/gurunanak.asp |title=Guru Nanak Sahib, Guru Nanak Ji, First Sikh Guru, First Guru Of Sikhs, Sahib Shri Guru Nanak Ji,।ndia |publisher=Sgpc.net |date= |accessdate=9 August 2009 |archive-date=18 ਫ਼ਰਵਰੀ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120218023855/http://www.sgpc.net/gurus/gurunanak.asp |dead-url=yes }}</ref> ਪਿਓ ਪਿੰਡ ਤਲਵੰਡੀ ਦੇ ਫ਼ਸਲ ਮਾਮਲੇ ਦੇ [[ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੇਖਾਕਾਰ|ਪਟਵਾਰੀ]] ਸਨ।<ref>{{cite web |url=http://nankana.com/AboutRaiBular1.html |title=The Bhatti's of Guru Nanak's Order |publisher=Nankana.com |date= |accessdate=9 August 2009 |archive-date=16 ਜੂਨ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130616151332/http://nankana.com/AboutRaiBular1.html |dead-url=yes }}</ref> ਮਾਪੇ ਹਿੰਦੂ ਖੱਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਵਪਾਰੀ ਸਨ।<ref>{{cite book|title=The Encyclopedia of Sikhism|last=ਸਿੰਘਾ|first=ਹ. ਸ.|publisher=ਹੇਮਕੁੰਟ ਪ੍ਰੈਸ|year=2000|ISBN=978-81-7010-301-1|page=125}}</ref><ref>{{cite book|title=The A to Z of Sikhism|url=https://archive.org/details/atozofsikhism0000mcle|last=ਮਕਲੌਡ|first=ਵ. ਹ.| authorlink=ਡਬਲਿਊ ਐਚ ਮੈਕਲੋਡ |publisher=Scarecrow Press|year=2009|ISBN=978-0-8108-6828-1|page=[https://archive.org/details/atozofsikhism0000mcle/page/86 86]}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਭੈਣ, [[ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ]], ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਵੱਡੀ ਸੀ। ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਜੈ ਰਾਮ ਨਾਲ਼ 1475 ਵਿੱਚ [[ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ, [[ਦੌਲਤ ਖ਼ਾਨ ਲੋਧੀ]] ਦੇ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਨਾਨਕ ਦਾ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਨਾਲ਼ ਲਾਡ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਵੀ ਮਗ਼ਰ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਅਤੇ ਜੀਜੇ ਦੇ ਘਰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਉਹ 20 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਦੌਲਤ ਖ਼ਾਨ ਅਧੀਨ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।<ref name=":0" /> ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਮਤਾਬਕ ਇਹ ਅਰਸਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਲਈ ਇੱਕ ਖ਼ੁਦ ਤਰੱਕੀ ਵਾਲ਼ਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕਲਾਮ ਵਿੱਚ ਹੁਕਮਰਾਨੀ ਢਾਂਚੇ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਹਵਾਲੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name="autogenerated9">{{cite book | last=ਕੋਲ | first=ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ |author2=ਸੰਭੀ, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ| year=1978 | title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices | url=https://archive.org/details/sikhs00cole | publisher=Routledge & Kegan Paul | location=ਲੰਡਨ| isbn = 0-7100-8842-6 | page=[https://archive.org/details/sikhs00cole/page/9 9] | nopp=true}}</ref> ਸਿੱਖ ਰਿਵਾਜ਼ਾਂ ਮਤਾਬਕ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਇਲਾਹੀ ਰਹਿਮਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਨੇ।<ref name="GuruNanakBBC">{{cite web |title=The founder of Sikhism |url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/nanak.shtml |website=BBC |accessdate=3 September 2019}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਖਿੜਦੀ ਹੋਈ ਸੂਝ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਨਾਨਕ ਨੇ ਇਲਾਹੀ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਿਖਾਈ। ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ<ref name=":0">{{Cite book|title=Guru Nanak Founder of Sikhism|last=Singh|first=Dr. Trilochan Singh|publisher=Gurdwara Parbandhak Committee , Sis Giani,Chandni Chowk, Delhi|year=1969|location=Delhi|pages=8-12; 51 ; 50|quote=For three years Gopal gave elementary education to Nanak in language, arithmetic and other subjects, ......He easily committed to memory , everything that was taught to him...When Gopal gave his first lesson on a secular subject and asked the students to write it on the wooden slate, Nanak wrote some verses in the form of an acrostic. Teacher was taken aback what he saw written on the wooden slate.....He found...acrostic written in couplets of extremely simple Panjabi Language.What surprised him was the profound thought of the poems: ...(a) aida _ He who has created the whole cosmos, His will is evolving it to his purpose . Nanak , the poet( shair) sayeth: He is the cause of all that occurs. __ Guru Nanak : Aasa , Patti, p 433 Page 51 footnote Puratan janm sakhi fixes the marriage date at age of 12 , which is too early , bahi mani singh and meharban janam sakhi fixes marriage age at 15 or 16 which seems to be correct. Bala’s Janam sakhi fixes it at 18 which is less probable……page 50 For next 4 years Nanak led a homely life….during this period he had two sons…|via=http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPage.jsp?ID=5529&page=1&CategoryID=1&Searched=}}</ref>, ਉਸ ਵਕ਼ਤ ਦੇ ਰਿਵਾਜ਼ ਮਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਓ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪਾਂਧੇ ਗੋਪਾਲ ਕੋਲ ਸਕੂਲੀ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾਇਆ।<ref name="Macauliffe3"/> ਗੋਪਾਲ ਨੇ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਾਕਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਨਿਆਣੇ ਹੁੰਦੇ ਨਾਨਕ ਨੇ ਆਪਣੇ [[ਅਧਿਆਪਕ]] ਨੂੰ ਨੰਬਰ ਇੱਕ ਨਾਲ਼ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਅੱਖਰ, ਓ ਅਤੇ ਅੰਕਾਰ ਨੂੰ ਜੋੜ, 'ਰੱਬ ਇੱਕ ਹੈ' ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book|title=A History Of The Sikhs|last=ਕਨਿੰਗਹਮ|first=ਜੋਸਫ ਡੇਵੀ|publisher=ਜੌਣ ਮਰੀ|year=1853|location=ਲੰਡਨ|pages=37–38|id=|origyear=}}</ref> ਹੋਰ ਬਚਪਨੀ ਖ਼ਾਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਨਕ ਬਾਰੇ ਅਜੀਬ ਅਤੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਗੱਲਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੱਕ ਰਾਏ ਬੁਲਾਰ ਵਲੋਂ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਕੜਕਵੀਂ ਧੁੱਪ ਤੋਂ, ਇੱਕ ਖ਼ਾਤੇ ਮੁਤਾਬਕ, ਦਰਖ਼ਤ ਦੀ ਛਾਂ,<ref>{{cite web|url=https://archive.org/stream/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d_djvu.txt|title=ਰਾਏ ਬੁਲਾਰ|last= ਸਿੰਘ| first=ਗੁਰਨੇਕ|work=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਪਟਿਆਲ਼ਾ|accessdate=18 August 2015}}</ref> ਜਾਂ, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ, ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਕੋਬਰਾ ਵਲੋਂ ਛਾਂ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref name="kartar singh">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nhKMUnfLZLEC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|title=Life Story Of Guru Nanak|last=ਸਿੰਘ|first=ਕਰਤਾਰ|publisher=ਹੇਮਕੁੰਟ ਪ੍ਰੈਸ|year=1984|isbn=978-8170101628|location=New Delhi|page=18}}</ref> 24 ਸਤੰਬਰ 1487 ਨੂੰ ਨਾਨਕ ਦਾ ਵਿਆਹ [[ਬਟਾਲਾ]] ਕਸਬੇ ਦੇ ਮੂਲ ਚੰਦ ਅਤੇ ਚੰਦੋ ਰਾਣੀ ਦੀ ਧੀ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਨਾਲ਼ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਜੋੜੇ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤ ਸਨ, [[ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ]] (8 ਸਤੰਬਰ 1494 - 13 ਜਨਵਰੀ 1629)<ref>{{cite web|url=https://archive.org/stream/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d_djvu.txt|title=ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ|last= ਸਿੰਘ| first=ਗੁਰਨੇਕ|work=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਪਟਿਆਲ਼ਾ|accessdate=18 August 2015}}</ref> ਅਤੇ ਲਖਮੀ ਚੰਦ (12 ਫਰਵਰੀ 1497 - 9 ਅਪ੍ਰੈਲ 1555)। ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਉਦਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਬਣ ਗਏ।<ref>{{cite web|url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title=Udasi|last=Madanjit Kaur|work=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Patiala|accessdate=17 September 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak1.html|title=Sikh Gurus|website=Sikh-history.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20070830205721/http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak1.html|archive-date=30 August 2007|accessdate=11 March 2016|url-status=dead}}</ref> == ਜੀਵਨ == [[File:Guru.Nanak.with.Hindu.holymen-b.JPG|thumb|200px|left|ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਹਿੰਦੂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ]] ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਹੈ। [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]], ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਾਤਬ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ|ਵਾਰਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾਨਕ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਅਰਸਾ ਬਾਅਦ ਕੰਪਾਇਲ ਕਰਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਖ਼ੁਲਾਸਾ ਸਹਿਤ ਸਨ। [[ਜਨਮਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ|ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ]] ਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਹਲਾਤ ਨੂੰ ਛੋਟਿਆਂ ਵਾਕਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਗਿਆਨ-ਰਤਨਵਾਲੀ ਨੂੰ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਬਾਬਤ ਪਿਛਲੇ ਪਖੰਡੀ ਖ਼ਾਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਕਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ਼ ਲਿਖਿਆ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਰੀਦ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਹੀ ਖ਼ਾਤਾ ਲਿਖਣ ਲਈ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜਨਮਸਾਖੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਰੀਬੀ ਰਫ਼ੀਕ, [[ਭਾਈ ਬਾਲਾ]] ਵਲੋਂ ਲਿਖੇ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਲਿਖਣ ਦੇ ਤਰੀਕ਼ੇ ਅਤੇ ਵਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕਰਕੇ, [[ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼]] ਵਰਗੇ ਸਕੌਲਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Macauliffe3"/> ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਮਤਾਬਕ, ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਨ ਦੇ ਚੰਗੇ ਕਾਰਨ ਹਨ ਕਿ ਲੇਖਕ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਕਰੀਬੀ ਰਫ਼ੀਕ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਹਮਸਫ਼ਰੀ ਸਨ। == ਸਿੱਖੀ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦਾ ਆਗ਼ਾਜ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices|url=https://archive.org/details/sikhs00cole| last=ਕੋਲ | first=ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ |author2=ਸੰਭੀ, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ|publisher=Routledge & Kegan Paul|year=1978|isbn=0-7100-8842-6|location=London|pages=[https://archive.org/details/sikhs00cole/page/9 9]–10}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=N5lpveRnSxEC&pg=PA207|title=Diversity and Unity in Federal Countries|author1=ਲੋਈਜ਼ ਮੋਰੀਨੋ|author2=ਕੇਸਰ ਕੋਲੀਨੋ|publisher=McGill Queen University Press|year=2010|isbn=978-0-7735-9087-8|page=207}}</ref> ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਮੌਲਿਕ ਯਕੀਨ, ਮੁਕੱਦਸ ਗ੍ਰੰਥ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਚਾ ਅਤੇ ਬੰਦਗੀ, ਸਾਰੀ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਵਿੱਚ ਇਤਫ਼ਾਕ, ਬੇਖ਼ੁਦ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਣਾ, ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵਾਸਤੇ ਸਮਾਜਕ ਇਨਸਾਫ਼ ਲਈ ਉੱਦਮ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰ ਵਤੀਰਾ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਘਰੇਲੂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ।<ref name="Kalsi_Chelsea2">{{cite book|title=Sikhism|author=ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਕਲਸੀ|publisher=Chelsea House, Philadelphia|pages=41–50}}</ref><ref name="Cole_Sambhi">{{cite book|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices | last=ਕੋਲ | first=ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ |author2=ਸੰਭੀ, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ|publisher=Sussex Academic Press|year=1995|page=200}}</ref><ref name="Teece 2004 4">{{cite book|title=Sikhism:Religion in focus|last=Teece|first=Geoff|publisher=Black Rabbit Books|year=2004|isbn=978-1-58340-469-0|location=|page=4}}</ref> [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਨੂੰ [[ਸਿੱਖੀ]] ਵਿੱਚ ਸੁਪ੍ਰੀਮ ਇਖਤਿਆਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗਿਆਰਵੇਂ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਨ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੁੱਲ 974 ਸ਼ਬਦ ਹਨ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ftdcvmviy_8C|title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures|author1=ਕ੍ਰਿਸਟਫਰ ਸ਼ੈਕਲ|author2=ਅਰਵਿੰਦ ਮੰਡੇਰ|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1-136-45108-9|pages=xviii–xix}}</ref> == ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ: ਸ਼ਬਦ, ਰਾਗ, ਰਬਾਬ == [[ਮੱਧਕਾਲ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ‘ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਤੀ’ ਅਤੇ ‘ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ’ ਲਈ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਨਹਦ ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਾਦੀ ਬਣਾਉਂਦਿਆਂ 'ਰਾਗ ਸਹਿਤ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ‘ਕੀਰਤਨ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਭਾਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਕਾਵਿ ਜਿਵੇਂ 'ਜਪੁ', ਸਲੋਕ-ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਰਾਗ ਰਹਿਤ ਰਚੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲਾ ਦਰਸ਼ਨ ਆਲਾਪ ਵਾਂਗ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗੀਤਕਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗੀਤਕਤਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਿਕਨਾਤੀਸੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀਆਂ ਚਾਰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਉਹ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਕੌਮਾਂ, ਜਾਤੀਆਂ ਤੇ ਮਜ਼ਹਬਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨ ਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਕਰਕੇ ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੋਂ ਆਈ (ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਾਜ਼) ਰਬਾਬ ਨੂੰ ਸੰਗ ਰਲਾ ਕੇ ਬਹੁਵਚਨਤਾ, ਬਹੁ-ਸਭਿਆਚਾਰਕਤਾ ਤੇ ਵਿਸਮਾਦੀ ਆਨੰਦ ਦਾ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਗਵਾਹ ਨੇ ਕਿ ਨਾਨਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ 'ਮਰਦਾਨਿਆਂ! ਰਬਾਬ ਛੇੜ ਬਾਣੀ ਆਈ।' 'ਛੇੜ ਰਬਾਬ' ਕਿਉਂਕਿ ਵਜਾਉਣਾ ਜਾਂ ਕਹਿਣਾ ਵਜਾ ਰਬਾਬ ਹੁਕਮ ਹੈ ਅਤੇ 'ਛੇੜ' ਆਸ਼ਿਕਾਂ ਦੀ, ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਰੱਤਿਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਕਿਆਸ ਕਰੋ ਨਾਨਕ ਆਖ ਰਿਹੈ, 'ਮਰਦਾਨਿਆ! ਛੇੜ ਰਬਾਬ।' ਤਾਂ ਰਬਾਬ ਉਸ ਵਕਤ ਕੋਈ ਸਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਰੱਬ (ਇਸ਼ਕ) ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੈ ਤੇ ਮਰਦਾਨਾ ਕੋਈ ਮੁਸਲਿਮ ਜਾਂ ਰਬਾਬੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਮੀ ਜਿਹੜਾ ਰਬਾਬ ਉਪਰ ਰਾਗ ਯਾਨੀ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਸੁਰ ਛੇੜਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਲਾਹੀ ਬਾਣੀ ਜਾਂ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਨਾਨਕ ਦੇ ਮੁਖਾਰਬਿੰਦ 'ਚੋਂ ਉਤਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜ-ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਭੁੱਲੀ-ਭਟਕੀ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਮਹਾਆਨੰਦ ਅਤੇ ਵਿਸਮਾਦ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2019/11/%e0%a8%a8%e0%a8%be%e0%a8%a8%e0%a8%95-%e0%a8%ac%e0%a8%be%e0%a8%a3%e0%a9%80-%e0%a8%b6%e0%a8%ac%e0%a8%a6-%e0%a8%b0%e0%a8%be%e0%a8%97-%e0%a8%b0%e0%a8%ac%e0%a8%be%e0%a8%ac/|title=ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ: ਸ਼ਬਦ, ਰਾਗ, ਰਬਾਬ|date=2019-11-11|website=Punjabi Tribune Online|language=hi-IN|access-date=2019-11-13}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਧੰਨ ਧੰਨ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚੋਂ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਾਨਕ ਨੇ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਆਪ ਨਹੀਂ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤੀਆਂ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੁਰੀਦਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰੁਸਤੀ ਬਾਝੋਂ, ਅਤੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਅਦਬ ਲਈ ਕਈ ਕਿੱਸੇ ਅਤੇ ਕਲਪ ਅਫ਼ਸਾਨਿਆ ਨਾਲ਼ ਲਿਖੀਆਂ।<ref>Nikky-Guninder Kaur Singh (2011), Sikhism: An।ntroduction,।B Tauris, {{ISBN|978-1848853218}}, pages 2-8</ref> ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨਾਲ਼ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਸਣੇ, ਕਦੀਮੀ, ਮੌਜੂਦਾ ਅਤੇ ਅਗਾਂਹ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਰਦ ਅਤੇ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਦੇ ਵਾਕ ਮਕਬੂਲ ਹਨ, ਜੋ ਬੰਦਗੀ ਰਾਹੀਂ ਇਲਾਹੀ ਇਲਮ ਨੂੰ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ [[ਸਿੱਖ ਭਗਤ|ਭਗਤਾਂ]] ਦੇ ਵਾਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਕਈ ਜੋ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੀ ਕੇ ਰੁਖ਼ਸਤ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ।<ref>ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ ਕੋਲ ਅਤੇ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸੰਭੀ (1995), The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices, Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1898723134}}, pages 52-53, 46, 95-96, 159</ref> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਭਗਤੀ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਆਤਮਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਘਰੇਲੂ ਜੀਵਨ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref name="Kamala1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=WTfKwGV6mBkC|title=The Socially Involved Renunciate – Guru Nanaks Discourse to Nath Yogi's|author1=Nayar, Kamal Elizabeth|author2=Sandhu, Jaswinder Singh|publisher=State University of New York Press|year=2007|isbn=978-0-7914-7950-6|location=United States of America|pages=106}}</ref> ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ, ਦਿਸਦਾ ਸੰਸਾਰ ਅਨੰਤ ਕਾਇਨਾਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।<ref name="Nikky1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=UUWIEfAY-mMC|title=Hindu spirituality: Postclassical and modern (Editors: K. R. Sundararajan, Bithika Mukerji)|author1=Kaur Singh|author2=Nikky Guninder|date=30 January 2004|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=81-208-1937-3|location=English|pages=530}}</ref> ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਰੰਪਰਾ ਦੁਆਰਾ, ਨਾਨਕ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: * '''[[ਵੰਡ ਛਕੋ]]:''' ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੋ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। * '''[[ਕਿਰਤ ਕਰੋ]]:''' ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਜਾਂ ਧੋਖਾਧੜੀ ਦੇ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਮਾਉਣਾ / ਬਿਤਾਉਣਾ। * '''[[ਨਾਮ ਜਪੋ]]:''' ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ। == ਭਾਵ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਭਗਤੀ ਸੰਤ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸੀ।<ref name="David Lorenzen 1995 pages 1-22">David Lorenzen (1995), Bhakti Religion in North India: Community Identity and Political Action, State University of New York Press, {{ISBN|978-0791420256}}, pages 1-2, Quote: "Historically, Sikh religion derives from this nirguni current of bhakti religion"</ref><ref name="Louis Fenech 2014 page 35">Louis Fenech (2014), in The Oxford Handbook of Sikh Studies (Editors: Pashaura Singh, Louis E. Fenech), Oxford University Press, {{ISBN|978-0199699308}}, page 35, Quote: "Technically this would place the Sikh community's origins at a much further remove than 1469, perhaps to the dawning of the Sant movement, which possesses clear affinities to Guru Nanak's thought sometime in the tenth century. The predominant ideology of the Sant ''parampara'' in turn corresponds in many respects to the much wider devotional Bhakti tradition in northern India."</ref><ref name="encyclobritannicasikh">[http://www.britannica.com/topic/Sikhism Sikhism], Encyclopædia Britannica (2014), Quote: "In its earliest stage Sikhism was clearly a movement within the Hindu tradition; Nanak was raised a Hindu and eventually belonged to the Sant tradition of northern India",</ref> ਵਿਦਵਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਮੱਧਯੁਗੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜੋ ਕਿ ਸਤਲੋਕ (ਸੱਚਖੰਡ) ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ।<ref name="David Lorenzen 1995 pages 1-22"/> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸਿਰਫ਼ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name="Grewal">{{cite book|url=http://www.cambridge.org/gb/academic/subjects/history/south-asian-history/sikhs-punjab?format=PB&isbn=9780521637640|title=The Sikhs of the Punjab|author=Grewal, JS|publisher=Cambridge University Press|year=October 1998|isbn=0-521-63764-3|location=United Kingdom|pages=28 onwards|authorlink=Chapter 2 – Foundation of the Sikh Panth}}</ref><ref name="Singha">{{cite book|url=http://bookshop.blackwell.co.uk/jsp/welcome.jsp?action=search&type=isbn&term=8170102456|title=Sikhism: A Complete Introduction|author=Singha, HS|date=30 May 2009|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-245-8|location=New Delhi, India|page=8|authorlink=Evolution Of Sikhism}}</ref> == ਉਦਾਸੀਆਂ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਆਧੁਨਿਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਤਿੱਬਤ]], ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਰਬ ਦੇ ਦੌਰੇ ਕੀਤੇ, ਜੋ 27 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 1496 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ।<ref name="GuruNanak_BBC2">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/nanak.shtml|title=Guru Nanak: A brief overview of the life of Guru Nanak, the founder of the Sikh religion.}}</ref><ref>{{cite book|title=Sikh Twareekh|author=Harjinder Singh Dilgeer|publisher=The Sikh University Press|year=2008|location=Belgium & India}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=37i7uAYe6QEC&pg=PA125|title=Sikhism Today|author=Jagbir Johal|publisher=Bloomsbury Academic|year=2011|isbn=978-1-84706-272-7|pages=125 note 1}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾਅਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਭਾਰਤੀ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਦੇ ਮਾਉਂਟ ਸੁਮੇਰੂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮੱਕਾ, ਬਗਦਾਦ, ਅਚਲ ਬਟਾਲਾ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਦੌਰਾ ਵੀ ਕੀਤਾ।<ref name="CallewaertSnell1994p262">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GrMwdEqHLzEC|title=According to Tradition: Hagiographical Writing in India|author1=Winand M. Callewaert|author2=Rupert Snell|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|year=1994|isbn=978-3-447-03524-8|pages=26–27}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ 'ਤੇ ਬਹਿਸ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ 19 ਵੀਂ ਅਤੇ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।<ref name="CallewaertSnell1994p262"/><ref name="Lorenzen1995p412">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=rpSxJg_ehnIC|title=Bhakti Religion in North India: Community Identity and Political Action|author=David N. Lorenzen|date=1995|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0-7914-2025-6|pages=41–42, context: 37–43}}</ref> 1508 ਵਿੱਚ, ਨਾਨਕ ਨੇ [[ਬੰਗਾਲ]] ਦੇ ਸਿਲਹਟ ਖੇਤਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web|url=http://www.sikhiwiki.org/index.php/Gurdwaras_in_Bangladesh|title=Gurdwaras in Bangladesh|publisher=Sikhi Wiki|access-date=2019-10-04|archive-date=2023-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206090035/https://www.sikhiwiki.org/index.php/Gurdwaras_in_Bangladesh|url-status=dead}}</ref> ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਰੋਤ ਤੁਰਕੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਬਗਦਾਦ ਦੇ ਪੱਥਰ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਲੋਕ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਫਕੀਰ 1511-1515 ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਸਨ, ਦੂਸਰੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ 1521–1522 ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ 11 ਸਾਲ ਦੂਰ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ), ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਸਰੇ ਲੋਕ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੱਛਮੀ ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੱਥਰ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬਗਦਾਦ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>V. L. Ménage (1979), [https://www.jstor.org/stable/25210997 The "Gurū Nānak" Inscription at Baghdad], The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, Cambridge University Press, No. 1, pages 16-21</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਜਾਂ ਜ਼ਿਕਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਦੇ ਟੈਕਸਟ ਜਾਂ ਉਪ-ਲਿਖਤ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਦਾਅਵਿਆਂ ਤੇ ਅਤਿਰਿਕਤ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਲਗਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=QhV5AAAAMAAJ|title=Sikhs and Sikhism|author=WH McLeod|publisher=Oxford University Press|year=2004|isbn=978-0-19-566892-6|pages=127–131}}</ref> ਬਗਦਾਦ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਣ ਦਾ ਅਧਾਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਗਏ ਸਨ, ਕੁਝ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨਾਲ ਉਹ [[ਜੇਰੂਸਲਮ|ਯਰੂਸ਼ਲਮ]], [[ਮੱਕਾ]], [[ਵੈਟੀਕਨ ਸ਼ਹਿਰ|ਵੈਟੀਕਨ]], [[ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ]] ਅਤੇ [[ਸੁਡਾਨ]] ਗਏ ਸਨ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=yivKuDmDYksC|title=Comparative Religious And Philosophies: Anthropomorphlsm And Divinity|author=Mahinder N. Gulati|publisher=Atlantic Publishers|year=2008|isbn=978-81-269-0902-5|pages=316–319}}</ref> ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਨਾਵਲ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਹ ਮਿਟਣ ਵਰਗੇ ਦਾਅਵੇ ਵੀ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸੂਫੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਪੀਰਾਂ ਬਾਰੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸਿੱਖ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸਿੱਧੇ ਅਤੇ ਅਸਿੱਧੇ ਉਧਾਰ ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਬੋਧੀ ਜਾਟਕ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹਨ।<ref name="Lorenzen1995p412"/><ref name="CallewaertSnell1994p28">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GrMwdEqHLzEC|title=According to Tradition: Hagiographical Writing in India|author1=Winand M. Callewaert|author2=Rupert Snell|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|year=1994|isbn=978-3-447-03524-8|pages=27–30}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=dKl84EYFkTsC|title=The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition|author=Harjot Oberoi|publisher=University of Chicago Press|year=1994|isbn=978-0-226-61593-6|pages=55}}</ref> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਚਾਰ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੱਤਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਮਨੁੱਖ-ਮਾਤਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਯਾਦ ਘਰ 'ਚ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਸਤਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਸਿੱਕਿਮ, ਭੁਟਾਨ, ਤਿੱਬਤ, ਸੁਮੇਰ ਪਰਬਤ, ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਦੀ ਝੀਲ, ਬਦਰੀਨਾਥ, ਕੇਦਾਰਨਾਥ, ਜੋਸ਼ੀਮਠ, ਲੱਦਾਖ, ਅਮਰਨਾਥ, ਅਲਮੋੜਾ, ਬਾਗੇਸ਼ਵਰ, ਖਟਮੰਡੂ ਆਦਿ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਸੀ 1509 ਵਿੱਚ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਹ ਉਦਾਸੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਸੀ। ਇਸ ਉਦਾਸੀ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 'ਚ ਨਾਨਕ ਮਤੇ ਤੋਂ ਪੀਲੀਭੀਤ, ਸੀਤਾਪੁਰ, ਲਖਨਊ, ਇਲਾਹਾਬਾਦ, ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ, ਬਨਾਰਸ, ਪਟਨਾ, ਮਯਾ, ਸਿਲਹਟ, ਧੁਬੜੀ, ਗੁਹਾਟੀ, ਸਿਲਾਂਗ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਜੀ ਢਾਕਾ ਤੇ ਕਲਕੱਤਾ ਹੋ ਕੇ ਜਗਨਨਾਥਪੁਰੀ ਪਹੁੰਚੇ। ਜਗਨਨਾਥ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੱਟ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਲਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁੰਟੂਰ, ਮਦਰਾਸ ਅਤੇ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਥੋਂ ਉਹ ਲੰਕਾ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਜਾਫਨਾ ਦੇ ਰਾਣਾ ਸ਼ਿਵਨਾਥ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਲੰਕਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਸਮਾਪਤ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਕੋਚੀਨ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨਾਨਕ ਝੀਰਾ, ਮਾਲਟੇਕਰੀ, ਨਾਂਦੇੜ, ਨਾਮਦੇਵ ਦੇ ਨਗਰ ਨਰਸੀ ਬਾਮਣੀ, ਭਗਤ ਤਿਰਲੋਚਨ ਦੇ ਨਗਰ ਵਾਰਸੀ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਔਕੇਸ਼ਵਰ ਪਹੁੰਚੇ ਤੇ ਉਥੋਂ ਉਹ ਇੰਦੌਰ, ਖੰਡਵਾ ਤੋਂ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ ਜਬਲਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਗਵਾਰੀਘਾਟ ਪਹੁੰਚੇ| ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਮਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ 'ਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਰਾਹ ਵਿਖਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਇਥੇ ਠਹਿਰੇ ਹੋਣ। ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕਿਨਾਰੇ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਅਪਰਕੰਟਕ ਜਿਥੋਂ ਨਰਮਦਾ ਨਿਕਲ ਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ==ਵਾਰਸ== ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਵਾਰਸ ਐਲਾਨਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ [[ਗੁਰ ਅੰਗਦ]] ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ "ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਆਪਣਾ" ਜਾਂ "ਤੁਹਾਡਾ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ" ਹੈ। ਭਾਈ ਲਹਿਣੇ ਨੂੰ ਵਾਰਸ ਐਲਾਨਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਅਰਸੇ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ [[22 ਸਤੰਬਰ]] 1539 ਨੂੰ [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਭਾਰਤ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] ਵਿਖੇ 70 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰੇ ਫ਼ਾਨੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਰੁਖ਼ਸਤ ਹੋ ਗਏ।<ref>{{cite web|url=http://www.sikhs.org/guru1.htm |title=The Sikhism Home Page: Guru Nanak |publisher=Sikhs.org |accessdate=9 August 2009}}</ref> == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ == 2015 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਹ ਫਕੀਰ'' ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਸਰਤਾਜ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਲਿਮਟਿਡ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਹੈ। ਲਿਮਿਟੇਡ ''ਰੂਪਕ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਇੱਕ ਟੇਪਸਟਰੀ'' ਨੌਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ 2021-22 ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|30em}} == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ]] * [[ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਸਿੱਖੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] * [[ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ]] * [[ਨਾਨਕਪੰਥੀ]] == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * ''[[:en:Max Arthur Macauliffe|ਮੈਕਾਲਿਫ਼, ਮੈਕਸ]]'' ''(1909) ਦ ਸਿੱਖ ਰਿਲਿਜਨ ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ'' * ''[[:en:Sahib Singh|ਸਿੰਘ, ਸਾਹਿਬ (ਪ੍ਰੋ.)]]'' ''ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ'' == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == *[https://www.youtube.com/watch?v=bUarPFWcEF4&t=68s ਆਰ ਨਾਨਕ ਪਾਰ ਨਾਨਕ ਬੋਲ - ਦਿਲਜੀਤ ਦੋਸਾਂਝ] *[http://www.sikhs.org/guru1.htm sikhs.org] * https://mandillon.blogspot.com/?m=1 * [https://web.archive.org/web/20070830205721/http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak1.html sikh-history.com] * [http://www.srigurugranthsahib.org/audio/g1.htm srigurugranthsahib.org]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[:en:Gurudwara Nagiana Sahib|Gurudwara Nagiana Sahib]] * [https://www.nagiana-sahib.org/ nagiana-sahib.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190218021505/https://www.nagiana-sahib.org/ |date=2019-02-18 }} {{ਸਿੱਖੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1469]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਬਾਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hAudio microformats]] aw8tmv1yr82icxi33vk019ujhc668xn 0 2753 840157 840039 2026-05-29T12:02:03Z Amritpal Aman 49791 840157 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | period = 1675–1708 | religion = [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] | name = ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ | image = Painting of Guru Gobind Singh, found within the Anandpuri Hazuri Bir codex of the Dasam Granth, ca.1690's–1700's.jpg | alt = ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ | caption = ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ (ਵਿਰਾਜਮਾਨ) ਦੀ ਸਮਕਾਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਖਰੜੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ | birth_name = ਗੋਬਿੰਦ ਦਾਸ | birth_date = 22 ਦਸੰਬਰ 1666<ref name=eos/> | birth_place = [[ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਬਿਹਾਰ ਸੂਬਾ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ]] | death_date = {{death date and age|1708|10|07|1666|12|22|df=yes}} | death_place = [[ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਨੰਦੇੜ]], ਬਿਦਾਹ ਸੂਬਾ, [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ]] | other_names = ''ਦਸਵੇਂ ਨਾਨਕ''<ref>{{Cite book |last1=Singh |first1=Pashaura |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ&pg=PA311 |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |last2=Fenech |first2=Louis E. |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2014 |isbn=978-0-19-969930-8 |page=311}}</ref><br>''ਦਸਵਾਂ ਮਾਸਟਰ'' <br>''ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ'' | known_for = * [[ਖ਼ਾਲਸਾ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ<ref name="MandairShackle2013p25" /> * [[ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ]]<ref name="aarweb.org">{{cite web |url=https://aarweb.org/AARMBR/AARMBR/Publications-and-News-/Book-Series/Books/Religion-in-Translation-Series/Debating-the-Dasam-Granth.aspx#:~:text=The%20controversy%20stems%20from%20two,liaisons%20between%20men%20and%20women. |title=Debating the Dasam Granth |website=aarweb.org |access-date=20 January 2024}}</ref> * ਸਿੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ ਦੀ ਰਚਨਾ [[ਦੇਹ ਸਿਵਾ ਬਰ ਮੋਹਿ ਇਹੈ]]<ref name=":1" /><ref>{{Cite book |last=Dilgeer |first=Harjinder Singh |title=The Sikh Reference Book |url=https://archive.org/details/sikhreferenceboo0000dila |publisher=Sikh Educational Trust for Sikh University Centre, Denmark |year=1997 |isbn=9780969596424 |pages=[https://archive.org/details/sikhreferenceboo0000dila/page/n97 94] |quote=Some Sikhs, out of ignorance, began using " deh shiva bar mohe ihai shubh karman te kabhoon na taron ... " as the Sikh national anthem.}}</ref> * [[ਜ਼ਫਰਨਾਮਾ (ਚਿੱਠੀ)|ਜ਼ਫਰਨਾਮਾ]] ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਨੂੰ "ਜਿੱਤ ਦਾ ਪੱਤਰ" * ਸਿੱਖ ਤਿਉਹਾਰ [[ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ * [[ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ|ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ]] ਦੀ ਸਾਜਨਾ<ref name="Celebrating life">{{Cite book |last=Williams |first=Victoria |url=https://www.worldcat.org/oclc/956633929 |title=Celebrating life customs around the world : from baby showers to funerals |publisher=ABC-CLIO |year=2016 |isbn=978-1-4408-3658-9 |location=Santa Barbara, California |pages=70 |chapter=Dastaar Bandi and Amrit Sanchar, Sikhism |oclc=956633929 |quote=During the ceremony the amrit is accompanied by a solemn oath in the presence of Sri Guru Granth Sahib and Panj Pyare, or the five beloved ones. Panj Pyare is a quintet of initiated Sikh men or women that act as leaders within the Sikh community. The Panj Pyare oversee the Amrit Sanchar ceremony by preparing the initiates and administering the amrit to those ready to be initiated}}</ref><ref name=":1" /> * ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਖੇ 52 ਹੁਕਮ ਦੇਣਾ - [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ 52 ਹੁਕਮ]]<ref>{{cite book|last=Singh|first=Balawindara|title=Fifty-Two Commandments Of Guru Gobind Singh|year=2004|publisher=Singh Bros.|page=9|location=Michigan, US}}</ref><ref>{{cite book|last=Singh|first=Satbir|title=Aad Sikh Te Aad Sakhian|year=1991|publisher=New Book Company|location=Jalandhar}}</ref> * [[ਪੰਜ ਕਕਾਰ]]<ref>{{cite news |url=http://www.worldsikh.org/what_is_the_kirpan |title=What is the kirpan? |newspaper=World Sikh Organization of Canada |access-date=18 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402114654/http://www.worldsikh.org/what_is_the_kirpan |archive-date=2 April 2015 |url-status=live}}</ref> * ਜੈਕਾਰਾ [[ਬੋਲੇ ਸੋ ਨਿਹਾਲ]]<ref>{{Cite web |title=Bole So Nihal {{!}} Asian Ethnic Religion {{!}} Religious Comparison |url=https://www.scribd.com/document/80513870/Bole-So-Nihal |access-date=7 December 2017 |language=en |via=Scribd}}</ref> | predecessor = [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] | successor = [[ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] | spouse = [[ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ|ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ]], [[ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ|ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ]] ਅਤੇ [[ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ|ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ ਜੀ]] | children = [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ|ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ]]<br>[[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ|ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ]]<br>[[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ|ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ]] (ਗੋਦ ਲਏ ਹੋਏ)<ref name="The encyclopaedia of Sikhism">{{cite book |last1=Singh |first1=Harbans |title=The encyclopaedia of Sikhism |date=1992–1998 |publisher=Punjabi University |location=Patiala |isbn=9788173805301 |volume=4 |pages=463–464}}</ref><br>[[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ|ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ]] | father = [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ|ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ]] | mother = [[ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ]] | signature = Autograph_(neeshan)_of_Guru_Gobind_Singh.png | founder = [[File:Sikh flag.jpg|20 px]] [[ਖ਼ਾਲਸਾ]] [[File:Sikh flag.jpg|20 px]] [[ਖ਼ਾਲਸਾ ਫੌਜ]] | pen_name = ਸ਼ਯਾਮ<br>ਰਾਮ<br>ਕਾਲ<br>ਗੋਬਿੰਦ ਦਾਸ<br>ਨਾਨਕ<br>ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ<br>ਸ਼ਾਹ ਗੋਬਿੰਦ<ref name="Gandhi 1978 607">{{Cite book |last=Gandhi |first=Surjit Singh |url=https://books.google.com/books?id=k-sJAQAAIAAJ&q=guru+gobind+singh+pen+name |title=History of the Sikh Gurus: A Comprehensive Study |date=1978 |publisher=Gur Das Kapur |pages=607 |language=en}}</ref><ref name="ReferenceA">In the last stanza of [[Chaupai Sahib]] Guru Gobind Singh refers to himself as Gobind Das</ref><ref name="Singh 2015 66, 68, 77">{{Cite book |last=Singh |first=Kamalroop |url=https://www.worldcat.org/oclc/932463542 |title=The Grańth of Guru Gobind Singh : essays, lectures, and translations |date=2015 |others=Gurinder Singh Mann |isbn=978-0-19-945897-4 |edition=1st |location=New Delhi |pages=66, 68, 77 |oclc=932463542}}</ref> }} '''ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Guru Gobind Singh;''' ਉਚਾਰਨ: [gʊɾuː goːbɪn̪d̪ᵊ sɪ́ŋgᵊ]; 22 ਦਸੰਬਰ 1666 –7 ਅਕਤੂਬਰ 1708;<ref name="eos">{{Cite web|url=https://archive.org/details/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIiE-l/page/n101|title=GOBIND SINGH, GURU (1666–1708)|last=Ganda Singh|website=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Patiala|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729230458/http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|archive-date=29 July 2017|access-date=7 March 2016}}</ref><ref name="colesambhip36">{{Cite book|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practice|last=Owen Cole|first=William|last2=Piara Singh Sambhi|publisher=Sussex Academic Press|year=1995|page=36}}</ref> ਜਨਮ ਦਾ ਨਾਮ: '''ਗੋਬਿੰਦ ਦਾਸ''' ਜਾਂ '''ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ'''<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KVhwDwAAQBAJ&pg=PT68|title=Understanding Sikhism|last=Cole|first=W. Owen|date=26 August 2004|publisher=Dunedin Academic Press Ltd|isbn=978-1-906716-91-2|pages=68|language=en|quote=Guru Gobind Singh's name was Gobind Das or sometimes said to be Gobind Rai, but from the founding of the Khalsa he is known to be Guru Gobind Singh.}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/sikhism00mcle/page/46/mode/2up?view=theater|title=Sikhism|last=McLeod|first=W. H.|date=1997|publisher=Penguin Books|isbn=978-0-14-025260-6|pages=47|language=en|quote=Gobind Das was the original name of the Tenth Guru, at least so it seems. Muslim sources generally refer to him as Gobind Rai, but documents issued by his father, Guru Tegh Bahadur, give his name as Gobind Das.}}</ref><ref>Guru Gobind Singh in the final verse of his composition, [[Chaupai (Sikhism)|Chaupai Sahib]], refers to himself as Gobind Das.</ref>) ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਹੋਏ ਹਨ। ਓਹ ਇੱਕ [[ਰੂਹਾਨੀਅਤ|ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੁਰੂ]], ਯੋਧਾ, [[ਕਵੀ]] ਅਤੇ [[ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ]] ਸਨ। ਜਦੋਂ ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਨੂੰ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਵਾਰਸ ਵਜੋਂ [[ਸਿੱਖ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ ਅਗਲੇ (ਦਸਵੇਂ) ਆਗੂ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਪ ਜੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਆਖਰੀ ਮਨੁੱਖੀ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] ਹੋਏ ਹਨ।<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/sikhism0000mayl_l1v5|title=Sikhism|last=Mayled|first=Jon|publisher=Heinemann|year=2002|isbn=978-0-435-33627-1|page=[https://archive.org/details/sikhism0000mayl_l1v5/page/12 12]|url-access=registration}}</ref> ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਜੀਵਿਤ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ - ਦੋ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਨੂੰ [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗਲ]] ਗਵਰਨਰ [[ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ (ਸਰਹੰਦ)|ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ]] ਦੇ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Routledge">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=u48rUnVEHbEC&pg=PA93|title=The Routledge Handbook of Religion and Security|last=Seiple|first=Chris|last2=Hoover|first2=Dennis|last3=Otis|first3=Pauletta|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-0-415-66744-9|pages=93}}; {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC|title=The Mughal Empire|last=Richards|first=John F.|publisher=Cambridge University Press|year=1995|isbn=978-0-521-56603-2|pages=255–258}}</ref><ref>{{Cite journal|date=1972|title=The Sikh Review|journal=Sikh Cultural Centre|volume=20|issue=218–229|page=28}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=9RzzxcEL4C0C|title=Sikh Militancy in the Seventeenth Century: Religious Violence in Mughal and Early Modern India|last=Hardip Singh Syan|publisher=I.B.Tauris|year=2013|isbn=978-1-78076-250-0|pages=218–222}}</ref> == ਜਨਮ == ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੌਵੇਂ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]], [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਅਤੇ [[ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ]] ਜੀ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Happy Guru Gobind Singh Jayanti: Wishes, Pics, Facebook Messages To Share |url=https://www.ndtv.com/india-news/happy-guru-gobind-singh-jayanti-2021-wishes-messages-pics-sms-status-for-whatsapp-facebook-2355113 |access-date=20 January 2021 |website=NDTV.com}}</ref> ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਖੱਤਰੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸੋਢੀ ਗੋਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ। ਉਹਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 22 ਦਸੰਬਰ, 1666 ਨੂੰ [[ਪਟਨਾ]], [[ਬਿਹਾਰ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ [[ਬੰਗਾਲ]] ਅਤੇ [[ਅਸਾਮ]] ਦੇ ਦੌਰੇ 'ਤੇ ਸਨ।<ref name="eos2">{{Cite web |last=Ganda Singh |title=Gobind Singh, Guru (1666–1708) |url=https://archive.org/details/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIiE-l/page/n101 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729230458/http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |archive-date=29 July 2017 |access-date=7 March 2016 |website=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjabi University Patiala}}</ref> ਦੇਸੀ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਨਮ ਮਿਤੀ ਪੋਹ ਦੇ ਚੰਦਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਸੱਤ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਹੈ (ਇਸ ਨੂੰ ਪੋਹ ਸੁਦੀ 7ਵੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) । ਉਹਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਨਾਮ ਗੋਬਿੰਦ ਦਾਸ ਸੀ ਅਤੇ [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ|ਤਖਤ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਹਰੀਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਅਸਥਾਨ ਉਸ ਘਰ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਉੱਥੇ ਬਿਤਾਏ ਸਨ।<ref name="eos2" /> 1670 ਵਿੱਚ, ਉਹਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਪੰਜਾਬ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਮਾਰਚ 1672 ਵਿੱਚ ਉਹ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਤਲਹਟੀ ਵਿੱਚ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਰੇਂਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="eos2" /><ref name="BBC">{{Cite web |date=26 October 2009 |title=BBC Religions – Sikhism |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/gobindsingh.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110123020041/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/gobindsingh.shtml |archive-date=23 January 2011 |access-date=30 July 2011 |publisher=BBC}}</ref><ref name="shelke1992">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=rmr71DjRNV8C|title=Divine covenant: rainbow of religions and cultures|last=Shelke|first=Christopher|publisher=Gregorian Press|year=2009|isbn=978-88-7839-143-7|page=199}}</ref>[[ਤਸਵੀਰ:GuruGobindBirthPlace.jpg|thumb|ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਪਟਨਾ, ਬਿਹਾਰ]] == ਵਿੱਦਿਆ ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} ਆਪ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਵਿਦਿਆ ਦਿਵਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿਦਿਆ ਤੋਂ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੂੰ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਫੌਜੀ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਦਿਆ ਵੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ|ਪੰਜਾਬੀ]], [[ਹਿੰਦੀ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਹਿੰਦੀ]], [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਅਤੇ [[ਫ਼ਾਰਸੀ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਲਿਖੀ ਹੈ। 1672 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਆਨੰਦਪੁਰ ਵਿਖੇ ਆ ਗਏ। ਫਾਰਸੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ 'ਕਾਜ਼ੀ ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ' ਤੋਂ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ 'ਪੰਡਿਤ ਹਰਜਸ' ਤੋਂ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ 'ਮਤੀ ਦਾਸ' ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਬ ਚੰਦ|'ਸਾਹਿਬ ਚੰਦ']] ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ]] ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਮਾਰਚ 1673 ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਹਫ਼ਤੇ ਤੋਂ 10 ਜੁਲਾਈ, 1675 ਤੱਕ [[ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ]] ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਇਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਇਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ [[ਲਾਹੌਰ]] ਤੋਂ ਭਾਈ ਹਰਜਸ ਸੁਭਿੱਖੀ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਆਏ। ਉਹਨਾ ਦੀ ਬੇਟੀ ਬੀਬੀ ਜੀਤਾਂ ਜੀ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਨਾਲ 12 ਮਈ, 1673 ਨੂੰ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਭਾਈ ਬਜਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰ ਚਲਾਉਣ ਅਤੇ ਘੋੜ ਸਵਾਰੀ ਸਿਖਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। == ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਅਨਮੋਲ ਵਚਨ == * ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਨੂੰ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਚਲਾਓ। * ਆਪਣੀ ਕਮਾਈ ਦਾ [[ਦਸਵੰਧ]] ਦਾਨ ਕਰੋ। * ਮਿਹਨਤ ਕਰੋ ਅਤੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਆਲਸ ਨਾ ਕਰੋ। * ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ, ਜਾਤ ਅਤੇ ਕੁਲ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਹੰਕਾਰੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰੋ। * ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਾਮ, ਦਾਮ, ਪੁਨੀਸ਼ ਅਤੇ ਬੇਦ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਓ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲੜਾਈ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਏਗਾ। * ਕਿਸੇ ਨੂੰ [[ਈਰਖਾ]] ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰੋ। * ਲੋੜਵੰਦ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਮਦਦ ਕਰੋ। * ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਨਿਯਮਤ ਕਸਰਤ ਅਤੇ ਘੋੜ ਸਵਾਰੀ ਦੀਆਂ ਕਸਰਤਾਂ ਕਰੋ। * ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਸ਼ਾ ਅਤੇ [[ਤੰਬਾਕੂ]] ਸੇਵਨ ਨਾ ਕਰੋ। * ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰਨ ਗੁਰੂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰੋ। ਪੂਰਨ ਗੁਰੂ ਇੱਕ ਉਹ ਹੋਵੇਗਾ ਜੋ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਬਖਸ਼ੇਗਾ। == ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ == [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ 1699 ਵਿੱਚ ''[[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸਾ]]'' ਨਾਮਕ ''[[ਸਿੱਖ]]'' ਯੋਧੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ<ref name="BBC2">{{Cite web |date=26 October 2009 |title=BBC Religions – Sikhism |url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/gobindsingh.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20110123020041/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/gobindsingh.shtml |archive-date=23 January 2011 |access-date=30 July 2011 |publisher=BBC}}</ref> ''[[ਪੰਜ ਕਕਾਰ]]'' <ref name="MandairShackle2013p252">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=D8xdAgAAQBAJ|title=Sikh Religion, Culture and Ethnicity|last=Mandair|first=Arvind-Pal Singh|last2=Shackle|first2=Christopher|last3=Singh|first3=Gurharpal|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1-136-84627-4|pages=25–28}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-7HJ5idB8_QC&pg=PA45|title=When Sparrows Became Hawks: The Making of the Sikh Warrior Tradition, 1699–1799|last=Dhavan|first=P|publisher=Oxford University Press|year=2011|isbn=978-0-19-975655-1|pages=3–4}}</ref> ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਖਾਲਸਾ (ਅਮ੍ਰਿਤ ਛਕੇ) ਸਿੱਖ ਹਰ ਸਮੇਂ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ। ''[[ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ]]'' ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਲਿਖਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, (ਪਰ ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਕੁਖ ਵਿਵਾਦ ਹਨ) ਜਿਸ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸਿੱਖ ਅਰਦਾਸਾਂ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਅੰਗ ਹੈ।<ref name="britdasam2">[https://www.britannica.com/topic/Dasam-Granth Dasam Granth], Encyclopaedia Britannica</ref><ref name="McLeod19902">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=7xIT7OMSJ44C|title=Textual Sources for the Study of Sikhism|last=McLeod|first=W. H.|publisher=University of Chicago Press|year=1990|isbn=978-0-226-56085-4|author-link=W. H. McLeod}}, pages 2, 67</ref> ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਓਹਨਾਂ ਨੇ "[[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ"]] ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ [[ਗੁਰੂ]] ਵਜੋਂ ਅੰਤਮ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਰਹਿੰਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਤੱਕ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਗੁਰੂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name="MandairShackle2013p112">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=D8xdAgAAQBAJ|title=Sikh Religion, Culture and Ethnicity|last=Mandair|first=Arvind-Pal Singh|last2=Shackle|first2=Christopher|last3=Singh|first3=Gurharpal|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1-136-84627-4|pages=11–12, 17–19}}</ref> 1699 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ [[ਵਿਸਾਖੀ]] (ਸਾਲਾਨਾ ਬਸੰਤ ਦੀ ਵਾਢੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ) 'ਤੇ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਅਨੰਦਪੁਰ]] [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।<ref name="Cynthia_Mahmood_Faith_Baisakhi2">{{Cite book|last=Mahmood|first=Cynmthia Keppley|title=Fighting for faith and nation dialogues with Sikh militants|publisher=University of Pennsylvania Press|year=1996|isbn=978-0-8122-1592-2|location=Philadelphia|pages=43–45|oclc=44966032}}</ref> ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਸਿਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਅੱਗੇ ਆਇਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਇੱਕ ਤੰਬੂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਖੂਨੀ ਤਲਵਾਰ ਲੈ ਕੇ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੇ ਵਾਪਸ ਆਏ।<ref name="Cynthia_Mahmood_Faith_Baisakhi">{{Cite book|last=Mahmood|first=Cynmthia Keppley|title=Fighting for faith and nation dialogues with Sikh militants|publisher=University of Pennsylvania Press|year=1996|isbn=978-0-8122-1592-2|location=Philadelphia|pages=43–45|oclc=44966032}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਿਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਤੰਬੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਅਤੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲੱਥਪੱਥ ਤਲਵਾਰ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਉਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਚਾਰ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਈ। ਪੰਜਵੇਂ ਵਲੰਟੀਅਰ ਦੇ ਤੰਬੂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਪੰਜਾਂ ਵਲੰਟੀਅਰਾਂ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆਏ, ਸਾਰੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ]] ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸਾ]] ਕਿਹਾ।<ref>{{Cite book|last=Macauliffe|first=Max Arthur|url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9781139506595|title=The Sikh Religion|date=2009|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-50659-5|location=Cambridge|doi=10.1017/cbo9781139506595}}</ref> ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਲੋਹੇ ਦੇ ਕਟੋਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਪਤਾਸੇ ਮਿਲਾਏ, ਇਸਨੂੰ ਖੰਡੇ ਨਾਲ ਹਿਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ "[[ਅੰਮ੍ਰਿਤ]]" ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਇਸਨੂੰ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਛਕਾਇਆ, ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਪਾਠ ਵੀ ਕੀਤੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਖਾਲਸਾ - ਇੱਕ ਯੋਧਾ ਭਾਈਚਾਰਾ - ਦੀ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ (ਅਧਿਆਪਨ ਰਸਮ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਉਪਨਾਮ "[[ਸਿੰਘ]]" (ਸ਼ੇਰ) ਵੀ ਦਿੱਤਾ। ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜਾਂ ਨੂੰ ਉਸਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਵਜੋਂ ਛਕਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਛੇਵਾਂ ਖਾਲਸਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਦਾਸ ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੀਖਿਆ ਸਮਾਰੋਹ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਚਰਨ ਪਾਹੁਲ ਰਸਮ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੀਖਿਆ ਗੁਰੂ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਮਸੰਦ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਪੈਰ ਦਾ ਅੰਗੂਠਾ ਡੁਬੋਇਆ ਹੋਇਆ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦਾ ਸੀ। === ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਦੀ [[ਪੰਜ ਕਕਾਰ|ਪੰਜ ਕਕਾਰਾਂ]] ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ: === * '''[[ਕੇਸ|ਕੇਸ਼]]''': ਅਣਕੱਟੇ ਵਾਲ * '''[[ਕੰਘਾ]]''': ਇੱਕ ਲੱਕੜੀ ਦਾ ਕੰਘਾ * '''[[ਕੜਾ]]''': ਗੁੱਟ 'ਤੇ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਲੋਹੇ ਜਾਂ ਸਟੀਲ ਦਾ ਕੰਗਣ * '''[[ਕਿਰਪਾਨ]]''': ਇੱਕ ਤਲਵਾਰ * '''[[ਕਛਹਿਰਾ]]''': ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ == ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ== ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ - ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੇ ਅਧੀਨ [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] ਸਿੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਸੀ।<ref name="ReichbergSyse2014p673">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=t3CFAwAAQBAJ|title=Religion, War, and Ethics: A Sourcebook of Textual Traditions|last=Brekke|first=Torkel|publisher=Cambridge University Press|year=2014|isbn=978-1-139-95204-0|editor-last=Gregory M. Reichberg and Henrik Syse|pages=673–674}}</ref> ਸ਼੍ਰੀ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਮੁਸਲਮਾਨ-ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ।<ref name="ReichbergSyse2014p673" /> ਮੁਗ਼ਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew|title=The Sikhs of the Punjab|last=J. S. Grewal|publisher=Cambridge University Press|year=1998|isbn=978-0-521-63764-0|page=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/62 62]|url-access=registration}}, Quote: "Aurangzeb took an active interest in the issue of succession, passed orders for the execution of Guru Tegh Bahadur, and at one time ordered total extirpation of Guru Gobind Singh and his family".</ref> ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਇੱਕ''ਧਰਮ ਯੁੱਧ'' (ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਯੁੱਧ) ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਇੱਕ ਆਖਰੀ ਉਪਾਅ ਵਜੋਂ ਲੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਤਾਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਨਾ ਹੀ ਲਾਲਚ ਲਈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਟੀਚਿਆਂ ਲਈ।<ref name="Wright2003p1532">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=xW33ZuBnNC0C&pg=PA153|title=God and Morality|last=Christopher J. H. Wright|publisher=Oxford University Press|year=2003|isbn=978-0-19-914839-4|pages=153}}</ref> ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ, ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਰੋਕਣ, ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।<ref name="Wright2003p1532" /> ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਚੌਦਾਂ ਯੁੱਧਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਕਦੇ ਵੀ ਬੰਦੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਦੇ ਪੂਜਾ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।<ref name="Wright2003p1532" /> ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਬਹੁਤ ਲੰਬਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਇੰਨਾ ਭਰਪੂਰ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਿਤੇ ਅਰਾਮ ਮਿਲਿਆ ਹੋਵੇੇ। ਨੇਕੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਅਤੇ ਬਦੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਸੀ। ਇਸ ਮਨੋਰਥ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਲੋੜ ਪਈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੈਨਿਕ, ਇਖਲਾਕੀ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ। ਇਸ ਕਰਵਾਈ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਟਾਕਰਾ ਹੋਇਆ ਜਿਹੜੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ-ਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਨਾਲ ਜੂਝਣਾ ਪਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੜਾਈਆਂ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। # ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ # ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ [[ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ]] ਤੋਂ ਛੇ ਮੀਲ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਭੰਗਾਣੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸੰਮਤ 1688ਈ. ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਇਹ ਯੁੱਧ [[ਸ੍ਰੀਨਗਰ]] ਦੇ ਫਤਿਹਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਲੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੋਈ ਡੇਢ ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਨਦੌਣ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਹਮਲਾਵਰ ਅਲਫ਼ ਖਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਚੰਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਇਸਤੋਂ ਉੱਪਰੰਤ ਕਈ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਣੀ ਰਹੀ। 1694 ਈ. ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗੜੇ ਦੇ ਫੌਜ਼ਦਾਰ ਦਿਲਾਵਰ ਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਨੰਦਪੁਰ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ ਲਈ ਭੇਜਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://punjabi.krishijagran.com//news/many-many-congratulations-on-the-birth-anniversary-of-guru-gobind-singh/|title=ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਹਾੜੇ ਦੀਆਂ ਲੱਖ ਲੱਖ ਵਧਾਈਆਂ|last=Staff|first=K. J.|website=punjabi.krishijagran.com|access-date=2021-01-21}}</ref> ਪਰ ਉਹ ਕੁਝ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਆਉਣ ਬਾਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਲਈ ਉਹ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ ਤਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਿਲ ਛੱਡ ਗਏ ਤੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚੋਂ ਭੱਜ ਗਏ। ਛੇਤੀ ਹੀ 1695 ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਦਿਲਾਵਰ ਖਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵਡੇਰੀ ਮਹਿੰਮ ਹੁਸੈਨ ਖਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਭੇਜੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੰਧੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਨਾ ਲਿਆ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਮਦਰਦੀ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਸੀ ਜੋ ਹੁਸੈਨ ਖਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਤੇ ਲੜੇ। 1696 ਵਿੱਚ ਸਹਿਜਾਦ ਮੁਅਜ਼ਿਮ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ ਮਿਰਜ਼ਾ ਬੇਗ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਤੇ 1699 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੜਾਈਆ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਦੌਰ ਚੱਲ ਪਿਆ। 1699 ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਅੰਮਿ੍ਤ ਸੰਚਾਰ ਹੋਇਆ। ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾ ਤੋਂ ਆਪ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ। ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ। ਪੰਜਾ ਪਿਆਰੇ ਨਾਲ ਸਿੰਘ ਸ਼ਬਦ ਲੱਗਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਅਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਸਿੱਘ ਬਣ ਲੱਗੇ। ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਅੰਨਦਪੁਰ]] ਸੀ। ਲਗਾਤਾਰ 8 ਮਹੀਨੇ ਤੋ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ ਸੀ। ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਸੰਮਤ 1762 ਦੀ 6-7 ਪੋਹ ਦੀ ਦਰਮਿਆਨੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅਨੰਦ ਗੜ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਖਾਲੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਚੁੱਕੀਆਂ ਕਸਮਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਪਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਜੰਗ ਹੋਈ, ਕਾਫੀ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਛੜ ਗਿਆ। ਅਗਲਾ ਟਾਕਰਾ 8 ਪੋਹ ਨੂੰ 1762 (ਸੰਨ 1705) ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਤੇ ਭਾਰੀ ਜੰਗ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ|ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ|ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ]], ਹੋਰਨਾਂ ਚਾਲੀ ਕੁ ਸਿੰਘਾਂ ਸਮੇਤ ਲੜਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 30 ਪੋਹ 1762 ਬਿਕ੍ਰਮੀ (ਸੰਨ1705ਈ.) ਵਿੱਚ [[ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ|ਖਿਦਰਾਣਾ ਦੀ ਢਾਬ]] ਤੇ ਸੂਬਾ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ [[ਮੁਗ਼ਲ|ਮੁਗ਼ਲਾ]] ਫੌਜ ਨਾਲ ਜੰਗ ਲੜੀ। ਇੱਥੇ ਚਾਲੀ ਸਿੰਘਾਂ ਵਲੋਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਬੇਦਾਵਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ [[ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ|ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆ]] ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਕਾਰਨ ਮੁਕਤਸਰ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। == ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੜਾਈਆਂ == ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ]] ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ 13 ਲੜਾਈਆਂ ਲੜੀਆਂ। * [[ਭੰਗਾਣੀ ਦੀ ਜੰਗ|ਭੰਗਾਣੀ ਦੀ ਲੜਾਈ]] (1688), ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ''ਬਿਚਿਤਰ ਨਾਟਕ'' ਦੇ ਅਧਿਆਇ 8 ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਫਤਿਹ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਭਾੜੇ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਹਯਾਤ ਖਾਨ ਅਤੇ ਨਜਾਬਤ ਖਾਨ<ref name="Grewal1998p732">{{Cite book|url=https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew|title=The Sikhs of the Punjab|last=J. S. Grewal|publisher=Cambridge University Press|year=1998|isbn=978-0-521-63764-0|pages=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/73 73]–74|url-access=registration}}</ref> ਦੇ ਨਾਲ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਮਕਸਦ ਦੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਪਾਲ (ਉਸਦੇ ਮਾਮਾ) ਅਤੇ ਦਯਾ ਰਾਮ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਨਾਇਕਾਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=squPx387FuwC|title=Birth of the Khalsa, The: A Feminist Re-Memory of Sikh Identity|last=Nikky-Guninder Kaur Singh|publisher=State University of New York Press|year=2012|isbn=978-0-7914-8266-7|pages=26–28}}</ref> [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ|ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ]] ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਦਾ ਚਚੇਰਾ ਭਰਾ ਸੰਗੋ ਸ਼ਾਹ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Grewal1998p732" /> * [[ਨਾਦੌਣ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਨਦੌਣ ਦੀ ਲੜਾਈ]] (1691), ਮੀਆਂ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਲੀਫ਼ ਖ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਇਸਲਾਮੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿਰੁੱਧ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ, ਭੀਮ ਚੰਦ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਤਹਿਆਂ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਹਿਯੋਗੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਹਰਾਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Dh6jydKXikoC|title=Dictionary of Battles and Sieges: F-O|last=Jaques|first=Tony|publisher=Greenwood|year=2007|isbn=978-0-313-33538-9|pages=704}}</ref> ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਜੰਮੂ ਸਥਿਤ ਇਸਲਾਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref name="Grewal1998p733">{{Cite book|url=https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew|title=The Sikhs of the Punjab|last=J. S. Grewal|publisher=Cambridge University Press|year=1998|isbn=978-0-521-63764-0|pages=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/73 73]–74|url-access=registration}}</ref> 1693 ਵਿੱਚ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੱਖਣ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨਾਲ ਲੜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾਵੇ।<ref name="Grewal1998p73">{{Cite book|url=https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew|title=The Sikhs of the Punjab|last=J. S. Grewal|publisher=Cambridge University Press|year=1998|isbn=978-0-521-63764-0|pages=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/73 73]–74|url-access=registration}}</ref><ref name="Fenech2013p14">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=aUUfAQAAQBAJ|title=The Sikh Zafar-namah of Guru Gobind Singh: A Discursive Blade in the Heart of the Mughal Empire|last=Fenech|first=Louis E.|publisher=Oxford University Press|year=2013|isbn=978-0-19-993145-3|pages=14}}</ref> * [[ਗੁਲੇਰ ਦੀ ਲੜਾਈ]] (1696), ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਸਲਿਮ ਕਮਾਂਡਰ ਦਿਲਾਵਰ ਖਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰੁਸਤਮ ਖਾਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, [[ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ]] ਦੇ ਨੇੜੇ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਗੁਲੇਰ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫੌਜ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ।<ref name="Jaques2007p4202">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Dh6jydKXikoC|title=Dictionary of Battles and Sieges: F-O|last=Jaques|first=Tony|publisher=Greenwood|year=2007|isbn=978-0-313-33538-9|pages=420}}</ref> ਕਮਾਂਡਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜਰਨੈਲ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਗੁਲੇਰ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਭੇਜਿਆ, [[ਪਠਾਨਕੋਟ]] ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਸਾਂਝੀ ਫੌਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹਾਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।<ref name="Jaques2007p4202" /> * [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ|ਅਨੰਦਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ (1700)]], ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਿਆਦਾ ਖਾਨ ਅਤੇ ਦੀਨਾ ਬੇਗ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਹੇਠ 10,000 ਸਿਪਾਹੀ ਭੇਜੇ ਸਨ।<ref name="Jaques2007p482">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3amnMPTPP5MC|title=Dictionary of Battles and Sieges: A-E|last=Jaques|first=Tony|publisher=Greenwood Publishing|year=2007|isbn=978-0-313-33537-2|pages=48–49}}</ref> ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾ ਖਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਸਿੱਧੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ, ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਕਾਰਨ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਭੱਜ ਗਈ।<ref name="Jaques2007p482" /> * [[ਨਿਰਮੋਹ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਨਿਰਮੋਹਗੜ੍ਹ ਦੀ ਲੜਾਈ (1702)]], ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਨਿਰਮੋਹਗੜ੍ਹ ਦੇ ਕੰਢੇ [[ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ]] ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ। ਦੋ ਦਿਨ ਲੜਾਈ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦਾ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਦੀ ਫੌਜ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੀ ਗਈ। * [[ਬਸੌਲੀ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਬਸੋਲੀ ਦੀ ਲੜਾਈ]] (1702), ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ; [[ਬੋਲੀਵੀਆ|ਬਸੋਲੀ]] ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਰਾਜਾ ਧਰਮਪੂਲ ਨੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref name="Jaques2007p1122">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Dh6jydKXikoC|title=Dictionary of Battles and Sieges: F-O|last=Jaques|first=Tony|publisher=Greenwood|year=2007|isbn=978-0-313-33538-9|pages=112}}</ref> ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਅਜਮੇਰ ਚੰਦ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਕਹਿਲੂਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਰਣਨੀਤਕ ਸ਼ਾਂਤੀ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ ਤਾਂ ਲੜਾਈ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ।<ref name="Jaques2007p1122" /> * [[ਸਾਕਾ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ|ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਲੜਾਈ (1704)]] ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਹਰ ਖਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ;<ref name="fenechmcleod218">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ|title=Historical Dictionary of Sikhism|last=Fenech|first=Louis E.|last2=W. H. McLeod|publisher=Rowman & Littlefield|year=2014|isbn=978-1-4422-3601-1|pages=218}}</ref> ਮੁਸਲਿਮ ਕਮਾਂਡਰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ,<ref name="fenechmcleod218" /> ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਪੱਖ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ- ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ, ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਸਮੇਤ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ।<ref>{{Cite book|title=Guru Gobind Singh: Prophet of peace|last=Raju|first=Karam Singh|year=1999|isbn=9380213646}}</ref><ref name="Rinehart2011p22">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=58AVDAAAQBAJ|title=Debating the Dasam Granth|last=Rinehart|first=Robin|publisher=Oxford University Press|year=2011|isbn=978-0-19-975506-6|pages=22–23}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA79|title=Historical Dictionary of Sikhism|last=Fenech|first=Louis E.|last2=W. H. McLeod|publisher=Rowman & Littlefield|year=2014|isbn=978-1-4422-3601-1|pages=79}}</ref> == ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨੀਂਹ== 1684 ਤਕ ‘ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ’ (ਹੁਣ [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ) ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਨਗਰ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕੁੱਝ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਈਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦਾ ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਚੰਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਵਿੱਟਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਮੰਗਣ ‘ਤੇ ਪਰਸਾਦੀ ਹਾਥੀ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿਤਾ। ਉਸ ਨੇ ‘ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ’ ਵਲ ਵੀ ਕੈਰੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਵੇਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤਾ। 1685 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ, [[ਨਾਹਨ]] ਦੇ ਰਾਜੇ ਮੇਦਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਅਪਣੀ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਣ ਦੀ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ। 14 ਅਪਰੈਲ, 1685 ਦੇ ਦਿਨ [[ਨਾਹਨ]] ਦੇ ਰਾਜੇ ਮੇਦਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਹਨ ਪੁੱਜੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਜਮਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਨਗਰ ਵਸਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨੀਂਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 29 ਅਪਰੈਲ, 1685 ਦੇ ਦਿਨ, ਦੀਵਾਨ ਨੰਦ ਚੰਦ ਸੰਘਾ ਕੋਲੋਂ ਅਰਦਾਸ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਭਾਈ ਰਾਮ ਕੁੰਵਰ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮੋੜ੍ਹੀ ਗਡਵਾ ਕੇ ਰਖਵਾਈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਗਲੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਪੰਜ ਮਹੀਨੇ [[ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੇ। ਇੱਥੇ 11 ਮਈ, 1685 ਦੇ ਦਿਨ ਰਾਮ ਰਾਏ ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ਨੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੋਂ ਮੌਕੂਫ਼ ਕਰ ਦਿਤਾ ਸੀ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਇਆ। ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਸਿੱਖਾ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਜਾਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਨਾਹਨ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਬੜੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਹਨ ਰਿਆਸਤ 'ਚੋਂ ਨਾ ਜਾਣ ਪਰ ਆਪ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਲਾਸਾ ਦਿਤਾ ਤੇ ਤਿਆਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੀ। ਆਪ, 27 ਅਕਤੂਬਰ, 1688 ਦੇ ਦਿਨ, ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਚੱਲੇ ਅਤੇ [[ਕਪਾਲ ਮੋਚਨ]], ਲਾਹੜਪੁਰ, [[ਟੋਕਾ]], ਦਾਬਰਾ, ਰਾਣੀ ਦਾ ਰਾਏਪੁਰ, ਢਕੌਲੀ, [[ਨਾਡਾ ਸਾਹਿਬ|ਨਾਢਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਮਨੀਮਾਜਰਾ ਰਿਆਸਤ|ਮਨੀਮਾਜਰਾ]], [[ਕੋਟਲਾ ਨਿਹੰਗ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ|ਕੋਟਲਾ ਨਿਹੰਗ]], [[ਘਨੌਲੀ|ਘਨੌਲਾ]], [[ਬੁੰਗਾ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ)|ਬੁੰਗਾ]], [[ਅਟਾਰੀ]], [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ, ਨਵੰਬਰ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿਚ, [[ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ]] (ਹੁਣ [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]]) ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ==ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦੁਰ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ== ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ [[ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਫ਼ਰ|ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ]] ਦੇ ਕਾਫ਼ਲੇ 13 ਮਈ, 1708 ਦੇ ਦਿਨ ਬੁਰਹਾਨਪੁਰ ਪੁੱਜੇ ਸਨ। [[ਵਜ਼ੀਰ_ਖ਼ਾਨ_(ਸਰਹੰਦ)|ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ]] ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਦਾ ਮੇਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਬੁਰਹਾਨਪੁਰ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਚਿਰ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ, ਮਈ, 1708 ਦੇ ਦੋ ਹਫ਼ਤੇ ਨਰਮਦਾ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਹੜ੍ਹ ਆਏ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਬੁਰਹਾਨਪੁਰ ਰੁਕਿਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਏਲਚੀਆਂ ਨੇ ਮਿਲੀ ਰਕਮ ਕਾਰਨ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਨੀਅਤ ਬਦਲੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਦਰਅਸਲ ਹੁਣ ਉਹ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਭੇਜੀ ਰਕਮ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਐਕਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਵਿੱਚ ਆਖ਼ਰੀ ਮੁਲਾਕਾਤ [[ਤਾਪਤੀ ਦਰਿਆ]] ਪਾਰ ਕਰਨ, 25 ਜੂਨ, 1708 ਮਗਰੋਂ ਬਾਲਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਅਗਸਤ, 1708 ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਇਸ ਮੁਲਾਕਾਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਅਪਣੇ ਕੌਲਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਦਿਤਾ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ 24 ਅਗਸਤ, 1708 ਨੂੰ ਦਰਿਆ ਬਾਣ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ, ਨੰਦੇੜ ਵਿੱਚ ਰੁਕ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਆਸ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪ ਇਨਸਾਫ਼ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਜਿਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੇਲ 3 ਸਤੰਬਰ, 1708 ਦੇ ਦਿਨ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਬੈਰਾਗੀ (ਮਗਰੋਂ [[ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ|ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦੁਰ]]) ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਹਾਕਮਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਜਾ ਕੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮੰਗੀ। ===ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ=== 1699 ਈ. ਨੂੰ ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਭਾਰੀ ਇਕੱਠ ਹੋਇਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਪੰਜ ਸਿਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਮੰਗ [[ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਜੋ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਖੱਤਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ। , [[ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਇਹ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਜੱਟ ਸੀ। [[ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ ਜੀ]]ਜੋ ਕਿ ਉੜੀਸਾ ਦੇ ਜਗਨਨਾਥ ਦਾ ਹਿੰਮਤ ਰਾਏ ਸੀ। [[ਭਾਈ ਮੋਹਕਮ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਇਹ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਦੁਆਰਕਾ ਰੰਗਾਈ ਛਪਾਈ ਵਾਲਾ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਸੀ। ਅਤੇ [[ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਇਹ [[ਕਰਨਾਟਕਾ]] ਦੇ ਬੀਦਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਾਈ ਸਾਹਿਬ ਚੰਦ ਨੇ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਇਆ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਪਾਸੋ ਆਪ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤ]] ਛਕਿਆ । ਇਸ ਉੱਪਰੰਤ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸ਼ਬਦ ਲੱਗਿਆ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਕੇਸ, ਕੰਘਾ, ਕੜਾ, ਕਿਰਪਾਨ ਅਤੇ ਕੱਛ ਦਾ ਧਾਰੀ ਹੋਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੋਈ ਅਤੇ 20 ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਾਸੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਆਪਣਾ ਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। "ਆਪੇ ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਹੈ, ਆਪੇ ਗੁਰ ਚੇਲਾ। "ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸਨ। ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਨਿਯਮ ÷ ਪੰਜ ਕੱਕੇ:- ਕੰਘਾ, ਕੜਾ, ਕਛਿਹਰਾ, ਕਿਰਪਾਨ, ਕੇਸ ਧਾਰਨ ਕਰੇਗਾ<ref>{{Cite web|url=https://punjabi.krishijagran.com//news/many-many-congratulations-on-the-birth-anniversary-of-guru-gobind-singh/|title=ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਹਾੜੇ ਦੀਆਂ ਲੱਖ ਲੱਖ ਵਧਾਈਆਂ|last=Staff|first=K. J.|website=punjabi.krishijagran.com|access-date=2021-01-21}}</ref>। ਜਾਤੀਵਾਦ ਤੋਂ ਉਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਸਮਝੇਗਾ। ਅੰਮਿੑਤ ਵੇਲੇ ਜਾਗਣਾ, ਪਾਠ ਕਰਨਾ, ਬਲਿਦਾਨ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹੇਗਾ। ===ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣਾ=== ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ‘ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ' ਵਿੱਚ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ]] ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 'ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ' ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਦਾਸ, ਸੇਖ ਚਾਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਦਾਤੀ, ਇਹ [[ਗੁਰਬਾਣੀ]] ਸਰਵ ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ ਸਰਬ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੁੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਦੱਵੀ ਥਾਪ ਕੇ 1708ਈ. ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ [[ਨੰਦੇੜ]] ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਂ ਗਏ। ਪੰਜ ਅਕਤੂਬਰ, 1708 ਦੇ ਦਿਨ, ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ, ਨੰਦੇੜ ਤੋਂ ਚਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਜਮਸ਼ੇਦ ਖ਼ਾਨ ਪਠਾਣ ਨੇ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੁੱਤਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿਤਾ ਤੇ ਜਮਧਾਰ (ਕਟਾਰ) ਦੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਕਰ ਕੇ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ, ਪਰਤਵਾਂ ਵਾਰ ਕਰ ਕੇ ਜਮਸ਼ੇਦ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਥਾਏਂ ਮਾਰ ਦਿਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਦੀ ਤਾਬ ਨਾ ਝਲਦੇ ਹੋਏ, 7 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਤੜਕੇ ਵੇਲੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਇਸੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ [[ਗੋਦਾਵਰੀ ਦਰਿਆ]] ਦੇ ਕੰਢੇ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ==ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ== ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ 'ਅਖ਼ਬਾਰਾਤ-ਇ-ਦਰਬਾਰ-ਇ-ਮੁਅੱਲਾ' ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹੀ ਜ਼ਿਕਰ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ ਸੈਨਾਪਤੀ ਦੀ 'ਗੁਰਸੋਭਾ' (1709), [[ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ 1|ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ]] ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਮਕਾਲੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ [[ਮਿਰਜ਼ਾ ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ|ਮਿਰਜ਼ਾ ਮੁਹੰਮਦ]] ਦੀ 'ਇਬਰਤਨਾਮਾ' (1716), [[ਮੁਹੰਮਦ ਕਾਸਿਮ ਨਨੌਤਵੀ|ਮੁਹੰਮਦ ਕਾਸਿਮ]] ਦੀ 'ਇਬਰਤਨਾਮਾ' (1723), ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਫ਼ੀ ਦੀ 'ਮੀਰਾਤ-ਇ-ਵਾਰਿਦਾਤ' (1734) ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਲੇਖਕ ਚਤੁਰਮਾਨ ਸਕਸੈਨਾ ਦੀ 'ਚਹਾਰ ਗੁਲਸ਼ਨ' ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ 'ਮੌਤ' ਛੁਰਿਆਂ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਹੋਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਭੇਜੇ ਜਿਰਾਹ ਵਲੋਂ ਜ਼ਖ਼ਮ ਸੀਣ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਕਮਾਨ ਖਿੱਚਣ ਨਾਲ 'ਮੌਤ' ਦਾ ਜ਼ਰਾ-ਮਾਸਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਦਰਅਸਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਈ ਮੀਲ ਦੂਰ ਨਿਕਲ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਵਲੋਂ ਹਕੀਮ/ਜਿਰਾਹ ਭੇਜਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਨਾ-ਮੁਮਕਿਨ ਹੀ ਸੀ। ਉਂਜ ਉਹ ਹਮਲੇ ਦੀ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਵੀ ਸੀ। ਅਜਿਹਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਣ, ਜ਼ਖ਼ਮ ਸੀਣ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਮਾਨ ਖਿੱਚਣ ਦੀ “ਦੁਰਘਟਨਾ/ਹਾਦਸੇ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋਣ” ਜਾਂ “ਕਮਾਨ ਖਿੱਚ ਕੇ ਆਪ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤੀ ਮੌਤ” ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਜਾਂ/ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕਰਵਾਇਆ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਕਰਵਾਏ ਹਮਲੇ 'ਚੋਂ ਸੁਰਖ਼ਰੂ ਕਰ ਸਕਣ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ “ਮੌਤ” ਇੰਜ ਵਿਖਾਉਣਾ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਤਵਾਰੀਖ਼ ਵਿਗਾੜਨਾ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਸਿੱਖ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ, ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪੇਗੰਡੇ ਦੀ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਦੀ ਤਹਿ ਤਕ ਜਾਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਇਸ ਨੂੰ ਤਵਾਰੀਖ਼ ਬਣਾ ਕੇ ਅਹਿਮਕਤਾ ਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਅਗਲੇ ਬਚਕਾਨੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾੜ੍ਹ ਦਿਤਾ। ਕੁੱਝ ਸਿੱਖ ਲਿਖਾਰੀ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਚਾਹੁੰਦੇ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਇਆ ਵਿਖਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਸੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਮਾਨ ਖਿੱਚਣ ਨਾਲ ਮੌਤ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਰਧਾ ਜਾਪੀ ਹੋਵੇ। ਏਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਇੱਕ ਅੱਧ ਲੇਖਕ ਨੇ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖ ਮਾਰਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਠਾਣ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦੇ ਝਗੜੇ ਵਿੱਚ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿਤਾ ਸੀ। ਦੋ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਇਹ ਬੇਥ੍ਹਵੀ ਵੀ ਮਾਰੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹਮਲਾਵਰ ਪਠਾਣ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ (ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ) ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਵਾਸਤੇ ਆਪ ਭੜਕਾਇਆ ਸੀ। ਪਰ ਇਹ ਲੇਖਕ ਵੀ ਜ਼ਖ਼ਮ ਸੀਣ ਤੇ ਮਗਰੋਂ ਕਮਾਨ ਖਿਚਣ ਨਾਲ ਮੌਤ ਦੀ ਥਾਂ ਕਾਰੀ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਨਾਲ ਦੋ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ==ਰਚਨਾਵਾਂ== ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜੋ [[ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ]] ਅਤੇ ਸਰਬਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:[[ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ]], [[ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ (ਪੱਤਰ)|ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ]], [[ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ]], [[ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ]], [[ਬਚਿੱਤਰ ਨਾਟਕ]], ਚੌਬੀਸ ਅਵਤਾਰ, ਸਸ਼ਤਰ ਨਾਮ ਮਾਲਾ, ਗਿਆਨ ਪਬੋੋਧ, [[ਖਾਲਸਾ ਮਹਿਮਾ]] ਆਦਿ ਸਨ। [[ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ|ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ]] ਮੁੱਢਲੀ ਰਚਨਾ ਹੈ।<ref>(ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਾਹਿਤ, ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਦੇਣ) ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ</ref> ==ਅਨੰਦਪੁਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤਸਰ ਤੱਕ== * 6 ਪੋਹ ਦੀ ਰਾਤ ਅਨੰਦਪੁਰ ਛਡਿਆ * 7 ਪੋਹ ਦੀ ਰਾਤ ਚਮਕੌਰ * 8 ਪੋਹ ਨੂੰ [[ਸਾਕਾ_ਚਮਕੌਰ_ਸਾਹਿਬ|ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ]] * 8 ਪੋਹ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਵੱਲ * 9 -11 ਪੋਹ [[ਮਾਛੀਵਾੜਾ|ਮਾਛੀਵਾੜੇ]] * 12 ਪੋਹ ਨੂੰ ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਤੋਂ ਉਚ ਦੇ ਪੀਰ ਬਣ ਟੁਰੇ * 13 ਪੋਹ ਅਜਨੇਰ ਰਹੇ * 14 ਪੋਹ ਕਨੇਚ * 15 ਪੋਹ ਆਲਮਗੀਰ * 16 ਪੋਹ ਮੋਹੀ * 17 ਪੋਹ ਹੇਹਰ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਦਾਸ ਮਹੰਤ ਕੋਲ * 18 ਪੋਹ ਰਾਇਕੋਟ * 19 ਪੋਹ ਲੰਮੇਂ ਜੱਟਪੁਰੇ * 20 ਪੋਹ ਰਾਤ ਭਦੌੜ * 21 ਪੋਹ ਦੀਨੇ * 22 ਪੋਹ ਨੂੰ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਔਰੰਗੇ ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ * 26 ਪੋਹ ਨੂੰ ਭਗਤਾ * 27 ਪੋਹ ਨੂੰ ਬਰਗਾੜੀ * ਬਹਿਬਲ ਆਦਿ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ * 28 ਪੋਹ ਕੋਟਕਪੂਰੇ, ਢਿਲਵਾਂ * 29 ਪੋਹ ਜੈਤੋ ਨਗਰ, ਰਾਮੇਆਣੇ * 30 ਪੋਹ ਰੂਪੇਆਣੇ ਤੋਂ ਖਿਦਰਾਣੇ (ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਜੰਗ ) * 1 ਮਾਘ, ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ। ==ਜਫ਼ਰਨਾਮਾ== 12 ਦਸੰਬਰ, 1705 ਦੇ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਪੀਰਾਂ ਵਾਲੇ ਹਰੇ ਰੰਗ ਦੇ (ਮੁਸਲਮਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਰੇ ਕਪੜਿਆਂ ਨੂੰ ਨੀਲ-ਬਸਤਰ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ; ਨੀਲ ਦਾ ਲਫ਼ਜ਼ੀ ਮਾਅਨਾ ਨੀਲਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ 'ਰੰਗਦਾਰ' ਹੈ) ਪਹਿਨ ਕੇ [[ਅਨੇਰੀ ਵਜਾਨੀ|ਅਜਨੇਰ]] ਦੇ ਕਾਜ਼ੀ ਚਰਾਗ਼ ਸ਼ਾਹ ਤੇ ਚਾਰ ਹੋਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮੁਰੀਦਾਂ (ਇਨਾਇਤ ਅਲੀ ਨੂਰਪੁਰ, ਕਾਜ਼ੀ ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਸਲੋਹ, ਸੁਬੇਗ ਸ਼ਾਹ ਹਲਵਾਰਾ ਅਤੇ ਹਸਨ ਅਲੀ ਮੋਠੂ ਮਾਜਰਾ) ਨਾਲ [[ਮਾਛੀਵਾੜਾ]] ਤੋਂ ਦੀਨਾ [[ਕਾਂਗੜ]] ਵਲ ਚਲ ਪਏ। ਕਿੜੀ ਪਠਾਣਾਂ, [[ਘੁੰਗਰਾਲ|ਘੁੰਗਰਾਲੀ]], [[ਮਾਨੂੰਪੁਰ, ਲੁਧਿਆਣਾ|ਮਾਨੂੰਪੁਰ]] ਵਿਚੋਂ ਹੁੰਦੇ ਆਪ [[ਅਜਨੇਰ]] ਪੁੱਜੇ ਤੇ ਕਾਜ਼ੀ ਚਰਾਗ਼ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਮਹਿਮਾਨ ਬਣੇ। ਅਗਲਾ ਦਿਨ ਆਪ ਅਜਨੇਰ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹੇ ਤੇ 13 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਚਲ ਪਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਮਲਕਪੁਰ]], ਲੱਲ, [[ਕਟਾਣੀ ਕਲਾਂ|ਕਟਾਣੀ]], [[ਰਾਮਪੁਰ ਸੁਨੜਾ|ਰਾਮਪੁਰ]] ਹੁੰਦੇ [[ਦੋਰਾਹਾ]] ਪੁੱਜੇ ਅਤੇ ਰਾਤ ਉਥੇ ਸਰਾਂ ਵਿਚ ਬਿਤਾਈ। ਇਥੋਂ ਚਲ ਕੇ ਆਪ [[ਕਨੇਚ]] ਪਿੰਡ ਪੁੱਜੇ। ਇਥੋਂ ਚਲ ਕੇ ਹੋਰ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ 14 ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਦਿਨ [[ਆਲਮਗੀਰ]] ਪੁੱਜੇ। ਇਕ ਰਾਤ ਇਥੇ ਰਹਿਣ ਮਗਰੋਂ ਮੋਹੀ ਪਿੰਡ ਵਲ ਚਲੇ ਗਏ। 15 ਦਸੰਬਰ ਦੀ ਰਾਤ ਮੋਹੀ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਮਗਰੋਂ ਆਪ 16 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਹੇਹਰ ਪਿੰਡ ਜਾ ਪੁੱਜੇ। ਇਥੋਂ ਚਲ ਕੇ 17 ਦਸੰਬਰ ਦੀ ਰਾਤ ਲੰਮੇ ਜਟਪੁਰੇ ਬਿਤਾਈ ਜਿਥੇ ਰਾਏ ਕੱਲ੍ਹਾ ਆਪ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਅਪਣੇ ਸਾਥੀ ਨੂਰਾ ਮਾਹੀ ਨੂੰ [[ਸਰਹਿੰਦ]] ਭੇਜ ਕੇ, [[ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ]] ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਹੀਦੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਤਸਦੀਕ ਕਰਵਾਈ। ਦੋ ਰਾਤ ਇਥੇ ਰਹਿਣ ਮਗਰੋਂ ਇਥੋਂ ਚਲ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ [[ਤਖਤੂਪੁਰਾ]] ਪੁੱਜੇ। ਇਥੇ ਆਪ ਨੇ ਆਪ ਦੇ ਨਾਲ ਆਏ ਪੰਜ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮੁਰੀਦਾਂ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਆਖੀ ਅਤੇ ਆਪ ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਚਲ ਪਏ। ਫਿਰ ਆਪ ਮਧੇਅ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ [[ਭਦੌੜ]] ਪੁੱਜੇ। 20 ਦਸੰਬਰ ਦੀ ਰਾਤ ਉਥੇ ਬਿਤਾਉਣ ਮਗਰੋਂ 21 ਦਸੰਬਰ, 1705 ਦੇ ਦਿਨ [[ਦੀਨਾ ਸਾਹਿਬ|ਦੀਨਾ]] ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਜਾ ਠਹਿਰੇ। [[ਦੀਨਾ ਸਾਹਿਬ|ਦੀਨਾ ਸਾਹਿਬ ਨਗਰ]] ਉਹ ਨਗਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦਸੰਬਰ 21 ਸੰਨ 1705 ਈ. ਨੂੰ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੀ ਉਸ ਚਿੱਠੀ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਅੰਨਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਵਸੂਲ ਹੋਈ ਸੀ। ਸਿੱਖੀ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਚਿੱਠੀ ਦਾ ਤਾਤਵਿਕ ਸਿਰਲੇਖ ‘ਜਫ਼ਰਨਾਮਾ` ਦੇ ਨਾਮ ਦੁਆਰਾ ਪੁਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਫ਼ਰਨਾਮਾ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। 12 ਹਦਾਇਤ ਵਿੱਚ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤਾ। ਹਦਾਇਤ ਨਾਮੇ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਚਿੱਠੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਭੇਜੀ। ਇਸ ਚਿੱਠੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਵਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਜਬਰ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਹੋਰ ਹੀਲੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰ ਢੁੱਕਵੀ ਜਾਇਜ਼ ਦੱਸੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ। <poem>ਗਰਿਸਨਤ 'ਚ ਕਾਰੇ ਕੁਨ ਦ ਚਿਹਲ ਨਰ। ਕਿ ਦਕ ਲਕ ਬਰਾਇਦ ਬੇਖਬਰ। </poem> ==ਹਵਾਲਾ ਪੁਸਤਕਾਂ== # ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਫ਼ਰ, ਕਰਨਵੀਰ ਸਿੰਘ (ਸੰਪਾ.) # ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੋਹਲੀ # ਰਾਸ਼ਟਰੀਯ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਕਰਨਵੀਰ ਸਿੰਘ # ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਦੇਣ, ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ # ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਰਵਾਨੀ, ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਤਾਤਲੇ # ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਅਮਰ ਸਿੰਘ == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ 52 ਹੁਕਮ * [[ਬਾਬਾ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ|ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ]] * [[ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀ == *{{commons category-inline||ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ}} {{Jathedars of Damdami Taksal}} {{S-start}} {{succession box |before=[[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] |title=[[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] |years=11 ਨਵੰਬਰ 1675 – 7 ਅਕਤੂਬਰ 1708 |after=[[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] }} {{s-end}} {{Sikhism|state=collapsed}} {{Guru Gobind Singh}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਯੋਧੇ]] 2uz8jz0qa4hr2mwqepvk0bydvsmgdbr 0 2765 840159 840156 2026-05-29T12:14:41Z Kuldeepburjbhalaike 18176 840159 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | image = Baba Deep Singh fresco from Gurdwara Baba Atal, Amritsar.jpg | caption = ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਫਰੈਸਕੋ ਪੇਂਟਿੰਗ | name = ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ | birth_date = {{Birth date|1682|01|26|df=yes}} | birth_place = ਪਹੂਵਿੰਡ, [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨ ਤਾਰਨ]], [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] | death_date = {{death date and age|1757|11|13|1682|01|26|df=yes}} | death_cause = [[ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮੌਤ]] | death_place = [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] | known_for = {{Ubl | [[ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਮਿਸਲ]] ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁਖੀ | [[ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ]] ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁਖੀ | ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਜਿਵੇਂ ਚੱਪੜਚਿੜੀ, ਸਢੌਰਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ। | 1757 ਵਿੱਚ [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਦੇ ਚੌਥੇ ਛਾਪੇ ਦੌਰਾਨ ਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕੀਤਾ। | [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਜੰਗ (1757)]]<ref name="sarsa">{{cite book|url=http://m.friendfeed-media.com/6e9ec7f58014456d2d5fd015cc8af9d2974509c0|title=Dictionary of Battles and Sieges|page=400|author=Jacques, Tony|year=2006|publisher=Greenwood Press|isbn=978-0-313-33536-5|access-date=15 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20150626120848/http://m.friendfeed-media.com/6e9ec7f58014456d2d5fd015cc8af9d2974509c0|archive-date=26 June 2015|url-status=dead}}</ref> }} | office1 = [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ [[ਜਥੇਦਾਰ]] | successor1 = ਸੁਧ ਸਿੰਘ | predecessor1 = ''ਅਹੁਦਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ'' | termstart1 = 1706 | termend1 = 1757 | office2 = [[ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ|ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ]] | termstart2 = 1708 | termend2 = 1757 | successor2 = ਬਾਬਾ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ | predecessor2 = ''ਅਹੁਦਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ'' | military_blank1 = ਕਮਾਂਡਰ | military_data1 = [[File:Sikh Akali flag.svg|30 px]] [[ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ (ਸਿੱਖ ਫੌਜ)|ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ]] }} {{Sikhism sidebar}} '''ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ''' (26 ਜਨਵਰੀ 1682 – 13 ਨਵੰਬਰ 1757) [[ਸਿੱਖ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਵਿੱਚ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਾਦਤ|ਸ਼ਹੀਦਾਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ]] ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ [[ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਮਿਸਲ|ਮਿਸਲ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਤਰਨਾ ਦਲ]] ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁਖੀ ਸਨ - ਜੋ ਕਿ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਪੰਥ ਅਕਾਲੀ ਬੁੱਧ ਦਲ ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮੁਖੀ [[ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ]] ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਦਾ ਇੱਕ ਕ੍ਰਮ ਸੀ।<ref name="Daily Excelsior.com">[https://web.archive.org/web/20040721100805/http://www.dailyexcelsior.com/01dec19/state.htm#2 Damdami Taksal opens shop to provide religious literature]. Daily Excelsior.com</ref> [[ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ]] ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁਖੀ ਸਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸਨੂੰ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book |last=Oberoi |first=Harjot Singh |title=The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition |url=https://archive.org/details/constructionofre0000ober |publisher=University of Chicago Press |date=Dec 15, 1994 |isbn=9780226615929 |pages=[https://archive.org/details/constructionofre0000ober/page/330 330]}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 26 ਜਨਵਰੀ 1682 ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਭਗਤਾ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਜਿਓਣੀ ਸੀ। ਉਹ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੇ ਪਹੂਵਿੰਡ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।<ref name="Bhagata">{{cite book |last=Singh |first=Bhagat |title=A History of the Sikh Misals |year=1993 |publisher=[[Punjabi University]] |pages=241 |url=https://books.google.com/books?id=BihuAAAAMAAJ |chapter=The Shahid or Nihang Misal |oclc=622730722 |quote=Deep Singh Shahid, a Sandhu Jat and resident of the village of Pohuwind of the ''pargana'' of Amritsar, ...}}</ref> ਉਹ 1700 ਵਿੱਚ [[ਵਿਸਾਖੀ|ਵੈਸਾਖੀ]] ਵਾਲੇ ਦਿਨ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਗਏ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ''ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ'' ਜਾਂ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੰਚਾਰ]] (ਖਾਲਸੇ ਵਿੱਚ ਰਸਮੀ ਦੀਖਿਆ) ਰਾਹੀਂ [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸੇ]] ਵਿੱਚ ਬਪਤਿਸਮਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਾਥ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਇਆ, ਹਥਿਆਰ ਚਲਾਉਣਾ, ਘੋੜਸਵਾਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੰਗੀ ਹੁਨਰ ਸਿੱਖੇ। [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਤੋਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਪੜ੍ਹਨਾ ਅਤੇ ਲਿਖਣਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸਿੱਖੀ। ਆਨੰਦਪੁਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਾਲ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ 1702 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ 1705 ਵਿੱਚ [[ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ]] ਵਿਖੇ ਬੁਲਾਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20150618195754/http://www.sikhismguide.org/babadeepsingh.aspx Shaheed Baba Deep Singh Ji]}}. SikhismGuide. Retrieved on 2017-07-09.</ref> ==ਸੈਨਿਕ ਜੀਵਨ== {{See also|ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ (ਸਿੱਖ ਫੌਜ)|ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਮਿਸਲ}} 1709 ਵਿੱਚ, ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ [[ਸਢੌਰੇ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਸਢੌਰਾ ਦੀ ਲੜਾਈ]] ਅਤੇ [[ਚੱਪੜ ਚਿੜੀ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਚੱਪੜਚਿੜੀ ਦੀ ਲੜਾਈ]] ਦੌਰਾਨ [[ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ]] ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। 1733 ਵਿੱਚ, [[ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਦਸਤੇ ([[ਜੱਥਾ|ਜੱਥੇ]]) ਦਾ ਆਗੂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। 1748 ਦੀ ਵੈਸਾਖੀ ਨੂੰ, [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿੱਚ [[ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ|ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸਾ]] ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ, ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦੇ 65 ''ਜੱਥਿਆਂ'' ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ [[ਮਿਸਲ|ਮਿਸਲਾਂ]] ਵਿੱਚ ਪੁਨਰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ [[ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਮਿਸਲ|ਸ਼ਹੀਦ ਮਿਸਲ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਜਨਵਰੀ-ਮਈ 1739 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ [[ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ]] ਦੇ [[ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ|ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ]] ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਇੱਕ ਮੌਕਾ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਲੁੱਟਮਾਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref name=":2">{{Cite book|last=Gupta|first=Hari Ram|title=History of the Sikhs: The Sikh Comrnonwealth or Rise and FalI of Sikh Misls|publisher=Munshiram Manoharlal Publishers|year=2007|isbn=978-8121501651|volume=IV|pages=71–77}}</ref> ਸਮਕਾਲੀ ਲੇਖਕ ਹਰਚਰਨ ਦਾਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ''ਚਹਾਰ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸ਼ੁਜਾਈ'' ਵਿੱਚ, 1740 ਵਿੱਚ, ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਜਾਟਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਫੌਜ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਨੇ [[ਦੋਆਬਾ|ਜਲੰਦਰ ਦੁਆਬ]] ਦੀ ਸਰਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਰਨਤ ਸ਼ਾਹ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰਾਜ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name=":6">{{Cite book|last=Gupta|first=Hari Ram|title=History of the Sikhs|publisher=Munshiram Manoharlal|year=2007|volume=2: Evolution of Sikh Confederacies (1707-69)|pages=57}}</ref><ref>{{Cite book|last=Malik|first=Arjan Dass|title=An Indian Guerilla War: The Sikh Peoples War, 1699-1768|publisher=Wiley|year=1975|isbn=9780470565766|pages=44}}</ref><ref name=":7">{{Cite book|title=History of the Sikhs: The Sikh Commonwealth or Rise and Fall of Sikh Misls|isbn=9788121501651|edition=3rd|volume=IV|pages=13, 73, 121}}</ref><ref name=":18">{{Citation |title=Chahár Gulzár Shujá'í, of Harí Charan Dás |date=2013 |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/history-of-india-as-told-by-its-own-historians/chahar-gulzar-shujai-of-hari-charan-das/59871F04147D5E4D2362BE2A22BFE32C |work=The History of India, as Told by its Own Historians: The Muhammadan Period |volume=8 |pages=204–231 |editor-last=Elliot |editor-first=Henry Miers |series=Cambridge Library Collection - Perspectives from the Royal Asiatic Society |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/CBO9781139507219.035 |isbn=978-1-108-05590-1 |access-date=2024-09-14 |editor2-last=Dowson |editor2-first=John |url-access=subscription}}</ref> 1741 ਵਿੱਚ ਅਜ਼ੀਮਉੱਲਾ ਖਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ [[ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ]] ਵੱਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ।<ref name=":6" /><ref name=":7" /><ref>{{Cite book|title=Proceedings - Punjab History Conference|publisher=Department of Punjab Historical Studies, Punjabi University|year=1986|volume=20|pages=114}}</ref> [[ਹਰੀ ਰਾਮ ਗੁਪਤਾ]] ਅਨੁਸਾਰ ਦਰਨਤ ਸ਼ਾਹ ਹੀ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਸੀ।<ref name=":7" /> =='ਗੁਰੂ ਕੀ ਕਾਂਸ਼ੀ'== ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਦਿ ਬੀੜ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਮੁੜ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਲਿਖਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਜਦੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਗਏ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ 'ਗੁਰੂ ਕੀ ਕਾਂਸ਼ੀ'- ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਨ-ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਤੇ ਲਿਖਵਾਉਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਨਿਯਤ ਕਰ ਗਏ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਸੇਵਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਸਹਿਤ ਨਿਭਾਈ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਖ਼ੁਦ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਭਿਲਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਰਸੀਏ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਾਲ ਇਹ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਬੀੜਾਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਉਤਾਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੀ ਵੱਡੇ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ। ==ਲਕੀਰ ਖਿੱਚੀ== ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਉਂਤੇ ਤੁਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਆਪਣੇ 1757 ਈ: ਦੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਹਮਲੇ ਵੇਲੇ ਦਿੱਲੀ ਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਕੁਝ ਦੇਰ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਠਹਿਰਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਢਾਹਿਆ। ਇਸ ਹਮਲੇ ਸਮੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਇੰਚਾਰਜ ਜਮਾਲ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕਰਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਪੂਰ ਦੇਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ, ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਦੇ ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਪੁੱਜੀ ਤਾਂ ਆਪ ਦੇ ਦਿਲ 'ਤੇ ਅਸਹਿ ਸੱਟ ਵੱਜੀ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤ੍ਰਤਾ ਭੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਨਗਰਾਂ ਤੇ ਟਿਕਾਣਿਆਂ 'ਤੇ ਇਤਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਗਰਾਂ ਤੋਂ ਅਣਗਿਣਤ ਸਿੰਘ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਪਾਵਨ ਧਰਮ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਣਗਿਣਤ ਹੋ ਗਈ। ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜੱਥਾ ਮਾਝੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਾਵਨ ਅਸਥਾਨ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਮੂਹ ਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਲਕੀਰ ਖਿੱਚੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੋ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਲਕੀਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰੇ, ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਹੀਦ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਉਹ ਵਾਪਸ ਚਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਸਾਰੇ ਸਿੰਘ ਜੈਕਾਰੇ ਗਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਲਕੀਰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲ ਵਧਣ ਲੱਗੇ। ==ਅਫ਼ਗਾਨ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ== ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਤੋਂ 10 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਗੋਹਲਵੜ ਪਿੰਡ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਲਈ ਲਲਕਾਰਿਆ। ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਲਲਕਾਰ ਸਾਹਿਬ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੋਹਲਵੜ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਜਹਾਨ ਖ਼ਾਨ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਜਹਾਨ ਖਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਸੂਹੀਏ ਰਾਹੀਂ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਜਹਾਨ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਹਾਇਕ ਅਤਾਈ ਖਾਨ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਉਂਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ। ਜਹਾਨ ਖਾਨ ਆਪ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਫੌਜ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਗੋਹਲਵੜ ਦੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੰਘਾਂ ਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦੀ ਟੱਕਰ ਹੋਈ। ਅਫ਼ਗਾਨ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਉਹ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਲੱਗ ਕੇ ਮੈਦਾਨੋਂ ਭੱਜ ਨਿਕਲੇ। ਇਹਨੇ ਨੂੰ ਜਹਾਨ ਖਾਨ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਅਤਾਈ ਖਾਨ ਆਪਣੀ ਭਾਰੀ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਬਦਲ ਗਈ। ਇਸ ਘਮਸਾਨ ਦੀ ਜੰਗ ਅੰਦਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਿੰਘ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਿੰਘ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਧੱਕਦੇ-ਧੱਕਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਚਾਟੀਵਿੰਡ ਦਰਵਾਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੁੱਜ ਗਏ। ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ 18 ਸੇਰ ਕੱਚੇ ਦਾ ਦੋ-ਧਾਰਾ ਖੰਡਾ ਖੜਕਾਉਂਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਦੀ ਨੀਂਦ ਸੁਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਖ਼ਤ ਜਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਅਫ਼ਗਾਨ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਇੱਕ ਕਮਾਂਡਰ ਅਮਾਨ ਖਾਨ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ ਤੇ ਬਾਬਾ ਜੀ 'ਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਅੱਗੋਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਵਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਾਂਝੇ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਮੁਗ਼ਲ ਕਮਾਂਡਰ ਨੂੰ ਤਾਂ ਥਾਂ 'ਤੇ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੌਣ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਘਾਤਕ ਘਾਉ ਲੱਗਾ, ਸੀਸ ਨੂੰ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦਾ ਆਸਰਾ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸਵਾ ਮਣ ਦਾ ਖੰਡਾ ਵਾਹੁੰਦਿਆਂ ਲੜਦੇ ਗਏ ਅਤੇ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਰਕਰਮਾਂ ਤਕ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਥੋਂ ਤਕ ਅੱਪੜਦਿਆਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਕਈ ਪਠਾਣ ਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਮਾਰ ਮੁਕਾਏ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਘਮਸਾਨ ਦੀ ਜੰਗ ਅੰਦਰ ਅਫ਼ਗਾਨ ਜਰਨੈਲਾਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਫੌਜ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਟੁੱਟ ਗਏ ਤੇ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਰਕਰਮਾਂ ਅੰਦਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ। == ਮੌਤ == ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਫੌਜ ਦੁਆਰਾ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ ਸੀ। 1757 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਫੌਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। 13 ਨਵੰਬਰ 1757 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦਾ ਟਕਰਾਅ ਹੋਇਆ,<ref>''History of the Sikhs, Volume I'' by [[Khushwant Singh]].</ref> ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਏ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਿਰ ਵੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name=deol>{{cite book| last = Deol| first = Harnik| title = Religion and Nationalism in India| publisher = Routledge| year = 2000| location = London and New York| isbn = 9780415201087| no-pp = true| page = The case of Punjab; 189 }}</ref> ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਦੋ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹਨ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਸਕਰਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰ ਵੱਢਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਲੜਦੇ ਰਹੇ, ਇੱਕ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਰਹੇ।<ref>Brosius, Christiane. ''Empowering Visions: The Politics of Representation in Hindu Nationalism''. 2005, page 40.</ref> ਇਸ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ, ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚਣ 'ਤੇ ਹੀ ਉਹ ਰੁਕੇ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਏ।[14] ਦੂਜੇ ਸੰਸਕਰਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਗਰਦਨ 'ਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਨਾਲ ਘਾਤਕ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰ ਵੱਢਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਝਟਕਾ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਨੇ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਇਆ, "ਤੁਸੀਂ ਪੂਲ ਦੇ ਘੇਰੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।" ਸਿੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ 15 ਕਿਲੋ (33 ਪੌਂਡ){{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਖੰਡਾ ਦੇ ਸਟਰੋਕ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ "ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ, ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਲਿਆ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ 1757 ਈ. ਦਾ ਬੰਦੀ-ਸੋਰ ਦਿਵਸ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ"।<ref>{{cite web|url=http://www.sikh-history.com/sikhhist/warriors/deep.html|title=Shaheed Baba Deep Singh|publisher=Santokh Singh Jagdev – Bed Time Stories-7.|access-date=2009-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090602004008/http://www.sikh-history.com/sikhhist/warriors/deep.html|archive-date=2 June 2009|url-status=dead}}</ref> ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਫੌਜ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਭੱਜਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ।<ref>{{cite book |last= Mahajan|first= Vidya Dhar |author-link=Vidya Dhar Mahajan |title= Muslim Rule in India |publisher= S.Chand |year= 1970 |location= New Delhi |no-pp= true|page= Rise and Growth of Sikh Power;240}}</ref> == ਵਿਰਾਸਤ == [[File:Photograph of Gurdwara Sri Baba Deep Singh Shaheed within the Golden Temple complex, Amritsar, Punjab, India, April 2023.jpg|thumb|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਦੀ ਫੋਟੋ, ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ, ਅਪ੍ਰੈਲ 2023]] ਉਹ ਸਥਾਨ ਜਿੱਥੇ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੀਸ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਸੀ, [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਉੱਥੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦਾ [[ਖੰਡਾ (ਤਲਵਾਰ)|ਖੰਡਾ]] (ਦੋਧਾਰੀ ਤਲਵਾਰ), ਜਿਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਖਰੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਅਜੇ ਵੀ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ]] ਵਿਖੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। == ਲੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਲੜਾਈਆਂ == * [[ਸਢੌਰੇ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਸਢੌਰਾ ਦੀ ਲੜਾਈ (1710)]] * [[ਚੱਪੜ ਚਿੜੀ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਚੱਪੜਚਿੜੀ ਦੀ ਲੜਾਈ (1710)]] * [[ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ|ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ (1710)]] * [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ (1757)]] == ਗੈਲਰੀ == <gallery> File:A watercolour painting depicting a headless Baba Deep Singh and fellow Sikh warriors shown fighting the hostile Afghan forces at the Battle of Amritsar (1757), circa 1880's.jpg|ਲਗਭਗ 1880 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ (1757) ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਸਿੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਚਿੱਤਰ File:Fresco of Deep Singh from Gurdwara Baba Atal.jpg|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਵਿਖੇ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ File:Akali Deep Singh.jpg|ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਚਿੱਤਰ File:Opening folio of a Guru Granth Sahib manuscript authored by Baba Deep Singh, currently located in Patna Sahib.png|ਹੁਣ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ, ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਬਾਣੀ File:Opening folio of a Dasam Granth manuscript authored by Baba Deep Singh.jpg|ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਬਾਣੀ </gallery> ==ਹੋਰ ਦੇਖੋ== *[[ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਾਦਤ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} ==ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ== *{{cite book |last=McLeod |first=W. H. |author-link=W. H. McLeod |title=Popular Sikh Art |year=1991 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-562791-6 |pages=38–39, 78 |url=https://books.google.com/books?id=ByXWAAAAMAAJ}} *{{cite book |last=Thāpar |first=K.S. |editor-last=Singh |editor-first=Harbans |editor-link=Harbans Singh |title=The Encyclopaedia of Sikhism: A–D |volume=1 |year=2002 |publisher=[[Punjabi University]] |isbn=978-81-7380-100-6 |pages=587–588 |edition=4th |entry=DĪP SIṄGH SHAHĪD, BĀBĀ (1682-1757)}} *{{cite book |author=Gupta, Hari Ram |author-link=Hari Ram Gupta |title=History of the Sikhs. Vol. IV: The Sikh Commonwealth or Rise and Fall of Sikh Misls |year=2001 |orig-year=1982 |publisher=[[Munshiram Manoharlal]] |isbn=978-81-215-0165-1 |pages=121–124 |url=https://books.google.com/books?id=S1wwAQAAIAAJ}} *{{cite book |last=Fenech |first=Louis E. |title=Martyrdom in the Sikh Tradition: Playing the "game of Love" |year=2000 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-564947-5 |pages=35, 39, 42, 44, 95–9, 100, 168, 169, 197–8, 233, 264, 272 |edition=1st |url=https://books.google.com/books?id=FI3XAAAAMAAJ}} *{{cite book |last1=Fenech |first1=Louis E. |last2=Singh |first2=Pashaura |author2-link=Pashaura Singh (Sikh scholar) |editor1-last=Raj |editor1-first=Selva J. |editor2-last=Harman |editor2-first=William P. |title=Dealing with Deities: The Ritual Vow in South Asia |year=2006 |publisher=[[State University of New York#SUNY Press|State University of New York Press]] |isbn=978-0-7914-6707-7 |pages=210–211 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Ov2oltTLinkC&pg=PA210 |chapter=Vows in the Sikh Tradition}} *{{cite book |last=Chopra |first=Radhika |title=Amritsar 1984: A City Remembers |year=2018 |publisher=[[Lexington Books]] |isbn=978-1-4985-7105-0 |pages=7–8, 55, 68–69 |url=https://books.google.com/books?id=1oVuDwAAQBAJ}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Commons category|Baba Deep Singh|ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1682]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]] id2j5fxhm9ikafnqr6fgjr80y0f8sg9 0 2791 840232 839980 2026-05-29T21:06:26Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840232 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ | native_name = ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ | native_name_lang = | image = ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ.jpg | caption = ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ | religious_affiliation = [[ਸਿੱਖੀ]] | location = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] | state = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | country = [[ਭਾਰਤ]] | map_type = India Punjab#India#Asia | map_size = 200 | coordinates = {{coord|31|37|12|N|74|52|35|E|region:IN-PB|display=inline,title}} | year_completed = 1589 (ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ), 1604 (ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ) {{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} | groundbreaking = ਦਸੰਬਰ 1581{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} | website = {{Official URL}} }} '''ਸਚਖੰਡ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ''' ਜਾਂ '''ਸ਼੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ''' ({{IPA-pa|dəɾbaːɾ saːh(ɪ)b}}; ਭਾਵ: ਰੱਬ ਦਾ ਘਰ) [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ|ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ]] ਹੈ।<ref name=eos>{{cite web |url= http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title= Harimandar |last1=Kerr |first1=Ian J.|website=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Patiala|access-date=1 July 2018}}</ref><ref>{{cite book|author=Eleanor Nesbitt|title=Sikhism: A Very Short Introduction|url=https://books.google.com/books?id=zD8SDAAAQBAJ|year=2005|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-280601-7|pages=67–69, 150}}</ref> ਇਹ [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=eos/>{{sfn|The Editors of Encyclopaedia Britannica|2014}} ਇਹ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਚੌਥੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ|ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ]] ਦੁਆਰਾ 1577 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਬਣਵਾਏ ਗਏ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।{{sfn|Louis E. Fenech|W. H. McLeod|2014|p=33}}{{sfn|Pardeep Singh Arshi|1989|pp=5–7}} ਇਸ ਦੀ ਨੀਂਹ 28 ਦਸੰਬਰ 1588 ਵਿੱਚ [[ਮੀਆਂ ਮੀਰ|ਸਾਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ]] ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ।{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41-42}} 1604 ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਨੇ ਇੱਥੇ [[ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ]] ਦੇ ਇੱਕ ਖਰੜੇ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ "ਅਠ ਸਠ ਤੀਰਥ" ਕਿਹਾ।<ref name="eos" /><ref name="Cole2004p7">{{harvnb|W. Owen Cole|2004|page=7}}</ref> ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1606 ਵਿੱਚ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ]] ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ|ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਧੰਨ ਧੰਨ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 1757, 1762 ਅਤੇ 1764 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਹਮਲਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਵੀ 1657 ਦੇ [[ਜਹਾਨ ਖ਼ਾਨ]] ਵਾਲੇ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਈ ਸੀ। ਅੱਜ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ [[ਬੁੰਗਾ]] ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਲੜੀਵਾਰ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪਾਠ ਚਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਚਖੰਡ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਰੂਪ 1764 ਵਿੱਚ [[ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ]] ਦੁਆਰਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। [["ਸਵਰਨ ਮੰਦਰ"]] ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਸੋਨੇ ਦੀ ਉਸ ਪਰਤ ਕਾਰਨ ਹੈ ਜੋ ਕਿ [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ 1830 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਚੜ੍ਹਾਈ ਸੀ। ਇਸ ਉੱਤੇ [[ਅਰਬ ਲੋਕ|ਅਰਬ]], [[ਭਾਰਤੀ]] ਅਤੇ [[ਯੂਰਪ|ਯੂਰਪੀ]] ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਾਫ ਝਲਕਦੇ ਹਨ। ਸਚਖੰਡ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਾਰਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਕਰਦੇ ਚਾਰ ਦੁਆਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਹਰ [[ਧਰਮ]], ਨਸਲ, ਫਿਰਕੇ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਦੇ [[ਲੰਗਰ]] ਵਿੱਚ ਹਰ ਮੁਲਕ, ਧਰਮ, ਜਾਤੀ, ਲਿੰਗ ਆਦਿ ਦੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਹਰ ਰੋਜ਼ [[ਲੰਗਰ|ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ]] ਛੱਕਦੇ ਹਨ। == ਨਾਮਕਰਨ == ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=eos/><ref>{{Cite book |last=Asher |first=Catherine Blanshard |url=https://books.google.com/books?id=3ctLNvx68hIC&pg=316 |title=Architecture of Mughal India |year=1992 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-26728-1 |page=316 |language=en |quote=Situated in the middle of an enormous tank connected to land via a long causeway, the shrine is known as Harimandir. |access-date=11 March 2022 |archive-date=1 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221101150152/https://books.google.com/books?id=3ctLNvx68hIC&pg=316 |url-status=live }}</ref> ਇਸ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ "ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਸ਼ਕ" ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਲਈ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Harmandir-Sahib">{{cite encyclopedia |title=Harmandir-Sahib |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |year=2014 |url=https://www.britannica.com/topic/Harmandir-Sahib |access-date=2 May 2018|archive-date=10 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310123229/https://www.britannica.com/topic/Harmandir-Sahib |url-status=live}}</ref> "ਹਰਿਮੰਦਰ" ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ: "ਹਰਿ", ਜਿਸ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿਦਵਾਨ "ਰੱਬ" ਵਜੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ,<ref name=eos/> ਅਤੇ "ਮੰਦਰ", ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ "ਘਰ" ਹੈ।{{sfn|Louis E. Fenech|W. H. McLeod|2014|p=146}} "ਸਾਹਿਬ" ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਅਕਸਰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book |last=McLeod |first=W.H. |title=Historical Dictionary of Sikhism |publisher=Rowman & Littlefield |year=2014 |isbn=978-1442236011 |page=269}}</ref> ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ "ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ" ਨਾਮ ਦੇ ਕਈ ਗੁਰਦੁਆਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੀਰਤਪੁਰ ਅਤੇ ਪਟਨਾ ਵਿੱਚ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਹਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹੈ।{{sfn|Henry Walker|2002|pp=95-98}}<ref>{{cite book|author=H. S. Singha|title=The Encyclopedia of Sikhism |url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C&pg=PA97 |year=2000 |publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-301-1|page=97}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨੀਂਹ 1577 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਟੱਕ ਲਾ ਕੇ ਰੱਖੀ। ਕੁਝ ਹਵਾਲਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਨੇੜੇ ਦੇ [[ਤੁੰਗ ਪਿੰਡ]] ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਪਾਸੋਂ ਖਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ ਜਦ ਕਿ ਕੁਝ ਹੋਰਨਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ [[ਅਕਬਰ]] ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ [[ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ]] ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਸਮੇਂ ਤੁਹਫੇ ਵਜੋਂ ਦਿਤੀ ਸੀ। ਜੋ ਇਸ ਸਰੋਵਰ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਨਗਰ ਵਸਿਆ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ, ਚੱਕ ਰਾਮਦਾਸ ਯਾ ਚੱਕ ਗੁਰੂ ਪਿਆ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰੋਵਰ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰਵਾਇਆ, ਸੰਤੋਖਸਰ ਤੇ ਰਾਮਸਰ ਦੇ ਤਾਲ ਖੁਦਵਾਏ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਬਣਵਾਇਆ, ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਤਰੱਕੀ ਕਰਦਾ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਬਣਵਾਇਆ ਅਤੇ [[ਕੌਲਸਰ]] ਤੇ [[ਬਿਬੇਕਸਰ]] ਦੇ ਤਾਲ ਖੁਦਵਾਏ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਹਦੂਦ ਵਿੱਚ [[ਲੋਹਗੜ੍ਹ]] ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਉੱਸਰਵਾਇਆ। 1635 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਏ ਤਾਂ ਤਕਰੀਬਨ 65 ਸਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ [[ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ]] ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਹੇਠ ਰਿਹਾ। 1699 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨ ਉਪਰੰਤ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਉਤਾਰ ਚੜਾਉ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੋਏ। 1765 ਵਿੱਚ ਮਿਸਲਾਂ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਕਾਇਮ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਕਈ ਮਿਸਲ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਆਪਣੇ ਬੁੰਗੇ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਕਟੜੇ ਯਾ ਹਲਕੇ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ ਜੋਕਿ ਵਪਾਰੀਆਂ ਤੇ ਦਸਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਤੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਸਨ। ਅਹਿਮ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਉੱਘਾ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਕਿ 1801 ਤੱਕ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਪਦਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਨੇ 1805 ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਜਮਾਇਆ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਤੋਪ ਤੇ ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਕਿਲੇ ਅਤੇ ਤੋਸ਼ੇਖਾਨੇ ਤੇ ਆਪਣਾ ਦਬਦਬਾ ਬਣਾ ਲਿਆ। 1815 ਵਿੱਚ [[ਰਾਮਗੜੀਆ]] ਕਿਲ੍ਹਾ ਹਥਿਆ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ 1820 ਵਿੱਚ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਤੇ ਕਨ੍ਹਈਆ ਮਿਸਲ ਨੂੰ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲੈਣ ਬਾਅਦ ਪੂਰਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਆ ਗਿਆ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕਿਲ੍ਹਾ [[ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ]] ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ, ਰਾਮ ਬਾਗ ਲਵਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਉੱਤੇ ਸੋਨਾ ਜੜਵਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਸਭ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਬੇਅੰਤ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਹ ਸਨਅਤੀ ਤੇ ਵਪਾਰਕ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। === ਉਸਾਰੀ === [[File:Ranjit Singh at Harmandir Sahib - August Schoefft - Vienna 1850 - Princess Bamba Collection - Lahore Fort.jpg|thumb|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਅਤੇ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਸੁਣ ਰਹੇ ਹਨ।]] ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਸੰਸਕਰਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਗਜ਼ਟੀਅਰ ਰਿਕਾਰਡ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੁੰਗ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਮਾਲਕਾਂ ਤੋਂ 700 ਰੁਪਏ ਦੇ ਸਿੱਖ ਦਾਨ ਨਾਲ ਖਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ, ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦਾਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾਨ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=eosramdas>{{cite web |author=G.S. Mansukhani |title=Encyclopaedia of Sikhism |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |publisher=Punjab University Patiala |access-date=19 January 2017 |archive-date=29 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729230458/http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |url-status=live }}</ref>{{sfn|Louis E. Fenech|W. H. McLeod| 2014|p=67}} [[File:The Golden Temple in 1840.png|thumb|ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਲਗਭਗ 1840]] 1581 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਉਸਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} ਉਸਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਅਤੇ ਸੁੱਕਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਸਾਲ ਲੱਗ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ।{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕੰਪਲੈਕਸ ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਅਰਵਿੰਦ-ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮੰਡੇਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਅਸਥਾਨ ਸੀ, ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪੁਲ ਸੀ ਜੋ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਅੰਤਮ ਟੀਚਾ ਇੱਕ ਸੀ,{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} 1589 ਵਿੱਚ, ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਕੁਝ ਸਰੋਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਫੀ ਸੰਤ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਬਹੁਲਵਾਦ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਹੈ।{{sfn|Louis E. Fenech|W. H. McLeod|2014|p=205}}<ref>{{cite book |title=State Formation and the Establishment of Non-Muslim Hegemony: Post-Mughal 19th-century Punjab |author=Rishi Singh |year=2015 |publisher=Sage Publications India |isbn=978-9351505044}} It is, however, possible that Mian Mir, who had close links to Guru Arjan, was invited and present at the time of the laying of the foundation stone, even if he did not lay the foundation stone himself.</ref> ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ ਵਰਗੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਖੁਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book |title=State Formation and the Establishment of Non-Muslim Hegemony: Post-Mughal 19th-century Punjab |author=Rishi Singh |year=2015 |publisher=Sage Publications India |isbn=978-9351505044}}</ref> ਉਦਘਾਟਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਰੋਵਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। 16 ਅਗਸਤ 1604 ਨੂੰ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਸੰਕਲਨ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ ਰੱਖੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਧ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।{{sfn|Nikky-Guninder Kaur Singh |2011|pp=34–35}} ਅਠ ਸਠ ਤੀਰਥ ("68 ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਅਸਥਾਨ"), ਪਰਕਰਮਾ (ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦਾ ਰਸਤਾ) ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਉੱਚੀ ਛੱਤਰੀ ਹੈ।<ref name=eos/><ref name="Cole2004p7"/><ref>{{cite book |author=Madanjit Kaur |title=The Golden Temple: Past and Present |location=Amritsar |publisher=Dept. of Guru Nanak Studies, Guru Nanak Dev University Press |year=1983 |page=174 |oclc=18867609 |url=http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPageContent.jsp?ID=2638&page=240&CategoryID=1&Searched=W3GX |access-date=2 September 2020 |archive-date=4 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204001403/http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPageContent.jsp?ID=2638&page=240&CategoryID=1&Searched=W3GX |url-status=live }}</ref> ਇਹ ਨਾਮ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਡਬਲਿਊ. ਓਵਨ ਕੋਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮੰਦਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨਾ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ 68 ਹਿੰਦੂ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਹ ਕਿ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਤੀਰਥ ਸਾਰੇ 68 ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।<ref name="Cole2004p6">{{harvnb|W. Owen Cole|2004|pages=6–9}}</ref>{{sfn|Pashaura Singh| Louis E. Fenech|2014|pp=435–436}} ਅਰਵਿੰਦ-ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮੰਡੈਅਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਹੋਣਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੇ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਇਕੱਠ ਬਿੰਦੂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ।{{sfn|Arvind-Pal Singh Mandair|2013|pp=41–42}} [[File:Golden Temple, Amritsar 03.jpg|thumb|ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਰ]] === ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਤੋਂ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਤੱਕ === ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫ਼ਕੀਰ ਸਾਂਈ ਮੀਂਆ ਮੀਰ (1550-1635) ਪਾਸੋਂ 28 ਦਸੰਬਰ 1588 ਨੂੰ ਰੱਖਵਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਕੰਮ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ (1534-1581) ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਹਵਾਲਿਆ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਤੁੰਗ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਪਾਸੋਂ ਖਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਦੁਸਰੇ ਪਾਸੇ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਵਲੋਂ [[ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ]] ਨੂੰ ਉਸ ਵਕਤ ਤੋਹਫੇ ਵਜੋਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਠੀਕ ਵਿੱਚਕਾਰ ਹੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਉਸਾਰੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਦੀ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ, 16 ਅਗਸਤ 1604 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪ ਕੀਤੀ ਸੀ। [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ]] ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਹਿਲਾ ਗ੍ਰੰਥੀ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਅਤੇ ਦੇਰ ਰਾਤ ਤੱਕ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਦੀ ਜੋ ਮਰਯਾਦਾ ਬੰਨ੍ਹੀ ਸੀ ਉਹ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਜਦ 1635 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਕਾ ਚੱਕ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਛੱਡ ਕੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਚਲੇ ਗਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਜਦ 1664 ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਆਏ ਤਾਂ ਨਵੇਂ ਵਾਰਸਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਕਰ ਲਏ। === ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੌਰਾਨ === ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ 1699 ਈਸਵੀ ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ [[ਭਾਈ ਭੁਪਾਲ ਸਿੰਘ]], [[ਭਾਈ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ]], [[ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ]], [[ਦਾਨ ਸਿੰਘ]], [[ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਨਾਲ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਭੇਜਿਆ।<ref>https://www.rozanaspokesman.in/opinion/special-article/130421/historical-day-of-creation-of-khalsa-panth.html</ref> 1709 ਤੋਂ 1765 ਵਿੱਚਲੇ ਵਰ੍ਹੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਬਹੁਤ ਉਥਲ ਪੁਥਲ ਵਾਲਾ ਸਨ। 1733 ਵਿੱਚ ਜਦ [[ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ]] ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿੱਧ [[ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ ਨਵਾਬੀ ਦੀ ਭੇਂਟ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਾਲੀ ਰੌਣਕ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਪਰ 1735 ਵਿੱਚ ਅਹਿਦਨਾਮਾ ਟੁੱਟ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਸਿਖਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਜੰਗਲਾਂ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਤੇ 1737 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਰਾਜਪੂਤ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਮੱਸੇ ਰੰਘੜ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਕੋਤਵਾਲ ਥਾਪ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। [[ਮੱਸਾ ਰੰਘੜ]] ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਪਵਿਤੱਰ ਥਾਂ ਨੂੰ ਹਰਮ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਅਪਮਾਨ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ [[ਮੀਰਾਂ ਕੋਟ]] ਦੇ [[ਭਾਈ ਮਤਾਬ ਸਿੰਘ]] ਤੇ ਮਾੜੀ ਕੰਬੋਕੇ ਦੇ [[ਭਾਈ ਸੁਖਾ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਭੇਸ ਵਟਾ ਕੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ ਮੱਸੇ ਰੰਘੜ ਦਾ ਸਿਰ ਜਾ ਵੱਢਿਆ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਡੇਰੇ ਪਰਤ ਆਏ। ਇਹ ਵਾਕਿਆ 11 ਅਗਸਤ 1740 ਦਾ ਹੈ। 1753 ਵਿੱਚ [[ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ]] ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਲਗਭਗ ਸੁਤੰਤਰ ਆਣਾ ਜਾਣਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਦਿੱਲੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਕੰਟ੍ਰੋਲ ਨਾਮ ਮਾਤਰ ਦਾ ਹੀ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਲਾ ਰਹੇ ਸੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ [[ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ]] ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} 1762 ਵਿੱਚ ਛੇਵੇਂ ਅਫਗਾਨ ਹੱਲੇ ਵੇਲੇ [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਰੂਦ ਨਾਲ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਦਿਵਾਲੀ ਵੇਲੇ ਸਿੱਖ ਫਿਰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। 1764 ਵਿੱਚ ਸਰਹਿੰਦ ਫ਼ਤਿਹ ਕਰਨ ਪਿਛੋਂ ਸਰਦਾਰ [[ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ]] ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੁੱਠ ਕੀਤਾ ਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਜ਼ਾਰੀ ਕੀਤਾ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਆਪਣੇ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਮਾਲ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਇਸ ਫ਼ੰਡ ਲਈ ਰਾਖਵਾਂ ਰਖਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਰਕਮ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾਂ ਕੋਲ ਜਮਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। [[ਸੁਰ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ]] ਦੇ [[ਭਾਈ ਦੇਸ ਰਾਜ]] ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਸੀਲ 'ਗੁਰੂ ਕੀ ਮੋਹਰ' ਦੇ ਦੀ ਦਿਤੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਫ਼ੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਸਤਵੇਂ ਹਮਲੇ ਵੇਲੇ 1 ਦਸੰਬਰ 1764 ਨੂੰ ਅਬਦਾਲੀ ਮਾਰ ਮਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸ੍ਰ: ਗੁਰਬਖਸ਼ ਹਿੰਘ ਨੇ 30 ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਉਸ ਦਾ ਡੱਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੱਕ ਗੁਰੂਦੁਆਰੇ ਦੀ ਪਵਿਤੱਰ ਇਮਾਰਤ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀ ਅੱਜ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਵਕਤ ਆਇਆ ਜੱਦ ਕੰਧਾਂ ਤੇ ਛੱਤ ਤੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰਦਾਰ ਜੜ੍ਹਤ ਤੇ ਨਕਾਸ਼ਕਾਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} == ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਬਾਹੀ ਅਤੇ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ == ਮੰਦਿਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਦੌਰਾਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ 1 ਤੋਂ 8 ਜੂਨ 1984 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ (ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ) ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਖਾੜਕੂ ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਕੋਡਨੇਮ ਸੀ। ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਕੋਲ ਸੀ।<ref name="TH_Mi6">{{cite news|title=RAW chief consulted MI6 in build-up to Operation Bluestar|url=http://www.thehindu.com/news/national/raw-chief-consulted-mi6-in-buildup-to-operation-bluestar/article5579516.ece|work=[[The Hindu]]|date=16 January 2014|access-date=31 January 2014|location=Chennai, India|first=Praveen|last=Swami|archive-url=https://web.archive.org/web/20140118044721/http://www.thehindu.com/news/national/raw-chief-consulted-mi6-in-buildup-to-operation-bluestar/article5579516.ece|archive-date=18 January 2014|url-status=live}}</ref> ਜੁਲਾਈ 1982 ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਨੇ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref>Khushwant Singh, A History of the Sikhs, Volume II: 1839–2004, New Delhi, Oxford University Press, 2004, p. 332.</ref><ref name="dnaindia.com">{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/india/report-operation-blue-star-india-s-first-tryst-with-militant-extremism-2270293|title=Operation Blue Star: India's first tryst with militant extremism|date=5 November 2016|work=DNA|access-date=29 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171103012225/http://www.dnaindia.com/india/report-operation-blue-star-india-s-first-tryst-with-militant-extremism-2270293|archive-date=3 November 2017|url-status=live}}</ref> ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਦਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਸਤਰਖਾਨਾ ਅਤੇ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਬਣਾ ਲਿਆ।<ref name="LA_accord">{{cite news |title=Sikh Leader in Punjab Accord Assassinated |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1985-08-21-mn-1021-story.html |access-date=14 June 2018 |agency=Times Wire Services |newspaper=LA Times|date=21 August 1985 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160129025949/http://articles.latimes.com/1985-08-21/news/mn-1021_1_sikh-militants |archive-date=29 January 2016 |url-status=live|quote=The Punjab violence reached a peak in June, 1984, when the army attacked the Golden Temple in Amritsar, the holiest Sikh shrine, killing hundreds of Sikh militants who lived in the temple complex, and who the government said had turned it into an armory for Sikh terrorism. }}</ref> 1 ਜੂਨ 1984 ਨੂੰ, ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਅਸਫਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਨਾਲ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਭਰ ਦੇ ਕਈ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite encyclopedia | title =India | encyclopedia = Encyclopædia Britannica | editor-last = Wolpert | editor-first = Stanley A. | year = 2009 }}</ref> 3 ਜੂਨ 1984 ਨੂੰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜੀ ਇਕਾਈਆਂ ਅਤੇ ਅਰਧ ਸੈਨਿਕ ਬਲਾਂ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। 5 ਜੂਨ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਝੜਪਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਹ ਲੜਾਈ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲੀ, ਜੋ 8 ਜੂਨ ਨੂੰ ਖਤਮ ਹੋਈ। ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਵੁੱਡਰੋਜ਼ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸਫਾਈ ਮੁਹਿੰਮ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref>{{cite book |last1=Kiessling |first1=Hein |title=Faith, Unity, Discipline: The Inter-Service-Intelligence (ISI) of Pakistan |date=2016 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-1849048637 |url=https://books.google.com/books?id=y_cgDgAAQBAJ&pg=PT146 |access-date=4 July 2020 |archive-date=8 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308155446/https://books.google.com/books?id=y_cgDgAAQBAJ&pg=PT146#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ਫੌਜ ਨੇ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਕੋਲ ਮੌਜੂਦ ਫਾਇਰਪਾਵਰ ਨੂੰ ਘੱਟ ਸਮਝਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਵਿੰਨ੍ਹਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲੇ ਚੀਨੀ-ਬਣੇ ਰਾਕੇਟ-ਪ੍ਰੋਪੇਲਡ ਗ੍ਰਨੇਡ ਲਾਂਚਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਟੈਂਕਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਾਲੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਤੋਂ ਐਂਟੀ-ਟੈਂਕ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨ-ਗਨ ਫਾਇਰ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। 24 ਘੰਟੇ ਦੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਫੌਜ ਨੇ ਮੰਦਰ ਕੰਪਲੈਕਸ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਫੌਜ ਲਈ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਅੰਕੜੇ 83 ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ 249 ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ।<ref>{{cite web |author= Varinder Walia |date= 20 March 2007 |url= http://www.tribuneindia.com/2007/20070320/punjab1.htm |title= Army reveals startling facts on Bluestar |work= Tribune India |access-date= 9 August 2009 |archive-date= 5 July 2009 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090705183849/http://www.tribuneindia.com/2007/20070320/punjab1.htm |url-status= live }}</ref> ਸਰਕਾਰੀ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, 1,592 ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਫੜਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 493 ਸੰਯੁਕਤ ਅੱਤਵਾਦੀ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਮਾਰੇ ਗਏ।<ref>{{cite book |title=White Paper on the Punjab Agitation |date=1984 |publisher=[[Shiromani Akali Dal]] and [[Government of India]] |page=169 |url=https://books.google.com/books?id=wqSAngEACAAJ&q=493 |access-date=4 July 2020 |archive-date=30 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330072248/https://books.google.com/books?id=wqSAngEACAAJ&q=493 |url-status=live }}</ref> ਸਰਕਾਰੀ ਦਾਅਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਫਸੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਢਾਲ ਵਜੋਂ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ।<ref>{{cite book |last1=Kiss |first1=Peter A. |title=Winning Wars amongst the People: Case Studies in Asymmetric Conflict |date=2014 |publisher=Potomac Books |isbn=978-1612347004 |page=100 |edition=Illustrated |url=https://books.google.com/books?id=uIY6AwAAQBAJ&pg=PA100 |access-date=4 July 2020 |archive-date=8 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308155349/https://books.google.com/books?id=uIY6AwAAQBAJ&pg=PA100#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ਐਸੋਸੀਏਟਿਡ ਪ੍ਰੈਸ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਪੱਤਰਕਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਚੇਲਾਨੀ, ਇਕਲੌਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਰਿਪੋਰਟਰ ਸਨ ਜੋ ਮੀਡੀਆ ਬਲੈਕਆਊਟ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੇ।<ref name=casualities3>{{cite news | last = Hamlyn |first =Michael | title = Amritsar witness puts death toll at 1000| page =7| work = The Times| date = 12 June 1984}}</ref> ਟੈਲੀਕਸ ਦੁਆਰਾ ਦਾਇਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡਿਸਪੈਚਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਖੂਨੀ ਕਾਰਵਾਈ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲੀ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਖ਼ਬਰਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ। ਦ ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼, ਦ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਲੰਡਨ ਅਤੇ ਦ ਗਾਰਡੀਅਨ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲੇ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਡਿਸਪੈਚ, ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਮੌਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਦੁੱਗਣੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਸੀ। ਡਿਸਪੈਚ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਿਆਨਕ ਬੰਦੂਕ-ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 780 ਅੱਤਵਾਦੀ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ 400 ਫੌਜੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ।<ref>{{cite news|title=Golden Temple Sikhs Surrender|url=https://www.theguardian.com/theguardian/1984/jun/07/fromthearchive|author=Eric Silver|work=The Guardian|date=7 June 1984|access-date=8 March 2021|archive-date=9 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210309164619/http://www.theguardian.com/theguardian/1984/jun/07/fromthearchive|url-status=live}}</ref> ਚੇਲਾਨੀ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹੋਣ ਦੇ ਸ਼ੱਕ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ "ਅੱਠ ਤੋਂ ਦਸ" ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਡਿਸਪੈਚ ਵਿੱਚ, ਚੇਲਾਨੀ ਨੇ ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ ਦਾ ਇੰਟਰਵਿਊ ਲਿਆ ਜਿਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਫੌਜ ਨੇ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪੋਸਟਮਾਰਟਮ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਕੋਈ ਪੋਸਟਮਾਰਟਮ ਜਾਂਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name=tiedandshot>{{cite news | last = Chellaney |first = Brahma | title = Sikhs in Amritsar 'tied up and shot'| work = The Times| date = 14 June 1984}}</ref> ਇਸ ਭੇਜੇ ਜਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਚੇਲੇਨੀ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰੈਸ ਸੈਂਸਰਸ਼ਿਪ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ, ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਨਫ਼ਰਤ ਅਤੇ ਮੁਸੀਬਤ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਦੇ ਦੋ ਦੋਸ਼, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ਧ੍ਰੋਹ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ,<ref>{{cite news| title =India is set to drop prosecution of AP reporter in Punjab Case| agency =Associated Press| page =5| work =The New York Times| date =14 September 1985| url =http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FB0F11FC3D5D0C778DDDA00894DD484D81| access-date =14 January 2009| archive-url =https://web.archive.org/web/20110102045846/http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FB0F11FC3D5D0C778DDDA00894DD484D81| archive-date =2 January 2011| url-status =live| df =dmy-all}}</ref> ਉਸਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਨੂੰ ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅੰਕੜਿਆਂ 'ਤੇ ਵਿਵਾਦ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite news| title = Indian Police Question Reporter on Amritsar| agency = Associated Press| work = The New York Times| date = 24 November 1984| url = https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9401E6DA1638F937A15752C1A962948260| access-date = 14 January 2009| archive-url = https://web.archive.org/web/20110103080208/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9401E6DA1638F937A15752C1A962948260| archive-date = 3 January 2011| url-status = live| df = dmy-all}}</ref> ਮੰਦਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਦੱਸਿਆ।<ref name=david>{{cite book | last = Westerlund | first = David | title = Questioning The Secular State: The Worldwide Resurgence of Religion in Politics. | url = https://archive.org/details/questioningsecul0000unse_s8a5 | publisher=C. Hurst & Co |year=1996 |page=1276 |isbn =978-1-85065-241-0 }}</ref> ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ;<ref name="IT_deserters">{{cite news |last1=Sandhu |first1=Kanwar |title=Sikh Army deserters are paying the price for their action |url=https://www.indiatoday.in/magazine/special-report/story/19900515-sikh-army-deserters-struggle-to-earn-livelihood-812580-1990-05-15 |access-date=19 June 2018 |publisher=India Today |date=15 May 1990 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180619214140/https://www.indiatoday.in/magazine/special-report/story/19900515-sikh-army-deserters-struggle-to-earn-livelihood-812580-1990-05-15 |archive-date=19 June 2018 |url-status=live }}</ref> ਕਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਿਵਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਕਾਰਵਾਈ ਤੋਂ ਪੰਜ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, 31 ਅਕਤੂਬਰ 1984 ਨੂੰ, ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਦੋ ਸਿੱਖ ਅੰਗ ਰੱਖਿਅਕਾਂ, ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="dnaindia.com"/> ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਮੌਤ 'ਤੇ ਜਨਤਕ ਰੋਸ ਨੇ 1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ 3,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{cite book|last=Singh|first=Pritam|title=Federalism, Nationalism and Development: India and the Punjab Economy|url=https://books.google.com/books?id=mQLDcjhNoJwC&pg=PR4|year=2008|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-45666-1|page=45|access-date=4 July 2020|archive-date=8 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240308155232/https://books.google.com/books?id=mQLDcjhNoJwC&pg=PR4|url-status=live}}</ref> 1984 ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ, ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਮੁਰੰਮਤ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਲੰਟੀਅਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੰਦਰ ਦੇ ਸਰੋਵਰ (ਸਰੋਵਰ) ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਿਕਾਸੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਫਾਈ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।<ref name=":25" /> ਇਸ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਸੈਂਕੜੇ ਘਰ ਢਾਹ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ "ਗਲਿਆਰਾ" (ਜਿਸਨੂੰ ਗਾਲਿਆਰਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨਾਮਕ ਅਹਾਤੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਗਲਿਆਰਾ ਬਣਾਇਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/amritsar/five-years-on-govt-yet-to-announce-closure-of-galliara-project-191665|title=Five years on, govt yet to announce closure of Galliara Project : The Tribune India|access-date=26 February 2023|archive-date=26 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230226214852/https://www.tribuneindia.com/news/archive/amritsar/five-years-on-govt-yet-to-announce-closure-of-galliara-project-191665|url-status=live}}</ref> ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜੂਨ 1988 ਵਿੱਚ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/sgpc-seeks-control-of-golden-temple-galliara-heritage-street-101627674792222.html|title=SGPC seeks control of Golden Temple galliara, heritage street|date=31 July 2021|website=Hindustan Times|access-date=26 February 2023|archive-date=26 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230226214848/https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/sgpc-seeks-control-of-golden-temple-galliara-heritage-street-101627674792222.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/golden-temple-galiara-haven-for-drug-addicts-cops-claim-no-info-2908745/|title=Golden Temple: Galiara haven for drug addicts, cops claim 'no info'|date=12 July 2016|access-date=26 February 2023|archive-date=26 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230226214854/https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/golden-temple-galiara-haven-for-drug-addicts-cops-claim-no-info-2908745/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/punjab/nanhi-chhaan-s-golden-temple-galliara-upkeep-contract-ends-562238|title=Nanhi Chhaan's Golden Temple 'galliara' upkeep contract ends : The Tribune India|access-date=26 February 2023|archive-date=26 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230226214848/https://www.tribuneindia.com/news/archive/punjab/nanhi-chhaan-s-golden-temple-galliara-upkeep-contract-ends-562238|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Golden temple's galiara, a picture of complete neglect |url=https://www.pressreader.com/india/hindustan-times-amritsar/20190124/281835759905392 |via=PressReader |access-date=26 February 2023 |archive-date=26 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230226214847/https://www.pressreader.com/india/hindustan-times-amritsar/20190124/281835759905392 |url-status=live }}</ref> ਦਸੰਬਰ 2021 ਵਿੱਚ, ਮੰਦਰ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਹਿਰਾਸ ਸਾਹਿਬ (ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ) ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੁੱਟ-ਕੁੱਟ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਰੇਲਿੰਗ ਤੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੰਦਰ ਦੀ ਕਾਪੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਈ ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕ ਲਈ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਘਾਤਕ ਸੱਟਾਂ ਲੱਗੀਆਂ।<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/amritsar/amritsar-youth-disrupt-religious-service-in-golden-temple/articleshow/88361638.cms|title=Amritsar: Youth disrupts religious service in Golden Temple|newspaper=Times of India|date=19 December 2021|accessdate=19 December 2021|first=Yudhvir|last=Rana|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219003839/https://timesofindia.indiatimes.com/city/amritsar/amritsar-youth-disrupt-religious-service-in-golden-temple/articleshow/88361638.cms|url-status=live}}</ref> 2023 ਦੇ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਧਮਾਕੇ 7 ਮਈ ਅਤੇ 9 ਮਈ 2023 ਨੂੰ ਹੋਏ ਸਨ।<ref>{{cite news |title=National Security Guard team at Amritsar twin blast site |url=https://www.aninews.in/news/national/general-news/national-security-guard-team-at-amritsar-twin-blast-site20230509091226/ |access-date=25 June 2023 |work=ANI News |date=9 May 2023 |archive-date=16 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516160640/https://www.aninews.in/news/national/general-news/national-security-guard-team-at-amritsar-twin-blast-site20230509091226/ |url-status=live }}</ref> == ਇਮਾਰਤ == [[ਤਸਵੀਰ:Sri Darbar Sahib.jpeg|thumb|ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲ੍ਹੋਂ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਖ਼ਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਵੀ ਉਸ ਵਕਤ ਹੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਇੱਕਠੇ ਹੀ 1570 ਈ: ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ 1577 ਈ: ਵਿੱਚ ਬਣ ਕੇ ਤਿਆਰ ਹੋਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਨੀਂਹ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਹਜ਼ਰਤ [[ਮੀਆਂ ਮੀਰ]] ਦੁਆਰਾ 3 ਜਨਵਰੀ 1588 ਵਿੱਚ ਰੱਖਵਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਖ਼ੁਦ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ]], [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]], [[ਭਾਈ ਸਾਹਲੋ]] ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸੱਚੇ ਸਿੱਖਾ ਨੇ ਦਿੱਤਾ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਉੱਚੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੀਵੀਂ ਥਾਂ ਤੇ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰ ਆਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਜਾਉਣ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਰਸਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਚਾਰਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾ ਵੱਲ੍ਹ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰੱਖਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰ ਜਾਤ, ਧਰਮ, ਮੁਲਕ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਧਰਮ ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਅਗਸਤ-ਸਤੰਬਰ 1604 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਪਹਿਲੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਪਣਾ ਤੀਰਥ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ 67 ਫੁੱਟ ਦੇ ਵਰਗ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵੀ 40.5 ਫੁੱਟ ਦਾ ਵਰਗ ਹੈ। ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ (ਪੂਰਬ, ਪੱਛਮ, ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਦੱਖਣ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ। [[ਦਰਸ਼ਨੀ ਮਹਿਰਾਬ ਪੁੱਲ]] ਦੇ ਇੱਕ ਅੰਤ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਹਰ ਮਹਿਰਾਬ 10 ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਅਤੇ 8 ਫੁੱਟ 6 ਇੰਚ ਚੋੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਦਰਵਾਜ਼ਿਆ ਤੇ ਸੋਹਣੀ ਕਲਾਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੁੱਲ ਦੇ ਵਲ ਨੂੰ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਲ 202 ਫੁੱਟ ਲੰਬਾ ਅਤੇ 21 ਫੁੱਟ ਚੋੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਪੁੱਲ 13 ਫੁੱਟ ਚੋੜ੍ਹੀ ਪਰਦਕਸ਼ਣਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਦੀ ਪੌੜੀ ਤਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਦੀ ਪੌੜੀ ਦੇ ਪਹਿਲੀ ਪੌੜੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਤਿੰਨ ਮੰਜਲਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਮੰਜਲ ਪੁੱਲ ਵਲ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਹਿਰਾਬਾ ਨਾਲ ਸਜਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਮੰਜਲ ਦੀ ਛੱਤ 26 ਫੁੱਟ 9 ਇੰਚ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਦੂਸਰੀ ਮੰਜਲ ਤੇ ਸਿਖਰ ਤੇ 4 ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਬੰਨ੍ਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਰਾਂ ਕੋਨਿਆ ਤੇ ਮੰਮਟੀਆ ਲੱਗੀਆ ਹੋਈਆ ਹਨ। ਤੀਸਰੀ ਮੰਜਲ ਦੇ ਤਿੰਨ ਦਰਵਾਜੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹਰ ਵਕਤ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਜਲ ਦੇ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਗੁੰਬਦ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਪੰਕਜ ਦੀ ਪੰਖੜੀਆਂ ਦੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਲਟੇ ਪੰਕਜ ਦੇ ਉੱਪਰ 'ਕਲਸ਼' ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੀ ਛੱਤਰੀ ਨਾਲ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਮੁਸਲਿਮ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਇਮਾਰਤ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਇਮਾਰਤਾ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[File:Golden Temple Amritsar Gurudwara.jpg|thumb|Golden Temple Amritsar Gurudwara|ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਮੁੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ]] [[File:Sajda at Golden temple.jpg|thumb|Sajda at Golden temple|ਸਜਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ ਵਿਖੇ(ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ)]] == ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਹਿਬਾਨ (38) == ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੋ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ: #ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ #ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਸੰਤ ਗੋਪਾਲ ਦਾਸ ਜੀ ਉਦਾਸੀ #ਭਾਈ ਚੰਚਲ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਆਤਮਾ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਫਤਹਿ ਸਿੰਘ #ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਲਾਸਵਾਲੀਆ #ਮਹੰਤ ਮੂਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ( ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਾਲੇ ) #ਗਿਆਨੀ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਭਾਈ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਅੱਛਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਸੁਖਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਸੁਲਤਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੈਡ ਗ੍ਰੰਥੀ #ਗਿਆਨੀ ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਰਾਜਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਪਰਵਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ #ਗਿਆਨੀ ਕੇਵਲ ਸਿੰਘ ਜੀ<ref>{{Cite web |date=2025-03-24 |title=Granthis of Sri Darbar Sahib Amritsar: |url=https://www.sikhnet.com/news/granthis-sri-darbar-sahib-amritsar |access-date=2026-03-22 |website=SikhNet |language=en}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਸ਼੍ਰੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਾਰਾਇਣੀ ਸਵਰਣ ਮੰਦਰ]] * [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] 6uofqb9q8q4b5j467k03uxh1v8d89ll 0 12002 840187 750015 2026-05-29T19:34:58Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840187 wikitext text/x-wiki {{Hatnote|ਇਹ ਲੇਖ ਅੰਕ ਜਾਂ ਸੰਖਿਆ ਲਈ ਹੈ। ਸਾਲ ਲਈ [[1 ਈਸਵੀ]], ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਰਤੋਂਆਂ, ਦੇਖੋ [[ਇੱਕ (ਗੁੰਝਲ-ਖੋਲ੍ਹ)]]}} '''1''' ('''ਇੱਕ''') ਇੱਕ [[ਸੰਖਿਆ]] ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਜਾਂ ਇਕੋ ਇਕਾਈ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। 1 ਇੱਕ [[ਹਿੰਦਸਾ|ਸੰਖਿਆਤਮਕ ਅੰਕ]] ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਜਾਂ [[ਨਾਪ-ਤੋਲ|ਮਾਪ]] ਦੀ ਇੱਕ [[ਮਾਪ ਇਕਾਈਆਂ|ਇਕਾਈ]] ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਇਕਾਈ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦਾ ਇੱਕ ਰੇਖਾ ਖੰਡ, 1 ਦੀ [[ਲੰਬਾਈ]] ਦਾ ਇੱਕ ਰੇਖਾ ਖੰਡ ਹੈ। ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਜ਼ੀਰੋ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਨੈਗੇਟਿਵ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 1 ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪੂਰਨ ਅੰਕ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ [[ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਖਿਆ|ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਖਿਆਵਾਂ]] ਦੇ ਅਨੰਤ ਕ੍ਰਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ [[2]], ਹਾਲਾਂਕਿ ਹੋਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ 1 ਦੂਜੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਖਿਆ ਹੈ, [[0 (ਅੰਕ)|0]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ। 1 ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਗਣਿਤਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇੱਕ ਗੁਣਾਤਮਕ ਪਛਾਣ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਕਿ 1 ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕੋਈ ਵੀ ਸੰਖਿਆ ਇੱਕੋ ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜੇਕਰ 1 ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕੱਢੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਉੱਨਤ ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਗੁਣਾਤਮਕ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਅਕਸਰ 1 ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਕੋਈ ਸੰਖਿਆ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ। 1 ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਦੁਆਰਾ [[ਅਭਾਜ ਸੰਖਿਆ]] ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਤੱਕ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, 1 ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ [[ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਖਿਆ|ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਖਿਆਵਾਂ]] ਵਿਚਕਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਸੰਭਵ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਸੰਖਿਆ ਦੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਗਣਿਤਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੇ ਵਿਗਿਆਨ ਤੋਂ ਖੇਡਾਂ ਤੱਕ ਦੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ, ਮੋਹਰੀ, ਜਾਂ ਚੋਟੀ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== {{Commons and category|1 (number)|1 (number)}} *[[−1]] *[[+1 (ਗੁੰਝਲ-ਖੋਲ੍ਹ)]] *[[ਇੱਕ (ਸ਼ਬਦ)]] == ਹਵਾਲੇ== {{reflist|2}} ==ਸਰੋਤ== {{refbegin}} *{{Cite book |last=Awodey |first=Steve |author-link=Steve Awodey |title=Category Theory |url=https://books.google.com/books?id=UCgUDAAAQBAJ&pg=PA33 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford, UK |year=2010 |edition=2 |pages=xv, 1–336|isbn=978-0-19-958-736-0 |zbl=1291.00036}} *{{Cite book |last= Blokhintsev |first=D. I.| title=Quantum Mechanics| year=2012 |url={{Google books|9_nwCAAAQBAJ|page=PA35|plainurl=yes}}}} *{{Cite journal |last1=Caldwell |first1=Chris K. |last2=Xiong |first2=Yeng |title=What is the smallest prime? |url=https://www.emis.de///journals/JIS/VOL15/Caldwell1/cald5.html |journal=[[Journal of Integer Sequences]] |publisher=[[University of Waterloo]] [[David R. Cheriton School of Computer Science]] |volume=15 |issue=9, Article 12.9.7 |location=Waterloo, CA |year=2012 |pages=1–14 |mr=3005530 |zbl=1285.11001}} *{{cite book |last=Chrisomalis|first=Stephen|title=Numerical Notation: A Comparitive History|publisher=Cambridge University Press|year=2010|location=New York|isbn=978-0-521-87818-0|doi=10.1017/CBO9780511676062|url=https://doi.org/10.1017/CBO9780511676062}} *{{cite book |last1=Conway |first1=John H. |last2=Guy| first2=Richard K.| title=''The Book of Numbers''|publisher=Copernicus Publications| location=New York| year=1996| isbn=0614971667| doi=10.1007/978-1-4612-4072-3| url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-1-4612-4072-3}} *{{Cite book |last=Cullen |first=Kristin |title=Layout Workbook: A Real-World Guide to Building Pages in Graphic Design |url=https://books.google.com/books?id=d2M_I7EXu0UC&pg=PA93 |publisher=Rockport Publishers |location=Gloucester, MA |year=2007 |pages=1–240 |isbn=978-1-592-533-527}} *{{Cite book |last1=Gaitsgory |first1=Dennis |author1-link=Dennis Gaitsgory |last2=Lurie |first2=Jacob |author2-link=Jacob Lurie |title=Weil's Conjecture for Function Fields (Volume I) |url=https://press.princeton.edu/books/paperback/9780691182148/weils-conjecture-for-function-fields |publisher=[[Princeton University Press]] |series=Annals of Mathematics Studies |volume=199 |year=2019 |location=Princeton |pages=viii, 1–311 |isbn=978-0-691-18213-1 |mr=3887650 |zbl=1439.14006 |doi=10.2307/j.ctv4v32qc }} *{{Cite book |first=Achyut S. |last=Godbole |url={{GBurl|id=SN_46YHs27MC|p=34}} |title=Data Comms & Networks |year=2002 |publisher=Tata McGraw-Hill Education |isbn=978-1-259-08223-8 }} *{{cite book|first1=Ronald L.|last1=Graham|author1-link=Ronald Graham |first2=Donald E.|last2=Knuth|author2-link=Donald Knuth|first3=Oren|last3=Patashnik|author3-link=Oren Patashnik|date=1988|title=Concrete Mathematics|publisher=Addison-Wesley|location=Reading, MA|isbn=0-201-14236-8|title-link=Concrete Mathematics}} *{{Cite book |last=Halmos |first=Paul R. |author-link=Paul Halmos |title=Naive Set Theory |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-1-4757-1645-0 |series=[[Undergraduate Texts in Mathematics]] |publisher=[[Springer Science & Business Media|Springer]] |year=1974 |pages= vii, 1–104 |doi=10.1007/978-1-4757-1645-0 |isbn=0-387-90092-6 |mr=0453532}} *{{Cite book |last1=Hindley |first1=J. Roger |author1-link=J. Roger Hindley |first2=Jonathan P. |last2=Seldin |title=Lambda-Calculus and Combinators: An Introduction |url=https://books.google.com/books?id=9fhujocrM7wC&pg=PA48 |publisher=[[Cambridge University Press]] |edition=2nd |location=Cambridge, UK |year=2008 |pages=xi, 1–358 |isbn=978-1-139-473-248 |mr=2435558}} *{{Cite book |first=Andrew |last=Hodges |author-link=Andrew Hodges |title=One to Nine: The Inner Life of Numbers |url=https://books.google.com/books?id=5WErLc4rwm8C&pg=PA14 |publisher=[[W. W. Norton & Company]] |location=New York, NY |year=2009 |pages=1–330 |isbn=9780385672665 |s2cid=118490841}} *{{Cite book |first1=Roger A. |last1=Horn |first2=Charles R. |last2=Johnson| author2-link= Charles Royal Johnson | title=Matrix Analysis | publisher=Cambridge University Press|year= 2012|isbn=9780521839402|page=8|url=https://books.google.com/books?id=5I5AYeeh0JUC&pg=PA8|contribution=0.2.8 The all-ones matrix and vector}}. *{{Cite book |last1=Huddleston |first1=Rodney D. |last2=Pullum |first2=Geoffrey K. |last3=Reynolds |first3=Brett |author1-link=Rodney Huddleston |author2-link=Geoffrey K. Pullum |title=A student's Introduction to English Grammar |url=https://www.cambridge.org/highereducation/books/a-students-introduction-to-english-grammar/EB0ABC6005935012E5270C8470B2B740#overview |publisher=[[Cambridge University Press]] |edition=2nd |location=Cambridge |year=2022 |pages=1–418|isbn=978-1-316-51464-1 |oclc= 1255524478 }} *{{Cite book |last=Hurford |first=James R. |author-link=James R. Hurford |title=Grammar: A Student's Guide |url=https://books.google.com/books?id=ZaBKd8pT6kgC&pg=PA23 |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge, UK |year=1994 |pages=1–288|isbn=978-0-521-45627-2 |oclc=29702087}} *{{Cite journal |last= Kottwitz |first= Robert E. |author-link=Robert Kottwitz |title=Tamagawa numbers |url= https://archive.org/details/sim_annals-of-mathematics_1988-05_127_3/page/629 |journal=[[Annals of Mathematics]] |volume=127 |issue=3 |series=2 |publisher=[[Princeton University]] & the [[Institute for Advanced Study]] |location=Princeton, NJ |year=1988 |pages=629–646 |doi= 10.2307/2007007 |jstor=2007007 |mr= 0942522 }} *{{Cite book |editor-last=Miller |editor-first=Steven J. |editor-link=Steven J. Miller |title=Benford's law: theory and applications |url=https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691147611/benfords-law |publisher=[[Princeton University Press]] |location=Princeton, NJ |date=2015 |pages=xxvi, 1–438 |isbn=978-0-691-14761-1 |mr=3408774 }} *{{Cite book |last=Olson |first=Roger |title=The Essentials of Christian Thought: Seeing Reality through the Biblical Story |url=https://archive.org/details/essentialsofchri0000olso |publisher=Zondervan Academic |location=Grand Rapids, MI |year=2017 |pages=[https://archive.org/details/essentialsofchri0000olso/page/n2 1]–252|isbn=9780310521563 }} *{{Cite book |last= Peano |first= Giuseppe |author-link= Giuseppe Peano |title=Arithmetices principia, nova methodo exposita |trans-title=The principles of arithmetic, presented by a new method |url= https://archive.org/details/arithmeticespri00peangoog |url-access=registration |others=An excerpt of the treatise where Peano first presented his axioms, and recursively defined arithmetical operations. |publisher= Fratres Bocca |location=Turin |year= 1889 |pages=xvi, 1–20 |jfm=21.0051.02}} *{{Cite book |last=Peano |first=Giuseppe |author-link= Giuseppe Peano |title=Formulario Mathematico |trans-title=Mathematical Formulary |url=https://archive.org/details/formulairedemat04peangoog/page/n8/mode/2up |url-access=registration |edition=V |publisher=Fratres Bocca |location=Turin |year=1908 |pages=xxxvi, 1–463 |jfm=39.0084.01}} *{{Cite book |first=C. Edward |last=Sandifer |title=How Euler Did It |url=https://books.google.com/books?id=sohHs7ExOsYC&pg=PA59 |publisher=[[Mathematical Association of America]] |series=The MAA Euler Celebration |volume=III |location=Washington, DC |year=2007 |pages=1–237 |isbn=978-0-88385-563-8 |mr=2321397}} *{{Cite book |last=Sierpiński |first=Wacław |author-link=Wacław Sierpiński |title=Elementary Theory of Numbers |url=https://books.google.com/books?id=ktCZ2MvgN3MC&pg=PA245 |publisher=[[Elsevier]] |series=North-Holland Mathematical Library |volume=31 |edition=2nd |year=1988 |pages=1–513 |isbn=978-0-08-096019-7 |mr=930670 }} *{{Cite book |first=John |last=Stillwell |author-link=John Stillwell |title=Elements of Algebra: Geometry, Numbers, Equations |url=https://books.google.com/books?id=jWgPAQAAMAAJ |year=1994 |publisher=[[Springer-Verlag]] |pages=xi, 1–181 |isbn=9783540942900 |mr=1311026 |zbl=0832.00001}} *{{Cite book |first1=Kelvin |last1=Sung |first2=Gregory |last2=Smith |year=2019 |title=Basic Math for Game Development with Unity 3D: A Beginner's Guide to Mathematical Foundations|url={{Google books|dxnCDwAAQBAJ|plainurl=yes}}}} {{refend}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਣਿਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਕ]] d68uajpgrm92mfysv8lnncinfmcav2k 0 12980 840228 837937 2026-05-29T20:55:37Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840228 wikitext text/x-wiki [[File:CollageFisica.jpg|300px|thumb|ਭੌਤਿਕੀ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਉਦਾਹਰਨਾਂ]] '''ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ''' ({{lang-grc|φυσική (ἐπιστήμη)|phusikḗ (epistḗmē)|ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਗਿਆਨ}}, {{lang|grc|φύσις}} ''phúsis'' "ਕੁਦਰਤ"<ref name="etymonline-physics">{{cite web |title=physics |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=physics&allowed_in_frame=0 |work=[[Online Etymology Dictionary]] |accessdate=2016-11-01}}</ref><ref name="etymonline-physic">{{cite web |title=physic |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=physic&allowed_in_frame=0 |work=[[Online Etymology Dictionary]] |accessdate=2016-11-01}}</ref><ref name="LSJ">{{LSJ|fu/sis|φύσις}}, {{LSJ|fusiko/s|φυσική}}, {{LSJ|e)pisth/mh|ἐπιστήμη|ref}}</ref>) ਉਹ [[ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ]] ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਪਦਾਰਥ]] ਦਾ ਅਧਿਐਨ<ref name="feynmanleightonsands1963-atomic"> ''[[ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਫੇਨਮੈਨ ਲੈਕਚਰਜ਼ ਔਨ ਫਿਜ਼ਿਕਸ]]''ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, [[ਰਿਚਰਡ ਫੇਨਮੈਨ]] ਸਿੰਗਲ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵਧਣ ਫੁੱਲਣ ਵਾਲੇ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਐਟੌਮਿਕ ਥਿਊਰੀ|ਐਟੌਮਿਕ ਪਰਿਕਲਪਨਾ]] ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿ: "ਜੇਕਰ, ਕਿਸੇ ਉਥਕ-ਪੁਥਲ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੀ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇੱਕ ਵਾਕ ਬਚਾ ਲਓ [...] ਕਿਹੜੀ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਕੁੱਝ ਕੁ ਸ਼ਬਦਾੰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਰੱਖ ਸਕਦੀ ਹੋਵੇਗੀ? ਮੇਰਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇਹ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ [...] ਕਿ ''ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਐਟਮਾਂ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ – ਜੋ ਅਜਿਹੇ ਛੋਟੇ ਕਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਲੇ ਦੁਆਲ਼ੇ ਨਿਰੰਤਰ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਸਫਰ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਓਦੋਂ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਦੂਰੀ ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ, ਪਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਰਾਂ ਧੱਕਦੇ ਹਨ'' ..." {{harv|Feynman|Leighton|Sands|1963|p=I-2}}</ref> ਅਤੇ ਇਸਦੀ [[ਗਤੀ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਗਤੀ]] ਅਤੇ [[ਐਨਰਜੀ]] ਅਤੇ [[ਫੋਰਸ]] ਵਰਗੇ ਸਬੰਧਤ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਰਾਹੀਂ ਇਸਦਾ ਵਰਤਾਓ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।<ref name="maxwell1878-physicalscience">"ਭੌਤਿਕੀ ਵਿਗਿਆਨ ਗਿਆਨ ਦਾ ਉਹ ਵਿਭਾਗ ਹੈ ਜੋ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਜਾਂ, ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮਿਤ ਲੜੀਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" {{harv|Maxwell|1878|p=9}}</ref> ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ, ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਵ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਹੈ ਕਿ [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ]] ਕਿਵੇਂ ਵਰਤਾਓ ਕਰਦਾ ਹੈ।{{efn|ਸ਼ਬਦ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਭੌਤਿਕੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੋਂਦ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਹਰੇਕ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਦੀ ਸੰਪੂਰਣਤਾ, ਪਦਾਰਥ ਦੀਆਂ ਸਭ ਕਿਸਮਾਂ, ਐਨਰਜੀ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ, ਅਤੇ ਭੌਤਿਕੀ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਸਥਿਰਾਂਕ ਜੋ ਭੌਤਿਕੀ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ, ਸ਼ਬਦ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਜਰਾ ਵੱਖਰੇ ਸੰਦ੍ਰਭਿਕ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ [[ਕੌਸਮੌਸ]] ਜਾਂ [[ਸੰਸਾਰ (ਸੰਸਾਰ)|ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੰਸਾਰ]] ਵਰਗੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।}}<ref name="youngfreedman2014p1">"ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾੰ ਵਿੱਚ ਕੈਮਿਸਟ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ ਜੋ ਮੌਲੀਕਿਊਲਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪੇਲਔਂਟੌਲੌਜਿਸਟ (ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਵਿਗਿਆਨੀ) ਜੋ ਇਹ ਪੁਨਰ-ਬਣਤਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਡਾਈਨਾਸੋਰ ਕਿਵੇਂ ਤੁਰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਕਲਾਈਮੈਟੌਲੌਜਿਸਟ ਜੋ ਇਹ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨਸਾਨੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਤੇ ਸਾਗਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਸਾਰੀ ਇੰਜਨਿਅਰਿੰਗ ਅਤੇ ਟੈਕਨੌਲੌਜੀ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਹਨ। ਕੋਈ ਇੰਜਨਿਅਰ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮਝੇ ਬਗੈਰ ਇੱਕ ਅੰਤਰ-ਗ੍ਰਹਿ ਸਪੇਸਕ੍ਰਾਫਟ, ਕੋਈ ਫਲੈਟ ਸਕਰੀਨ ਟੀਵੀ ਡਿਜਾਈਨ ਜਾਂ ਚੰਗੇਰੀ ਚੂਹੇਦਾਨੀ ਤੱਕ ਬਣਾਉਣੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ। (...) ਤੁਸੀਂ ਦੇਖ ਸਕੋਗੇ ਕਿ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ, ਸਾਡੇ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੇ ਸਵਾਲ ਪ੍ਰਤਿ ਇਨਸਾਨੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਇੱਕ ਮੀਲ-ਪੱਥਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ।{{harvnb|Young|Freedman|2014|p=1}}</ref><ref name="youngfreedman2014p2">"ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਇੱਕ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ। ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਨਮੂਨੇ ਖੋਜਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸਬੰਧਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਣ।"{{harvnb|Young|Freedman|2014|p=2}}</ref><ref name="holzner2003-physics">"Physics is the study of your world and the world and universe around you." {{harv|Holzner|2006|p=7}}</ref> ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਪੁਰਾਤਨ [[ਅਕੈਡਮਿਕ ਵਿਸ਼ਾ|ਅਕੈਡਮਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਵਿੱਚ [[ਅਸਟ੍ਰੌਨੋਮੀ]] ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="krupp2003">{{harvnb|Krupp|2003}}</ref> ਆਖਰੀ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ, [[ਕੈਮਿਸਟਰੀ]], [[ਬਾਇਓਲੌਜੀ]], ਅਤੇ [[ਗਣਿਤ]] ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ [[ਕੁਦਰਤੀ ਫਿਲਾਸਫੀ]] ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ [[ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਇੰਨਕਲਾਬ]] ਦੌਰਾਨ, [[ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ]]ਾਂ ਆਪਣੇ ਖੁਦ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਨਿਰਾਲੇ [[ਰਿਸਰਚ]] ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।{{efn|[[ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਵਿਧੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ|ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਵਿਧੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ]] ਵਿੱਚ [[ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਬੈਕਨ]] ਦਾ 1620 ਦਾ ''[[ਨੋਵੁਮ ਔਰਗਾਨੁਮ]] ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ।<ref name="Cajori1917">{{harvnb|Cajori|1917|pp=48–49}}</ref>}} ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਰਿਸਰਚ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ [[ਅੰਤਰਵਿਸ਼ਾਤਮਿਕ|ਅੰਤਰ ਵਿਸ਼ਾਤਮਿਕ]] ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ [[ਬਾਇਓਫਿਜ਼ਿਕਸ]] ਅਤੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਕੈਮਿਸਟਰੀ]], ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ [[ਡਿਮਾਰਕੇਸ਼ਨ ਸਮੱਸਿਆ|ਠੋਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ]] ਨਹੀਂ ਹਨ। ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਵੇ ਵਿਚਾਰ ਅਕਸਰ ਹੋਰ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਕੈਨਿਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ<ref name="youngfreedman2014p1" /> ਜਦੋਂ ਗਣਿਤ ਅਤੇ [[ਫਿਲਾਸਫੀ]] ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਸਰਚ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਸਤੇ ਖੁੱਲਦੇ ਹਨ। '''ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ''' ਜਾਂ ਭੌਤਿਕੀ, ਕੁਦਰਤ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ। ਭੌਤਿਕੀ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਊਰਜਾ ਵਿਸ਼ੇ ਸਬੰਧੀ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ [[ਊਰਜਾ]] ਦੇ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਦਾਰਥ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਵਿਵੇਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਕਿਰਤਕ ਜਗਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਪਰਿਕਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਥਾਨ, ਕਾਲ, ਰਫ਼ਤਾਰ, ਪਦਾਰਥ, ਬਿਜਲਈ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਵੱਟ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਵਿਸ਼ੇ ਇਸ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਭਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਸਮੁੱਚੇ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਦਰਯੋਗ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਹਰ ਇੱਕ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸੀਮਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ੇ ਵੱਧ-ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਿੱਧੇ ਹੀ ਭੌਤਿਕੀ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਤਥਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅਜਿਹੀਆਂ ਨਵੀਆਂ [[ਟੈਕਨੌਲੌਜੀ|ਤਕਨੀਕਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ ਕਰਕੇ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੁੀ ਹੈ ਜੋ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੇਟਿਜ਼ਮ]] ਜਾਂ [[ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਫਿਜ਼ਿਕਸ]] ਦੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸਾਂ ਨੇ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਨਵੇਂ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵੱਲ ਲਿਜਾਂਦਾ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਨਾਟਕੀ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਅਜਕੱਲ ਦੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ [[ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ]], [[ਕੰਪਿਊਟਰ]], [[ਘਰੇਲੂ ਯੰਤਰ]], ਅਤੇ [[ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਹਥਿਆਰ]];<ref name="youngfreedman2014p1" /> [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸਾਂ ਨੇ [[ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ]] ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵੱਲ ਲਿਜਾਂਦਾ, ਅਤੇ [[ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸਾਂ ਨੇ [[ਕੈਲਕੁਲਸ]] ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ। [[ਯੂਨਾਇਟਡ ਨੇਸ਼ਨਜ਼]] ਨੇ 2005 ਨੂੰ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਸਾਲ]] ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਭੌਤਿਕੀ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ ਕਿ [[ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਿਲਪਵਿਗਿਆਨ]] ਦੀ ਜਨਮਦਾਤੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਇਹ ਇਸ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸੰਪੂਰਨ ਸਾਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰੇਰਕ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਨੂੰ [[ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ]] ਦਾ ਅੰਗ ਮੰਨ ਕੇ ਕੁਦਰਤੀ [[ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ]] (ਨੈਚੁਰਲ ਫਿਲਾਸਫ਼ੀ) ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ 1870 ਈਸਵੀ ਦੇ ਲਗਭਗ ਇਸਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਨਾਮ ਭੌਤਿਕੀ ਜਾਂ ਫਿਜਿਕਸ ਦੁਆਰਾ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ ਵਿਗਿਆਨ ਉੱਨਤੀ ਕਰਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਗਰਗਣਨੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਸ ਤੋਂ ਅਨੇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ [[ਰਾਸਾਇਣਕ ਭੌਤਿਕੀ]], [[ਤਾਰਾ ਭੌਤਿਕੀ]], [[ਜੀਵ ਭੌਤਿਕੀ]], [[ਭੂਭੌਤਿਕੀ]], [[ਨਾਭਿਕ ਭੌਤਿਕੀ]], [[ਆਕਾਸ਼ੀ ਭੌਤਿਕੀ]] ਆਦਿ। ਭੌਤਿਕੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਊਰਜਾ ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਊਰਜਾ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਮੁਦਾਇ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰਕਰਿਆਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ ਜਾਂ ਵਧਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਊਰਜਾ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। [[ਐਲਬਰਟ ਆਈਨਸਟਾਈਨ|ਆਈਨਸਟਾਈਨ]] ਦੇ [[ਸਾਪੇਖਤਾ ਸਿਧਾਂਤ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਵੀ ਊਰਜਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਊਰਜਾ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਸੰਭਾਲ ਦੋਨਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਸੰਜੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਭੌਤਿਕੀ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। == ਇਤਿਹਾਸ == === ਪੁਰਾਤਨ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ === [[File:Senenmut-Grab.JPG|thumb|right|ਪੁਰਾਤਨ [[ਇਜਿਪਟੀਅਨ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ]] ਸਮਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਸਮਾਰਕ ਹੈ ਜਿਵੇਂ [[ਇਜਿਪਟ ਦੇ ਅਠਾਹਰਵੇਂ ਰਾਜਵੰਸ਼]] ਤੋਂ [[ਸੇਨਮਤ ਕਬਰ ਦੀ ਖਗੋਲਾਤਮਿਕ ਸੀਲਿੰਗ|ਸੇਨਮੁਤ ਦੀ ਕਬਰ ਦੀ ਛੱਤ]]]] [[ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ]] ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ [[ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ]] ਹੈ। 3000 BCE ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੱਭਿਅਤਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ [[ਸੁਮਾਰ]]ੀਅਨ, [[ਪੁਰਾਤਨ ਇਜਿਪਟ]]ੀਅਨ, ਅਤੇ [[ਇੰਦੁਸ ਵੈੱਲੀ ਸੱਭਿਅਤਾ]], ਸਭ ਇੱਕ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ [[ਸੂਰਜ]], [[ਚੰਦਰਮਾ]], ਅਤੇ [[ਤਾਰਾ|ਤਾਰਿਆਂ]] ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਮਝ ਰੱਖਦੀਆਂ ਸਨ। ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਅਕਸਰ ਪੂਜਾ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰੱਬਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਅਕਸਰ ਗੈਰ-ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਅਤੇ ਸਬੂਤਾਂ ਤੋਂ ਸੱਖਣੀਆਂ ਸਨ, ਫੇਰ ਵੀ ਇਹ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਨਿਰੀਖਣ ਬਾਦ ਦੇ [[ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਾਸਤੇ ਬੁਨਿਆਦ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਬਣੇ।<ref name="krupp2003"/> ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== {{Portal|Physics|Cosmology}} {{Wikipedia books}} {{Col-begin}}{{Col-break}} ;ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ * [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼]] * [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼]] * [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਅੰਤਿਕਾ]] * [[ਬੁਨਿਆਦੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਫਾਰਮੂਲਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਬੁਨਿਆਦੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਫਾਰਮੂਲੇ]] * [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਭੌਤਿਕ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਮੁੱਢਲੇ ਅਤੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਸੀਮਾ]] * [[ਭੌਤਿਕ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਲਤਾ]] * [[ਗਣਿਤ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਬੰਧ]] * [[ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸਾਂ ਦੀ ਸਮਾਂਰੇਖਾ]] * [[ਬੁਨਿਆਦੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਖੋਜਾਂ ਦੀ ਸਮਾਂਰੇਖਾ]] ;ਮੁੱਖ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ * [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] * [[ਬਿਜਲ-ਚੁੰਬਕਤਾ|ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਜ਼ਮ]] * [[ਅਜੋਕੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ|ਮਾਡਰਨ ਫਿਜ਼ਿਕਸ]] * [[ਔਪਟਿਕਸ]] * [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] {{Col-break}} ;ਸਬੰਧਤ ਖੇਤਰ * [[ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ]] * [[ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ]] * [[ਇੰਜਨਿਅਰਿੰਗ]] * [[ਗਣਿਤ]] * [[ਵਿਗਿਆਨ]] * [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ]] ;ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਸਹਿੋਯੋਗੀ ਅੰਤਰਵਿਸ਼ਾਤਮਿਕ ਖੇਤਰ * [[ਧਵਨਿ-ਵਿਗਿਆਨ]] * [[ਜੀਵ-ਭੌਤਿਕੀ]] * [[ਇਕੌਨੋਫਿਜ਼ਿਕਸ]] * [[ਭੂ-ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] * [[ਨੈਨੋਤਕਨਾਲੌਜੀ]] * [[ਨਿਊਰੋਫਿਜ਼ਿਕਸ]] * [[ਮਨੋ-ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] {{Col-end}} ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist|30em}} ==ਸੋਮੇ== <div class="reflist"> * {{cite book |last=Aaboe |first=A. |authorlink=Asger Aaboe |year=1991 |title=The Cambridge Ancient History |edition=2nd |volume=Volume III |chapter=Mesopotamian Mathematics, Astronomy, and Astrology |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-22717-9 |ref=harv}} * {{cite web |last=Allen |first=D. |date=10 April 1997 |title=Calculus |publisher=[[Texas A&M University]] |url=http://www.math.tamu.edu/~dallen/history/calc1/calc1.html |accessdate=1 April 2014 |ref=harv |archive-date=23 ਮਾਰਚ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210323194040/https://www.math.tamu.edu/~dallen/history/calc1/calc1.html |url-status=dead }} * {{Cite book |last=Ben-Chaim |first=M. |year=2004 |title=Experimental Philosophy and the Birth of Empirical Science: Boyle, Locke and Newton |url=https://archive.org/details/experimentalphil0000benc |publication-place=Aldershot |publisher=[[Ashgate Publishing|Ashgate]] |isbn=0-7546-4091-4 |oclc=53887772 57202497 |ref=harv}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=e6MEnPOhv7cC&pg=PA2&lpg=PA2#v=onepage&q&f=false |title=Applied Turbulence Modelling in Marine Waters |publisher=Springer |last=Burchard |first=H. |year=2002 |isbn=3-540-43795-9 |ref=harv}} * {{cite journal |last=Cho |first=A. |title=Higgs Boson Makes Its Debut After Decades-Long Search |journal=Science |pages=141–143 |volume=337 |date=13 July 2012 |doi=10.1126/science.337.6091.141 |pmid=22798574 |issue=6091 |ref=harv}} * {{cite book |title=Ancient Egyptian Science |volume=Volume 2 |place=Philadelphia |publisher=[[American Philosophical Society]] |last=Clagett |first=M. |year=1995 |ref=harv}} * {{cite journal |last=Cohen |first=M.L. |title=Fifty Years of Condensed Matter Physics |journal=Physical Review Letters |year=2008 |volume=101 |issue=5 |pages=25001–25006 |doi=10.1103/PhysRevLett.101.250001 |url=http://prl.aps.org/edannounce/PhysRevLett.101.250001 |bibcode = 2008PhRvL.101y0001C |ref=harv}} * {{cite arXiv |last=DØ Collaboration |first=584 co-authors |authorlink=DØ experiment |title=Direct observation of the strange 'b' baryon <math>\Xi_{b}^{-}</math> |date=12 June 2007 |arxiv=0706.1690v2 |class=hep-ex |version= |ref=harv}} * {{cite book |url=http://www.getcited.org/pub/102471397 |last=Dijksterhuis |first=E.J. |title=The mechanization of the world picture: Pythagoras to Newton |publisher=[[Princeton University Press]] |location=[[Princeton, New Jersey]] |year=1986 |isbn=978-0-691-08403-9 |ref=harv |access-date=2016-02-03 |archive-date=2011-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805141040/http://www.getcited.org/pub/102471397 |dead-url=yes }} * {{cite web |last=DONUT |authorlink=DONUT |title=The Standard Model |publisher=[[Fermilab]] |date=29 June 2001 |url=http://www-donut.fnal.gov/web_pages/standardmodelpg/TheStandardModel.html |accessdate=1 April 2014 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Feynman |first1=R.P. |author1link=Richard Feynman |last2=Leighton |first2=R.B. |last3=Sands |first3=M. |year=1963 |title=[[The Feynman Lectures on Physics]] |volume=1 |isbn=0-201-02116-1 |ref=harv}} * {{cite book |last=Feynman |first=R.P. |authorlink=Richard Feynman |title=[[The Character of Physical Law]] |year=1965 |isbn=0-262-56003-8 |ref=harv}} * {{cite book |last=Godfrey-Smith |first=P. |year=2003 |title=Theory and Reality: An Introduction to the Philosophy of Science |url=https://archive.org/details/theoryrealityint0000godf |isbn=0-226-30063-3 |ref=harv}} * {{cite journal |last=Goldstein |first=S. |title=Fluid Mechanics in the First Half of this Century |journal=Annual Reviews in Fluid Mechanics |year=1969 |volume=1 |pages=1–28 |doi=10.1146/annurev.fl.01.010169.000245 |bibcode = 1969AnRFM...1....1G |ref=harv}} * {{cite book |last1=Gribbin |first1=J.R. |last2=Gribbin |first2=M. |last3=Gribbin |first3=J. |title=Q is for Quantum: An Encyclopedia of Particle Physics |url=https://books.google.com/books?id=WzwbAQAAIAAJ |year=1998 |publisher=[[Free Press (publisher)|Free Press]] |isbn=978-0-684-85578-3 |ref=harv}} * {{cite journal |last=Grupen |first=Klaus |title=Instrumentation in Elementary Particle Physics: VIII ICFA School |journal=AIP Conference Proceedings |date=10 Jul 1999 |volume=536 |pages=3–34 |doi=10.1063/1.1361756 |arxiv=physics/9906063 |ref=harv}} * {{cite book |last=Guicciardini |first=N. |year=1999 |title=Reading the Principia: The Debate on Newton's Methods for Natural Philosophy from 1687 to 1736 |url=https://archive.org/details/readingprincipia0000guic |location=New York |publisher=[[Cambridge University Press]] |ref=harv}} * {{cite book |last=Halpern |first=P. |title=Collider: The Search for the World's Smallest Particles |url=https://books.google.com/books?id=JAxLVY96sqsC |year=2010 |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=978-0-470-64391-4 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Hawking |first1=S. |author1link=Stephen Hawking |last2=Penrose |first2=R. |author2link=Roger Penrose |year=1996 |title=[[The Nature of Space and Time]] |isbn=0-691-05084-8 |ref=harv}} * {{cite book |last=Holzner |first=S. |year=2006 |title=Physics for Dummies |url=http://www.amazon.com/gp/reader/0764554336 |publisher=[[John Wiley & Sons]] |quote=Physics is the study of your world and the world and universe around you. |isbn=0-470-61841-8 |ref=harv}} * {{cite book |last=Honderich |first=T. (editor) |title=[[The Oxford Companion to Philosophy]] |year=1995 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford |isbn=0-19-866132-0 |edition=1 |pages=[https://archive.org/details/oxfordcompaniont00hond/page/474 474]–476 |ref=harv}} * {{cite book |last=Kellert |first=S.H. |title=In the Wake of Chaos: Unpredictable Order in Dynamical Systems |url=https://archive.org/details/inwakeofchaosunp0000kell |publisher=[[University of Chicago Press]] |year=1993 |isbn=0-226-42976-8 |ref=harv}} * {{cite news |last=Kerr |first=R.A. |title=Tying Up the Solar System With a Ribbon of Charged Particles |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/summary/sci;326/5951/350-a?maxtoshow=&HITS=10&hits=10&RESULTFORMAT=&fulltext=IBEX&searchid=1&FIRSTINDEX=0&issue=5951&resourcetype=HWCIT |work=Science |date=16 October 2009 |volume=326 |issue=5951 |pages=350–351 |accessdate=27 November 2009 |ref=harv}} * {{Cite book |last=Krupp |first=E.C. |year=2003 |title=Echoes of the Ancient Skies: The Astronomy of Lost Civilizations |publisher=[[Dover Publications]] |isbn=0-486-42882-6 |url=https://books.google.com/books?id=7rMAJ87WTF0C |accessdate=31 March 2014 |ref=harv}} * {{cite book |last=Laplace |first=P.S. |authorlink=Pierre-Simon Laplace |others=Translated from the 6th French edition by Truscott, F.W. and Emory, F.L. |year=1951 |title=A Philosophical Essay on Probabilities |url=https://archive.org/details/philosophicaless00lapl |location=New York |publisher=[[Dover Publications]] |ref=harv}} * {{cite journal |last=Leggett |first=A.J. |title=Superfluidity |journal=Reviews of Modern Physics |year=1999 |volume=71 |issue=2 |pages=S318–S323 |doi=10.1103/RevModPhys.71.S318 |bibcode = 1999RvMPS..71..318L |ref=harv}} * {{cite journal |last=Levy |first=B.G. |title=Cornell, Ketterle, and Wieman Share Nobel Prize for Bose-Einstein Condensates |journal=Physics Today |date=December 2001 |page=14 |doi=10.1063/1.1445529 |url=http://physicstoday.org/journals/doc/PHTOAD-ft/vol_54/iss_12/14_1.shtml?bypassSSO=1 |volume=54 |issue=12 |bibcode=2001PhT....54l..14L |ref=harv |access-date=2016-02-03 |archive-date=2016-05-15 |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515100141/http://physicstoday.org/journals/doc/PHTOAD-ft/vol_54/iss_12/14_1.shtml?bypassSSO=1 |dead-url=yes }} * {{cite book |title=Early Greek Science: Thales to Aristotle |url=https://archive.org/details/earlygreekscienc00gerl |last=Lloyd |first=G.E.R. |authorlink=G. E. R. Lloyd |publisher=[[Chatto and Windus]]; [[W. W. Norton & Company]] |location=London; New York |year=1970 |isbn=0-393-00583-6 |ref=harv}} * {{cite book |last=Mattis |first=D.C. |title=The Theory of Magnetism Made Simple |url=https://books.google.com/books?id=VkNBAQAAIAAJ |year=2006 |publisher=[[World Scientific]] |isbn=978-981-238-579-6 |ref=harv}} * {{cite book |last=Maxwell |first=J.C. |authorlink=James Clerk Maxwell |year=1878 |title=Matter and Motion |url=https://books.google.com/?id=noRgWP0_UZ8C&printsec=titlepage&dq=matter+and+motion |publisher=D. Van Nostrand |isbn=0-486-66895-9 |ref=harv}} * {{cite book |last=Moore |first=J.T. |title=Chemistry For Dummies |url=https://books.google.com/books?id=TRuP-BbS9xoC |edition=2 |year=2011 |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=978-1-118-00730-3 |ref=harv}} * {{cite book |url=http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=5869&page=161 |title=Technology for the United States Navy and Marine Corps, 2000-2035 Becoming a 21st-Century Force: Volume 9: Modeling and Simulation |publisher=[[The National Academies Press]] |last1=National Research Council |author1link=United States National Research Council |last2=Committee on Technology for Future Naval Forces |year=1997 |location=Washington, DC |isbn=978-0-309-05928-2 |ref=harv}} * {{cite web |last1=O'Connor |first1=J.J. |last2=Robertson |first2=E.F. |author2link=Edmund F. Robertson |title=Special Relativity |work=[[MacTutor History of Mathematics archive]] |publisher=[[University of St Andrews]] |date=February 1996a |url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/HistTopics/Special_relativity.html |accessdate=1 April 2014 |ref=harv}} * {{cite web |last1=O'Connor |first1=J.J. |last2=Robertson |first2=E.F. |author2link=Edmund F. Robertson |title=A History of Quantum Mechanics |work=[[MacTutor History of Mathematics archive]] |publisher=[[University of St Andrews]] |date=May 1996b |url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/The_Quantum_age_begins.html |accessdate=1 April 2014 |ref=harv |archive-date=28 ਅਕਤੂਬਰ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191028220722/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/The_Quantum_age_begins.html |dead-url=yes }} * {{cite book |last=Oerter |first=R. |title=The Theory of Almost Everything: The Standard Model, the Unsung Triumph of Modern Physics |url=https://books.google.com/books?id=1KHuAAAAMAAJ |year=2006 |publisher=[[Pi Press]] |isbn=978-0-13-236678-6 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Penrose |first1=R. |author1link=Roger Penrose |last2=Shimony |first2=A. |last3=Cartwright |first3=N. |last4=Hawking |first4=S. |author4link=Stephen Hawking |title=[[The Large, the Small and the Human Mind]] |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=1997 |isbn=0-521-78572-3 |ref=harv}} * {{cite book |last=Penrose |first=R. |authorlink=Roger Penrose |title=[[The Road to Reality]] |year=2004 |isbn=0-679-45443-8 |ref=harv}} * {{cite book |last=Rosenberg |first=Alex |title=Philosophy of Science |publisher=[[Routledge]] |year=2006 |isbn=0-415-34317-8 |ref=harv}} * {{cite book |last=Schrödinger |first=E. |title=My View of the World |publisher=Ox Bow Press |year=1983 |isbn=0-918024-30-7 |ref=harv}} * {{cite book |last=Schrödinger |first=E. |title=The Interpretation of Quantum Mechanics |publisher=Ox Bow Press |year=1995 |isbn=1-881987-09-4 |ref=harv}} * {{cite book |last=Singer |first=C. |title=A Short History of Science to the 19th Century |publisher=Streeter Press |year=2008 |ref=harv}} * {{cite journal |last1=Stajic |first1=Jelena |last2=Coontz |first2=R. |last3=Osborne |first3=I. |title=Happy 100th, Superconductivity! |url=https://archive.org/details/sim_science_2011-04-08_332_6026/page/189 |journal=Science |date=8 April 2011 |volume=332 |issue=6026 |page=189 |doi=10.1126/science.332.6026.189 |bibcode = 2011Sci...332..189S |ref=harv}} * {{cite book |last1=Taylor |first1=P.L. |last2=Heinonen |first2=O. |title=A Quantum Approach to Condensed Matter Physics |url=https://books.google.com/books?id=hyx6BjEX4U8C |year=2002 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-77827-5 |ref=harv}} * {{cite book |last=Thurston |first=H. |title=Early Astronomy |url=https://archive.org/details/earlyastronomy0000thur |year=1994 |publisher=Springer |ref=harv}} * {{cite book |last=Toraldo Di Francia |first=G. |title=The Investigation of the Physical World |year=1976 |isbn=0-521-29925-X |ref=harv}} * {{cite web |last=Walsh |first=K.M. |title=Plotting the Future for Computing in High-Energy and Nuclear Physics |url=http://www.bnl.gov/newsroom/news.php?a=23098 |publisher=[[Brookhaven National Laboratory]] |accessdate=18 October 2012 |date=1 June 2012 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Young |first1=H.D. |last2=Freedman |first2=R.A. |year=2014 |edition=13th |title=[[University Physics|Sears and Zemansky's University Physics with Modern Physics Technology Update]] |publisher=[[Pearson Education]] |isbn=978-1-29202-063-1 |ref=harv}} </div> ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== {{Wiktionary|ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ}} {{Wikibooks|ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ}} {{Wikibooks|ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅਧਿਐਨ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਕ}} {{Wikibooks|FHSST ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ}} {{Wikisource portal|ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ}} {{Wikiversity|Category:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ|ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ}} '''ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ''' <!--Please do not post more links here, they will be taken down as link spam!!--> * [http://www.scholarpedia.org/article/Encyclopedia_of_physics Encyclopedia of Physics] at [[Scholarpedia]] * de Haas, Paul, {{Wayback|url=http://home.tiscali.nl/physis/HistoricPaper/|title=Historic Papers in Physics (20th Century)|date=20090826083339}} * [http://www.physicscentral.com/ PhysicsCentral] – Web portal run by the [http://www.aps.org/ American Physical Society] * [http://www.physics.org/ Physics.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040902123039/http://physics.org/ |date=2004-09-02 }} – Web portal run by the [http://www.iop.org/ Institute of Physics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190521010833/http://www.iop.org/ |date=2019-05-21 }} * [http://musr.physics.ubc.ca/~jess/hr/skept/ ''The Skeptic's Guide to Physics''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160207124645/http://musr.physics.ubc.ca/~jess/hr/skept/ |date=2016-02-07 }} * [http://math.ucr.edu/home/baez/physics/ Usenet Physics FAQ] – A FAQ compiled by sci.physics and other physics newsgroups * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/ Website of the Nobel Prize in physics] * [http://scienceworld.wolfram.com/physics/ World of Physics] An online encyclopedic dictionary of physics * [http://www.nature.com/naturephysics ''Nature'': Physics] * [http://physics.aps.org/ Physics] announced 17 July 2008 by the [[American Physical Society]] * {{dmoz|/Science/Physics/Publications/|Physics/Publications}} * [http://physicsworld.com/ Physicsworld.com] – News website from [http://publishing.iop.org/ Institute of Physics Publishing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120712050838/http://publishing.iop.org/ |date=2012-07-12 }} * [http://physlib.com/ Physics Central] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130624055123/http://physlib.com/ |date=2013-06-24 }} – includes articles on astronomy, particle physics, and mathematics. * [http://www.vega.org.uk/ The Vega Science Trust] – science videos, including physics * [https://archive.org/details/JustinMorganPhysicsLightningTour/ Video: Physics "Lightning" Tour with Justin Morgan] * [http://www.learner.org/resources/series42.html 52-part video course: The Mechanical Universe...and Beyond] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130322020457/http://www.learner.org/resources/series42.html |date=2013-03-22 }} Note: also available at [https://video.google.com/videoplay?docid=-6774539130229106025 01 – Introduction] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121027101214/http://video.google.com/videoplay?docid=-6774539130229106025 |date=2012-10-27 }} at [[Google Videos]] * [http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/Hbase/hframe.html HyperPhysics website] – [[HyperPhysics]], a physics and astronomy mind-map from [[Georgia State University]] '''ਸੰਸਥਾਵਾਂ''' * [http://www.aip.org/index.html AIP.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041012041319/http://www.aip.org/index.html |date=2004-10-12 }} – Website of the [[American Institute of Physics]] * [http://www.aps.org/ APS.org] – Website of the [[American Physical Society]] * [http://www.iop.org/ IOP.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190521010833/http://www.iop.org/ |date=2019-05-21 }} – Website of the [[Institute of Physics]] * [http://planetphysics.org/ PlanetPhysics.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090225121156/http://planetphysics.org/ |date=2009-02-25 }} * [http://www.royalsoc.ac.uk/ Royal Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050604075524/http://www.royalsoc.ac.uk/ |date=2005-06-04 }} – Although not exclusively a physics institution, it has a strong history of physics * [http://www.spsnational.org/ SPS National] – Website of the [[Society of Physics Students]] {{ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] 9e8auy84t90btf5vt4vb3ismoyu4rsh 0 13392 840240 816241 2026-05-29T21:30:18Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840240 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ | image = Sardar Phula Singh.jpg | alt = ਸਰਦਾਰ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ | caption = ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਚਿੱਤਰ<ref>{{cite book|last1=Singh|first1=Bishan|title=Twarikh Guru-Ka-Bagh|date=1973|publisher=Shiromani Gurdwara Parbandhak Committee|location= Amritsar|edition=Third}}</ref> | birth_name = ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ | birth_date = {{Birth date|1761|01|01|df=yes}} | birth_place = ਸ਼ੀਹਾਂ{{citation needed}}, [[ਫੂਲਕੀਆਂ ਮਿਸਲ]], [[ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ]] (ਹੁਣ [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ]], [[ਭਾਰਤ]]) (ਅੱਜ [[ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{Death date and age|df=yes|1823|03|14|1761|01|01|}} | death_place = [[ਪੀਰ ਸਬਾਕ]], [[ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ]] (ਹੁਣ [[ਖ਼ੈਬਰ ਪਖ਼ਤੁਨਖ਼ਵਾ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]) | other_names = | known_for = | children = | parents = ਸਰਦਾਰ ਇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ (ਪਿਤਾ)<br>ਬੀਬੀ ਹਰਿ ਕੌਰ (ਮਾਤਾ) | predecessor = [[ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ]] | successor = [[ਅਕਾਲੀ ਹਨੂਮਾਨ ਸਿੰਘ|ਹਨੂੰਮਾਨ ਸਿੰਘ]] | office = [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦਾ ਜਥੇਦਾਰ|ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਥੇਦਾਰ]] | termstart = 1800 | termend = 1823<ref>{{Cite web |title=Wikiwand - Jathedar of the Akal Takht |url=https://wikiwand.com/en/Jathedar_of_Akal_Takht |access-date=2023-02-25 |website=Wikiwand}}</ref> | office2 = 6ਵਾਂ [[ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ (ਸਿੱਖ ਫੌਜ)|ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਦਾ ਜਥੇਦਾਰ]] | predecessor2 = [[ਅਕਾਲੀ ਨੈਣਾ ਸਿੰਘ|ਨੈਣਾ ਸਿੰਘ]] | successor2 = [[ਅਕਾਲੀ ਹਨੂਮਾਨ ਸਿੰਘ|ਹਨੂੰਮਾਨ ਸਿੰਘ]] }} '''ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ''' ([[ਜਨਮ ਨਾਮ|ਜਨਮ]]: '''ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ'''; 1 ਜਨਵਰੀ 1761 – 14 ਮਾਰਚ 1823) ਇੱਕ [[ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ|ਨਿਹੰਗ]] ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਸੀ। ਉਹ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ [[ਖ਼ਾਲਸਾ]] [[ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਮਿਸਲ]] ਦਾ ਸੰਤ ਸਿਪਾਹੀ ਅਤੇ [[ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ (ਸਿੱਖ ਫੌਜ)|ਬੁੱਢਾ ਦਲ]] ਦਾ ਮੁਖੀ ਸੀ।<ref>{{cite book|last1=Singh|first1=H.S.|title=Sikh Studies, Book 7|date=2008|publisher=Hemkunt Press|location=New Delhi|isbn=9788170102458|page=36|edition=Fifth}}</ref> ਉਹ [[ਸਿੱਖ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫੌਜ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਜਨਰਲ ਅਤੇ ਫੌਜ ਦੇ ਅਨਿਯਮਿਤ ਨਿਹੰਗ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਵੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿੱਚ [[ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ]] ਨੂੰ ਇੱਕਜੁੱਟ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਉਸ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤੇ ਪਰ ਕਾਮਯਾਬ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਆਪਣੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ [[ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ]] ਲਈ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੱਕ ਉਹ ਕਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਖ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਜਰਨੈਲ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਯੋਗ ਸੀ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ ਅਤੇ ਗਰੀਬਾਂ ਅਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਬੰਦੋਬਸਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|last1=Griffin|first1=Lepel|title=The Rajas of the Punjab: Being the History of the Principal States in the Punjab and Their Political Relations with the British Government|url=https://archive.org/details/dli.csl.8608|date=1873|publisher=Trübner & Co.|location=London|page=319|edition=Second}}</ref><ref>{{cite book|last1=Singh|first1=Prem|title=Baba Phoola Singh Ji 'Akali'|date=1926|publisher=Lahore Book Shop|location=Ludhiana|isbn=81-7647-110-0|page=36|edition=4th}}</ref> ਉਹ ਉਸਦੇ ਨਿਮਰ ਵਿਲੱਖਣ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਉੱਚ ਚਰਿੱਤਰ ਵਾਲੇ ਵੱਕਾਰੀ ਯੋਧੇ ਵਜੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|last1=Singh|first1=Jagjit|title=Temple of Spirituality or Golden Temple of Amritsar|date=1998|publisher=Mittal Publications|location=New Delhi|page=43}}</ref><ref>{{cite book|last1=Singh|first1=Kartar|title=Stories from Sikh History: Book-VII|date=1975|publisher=Hemkunt Press|location=New Delhi|page=102}}</ref> ਉਹ ''ਗੁਰਮਤਿ'' ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ''[[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਪੰਥ]]'' ਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੀਤੇ ਗਏ ਯਤਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ==ਘੋੜੇ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮਾਹਿਰ== 10-12 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਘੋੜੇ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮਾਹਿਰ ਹੋ ਗਏ। ਤੇਗ ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬੜੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਆਦਮੀਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਕਿਉਂਕਿ ਸ. ਨੈਣਾ ਸਿੰਘ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਵੀ ਨਿਹੰਗ ਸਜ ਗਏ। ਸ. ਨੈਣਾ ਸਿੰਘ ਜਦ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਟਿਕਾਣਾ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਆ ਗਏ। ਨੈਣਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ, ਜਿਥੇ ਅੱਜਕਲ ਬੁਰਜ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਹੈ, ਉਥੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਲਈ ਜਾਗੀਰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ==ਅਕਾਲ ਦਾ ਮੁਖੀ== [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਜਦ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਨੂੰ ਫਤਿਹ ਕਰਨ ਲਈ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਜੰਗ ਬੰਦ ਕਰਵਾ ਦਿਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਪੈ ਗਿਆ। [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਅਕਾਲ ਨਾਂ ਦੀ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਬਣਾਈ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਮੁਖੀ ਥਾਪ ਦਿੱਤਾ। ==ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ== ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਦੀਆਂ ਔਖੀਆਂ ਤੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। [[ਮੁਲਤਾਨ]] ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵੇਲੇ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕਠਿਨਾਈ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਕਿਲਾ ਫਤਿਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ। ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਘੇਰਾ ਪਾਈ ਰੱਖਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿਲਾ ਸਰ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਜਦ ਹਰ ਹੀਲਾ ਬੇਅਰਥ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਆਪ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਪੁੱਜੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੇ ਅਰਦਾਸਾ ਸੋਧਿਆ ਤੇ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅਕਾਲੀ ਸੂਰਬੀਰ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ [[ਮੁਲਤਾਨ]] 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਤੋਪਾਂ ਨਾਲ ਕਿਲੇ ਦੀ ਕੰਧ ਵਿੱਚ ਪਾੜ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਪਾੜ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਚੋਂ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੇ ਸਿਰਲੱਥ ਘੋੜਸਵਾਰ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਵਾਂਗ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਉਹ ਤਲਵਾਰ ਚਲਾਈ ਕਿ ਪਰਲੋ ਆ ਗਈ, ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਲੱਗ ਗਏ। ਨਵਾਬ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਕਿਲਾ ਫਤਹਿ ਹੋ ਗਿਆ। ==ਕੋੜੇ ਮਾਰਨ ਦੀ ਸਜ਼ਾ== ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ [[ਕਸ਼ਮੀਰ]], [[ਪਿਸ਼ਾਵਰ]] ਤੇ [[ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ, ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ|ਨੁਸ਼ਹਿਰੇ]] ਦੇ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਏ ਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ਉਹ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਉਸਰੱਈਏ ਤੇ ਵੱਡੇ ਥੰਮ੍ਹ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਨਿਰਭੈ ਤੇ ਨਿਧੜਕ ਜਰਨੈਲ ਸਨ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਸਿੱਖ ਮਰਿਆਦਾ ਦੇ ਉਲਟ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ]] ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਕੋੜੇ ਮਾਰਨ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਇਸ ਹੁਕਮ ਅੱਗੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾਇਆ। ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਕਹਿ ਦੇਣੀ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕੰਮ ਸੀ। ==ਮਹਾਰਾਜਾ ਜੀਂਦ == ਮਹਾਰਾਜਾ ਜੀਂਦ ਕਿਸੇ ਗੱਲੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਨਾਰਾਜ਼ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਪਾਸੋਂ ਅਕਾਲੀ ਜੀ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਜੀਂਦ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕੱਢ ਦੇਣ ਪਰ ਸਿਰੜ ਦੇ ਪੱਕੇ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਨੂੰ ਧੱਕਾ ਦੇਣਾ ਨਾ ਮੰਨਿਆ। ਅੰਤ ਡੋਗਰੇ ਵਜ਼ੀਰਾਂ ਦੀ ਮਾਰਫ਼ਤ ਮਹਾਰਾਜੇ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ [[ਆਨੰਦਪੁਰ]] 'ਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਣ। ਡੋਗਰਿਆਂ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਫਿਲੌਰ ਦੇ ਹਾਕਮ ਦੀਵਾਨ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਭਿਜਵਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਕੇ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਨੰਦਪੁਰੋਂ ਮੋੜ ਲਿਆਵੇ। ਜਦ ਦੀਵਾਨ ਮਾਖੋਵਾਲ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਧਰੋਂ ਨਵਾਬ ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਤੇ ਰਾਜਾ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕਹੇ 'ਤੇ ਇਸੇ ਮੰਤਵ ਲਈ ਚੜ੍ਹ ਆਈਆਂ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਵੀ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਵਿਰੁੱਧ ਹਥਿਆਰ ਚਲਾਉਣੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪ ਅਕਾਲੀ ਹੋਰਾਂ ਪਾਸ ਪਹੁੰਚੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਵਾਪਿਸ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਮੋੜ ਲਿਆਏ। ==ਅਜ਼ੀਜ਼ ਖਾਂ ਨੇ ਬਗ਼ਾਵਤ== [[ਪਿਸ਼ਾਵਰ]] ਦੇ ਹਾਕਮ [[ਮੁਹੰਮਦ ਅਜ਼ੀਜ਼]] ਖਾਂ ਨੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੈਨਾ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਥਾਂ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗ ਛੇੜ ਦਿੱਤੀ। ਨੁਸ਼ਹਿਰੇ ਲੁੰਭੇ ਦਰਿਆ ਕੋਲ ਉਸ ਨੇ ਭਾਰੀ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ [[ਪਿਸ਼ਾਵਰ]] ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਰਾਹ ਰੋਕ ਲਿਆ। [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਲੈ ਕੇ ਅਟਕ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨੁਸ਼ਹਿਰੇ ਵੱਲ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਬਾਰੇ ਸੂਚਨਾ ਮਿਲੀ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਤਕ ਪਿੱਛੋਂ ਤੋਪਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ ਪਹੁੰਚੀਆਂ, ਇਸ ਲਈ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿੱਛੇ ਪਾਉਣਾ ਮੁਨਾਸਿਬ ਸਮਝਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਰੁਕਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕੜਕ ਕੇ ਕਿਹਾ, ''ਚੜ੍ਹਾਈ ਹੁਣੇ ਹੀ ਹੋਵੇਗੀ।'' ==ਜਰਨੈਲਾਂ ਦੀ ਕਮਾਨ== ਉਹਨਾਂ ਵਲੋਂ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਵੀ ਜਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾ ਮੰਨੇ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ 1500 ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਦਰਿਆ ਟੱਪ ਕੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਇਸ ਦਲੇਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਰਹਿ ਸਕੇ ਤੇ [[ਖੜਕ ਸਿੰਘ|ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ]], [[ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ|ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ]] ਤੇ [[ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ|ਸ. ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ]] ਆਦਿ ਜਰਨੈਲਾਂ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਆਪਣੇ ਅਰਦਾਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਗਏ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਦਲਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰਦੇ ਹੋਇਆਂ ਉਹਨਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਠਾਣਾਂ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ। ==ਸ਼ਹੀਦ == ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹੋਏ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁਸ ਗਏ ਸਨ ਤੇ ਹੱਥੋ-ਹੱਥੀ ਜੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੋਰ ਜਰਨੈਲਾਂ ਤੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਲਲਕਾਰਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਤਿੰਨਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਪਠਾਣ ਸੈਨਾ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਪੈਰ ਉਖੜ ਰਹੇ ਸਨ ਪਰ ਇਸ ਵੇਲੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਬਹਾਦਰ ਜਰਨੈਲ ਤੇ ਪੰਥ ਦਾ ਮਹਾਨ ਸਰਦਾਰ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ 7 ਗੋਲੀਆਂ ਖਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਫ਼ੌਜੀ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਇਥੇ ਹੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਮੰਨੀ ਹੋਈ ਗੱਲ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੂਰਬੀਰ, ਧਾਰਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਪੱਕ ਅਤੇ ਨਿਡਰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਜਰਨੈਲ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਸੀ।ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਹਰ ਸਾਲ ਪਿੰਡ ਦੇਹਲਾ ਸੀਹਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ ਵਿਖੇ 14 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿਹਾੜਾ ਅਤੇ 10 ਤੋਂ 14 ਮਾਰਚ ਤੱਕ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== * [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਿਹੰਗ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1761]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1823]] 6i2x2641w27iveu1i22wqn5zqos4kfo 0 13495 840198 702367 2026-05-29T19:57:37Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840198 wikitext text/x-wiki [[File:Curie and radium by Castaigne.jpg|thumb|220px|right|alt=ਮੈਰੀ ਅਤੇ ਪਿਏਰੇ ਕਿਉਰੀ|ਮੈਰੀ ਅਤੇ ਪਿਏਰੇ ਕਿਉਰੀ ਰੇਡੀਅਮ ਦੀ ਖੋਜ ਸਮੇਂ]] '''ਰੇਡੀਅਮ''' ਇੱਕ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੀ ਰਸਾਇਣਕ ਧਾਤ ਹੈ ਜੋ ਕੀ ਰੇਡਿਓਧਰਮੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਰਮਾਣੂ ਅੰਕ 88 ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਖੋਜ 1898 ਵਿੱਚ [[ਮੈਰੀ ਕਿਉਰੀ]] ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਪਿਏਰੇ ਕਿਉਰੀ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ| ਇਹ ਇੱਕ ਅਲਕਲਾਇਨ ਅਰਥ ਧਾਤ ਹੈ। ==ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ== * {{cite book|title=Guide to the Elements – Revised Edition|url=https://archive.org/details/guidetoelements00stwe|author=Albert Stwertka|publisher=Oxford University Press|year=1998|isbn=0-19-508083-1}} * {{cite news|url=http://www.nytimes.com/library/national/science/100698sci-radium.html|title=A Glow in the Dark, and a Lesson in Scientific Peril|date=October 6, 1998|author=Denise Grady|accessdate=2007-12-25|publisher=The New York Times}} * {{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/articles/curie/index.html|title=Marie and Pierre Curie and the Discovery of Polonium and Radium|publisher=Nobel Foundation|author=Nanny Fröman|date=1 December 1996|accessdate=2007-12-25}} * {{cite journal|title = The great radium scandal|url = https://archive.org/details/sim_scientific-american_1993-08_269_2/page/94|author = Macklis, R. M.|journal = Scientific American|year = 1993|volume = 269|issue = 2|pages = 94–99|pmid = 8351514|doi = 10.1038/scientificamerican0893-94}} * {{cite book|title = Radium Girls: Women and Industrial Health Reform, 1910–1935|author = Clark, Claudia|year = 1987|publisher = University of North Carolina Press|isbn = 0-8078-4640-6}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ra/index.html WebElements.com – Radium] (also used as a reference) * [http://www.lateralscience.co.uk/radium/RaDisc.html Lateral Science – Radium Discovery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309040715/http://lateralscience.blogspot.co.uk/2012/07/the-discovery-of-radium-by-marie-curie.html |date=2016-03-09 }} * [http://www.markwshead.com/stuffHappens/radium.html Photos of Radium Water Bath in Oklahoma] *[http://toxnet.nlm.nih.gov/cgi-bin/sis/search/r?dbs+hsdb:@term+@na+@rel+radium,+radioactive NLM Hazardous Substances Databank – Radium, Radioactive] *[http://www.lileks.com/institute/funny/07/40.html Reproduction of a 1942 comic book ad selling a "Radiumscope" to children] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120427141925/http://www.lileks.com/institute/funny/07/40.html |date=2012-04-27 }} *[http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=science/Radium Annotated bibliography for radium from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190625210454/http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=science%2FRadium |date=2019-06-25 }} *[http://www.japantoday.com/category/jt-experts/view/the-poisoner-next-door The Poisoner Next Door – Japan Today, 10/20/2001] {{clear}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] 1f2uru2q7x2g12rdddog39gt8zdwai7 0 14733 840263 774666 2026-05-30T10:42:36Z Gurtej Chauhan 27423 /* ਪਰਮਾਣੁ ਪਰੋਗਰਾਮ */ 840263 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ | image = IndiraGandhi.png | caption = ਅਧਿਕਾਰਤ ਚਿੱਤਰ, 1983 | party = {{unbulleted list|[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] (1938–1969)|[[ਕਾਂਗਰਸ (ਆਰ)]] (1969–1978)|[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕਾਂਗਰਸ (ਆਈ)]] (1978–1984)}} | order = | office = ਤੀਜੀ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] | term_start = 14 ਜਨਵਰੀ 1980 | term_end = 31 ਅਕਤੂਬਰ 1984 | predecessor = [[ਚੌਧਰੀ ਚਰਨ ਸਿੰਘ]] | president = [[ਨੀਲਮ ਸੰਜੀਵ ਰੈਡੀ]]<br />[[ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ]] | successor = [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] <!-- -->| deputy1 = [[ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ]] (13&nbsp;ਮਾਰਚ&nbsp;1967&nbsp;– 16&nbsp;ਜੁਲਾਈ&nbsp;1969) | term_start1 = 24 ਜਨਵਰੀ 1966 | term_end1 = 24 ਮਾਰਚ 1977 | predecessor1 = [[ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]]{{efn|[[ਗੁਲਜਾਰੀਲਾਲ ਨੰਦਾ]] 13 ਦਿਨ ਲਈ ਐਕਟਿੰਗ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ}} | president1 = [[ਸਰਵੇਪੱਲੀ ਰਾਧਾਕ੍ਰਿਸ਼ਣਨ]] <br /> [[ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ]] <br /> [[ਵਰਾਹਗਿਰੀ ਵੇਂਕਟ ਗਿਰੀ]] <br /> [[ਫਖ਼ਰੂਦੀਨ ਅਲੀ ਅਹਿਮਦ]]<br/>[[ਬੀ. ਡੀ. ਜੱਤੀ]] ''(ਕਾਰਜਵਾਹਕ)'' | successor1 = [[ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ]] <!-- -->| office2 = [[ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ (ਭਾਰਤ)|ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ]] | term_start2 = 9 ਮਾਰਚ 1984 | term_end2 = 31 ਅਕਤੂਬਰ 1984 | predecessor2 = [[ਪੀ. ਵੀ. ਨਰਸਿਮਹਾ ਰਾਓ]] | successor2 = [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] <!-- -->| term_start3 = 22 ਅਗਸਤ 1967 | term_end3 = 14 ਮਾਰਚ 1969 | predecessor3 = [[ਐਮ. ਸੀ. ਛਾਗਲਾ]] | successor3 = [[ਦਿਨੇਸ਼ ਸਿੰਘ (ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਿਆਸਤਦਾਨ)|ਦਿਨੇਸ਼ ਸਿੰਘ]] <!-- -->| office4 = [[ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ (ਭਾਰਤ)|ਕੇਂਦਰੀ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ]] | term_start4 = 14 ਜਨਵਰੀ 1980 | term_end4 = 15 ਜਨਵਰੀ 1982 | predecessor4 = [[ਚਿਦੰਬਰਮ ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ]] | successor4 = [[ਰਾਮਾਸਵਾਮੀ ਵੇਂਕਟਰਮਣ]] <!-- -->| term_start5 = 30 ਨਵੰਬਰ 1975 | term_end5 = 20 ਦਸੰਬਰ 1975 | predecessor5 = [[ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ]] | successor5 = [[ਬੰਸੀ ਲਾਲ]] <!-- -->| office6 = [[ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ (ਭਾਰਤ)|ਕੇਂਦਰੀ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ]] | term_start6 = 27 ਜੂਨ 1970 | term_end6 = 4 ਫਰਵਰੀ 1973 | predecessor6 = ਯਸ਼ਵੰਤਰਾਵ ਚੌਹਾਨ | successor6 = ਉਮਾ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀਕਸ਼ਿਤ <!-- -->| office7 = [[ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ (ਭਾਰਤ)|ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ]] | term_start7 = 17 ਜੁਲਾਈ 1969 | term_end7 = 27 ਜੂਨ 1970 | predecessor7 = [[ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ]] | successor7 = ਯਸ਼ਵੰਤਰਾਵ ਚੌਹਾਨ <!-- -->| office8 = [[ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਭਾਰਤ)|ਕੇਂਦਰੀ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰੀ]] | primeminister8 = [[ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]] | term_start8 = 9 ਜੂਨ 1964 | term_end8 = 24 ਜਨਵਰੀ 1966 | predecessor8 = [[ਸੱਤਿਆ ਨਰਾਇਣ ਸਿਨਹਾ]] | successor8 = ਕੋਦਰਦਾਸ ਕਾਲੀਦਾਸ ਸ਼ਾਹ | office10 = [[ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ (ਆਈ)]] ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ | office9 = [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ]] | term9 = 1959 | predecessor9 = [[ਯੂ. ਐਨ ਢੇਬਰ]] | successor9 = [[ਨੀਲਮ ਸੰਜੀਵ ਰੈਡੀ]] | term10 = 1978–1984 | predecessor10 = ਦੇਵਕਾਂਤਾ ਬਰੂਆ (''INC (R)'' ਵਜੋਂ) | successor10 = [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] | office11 = [[ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਲੋਕ ਸਭਾ]] | constituency11 = [[ਮੇਦਕ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮੇਦਕ]], [[ਤੇਲੰਗਾਨਾ|ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | term11 = 1980–1984 | predecessor11 = ਮੱਲਿਕਾਰਜੁਨ ਮੁਦੀਰਾਜ | successor11 = ਪੀ. ਮਾਨਿਕ ਰੈਡੀ | term12 = 1978–1980 | constituency12 = [[ਚਿਕਮਗਲੂਰ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਚਿਕਮਗਲੂਰ]], [[ਕਰਨਾਟਕ]] | term13 = 1967–1977 | constituency13 = [[ਰਾਏਬਰੇਲੀ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਏਬਰੇਲੀ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | office14 = [[ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਰਾਜ ਸਭਾ]] | constituency14 = ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ | term14 = 1964–1967 <!-- -->| signature = Indira-Gandhi-Signature-Transparent.png | birth_name = ਇੰਦਰਾ ਨਹਿਰੂ | birth_date = {{birth date|1917|11|19|df=yes}} | birth_place = [[ਅਲਾਹਾਬਾਦ]], ਆਗਰਾ ਅਤੇ ਅਵਧ ਦੇ ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਾਂਤ, [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]]<br>{{small|(ਹੁਣ [[ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਭਾਰਤ)}} | death_date = {{death date and age|1984|10|31|1917|11|19|df=yes}} | death_place = [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]], [[ਦਿੱਲੀ]], ਭਾਰਤ | death_cause = [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ|ਹੱਤਿਆ]] {{labeldata|Monuments|[[ਸ਼ਕਤੀ ਸਥਲ]]}} | spouse = {{marriage|[[ਫਿਰੋਜ਼ ਗਾਂਧੀ]]|26 March 1942|8 September 1960|reason=died}} | relatives = ''ਵੇਖੋ [[ਨਹਿਰੂ–ਗਾਂਧੀ ਪਰਿਵਾਰ]]'' | children = [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] (ਪੁੱਤਰ) <br /> [[ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ]] (ਪੁੱਤਰ) | father = [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] | mother = [[ਕਮਲਾ ਨਹਿਰੂ]] | education = ਵਿਸ਼ਵ-ਭਾਰਤੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ)<ref name="degree" /> <br /> ਸੋਮਰਵਿਲ ਕਾਲਜ, ਆਕਸਫੋਰਡ (ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ)<ref name="degree" /> | occupation = [[ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] | awards = | nickname = | module = {{Listen|pos=center|embed=yes|filename=Indira Gandhi voice.ogg|title=Indira Gandhi's voice|type=speech|description=ਗਾਂਧੀ ਭਾਰਤ-ਅਮਰੀਕਾ ਸਬੰਧ ਉੱਤੇ<br/>ਰਿਕਾਰਡ 29 ਜੁਲਾਈ 1982}} }} '''ਇੰਦਰਾ ਪ੍ਰਿਅਦਰਸ਼ਿਨੀ ਗਾਂਧੀ''' (''née'' '''ਇੰਦਰਾ ਨਹਿਰੂ'''; 19 ਨਵੰਬਰ 1917 – 31 ਅਕਤੂਬਰ 1984) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੇਤਾ ਸੀ ਜਿਸਨੇ 1966 ਤੋਂ 1977 ਤੱਕ ਅਤੇ ਫਿਰ 1980 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1984 ਵਿੱਚ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ|ਉਸਦੀ ਹੱਤਿਆ]] ਤੱਕ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ|ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ, ਅੱਜ ਤੱਕ, ਕੇਵਲ ਮਹਿਲਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸੀ, ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] (ਆਈਐਨਸੀ) ਦੀ ਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਹਸਤੀ ਸੀ।। ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਅਤੇ [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਏ। ਗਾਂਧੀ ਦਾ 15 ਸਾਲ ਅਤੇ 350 ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸੰਚਤ ਕਾਰਜਕਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। [[ਹੈਨਰੀ ਕਿਸਿੰਜਰ]] ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ "ਆਇਰਨ ਲੇਡੀ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ, ਇੱਕ ਉਪਨਾਮ ਜੋ ਉਸਦੀ ਸਖ਼ਤ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ। 1947 ਤੋਂ 1964 ਤੱਕ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰਸ਼ਿਪ ਦੌਰਾਨ, ਗਾਂਧੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਦੌਰਿਆਂ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ। 1959 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਕਮਿਊਨਿਸਟ-ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਕੇਰਲਾ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਸਥਿਤੀ ਜਿਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਸਾਲ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]], ਜੋ 1964 ਵਿੱਚ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ ਸਨ, ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਉਸੇ ਸਾਲ ਉਹ [[ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ]] ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਸਦਨ [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] ਲਈ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ। ਜਨਵਰੀ 1966 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਨੇਤਾ ਬਣਨ ਲਈ INC ਦੀ ਸੰਸਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀ, [[ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ]] ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਬਣਾਇਆ। ਉਸਨੇ [[1967 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|1967 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ]] ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਦੋ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਦਿਵਾਉਣ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਸਦਨ, ਲੋਕ ਸਭਾ ਲਈ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ। 1971 ਵਿੱਚ, ਉਸਦੀ ਪਾਰਟੀ ਨੇ [[1962 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|1962 ਵਿੱਚ]] ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਹੂੰਝਾਫੇਰ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਗਰੀਬੀ ਵਰਗੇ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਉਸਨੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ [[ਐਮਰਜੈਂਸੀ (ਭਾਰਤ)|ਐਮਰਜੈਂਸੀ]] ਦੀ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੂੰ ਭਾਰੀ ਸੱਤਾ ਵਿਰੋਧੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਜਿਸ ਕਾਰਨ INC [[1977 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|1977 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ]] ਹਾਰ ਗਈ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹੋਇਆ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਸੰਸਦੀ ਖੇਤਰ ਵੀ ਹਾਰ ਗਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਨੇਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਤਸਵੀਰ ਅਤੇ [[ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਸਦੀ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ ਦੇ ਨਾਲ [[1980 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|ਅਗਲੀਆਂ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਗਾਂਧੀ ਆਪਣੇ ਅਸਹਿ ਸਿਆਸੀ ਰੁਖ ਅਤੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। 1967 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਚੀਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੇ [[ਹਿਮਾਲਿਆ]] ਵਿੱਚ ਚੀਨੀ ਘੁਸਪੈਠ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Chellaney">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=ZCmFAAAAMAAJ |title=Asian Juggernaut: The Rise of China, India, and Japan |last=Brahma Chellaney |author-link=Brahma Chellaney |date=2006 |publisher=[[HarperCollins]] |isbn=9788172236502 |pages=195 |language=en |quote=Indeed, Beijing's acknowledgement of Indian control over Sikkim seems limited to the purpose of facilitating trade through the vertiginous Nathu-la Pass, the scene of bloody artillery duels in September 1967 when Indian troops beat back attacking Chinese forces.}}</ref> 1971 ਵਿੱਚ, ਉਹ [[ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ|ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ]] ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ (1971)|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਯੁੱਧ]] ਵਿੱਚ ਗਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਿੱਤ ਅਤੇ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਇਸ ਬਿੰਦੂ ਤੱਕ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਇੱਕਮਾਤਰ [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ]] ਵਿੱਚ ਖੇਤਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣ ਗਿਆ।<ref name="j653">{{cite book | last=Jacobsen | first=K.A. | title=Routledge Handbook of Contemporary India | publisher=Taylor & Francis | year=2023 | isbn=978-1-000-98423-1 | url=https://books.google.com/books?id=nt7bEAAAQBAJ&pg=PT252 |quote=India emerged as the predominant regional power in South Asia after the successful vivisection of Pakistan in 1971| page=252}}</ref> ਉਸਨੇ 1974 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਫਲ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਦੇ ਪ੍ਰੀਖਣ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਨੇ 1971 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੋਸਤੀ ਸੰਧੀ 'ਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਧਣ ਦੇ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਨੂੰ [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ]] ਤੋਂ ਫੌਜੀ, ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕੂਟਨੀਤਕ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web |last=Shrivastava |first=Sanskar |date=2011-10-30 |title=1971 India Pakistan War: Role of Russia, China, America and Britain |url=http://www.theworldreporter.com/2011/10/1971-india-pakistan-war-role-of-russia.html |access-date=2023-03-29 |website=The World Reporter |language=en-US |archive-date=1 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111101184319/http://www.theworldreporter.com/2011/10/1971-india-pakistan-war-role-of-russia.html |url-status=dead }}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਭਾਰਤ ਗੈਰ-ਗਠਬੰਧਨ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸੀ, ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣਾਇਆ, ਹਰ ਇੱਕ ਅਕਸਰ ਪ੍ਰੌਕਸੀ ਯੁੱਧਾਂ ਅਤੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref>{{Citation |title=Bilateral trade |date=1991 |url=https://www.cambridge.org/core/books/india-and-the-soviet-union/bilateral-trade/6CE0E8488160C82115BE8B2931D6C894 |work=India and the Soviet Union: Trade and Technology Transfer |pages=161–206 |editor-last=Mehrotra |editor-first=Santosh K. |access-date=2023-03-29 |series=Cambridge Russian, Soviet and Post-Soviet Studies |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/CBO9780511559884.010 |isbn=978-0-521-36202-3 |archive-date=18 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618113553/https://www.cambridge.org/core/books/india-and-the-soviet-union/bilateral-trade/6CE0E8488160C82115BE8B2931D6C894 |url-status=live }}</ref> ਵੱਖਵਾਦੀ ਰੁਝਾਨਾਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਸੱਦੇ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਨੇ [[ਐਮਰਜੈਂਸੀ (ਭਾਰਤ)|1975 ਤੋਂ 1977 ਤੱਕ ਐਮਰਜੈਂਸੀ]] ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਫ਼ਰਮਾਨ ਦੁਆਰਾ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਨਾਗਰਿਕ ਸੁਤੰਤਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name=":5">{{Citation |last1=Bose |first1=Sugata |title=The Indian Emergency (1975–1977) in Historical Perspective |date=2024 |work=When Democracy Breaks |pages=221–236 |url=http://dx.doi.org/10.1093/oso/9780197760789.003.0008 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-776078-9 |last2=Jalal |first2=Ayesha|doi=10.1093/oso/9780197760789.003.0008 |doi-access=free }}</ref> 100,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿਆਸੀ ਵਿਰੋਧੀਆਂ, ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਸਹਿਮਤਾਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":5" /> ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਚੌਥੀ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰਸ਼ਿਪ ਦੌਰਾਨ ਵਧ ਰਹੀ [[ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ|ਸਿੱਖ ਵੱਖਵਾਦ ਲਹਿਰ]] ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ; ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ [[ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ]] ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ [[ਸਿੱਖ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 31 ਅਕਤੂਬਰ 1984 ਨੂੰ, ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਅੰਗ ਰੱਖਿਅਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਸਿੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਸਨ ਜੋ ਮੰਦਰ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਲਈ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਔਰਤ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Khorana">{{cite book | last=Khorana | first=M. | title=The Indian Subcontinent in Literature for Children and Young Adults: An Annotated Bibliography of English-language Books | publisher=Greenwood Press | series=Bibliographies and indexes in world literature | year=1991 | isbn=978-0-313-25489-5 | url=https://books.google.com/books?id=GSjcQ7Sm5E4C&pg=PA188 | access-date=2023-05-13 | page=188 | archive-date=6 October 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231006003440/https://books.google.com/books?id=GSjcQ7Sm5E4C&pg=PA188 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite book | last1=Hampton | first1=W.H. | last2=Burnham | first2=V.S. | last3=Smith | first3=J.C. | title=The Two-Edged Sword: A Study of the Paranoid Personality in Action | publisher=Sunstone Press | year=2003 | isbn=978-0-86534-147-0 | url=https://books.google.com/books?id=zMoN2XhwNXEC | access-date=2023-05-13 | page=91 | archive-date=5 October 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231005235839/https://books.google.com/books?id=zMoN2XhwNXEC | url-status=live }}</ref><ref>{{cite book | last=Steinberg | first=B.S. | title=Women in Power: The Personalities and Leadership Styles of Indira Gandhi, Golda Meir, and Margaret Thatcher | publisher=McGill-Queen's University Press | series=Arts Insights Series | year=2008 | isbn=978-0-7735-7502-8 | url=https://books.google.com/books?id=n2R0OAYkcgMC | page=75 | access-date=16 August 2023 | archive-date=6 October 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231006003006/https://books.google.com/books?id=n2R0OAYkcgMC | url-status=live }}</ref> ਉਸਦੇ ਸਮਰਥਕ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਰੋਧੀ ਚੀਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤਾਂ, ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ, 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਧ ਰਹੀ ਆਰਥਿਕਤਾ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਗਰੀਬੀ ਵਿਰੋਧੀ ਮੁਹਿੰਮ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸਨੂੰ "ਮਦਰ ਇੰਦਰਾ" ([[ਮਦਰ ਇੰਡੀਆ]] 'ਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਸਦੀ ਅਗਵਾਈ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਗਰੀਬ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਆਲੋਚਕ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਪੰਥ ਅਤੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। 1999 ਵਿੱਚ, [[ਬੀਬੀਸੀ]] ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਔਨਲਾਈਨ ਪੋਲ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ "ਵੂਮੈਨ ਆਫ ਦ ਮਿਲੇਨੀਅਮ" ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="BBCPOLL" /> 2020 ਵਿੱਚ, ''[[ਟਾਈਮ (ਪਤ੍ਰਿਕਾ)|ਟਾਈਮ]]'' ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨੂੰ 100 ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿਛਲੀ ਸਦੀ ਨੂੰ ਮੈਨ ਆਫ਼ ਦ ਈਅਰ ਲਈ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੀਆਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਦੇ ਹਮਰੁਤਬਾ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite news|title=Indira Gandhi, Amrit Kaur named by TIME among '100 Women of the Year'|newspaper=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/indira-gandhi-amrit-kaur-named-by-time-among-100-women-of-the-year/articleshow/74498165.cms|access-date=24 April 2020|archive-date=5 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200305162811/https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/indira-gandhi-amrit-kaur-named-by-time-among-100-women-of-the-year/articleshow/74498165.cms|url-status=live}}</ref> == ਜੀਵੜ == === ਅਰੰਭਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕੈਰੀਅਰ ਸਿਪਾਹੀਗੀਰੀ === ਇੰਦਰਾ ਦਾ ਜਨਮ ੧੯ ਨਵੰਬਰ ੧੯੧੭ ਨੂੰ ਨਹਿਰੂ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ [[ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ [[ਕਮਲਾ ਨਹਿਰੂ]] ਸਨ। ਇੰਦਰਾ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਾਂਧੀ ਉਪਨਾਮ ਫਿਰੋਜ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮਿਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੋਹਨਦਾਸ ਕਰਮਚੰਦ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਨਾ ਤਾਂ ਖੂਨ ਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਵਿਆਹ ਦਾ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ [[ਮੋਤੀਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਨੇਤਾ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ [[ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] [[ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ]] ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਨ ਅਤੇ ਆਜਾਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਰਹੇ। ੧੯੩੪–੩੫ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੰਦਰਾ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਵਿੱਚ [[ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ]] ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ [[ਵਿਸ਼ਵ-ਭਾਰਤੀ]] ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ। ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਿਅਦਰਸ਼ਨੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਦਾਖਲਾ ਪਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ, ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੀ ਅਤੇ ਬਰਿਸਟਲ ਦੇ ਬੈਡਮਿੰਟਨ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਮਹੀਨੇ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਦੇ ਬਾਦ, ੧੯੩੭ ਵਿੱਚ ਪਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਮਰਵਿਲ ਕਾਲਜ, ਆਕਸਫੋਰਡ ਵਿੱਚ ਦਾਖਿਲਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਅਕਸਰ ਫਿਰੋਜ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਤੋਂ ਜਾਣਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਲੰਦਨ ਸਕੂਲ ਆਫ ਇਕਾਨਾਮਿਕਸ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ੧੬ ਮਾਰਚ ੧੯੪੨ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਭਵਨ, ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਜੀ ਆਦਿ ਧਰਮ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵੈਦਿਕ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਫਿਰੋਜ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਆਕਸਫੋਰਡ ਤੋਂ ਸਾਲ ੧੯੪੧ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਈ। ੧੯੫੦ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਗੈਰਸਰਕਾਰੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਨਿਜੀ ਸਹਾਇਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹੀ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ ੧੯੬੪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਇੱਕ ਰਾਜ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਲਾਲਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰੀ ਬਣੀ।<ref>ਗਾੰਧੀ, ਇੰਦਰਾ .੧੯੮੨ ''ਮਾਈ ਟ੍ਰੁਥ'' '''(ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ)'''</ref> ਸ਼੍ਰੀ ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋੋਂ ਬਾਅਦ ਤਤਕਾਲੀ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕੇ. ਕਾਮਰਾਜ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਨਿਰਣਾਇਕ ਰਹੇ। ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਚੋਣ ਜਿੱਤਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅਤਾ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦਰਸਾਈ। ਉਹ ਜਿਆਦਾ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਆਰਥਕ ਨੀਤੀਆਂ ਲਿਆਈ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸਾਹਤ ਕੀਤਾ । ੧੯੭੧ ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਮਿਆਦ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲਤਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਨ ੧੯੭੫ ਵਿੱਚ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ੧੯੭੭ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਹਾਰ ਹੋਈ। ਸੰਨ ੧੯੮੦ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਪਰਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਜਿਆਦਾਤਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨਾਲ ਉਲਝੀ ਰਹੀ ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸੰਨ ੧੯੮੪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਗਰੱਖਿਅਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਹੱਤਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ । === ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ === [[ਤਸਵੀਰ:Nehru family.jpg|thumb|left|300px|'''ਨਹਿਰੂ ਪਰਵਾਰ''' [[ਮੋਤੀਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਖੜੇ ਹਨ(ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ) [[ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]], [[ਵਿਜੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਪੰਡਿਤ]], [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਹਠੀਸਿੰਹ|ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਹਥਿਸਿੰਘ]], ਇੰਦਰਾ ਅਤੇ ਰੰਜਿਤ ਪੰਡਿਤ, ਬੈਠੇ ਹਨ: ਸਵਰੂਪ ਰਾਣੀ, ਮੋਤੀਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ [[ਕਮਲਾ ਨਹਿਰੂ]] (ਲੱਗਭੱਗ ਸੰਨ ੧੯੨੭)]] ਇੰਦਰਾ ਪ੍ਰਿਅਦਰਸ਼ਿਨੀ ਦਾ ਜਨਮ ੧੯ ਨਵੰਬਰ, ਸੰਨ ੧੯੧੭ ਵਿੱਚ ਪੰਡਤ ਜਵਾਹਿਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਕਮਲਾ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਔਲਾਦ ਸਨ। ਇੰਦਰਾ ਦੇ ਦਾਦਾ ਮੋਤੀਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਤੋਂ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਵਕੀਲ ਸਨ। ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਪਹਿਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੈਬਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮੋਤੀਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਇੱਕ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਨੇਤਾ ਰਹੇ। ਇੰਦਰਾ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਜਵਾਹਿਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦਾ ਪਰਵੇਸ਼ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਸੰਪੂਰਣ ਦੇਖਭਾਲ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਬੀਮਾਰ ਰਹਿਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਹਿਰੂ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਘਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਰਹੀ, ਹੋਣ ਨਾਲ ਇੰਦਰਾ ਵਿੱਚ ਮਜਬੂਤ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਿਸੰਗ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਉਲਝਦੇ ਜਾਣ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਈ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀਆਂ ਭੂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਜੇਲਕਸ਼ਮੀ ਪੰਡਤ ਵੀ ਸਨ, ਮਤਭੇਦ ਰਹੀ ਅਤੇ ਇਹ ਰਾਜਨੀਤਕ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ। ਇੰਦਰਾ ਨੇ ਜਵਾਨ ਮੁੰਡੇ-ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਬਾਂਦਰ ਸੈਨਾ ਬਣਾਈ, ਜਿਨ੍ਹੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਝੰਡਾ ਮਾਰਚਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਵਿੱਚ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਬੰਧਿਤ ਸਾਮਗਰੀਆਂ ਦਾ ਪਰਿਸੰਚਰਣ ਕਰ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀ ਲੇਕਿਨ ਉਲੇਖਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਅਕਸਰ ਦੋਹਰਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਨਜਰਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਬਚਾਕੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਦਸਤਾਵੇਜ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ੧੯੩੦ ਦਸ਼ਕ ਦੇ ਸ਼ੁਰੁਆਤ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕ੍ਰਾਂਤੀਵਾਦੀ ਪਹਿਲ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲਬੈਗ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਬਹਾਰ ਕਢ ਲਿਆ ਸੀ। ਸੰਨ ੧੯੩੬ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਕਮਲਾ ਨਹਿਰੂ ਤਪਦਿਕ ਨਾਲ ਇੱਕ ਲੰਬੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਬਾਅਦ ਓੜਕ ਸਵਰਗਵਾਸੀ ਹੋ ਗਈ। ਇੰਦਰਾ ਤੱਦ ੧੮ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਪਰਵਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀ ਮਿਲ ਪਾਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਰਤੀ, ਯੂਰਪੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਅਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ, ਬੈਡਮਿੰਟਨ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਆਕਸਫੋਰਡ। ੧੯੩੦ ਦਸ਼ਕ ਦੇ ਅਖੀਰ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਆਕਸਫਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਸੋਮਰਵਿੱਲੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੜਾਈ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਲੰਦਨ ਆਧਾਰਿਤ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਕੱਟੜ ਸਮਰਥਕ ਭਾਰਤੀ ਲੀਗ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਬਣੀ।<ref>ਫ੍ਰੈਂਕ,ਕੈਥੇਰਾਇਨ (੨੦੦੧)''ਇੰਦਰਾ:ਇੰਦਰਾ ਨਹਿਰੂ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ''</ref> ਮਹਾਂਦੀਪ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਮਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕ਼ਾਤ ਇੱਕ ਪਾਰਸੀ ਕਾਂਗਰਸ ਕਰਮਚਾਰੀ, ਫਿਰੋਜ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਓੜਕ ੧੬ ਮਾਰਚ ੧੯੪੨ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਭਵਨ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਜੀ ਆਦਿ ਧਰਮਂ ਬ੍ਰਹਮਾ- ਵੈਦਿਕ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ<ref>"ਇੰਦਰਾ:ਇੰਦਰਾ ਨਹਿਰੂ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ - ਕੇਥਰੀਨ ਫਰੰਕਸ ੨੦੦੨ ਸਫਾ ੧੭੭ ਆਈਏਸਬੀਏਨ:039573097X"</ref> ਠੀਕ ਭਾਰਤ ਛੋਡੋ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੁਆਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੁਆਰਾ ਚਰਮ ਅਤੇ ਪੁਰਜੋਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸਤੰਬਰ ੧੯੪੨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਗਿਰਫਤਾਰ ਕਰਕੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਦੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਓੜਕ ੨੪੩ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ੧੩ ਮਈ ੧੯੪੩ ਨੂੰ ਰਿਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>ਫਰੈਂਕ, ਕੇਥਰੀਨ (੨੦੦੧)''ਇੰਦਰਾ:ਇੰਦਰਾ ਨਹਿਰੂ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ''. ਸਫਾ ੧੮੬</ref> ੧੯੪੪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਿਰੋਜ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਦੋ ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ ੧੯੪੭ ਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿਭਾਜਨ ਅਰਾਜਕਤਾ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਸ਼ਿਵਿਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਲੋਂ ਆਏ ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਰਣਾਰਥੀਆਂ ਲਈ ਚਿਕਿਤਸਾ ਸੰਬੰਧੀ ਦੇਖਭਾਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਾਰਵਜਨਿਕ ਸੇਵਾ ਦਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਮੌਕਾ ਸੀ। ਗਾਂਧੀਗਣ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਇਲਾਹਾਬਾਦ]] ਵਿੱਚ ਬਸ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਫਿਰੋਜ ਨੇ ਇੱਕ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਅਖਬਾਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੀਮਾ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਵਾਹਿਕ ਜੀਵਨ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਰਿਹਾ, ਲੇਕਿਨ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਇੰਦਰਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕੋਲ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਚੱਲੀ ਗਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰਿਤਵ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਇਕੱਲੇ ਤਿੰਨ ਮੂਰਤੀ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉੱਚ ਮਾਨਸਿਕ ਦਬਾਅ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਜੀ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਰੋਸੇ ਯੋਗ, ਸਕੱਤਰ ਅਤੇ ਨਰਸ ਬਣੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੇਟੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਲੇਕਿਨ ਉਹ ਓੜਕ ਫਿਰੋਜ ਤੋਂ ਸਥਾਈ ਤੌਰ ਤੇ ਵੱਖ ਹੋ ਗਈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਵਿਆਹ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜੁਟਿਆ ਰਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਆਮ ਚੋਣ ੧੯੫੧ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਇੰਦਰਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਜੋ [[ਰਾਏ ਬਰੇਲੀ|ਰਾਇਬਰੇਲੀ]] ਨਿਰਵਾਚਨ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਚੋਣ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ, ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਰਹੀ। ਫਿਰੋਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੱਤਭੇਦਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰੂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਮਸ਼ਵਿਰਾ ਨਹੀ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਚੁਣੇ ਗਏ, ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਵੱਖ ਨਿਵਾਸ ਦਾ ਵਿਕਲਪ ਚੁਣਿਆ। ਫਿਰੋਜ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਛੇਤੀ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕ੍ਰਿਤ ਬੀਮਾ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਘੋਟਾਲੇ ਨੂੰ ਪਰਗਟ ਕਰ ਆਪਣੇ [[ਰਾਜਨੀਤਕ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ]] ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਕੂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਿੰਬ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦੇ ਪਰਿਣਾਮਸਰੂਪ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਥੀ, ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ, ਨੂੰ ਇਸਤੀਫਾ ਦੇਣਾ ਪਿਆ। ਤਣਾਓ ਦੀ ਆਖਰੀ ਸੀਮਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਾ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੰਨ ੧੯੫੮ ਵਿੱਚ ਉਪ-ਨਿਰਵਾਚਨ ਦੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਫਿਰੋਜ ਨੂੰ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪਿਆ, ਜੋ ਨਾਟਕੀ ਢ਼ੰਗ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਵਿਵਾਹਿਕ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਕੀਤਾ। [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਹਤ ਸੁਧਾਰ ਵਿੱਚ ਸਾਥ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਰ ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਹੋਈ। ਪਰ [[੮ ਸਤੰਬਰ]], [[੧੯੬੦]] ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਇੰਦਰਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਿਦੇਸ਼ ਦੌਰੇ ਉੱਤੇ ਗਈ ਸੀ, ਫਿਰੋਜ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ। == ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨ == [[ਤਸਵੀਰ:Gandhi and Indira.jpg|thumb|left|[[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੇ ਨਾਲ ੧੯੩੦ ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਵਿੱਚ]] ੧੯੫੯ ਅਤੇ ੧੯੬੦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇੰਦਰਾ ਚੋਣ ਲੜੀਂ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣੀ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਘਟਨਾਵਿਹੀਨ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਨਹਿਰੂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ [[੨੭ ਮਈ]], [[੧੯੬੪]] ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇੰਦਰਾ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ [[ਲਾਲਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ|ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]] ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਉੱਤੇ ਚੋਣ ਲੜੀਂ ਅਤੇ ਤੱਤਕਾਲ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰੀ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ, ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਈ। ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਭਾਸ਼ਾ ਬਨਣ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਉੱਤੇ ਦੱਖਣ ਦੇ ਗੈਰ ਹਿੰਦੀਭਾਸ਼ੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਦੰਗੇ ਛਿੜਨ ਉੱਤੇ ਉਹ [[ਚੇਨਈ]] ਗਈ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਵਿਮਰਸ਼ ਕੀਤਾ, ਸਮੁਦਾਏ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੇ ਗ਼ੁੱਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਮਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਪੁਨਰਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੀਤੀ। <blockquote> "੧੯੬੫ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਲਈ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਦਵੰਦਵੀਆਂ, ਕੇਂਦਰੀ ਕਾਂਗਰਸ[ਪਾਰਟੀ] ਅਗਵਾਈ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਾਜ, ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕਾਂਗਰਸ[ਪਾਰਟੀ] ਸੰਗਠਨਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਪਛੜੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਵੋਟ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਜੁਟ ਗਏ ਤਾਂ ਕਿ ਰਾਜ ਕਾਂਗਰਸ [ਪਾਰਟੀ] ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀ ਪੱਖ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਤ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ. ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਖਲਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁੱਝ ਇੱਕ ਉਚਿਤ ਸਾਮਾਜਕ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਉਪਲਬਧੀ ਮੰਨੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਵੀ, ਅਕਸਰ ਅੰਤਰ-ਜਾਤੀ ਖੇਤਰੀ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤੀਵਰਤਰ ਬਨਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਣੇ...<ref>Ibid #੨ ਪੀ.੧੫੪</ref> </blockquote> ਜਦੋਂ [[ਭਾਰਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਲੜਾਈ|੧੯੬੫ ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਲੜਾਈ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ]], ਇੰਦਰਾ [[ਸ਼ੀਰੀਨਗਰ]] ਸੀਮਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੈਨਾ ਨੇ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ਕਾਰੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਰੀਬ ਤੀਬਰ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨੂੰ [[ਜੰਮੂ]] ਜਾਂ [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ਪੁਨ:ਸਥਾਪਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਨਾਮਨਜੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਲਟੇ ਮਕਾਮੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਂਦੀ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸੰਵਾਦ ਮਾਧਿਅਮਾਂ ਦੇ ਧਿਆਨਾਕਰਸ਼ਣ ਨੂੰ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। [[ਤਾਸ਼ਕੰਦ]] ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਵਿਚੋਲਗੀ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ [[ਅਯੂਬ ਖ਼ਾਨ]] ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਮਝੌਤੇ ਉੱਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕਰਨ ਦੇ ਕੁੱਝ ਘੰਟੇ ਬਾਅਦ ਹੀ ਲਾਲਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦਾ ਨਿਧਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੱਦ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ [[ਕੇ.ਕਾਮਰਾਜ]] ਨੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੇ ਨਿਧਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। == ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ == === ਵਿਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ === ਸੰਨ ੧੯੬੬ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗਾਂਧੀ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਬਣੀ, ਕਾਂਗਰਸ ਦੋ ਗੁਟਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ [[ਸਮਾਜਵਾਦ|ਸਮਾਜਵਾਦੀ]] ਅਤੇ [[ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ]] ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ [[ਰੂਢੀਵਾਦੀ]]। [[ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ]] ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੂੰਗੀ ਗੁੱਡੀ ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ੧੯੬੭ ਦੇ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਆਂਤਰਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਉਭਰੀ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂਗਰਸ ਲੱਗਭੱਗ ੬੦ ਸੀਟਾਂ ਖੁੰਝਕੇ ੫੪੫ ਸੀਟੋਂਵਾਲੀ [[ਲੋਕ ਸਡਾ]] ਵਿੱਚ ੨੯੭ ਆਸਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸਾਈ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ|ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੈਣਾ ਪਿਆ। ੧੯੬੯ ਵਿੱਚ ਦੇਸਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਮੁਦਦੋਂ ਉੱਤੇ ਅਸਹਮਤੀ ਦੇ ਬਾਅਦ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਵੰਡਿਆ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਸਮਾਜਵਾਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾੰਮਿਅਵਾਦੀ ਦਲਾਂ ਵਲੋਂ ਸਮਰਥਨ ਪਾਕੇ ਅਗਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸ਼ਾਸਨ ਚਲਾਈ। ਉਸੀ ਸਾਲ ਜੁਲਾਈ ੧੯੬੯ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੈਂਕਾਂ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ ਕੀਤਾ। ੧੯੭੧ ਵਿੱਚ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਵਲੋਂ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ, [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਉੱਤੇ ਲੜਾਈ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ੧੯੭੧ ਦੇ ਲੜਾਈ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਰਿਚਰਡ ਨਿਕਸਨ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਅਮਰੀਕਾ ਆਪਣੇ [[ਸੱਤਵੇਂ ਬੇੜੇ]] ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪੂਰਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਇਹ ਵਜ੍ਹਾ ਦਿਖਾਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਹਮਲਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਲੋਂ [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਦੇ ਸੀਮਾਖੇਤਰ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਚਿਤਾਵਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ]] ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ। ਇਹ ਕਦਮ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਲੋਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਮੁਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਹੁਣ ਤੇਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪੂਰਵ ਸਤਰਕਤਾਪੂਰਣ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ। ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ [[ਦੋਸਤੀ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਸਹਿਯੋਗ ਸੁਲਾਹ|ਦੋਸਤੀ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਸਹਿਯੋਗ]] ਸੁਲਾਹ ਉੱਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਜਿਸਦੇ ਪਰਿਣਾਮਸਰੂਪ ੧੯੭੧ ਦੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਿੱਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਸਮਰਥਨ ਦਾ ਸਮਰੱਥ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ। === ਪਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ === ਲੇਕਿਨ [[ਜਨਵਾਦੀ ਲੋਕ-ਰਾਜ ਚੀਨ|ਜਨਵਾਦੀ ਚੀਨ ਲੋਕ-ਰਾਜ ਵਲੋਂ]] ਪਰਮਾਣੁ ਖਤਰੇ ਅਤੇ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮਹਾਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਦਖਲ ਅੰਦਾਜੀ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਨਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਮੱਦੇ ਨਜ਼ਰ, ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਹੁਣ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਵੇਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਜੁਲਫਿਕਾਰ ਅਲੀ ਭੁੱਟੋ]] ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਤੱਕ ਚਲਣ ਵਾਲੀ [[ਸ਼ਿਮਲਾ]] ਸਿਖਰ ਗੱਲ ਬਾਤ ਵਿੱਚ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਗੱਲ ਬਾਤ ਦੇ ਅਸਫਲਤਾ ਦੇ ਕਰੀਬ ਪਹੁੰਚ ਦੋਨਾਂ ਰਾਜ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੇ ਓੜਕ [[ਸ਼ਿਮਲਾ ਸਮਝੌਤਾ|ਸ਼ਿਮਲਾ ਸਮਝੌਤੇ]] ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ, ਜਿਸਦੇ ਤਹਿਤ [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਵਿਵਾਦ ਨੂੰ ਗੱਲ ਬਾਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਦੋਨਾਂ ਦੇਸ਼ ਅਨੁਬੰਧਿਤ ਹੋਏ। ਕੁੱਝ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਾਬੂ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਸੀਮਾ ਨਾ ਬਣਾਉਣ ਉੱਤੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ੯੩,੦੦੦ [[ਯੁੱਧਬੰਦੀ]] ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਬਜੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸ਼ਾਸਿਤ ਕਸ਼ਮੀਰ|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਨੂੰ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਕਬਜੇ ਤੋਂ ਕੱਢ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਸੀ। ਲੇਕਿਨ ਇਹ ਸਮਝੌਤਾ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਤੀਸਰੇ ਪੱਖ ਦੇ ਤੱਤਕਾਲ ਦਖਲ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੁਆਰਾ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਹਮਲੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤੱਕ ਘਟਾਇਆ। ਭੁੱਟੋ ਵਲੋਂ ਇੱਕ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਮੁੱਦੇ ਉੱਤੇ ਸੰਪੂਰਣ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਦੀ ਮੰਗ ਨਾ ਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਆਮ ਹੋਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਠੱਪ ਪਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਪਰਕਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਲੋਂ ਵਪਾਰ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਫੇਰ ਆਮ ਵਰਗੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। [[ਸਮਾਇਲਿੰਗ ਬੁੱਧਾ]] ਦੇ ਅਨੌਪਚਾਰਿਕ ਛਾਇਆ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ੧੯੭੪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਇੱਕ ਭੂਮੀਗਤ ਪਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੀਖਿਆ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਦੇ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵਸੇ ਪਿੰਡ [[ਪੋਖਰਣ]] ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭਾੂੂਰਤ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਨਵੀਨਤਮ ਪਰਮਾਣੂ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣ ਗਿਆ। === ਹਰਿਤ ਕ੍ਰਾਂਤੀ === [[ਤਸਵੀਰ:Indira and Nixon.JPG|thumb|right|220px|੧੯੭੧ ਵਿੱਚ [[ਰਿਚਰਡ ਨਿਕਸਨ]] ਅਤੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰਾ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਵੈਰ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਰੰਗ ਦੋਪਾਸੜ ਸਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਝਲਕਿਆ।]] ੧੯੬੦ ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ੀਕ੍ਰਿਤ ਅਭਿਨਵ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਇਲਾਵਾ ਸਮਰਥਨ ਲਾਗੁ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਓੜਕ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੋਂ ਚਲੇ ਆ ਰਹੇ ਅਨਾਜ ਦੀ ਕਮੀ ਨੂੰ, ਮੂਲ ਤੌਰ ਤੇ ਕਣਕ, ਚਾਵਲ, ਕਪਾਹ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਇਲਾਵਾ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਬਜਾਏ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਤੋਂ ਖਾਧ ਸਹਾਇਤਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿਣ ਦੇ- ਜਿੱਥੇ ਦੇ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗਾਂਧੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਾਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਸਨ (ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਆਪਸੀ ਸੀ: ਨਿਕਸਨ ਨੂੰ ਇੰਦਰਾ "ਚੁੜੈਲ ਬੁੱਢੀ" ਲੱਗਦੀ ਸੀ।<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4633263.stm ਬੀਬੀਸੀ ਸਮਾਚਾਰ]</ref>), ਦੇਸ਼ ਇੱਕ ਖਾਧ ਨਿਰਿਆਤਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸ ਉਪਲਬਧੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਾਣਿਜਿਕ ਫਸਲ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਵਿਵਿਧੀਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰਿਤ ਕ੍ਰਾਂਤੀ|ਹਰਿਤ ਕ੍ਰਾਂਤੀ]] ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੁਧ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਨਾਲ ਆਈ ਚਿੱਟੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨਾਲ ਲੋਂ ਖਾਸਕਰ ਵੱਧਦੇ ਹੋਏ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਨਾਲ ਨਿਬਟਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲੀ। ਖਾਧ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਪਰੋਗਰਾਮ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ੧੯੭੫ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗਾਂਧੀ ਲਈ ਸਮਰਥਨ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਰੋਤ ਰਿਹਾ।<ref>{{Cite web |url=http://indiaonestop.com/Greenrevolution.htm |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2012-09-28 |archive-date=2011-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713025201/http://www.indiaonestop.com/Greenrevolution.htm |url-status=dead }}</ref> ੧੯੬੦ ਦੇ ਅਰੰਭ ਦਾ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਿਤ ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਗਹਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜਿਲਾ ਪਰੋਗਰਾਮ (ਆਈ ਏ ਡੀ ਪੀ) ਦਾ ਰਸਮੀ ਨਾਮ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਤਹਿਤ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਉੱਤੇ ਗਾਂਧੀ --ਯਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਕੁਲ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨਿਤੀਕ, ਡੂੰਘੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਪ੍ਰਚੁਰ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਸਤੇ ਅਨਾਜ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਤਤਾ ਮਿਲੀ।<ref>Ibid. #3 ਪੀ.295</ref> ਇਹ ਪਰੋਗਰਾਮ ਚਾਰ ਚਰਣਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ: #ਨਵੀਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਬੀਜ #ਮੰਜੂਰ ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਰਸਾਇਣੀਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਖਾਦਾਂ, ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ, ਘਾਹ - ਫੂਸ ਨਿਵਾਰਕਾਂ, ਇਤਆਦਿ #ਨਵੀਂ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਮੌਜੂਦਾ ਬੀਜ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਹਕਾਰੀ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਬਧਤਾ #ਭੂਮੀ ਅਨੁਦਾਨ ਕਾਲਜਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੰਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਵਧਾਰਣਾ,<ref>ਕਿਸਾਨ, ਬੀ.ਏਚ. ਹਰਿਤ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਏਸ਼ੀਆਈ ਪੜ੍ਹਾਈ, xx ਨੰਬਰ ੧ (ਫਰਵਰੀ, ੧੯੮੬) ਸਫਾ:੧੭੭</ref> ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ ਇਹ ਪਰੋਗਰਾਮ ਕਣਕ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਓੜਕ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਚਾਵਲ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਲੇਕਿਨ ਆਕਰਸ਼ਣੀ ਵਾਧਾ ਲਿਆਇਆ; ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਂਜ ਅਨਾਜਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ [[ਬਾਜਰਾ]], [[ਛੋਲੇ]] ਅਤੇ ਮੋਟੇ ਅਨਾਜ (ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਾਧਾ ਲਈ ਸਮਾਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ) ਘੱਟ ਜਾਂ ਕੋਈ ਵਾਧਾ ਨਹੀ ਹੋਇਆ—ਫਿਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਸਥਿਰ ਉਪਜ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹੀ। === ੧੯੭੧ ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਫਤਹਿ, ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਕਾਰਜਕਾਲ (੧੯੭੧-੧੯੭੫) === ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ੧੯੭੧ ਦੇ ਜਬਰਦਸਤ ਫਤਵੇ ਦੇ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਆਂਤਰਿਕ ਸੰਰਚਨਾ ਇਸਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਵਿਭਾਜਨਾਂ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਕਮਜੋਰ ਪੈਣ ਨਾਲ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਕਿਸਮਤ ਨਿਰਧਾਰਣ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਸੰਨ ੧੯੭੧ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਨਾਹਰੇ ਸੀ [[ਗਰੀਬੀ ਹਟਾਓ]]। ਇਹ ਨਾਰਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਗਰੀਬੀ ਹਟਾਓ ਪਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਖਾਕਾ, ਜੋ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਆਇਆ, ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਪੇਂਡੂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਗਰੀਬਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਆਜਾਦ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮਰਥਨ ਜੁਟਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੇਂਡੂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਦਬਦਬੇ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਮਕਾਮੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਪਾਰੀ ਵਰਗ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਤੇ, ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ ਬੇਜੁਬਾਂ ਰਹੇ ਗਰੀਬ ਦੇ ਹਿੱਸੇ, ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਰਾਜਨੀਤਕ ਮੁੱਲ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਭਾਰ, ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। [[ਗਰੀਬੀ ਹਟਾਓ]] ਦੇ ਤਹਿਤ ਪਰੋਗਰਾਮ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਮਕਾਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਚਲਾਏ ਗਏ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿੱਤਪੋਸ਼ਣ, ਵਿਕਾਸ, ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਅਤੇ ਕਰਮਿਕਰਨ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦਲ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਪਰੋਗਰਾਮ ਕੇਂਦਰੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਗਵਾਈ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਸਾਧਨਾਂ ਦੇ ਵੰਡਵਾਂ ਕਰਨ ਦੇ ਮਾਲਿਕਾਨਾ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ..."<ref>ਰੱਥ, ਨੀਲਕੰਠ, ਗਰੀਬੀ ਹਟਾਓ: ਕੀ ਆਇਆਰਡੀਪੀ ਇਹ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ? (ਈਡਬਲੂਪੀ, xx, ਨਂo6) ਫਰਵਰੀ, ੧੯੮੧.</ref>'ਓੜਕ, [[ਗਰੀਬੀ ਹਟਾਓ]] ਗਰੀਬਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੂਰਮ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ: ਆਰਥਕ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਆਵੰਟਿਤ ਸਾਰੇ ਫ਼ੰਡਾਂ ਦੇ ਸਿਰਫ ੪% ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਰੀਬੀ ਹਟਾਓ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਲੱਗਭੱਗ ਕੋਈ ਭੀ ਗਰੀਬ ਤੋਂ ਗਰੀਬ ਤਬਕੇ ਤੱਕ ਨਹੀ ਪਹੁੰਚੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਪਰੋਗਰਾਮ ਗਰੀਬੀ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੀ, ਇਸਨੇ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਚੋਣ ਜਿਤਾਉਣ ਦਾ ਲਕਸ਼ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ। === ਇੱਕਸੱਤਾਵਾਦ ਦੇ ਵੱਲ ਝੁਕਾਓ === ਗਾਂਧੀ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ [[ਸੱਤਾਵਾਦੀ]] ਚਾਲ ਚਲਣ ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲੱਗ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਜਬੂਤ ਸੰਸਦੀ ਬਹੁਮਤ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੱਤਾਰੂੜ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਨੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਕਰ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦੇ ਸੱਤਾ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋ ਵਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਦਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਸਿਤ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ ਬਾਝੋਂ ਅਤੇ ਅਰਾਜਕ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ [[ਸੰਵਿਧਾਨ ਧਾਰਾ ੩੫੬|ਧਾਰਾ ੩੫੬]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ]] ਲਾਗੁ ਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਉੱਤੇ ਕਬਜਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ, [[ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ]], ਜੋ ਚੁੱਣਿਆ ਹੋਇਆ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਰੀਬੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬਣੇ ਸਨ, ਦੇ ਵੱਧਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉੱਤੇ,[[ਪਿ.ਏਨ.ਹਕਸਰ]], ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੀ ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ ਉਠਦੇ ਸਮਾਂ, ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਪੂਰਵ ਸਲਾਹਾਕਾਰ ਸਨ, ਨੇ ਅਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੱਤਾਵਾਦ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਵਰਤੋ ਦੇ ਵੱਲ ਨਵੇਂ ਝੁਕਾਵ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, [[ਜੈਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਰਾਇਣ]], [[ਸਤੇਂਦਰ ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਹਾ]] ਅਤੇ [[ਆਚਾਰਿਆ ਜੀਵਤਰਾਮ ਕ੍ਰਿਪਾਲਾਨੀ]] ਵਰਗੇ ਨਾਮੀ-ਗਿਰਾਮੀਵਿਅਕਤੀਵਾਂਅਤੇ ਪੂਰਵ-ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੇਨਾਨੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਰਗਰਮ ਪ੍ਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤਭਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। === ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਇਲਜ਼ਾਮ ਅਤੇ ਚੁਣਾਵੀ ਆਚਾਰ ਉਲੰਘਣਾ ਦਾ ਫੈਸਲਾ === ਰਾਜ ਨਰਾਇਣ (ਜੋ ਵਾਰ ਵਾਰ ਰਾਇਬਰੇਲੀ ਸੰਸਦੀ ਨਿਰਵਾਚਨ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਲੜਦੇ ਅਤੇ ਹਾਰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ) ਦੁਆਰਾ ਦਰਜ ਇੱਕ ਚੋਣ ਪਟੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕਥਿਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇ ਆਰੋਪਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ [[੧੨ ਜੂਨ]], [[੧੯੭੫]] ਨੂੰ [[ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ]] ਨੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਚੋਣ ਨੂੰ ਰੱਦ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਸਦ ਦਾ ਆਸਨ ਛੱਡਣ ਅਤੇ ਛੇ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਤੀਬੰਧ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀਤਵ ਲਈ ਲੋਕ ਸਭਾ ([[ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ]] ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਸਦਨ) ਜਾਂ [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] (ਸੰਸਦ ਦੇ ਉੱਚ ਸਦਨ) ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਭਾਵੀ ਤੌਰ ਤੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਪਦਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਫੈਸਲੇ ਉੱਤੇ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਲਾਭ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਨੂੰ ਵਿਆਕੁਲ ਵਿਰੋਧੀ ਦਲ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸਤੀਫੇ ਦੇ ਲਈ, ਸਾਮੂਹਕ ਤੌਰ ਤੇ ਲਾਮਬੰਦ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਢੇਰਾਂ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਹੜਤਾਲ ਨਾਲ ਕਈ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਜੀਵਨ ਠੱਪ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਮਜਬੂਤ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ, [[ਜੈਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਰਾਇਣ]] ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਨਿਹੱਥੀ ਭੀੜ ਉੱਤੇ ਸੰਭਾਵੀ ਗੋਲੀ ਚਲਾਣ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਕਰਨ ਲਈ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਮੁਸ਼ਕਲ ਆਰਥਕ ਦੌਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਜਨਤਾ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੋਹਭੰਗ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਿਰੋਧਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੀੜ ਨੇ ਸੰਸਦ ਭਵਨ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸਤੀਫੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। === ਆਪਾਤਕਾਲੀਨ ਹਾਲਤ (੧੯੭੫-੧੯੭੭) === ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪੁਨਰ-ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਮਕਸਦ ਲਈ, ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੀ ਗਿਰਫਤਾਰੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੰਤਰੀ-ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਫ਼ਖ਼ਰੁੱਦੀਨ ਅਲੀ ਅਹਮਦ]] ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਦੇ ਬਾਅਦ ਫੈਲੀ ਬਦਅਮਨੀ ਅਤੇ ਅਰਾਜਕਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ [[ਆਪਾਤਕਾਲੀਨ ਹਾਲਤ]] ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਨ। ਇਸਦੇ ਮੂਜਬ, ਅਹਮਦ ਨੇ ਆਂਤਰਿਕ ਬਦਅਮਨੀ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜਰ [[੨੬ ਜੂਨ]] [[੧੯੭੫]] ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ [[ਅਨੁੱਛੇਦ ੩੫੨|ਧਾਰਾ-੩੫੨]] ਦੇ ਪ੍ਰਾਵਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਾਤਕਾਲੀਨ ਹਾਲਤ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। === ਆਦੇਸ਼ ਆਧਾਰਿਤ ਸ਼ਾਸਨ === ਕੁੱਝ ਹੀ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੋ ਆਪੋਜੀਸ਼ਨ ਦਲ ਸ਼ਾਸਿਤ ਰਾਜਾਂ [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਅਤੇ [[ਤਮਿਲ ਨਾਡੁ]] ਉੱਤੇ [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ]] ਥੋਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ।<ref>ਕੋਚਾਨੇਕ, ਸਟੇਨਲੀ, ਮਿਸੇਜ ਗਾਂਧੀਸ ਪਿਰਾਮਿਡ: ਦਾ ਨਿਊ ਕਾਂਗਰਸ (ਵੇਸਟਵਿਊ ਪ੍ਰੇਸ, ਬੋਲਡਰ, ਸੀਓ ੧੯੭੬) ਪੀ.੯੮</ref> ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਕਰਫਿਊ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਕਾਲੀਨ ਰੋਕ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ [[ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਭਾਰਤ)|ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰਾਲਾ]] ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਸੇਂਸਰ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। [[ਇੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਗੁਜਰਾਲ]], ਇੱਕ ਭਾਵੀ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਦਖੱਲੰਦਾਜੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ [[ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰੀ|ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰੀਪਦ]] ਵਲੋਂ ਇਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਓੜਕ ਆਸੰਨ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਚੋਣ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਕਾਲ ਲਈ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਾਜ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਦੀ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਬਰਖਾਸਤਗੀ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਪ੍ਰਾਵਧਾਨ ਦੇ ਅਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਾਸਿਤ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਪ ਦੇ ਗ਼ੈਰ-ਮਾਮੂਲੀ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੇਤੁ ਆਪਾਤਕਾਲੀਨ ਪ੍ਰਾਵਧਾਨਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ। <blockquote> "ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਿਧਾਈ ਦਲਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜ ਪਾਰਟੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੇ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਮਜਬੂਤ ਮੁੱਖਮੰਤਰੀਆਂ ਵਲੋਂ ਨਿੱਬੜਨਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗਾਂਧੀ ਹਰ ਇੱਕ ਕਾਂਗਰਸੀ ਮੁੱਖਮੰਤਰੀ ਨੂੰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਆਜਾਦ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦਾ, ਹਟਾਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂਮੰਤਰਿਵਾਂਨੂੰ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਵਫਾਦਾਰ ਹੁੰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਥਾਲਾਭਿਸਿਕਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਈਆਂ...ਫਿਰ ਵੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰਤਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕੀ..."<ref>ਬਰਾਸ, ਪੌਲ ਆਰ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ, (ਕੈੰਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੇਸ, ਇੰਗਲੈਂਡ ੧੯੯੫)ਪੀ.੪੦</ref> </blockquote> ਇਹ ਵੀ ਆਰੋਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਦੀ ਉਹ ਅੱਗੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਹਮਦ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਂਜ [[ਆਦੇਸ਼|ਆਧਿਆਦੇਸ਼ੋਂ]] ਦੇ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਪੇਸ਼ ਦੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ|ਸੰਸਦ]] ਵਿੱਚ ਬਹਿਸ ਹੋਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਆਦੇਸ਼ ਆਧਾਰਿਤ ਸ਼ਾਸਨ]] ਦੀ ਆਗਿਆ ਰਹੇ। ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਲ, ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪ੍ਰਤੀਵਾਦਿਵਾਂ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਸੁੱਟਣ ਅਤੇ ਹਜਾਰਾਂ ਦੇ ਤਾਦਾਦ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਗਿਰਿਫਤਾਰੀ ਅਤੇ ਆਟਕ ਰੱਖਣ ਦਾ ਇੱਕ ਅਭਿਆਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ; [[ਜਗ ਮੋਹਨ]] ਦੇ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਦੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਲੇਫਟਿਨੇਂਟ ਗਵਰਨਰ ਰਹੇ, [[ਜਾਮਾ ਮਸਜਦ, ਦਿੱਲੀ|ਜਾਮਾ ਮਸਜਦ]] ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਬਸੇ ਬਸਤੀਆਂ ਦੇ ਹਟਾਣ ਵਿੱਚ ਸੰਜੇ ਦਾ ਹੱਥ ਰਿਹਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਹਜਾਰਾਂ ਲੋਕ ਬੇਘਰ ਹੋਏ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭੱਜਿਆ ਵਿੱਚ ਸਾਂਪ੍ਰਦਾਇਿਕ ਕੜਵਾਹਟ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ; ਅਤੇ ਹਜਰਾਂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਬਲਪੂਰਵਕ [[ਨਸਬੰਦੀ]] ਦਾ ਪਰਵਾਰ ਨਿਯੋਜਨ ਪਰੋਗਰਾਮ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਇਸ਼: ਬਹੁਤ ਨਿੰਨਸਤਰ ਵਲੋਂ ਲਾਗੁ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। === ਚੋਣ === ਮਤਦਾਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇਣ ਦਾ ਇੱਕ ਅਤੇ ਮੌਕਾ ਦੇਣ ਲਈ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ੧੯੭੭ ਵਿੱਚ ਚੋਣ ਬੁਲਾਈ। ਭਾਰੀ ਸੇਂਸਰ ਲੱਗੀ ਪ੍ਰੇਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਲਿਖਦੀ ਸੀ, ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਤੋਂ ਗਾਂਧੀ ਆਪਣੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅਤਾ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਨਿਹਾਇਤ ਗ਼ਲਤ ਲਗਾਈ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਵਜ੍ਹਾ ਜੋ ਵੀ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ [[ਜਨਤਾ ਦਲ]] ਵਲੋਂ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਹਾਰ ਗਈਆਂ। ਲੰਬੇ ਸਮਾਂ ਵਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਰਹੇ ਦੇਸਾਈ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਅਤੇ ਜੈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਰਾਇਣ ਦੇ ਆਤਮਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਜਨਤਾ ਦਲ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੋਲ ਲੋਕਤੰਤਰ ਅਤੇ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਚੋਣ ਦਾ ਆਖਰੀ ਮੌਕਾ ਦਰਸ਼ਾਤੇ ਹੋਏ ਚੋਣ ਜਿੱਤ ਲਈ । ਇੰਦਰਾ ਅਤੇ ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਦੋਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੀਟ ਖੋਹ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਘੱਟਕੇ ੧੫੩ ਸੀਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਮਟ ਗਈ(ਪਿੱਛਲੀ ਲੋਕਸਭਾ ਵਿੱਚ ੩੫੦ ਦੀ ਤੁਲਣਾ ਵਿੱਚ) ਜਿਸ ਵਿੱਚ ੯੨ ਦੱਖਣ ਵਲੋਂ ਸਨ। === ਵਿਡਾਰਨ, ਗਿਰਫਤਾਰੀ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਪਰਤਣਾ === ਦੇਸਾਈ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਬਣੇ ਅਤੇ ੧੯੬੯ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਪਸੰਦ [[ਨੀਲਮ ਸੰਜੀਵ ਰੇੱਡੀ]] ਗਣਤੰਤਰ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਨਾਏ ਗਏ। ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ੧੯੭੮ ਦੇ [[ਉਪ -ਚੋਣ]] ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਹਾਸਲ ਹੋਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਰਮਹੀਨ, ਆਇਹੀਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਹੀਨ ਪਾਇਆ। ੧੯੭੭ ਦੇ ਚੋਣ ਅਭਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਵਿਭਾਜਨ ਹੋ ਗਿਆ: [[ਜਗਜੀਵਨ ਰਾਮ]] ਵਰਗੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਕਾਂਗਰਸ (ਗਾਂਧੀ) ਦਲ ਹੁਣ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਆਧਿਕਾਰਿਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਪੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਸਮੂਹ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੱਠ-ਜੋੜ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਲਡਾਈ ਵਿੱਚ ਲਿਪਤਤਾ ਦੇ ਚਲਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਜਨਤਾ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਗ੍ਰਹ ਮੰਤਰੀ [[ਚੌਧਰੀ ਚਰਣ ਸਿੰਘ]] ਕਈ ਆਰੋਪਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਗਿਰਫਤਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਤ ਕਰਣਾ ਆਸਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਗਿਰਫਤਾਰੀ ਦਾ ਮਤਲੱਬ ਸੀ ਇੰਦਰਾ ਸੁਤੇ ਹੀ ਸੰਸਦ ਵਲੋਂ ਬਾਹਰ ਕਢਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋ ਗਈ। ਪਰ ਇਹ ਰਣਨੀਤੀ ਉਲਟੇ ਅਪਦਾਪੂਰਣ ਬੰਨ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਰਫਤਾਰੀ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲ ਰਹੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਵਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉਂਜ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਹਮਦਰਦੀ ਮਿਲੀ ਜੋ ਸਿਰਫ ਦੋ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਸੱਮਝ ਡਰ ਗਏ ਸਨ। ਜਨਤਾ ਗੱਠ-ਜੋੜ ਸਿਰਫ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗਾਂਧੀ (ਜਾਂ ਉਹ ਔਰਤ ਵਰਗੇ ਕਿਣ ਕੁੱਝ ਲੋਗੋਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ) ਦੀ ਨਫਰਤ ਵਲੋਂ ਇੱਕਜੁਟ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਸਧਾਰਣ ਮੁੱਦੀਆਂ ਉੱਤੇ ਆਪਸੀ ਕਲਹੋਂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਫਸਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਇਸ ਹਾਲਤ ਦਾ ਵਰਤੋ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥਾਵਾਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਵਲੋਂ, ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਹੋਈ ਗਲਤੀਆਂ ਲਈ ਕੌਸ਼ਲਪੂਰਣ ਢੰਗ ਵਲੋਂ ਕਸ਼ਮਾਪ੍ਰਾਰਥੀ ਹੋਕੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜੂਨ ੧੯੭੯ ਵਿੱਚ ਦੇਸਾਈ ਨੇ ਇਸਤੀਫਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗਾਂਧੀ ਦੁਆਰਾ ਬਚਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਬਾਹਰ ਵਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰੇਗੀ, ਰੇੱਡੀ ਦੁਆਰਾ ਚਰਣ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਅੰਤਰਾਲ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਰੰਭ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰੇੱਡੀਨੇ ੧੯੭੯ ਦੀਆਂ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਸਦ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਗਲੇ ਜਨਵਰੀ ਵਿੱਚ ਆਜੋਜਿਤ ਚੁਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਫੇਰ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਭੂਸਖਲਨ ਹੋਣ ਵਰਗੇ ਬਹੁਮਤ ਦੇ ਨਾਲ/ਮਹਾਭੀਸ਼ਣ ਬਹੁਮਤ ਦੇ ਨਾਲ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ (੧੯੮੩ - ੧੯੮੪) [[ਲੇਨਿਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਇਨਾਮ]] ਵਲੋਂ ਪੁਰਸਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਤਸਵੀਰ:1984 CPA 5588.jpg|thumb|right|੧੯੮੪ [[ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ]] ਸਮਾਰਕ ਡਾਕ ਟਿਕਟ]] === ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਹੱਤਿਆ === ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲ [[ਪੰਜਾਬ]] ਸਮਸਿਆਵਾਂ ਵਲੋਂ ਜਰਜਰ ਸਨ। ਸਿਤੰਬਰ ੧੯੮੧ ਵਿੱਚ [[ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਵਾਲੇ]] ਦਾ [[ਵੱਖਵਾਦੀ]] ਸਿੱਖ ਆਤੰਕਵਾਦੀ ਸਮੂਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪਵਿਤਰਤਮ ਤੀਰਥ, [[ਹਰਮੰਦਿਰ ਸਾਹਿਬ]] ਪਰਿਸਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੈਨਾਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੋਨਾ ਮੰਦਿਰ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਹਜਾਰਾਂ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਤੰਕਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਸਫਆ ਕਰਨ ਦੇ ਇੱਕ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਧਰਮਸਥਲ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਹਤਾਹਤੋਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਚਾਰ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਸਹਿਤ ਉਨਾਸੀ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ੪੯੨ ਆਤੰਕਵਾਦੀ; ਹੋਰ ਹਿਸਾਬ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੰਭਵਤ ੫੦੦ ਜਾਂ ਜਿਆਦਾ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀਆਂ ਸਹਿਤ ੩੦੦੦ ਹੋਰ ਲੋਕ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਫਸੇ। == ਨਿਜੀ ਜੀਵਨੀ == ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ [[ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ|ਸੰਜੇ]] ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਾਰਿਸ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਲੇਕਿਨ ਇੱਕ ਉੜਾਨ ਦੁਰਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਅਣ-ਇੱਛਕ [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] ਨੂੰ ਪਾਇਲਟ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਛੁਡਵਾ ਕੇ ਫਰਵਰੀ ੧੯੮੧ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਬਣੇ। ਮਈ ੧੯੯੧ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਹੱਤਿਆ, ਇਸ ਵਾਰ [[ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਟਾਈਗਰਸ ਆਫ ਤਮਿਲ ਈਲਮ]] ਦੇ ਆਤੰਕਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਹੋਈ। ਰਾਜੀਵ ਦੀ ਵਿਧਵਾ, [[ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ]] ਨੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਗੱਠ-ਜੋੜ]] ਨੂੰ ੨੦੦੪ ਦੇ [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਨਿਰਵਾਚਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੈਰਾਨੀ ਚੁਣਾਵੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। [[ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ]] ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਦਫ਼ਤਰ ਮੌਕੇ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਲੇਕਿਨ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਗਾਮ ਹੈ; ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਡਾ. [[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]], ਜੋ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਰਹੇ, ਹੁਣ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਰਾਜੀਵ ਦੀ ਔਲਾਦ, [[ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ]] ਅਤੇ [[ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ ਗਾਂਧੀ]] ਵੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਵਿਧਵਾ, [[ਮੇਨਕਾ ਗਾਂਧੀ]] - ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਜਾਣਾ ਸਰਵਗਿਆਤ ਹੈ।<ref>[http://www.tribuneindia.com/2001/20010919/main7.htm ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਤਮਕਥਾ-ਧ ਟਰਿਬਿਊਨ]</ref> -ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਜੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, [[ਵਰੁਣ ਗਾਂਧੀ]] ਵੀ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਵਿਰੋਧੀ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] ਦਲ ਵਿੱਚ ਮੈਂਬਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ== === ਨੋਟ=== {{Notelist|30em}} {{Reflist|group=note}} === ਹਵਾਲੇ=== {{Reflist|30em}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{sister project links|d=Q1149|commons=Category:Indira Gandhi|s=author:Indira Priyadarshini Gandhi|n=no|b=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|species=no|wikt=no}} * [https://texasarchive.org/2008_00210 Indira Gandhi Meets with Lyndon Baines Johnson] from [[Texas Archive of the Moving Image]] * [http://indiragandhi.in/en The Indira Gandhi Memorial Trust] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170617141845/http://indiragandhi.in/en |date=17 June 2017 }} * {{OL author}} * {{IMDb name|id=0304156}} * [https://web.archive.org/web/20110212155550/http://www.india-intro.com/jawaharlal-nehru-and-indira-gandhi.html Rare pictures of Indira Gandhi] * [http://indiragandhi.in/en/philosophy/letters Rare letters by Indira Gandhi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170907073311/http://indiragandhi.in/en/philosophy/letters |date=7 September 2017 }} * [http://indiragandhi.in/en/philosophy/speeches Famous and Historic speeches given by Indira Gandhi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170908224004/http://indiragandhi.in/en/philosophy/speeches |date=8 September 2017 }} * [https://www.britannica.com/topic/Indira-Gandhi-on-global-underprivilege-2003652 Indira Gandhi on global underprivilege] at ''[[Encyclopaedia Britannica]]'' {{Prime Ministers of India}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1917]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1984]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਲੀਡਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਹਿੰਦੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਹਿਰੂ-ਗਾਂਧੀ ਪਰਿਵਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਬੱਚੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] ep3khi5q5nouvbdrjfrgy1g9iym3srn 840264 840263 2026-05-30T10:43:52Z Gurtej Chauhan 27423 /* ਹਰਿਤ ਕ੍ਰਾਂਤੀ */ 840264 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ | image = IndiraGandhi.png | caption = ਅਧਿਕਾਰਤ ਚਿੱਤਰ, 1983 | party = {{unbulleted list|[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] (1938–1969)|[[ਕਾਂਗਰਸ (ਆਰ)]] (1969–1978)|[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕਾਂਗਰਸ (ਆਈ)]] (1978–1984)}} | order = | office = ਤੀਜੀ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] | term_start = 14 ਜਨਵਰੀ 1980 | term_end = 31 ਅਕਤੂਬਰ 1984 | predecessor = [[ਚੌਧਰੀ ਚਰਨ ਸਿੰਘ]] | president = [[ਨੀਲਮ ਸੰਜੀਵ ਰੈਡੀ]]<br />[[ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ]] | successor = [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] <!-- -->| deputy1 = [[ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ]] (13&nbsp;ਮਾਰਚ&nbsp;1967&nbsp;– 16&nbsp;ਜੁਲਾਈ&nbsp;1969) | term_start1 = 24 ਜਨਵਰੀ 1966 | term_end1 = 24 ਮਾਰਚ 1977 | predecessor1 = [[ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]]{{efn|[[ਗੁਲਜਾਰੀਲਾਲ ਨੰਦਾ]] 13 ਦਿਨ ਲਈ ਐਕਟਿੰਗ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ}} | president1 = [[ਸਰਵੇਪੱਲੀ ਰਾਧਾਕ੍ਰਿਸ਼ਣਨ]] <br /> [[ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ]] <br /> [[ਵਰਾਹਗਿਰੀ ਵੇਂਕਟ ਗਿਰੀ]] <br /> [[ਫਖ਼ਰੂਦੀਨ ਅਲੀ ਅਹਿਮਦ]]<br/>[[ਬੀ. ਡੀ. ਜੱਤੀ]] ''(ਕਾਰਜਵਾਹਕ)'' | successor1 = [[ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ]] <!-- -->| office2 = [[ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ (ਭਾਰਤ)|ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ]] | term_start2 = 9 ਮਾਰਚ 1984 | term_end2 = 31 ਅਕਤੂਬਰ 1984 | predecessor2 = [[ਪੀ. ਵੀ. ਨਰਸਿਮਹਾ ਰਾਓ]] | successor2 = [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] <!-- -->| term_start3 = 22 ਅਗਸਤ 1967 | term_end3 = 14 ਮਾਰਚ 1969 | predecessor3 = [[ਐਮ. ਸੀ. ਛਾਗਲਾ]] | successor3 = [[ਦਿਨੇਸ਼ ਸਿੰਘ (ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਿਆਸਤਦਾਨ)|ਦਿਨੇਸ਼ ਸਿੰਘ]] <!-- -->| office4 = [[ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ (ਭਾਰਤ)|ਕੇਂਦਰੀ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ]] | term_start4 = 14 ਜਨਵਰੀ 1980 | term_end4 = 15 ਜਨਵਰੀ 1982 | predecessor4 = [[ਚਿਦੰਬਰਮ ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ]] | successor4 = [[ਰਾਮਾਸਵਾਮੀ ਵੇਂਕਟਰਮਣ]] <!-- -->| term_start5 = 30 ਨਵੰਬਰ 1975 | term_end5 = 20 ਦਸੰਬਰ 1975 | predecessor5 = [[ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ]] | successor5 = [[ਬੰਸੀ ਲਾਲ]] <!-- -->| office6 = [[ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ (ਭਾਰਤ)|ਕੇਂਦਰੀ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ]] | term_start6 = 27 ਜੂਨ 1970 | term_end6 = 4 ਫਰਵਰੀ 1973 | predecessor6 = ਯਸ਼ਵੰਤਰਾਵ ਚੌਹਾਨ | successor6 = ਉਮਾ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀਕਸ਼ਿਤ <!-- -->| office7 = [[ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ (ਭਾਰਤ)|ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ]] | term_start7 = 17 ਜੁਲਾਈ 1969 | term_end7 = 27 ਜੂਨ 1970 | predecessor7 = [[ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ]] | successor7 = ਯਸ਼ਵੰਤਰਾਵ ਚੌਹਾਨ <!-- -->| office8 = [[ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਭਾਰਤ)|ਕੇਂਦਰੀ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰੀ]] | primeminister8 = [[ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]] | term_start8 = 9 ਜੂਨ 1964 | term_end8 = 24 ਜਨਵਰੀ 1966 | predecessor8 = [[ਸੱਤਿਆ ਨਰਾਇਣ ਸਿਨਹਾ]] | successor8 = ਕੋਦਰਦਾਸ ਕਾਲੀਦਾਸ ਸ਼ਾਹ | office10 = [[ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ (ਆਈ)]] ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ | office9 = [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ]] | term9 = 1959 | predecessor9 = [[ਯੂ. ਐਨ ਢੇਬਰ]] | successor9 = [[ਨੀਲਮ ਸੰਜੀਵ ਰੈਡੀ]] | term10 = 1978–1984 | predecessor10 = ਦੇਵਕਾਂਤਾ ਬਰੂਆ (''INC (R)'' ਵਜੋਂ) | successor10 = [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] | office11 = [[ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਲੋਕ ਸਭਾ]] | constituency11 = [[ਮੇਦਕ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮੇਦਕ]], [[ਤੇਲੰਗਾਨਾ|ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | term11 = 1980–1984 | predecessor11 = ਮੱਲਿਕਾਰਜੁਨ ਮੁਦੀਰਾਜ | successor11 = ਪੀ. ਮਾਨਿਕ ਰੈਡੀ | term12 = 1978–1980 | constituency12 = [[ਚਿਕਮਗਲੂਰ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਚਿਕਮਗਲੂਰ]], [[ਕਰਨਾਟਕ]] | term13 = 1967–1977 | constituency13 = [[ਰਾਏਬਰੇਲੀ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਏਬਰੇਲੀ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | office14 = [[ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਰਾਜ ਸਭਾ]] | constituency14 = ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ | term14 = 1964–1967 <!-- -->| signature = Indira-Gandhi-Signature-Transparent.png | birth_name = ਇੰਦਰਾ ਨਹਿਰੂ | birth_date = {{birth date|1917|11|19|df=yes}} | birth_place = [[ਅਲਾਹਾਬਾਦ]], ਆਗਰਾ ਅਤੇ ਅਵਧ ਦੇ ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਾਂਤ, [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]]<br>{{small|(ਹੁਣ [[ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਭਾਰਤ)}} | death_date = {{death date and age|1984|10|31|1917|11|19|df=yes}} | death_place = [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]], [[ਦਿੱਲੀ]], ਭਾਰਤ | death_cause = [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ|ਹੱਤਿਆ]] {{labeldata|Monuments|[[ਸ਼ਕਤੀ ਸਥਲ]]}} | spouse = {{marriage|[[ਫਿਰੋਜ਼ ਗਾਂਧੀ]]|26 March 1942|8 September 1960|reason=died}} | relatives = ''ਵੇਖੋ [[ਨਹਿਰੂ–ਗਾਂਧੀ ਪਰਿਵਾਰ]]'' | children = [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] (ਪੁੱਤਰ) <br /> [[ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ]] (ਪੁੱਤਰ) | father = [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] | mother = [[ਕਮਲਾ ਨਹਿਰੂ]] | education = ਵਿਸ਼ਵ-ਭਾਰਤੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ)<ref name="degree" /> <br /> ਸੋਮਰਵਿਲ ਕਾਲਜ, ਆਕਸਫੋਰਡ (ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ)<ref name="degree" /> | occupation = [[ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] | awards = | nickname = | module = {{Listen|pos=center|embed=yes|filename=Indira Gandhi voice.ogg|title=Indira Gandhi's voice|type=speech|description=ਗਾਂਧੀ ਭਾਰਤ-ਅਮਰੀਕਾ ਸਬੰਧ ਉੱਤੇ<br/>ਰਿਕਾਰਡ 29 ਜੁਲਾਈ 1982}} }} '''ਇੰਦਰਾ ਪ੍ਰਿਅਦਰਸ਼ਿਨੀ ਗਾਂਧੀ''' (''née'' '''ਇੰਦਰਾ ਨਹਿਰੂ'''; 19 ਨਵੰਬਰ 1917 – 31 ਅਕਤੂਬਰ 1984) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੇਤਾ ਸੀ ਜਿਸਨੇ 1966 ਤੋਂ 1977 ਤੱਕ ਅਤੇ ਫਿਰ 1980 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1984 ਵਿੱਚ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ|ਉਸਦੀ ਹੱਤਿਆ]] ਤੱਕ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ|ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ, ਅੱਜ ਤੱਕ, ਕੇਵਲ ਮਹਿਲਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸੀ, ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] (ਆਈਐਨਸੀ) ਦੀ ਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਹਸਤੀ ਸੀ।। ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਅਤੇ [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਏ। ਗਾਂਧੀ ਦਾ 15 ਸਾਲ ਅਤੇ 350 ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸੰਚਤ ਕਾਰਜਕਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। [[ਹੈਨਰੀ ਕਿਸਿੰਜਰ]] ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ "ਆਇਰਨ ਲੇਡੀ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ, ਇੱਕ ਉਪਨਾਮ ਜੋ ਉਸਦੀ ਸਖ਼ਤ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ। 1947 ਤੋਂ 1964 ਤੱਕ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰਸ਼ਿਪ ਦੌਰਾਨ, ਗਾਂਧੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਦੌਰਿਆਂ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ। 1959 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਕਮਿਊਨਿਸਟ-ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਕੇਰਲਾ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਸਥਿਤੀ ਜਿਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਸਾਲ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]], ਜੋ 1964 ਵਿੱਚ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ ਸਨ, ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਉਸੇ ਸਾਲ ਉਹ [[ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ]] ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਸਦਨ [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] ਲਈ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ। ਜਨਵਰੀ 1966 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਨੇਤਾ ਬਣਨ ਲਈ INC ਦੀ ਸੰਸਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀ, [[ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ]] ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਬਣਾਇਆ। ਉਸਨੇ [[1967 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|1967 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ]] ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਦੋ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਦਿਵਾਉਣ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਸਦਨ, ਲੋਕ ਸਭਾ ਲਈ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ। 1971 ਵਿੱਚ, ਉਸਦੀ ਪਾਰਟੀ ਨੇ [[1962 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|1962 ਵਿੱਚ]] ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਹੂੰਝਾਫੇਰ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਗਰੀਬੀ ਵਰਗੇ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਉਸਨੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ [[ਐਮਰਜੈਂਸੀ (ਭਾਰਤ)|ਐਮਰਜੈਂਸੀ]] ਦੀ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੂੰ ਭਾਰੀ ਸੱਤਾ ਵਿਰੋਧੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਜਿਸ ਕਾਰਨ INC [[1977 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|1977 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ]] ਹਾਰ ਗਈ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹੋਇਆ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਸੰਸਦੀ ਖੇਤਰ ਵੀ ਹਾਰ ਗਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਨੇਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਤਸਵੀਰ ਅਤੇ [[ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਸਦੀ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ ਦੇ ਨਾਲ [[1980 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|ਅਗਲੀਆਂ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਗਾਂਧੀ ਆਪਣੇ ਅਸਹਿ ਸਿਆਸੀ ਰੁਖ ਅਤੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। 1967 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਚੀਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੇ [[ਹਿਮਾਲਿਆ]] ਵਿੱਚ ਚੀਨੀ ਘੁਸਪੈਠ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Chellaney">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=ZCmFAAAAMAAJ |title=Asian Juggernaut: The Rise of China, India, and Japan |last=Brahma Chellaney |author-link=Brahma Chellaney |date=2006 |publisher=[[HarperCollins]] |isbn=9788172236502 |pages=195 |language=en |quote=Indeed, Beijing's acknowledgement of Indian control over Sikkim seems limited to the purpose of facilitating trade through the vertiginous Nathu-la Pass, the scene of bloody artillery duels in September 1967 when Indian troops beat back attacking Chinese forces.}}</ref> 1971 ਵਿੱਚ, ਉਹ [[ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ|ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ]] ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ (1971)|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਯੁੱਧ]] ਵਿੱਚ ਗਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਿੱਤ ਅਤੇ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਇਸ ਬਿੰਦੂ ਤੱਕ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਇੱਕਮਾਤਰ [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ]] ਵਿੱਚ ਖੇਤਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣ ਗਿਆ।<ref name="j653">{{cite book | last=Jacobsen | first=K.A. | title=Routledge Handbook of Contemporary India | publisher=Taylor & Francis | year=2023 | isbn=978-1-000-98423-1 | url=https://books.google.com/books?id=nt7bEAAAQBAJ&pg=PT252 |quote=India emerged as the predominant regional power in South Asia after the successful vivisection of Pakistan in 1971| page=252}}</ref> ਉਸਨੇ 1974 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਫਲ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਦੇ ਪ੍ਰੀਖਣ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਨੇ 1971 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੋਸਤੀ ਸੰਧੀ 'ਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਧਣ ਦੇ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਨੂੰ [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ]] ਤੋਂ ਫੌਜੀ, ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕੂਟਨੀਤਕ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web |last=Shrivastava |first=Sanskar |date=2011-10-30 |title=1971 India Pakistan War: Role of Russia, China, America and Britain |url=http://www.theworldreporter.com/2011/10/1971-india-pakistan-war-role-of-russia.html |access-date=2023-03-29 |website=The World Reporter |language=en-US |archive-date=1 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111101184319/http://www.theworldreporter.com/2011/10/1971-india-pakistan-war-role-of-russia.html |url-status=dead }}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਭਾਰਤ ਗੈਰ-ਗਠਬੰਧਨ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸੀ, ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣਾਇਆ, ਹਰ ਇੱਕ ਅਕਸਰ ਪ੍ਰੌਕਸੀ ਯੁੱਧਾਂ ਅਤੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref>{{Citation |title=Bilateral trade |date=1991 |url=https://www.cambridge.org/core/books/india-and-the-soviet-union/bilateral-trade/6CE0E8488160C82115BE8B2931D6C894 |work=India and the Soviet Union: Trade and Technology Transfer |pages=161–206 |editor-last=Mehrotra |editor-first=Santosh K. |access-date=2023-03-29 |series=Cambridge Russian, Soviet and Post-Soviet Studies |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/CBO9780511559884.010 |isbn=978-0-521-36202-3 |archive-date=18 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618113553/https://www.cambridge.org/core/books/india-and-the-soviet-union/bilateral-trade/6CE0E8488160C82115BE8B2931D6C894 |url-status=live }}</ref> ਵੱਖਵਾਦੀ ਰੁਝਾਨਾਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਸੱਦੇ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਨੇ [[ਐਮਰਜੈਂਸੀ (ਭਾਰਤ)|1975 ਤੋਂ 1977 ਤੱਕ ਐਮਰਜੈਂਸੀ]] ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਫ਼ਰਮਾਨ ਦੁਆਰਾ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਨਾਗਰਿਕ ਸੁਤੰਤਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name=":5">{{Citation |last1=Bose |first1=Sugata |title=The Indian Emergency (1975–1977) in Historical Perspective |date=2024 |work=When Democracy Breaks |pages=221–236 |url=http://dx.doi.org/10.1093/oso/9780197760789.003.0008 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-776078-9 |last2=Jalal |first2=Ayesha|doi=10.1093/oso/9780197760789.003.0008 |doi-access=free }}</ref> 100,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿਆਸੀ ਵਿਰੋਧੀਆਂ, ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਸਹਿਮਤਾਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":5" /> ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਚੌਥੀ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰਸ਼ਿਪ ਦੌਰਾਨ ਵਧ ਰਹੀ [[ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ|ਸਿੱਖ ਵੱਖਵਾਦ ਲਹਿਰ]] ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ; ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ [[ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ]] ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ [[ਸਿੱਖ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 31 ਅਕਤੂਬਰ 1984 ਨੂੰ, ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਅੰਗ ਰੱਖਿਅਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਸਿੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਸਨ ਜੋ ਮੰਦਰ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਲਈ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਔਰਤ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Khorana">{{cite book | last=Khorana | first=M. | title=The Indian Subcontinent in Literature for Children and Young Adults: An Annotated Bibliography of English-language Books | publisher=Greenwood Press | series=Bibliographies and indexes in world literature | year=1991 | isbn=978-0-313-25489-5 | url=https://books.google.com/books?id=GSjcQ7Sm5E4C&pg=PA188 | access-date=2023-05-13 | page=188 | archive-date=6 October 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231006003440/https://books.google.com/books?id=GSjcQ7Sm5E4C&pg=PA188 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite book | last1=Hampton | first1=W.H. | last2=Burnham | first2=V.S. | last3=Smith | first3=J.C. | title=The Two-Edged Sword: A Study of the Paranoid Personality in Action | publisher=Sunstone Press | year=2003 | isbn=978-0-86534-147-0 | url=https://books.google.com/books?id=zMoN2XhwNXEC | access-date=2023-05-13 | page=91 | archive-date=5 October 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231005235839/https://books.google.com/books?id=zMoN2XhwNXEC | url-status=live }}</ref><ref>{{cite book | last=Steinberg | first=B.S. | title=Women in Power: The Personalities and Leadership Styles of Indira Gandhi, Golda Meir, and Margaret Thatcher | publisher=McGill-Queen's University Press | series=Arts Insights Series | year=2008 | isbn=978-0-7735-7502-8 | url=https://books.google.com/books?id=n2R0OAYkcgMC | page=75 | access-date=16 August 2023 | archive-date=6 October 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231006003006/https://books.google.com/books?id=n2R0OAYkcgMC | url-status=live }}</ref> ਉਸਦੇ ਸਮਰਥਕ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਰੋਧੀ ਚੀਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤਾਂ, ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ, 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਧ ਰਹੀ ਆਰਥਿਕਤਾ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਗਰੀਬੀ ਵਿਰੋਧੀ ਮੁਹਿੰਮ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸਨੂੰ "ਮਦਰ ਇੰਦਰਾ" ([[ਮਦਰ ਇੰਡੀਆ]] 'ਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਸਦੀ ਅਗਵਾਈ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਗਰੀਬ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਆਲੋਚਕ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਪੰਥ ਅਤੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। 1999 ਵਿੱਚ, [[ਬੀਬੀਸੀ]] ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਔਨਲਾਈਨ ਪੋਲ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ "ਵੂਮੈਨ ਆਫ ਦ ਮਿਲੇਨੀਅਮ" ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="BBCPOLL" /> 2020 ਵਿੱਚ, ''[[ਟਾਈਮ (ਪਤ੍ਰਿਕਾ)|ਟਾਈਮ]]'' ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨੂੰ 100 ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿਛਲੀ ਸਦੀ ਨੂੰ ਮੈਨ ਆਫ਼ ਦ ਈਅਰ ਲਈ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੀਆਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਦੇ ਹਮਰੁਤਬਾ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite news|title=Indira Gandhi, Amrit Kaur named by TIME among '100 Women of the Year'|newspaper=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/indira-gandhi-amrit-kaur-named-by-time-among-100-women-of-the-year/articleshow/74498165.cms|access-date=24 April 2020|archive-date=5 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200305162811/https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/indira-gandhi-amrit-kaur-named-by-time-among-100-women-of-the-year/articleshow/74498165.cms|url-status=live}}</ref> == ਜੀਵੜ == === ਅਰੰਭਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕੈਰੀਅਰ ਸਿਪਾਹੀਗੀਰੀ === ਇੰਦਰਾ ਦਾ ਜਨਮ ੧੯ ਨਵੰਬਰ ੧੯੧੭ ਨੂੰ ਨਹਿਰੂ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ [[ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ [[ਕਮਲਾ ਨਹਿਰੂ]] ਸਨ। ਇੰਦਰਾ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਾਂਧੀ ਉਪਨਾਮ ਫਿਰੋਜ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮਿਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੋਹਨਦਾਸ ਕਰਮਚੰਦ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਨਾ ਤਾਂ ਖੂਨ ਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਵਿਆਹ ਦਾ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ [[ਮੋਤੀਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਨੇਤਾ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ [[ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] [[ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ]] ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਨ ਅਤੇ ਆਜਾਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਰਹੇ। ੧੯੩੪–੩੫ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੰਦਰਾ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਵਿੱਚ [[ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ]] ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ [[ਵਿਸ਼ਵ-ਭਾਰਤੀ]] ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ। ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਿਅਦਰਸ਼ਨੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਦਾਖਲਾ ਪਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ, ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੀ ਅਤੇ ਬਰਿਸਟਲ ਦੇ ਬੈਡਮਿੰਟਨ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਮਹੀਨੇ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਦੇ ਬਾਦ, ੧੯੩੭ ਵਿੱਚ ਪਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਮਰਵਿਲ ਕਾਲਜ, ਆਕਸਫੋਰਡ ਵਿੱਚ ਦਾਖਿਲਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਅਕਸਰ ਫਿਰੋਜ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਤੋਂ ਜਾਣਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਲੰਦਨ ਸਕੂਲ ਆਫ ਇਕਾਨਾਮਿਕਸ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ੧੬ ਮਾਰਚ ੧੯੪੨ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਭਵਨ, ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਜੀ ਆਦਿ ਧਰਮ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵੈਦਿਕ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਫਿਰੋਜ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਆਕਸਫੋਰਡ ਤੋਂ ਸਾਲ ੧੯੪੧ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਈ। ੧੯੫੦ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਗੈਰਸਰਕਾਰੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਨਿਜੀ ਸਹਾਇਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹੀ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ ੧੯੬੪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਇੱਕ ਰਾਜ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਲਾਲਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰੀ ਬਣੀ।<ref>ਗਾੰਧੀ, ਇੰਦਰਾ .੧੯੮੨ ''ਮਾਈ ਟ੍ਰੁਥ'' '''(ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ)'''</ref> ਸ਼੍ਰੀ ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋੋਂ ਬਾਅਦ ਤਤਕਾਲੀ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕੇ. ਕਾਮਰਾਜ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਨਿਰਣਾਇਕ ਰਹੇ। ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਚੋਣ ਜਿੱਤਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅਤਾ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦਰਸਾਈ। ਉਹ ਜਿਆਦਾ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਆਰਥਕ ਨੀਤੀਆਂ ਲਿਆਈ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸਾਹਤ ਕੀਤਾ । ੧੯੭੧ ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਮਿਆਦ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲਤਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਨ ੧੯੭੫ ਵਿੱਚ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ੧੯੭੭ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਹਾਰ ਹੋਈ। ਸੰਨ ੧੯੮੦ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਪਰਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਜਿਆਦਾਤਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨਾਲ ਉਲਝੀ ਰਹੀ ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸੰਨ ੧੯੮੪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਗਰੱਖਿਅਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਹੱਤਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ । === ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ === [[ਤਸਵੀਰ:Nehru family.jpg|thumb|left|300px|'''ਨਹਿਰੂ ਪਰਵਾਰ''' [[ਮੋਤੀਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਖੜੇ ਹਨ(ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ) [[ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]], [[ਵਿਜੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਪੰਡਿਤ]], [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਹਠੀਸਿੰਹ|ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਹਥਿਸਿੰਘ]], ਇੰਦਰਾ ਅਤੇ ਰੰਜਿਤ ਪੰਡਿਤ, ਬੈਠੇ ਹਨ: ਸਵਰੂਪ ਰਾਣੀ, ਮੋਤੀਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ [[ਕਮਲਾ ਨਹਿਰੂ]] (ਲੱਗਭੱਗ ਸੰਨ ੧੯੨੭)]] ਇੰਦਰਾ ਪ੍ਰਿਅਦਰਸ਼ਿਨੀ ਦਾ ਜਨਮ ੧੯ ਨਵੰਬਰ, ਸੰਨ ੧੯੧੭ ਵਿੱਚ ਪੰਡਤ ਜਵਾਹਿਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਕਮਲਾ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਔਲਾਦ ਸਨ। ਇੰਦਰਾ ਦੇ ਦਾਦਾ ਮੋਤੀਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਤੋਂ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਵਕੀਲ ਸਨ। ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਪਹਿਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੈਬਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮੋਤੀਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਇੱਕ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਨੇਤਾ ਰਹੇ। ਇੰਦਰਾ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਜਵਾਹਿਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦਾ ਪਰਵੇਸ਼ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਸੰਪੂਰਣ ਦੇਖਭਾਲ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਬੀਮਾਰ ਰਹਿਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਹਿਰੂ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਘਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਰਹੀ, ਹੋਣ ਨਾਲ ਇੰਦਰਾ ਵਿੱਚ ਮਜਬੂਤ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਿਸੰਗ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਉਲਝਦੇ ਜਾਣ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਈ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀਆਂ ਭੂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਜੇਲਕਸ਼ਮੀ ਪੰਡਤ ਵੀ ਸਨ, ਮਤਭੇਦ ਰਹੀ ਅਤੇ ਇਹ ਰਾਜਨੀਤਕ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ। ਇੰਦਰਾ ਨੇ ਜਵਾਨ ਮੁੰਡੇ-ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਬਾਂਦਰ ਸੈਨਾ ਬਣਾਈ, ਜਿਨ੍ਹੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਝੰਡਾ ਮਾਰਚਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਵਿੱਚ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਬੰਧਿਤ ਸਾਮਗਰੀਆਂ ਦਾ ਪਰਿਸੰਚਰਣ ਕਰ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀ ਲੇਕਿਨ ਉਲੇਖਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਅਕਸਰ ਦੋਹਰਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਨਜਰਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਬਚਾਕੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਦਸਤਾਵੇਜ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ੧੯੩੦ ਦਸ਼ਕ ਦੇ ਸ਼ੁਰੁਆਤ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕ੍ਰਾਂਤੀਵਾਦੀ ਪਹਿਲ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲਬੈਗ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਬਹਾਰ ਕਢ ਲਿਆ ਸੀ। ਸੰਨ ੧੯੩੬ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਕਮਲਾ ਨਹਿਰੂ ਤਪਦਿਕ ਨਾਲ ਇੱਕ ਲੰਬੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਬਾਅਦ ਓੜਕ ਸਵਰਗਵਾਸੀ ਹੋ ਗਈ। ਇੰਦਰਾ ਤੱਦ ੧੮ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਪਰਵਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀ ਮਿਲ ਪਾਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਰਤੀ, ਯੂਰਪੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਅਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ, ਬੈਡਮਿੰਟਨ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਆਕਸਫੋਰਡ। ੧੯੩੦ ਦਸ਼ਕ ਦੇ ਅਖੀਰ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਆਕਸਫਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਸੋਮਰਵਿੱਲੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੜਾਈ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਲੰਦਨ ਆਧਾਰਿਤ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਕੱਟੜ ਸਮਰਥਕ ਭਾਰਤੀ ਲੀਗ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਬਣੀ।<ref>ਫ੍ਰੈਂਕ,ਕੈਥੇਰਾਇਨ (੨੦੦੧)''ਇੰਦਰਾ:ਇੰਦਰਾ ਨਹਿਰੂ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ''</ref> ਮਹਾਂਦੀਪ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਮਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕ਼ਾਤ ਇੱਕ ਪਾਰਸੀ ਕਾਂਗਰਸ ਕਰਮਚਾਰੀ, ਫਿਰੋਜ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਓੜਕ ੧੬ ਮਾਰਚ ੧੯੪੨ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਭਵਨ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਜੀ ਆਦਿ ਧਰਮਂ ਬ੍ਰਹਮਾ- ਵੈਦਿਕ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ<ref>"ਇੰਦਰਾ:ਇੰਦਰਾ ਨਹਿਰੂ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ - ਕੇਥਰੀਨ ਫਰੰਕਸ ੨੦੦੨ ਸਫਾ ੧੭੭ ਆਈਏਸਬੀਏਨ:039573097X"</ref> ਠੀਕ ਭਾਰਤ ਛੋਡੋ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੁਆਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੁਆਰਾ ਚਰਮ ਅਤੇ ਪੁਰਜੋਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸਤੰਬਰ ੧੯੪੨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਗਿਰਫਤਾਰ ਕਰਕੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਦੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਓੜਕ ੨੪੩ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ੧੩ ਮਈ ੧੯੪੩ ਨੂੰ ਰਿਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>ਫਰੈਂਕ, ਕੇਥਰੀਨ (੨੦੦੧)''ਇੰਦਰਾ:ਇੰਦਰਾ ਨਹਿਰੂ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ''. ਸਫਾ ੧੮੬</ref> ੧੯੪੪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਿਰੋਜ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਦੋ ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ ੧੯੪੭ ਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿਭਾਜਨ ਅਰਾਜਕਤਾ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਸ਼ਿਵਿਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਲੋਂ ਆਏ ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਰਣਾਰਥੀਆਂ ਲਈ ਚਿਕਿਤਸਾ ਸੰਬੰਧੀ ਦੇਖਭਾਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਾਰਵਜਨਿਕ ਸੇਵਾ ਦਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਮੌਕਾ ਸੀ। ਗਾਂਧੀਗਣ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਇਲਾਹਾਬਾਦ]] ਵਿੱਚ ਬਸ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਫਿਰੋਜ ਨੇ ਇੱਕ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਅਖਬਾਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੀਮਾ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਵਾਹਿਕ ਜੀਵਨ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਰਿਹਾ, ਲੇਕਿਨ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਇੰਦਰਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕੋਲ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਚੱਲੀ ਗਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰਿਤਵ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਇਕੱਲੇ ਤਿੰਨ ਮੂਰਤੀ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉੱਚ ਮਾਨਸਿਕ ਦਬਾਅ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਜੀ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਰੋਸੇ ਯੋਗ, ਸਕੱਤਰ ਅਤੇ ਨਰਸ ਬਣੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੇਟੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਲੇਕਿਨ ਉਹ ਓੜਕ ਫਿਰੋਜ ਤੋਂ ਸਥਾਈ ਤੌਰ ਤੇ ਵੱਖ ਹੋ ਗਈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਵਿਆਹ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜੁਟਿਆ ਰਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਆਮ ਚੋਣ ੧੯੫੧ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਇੰਦਰਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਜੋ [[ਰਾਏ ਬਰੇਲੀ|ਰਾਇਬਰੇਲੀ]] ਨਿਰਵਾਚਨ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਚੋਣ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ, ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਰਹੀ। ਫਿਰੋਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੱਤਭੇਦਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰੂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਮਸ਼ਵਿਰਾ ਨਹੀ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਚੁਣੇ ਗਏ, ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਵੱਖ ਨਿਵਾਸ ਦਾ ਵਿਕਲਪ ਚੁਣਿਆ। ਫਿਰੋਜ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਛੇਤੀ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕ੍ਰਿਤ ਬੀਮਾ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਘੋਟਾਲੇ ਨੂੰ ਪਰਗਟ ਕਰ ਆਪਣੇ [[ਰਾਜਨੀਤਕ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ]] ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਕੂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਿੰਬ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦੇ ਪਰਿਣਾਮਸਰੂਪ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਥੀ, ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ, ਨੂੰ ਇਸਤੀਫਾ ਦੇਣਾ ਪਿਆ। ਤਣਾਓ ਦੀ ਆਖਰੀ ਸੀਮਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਾ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੰਨ ੧੯੫੮ ਵਿੱਚ ਉਪ-ਨਿਰਵਾਚਨ ਦੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਫਿਰੋਜ ਨੂੰ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪਿਆ, ਜੋ ਨਾਟਕੀ ਢ਼ੰਗ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਵਿਵਾਹਿਕ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਕੀਤਾ। [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਹਤ ਸੁਧਾਰ ਵਿੱਚ ਸਾਥ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਰ ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਹੋਈ। ਪਰ [[੮ ਸਤੰਬਰ]], [[੧੯੬੦]] ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਇੰਦਰਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਿਦੇਸ਼ ਦੌਰੇ ਉੱਤੇ ਗਈ ਸੀ, ਫਿਰੋਜ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ। == ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨ == [[ਤਸਵੀਰ:Gandhi and Indira.jpg|thumb|left|[[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੇ ਨਾਲ ੧੯੩੦ ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਵਿੱਚ]] ੧੯੫੯ ਅਤੇ ੧੯੬੦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇੰਦਰਾ ਚੋਣ ਲੜੀਂ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣੀ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਘਟਨਾਵਿਹੀਨ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਨਹਿਰੂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ [[੨੭ ਮਈ]], [[੧੯੬੪]] ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇੰਦਰਾ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ [[ਲਾਲਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ|ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]] ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਉੱਤੇ ਚੋਣ ਲੜੀਂ ਅਤੇ ਤੱਤਕਾਲ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰੀ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ, ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਈ। ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਭਾਸ਼ਾ ਬਨਣ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਉੱਤੇ ਦੱਖਣ ਦੇ ਗੈਰ ਹਿੰਦੀਭਾਸ਼ੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਦੰਗੇ ਛਿੜਨ ਉੱਤੇ ਉਹ [[ਚੇਨਈ]] ਗਈ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਵਿਮਰਸ਼ ਕੀਤਾ, ਸਮੁਦਾਏ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੇ ਗ਼ੁੱਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਮਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਪੁਨਰਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੀਤੀ। <blockquote> "੧੯੬੫ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਲਈ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਦਵੰਦਵੀਆਂ, ਕੇਂਦਰੀ ਕਾਂਗਰਸ[ਪਾਰਟੀ] ਅਗਵਾਈ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਾਜ, ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕਾਂਗਰਸ[ਪਾਰਟੀ] ਸੰਗਠਨਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਪਛੜੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਵੋਟ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਜੁਟ ਗਏ ਤਾਂ ਕਿ ਰਾਜ ਕਾਂਗਰਸ [ਪਾਰਟੀ] ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀ ਪੱਖ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਤ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ. ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਖਲਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁੱਝ ਇੱਕ ਉਚਿਤ ਸਾਮਾਜਕ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਉਪਲਬਧੀ ਮੰਨੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਵੀ, ਅਕਸਰ ਅੰਤਰ-ਜਾਤੀ ਖੇਤਰੀ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤੀਵਰਤਰ ਬਨਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਣੇ...<ref>Ibid #੨ ਪੀ.੧੫੪</ref> </blockquote> ਜਦੋਂ [[ਭਾਰਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਲੜਾਈ|੧੯੬੫ ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਲੜਾਈ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ]], ਇੰਦਰਾ [[ਸ਼ੀਰੀਨਗਰ]] ਸੀਮਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੈਨਾ ਨੇ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ਕਾਰੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਰੀਬ ਤੀਬਰ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨੂੰ [[ਜੰਮੂ]] ਜਾਂ [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ਪੁਨ:ਸਥਾਪਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਨਾਮਨਜੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਲਟੇ ਮਕਾਮੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਂਦੀ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸੰਵਾਦ ਮਾਧਿਅਮਾਂ ਦੇ ਧਿਆਨਾਕਰਸ਼ਣ ਨੂੰ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। [[ਤਾਸ਼ਕੰਦ]] ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਵਿਚੋਲਗੀ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ [[ਅਯੂਬ ਖ਼ਾਨ]] ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਮਝੌਤੇ ਉੱਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕਰਨ ਦੇ ਕੁੱਝ ਘੰਟੇ ਬਾਅਦ ਹੀ ਲਾਲਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦਾ ਨਿਧਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੱਦ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ [[ਕੇ.ਕਾਮਰਾਜ]] ਨੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੇ ਨਿਧਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। == ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ == === ਵਿਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ === ਸੰਨ ੧੯੬੬ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗਾਂਧੀ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਬਣੀ, ਕਾਂਗਰਸ ਦੋ ਗੁਟਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ [[ਸਮਾਜਵਾਦ|ਸਮਾਜਵਾਦੀ]] ਅਤੇ [[ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ]] ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ [[ਰੂਢੀਵਾਦੀ]]। [[ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ]] ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੂੰਗੀ ਗੁੱਡੀ ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ੧੯੬੭ ਦੇ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਆਂਤਰਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਉਭਰੀ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂਗਰਸ ਲੱਗਭੱਗ ੬੦ ਸੀਟਾਂ ਖੁੰਝਕੇ ੫੪੫ ਸੀਟੋਂਵਾਲੀ [[ਲੋਕ ਸਡਾ]] ਵਿੱਚ ੨੯੭ ਆਸਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸਾਈ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ|ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੈਣਾ ਪਿਆ। ੧੯੬੯ ਵਿੱਚ ਦੇਸਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਮੁਦਦੋਂ ਉੱਤੇ ਅਸਹਮਤੀ ਦੇ ਬਾਅਦ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਵੰਡਿਆ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਸਮਾਜਵਾਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾੰਮਿਅਵਾਦੀ ਦਲਾਂ ਵਲੋਂ ਸਮਰਥਨ ਪਾਕੇ ਅਗਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸ਼ਾਸਨ ਚਲਾਈ। ਉਸੀ ਸਾਲ ਜੁਲਾਈ ੧੯੬੯ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੈਂਕਾਂ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ ਕੀਤਾ। ੧੯੭੧ ਵਿੱਚ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਵਲੋਂ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ, [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਉੱਤੇ ਲੜਾਈ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ੧੯੭੧ ਦੇ ਲੜਾਈ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਰਿਚਰਡ ਨਿਕਸਨ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਅਮਰੀਕਾ ਆਪਣੇ [[ਸੱਤਵੇਂ ਬੇੜੇ]] ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪੂਰਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਇਹ ਵਜ੍ਹਾ ਦਿਖਾਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਹਮਲਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਲੋਂ [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਦੇ ਸੀਮਾਖੇਤਰ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਚਿਤਾਵਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ]] ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ। ਇਹ ਕਦਮ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਲੋਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਮੁਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਹੁਣ ਤੇਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪੂਰਵ ਸਤਰਕਤਾਪੂਰਣ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ। ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ [[ਦੋਸਤੀ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਸਹਿਯੋਗ ਸੁਲਾਹ|ਦੋਸਤੀ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਸਹਿਯੋਗ]] ਸੁਲਾਹ ਉੱਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਜਿਸਦੇ ਪਰਿਣਾਮਸਰੂਪ ੧੯੭੧ ਦੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਿੱਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਸਮਰਥਨ ਦਾ ਸਮਰੱਥ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ। === ਪਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ === ਲੇਕਿਨ [[ਜਨਵਾਦੀ ਲੋਕ-ਰਾਜ ਚੀਨ|ਜਨਵਾਦੀ ਚੀਨ ਲੋਕ-ਰਾਜ ਵਲੋਂ]] ਪਰਮਾਣੁ ਖਤਰੇ ਅਤੇ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮਹਾਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਦਖਲ ਅੰਦਾਜੀ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਨਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਮੱਦੇ ਨਜ਼ਰ, ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਹੁਣ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਵੇਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਜੁਲਫਿਕਾਰ ਅਲੀ ਭੁੱਟੋ]] ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਤੱਕ ਚਲਣ ਵਾਲੀ [[ਸ਼ਿਮਲਾ]] ਸਿਖਰ ਗੱਲ ਬਾਤ ਵਿੱਚ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਗੱਲ ਬਾਤ ਦੇ ਅਸਫਲਤਾ ਦੇ ਕਰੀਬ ਪਹੁੰਚ ਦੋਨਾਂ ਰਾਜ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੇ ਓੜਕ [[ਸ਼ਿਮਲਾ ਸਮਝੌਤਾ|ਸ਼ਿਮਲਾ ਸਮਝੌਤੇ]] ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ, ਜਿਸਦੇ ਤਹਿਤ [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਵਿਵਾਦ ਨੂੰ ਗੱਲ ਬਾਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਦੋਨਾਂ ਦੇਸ਼ ਅਨੁਬੰਧਿਤ ਹੋਏ। ਕੁੱਝ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਾਬੂ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਸੀਮਾ ਨਾ ਬਣਾਉਣ ਉੱਤੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ੯੩,੦੦੦ [[ਯੁੱਧਬੰਦੀ]] ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਬਜੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸ਼ਾਸਿਤ ਕਸ਼ਮੀਰ|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਨੂੰ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਕਬਜੇ ਤੋਂ ਕੱਢ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਸੀ। ਲੇਕਿਨ ਇਹ ਸਮਝੌਤਾ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਤੀਸਰੇ ਪੱਖ ਦੇ ਤੱਤਕਾਲ ਦਖਲ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੁਆਰਾ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਹਮਲੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤੱਕ ਘਟਾਇਆ। ਭੁੱਟੋ ਵਲੋਂ ਇੱਕ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਮੁੱਦੇ ਉੱਤੇ ਸੰਪੂਰਣ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਦੀ ਮੰਗ ਨਾ ਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਆਮ ਹੋਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਠੱਪ ਪਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਪਰਕਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਲੋਂ ਵਪਾਰ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਫੇਰ ਆਮ ਵਰਗੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। [[ਸਮਾਇਲਿੰਗ ਬੁੱਧਾ]] ਦੇ ਅਨੌਪਚਾਰਿਕ ਛਾਇਆ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ੧੯੭੪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਇੱਕ ਭੂਮੀਗਤ ਪਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੀਖਿਆ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਦੇ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵਸੇ ਪਿੰਡ [[ਪੋਖਰਣ]] ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭਾੂੂਰਤ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਨਵੀਨਤਮ ਪਰਮਾਣੂ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣ ਗਿਆ। === ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ === [[ਤਸਵੀਰ:Indira and Nixon.JPG|thumb|right|220px|੧੯੭੧ ਵਿੱਚ [[ਰਿਚਰਡ ਨਿਕਸਨ]] ਅਤੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰਾ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਵੈਰ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਰੰਗ ਦੋਪਾਸੜ ਸਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਝਲਕਿਆ।]] ੧੯੬੦ ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ੀਕ੍ਰਿਤ ਅਭਿਨਵ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਇਲਾਵਾ ਸਮਰਥਨ ਲਾਗੁ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਓੜਕ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੋਂ ਚਲੇ ਆ ਰਹੇ ਅਨਾਜ ਦੀ ਕਮੀ ਨੂੰ, ਮੂਲ ਤੌਰ ਤੇ ਕਣਕ, ਚਾਵਲ, ਕਪਾਹ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਇਲਾਵਾ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਬਜਾਏ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਤੋਂ ਖਾਧ ਸਹਾਇਤਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿਣ ਦੇ- ਜਿੱਥੇ ਦੇ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗਾਂਧੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਾਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਸਨ (ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਆਪਸੀ ਸੀ: ਨਿਕਸਨ ਨੂੰ ਇੰਦਰਾ "ਚੁੜੈਲ ਬੁੱਢੀ" ਲੱਗਦੀ ਸੀ।<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4633263.stm ਬੀਬੀਸੀ ਸਮਾਚਾਰ]</ref>), ਦੇਸ਼ ਇੱਕ ਖਾਧ ਨਿਰਿਆਤਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸ ਉਪਲਬਧੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਾਣਿਜਿਕ ਫਸਲ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਵਿਵਿਧੀਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰਿਤ ਕ੍ਰਾਂਤੀ|ਹਰਿਤ ਕ੍ਰਾਂਤੀ]] ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੁਧ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਨਾਲ ਆਈ ਚਿੱਟੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨਾਲ ਲੋਂ ਖਾਸਕਰ ਵੱਧਦੇ ਹੋਏ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਨਾਲ ਨਿਬਟਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲੀ। ਖਾਧ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਪਰੋਗਰਾਮ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ੧੯੭੫ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗਾਂਧੀ ਲਈ ਸਮਰਥਨ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਰੋਤ ਰਿਹਾ।<ref>{{Cite web |url=http://indiaonestop.com/Greenrevolution.htm |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2012-09-28 |archive-date=2011-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713025201/http://www.indiaonestop.com/Greenrevolution.htm |url-status=dead }}</ref> ੧੯੬੦ ਦੇ ਅਰੰਭ ਦਾ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਿਤ ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਗਹਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜਿਲਾ ਪਰੋਗਰਾਮ (ਆਈ ਏ ਡੀ ਪੀ) ਦਾ ਰਸਮੀ ਨਾਮ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਤਹਿਤ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਉੱਤੇ ਗਾਂਧੀ --ਯਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਕੁਲ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨਿਤੀਕ, ਡੂੰਘੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਪ੍ਰਚੁਰ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਸਤੇ ਅਨਾਜ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਤਤਾ ਮਿਲੀ।<ref>Ibid. #3 ਪੀ.295</ref> ਇਹ ਪਰੋਗਰਾਮ ਚਾਰ ਚਰਣਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ: #ਨਵੀਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਬੀਜ #ਮੰਜੂਰ ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਰਸਾਇਣੀਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਖਾਦਾਂ, ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ, ਘਾਹ - ਫੂਸ ਨਿਵਾਰਕਾਂ, ਇਤਆਦਿ #ਨਵੀਂ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਮੌਜੂਦਾ ਬੀਜ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਹਕਾਰੀ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਬਧਤਾ #ਭੂਮੀ ਅਨੁਦਾਨ ਕਾਲਜਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੰਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਵਧਾਰਣਾ,<ref>ਕਿਸਾਨ, ਬੀ.ਏਚ. ਹਰਿਤ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਏਸ਼ੀਆਈ ਪੜ੍ਹਾਈ, xx ਨੰਬਰ ੧ (ਫਰਵਰੀ, ੧੯੮੬) ਸਫਾ:੧੭੭</ref> ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ ਇਹ ਪਰੋਗਰਾਮ ਕਣਕ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਓੜਕ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਚਾਵਲ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਲੇਕਿਨ ਆਕਰਸ਼ਣੀ ਵਾਧਾ ਲਿਆਇਆ; ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਂਜ ਅਨਾਜਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ [[ਬਾਜਰਾ]], [[ਛੋਲੇ]] ਅਤੇ ਮੋਟੇ ਅਨਾਜ (ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਾਧਾ ਲਈ ਸਮਾਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ) ਘੱਟ ਜਾਂ ਕੋਈ ਵਾਧਾ ਨਹੀ ਹੋਇਆ—ਫਿਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਸਥਿਰ ਉਪਜ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹੀ। === ੧੯੭੧ ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਫਤਹਿ, ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਕਾਰਜਕਾਲ (੧੯੭੧-੧੯੭੫) === ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ੧੯੭੧ ਦੇ ਜਬਰਦਸਤ ਫਤਵੇ ਦੇ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਆਂਤਰਿਕ ਸੰਰਚਨਾ ਇਸਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਵਿਭਾਜਨਾਂ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਕਮਜੋਰ ਪੈਣ ਨਾਲ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਕਿਸਮਤ ਨਿਰਧਾਰਣ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਸੰਨ ੧੯੭੧ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਨਾਹਰੇ ਸੀ [[ਗਰੀਬੀ ਹਟਾਓ]]। ਇਹ ਨਾਰਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਗਰੀਬੀ ਹਟਾਓ ਪਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਖਾਕਾ, ਜੋ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਆਇਆ, ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਪੇਂਡੂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਗਰੀਬਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਆਜਾਦ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮਰਥਨ ਜੁਟਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੇਂਡੂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਦਬਦਬੇ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਮਕਾਮੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਪਾਰੀ ਵਰਗ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਤੇ, ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ ਬੇਜੁਬਾਂ ਰਹੇ ਗਰੀਬ ਦੇ ਹਿੱਸੇ, ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਰਾਜਨੀਤਕ ਮੁੱਲ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਭਾਰ, ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। [[ਗਰੀਬੀ ਹਟਾਓ]] ਦੇ ਤਹਿਤ ਪਰੋਗਰਾਮ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਮਕਾਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਚਲਾਏ ਗਏ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿੱਤਪੋਸ਼ਣ, ਵਿਕਾਸ, ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਅਤੇ ਕਰਮਿਕਰਨ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦਲ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਪਰੋਗਰਾਮ ਕੇਂਦਰੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਗਵਾਈ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਸਾਧਨਾਂ ਦੇ ਵੰਡਵਾਂ ਕਰਨ ਦੇ ਮਾਲਿਕਾਨਾ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ..."<ref>ਰੱਥ, ਨੀਲਕੰਠ, ਗਰੀਬੀ ਹਟਾਓ: ਕੀ ਆਇਆਰਡੀਪੀ ਇਹ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ? (ਈਡਬਲੂਪੀ, xx, ਨਂo6) ਫਰਵਰੀ, ੧੯੮੧.</ref>'ਓੜਕ, [[ਗਰੀਬੀ ਹਟਾਓ]] ਗਰੀਬਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੂਰਮ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ: ਆਰਥਕ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਆਵੰਟਿਤ ਸਾਰੇ ਫ਼ੰਡਾਂ ਦੇ ਸਿਰਫ ੪% ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਰੀਬੀ ਹਟਾਓ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਲੱਗਭੱਗ ਕੋਈ ਭੀ ਗਰੀਬ ਤੋਂ ਗਰੀਬ ਤਬਕੇ ਤੱਕ ਨਹੀ ਪਹੁੰਚੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਪਰੋਗਰਾਮ ਗਰੀਬੀ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੀ, ਇਸਨੇ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਚੋਣ ਜਿਤਾਉਣ ਦਾ ਲਕਸ਼ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ। === ਇੱਕਸੱਤਾਵਾਦ ਦੇ ਵੱਲ ਝੁਕਾਓ === ਗਾਂਧੀ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ [[ਸੱਤਾਵਾਦੀ]] ਚਾਲ ਚਲਣ ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲੱਗ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਜਬੂਤ ਸੰਸਦੀ ਬਹੁਮਤ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੱਤਾਰੂੜ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਨੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਕਰ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦੇ ਸੱਤਾ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋ ਵਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਦਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਸਿਤ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ ਬਾਝੋਂ ਅਤੇ ਅਰਾਜਕ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ [[ਸੰਵਿਧਾਨ ਧਾਰਾ ੩੫੬|ਧਾਰਾ ੩੫੬]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ]] ਲਾਗੁ ਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਉੱਤੇ ਕਬਜਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ, [[ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ]], ਜੋ ਚੁੱਣਿਆ ਹੋਇਆ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਰੀਬੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬਣੇ ਸਨ, ਦੇ ਵੱਧਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉੱਤੇ,[[ਪਿ.ਏਨ.ਹਕਸਰ]], ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੀ ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ ਉਠਦੇ ਸਮਾਂ, ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਪੂਰਵ ਸਲਾਹਾਕਾਰ ਸਨ, ਨੇ ਅਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੱਤਾਵਾਦ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਵਰਤੋ ਦੇ ਵੱਲ ਨਵੇਂ ਝੁਕਾਵ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, [[ਜੈਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਰਾਇਣ]], [[ਸਤੇਂਦਰ ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਹਾ]] ਅਤੇ [[ਆਚਾਰਿਆ ਜੀਵਤਰਾਮ ਕ੍ਰਿਪਾਲਾਨੀ]] ਵਰਗੇ ਨਾਮੀ-ਗਿਰਾਮੀਵਿਅਕਤੀਵਾਂਅਤੇ ਪੂਰਵ-ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੇਨਾਨੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਰਗਰਮ ਪ੍ਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤਭਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। === ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਇਲਜ਼ਾਮ ਅਤੇ ਚੁਣਾਵੀ ਆਚਾਰ ਉਲੰਘਣਾ ਦਾ ਫੈਸਲਾ === ਰਾਜ ਨਰਾਇਣ (ਜੋ ਵਾਰ ਵਾਰ ਰਾਇਬਰੇਲੀ ਸੰਸਦੀ ਨਿਰਵਾਚਨ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਲੜਦੇ ਅਤੇ ਹਾਰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ) ਦੁਆਰਾ ਦਰਜ ਇੱਕ ਚੋਣ ਪਟੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕਥਿਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇ ਆਰੋਪਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ [[੧੨ ਜੂਨ]], [[੧੯੭੫]] ਨੂੰ [[ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ]] ਨੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਚੋਣ ਨੂੰ ਰੱਦ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਸਦ ਦਾ ਆਸਨ ਛੱਡਣ ਅਤੇ ਛੇ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਤੀਬੰਧ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀਤਵ ਲਈ ਲੋਕ ਸਭਾ ([[ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ]] ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਸਦਨ) ਜਾਂ [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] (ਸੰਸਦ ਦੇ ਉੱਚ ਸਦਨ) ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਭਾਵੀ ਤੌਰ ਤੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਪਦਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਫੈਸਲੇ ਉੱਤੇ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਲਾਭ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਨੂੰ ਵਿਆਕੁਲ ਵਿਰੋਧੀ ਦਲ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸਤੀਫੇ ਦੇ ਲਈ, ਸਾਮੂਹਕ ਤੌਰ ਤੇ ਲਾਮਬੰਦ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਢੇਰਾਂ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਹੜਤਾਲ ਨਾਲ ਕਈ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਜੀਵਨ ਠੱਪ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਮਜਬੂਤ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ, [[ਜੈਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਰਾਇਣ]] ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਨਿਹੱਥੀ ਭੀੜ ਉੱਤੇ ਸੰਭਾਵੀ ਗੋਲੀ ਚਲਾਣ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਕਰਨ ਲਈ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਮੁਸ਼ਕਲ ਆਰਥਕ ਦੌਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਜਨਤਾ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੋਹਭੰਗ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਿਰੋਧਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੀੜ ਨੇ ਸੰਸਦ ਭਵਨ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸਤੀਫੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। === ਆਪਾਤਕਾਲੀਨ ਹਾਲਤ (੧੯੭੫-੧੯੭੭) === ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪੁਨਰ-ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਮਕਸਦ ਲਈ, ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੀ ਗਿਰਫਤਾਰੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੰਤਰੀ-ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਫ਼ਖ਼ਰੁੱਦੀਨ ਅਲੀ ਅਹਮਦ]] ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਦੇ ਬਾਅਦ ਫੈਲੀ ਬਦਅਮਨੀ ਅਤੇ ਅਰਾਜਕਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ [[ਆਪਾਤਕਾਲੀਨ ਹਾਲਤ]] ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਨ। ਇਸਦੇ ਮੂਜਬ, ਅਹਮਦ ਨੇ ਆਂਤਰਿਕ ਬਦਅਮਨੀ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜਰ [[੨੬ ਜੂਨ]] [[੧੯੭੫]] ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ [[ਅਨੁੱਛੇਦ ੩੫੨|ਧਾਰਾ-੩੫੨]] ਦੇ ਪ੍ਰਾਵਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਾਤਕਾਲੀਨ ਹਾਲਤ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। === ਆਦੇਸ਼ ਆਧਾਰਿਤ ਸ਼ਾਸਨ === ਕੁੱਝ ਹੀ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੋ ਆਪੋਜੀਸ਼ਨ ਦਲ ਸ਼ਾਸਿਤ ਰਾਜਾਂ [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਅਤੇ [[ਤਮਿਲ ਨਾਡੁ]] ਉੱਤੇ [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ]] ਥੋਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ।<ref>ਕੋਚਾਨੇਕ, ਸਟੇਨਲੀ, ਮਿਸੇਜ ਗਾਂਧੀਸ ਪਿਰਾਮਿਡ: ਦਾ ਨਿਊ ਕਾਂਗਰਸ (ਵੇਸਟਵਿਊ ਪ੍ਰੇਸ, ਬੋਲਡਰ, ਸੀਓ ੧੯੭੬) ਪੀ.੯੮</ref> ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਕਰਫਿਊ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਕਾਲੀਨ ਰੋਕ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ [[ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਭਾਰਤ)|ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰਾਲਾ]] ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਸੇਂਸਰ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। [[ਇੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਗੁਜਰਾਲ]], ਇੱਕ ਭਾਵੀ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਦਖੱਲੰਦਾਜੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ [[ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰੀ|ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰੀਪਦ]] ਵਲੋਂ ਇਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਓੜਕ ਆਸੰਨ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਚੋਣ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਕਾਲ ਲਈ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਾਜ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਦੀ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਬਰਖਾਸਤਗੀ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਪ੍ਰਾਵਧਾਨ ਦੇ ਅਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਾਸਿਤ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਪ ਦੇ ਗ਼ੈਰ-ਮਾਮੂਲੀ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੇਤੁ ਆਪਾਤਕਾਲੀਨ ਪ੍ਰਾਵਧਾਨਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ। <blockquote> "ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਿਧਾਈ ਦਲਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜ ਪਾਰਟੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੇ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਮਜਬੂਤ ਮੁੱਖਮੰਤਰੀਆਂ ਵਲੋਂ ਨਿੱਬੜਨਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗਾਂਧੀ ਹਰ ਇੱਕ ਕਾਂਗਰਸੀ ਮੁੱਖਮੰਤਰੀ ਨੂੰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਆਜਾਦ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦਾ, ਹਟਾਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂਮੰਤਰਿਵਾਂਨੂੰ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਵਫਾਦਾਰ ਹੁੰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਥਾਲਾਭਿਸਿਕਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਈਆਂ...ਫਿਰ ਵੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰਤਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕੀ..."<ref>ਬਰਾਸ, ਪੌਲ ਆਰ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ, (ਕੈੰਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੇਸ, ਇੰਗਲੈਂਡ ੧੯੯੫)ਪੀ.੪੦</ref> </blockquote> ਇਹ ਵੀ ਆਰੋਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਦੀ ਉਹ ਅੱਗੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਹਮਦ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਂਜ [[ਆਦੇਸ਼|ਆਧਿਆਦੇਸ਼ੋਂ]] ਦੇ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਪੇਸ਼ ਦੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ|ਸੰਸਦ]] ਵਿੱਚ ਬਹਿਸ ਹੋਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਆਦੇਸ਼ ਆਧਾਰਿਤ ਸ਼ਾਸਨ]] ਦੀ ਆਗਿਆ ਰਹੇ। ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਲ, ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪ੍ਰਤੀਵਾਦਿਵਾਂ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਸੁੱਟਣ ਅਤੇ ਹਜਾਰਾਂ ਦੇ ਤਾਦਾਦ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਗਿਰਿਫਤਾਰੀ ਅਤੇ ਆਟਕ ਰੱਖਣ ਦਾ ਇੱਕ ਅਭਿਆਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ; [[ਜਗ ਮੋਹਨ]] ਦੇ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਦੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਲੇਫਟਿਨੇਂਟ ਗਵਰਨਰ ਰਹੇ, [[ਜਾਮਾ ਮਸਜਦ, ਦਿੱਲੀ|ਜਾਮਾ ਮਸਜਦ]] ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਬਸੇ ਬਸਤੀਆਂ ਦੇ ਹਟਾਣ ਵਿੱਚ ਸੰਜੇ ਦਾ ਹੱਥ ਰਿਹਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਹਜਾਰਾਂ ਲੋਕ ਬੇਘਰ ਹੋਏ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭੱਜਿਆ ਵਿੱਚ ਸਾਂਪ੍ਰਦਾਇਿਕ ਕੜਵਾਹਟ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ; ਅਤੇ ਹਜਰਾਂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਬਲਪੂਰਵਕ [[ਨਸਬੰਦੀ]] ਦਾ ਪਰਵਾਰ ਨਿਯੋਜਨ ਪਰੋਗਰਾਮ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਇਸ਼: ਬਹੁਤ ਨਿੰਨਸਤਰ ਵਲੋਂ ਲਾਗੁ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। === ਚੋਣ === ਮਤਦਾਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇਣ ਦਾ ਇੱਕ ਅਤੇ ਮੌਕਾ ਦੇਣ ਲਈ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ੧੯੭੭ ਵਿੱਚ ਚੋਣ ਬੁਲਾਈ। ਭਾਰੀ ਸੇਂਸਰ ਲੱਗੀ ਪ੍ਰੇਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਲਿਖਦੀ ਸੀ, ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਤੋਂ ਗਾਂਧੀ ਆਪਣੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅਤਾ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਨਿਹਾਇਤ ਗ਼ਲਤ ਲਗਾਈ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਵਜ੍ਹਾ ਜੋ ਵੀ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ [[ਜਨਤਾ ਦਲ]] ਵਲੋਂ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਹਾਰ ਗਈਆਂ। ਲੰਬੇ ਸਮਾਂ ਵਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਰਹੇ ਦੇਸਾਈ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਅਤੇ ਜੈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਰਾਇਣ ਦੇ ਆਤਮਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਜਨਤਾ ਦਲ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੋਲ ਲੋਕਤੰਤਰ ਅਤੇ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਚੋਣ ਦਾ ਆਖਰੀ ਮੌਕਾ ਦਰਸ਼ਾਤੇ ਹੋਏ ਚੋਣ ਜਿੱਤ ਲਈ । ਇੰਦਰਾ ਅਤੇ ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਦੋਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੀਟ ਖੋਹ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਘੱਟਕੇ ੧੫੩ ਸੀਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਮਟ ਗਈ(ਪਿੱਛਲੀ ਲੋਕਸਭਾ ਵਿੱਚ ੩੫੦ ਦੀ ਤੁਲਣਾ ਵਿੱਚ) ਜਿਸ ਵਿੱਚ ੯੨ ਦੱਖਣ ਵਲੋਂ ਸਨ। === ਵਿਡਾਰਨ, ਗਿਰਫਤਾਰੀ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਪਰਤਣਾ === ਦੇਸਾਈ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਬਣੇ ਅਤੇ ੧੯੬੯ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਪਸੰਦ [[ਨੀਲਮ ਸੰਜੀਵ ਰੇੱਡੀ]] ਗਣਤੰਤਰ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਨਾਏ ਗਏ। ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ੧੯੭੮ ਦੇ [[ਉਪ -ਚੋਣ]] ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਹਾਸਲ ਹੋਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਰਮਹੀਨ, ਆਇਹੀਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਹੀਨ ਪਾਇਆ। ੧੯੭੭ ਦੇ ਚੋਣ ਅਭਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਵਿਭਾਜਨ ਹੋ ਗਿਆ: [[ਜਗਜੀਵਨ ਰਾਮ]] ਵਰਗੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਕਾਂਗਰਸ (ਗਾਂਧੀ) ਦਲ ਹੁਣ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਆਧਿਕਾਰਿਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਪੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਸਮੂਹ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੱਠ-ਜੋੜ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਲਡਾਈ ਵਿੱਚ ਲਿਪਤਤਾ ਦੇ ਚਲਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਜਨਤਾ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਗ੍ਰਹ ਮੰਤਰੀ [[ਚੌਧਰੀ ਚਰਣ ਸਿੰਘ]] ਕਈ ਆਰੋਪਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਗਿਰਫਤਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਤ ਕਰਣਾ ਆਸਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਗਿਰਫਤਾਰੀ ਦਾ ਮਤਲੱਬ ਸੀ ਇੰਦਰਾ ਸੁਤੇ ਹੀ ਸੰਸਦ ਵਲੋਂ ਬਾਹਰ ਕਢਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋ ਗਈ। ਪਰ ਇਹ ਰਣਨੀਤੀ ਉਲਟੇ ਅਪਦਾਪੂਰਣ ਬੰਨ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਰਫਤਾਰੀ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲ ਰਹੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਵਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉਂਜ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਹਮਦਰਦੀ ਮਿਲੀ ਜੋ ਸਿਰਫ ਦੋ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਸੱਮਝ ਡਰ ਗਏ ਸਨ। ਜਨਤਾ ਗੱਠ-ਜੋੜ ਸਿਰਫ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗਾਂਧੀ (ਜਾਂ ਉਹ ਔਰਤ ਵਰਗੇ ਕਿਣ ਕੁੱਝ ਲੋਗੋਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ) ਦੀ ਨਫਰਤ ਵਲੋਂ ਇੱਕਜੁਟ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਸਧਾਰਣ ਮੁੱਦੀਆਂ ਉੱਤੇ ਆਪਸੀ ਕਲਹੋਂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਫਸਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਇਸ ਹਾਲਤ ਦਾ ਵਰਤੋ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥਾਵਾਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਵਲੋਂ, ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਹੋਈ ਗਲਤੀਆਂ ਲਈ ਕੌਸ਼ਲਪੂਰਣ ਢੰਗ ਵਲੋਂ ਕਸ਼ਮਾਪ੍ਰਾਰਥੀ ਹੋਕੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜੂਨ ੧੯੭੯ ਵਿੱਚ ਦੇਸਾਈ ਨੇ ਇਸਤੀਫਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗਾਂਧੀ ਦੁਆਰਾ ਬਚਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਬਾਹਰ ਵਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰੇਗੀ, ਰੇੱਡੀ ਦੁਆਰਾ ਚਰਣ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਅੰਤਰਾਲ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਰੰਭ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰੇੱਡੀਨੇ ੧੯੭੯ ਦੀਆਂ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਸਦ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਗਲੇ ਜਨਵਰੀ ਵਿੱਚ ਆਜੋਜਿਤ ਚੁਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਫੇਰ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਭੂਸਖਲਨ ਹੋਣ ਵਰਗੇ ਬਹੁਮਤ ਦੇ ਨਾਲ/ਮਹਾਭੀਸ਼ਣ ਬਹੁਮਤ ਦੇ ਨਾਲ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ (੧੯੮੩ - ੧੯੮੪) [[ਲੇਨਿਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਇਨਾਮ]] ਵਲੋਂ ਪੁਰਸਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਤਸਵੀਰ:1984 CPA 5588.jpg|thumb|right|੧੯੮੪ [[ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ]] ਸਮਾਰਕ ਡਾਕ ਟਿਕਟ]] === ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਹੱਤਿਆ === ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲ [[ਪੰਜਾਬ]] ਸਮਸਿਆਵਾਂ ਵਲੋਂ ਜਰਜਰ ਸਨ। ਸਿਤੰਬਰ ੧੯੮੧ ਵਿੱਚ [[ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਵਾਲੇ]] ਦਾ [[ਵੱਖਵਾਦੀ]] ਸਿੱਖ ਆਤੰਕਵਾਦੀ ਸਮੂਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪਵਿਤਰਤਮ ਤੀਰਥ, [[ਹਰਮੰਦਿਰ ਸਾਹਿਬ]] ਪਰਿਸਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੈਨਾਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੋਨਾ ਮੰਦਿਰ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਹਜਾਰਾਂ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਤੰਕਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਸਫਆ ਕਰਨ ਦੇ ਇੱਕ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਧਰਮਸਥਲ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਹਤਾਹਤੋਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਚਾਰ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਸਹਿਤ ਉਨਾਸੀ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ੪੯੨ ਆਤੰਕਵਾਦੀ; ਹੋਰ ਹਿਸਾਬ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੰਭਵਤ ੫੦੦ ਜਾਂ ਜਿਆਦਾ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀਆਂ ਸਹਿਤ ੩੦੦੦ ਹੋਰ ਲੋਕ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਫਸੇ। == ਨਿਜੀ ਜੀਵਨੀ == ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ [[ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ|ਸੰਜੇ]] ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਾਰਿਸ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਲੇਕਿਨ ਇੱਕ ਉੜਾਨ ਦੁਰਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਅਣ-ਇੱਛਕ [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] ਨੂੰ ਪਾਇਲਟ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਛੁਡਵਾ ਕੇ ਫਰਵਰੀ ੧੯੮੧ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਬਣੇ। ਮਈ ੧੯੯੧ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਹੱਤਿਆ, ਇਸ ਵਾਰ [[ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਟਾਈਗਰਸ ਆਫ ਤਮਿਲ ਈਲਮ]] ਦੇ ਆਤੰਕਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਹੋਈ। ਰਾਜੀਵ ਦੀ ਵਿਧਵਾ, [[ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ]] ਨੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਗੱਠ-ਜੋੜ]] ਨੂੰ ੨੦੦੪ ਦੇ [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਨਿਰਵਾਚਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੈਰਾਨੀ ਚੁਣਾਵੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। [[ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ]] ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਦਫ਼ਤਰ ਮੌਕੇ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਲੇਕਿਨ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਗਾਮ ਹੈ; ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਡਾ. [[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]], ਜੋ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਰਹੇ, ਹੁਣ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਰਾਜੀਵ ਦੀ ਔਲਾਦ, [[ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ]] ਅਤੇ [[ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ ਗਾਂਧੀ]] ਵੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਵਿਧਵਾ, [[ਮੇਨਕਾ ਗਾਂਧੀ]] - ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਜਾਣਾ ਸਰਵਗਿਆਤ ਹੈ।<ref>[http://www.tribuneindia.com/2001/20010919/main7.htm ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਤਮਕਥਾ-ਧ ਟਰਿਬਿਊਨ]</ref> -ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਜੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, [[ਵਰੁਣ ਗਾਂਧੀ]] ਵੀ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਵਿਰੋਧੀ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] ਦਲ ਵਿੱਚ ਮੈਂਬਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ== === ਨੋਟ=== {{Notelist|30em}} {{Reflist|group=note}} === ਹਵਾਲੇ=== {{Reflist|30em}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{sister project links|d=Q1149|commons=Category:Indira Gandhi|s=author:Indira Priyadarshini Gandhi|n=no|b=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|species=no|wikt=no}} * [https://texasarchive.org/2008_00210 Indira Gandhi Meets with Lyndon Baines Johnson] from [[Texas Archive of the Moving Image]] * [http://indiragandhi.in/en The Indira Gandhi Memorial Trust] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170617141845/http://indiragandhi.in/en |date=17 June 2017 }} * {{OL author}} * {{IMDb name|id=0304156}} * [https://web.archive.org/web/20110212155550/http://www.india-intro.com/jawaharlal-nehru-and-indira-gandhi.html Rare pictures of Indira Gandhi] * [http://indiragandhi.in/en/philosophy/letters Rare letters by Indira Gandhi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170907073311/http://indiragandhi.in/en/philosophy/letters |date=7 September 2017 }} * [http://indiragandhi.in/en/philosophy/speeches Famous and Historic speeches given by Indira Gandhi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170908224004/http://indiragandhi.in/en/philosophy/speeches |date=8 September 2017 }} * [https://www.britannica.com/topic/Indira-Gandhi-on-global-underprivilege-2003652 Indira Gandhi on global underprivilege] at ''[[Encyclopaedia Britannica]]'' {{Prime Ministers of India}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1917]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1984]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਲੀਡਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਹਿੰਦੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਹਿਰੂ-ਗਾਂਧੀ ਪਰਿਵਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਬੱਚੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] hln3ienmdmipvjdtkzw33ehko62lfw9 840265 840264 2026-05-30T10:46:08Z Gurtej Chauhan 27423 /* ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਹੱਤਿਆ */ 840265 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ | image = IndiraGandhi.png | caption = ਅਧਿਕਾਰਤ ਚਿੱਤਰ, 1983 | party = {{unbulleted list|[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] (1938–1969)|[[ਕਾਂਗਰਸ (ਆਰ)]] (1969–1978)|[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕਾਂਗਰਸ (ਆਈ)]] (1978–1984)}} | order = | office = ਤੀਜੀ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] | term_start = 14 ਜਨਵਰੀ 1980 | term_end = 31 ਅਕਤੂਬਰ 1984 | predecessor = [[ਚੌਧਰੀ ਚਰਨ ਸਿੰਘ]] | president = [[ਨੀਲਮ ਸੰਜੀਵ ਰੈਡੀ]]<br />[[ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ]] | successor = [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] <!-- -->| deputy1 = [[ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ]] (13&nbsp;ਮਾਰਚ&nbsp;1967&nbsp;– 16&nbsp;ਜੁਲਾਈ&nbsp;1969) | term_start1 = 24 ਜਨਵਰੀ 1966 | term_end1 = 24 ਮਾਰਚ 1977 | predecessor1 = [[ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]]{{efn|[[ਗੁਲਜਾਰੀਲਾਲ ਨੰਦਾ]] 13 ਦਿਨ ਲਈ ਐਕਟਿੰਗ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ}} | president1 = [[ਸਰਵੇਪੱਲੀ ਰਾਧਾਕ੍ਰਿਸ਼ਣਨ]] <br /> [[ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ]] <br /> [[ਵਰਾਹਗਿਰੀ ਵੇਂਕਟ ਗਿਰੀ]] <br /> [[ਫਖ਼ਰੂਦੀਨ ਅਲੀ ਅਹਿਮਦ]]<br/>[[ਬੀ. ਡੀ. ਜੱਤੀ]] ''(ਕਾਰਜਵਾਹਕ)'' | successor1 = [[ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ]] <!-- -->| office2 = [[ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ (ਭਾਰਤ)|ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ]] | term_start2 = 9 ਮਾਰਚ 1984 | term_end2 = 31 ਅਕਤੂਬਰ 1984 | predecessor2 = [[ਪੀ. ਵੀ. ਨਰਸਿਮਹਾ ਰਾਓ]] | successor2 = [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] <!-- -->| term_start3 = 22 ਅਗਸਤ 1967 | term_end3 = 14 ਮਾਰਚ 1969 | predecessor3 = [[ਐਮ. ਸੀ. ਛਾਗਲਾ]] | successor3 = [[ਦਿਨੇਸ਼ ਸਿੰਘ (ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਿਆਸਤਦਾਨ)|ਦਿਨੇਸ਼ ਸਿੰਘ]] <!-- -->| office4 = [[ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ (ਭਾਰਤ)|ਕੇਂਦਰੀ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ]] | term_start4 = 14 ਜਨਵਰੀ 1980 | term_end4 = 15 ਜਨਵਰੀ 1982 | predecessor4 = [[ਚਿਦੰਬਰਮ ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ]] | successor4 = [[ਰਾਮਾਸਵਾਮੀ ਵੇਂਕਟਰਮਣ]] <!-- -->| term_start5 = 30 ਨਵੰਬਰ 1975 | term_end5 = 20 ਦਸੰਬਰ 1975 | predecessor5 = [[ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ]] | successor5 = [[ਬੰਸੀ ਲਾਲ]] <!-- -->| office6 = [[ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ (ਭਾਰਤ)|ਕੇਂਦਰੀ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ]] | term_start6 = 27 ਜੂਨ 1970 | term_end6 = 4 ਫਰਵਰੀ 1973 | predecessor6 = ਯਸ਼ਵੰਤਰਾਵ ਚੌਹਾਨ | successor6 = ਉਮਾ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀਕਸ਼ਿਤ <!-- -->| office7 = [[ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ (ਭਾਰਤ)|ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ]] | term_start7 = 17 ਜੁਲਾਈ 1969 | term_end7 = 27 ਜੂਨ 1970 | predecessor7 = [[ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ]] | successor7 = ਯਸ਼ਵੰਤਰਾਵ ਚੌਹਾਨ <!-- -->| office8 = [[ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਭਾਰਤ)|ਕੇਂਦਰੀ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰੀ]] | primeminister8 = [[ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]] | term_start8 = 9 ਜੂਨ 1964 | term_end8 = 24 ਜਨਵਰੀ 1966 | predecessor8 = [[ਸੱਤਿਆ ਨਰਾਇਣ ਸਿਨਹਾ]] | successor8 = ਕੋਦਰਦਾਸ ਕਾਲੀਦਾਸ ਸ਼ਾਹ | office10 = [[ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ (ਆਈ)]] ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ | office9 = [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ]] | term9 = 1959 | predecessor9 = [[ਯੂ. ਐਨ ਢੇਬਰ]] | successor9 = [[ਨੀਲਮ ਸੰਜੀਵ ਰੈਡੀ]] | term10 = 1978–1984 | predecessor10 = ਦੇਵਕਾਂਤਾ ਬਰੂਆ (''INC (R)'' ਵਜੋਂ) | successor10 = [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] | office11 = [[ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਲੋਕ ਸਭਾ]] | constituency11 = [[ਮੇਦਕ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮੇਦਕ]], [[ਤੇਲੰਗਾਨਾ|ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | term11 = 1980–1984 | predecessor11 = ਮੱਲਿਕਾਰਜੁਨ ਮੁਦੀਰਾਜ | successor11 = ਪੀ. ਮਾਨਿਕ ਰੈਡੀ | term12 = 1978–1980 | constituency12 = [[ਚਿਕਮਗਲੂਰ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਚਿਕਮਗਲੂਰ]], [[ਕਰਨਾਟਕ]] | term13 = 1967–1977 | constituency13 = [[ਰਾਏਬਰੇਲੀ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਏਬਰੇਲੀ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | office14 = [[ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਰਾਜ ਸਭਾ]] | constituency14 = ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ | term14 = 1964–1967 <!-- -->| signature = Indira-Gandhi-Signature-Transparent.png | birth_name = ਇੰਦਰਾ ਨਹਿਰੂ | birth_date = {{birth date|1917|11|19|df=yes}} | birth_place = [[ਅਲਾਹਾਬਾਦ]], ਆਗਰਾ ਅਤੇ ਅਵਧ ਦੇ ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਾਂਤ, [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]]<br>{{small|(ਹੁਣ [[ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਭਾਰਤ)}} | death_date = {{death date and age|1984|10|31|1917|11|19|df=yes}} | death_place = [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]], [[ਦਿੱਲੀ]], ਭਾਰਤ | death_cause = [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ|ਹੱਤਿਆ]] {{labeldata|Monuments|[[ਸ਼ਕਤੀ ਸਥਲ]]}} | spouse = {{marriage|[[ਫਿਰੋਜ਼ ਗਾਂਧੀ]]|26 March 1942|8 September 1960|reason=died}} | relatives = ''ਵੇਖੋ [[ਨਹਿਰੂ–ਗਾਂਧੀ ਪਰਿਵਾਰ]]'' | children = [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] (ਪੁੱਤਰ) <br /> [[ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ]] (ਪੁੱਤਰ) | father = [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] | mother = [[ਕਮਲਾ ਨਹਿਰੂ]] | education = ਵਿਸ਼ਵ-ਭਾਰਤੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ)<ref name="degree" /> <br /> ਸੋਮਰਵਿਲ ਕਾਲਜ, ਆਕਸਫੋਰਡ (ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ)<ref name="degree" /> | occupation = [[ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] | awards = | nickname = | module = {{Listen|pos=center|embed=yes|filename=Indira Gandhi voice.ogg|title=Indira Gandhi's voice|type=speech|description=ਗਾਂਧੀ ਭਾਰਤ-ਅਮਰੀਕਾ ਸਬੰਧ ਉੱਤੇ<br/>ਰਿਕਾਰਡ 29 ਜੁਲਾਈ 1982}} }} '''ਇੰਦਰਾ ਪ੍ਰਿਅਦਰਸ਼ਿਨੀ ਗਾਂਧੀ''' (''née'' '''ਇੰਦਰਾ ਨਹਿਰੂ'''; 19 ਨਵੰਬਰ 1917 – 31 ਅਕਤੂਬਰ 1984) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੇਤਾ ਸੀ ਜਿਸਨੇ 1966 ਤੋਂ 1977 ਤੱਕ ਅਤੇ ਫਿਰ 1980 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1984 ਵਿੱਚ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ|ਉਸਦੀ ਹੱਤਿਆ]] ਤੱਕ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ|ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ, ਅੱਜ ਤੱਕ, ਕੇਵਲ ਮਹਿਲਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸੀ, ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] (ਆਈਐਨਸੀ) ਦੀ ਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਹਸਤੀ ਸੀ।। ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਅਤੇ [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਏ। ਗਾਂਧੀ ਦਾ 15 ਸਾਲ ਅਤੇ 350 ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸੰਚਤ ਕਾਰਜਕਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। [[ਹੈਨਰੀ ਕਿਸਿੰਜਰ]] ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ "ਆਇਰਨ ਲੇਡੀ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ, ਇੱਕ ਉਪਨਾਮ ਜੋ ਉਸਦੀ ਸਖ਼ਤ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ। 1947 ਤੋਂ 1964 ਤੱਕ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰਸ਼ਿਪ ਦੌਰਾਨ, ਗਾਂਧੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਦੌਰਿਆਂ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ। 1959 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਕਮਿਊਨਿਸਟ-ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਕੇਰਲਾ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਸਥਿਤੀ ਜਿਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਸਾਲ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]], ਜੋ 1964 ਵਿੱਚ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ ਸਨ, ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਉਸੇ ਸਾਲ ਉਹ [[ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ]] ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਸਦਨ [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] ਲਈ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ। ਜਨਵਰੀ 1966 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਨੇਤਾ ਬਣਨ ਲਈ INC ਦੀ ਸੰਸਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀ, [[ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ]] ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਬਣਾਇਆ। ਉਸਨੇ [[1967 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|1967 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ]] ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਦੋ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਦਿਵਾਉਣ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਸਦਨ, ਲੋਕ ਸਭਾ ਲਈ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ। 1971 ਵਿੱਚ, ਉਸਦੀ ਪਾਰਟੀ ਨੇ [[1962 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|1962 ਵਿੱਚ]] ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਹੂੰਝਾਫੇਰ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਗਰੀਬੀ ਵਰਗੇ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਉਸਨੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ [[ਐਮਰਜੈਂਸੀ (ਭਾਰਤ)|ਐਮਰਜੈਂਸੀ]] ਦੀ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੂੰ ਭਾਰੀ ਸੱਤਾ ਵਿਰੋਧੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਜਿਸ ਕਾਰਨ INC [[1977 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|1977 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ]] ਹਾਰ ਗਈ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹੋਇਆ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਸੰਸਦੀ ਖੇਤਰ ਵੀ ਹਾਰ ਗਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਨੇਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਤਸਵੀਰ ਅਤੇ [[ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਸਦੀ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ ਦੇ ਨਾਲ [[1980 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|ਅਗਲੀਆਂ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਗਾਂਧੀ ਆਪਣੇ ਅਸਹਿ ਸਿਆਸੀ ਰੁਖ ਅਤੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। 1967 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਚੀਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੇ [[ਹਿਮਾਲਿਆ]] ਵਿੱਚ ਚੀਨੀ ਘੁਸਪੈਠ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Chellaney">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=ZCmFAAAAMAAJ |title=Asian Juggernaut: The Rise of China, India, and Japan |last=Brahma Chellaney |author-link=Brahma Chellaney |date=2006 |publisher=[[HarperCollins]] |isbn=9788172236502 |pages=195 |language=en |quote=Indeed, Beijing's acknowledgement of Indian control over Sikkim seems limited to the purpose of facilitating trade through the vertiginous Nathu-la Pass, the scene of bloody artillery duels in September 1967 when Indian troops beat back attacking Chinese forces.}}</ref> 1971 ਵਿੱਚ, ਉਹ [[ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ|ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ]] ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ (1971)|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਯੁੱਧ]] ਵਿੱਚ ਗਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਿੱਤ ਅਤੇ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਇਸ ਬਿੰਦੂ ਤੱਕ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਇੱਕਮਾਤਰ [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ]] ਵਿੱਚ ਖੇਤਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣ ਗਿਆ।<ref name="j653">{{cite book | last=Jacobsen | first=K.A. | title=Routledge Handbook of Contemporary India | publisher=Taylor & Francis | year=2023 | isbn=978-1-000-98423-1 | url=https://books.google.com/books?id=nt7bEAAAQBAJ&pg=PT252 |quote=India emerged as the predominant regional power in South Asia after the successful vivisection of Pakistan in 1971| page=252}}</ref> ਉਸਨੇ 1974 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਫਲ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਦੇ ਪ੍ਰੀਖਣ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਨੇ 1971 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੋਸਤੀ ਸੰਧੀ 'ਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਧਣ ਦੇ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਨੂੰ [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ]] ਤੋਂ ਫੌਜੀ, ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕੂਟਨੀਤਕ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web |last=Shrivastava |first=Sanskar |date=2011-10-30 |title=1971 India Pakistan War: Role of Russia, China, America and Britain |url=http://www.theworldreporter.com/2011/10/1971-india-pakistan-war-role-of-russia.html |access-date=2023-03-29 |website=The World Reporter |language=en-US |archive-date=1 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111101184319/http://www.theworldreporter.com/2011/10/1971-india-pakistan-war-role-of-russia.html |url-status=dead }}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਭਾਰਤ ਗੈਰ-ਗਠਬੰਧਨ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸੀ, ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣਾਇਆ, ਹਰ ਇੱਕ ਅਕਸਰ ਪ੍ਰੌਕਸੀ ਯੁੱਧਾਂ ਅਤੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref>{{Citation |title=Bilateral trade |date=1991 |url=https://www.cambridge.org/core/books/india-and-the-soviet-union/bilateral-trade/6CE0E8488160C82115BE8B2931D6C894 |work=India and the Soviet Union: Trade and Technology Transfer |pages=161–206 |editor-last=Mehrotra |editor-first=Santosh K. |access-date=2023-03-29 |series=Cambridge Russian, Soviet and Post-Soviet Studies |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/CBO9780511559884.010 |isbn=978-0-521-36202-3 |archive-date=18 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618113553/https://www.cambridge.org/core/books/india-and-the-soviet-union/bilateral-trade/6CE0E8488160C82115BE8B2931D6C894 |url-status=live }}</ref> ਵੱਖਵਾਦੀ ਰੁਝਾਨਾਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਸੱਦੇ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਨੇ [[ਐਮਰਜੈਂਸੀ (ਭਾਰਤ)|1975 ਤੋਂ 1977 ਤੱਕ ਐਮਰਜੈਂਸੀ]] ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਫ਼ਰਮਾਨ ਦੁਆਰਾ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਨਾਗਰਿਕ ਸੁਤੰਤਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name=":5">{{Citation |last1=Bose |first1=Sugata |title=The Indian Emergency (1975–1977) in Historical Perspective |date=2024 |work=When Democracy Breaks |pages=221–236 |url=http://dx.doi.org/10.1093/oso/9780197760789.003.0008 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-776078-9 |last2=Jalal |first2=Ayesha|doi=10.1093/oso/9780197760789.003.0008 |doi-access=free }}</ref> 100,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿਆਸੀ ਵਿਰੋਧੀਆਂ, ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਸਹਿਮਤਾਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":5" /> ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਚੌਥੀ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰਸ਼ਿਪ ਦੌਰਾਨ ਵਧ ਰਹੀ [[ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ|ਸਿੱਖ ਵੱਖਵਾਦ ਲਹਿਰ]] ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ; ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ [[ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ]] ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ [[ਸਿੱਖ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 31 ਅਕਤੂਬਰ 1984 ਨੂੰ, ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਅੰਗ ਰੱਖਿਅਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਸਿੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਸਨ ਜੋ ਮੰਦਰ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਲਈ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਔਰਤ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Khorana">{{cite book | last=Khorana | first=M. | title=The Indian Subcontinent in Literature for Children and Young Adults: An Annotated Bibliography of English-language Books | publisher=Greenwood Press | series=Bibliographies and indexes in world literature | year=1991 | isbn=978-0-313-25489-5 | url=https://books.google.com/books?id=GSjcQ7Sm5E4C&pg=PA188 | access-date=2023-05-13 | page=188 | archive-date=6 October 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231006003440/https://books.google.com/books?id=GSjcQ7Sm5E4C&pg=PA188 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite book | last1=Hampton | first1=W.H. | last2=Burnham | first2=V.S. | last3=Smith | first3=J.C. | title=The Two-Edged Sword: A Study of the Paranoid Personality in Action | publisher=Sunstone Press | year=2003 | isbn=978-0-86534-147-0 | url=https://books.google.com/books?id=zMoN2XhwNXEC | access-date=2023-05-13 | page=91 | archive-date=5 October 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231005235839/https://books.google.com/books?id=zMoN2XhwNXEC | url-status=live }}</ref><ref>{{cite book | last=Steinberg | first=B.S. | title=Women in Power: The Personalities and Leadership Styles of Indira Gandhi, Golda Meir, and Margaret Thatcher | publisher=McGill-Queen's University Press | series=Arts Insights Series | year=2008 | isbn=978-0-7735-7502-8 | url=https://books.google.com/books?id=n2R0OAYkcgMC | page=75 | access-date=16 August 2023 | archive-date=6 October 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231006003006/https://books.google.com/books?id=n2R0OAYkcgMC | url-status=live }}</ref> ਉਸਦੇ ਸਮਰਥਕ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਰੋਧੀ ਚੀਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤਾਂ, ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ, 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਧ ਰਹੀ ਆਰਥਿਕਤਾ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਗਰੀਬੀ ਵਿਰੋਧੀ ਮੁਹਿੰਮ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸਨੂੰ "ਮਦਰ ਇੰਦਰਾ" ([[ਮਦਰ ਇੰਡੀਆ]] 'ਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਸਦੀ ਅਗਵਾਈ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਗਰੀਬ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਆਲੋਚਕ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਪੰਥ ਅਤੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। 1999 ਵਿੱਚ, [[ਬੀਬੀਸੀ]] ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਔਨਲਾਈਨ ਪੋਲ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ "ਵੂਮੈਨ ਆਫ ਦ ਮਿਲੇਨੀਅਮ" ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="BBCPOLL" /> 2020 ਵਿੱਚ, ''[[ਟਾਈਮ (ਪਤ੍ਰਿਕਾ)|ਟਾਈਮ]]'' ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨੂੰ 100 ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿਛਲੀ ਸਦੀ ਨੂੰ ਮੈਨ ਆਫ਼ ਦ ਈਅਰ ਲਈ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੀਆਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਦੇ ਹਮਰੁਤਬਾ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite news|title=Indira Gandhi, Amrit Kaur named by TIME among '100 Women of the Year'|newspaper=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/indira-gandhi-amrit-kaur-named-by-time-among-100-women-of-the-year/articleshow/74498165.cms|access-date=24 April 2020|archive-date=5 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200305162811/https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/indira-gandhi-amrit-kaur-named-by-time-among-100-women-of-the-year/articleshow/74498165.cms|url-status=live}}</ref> == ਜੀਵੜ == === ਅਰੰਭਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕੈਰੀਅਰ ਸਿਪਾਹੀਗੀਰੀ === ਇੰਦਰਾ ਦਾ ਜਨਮ ੧੯ ਨਵੰਬਰ ੧੯੧੭ ਨੂੰ ਨਹਿਰੂ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ [[ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ [[ਕਮਲਾ ਨਹਿਰੂ]] ਸਨ। ਇੰਦਰਾ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਾਂਧੀ ਉਪਨਾਮ ਫਿਰੋਜ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮਿਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੋਹਨਦਾਸ ਕਰਮਚੰਦ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਨਾ ਤਾਂ ਖੂਨ ਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਵਿਆਹ ਦਾ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ [[ਮੋਤੀਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਨੇਤਾ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ [[ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] [[ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ]] ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਨ ਅਤੇ ਆਜਾਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਰਹੇ। ੧੯੩੪–੩੫ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੰਦਰਾ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਵਿੱਚ [[ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ]] ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ [[ਵਿਸ਼ਵ-ਭਾਰਤੀ]] ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ। ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਿਅਦਰਸ਼ਨੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਦਾਖਲਾ ਪਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ, ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੀ ਅਤੇ ਬਰਿਸਟਲ ਦੇ ਬੈਡਮਿੰਟਨ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਮਹੀਨੇ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਦੇ ਬਾਦ, ੧੯੩੭ ਵਿੱਚ ਪਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਮਰਵਿਲ ਕਾਲਜ, ਆਕਸਫੋਰਡ ਵਿੱਚ ਦਾਖਿਲਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਅਕਸਰ ਫਿਰੋਜ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਤੋਂ ਜਾਣਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਲੰਦਨ ਸਕੂਲ ਆਫ ਇਕਾਨਾਮਿਕਸ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ੧੬ ਮਾਰਚ ੧੯੪੨ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਭਵਨ, ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਜੀ ਆਦਿ ਧਰਮ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵੈਦਿਕ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਫਿਰੋਜ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਆਕਸਫੋਰਡ ਤੋਂ ਸਾਲ ੧੯੪੧ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਈ। ੧੯੫੦ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਗੈਰਸਰਕਾਰੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਨਿਜੀ ਸਹਾਇਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹੀ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ ੧੯੬੪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਇੱਕ ਰਾਜ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਲਾਲਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰੀ ਬਣੀ।<ref>ਗਾੰਧੀ, ਇੰਦਰਾ .੧੯੮੨ ''ਮਾਈ ਟ੍ਰੁਥ'' '''(ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ)'''</ref> ਸ਼੍ਰੀ ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋੋਂ ਬਾਅਦ ਤਤਕਾਲੀ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕੇ. ਕਾਮਰਾਜ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਨਿਰਣਾਇਕ ਰਹੇ। ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਚੋਣ ਜਿੱਤਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅਤਾ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦਰਸਾਈ। ਉਹ ਜਿਆਦਾ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਆਰਥਕ ਨੀਤੀਆਂ ਲਿਆਈ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸਾਹਤ ਕੀਤਾ । ੧੯੭੧ ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਮਿਆਦ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲਤਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਨ ੧੯੭੫ ਵਿੱਚ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ੧੯੭੭ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਹਾਰ ਹੋਈ। ਸੰਨ ੧੯੮੦ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਪਰਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਜਿਆਦਾਤਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨਾਲ ਉਲਝੀ ਰਹੀ ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸੰਨ ੧੯੮੪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਗਰੱਖਿਅਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਹੱਤਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ । === ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ === [[ਤਸਵੀਰ:Nehru family.jpg|thumb|left|300px|'''ਨਹਿਰੂ ਪਰਵਾਰ''' [[ਮੋਤੀਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਖੜੇ ਹਨ(ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ) [[ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]], [[ਵਿਜੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਪੰਡਿਤ]], [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਹਠੀਸਿੰਹ|ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਹਥਿਸਿੰਘ]], ਇੰਦਰਾ ਅਤੇ ਰੰਜਿਤ ਪੰਡਿਤ, ਬੈਠੇ ਹਨ: ਸਵਰੂਪ ਰਾਣੀ, ਮੋਤੀਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ [[ਕਮਲਾ ਨਹਿਰੂ]] (ਲੱਗਭੱਗ ਸੰਨ ੧੯੨੭)]] ਇੰਦਰਾ ਪ੍ਰਿਅਦਰਸ਼ਿਨੀ ਦਾ ਜਨਮ ੧੯ ਨਵੰਬਰ, ਸੰਨ ੧੯੧੭ ਵਿੱਚ ਪੰਡਤ ਜਵਾਹਿਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਕਮਲਾ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਔਲਾਦ ਸਨ। ਇੰਦਰਾ ਦੇ ਦਾਦਾ ਮੋਤੀਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਤੋਂ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਵਕੀਲ ਸਨ। ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਪਹਿਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੈਬਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮੋਤੀਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਇੱਕ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਨੇਤਾ ਰਹੇ। ਇੰਦਰਾ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਜਵਾਹਿਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦਾ ਪਰਵੇਸ਼ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਸੰਪੂਰਣ ਦੇਖਭਾਲ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਬੀਮਾਰ ਰਹਿਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਹਿਰੂ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਘਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਰਹੀ, ਹੋਣ ਨਾਲ ਇੰਦਰਾ ਵਿੱਚ ਮਜਬੂਤ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਿਸੰਗ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਉਲਝਦੇ ਜਾਣ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਈ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀਆਂ ਭੂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਜੇਲਕਸ਼ਮੀ ਪੰਡਤ ਵੀ ਸਨ, ਮਤਭੇਦ ਰਹੀ ਅਤੇ ਇਹ ਰਾਜਨੀਤਕ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ। ਇੰਦਰਾ ਨੇ ਜਵਾਨ ਮੁੰਡੇ-ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਬਾਂਦਰ ਸੈਨਾ ਬਣਾਈ, ਜਿਨ੍ਹੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਝੰਡਾ ਮਾਰਚਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਵਿੱਚ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਬੰਧਿਤ ਸਾਮਗਰੀਆਂ ਦਾ ਪਰਿਸੰਚਰਣ ਕਰ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀ ਲੇਕਿਨ ਉਲੇਖਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਅਕਸਰ ਦੋਹਰਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਨਜਰਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਬਚਾਕੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਦਸਤਾਵੇਜ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ੧੯੩੦ ਦਸ਼ਕ ਦੇ ਸ਼ੁਰੁਆਤ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕ੍ਰਾਂਤੀਵਾਦੀ ਪਹਿਲ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲਬੈਗ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਬਹਾਰ ਕਢ ਲਿਆ ਸੀ। ਸੰਨ ੧੯੩੬ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਕਮਲਾ ਨਹਿਰੂ ਤਪਦਿਕ ਨਾਲ ਇੱਕ ਲੰਬੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਬਾਅਦ ਓੜਕ ਸਵਰਗਵਾਸੀ ਹੋ ਗਈ। ਇੰਦਰਾ ਤੱਦ ੧੮ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਪਰਵਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀ ਮਿਲ ਪਾਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਰਤੀ, ਯੂਰਪੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਅਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ, ਬੈਡਮਿੰਟਨ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਆਕਸਫੋਰਡ। ੧੯੩੦ ਦਸ਼ਕ ਦੇ ਅਖੀਰ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਆਕਸਫਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਸੋਮਰਵਿੱਲੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੜਾਈ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਲੰਦਨ ਆਧਾਰਿਤ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਕੱਟੜ ਸਮਰਥਕ ਭਾਰਤੀ ਲੀਗ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਬਣੀ।<ref>ਫ੍ਰੈਂਕ,ਕੈਥੇਰਾਇਨ (੨੦੦੧)''ਇੰਦਰਾ:ਇੰਦਰਾ ਨਹਿਰੂ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ''</ref> ਮਹਾਂਦੀਪ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਮਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕ਼ਾਤ ਇੱਕ ਪਾਰਸੀ ਕਾਂਗਰਸ ਕਰਮਚਾਰੀ, ਫਿਰੋਜ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਓੜਕ ੧੬ ਮਾਰਚ ੧੯੪੨ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਭਵਨ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਜੀ ਆਦਿ ਧਰਮਂ ਬ੍ਰਹਮਾ- ਵੈਦਿਕ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ<ref>"ਇੰਦਰਾ:ਇੰਦਰਾ ਨਹਿਰੂ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ - ਕੇਥਰੀਨ ਫਰੰਕਸ ੨੦੦੨ ਸਫਾ ੧੭੭ ਆਈਏਸਬੀਏਨ:039573097X"</ref> ਠੀਕ ਭਾਰਤ ਛੋਡੋ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੁਆਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੁਆਰਾ ਚਰਮ ਅਤੇ ਪੁਰਜੋਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸਤੰਬਰ ੧੯੪੨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਗਿਰਫਤਾਰ ਕਰਕੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਦੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਓੜਕ ੨੪੩ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ੧੩ ਮਈ ੧੯੪੩ ਨੂੰ ਰਿਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>ਫਰੈਂਕ, ਕੇਥਰੀਨ (੨੦੦੧)''ਇੰਦਰਾ:ਇੰਦਰਾ ਨਹਿਰੂ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ''. ਸਫਾ ੧੮੬</ref> ੧੯੪੪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਿਰੋਜ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਦੋ ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ ੧੯੪੭ ਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿਭਾਜਨ ਅਰਾਜਕਤਾ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਸ਼ਿਵਿਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਲੋਂ ਆਏ ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਰਣਾਰਥੀਆਂ ਲਈ ਚਿਕਿਤਸਾ ਸੰਬੰਧੀ ਦੇਖਭਾਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਾਰਵਜਨਿਕ ਸੇਵਾ ਦਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਮੌਕਾ ਸੀ। ਗਾਂਧੀਗਣ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਇਲਾਹਾਬਾਦ]] ਵਿੱਚ ਬਸ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਫਿਰੋਜ ਨੇ ਇੱਕ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਅਖਬਾਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੀਮਾ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਵਾਹਿਕ ਜੀਵਨ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਰਿਹਾ, ਲੇਕਿਨ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਇੰਦਰਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕੋਲ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਚੱਲੀ ਗਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰਿਤਵ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਇਕੱਲੇ ਤਿੰਨ ਮੂਰਤੀ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉੱਚ ਮਾਨਸਿਕ ਦਬਾਅ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਜੀ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਰੋਸੇ ਯੋਗ, ਸਕੱਤਰ ਅਤੇ ਨਰਸ ਬਣੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੇਟੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਲੇਕਿਨ ਉਹ ਓੜਕ ਫਿਰੋਜ ਤੋਂ ਸਥਾਈ ਤੌਰ ਤੇ ਵੱਖ ਹੋ ਗਈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਵਿਆਹ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜੁਟਿਆ ਰਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਆਮ ਚੋਣ ੧੯੫੧ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਇੰਦਰਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਜੋ [[ਰਾਏ ਬਰੇਲੀ|ਰਾਇਬਰੇਲੀ]] ਨਿਰਵਾਚਨ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਚੋਣ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ, ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਰਹੀ। ਫਿਰੋਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੱਤਭੇਦਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰੂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਮਸ਼ਵਿਰਾ ਨਹੀ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਚੁਣੇ ਗਏ, ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਵੱਖ ਨਿਵਾਸ ਦਾ ਵਿਕਲਪ ਚੁਣਿਆ। ਫਿਰੋਜ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਛੇਤੀ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕ੍ਰਿਤ ਬੀਮਾ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਘੋਟਾਲੇ ਨੂੰ ਪਰਗਟ ਕਰ ਆਪਣੇ [[ਰਾਜਨੀਤਕ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ]] ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਕੂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਿੰਬ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦੇ ਪਰਿਣਾਮਸਰੂਪ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਥੀ, ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ, ਨੂੰ ਇਸਤੀਫਾ ਦੇਣਾ ਪਿਆ। ਤਣਾਓ ਦੀ ਆਖਰੀ ਸੀਮਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਾ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੰਨ ੧੯੫੮ ਵਿੱਚ ਉਪ-ਨਿਰਵਾਚਨ ਦੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਫਿਰੋਜ ਨੂੰ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪਿਆ, ਜੋ ਨਾਟਕੀ ਢ਼ੰਗ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਵਿਵਾਹਿਕ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਕੀਤਾ। [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਹਤ ਸੁਧਾਰ ਵਿੱਚ ਸਾਥ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਰ ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਹੋਈ। ਪਰ [[੮ ਸਤੰਬਰ]], [[੧੯੬੦]] ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਇੰਦਰਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਿਦੇਸ਼ ਦੌਰੇ ਉੱਤੇ ਗਈ ਸੀ, ਫਿਰੋਜ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ। == ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨ == [[ਤਸਵੀਰ:Gandhi and Indira.jpg|thumb|left|[[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੇ ਨਾਲ ੧੯੩੦ ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਵਿੱਚ]] ੧੯੫੯ ਅਤੇ ੧੯੬੦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇੰਦਰਾ ਚੋਣ ਲੜੀਂ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣੀ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਘਟਨਾਵਿਹੀਨ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਨਹਿਰੂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ [[੨੭ ਮਈ]], [[੧੯੬੪]] ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇੰਦਰਾ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ [[ਲਾਲਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ|ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]] ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਉੱਤੇ ਚੋਣ ਲੜੀਂ ਅਤੇ ਤੱਤਕਾਲ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰੀ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ, ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਈ। ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਭਾਸ਼ਾ ਬਨਣ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਉੱਤੇ ਦੱਖਣ ਦੇ ਗੈਰ ਹਿੰਦੀਭਾਸ਼ੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਦੰਗੇ ਛਿੜਨ ਉੱਤੇ ਉਹ [[ਚੇਨਈ]] ਗਈ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਵਿਮਰਸ਼ ਕੀਤਾ, ਸਮੁਦਾਏ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੇ ਗ਼ੁੱਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਮਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਪੁਨਰਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੀਤੀ। <blockquote> "੧੯੬੫ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਲਈ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਦਵੰਦਵੀਆਂ, ਕੇਂਦਰੀ ਕਾਂਗਰਸ[ਪਾਰਟੀ] ਅਗਵਾਈ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਾਜ, ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕਾਂਗਰਸ[ਪਾਰਟੀ] ਸੰਗਠਨਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਪਛੜੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਵੋਟ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਜੁਟ ਗਏ ਤਾਂ ਕਿ ਰਾਜ ਕਾਂਗਰਸ [ਪਾਰਟੀ] ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀ ਪੱਖ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਤ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ. ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਖਲਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁੱਝ ਇੱਕ ਉਚਿਤ ਸਾਮਾਜਕ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਉਪਲਬਧੀ ਮੰਨੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਵੀ, ਅਕਸਰ ਅੰਤਰ-ਜਾਤੀ ਖੇਤਰੀ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤੀਵਰਤਰ ਬਨਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਣੇ...<ref>Ibid #੨ ਪੀ.੧੫੪</ref> </blockquote> ਜਦੋਂ [[ਭਾਰਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਲੜਾਈ|੧੯੬੫ ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਲੜਾਈ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ]], ਇੰਦਰਾ [[ਸ਼ੀਰੀਨਗਰ]] ਸੀਮਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੈਨਾ ਨੇ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ਕਾਰੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਰੀਬ ਤੀਬਰ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨੂੰ [[ਜੰਮੂ]] ਜਾਂ [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ਪੁਨ:ਸਥਾਪਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਨਾਮਨਜੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਲਟੇ ਮਕਾਮੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਂਦੀ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸੰਵਾਦ ਮਾਧਿਅਮਾਂ ਦੇ ਧਿਆਨਾਕਰਸ਼ਣ ਨੂੰ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। [[ਤਾਸ਼ਕੰਦ]] ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਵਿਚੋਲਗੀ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ [[ਅਯੂਬ ਖ਼ਾਨ]] ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਮਝੌਤੇ ਉੱਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕਰਨ ਦੇ ਕੁੱਝ ਘੰਟੇ ਬਾਅਦ ਹੀ ਲਾਲਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦਾ ਨਿਧਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੱਦ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ [[ਕੇ.ਕਾਮਰਾਜ]] ਨੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੇ ਨਿਧਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। == ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ == === ਵਿਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ === ਸੰਨ ੧੯੬੬ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗਾਂਧੀ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਬਣੀ, ਕਾਂਗਰਸ ਦੋ ਗੁਟਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ [[ਸਮਾਜਵਾਦ|ਸਮਾਜਵਾਦੀ]] ਅਤੇ [[ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ]] ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ [[ਰੂਢੀਵਾਦੀ]]। [[ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ]] ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੂੰਗੀ ਗੁੱਡੀ ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ੧੯੬੭ ਦੇ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਆਂਤਰਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਉਭਰੀ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂਗਰਸ ਲੱਗਭੱਗ ੬੦ ਸੀਟਾਂ ਖੁੰਝਕੇ ੫੪੫ ਸੀਟੋਂਵਾਲੀ [[ਲੋਕ ਸਡਾ]] ਵਿੱਚ ੨੯੭ ਆਸਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸਾਈ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ|ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੈਣਾ ਪਿਆ। ੧੯੬੯ ਵਿੱਚ ਦੇਸਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਮੁਦਦੋਂ ਉੱਤੇ ਅਸਹਮਤੀ ਦੇ ਬਾਅਦ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਵੰਡਿਆ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਸਮਾਜਵਾਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾੰਮਿਅਵਾਦੀ ਦਲਾਂ ਵਲੋਂ ਸਮਰਥਨ ਪਾਕੇ ਅਗਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸ਼ਾਸਨ ਚਲਾਈ। ਉਸੀ ਸਾਲ ਜੁਲਾਈ ੧੯੬੯ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੈਂਕਾਂ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ ਕੀਤਾ। ੧੯੭੧ ਵਿੱਚ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਵਲੋਂ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ, [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਉੱਤੇ ਲੜਾਈ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ੧੯੭੧ ਦੇ ਲੜਾਈ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਰਿਚਰਡ ਨਿਕਸਨ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਅਮਰੀਕਾ ਆਪਣੇ [[ਸੱਤਵੇਂ ਬੇੜੇ]] ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪੂਰਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਇਹ ਵਜ੍ਹਾ ਦਿਖਾਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਹਮਲਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਲੋਂ [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਦੇ ਸੀਮਾਖੇਤਰ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਚਿਤਾਵਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ]] ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ। ਇਹ ਕਦਮ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਲੋਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਮੁਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਹੁਣ ਤੇਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪੂਰਵ ਸਤਰਕਤਾਪੂਰਣ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ। ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ [[ਦੋਸਤੀ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਸਹਿਯੋਗ ਸੁਲਾਹ|ਦੋਸਤੀ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਸਹਿਯੋਗ]] ਸੁਲਾਹ ਉੱਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਜਿਸਦੇ ਪਰਿਣਾਮਸਰੂਪ ੧੯੭੧ ਦੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਿੱਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਸਮਰਥਨ ਦਾ ਸਮਰੱਥ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ। === ਪਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ === ਲੇਕਿਨ [[ਜਨਵਾਦੀ ਲੋਕ-ਰਾਜ ਚੀਨ|ਜਨਵਾਦੀ ਚੀਨ ਲੋਕ-ਰਾਜ ਵਲੋਂ]] ਪਰਮਾਣੁ ਖਤਰੇ ਅਤੇ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮਹਾਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਦਖਲ ਅੰਦਾਜੀ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਨਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਮੱਦੇ ਨਜ਼ਰ, ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਹੁਣ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਵੇਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਜੁਲਫਿਕਾਰ ਅਲੀ ਭੁੱਟੋ]] ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਤੱਕ ਚਲਣ ਵਾਲੀ [[ਸ਼ਿਮਲਾ]] ਸਿਖਰ ਗੱਲ ਬਾਤ ਵਿੱਚ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਗੱਲ ਬਾਤ ਦੇ ਅਸਫਲਤਾ ਦੇ ਕਰੀਬ ਪਹੁੰਚ ਦੋਨਾਂ ਰਾਜ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੇ ਓੜਕ [[ਸ਼ਿਮਲਾ ਸਮਝੌਤਾ|ਸ਼ਿਮਲਾ ਸਮਝੌਤੇ]] ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ, ਜਿਸਦੇ ਤਹਿਤ [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਵਿਵਾਦ ਨੂੰ ਗੱਲ ਬਾਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਦੋਨਾਂ ਦੇਸ਼ ਅਨੁਬੰਧਿਤ ਹੋਏ। ਕੁੱਝ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਾਬੂ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਸੀਮਾ ਨਾ ਬਣਾਉਣ ਉੱਤੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ੯੩,੦੦੦ [[ਯੁੱਧਬੰਦੀ]] ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਬਜੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸ਼ਾਸਿਤ ਕਸ਼ਮੀਰ|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਨੂੰ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਕਬਜੇ ਤੋਂ ਕੱਢ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਸੀ। ਲੇਕਿਨ ਇਹ ਸਮਝੌਤਾ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਤੀਸਰੇ ਪੱਖ ਦੇ ਤੱਤਕਾਲ ਦਖਲ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੁਆਰਾ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਹਮਲੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤੱਕ ਘਟਾਇਆ। ਭੁੱਟੋ ਵਲੋਂ ਇੱਕ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਮੁੱਦੇ ਉੱਤੇ ਸੰਪੂਰਣ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਦੀ ਮੰਗ ਨਾ ਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਆਮ ਹੋਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਠੱਪ ਪਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਪਰਕਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਲੋਂ ਵਪਾਰ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਫੇਰ ਆਮ ਵਰਗੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। [[ਸਮਾਇਲਿੰਗ ਬੁੱਧਾ]] ਦੇ ਅਨੌਪਚਾਰਿਕ ਛਾਇਆ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ੧੯੭੪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਇੱਕ ਭੂਮੀਗਤ ਪਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੀਖਿਆ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਦੇ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵਸੇ ਪਿੰਡ [[ਪੋਖਰਣ]] ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭਾੂੂਰਤ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਨਵੀਨਤਮ ਪਰਮਾਣੂ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣ ਗਿਆ। === ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ === [[ਤਸਵੀਰ:Indira and Nixon.JPG|thumb|right|220px|੧੯੭੧ ਵਿੱਚ [[ਰਿਚਰਡ ਨਿਕਸਨ]] ਅਤੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰਾ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਵੈਰ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਰੰਗ ਦੋਪਾਸੜ ਸਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਝਲਕਿਆ।]] ੧੯੬੦ ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ੀਕ੍ਰਿਤ ਅਭਿਨਵ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਇਲਾਵਾ ਸਮਰਥਨ ਲਾਗੁ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਓੜਕ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੋਂ ਚਲੇ ਆ ਰਹੇ ਅਨਾਜ ਦੀ ਕਮੀ ਨੂੰ, ਮੂਲ ਤੌਰ ਤੇ ਕਣਕ, ਚਾਵਲ, ਕਪਾਹ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਇਲਾਵਾ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਬਜਾਏ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਤੋਂ ਖਾਧ ਸਹਾਇਤਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿਣ ਦੇ- ਜਿੱਥੇ ਦੇ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗਾਂਧੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਾਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਸਨ (ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਆਪਸੀ ਸੀ: ਨਿਕਸਨ ਨੂੰ ਇੰਦਰਾ "ਚੁੜੈਲ ਬੁੱਢੀ" ਲੱਗਦੀ ਸੀ।<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4633263.stm ਬੀਬੀਸੀ ਸਮਾਚਾਰ]</ref>), ਦੇਸ਼ ਇੱਕ ਖਾਧ ਨਿਰਿਆਤਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸ ਉਪਲਬਧੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਾਣਿਜਿਕ ਫਸਲ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਵਿਵਿਧੀਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰਿਤ ਕ੍ਰਾਂਤੀ|ਹਰਿਤ ਕ੍ਰਾਂਤੀ]] ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੁਧ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਨਾਲ ਆਈ ਚਿੱਟੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨਾਲ ਲੋਂ ਖਾਸਕਰ ਵੱਧਦੇ ਹੋਏ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਨਾਲ ਨਿਬਟਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲੀ। ਖਾਧ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਪਰੋਗਰਾਮ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ੧੯੭੫ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗਾਂਧੀ ਲਈ ਸਮਰਥਨ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਰੋਤ ਰਿਹਾ।<ref>{{Cite web |url=http://indiaonestop.com/Greenrevolution.htm |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2012-09-28 |archive-date=2011-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713025201/http://www.indiaonestop.com/Greenrevolution.htm |url-status=dead }}</ref> ੧੯੬੦ ਦੇ ਅਰੰਭ ਦਾ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਿਤ ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਗਹਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜਿਲਾ ਪਰੋਗਰਾਮ (ਆਈ ਏ ਡੀ ਪੀ) ਦਾ ਰਸਮੀ ਨਾਮ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਤਹਿਤ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਉੱਤੇ ਗਾਂਧੀ --ਯਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਕੁਲ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨਿਤੀਕ, ਡੂੰਘੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਪ੍ਰਚੁਰ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਸਤੇ ਅਨਾਜ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਤਤਾ ਮਿਲੀ।<ref>Ibid. #3 ਪੀ.295</ref> ਇਹ ਪਰੋਗਰਾਮ ਚਾਰ ਚਰਣਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ: #ਨਵੀਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਬੀਜ #ਮੰਜੂਰ ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਰਸਾਇਣੀਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਖਾਦਾਂ, ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ, ਘਾਹ - ਫੂਸ ਨਿਵਾਰਕਾਂ, ਇਤਆਦਿ #ਨਵੀਂ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਮੌਜੂਦਾ ਬੀਜ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਹਕਾਰੀ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਬਧਤਾ #ਭੂਮੀ ਅਨੁਦਾਨ ਕਾਲਜਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੰਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਵਧਾਰਣਾ,<ref>ਕਿਸਾਨ, ਬੀ.ਏਚ. ਹਰਿਤ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਏਸ਼ੀਆਈ ਪੜ੍ਹਾਈ, xx ਨੰਬਰ ੧ (ਫਰਵਰੀ, ੧੯੮੬) ਸਫਾ:੧੭੭</ref> ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ ਇਹ ਪਰੋਗਰਾਮ ਕਣਕ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਓੜਕ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਚਾਵਲ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਲੇਕਿਨ ਆਕਰਸ਼ਣੀ ਵਾਧਾ ਲਿਆਇਆ; ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਂਜ ਅਨਾਜਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ [[ਬਾਜਰਾ]], [[ਛੋਲੇ]] ਅਤੇ ਮੋਟੇ ਅਨਾਜ (ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਾਧਾ ਲਈ ਸਮਾਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ) ਘੱਟ ਜਾਂ ਕੋਈ ਵਾਧਾ ਨਹੀ ਹੋਇਆ—ਫਿਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਸਥਿਰ ਉਪਜ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹੀ। === ੧੯੭੧ ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਫਤਹਿ, ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਕਾਰਜਕਾਲ (੧੯੭੧-੧੯੭੫) === ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ੧੯੭੧ ਦੇ ਜਬਰਦਸਤ ਫਤਵੇ ਦੇ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਆਂਤਰਿਕ ਸੰਰਚਨਾ ਇਸਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਵਿਭਾਜਨਾਂ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਕਮਜੋਰ ਪੈਣ ਨਾਲ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਕਿਸਮਤ ਨਿਰਧਾਰਣ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਸੰਨ ੧੯੭੧ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਨਾਹਰੇ ਸੀ [[ਗਰੀਬੀ ਹਟਾਓ]]। ਇਹ ਨਾਰਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਗਰੀਬੀ ਹਟਾਓ ਪਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਖਾਕਾ, ਜੋ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਆਇਆ, ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਪੇਂਡੂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਗਰੀਬਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਆਜਾਦ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮਰਥਨ ਜੁਟਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੇਂਡੂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਦਬਦਬੇ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਮਕਾਮੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਪਾਰੀ ਵਰਗ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਤੇ, ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ ਬੇਜੁਬਾਂ ਰਹੇ ਗਰੀਬ ਦੇ ਹਿੱਸੇ, ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਰਾਜਨੀਤਕ ਮੁੱਲ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਭਾਰ, ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। [[ਗਰੀਬੀ ਹਟਾਓ]] ਦੇ ਤਹਿਤ ਪਰੋਗਰਾਮ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਮਕਾਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਚਲਾਏ ਗਏ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿੱਤਪੋਸ਼ਣ, ਵਿਕਾਸ, ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਅਤੇ ਕਰਮਿਕਰਨ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦਲ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਪਰੋਗਰਾਮ ਕੇਂਦਰੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਗਵਾਈ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਸਾਧਨਾਂ ਦੇ ਵੰਡਵਾਂ ਕਰਨ ਦੇ ਮਾਲਿਕਾਨਾ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ..."<ref>ਰੱਥ, ਨੀਲਕੰਠ, ਗਰੀਬੀ ਹਟਾਓ: ਕੀ ਆਇਆਰਡੀਪੀ ਇਹ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ? (ਈਡਬਲੂਪੀ, xx, ਨਂo6) ਫਰਵਰੀ, ੧੯੮੧.</ref>'ਓੜਕ, [[ਗਰੀਬੀ ਹਟਾਓ]] ਗਰੀਬਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੂਰਮ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ: ਆਰਥਕ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਆਵੰਟਿਤ ਸਾਰੇ ਫ਼ੰਡਾਂ ਦੇ ਸਿਰਫ ੪% ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਰੀਬੀ ਹਟਾਓ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਲੱਗਭੱਗ ਕੋਈ ਭੀ ਗਰੀਬ ਤੋਂ ਗਰੀਬ ਤਬਕੇ ਤੱਕ ਨਹੀ ਪਹੁੰਚੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਪਰੋਗਰਾਮ ਗਰੀਬੀ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੀ, ਇਸਨੇ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਚੋਣ ਜਿਤਾਉਣ ਦਾ ਲਕਸ਼ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ। === ਇੱਕਸੱਤਾਵਾਦ ਦੇ ਵੱਲ ਝੁਕਾਓ === ਗਾਂਧੀ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ [[ਸੱਤਾਵਾਦੀ]] ਚਾਲ ਚਲਣ ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲੱਗ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਜਬੂਤ ਸੰਸਦੀ ਬਹੁਮਤ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੱਤਾਰੂੜ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਨੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਕਰ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦੇ ਸੱਤਾ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋ ਵਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਦਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਸਿਤ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ ਬਾਝੋਂ ਅਤੇ ਅਰਾਜਕ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ [[ਸੰਵਿਧਾਨ ਧਾਰਾ ੩੫੬|ਧਾਰਾ ੩੫੬]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ]] ਲਾਗੁ ਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਉੱਤੇ ਕਬਜਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ, [[ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ]], ਜੋ ਚੁੱਣਿਆ ਹੋਇਆ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਰੀਬੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬਣੇ ਸਨ, ਦੇ ਵੱਧਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉੱਤੇ,[[ਪਿ.ਏਨ.ਹਕਸਰ]], ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੀ ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ ਉਠਦੇ ਸਮਾਂ, ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਪੂਰਵ ਸਲਾਹਾਕਾਰ ਸਨ, ਨੇ ਅਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੱਤਾਵਾਦ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਵਰਤੋ ਦੇ ਵੱਲ ਨਵੇਂ ਝੁਕਾਵ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, [[ਜੈਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਰਾਇਣ]], [[ਸਤੇਂਦਰ ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਹਾ]] ਅਤੇ [[ਆਚਾਰਿਆ ਜੀਵਤਰਾਮ ਕ੍ਰਿਪਾਲਾਨੀ]] ਵਰਗੇ ਨਾਮੀ-ਗਿਰਾਮੀਵਿਅਕਤੀਵਾਂਅਤੇ ਪੂਰਵ-ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੇਨਾਨੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਰਗਰਮ ਪ੍ਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤਭਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। === ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਇਲਜ਼ਾਮ ਅਤੇ ਚੁਣਾਵੀ ਆਚਾਰ ਉਲੰਘਣਾ ਦਾ ਫੈਸਲਾ === ਰਾਜ ਨਰਾਇਣ (ਜੋ ਵਾਰ ਵਾਰ ਰਾਇਬਰੇਲੀ ਸੰਸਦੀ ਨਿਰਵਾਚਨ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਲੜਦੇ ਅਤੇ ਹਾਰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ) ਦੁਆਰਾ ਦਰਜ ਇੱਕ ਚੋਣ ਪਟੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕਥਿਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇ ਆਰੋਪਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ [[੧੨ ਜੂਨ]], [[੧੯੭੫]] ਨੂੰ [[ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ]] ਨੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਚੋਣ ਨੂੰ ਰੱਦ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਸਦ ਦਾ ਆਸਨ ਛੱਡਣ ਅਤੇ ਛੇ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਤੀਬੰਧ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀਤਵ ਲਈ ਲੋਕ ਸਭਾ ([[ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ]] ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਸਦਨ) ਜਾਂ [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] (ਸੰਸਦ ਦੇ ਉੱਚ ਸਦਨ) ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਭਾਵੀ ਤੌਰ ਤੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਪਦਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਫੈਸਲੇ ਉੱਤੇ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਲਾਭ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਨੂੰ ਵਿਆਕੁਲ ਵਿਰੋਧੀ ਦਲ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸਤੀਫੇ ਦੇ ਲਈ, ਸਾਮੂਹਕ ਤੌਰ ਤੇ ਲਾਮਬੰਦ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਢੇਰਾਂ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਹੜਤਾਲ ਨਾਲ ਕਈ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਜੀਵਨ ਠੱਪ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਮਜਬੂਤ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ, [[ਜੈਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਰਾਇਣ]] ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਨਿਹੱਥੀ ਭੀੜ ਉੱਤੇ ਸੰਭਾਵੀ ਗੋਲੀ ਚਲਾਣ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਕਰਨ ਲਈ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਮੁਸ਼ਕਲ ਆਰਥਕ ਦੌਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਜਨਤਾ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੋਹਭੰਗ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਿਰੋਧਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੀੜ ਨੇ ਸੰਸਦ ਭਵਨ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸਤੀਫੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। === ਆਪਾਤਕਾਲੀਨ ਹਾਲਤ (੧੯੭੫-੧੯੭੭) === ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪੁਨਰ-ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਮਕਸਦ ਲਈ, ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੀ ਗਿਰਫਤਾਰੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੰਤਰੀ-ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਫ਼ਖ਼ਰੁੱਦੀਨ ਅਲੀ ਅਹਮਦ]] ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਦੇ ਬਾਅਦ ਫੈਲੀ ਬਦਅਮਨੀ ਅਤੇ ਅਰਾਜਕਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ [[ਆਪਾਤਕਾਲੀਨ ਹਾਲਤ]] ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਨ। ਇਸਦੇ ਮੂਜਬ, ਅਹਮਦ ਨੇ ਆਂਤਰਿਕ ਬਦਅਮਨੀ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜਰ [[੨੬ ਜੂਨ]] [[੧੯੭੫]] ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ [[ਅਨੁੱਛੇਦ ੩੫੨|ਧਾਰਾ-੩੫੨]] ਦੇ ਪ੍ਰਾਵਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਾਤਕਾਲੀਨ ਹਾਲਤ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। === ਆਦੇਸ਼ ਆਧਾਰਿਤ ਸ਼ਾਸਨ === ਕੁੱਝ ਹੀ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੋ ਆਪੋਜੀਸ਼ਨ ਦਲ ਸ਼ਾਸਿਤ ਰਾਜਾਂ [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਅਤੇ [[ਤਮਿਲ ਨਾਡੁ]] ਉੱਤੇ [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ]] ਥੋਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ।<ref>ਕੋਚਾਨੇਕ, ਸਟੇਨਲੀ, ਮਿਸੇਜ ਗਾਂਧੀਸ ਪਿਰਾਮਿਡ: ਦਾ ਨਿਊ ਕਾਂਗਰਸ (ਵੇਸਟਵਿਊ ਪ੍ਰੇਸ, ਬੋਲਡਰ, ਸੀਓ ੧੯੭੬) ਪੀ.੯੮</ref> ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਕਰਫਿਊ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਕਾਲੀਨ ਰੋਕ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ [[ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਭਾਰਤ)|ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰਾਲਾ]] ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਸੇਂਸਰ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। [[ਇੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਗੁਜਰਾਲ]], ਇੱਕ ਭਾਵੀ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਦਖੱਲੰਦਾਜੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ [[ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰੀ|ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰੀਪਦ]] ਵਲੋਂ ਇਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਓੜਕ ਆਸੰਨ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਚੋਣ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਕਾਲ ਲਈ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਾਜ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਦੀ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਬਰਖਾਸਤਗੀ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਪ੍ਰਾਵਧਾਨ ਦੇ ਅਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਾਸਿਤ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਪ ਦੇ ਗ਼ੈਰ-ਮਾਮੂਲੀ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੇਤੁ ਆਪਾਤਕਾਲੀਨ ਪ੍ਰਾਵਧਾਨਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ। <blockquote> "ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਿਧਾਈ ਦਲਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜ ਪਾਰਟੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੇ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਮਜਬੂਤ ਮੁੱਖਮੰਤਰੀਆਂ ਵਲੋਂ ਨਿੱਬੜਨਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗਾਂਧੀ ਹਰ ਇੱਕ ਕਾਂਗਰਸੀ ਮੁੱਖਮੰਤਰੀ ਨੂੰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਆਜਾਦ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦਾ, ਹਟਾਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂਮੰਤਰਿਵਾਂਨੂੰ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਵਫਾਦਾਰ ਹੁੰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਥਾਲਾਭਿਸਿਕਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਈਆਂ...ਫਿਰ ਵੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰਤਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕੀ..."<ref>ਬਰਾਸ, ਪੌਲ ਆਰ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ, (ਕੈੰਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੇਸ, ਇੰਗਲੈਂਡ ੧੯੯੫)ਪੀ.੪੦</ref> </blockquote> ਇਹ ਵੀ ਆਰੋਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਦੀ ਉਹ ਅੱਗੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਹਮਦ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਂਜ [[ਆਦੇਸ਼|ਆਧਿਆਦੇਸ਼ੋਂ]] ਦੇ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਪੇਸ਼ ਦੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ|ਸੰਸਦ]] ਵਿੱਚ ਬਹਿਸ ਹੋਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਆਦੇਸ਼ ਆਧਾਰਿਤ ਸ਼ਾਸਨ]] ਦੀ ਆਗਿਆ ਰਹੇ। ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਲ, ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪ੍ਰਤੀਵਾਦਿਵਾਂ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਸੁੱਟਣ ਅਤੇ ਹਜਾਰਾਂ ਦੇ ਤਾਦਾਦ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਗਿਰਿਫਤਾਰੀ ਅਤੇ ਆਟਕ ਰੱਖਣ ਦਾ ਇੱਕ ਅਭਿਆਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ; [[ਜਗ ਮੋਹਨ]] ਦੇ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਦੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਲੇਫਟਿਨੇਂਟ ਗਵਰਨਰ ਰਹੇ, [[ਜਾਮਾ ਮਸਜਦ, ਦਿੱਲੀ|ਜਾਮਾ ਮਸਜਦ]] ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਬਸੇ ਬਸਤੀਆਂ ਦੇ ਹਟਾਣ ਵਿੱਚ ਸੰਜੇ ਦਾ ਹੱਥ ਰਿਹਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਹਜਾਰਾਂ ਲੋਕ ਬੇਘਰ ਹੋਏ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭੱਜਿਆ ਵਿੱਚ ਸਾਂਪ੍ਰਦਾਇਿਕ ਕੜਵਾਹਟ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ; ਅਤੇ ਹਜਰਾਂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਬਲਪੂਰਵਕ [[ਨਸਬੰਦੀ]] ਦਾ ਪਰਵਾਰ ਨਿਯੋਜਨ ਪਰੋਗਰਾਮ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਇਸ਼: ਬਹੁਤ ਨਿੰਨਸਤਰ ਵਲੋਂ ਲਾਗੁ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। === ਚੋਣ === ਮਤਦਾਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇਣ ਦਾ ਇੱਕ ਅਤੇ ਮੌਕਾ ਦੇਣ ਲਈ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ੧੯੭੭ ਵਿੱਚ ਚੋਣ ਬੁਲਾਈ। ਭਾਰੀ ਸੇਂਸਰ ਲੱਗੀ ਪ੍ਰੇਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਲਿਖਦੀ ਸੀ, ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਤੋਂ ਗਾਂਧੀ ਆਪਣੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅਤਾ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਨਿਹਾਇਤ ਗ਼ਲਤ ਲਗਾਈ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਵਜ੍ਹਾ ਜੋ ਵੀ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ [[ਜਨਤਾ ਦਲ]] ਵਲੋਂ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਹਾਰ ਗਈਆਂ। ਲੰਬੇ ਸਮਾਂ ਵਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਰਹੇ ਦੇਸਾਈ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਅਤੇ ਜੈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਰਾਇਣ ਦੇ ਆਤਮਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਜਨਤਾ ਦਲ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੋਲ ਲੋਕਤੰਤਰ ਅਤੇ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਚੋਣ ਦਾ ਆਖਰੀ ਮੌਕਾ ਦਰਸ਼ਾਤੇ ਹੋਏ ਚੋਣ ਜਿੱਤ ਲਈ । ਇੰਦਰਾ ਅਤੇ ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਦੋਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੀਟ ਖੋਹ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਘੱਟਕੇ ੧੫੩ ਸੀਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਮਟ ਗਈ(ਪਿੱਛਲੀ ਲੋਕਸਭਾ ਵਿੱਚ ੩੫੦ ਦੀ ਤੁਲਣਾ ਵਿੱਚ) ਜਿਸ ਵਿੱਚ ੯੨ ਦੱਖਣ ਵਲੋਂ ਸਨ। === ਵਿਡਾਰਨ, ਗਿਰਫਤਾਰੀ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਪਰਤਣਾ === ਦੇਸਾਈ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਬਣੇ ਅਤੇ ੧੯੬੯ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਪਸੰਦ [[ਨੀਲਮ ਸੰਜੀਵ ਰੇੱਡੀ]] ਗਣਤੰਤਰ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਨਾਏ ਗਏ। ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ੧੯੭੮ ਦੇ [[ਉਪ -ਚੋਣ]] ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਹਾਸਲ ਹੋਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਰਮਹੀਨ, ਆਇਹੀਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਹੀਨ ਪਾਇਆ। ੧੯੭੭ ਦੇ ਚੋਣ ਅਭਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਵਿਭਾਜਨ ਹੋ ਗਿਆ: [[ਜਗਜੀਵਨ ਰਾਮ]] ਵਰਗੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਕਾਂਗਰਸ (ਗਾਂਧੀ) ਦਲ ਹੁਣ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਆਧਿਕਾਰਿਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਪੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਸਮੂਹ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੱਠ-ਜੋੜ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਲਡਾਈ ਵਿੱਚ ਲਿਪਤਤਾ ਦੇ ਚਲਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਜਨਤਾ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਗ੍ਰਹ ਮੰਤਰੀ [[ਚੌਧਰੀ ਚਰਣ ਸਿੰਘ]] ਕਈ ਆਰੋਪਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਗਿਰਫਤਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਤ ਕਰਣਾ ਆਸਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਗਿਰਫਤਾਰੀ ਦਾ ਮਤਲੱਬ ਸੀ ਇੰਦਰਾ ਸੁਤੇ ਹੀ ਸੰਸਦ ਵਲੋਂ ਬਾਹਰ ਕਢਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋ ਗਈ। ਪਰ ਇਹ ਰਣਨੀਤੀ ਉਲਟੇ ਅਪਦਾਪੂਰਣ ਬੰਨ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਰਫਤਾਰੀ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲ ਰਹੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਵਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉਂਜ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਹਮਦਰਦੀ ਮਿਲੀ ਜੋ ਸਿਰਫ ਦੋ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਸੱਮਝ ਡਰ ਗਏ ਸਨ। ਜਨਤਾ ਗੱਠ-ਜੋੜ ਸਿਰਫ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗਾਂਧੀ (ਜਾਂ ਉਹ ਔਰਤ ਵਰਗੇ ਕਿਣ ਕੁੱਝ ਲੋਗੋਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ) ਦੀ ਨਫਰਤ ਵਲੋਂ ਇੱਕਜੁਟ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਸਧਾਰਣ ਮੁੱਦੀਆਂ ਉੱਤੇ ਆਪਸੀ ਕਲਹੋਂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਫਸਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਇਸ ਹਾਲਤ ਦਾ ਵਰਤੋ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥਾਵਾਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਵਲੋਂ, ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਹੋਈ ਗਲਤੀਆਂ ਲਈ ਕੌਸ਼ਲਪੂਰਣ ਢੰਗ ਵਲੋਂ ਕਸ਼ਮਾਪ੍ਰਾਰਥੀ ਹੋਕੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜੂਨ ੧੯੭੯ ਵਿੱਚ ਦੇਸਾਈ ਨੇ ਇਸਤੀਫਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗਾਂਧੀ ਦੁਆਰਾ ਬਚਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਬਾਹਰ ਵਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰੇਗੀ, ਰੇੱਡੀ ਦੁਆਰਾ ਚਰਣ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਅੰਤਰਾਲ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਰੰਭ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰੇੱਡੀਨੇ ੧੯੭੯ ਦੀਆਂ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਸਦ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਗਲੇ ਜਨਵਰੀ ਵਿੱਚ ਆਜੋਜਿਤ ਚੁਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਫੇਰ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਭੂਸਖਲਨ ਹੋਣ ਵਰਗੇ ਬਹੁਮਤ ਦੇ ਨਾਲ/ਮਹਾਭੀਸ਼ਣ ਬਹੁਮਤ ਦੇ ਨਾਲ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ (੧੯੮੩ - ੧੯੮੪) [[ਲੇਨਿਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਇਨਾਮ]] ਵਲੋਂ ਪੁਰਸਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਤਸਵੀਰ:1984 CPA 5588.jpg|thumb|right|੧੯੮੪ [[ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ]] ਸਮਾਰਕ ਡਾਕ ਟਿਕਟ]] === ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਹੱਤਿਆ === ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲ [[ਪੰਜਾਬ]] ਸਮਸਿਆਵਾਂ ਵਲੋਂ ਜਰਜਰ ਸਨ। ਸਿਤੰਬਰ ੧੯੮੧ ਵਿੱਚ [[ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਵਾਲੇ]] ਦਾ [[ਵੱਖਵਾਦੀ]] ਸਿੱਖ ਆਤੰਕਵਾਦੀ ਸਮੂਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪਵਿਤਰਤਮ ਤੀਰਥ, [[ਹਰਮੰਦਿਰ ਸਾਹਿਬ]] ਪਰਿਸਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੈਨਾਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਹਜਾਰਾਂ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਤੰਕਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਸਫਾਇਆ ਕਰਨ ਦੇ ਇੱਕ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਧਰਮਸਥਲ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਹਤਾਹਤੋਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਚਾਰ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਸਹਿਤ ਉਨਾਸੀ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ੪੯੨ ਆਤੰਕਵਾਦੀ; ਹੋਰ ਹਿਸਾਬ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੰਭਵਤ ੫੦੦ ਜਾਂ ਜਿਆਦਾ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰੀਆਂ ਸਹਿਤ ੩੦੦੦ ਹੋਰ ਲੋਕ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਫਸੇ। == ਨਿਜੀ ਜੀਵਨੀ == ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ [[ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ|ਸੰਜੇ]] ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਾਰਿਸ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਲੇਕਿਨ ਇੱਕ ਉੜਾਨ ਦੁਰਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਅਣ-ਇੱਛਕ [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] ਨੂੰ ਪਾਇਲਟ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਛੁਡਵਾ ਕੇ ਫਰਵਰੀ ੧੯੮੧ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਬਣੇ। ਮਈ ੧੯੯੧ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਹੱਤਿਆ, ਇਸ ਵਾਰ [[ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਟਾਈਗਰਸ ਆਫ ਤਮਿਲ ਈਲਮ]] ਦੇ ਆਤੰਕਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਹੋਈ। ਰਾਜੀਵ ਦੀ ਵਿਧਵਾ, [[ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ]] ਨੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਗੱਠ-ਜੋੜ]] ਨੂੰ ੨੦੦੪ ਦੇ [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਨਿਰਵਾਚਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੈਰਾਨੀ ਚੁਣਾਵੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। [[ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ]] ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਦਫ਼ਤਰ ਮੌਕੇ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਲੇਕਿਨ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਗਾਮ ਹੈ; ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਡਾ. [[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]], ਜੋ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਰਹੇ, ਹੁਣ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਰਾਜੀਵ ਦੀ ਔਲਾਦ, [[ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ]] ਅਤੇ [[ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ ਗਾਂਧੀ]] ਵੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਵਿਧਵਾ, [[ਮੇਨਕਾ ਗਾਂਧੀ]] - ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਜਾਣਾ ਸਰਵਗਿਆਤ ਹੈ।<ref>[http://www.tribuneindia.com/2001/20010919/main7.htm ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਤਮਕਥਾ-ਧ ਟਰਿਬਿਊਨ]</ref> -ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਜੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, [[ਵਰੁਣ ਗਾਂਧੀ]] ਵੀ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਵਿਰੋਧੀ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] ਦਲ ਵਿੱਚ ਮੈਂਬਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ== === ਨੋਟ=== {{Notelist|30em}} {{Reflist|group=note}} === ਹਵਾਲੇ=== {{Reflist|30em}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{sister project links|d=Q1149|commons=Category:Indira Gandhi|s=author:Indira Priyadarshini Gandhi|n=no|b=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|species=no|wikt=no}} * [https://texasarchive.org/2008_00210 Indira Gandhi Meets with Lyndon Baines Johnson] from [[Texas Archive of the Moving Image]] * [http://indiragandhi.in/en The Indira Gandhi Memorial Trust] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170617141845/http://indiragandhi.in/en |date=17 June 2017 }} * {{OL author}} * {{IMDb name|id=0304156}} * [https://web.archive.org/web/20110212155550/http://www.india-intro.com/jawaharlal-nehru-and-indira-gandhi.html Rare pictures of Indira Gandhi] * [http://indiragandhi.in/en/philosophy/letters Rare letters by Indira Gandhi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170907073311/http://indiragandhi.in/en/philosophy/letters |date=7 September 2017 }} * [http://indiragandhi.in/en/philosophy/speeches Famous and Historic speeches given by Indira Gandhi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170908224004/http://indiragandhi.in/en/philosophy/speeches |date=8 September 2017 }} * [https://www.britannica.com/topic/Indira-Gandhi-on-global-underprivilege-2003652 Indira Gandhi on global underprivilege] at ''[[Encyclopaedia Britannica]]'' {{Prime Ministers of India}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1917]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1984]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਲੀਡਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਹਿੰਦੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਹਿਰੂ-ਗਾਂਧੀ ਪਰਿਵਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਬੱਚੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] okjkhxh2srdeikg5t8fhekg0m6jkxys 840266 840265 2026-05-30T10:54:23Z Gurtej Chauhan 27423 /* ਅਰੰਭਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕੈਰੀਅਰ ਸਿਪਾਹੀਗੀਰੀ */ 840266 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ | image = IndiraGandhi.png | caption = ਅਧਿਕਾਰਤ ਚਿੱਤਰ, 1983 | party = {{unbulleted list|[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] (1938–1969)|[[ਕਾਂਗਰਸ (ਆਰ)]] (1969–1978)|[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕਾਂਗਰਸ (ਆਈ)]] (1978–1984)}} | order = | office = ਤੀਜੀ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] | term_start = 14 ਜਨਵਰੀ 1980 | term_end = 31 ਅਕਤੂਬਰ 1984 | predecessor = [[ਚੌਧਰੀ ਚਰਨ ਸਿੰਘ]] | president = [[ਨੀਲਮ ਸੰਜੀਵ ਰੈਡੀ]]<br />[[ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ]] | successor = [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] <!-- -->| deputy1 = [[ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ]] (13&nbsp;ਮਾਰਚ&nbsp;1967&nbsp;– 16&nbsp;ਜੁਲਾਈ&nbsp;1969) | term_start1 = 24 ਜਨਵਰੀ 1966 | term_end1 = 24 ਮਾਰਚ 1977 | predecessor1 = [[ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]]{{efn|[[ਗੁਲਜਾਰੀਲਾਲ ਨੰਦਾ]] 13 ਦਿਨ ਲਈ ਐਕਟਿੰਗ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ}} | president1 = [[ਸਰਵੇਪੱਲੀ ਰਾਧਾਕ੍ਰਿਸ਼ਣਨ]] <br /> [[ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ]] <br /> [[ਵਰਾਹਗਿਰੀ ਵੇਂਕਟ ਗਿਰੀ]] <br /> [[ਫਖ਼ਰੂਦੀਨ ਅਲੀ ਅਹਿਮਦ]]<br/>[[ਬੀ. ਡੀ. ਜੱਤੀ]] ''(ਕਾਰਜਵਾਹਕ)'' | successor1 = [[ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ]] <!-- -->| office2 = [[ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ (ਭਾਰਤ)|ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ]] | term_start2 = 9 ਮਾਰਚ 1984 | term_end2 = 31 ਅਕਤੂਬਰ 1984 | predecessor2 = [[ਪੀ. ਵੀ. ਨਰਸਿਮਹਾ ਰਾਓ]] | successor2 = [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] <!-- -->| term_start3 = 22 ਅਗਸਤ 1967 | term_end3 = 14 ਮਾਰਚ 1969 | predecessor3 = [[ਐਮ. ਸੀ. ਛਾਗਲਾ]] | successor3 = [[ਦਿਨੇਸ਼ ਸਿੰਘ (ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਿਆਸਤਦਾਨ)|ਦਿਨੇਸ਼ ਸਿੰਘ]] <!-- -->| office4 = [[ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ (ਭਾਰਤ)|ਕੇਂਦਰੀ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ]] | term_start4 = 14 ਜਨਵਰੀ 1980 | term_end4 = 15 ਜਨਵਰੀ 1982 | predecessor4 = [[ਚਿਦੰਬਰਮ ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ]] | successor4 = [[ਰਾਮਾਸਵਾਮੀ ਵੇਂਕਟਰਮਣ]] <!-- -->| term_start5 = 30 ਨਵੰਬਰ 1975 | term_end5 = 20 ਦਸੰਬਰ 1975 | predecessor5 = [[ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ]] | successor5 = [[ਬੰਸੀ ਲਾਲ]] <!-- -->| office6 = [[ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ (ਭਾਰਤ)|ਕੇਂਦਰੀ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ]] | term_start6 = 27 ਜੂਨ 1970 | term_end6 = 4 ਫਰਵਰੀ 1973 | predecessor6 = ਯਸ਼ਵੰਤਰਾਵ ਚੌਹਾਨ | successor6 = ਉਮਾ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀਕਸ਼ਿਤ <!-- -->| office7 = [[ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ (ਭਾਰਤ)|ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ]] | term_start7 = 17 ਜੁਲਾਈ 1969 | term_end7 = 27 ਜੂਨ 1970 | predecessor7 = [[ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ]] | successor7 = ਯਸ਼ਵੰਤਰਾਵ ਚੌਹਾਨ <!-- -->| office8 = [[ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਭਾਰਤ)|ਕੇਂਦਰੀ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰੀ]] | primeminister8 = [[ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]] | term_start8 = 9 ਜੂਨ 1964 | term_end8 = 24 ਜਨਵਰੀ 1966 | predecessor8 = [[ਸੱਤਿਆ ਨਰਾਇਣ ਸਿਨਹਾ]] | successor8 = ਕੋਦਰਦਾਸ ਕਾਲੀਦਾਸ ਸ਼ਾਹ | office10 = [[ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ (ਆਈ)]] ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ | office9 = [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ]] | term9 = 1959 | predecessor9 = [[ਯੂ. ਐਨ ਢੇਬਰ]] | successor9 = [[ਨੀਲਮ ਸੰਜੀਵ ਰੈਡੀ]] | term10 = 1978–1984 | predecessor10 = ਦੇਵਕਾਂਤਾ ਬਰੂਆ (''INC (R)'' ਵਜੋਂ) | successor10 = [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] | office11 = [[ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਲੋਕ ਸਭਾ]] | constituency11 = [[ਮੇਦਕ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮੇਦਕ]], [[ਤੇਲੰਗਾਨਾ|ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | term11 = 1980–1984 | predecessor11 = ਮੱਲਿਕਾਰਜੁਨ ਮੁਦੀਰਾਜ | successor11 = ਪੀ. ਮਾਨਿਕ ਰੈਡੀ | term12 = 1978–1980 | constituency12 = [[ਚਿਕਮਗਲੂਰ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਚਿਕਮਗਲੂਰ]], [[ਕਰਨਾਟਕ]] | term13 = 1967–1977 | constituency13 = [[ਰਾਏਬਰੇਲੀ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਏਬਰੇਲੀ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | office14 = [[ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਰਾਜ ਸਭਾ]] | constituency14 = ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ | term14 = 1964–1967 <!-- -->| signature = Indira-Gandhi-Signature-Transparent.png | birth_name = ਇੰਦਰਾ ਨਹਿਰੂ | birth_date = {{birth date|1917|11|19|df=yes}} | birth_place = [[ਅਲਾਹਾਬਾਦ]], ਆਗਰਾ ਅਤੇ ਅਵਧ ਦੇ ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਾਂਤ, [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]]<br>{{small|(ਹੁਣ [[ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਭਾਰਤ)}} | death_date = {{death date and age|1984|10|31|1917|11|19|df=yes}} | death_place = [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]], [[ਦਿੱਲੀ]], ਭਾਰਤ | death_cause = [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ|ਹੱਤਿਆ]] {{labeldata|Monuments|[[ਸ਼ਕਤੀ ਸਥਲ]]}} | spouse = {{marriage|[[ਫਿਰੋਜ਼ ਗਾਂਧੀ]]|26 March 1942|8 September 1960|reason=died}} | relatives = ''ਵੇਖੋ [[ਨਹਿਰੂ–ਗਾਂਧੀ ਪਰਿਵਾਰ]]'' | children = [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] (ਪੁੱਤਰ) <br /> [[ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ]] (ਪੁੱਤਰ) | father = [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] | mother = [[ਕਮਲਾ ਨਹਿਰੂ]] | education = ਵਿਸ਼ਵ-ਭਾਰਤੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ)<ref name="degree" /> <br /> ਸੋਮਰਵਿਲ ਕਾਲਜ, ਆਕਸਫੋਰਡ (ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ)<ref name="degree" /> | occupation = [[ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] | awards = | nickname = | module = {{Listen|pos=center|embed=yes|filename=Indira Gandhi voice.ogg|title=Indira Gandhi's voice|type=speech|description=ਗਾਂਧੀ ਭਾਰਤ-ਅਮਰੀਕਾ ਸਬੰਧ ਉੱਤੇ<br/>ਰਿਕਾਰਡ 29 ਜੁਲਾਈ 1982}} }} '''ਇੰਦਰਾ ਪ੍ਰਿਅਦਰਸ਼ਿਨੀ ਗਾਂਧੀ''' (''née'' '''ਇੰਦਰਾ ਨਹਿਰੂ'''; 19 ਨਵੰਬਰ 1917 – 31 ਅਕਤੂਬਰ 1984) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੇਤਾ ਸੀ ਜਿਸਨੇ 1966 ਤੋਂ 1977 ਤੱਕ ਅਤੇ ਫਿਰ 1980 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1984 ਵਿੱਚ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ|ਉਸਦੀ ਹੱਤਿਆ]] ਤੱਕ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ|ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ, ਅੱਜ ਤੱਕ, ਕੇਵਲ ਮਹਿਲਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸੀ, ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] (ਆਈਐਨਸੀ) ਦੀ ਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਹਸਤੀ ਸੀ।। ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਅਤੇ [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਏ। ਗਾਂਧੀ ਦਾ 15 ਸਾਲ ਅਤੇ 350 ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸੰਚਤ ਕਾਰਜਕਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। [[ਹੈਨਰੀ ਕਿਸਿੰਜਰ]] ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ "ਆਇਰਨ ਲੇਡੀ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ, ਇੱਕ ਉਪਨਾਮ ਜੋ ਉਸਦੀ ਸਖ਼ਤ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ। 1947 ਤੋਂ 1964 ਤੱਕ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰਸ਼ਿਪ ਦੌਰਾਨ, ਗਾਂਧੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਦੌਰਿਆਂ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ। 1959 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਕਮਿਊਨਿਸਟ-ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਕੇਰਲਾ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਸਥਿਤੀ ਜਿਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਸਾਲ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]], ਜੋ 1964 ਵਿੱਚ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ ਸਨ, ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਉਸੇ ਸਾਲ ਉਹ [[ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ]] ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਸਦਨ [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] ਲਈ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ। ਜਨਵਰੀ 1966 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਨੇਤਾ ਬਣਨ ਲਈ INC ਦੀ ਸੰਸਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀ, [[ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ]] ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਬਣਾਇਆ। ਉਸਨੇ [[1967 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|1967 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ]] ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਦੋ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਦਿਵਾਉਣ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਸਦਨ, ਲੋਕ ਸਭਾ ਲਈ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ। 1971 ਵਿੱਚ, ਉਸਦੀ ਪਾਰਟੀ ਨੇ [[1962 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|1962 ਵਿੱਚ]] ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਹੂੰਝਾਫੇਰ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਗਰੀਬੀ ਵਰਗੇ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਉਸਨੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ [[ਐਮਰਜੈਂਸੀ (ਭਾਰਤ)|ਐਮਰਜੈਂਸੀ]] ਦੀ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੂੰ ਭਾਰੀ ਸੱਤਾ ਵਿਰੋਧੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਜਿਸ ਕਾਰਨ INC [[1977 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|1977 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ]] ਹਾਰ ਗਈ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹੋਇਆ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਸੰਸਦੀ ਖੇਤਰ ਵੀ ਹਾਰ ਗਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਨੇਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਤਸਵੀਰ ਅਤੇ [[ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਸਦੀ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ ਦੇ ਨਾਲ [[1980 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|ਅਗਲੀਆਂ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਗਾਂਧੀ ਆਪਣੇ ਅਸਹਿ ਸਿਆਸੀ ਰੁਖ ਅਤੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। 1967 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਚੀਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੇ [[ਹਿਮਾਲਿਆ]] ਵਿੱਚ ਚੀਨੀ ਘੁਸਪੈਠ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Chellaney">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=ZCmFAAAAMAAJ |title=Asian Juggernaut: The Rise of China, India, and Japan |last=Brahma Chellaney |author-link=Brahma Chellaney |date=2006 |publisher=[[HarperCollins]] |isbn=9788172236502 |pages=195 |language=en |quote=Indeed, Beijing's acknowledgement of Indian control over Sikkim seems limited to the purpose of facilitating trade through the vertiginous Nathu-la Pass, the scene of bloody artillery duels in September 1967 when Indian troops beat back attacking Chinese forces.}}</ref> 1971 ਵਿੱਚ, ਉਹ [[ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ|ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ]] ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ (1971)|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਯੁੱਧ]] ਵਿੱਚ ਗਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਿੱਤ ਅਤੇ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਇਸ ਬਿੰਦੂ ਤੱਕ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਇੱਕਮਾਤਰ [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ]] ਵਿੱਚ ਖੇਤਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣ ਗਿਆ।<ref name="j653">{{cite book | last=Jacobsen | first=K.A. | title=Routledge Handbook of Contemporary India | publisher=Taylor & Francis | year=2023 | isbn=978-1-000-98423-1 | url=https://books.google.com/books?id=nt7bEAAAQBAJ&pg=PT252 |quote=India emerged as the predominant regional power in South Asia after the successful vivisection of Pakistan in 1971| page=252}}</ref> ਉਸਨੇ 1974 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਫਲ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਦੇ ਪ੍ਰੀਖਣ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਨੇ 1971 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੋਸਤੀ ਸੰਧੀ 'ਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਧਣ ਦੇ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਨੂੰ [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ]] ਤੋਂ ਫੌਜੀ, ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕੂਟਨੀਤਕ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web |last=Shrivastava |first=Sanskar |date=2011-10-30 |title=1971 India Pakistan War: Role of Russia, China, America and Britain |url=http://www.theworldreporter.com/2011/10/1971-india-pakistan-war-role-of-russia.html |access-date=2023-03-29 |website=The World Reporter |language=en-US |archive-date=1 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111101184319/http://www.theworldreporter.com/2011/10/1971-india-pakistan-war-role-of-russia.html |url-status=dead }}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਭਾਰਤ ਗੈਰ-ਗਠਬੰਧਨ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸੀ, ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣਾਇਆ, ਹਰ ਇੱਕ ਅਕਸਰ ਪ੍ਰੌਕਸੀ ਯੁੱਧਾਂ ਅਤੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref>{{Citation |title=Bilateral trade |date=1991 |url=https://www.cambridge.org/core/books/india-and-the-soviet-union/bilateral-trade/6CE0E8488160C82115BE8B2931D6C894 |work=India and the Soviet Union: Trade and Technology Transfer |pages=161–206 |editor-last=Mehrotra |editor-first=Santosh K. |access-date=2023-03-29 |series=Cambridge Russian, Soviet and Post-Soviet Studies |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/CBO9780511559884.010 |isbn=978-0-521-36202-3 |archive-date=18 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618113553/https://www.cambridge.org/core/books/india-and-the-soviet-union/bilateral-trade/6CE0E8488160C82115BE8B2931D6C894 |url-status=live }}</ref> ਵੱਖਵਾਦੀ ਰੁਝਾਨਾਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਸੱਦੇ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਨੇ [[ਐਮਰਜੈਂਸੀ (ਭਾਰਤ)|1975 ਤੋਂ 1977 ਤੱਕ ਐਮਰਜੈਂਸੀ]] ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਫ਼ਰਮਾਨ ਦੁਆਰਾ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਨਾਗਰਿਕ ਸੁਤੰਤਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name=":5">{{Citation |last1=Bose |first1=Sugata |title=The Indian Emergency (1975–1977) in Historical Perspective |date=2024 |work=When Democracy Breaks |pages=221–236 |url=http://dx.doi.org/10.1093/oso/9780197760789.003.0008 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-776078-9 |last2=Jalal |first2=Ayesha|doi=10.1093/oso/9780197760789.003.0008 |doi-access=free }}</ref> 100,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿਆਸੀ ਵਿਰੋਧੀਆਂ, ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਸਹਿਮਤਾਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":5" /> ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਚੌਥੀ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰਸ਼ਿਪ ਦੌਰਾਨ ਵਧ ਰਹੀ [[ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ|ਸਿੱਖ ਵੱਖਵਾਦ ਲਹਿਰ]] ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ; ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ [[ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ]] ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ [[ਸਿੱਖ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 31 ਅਕਤੂਬਰ 1984 ਨੂੰ, ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਅੰਗ ਰੱਖਿਅਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਸਿੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਸਨ ਜੋ ਮੰਦਰ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਲਈ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਔਰਤ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Khorana">{{cite book | last=Khorana | first=M. | title=The Indian Subcontinent in Literature for Children and Young Adults: An Annotated Bibliography of English-language Books | publisher=Greenwood Press | series=Bibliographies and indexes in world literature | year=1991 | isbn=978-0-313-25489-5 | url=https://books.google.com/books?id=GSjcQ7Sm5E4C&pg=PA188 | access-date=2023-05-13 | page=188 | archive-date=6 October 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231006003440/https://books.google.com/books?id=GSjcQ7Sm5E4C&pg=PA188 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite book | last1=Hampton | first1=W.H. | last2=Burnham | first2=V.S. | last3=Smith | first3=J.C. | title=The Two-Edged Sword: A Study of the Paranoid Personality in Action | publisher=Sunstone Press | year=2003 | isbn=978-0-86534-147-0 | url=https://books.google.com/books?id=zMoN2XhwNXEC | access-date=2023-05-13 | page=91 | archive-date=5 October 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231005235839/https://books.google.com/books?id=zMoN2XhwNXEC | url-status=live }}</ref><ref>{{cite book | last=Steinberg | first=B.S. | title=Women in Power: The Personalities and Leadership Styles of Indira Gandhi, Golda Meir, and Margaret Thatcher | publisher=McGill-Queen's University Press | series=Arts Insights Series | year=2008 | isbn=978-0-7735-7502-8 | url=https://books.google.com/books?id=n2R0OAYkcgMC | page=75 | access-date=16 August 2023 | archive-date=6 October 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231006003006/https://books.google.com/books?id=n2R0OAYkcgMC | url-status=live }}</ref> ਉਸਦੇ ਸਮਰਥਕ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਰੋਧੀ ਚੀਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤਾਂ, ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ, 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਧ ਰਹੀ ਆਰਥਿਕਤਾ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਗਰੀਬੀ ਵਿਰੋਧੀ ਮੁਹਿੰਮ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸਨੂੰ "ਮਦਰ ਇੰਦਰਾ" ([[ਮਦਰ ਇੰਡੀਆ]] 'ਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਸਦੀ ਅਗਵਾਈ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਗਰੀਬ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਆਲੋਚਕ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਪੰਥ ਅਤੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। 1999 ਵਿੱਚ, [[ਬੀਬੀਸੀ]] ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਔਨਲਾਈਨ ਪੋਲ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ "ਵੂਮੈਨ ਆਫ ਦ ਮਿਲੇਨੀਅਮ" ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="BBCPOLL" /> 2020 ਵਿੱਚ, ''[[ਟਾਈਮ (ਪਤ੍ਰਿਕਾ)|ਟਾਈਮ]]'' ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨੂੰ 100 ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿਛਲੀ ਸਦੀ ਨੂੰ ਮੈਨ ਆਫ਼ ਦ ਈਅਰ ਲਈ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੀਆਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਦੇ ਹਮਰੁਤਬਾ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite news|title=Indira Gandhi, Amrit Kaur named by TIME among '100 Women of the Year'|newspaper=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/indira-gandhi-amrit-kaur-named-by-time-among-100-women-of-the-year/articleshow/74498165.cms|access-date=24 April 2020|archive-date=5 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200305162811/https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/indira-gandhi-amrit-kaur-named-by-time-among-100-women-of-the-year/articleshow/74498165.cms|url-status=live}}</ref> == ਜੀਵੜ == === ਅਰੰਭਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕੈਰੀਅਰ ਸਿਪਾਹੀਗੀਰੀ === ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਜਨਮ ੧੯ ਨਵੰਬਰ ੧੯੧੭ ਨੂੰ ਨਹਿਰੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ [[ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ [[ਕਮਲਾ ਨਹਿਰੂ]] ਸਨ। ਇੰਦਰਾ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਾਂਧੀ ਉਪਨਾਮ ਫਿਰੋਜ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮਿਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੋਹਨਦਾਸ ਕਰਮ ਚੰਦ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਨਾ ਤਾਂ ਖੂਨ ਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਵਿਆਹ ਦਾ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ [[ਮੋਤੀਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਨੇਤਾ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ [[ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] [[ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ]] ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਨ ਅਤੇ ਆਜਾਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਰਹੇ। ੧੯੩੪–੩੫ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੰਦਰਾ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਵਿੱਚ [[ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ]] ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ [[ਵਿਸ਼ਵ-ਭਾਰਤੀ]] ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ। ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਿਅਦਰਸ਼ਨੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਦਾਖਲਾ ਪਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ, ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੀ ਅਤੇ ਬਰਿਸਟਲ ਦੇ ਬੈਡਮਿੰਟਨ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਮਹੀਨੇ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ, ੧੯੩੭ ਵਿੱਚ ਪਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਮਰਵਿਲ ਕਾਲਜ, ਆਕਸਫੋਰਡ ਵਿੱਚ ਦਾਖਿਲਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਅਕਸਰ ਫਿਰੋਜ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਤੋਂ ਜਾਣਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਲੰਦਨ ਸਕੂਲ ਆਫ ਇਕਾਨਾਮਿਕਸ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ੧੬ ਮਾਰਚ ੧੯੪੨ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਭਵਨ, ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਜੀ ਆਦਿ ਧਰਮ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵੈਦਿਕ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਫਿਰੋਜ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਆਕਸਫੋਰਡ ਤੋਂ ਸਾਲ ੧੯੪੧ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਈ। ੧੯੫੦ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਗੈਰ ਸਰਕਾਰੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਨਿਜੀ ਸਹਾਇਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹੀ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ ੧੯੬੪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਇੱਕ ਰਾਜ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰੀ ਬਣੀ।<ref>ਗਾੰਧੀ, ਇੰਦਰਾ .੧੯੮੨ ''ਮਾਈ ਟ੍ਰੁਥ'' '''(ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ)'''</ref> ਸ਼੍ਰੀ ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋੋਂ ਬਾਅਦ ਤਤਕਾਲੀ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕੇ. ਕਾਮਰਾਜ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਨਿਰਣਾਇਕ ਰਹੇ। ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਚੋਣ ਜਿੱਤਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅਤਾ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦਰਸਾਈ। ਉਹ ਜਿਆਦਾ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਆਰਥਕ ਨੀਤੀਆਂ ਲਿਆਈ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸਾਹਤ ਕੀਤਾ । ੧੯੭੧ ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਮਿਆਦ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲਤਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਨ ੧੯੭੫ ਵਿੱਚ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ੧੯੭੭ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਹਾਰ ਹੋਈ। ਸੰਨ ੧੯੮੦ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਪਰਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਜਿਆਦਾਤਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨਾਲ ਉਲਝੀ ਰਹੀ ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸੰਨ ੧੯੮੪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਗਰੱਖਿਅਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਹੱਤਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ । === ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ === [[ਤਸਵੀਰ:Nehru family.jpg|thumb|left|300px|'''ਨਹਿਰੂ ਪਰਵਾਰ''' [[ਮੋਤੀਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਖੜੇ ਹਨ(ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ) [[ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]], [[ਵਿਜੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਪੰਡਿਤ]], [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਹਠੀਸਿੰਹ|ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਹਥਿਸਿੰਘ]], ਇੰਦਰਾ ਅਤੇ ਰੰਜਿਤ ਪੰਡਿਤ, ਬੈਠੇ ਹਨ: ਸਵਰੂਪ ਰਾਣੀ, ਮੋਤੀਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ [[ਕਮਲਾ ਨਹਿਰੂ]] (ਲੱਗਭੱਗ ਸੰਨ ੧੯੨੭)]] ਇੰਦਰਾ ਪ੍ਰਿਅਦਰਸ਼ਿਨੀ ਦਾ ਜਨਮ ੧੯ ਨਵੰਬਰ, ਸੰਨ ੧੯੧੭ ਵਿੱਚ ਪੰਡਤ ਜਵਾਹਿਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਕਮਲਾ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਔਲਾਦ ਸਨ। ਇੰਦਰਾ ਦੇ ਦਾਦਾ ਮੋਤੀਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਤੋਂ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਵਕੀਲ ਸਨ। ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਪਹਿਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੈਬਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮੋਤੀਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਇੱਕ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਨੇਤਾ ਰਹੇ। ਇੰਦਰਾ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਜਵਾਹਿਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦਾ ਪਰਵੇਸ਼ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਸੰਪੂਰਣ ਦੇਖਭਾਲ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਬੀਮਾਰ ਰਹਿਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਹਿਰੂ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਘਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਰਹੀ, ਹੋਣ ਨਾਲ ਇੰਦਰਾ ਵਿੱਚ ਮਜਬੂਤ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਿਸੰਗ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਉਲਝਦੇ ਜਾਣ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਈ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀਆਂ ਭੂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਜੇਲਕਸ਼ਮੀ ਪੰਡਤ ਵੀ ਸਨ, ਮਤਭੇਦ ਰਹੀ ਅਤੇ ਇਹ ਰਾਜਨੀਤਕ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ। ਇੰਦਰਾ ਨੇ ਜਵਾਨ ਮੁੰਡੇ-ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਬਾਂਦਰ ਸੈਨਾ ਬਣਾਈ, ਜਿਨ੍ਹੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਝੰਡਾ ਮਾਰਚਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਵਿੱਚ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਬੰਧਿਤ ਸਾਮਗਰੀਆਂ ਦਾ ਪਰਿਸੰਚਰਣ ਕਰ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀ ਲੇਕਿਨ ਉਲੇਖਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਅਕਸਰ ਦੋਹਰਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਨਜਰਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਬਚਾਕੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਦਸਤਾਵੇਜ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ੧੯੩੦ ਦਸ਼ਕ ਦੇ ਸ਼ੁਰੁਆਤ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕ੍ਰਾਂਤੀਵਾਦੀ ਪਹਿਲ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲਬੈਗ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਬਹਾਰ ਕਢ ਲਿਆ ਸੀ। ਸੰਨ ੧੯੩੬ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਕਮਲਾ ਨਹਿਰੂ ਤਪਦਿਕ ਨਾਲ ਇੱਕ ਲੰਬੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਬਾਅਦ ਓੜਕ ਸਵਰਗਵਾਸੀ ਹੋ ਗਈ। ਇੰਦਰਾ ਤੱਦ ੧੮ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਪਰਵਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀ ਮਿਲ ਪਾਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਰਤੀ, ਯੂਰਪੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਅਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ, ਬੈਡਮਿੰਟਨ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਆਕਸਫੋਰਡ। ੧੯੩੦ ਦਸ਼ਕ ਦੇ ਅਖੀਰ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਆਕਸਫਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਸੋਮਰਵਿੱਲੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੜਾਈ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਲੰਦਨ ਆਧਾਰਿਤ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਕੱਟੜ ਸਮਰਥਕ ਭਾਰਤੀ ਲੀਗ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਬਣੀ।<ref>ਫ੍ਰੈਂਕ,ਕੈਥੇਰਾਇਨ (੨੦੦੧)''ਇੰਦਰਾ:ਇੰਦਰਾ ਨਹਿਰੂ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ''</ref> ਮਹਾਂਦੀਪ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਮਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕ਼ਾਤ ਇੱਕ ਪਾਰਸੀ ਕਾਂਗਰਸ ਕਰਮਚਾਰੀ, ਫਿਰੋਜ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਓੜਕ ੧੬ ਮਾਰਚ ੧੯੪੨ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਭਵਨ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਜੀ ਆਦਿ ਧਰਮਂ ਬ੍ਰਹਮਾ- ਵੈਦਿਕ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ<ref>"ਇੰਦਰਾ:ਇੰਦਰਾ ਨਹਿਰੂ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ - ਕੇਥਰੀਨ ਫਰੰਕਸ ੨੦੦੨ ਸਫਾ ੧੭੭ ਆਈਏਸਬੀਏਨ:039573097X"</ref> ਠੀਕ ਭਾਰਤ ਛੋਡੋ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੁਆਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੁਆਰਾ ਚਰਮ ਅਤੇ ਪੁਰਜੋਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸਤੰਬਰ ੧੯੪੨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਗਿਰਫਤਾਰ ਕਰਕੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਦੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਓੜਕ ੨੪੩ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ੧੩ ਮਈ ੧੯੪੩ ਨੂੰ ਰਿਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>ਫਰੈਂਕ, ਕੇਥਰੀਨ (੨੦੦੧)''ਇੰਦਰਾ:ਇੰਦਰਾ ਨਹਿਰੂ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ''. ਸਫਾ ੧੮੬</ref> ੧੯੪੪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਿਰੋਜ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਦੋ ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ ੧੯੪੭ ਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿਭਾਜਨ ਅਰਾਜਕਤਾ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਸ਼ਿਵਿਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਲੋਂ ਆਏ ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਰਣਾਰਥੀਆਂ ਲਈ ਚਿਕਿਤਸਾ ਸੰਬੰਧੀ ਦੇਖਭਾਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਾਰਵਜਨਿਕ ਸੇਵਾ ਦਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਮੌਕਾ ਸੀ। ਗਾਂਧੀਗਣ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਇਲਾਹਾਬਾਦ]] ਵਿੱਚ ਬਸ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਫਿਰੋਜ ਨੇ ਇੱਕ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਅਖਬਾਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੀਮਾ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਵਾਹਿਕ ਜੀਵਨ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਰਿਹਾ, ਲੇਕਿਨ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਇੰਦਰਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕੋਲ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਚੱਲੀ ਗਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰਿਤਵ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਇਕੱਲੇ ਤਿੰਨ ਮੂਰਤੀ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉੱਚ ਮਾਨਸਿਕ ਦਬਾਅ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਜੀ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਰੋਸੇ ਯੋਗ, ਸਕੱਤਰ ਅਤੇ ਨਰਸ ਬਣੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੇਟੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਲੇਕਿਨ ਉਹ ਓੜਕ ਫਿਰੋਜ ਤੋਂ ਸਥਾਈ ਤੌਰ ਤੇ ਵੱਖ ਹੋ ਗਈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਵਿਆਹ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜੁਟਿਆ ਰਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਆਮ ਚੋਣ ੧੯੫੧ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਇੰਦਰਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਜੋ [[ਰਾਏ ਬਰੇਲੀ|ਰਾਇਬਰੇਲੀ]] ਨਿਰਵਾਚਨ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਚੋਣ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ, ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਰਹੀ। ਫਿਰੋਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੱਤਭੇਦਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰੂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਮਸ਼ਵਿਰਾ ਨਹੀ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਚੁਣੇ ਗਏ, ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਵੱਖ ਨਿਵਾਸ ਦਾ ਵਿਕਲਪ ਚੁਣਿਆ। ਫਿਰੋਜ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਛੇਤੀ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕ੍ਰਿਤ ਬੀਮਾ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਘੋਟਾਲੇ ਨੂੰ ਪਰਗਟ ਕਰ ਆਪਣੇ [[ਰਾਜਨੀਤਕ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ]] ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਕੂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਿੰਬ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦੇ ਪਰਿਣਾਮਸਰੂਪ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਥੀ, ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ, ਨੂੰ ਇਸਤੀਫਾ ਦੇਣਾ ਪਿਆ। ਤਣਾਓ ਦੀ ਆਖਰੀ ਸੀਮਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਾ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੰਨ ੧੯੫੮ ਵਿੱਚ ਉਪ-ਨਿਰਵਾਚਨ ਦੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਫਿਰੋਜ ਨੂੰ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪਿਆ, ਜੋ ਨਾਟਕੀ ਢ਼ੰਗ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਵਿਵਾਹਿਕ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਕੀਤਾ। [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਹਤ ਸੁਧਾਰ ਵਿੱਚ ਸਾਥ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਰ ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਹੋਈ। ਪਰ [[੮ ਸਤੰਬਰ]], [[੧੯੬੦]] ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਇੰਦਰਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਿਦੇਸ਼ ਦੌਰੇ ਉੱਤੇ ਗਈ ਸੀ, ਫਿਰੋਜ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ। == ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨ == [[ਤਸਵੀਰ:Gandhi and Indira.jpg|thumb|left|[[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੇ ਨਾਲ ੧੯੩੦ ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਵਿੱਚ]] ੧੯੫੯ ਅਤੇ ੧੯੬੦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇੰਦਰਾ ਚੋਣ ਲੜੀਂ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣੀ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਘਟਨਾਵਿਹੀਨ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਨਹਿਰੂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ [[੨੭ ਮਈ]], [[੧੯੬੪]] ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇੰਦਰਾ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ [[ਲਾਲਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ|ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]] ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਉੱਤੇ ਚੋਣ ਲੜੀਂ ਅਤੇ ਤੱਤਕਾਲ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰੀ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ, ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਈ। ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਭਾਸ਼ਾ ਬਨਣ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਉੱਤੇ ਦੱਖਣ ਦੇ ਗੈਰ ਹਿੰਦੀਭਾਸ਼ੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਦੰਗੇ ਛਿੜਨ ਉੱਤੇ ਉਹ [[ਚੇਨਈ]] ਗਈ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਵਿਮਰਸ਼ ਕੀਤਾ, ਸਮੁਦਾਏ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੇ ਗ਼ੁੱਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਮਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਪੁਨਰਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੀਤੀ। <blockquote> "੧੯੬੫ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਲਈ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਦਵੰਦਵੀਆਂ, ਕੇਂਦਰੀ ਕਾਂਗਰਸ[ਪਾਰਟੀ] ਅਗਵਾਈ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਾਜ, ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕਾਂਗਰਸ[ਪਾਰਟੀ] ਸੰਗਠਨਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਪਛੜੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਵੋਟ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਜੁਟ ਗਏ ਤਾਂ ਕਿ ਰਾਜ ਕਾਂਗਰਸ [ਪਾਰਟੀ] ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀ ਪੱਖ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਤ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ. ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਖਲਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁੱਝ ਇੱਕ ਉਚਿਤ ਸਾਮਾਜਕ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਉਪਲਬਧੀ ਮੰਨੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਵੀ, ਅਕਸਰ ਅੰਤਰ-ਜਾਤੀ ਖੇਤਰੀ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤੀਵਰਤਰ ਬਨਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਣੇ...<ref>Ibid #੨ ਪੀ.੧੫੪</ref> </blockquote> ਜਦੋਂ [[ਭਾਰਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਲੜਾਈ|੧੯੬੫ ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਲੜਾਈ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ]], ਇੰਦਰਾ [[ਸ਼ੀਰੀਨਗਰ]] ਸੀਮਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੈਨਾ ਨੇ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ਕਾਰੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਰੀਬ ਤੀਬਰ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨੂੰ [[ਜੰਮੂ]] ਜਾਂ [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ਪੁਨ:ਸਥਾਪਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਨਾਮਨਜੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਲਟੇ ਮਕਾਮੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਂਦੀ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸੰਵਾਦ ਮਾਧਿਅਮਾਂ ਦੇ ਧਿਆਨਾਕਰਸ਼ਣ ਨੂੰ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। [[ਤਾਸ਼ਕੰਦ]] ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਵਿਚੋਲਗੀ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ [[ਅਯੂਬ ਖ਼ਾਨ]] ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਮਝੌਤੇ ਉੱਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕਰਨ ਦੇ ਕੁੱਝ ਘੰਟੇ ਬਾਅਦ ਹੀ ਲਾਲਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦਾ ਨਿਧਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੱਦ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ [[ਕੇ.ਕਾਮਰਾਜ]] ਨੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੇ ਨਿਧਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। == ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ == === ਵਿਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ === ਸੰਨ ੧੯੬੬ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗਾਂਧੀ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਬਣੀ, ਕਾਂਗਰਸ ਦੋ ਗੁਟਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ [[ਸਮਾਜਵਾਦ|ਸਮਾਜਵਾਦੀ]] ਅਤੇ [[ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ]] ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ [[ਰੂਢੀਵਾਦੀ]]। [[ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ]] ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੂੰਗੀ ਗੁੱਡੀ ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ੧੯੬੭ ਦੇ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਆਂਤਰਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਉਭਰੀ ਜਿੱਥੇ ਕਾਂਗਰਸ ਲੱਗਭੱਗ ੬੦ ਸੀਟਾਂ ਖੁੰਝਕੇ ੫੪੫ ਸੀਟੋਂਵਾਲੀ [[ਲੋਕ ਸਡਾ]] ਵਿੱਚ ੨੯੭ ਆਸਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸਾਈ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ|ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੈਣਾ ਪਿਆ। ੧੯੬੯ ਵਿੱਚ ਦੇਸਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਮੁਦਦੋਂ ਉੱਤੇ ਅਸਹਮਤੀ ਦੇ ਬਾਅਦ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਵੰਡਿਆ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਸਮਾਜਵਾਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾੰਮਿਅਵਾਦੀ ਦਲਾਂ ਵਲੋਂ ਸਮਰਥਨ ਪਾਕੇ ਅਗਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸ਼ਾਸਨ ਚਲਾਈ। ਉਸੀ ਸਾਲ ਜੁਲਾਈ ੧੯੬੯ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੈਂਕਾਂ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ ਕੀਤਾ। ੧੯੭੧ ਵਿੱਚ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਵਲੋਂ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ, [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਉੱਤੇ ਲੜਾਈ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ੧੯੭੧ ਦੇ ਲੜਾਈ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਰਿਚਰਡ ਨਿਕਸਨ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਅਮਰੀਕਾ ਆਪਣੇ [[ਸੱਤਵੇਂ ਬੇੜੇ]] ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪੂਰਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਇਹ ਵਜ੍ਹਾ ਦਿਖਾਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਹਮਲਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਲੋਂ [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਦੇ ਸੀਮਾਖੇਤਰ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਚਿਤਾਵਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ]] ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ। ਇਹ ਕਦਮ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਲੋਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਮੁਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਹੁਣ ਤੇਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪੂਰਵ ਸਤਰਕਤਾਪੂਰਣ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ। ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ [[ਦੋਸਤੀ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਸਹਿਯੋਗ ਸੁਲਾਹ|ਦੋਸਤੀ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਸਹਿਯੋਗ]] ਸੁਲਾਹ ਉੱਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਜਿਸਦੇ ਪਰਿਣਾਮਸਰੂਪ ੧੯੭੧ ਦੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਿੱਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਸਮਰਥਨ ਦਾ ਸਮਰੱਥ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ। === ਪਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ === ਲੇਕਿਨ [[ਜਨਵਾਦੀ ਲੋਕ-ਰਾਜ ਚੀਨ|ਜਨਵਾਦੀ ਚੀਨ ਲੋਕ-ਰਾਜ ਵਲੋਂ]] ਪਰਮਾਣੁ ਖਤਰੇ ਅਤੇ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮਹਾਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਦਖਲ ਅੰਦਾਜੀ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਨਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਮੱਦੇ ਨਜ਼ਰ, ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਹੁਣ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਵੇਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਜੁਲਫਿਕਾਰ ਅਲੀ ਭੁੱਟੋ]] ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਤੱਕ ਚਲਣ ਵਾਲੀ [[ਸ਼ਿਮਲਾ]] ਸਿਖਰ ਗੱਲ ਬਾਤ ਵਿੱਚ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਗੱਲ ਬਾਤ ਦੇ ਅਸਫਲਤਾ ਦੇ ਕਰੀਬ ਪਹੁੰਚ ਦੋਨਾਂ ਰਾਜ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੇ ਓੜਕ [[ਸ਼ਿਮਲਾ ਸਮਝੌਤਾ|ਸ਼ਿਮਲਾ ਸਮਝੌਤੇ]] ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ, ਜਿਸਦੇ ਤਹਿਤ [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਵਿਵਾਦ ਨੂੰ ਗੱਲ ਬਾਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਦੋਨਾਂ ਦੇਸ਼ ਅਨੁਬੰਧਿਤ ਹੋਏ। ਕੁੱਝ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਾਬੂ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਸੀਮਾ ਨਾ ਬਣਾਉਣ ਉੱਤੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ੯੩,੦੦੦ [[ਯੁੱਧਬੰਦੀ]] ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਬਜੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸ਼ਾਸਿਤ ਕਸ਼ਮੀਰ|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਨੂੰ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਕਬਜੇ ਤੋਂ ਕੱਢ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਸੀ। ਲੇਕਿਨ ਇਹ ਸਮਝੌਤਾ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਤੀਸਰੇ ਪੱਖ ਦੇ ਤੱਤਕਾਲ ਦਖਲ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੁਆਰਾ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਹਮਲੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤੱਕ ਘਟਾਇਆ। ਭੁੱਟੋ ਵਲੋਂ ਇੱਕ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਮੁੱਦੇ ਉੱਤੇ ਸੰਪੂਰਣ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਦੀ ਮੰਗ ਨਾ ਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਆਮ ਹੋਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਠੱਪ ਪਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਪਰਕਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਲੋਂ ਵਪਾਰ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਫੇਰ ਆਮ ਵਰਗੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। [[ਸਮਾਇਲਿੰਗ ਬੁੱਧਾ]] ਦੇ ਅਨੌਪਚਾਰਿਕ ਛਾਇਆ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ੧੯੭੪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਇੱਕ ਭੂਮੀਗਤ ਪਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੀਖਿਆ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਦੇ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵਸੇ ਪਿੰਡ [[ਪੋਖਰਣ]] ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭਾੂੂਰਤ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਨਵੀਨਤਮ ਪਰਮਾਣੂ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣ ਗਿਆ। === ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ === [[ਤਸਵੀਰ:Indira and Nixon.JPG|thumb|right|220px|੧੯੭੧ ਵਿੱਚ [[ਰਿਚਰਡ ਨਿਕਸਨ]] ਅਤੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰਾ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਵੈਰ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਰੰਗ ਦੋਪਾਸੜ ਸਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਝਲਕਿਆ।]] ੧੯੬੦ ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ੀਕ੍ਰਿਤ ਅਭਿਨਵ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਇਲਾਵਾ ਸਮਰਥਨ ਲਾਗੁ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਓੜਕ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੋਂ ਚਲੇ ਆ ਰਹੇ ਅਨਾਜ ਦੀ ਕਮੀ ਨੂੰ, ਮੂਲ ਤੌਰ ਤੇ ਕਣਕ, ਚਾਵਲ, ਕਪਾਹ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਇਲਾਵਾ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਬਜਾਏ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਤੋਂ ਖਾਧ ਸਹਾਇਤਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿਣ ਦੇ- ਜਿੱਥੇ ਦੇ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗਾਂਧੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਾਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਸਨ (ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਆਪਸੀ ਸੀ: ਨਿਕਸਨ ਨੂੰ ਇੰਦਰਾ "ਚੁੜੈਲ ਬੁੱਢੀ" ਲੱਗਦੀ ਸੀ।<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4633263.stm ਬੀਬੀਸੀ ਸਮਾਚਾਰ]</ref>), ਦੇਸ਼ ਇੱਕ ਖਾਧ ਨਿਰਿਆਤਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸ ਉਪਲਬਧੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਾਣਿਜਿਕ ਫਸਲ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਵਿਵਿਧੀਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰਿਤ ਕ੍ਰਾਂਤੀ|ਹਰਿਤ ਕ੍ਰਾਂਤੀ]] ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੁਧ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਨਾਲ ਆਈ ਚਿੱਟੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨਾਲ ਲੋਂ ਖਾਸਕਰ ਵੱਧਦੇ ਹੋਏ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਨਾਲ ਨਿਬਟਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲੀ। ਖਾਧ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਪਰੋਗਰਾਮ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ੧੯੭੫ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗਾਂਧੀ ਲਈ ਸਮਰਥਨ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਰੋਤ ਰਿਹਾ।<ref>{{Cite web |url=http://indiaonestop.com/Greenrevolution.htm |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2012-09-28 |archive-date=2011-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713025201/http://www.indiaonestop.com/Greenrevolution.htm |url-status=dead }}</ref> ੧੯੬੦ ਦੇ ਅਰੰਭ ਦਾ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਿਤ ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਗਹਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜਿਲਾ ਪਰੋਗਰਾਮ (ਆਈ ਏ ਡੀ ਪੀ) ਦਾ ਰਸਮੀ ਨਾਮ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਤਹਿਤ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਉੱਤੇ ਗਾਂਧੀ --ਯਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਕੁਲ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨਿਤੀਕ, ਡੂੰਘੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਪ੍ਰਚੁਰ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਸਤੇ ਅਨਾਜ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਤਤਾ ਮਿਲੀ।<ref>Ibid. #3 ਪੀ.295</ref> ਇਹ ਪਰੋਗਰਾਮ ਚਾਰ ਚਰਣਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ: #ਨਵੀਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਬੀਜ #ਮੰਜੂਰ ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਰਸਾਇਣੀਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਖਾਦਾਂ, ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ, ਘਾਹ - ਫੂਸ ਨਿਵਾਰਕਾਂ, ਇਤਆਦਿ #ਨਵੀਂ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਮੌਜੂਦਾ ਬੀਜ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਹਕਾਰੀ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਬਧਤਾ #ਭੂਮੀ ਅਨੁਦਾਨ ਕਾਲਜਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੰਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਵਧਾਰਣਾ,<ref>ਕਿਸਾਨ, ਬੀ.ਏਚ. ਹਰਿਤ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਏਸ਼ੀਆਈ ਪੜ੍ਹਾਈ, xx ਨੰਬਰ ੧ (ਫਰਵਰੀ, ੧੯੮੬) ਸਫਾ:੧੭੭</ref> ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ ਇਹ ਪਰੋਗਰਾਮ ਕਣਕ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਓੜਕ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਚਾਵਲ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਲੇਕਿਨ ਆਕਰਸ਼ਣੀ ਵਾਧਾ ਲਿਆਇਆ; ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਂਜ ਅਨਾਜਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ [[ਬਾਜਰਾ]], [[ਛੋਲੇ]] ਅਤੇ ਮੋਟੇ ਅਨਾਜ (ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਾਧਾ ਲਈ ਸਮਾਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ) ਘੱਟ ਜਾਂ ਕੋਈ ਵਾਧਾ ਨਹੀ ਹੋਇਆ—ਫਿਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਸਥਿਰ ਉਪਜ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹੀ। === ੧੯੭੧ ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਫਤਹਿ, ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਕਾਰਜਕਾਲ (੧੯੭੧-੧੯੭੫) === ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ੧੯੭੧ ਦੇ ਜਬਰਦਸਤ ਫਤਵੇ ਦੇ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਆਂਤਰਿਕ ਸੰਰਚਨਾ ਇਸਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਵਿਭਾਜਨਾਂ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਕਮਜੋਰ ਪੈਣ ਨਾਲ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਕਿਸਮਤ ਨਿਰਧਾਰਣ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਸੰਨ ੧੯੭੧ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਨਾਹਰੇ ਸੀ [[ਗਰੀਬੀ ਹਟਾਓ]]। ਇਹ ਨਾਰਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਗਰੀਬੀ ਹਟਾਓ ਪਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਖਾਕਾ, ਜੋ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਆਇਆ, ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਪੇਂਡੂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਗਰੀਬਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਆਜਾਦ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮਰਥਨ ਜੁਟਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੇਂਡੂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਦਬਦਬੇ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਮਕਾਮੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਪਾਰੀ ਵਰਗ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਤੇ, ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ ਬੇਜੁਬਾਂ ਰਹੇ ਗਰੀਬ ਦੇ ਹਿੱਸੇ, ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਰਾਜਨੀਤਕ ਮੁੱਲ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਭਾਰ, ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। [[ਗਰੀਬੀ ਹਟਾਓ]] ਦੇ ਤਹਿਤ ਪਰੋਗਰਾਮ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਮਕਾਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਚਲਾਏ ਗਏ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿੱਤਪੋਸ਼ਣ, ਵਿਕਾਸ, ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਅਤੇ ਕਰਮਿਕਰਨ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦਲ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਪਰੋਗਰਾਮ ਕੇਂਦਰੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਗਵਾਈ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਸਾਧਨਾਂ ਦੇ ਵੰਡਵਾਂ ਕਰਨ ਦੇ ਮਾਲਿਕਾਨਾ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ..."<ref>ਰੱਥ, ਨੀਲਕੰਠ, ਗਰੀਬੀ ਹਟਾਓ: ਕੀ ਆਇਆਰਡੀਪੀ ਇਹ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ? (ਈਡਬਲੂਪੀ, xx, ਨਂo6) ਫਰਵਰੀ, ੧੯੮੧.</ref>'ਓੜਕ, [[ਗਰੀਬੀ ਹਟਾਓ]] ਗਰੀਬਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੂਰਮ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ: ਆਰਥਕ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਆਵੰਟਿਤ ਸਾਰੇ ਫ਼ੰਡਾਂ ਦੇ ਸਿਰਫ ੪% ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਰੀਬੀ ਹਟਾਓ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਲੱਗਭੱਗ ਕੋਈ ਭੀ ਗਰੀਬ ਤੋਂ ਗਰੀਬ ਤਬਕੇ ਤੱਕ ਨਹੀ ਪਹੁੰਚੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਪਰੋਗਰਾਮ ਗਰੀਬੀ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੀ, ਇਸਨੇ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਚੋਣ ਜਿਤਾਉਣ ਦਾ ਲਕਸ਼ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ। === ਇੱਕਸੱਤਾਵਾਦ ਦੇ ਵੱਲ ਝੁਕਾਓ === ਗਾਂਧੀ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ [[ਸੱਤਾਵਾਦੀ]] ਚਾਲ ਚਲਣ ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲੱਗ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਜਬੂਤ ਸੰਸਦੀ ਬਹੁਮਤ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੱਤਾਰੂੜ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਨੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਕਰ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦੇ ਸੱਤਾ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋ ਵਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਦਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਸਿਤ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ ਬਾਝੋਂ ਅਤੇ ਅਰਾਜਕ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ [[ਸੰਵਿਧਾਨ ਧਾਰਾ ੩੫੬|ਧਾਰਾ ੩੫੬]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ]] ਲਾਗੁ ਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਉੱਤੇ ਕਬਜਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ, [[ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ]], ਜੋ ਚੁੱਣਿਆ ਹੋਇਆ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਰੀਬੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬਣੇ ਸਨ, ਦੇ ਵੱਧਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉੱਤੇ,[[ਪਿ.ਏਨ.ਹਕਸਰ]], ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੀ ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ ਉਠਦੇ ਸਮਾਂ, ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਪੂਰਵ ਸਲਾਹਾਕਾਰ ਸਨ, ਨੇ ਅਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੱਤਾਵਾਦ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਵਰਤੋ ਦੇ ਵੱਲ ਨਵੇਂ ਝੁਕਾਵ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, [[ਜੈਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਰਾਇਣ]], [[ਸਤੇਂਦਰ ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਹਾ]] ਅਤੇ [[ਆਚਾਰਿਆ ਜੀਵਤਰਾਮ ਕ੍ਰਿਪਾਲਾਨੀ]] ਵਰਗੇ ਨਾਮੀ-ਗਿਰਾਮੀਵਿਅਕਤੀਵਾਂਅਤੇ ਪੂਰਵ-ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੇਨਾਨੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਰਗਰਮ ਪ੍ਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤਭਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। === ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਇਲਜ਼ਾਮ ਅਤੇ ਚੁਣਾਵੀ ਆਚਾਰ ਉਲੰਘਣਾ ਦਾ ਫੈਸਲਾ === ਰਾਜ ਨਰਾਇਣ (ਜੋ ਵਾਰ ਵਾਰ ਰਾਇਬਰੇਲੀ ਸੰਸਦੀ ਨਿਰਵਾਚਨ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਲੜਦੇ ਅਤੇ ਹਾਰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ) ਦੁਆਰਾ ਦਰਜ ਇੱਕ ਚੋਣ ਪਟੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕਥਿਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇ ਆਰੋਪਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ [[੧੨ ਜੂਨ]], [[੧੯੭੫]] ਨੂੰ [[ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ]] ਨੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਚੋਣ ਨੂੰ ਰੱਦ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਸਦ ਦਾ ਆਸਨ ਛੱਡਣ ਅਤੇ ਛੇ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਤੀਬੰਧ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀਤਵ ਲਈ ਲੋਕ ਸਭਾ ([[ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ]] ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਸਦਨ) ਜਾਂ [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] (ਸੰਸਦ ਦੇ ਉੱਚ ਸਦਨ) ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਭਾਵੀ ਤੌਰ ਤੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਪਦਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਫੈਸਲੇ ਉੱਤੇ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਲਾਭ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਨੂੰ ਵਿਆਕੁਲ ਵਿਰੋਧੀ ਦਲ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸਤੀਫੇ ਦੇ ਲਈ, ਸਾਮੂਹਕ ਤੌਰ ਤੇ ਲਾਮਬੰਦ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਢੇਰਾਂ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਹੜਤਾਲ ਨਾਲ ਕਈ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਜੀਵਨ ਠੱਪ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਮਜਬੂਤ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ, [[ਜੈਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਰਾਇਣ]] ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਨਿਹੱਥੀ ਭੀੜ ਉੱਤੇ ਸੰਭਾਵੀ ਗੋਲੀ ਚਲਾਣ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਕਰਨ ਲਈ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਮੁਸ਼ਕਲ ਆਰਥਕ ਦੌਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਜਨਤਾ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੋਹਭੰਗ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਿਰੋਧਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੀੜ ਨੇ ਸੰਸਦ ਭਵਨ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸਤੀਫੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। === ਆਪਾਤਕਾਲੀਨ ਹਾਲਤ (੧੯੭੫-੧੯੭੭) === ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪੁਨਰ-ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਮਕਸਦ ਲਈ, ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੀ ਗਿਰਫਤਾਰੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੰਤਰੀ-ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਫ਼ਖ਼ਰੁੱਦੀਨ ਅਲੀ ਅਹਮਦ]] ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਦੇ ਬਾਅਦ ਫੈਲੀ ਬਦਅਮਨੀ ਅਤੇ ਅਰਾਜਕਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ [[ਆਪਾਤਕਾਲੀਨ ਹਾਲਤ]] ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਨ। ਇਸਦੇ ਮੂਜਬ, ਅਹਮਦ ਨੇ ਆਂਤਰਿਕ ਬਦਅਮਨੀ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜਰ [[੨੬ ਜੂਨ]] [[੧੯੭੫]] ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ [[ਅਨੁੱਛੇਦ ੩੫੨|ਧਾਰਾ-੩੫੨]] ਦੇ ਪ੍ਰਾਵਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਾਤਕਾਲੀਨ ਹਾਲਤ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। === ਆਦੇਸ਼ ਆਧਾਰਿਤ ਸ਼ਾਸਨ === ਕੁੱਝ ਹੀ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੋ ਆਪੋਜੀਸ਼ਨ ਦਲ ਸ਼ਾਸਿਤ ਰਾਜਾਂ [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਅਤੇ [[ਤਮਿਲ ਨਾਡੁ]] ਉੱਤੇ [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ]] ਥੋਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ।<ref>ਕੋਚਾਨੇਕ, ਸਟੇਨਲੀ, ਮਿਸੇਜ ਗਾਂਧੀਸ ਪਿਰਾਮਿਡ: ਦਾ ਨਿਊ ਕਾਂਗਰਸ (ਵੇਸਟਵਿਊ ਪ੍ਰੇਸ, ਬੋਲਡਰ, ਸੀਓ ੧੯੭੬) ਪੀ.੯੮</ref> ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਕਰਫਿਊ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਕਾਲੀਨ ਰੋਕ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ [[ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਭਾਰਤ)|ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰਾਲਾ]] ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਸੇਂਸਰ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। [[ਇੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਗੁਜਰਾਲ]], ਇੱਕ ਭਾਵੀ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਦਖੱਲੰਦਾਜੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ [[ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰੀ|ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰੀਪਦ]] ਵਲੋਂ ਇਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਓੜਕ ਆਸੰਨ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਚੋਣ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਕਾਲ ਲਈ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਾਜ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਦੀ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਬਰਖਾਸਤਗੀ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਪ੍ਰਾਵਧਾਨ ਦੇ ਅਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਾਸਿਤ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਪ ਦੇ ਗ਼ੈਰ-ਮਾਮੂਲੀ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੇਤੁ ਆਪਾਤਕਾਲੀਨ ਪ੍ਰਾਵਧਾਨਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ। <blockquote> "ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਿਧਾਈ ਦਲਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜ ਪਾਰਟੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੇ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਮਜਬੂਤ ਮੁੱਖਮੰਤਰੀਆਂ ਵਲੋਂ ਨਿੱਬੜਨਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗਾਂਧੀ ਹਰ ਇੱਕ ਕਾਂਗਰਸੀ ਮੁੱਖਮੰਤਰੀ ਨੂੰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਆਜਾਦ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦਾ, ਹਟਾਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂਮੰਤਰਿਵਾਂਨੂੰ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਵਫਾਦਾਰ ਹੁੰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਥਾਲਾਭਿਸਿਕਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਈਆਂ...ਫਿਰ ਵੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰਤਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕੀ..."<ref>ਬਰਾਸ, ਪੌਲ ਆਰ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ, (ਕੈੰਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੇਸ, ਇੰਗਲੈਂਡ ੧੯੯੫)ਪੀ.੪੦</ref> </blockquote> ਇਹ ਵੀ ਆਰੋਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਦੀ ਉਹ ਅੱਗੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਹਮਦ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਂਜ [[ਆਦੇਸ਼|ਆਧਿਆਦੇਸ਼ੋਂ]] ਦੇ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਪੇਸ਼ ਦੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ|ਸੰਸਦ]] ਵਿੱਚ ਬਹਿਸ ਹੋਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਆਦੇਸ਼ ਆਧਾਰਿਤ ਸ਼ਾਸਨ]] ਦੀ ਆਗਿਆ ਰਹੇ। ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਲ, ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪ੍ਰਤੀਵਾਦਿਵਾਂ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਸੁੱਟਣ ਅਤੇ ਹਜਾਰਾਂ ਦੇ ਤਾਦਾਦ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਗਿਰਿਫਤਾਰੀ ਅਤੇ ਆਟਕ ਰੱਖਣ ਦਾ ਇੱਕ ਅਭਿਆਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ; [[ਜਗ ਮੋਹਨ]] ਦੇ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਦੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਲੇਫਟਿਨੇਂਟ ਗਵਰਨਰ ਰਹੇ, [[ਜਾਮਾ ਮਸਜਦ, ਦਿੱਲੀ|ਜਾਮਾ ਮਸਜਦ]] ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਬਸੇ ਬਸਤੀਆਂ ਦੇ ਹਟਾਣ ਵਿੱਚ ਸੰਜੇ ਦਾ ਹੱਥ ਰਿਹਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਹਜਾਰਾਂ ਲੋਕ ਬੇਘਰ ਹੋਏ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭੱਜਿਆ ਵਿੱਚ ਸਾਂਪ੍ਰਦਾਇਿਕ ਕੜਵਾਹਟ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ; ਅਤੇ ਹਜਰਾਂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਬਲਪੂਰਵਕ [[ਨਸਬੰਦੀ]] ਦਾ ਪਰਵਾਰ ਨਿਯੋਜਨ ਪਰੋਗਰਾਮ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਇਸ਼: ਬਹੁਤ ਨਿੰਨਸਤਰ ਵਲੋਂ ਲਾਗੁ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। === ਚੋਣ === ਮਤਦਾਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇਣ ਦਾ ਇੱਕ ਅਤੇ ਮੌਕਾ ਦੇਣ ਲਈ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ੧੯੭੭ ਵਿੱਚ ਚੋਣ ਬੁਲਾਈ। ਭਾਰੀ ਸੇਂਸਰ ਲੱਗੀ ਪ੍ਰੇਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਲਿਖਦੀ ਸੀ, ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਤੋਂ ਗਾਂਧੀ ਆਪਣੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅਤਾ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਨਿਹਾਇਤ ਗ਼ਲਤ ਲਗਾਈ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਵਜ੍ਹਾ ਜੋ ਵੀ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ [[ਜਨਤਾ ਦਲ]] ਵਲੋਂ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਹਾਰ ਗਈਆਂ। ਲੰਬੇ ਸਮਾਂ ਵਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਰਹੇ ਦੇਸਾਈ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਅਤੇ ਜੈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਰਾਇਣ ਦੇ ਆਤਮਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਜਨਤਾ ਦਲ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੋਲ ਲੋਕਤੰਤਰ ਅਤੇ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਚੋਣ ਦਾ ਆਖਰੀ ਮੌਕਾ ਦਰਸ਼ਾਤੇ ਹੋਏ ਚੋਣ ਜਿੱਤ ਲਈ । ਇੰਦਰਾ ਅਤੇ ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਦੋਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੀਟ ਖੋਹ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਘੱਟਕੇ ੧੫੩ ਸੀਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਮਟ ਗਈ(ਪਿੱਛਲੀ ਲੋਕਸਭਾ ਵਿੱਚ ੩੫੦ ਦੀ ਤੁਲਣਾ ਵਿੱਚ) ਜਿਸ ਵਿੱਚ ੯੨ ਦੱਖਣ ਵਲੋਂ ਸਨ। === ਵਿਡਾਰਨ, ਗਿਰਫਤਾਰੀ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਪਰਤਣਾ === ਦੇਸਾਈ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਬਣੇ ਅਤੇ ੧੯੬੯ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਪਸੰਦ [[ਨੀਲਮ ਸੰਜੀਵ ਰੇੱਡੀ]] ਗਣਤੰਤਰ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਨਾਏ ਗਏ। ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ੧੯੭੮ ਦੇ [[ਉਪ -ਚੋਣ]] ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਹਾਸਲ ਹੋਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਰਮਹੀਨ, ਆਇਹੀਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਹੀਨ ਪਾਇਆ। ੧੯੭੭ ਦੇ ਚੋਣ ਅਭਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਵਿਭਾਜਨ ਹੋ ਗਿਆ: [[ਜਗਜੀਵਨ ਰਾਮ]] ਵਰਗੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਕਾਂਗਰਸ (ਗਾਂਧੀ) ਦਲ ਹੁਣ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਆਧਿਕਾਰਿਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਪੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਸਮੂਹ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੱਠ-ਜੋੜ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਲਡਾਈ ਵਿੱਚ ਲਿਪਤਤਾ ਦੇ ਚਲਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਜਨਤਾ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਗ੍ਰਹ ਮੰਤਰੀ [[ਚੌਧਰੀ ਚਰਣ ਸਿੰਘ]] ਕਈ ਆਰੋਪਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਗਿਰਫਤਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਤ ਕਰਣਾ ਆਸਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਗਿਰਫਤਾਰੀ ਦਾ ਮਤਲੱਬ ਸੀ ਇੰਦਰਾ ਸੁਤੇ ਹੀ ਸੰਸਦ ਵਲੋਂ ਬਾਹਰ ਕਢਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋ ਗਈ। ਪਰ ਇਹ ਰਣਨੀਤੀ ਉਲਟੇ ਅਪਦਾਪੂਰਣ ਬੰਨ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਰਫਤਾਰੀ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲ ਰਹੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਵਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉਂਜ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਹਮਦਰਦੀ ਮਿਲੀ ਜੋ ਸਿਰਫ ਦੋ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਸੱਮਝ ਡਰ ਗਏ ਸਨ। ਜਨਤਾ ਗੱਠ-ਜੋੜ ਸਿਰਫ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗਾਂਧੀ (ਜਾਂ ਉਹ ਔਰਤ ਵਰਗੇ ਕਿਣ ਕੁੱਝ ਲੋਗੋਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ) ਦੀ ਨਫਰਤ ਵਲੋਂ ਇੱਕਜੁਟ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਸਧਾਰਣ ਮੁੱਦੀਆਂ ਉੱਤੇ ਆਪਸੀ ਕਲਹੋਂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਫਸਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਇਸ ਹਾਲਤ ਦਾ ਵਰਤੋ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥਾਵਾਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਵਲੋਂ, ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਹੋਈ ਗਲਤੀਆਂ ਲਈ ਕੌਸ਼ਲਪੂਰਣ ਢੰਗ ਵਲੋਂ ਕਸ਼ਮਾਪ੍ਰਾਰਥੀ ਹੋਕੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜੂਨ ੧੯੭੯ ਵਿੱਚ ਦੇਸਾਈ ਨੇ ਇਸਤੀਫਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗਾਂਧੀ ਦੁਆਰਾ ਬਚਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਬਾਹਰ ਵਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰੇਗੀ, ਰੇੱਡੀ ਦੁਆਰਾ ਚਰਣ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਅੰਤਰਾਲ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਰੰਭ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰੇੱਡੀਨੇ ੧੯੭੯ ਦੀਆਂ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਸਦ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਗਲੇ ਜਨਵਰੀ ਵਿੱਚ ਆਜੋਜਿਤ ਚੁਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਫੇਰ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਭੂਸਖਲਨ ਹੋਣ ਵਰਗੇ ਬਹੁਮਤ ਦੇ ਨਾਲ/ਮਹਾਭੀਸ਼ਣ ਬਹੁਮਤ ਦੇ ਨਾਲ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ (੧੯੮੩ - ੧੯੮੪) [[ਲੇਨਿਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਇਨਾਮ]] ਵਲੋਂ ਪੁਰਸਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਤਸਵੀਰ:1984 CPA 5588.jpg|thumb|right|੧੯੮੪ [[ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ]] ਸਮਾਰਕ ਡਾਕ ਟਿਕਟ]] === ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਹੱਤਿਆ === ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲ [[ਪੰਜਾਬ]] ਸਮਸਿਆਵਾਂ ਵਲੋਂ ਜਰਜਰ ਸਨ। ਸਿਤੰਬਰ ੧੯੮੧ ਵਿੱਚ [[ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਵਾਲੇ]] ਦਾ [[ਵੱਖਵਾਦੀ]] ਸਿੱਖ ਆਤੰਕਵਾਦੀ ਸਮੂਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪਵਿਤਰਤਮ ਤੀਰਥ, [[ਹਰਮੰਦਿਰ ਸਾਹਿਬ]] ਪਰਿਸਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੈਨਾਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਹਜਾਰਾਂ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਤੰਕਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਸਫਾਇਆ ਕਰਨ ਦੇ ਇੱਕ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਧਰਮਸਥਲ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਹਤਾਹਤੋਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਚਾਰ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਸਹਿਤ ਉਨਾਸੀ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ੪੯੨ ਆਤੰਕਵਾਦੀ; ਹੋਰ ਹਿਸਾਬ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੰਭਵਤ ੫੦੦ ਜਾਂ ਜਿਆਦਾ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰੀਆਂ ਸਹਿਤ ੩੦੦੦ ਹੋਰ ਲੋਕ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਫਸੇ। == ਨਿਜੀ ਜੀਵਨੀ == ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ [[ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ|ਸੰਜੇ]] ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਾਰਿਸ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਲੇਕਿਨ ਇੱਕ ਉੜਾਨ ਦੁਰਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਅਣ-ਇੱਛਕ [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] ਨੂੰ ਪਾਇਲਟ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਛੁਡਵਾ ਕੇ ਫਰਵਰੀ ੧੯੮੧ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਬਣੇ। ਮਈ ੧੯੯੧ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਹੱਤਿਆ, ਇਸ ਵਾਰ [[ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਟਾਈਗਰਸ ਆਫ ਤਮਿਲ ਈਲਮ]] ਦੇ ਆਤੰਕਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਹੋਈ। ਰਾਜੀਵ ਦੀ ਵਿਧਵਾ, [[ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ]] ਨੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਗੱਠ-ਜੋੜ]] ਨੂੰ ੨੦੦੪ ਦੇ [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਨਿਰਵਾਚਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੈਰਾਨੀ ਚੁਣਾਵੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। [[ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ]] ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਦਫ਼ਤਰ ਮੌਕੇ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਲੇਕਿਨ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਗਾਮ ਹੈ; ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਡਾ. [[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]], ਜੋ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਰਹੇ, ਹੁਣ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਰਾਜੀਵ ਦੀ ਔਲਾਦ, [[ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ]] ਅਤੇ [[ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ ਗਾਂਧੀ]] ਵੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਵਿਧਵਾ, [[ਮੇਨਕਾ ਗਾਂਧੀ]] - ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਜਾਣਾ ਸਰਵਗਿਆਤ ਹੈ।<ref>[http://www.tribuneindia.com/2001/20010919/main7.htm ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਤਮਕਥਾ-ਧ ਟਰਿਬਿਊਨ]</ref> -ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਜੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, [[ਵਰੁਣ ਗਾਂਧੀ]] ਵੀ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਵਿਰੋਧੀ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] ਦਲ ਵਿੱਚ ਮੈਂਬਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ== === ਨੋਟ=== {{Notelist|30em}} {{Reflist|group=note}} === ਹਵਾਲੇ=== {{Reflist|30em}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{sister project links|d=Q1149|commons=Category:Indira Gandhi|s=author:Indira Priyadarshini Gandhi|n=no|b=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|species=no|wikt=no}} * [https://texasarchive.org/2008_00210 Indira Gandhi Meets with Lyndon Baines Johnson] from [[Texas Archive of the Moving Image]] * [http://indiragandhi.in/en The Indira Gandhi Memorial Trust] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170617141845/http://indiragandhi.in/en |date=17 June 2017 }} * {{OL author}} * {{IMDb name|id=0304156}} * [https://web.archive.org/web/20110212155550/http://www.india-intro.com/jawaharlal-nehru-and-indira-gandhi.html Rare pictures of Indira Gandhi] * [http://indiragandhi.in/en/philosophy/letters Rare letters by Indira Gandhi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170907073311/http://indiragandhi.in/en/philosophy/letters |date=7 September 2017 }} * [http://indiragandhi.in/en/philosophy/speeches Famous and Historic speeches given by Indira Gandhi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170908224004/http://indiragandhi.in/en/philosophy/speeches |date=8 September 2017 }} * [https://www.britannica.com/topic/Indira-Gandhi-on-global-underprivilege-2003652 Indira Gandhi on global underprivilege] at ''[[Encyclopaedia Britannica]]'' {{Prime Ministers of India}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1917]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1984]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਲੀਡਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਹਿੰਦੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਹਿਰੂ-ਗਾਂਧੀ ਪਰਿਵਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਬੱਚੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] r79wp59bxpe2n595lu9ddw0kwtdab0z 0 16752 840260 783886 2026-05-30T10:06:12Z Gurtej Chauhan 27423 /* ਫ਼ਾਂਸੀ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਵਿੱਚ ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਭਾਗੀਦਾਰ ਨਹੀਂ */ 840260 wikitext text/x-wiki {{Infobox criminal | birth_name = ਮੁਹੰਮਦ ਅਜਮਲ ਆਮਿਰ ਕਸਾਬ | native_name = | image_name = Mohammed Ajmal Kasab.jpg | image_caption = ਅਜਮਲ ਕਸਾਬ ਛਤਰਪਤੀ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਟਰਮਿਨਸ ਵਿੱਚ | birth_date = {{Birth date|df=yes|1987|7|13}} | birth_place = ਫਰੀਦਕੋਟ, [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] | death_date = {{Death date and age|df=yes|2012|11|21|1987|7|13}} | death_place = ਯਰਵਦਾ ਜੇਲ, [[ਪੁਣੇ]], [[ਭਾਰਤ]] | death_cause = ਫਾਂਸੀ | nationality = ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ | motive = ਇਸਲਾਮੀ ਕੱਟੜਵਾਦ | conviction = {{plainlist| * ਕਤਲ * ਸਾਜ਼ਿਸ਼ * ਭਾਰਤ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗ ਛੇੜਨਾ * ਵਿਸਫੋਟਕ ਰੱਖਣਾ }} | conviction_penalty = [[ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ]] | native_name_lang = ur | known_for = [[2008 ਮੁੰਬਈ ਹਮਲਾ]] }} '''ਅਜਮਲ ਕਸਾਬ''' (ਪੂਰਾ ਨਾਮ: ਮੁਹੰਮਦ ਅਜਮਲ ਆਮਿਰ ਕਸਾਬ, [[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਉਰਦੂ]]/[[ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬੀ]]: محمد اجمل امیر قصاب‎, ਜਨਮ: 13 ਸਿਤੰਬਰ 1987 ਗਰਾਮ: ਫਰੀਦਕੋਟ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ - ਫਾਂਸੀ: 21 ਨਵੰਬਰ 2012 ਯਰਵਦਾ ਜੇਲ੍ਹ, ਪੁਣੇ) 26/11/2008 ਨੂੰ ਤਾਜ ਹੋਟਲ [[ਮੁੰਬਈ]] ‘ਤੇ ਵੀਭਤਸ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਇਸਲਾਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਆਤੰਕਵਾਦੀ ਸੀ। ਮੁਹੰਮਦ ਆਮਿਰ ਕਸਾਬ ਉਸਦੇ ਬਾਪ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀ। ਉਹ ਕਸਾਈ ਜਾਤੀ ਦਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੀ। ਕਸਾਬ (قصاب‎) ਸ਼ਬਦ [[ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਮਤਲੱਬ ਕਸਾਈ ਜਾਂ ਪਸ਼ੁਆਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਧਾਰਣਤਾ ਲੋਗਬਾਗ ਉਸਨੂੰ ਅਜਮਲ ਕਸਾਬ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਸਨ।<ref name="Terrorist">{{cite web | url=http://punjabitribuneonline.com/2012/11/%E0%A8%85%E0%A8%9C%E0%A8%AE%E0%A8%B2-%E0%A8%95%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%AC-%E0%A8%A8%E0%A9%82%E0%A9%B0-%E0%A8%AA%E0%A9%81%E0%A8%A3%E0%A9%87-%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E0%A8%9C%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%8D/ | title=ਅਜਮਲ ਕਸਾਬ ਨੂੰ ਪੁਣੇ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ | publisher=[[ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]] | date=ਨਵੰਬਰ - 21 - 2012 | accessdate=ਨਵੰਬਰ 23, 2012 | author=ਪੀ.ਟੀ.ਆਈ}}</ref><ref name="azam">{{cite news|title=Planned 9/11 at Taj: Caught Terrorist|url= http://www.zeenews.com/nation/2008-11-29/487150news.html|publisher=Zee News|date=29 ਨਵੰਬਰ 2008}}</ref><ref name="b-mirror">{{cite news|title='Please give me saline'|url=http://www.bangaloremirror.com/index.aspx?page=article&sectid=1&contentid=2008112920081129095627277cedee9e0&sectxslt=|publisher=Bangalore Mirror|date=29 ਨਵੰਬਰ 2008|access-date=2012-11-23|archive-date=2009-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20090302112856/http://www.bangaloremirror.com/index.aspx?page=article&sectid=1&contentid=2008112920081129095627277cedee9e0&sectxslt=|dead-url=yes}}</ref> ਕਸਾਬ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਓਕਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਥਿਤ ਫਰੀਦਕੋਟ ਪਿੰਡ ਦਾ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀ ਸੀ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਕੁੱਝ ਸਾਲ ਆਤੰਕਵਾਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਪਤ ਸੀ। ਹਮਲੀਆਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਚਲਾਏ ਗਏ ਫੌਜ ਦੇ ਇੱਕ ਅਭਿਆਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਹੀ ਇੱਕ ਸਿਰਫ ਅਜਿਹਾ ਆਤੰਕੀ ਸੀ ਜੋ ਜਿੰਦਾ [[ਪੁਲਿਸ]] ਦੇ ਹੱਥੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਇਸ ਅਭਿਆਨ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਸਾਰੇ ਨੌਂ ਹੋਰ ਸਾਥੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸਨੇ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਹਮਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਲ 166 ਨਿਹੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬਰਬਰਤਾਪੂਰਣ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਸਾਬ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਨਾਗਰਿਕ ਹੈ ਪਰ ਜਦੋਂ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤਾਂ ਜਨਵਰੀ 2009 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਹਾਂ ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਹੀ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀ ਹੈ।<ref name="Dawn Pakistani Newspaper">{{cite news|url=http://archives.dawn.com/archives/42931|title=Ajmal's Nationality Confirmed |publisher=Dawn (Pakistani Newspaper) |date=8 January 2009|accessdate=31 January 2012}}</ref> 3 ਮਈ 2010 ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਾਮੂਹਕਹਤਿਆਵਾਂ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਸਫੋਟਕ ਸਾਮਗਰੀ ਰੱਖਣ ਜਿਵੇਂ ਅਨੇਕ ਆਰੋਪਾਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਰੋਕਿਆ।<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8657642.stm|title=Surviving Mumbai gunman convicted over attacks|last=Irani|first=Delnaaz|date=3 May 2010|work=[[BBC News]]|accessdate=3 May 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100505141356/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8657642.stm|archivedate=5 ਮਈ 2010|deadurl=no}}</ref> 3 ਮਈ 2010 ਨੂੰ ਉਸੀ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਸਾਕਸ਼ਯਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਮੌਤ ਦੰਡ ਦੀ ਸੱਜਿਆ ਸੁਨਾਈ। 16-11-2008 ਨੂੰ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ [[ਤਾਜਮਹਲ ਪੈਲੇਸ ਐਂਡ ਟਾਵਰ|ਤਾਜ ਹੋਟਲ]] ‘ਤੇ ਹੋਏ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ 9 ਆਤੰਕਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁਲ 166 ਨਿਰਪਰਾਧ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ 4 ਅਤੇ ਦੂੱਜੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ੫ਹਤਿਆਵਾਂਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਹੋਣਾ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਨਾਰਕੋ ਟੇਸਟ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ 80 ਮਾਮਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੰਲਿਪਤਤਾ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=http://ibnlive.in.com/news/2611-bombay-hc-upholds-kasabs-death-penalty/143895-3.html|title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ|access-date=2012-11-23|archive-date=2011-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110222214710/http://ibnlive.in.com/news/2611-bombay-hc-upholds-kasabs-death-penalty/143895-3.html|dead-url=yes}} {{Cite web |url=http://ibnlive.in.com/news/2611-bombay-hc-upholds-kasabs-death-penalty/143895-3.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2012-11-23 |archive-date=2011-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110222214710/http://ibnlive.in.com/news/2611-bombay-hc-upholds-kasabs-death-penalty/143895-3.html |url-status=dead }}</ref> 21 ਫਰਵਰੀ 2011 ਨੂੰ ਮੁੰਬਈ [[ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ]] ਨੇ ਉਸਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸੱਜਿਆ ‘ਤੇ ਮੋਹਰ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/article1478204.ece|title= Kasab waged war against India: court |work=[[The Hindu]]|accessdate=22 February 2011|location=Chennai, India|date=22 February 2011}}</ref> 29 ਅਗਸਤ 2012 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਉੱਚਤਮ ਅਦਾਲਤ]] ਨੇ ਵੀ ਉਸਦੇ ਮੌਤ ਦੰਡ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/26-11-terror-attacks-case-sc-upholds-kasabs-death-sentence/994747/|title=26/11 terror attacks case: Ajmal Kasab's plea to spare life rejected by SC|newspaper=[[The Indian Express]]|date=29 August 2012|accessdate=29 August 2012}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਘਰ ਮੰਤਰਾਲਾ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਤਰਸ ਮੰਗ [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਦੇ ਕੋਲ ਭਿਜਵਾਈ ਗਈ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਪ੍ਰਣਵ ਮੁਖਰਜੀ]] ਦੁਆਰਾ ਉਸਨੂੰ ਅਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ [[ਪੁਣੇ]] ਦੀ ਯਰਵਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ 21 ਨਵੰਬਰ 2012 ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ: 7 ਬਜਕਰ 30 ਮਿੰਟ ਉੱਤੇ ਉਸਨੂੰ [[ਫਾਂਸੀ]] ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।<ref>{{cite web |url=http://www.mumbaivoice.com/ajmal-kasab-hanged-today-at-730-am-today |title=Ajmal Kasab hanged today at 7:30 am today |publisher=Mumbaivoice.com |date= |accessdate=21 November 2012 |archive-date=23 ਨਵੰਬਰ 2012 |archive-url=https://archive.today/20121123182355/http://www.mumbaivoice.com/ajmal-kasab-hanged-today-at-730-am-today |dead-url=yes }}</ref> == ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੇ ਵੀ ਤਰਸ ਮੰਗ ਠੁਕਰਾਈ == ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਲਾਇਕ ਇਹ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ 26/11 ਨੂੰ ਹੋਏ ਮੁਂਬਈ ਹਮਲੇ ਦੇ ਆਰੋਪੀ ਅਜਮਲ ਕਸਾਬ ਦੀ ਤਰਸ ਮੰਗ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਪ੍ਰਣਵ ਮੁਖਰਜੀ ਨੇ ਖਾਰਿਜ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਅਜਮਾਲ ਕਸਾਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਸ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਆਤੰਕੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਕੇ ਤਾਜ ਹੋਟਲ ‘ਤੇ ਆਤੰਕੀ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਅੰਜਾਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। 26 ਨਵੰਬਰ 2008 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅਜਮਲ ਕਸਾਬ ਅਤੇ ਨੌਂ ਹੋਰ ਆਤੰਕਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਮੁਂਬਈ ਦੇ ਦੋ ਹੋਟਲਾਂ, ਛਤਰਪਤੀ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ, ਖੂਬਸੂਰਤ ਤੀਵੀਂ ਹਸਪਤਾਲ, ਲਯੋਪੋਲਡ ਕੈਫੇ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਸਥਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਹਮਲੀਆਂ ਵਿੱਚ 166 ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ 300 ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਜਖਮੀ ਹੋਏ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਵਲੋਂ ਹੋਈ ਮੁੱਠਭੇੜ ਵਿੱਚ 9 ਆਤੰਕੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਜਮਲ ਕਸਾਬ ਜਿੰਦਾ ਫੜਿਆ ਗਿਆ। ਮਈ 2010 ਵਿੱਚ ਅਜਮਲ ਕਸਾਬ ਨੂੰ ਮੁਂਬਈ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸੱਜਿਆ ਸੁਣਾਈ ਸੀ। ਕਸਾਬ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਦੰਡ ਸੰਹਿਤਾ ਦੀ ਚਾਰ ਧਾਰਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਫਾਂਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਧਾਰੇ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਉਮਰਕੈਦ ਦੀ ਸੱਜਿਆ ਸੁਨਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਮੁਨਸਫ਼ ਟਹਿਲਾਇਨੀ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਸਾਬ ਇੱਕ ਕਿਲਿੰਗ ਮਸ਼ੀਨ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਉਸਦੇ ਖਿਲਾਫ ਮੌਤ ਦੀ ਸੱਜਿਆ ਨਹੀਂ ਸੁਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨੀਆਂ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੀ ਉਠ ਜਾਵੇਗਾ। ਕਸਾਬ ਨੂੰ ਹੱਤਿਆ, ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਸਾਜਿਸ਼ ਰਚਣ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਲੜਾਈ ਛੇੜਨੇ ਅਤੇ ਆਪਰਾਧਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਨਿਰੋਧਕ ਕਨੂੰਨ ਦੇ ਤਹਿਤ ਮੌਤ ਦੀ ਸੱਜਿਆ ਸੁਨਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 3 ਮਈ 2010 ਨੂੰ ਮੁੰਬਈ ਦੀ ਆਰਥਰ ਰੋਡ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਕਸਾਬ ‘ਤੇ ਲੱਗੇ 86 ਆਰੋਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 83 ਆਰੋਪਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਪਾਇਆ ਸੀ। ਅਜਮਲ ਕਸਾਬ ਨੇ ਸਿਤੰਬਰ 2012 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਕੋਲ ਤਰਸ ਮੰਗ ਭੇਜੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 29 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਸੁਪ੍ਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਵੀ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਰੇਇਰ ਦੱਸਕੇ ਕਸਾਬ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸੱਜਿਆ ‘ਤੇ ਮੁਹਰ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਜਸਟੀਸ ਆਫਤਾਬ ਆਲਮ ਅਤੇ ਸੀ0 ਦੇ0 ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੇ ਮੁੰਬਈ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਫੜੇ ਗਏ ਇੱਕ ਸਿਰਫ ਜਿੰਦਾ ਆਤੰਕੀ ਕਸਾਬ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਜਾਂ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਕੋਈ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀਰੋ ਅਤੇ ਦੇਸਭਗਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਦੱਸਦਾ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਕੋਰਟ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕਸਾਬ ਲਈ ਫਾਂਸੀ ਹੀ ਇੱਕਮਾਤਰ ਸੱਜਿਆ ਹੈ। == ਫ਼ਾਂਸੀ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਵਿੱਚ ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਭਾਗੀਦਾਰ ਨਹੀਂ == [[ਐਨ ਡੀ ਟੀਵੀ ਇੰਡੀਆ]] ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ [[ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੁਮਾਰ ਸ਼ਿੰਦੇ]] ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਅਜਮਲ ਕਸਾਬ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਇੰਨਾ ਗੁਪਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੈਬਨਿਟ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੈਂਬਰ ਨੂੰ ਇਸਦੀ ਭਿਣਕ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਲੱਗਣ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਡਾ:ਮਨਮੋਹਣ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ ਵੀ [[ਟੈਲੀਵਿਯਨ]] ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਵਲੋਂ ਇਸਦਾ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ। ਯੂਪੀਏ ਪ੍ਰੇਸੀਡੇਂਟ [[ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ]] ਦਾ ਇਸ ਫ਼ੈਸਲਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਯੋਗਦਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref>{{cite news |PM came to know through TV:Shinde last = | first = | author-link = | last2 = | first2 = | author2-link = | title = | newspaper =hindustantimes New Delhi/Metro | page =1 | year =2012 | date =November 22, 2012 | url =http://www.hindustantimes.com }}</ref> ਅਗਲੇ ਹੀ ਦਿਨ [[ਦੈਨਿਕ ਜਗਰਨ]] ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਤੋਂ ਇਹ ਖਬਰ ਆਈ ਕਿ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ [[ਕਾਂਗਰਸ]] ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਅਜਮਲ ਕਸਾਬ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਾ ਬਿਆਨ ਦੇਕੇ [[ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰਾਲਾ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ|ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ]] ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੁਮਾਰ ਸ਼ਿੰਦੇ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸੀਆਂ ਦੀ ਨਰਾਜਗੀ ਮੁੱਲ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1987]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2012]] mcknzhe9eds2uey6tmkay5cjyp4u0s0 840261 840260 2026-05-30T10:28:40Z Gurtej Chauhan 27423 840261 wikitext text/x-wiki {{Infobox criminal | birth_name = ਮੁਹੰਮਦ ਅਜਮਲ ਆਮਿਰ ਕਸਾਬ | native_name = | image_name = Mohammed Ajmal Kasab.jpg | image_caption = ਅਜਮਲ ਕਸਾਬ ਛਤਰਪਤੀ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਟਰਮਿਨਸ ਵਿੱਚ | birth_date = {{Birth date|df=yes|1987|7|13}} | birth_place = ਫਰੀਦਕੋਟ, [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] | death_date = {{Death date and age|df=yes|2012|11|21|1987|7|13}} | death_place = ਯੇਰਵੜਾ ਜੇਲ, [[ਪੁਣੇ]], [[ਭਾਰਤ]] | death_cause = ਫਾਂਸੀ | nationality = ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ | motive = ਇਸਲਾਮੀ ਕੱਟੜਵਾਦ | conviction = {{plainlist| * ਕਤਲ * ਸਾਜ਼ਿਸ਼ * ਭਾਰਤ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗ ਛੇੜਨਾ * ਵਿਸਫੋਟਕ ਰੱਖਣਾ }} | conviction_penalty = [[ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ]] | native_name_lang = ur | known_for = [[2008 ਮੁੰਬਈ ਹਮਲਾ]] }} '''ਅਜਮਲ ਕਸਾਬ''' (ਪੂਰਾ ਨਾਮ: ਮੁਹੰਮਦ ਅਜਮਲ ਆਮਿਰ ਕਸਾਬ, [[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਉਰਦੂ]]/[[ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬੀ]]: محمد اجمل امیر قصاب‎, ਜਨਮ: 13 ਸਤੰਬਰ 1987 ਗਰਾਮ: ਫਰੀਦਕੋਟ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ - ਫਾਂਸੀ: 21 ਨਵੰਬਰ 2012 ਯੇਰਵੜਾ ਜੇਲ੍ਹ, ਪੁਣੇ) 26/11/2008 ਨੂੰ ਤਾਜ ਹੋਟਲ [[ਮੁੰਬਈ]] ‘ਤੇ ਵੀਭਤਸ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਇਸਲਾਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਆਤੰਕਵਾਦੀ ਸੀ। ਮੁਹੰਮਦ ਆਮਿਰ ਕਸਾਬ ਉਸਦੇ ਬਾਪ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀ। ਉਹ ਕਸਾਈ ਜਾਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਮੁਸਲਿਮ ਸੀ। ਕਸਾਬ (قصاب‎) ਸ਼ਬਦ [[ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਮਤਲੱਬ ਕਸਾਈ ਜਾਂ ਪਸ਼ੁਆਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਧਾਰਣਤਾ ਲੋਗਬਾਗ ਉਸਨੂੰ ਅਜਮਲ ਕਸਾਬ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਸਨ।<ref name="Terrorist">{{cite web | url=http://punjabitribuneonline.com/2012/11/%E0%A8%85%E0%A8%9C%E0%A8%AE%E0%A8%B2-%E0%A8%95%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%AC-%E0%A8%A8%E0%A9%82%E0%A9%B0-%E0%A8%AA%E0%A9%81%E0%A8%A3%E0%A9%87-%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E0%A8%9C%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%8D/ | title=ਅਜਮਲ ਕਸਾਬ ਨੂੰ ਪੁਣੇ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ | publisher=[[ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]] | date=ਨਵੰਬਰ - 21 - 2012 | accessdate=ਨਵੰਬਰ 23, 2012 | author=ਪੀ.ਟੀ.ਆਈ}}</ref><ref name="azam">{{cite news|title=Planned 9/11 at Taj: Caught Terrorist|url= http://www.zeenews.com/nation/2008-11-29/487150news.html|publisher=Zee News|date=29 ਨਵੰਬਰ 2008}}</ref><ref name="b-mirror">{{cite news|title='Please give me saline'|url=http://www.bangaloremirror.com/index.aspx?page=article&sectid=1&contentid=2008112920081129095627277cedee9e0&sectxslt=|publisher=Bangalore Mirror|date=29 ਨਵੰਬਰ 2008|access-date=2012-11-23|archive-date=2009-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20090302112856/http://www.bangaloremirror.com/index.aspx?page=article&sectid=1&contentid=2008112920081129095627277cedee9e0&sectxslt=|dead-url=yes}}</ref> ਕਸਾਬ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਓਕਾੜਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਥਿਤ ਫਰੀਦਕੋਟ ਪਿੰਡ ਦਾ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀ ਸੀ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਕੁੱਝ ਸਾਲ ਆਤੰਕਵਾਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ। ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਚਲਾਏ ਗਏ ਫੌਜ ਦੇ ਇੱਕ ਅਭਿਆਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਹੀ ਇੱਕ ਸਿਰਫ ਅਜਿਹਾ ਆਤੰਕੀ ਸੀ ਜੋ ਜਿੰਦਾ [[ਪੁਲਿਸ]] ਦੇ ਹੱਥੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਇਸ ਅਭਿਆਨ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਸਾਰੇ ਨੌਂ ਹੋਰ ਸਾਥੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸਨੇ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 166 ਨਿਹੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬਰਬਰਤਾਪੂਰਣ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਸਾਬ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਨਾਗਰਿਕ ਹੈ ਪਰ ਜਦੋਂ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤਾਂ ਜਨਵਰੀ 2009 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਹਾਂ ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਹੀ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀ ਹੈ।<ref name="Dawn Pakistani Newspaper">{{cite news|url=http://archives.dawn.com/archives/42931|title=Ajmal's Nationality Confirmed |publisher=Dawn (Pakistani Newspaper) |date=8 January 2009|accessdate=31 January 2012}}</ref> 3 ਮਈ 2010 ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਾਮੂਹਿਕ ਹੱਤਿਆਵਾਂ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਸਫੋਟਕ ਸਮੱਗਰੀ ਰੱਖਣ ਜਿਵੇਂ ਅਨੇਕ ਆਰੋਪਾਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਪਾਇਆ।<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8657642.stm|title=Surviving Mumbai gunman convicted over attacks|last=Irani|first=Delnaaz|date=3 May 2010|work=[[BBC News]]|accessdate=3 May 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100505141356/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8657642.stm|archivedate=5 ਮਈ 2010|deadurl=no}}</ref> 3 ਮਈ 2010 ਨੂੰ ਉਸੀ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਸਾਕਸ਼ਯਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਮੌਤ ਦੰਡ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ। 16-11-2008 ਨੂੰ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ [[ਤਾਜਮਹਲ ਪੈਲੇਸ ਐਂਡ ਟਾਵਰ|ਤਾਜ ਹੋਟਲ]] ‘ਤੇ ਹੋਏ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ 9 ਆਤੰਕਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁਲ 166 ਨਿਰਦੋਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ 4 ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਹੱਤਿਆਵਾਂਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਹੋਣਾ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਨਾਰਕੋ ਟੇਸਟ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ 80 ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਮੂਲੀਅਤ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=http://ibnlive.in.com/news/2611-bombay-hc-upholds-kasabs-death-penalty/143895-3.html|title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ|access-date=2012-11-23|archive-date=2011-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110222214710/http://ibnlive.in.com/news/2611-bombay-hc-upholds-kasabs-death-penalty/143895-3.html|dead-url=yes}} {{Cite web |url=http://ibnlive.in.com/news/2611-bombay-hc-upholds-kasabs-death-penalty/143895-3.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2012-11-23 |archive-date=2011-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110222214710/http://ibnlive.in.com/news/2611-bombay-hc-upholds-kasabs-death-penalty/143895-3.html |url-status=dead }}</ref> 21 ਫਰਵਰੀ 2011 ਨੂੰ ਮੁੰਬਈ [[ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ]] ਨੇ ਉਸਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸੱਜਿਆ ‘ਤੇ ਮੋਹਰ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/article1478204.ece|title= Kasab waged war against India: court |work=[[The Hindu]]|accessdate=22 February 2011|location=Chennai, India|date=22 February 2011}}</ref> 29 ਅਗਸਤ 2012 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਉੱਚਤਮ ਅਦਾਲਤ]] ਨੇ ਵੀ ਉਸਦੇ ਮੌਤ ਦੰਡ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/26-11-terror-attacks-case-sc-upholds-kasabs-death-sentence/994747/|title=26/11 terror attacks case: Ajmal Kasab's plea to spare life rejected by SC|newspaper=[[The Indian Express]]|date=29 August 2012|accessdate=29 August 2012}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰਾਲਾ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਤਰਸ ਮੰਗ [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਦੇ ਕੋਲ ਭਿਜਵਾਈ ਗਈ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਪ੍ਰਣਵ ਮੁਖਰਜੀ]] ਦੁਆਰਾ ਉਸਨੂੰ ਅਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ [[ਪੁਣੇ]] ਦੀ ਯੇਰਵੜਾ ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ 21 ਨਵੰਬਰ 2012 ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ: 7 ਬਜਕੇ 30 ਮਿੰਟ ਉੱਤੇ ਉਸਨੂੰ [[ਫਾਂਸੀ]] ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।<ref>{{cite web |url=http://www.mumbaivoice.com/ajmal-kasab-hanged-today-at-730-am-today |title=Ajmal Kasab hanged today at 7:30 am today |publisher=Mumbaivoice.com |date= |accessdate=21 November 2012 |archive-date=23 ਨਵੰਬਰ 2012 |archive-url=https://archive.today/20121123182355/http://www.mumbaivoice.com/ajmal-kasab-hanged-today-at-730-am-today |dead-url=yes }}</ref> == ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੇ ਵੀ ਤਰਸ ਮੰਗ ਠੁਕਰਾਈ == ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਲਾਇਕ ਇਹ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ 26/11 ਨੂੰ ਹੋਏ ਮੁਂਬਈ ਹਮਲੇ ਦੇ ਆਰੋਪੀ ਅਜਮਲ ਕਸਾਬ ਦੀ ਤਰਸ ਮੰਗ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਪ੍ਰਣਵ ਮੁਖਰਜੀ ਨੇ ਖਾਰਿਜ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਅਜਮਾਲ ਕਸਾਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਸ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਆਤੰਕੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਕੇ ਤਾਜ ਹੋਟਲ ‘ਤੇ ਆਤੰਕੀ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਅੰਜਾਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। 26 ਨਵੰਬਰ 2008 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅਜਮਲ ਕਸਾਬ ਅਤੇ ਨੌਂ ਹੋਰ ਆਤੰਕਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਮੁਂਬਈ ਦੇ ਦੋ ਹੋਟਲਾਂ, ਛਤਰਪਤੀ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ, ਇੱਕ ਹਸਪਤਾਲ, ਲਯੋਪੋਲਡ ਕੈਫੇ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਸਥਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਹਮਲੀਆਂ ਵਿੱਚ 166 ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ 300 ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਜਖਮੀ ਹੋਏ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਵਲੋਂ ਹੋਈ ਮੁੱਠਭੇੜ ਵਿੱਚ 9 ਆਤੰਕੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਜਮਲ ਕਸਾਬ ਜਿੰਦਾ ਫੜਿਆ ਗਿਆ। ਮਈ 2010 ਵਿੱਚ ਅਜਮਲ ਕਸਾਬ ਨੂੰ ਮੁਂਬਈ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਸੀ। ਕਸਾਬ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਦੰਡ ਸੰਹਿਤਾ ਦੀ ਚਾਰ ਧਾਰਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਫਾਂਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਧਾਰਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਉਮਰਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਮੁਨਸਫ਼ ਟਹਿਲਾਇਨੀ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਸਾਬ ਇੱਕ ਕਿਲਿੰਗ ਮਸ਼ੀਨ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਉਸਦੇ ਖਿਲਾਫ ਮੌਤ ਦੀ ਸੱਜਿਆ ਨਹੀਂ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੀ ਉਠ ਜਾਵੇਗਾ। ਕਸਾਬ ਨੂੰ ਹੱਤਿਆ, ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਸਾਜਿਸ਼ ਰਚਣ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਲੜਾਈ ਛੇੜਨੇ ਅਤੇ ਆਪਰਾਧਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਨਿਰੋਧਕ ਕਨੂੰਨ ਦੇ ਤਹਿਤ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 3 ਮਈ 2010 ਨੂੰ ਮੁੰਬਈ ਦੀ ਆਰਥਰ ਰੋਡ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਕਸਾਬ ‘ਤੇ ਲੱਗੇ 86 ਆਰੋਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 83 ਆਰੋਪਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਪਾਇਆ ਸੀ। ਅਜਮਲ ਕਸਾਬ ਨੇ ਸਿਤੰਬਰ 2012 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਕੋਲ ਤਰਸ ਮੰਗ ਭੇਜੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 29 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਸੁਪ੍ਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਵੀ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਰੇਇਰ ਦੱਸਕੇ ਕਸਾਬ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ‘ਤੇ ਮੋਹਰ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਜਸਟਿਸ ਆਫਤਾਬ ਆਲਮ ਅਤੇ ਸੀ0 ਦੇ0 ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੇ ਮੁੰਬਈ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਫੜੇ ਗਏ ਇੱਕ ਸਿਰਫ ਜਿੰਦਾ ਆਤੰਕੀ ਕਸਾਬ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਜਾਂ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਕੋਈ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀਰੋ ਅਤੇ ਦੇਸਭਗਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਦੱਸਦਾ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਕੋਰਟ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕਸਾਬ ਲਈ ਫਾਂਸੀ ਹੀ ਇੱਕ ਮਾਤਰ ਸਜ਼ਾ ਹੈ। == ਫ਼ਾਂਸੀ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਵਿੱਚ ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਭਾਗੀਦਾਰ ਨਹੀਂ == [[ਐਨ ਡੀ ਟੀਵੀ ਇੰਡੀਆ]] ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ [[ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੁਮਾਰ ਸ਼ਿੰਦੇ]] ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਅਜਮਲ ਕਸਾਬ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਇੰਨਾ ਗੁਪਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੈਬਨਿਟ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੈਂਬਰ ਨੂੰ ਇਸਦੀ ਭਿਣਕ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਲੱਗਣ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਡਾ:ਮਨਮੋਹਣ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ ਵੀ [[ਟੈਲੀਵਿਯਨ]] ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਵਲੋਂ ਇਸਦਾ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ। ਯੂਪੀਏ ਪ੍ਰੇਸੀਡੇਂਟ [[ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ]] ਦਾ ਇਸ ਫ਼ੈਸਲਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਯੋਗਦਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref>{{cite news |PM came to know through TV:Shinde last = | first = | author-link = | last2 = | first2 = | author2-link = | title = | newspaper =hindustantimes New Delhi/Metro | page =1 | year =2012 | date =November 22, 2012 | url =http://www.hindustantimes.com }}</ref> ਅਗਲੇ ਹੀ ਦਿਨ [[ਦੈਨਿਕ ਜਗਰਨ]] ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਤੋਂ ਇਹ ਖਬਰ ਆਈ ਕਿ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ [[ਕਾਂਗਰਸ]] ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਅਜਮਲ ਕਸਾਬ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਾ ਬਿਆਨ ਦੇਕੇ [[ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰਾਲਾ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ|ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ]] ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੁਮਾਰ ਸ਼ਿੰਦੇ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸੀਆਂ ਦੀ ਨਰਾਜਗੀ ਮੁੱਲ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1987]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2012]] i3cledoz08mfwoyz8a0ukfy4mvfhuu3 840262 840261 2026-05-30T10:35:15Z Gurtej Chauhan 27423 /* ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੇ ਵੀ ਤਰਸ ਮੰਗ ਠੁਕਰਾਈ */ 840262 wikitext text/x-wiki {{Infobox criminal | birth_name = ਮੁਹੰਮਦ ਅਜਮਲ ਆਮਿਰ ਕਸਾਬ | native_name = | image_name = Mohammed Ajmal Kasab.jpg | image_caption = ਅਜਮਲ ਕਸਾਬ ਛਤਰਪਤੀ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਟਰਮਿਨਸ ਵਿੱਚ | birth_date = {{Birth date|df=yes|1987|7|13}} | birth_place = ਫਰੀਦਕੋਟ, [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] | death_date = {{Death date and age|df=yes|2012|11|21|1987|7|13}} | death_place = ਯੇਰਵੜਾ ਜੇਲ, [[ਪੁਣੇ]], [[ਭਾਰਤ]] | death_cause = ਫਾਂਸੀ | nationality = ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ | motive = ਇਸਲਾਮੀ ਕੱਟੜਵਾਦ | conviction = {{plainlist| * ਕਤਲ * ਸਾਜ਼ਿਸ਼ * ਭਾਰਤ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗ ਛੇੜਨਾ * ਵਿਸਫੋਟਕ ਰੱਖਣਾ }} | conviction_penalty = [[ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ]] | native_name_lang = ur | known_for = [[2008 ਮੁੰਬਈ ਹਮਲਾ]] }} '''ਅਜਮਲ ਕਸਾਬ''' (ਪੂਰਾ ਨਾਮ: ਮੁਹੰਮਦ ਅਜਮਲ ਆਮਿਰ ਕਸਾਬ, [[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਉਰਦੂ]]/[[ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬੀ]]: محمد اجمل امیر قصاب‎, ਜਨਮ: 13 ਸਤੰਬਰ 1987 ਗਰਾਮ: ਫਰੀਦਕੋਟ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ - ਫਾਂਸੀ: 21 ਨਵੰਬਰ 2012 ਯੇਰਵੜਾ ਜੇਲ੍ਹ, ਪੁਣੇ) 26/11/2008 ਨੂੰ ਤਾਜ ਹੋਟਲ [[ਮੁੰਬਈ]] ‘ਤੇ ਵੀਭਤਸ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਇਸਲਾਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਆਤੰਕਵਾਦੀ ਸੀ। ਮੁਹੰਮਦ ਆਮਿਰ ਕਸਾਬ ਉਸਦੇ ਬਾਪ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀ। ਉਹ ਕਸਾਈ ਜਾਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਮੁਸਲਿਮ ਸੀ। ਕਸਾਬ (قصاب‎) ਸ਼ਬਦ [[ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਮਤਲੱਬ ਕਸਾਈ ਜਾਂ ਪਸ਼ੁਆਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਧਾਰਣਤਾ ਲੋਗਬਾਗ ਉਸਨੂੰ ਅਜਮਲ ਕਸਾਬ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਸਨ।<ref name="Terrorist">{{cite web | url=http://punjabitribuneonline.com/2012/11/%E0%A8%85%E0%A8%9C%E0%A8%AE%E0%A8%B2-%E0%A8%95%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%AC-%E0%A8%A8%E0%A9%82%E0%A9%B0-%E0%A8%AA%E0%A9%81%E0%A8%A3%E0%A9%87-%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E0%A8%9C%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%8D/ | title=ਅਜਮਲ ਕਸਾਬ ਨੂੰ ਪੁਣੇ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ | publisher=[[ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]] | date=ਨਵੰਬਰ - 21 - 2012 | accessdate=ਨਵੰਬਰ 23, 2012 | author=ਪੀ.ਟੀ.ਆਈ}}</ref><ref name="azam">{{cite news|title=Planned 9/11 at Taj: Caught Terrorist|url= http://www.zeenews.com/nation/2008-11-29/487150news.html|publisher=Zee News|date=29 ਨਵੰਬਰ 2008}}</ref><ref name="b-mirror">{{cite news|title='Please give me saline'|url=http://www.bangaloremirror.com/index.aspx?page=article&sectid=1&contentid=2008112920081129095627277cedee9e0&sectxslt=|publisher=Bangalore Mirror|date=29 ਨਵੰਬਰ 2008|access-date=2012-11-23|archive-date=2009-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20090302112856/http://www.bangaloremirror.com/index.aspx?page=article&sectid=1&contentid=2008112920081129095627277cedee9e0&sectxslt=|dead-url=yes}}</ref> ਕਸਾਬ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਓਕਾੜਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਥਿਤ ਫਰੀਦਕੋਟ ਪਿੰਡ ਦਾ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀ ਸੀ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਕੁੱਝ ਸਾਲ ਆਤੰਕਵਾਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ। ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਚਲਾਏ ਗਏ ਫੌਜ ਦੇ ਇੱਕ ਅਭਿਆਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਹੀ ਇੱਕ ਸਿਰਫ ਅਜਿਹਾ ਆਤੰਕੀ ਸੀ ਜੋ ਜਿੰਦਾ [[ਪੁਲਿਸ]] ਦੇ ਹੱਥੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਇਸ ਅਭਿਆਨ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਸਾਰੇ ਨੌਂ ਹੋਰ ਸਾਥੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸਨੇ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 166 ਨਿਹੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬਰਬਰਤਾਪੂਰਣ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਸਾਬ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਨਾਗਰਿਕ ਹੈ ਪਰ ਜਦੋਂ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤਾਂ ਜਨਵਰੀ 2009 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਹਾਂ ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਹੀ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀ ਹੈ।<ref name="Dawn Pakistani Newspaper">{{cite news|url=http://archives.dawn.com/archives/42931|title=Ajmal's Nationality Confirmed |publisher=Dawn (Pakistani Newspaper) |date=8 January 2009|accessdate=31 January 2012}}</ref> 3 ਮਈ 2010 ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਾਮੂਹਿਕ ਹੱਤਿਆਵਾਂ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਸਫੋਟਕ ਸਮੱਗਰੀ ਰੱਖਣ ਜਿਵੇਂ ਅਨੇਕ ਆਰੋਪਾਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਪਾਇਆ।<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8657642.stm|title=Surviving Mumbai gunman convicted over attacks|last=Irani|first=Delnaaz|date=3 May 2010|work=[[BBC News]]|accessdate=3 May 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100505141356/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8657642.stm|archivedate=5 ਮਈ 2010|deadurl=no}}</ref> 3 ਮਈ 2010 ਨੂੰ ਉਸੀ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਸਾਕਸ਼ਯਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਮੌਤ ਦੰਡ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ। 16-11-2008 ਨੂੰ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ [[ਤਾਜਮਹਲ ਪੈਲੇਸ ਐਂਡ ਟਾਵਰ|ਤਾਜ ਹੋਟਲ]] ‘ਤੇ ਹੋਏ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ 9 ਆਤੰਕਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁਲ 166 ਨਿਰਦੋਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ 4 ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਹੱਤਿਆਵਾਂਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਹੋਣਾ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਨਾਰਕੋ ਟੇਸਟ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ 80 ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਮੂਲੀਅਤ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=http://ibnlive.in.com/news/2611-bombay-hc-upholds-kasabs-death-penalty/143895-3.html|title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ|access-date=2012-11-23|archive-date=2011-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110222214710/http://ibnlive.in.com/news/2611-bombay-hc-upholds-kasabs-death-penalty/143895-3.html|dead-url=yes}} {{Cite web |url=http://ibnlive.in.com/news/2611-bombay-hc-upholds-kasabs-death-penalty/143895-3.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2012-11-23 |archive-date=2011-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110222214710/http://ibnlive.in.com/news/2611-bombay-hc-upholds-kasabs-death-penalty/143895-3.html |url-status=dead }}</ref> 21 ਫਰਵਰੀ 2011 ਨੂੰ ਮੁੰਬਈ [[ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ]] ਨੇ ਉਸਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸੱਜਿਆ ‘ਤੇ ਮੋਹਰ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/article1478204.ece|title= Kasab waged war against India: court |work=[[The Hindu]]|accessdate=22 February 2011|location=Chennai, India|date=22 February 2011}}</ref> 29 ਅਗਸਤ 2012 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਉੱਚਤਮ ਅਦਾਲਤ]] ਨੇ ਵੀ ਉਸਦੇ ਮੌਤ ਦੰਡ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/26-11-terror-attacks-case-sc-upholds-kasabs-death-sentence/994747/|title=26/11 terror attacks case: Ajmal Kasab's plea to spare life rejected by SC|newspaper=[[The Indian Express]]|date=29 August 2012|accessdate=29 August 2012}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰਾਲਾ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਤਰਸ ਮੰਗ [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਦੇ ਕੋਲ ਭਿਜਵਾਈ ਗਈ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਪ੍ਰਣਵ ਮੁਖਰਜੀ]] ਦੁਆਰਾ ਉਸਨੂੰ ਅਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ [[ਪੁਣੇ]] ਦੀ ਯੇਰਵੜਾ ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ 21 ਨਵੰਬਰ 2012 ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ: 7 ਬਜਕੇ 30 ਮਿੰਟ ਉੱਤੇ ਉਸਨੂੰ [[ਫਾਂਸੀ]] ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।<ref>{{cite web |url=http://www.mumbaivoice.com/ajmal-kasab-hanged-today-at-730-am-today |title=Ajmal Kasab hanged today at 7:30 am today |publisher=Mumbaivoice.com |date= |accessdate=21 November 2012 |archive-date=23 ਨਵੰਬਰ 2012 |archive-url=https://archive.today/20121123182355/http://www.mumbaivoice.com/ajmal-kasab-hanged-today-at-730-am-today |dead-url=yes }}</ref> == ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੇ ਵੀ ਤਰਸ ਮੰਗ ਠੁਕਰਾਈ == ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਲਾਇਕ ਇਹ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ 26/11 ਨੂੰ ਹੋਏ ਮੁਂਬਈ ਹਮਲੇ ਦੇ ਆਰੋਪੀ ਅਜਮਲ ਕਸਾਬ ਦੀ ਤਰਸ ਮੰਗ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਪ੍ਰਣਵ ਮੁਖਰਜੀ ਨੇ ਖਾਰਿਜ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਅਜਮਲ ਕਸਾਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਸ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਆਤੰਕੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਕੇ ਤਾਜ ਹੋਟਲ ‘ਤੇ ਆਤੰਕੀ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਅੰਜਾਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। 26 ਨਵੰਬਰ 2008 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅਜਮਲ ਕਸਾਬ ਅਤੇ ਨੌਂ ਹੋਰ ਆਤੰਕਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਮੁਂਬਈ ਦੇ ਦੋ ਹੋਟਲਾਂ, ਛਤਰਪਤੀ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ, ਇੱਕ ਹਸਪਤਾਲ, ਲਯੋਪੋਲਡ ਕੈਫੇ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਸਥਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਹਮਲੀਆਂ ਵਿੱਚ 166 ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ 300 ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਜਖਮੀ ਹੋਏ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਵਲੋਂ ਹੋਈ ਮੁੱਠਭੇੜ ਵਿੱਚ 9 ਆਤੰਕੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਜਮਲ ਕਸਾਬ ਜਿੰਦਾ ਫੜਿਆ ਗਿਆ। ਮਈ 2010 ਵਿੱਚ ਅਜਮਲ ਕਸਾਬ ਨੂੰ ਮੁਂਬਈ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਸੀ। ਕਸਾਬ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਦੰਡ ਸੰਹਿਤਾ ਦੀ ਚਾਰ ਧਾਰਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਫਾਂਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਧਾਰਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਉਮਰਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਮੁਨਸਫ਼ ਟਹਿਲਾਇਨੀ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਸਾਬ ਇੱਕ ਕਿਲਿੰਗ ਮਸ਼ੀਨ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਉਸਦੇ ਖਿਲਾਫ ਮੌਤ ਦੀ ਸੱਜਿਆ ਨਹੀਂ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੀ ਉਠ ਜਾਵੇਗਾ। ਕਸਾਬ ਨੂੰ ਹੱਤਿਆ, ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਸਾਜਿਸ਼ ਰਚਣ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਲੜਾਈ ਛੇੜਨੇ ਅਤੇ ਆਪਰਾਧਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਨਿਰੋਧਕ ਕਨੂੰਨ ਦੇ ਤਹਿਤ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 3 ਮਈ 2010 ਨੂੰ ਮੁੰਬਈ ਦੀ ਆਰਥਰ ਰੋਡ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਕਸਾਬ ‘ਤੇ ਲੱਗੇ 86 ਆਰੋਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 83 ਆਰੋਪਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਪਾਇਆ ਸੀ। ਅਜਮਲ ਕਸਾਬ ਨੇ ਸਿਤੰਬਰ 2012 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਕੋਲ ਤਰਸ ਮੰਗ ਭੇਜੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 29 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਸੁਪ੍ਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਵੀ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਰੇਇਰ ਦੱਸਕੇ ਕਸਾਬ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ‘ਤੇ ਮੋਹਰ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਜਸਟਿਸ ਆਫਤਾਬ ਆਲਮ ਅਤੇ ਸੀ0 ਦੇ0 ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੇ ਮੁੰਬਈ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਫੜੇ ਗਏ ਇੱਕ ਸਿਰਫ ਜਿੰਦਾ ਆਤੰਕੀ ਕਸਾਬ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਜਾਂ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਕੋਈ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀਰੋ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਦੱਸਦਾ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਕੋਰਟ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕਸਾਬ ਲਈ ਫਾਂਸੀ ਹੀ ਇੱਕ ਮਾਤਰ ਸਜ਼ਾ ਹੈ। == ਫ਼ਾਂਸੀ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਵਿੱਚ ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਭਾਗੀਦਾਰ ਨਹੀਂ == [[ਐਨ ਡੀ ਟੀਵੀ ਇੰਡੀਆ]] ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ [[ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੁਮਾਰ ਸ਼ਿੰਦੇ]] ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਅਜਮਲ ਕਸਾਬ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਇੰਨਾ ਗੁਪਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੈਬਨਿਟ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੈਂਬਰ ਨੂੰ ਇਸਦੀ ਭਿਣਕ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਲੱਗਣ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਡਾ:ਮਨਮੋਹਣ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ ਵੀ [[ਟੈਲੀਵਿਯਨ]] ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਵਲੋਂ ਇਸਦਾ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ। ਯੂਪੀਏ ਪ੍ਰੇਸੀਡੇਂਟ [[ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ]] ਦਾ ਇਸ ਫ਼ੈਸਲਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਯੋਗਦਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref>{{cite news |PM came to know through TV:Shinde last = | first = | author-link = | last2 = | first2 = | author2-link = | title = | newspaper =hindustantimes New Delhi/Metro | page =1 | year =2012 | date =November 22, 2012 | url =http://www.hindustantimes.com }}</ref> ਅਗਲੇ ਹੀ ਦਿਨ [[ਦੈਨਿਕ ਜਗਰਨ]] ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਤੋਂ ਇਹ ਖਬਰ ਆਈ ਕਿ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ [[ਕਾਂਗਰਸ]] ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਅਜਮਲ ਕਸਾਬ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਾ ਬਿਆਨ ਦੇਕੇ [[ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰਾਲਾ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ|ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ]] ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੁਮਾਰ ਸ਼ਿੰਦੇ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸੀਆਂ ਦੀ ਨਰਾਜਗੀ ਮੁੱਲ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1987]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2012]] p2uunaal6g7ba5vm7k6t449vridlb4v 0 17424 840178 544483 2026-05-29T19:14:27Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840178 wikitext text/x-wiki [[File:Dante Gabriel Rossetti - Proserpine.JPG|thumb|"ਪਰਸੈਫਨੀ" (1874). ਦਾਂਤੇ ਗੈਬ੍ਰੀਅਲ ਰੋਸੈੱਟੀ, ਮਿਆਰੀ ਨਾਰੀ ਸੁੰਦਰਤਾ 'ਸੁਹੱਪਣ'। ਟੇਟ ਗੈਲਰੀ, ਲੰਡਨ]] '''ਸੁਹਜਵਾਦ''' (ਜਾਂ ਸੁਹਜਾਤਮਕ ਅੰਦੋਲਨ) ਇੱਕ ਕਲਾ ਅੰਦੋਲਨ ਹੈ ਜੋ [[ਸਾਹਿਤ]], [[ਕਲਾ]], [[ਸੰਗੀਤ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਲਾਵਾਂ ਲਈ ਸਮਾਜਕ - ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸੁਹਜਾਤਮਕ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦੇਣ ਦਾ ਸਮਰਥਕ ਹੈ।<ref>{{cite book |first=Paul|last=Fargis|title=The New York Public Library Desk Reference - 3rd Edition|url=https://archive.org/details/newyorkpubliclib00paul_0|year=1998|publisher=Macmillan General Reference|pages=[https://archive.org/details/newyorkpubliclib00paul_0/page/261 261]|isbn=0-02-862169-7}}</ref><ref>Denney, Colleen. [http://books.google.com/books?id=RvTZrnmy5RoC&pg=PA38&lpg=PA38&dq=%22Aesthetic+movement%22+swinburne&source=bl&ots=fQGt-5H3y4&sig=Ir3QCh29f7c926rkx620LbcB5fs&hl=en&ei=7kjKSuy9BNDdlAebobGSAw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1#v=onepage&q=%22Aesthetic%20movement%22%20swinburne&f=false "At the Temple of Art: the Grosvenor Gallery, 1877-1890"], Issue 1165, p. 38, Fairleigh Dickinson University Press, 2000 ISBN 0-8386-3850-3</ref> ਇਹ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੀ, ਲੇਕਿਨ ਸਮਕਾਲੀ ਆਲੋਚਕ ਵੀ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਮਿਸਾਲ ਲਈ, ਹੇਰੋਲਡ ਬਲੂਮ, ਜਿਸਨੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਥੋਪਣ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ​​ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਸਲਾ ਮਾਨਵਿਕੀ ਵਿਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੀ ਸਦੀ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == *[[ਅਮਰੀਕੀ ਪ੍ਰਭਾਵਵਾਦ‎]] *[[ਅਭਿਵਿਅੰਜਨਾਵਾਦ]] *[[ਪ੍ਰਭਾਵਵਾਦ]] *[[ਅਮੂਰਤ ਕਲਾ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਲਾ ਅੰਦੋਲਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਧੁਨਿਕ ਕਲਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸ]] gpcf46uc5uoqjg2doaayw1ifey55dsd 0 19259 840185 686699 2026-05-29T19:32:57Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840185 wikitext text/x-wiki {{Infobox award | name = ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ | current_awards = 95ਵੇਂ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ | image = Academy Award trophy.png | alt = | caption = ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ ਆਫ਼ ਮੈਰਿਟ<br/>(ਆਸਕਰ ਮੂਰਤੀ) | awarded_for = ''ਅਮਰੀਕੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮਤਾ'' | presenter = ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰ ਆਰਟਸ ਐਂਡ ਸਾਇੰਸਿਜ਼ | country = ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ | year = {{Start date and age|1929|5|16}} | network = [[ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ ਪ੍ਰਸਾਰਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਪ੍ਰਸਾਰਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] | website = {{URL|https://www.oscars.org/oscars}} }} '''ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ''' ਜਾਂ '''ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ''', ਜਿਸਨੂੰ '''ਆਸਕਰ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,<ref>{{cite news |url=https://thewrap.com/ampas-drops-85th-academy-awards-now-its-just-oscars-78211/ |title=AMPAS Drops '85th Academy Awards' – Now It's Just 'The Oscars' |date=February 19, 2013 |work=[[TheWrap]] |access-date=April 9, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160803081821/https://www.thewrap.com/ampas-drops-85th-academy-awards-now-its-just-oscars-78211/ |archive-date=August 3, 2016 |url-access=subscription}}</ref> ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਲਈ ਕਲਾਤਮਕ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਯੋਗਤਾ ਲਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰ ਆਰਟਸ ਐਂਡ ਸਾਇੰਸਜ਼ (AMPAS) ਦੁਆਰਾ ਅਕੈਡਮੀ ਦੀ ਵੋਟਿੰਗ ਸਦੱਸਤਾ ਦੁਆਰਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਿਨੇਮੈਟਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮਤਾ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਸਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/oscars-2020-what-1917-pga-win-parasite-sag-win-means-best-picture-1271371/ |title=Oscars: What the '1917' PGA Win and 'Parasite' SAG Win Mean for Best Picture |work=[[The Hollywood Reporter]] |last=Feinberg |first=Scott |date=January 20, 2020 |access-date=February 5, 2023 |archive-date=January 11, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111050650/https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/oscars-2020-what-1917-pga-win-parasite-sag-win-means-best-picture-1271371/ |url-status=live }}</ref> ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨੋਰੰਜਨ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਕਾਰੀ, ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/arts-entertainment/2021/04/16/oscars-academy-award-significance/ |title=Why do the Oscars matter? |newspaper=[[The Washington Post]] |first=Sonia |last=Rao |date=April 16, 2021 |access-date=May 12, 2021 |url-access=subscription |archive-date=May 19, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210519035043/https://www.washingtonpost.com/arts-entertainment/2021/04/16/oscars-academy-award-significance/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Vega |first=Nicolas |title=The Oscar statuette is the most prestigious prize in Hollywood—here's why it's only worth $1 |publisher=[[CNBC]] |date=March 26, 2022 |url=https://www.cnbc.com/2022/03/26/why-oscar-statuettes-are-only-worth-1-dollar.html |access-date=April 5, 2022 |archive-date=April 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405020231/https://www.cnbc.com/2022/03/26/why-oscar-statuettes-are-only-worth-1-dollar.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=What are the Oscars and Baftas and what's the difference? |publisher=[[BBC Online|BBC]] |date=February 26, 2017 |url=https://www.bbc.co.uk/newsround/25761294 |access-date=April 5, 2022 |archive-date=April 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405193758/https://www.bbc.co.uk/newsround/25761294 |url-status=live }}</ref> ਆਸਕਰ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਆਰਟ ਡੇਕੋ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਨਾਈਟ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite news |last=Nichols |first=Chris |title=Meet George Stanley, Sculptor of the Academy Award |url=https://www.lamag.com/askchris/meet-george-stanley-sculptor-of-the-academy-award/ |access-date=November 6, 2017 |work=[[Los Angeles (magazine)|Los Angeles Magazine]] |date=February 25, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107014733/https://www.lamag.com/askchris/meet-george-stanley-sculptor-of-the-academy-award/ |archive-date=November 7, 2017 |url-status=live}}</ref> ਮੁੱਖ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਇੱਕ ਲਾਈਵ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਸਮਾਰੋਹ ਦੌਰਾਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫਰਵਰੀ ਜਾਂ ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸਮਾਰੋਹ ਹੈ।<ref name="history"/> [[ਪਹਿਲੇ ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ]] 1929 ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ,<ref>{{cite magazine |url=https://ew.com/article/1999/05/14/birth-oscar/ |title=The Birth of Oscar |first=Andrew |last=Essex |magazine=[[Entertainment Weekly]] |date=May 14, 1999 |access-date=March 2, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131111215005/https://ew.com/article/1999/05/14/birth-oscar/ |archive-date=November 11, 2013}}</ref> 1930 ਵਿੱਚ [[ਦੂਜੇ ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ|ਦੂਜਾ ਸਮਾਰੋਹ]] ਰੇਡੀਓ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਹਿਲਾ ਸਮਾਰੋਹ ਸੀ, ਅਤੇ [[25ਵੇਂ ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ|1953 ਦਾ ਸਮਾਰੋਹ]] ਪਹਿਲਾ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀ।<ref name="history"/> ਇਹ ਚਾਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਾਲਾਨਾ ਅਮਰੀਕੀ ਮਨੋਰੰਜਨ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਵੀ ਹੈ; ਇਸਦੇ ਬਰਾਬਰ - ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲਈ ਐਮੀ ਅਵਾਰਡ, ਥੀਏਟਰ ਲਈ ਟੋਨੀ ਅਵਾਰਡ, ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਲਈ [[ਗ੍ਰੈਮੀ ਅਵਾਰਡ]] - ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।<ref>{{cite web |url=https://www.paleycenter.org/p-the-mightiest-of-all-award-shows-the-academy-awards-2/ |title=The Lure of Oscar: A Look at the Mightiest of All Award Shows, the Academy Awards |last=Monush |first=Barry |publisher=[[Paley Center for Media]] |date=February 9, 2012 |access-date=October 29, 2019 |archive-date=November 16, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201116212309/https://www.paleycenter.org/perspectives/hide-from-left-nav/p-the-mightiest-of-all-award-shows-the-academy-awards-2/ |url-status=live}}</ref> ==ਨੋਟ== {{notelist}} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ== * Brokaw, Lauren (2010). [https://web.archive.org/web/20100307140008/http://thedailytruffle.com/2010/03/oscar-week-parties-the-weekly-juice-oscar-edition/ "Wanna see an Academy Awards invite? We got it along with all the major annual events surrounding the Oscars"]. Los Angeles: ''The Daily Truffle''. * {{cite book |last=Cotte |first=Oliver |title=Secrets of Oscar-winning animation: Behind the scenes of 13 classic short animations |url=https://archive.org/details/secretsofoscarwi0000cott_r6f8 |year=2007 |publisher=Focal Press |isbn=978-0-240-52070-4}} * {{cite book |last1=Fischer |first1=Erika J |title=The inauguration of "Oscar": sketches and documents from the early years of the Hollywood Academy of Motion Picture Arts and Sciences and the Academy Awards, 1927–1930 |url=https://archive.org/details/inaugurationofos0000fisc |date=1988 |publisher=[[K. G. Saur Verlag]] |location=[[Munich]] |isbn=978-3-598-10753-5 |language=English |oclc=925086635}} <!-- German-language book review of the book; below reflist template, so it renders below the navigational templates <ref>{{cite journal|last=Jung|first=Uli|date=November 25, 1989|title=Fischer, Erika J.: The Inauguration of 'Oscar'|url=https://mediarep.org/bitstream/handle/doc/11500/MEDREZ_1989_4_495_Jung_.pdf?sequence=4&isAllowed=y|language=de|journal=Medienwissenschaft: Rezensionen|volume=6|issue=4|pages=495–497|doi=10.17192/ep1989.4.6134|issn=0176-4241}}</ref> ---> * {{cite book |last1=Kinn |first1=Gail |last2=Piazza |first2=Jim |title=The Academy Awards: The Complete History of Oscar |year=2002 |publisher=Black Dog & Leventhal Publishers |isbn=978-1-57912-240-9}} * {{cite book |last=Levy |first=Emanuel |title=All About Oscar: The History and Politics of the Academy Awards |year=2003 |publisher=Burns & Oates |isbn=978-0-8264-1452-6}} * Wright, Jon (2007). ''The Lunacy of Oscar: The Problems with Hollywood's Biggest Night''. Thomas Publishing, Inc. ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Commons category|Academy Awards|ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ}} <!-- Please do not list any more fan sites here as per [[WP:NOT]] --> * {{Official website|oscars.org/}} * {{Twitter|TheAcademy|The Oscars}} * {{YouTube|user=Oscars|The Oscars}} * {{IMDb event|0000003|Academy Awards}} * [https://www.oscars.org/oscars/awards-databases-0 Official Academy Awards Database] (searchable) [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਨਾਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ]] 2komf8wlj1x5uzp8cgnwucvm4h5klnu 0 20678 840173 762015 2026-05-29T16:41:36Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Music" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1351792467|Madan Gopal Singh]]" 840173 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist |name = ਮਦਨ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ |background = |image = Madan Gopal Singh.jpg |caption = |image_size = |birth_name = |birth_place = ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ |birth_date = 1950 |death_date = |origin = |genre = [[Punjabi people|ਪੰਜਾਬੀ]], [[ਸੂਫ਼ੀ]], |instrument = |occupation = |years_active = |label = |associated_acts = |website = |current_members = |past_members = }} '''ਮਦਨ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ''' (ਜਨਮ:1950, [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]]) ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ, ਗਾਇਕ, ਗੀਤਕਾਰ, ਐਕਟਰ, ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ, ਫਿਲਮ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਰੂਮੀ, ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ, ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ ਅਤੇ ਬੁੱਲੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਕੰਪੋਜ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗਾਇਆ ਹੈ। [[ਬਰਤੋਲਤ ਬ੍ਰੈਖਤ]], ਲੋਰਕਾ ਅਤੇ ਜਾਨ ਲੇਨਨ ਵਰਗੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਗਾਇਆ ਹੈ। {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫਿਲਮਾਂ]] == ਸੰਗੀਤ == ਮਦਨ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰੂਮੀ, ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ, ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ ਅਤੇ ਬੁੱਲੇ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਕਲਾਮਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਬਰਟੋਲਟ ਬਰੇਕਟ, [[ਫੇਦੇਰੀਕੋ ਗਾਰਸੀਆ ਲੋਰਕਾ|ਫੈਡਰਿਕੋ ਗਾਰਸੀਆ ਲੋਰਕਾ]] ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ [[ਜਾਨ ਲੈਨਨ|ਜੌਨ ਲੈਨਨ]] ਵਰਗੇ ਸਮਕਾਲੀ ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਜਿਸ ਦਾ ਉਸ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ-ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਵੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=A Wonder Called Dr. Madan Gopal » IndiEarth – Blog |url=http://blog.indiearth.com/a-wonder-called-dr-madan-gopal/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20131110130442/http://blog.indiearth.com/a-wonder-called-dr-madan-gopal/ |archive-date=2013-11-10 |access-date=2024-12-27}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਕੁਮਾਰ ਸ਼ਾਹਨੀ|ਕੁਮਾਰ ਸ਼ਹਾਨੀ]] ਦੀ 'ਕਸ੍ਬਾ' ਅਤੇ '''ਖਿਆਲ ਗਾਥਾ''<nowiki/>' ਅਤੇ [[ਮਣੀ ਕੌਲ|ਮਨੀ ਕੌਲ]] ਦੀ 'ਇਡੀਅਟ' ਵਰਗੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਾਇਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੁਰਦੋ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਗਾਇਕ ਸ਼ਹਰਾਮ ਨਾਜ਼ੇਰੀ ਨਾਲ ਇਸਫ਼ਹਾਨ, [[ਹਮਦਾਨ|ਹਮਾਦਾਨ]] ਅਤੇ ਕਰਮਾਨਸ਼ਾਹ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੂਫੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2001 ਵਿੱਚ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਦੂਜੇ ਸੂਫੀ ਸੋਲ ਵਰਲਡ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਮਦਨ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਮਿਥਸੋਨੀਅਨ ਫੋਕਲਾਈਫ ਫੈਸਟੀਵਲ 2002, ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰ-ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 28 ਸਮਾਰੋਹ, ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ/ਬਣਾਈਆਂ/ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੀਨੂ ਗੌਰ ਅਤੇ ਅਬੀਰ ਬਜ਼ਾਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕਸ਼ਮੀਰ-ਪੈਰਾਡਾਈਜ਼ ਆਨ ਏ ਰਿਵਰ ਆਫ਼ ਹੇਲ 'ਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ ਲਈ ਵੀ ਸੰਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Paradise on a River of Hell |url=https://www.imdb.com/title/tt0839942/fullcredits#cast |website=IMDb}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਬੀਹਾ ਸੁਮਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ''[[ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਪਾਣੀ|ਖਾਮੋਸ਼ ਪਾਣੀ]]'' ਲਈ ਵੀ ਸੰਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ-ਇੱਕ ਫ੍ਰੈਂਚ-ਜਰਮਨ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਹਿ-ਉਤਪਾਦਨ ਜਿਸ ਨੇ ਲੋਕਾਰਨੋ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ, 2003 ਵਿੱਚ ਸਰਬੋਤਮ ਫਿਲਮ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ।<ref>{{Cite web |title=Khamosh Pani |url=https://www.imdb.com/title/tt0357283/soundtrack |website=IMDb}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਲਾਈਵ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਦੀ ਇੱਕ ਸੀ. ਡੀ. 'ਕੰਸਰਟ ਫਾਰ ਨੂਰ' ਸਿਰਲੇਖ ਨਾਲ 2012 ਵਿੱਚ ਨੂਰ ਇਨਾਇਤ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਟਰੱਸਟ (ਯੂ. ਕੇ.) ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਫ਼ਨਾ-ਰਾਂਝਾ ਰੀਵਿਜ਼ਿਟਡ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ-[[ਨਵਤੇਜ ਜੌਹਰ]] ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕ ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/661770|title=Indian artistes whirl on spiritual themes|date=25 September 2011|publisher=Dawn}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਲਲਿਤ ਜੋਸ਼ੀ ਦੀ ਫਿਲਮ 'ਬਿਓਂਡ ਪਾਰਟੀਸ਼ਨ ", ਸਾਊਥ ਏਸ਼ੀਅਨ ਸਿਨੇਮਾ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਲੰਡਨ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਟਾਊਨ ਹਾਲ ਫੈਸਟੀਵਲ, ਬਾਰੀ, ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗ 2005, ਅਲਬਰੋਬੈਲੋ, ਇਟਲੀ ਵਿੰਡ ਸੂਫੀ ਸਪੀਰਿਟ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਅਹਿਚਤਰਗਡ਼੍ਹ ਫੋਰਟ ਨਾਗੌਰ ਵਿੱਚ ਫਰਵਰੀ 2013 ਵਿੱਚ ਬੌਨ ਬਾਇਨੇਲ, 2006 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਦੋ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਕੋਰਸ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=World Sufi Spirit Festival |url=http://worldsufispiritfestival.org/Dr.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131110125600/http://worldsufispiritfestival.org/Dr.php |archive-date=10 November 2013 |access-date=2013-11-10}}</ref> h1015p6ac3l3rf4j4x5w2xtfz3aqgio 0 24388 840194 581473 2026-05-29T19:52:04Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840194 wikitext text/x-wiki '''ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਬੰਬ''' ਜਾਂ '''ਐਟਮ ਬੰਬ''' ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਤਬਾਹੀ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹਥਿਆਰ ਹੈ। ਇਹ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਜਾਂ ਪਲਾਟੀਨਮ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਜੇ ਤੱਕ ਅਮਰੀਕਾ, ਰੂਸ, ਬਰਤਾਨੀਆ, ਫ਼ਰਾਂਸ, ਚੀਨ, ਭਾਰਤ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਇਸਰਾਈਲ, ਉੱਤਰੀ ਕੋਰੀਆ ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਇਕ ਐਟਮ ਬੰਬ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਆਮ ਬੰਬਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਾਕਤਵਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਐਟਮ ਬੰਬ ਵੀ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। '''ਲਿਟਲ ਬੁਆਏ''', 6 ਅਗਸਤ 1945 ਨੂੰ ਜਪਾਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ [[ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ]] ਉੱਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਲੋਂ ਸੁੱਟੇ ਗਏ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਬੰਬ ਦਾ ਕੋਡ ਵਜੋਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਨਾਮ ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। [[ਲਿਟਲ ਬੁਆਏ]] ਜੰਗੀ ਹਥਿਆਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਬੰਬ ਸੀ। 6 ਅਗਸਤ 1945 ਨੂੰ ਉਥੋਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ [[ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ]] ਉੱਤੇ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੂਸਰਾ ਸੀ "[[ਫੈਟ ਮੈਨ]]", ਜੋ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਨਾਗਾਸਾਕੀ ਤੇ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{cite book | last = Hakim | first = Joy | authorlink = | coauthors = | title = A History of Us: War, Peace and all that Jazz | publisher = Oxford University Press | year = 1995 | location = New York | pages = | url =https://archive.org/details/historyofusbook50000haki | doi = | id = | isbn = 0-19-509514-6 }}</ref> ਅੱਜ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਜਿਹੜੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਕਾਰਨ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ ਵਿੱਚ 1,40,000 ਲੋਕ ਅਤੇ ਨਾਗਾਸਾਕੀ ਵਿੱਚ 70,000 ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਤਕਰੀਬਨ ਅੱਧੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਪਹਿਲੇ ਹੀ ਦਿਨ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਕਰੀਬ 300 ਡਾਕਟਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 272 ਮਾਰੇ ਗਏ, 1780 ਨਰਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 1684 ਮਾਰੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ 45 ਵਿੱਚੋਂ 42 ਹਸਪਤਾਲ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਏ। ਮੈਡੀਕਲ ਸੇਵਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੱਕ ਗਈ ਸੀ। ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਕਿਰਨਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਧਾ ਦਿੱਤੇ ਸਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/08/%E0%A8%B9%E0%A9%81%E0%A8%A3-%E0%A8%AA%E0%A8%B0%E0%A8%AE%E0%A8%BE%E0%A8%A3%E0%A9%82-%E0%A8%B9%E0%A8%A5%E0%A8%BF%E0%A8%86%E0%A8%B0-%E0%A8%A4%E0%A9%B1%E0%A8%9C%E0%A8%A3-%E0%A8%A6%E0%A9%80%E0%A8%86/|title=ਹੁਣ ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਤੱਜਣ ਦੀਆਂ ਘੜੀਆਂ|last=ਡਾ. ਅਰੁਣ ਮਿੱਤਰਾ|first=|date=2018-08-08|work=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|access-date=2018-08-10|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>inhbbn ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਥਿਆਰ]] axbj8p598uywemgj57uxv1gvnpkg5bt 0 27029 840183 840017 2026-05-29T19:31:29Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840183 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[ਸਿੱਖੀ]] | name = ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ | image = Guru Angad miniature painting.jpg | alt = | caption = ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | birth_name = ਲਹਿਣਾ | birth_date = {{Birth date|df=yes|1504|03|31}} | birth_place = ਮੱਤੇ ਦੀ ਸਰਾਏ, [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪੰਜਾਬ (ਖੇਤਰ)|ਪੰਜਾਬ]], [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ]] | death_date = {{Death date and age|df=yes|1552|03|29|1504|03|31}} | death_place = [[ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਲਾਹੌਰ ਸੂਬਾ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ]]<ref>{{cite book|author=H. S. Singha|title=The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries)|url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C |year=2000|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-301-1|page=20}}</ref> | known_for = [[ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਲਿਪੀ ਦੀ ਮਿਆਰਬੰਦੀ | predecessor = [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]] | successor = [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]] | spouse = [[ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ]] | children = ਭਾਈ ਦਾਸੂ (1521–1598)<br /> ਭਾਈ ਦਾਤੂ (1524–1575)<br /> ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ (1529–1601) <br /> ਬੀਬੀ ਅਨੋਖੀ (1531–1608) | mother = ਮਾਤਾ ਰਾਮੋ | father = ਭਾਈ ਫੇਰੂ ਮੱਲ | other_name = ਦੂਜੇ ਨਾਨਕ | period = 1539–1552 }} {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} '''ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ''' (31 ਮਾਰਚ 1504 – 29 ਮਾਰਚ 1552)<ref name="eos" /> ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਦਸ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਦੂਜੇ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂ]] ਸੀ। [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]], [[ਸਿੱਖੀ]] ਦੇ ਬਾਨੀ, ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸਿੱਖ ਬਣ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਨਾਲ਼ ਕੰਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਤੋਂ ਬਦਲਕੇ ਅੰਗਦ ਦੇਵ (ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਅੰਗ) ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ<ref>{{cite book|last1=Clarke|first1=Peter B.|last2=Beyer|first2=Peter|title=The World's Religions: Continuities and Transformations|date=2009|publisher=Routledge|location=Abingdon|isbn=9781135210991|page=565}}</ref> ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ।<ref name="Fenech2014p36">{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA36 |year=2014|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-1-4422-3601-1|page=36}}</ref><ref name="ColeSambhi1995p18">{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA18 |year=1995|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=18–20}}</ref><ref name=Shackle_2005>{{cite book | last=Shackle | first=Christopher |author2=Mandair, Arvind-Pal Singh | year=2005 | title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures | publisher=Routledge | location=United Kingdom | isbn = 0-415-26604-1 | pages=xiii–xiv | nopp=true}}</ref> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 1539 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ।<ref name=eosamardas>{{cite web |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |title=Amar Das, Guru (1479–1574) |last1=Kushwant Singh |website=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjab University Patiala |accessdate=10 December 2016}}</ref><ref name=cole20>{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices|url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA22| year=1995| publisher= Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=20-21}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] ਨੂੰ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਤਰਤੀਬ ਵਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Mandair2013p35">{{cite book|author=Arvind-Pal Singh Mandair|title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ&pg=PA35 |year=2013|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-4411-0231-7|pages=35–37}}</ref><ref name="ColeSambhi1995p18"/> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਉਚਾਰੀ ਬਾਣੀ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ 62 ਜਾਂ 63 ''[[ਸਲੋਕ|ਸਲੋਕਾਂ]]'' ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।<ref name="ColeSambhi1995p18"/> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਸੇਵਾਦਾਰ [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ|ਅਮਰਦਾਸ]] ਨੂੰ ਇਸ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਲਈ ਚੁਣਿਆ।<ref name=eosamardas/><ref name=cole20/> == ਜੀਵਨ == === ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ === ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦਾ ਜਨਮ [[ਪੰਜਾਬ]] ਖੇਤਰ ਦੇ [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੁਕਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੇ ਪਿੰਡ ਮੱਤੇ ਦੀ ਸਰਾਏ ਵਿੱਚ 31 ਮਾਰਚ, 1504 ਨੂੰ ਲਹਿਣਾ ਨਾਮ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web |title=Guru Angad Sahib (Sri Guru Angad Dev Ji)|url=https://sgpc.net/ten-guru-sahibs/guru-angad-sahib/|website=SGPC (Shiromani Gurdwara Parbandhak Committee)(Supreme Gurdwara Management Committee) official website.}}</ref><ref name="Mandair2013p352">{{cite book|author=Arvind-Pal Singh Mandair|title=Sikhism: A Guide for the Perplexed|url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ&pg=PA35|year=2013|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-4411-0231-7|pages=35–37}}</ref><ref name="Fenech2014p362">{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA36|year=2014|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-1-4422-3601-1|page=36}}</ref><ref name=":82">{{Cite book |last=Jain|first=Harish C.|title=The Making of Punjab|publisher=Unistar Books|year=2003|pages=271–272}}</ref> ਉਹ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਵਪਾਰੀ ਫੇਰੂ ਮੱਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ।<ref name=":82" /> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਮਾਤਾ ਰਾਮੋ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਸਭਿਰਾਏ, ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਜਾਂ ਦਇਆ ਕੌਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਸੀ।<ref name="eos2">{{cite web |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title=Guru Angad|last1=McLeod|first1=W.H.|website=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Punjabi|access-date=30 September 2015}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਦਾ ਨਾਮ ਬਾਬਾ ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ ਤ੍ਰੇਹਾਨ ਸੀ।<ref name=":82" /> ਬਾਕੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਵਾਂਗ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਵੀ [[ਖੱਤਰੀ]] ਜਾਤੀ (ਤ੍ਰੇਹਾਨ ਗੋਤ) ਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite book |last=Shackle|first=Christopher|author2=Mandair, Arvind-Pal Singh|year=2005|title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures|publisher=Routledge|location=United Kingdom|isbn=0-415-26604-1|page=xv}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Fenech|first1=Louis E.|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ|title=Historical Dictionary of Sikhism|last2=McLeod|first2=W. H.|date=11 June 2014|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-1-4422-3601-1|page=189|language=en|quote=LAHINA (1504–1552). A Trehan Khatri of Khadur who became a disci- ple of Nanak. He was later renamed Angad and succeeded Nanak as the Second Guru of the Sikhs in 1539.}}</ref> ਜਨਵਰੀ, 1520 ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਦਾ ਵਿਆਹ [[ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ|ਬੀਬੀ ਖੀਵੀ]] ਜੀ ਨਾਲ਼ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਦਾਤੂ (ਜ. 1535) ਅਤੇ ਦਾਸੂ (ਜ. 1542), ਅਤੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰੀਆਂ, ਅਮਰੋ (ਜ. 1526) ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ (ਜ. 1535) ਸਨ।<ref name="eos3">{{cite web |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title=Guru Angad|last1=McLeod|first1=W.H.|website=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Punjabi|access-date=30 September 2015}}</ref><ref name=":83">{{Cite book |last=Jain|first=Harish C.|title=The Making of Punjab|publisher=Unistar Books|year=2003|pages=271–272}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ [[ਬਾਬਰ]] ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਕਰਕੇ ਪਿੰਡ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਸਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ [[ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ]] ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਵਸੇ ਪਿੰਡ [[ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਆ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗਦ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਖਡੂਰ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਮਾਤਾ [[ਦੁਰਗਾ]] ਦੇ ਇੱਕ [[ਮੰਦਰ]] ਵਿੱਚ ਪੁਜਾਰੀ ਸਨ।<ref name="Fenech2014p363">{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA36|year=2014|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-1-4422-3601-1|page=36}}</ref><ref name="ColeSambhi1995p182">{{cite book |author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA18 |year=1995|publisher=Sussex Academic Press |isbn=978-1-898723-13-4|pages=18–20|quote=Guru Angad became a Sikh sometime after Guru Nanak settled at Kartarpur. He was a Khatri of the Trehan got, from the village of Matta di Sarai, in the Ferozepur district, who, on his marriage to Khivi, the daughter of a Khatri, moved to her village of Khadur where he became priest of the temple of Durga. He met the Guru with a group of villagers and decided to join him in Kartarpur. He and his family moved to be with him. He is said to have been born in 1504, but neither the date of his conversion nor that of his installation is known. He became Guru on the death of the first Master in 1539 and died in 1552.}}</ref><ref name="eos4">{{cite web |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title=Guru Angad|last1=McLeod|first1=W.H.|website=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Punjabi|access-date=30 September 2015}}</ref><ref name=":84">{{Cite book |last=Jain|first=Harish C.|title=The Making of Punjab|publisher=Unistar Books|year=2003|pages=271–272}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਮਾਤਾ ਦੁਰਗਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref name=":84" /> ਉਹ ਕਈ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਗਏ।<ref name=":84" /> ਇਹਨਾਂ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ 'ਤੇ, ਉਹ [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] ਦੀ ਬਸਤੀ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘੇ, ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅੰਤਿਮ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref name=":84" /> ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫਿਰ ਲਹਿਣਾ ਅਤੇ ਨਾਨਕ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘਾ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ।<ref name=":84" /> ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਛੇ ਸਾਲ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਮਿਲੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।<ref name=":84" /> ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੀਹਵਿਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ, ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿੱਚ 6 ਤੋਂ 7 ਸਾਲ ਤੱਕ [[ਗੁਰੂ]] ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ<ref name="eos5">{{cite web |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title=Guru Angad|last1=McLeod|first1=W.H.|website=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Punjabi|access-date=30 September 2015}}</ref><ref>{{cite book|last1=Sikka|first1=A.S.|title=Complete Poetical Works of Ajit Singh Sikka|date=2003|publisher=Atlantic Publishers and Distribution|page=951}}</ref> === ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਚੋਣ === [[File:Gurdwara Baba Atal fresco 47.jpg|thumb|ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਗੁਰਗੱਦੀ ਰਸਮ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਫਰੈਸਕੋ।]] ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਲਹਿਣਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਕਿਉਂ ਚੁਣਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜੱਗ ਬਾਰੇ ਹੈ ਜੋ ਚਿੱਕੜ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬਹੁਤ ਗੰਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਹਿਣਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚਿੱਕੜ ਵਿੱਚੋਂ ਚੁੱਕਿਆ, ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤਾ।<ref name="Cole 1978 18">{{cite book | last=Cole | first=W. Owen | author2=Sambhi, Piara Singh | year=1978 | title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices | publisher=Routledge & Kegan Paul | location=London | isbn=0-7100-8842-6 | pages=[https://archive.org/details/sikhs00cole/page/18 18] | no-pp=true | url=https://archive.org/details/sikhs00cole/page/18 }}</ref> ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਨੂੰ 14 ਜੂਨ, 1539 ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਸਮੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸਮਾਰੋਹ ਉਸੇ ਸਾਲ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 7 ​​ਸਤੰਬਰ, 1539 ਨੂੰ ਹੋਇਆ।<ref name=":8" /> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਲਹਿਣਾ ਦਾ ਨਾਮ ਅੰਗਦ (ਅੰਗ, ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ) ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਚੁਣਿਆ।<ref name="Fenech2014p22">{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-969930-8|page=22}}</ref> 22 ਸਤੰਬਰ, 1539 ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੇਲੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਇੱਕ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ|ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ]] ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਖੋਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੱਭ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਲਈ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।<ref name=":srigranth83">{{cite web|title=Sri Guru Granth Sahib, ang 83|url=http://www.srigranth.org/servlet/gurbani.gurbani?Action=Page&id=3336&Param=83#l3336}}</ref> ਉਸ ਸਮੇਂ [[ਗੁਰਬਾਣੀ]] ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, "ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮਰ ਜਾਓ, ਉਸਦੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿਉਣਾ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਅਰਥ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣਾ ਹੈ"।<ref name=":srigranth83" /> [[File:Historical photograph of Gurdwara Sri Khadur Sahib, ca.1920's. Published in the 1930 first edition of Mahan Kosh by Kahn Singh Nabha.jpg|thumb|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਫੋਟੋ, ਲਗਭਗ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ। ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੁਆਰਾ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਦੇ 1930 ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ।]] ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਛੱਡ ਕੇ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ (ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ) ਪਿੰਡ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਸਮੇਂ, ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਗੂ ਮੰਨਿਆ ਜਦੋਂ ਕਿ ਨਾਨਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ [[ਲੰਗਰ (ਸਿੱਖ ਧਰਮ)|ਲੰਗਰ]] ਪ੍ਰਥਾ ਰਾਹੀਂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref name="Fenech2014p41">{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-969930-8|pages=41–44}}</ref> === ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ === ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੂਜੇ [[ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ]] [[ਹੁਮਾਯੂੰ]] 1540 ਦੇ ਆਸਪਾਸ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੰਨੌਜ ਦੀ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਤਖ਼ਤ [[ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ]] ਨੂੰ ਹਾਰ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਆਇਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|last1=Singh|first1=Pashaura|last2=Fenech|first2=Louis|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies|date=2014|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=9780191004124|page=41|edition=First}}</ref> ਸਿੱਖ ਹਾਇਓਗ੍ਰਾਫੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਹੁਮਾਯੂੰ [[ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮੱਲ ਅਖਾੜਾ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਬੈਠੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾ ਰਹੇ ਸਨ।<ref>{{cite book |last1=Singh |first1=Ajit |title=Suraj Prakash Granth part 5 ras 4 |date=2005 |isbn=81-7601-685-3 |page=177}}</ref> ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਨਾ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਆਇਆ। ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਲੜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਤਖ਼ਤ ਗੁਆ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਭੱਜ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ, ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਲੜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|last1=Singh|first1=Gurpreet|title=Ten Masters|date=2001|publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd.|location=New Delhi|isbn=9788171829460|page=53}}</ref> ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਇਆ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਉਹ ਤਖ਼ਤ ਦੁਬਾਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।<ref name="Fenech2014p41"/> === ਮੌਤ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ === [[File:Fresco of Guru Angad from above the entrance of the Baoli Sahib located in Goindwal.jpg|thumb|ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ, ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿਖੇ ਦੂਜੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਦਾ ਫ੍ਰੈਸਕੋ]] ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਉਦਾਹਰਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]] ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ [[ਹਿਮਾਲਿਆ]] ਵਿੱਚ [[ਗੰਗਾ ਦਰਿਆ|ਗੰਗਾ ਨਦੀ]] 'ਤੇ [[ਹਰਿਦੁਆਰ]] ਤੱਕ ਲਗਭਗ ਵੀਹ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ। ਲਗਭਗ 1539 ਵਿੱਚ, ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ, ਉਹ ਇੱਕ ਸਾਧੂ ਜਾਂ ਤਪੱਸਵੀ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਗੁਰੂ (ਅਧਿਆਪਕ, ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਲਾਹਕਾਰ) ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਖੋਜਣਗੇ।<ref name=eosamardas/> ਆਪਣੀ ਵਾਪਸੀ 'ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੀ ਧੀ ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਇੱਕ ਭਜਨ ਨੂੰ ਗਾਉਂਦੇ ਸੁਣਿਆ, ਜਿਸਾ ਵਿਆਹ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="FenechMcLeod2014p29"/> ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ 1539 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੁਰੂ ਅਪਣਾਇਆ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਸਨ।<ref name=eosamardas/> ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਪ੍ਰਤੀ ਬਹੁਤ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦਿਖਾਈ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠਦੇ ਸੀ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਲਈ ਸਾਫ਼-ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਂਦਾ ਸਨ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਵੇਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਸਨ।<ref name=eosamardas/> ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੇ 1552 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ।<ref name=cole20/><ref name="FenechMcLeod2014p29">{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA29|year=2014|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-1-4422-3601-1|pages=29–30}}</ref><ref name="Singha2000p14">{{cite book|author=H. S. Singha|title=The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries)|url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|year=2000|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-301-1|pages=14–17, 52–56}}</ref> ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ 29 ਮਾਰਚ, 1552 ਨੂੰ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ।<ref>https://www.britannica.com/biography/Guru-Angad</ref> == ਪ੍ਰਭਾਵ == === ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ === [[File:Gurmukhi inscription claimed to have been handwritten by Guru Angad to teach children at Khadur Sahib the glyphs ūṛā to ṇāṇā, ca.1539–1552.jpg|thumb|ਗੁਰਮੁਖੀ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉੜਾ ਤੋਂ ਨਾਣਾ ਤੱਕ ਗਲਾਈਫ਼ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਹੱਥੀਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਲਗਭਗ 1539–1552]] ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ [[ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਲਿਪੀ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਮਿਆਰੀ ਲਿਖਣ ਵਾਲੀ ਲਿਪੀ ਹੈ, <ref name="shacklexvii"/> ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ [[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ]] ਨਾਮਕ ਫਾਰਸੀ-ਅਰਬੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="Bright1996p395">{{cite book|author1=Peter T. Daniels|author2=William Bright|title=The World's Writing Systems |url=https://books.google.com/books?id=ospMAgAAQBAJ&pg=PA395 |year=1996|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-507993-7|page=395}}</ref> ਮੂਲ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=shacklexvii>{{cite book | last=Shackle | first=Christopher |author2=Mandair, Arvind-Pal Singh | year=2005 | title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures | publisher=Routledge | location=United Kingdom | isbn = 0-415-26604-1 | pages=xvii–xviii}}</ref> ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਿਆਰੀਕਰਣ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book |last=Masica |first=Colin |author-link=Colin Masica |year=1993 |title=The Indo-Aryan Languages |place= Cambridge, U.K. |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-29944-2 |url=https://books.google.com/books?id=J3RSHWePhXwC&q=indoaryan+languages|page=143}}</ref><ref>{{cite book|author=Arvind-Pal Singh Mandair|title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ&pg=PA36 |year=2013|publisher=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-4411-0231-7|page=36}}</ref> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੁਆਰਾ ਐਕ੍ਰੋਸਟਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਭਜਨ ਸਮੇਤ ਲਿਪੀ ਦੇ ਸੰਭਾਵੀ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ,<ref name=cole19>{{cite book | last=Cole | first=W. Owen | author2=Sambhi, Piara Singh | year=1978 | title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices | publisher=Routledge & Kegan Paul | location=London | isbn=0-7100-8842-6 | pages=[https://archive.org/details/sikhs00cole/page/19 19] | no-pp=true | url=https://archive.org/details/sikhs00cole/page/19 }}</ref> ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਜੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="JainCardona2007p594">{{cite book|author1=Danesh Jain|author2=George Cardona|title=The Indo-Aryan Languages |url=https://books.google.com/books?id=OtCPAgAAQBAJ |date=26 July 2007|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-79711-9|pages=594–596}}</ref> ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੇ 62 ਜਾਂ 63 [[ਸ਼ਲੋਕ]] (ਰਚਨਾਵਾਂ) ਵੀ ਲਿਖੇ, ਜੋ ਕਿ ਇਕੱਠੇ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]], ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗ੍ਰੰਥ, ਦਾ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਬਣਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite book | last=Shackle | first=Christopher |author2=Mandair, Arvind-Pal Singh | year=2005 | title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures | publisher=Routledge | location=United Kingdom | isbn = 0-415-26604-1 | page= xviii}}</ref> ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੇ ਸੰਯੋਜਕ ਵਜੋਂ ਸੀ।<ref>{{cite book | last=Shackle | first=Christopher |author2=Mandair, Arvind-Pal Singh | year=2005 | title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures | publisher=Routledge | location=United Kingdom | isbn = 0-415-26604-1 | page= xviii}}</ref> ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਭਾਈ ਪੈਰਾ ਮੋਖਾ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵੀ ਕਰਦੇ ਸੀ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸੰਕਲਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦੇ ਸੀ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਲਈ ਰਾਹ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਿਖਿਆਰਥੀਆਂ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀ।<ref name=cole19/> ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੰਗਤ ਭਾਰਦਵਾਜ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਜਾਂ ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਤੋਂ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਹਨ।<ref name=":1">{{Cite book |last=Bhardwaj |first=Mangat |title=Panjabi: A Comprehensive Grammar |date=Aug 25, 2016 |publisher=Routledge |isbn=9781317643265 |pages=380}}</ref> ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ|ਨਾਭਾ ਦੇ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ]] (1930), [[ਜੀ.ਬੀ. ਸਿੰਘ|ਜੀ. ਬੀ. ਸਿੰਘ]] (1950), [[ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ]] (1954), ਅਤੇ ਜੀ. ਐਸ. ਸਿੱਧੂ (2004) ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਉਭਾਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name=":1" /> ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਗਲਾਈਫ਼ ਅਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸੰਭਾਵਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਨੇ 1530-1535 ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਲਿਪੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਆਰੀ ਬਣਾਇਆ ਤਾਂ ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਮਿਆਰੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕੇ।<ref name=":1" /> === ਲੰਗਰ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਕਾਰਜ === ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ|ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ]] ਵਿੱਚ [[ਲੰਗਰ (ਸਿੱਖ ਧਰਮ)|ਲੰਗਰ]] ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਮੁਫ਼ਤ ਸਾਦਾ ਭੋਜਨ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਸੀ।<ref name="Mandair2013p35"/><ref>{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969930-8|page=319}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਸੋਈ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ [[ਸੇਵਾਦਾਰ|ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ]] ਲਈ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਵਿਧੀ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਅਤੇ ਪਨਾਹ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਜੋਂ ਮੰਨਣ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਮਰ ਅਤੇ ਪਰਾਹੁਣਚਾਰੀ ਵਾਲੇ ਰਹੇ।<ref name="Mandair2013p35"/> ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਰ ਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਵੇਂ ਕੇਂਦਰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਦਾ ਅਧਾਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕੀਤਾ।<ref name="Mandair2013p35"/> === ਮੱਲ ਅਖਾੜਾ === [[File:Page 111 - two Sikh wrestlers. Watercolour drawing.jpg|thumb|19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੋ ਸਿੱਖ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਮੈਚ ਦਾ ਜਲ-ਰੰਗ।]] [[ਕੁਸ਼ਤੀ]] ਦੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਅੰਗਦ ਨੇ<ref>{{cite book|last1=Green|first1=Thomas|title=Martial Arts of the World: An Encyclopedia of History and Innovation, Volume 2|url=https://archive.org/details/martialartsofwor0000unse|date=2010|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara|isbn=9781598842432|page=286}}</ref> ਇੱਕ ਮੱਲ ਅਖਾੜਾ (ਕੁਸ਼ਤੀ ਦਾ ਅਖਾੜਾ) ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਸਰੀਰਕ ਕਸਰਤਾਂ, ਮਾਰਸ਼ਲ ਆਰਟਸ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਿਹਤ ਵਿਸ਼ੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤੰਬਾਕੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|last1=Sharma|first1=Rajkumar|title=Second Sikh Guru: Shri Guru Angad Sahib Ji|date=2014|publisher=Lulu Press|isbn=9781312189553}}</ref><ref name="Troubador Publishing Ltd">{{cite book|last1=Chowdhry|first1=Mohindra|title=Defence of Europe by Sikh Soldiers in the World Wars|url=https://archive.org/details/defenceofeuropeb0000mohi|date=2018|publisher=Troubador Publishing Ltd|location=Leicestershire|isbn=9781789010985|page=[https://archive.org/details/defenceofeuropeb0000mohi/page/48 48]}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕਸਰਤ ਕਰਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Troubador Publishing Ltd"/> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੰਡੂਰ ਦੇ ਕੁਝ ਪਿੰਡਾਂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੱਲ ਅਖਾੜੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ।<ref>{{cite book|last1=Dogra|first1=R. C.|last2=Mansukhani|first2=Gobind|title=Encyclopaedia of Sikh Religion and Culture|date=1995|publisher=Vikas Publishing House|isbn=9780706983685|page=[https://archive.org/details/encyclopaediaofs0000dogr/page/18 18]|url=https://archive.org/details/encyclopaediaofs0000dogr/page/18}}</ref> ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੁਸ਼ਤੀ [[ਨਿਤਨੇਮ|ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਹਲਕੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।<ref name="Calcutta">{{cite journal|author=Sikh Cultural Centre|title=Physical Fitness: Sangati Mal Akhara|journal=The Sikh Review|date=2004|volume=52|issue=1-6; Issues 601–606|page=94}}</ref> === ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਜੀਵਨੀ === [[File:Illustration of Guru Angad and Bhai Bala, with the Bhai Bala Janamsakhi being put into writing, lithograph print, from the 'Pothi Janam Sakhi Bhai Bale Ji Ki', circa mid-to-late-19th century.jpg|thumb|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਜਨਮਸਾਖੀ ਨੂੰ 'ਪੋਥੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਜੀ ਕੀ' ਤੋਂ ਲਿਥੋਗ੍ਰਾਫ ਪ੍ਰਿੰਟ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਲਗਭਗ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ]] ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਸੀ।<ref name=":8" /> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁੱਝ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਸਲ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।<ref name=":8" /> ਕੁਝ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ [[ਜਨਮਸਾਖੀ ਅਤੇ ਸਾਖੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ|ਜਨਮਸਾਖੀ]] ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਵਾਲੀ ਪਰੰਪਰਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। == ਸਾਹਿਤ == ਪਿਛਲੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਲਟ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀਆਂ ਕੁਝ [[ਸ਼ਲੋਕ]] ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅੰਗਦ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।<ref>{{Cite book |last=Shackle |first=Christopher |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199699308 |editor-last=Singh |editor-first=Pashaura |edition=1st |pages=109–124 |chapter=8: Survey of Literature in the Sikh Tradition |editor-last2=Fenech |editor-first2=Louis E.}}</ref> == ਰਚਨਾਵਾਂ == ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਦੇ 62 ਸਲੋਕ ਆਦਿ [[ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਕਿਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਨ 1604 ਵਿੱਚ ਸੰਪਾਦਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 'ਵਾਰ' ਦਾ ਰੂਪ ਪਉੜੀਆਂ ਦਾ ਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ 'ਵਾਰ' ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਇਕੋ ਮਹੱਲੇ ਦੇ ਕਰਤਾ ਦੀਆਂ ਰਚੀਆਂ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਪਉੜੀਆਂ ਨਾਲ ਸਲੋਕ ਲਗਾਏ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੱਕ 'ਵਾਰ' ਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਤੇ ਆਸ ਕਰ ਕੇ ਇੱਕੋ ਮਹੱਲੇ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸਨ, ਪਰ ਸਲੋਕ ਹੋਰ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨ ਦੇ ਵੀ ਨਾਲ ਲਗਾਏ ਗਏ। 'ਵਾਰ' ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ 'ਵਾਰ' ਉਸੇ ਮਹੱਲੇ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਥੱਲੇ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜੋ 'ਵਾਰ' ਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਸੀ। ਸੋ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਕੋਈ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਹੋਰ ਮਹੱਲਿਆ ਦੀਆਂ 'ਵਾਰਾ' ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਲੋਕ ਦਰਜ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ 'ਵਾਰਾ' ਵਿੱਚ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:- * ਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਰਾਗ ਮਹਲਾ 2 (ਦੋ ਸਲੋਕ) * ਵਾਰ ਮਾਝ ਮਹਲਾ 2 (ਬਾਰਾ ਸਲੋਕ) * ਵਾਰ ਆਸਾ ਮਹਲਾ 2 (ਚੌਦਾਂ ਸਲੋਕ) * ਵਾਰ ਸੋਰਠਿ ਮਹਲਾ 2 (ਇਕ ਸਲੋਕ) * ਵਾਰ ਸੂਹੀ ਮਹਲਾ 2 (ਗਿਆਰਾ ਸਲੋਕ) * ਵਾਰ ਰਾਮਕਲੀ ਮਹਲਾ 2 (ਸੱਤ ਸਲੋਕ) * ਵਾਰ ਮਾਰੂ ਮਹਲਾ 2 (ਇਕ ਸਲੋਕ) * ਵਾਰ ਸਾਰੰਗ ਮਹਲਾ 2 (ਨੌਂ ਸਲੋਕ) * ਵਾਰ ਸਵਾਰ ਮਹਲਾ 2 (ਪੰਜ ਸਲੋਕ) == ਗੈਲਰੀ == <gallery> File:Guru Nanak with Bhai Lehna, who is getting dirtied by carrying weeds overhead.jpg|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ (ਖੱਬੇ) ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ (ਸੱਜੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇਗਾ) ਨਾਲ। File:Guru Angad taking-leave of Guru Nanak, painting from an 1830's Janamsakhi (life stories) 05.jpg|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਜੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ, 1830 ਦੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਤੋਂ ਪੇਂਟਿੰਗ। File:Bhai Bala Recites the Life Story of Guru Nanak to Guru Angad and Onlookers.png|[[ਭਾਈ ਬਾਲਾ]] (ਖੱਬੇ) ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਜੀ ਦੀ ਜੀਵਨ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਨਮਸਾਖੀ ਪੇਂਟਿੰਗ। File:Guru Angad painting.jpg|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਜੀ ਦੀ ਲਘੂ ਪੇਂਟਿੰਗ। File:Guru Angad drawing from early 19th century.jpg|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੀ ਤਸਵੀਰ। File:Guru Angad, the Second Sikh Guru (1504-52), Seated on a Terrace Beneath a Canopy With an Attendant.png|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਜੀ ਇੱਕ ਸੇਵਾਦਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਛੱਤਰੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਛੱਤਰੀ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੈਦਾਨ, ਲਗਭਗ 1830। File:Gurmukhi inscription handwritten by Guru Angad Dev, the second Sikh guru.jpg|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ </gallery> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == *[[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] *[[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} ===Bibliography=== * Harjinder Singh Dilgeer, SIKH HISTORY (in English) in 10 volumes, especially volume 1 (published by Singh Brothers Amritsar, 2009–2011). * Sikh Gurus, Their Lives and Teachings, K.S. Duggal ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Commons category||ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ}} {{wikiquote}} *[http://www.srigranth.org/servlet/gurbani.gurbani?Action=Page&id=3336&Param=83#l3336 First Gurbani by Guru Angad] *[https://web.archive.org/web/20151125142353/http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak2.html sikh-history.com] {{Writers of Guru Granth Sahib}} {{Sikhism|state=collapsed}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕ]] 1u6i001fcd4ccy2nc85eb0w57jui1sn 0 27226 840237 823640 2026-05-29T21:20:39Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840237 wikitext text/x-wiki {{Sikhism sidebar}} '''ਗੁਰਪੁਰਬ''' [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਸਿੱਖ]] ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ]] ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਆਯੋਜਨ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਗੁਰਪੁਰਬ == {{Main|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਗੁਰਪੁਰਬ}} ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ]] ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਜਨਮ) 15 ਅਪਰੈਲ, 1469 ਈ. (ਵੈਸਾਖ ਸੁਦੀ 3, ਸੰਵਤ 1526 ਵਿਕ੍ਰਮੀ) ਵਿੱਚ ਤਲਵੰਡੀ ਰਾਇ ਭੋਇ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਹੋਇਆ। ਸੁਵਿਧਾ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ’ਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉੱਤਸਵ ਕਾਰਤਿਕ ਪੂਰਣਿਮਾ (ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ) ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਲਵੰਡੀ ਹੁਣ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>Cole, Owen. "The Gurdwara: The Sikh temple." ''Learning for Living'' 13.2 (1973): 55-56.</ref><ref>Singh, Devinder Pal. "The Creator of Nanakshahi Calendar: S. Pal Singh Purewal Remembered." (2022).</ref><ref>Kotin, Igor Yu. "Sikh Festivals and the Nanakshahi Calendar." ''Vostok. Afro-Aziatskie obshchestva: istoriia i sovremennost'' 2 (2022): 192-202.</ref><ref>{{Cite book|last=Ganeri|first=Anita|title=The Guru Granth Sahib and Sikhism|url=https://archive.org/details/gurugranthsahibs0000anit|date=2003|publisher=Evans|isbn=0-237-52350-7|location=London|page=28|oclc=56470212}}</ref> ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਹਾੜਾ ਨਵੰਬਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਚੰਦਰ ਭਾਰਤੀ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਤਾਰੀਖ ਹਰ ਸਾਲ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਨਮ ਦਿਹਾੜੇ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਨਮ ਦਿਹਾੜੇ ਤੋਂ ਦੋ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ, ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਮ ਦਿਹਾੜੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ, ਇੱਕ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਅਗਵਾਈ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਾਲਕੀ (ਪਾਲਕੀ) ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਾਇਕਾਂ ਦੀਆਂ ਟੀਮਾਂ ਭਜਨ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਬੈਂਡ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧੁਨਾਂ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਨ, 'ਗਤਕਾ' (ਮਾਰਸ਼ਲ ਆਰਟ) ਟੀਮਾਂ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰਬਾਜ਼ੀ ਦਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਮੂਹ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਝੰਡਿਆਂ ਅਤੇ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਗੂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਨਮ ਦਿਹਾੜੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸਵੇਰੇ 4 ਜਾਂ 5 ਵਜੇ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ (ਸਵੇਰ ਦੇ ਭਜਨ) ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਭਜਨਾਂ ਦੇ ਗਾਇਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਥਾ (ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ) ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਉਸਤਤ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਣ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਸ਼ਨ ਦੁਪਹਿਰ 2 ਵਜੇ ਤੱਕ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਅਰਦਾਸ ਅਤੇ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਰਪੁਰਬ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ [[ਲੰਗਰ (ਸਿੱਖ ਧਰਮ)|ਲੰਗਰ]] ਵਰਤਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਰਹਿਰਾਸ (ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ) ਦਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਰ ਰਾਤ ਤੱਕ ਕੀਰਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਕਵੀ-ਦਰਬਾਰ (ਕਾਵਿ ਸੰਮੇਲਨ) ਵੀ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਕਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕਰ ਸਕਣ। ਲਗਭਗ 1:20 ਵਜੇ, ਜਨਮ ਦੇ ਅਸਲ ਸਮੇਂ, ਸੰਗਤ ਗੁਰਬਾਣੀ ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਗਮ ਲਗਭਗ 2 ਵਜੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਿੱਖ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਜਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਜਾਂ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤਨ, ਪਾਠ, ਅਰਦਾਸ, ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਲਗਾ ਕੇ ਇਸ ਸਮਾਰੋਹ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਧੂਮਧਾਮ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। == ਹੋਰ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਗੁਰਪੁਰਬ == ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਹਾੜਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਸੰਬਰ ਜਾਂ ਜਨਵਰੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਸ਼ਨ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਹਾੜੇ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਖੰਡ ਪਾਠ, ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ, ਕਥਾ ਅਤੇ ਲੰਗਰ। ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]] ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ ਮਈ ਜਾਂ ਜੂਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗਰਮ ਮਹੀਨੇ ਹਨ। 25 ਮਈ 1606 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਜਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤਨ, ਕਥਾ, ਭਾਸ਼ਣ, ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਗਰਮੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਦੁੱਧ, ਖੰਡ, ਸਾਰ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਠੰਡਾ ਮਿੱਠਾ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਪਦਾਰਥ, ਜਿਸਨੂੰ ਛਬੀਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਅਤੇ ਆਂਢ-ਗੁਆਂਢ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ|ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ]] ਜੀ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਹੇਠ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਬਦਲਣ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ 11 ਨਵੰਬਰ 1675 ਨੂੰ ਚਾਂਦੀ ਚੌਕ, ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 3 ਅਕਤੂਬਰ 1708 ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗੁਰਗੱਦੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦਿਨ, ਕੀਰਤਨ, ਕਥਾ, ਭਾਸ਼ਣ, ਅਰਦਾਸ, ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸਾਦ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇੱਕ-ਰੋਜ਼ਾ ਸਮਾਗਮ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। 2008 ਵਿੱਚ, ਇਸ ਗੁਰਪੁਰਬ ਦੀ ਤੀਸਰੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ, ਜਿਸਨੂੰ 300 ਸਾਲ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ, ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਖੇ ਮੁੱਖ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਏ ਗਏ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਗੁਰੂ ਗੱਦੀ]] * [[ਜੋਤੀ ਜੋਤ|ਜੋਤਿ ਜੋਤਿ]] * [[ਗੰਗਾ ਸਾਗਰ (ਕਲਸ਼)]] * [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਕੈਲੰਡਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਤਿਉਹਾਰ]] <references /> {{ਸਿੱਖੀ-ਅਧਾਰ}}{{ਸਿੱਖੀ}} 7959l17v86b0zi54zlohoe2i7f342k6 0 28737 840245 526143 2026-05-29T22:20:40Z Dostojewskij 8464 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1938 840245 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਕੂਪਰਿਨ | image = Alexander Ivanovich Kuprin 7.jpg | caption =ਕੂਪਰਿਨ | birth_date = {{OldStyleDate|26 ਅਗਸਤ|1870|7 ਸਤੰਬਰ}} | birth_place = [[ਨਰੋਵਚਾਤਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਨਰੋਵਚਾਤ]], [[ਪੇਂਜ਼ਾ ਓਬਲਾਸਤ|ਪੇਂਜ਼ਾ]], [[ਰੂਸੀ ਸਲਤਨਤ]] | death_date = {{death date and age|1938|8|25|1870|7|7|df=y}} | death_place = [[ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਜਬਰਗ|ਲੈਨਿਨਗ੍ਰਾਦ]], [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ]] | occupation = [[ਲੇਖਕ]], [[ਜਹਾਜ਼-ਚਾਲਕ]], [[ਕਾਢੀ]] ਅਤੇ [[ਸਾਹਸੀ ਯਾਤਰੀ]] | genre = ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ | movement = [[ਪ੍ਰਕਿਰਤੀਵਾਦ (ਸਾਹਿਤ)|ਪ੍ਰਕਿਰਤੀਵਾਦ]] | notableworks = ''Junior Captain Rybnikov'' | influences = [[ਐਂਤਨ ਚੈਖਵ]], [[ਲਿਓ ਤਾਲਸਤਾਏ]] | signature = Alexander Ivanovich Kuprin Signature.jpg }} '''ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਇਵਾਨੋਵਿਚ ਕੂਪਰਿਨ''' (ਰੂਸੀ: Алекса́ндр Ива́нович Купри́н; 7 ਸਤੰਬਰ 1870 – 25 ਅਗਸਤ 1938) ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰੂਸੀ ਕਹਾਣੀ ਲੇਖਕ, ਜਹਾਜ਼-ਚਾਲਕ, ਕਾਢੀ ਅਤੇ ਸਾਹਸੀ ਯਾਤਰੀ ਸਨ। ==ਜੀਵਨੀ== ਕੂਪਰਿਨ ਦਾ ਜਨਮ ਨਰੋਵਚਾਤ ਨਗਰ (ਪੇਂਜ਼ਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼)<ref name="moscow">''THE MOSCOW WINDOWS'HOME''. Sergei Sossinsky. '''[[Moscow News]]''' (Russia). HISTORY; No. 6. 17 February 1999.</ref> ਵਿੱਚ 7 ਸਤੰਬਰ, 1870 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਧਾਰਨ ਕਰਮਚਾਰੀ ਸਨ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਮਾਸਕੋ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਫਿਰ ਗਰੀਬੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਯਤੀਮਖ਼ਾਨਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਫੌਜੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਲੋਂ ਹੀ ਉਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖਣ ਲੱਗੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਹਾਣੀ ਅੰਤਮ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1889 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਜਿਸਦੇ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਕਈ ਦਿਨ ਤੱਕ ਸਜ਼ਾ ਕੱਟਣੀ ਪਈ। ਸਿੱਖਿਆ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਅਫਸਰ ਬਣੇ ਪਰ ਚਾਰ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਕੇ ਉਹ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੂਸੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1870]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1938]] e3l2lzvbi44c1glxl271dhlnz87uc3s 0 39508 840174 544991 2026-05-29T16:59:52Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Films" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1356516861|Sangeet Natak Akademi Award]]" 840174 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Awards | awardname =ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਐਵਾਰਡ | image = | type = | category = [[ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਕਲਾਵਾਂ]] | instituted = 1952 | firstawarded = | lastawarded = 2011 | total = | awardedby = [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ]] | cashaward = | description = ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਇਨਾਮ | previousnames = | obverse = | reverse = | ribbon = | firstawardees = | lastawardees = | precededby = [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ]] | followedby = }} '''ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ''' ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਕਾਦਮੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮੁੱਖਿਆਲਾ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਸਥਾਵਾਂ]] == ਫਿਲਮਾਂ == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+ਸਾਲ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ! scope="col" |ਸਾਲ. ! scope="col" |ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ! scope="col" |ਫੀਲਡ |- | style="text-align:center;" |1957 ! scope="row" |ਦੇਬਕੀ ਬੋਸ |ਦਿਸ਼ਾ |- | style="text-align:center;" |1957 ! scope="row" |ਗਜਾਨਨ ਦਿਗੰਬਰ ਮਦਗੁਲਕਰ |ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇਅ |- | style="text-align:center;" |1958 ! scope="row" |ਸਚਿਨ ਦੇਵ ਬਰਮਨ |ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ |- | style="text-align:center;" |1958 ! scope="row" |ਦੁਰਗਾ ਖੋਟੇ |ਅਦਾਕਾਰੀ |- | style="text-align:center;" |1959 ! scope="row" |ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ |ਅਦਾਕਾਰੀ |- | style="text-align:center;" |1959 ! scope="row" |ਸਤਿਆਜੀਤ ਰੇ |ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ |- | style="text-align:center;" |1960 ! scope="row" |ਛਬੀ ਬਿਸਵਾਸ |ਅਦਾਕਾਰੀ |- | style="text-align:center;" |1961 ! scope="row" |ਲਲਿਤਾ ਪਵਾਰ |ਅਦਾਕਾਰੀ |- | style="text-align:center;" |1961 ! scope="row" |ਕਵੀਪ੍ਰਦੀਪ |ਗੀਤਕਾਰ |- | style="text-align:center;" |1961 ! scope="row" |ਮੁਖ ਰਾਮ ਸ਼ਰਮਾ |ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇਅ |- | style="text-align:center;" |1988 ! scope="row" style="background-color:#CEE8F0;" |ਸਲਿਲ ਚੌਧਰੀ |ਸੰਗੀਤ |- | style="text-align:center;" |1991 ! scope="row" style="background-color:#CEE8F0;" |ਸੁਧੀਰ ਫੜਕੇ |ਸੰਗੀਤ |- | style="text-align:center;" |1992 ! scope="row" style="background-color:#CEE8F0;" |ਨੌਸ਼ਾਦ |ਸੰਗੀਤ |- | style="text-align:center;" |1992 ! scope="row" style="background-color:#CEE8F0;" |ਕੇ.ਜੇ. ਯੇਸੁਦਾਸ |ਸੰਗੀਤ |- | style="text-align:center;" |2001 ! scope="row" style="background-color:#CEE8F0;" |ਪ੍ਰੇਮ ਮਤਿਯਾਨੀ |ਥੀਏਟਰ |} 07s7xyt8lwlu502grza50lwllsop2u3 0 44427 840172 528786 2026-05-29T15:03:54Z ~2026-31980-83 60344 /* ਹਵਾਲੇ */ ਨਵਾਂ ਹਵਾਲਾ 840172 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = ਪਿੰਡ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Punjab | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | latd = 30.448649 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 75.745174 | longm = | longs = | longEW = E | coordinates_display = | subdivision_type =ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 =ਰਾਜ | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਧੂਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | parts_type = [[ਬਲਾਕ]] | parts = ਸ਼ੇਰਪੁਰ | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 185 | population_total = | population_as_of = 2001 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਸਰਕਾਰੀ | demographics1_info1 =[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type =[[ਪੋਸਟਲ ਇੰਡੈਕਸ ਨੰਬਰ|ਪਿੰਨ]] | postal_code = | registration_plate = | blank1_name_sec1 = ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ | blank1_info_sec1 = [[ਧੂਰੀ]] | website = | footnotes = }} '''ਕਾਤਰੋਂ ''' ਭਾਰਤੀ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਲਾਕ ਸ਼ੇਰਪੁਰ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।<ref>http://pbplanning.gov.in/districts/sherpur.pdf</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} {{https://maps.app.goo.gl/PUa6XQwUtD5H7Eyb9?g_st=ac}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ੇਰਪੁਰ ਬਲਾਕ ਦੇ ਪਿੰਡ]] c1pgv8ezx04mjisvu8hwivp60m6qz9n 0 52819 840252 275425 2026-05-30T04:26:59Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840252 wikitext text/x-wiki {{ਅਧਾਰ}} {{Infobox stadium | stadium_name = ਏਮਟੇਕ ਅਰੇਨਾ | image = [[File:Volksparkstadion Panorama.jpg|frameless|275px]] | fullname = ਏਮਟੇਕ ਅਰੇਨਾ<ref>http://www.hsv.de/arenawelt/imtech-arena/</ref> | location = [[ਹਾਮਬੁਰਕ]],<br /> [[ਜਰਮਨੀ]] | coordinates = {{Coord|53|35|13.77|N|9|53|55.02|E|type:landmark|display=inline,title}} | opened = 12 ਜੁਲਾਈ 1953 | owner = [[ਹੈਮਬਰਗਰ ਐਸ.ਵੀ.]] | operator = [[ਹੈਮਬਰਗਰ ਐਸ.ਵੀ.]] | surface = ਘਾਹ | construction_cost = € 10,00,00,000 | tenants = [[ਹੈਮਬਰਗਰ ਐਸ.ਵੀ.]] | seating_capacity = 57,000<ref name="int.soccerway.com">http://int.soccerway.com/teams/germany/hamburger-sv/967/venue/</ref> | dimensions = 105 × 68 ਮੀਟਰ }} '''ਏਮਟੇਕ ਅਰੇਨਾ''', ਇਸ ਨੂੰ [[ਹਾਮਬੁਰਕ]], [[ਜਰਮਨੀ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਹੈ। ਇਹ [[ਹੈਮਬਰਗਰ ਐਸ.ਵੀ.]] ਦਾ ਘਰੇਲੂ ਮੈਦਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 57,000<ref name="int.soccerway.com"/> ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬੈਠਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ। {{-}} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Commons category|Imtech Arena|ਏਮਟੇਕ ਅਰੇਨਾ}} *[http://www.imtecharena.de/ ਏਮਟੇਕ ਅਰੇਨਾ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਕ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115213317/https://imtecharena.de/ |date=2021-01-15 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਫੁੱਟਬਾਲ ਮੈਦਾਨ]] hg29y7bdnzk8yg559gtdqcsmf16sa0s 0 52963 840216 835755 2026-05-29T20:26:15Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840216 wikitext text/x-wiki '''ਬਿਜਲਈ ਚੁੰਬਕਤਾ''' ਜਾਂ '''ਬਿਜਲਈ ਚੁੰਬਕੀ ਬਲ''' [[ਕੁਦਰਤ]] ਦੇ ਚਾਰ [[ਮੂਲ ਮੇਲ-ਜੋਲ|ਮੂਲ ਮੇਲ-ਜੋਲਾਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਤਿੰਨ [[ਤਕੜਾ ਮੇਲ-ਜੋਲ]], [[ਮਾੜਾ ਮੇਲ-ਜੋਲ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂਤਾ ਖਿੱਚ]] ਹਨ।<ref>{{cite book|last1=Ravaioli|first1=Fawwaz T. Ulaby, Eric Michielssen, Umberto|title=Fundamentals of applied electromagnetics|date=2010|publisher=Prentice Hall|location=Boston|isbn=978-0-13-213931-1|page=13|edition=6th|accessdate=6 November 2014|ref=Ulaby13}}</ref> ਏਸ [[ਬਲ]] ਦਾ ਵੇਰਵਾ [[ਬਿਜਲਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ|ਬਿਜਲਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰਾਂ]] ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਦੀਆਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਮਿਸਾਲਾਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ਼ ਚਾਰਜ ਹੋਏ ਕਿਣਕਿਆਂ ਵਿਚਲਾ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਚਾਰਜ ਵਾਲ਼ੇ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਬਿਜਲਈ ਤਾਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਮੇਲ-ਜੋਲ। ਬਿਜਲਈ ਚੁੰਬਕਤਾ ਬਲ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲਈ ਆਵੇਸ਼ਿਤ ਕਣਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਬਲ, ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਬਿਜਲਵਾਹੀ ਚਾਲਕ ਉੱਤੇ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਬਲ ਆਦਿ। ਬਿਜਲਈ ਚੁੰਬਕਤਾ ਬਲ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ - *ਬਿਜਲੀਸਥਿਤਕ ਬਲ (electrostatic force) - ਜੋ ਸਥਿਰ ਆਵੇਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ *ਚੁੰਬਕੀ ਬਲ (magnetic force) - ਜੋ ਕੇਵਲ ਗਤੀਮਾਨ ਆਵੇਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ==ਅਗਾਂਹ ਪੜ੍ਹੋ== ===ਵੈੱਬ ਸਰੋਤ=== {{Refbegin}} * {{cite web | last = Nave | first = R. | title = Electricity and magnetism | url = http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/emcon.html#emcon | work=HyperPhysics | publisher=Georgia State University | accessdate = 2013-11-12 | postscript = <!--None--> }} {{Refend}} ===ਲੈਕਚਰ ਨੋਟ=== {{Refbegin}} *{{cite web |last=Lewin |first=Walter |first2=John |last2=Belcher |first3=Peter |last3=Dourmashkin |title=8.02SC Physics II: Electricity and Magnetism |date=Fall 2010 |url=http://ocw.mit.edu/courses/physics/8-02sc-physics-ii-electricity-and-magnetism-fall-2010 |work=MIT OpenCourseWare |publisher=Massachusetts Institute of Technology |accessdate=12 November 2013 |archive-date=4 ਨਵੰਬਰ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104124102/http://ocw.mit.edu/courses/physics/8-02sc-physics-ii-electricity-and-magnetism-fall-2010/ |dead-url=yes }} * {{cite web |first=Robert |last=Littlejohn |url=http://bohr.physics.berkeley.edu/classes/221/1011/notes/radnmatt.pdf |title=Emission and absorption of radiation |work=Physics 221B: Quantum mechanics |publisher=University of California Berkeley |date=Spring 2011 |accessdate=2013-11-12 |archive-date=2013-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131112061551/http://bohr.physics.berkeley.edu/classes/221/1011/notes/radnmatt.pdf |dead-url=yes }} * {{cite web |first=Robert |last=Littlejohn |url=http://bohr.physics.berkeley.edu/classes/221/1011/notes/hamclassemf.pdf |title=The Classical Electromagnetic Field Hamiltonian |work=Physics 221B: Quantum mechanics |publisher=University of California Berkeley |date=Spring 2011 |accessdate=2013-11-12 |archive-date=2013-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131112061548/http://bohr.physics.berkeley.edu/classes/221/1011/notes/hamclassemf.pdf |dead-url=yes }} {{Refend}} ===ਕਿਤਾਬਾਂ=== {{Refbegin}} * {{cite book|title=Electricity and Modern Physics |edition=2nd|author=G.A.G. Bennet|publisher=Edward Arnold (UK)|year=1974|isbn=0-7131-2459-8}} * {{cite book | last = Dibner | first = Bern | title = Oersted and the discovery of electromagnetism | publisher = Literary Licensing, LLC | year = 2012 | isbn =9781258335557}} * {{cite book | author=Durney, Carl H. and Johnson, Curtis C. | title=Introduction to modern electromagnetics | url=https://archive.org/details/introductiontomo0000durn | publisher=[[McGraw-Hill]] |year=1969 |isbn=0-07-018388-0}} * {{cite book|last=Fleisch|first=Daniel|title=A Student's Guide to Maxwell's Equations|url=https://archive.org/details/studentsguidetom0000flei|year=2008|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, UK|isbn=978-0-521-70147-1}} * {{cite book|title=Electromagnetism|edition=2nd|author=I.S. Grant, W.R. Phillips, Manchester Physics|publisher=John Wiley & Sons|year=2008|isbn=978-0-471-92712-9}} * {{cite book | last = Griffiths | first = David J. | title = Introduction to Electrodynamics | edition = 3rd | publisher = Prentice Hall | year = 1998 | isbn = 0-13-805326-X | authorlink = David J. Griffiths}} * {{cite book | last = Jackson | first = John D. | title = Classical Electrodynamics |author-link=John David Jackson (physicist) |edition = 3rd | publisher = Wiley | year = 1998 | isbn = 0-471-30932-X}} * {{cite book| last =Moliton| first =André| title = Basic electromagnetism and materials| publisher =Springer-Verlag New York, LLC| year=2007| location = New York City| work =430 pages| url =http://books.google.com/?id=2kPAIlxjDJwC&printsec=copyright&q=fundamental | isbn =978-0-387-30284-3}} * {{cite book | author=Purcell, Edward M. | authorlink = Edward Mills Purcell | title=Electricity and Magnetism Berkeley Physics Course Volume 2 (2nd ed.) | publisher=McGraw-Hill | year=1985 | isbn=0-07-004908-4}} * {{cite book | author=Rao, Nannapaneni N. | title=Elements of engineering electromagnetics (4th ed.)| publisher=[[Prentice Hall]] |year=1994 |isbn=0-13-948746-8}} * {{cite book | last = Rothwell | first = Edward J. | last2 = Cloud |first2=Michael J. | title = Electromagnetics | publisher = CRC Press | year = 2001 | isbn = 0-8493-1397-X}} * {{cite book | last = Tipler | first = Paul | title = Physics for Scientists and Engineers: Vol. 2: Light, Electricity and Magnetism | edition = 4th | publisher = W. H. Freeman | year = 1998 | isbn = 1-57259-492-6}} * {{cite book | last = Wangsness | first = Roald K. | last2 = Cloud |first2=Michael J. | title = Electromagnetic Fields (2nd Edition) | url = https://archive.org/details/electromagneticf0000wang | publisher = Wiley | year = 1986 | isbn = 0-471-81186-6}} {{Refend}} ===ਆਮ ਹਵਾਲੇ=== {{Refbegin}} * {{cite book|title=Concepts of Modern Physics|url=https://archive.org/details/conceptsofmodern00unse|edition=4th|author=A. Beiser|publisher=McGraw-Hill (International)|year=1987|isbn=0-07-100144-1}} * {{cite book|title=Physics with Modern Applications|url=https://archive.org/details/physicswithmoder0000gree|author=L.H. Greenberg|publisher=Holt-Saunders International W.B. Saunders and Co|year=1978|isbn=0-7216-4247-0}} * {{cite book|pages=12–13| author=R.G. Lerner, G.L. Trigg| title=Encyclopaedia of Physics| publisher=VHC Publishers, Hans Warlimont, Springer|edition=2nd| year=2005| isbn=978-0-07-025734-4}} * {{cite book|title=Principles of Physics|url=https://archive.org/details/principlesofphys0000mari|author=J.B. Marion, W.F. Hornyak|publisher=Holt-Saunders International Saunders College|year=1984|isbn=4-8337-0195-2}} * {{cite book|title=The Physics of Vibrations and Waves|url=https://archive.org/details/physicsofvibrati0003pain|edition=3rd|author=H.J. Pain|publisher=John Wiley & Sons, |year=1983|isbn=0-471-90182-2}} * {{cite book|page=| author=C.B. Parker| title=McGraw Hill Encyclopaedia of Physics|url=https://archive.org/details/mcgrawhillencycl1993park| publisher=McGraw Hill|edition=2nd| year=1994| isbn=0-07-051400-3}} * {{cite book |author=R. Penrose| title=[[The Road to Reality]]| publisher= Vintage books| year=2007 | isbn=0-679-77631-1}} * {{cite book|page=| author=P.A. Tipler, G. Mosca| title=Physics for Scientists and Engineers: With Modern Physics|url=https://archive.org/details/physicsforscient0000tipl| publisher=W.H. Freeman and Co|edition=6th| year=2008| isbn=9-781429-202657}} * {{cite book| author=P.M. Whelan, M.J. Hodgeson| title=Essential Principles of Physics| url=https://archive.org/details/essentialprincip0000patr| publisher=John Murray|edition=2nd| year=1978 | isbn=0-7195-3382-1}} {{Refend}} == ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ == {{Library resources box |by=no |onlinebooks=no |others=no |about=yes |label=Electromagnetism}} * {{cite web | last = Oppelt | first = Arnulf | date = 2006-11-02 | title = magnetic field strength | url = http://searchcio-midmarket.techtarget.com/definition/magnetic-field-strength | accessdate = 2007-06-04 | postscript = <!--None--> | archive-date = 2011-08-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110807061805/http://searchcio-midmarket.techtarget.com/definition/magnetic-field-strength | url-status = dead }} * {{cite web | title = magnetic field strength converter | url = http://www.unitconversion.org/unit_converter/magnetic-field-strength.html | accessdate = 2007-06-04 | postscript = <!--None--> }} * [http://scienceworld.wolfram.com/physics/ElectromagneticForce.html Electromagnetic Force] - from Eric Weisstein's World of Physics * {{cite news|url=http://www.livescience.com/976-ties-bind-atoms-weaker-thought.html |title=Ties That Bind Atoms Weaker Than Thought |newspaper=LiveScience.com |first=Sara |last=Goudarzi |date=2006-08-15 |accessdate=2013-11-12}} * [http://www.quarked.org/askmarks/answer5a.html Quarked Electromagnetic force] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131226032456/http://www.quarked.org/askmarks/answer5a.html |date=2013-12-26 }} - A good introduction for kids * {{YouTube|HcPDc23ZLEs|The Deflection of a Magnetic Compass Needle by a Current in a Wire (video)}} * [http://www.gcsescience.com/pme.htm Electromagnetism abridged] {{ਮੁੱਢਲੇ ਮੇਲ-ਜੋਲ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਜਲਚੁੰਬਕਤਾ]] g197jwh43fub9g8u9709fjita13faj5 0 54396 840181 768062 2026-05-29T19:24:42Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840181 wikitext text/x-wiki '''ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੇ ਨਾਮ''' ਜਾਂ '''ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੇ 99 ਨਾਮ''' {{lang-ar|{{large|أسماء الله الحسنى}}}} ''{{transl|ar|ʾasmāʾ allāh al-ḥusnā}}'') ਅਜਿਹੇ ਨਾਮ ਹਨ ਜੋ [[ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਅੱਲ੍ਹਾ]] ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ [[ਕੁਰਾਨ]] ਅਤੇ [[ਸੁੰਨਤ]] ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite book|year=2004|title=Religious Studies for AQA; Thinking About God and Morality|url=https://archive.org/details/gcsereligiousstu0000pete|isbn=0-435-30713-4|publisher=Heinemann Educational Publishers|location=Oxford|first=Marrianne|last=Fleming|author2=Worden, David}}</ref><ref>Abdullah Saeed, ''The Qur'an: An Introduction'', pg. 63. [[London]]: [[Routledge]], 2008. ISBN 9781134102945</ref> ==ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ== ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਥੋੜਾ ਬਹੁਤ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਕੁਝ ਨਾਮ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਰਾਨ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਕੁਝ ਸਿਰਫ਼ [[ਹਦੀਸ]] ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕੁਝ ਦੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। {{clear}} {| class="wikitable sortable" ! <!--?: F#--> !! [[ਅਰਬੀ]] !! [[ਲਿਪਿਆਂਤਰ]] !! ਅਨੁਵਾਦ{{sup|a}} !! ਵਰਤੋਂ !! ਹਵਾਲੇ ਦੀ ਕਿਸਮ{{sup|b}} |- | {{Audio|01-ar-rahman.ogg|1|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الرحمن}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/01-ar-rahman Ar-Raḥmān] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121015736/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/01-ar-rahman |date=2015-11-21 }}|| The Exceedingly Compassionate, The Exceedingly Beneficent, The Exceedingly Gracious (to all of humanity and all creatures)|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/01-ar-rahman Ar-Raḥmān] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121015736/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/01-ar-rahman |date=2015-11-21 }} Beginning of every Surah (chapter) except one, and numerous other places. The first verse ('ayat) of Surah ar-Rahman (Surah 55) consists only of this Name.||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|02-ar-rahim.ogg|2|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الرحيم}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/02-ar-rahim Ar-Raḥīm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121004833/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/02-ar-rahim |date=2015-11-21 }}|| The Exceedingly Merciful|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/02-ar-rahim Ar-Raḥīm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121004833/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/02-ar-rahim |date=2015-11-21 }} Beginning of every Surah (chapter) except one, and numerous other places (there are a total of 114 Surahs in the Quran.)||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|03-al-malik.ogg|3|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الملك}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/03-al-malik Al-Malik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151127225208/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/03-al-malik |date=2015-11-27 }}|| The King, The Sovereign|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/03-al-malik Al-Malik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151127225208/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/03-al-malik |date=2015-11-27 }}, [http://quran.com/59/23 59:23], [http://quran.com/20/114 20:114], [http://quran.com/23/116 23:116]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|04-al-quddus.ogg|4|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|القدوس}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/04-al-quddus Al-Quddūs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005100/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/04-al-quddus |date=2015-11-21 }}|| The Holy, The Divine, The Pure, The Purifier|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/04-al-quddus Al-Quddūs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005100/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/04-al-quddus |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/59/23 59:23], [http://quran.com/62/1 62:1]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|05-as-salam.ogg|5|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|السلام}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/05-as-salam As-Salām] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121001611/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/05-as-salam |date=2015-11-21 }}|| The Peace, The Source of Peace and Safety|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/05-as-salam As-Salām] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121001611/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/05-as-salam |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/59/23 59:23]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|06-al-mumin.ogg|6|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|المؤمن}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/06-al-mumin Al-Muʾmin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151127200927/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/06-al-mumin |date=2015-11-27 }}|| The granter of security|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/06-al-mumin Al-Muʾmin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151127200927/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/06-al-mumin |date=2015-11-27 }}, [http://quran.com/59/23 59:23]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|07-al-muhaymin.ogg|7|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|المهيمن}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/07-al-muhaymin Al-Muhaymin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151128000956/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/07-al-muhaymin |date=2015-11-28 }}|| The Controller|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/07-al-muhaymin Al-Muhaymin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151128000956/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/07-al-muhaymin |date=2015-11-28 }}, [http://quran.com/59/23 59:23]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|08-al-aziz.ogg|8|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|العزيز}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/08-al-aziz Al-ʿAzīz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005004/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/08-al-aziz |date=2015-11-21 }}|| The Almighty, The Invulnerable, The Honorable|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/08-al-aziz Al-ʿAzīz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005004/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/08-al-aziz |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/3/6 3:6], [http://quran.com/4/158 4:158], [http://quran.com/9/40 9:40], [http://quran.com/48/7 48:7], [http://quran.com/59/23 59:23]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|09-al-jabbar.ogg|9|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الجبار}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/09-al-jabbar Al-Jabbār] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005158/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/09-al-jabbar |date=2015-11-21 }}|| The Irresistible, The Compeller|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/09-al-jabbar Al-Jabbār] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005158/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/09-al-jabbar |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/59/23 59:23]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|10-al-mutakabbir.ogg|10|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|المتكبر}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/10-al-mutakabbir Al-Mutakabbir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151128001305/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/10-al-mutakabbir |date=2015-11-28 }}|| The Majestic, The Supreme|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/10-al-mutakabbir Al-Mutakabbir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151128001305/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/10-al-mutakabbir |date=2015-11-28 }}, [http://quran.com/59/23 59:23]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|11-al-khaliq.ogg|11|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الخالق}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/11-al-khaliq Al-Khāliq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005244/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/11-al-khaliq |date=2015-11-21 }}|| The Creator|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/11-al-khaliq Al-Khāliq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005244/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/11-al-khaliq |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/6/102 6:102], [http://quran.com/13/16 13:16],<ref>{{Cite web |url=http://al-quran.info/#36:81 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2014-12-29 |archive-date=2009-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/#36:81 |dead-url=yes }}</ref> [http://quran.com/36/81 36:81], [http://quran.com/39/62 39:62], [http://quran.com/40/62 40:62], [http://quran.com/59/24 59:24]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|12-al-bari.ogg|12|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|البارئ}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/12-al-bari Al-Bāriʾ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121015813/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/12-al-bari |date=2015-11-21 }}|| The Evolver, The Maker|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/12-al-bari Al-Bāriʾ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121015813/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/12-al-bari |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/59/24 59:24]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|13-al-musawwir.ogg|13|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|المصور}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/13-al-musawwir Al-Muṣawwir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121001559/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/13-al-musawwir |date=2015-11-21 }}|| The Fashioner, The Shaper, The Designer|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/13-al-musawwir Al-Muṣawwir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121001559/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/13-al-musawwir |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/59/24 59:24]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|14-al-ghaffar.ogg|14|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الغفار}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/14-al-ghaffar Al-Ghaffār] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005341/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/14-al-ghaffar |date=2015-11-21 }}|| The Repeatedly Forgiving|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/14-al-ghaffar Al-Ghaffār] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005341/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/14-al-ghaffar |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/20/82 20:82], [http://quran.com/38/66 38:66], [http://quran.com/39/5 39:5], [http://quran.com/40/42 40:42], [http://quran.com/71/10 71:10]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|15-al-qahhar.ogg|15|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|القهار}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/15-al-qahhar Al-Qahhār] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005330/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/15-al-qahhar |date=2015-11-21 }}|| The Subduer|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/15-al-qahhar Al-Qahhār] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005330/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/15-al-qahhar |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/12/39 12:39], [http://quran.com/13/16 13:16], [http://quran.com/14/48 14:48], [http://quran.com/38/65 38:65], [http://quran.com/39/4 39:4], [http://quran.com/40/16 40:16]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|16-al-wahhab.ogg|16|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الوهاب}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/16-al-wahhab Al-Wahhāb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005556/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/16-al-wahhab |date=2015-11-21 }}|| The Bestower|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/16-al-wahhab Al-Wahhāb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005556/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/16-al-wahhab |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/3/18 3:18], [http://quran.com/38/9 38:9], [http://quran.com/38/35 38:35]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|17-ar-razzaq.ogg|17|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الرزاق}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/17-ar-razzaq Ar-Razzāq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005438/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/17-ar-razzaq |date=2015-11-21 }}|| The Provider|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/17-ar-razzaq Ar-Razzāq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005438/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/17-ar-razzaq |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/51/58 51:58]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|18-al-fattah.ogg|18|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الفتاح}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/18-al-fattah Al-Fattāḥ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005015/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/18-al-fattah |date=2015-11-21 }}|| The Opener, The Victory Giver|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/18-al-fattah Al-Fattāḥ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005015/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/18-al-fattah |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/34/26 34:26]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|19-al-alim.ogg|19|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|العليم}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/19-al-alim Al-ʿAlīm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121023212/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/19-al-alim |date=2015-11-21 }}|| The All-Knowing, Omniscient|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/19-al-alim Al-ʿAlīm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121023212/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/19-al-alim |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/2/158 2:158], [http://quran.com/3/92 3:92], [http://quran.com/4/35 4:35], [http://quran.com/24/41 24:41], [http://quran.com/33/40 33:40]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|20-al-qabid.ogg|20|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|القابض}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/20-al-qabid Al-Qābiḍ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121022930/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/20-al-qabid |date=2015-11-21 }}|| The Restrainer, The Straightener|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/20-al-qabid Al-Qābiḍ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121022930/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/20-al-qabid |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/2/245 2:245]||style="text-align:center;"| V |- | {{Audio|21-al-basit.ogg|21|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الباسط}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/21-al-basit Al-Bāsiṭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121004919/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/21-al-basit |date=2015-11-21 }}|| The Extender / Expander|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/21-al-basit Al-Bāsiṭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121004919/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/21-al-basit |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/2/245 2:245]||style="text-align:center;"| V |- | {{Audio|22-al-khafid.ogg|22|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الخَافِض}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/22-al-khafid Al-Khāfiḍ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121023009/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/22-al-khafid |date=2015-11-21 }}|| The Abaser, The Humiliator, The Downgrader|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/22-al-khafid Al-Khāfiḍ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121023009/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/22-al-khafid |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/56/3 56:3], see al-Kafʿamī<ref>al-Kafʿamī, ʾIbrahīm bin ʿAlī (1436-1500 CE). [http://rafed.net/booklib/view.php?typēc=fbook&b=iḏ25 al-Maqām al-asnā fī tafsīr al-asmāʼ al-ḥusnā]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Beirut: Dār al-Hādī (1992). page 38. ([http://www.worldcat.org/oclc/236023175&referer=brief_results WorldCat listing)]</ref>||style="text-align:center;"| O |- | {{Audio|23-ar-rafi.ogg|23|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الرافع}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/23-ar-rafi Ar-Rāfiʿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121015825/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/23-ar-rafi |date=2015-11-21 }}|| The Exalter, The Upgrader|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/23-ar-rafi Ar-Rāfiʿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121015825/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/23-ar-rafi |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/58/11 58:11], [http://quran.com/6/83 6:83]||style="text-align:center;"| V |- | {{Audio|24-al-muizz.ogg|24|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|المعز}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/24-al-muizz Al-Muʿizz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151127194911/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/24-al-muizz |date=2015-11-27 }}|| The Giver of Honor|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/24-al-muizz Al-Muʿizz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151127194911/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/24-al-muizz |date=2015-11-27 }}, [http://quran.com/3/26 3:26]||style="text-align:center;"| V |- | {{Audio|25-al-mudhill.ogg|25|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|المذل}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/25-al-mudhill Al-Muzill] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151127232636/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/25-al-mudhill |date=2015-11-27 }}|| The Giver of Dishonor|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/25-al-mudhill Al-Muzill] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151127232636/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/25-al-mudhill |date=2015-11-27 }}, [http://quran.com/3/26 3:26]||style="text-align:center;"| V |- | {{Audio|26-as-sami.ogg|26|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|السميع}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/26-as-sami As-Samīʿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005319/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/26-as-sami |date=2015-11-21 }}|| The All-Hearing|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/26-as-sami As-Samīʿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005319/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/26-as-sami |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/2/127 2:127], [http://quran.com/2/256 2:256], [http://quran.com/8/17 8:17], [http://quran.com/49/1 49:1]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|27-al-basir.ogg|27|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|البصير}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/27-al-basir Al-Baṣīr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121011132/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/27-al-basir |date=2015-11-21 }}|| The All-Seeing|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/27-al-basir Al-Baṣīr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121011132/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/27-al-basir |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/4/58 4:58], [http://quran.com/17/1 17:1], [http://quran.com/42/11 42:11], [http://quran.com/42/27 42:27]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|28-al-hakam.ogg|28|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الحكم}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/28-al-hakam Al-Ḥakam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005404/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/28-al-hakam |date=2015-11-21 }}|| The Judge, The Arbitrator|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/28-al-hakam Al-Ḥakam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005404/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/28-al-hakam |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/22/69 22:69]||style="text-align:center;"| V |- | {{Audio|29-al-adl.ogg|29|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|العدل}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/29-al-adl Al-ʿAdl] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151126052026/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/29-al-adl |date=2015-11-26 }}|| The Utterly Just|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/29-al-adl Al-ʿAdl] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151126052026/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/29-al-adl |date=2015-11-26 }}, [http://quran.com/6/115 6:115], See al-Kafʿamī<ref>al-Kafʿamī, ʾIbrahīm bin ʿAlī (1436-1500 CE). [http://rafed.net/booklib/view.php?typēc=fbook&b=iḏ25 al-Maqām al-asnā fī tafsīr al-asmāʼ al-ḥusnā]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Beirut: Dār al-Hādī (1992). page 40. ([http://www.worldcat.org/oclc/236023175&referer=brief_results WorldCat listing)]</ref>|| |- | {{Audio|30-al-latif.ogg|30|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|اللطيف}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/30-al-latif Al-Laṭīf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121023200/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/30-al-latif |date=2015-11-21 }}|| The Gentle, The Subtly Kind|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/30-al-latif Al-Laṭīf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121023200/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/30-al-latif |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/6/103 6:103], [http://quran.com/22/63 22:63], [http://quran.com/31/16 31:16], [http://quran.com/33/34 33:34]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|31-al-khabir.ogg|31|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الخبير}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/31-al-khabir Al-Khabīr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005221/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/31-al-khabir |date=2015-11-21 }}|| The All-Aware|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/31-al-khabir Al-Khabīr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005221/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/31-al-khabir |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/6/18 6:18], [http://quran.com/17/30 17:30], [http://quran.com/49/13 49:13], [http://quran.com/59/18 59:18]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|32-al-halim.ogg|32|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الحليم}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/32-al-halim Al-Ḥalīm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121022918/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/32-al-halim |date=2015-11-21 }}|| The Forbearing, The Indulgent|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/32-al-halim Al-Ḥalīm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121022918/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/32-al-halim |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/2/235 2:235], [http://quran.com/17/44 17:44], [http://quran.com/22/59 22:59], [http://quran.com/35/41 35:41]||style="text-align:center;"| A |- | {{Audio|33-al-azim.ogg|33|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|العظيم}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/33-al-azim Al-ʿAẓīm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121014159/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/33-al-azim |date=2015-11-21 }}|| The Magnificent|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/33-al-azim Al-ʿAẓīm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121014159/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/33-al-azim |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/2/255 2:255], [http://quran.com/42/4 42:4], [http://quran.com/56/96 56:96]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|34-al-ghafur.ogg|34|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الغفور}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/34-al-ghafur Al-Ghafūr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121015748/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/34-al-ghafur |date=2015-11-21 }}|| The Much-Forgiving|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/34-al-ghafur Al-Ghafūr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121015748/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/34-al-ghafur |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/2/173 2:173], [http://quran.com/8/69 8:69], [http://quran.com/16/110 16:110], [http://quran.com/41/32 41:32]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|35-ash-shakur.ogg|35|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الشكور}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/35-ash-shakur Ash-Shakūr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121015800/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/35-ash-shakur |date=2015-11-21 }}|| The Grateful|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/35-ash-shakur Ash-Shakūr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121015800/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/35-ash-shakur |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/35/30 35:30], [http://quran.com/35/34 35:34], [http://quran.com/42/23 42:23], [http://quran.com/64/17 64:17]||style="text-align:center;"| A |- | {{Audio|36-al-ali.ogg|36|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|العلي}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/36-al-ali Al-ʿAlī] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151127182815/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/36-al-ali |date=2015-11-27 }}|| The Sublime|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/36-al-ali Al-ʿAlī] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151127182815/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/36-al-ali |date=2015-11-27 }}, [http://quran.com/4/34 4:34], [http://quran.com/31/30 31:30], [http://quran.com/42/4 42:4], [http://quran.com/42/51 42:51] [http://quran.com/34/23 34:23]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|37_al-kabir.ogg|37|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الكبير}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/37-al-kabir Al-Kabīr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121015724/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/37-al-kabir |date=2015-11-21 }}|| The Great|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/37-al-kabir Al-Kabīr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121015724/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/37-al-kabir |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/13/9 13:9], [http://quran.com/22/62 22:62], [http://quran.com/31/30 13:30], [http://quran.com/34/23 34:23]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|38-al-hafiz.ogg|38|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الحفيظ}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/38-al-hafiz Al-Ḥafīẓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121004952/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/38-al-hafiz |date=2015-11-21 }}|| The Preserver|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/38-al-hafiz Al-Ḥafīẓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121004952/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/38-al-hafiz |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/11/57 11:57], [http://quran.com/34/21 34:21], [http://quran.com/42/6 42:6]||style="text-align:center;"| A |- | {{Audio|39-al-muqit.ogg|39|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|المقيت}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/39-al-muqit Al-Muqīt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121012645/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/39-al-muqit |date=2015-11-21 }}|| The Nourisher|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/39-al-muqit Al-Muqīt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121012645/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/39-al-muqit |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/4/85 4:85]||style="text-align:center;"| I |- | {{Audio|40-al-hasib.ogg|40|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الحسيب}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/40-al-hasib Al-Ḥasīb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121024727/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/40-al-hasib |date=2015-11-21 }}|| The Bringer of Judgment|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/40-al-hasib Al-Ḥasīb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121024727/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/40-al-hasib |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/4/6 4:6], [http://quran.com/4/86 4:86], [http://quran.com/33/39 33:39]||style="text-align:center;"| I |- | {{Audio|41-al-jalil.ogg|41|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الجليل}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/41-al-jalil Al-Jalīl] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121004856/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/41-al-jalil |date=2015-11-21 }}|| The Majestic|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/41-al-jalil Al-Jalīl] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121004856/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/41-al-jalil |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/55/27 55:27], [http://quran.com/7/143 7:143]|| style="text-align:center;"| A, V |- | {{Audio|42 al-karim.ogg|42|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الكريم}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/42-al-karim Al-Karīm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121023045/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/42-al-karim |date=2015-11-21 }}|| The Bountiful, The Generous|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/42-al-karim Al-Karīm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121023045/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/42-al-karim |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/27/40 27:40], [http://quran.com/82/6 82:6]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|43-ar-raqib.ogg|43|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الرقيب}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/43-ar-raqib Ar-Raqīb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121023135/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/43-ar-raqib |date=2015-11-21 }}|| The Watchful|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/43-ar-raqib Ar-Raqīb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121023135/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/43-ar-raqib |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/4/1 4:1], [http://quran.com/5/117 5:117]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|44-al-mujib.ogg|44|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|المجيب}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/44-al-mujib Al-Mujīb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005523/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/44-al-mujib |date=2015-11-21 }}|| The Responsive, The Answerer|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/44-al-mujib Al-Mujīb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005523/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/44-al-mujib |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/11/61 11:61]||style="text-align:center;"| A |- | {{Audio|45-al-wasi.ogg|45|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الواسع}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/45-al-wasi Al-Wāsiʿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005534/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/45-al-wasi |date=2015-11-21 }}|| The Vast, The All-Embracing, The Omnipresent, The Boundless|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/45-al-wasi Al-Wāsiʿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005534/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/45-al-wasi |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/2/268 2:268], [http://quran.com/3/73 3:73], [http://quran.com/5/54 5:54]||style="text-align:center;"| A |- | {{Audio|46-al-hakim.ogg|46|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الحكيم}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/46-al-hakim Al-Ḥakīm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005049/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/46-al-hakim |date=2015-11-21 }}|| The All-Wise|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/46-al-hakim Al-Ḥakīm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005049/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/46-al-hakim |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/31/27 31:27], [http://quran.com/46/2 46:2], [http://quran.com/57/1 57:1], [http://quran.com/66/2 66:2]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|47-al-wadud.ogg|47|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الودود}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/47-al-wadud Al-Wadūd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121004723/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/47-al-wadud |date=2015-11-21 }}|| The Loving|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/47-al-wadud Al-Wadūd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121004723/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/47-al-wadud |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/11/90 11:90], [http://quran.com/85/14 85:14]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|48-al-majid.ogg|48|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|المجيد}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/48-al-majid Al-Majīd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121004758/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/48-al-majid |date=2015-11-21 }}|| The All-Glorious, The Majestic|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/48-al-majid Al-Majīd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121004758/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/48-al-majid |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/11/73 11:73]||style="text-align:center;"| A |- | {{Audio|49 al-baith.ogg|49|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الباعث}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/49-al-baith Al-Bāʿith] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121001622/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/49-al-baith |date=2015-11-21 }}|| The Resurrector|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/49-al-baith Al-Bāʿith] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121001622/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/49-al-baith |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/22/7 22:7]|| style="text-align:center;"| V |- | {{Audio|50-ash-shahid.ogg|50|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الشهيد}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/50-ash-shahid Ash-Shahīd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005545/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/50-ash-shahid |date=2015-11-21 }}|| The Witness|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/50-ash-shahid Ash-Shahīd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005545/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/50-ash-shahid |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/4/166 4:166], [http://quran.com/22/17 22:17], [http://quran.com/41/53 41:53], [http://quran.com/48/28 48:28]||style="text-align:center;"| A |- | {{Audio|51-al-haqq.ogg|51|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الحق}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/51-al-haqq Al-Ḥaqq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121022954/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/51-al-haqq |date=2015-11-21 }}|| The Truth, The Reality|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/51-al-haqq Al-Ḥaqq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121022954/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/51-al-haqq |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/6/62 6:62], [http://quran.com/22/6 22:6], [http://quran.com/23/116 23:116], [http://quran.com/24/25 24:25]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|52-al-wakil.ogg|52|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الوكيل}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/52-al-wakil Al-Wakīl] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005124/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/52-al-wakil |date=2015-11-21 }}|| The Trustee, The Dependable, The Advocate|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/52-al-wakil Al-Wakīl] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005124/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/52-al-wakil |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/3/173 3:173], [http://quran.com/4/171 4:171], [http://quran.com/28/28 28:28], [http://quran.com/73/9 73:9]||style="text-align:center;"| A |- | {{Audio|53-al-qawi.ogg|53|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|القوي}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/53-al-qawi Al-Qawiy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151128001351/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/53-al-qawi |date=2015-11-28 }}|| The Strong|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/53-al-qawi Al-Qawiy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151128001351/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/53-al-qawi |date=2015-11-28 }}, [http://quran.com/22/40 22:40], [http://quran.com/22/74 22:74], [http://quran.com/42/19 42:19], [http://quran.com/57/25 57:25]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|54-al-matin.ogg|54|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|المتين}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/54-al-matin Al-Matīn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005449/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/54-al-matin |date=2015-11-21 }}|| The Firm, The Steadfast|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/54-al-matin Al-Matīn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005449/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/54-al-matin |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/51/58 51:58]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|55-al-wali.ogg|55|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الولي}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/55-al-wali Al-Walī] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005511/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/55-al-wali |date=2015-11-21 }}|| The Friend, Patron and Helper|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/55-al-wali Al-Walī] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005511/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/55-al-wali |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/4/45 4:45], [http://quran.com/7/196 7:196], [http://quran.com/42/28 42:28], [http://quran.com/45/19 45:19]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|56-al-hamid.ogg|56|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الحميد}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/56-al-hamid Al-Ḥamīd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121004821/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/56-al-hamid |date=2015-11-21 }}|| The All Praiseworthy|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/56-al-hamid Al-Ḥamīd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121004821/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/56-al-hamid |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/14/8 14:8], [http://quran.com/31/12 31:12], [http://quran.com/31/26 31:26], [http://quran.com/41/42 41:42]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|57-al-muhsee.ogg|57|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|المحصي}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/57-al-muhsee Al-Muḥsee]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}|| The Accounter, The Numberer of All|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/57-al-muhsi Al-Muḥṣī] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121004845/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/57-al-muhsi |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/72/28 72:28], [http://quran.com/78/29 78:29]||style="text-align:center;"| V |- | {{Audio|58-al-mubdi.ogg|58|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|المبدئ}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/58-al-mubdi Al-Mubdiʾ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151127182938/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/58-al-mubdi |date=2015-11-27 }}|| The Originator, The Producer, The Initiator|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/58-al-mubdi Al-Mubdiʾ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151127182938/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/58-al-mubdi |date=2015-11-27 }}, [http://quran.com/10/34 10:34], [http://quran.com/27/64 27:64], [http://quran.com/29/19 29:19], [http://quran.com/85/13 85:13]||style="text-align:center;"| V |- | {{Audio|59-al-muid.ogg|59|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|المعيد}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/59-al-muid Al-Muʿīd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005500/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/59-al-muid |date=2015-11-21 }}|| The Restorer, The Reinstater Who Brings Back All|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/59-al-muid Al-Muʿīd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005500/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/59-al-muid |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/10/34 10:34], [http://quran.com/27/64 27:64], [http://quran.com/29/19 29:19], [http://quran.com/85/13 85:13]||style="text-align:center;"| V |- | {{Audio|60-al-muhyi.ogg|60|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|المحيي}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/60-al-muhyi Al-Muḥyī] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005353/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/60-al-muhyi |date=2015-11-21 }}|| The Giver of Life|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/60-al-muhyi Al-Muḥyī] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005353/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/60-al-muhyi |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/7/158 7:158], [http://quran.com/15/23 15:23], [http://quran.com/30/50 30:50], [http://quran.com/57/2 57:2]||style="text-align:center;"| V |- | {{Audio|61-al-mumit.ogg|61|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|المميت}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/61-al-mumit Al-Mumīt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005147/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/61-al-mumit |date=2015-11-21 }}|| The Bringer of Death|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/61-al-mumit Al-Mumīt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005147/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/61-al-mumit |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/3/156 3:156], [http://quran.com/7/158 7:158], [http://quran.com/15/23 15:23], [http://quran.com/57/2 57:2]||style="text-align:center;"| V |- | {{Audio|62-al-hayy.ogg|62|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الحي}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/62-al-hayy Al-Ḥayy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121003210/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/62-al-hayy |date=2015-11-21 }}|| The Living|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/62-al-hayy Al-Ḥayy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121003210/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/62-al-hayy |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/2/255 2:255], [http://quran.com/3/2 3:2], [http://quran.com/20/111 20:111], [http://quran.com/25/58 25:58], [http://quran.com/40/65 40:65]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|63-al-qayyum.ogg|63|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|القيوم}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/63-al-qayyum Al-Qayyūm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005608/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/63-al-qayyum |date=2015-11-21 }}|| The Subsisting, The Independent|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/63-al-qayyum Al-Qayyūm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005608/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/63-al-qayyum |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/2/255 2:255], [http://quran.com/3/2 3:2], [http://quran.com/20/111 20:111]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|64-al-wajid.ogg|64|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الواجد}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/64-al-wajid Al-Wājid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005210/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/64-al-wajid |date=2015-11-21 }}|| The Perceiver, The Finder, The Unfailing|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/64-al-wajid Al-Wājid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005210/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/64-al-wajid |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/38/44 38:44]||style="text-align:center;"| V |- | {{Audio|65-al-majid.ogg|65|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الماجد}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/65-al-majid Al-Mājid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121023021/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/65-al-majid |date=2015-11-21 }}|| The Illustrious, The Magnificent|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/65-al-majid Al-Mājid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121023021/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/65-al-majid |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/85/15 85:15], [http://quran.com/11/73 11:73], see al-Kafʿamī<ref>al-Kafʿamī, ʾIbrahīm bin ʿAlī (1436-1500 CE). [http://rafed.net/booklib/view.php?typēc=fbook&b=iḏ25 al-Maqām al-asnā fī tafsīr al-asmāʼ al-ḥusnā]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Beirut: Dār al-Hādī (1992). page 48. ([http://www.worldcat.org/oclc/236023175&referer=brief_results WorldCat listing)]</ref>||style="text-align:center;"| A |- | {{Audio|66-al-wahid.ogg|66|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الواحد}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/66-al-wahid Al-Wāḥid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005618/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/66-al-wahid |date=2015-11-21 }}|| The Unique, The Single|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/66-al-wahid Al-Wāḥid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005618/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/66-al-wahid |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/13/16 13:16], [http://quran.com/14/48 14:48], [http://quran.com/38/65 38:65], [http://quran.com/39/4 39:4]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|67-al-ahad.ogg|67|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الاحد}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/67-al-ahad Al-ʾAḥad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005135/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/67-al-ahad |date=2015-11-21 }}|| The One, The Indivisible|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/67-al-ahad Al-ʾAḥad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005135/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/67-al-ahad |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/112/1 112:1]||style="text-align:center;"| A |- | {{Audio|68-as-samad.ogg|68|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الصمد}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/68-as-samad Aṣ-Ṣamad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121023148/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/68-as-samad |date=2015-11-21 }}|| The Eternal, The Absolute, The Self-Sufficient|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/68-as-samad Aṣ-Ṣamad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121023148/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/68-as-samad |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/112/1 112:1]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|69-al-qadir.ogg|69|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|القادر}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/69-al-qadir Al-Qādir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005256/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/69-al-qadir |date=2015-11-21 }}|| The All-Powerful, He Who is able to do Everything|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/69-al-qadir Al-Qādir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005256/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/69-al-qadir |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/6/65 6:65], [http://quran.com/46/33 46:33], [http://quran.com/75/40 75:40]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|70-al-muqtadir.ogg|70|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|المقتدر}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/70-al-muqtadir Al-Muqtadir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151127145858/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/70-al-muqtadir |date=2015-11-27 }}|| The Determiner, The Dominant|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/70-al-muqtadir Al-Muqtadir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151127145858/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/70-al-muqtadir |date=2015-11-27 }}, [http://quran.com/18/45 18:45], [http://quran.com/54/42 54:42], [http://quran.com/54/55 6:65]||style="text-align:center;"| A |- | {{Audio|71-al-muqaddim.ogg|71|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|المقدم}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/70-al-muqtadir Al-Muqaddim] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151127145858/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/70-al-muqtadir |date=2015-11-27 }}|| The Expediter, He Who Brings Forward||[https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/70-al-muqtadir Al-Muqaddim] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151127145858/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/70-al-muqtadir |date=2015-11-27 }}, [http://quran.com/16/61 16:61]||style="text-align:center;"| V |- | {{Audio|72-al-muakhkhir.ogg|72|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|المؤخر}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/72-al-muakhkhir Al-Muʾakhkhir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151128000639/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/72-al-muakhkhir |date=2015-11-28 }}|| The Delayer, He Who Puts Far Away|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/72-al-muakhkhir Al-Muʾakhkhir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151128000639/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/72-al-muakhkhir |date=2015-11-28 }}, [http://quran.com/71/4 71:4]||style="text-align:center;"| V |- | {{Audio|73-al-awwal.ogg|73|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الأول}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/73-al-awwal Al-ʾAwwal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121004809/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/73-al-awwal |date=2015-11-21 }}|| The First, The Beginning-less|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/73-al-awwal Al-ʾAwwal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121004809/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/73-al-awwal |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/57/3 57:3]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|74-al-akhir.ogg|74|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الأخر}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/74-al-akhir Al-ʾAkhir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121004734/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/74-al-akhir |date=2015-11-21 }}|| The Last, The Endless|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/74-al-akhir Al-ʾAkhir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121004734/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/74-al-akhir |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/57/3 57:3]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|75-az-zahir.ogg|75|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الظاهر}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/75-az-zahir Aẓ-Ẓāhir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121015713/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/75-az-zahir |date=2015-11-21 }}|| The Manifest, The Evident, The Outer|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/75-az-zahir Aẓ-Ẓāhir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121015713/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/75-az-zahir |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/57/3 57:3]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|76-al-batin.ogg|76|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الباطن}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/76-al-batin Al-Bāṭin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121023034/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/76-al-batin |date=2015-11-21 }}|| The Hidden, The Unmanifest, The Inner|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/76-al-batin Al-Bāṭin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121023034/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/76-al-batin |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/57/3 57:3]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|77-al-wali.ogg|77|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الوالي}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/77-al-wali Al-Wālī] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005233/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/77-al-wali |date=2015-11-21 }}|| The Patron, The Protecting Friend, The Friendly Lord|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/77-al-wali Al-Wālī] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005233/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/77-al-wali |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/13/11 13:11]||style="text-align:center;"| I |- | {{Audio|78-al-mutaali.ogg|78|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|المتعالي}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/78-al-mutaali Al-Mutaʿālī] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005416/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/78-al-mutaali |date=2015-11-21 }}|| The Supremely Exalted, The Most High|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/78-al-mutaali Al-Mutaʿālī] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005416/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/78-al-mutaali |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/13/9 13:9]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|79-al-barr.ogg|79|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|البر}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/79-al-barr Al-Barr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151127225305/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/79-al-barr |date=2015-11-27 }}|| The Good, The Beneficent|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/79-al-barr Al-Barr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151127225305/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/79-al-barr |date=2015-11-27 }}, [http://quran.com/52/28 52:28]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|80-at-tawwab.ogg|80|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|التواب}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/80-at-tawwab At-Tawwāb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121023123/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/80-at-tawwab |date=2015-11-21 }}|| The Ever-Returning, Ever-Relenting|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/80-at-tawwab At-Tawwāb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121023123/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/80-at-tawwab |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/2/128 2:128], [http://quran.com/4/64 4:64], [http://quran.com/49/12 49:12], [http://quran.com/110/3 110:3]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|81-al-muntaqim.ogg|81|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|المنتقم}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/81-al-muntaqim Al-Muntaqim] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151127200556/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/81-al-muntaqim |date=2015-11-27 }}|| The Avenger|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/81-al-muntaqim Al-Muntaqim] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151127200556/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/81-al-muntaqim |date=2015-11-27 }}, [http://quran.com/32/22 32:22], [http://quran.com/43/41 43:41], [http://quran.com/44/16 44:16]||style="text-align:center;"| P |- | {{Audio|82-al-afuw.ogg|82|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|العفو}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/82-al-afuw Al-ʿAfū] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121001646/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/82-al-afuw |date=2015-11-21 }}|| The Pardoner, The Effacer, The Forgiver|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/82-al-afuw Al-ʿAfū] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121001646/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/82-al-afuw |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/4/43 4:43], [http://quran.com/4/99 4:99], [http://quran.com/4/149 4:149], [http://quran.com/22/60 22:60], [http://quran.com/58/2 58:2]||style="text-align:center;"| V, I |- | {{Audio|83-ar-rauf.ogg|83|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الرؤوف}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/83-ar-rauf Ar-Raʾūf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121001634/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/83-ar-rauf |date=2015-11-21 }}|| The Kind, The Pitying|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/83-ar-rauf Ar-Raʾūf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121001634/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/83-ar-rauf |date=2015-11-21 }},[http://quran.com/3/30 3:30], [http://quran.com/9/117 9:117], [http://quran.com/57/9 57:9], [http://quran.com/59/10 59:10]||style="text-align:center;"| I |- | {{Audio|84-malik-ul-mulk.ogg|84|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|مالك الملك}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/84-malik-ul-mulk Mālik-ul-Mulk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005307/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/84-malik-ul-mulk |date=2015-11-21 }}|| Owner of all Sovereignty|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/84-malik-ul-mulk Mālik-ul-Mulk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005307/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/84-malik-ul-mulk |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/3/26 3:26]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|85-dhul-jalaal-wal-ikraam.ogg|85|help=no}}||align="center"| {{longitem|{{lang|ar|{{large|ذو الجلال والإكرام|ذو الجلال<br/>والإكرام}}}}}}|| {{longitem|style=line-height:1.3em;|[https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/85-dhul-jalaal-wal-ikraam Dhū-l-Jalāli<br/>wa-l-ʾikrām]}}|| Lord of Majesty and Generosity|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/85-dhul-jalaal-wal-ikraam Dhū-l-Jalāli-wa-l-ʾikrām] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005427/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/85-dhul-jalaal-wal-ikraam |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/55/27 55:27], [http://quran.com/55/78 55:78]||style="text-align:center;"| D |- | {{Audio|86-al-muqsit.ogg|86|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|المقسط}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/86-al-muqsit Al-Muqsiṭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005026/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/86-al-muqsit |date=2015-11-21 }}|| The Equitable, The Requiter|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/86-al-muqsit Al-Muqsiṭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005026/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/86-al-muqsit |date=2015-11-21 }},[http://quran.com/7/29 7:29], [http://quran.com/3/18 3:18], See al-Kafʿamī<ref>al-Kafʿamī, ʾIbrahīm bin ʿAlī (1436-1500 CE). [http://rafed.net/booklib/view.php?typēc=fbook&b=iḏ25 al-Maqām al-asnā fī tafsīr al-asmāʼ al-ḥusnā]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Beirut: Dār al-Hādī (1992). pages 58-59. ([http://www.worldcat.org/oclc/236023175&referer=brief_results WorldCat listing)]</ref>||style="text-align:center;"| O |- | {{Audio|87-al-jame.ogg|87|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الجامع}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/87-al-jame Al-Jāmiʿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121022907/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/87-al-jame |date=2015-11-21 }}|| The Gatherer, The Unifier|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/87-al-jame Al-Jāmiʿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121022907/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/87-al-jame |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/3/9 3:9]||style="text-align:center;"| I |- | {{Audio|88-al-ghani.ogg|88|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الغني}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/88-al-ghani Al-Ghanī] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121001657/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/88-al-ghani |date=2015-11-21 }}|| The Rich, The Independent|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/88-al-ghani Al-Ghanī] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121001657/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/88-al-ghani |date=2015-11-21 }},[http://quran.com/3/97 3:97], [http://quran.com/39/7 39:7], [http://quran.com/47/38 47:38], [http://quran.com/57/24 57:24]||style="text-align:center;"| I, A, D |- | {{Audio|89-al-mughni.ogg|89|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|المغني}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/89-al-mughni Al-Mughnī] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121031755/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/89-al-mughni |date=2015-11-21 }}|| The Enricher, The Emancipator|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/89-al-mughni Al-Mughnī] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121031755/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/89-al-mughni |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/9/28 9:28]||style="text-align:center;"| V |- | {{Audio|90-al-mani.ogg|90|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|المانع}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/90-al-mani Al-Māniʿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121023058/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/90-al-mani |date=2015-11-21 }}|| The Withholder, The Shielder, The Defender|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/90-al-mani Al-Māniʿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121023058/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/90-al-mani |date=2015-11-21 }}, See al-Kafʿamī<ref>al-Kafʿamī, ʾIbrahīm bin ʿAlī (1436-1500 CE). [http://rafed.net/booklib/view.php?typēc=fbook&b=iḏ25 al-Maqām al-asnā fī tafsīr al-asmāʼ al-ḥusnā]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Beirut: Dār al-Hādī (1992). page 61. ([http://www.worldcat.org/oclc/236023175&referer=brief_results WorldCat listing)]</ref>|| |- | {{Audio|91-ad-darr.ogg|91|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الضار}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/91-ad-darr Aḍ-Ḍārr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005112/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/91-ad-darr |date=2015-11-21 }}|| The Distressor, The Harmer, The Afflictor|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/91-ad-darr Aḍ-Ḍārr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121005112/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/91-ad-darr |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/6/17 6:17], see al-Kafʿamī<ref name="WorldCat listing">al-Kafʿamī, ʾIbrahīm bin ʿAlī (1436-1500 CE). [http://rafed.net/booklib/view.php?typēc=fbook&b=iḏ25 al-Maqām al-asnā fī tafsīr al-asmāʼ al-ḥusnā]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Beirut: Dār al-Hādī (1992). page 58. ([http://www.worldcat.org/oclc/236023175&referer=brief_results WorldCat listing)]</ref>|| |- | {{Audio|92-an-nafi.ogg|92|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|النافع}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/92-an-nafi An-Nāfiʿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121030241/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/92-an-nafi |date=2015-11-21 }}|| The Propitious, The Benefactor, The Source of Good|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/92-an-nafi An-Nāfiʿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121030241/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/92-an-nafi |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/30/37 30:37], see al-Kafʿamī<ref name="WorldCat listing"/>|| |- | {{Audio|93-an-nur.ogg|93|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|النور}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/93-an-nur An-Nūr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121004908/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/93-an-nur |date=2015-11-21 }}|| The Light|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/93-an-nur An-Nūr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121004908/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/93-an-nur |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/24/35 24:35]|| style="text-align:center;"| I |- | {{Audio|94-al-hadi.ogg|94|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الهادي}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/94-al-hadi Al-Hādī] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121021352/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/94-al-hadi |date=2015-11-21 }}|| The Guide, The Way|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/94-al-hadi Al-Hādī] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121021352/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/94-al-hadi |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/22/54 22:54]||style="text-align:center;"| I |- | {{Audio|95-al-badi.ogg|95|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|البديع}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/95-al-badi Al-Badīʿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121004746/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/95-al-badi |date=2015-11-21 }}|| The Incomparable, The Unattainable, The Beautiful|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/95-al-badi Al-Badīʿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121004746/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/95-al-badi |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/2/117 2:117], [http://quran.com/6/101 6:101]||style="text-align:center;"| I |- | {{Audio|96-al-baqi.ogg|96|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الباقي}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/96-al-baqi Al-Bāqī] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121004941/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/96-al-baqi |date=2015-11-21 }}|| The Immutable, The Infinite, The Everlasting|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/96-al-baqi Al-Bāqī] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121004941/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/96-al-baqi |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/55/27 55:27], see al-Kafʿamī<ref name="rafed.net">al-Kafʿamī, ʾIbrahīm bin ʿAlī (1436-1500 CE). [http://rafed.net/booklib/view.php?typēc=fbook&b=iḏ25 al-Maqām al-asnā fī tafsīr al-asmāʼ al-ḥusnā]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Beirut: Dār al-Hādī (1992). page 64. ([http://www.worldcat.org/oclc/236023175&referer=brief_results WorldCat listing)]</ref>||style="text-align:center;"| V |- | {{Audio|97-al-warith.ogg|97|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الوارث}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/97-al-warith Al-Wārith] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121023111/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/97-al-warith |date=2015-11-21 }}|| The Heir, The Inheritor of All|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/97-al-warith Al-Wārith] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121023111/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/97-al-warith |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/15/23 15:23], [http://quran.com/57/10 57:10]||style="text-align:center;"| P |- | {{Audio|98-ar-rashid.ogg|98|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الرشيد}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/98-ar-rashid Ar-Rashīd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121004930/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/98-ar-rashid |date=2015-11-21 }}|| The Guide to the Right Path|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/98-ar-rashid Ar-Rashīd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121004930/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/98-ar-rashid |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/2/256 2:256], [http://quran.com/72/10 72:10], see al-Kafʿamī<ref name="rafed.net"/>|| |- | {{Audio|99-as-sabur.ogg|99|help=no}}||align="center"| {{lang|ar|{{large|الصبور}}}}|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/99-as-sabur Aṣ-Ṣabūr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121015837/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/99-as-sabur |date=2015-11-21 }}|| The Timeless, The Patient|| [https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/99-as-sabur Aṣ-Ṣabūr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121015837/https://graphicjunction.com/99-names-of-allah/99-as-sabur |date=2015-11-21 }}, [http://quran.com/2/153 2:153], [http://quran.com/3/200 3:200], [http://quran.com/103/3 103:3]||style="text-align:center;"| I |- |colspan="5" style="font-size:90%;padding:0.25em 0 0 0.5em;"| {{sup|a}} Can vary based on context. {{space|4}} {{sup|b}} D = Direct; V = from Verb; A = from Adjective or Adjectival Phrase; I = from Indefinite noun; P = from Plural noun; O = Other |} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} 19uijhf85ttck3e3bsdna8r5qoz1dsb 0 54484 840210 274221 2026-05-29T20:21:04Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840210 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name =ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਵਰੌਂਸਕੀ | image = Voronski.jpg | imagesize = | caption = | pseudonym = | birth_name = ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਕੋਨਸਤਾਂਤਿਨੋਵਿੱਚ ਵਰੌਂਸਕੀ | birth_date = {{birth date|1884|8|27|df=y}} | birth_place = | death_date ={{death date and age|1937|8|13|1884|8|27|df=y}} | death_place = [[ਮਾਸਕੋ]], [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ]] | occupation = ਆਲੋਚਕ, ਸੰਪਾਦਕ | nationality = ਰੂਸੀ | period = 1920ਵੇਂ&ndash;1830ਵੇਂ | genre = ਆਲੋਚਨਾ | subject = ਸਾਹਿਤ | movement = | debut_works = | spouse = | partner = | children = | relatives = | influences = [[ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ]] | influenced = | signature = | website = | footnotes = }} '''ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਕੋਨਸਤਾਂਤਿਨੋਵਿੱਚ ਵਰੌਂਸਕੀ ''' ({{lang-ru|Алекса́ндр Константи́нович Воро́нский}}) ({{OldStyleDateDY|8 ਸਤੰਬਰ|1884|27 ਅਗਸਤ}} &ndash; 13 ਅਗਸਤ 1937) 1920 ਵਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮਨੁੱਖਤਾਵਾਦੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਸੋਵੀਅਤ ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ 1930 ਵਿੱਚ ਛਾਂਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Brent">{{cite book|first=Jonathan|last=Brent| title=Inside the Stalin Archives|url=https://archive.org/details/insidestalinarch0000bren|pages=[https://archive.org/details/insidestalinarch0000bren/page/194 194]–200|year=2008|editor=Atlas & Co. Publishers|location=New York, USA| ISBN=978-0-9777433-3-9}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਆਲੋਚਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੂਸੀ ਲੇਖਕ]] i8stqdzobzdb146nab7ubdr2yohoqey 0 57043 840236 838366 2026-05-29T21:18:57Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840236 wikitext text/x-wiki {{Infobox occupation | name= ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ | image=File:Toulouse-Lautrec Prostitutes DMA.jpg | caption=ਹੈਨਰੀ ਡੀ ਟੂਲੂਸ-ਲੌਟਰੇਕ ਦੁਆਰਾ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ, {{Circa|1893–1895}} | synonyms= <!--There is a consensus that this article should NOT include synonyms. Please discuss on talk page and gain consensus before adding any. --> <!------------Details-------------------> | type= | activity_sector= [[ਕਾਮ ਉਦਯੋਗ]] | competencies= | formation= | employment_field= [[ਸੈਕਸ ਕਰਮ]] | related_occupation=[[ਸਟ੍ਰਿਪਰ]], [[ਅਸ਼ਲੀਲ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰ|ਅਸ਼ਲੀਲ ਅਦਾਕਾਰ]], [[ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ]], [[ਸ਼ੂਗਰ ਡੇਟਿੰਗ]] }} '''ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ''' ਪੈਸੇ ਲਈ ਬਣਾਏ ਸਰੀਰਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੇ ਧੰਦੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|title=Prostitution – Definition and More from the Free Merriam-Webster Dictionary|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/prostitution|publisher=Merriam-Webster|accessdate=19 September 2013}}</ref><ref>{{cite web|title=Prostitution Law & Legal Definition|url=http://definitions.uslegal.com/p/prostitution|publisher=US Legal|accessdate=19 March 2013}}</ref> ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਸੈਕਸ ਧੰਦੇ ਦਾ ਅੰਗ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ [[ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ|ਵੇਸਵਾ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। "ਜਿਨਸੀ ਗਤੀਵਿਧੀ" ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਾਹਕ ਨਾਲ ਸਰੀਰਕ ਸੰਪਰਕ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ, [[ਸੰਭੋਗ]], [[ਗੈਰ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਯੌਨ ਕਿਰਿਆ]], ਹੱਥੀਂ ਸੈਕਸ, [[ਮੌਖਿਕ ਸੈਕਸ]], ਆਦਿ) ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=https://core.ac.uk/download/pdf/193161466.pdf|title=What counts as prostitution?|access-date=13 May 2021 |archive-date=13 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513130308/https://core.ac.uk/download/pdf/193161466.pdf|url-status=dead}}</ref> ਸਰੀਰਕ ਸੰਪਰਕ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਵੀ ਲਾਗਾਂ ਦੇ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਜੋਖਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਜਿਨਸੀ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਵਪਾਰਕ ਸੈਕਸ ਜਾਂ, ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ, ਹੁੱਕਿੰਗ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਲਿੰਗ-ਅਧਾਰਤ ਹਿੰਸਾ ਵਜੋਂ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web | title=EUR-Lex - 52023IP0328 - EN - EUR-Lex | url=https://eur-lex.europa.eu/eli/C/2024/1767/oj/eng }}</ref> ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਦੁਨੀਆ ਦਾ "ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਕਿੱਤਾ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|last=Flowers|first=Ronald B.|title=The prostitution of women and girls|date=1988|page=5}}</ref> ਅਨੁਮਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ 100 ਅਰਬ ਡਾਲਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਮਦਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite web| url = http://www.havocscope.com/activities/prostitution/| title = Prostitution Market Value| accessdate = 22 May 2010| archive-date = 22 ਮਈ 2010| archive-url = https://web.archive.org/web/20100522185003/http://www.havocscope.com/activities/prostitution/| url-status = dead}}</ref> ਵੇਸ਼ਵਾਗਮਨੀ ਬਹੁ-ਭਾਂਤੀ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ। [[ਕੋਠਾ|ਕੋਠੇ]] ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵੇਸ਼ਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਅਗਵਾਈ ਸ਼ਾਖ]] (Escort agency) ਦੁਆਰਾ, ਗਾਹਕ ਨਾਲ ਵੇਸ਼ਵਾ ਦਾ ਮੁੱਲ ਅਤੇ ਜਗ੍ਹਾਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੇਸ਼ਵਾਵਾਂ ਨੂੰ "ਕਾਲ ਗਰਲ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੌਦਾ ਗਾਹਕ ਨਾਲ ਫੋਨ ਜਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਰਾਏ ਦੇ ਹੋਟਲ ਦੇ ਕਮਰੇ ਜਾਂ ਕਿਰਾਏ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਵੇਸ਼ਵਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੇਸ਼ਵਾਗਮਨੀ ਦਾ ਦੂਜਾ ਰੂਪ "ਸਟ੍ਰੀਟ ਵੇਸ਼ਵਾਗਮਨੀ" ਹੈ। ਬੇਸ਼ਕ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਿਣਤੀ ਔਰਤ ਵੇਸ਼ਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਰਦ ਗਾਹਕਾਂ ਦੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ [[ਸਮਲਿੰਗੀ]] ਮਰਦ ਤੇ ਔਰਤ ਵੇਸ਼ਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਾਮ ਗ੍ਰਸਤ ਮਰਦ ਵੇਸ਼ਵਾਵਾਂ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।<ref>Sexuality Now: Embracing Diversity – Page 525, Janell L. Carroll – 2009</ref> ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 42 ਮਿਲੀਅਨ ਵਰਗੀ ਵੱਡੀ ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਵੇਸ਼ਵਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅਨੁਮਾਨ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ "ਸੈਕਸ ਟੂਰਿਜ਼ਮ" ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕੇਂਦਰੀ ਏਸ਼ੀਆ, ਮੱਧ ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਅਫ਼ਰੀਕਾ(ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਘਾਟ) ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਵੇਸ਼ਵਾਗਮਨੀ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/there-are-42-million-prostitutes-in-the-world-and-heres-where-they-live-2012-1|title=There Are 42 Million Prostitutes In The World, And Here's Where They Live|author=Gus Lubin|date=17 January 2012|work=Business Insider|accessdate=14 December 2015}}</ref> [[ਸੈਕਸ ਟੂਰਿਜ਼ਮ]] ਵਿੱਚ ਲਿੰਗੀ ਸਬੰਧਾਂ ਦੇ ਸਫ਼ਰੀ ਅਭਿਆਸ ਲਈ [[ਦੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਵੇਸ਼ਵਾਗਮਨੀ|ਵੇਸ਼ਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਸਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ]] ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਅਮੀਰ ਗਾਹਕ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪੈਸੇ ਦੇ ਕੇ ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।<ref>Odd Markets in Japanese History: Law and Economic Growth – Page 68, J. Mark Ramseyer – 2008</ref><ref>Encyclopedia of prostitution and sex work: A-N. Vol. 1 – Page 37, Melissa Hope Ditmore – 2006</ref> ਵੇਸ਼ਵਾਗਮਨੀ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ "ਸ਼ੋਸ਼ਣ" ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ,ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਔਰਤਾਂ ਵਿਰੁਧ ਹਿੰਸਾ]]<ref>{{cite web|url=http://www.vice.com/read/decriminalizing-prostitution-may-not-be-the-answer|title=Prostitution by Any Other Name Is Still Exploitation|author=Meghan Murphy|date=12 December 2013|work=VICE|accessdate=4 February 2016}}</ref> ਅਤੇ [[ਬਾਲ ਵੇਸ਼ਵਾਗਮਨੀ]]<ref>{{cite web|url=http://www.cnn.com/2015/07/29/opinions/saar-child-trafficking-united-states/|title=The myth of child prostitution|author=Malika Saada Saar|date=29 July 2015|work=CNN|accessdate=4 February 2016}}</ref> ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ [[ਲਿੰਗ ਤਸਕਰੀ]] ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://journalistsresource.org/studies/international/human-rights/legalized-prostitution-human-trafficking-inflows|title=Does legalized prostitution increase human trafficking?|author=Carol Tan|date=2 January 2014|work=Journalist's Resource|accessdate=4 February 2016}}</ref> ਵੇਸ਼ਵਾਗਮਨੀ ਦੇ ਕੁਝ ਆਲੋਚਕ ਅਦਾਰਾ [[ਸਵੀਡਨ ਵੇਸ਼ਵਾਗਮਨੀ|ਸਵੀਡਨ ਮਾਡਲ]] ਦੇ ਹਿਮਾਇਤੀ ਹਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ [[ਕਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਵੇਸ਼ਵਾਗਮਨੀ|ਕਨੇਡਾ]], [[ਆਈਸਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਵੇਸ਼ਵਾਗਮਨੀ|ਆਈਸਲੈਂਡ]], [[ਉੱਤਰੀ ਆਇਰਲੈੰਡ ਵਿੱਚ ਵੇਸ਼ਵਾਗਮਨੀ|ਉੱਤਰੀ ਆਇਰਲੈੰਡ]], [[ਨਾਰਵੇ ਵਿੱਚ ਵੇਸ਼ਵਾਗਮਨੀ|ਨਾਰਵੇ]] ਅਤੇ [[ਫਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਵੇਸ਼ਵਾਗਮਨੀ|ਫਰਾਂਸ]] ਨੇ ਵੀ ਅਪਣਾਇਆ। ਦੂਸਰੇ ਸੈਕਸ ਵਰਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜਾਇਜ਼ ਕਿੱਤੇ ਵਜੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਤਹਿਤ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਪੈਸੇ ਲਈ ਸੈਕਸ ਵਰਕ ਦਾ ਵਪਾਰ ਜਾਂ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਐਮਨੈਸਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਨੂੰ ਅਪਰਾਧ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।<ref name="amnesty.org">[https://www.amnesty.org/en/qa-policy-to-protect-the-human-rights-of-sex-workers/ Q&A: policy to protect the human rights of sex workers]. Amnesty International. Retrieved 23 November 2017.</ref> == ਵਿਉਂਤਪਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ == Prostitute (ਵੇਸਵਾ) ਲਾਤੀਨੀ ਸ਼ਬਦ ''prostituta'' ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਰੋਤ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ "pro" ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਸਾਹਮਣੇ" ਜਾਂ "ਅੱਗੇ" ਅਤੇ "stituere", ਜਿਸ ਨੂੰ "ਵਿਕਰੀ ਲਈ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ" ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।{{sfn|Perkins|Lovejoy|2007|pp=2–3}} ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਆਖਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ prostituta pro ਅਤੇ statuere (ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨ, ਸਟੇਸ਼ਨ ਕਰਨ, ਸਿੱਧਾ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨਾ) ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਨੁਵਾਦ: "ਵਿਕਰੀ ਲਈ ਅੱਗੇ ਰੱਖਣਾ" ਜਾਂ "ਅੱਗੇ ਰੱਖਣਾ" ਹੈ। ਔਨਲਾਈਨ ਈਟੀਮੋਲੋਜੀ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ: "'ਭਾੜੇ ਲਈ ਸੈਕਸ' ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਨਿਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 'ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ' ਜਾਂ ਸੈਕਸ 'ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਪੇਸ਼ਕਸ਼' ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।"<ref>{{Cite web |title=''prostitute'' |url=http://www.etymonline.com/index.php?search=prostitute&searchmode=none |access-date=26 June 2012 |publisher=Online Etymology Dictionary}}</ref><ref>{{Cite web |title=Perseus Digital Library |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/ |access-date=26 June 2012 |publisher=Perseus.tufts.edu}}</ref> ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੇਸਵਾ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੌਜੂਦਾ ਪੱਛਮੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਕਾਰਕੁਨ ਸਮੂਹ ਵੇਸਵਾ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੋਂ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਆਏ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਦਾ ਮਤਲਬ ਉਹ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੈਕਸ ਇੰਡਸਟਰੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਜਿਸ ਦਾ ਕੰਮ ਜਿਨਸੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=13 August 2010 |title=''sex worker'' |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/sex%20worker |access-date=26 June 2012 |publisher=Merriam-webster.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Weitzer |first=Ronald |year=2009 |title=Sociology of Sex Work |journal=Annual Review of Sociology |volume=35 |pages=213–234 |doi=10.1146/annurev-soc-070308-120025 |s2cid=145372267 | issn=0360-0572 }}</ref> ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਮੁੱਲ ਨਿਰਣੇ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਮ-ਹੁੰਮਾ ਕੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal |last1= Benoit |first1= C. |last2= Jansson |first2= S. M. |last3= Smith |first3= M. |last4= Flagg |first4= J. |year= 2018 |title= Prostitution stigma and its effect on the working conditions, personal lives, and health of sex workers |journal= [[Journal of Sex Research]] |volume= 55 |issue= 4–5 |pages= 457–471 |doi= 10.1080/00224499.2017.1393652 |pmid= 29148837 |s2cid= 4008671 }}</ref> ਵੇਸਵਾ ਲਈ ਆਮ ਵਿਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਐਸਕਾਰਟ ਅਤੇ ਵੇਸ਼ਵਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਾਰੀਆਂ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਐਸਕਾਰਟ ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦ ''ਹੋਰ'' (whore) ਪੁਰਾਣੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦ ''ਹੋਰਾ'' ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰੋਟੋ-ਜਰਮਨਿਕ *hōrōn (ਵੇਸਵਾ) ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰੋਟੋ-ਇੰਡੋ-ਯੂਰਪੀਅਨ ਮੂਲ *keh₂- ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ "ਇੱਛਾ" ਹੈ, ਇੱਕ ਮੂਲ ਜਿਸ ਨੇ ਲਾਤੀਨੀ cārus (ਪਿਆਰਾ) ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਫ੍ਰੈਂਚ cher (ਪਿਆਰਾ, ਮਹਿੰਗਾ) ਅਤੇ ਲਾਤੀਨੀ cāritās (ਪਿਆਰ, ਦਾਨ)। ਵੇਸਵਾ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਲੈਂਗ ਰੂਪ ''ਹੋ'' ਵਿੱਚ, ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਗਠਨ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਹਿਊਰ (Hure) ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੇਸਵਾ ਇੱਕ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਲੰਕ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਕਸਰ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ, ਵਪਾਰਕ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ (CSW) ਜਾਂ ਸੈਕਸ ਟ੍ਰੇਡ ਵਰਕਰ ਵਰਗੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵੇਸਵਾ ਲਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ਹੂਕਰ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ "ਹੂਕਰ" ਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯੂਨੀਅਨ ਜਨਰਲ ਜੋਸਫ਼ ਹੂਕਰ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ 1820 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮੈਨਹਟਨ ਦੇ ਕੋਰਲੀਅਰ ਹੁੱਕ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸ਼ਿਪਯਾਰਡ ਅਤੇ ਫੈਰੀ ਟਰਮੀਨਲ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਦੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਤੋਂ ਆਉਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਹੂਕਰ" ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।<ref>{{Cite web |date=21 May 2006 |title=AmericanHeritage.com / History Now |url=http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/2006/1/2006_1_15.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20060521101352/http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/2006/1/2006_1_15.shtml |archive-date=21 May 2006 |access-date=22 December 2014}}</ref> ਇੱਕ ਸਟ੍ਰੀਟਵਾਕਰ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਜਾਂ ਜਨਤਕ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਗਾਹਕਾਂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇੱਕ ਕਾਲ ਗਰਲ ਫ਼ੋਨ ਜਾਂ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਹੋਰ ਸਾਧਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਹੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਲਿੰਗ ਦੱਸੇ ਬਿਨਾਂ ਵੇਸਵਾ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਔਰਤ ਮੰਨੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮਰਦ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਜਾਂ ਮਰਦ ਐਸਕਾਰਟ ਵਰਗੇ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਅਕਸਰ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਔਰਤ ਗਾਹਕਾਂ ਨੂੰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਿਗੋਲੋ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪੁਰਸ਼ ਗਾਹਕਾਂ ਨੂੰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਸਲਰ ਜਾਂ ਕਿਰਾਏ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। === ਪ੍ਰਬੰਧਕ === ਡਿਰਕ ਵੈਨ ਬਾਬੂਰੇਨ (1622) ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੋਕਿਊਰੇਸ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾਂ ਲਈ ਦਲਾਲ ਜਾਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਮੈਡਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਇੱਕ ਖਰੀਦਦਾਰ, ਜਾਂ ਖਰੀਦਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।[24] ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੈਂਡਰਰ ਜਾਂ ਵੇਸਵਾਘਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: * ਦੂਜੇ ਦੀ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਤੋਂ ਵਿੱਤੀ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ * ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਚਲਾਉਣਾ * ਸੈਕਸ ਦੀ ਮੰਗ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਸਕਰੀ ਕਰਨਾ * ਵੇਸਵਾ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਲਿਜਾਣਾ === ਖਰੀਦਦਾਰ === ਸੈਕਸ ਦੇ ਖਰੀਦਦਾਰ, ਅਕਸਰ ਪ੍ਰਚਲਨ ਦੁਆਰਾ ਪੁਰਸ਼, ਕਈ ਵਾਰ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਜੌਹਨ ਜਾਂ ਚਾਲਬਾਜ਼ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਤੇ ਆਇਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਪੰਟਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਲੈਂਗ ਸ਼ਬਦ ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Adult Industry Terms and Acronyms |url=http://forum.myredbook.com/dcforum2/DCForumID15/2.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100209113009/http://forum.myredbook.com/dcforum2/DCForumID15/2.html |archive-date=9 February 2010 |access-date=23 May 2010 |publisher=Forum.myredbook.com |df=dmy-all}}</ref> ਜੌਨ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਾਇਦ ਗੁਮਨਾਮਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਮ ਨਾਮ "ਜੌਨ" ਦੇਣ ਦੇ ਅਕਸਰ ਗਾਹਕ ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ, ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੰਗਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਲਾਲ-ਬੱਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਕਰਬ ਕ੍ਰੌਲਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ, ਸੈਕਸ ਦੇ ਖਰੀਦਦਾਰ ਵਧਦੀ ਹੋਈ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਧਿਐਨਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਬਹਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਦੇ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਜੋਂ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਸਵੀਡਿਸ਼ ਖੋਜਕਰਤਾ ਸਵੈਨ-ਐਕਸਲ ਮੈਸਨ ਨੇ "ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ" ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨੋਰਥਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book |last1=Månsson |title=Provläs! Fler böcker inom Socialt arbete Format Kartonnage Språk Svenska Antal sidor 328 Utgivningsdatum 2018-10-08 Upplaga 1 Förlag Studentlitteratur AB Dimensioner 235 x 165 x 25 mm Vikt 609 g SAB Vndp ISBN 9789144116976 Prostitution : aktörerna, relationerna, omvärlden |publisher=Studentlitteratur AB |url=https://www.bokus.com/bok/9789144116976/prostitution-aktorerna-relationerna-omvarlden/?srsltid=AfmBOorygui9qiMWrwKW0oN7kcdloify9CR3csi0Pnll-1727B6KlNx- |access-date=12 December 2025 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਅਮਰੀਕੀ ਖੋਜਕਰਤਾ ਅਤੇ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਰਕੁਨ ਮੇਲਿਸਾ ਫਾਰਲੇ ਨੇ 2017 ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਸੈਕਸ ਖਰੀਦਦਾਰਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਰਦਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜੋ ਸੈਕਸ ਲਈ ਭੁਗਤਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite journal | last1=Farley | first1=M. | last2=Golding | first2=J. M. | last3=Matthews | first3=E. S. | last4=Malamuth | first4=N. M. | last5=Jarrett | first5=L. | title=Comparing Sex Buyers with Men Who do Not Buy Sex: New Data on Prostitution and Trafficking | journal=Journal of Interpersonal Violence | date=2017 | volume=32 | issue=23 | pages=3601–3625 | doi=10.1177/0886260515600874 | pmid=26324260 }}</ref> ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤ ਗਾਹਕਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਜੇਨਸ ਜਾਂ ਸ਼ੂਗਰ ਮਾਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="janes1">{{Cite web |last=Ling |first=Justin |date=4 March 2014 |title=Opposition parties shy away from sex-work debate |url=https://www.dailyxtra.com/opposition-parties-shy-away-from-sex-work-debate-58724 |access-date=26 August 2018 |website=Xtra}}</ref><ref name="janes2">{{Cite web |date=11 October 2015 |title=7 Things You Learn As A Cop Pretending To Be A Hooker |url=http://www.cracked.com/personal-experiences-1950-7-things-you-learn-as-cop-doing-prostitution-stings.html |website=Cracked.com}}</ref><ref name="sm1">[[Alcinda Honwana|Honwana, Alcinda]]. "Changing Patterns of Intimacy among Young People in Africa." African Dynamics in a Multipolar World (2013): 29-47.</ref> ==ਇਤਿਹਾਸ== ===ਪੁਰਾਤਨ ਪੂਰਬੀ ਦੇਸ਼=== [[File:Griechen31.png|thumb|225px|[[ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨਾਨੀ]] ਗਾਹਕ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੇਸ਼ਵਾ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ]] ਪੁਰਾਤਨ ਪੂਰਬੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, [[ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨਾਨੀ]] [[ਹੀਰੋਡਾਟਸ]] ਦੀ [[ਦ ਹਿਸਟ੍ਰੀਜ਼]]<ref>[[Herodotus]], ''[[Histories (Herodotus)|The Histories]]'' [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Aabo%3Atlg%2C0016%2C001&query=book%3D1%3Achapter%3D199%3Asection%3D1 1.199], tr A.D. Godley (1920)</ref> ਅਨੁਸਾਰ [[ਦਜਲਾ-ਫ਼ਰਾਤ ਨਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]] ਵਿਚਕਾਰ [[ਦੇਵਤਾ|ਦੇਵਤਿਆਂ]] ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ [[ਮੱਠ]] ਅਤੇ [[ਮੰਦਰ]] ਜਾਂ "ਸਵਰਗ ਦੇ ਘਰ" ਸਨ ਜਿਥੇ [[ਪਵਿੱਤਰ ਵੇਸ਼ਵਾਗਮਨੀ]] ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਆਮ ਸੀ।<ref>See, for example, [[James Frazer]] (1922), ''[[The Golden Bough]]'', 3e, [[s:The Golden Bough/Adonis in Cyprus|Chapter 31: Adonis in Cyprus]]</ref> ਇਸ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਦਾ ਅੰਤ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ 14ਵੀਂ ਏ.ਡੀ ਵਿੱਚ [[ਕੋਂਸਤਾਂਤੀਨ ਮਹਾਨ]] ਦਾ ਸਾਮਰਾਜ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ "ਕ੍ਰਿਸਚੈਨਿਟੀ" ਧਰਮ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਸੀ।<ref>[[Eusebius]], ''Life of Constantine'', [http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf201.iv.vi.iii.lv.html 3.55] and [http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf201.iv.vi.iii.lviii.html 3.58]</ref> 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ [[ਬੇਬੀਲੋਨ]] ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਹੱਕਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ। === ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ === [[ਮਹਾਭਾਰਤ]] ਅਤੇ [[ਮਤਸਯ ਪੁਰਾਣ]] ਵਿੱਚ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦੇ ਕਾਲਪਨਿਕ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਾਅਦ ਦੇ ਵੈਦਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਬੋਧੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Bhattacharji|first=Sukumari|date=1987|title=Prostitution in Ancient India|url=https://www.jstor.org/stable/3520437|journal=Social Scientist|volume=15|issue=2|pages=32–61|doi=10.2307/3520437|jstor=3520437 |issn=0970-0293|url-access=subscription}}</ref> ਇੱਕ ਤਵਾਇਫ਼ ਇੱਕ ਵੇਸਵਾ ਸੀ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਯੁੱਗ ਦੌਰਾਨ, ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਨੱਚਦੀਆਂ, ਗਾਉਂਦੀਆਂ, ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸੁਣਾਉਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਮਹਿਫਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਜਪਾਨ ਵਿੱਚ [[ਗੇਇਸ਼ਾ]] ਪਰੰਪਰਾ ਵਾਂਗ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੈਕਸ ਅਕਸਰ ਇਤਫਾਕਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਇਹ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉੱਚ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਜਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤਵਾਇਫ਼ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਚੁਣ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਗੀਤ, ਨਾਚ, ਥੀਏਟਰ, ਫ਼ਿਲਮ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।<ref>{{Cite news |date=11 August 2004 |title=Mapping cultures |work=[[The Hindu]] |location=Chennai, India |url=http://www.hindu.com/mp/2004/08/11/stories/2004081101090100.htm |url-status=dead |access-date=23 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041127054112/http://www.hindu.com/mp/2004/08/11/stories/2004081101090100.htm |archive-date=27 November 2004}}</ref> 1757 ਤੋਂ 1857 ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ, ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਫੌਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਮੰਗਣਾ ਆਮ ਗੱਲ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਅਕਸਰ ਜਿਨਸੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਨਾਚ ਡਾਂਸਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।<ref name=Fisher-2007>{{cite journal|title=Excluding and Including "Natives of India": Early-19th-Century British-Indian Race Relations in Britain|first=Michael H.|last=Fisher|journal=[[Comparative Studies of South Asia, Africa and the Middle East]]|volume=27|issue=2|year=2007|pages=303–314 [304–5]|doi=10.1215/1089201x-2007-007|s2cid=146613125 }}</ref> ਜਪਾਨ ਤੋਂ ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ। ਏਸ਼ੀਆਈ ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਯੂਰਪ ਦੀਆਂ ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਸਾਫ਼, ਵਧੇਰੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref name="Hyam 2010 p. 372">{{cite book | last=Hyam | first=R. | title=Understanding the British Empire | publisher=Cambridge University Press | year=2010 | isbn=978-1-139-78846-5 | url=https://books.google.com/books?id=iylEklKX_WQC&pg=PA372 | access-date=2023-11-01 | page=372 |quote= The expatriate was in fact more likely to resort to prostituion overseas because the non-European prostitute was a much more attractive proposition than her British counterpart. Asian prostitutes were amusingly playful hostesses. By contrast, British whores were nasty, dirty, and coarse, drawn from deprived backgrounds. In India and Japan prostituion was an honourable estates, and not furtively conducted. Asian prostitutes were likely to be higher up the social scale, educated, and with a proper training for their art. An army officer told Havelock Ellis that he had known perhaps sixty prostites, of whom the Japanese were easily the best (clean, charming, beautiful and taking an intelligent interest)...}}</ref> 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੇ ਛੋਟੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਕਰਨ ਦੇ ਇੱਕ ਢੰਗ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ "ਬੱਚਾ ਬਾਜ਼ੀ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/frontline/film/dancingboys/ |title=The Dancing Boys of Afghanistan &#124; FRONTLINE |publisher=PBS |date=20 April 2010 |access-date=4 January 2014}}</ref> ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਦੇਵਦਾਸੀ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ ਰੇਣੁਕਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੀਬੀਸੀ ਨੇ 2007 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਦੇਵਦਾਸੀਆਂ "ਪਵਿੱਤਰ ਵੇਸਵਾਵਾਂ" ਹਨ।<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6729927.stm Slaves to the goddess of fertility]. BBC News. 8 June 2007</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == *[[Vern Bullough|Bullough, Vern]] et al. (1977) ''A Bibliography of Prostitution''. New York: Garland *Campbell, Russell. ''Marked Women: Prostitutes and Prostitution in the Cinema'', 2005 University of Wisconsin Press. * Cunningham, Scott and Manisha Shah (eds). 2016. ''[https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199915248.001.0001/oxfordhb-9780199915248 The Oxford Handbook of the Economics of Prostitution]''. Oxford University Press. * {{cite book |last1=Ditmore |first1=Melissa Hope |title=Encyclopedia of Prostitution and Sex Work |date=2006 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=9780313329685 |url=https://books.google.com/books?id=fcYq72qYRTcC |language=en}} * Keire, Mara L. ''For Business and Pleasure: Red-Light Districts and the Regulation of Vice in the United States, 1890–1933'' (Johns Hopkins University Press, 2010); 248 pages; History and popular culture of districts in such cities as New Orleans, New York, San Francisco, El Paso, Hartford, Conn., and Macon, Ga. * {{cite journal | last1 = Martin Moen | first1 = Ole | year = 2012 | title = Is prostitution harmful? | journal = J Med Ethics | volume = 40| issue = 2| pages = 73–81| doi = 10.1136/medethics-2011-100367 | pmid = 22930676 | doi-access = free }} * {{cite book |author=McCall, Andrew |title=Medieval Underworld (Sutton History Classics) |url=https://archive.org/details/medievalunderwor0000mcca |publisher=Sutton Publishing |location=Thrupp, Stroud, Gloucestershire |year=2004 |isbn=978-0-7509-3727-6 }} * Michael, R. T., Gagnon, J. H., Laumann, E. O., & Kolata, G. ''Sex in America'', Boston: Little, Brown, 1994. * [http://www.mirbeau.asso.fr/darticlesetrangers/PM-Venalwomen.pdf Mirbeau, Octave, ''The love of a venal woman''] * Perlongher, Néstor Osvaldo. ''O negócio do michê, prostituição viril em São Paulo'', 1st edition 1987, editora brasiliense. * Philip, Neil (1991) ''Working Girls: an illustrated history of the oldest profession''. London: Bloomsbury {{ISBN|978-0-7475-1030-7}} * Phoenix, J. ''Making Sense of Prostitution'', Basingstoke: Palgrave, 2001. * Preston, John. ''Hustling, A Gentlemen's Guide to the Fine Art of Homosexual Prostitution'', Badboy Books, 1997. * {{cite book |last1=Ramseyer |first1=J. Mark |title=Odd Markets in Japanese History: Law and Economic Growth |date=2008 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521048255 |url=https://books.google.com/books?id=IVpRvhn-jCAC |language=en}} * The UN ''[[Convention for the Suppression of the Traffic in Persons and of the Exploitation of the Prostitution of Others]]'' (1949) ** Full text: [http://www.unhchr.ch/html/menu3/b/treaty11a.htm Status of ratifications, reservations, and declarations] * {{cite book |last1=Walkowitz |first1=Judith R. |title=Prostitution and Victorian Society: Women, Class, and the State |url=https://archive.org/details/prostitutionvict00walk |date=1980 |publisher=The University Press |location=Cambridge |isbn=978-0521223348}} * {{cite journal |author=Weitzer R |title=Moral Crusade Against Prostitution |journal=Society |volume=43 |issue=March–April |pages=33–8 |year=2006 |url=http://www.katallaxi.se/wp-content/uploads/2006/11/moral-crusade.pdf |issn=1524-8879 |doi=10.1007/bf02687593 |s2cid=144600803 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080909225345/http://www.katallaxi.se/wp-content/uploads/2006/11/moral-crusade.pdf |archive-date=9 September 2008 |df=dmy-all }} * [https://www.amnesty.org/en/latest/news/2023/09/united-nations-experts-this-week-said-that-that-full-decriminalization-of-adult-voluntary-sex-work-holds-the-greatest-promise-to-address-the-systemic-discrimination-and-violence-sex-workers-frequently/ Global: Experts back decriminalization as the best means to enhance the rights of sex workers]. [[Amnesty International]]. 29 September 2023. * [https://www.hrw.org/news/2023/11/28/landmark-un-report-calls-sex-work-decriminalization Landmark UN Report Calls for Sex Work Decriminalization]. [[Human Rights Watch]]. 28 November 2023. == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{EB1911 poster|Prostitution}} {{Commons category|Prostitution}} {{Wiktionary|prostitution|prostitute|whore}} {{Wikiquote}} * {{Merriam-Webster|Prostitution}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਿੱਤੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਇਸਤਰੀ ਦਿਹਾੜਾ 2015 ਐਡੀਟਾਥਨ ਦੌਰਾਨ ਬਣਾਏ ਸਫ਼ੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀ ਔਰਤ ਮਹੀਨਾ 2015 ਦੌਰਾਨ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਸਫ਼ੇ]] ibd0fymkwxv10ylx50vubus9bn7uood 0 61681 840186 280276 2026-05-29T19:33:12Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840186 wikitext text/x-wiki {{Infobox saint |name= ਸੇਂਟ ਥੌਮਸ ਐਕੂਆਈਨਸ, OP |image=Carlo Crivelli 007.jpg |caption=An altarpiece in [[Ascoli Piceno]], Italy,<br>by [[Carlo Crivelli]] (15th century) |feast_day=28 ਜਨਵਰੀ (7 ਮਾਰਚ, until 1969) |venerated_in=[[ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ]]<br />[[Anglican Communion]]<br />[[Lutheranism]] |titles=ਧਾਰਮਿਕ, ਪੁਜਾਰੀ ਅਤੇ <br>[[ਚਰਚ ਦਾ ਡਾਕਟਰ]] |birth_date = 28 ਜਨਵਰੀ 1225<ref name=TGI>{{cite book |title=St. ਥੌਮਸ ਐਕੂਆਈਨਸ Philosophical Texts |first=Thomas |last=Gilby |year=1951 |place=Oxford Univ. Press}}</ref> |birth_place = [[Roccasecca]], [[ਸਿਸਲੀ ਦੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ]] |death_date = 7 ਮਾਰਚ 1274<ref name=TGI/> |death_place = [[Fossanova Abbey|Fossanova]], [[Papal States]] |beatified_date= |beatified_place= |beatified_by= |canonized_date= 18 ਜੁਲਾਈ 1323 |canonized_place=[[Avignon]], [[Papal States]], |canonized_by= [[ਪੋਪ ਜੌਨ XXII]] |attributes=The ''[[Summa Theologica|Summa theologiae]]'', a model church, the sun on the chest of a Dominican friar |patronage=Academics; against storms; against lightning; apologists; Aquino, Italy; [[Belcastro, Italy]]; book sellers; Catholic academies, schools, and universities; chastity; Falena, Italy; learning; pencil makers; philosophers; publishers; scholars; students; University of Sto. Tomas; [[Santo Tomas, Batangas|Sto. Tomas, Batangas]]; theologians.<ref>http://saints.sqpn.com/saint-thomas-aquinas/</ref> |major_shrine=[[:fr:Ensemble conventuel des Jacobins|Church of the Jacobins]], [[Toulouse]], France |suppressed_date= |issues= |prayer= |prayer_attrib= }} {{Infobox writer |name = ਥੌਮਸ ਐਕੂਆਈਨਸ |image = Gentile da Fabriano 052.jpg |caption =Detail from ''[[Valle Romita Polyptych]]''<br>by [[Gentile da Fabriano]] (circa 1400) |birth_name = |occupation = [[ਕੈਥੋਲਿਕ ਪਾਦਰੀ]], [[ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ]] ਅਤੇ [[ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]] |education = [[Abbey of Monte Cassino]]<br>[[ਨੈਪਲਜ਼ ਫੇਡੇਰੀਕੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ II]] |relatives = Landulf of Aquino and Theodora Rossi (parents) |notableworks = {{Unbulleted list|''[[Summa Theologica]]''|''[[Summa contra Gentiles]]''}} |genre = ਪੰਡਤਾਊਵਾਦ, [[ਥੌਮਵਾਦ]] |subject = [[ਮੈਟਾਫਿਜ਼ਿਕਸ]], [[ਤਰਕ ਸ਼ਾਸਤਰ]], [[ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ]], [[ਮਨ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ|ਮਨ]], [[ਗਿਆਨ ਸਿਧਾਂਤ]], [[ਨੈਤਿਕਤਾ]], [[ਸਿਆਸੀ ਦਰਸ਼ਨ|ਰਾਜਨੀਤੀ]] |influences = [[ਅਰਸਤੂ]], [[Avicenna]], [[Averroes]], [[ਅਲ-ਗੱਜ਼ਾਲੀ]], [[ਆਗਸਤੀਨ ਦਾ ਹਿੱਪੋ]], [[Boethius]], [[ਦਮਿਸਕ ਦਾ ਜੌਨ]], [[ਪੌਲ ਰਸੂਲ]], [[Dionysius the Areopagite]], [[Albertus Magnus]], [[Maimonides]], [[Anselm of Canterbury|Anselm]], [[Plato]], [[Cicero]], [[Johannes Scotus Eriugena|Eriugena]] |influenced = [[Giles of Rome]], [[Godfrey of Fontaines]], [[Richard Hooker|Hooker]], [[John Locke|Locke]], [[Dante]], [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], [[Thomas Reid]], [[Jacques Maritain|Martain]], [[Étienne Gilson|Gilson]], [[G.E.M. Anscombe|Anscombe]], [[Juan Donoso Cortés|Donoso Cortés]], [[Meister Eckhart|Eckhart]], [[G. K. Chesterton|Chesterton]], [[James Joyce|Joyce]], [[Anthony Kenny|Kenny]], [[Pope Pius XII]], [[Olavo de Carvalho|Carvalho]], [[Ayn Rand|Rand]], [[Murray Rothbard|Rothbard]], [[Walker Percy]], [[Mortimer J. Adler]], [[Cornelio Fabro]], [[Fulton J. Sheen]], [[Reginald Garrigou-Lagrange]], [[Joseph Maréchal]], [[Karl Rahner]], [[Peter Geach]], [[Alasdair MacIntyre]], [[Alexander Pruss]]; ''ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ'' [[ਥੌਮਵਾਦ]], [[ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ]] }} '''ਥੌਮਸ ਐਕੂਆਈਨਸ''', [[ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਦੇ ਪੰਥ ਦਾ ਮੈਂਬਰ|ਓ.ਪੀ.]] ({{IPAc-en||ə|ˈ|k|w|aɪ|n|ə|s}}; 1225 – 7 ਮਾਰਚ 1274), ਜਾਂ '''ਥੌਮਸ ਆਫ਼ ਐਕੂਇਨ''' ਜਾਂ '''ਐਕੂਇਨੋ''', ਇੱਕ ਇਤਾਲਵੀ<ref name=JPC>{{cite book |title=Saint ਥੌਮਸ ਐਕੂਆਈਨਸ |first=John Placid, O.P., Father |last=Conway |year=1911 |place=London}}</ref><ref name=RBV>{{cite book |title=The Life and Labours of St. Thomas of Aquin: Vol.I |url=https://archive.org/details/lifelaboursofstt0001revr |first=Roger Bede |last=Rev. Vaughan |year=1871 |place=London}}</ref> [[ਡੋਮਿਨੀਕਨ ਆਰਡਰ|ਡੋਮਿਨੀਕਨ]] [[ਫਰਿਆਰ]] ਅਤੇ [[ਪਾਦਰੀ (ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ)|ਕੈਥੋਲਿਕ ਪਾਦਰੀ]] ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਪੰਡਤਾਊਵਾਦ (ਸਕਾਲਾਸਟੀਸਿਜ਼ਮ) ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ [[ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ]] ਅਤੇ [[ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]] ਸੀ। ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ "''ਡਾਕਟਰ ਐਂਗਲੀਕਸ''" ਅਤੇ "''ਡਾਕਟਰ ਕਮਿਊਨਿਸ''".ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>See Pius XI, ''Studiorum Ducem'' 11 (29 June 1923), AAS, XV ("non modo Angelicum, sed etiam Communem seu Universalem Ecclesiae Doctorem"). The title ''Doctor Communis'' dates to the fourteenth century; the title ''Doctor Angelicus'' dates to the fifteenth century, see Walz, ''Xenia Thomistica'', III, p. 164 n. 4. [[Tolomeo da Lucca]] writes in ''Historia Ecclesiastica'' (1317): "This man is supreme among modern teachers of philosophy and theology, and indeed in every subject. And such is the common view and opinion, so that nowadays in the University of Paris they call him the ''Doctor Communis'' because of the outstanding clarity of his teaching." ''Historia Eccles.'' xxiii, c. 9.</ref> "ਐਕੂਆਈਨਸ" [[ਐਕੂਆਈਨੋ, ਇਟਲੀ|ਐਕੂਆਈਨੋ]] ਕਾਊਂਟੀ ਤੋਂ ਸੀ, ਜਿਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ 1137 ਤੱਕ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਸੀ। ==ਜੀਵਨ == 13 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਕ ਸੇਂਟ ਥੌਮਸ ਐਕੂਆਈਨਸ ਦਾ ਜਨਮ 1225 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਨੇਪਲਸ ਰਾਜ (ਇਟਲੀ) ਦੇ ਐਕੂਆਈਨੋ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਐਕੂਆਈਨੀ ਦਾ ਕਾਊਂਟ ਸੀ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਥਿਓਡੋਰਾ ਸੀ। ਸੇਂਟ ਥਾਮਸ ਐਕੂਆਈਨਸ ਦਾ ਬਚਪਨ ਸੁਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਨਾਲ ਮਾਲਾਮਾਲ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਜਨਮਜਾਤ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮਾਪੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਉੱਚ ਰਾਜ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ 5 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮੌਂਟ ਕੈਸਿਨੋ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਨੇਪਲਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਲੇਕਿਨ ਉਸ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੇ 1244 ਵਿੱਚ 'ਡੋਮਿਨੀਕਨ ਸੰਪ੍ਰਦਾਏ' ਦੀ ਮੈਂਬਰੀ ਲੈ ਲਈ। ਉਸ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅਨੇਕ ਲਾਲਚ ਦੇਕੇ ਇਸ ਦੀ ਮੈਂਬਰੀ ਛੱਡਣ ਲਈ ਜੋਰ ਪਾਇਆ ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਤੇ ਕਿਮ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪੈਰਸ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਸਨੇ ਰੂਹਾਨੀ ਆਗੂ ਅਲਬਰਟ ਮਹਾਨ ਦੇ ਚਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠਕੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ 1252 ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦੇ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਲਈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਇਟਲੀ ਦੇ ਅਨੇਕ ਸੰਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜਾਇਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਵਿਲੀਅਮ ਆਫ ਮੋਰਵੇਕ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੇ ਅਰਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਤਰਕ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਅਨੇਕ ਟੀਕੇ ਲਿਖੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਨਿਆਸੀਆਂ ਲਈ ਪੈਰਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਉਪਾਧੀ ਦੇਣ ਦਾ ਪ੍ਰਾਵਧਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਪੋਪ ਦੇ ਦਖਲ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਨੂੰ 1256 ਵਿੱਚ 'ਮਾਸਟਰ ਆਫ ਥਿਆਲੋਜੀ' ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਪਰੰਤ ਉਸਨੇ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਗਰੰਥ ਲਿਖਕੇ ਈਸਾਈਅਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਪੋਪ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵੀ ਅਨੇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣ ਲੱਗ ਗਏ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਦੀ ਥੋੜੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ 1274 ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ 'ਡਾਕਟਰ ਆਫ ਦ ਚਰਚ' ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦੇਕੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} jck6598gzl0kudvknhjrku7kz6clqki 0 62233 840226 618293 2026-05-29T20:54:27Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840226 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist |name =ਲਿਓਨਹਾਰਡ ਇਓਲਰ |image = Leonhard Euler 2.jpg |image_size = 220px |caption = ਚਿਤਰਕਾਰ ਜੋਹਾਨ ਜਾਰਜ ਬ੍ਰਿਕਰ (1756) |birth_date = {{birth date|1707|4|15|df=y}} |birth_place = [[ਬਾਜ਼ੀਲ]], [[ਸਵਿੱਟਜ਼ਰਲੈਂਡ]] |death_date = {{death date and age|1783|9|18|1707|4|15|df=y}} |death_place = [[ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਜ਼ਬਰਗ]], [[ਰੂਸੀ ਸਲਤਨਤ]] |residence = [[Kingdom of Prussia]], Russian Empire<br> Switzerland |field = Mathematics and [[physics]] |work_institutions = [[Russian Academy of Sciences|Imperial Russian Academy of Sciences]]<br>[[Prussian Academy of Sciences|Berlin Academy]] |alma_mater = [[University of Basel]] |doctoral_advisor = [[Johann Bernoulli]] |doctoral_students = [[Nicolas Fuss]]<br>[[Johann Hennert]]<br>[[Stepan Rumovsky]] |notable_students = [[Joseph Louis Lagrange]] |known_for = [[List of topics named after Leonhard Euler|See full list]] |prizes = |religion = [[Calvinism|Calvinist]]<ref name=graves>{{cite book|title=Scientists of Faith|url=https://archive.org/details/scientistsoffait00grav|author=Dan Graves|location=Grand Rapids, MI|year=1996|publisher=Kregel Resources|pages=[https://archive.org/details/scientistsoffait00grav/page/85 85]–86}}</ref><ref name=bell>{{cite book|title=Men of Mathematics, Vol. 1|author=E. T. Bell|location=London|year=1953|publisher=Penguin|page=155}}</ref> |footnotes = He is the father of the mathematician [[Johann Euler]].<br />He is listed by an academic genealogy as the equivalent to the doctoral advisor of Joseph Louis Lagrange. |signature = Euler's signature.svg }} '''ਲਿਓਨਹਾਰਡ ਇਓਲਰ''' ({{IPAc-en|ˈ|ɔɪ|l|ər}} {{respell|OY|lər}}; {{IPA-de|ˈɔʏlɐ|-|De-Leonard_Euler.ogg}}, {{IPA-all|ˈɔɪlr̩|local|LeonhardEulerByDrsDotChRadio.ogg}}; 15 April 1707{{spaced ndash}}18 ਸਤੰਬਰ 1783) ਇੱਕ ਪਾਇਨੀਅਰਿੰਗ ਸਵਿਸ [[ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]] ਅਤੇ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ]] ਸੀ। ਉਸ ਨੇ [[ਇਨਫਿਨਿਟਸੀਮਲ ਕਲਕੂਲਸ]] ਅਤੇ [[ਗ੍ਰਾਫ ਥਿਊਰੀ]] ਜਿਹੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੋਜਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਗਣਿਤ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਲਈ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਅਤੇ [[ਗਣਿਤ ਨੋਟੇਸ਼ਨ|ਨੋਟੇਸ਼ਨ]] ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ, ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ [[ਗਣਿਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ]] ਲਈ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ [[ਫੰਕਸ਼ਨ (ਗਣਿਤ)|ਗਣਿਤੀ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਦੀ ਧਾਰਨਾ। ਇਓਲਰ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਤੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਗਣਿਤਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਕਾਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਮੁਚੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਗਰ ਜੋੜ ਲਈਆਂ ਜਾਣ ਤਾਂ 60 ਤੋਂ 80 ਜਿਲਦਾਂ ਬਣ ਜਾਣ।<ref name="volumes">{{cite journal|last = Finkel|first = B.F.|year = 1897|title = Biography- Leonard Euler|url = https://archive.org/details/sim_american-mathematical-monthly_1897-12_4_12/page/300|journal = The American Mathematical Monthly| volume = 4| issue = 12| page = 300|doi = 10.2307/2968971|jstor = 2968971|pages = 297–302}}</ref>۔ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਲਗ ਉਮਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਰਿਆ। ==ਮੁਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ== [[ਤਸਵੀਰ:Euler-10 Swiss Franc banknote (front).jpg|thumb|left|ਸਵਿੱਟਜ਼ਰ ਲੈਂਡ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ 10 ਫ਼ਰਾਂਕ ਦਾ ਨੋਟ]] ਇਓਲਰ 15 ਅਪਰੈਲ 1707 ਨੂੰ ਸਵਿੱਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਬਾਜ਼ੀਲ ਵਿੱਚ ਪਾਲ਼ ਇਓਲਰ ਦੇ ਘਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਮਾਂ ਮਾਰਗ੍ਰੇਟ ਬਰੋਕਰ ਇੱਕ ਪਾਦਰੀ ਦੀ ਬੇਟੀ ਸੀ। ਇਓਲਰ ਦੀਆਂ ਦੋ ਛੋਟੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਆਨਾ ਮਾਰੀਆ ਅਤੇ ਮਾਰੀਆ ਮੇਡਗਿਲਨ ਵੀ ਸਨ। ਇਓਲਰ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਫ਼ੌਰਨ ਬਾਦ ਇਹ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਰੀਹੀਨ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਓਲਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਹਿੱਸਾ ਇੱਥੇ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ। ਪਾਲ਼ ਇਓਲਰ ਦੇ ਬਰਨੋਲੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਨਾਲ ਕਾਫ਼ੀ ਦੋਸਤਾਨਾ ਸੰਬੰਧ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਜੋਹਾਨ ਬਰਨੋਲੀ ਜੋ ਉਸ ਵਕਤ ਯੂਰਪ ਦਾ ਚੋਟੀ ਦਾ ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੀ ਦੋਸਤ ਸੀ। ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨ ਇਓਲਰ ਤੇ ਗਹਿਰਾ ਅਸਰ ਛੱਡਿਆ। ਇਓਲਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਸਮੀ ਵਿਦਿਆ ਬਾਜ਼ੀਲ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬਾਜ਼ੀਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲੈ ਲਿਆ। 1723 ਵਿੱਚ ਇਓਲਰ ਨੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਰੀਨੇ ਦੀਕਾਰਤ ਔਰ ਨਿਊਟਨਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੇ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਜ਼ਾਇਜ਼ੇ ਤੇ ਸੋਧ ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ। ਇਸ ਵਕਤ ਬਰਨੋਲੀ ਹਫ਼ਤੇ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਇਸਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਜਲਦ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨ ਇਓਲਰ ਹਿਸਾਬ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸਾ ਜ਼ਹੀਨ ਹੈ।<ref name="childhood">{{cite book |last= James |first= Ioan |title= Remarkable Mathematicians: From Euler to von Neumann |url= https://archive.org/details/remarkablemathem0000jame |publisher= Cambridge |year= 2002|page=[https://archive.org/details/remarkablemathem0000jame/page/2 2] |isbn= 0-521-52094-0}}</ref> ਇਸ ਦਾ ਬਾਪ ਇਸਨੂੰ ਪਾਦਰੀ ਬਨਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਇਓਲਰ ਉਸ ਵਕਤ ਆਪਣੇ ਬਾਪ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਯੂਨਾਨੀ ਔਰ ਇਬਰਾਨੀ ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਬਰਨੋਲੀ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਬਾਪ ਨੂੰ ਕਾਇਲ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਇਓਲਰ ਦੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਇੱਕ ਅਜ਼ੀਮ ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਬਣਨਾ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]] tqb9nqzi9ww2eqts931mr8rvembl3tr 0 65935 840249 753802 2026-05-30T02:45:53Z CommonsDelinker 156 Replacing Farm_Security_Administration_school_in_Alabama_USA_1935.gif with [[File:Farm_Security_Administration-_School_in_Alabama_-_DPLA_-_3c404c0ee16ff88f0ecf4a81dc65463d.gif]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File ren 840249 wikitext text/x-wiki [[File:Loyola School.jpg|thumb|ਸਕੂਲ]] [[File:School, Katni, MP, India.jpg|thumb|ਪੇਂਡੁ ਸਕੂਲ]] '''ਸਕੂਲ''' ਜਾਂ '''ਵਿਦਿਆਲਾ''' ਜਿਸ ਦੇ ਵਿਦਿਆਲਿਆ, [[ਮਦਰੱਸਾ]], ਧਰਮਸਾਲਾ, [[ਗੁਰੂਕੁਲ]]<ref name="School">[http://oxforddictionaries.com/definition/school?q=school School] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200314023846/https://languages.oup.com/ |date=2020-03-14 }}, on Oxford Dictionaries</ref> ਆਦਿ ਨਾਂ ਹਨ ਜਿਥੇ ਸਿੱਖਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਢੰਗ ਨਾਲ [[ਅਧਿਆਪਕ|ਅਧਿਆਪਕਾਂ]] ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਣਾ, ਪੜ੍ਹਨਾ, ਵਿਚਾਰਨਾ, ਕਿਤਾ ਮੁੱਖੀ ਹੋਣਾ, ਬੋਲਣਾ, ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨਾ ਆਦਿ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਸਕੂਲ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ (ਜਾਂ "ਬੱਚਿਆਂ") ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਸਿਖਲਾਈ ਦੀ ਥਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਮਾਹੌਲ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਕੋਲ ਰਸਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਰਾਹੀਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਾਈਮਰੀ ਸਕੂਲ, ਸੈਕੈੰਡਰੀ ਸਕੂਲ  ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਸੰਸਥਾ ਜਿੱਥੇ ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ ਜਾਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਪਰ ਇਹ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।ਇਹਨਾਂ ਸਕੂਲਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਅਤੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਿੰਡਰਗਾਰਟਨ ਜਾਂ ਪ੍ਰੀ-ਸਕੂਲ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਕੁਝ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ (ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ 3-5 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ), ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਕਿੱਤਾਕਾਰੀ ਸਕੂਲ, ਕਾਲਜ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਦਾਰੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਇੱਕ ਖਾਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਸਕੂਲ ਜਾਂ ਨਾਚ ਦਾ ਇੱਕ ਸਕੂਲ। ਵਿਕਲਪਿਤ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਵਿਧੀਆਂ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।ਕੁਝ ਗੈਰ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਰਕਾਰ ਮਿਆਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮੁਹੱਈਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲ ਧਾਰਮਿਕ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਈਸਾਈ ਸਕੂਲ, ਮਦਰੱਸਾ, ਹਵਾਸ (ਸ਼ੀਆ ਸਕੂਲ), ਯਿਸ਼ਵਸ (ਯਹੂਦੀ ਸਕੂਲ) ਅਤੇ ਹੋਰ; ਜਾਂ ਉਹ ਸਕੂਲ, ਜਿਹਨਾਂ ਕੋਲ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਪੱਧਰ ਹੈ ਜਾਂ ਉਹ ਹੋਰ ਨਿੱਜੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬਾਲਗਾਂ ਲਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਸਿਖਲਾਈ, ਮਿਲਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।ਘਰੇਲੂ ਸਕੂਲਿੰਗ ਅਤੇ ਔਨਲਾਈਨ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਪ੍ਰੰਪਰਾਗਤ ਸਕੂਲੀ ਬਿਲਡਿੰਗ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਕੂਲ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਸਥਾਈ ਮਾਡਲਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਗੀ, ਸਿੱਖਣ ਵਾਲੇ ਛੋਟੇ ਸਮੁਦਾਏ, ਅਕੈਡਮੀਆਂ, ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ, ਅਤੇ ਸਕੂਲਾਂ-ਅੰਦਰ-ਸਕੂਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। == ਨਿਰੁਕਤੀ == ਵਿਦਿਆਲਾ ਸ਼ਬਦ ਚੀਨੀ ਸ਼ਬਦ ਵਿਦਿਅਕ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੂਲ ਅਰਥ ਹੈ " ਵਿਸ਼ਰਾਮ, ਵਿਹਲ, ਫ਼ੁਰਸਤ, ਛੁੱਟੀ; ਖ਼ਾਲੀ ਸਮਾਂ" ਅਤੇ "ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਮਾਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅ ਜਦੋਂ ਵਿਹਲ, ਫ਼ੁਰਸਤ, ਖ਼ਾਲੀ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ", ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ "ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਵਿਦਿਆਲਾ" ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।<ref name="School"/><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=school Online Etymology Dictionary]; [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%23101960 H.G. Liddell & R. Scott, A Greek-English Lexicon]</ref><ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dsxolh%2F σχολή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> == ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ == [[ਤਸਵੀਰ:Plato's_Academy_mosaic_from_Pompeii.jpg|thumb|[[Plato]]'s academy, [[mosaic]] from [[Pompeii]]]] ਪੁਰਾਤਣ ਕਾਲ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਲਈ ਕਿਸੇ ਕੇਂਦਰੀ ਥਾਂ ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਮੌਜੂਦ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨ (ਅਕੈਡਮੀ), ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੋਮ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ (ਗੁਰੂਕੁਲ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਬਿਜ਼ੰਤੀਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਵਿਵਸਥਾ ਸਥਾਪਤ ਸੀ। ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 425 ਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ "... ਮਿਲਟਰੀ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਇੱਕ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਜਰੂਰ ਸੀ ..."<ref>{{cite book|title=Traditions & Encounters a Global Perspective on the Past|url=https://archive.org/details/traditionsencoun0000bent_q6a8|last=Bentley|first=Jerry H.|publisher=McGraw-Hil|year=2006|location=New York|page=[https://archive.org/details/traditionsencoun0000bent_q6a8/page/331 331]}}</ref> ਪੱਛਮੀ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ, ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਪਾਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੱਧ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਸਕੂਲ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਅਜੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲ ਰਹੇ ਈਸਾਈ ਸਕੂਲ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿੰਗਜ਼ ਸਕੂਲ, ਕੈਨਟਰਬਰੀ (597 ਈ.), ਕਿੰਗਜ਼ ਸਕੂਲ, ਰੋਚੈਸਟਰ (604 ਸੀ. ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ), ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਜ਼ ਸਕੂਲ, ਯੌਰਕ (627 ਸੀ. ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ) ਅਤੇ ਟੀਟਫੋਰਡ ਗ੍ਰਾਮਰ ਸਕੂਲ। 5 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਮੋਨਾਸਟਕ ਸਕੂਲ ਵੀ ਪੱਛਮੀ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਖੋਲ੍ਹੇ ਗਏ ਸਨ ਜੋ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਦੋਵਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਲਾਮ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਭਿਆਚਾਰ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸਕੂਲ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਵਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ।ਇਸ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਵਸਥਿਤ ਤਰੀਕੇ ਅਤੇ ਮੰਤਵ ਲਈ ਤਿਆਰ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮਸਜਿਦਾਂ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੰਮਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ, ਪਰ 9 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮਦਰੱਸੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਕੂਲ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਸਜਿਦ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਲ-ਕਰਾਉਯੀਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 859 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।ਇਹ ਖਲੀਫ਼ਾ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਹੇਠ ਮਦਰੱਸਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਸੰਸਥਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਅਜਿਹੇ ਯਤਨ ਸਨ। ਔਟੋਮਨਜ਼ ਰਾਜ ਅਧੀਨ, ਬੁਰਸਾ ਅਤੇ ਐਡਿਰਨ ਕਸਬੇ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਏ। ਇੱਕ ਮਸਜਿਦ, ਇੱਕ ਹਸਪਤਾਲ,ਇੱਕ ਮਦਰੱਸੇ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਰਸੋਈ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਔਟੋਮਨਜ਼ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਮੁਫਤ ਖਾਣੇ, ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਮੁਫਤ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਪਕ ਜਨਤਾ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Farm Security Administration- School in Alabama - DPLA - 3c404c0ee16ff88f0ecf4a81dc65463d.gif|thumb|One-room school in 1935, [[Alabama]]]] ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ 12 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਉਭਰੀਆਂ; ਇੱਥੇ, ਵਿਦਵਤਾਵਾਦ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਔਜ਼ਾਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਵਾਲੇ ਕਹਿ ਕੇ ਸੱਦਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੱਧ ਯੁੱਗ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਸਕੂਲਾਂ (ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ) ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਣਾ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਵਿਆਕਰਣ ਸਕੂਲ ਸ਼ਬਦ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਜੋ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲ ਦਾ ਅਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਯੋਗਤਾ ਜਾਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ' ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਦਾਖ਼ਲਿਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਕੂਲੀ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਨੇ ਸਾਖਰਤਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਤਕਨੀਕੀ, ਕਲਾਤਮਕ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਖਰਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਯੂਰਪ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਆਮ ਗੱਲ ਹੋ ਗਈ। ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ  ਇੱਕ ਕਮਰੇ ਵਾਲੇ ਸਕੂਲ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਹੀ ਅਧਿਆਪਕ ਇੱਕੋ ਕਲਾਸਰੂਮ ਵਿੱਚ ਲੜਕੇ-ਲੜਕੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਕਲਾਸਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਸੀ। 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ, ਇੱਕ ਕਮਰੇ ਵਾਲੇ ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਲਾਸਰੂਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲ ਬੱਸਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਧਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਆਵਾਜਾਈ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇਹਨਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਗਏ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਕੂਲ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖਿਆ]] 0d320thmijofeulbc0ifwdwe7s2utzl 0 66324 840222 821681 2026-05-29T20:44:29Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840222 wikitext text/x-wiki [[File:QuantumHarmonicOscillatorAnimation.gif|thumb|300px|right| ਕਿਸੇ ਸਿੰਗਲ ਸਪਿੱਨ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਕਣ ਲਈ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸਿੰਪਲ ਹਾਰਮੋਨਿਕ ਗਤੀ ਅਤੇ ਕੁਆਂਟਮ ਹਾਰਮੋਨਿਕ ਔਸੀਲੇਟਰ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਤੁਲਨਾ, ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਅੰਤਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ]] [[ਕੁਆਂਟਮ]] ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ '''ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ''' ਇੱਕ ਜਾਂ ਜਿਆਦਾ ਕਣਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਬੰਦ (ਆਈਸੋਲੇਟਡ) ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਸਿਸਟਮ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇੱਕੋ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਿਸਟਮ ਵਿਚਲੇ ਹਰੇਕ ਕਣ ਲਈ ਵੱਖਰਾ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਨਾਪਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਮਾਤਰਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਕਣ ਦਾ ਔਸਤ ਮੋਮੈਂਟਮ, ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਅਜੋਕੀਆਂ ਥਿਊਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਸਹਿਯੋਗੀ [[ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]], ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਆਮ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਲਿਖਣ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਗਰੀਕ ਅੱਖਰ ψ ਜਾਂ Ψ (ਛੋਟੀ ਅਤੇ ਵੱਡੀ psi/ਸਾਈ) ==ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ== ਇੱਕ ਵੇਵ (ਤਰੰਗ) ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹਲਚਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ “ਪੀਰਿਔਡਿਕ” (ਨਿਯਮਿਤ ਅੰਤਰਾਲ) ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨ (ਅਯਾਮ) ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਵੇਵ ਨੂੰ ਆਮਤੌਰ ਤੇ “ਇੱਕ ਵੇਵਫੰਕਸ਼ਨ” ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ, ψ(x,t) = A cos(kx−ωt+ ϕ) ਜਿੱਥੇ x ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, t ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ A, k, ω > 0 (ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੌਜ਼ਿਟਵ)।,ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਸਾਊਂਡ ਵੇਵ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ψ(x,t) ਨੂੰ ਜਰੂਰ ਹੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ x ਅਤੇ ਸਮੇਂ t ਉੱਤੇ ਵੇਵ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਦੀ ਗੜਬੜੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵੇਵ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਈਏ ਤਾਂ ψ(x,t) ਨੂੰ ਜਰੂਰ ਹੀ ਵੇਵ ਦੀ ਟਰਾਂਸਵਰਸ (ਤਿਰਛੀ) ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਗਿਆਤ ਹੈ ਕਿ, ਕੋਸਾਈਨ ਫੰਕਸ਼ਨ cos(θ), ਆਪਣੇ ਭਾਵ-ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਿਤ ਅੰਤਰਾਲ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ θ ਦਾ ਪੀਰੀਅਡ 2π ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਯਾਨਿ ਕਿ, θ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੁੱਲਾਂ ਲਈ cos(θ + 2π) = cos θ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ θ ਦਾ ਮੁੱਲ ਬਦਲਦਾ ਹੈ, ਫੰਕਸ਼ਨ ਕ੍ਰਮਵਾਰ -1 ਅਤੇ +1 ਦੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਅਤੇ ਵੱਧੋ-ਵੱਧ ਮੁੱਲਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਡੋਲਦਾ (ਔਸੀਲੇਟ ਕਰਦਾ) ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੇਵਫੰਕਸ਼ਨ ਪੁਜੀਸ਼ਨ x ਵਿੱਚ ਪੀਰੀਅਡ λ= 2π/k ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਨਿਯਮਿਤ ਅੰਤਰਾਲ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਯਾਨਿ ਕਿ, ਸਾਰੇ x ਅਤੇ t ਮੁੱਲਾਂ ਲਈ ψ(x+λ,t) = ψ(x,t) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਅੱਗੇ, ਵੇਵਫੰਕਸ਼ਨ ਪੀਰੀਅਡ T=2π/ω ਦੇ ਨਾਲ t ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਿਤ ਅੰਤਰਾਲ ਦੀ ਅਵਰਤੀ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਯਾਨਿ ਕਿ, x ਅਤੇ t ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੁੱਲਾਂ ਲਈ ψ(x,t+T) = ψ(x,t) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ x ਅਤੇ t ਦੇ ਮੁੱਲ ਬਦਲਦੇ ਹਨ, ਵੇਵਫੰਕਸ਼ਨ ਕ੍ਰਮਵਾਰ −A ਅਤੇ +A ਦੇ ਮਿਨੀਮਮ ਤੇ ਮੈਗਜ਼ੀਮਮ ਮੁੱਲਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਡੋਲਦਾ ਹੈ। ਵੇਵ, λ, ਦੇ ਸਥਾਨਿਕ ਨਿਯਮਿਤ ਅੰਤਰਾਲ (ਪੀਰੀਅਡ) ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ “ਵੇਵਲੈਂਥ” (ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਸਥਾਈ ਪੀਰੀਅਡ T ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਪੀਰੀਅਡ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਅੱਗੇ, ਮਾਤਰਾ A ਨੂੰ ਵੇਵ-ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਾਤਰਾ k ਨੂੰ ਵੇਵ-ਨੰਬਰ (ਤਰੰਗ-ਸੰਖਿਆ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਾਤਰਾ ω ਨੂੰ ਵੇਵ-ਐਂਗੁਲਰ-ਫਰੀਕੁਐਂਸੀ (ਤਰੰਗ-ਕੋਣਿਕ ਆਵਰਤੀ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੋਟ ਕਰੋ ਕਿ ω ਦੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ ਰੇਡੀਅਨ/ਸੈਕੰਡ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਵੇਵ ਫਰੀਕੁਐਂਸੀ, ਸਾਈਕਲ/ਸੈਕੰਡ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਰਟਜ਼ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚ ν =1/T = ω/2π ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਸਮੀਕਰਨ ψ(x,t) = A cos(kx−ωt+ ϕ) ਵਿੱਚ ਦਿਸਣ ਵਾਲੀ ਮਾਤਰਾ ϕ ਨੂੰ ਫੇਜ਼ ਐਂਗਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਵਕਤ ਤੇ ਤਰੰਗ ਦੀਆਂ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੇ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਮਾਤਰਾਵਾਂ (ਮੈਗਜ਼ਿਮਾ ਤੇ ਮਿਨੀਮਾ) ਦੀ ਸਹੀ ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, cos(θ) ਦਾ ਵੇਵ ਮੈਗਜ਼ਿਮਾ θ = j 2π ਉੱਤੇ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ। ਨੋਟ ਕਰੋ ਕਿ ਕੋਈ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਤਰਾ ਇਸ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਤੇ ਖਰੀ ਉਤਰਦੀ ਹੈ ; x = (j − ϕ/2π) λ + v t, ਜਿੱਥੇ v = ω/k ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਤਰਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤਵ ਮੁਤਾਬਕ, ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਵੇਵ ਵਿਲੌਸਟਿੀ ω/k ਉੱਤੇ ਪੌਜ਼ੇਟਿਵ x-ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤਰਜ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ; ψ(x, t) = A cos(−k x − ωt + ϕ) = A cos(k x + ωt − ϕ), ਅਜਿਹਾ ਵੇਵਫੰਕਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਤਰੰਗ ਦਾ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ A ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵੇਵਨੰਬਰ k ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਐਂਗੁਲਰ ਫਰੀਕੁਐਂਸੀ ω ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਫੇਜ਼ ਐਂਗਲ ϕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਲੌਸਟੀ ω/k ਨਾਲ ਨੈਗੈਟਿਵ x-ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪਿਛੋਕੜ == === ਮਾਡਰਨ ਥਿਊਰੀਆਂ ਅੰਦਰ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਅਤੇ ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ === == ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ (ਇੱਕ-ਅਯਾਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਪਿੱਨਹੀਣ ਕਣ) == === ਪੁਜੀਸ਼ਨ-ਸਪੇਸ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ === === ਮੋਮੈਂਟਮ-ਸਪੇਸ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ === === ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਬੰਧ === == ਪਰਿਭਾਸ਼ਵਾਂ (ਹੋਰ ਮਾਮਲੇ) == == ਵਕਤ ਨਿਰਭਰਤਾ == == ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਉਦਾਹਰਨਾਂ == === ਇੱਕ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚ ਕਣ === === ਸੀਮਤ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਬੈਰੀਅਰ === === ਕੁਆਂਟਮ ਹਾਰਮੋਨਿਕ ਔਸੀਲੇਟਰ === === ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਐਟਮ === == ਗਣਿਤਿਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ == === ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀਆਂ === === ਵਿਵਰਣ === == ਔਂਟੌਲੋਜੀ == == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == == ਟਿੱਪਣੀਆਂ == {{reflist|group=nb}} == ਨੋਟਸ == {{Reflist|3}} == ਹਵਾਲੇ == {{refbegin|3}} *{{cite book|ref=harv|title=Quanta: A Handbook of Concepts|url=https://archive.org/details/quantahandbookof0000atki|first=P. W.|last=Atkins|year=1974|isbn=0-19-855494-X}} *{{cite journal|ref=harv|last1=Arons|first1=A. B.|last2=Peppard|first2=M. B.|year=1965|title=Einstein's proposal of the photon concept: A translation of the ''Annalen der Physik'' paper of 1905|url=http://astro1.panet.utoledo.edu/~ljc/PE_eng.pdf|journal=[[American Journal of Physics]]|volume=33|issue=5|page=367|bibcode=1965AmJPh..33..367A|doi=10.1119/1.1971542}} *{{cite book|ref=harv|last=Bohr|first=N.|authorlink=Niels Bohr|title=Niels Bohr - Collected Works: Foundations of Quantum Physics I (1926 - 1932)|year=1985|isbn=9780444532893|editor=J. Kalckar|volume=6|publisher=North Holland|location=Amsterdam}} *{{cite journal|ref=harv|first=M.|last=Born|journal=Z. Phys.|volume=37|year=1926a|title=Zur Quantenmechanik der Stoßvorgange|pages=863–867.|doi=10.1007/bf01397477|bibcode = 1926ZPhy...37..863B }} *{{cite journal|ref=harv|first=M.|last=Born|journal=Z. Phys.|volume=38|year=1926b|title=Quantenmechanik der Stoßvorgange|pages=803–827.|doi=10.1007/bf01397184|bibcode = 1926ZPhy...38..803B }} *{{cite journal|ref=harv|last=Born|first=M.|authorlink=Max Born|year=1927|title=Physical aspects of quantum mechanics|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1927-03-05_119_2992/page/354|journal=Nature|volume=119|pages=354–357|doi=10.1038/119354a0|bibcode = 1927Natur.119..354B }} *[[Max Born|Born, M.]] (1954). {{cite web |date=December 11, 1954 |title=The statistical interpretation of quantum mechanics |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1954/born-lecture.pdf |work=Nobel Lecture}} *{{cite journal|ref=harv|last=de Broglie|first=L.|title=Radiations&mdash;Ondes et quanta|trans-title=Radiation&mdash;Waves and quanta|journal=Comptes Rendus|volume=177|pages=507–510, 548, 630|year=1923|language=French}} [http://www.academie-sciences.fr/pdf/dossiers/Broglie/Broglie_pdf/CR1923_p507.pdf Online copy (French)] [http://www.davis-inc.com/physics/broglie/broglie.shtml Online copy (English)] *{{cite book|ref=harv|first=L.|last=de Broglie|authorlink=Louis de Broglie|year=1960|title=Non-linear Wave Mechanics: a Causal Interpretation|publisher=Elsevier|location=Amsterdam}} *{{cite book|ref=harv|last=Camilleri|first=K.|title=Heisenberg and the Interpretation of Quantum Mechanics: the Physicist as Philosopher|year=2009|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge UK|isbn=978-0-521-88484-6}} *{{cite book|ref=harv|first1=F. W.|last1=Byron|first2=R. W.|last2=Fuller|authorlink2=Robert W. Fuller|title=Mathematics of Classical and Quantum Physics|url=https://archive.org/details/mathematicsofcla00byro|isbn=978-0-486-67164-2|year=1992|publisher=[[Dover Publications]]|series=Dover Books on Physics|edition=revised|orig-year=1969}} *{{cite book|ref=harv|last=Dirac|first=P. A. M.|authorlink=Paul Dirac|series=The international series on monographs on physics|title=The principles of quantum mechanics|url=https://archive.org/details/principlesofquan0000unse_i1n0|year=1982|edition=4th|publisher=Oxford University Press|isbn=0 19 852011 5}} *{{cite journal|ref=harv|last=Dirac|first=P. A. M.|title=A new notation for quantum mechanics|journal=Mathematical Proceedings of the Cambridge Philosophical Society|year=1939|volume=35|issue=3|pages=416–418|doi=10.1017/S0305004100021162|url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=2031476|bibcode=1939PCPS...35..416D|access-date=2016-07-04|archive-date=2013-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203033616/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=2031476|url-status=dead}} *{{cite journal|last1=Einstein|first1=A.|author1-link=Albert Einstein|year=1905|title=Über einen die Erzeugung und Verwandlung des Lichtes betreffenden heuristischen Gesichtspunkt|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19053220607/pdf|journal=[[Annalen der Physik]]|volume=17|issue=6|bibcode=1905AnP...322..132E|doi=10.1002/andp.19053220607|ref=harv|language=German|pages=132–148}} *{{cite journal|last1=Einstein|first1=A.|year=1916|title=Zur Quantentheorie der Strahlung|journal=Mitteilungen der Physikalischen Gesellschaft Zürich|volume=18|pages=47–62|ref=harv}} *{{cite journal|last1=Einstein |first1=A.|year=1917|title=Zur Quantentheorie der Strahlung|journal=[[Physikalische Zeitschrift]]|volume=18|pages=121–128|bibcode=1917PhyZ...18..121E|ref=harv|language=German}} *{{cite book|ref=harv|first=A.|last=Einstein|year=1998|title=Albert Einstein: Philosopher-Scientist|editor=P. A. Schlipp|volume=VII|series=The Library of Living Philosophers|publisher=Open Court|location=La Salle Publishing Company, Illinois|isbn=0-87548-133-7|edition=3rd}} *{{cite book|ref=harv|title=Quantum Physics of Atoms, Molecules, Solids, Nuclei and Particles|url=https://archive.org/details/quantumphysicsof00eisb|edition=2nd|first2=R.|last2=Resnick|first=R.|last=Eisberg|publisher=John Wiley & Sons|year=1985|isbn=978-0-471-87373-0}} *{{cite book|ref=harv|title=Introduction to Quantum Mechanics|last=Griffiths|first=D. J.|edition=2nd|isbn=978-0131118928|publisher=Pearson Education Ltd|location=Essex England|year=2004}} *{{cite book|ref=harv|last=Heisenberg|first=W.|authorlink=Werner Heisenberg|year=1958|title=Physics and Philosophy: the Revolution in Modern Science|url=https://archive.org/details/physicsphilosoph0000heis_n9m9|publisher=Harper & Row|location=New York}} *{{Citation|ref=harv|last=Hanle|first=P.A.|title=Erwin Schrodinger's Reaction to Louis de Broglie's Thesis on the Quantum Theory.|journal=Isis|volume=68|issue=4|year=1977|doi=10.1086/351880}} *{{cite book|ref=harv|first=E. T.|last=Jaynes|editor= G. Larry Bretthorst|title=Probability Theory: The Logic of Science|url=https://archive.org/details/probabilitytheor0000jayn|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2003|isbn=978-0-521 59271-0}} *{{cite book|ref=harv|first1=L.D.|last1=Landau|authorlink1=Lev Landau|first2=E. M.|last2=Lifshitz|authorlink2=Evgeny Lifshitz|year=1977|title=Quantum Mechanics: Non-Relativistic Theory|edition=3rd|volume=Vol. 3|publisher=[[Pergamon Press]]|isbn=978-0-08-020940-1}} [https://archive.org/details/QuantumMechanics_104 Online copy] *{{cite book|ref=harv|first1=R.G.|last1=Lerner|first2=G.L.|last2=Trigg|title=Encyclopaedia of Physics|url=https://archive.org/details/encyclopediaofph00lern|publisher=VHC Publishers|edition=2nd|year=1991|isbn=0-89573-752-3}} *{{cite book|first1=G.|last1=Ludwig|title=Wave Mechanics|url=https://archive.org/details/wavemechanics0000ludw|publisher=Pergamon Press|location=Oxford UK|year=1968|lccn=66-30631|isbn=0-08-203204-1|ref=harv}} *{{cite book|last=Murdoch|first=D.|year=1987|title=Niels Bohr's Philosophy of Physics|url=https://archive.org/details/nielsbohrsphilos0000murd|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge UK|isbn=0-521-33320-2}} *{{cite book|ref=harv|last=Newton|first=R.G.|year=2002|title=Quantum Physics: a Text for Graduate Student|url=https://archive.org/details/quantumphysicste0000newt|publisher=Springer|location=New York|isbn=0-387-95473-2}} *{{cite journal|ref=harv|first=Wolfgang|last=Pauli|authorlink=Wolfgang Pauli|year=1927|title=Zur Quantenmechanik des magnetischen Elektrons|journal=Zeitschrift für Physik|volume=43|language=German|doi=10.1007/bf01397326 |bibcode = 1927ZPhy...43..601P }} *{{cite book|ref=harv|title=Quantum mechanics|edition=2nd|year=2010|publisher=McGraw Hill|first1=Y.|last1=Peleg|first2=R.|last2=Pnini|first3=E.|last3=Zaarur|first4=E.|last4= Hecht|series=Schaum's outlines|isbn=978-0-07-162358-2}} *{{cite book|first=A.I.M.|last=Rae|year=2008|title=Quantum Mechanics|edition=5th|publisher=Taylor & Francis Group|volume=2|isbn=1-5848-89705|url=http://books.google.co.uk/books?id=YDhHAQAAIAAJ&q=quantum+mechanics+Alastair+Rae+5th+edition&dq=quantum+mechanics+Alastair+Rae+5th+edition&redir_esc=y}} *{{cite journal|ref=harv|last=Schrödinger|first=E.|authorlink=Erwin Schrödinger|title=An Undulatory Theory of the Mechanics of Atoms and Molecules|url=http://home.tiscali.nl/physis/HistoricPaper/Schroedinger/Schroedinger1926c.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081217040121/http://home.tiscali.nl/physis/HistoricPaper/Schroedinger/Schroedinger1926c.pdf|archivedate=17 ਦਸੰਬਰ 2008|journal=[[Physical Review]]|volume=28|issue=6|pages=1049–1070|year=1926|doi=10.1103/PhysRev.28.1049|bibcode=1926PhRv...28.1049S|access-date=4 ਜੁਲਾਈ 2016|dead-url=no}} *{{cite book|ref=harv|last=Shankar|first=R.|title=Principles of Quantum Mechanics|url=https://archive.org/details/principlesofquan0000shan_x3c9|edition=2nd|isbn=0306447908|year=1994}} *{{cite book|ref=harv|title=Particle Physics|edition=3rd|first=B.R.|last=Martin|first2=G.|last2=Shaw|series=Manchester Physics Series|publisher=John Wiley & Sons|year=2008|isbn=978-0-470-03294-7}} *{{cite book|last1=ter Haar|first1=D.|author-link=Dirk ter Haar|year=1967|pages=[https://archive.org/details/oldquantumtheory00haar/page/167 167]–183|title=The Old Quantum Theory|url=https://archive.org/details/oldquantumtheory00haar|publisher=[[Pergamon Press]]|lccn=66029628|ref=harv}} *{{cite book|ref=harv|title=Physics for Scientists and Engineers – with Modern Physics|url=https://archive.org/details/physicsforscient0000paul|edition=6th|first1=P. A.|last1=Tipler|first2=G.|last2=Mosca|last3=Freeman|year=2008|isbn=0-7167-8964-7}} *{{citation|last=Weinberg|first=S.|year=2013|title=Lectures in Quantum Mechanics|isbn=978-1-107-02872-2|authorlink=Steven Weinberg|publisher=Cambridge University Press}} *{{citation|last=Weinberg|first=S.|year=2002|title=The Quantum Theory of Fields|volume=1|isbn=0-521-55001-7|publisher=Cambridge University Press}} *{{cite book|ref=harv|title=Sears' and Zemansky's University Physics|url=https://archive.org/details/searszemanskysun0002youn|last1=Young|first1=H. D.|last2=Freedman|first2=R. A.|edition=12th|editor=Pearson|publisher=Addison-Wesley|year=2008|isbn=978-0-321-50130-1}} *{{cite book|ref=harv|first1=J.A.|last1=Wheeler|author1link=John Archibald Wheeler|first2=W.H.|last2=Zurek|author2link=Wojciech H. Zurek|year=1983|title=Quantum Theory and Measurement|url=https://archive.org/details/quantumtheorymea0000unse_b1n9|publisher=Princeton University Press|location=Princeton NJ}} *{{cite book|ref=harv|last=Zettili|first=N.|title=Quantum Mechanics: Concepts and Applications|edition=2nd|isbn=978-0-470-02679-3|year=2009}} {{refend}} == ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ == *{{Cite journal |last=Yong-Ki Kim |title=Practical Atomic Physics |journal=National Institute of Standards and Technology |pages=1 (55 pages) |publisher= |location=Maryland |date=September 2, 2000 |url=http://amods.kaeri.re.kr/mcdf/lectnote.pdf |accessdate=2010-08-17 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722141558/http://amods.kaeri.re.kr/mcdf/lectnote.pdf |archivedate=ਜੁਲਾਈ 22, 2011 }} *{{Cite book | author=Polkinghorne, John |authorlink=John Polkinghorne | title=Quantum Theory, A Very Short Introduction | url=https://archive.org/details/quantumtheoryver0000polk | publisher=Oxford University Press | year=2002 | isbn=0-19-280252-6}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.eng.fsu.edu/~dommelen/quantum/style_a/complexs.html], [http://www.nyu.edu/classes/tuckerman/adv.chem/lectures/lecture_9/node2.html], [http://galileo.phys.virginia.edu/classes/752.mf1i.spring03/IdenticalParticlesRevisited.htm], [http://vergil.chemistry.gatech.edu/notes/quantrev/node34.html] * [http://cat.middlebury.edu/~chem/chemistry/class/physical/quantum/help/normalize/normalize.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120207042727/http://cat.middlebury.edu/~chem/chemistry/class/physical/quantum/help/normalize/normalize.html |date=2012-02-07 }} Normalization. * [https://www.edx.org/courses/BerkeleyX/CS191x/2013_Spring/about] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513055801/https://www.edx.org/courses/BerkeleyX/CS191x/2013_Spring/about |date=2013-05-13 }} Quantum Mechanics and Quantum Computation at BerkeleyX * [http://astro1.panet.utoledo.edu/~ljc/einstein_ab.pdf Einstein, ''The quantum theory of radiation''] {{ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਟੌਪਿਕ}} {{DEFAULTSORT:ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਰੰਗਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] 24rf7xlb1r8l5su55pgkgxmk9cbjugm 0 75325 840212 806227 2026-05-29T20:22:41Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840212 wikitext text/x-wiki {{Other uses}} {{Use dmy dates|date=October 2012}} {{Taxobox | name = ਪੈਲਿਕਾਨ | fossil_range = [[Late Oligocene]]-Recent, {{fossilrange|28.1|0}} | image = Pelikan Walvis Bay.jpg | image_caption = A [[great white pelican]] in breeding condition flying in [[Walvis Bay]], [[Namibia]]. | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordate|Chordata]] | classis = [[bird|Aves]] | ordo = [[Pelecaniformes]] | familia = '''Pelecanidae''' | genus='''''Pelecanus''''' | familia_authority = [[Constantine Samuel Rafinesque|Rafinesque]], 1815 | genus_authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]] | type_species = ''[[Great white pelican|Pelecanus onocrotalus]]'' | type_species_authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]] | subdivision_ranks = Species | subdivision = 8, see [[#Living species|text]] }} '''ਪੈਲਿਕਾਨ''', ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਜਲ-ਪੰਛੀ ਹੈ ਜੋ ਮੱਛੀਆਂ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਦੋ ਕਿਲੋ ਖ਼ੁਰਾਕ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਲੰਬੀ, ਭਾਰੀ ਤੇ ਚਪਟੀ ਚੁੰਝ ਹੇਠ ਇੱਕ ਲਚਕਦਾਰ ਥੈਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨ ਲਈ ਜਾਲ ਵਜੋਂ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਢੇਰ ਸਾਰੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਚੁੰਝ ਵਿੱਚ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਉਂ ਹੀ ਸਪੂਨ-ਬਿਲ ਨਾਮਕ ਪੰਛੀ ਆਪਣੀ ਚਿਮਚੇ ਵਰਗੀ ਚੁੰਝ ਨਾਲ ਚਿੱਕੜ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਖੁਰਾਕ (ਛੋਟੇ ਜੀਵ) ਲੱਭ ਕੇ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੰਛੀ ਅਕਸਰ ਆਪਣੀ ਚੁੰਝ ਨੂੰ ਚਿੱਕੜ ਵਿੱਚ ਗੱਡੀ ਰੱਖਦਾ ਹੋਇਆ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name="ਜੀਵ ਸੰਸਾਰ">{{cite web | url=http://punjabitribuneonline.com/2016/02/%E0%A8%B6%E0%A8%BF%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A9%80-%E0%A8%AC%E0%A8%A8%E0%A8%BE%E0%A8%AE-%E0%A8%B6%E0%A8%BF%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%B0-%E0%A8%AC%E0%A8%A3%E0%A8%A8-%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2-2/ | title=ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਬਨਾਮ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਜੀਵ | publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ | date=14 ਫ਼ਰਵਰੀ 2016 | accessdate=15 ਫ਼ਰਵਰੀ 2016 | author=ਡਾ. ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਸਰਹਿੰਦੀ}}</ref> === Living species === {| class="wikitable" style="width:70%;" ! colspan="4" style="text-align:center; background:#d3d3a4;" |Living species of ''Pelecanus'' |- ! style="width:10%;" |Common and binomial names<ref name="zoonomen">{{Cite web|url = http://www.zoonomen.net/avtax/pele.html|title = Zoological Nomenclature Resource: Pelecaniformes (Version 2.003)|date = 14 December 2011|publisher = www.zoonomen.net|accessdate = 21 May 2012}}</ref> ! Image ! style="text-align:center;" |Description ! style="width:35%;" |Range and status |- |American white pelican<br> ''Pelecanus erythrorhynchos''<br> Gmelin, 1789 |<center>[[ਤਸਵੀਰ:Mikebaird_-_American_White_Pelican_(Pelecanus_erythrorhynchos_)_(bird)_in_Mo_(by).jpg|alt=American white pelican|185x185px]]</center> |Length {{Convert|1.3|–|1.8|m|ft|sigfig = 2|abbr = on}}, wingspan {{Convert|2.44|–|2.9|m|ft|abbr = on}}, weight {{Convert|5|–|9|kg|lb|sigfig = 1|abbr = on}}.<ref name="Nellis01">{{Cite book|last = Nellis|first = David W.|title = Common Coastal Birds of Florida & the Caribbean|url = http://books.google.com/?id=-REZ4R8wBg4C|accessdate = 29 June 2012|year = 2001|publisher = Pineapple Press|location = Sarasota, Florida|isbn = 1-56164-191-X|page = 11}}</ref> Plumage almost entirely white, except for black primary and secondary remiges only visible in flight. |Monotypic. Inland North America, wintering in Mexico.<ref name="sibleymonroe">{{Cite book|author = Sibley, Charles Gald; Monroe, Burt Leavelle|title = Distribution and Taxonomy of Birds of the World|url = http://books.google.com/?id=Wk-vyrNVAccC|accessdate = 29 June 2012|year = 1990|publisher = Yale University Press|isbn = 0300049692|pages = 314–15}}</ref> Status: Least Concern.<ref name="iucnerythrorhynchos"><cite class="citation web" id="CITEREFBirdLife_International2011">BirdLife International (2011). </cite></ref> |- |Brown pelican<br> ''Pelecanus occidentalis''<br> Linnaeus, 1766 |<center>[[ਤਸਵੀਰ:Pelecanus_Occidentalis_KW_1.JPG|alt=Brown pelican|185x185px]]</center> |Length up to {{Convert|1.4|m|ft|abbr = on}}, wingspan {{Convert|2|–|2.3|m|ft|abbr = on}}, weight {{Convert|3.6|–|4.5|kg|lb|abbr = on}}.<ref>{{Cite web|url = http://www.fws.gov/contaminants/pdf/brown_pelicanfactsheet09.pdf|title = Brown Pelican|accessdate = 9 June 2012|work = Endangered Species Program information sheet|publisher = US Fish & Wildlife Service|date = November 2009|archive-date = 30 ਜੂਨ 2012|archive-url = https://www.webcitation.org/68niH0piT?url=http://www.fws.gov/contaminants/pdf/brown_pelicanfactsheet09.pdf|dead-url = yes}}</ref> Smallest pelican; distinguished by brown plumage; feeds by plunge-diving.<ref>{{Cite book|author = Ridgely, Robert S.; Gwynne, John A.|title = A Guide to the Birds of Panama: With Costa Rica, Nicaragua, and Honduras|url = http://books.google.com/?id=H9INVOMUgOAC|accessdate = 29 June 2012|year = 1992|publisher = Princeton University Press|location = Princeton, New Jersey|isbn = 0691025126|page = 63}}</ref> |Five subspecies. Coastal distribution ranging from North America and the Caribbean to northern South America and the Galapagos.<ref name="sibleymonroe"/> Status: Least Concern.<ref name="iucnphillippenis"><cite class="citation web">BirdLife International (2011). </cite></ref> |- |Peruvian pelican<br> ''Pelecanus thagus''<br> Molina, 1782 |<center>[[ਤਸਵੀਰ:Pelícano_en_Pucusana.JPG|alt=Peruvian pelican|185x185px]]</center> |Length up to {{Convert|1.52|m|ft|abbr = on}}, wingspan {{Convert|2.48|m|ft|abbr = on}},<ref>{{Cite book|author = Chester, Sharon R.|title = A Wildlife Guide to Chile: Continental Chile, Chilean Antarctica, Easter Island, Juan Fernández Archipelago|url = http://books.google.com/?id=qrI5ph6BWiIC|accessdate = 29 June 2012|year = 2008|publisher = Princeton University Press|location = Princeton, New Jersey|isbn = 0691129762|pages = 174–75}}</ref> average weight {{Convert|7|kg|lb|abbr = on}}.<ref>{{Cite web|url = http://mundoazul.org/habitats-species/marine-birds/peruvian-pelican-pelecanus-thagus/|title = Peruvian Pelican|accessdate = 9 June 2012|first = Stefan|last = Austermühle|publisher = Mundo Azul|date = 17 October 2010|archive-date = 4 ਜੂਨ 2012|archive-url = https://web.archive.org/web/20120604234020/http://mundoazul.org/habitats-species/marine-birds/peruvian-pelican-pelecanus-thagus/|url-status = dead}}</ref> Dark with a white stripe from the crown down the sides of the neck. |Monotypic. Pacific Coast of South America from Ecuador and Peru south through to southern Chile.<ref name="sibleymonroe"/> Status: Near Threatened.<ref name="iucnphillippenis"/> |- |Great white pelican<br> ''Pelecanus onocrotalus''<br> [[ਕਾਰਲ ਲੀਨੀਅਸ|Linnaeus]], 1758 |<center>[[ਤਸਵੀਰ:Whitepelican_edit_shadowlift_edit.jpg|alt=Great white pelican|185x185px]]</center> |Length {{Convert|1.40|–|1.75|m|ft|abbr = on}}, wingspan {{Convert|2.45|–|2.95|m|ft|abbr = on}}, weight {{Convert|10|–|11|kg|lb|abbr = on}}.<ref name="BWP">{{Cite book|editor = Snow, David; Perrins, Christopher M|title = The Birds of the Western Palearctic concise edition (2 volumes)|year = 1998|publisher = Oxford University Press|location = Oxford, United Kingdom|isbn = 0-19-854099-X|pages = 93–98}}</ref><ref name="Mullarney">{{Cite book|last = Mullarney|first = Killian|author2 = Svensson, Lars|author3 = Zetterström, Dan|author4 = Grant, Peter|title = [[Collins Bird Guide]]|year = 1999|publisher = Collins|isbn = 0-00-219728-6|page = [https://archive.org/details/collinsbirdguide0000sven/page/76 76]}}</ref> Plumage white, with pink facial patch and legs. |Monotypic. Patchy distribution from eastern Mediterranean east to Indochina and Malay Peninsula, and south to South Africa.<ref name="sibleymonroe"/> Status: Least Concern.<ref name="iucnphillippenis"/> |- |Australian pelican<br> ''Pelecanus conspicillatus''<br> Temminck, 1824 |<center>[[ਤਸਵੀਰ:Pelecanus_conspicillatus_-Australia_-8.jpg|alt=Australian pelican|185x185px]]</center> |Length {{Convert|1.60|–|1.90|m|ft|abbr = on}}, wingspan {{Convert|2.5|–|3.4|m|ft|abbr = on}}, weight {{Convert|4|–|8.2|kg|lb|abbr = on}}.<ref>{{Cite web|url = http://australian-animals.net/pelican.htm|title = Australian Pelican|accessdate = 10 June 2012|publisher = Unique Australian Animals|archive-date = 8 ਨਵੰਬਰ 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151108001417/http://australian-animals.net/pelican.htm|dead-url = yes}}</ref> Predominantly white with black along primaries and very large, pale pink bill. |Monotypic. Australia and New Guinea; vagrant to New Zealand, Solomons, Bismarck Archipelago, Fiji and Wallacea.<ref name="sibleymonroe"/> Status: Least Concern.<ref name="iucnphillippenis"/> |- |Pink-backed pelican<br> ''Pelecanus rufescens''<br> Gmelin, 1789 |<center>[[ਤਸਵੀਰ:Juvenile brown pelican.jpg|alt=Pink-backed pelican|185x185px]]</center> |Length {{Convert|1.25|–|1.32|m|ft|abbr = on}}, wingspan {{Convert|2.65|–|2.9|m|ft|abbr = on}},<ref name="beaman">{{Cite book|author = Beaman, Mark; Madge, Steve|title = The Handbook of Bird Identification: For Europe and the Western Palearctic|url = http://books.google.com/?id=M_RpY0i2blYC|accessdate = 29 June 2012|year = 2010|publisher = A&C Black|location = London, United Kingdom|isbn = 1408134942|pages = 83–85}}</ref> weight {{Convert|3.9|–|7|kg|lb|abbr = on}}.<ref>Elliott (1992), p. 309</ref> Grey and white plumage, occasionally pinkish on the back, with a yellow upper mandible and grey pouch.<ref name="beaman"/> |Monotypic. Africa, Seychelles and southwestern Arabia;<ref name="sibleymonroe"/> extinct in Madagascar.<ref>{{Cite book|last = Langrand|first = Olivier|title = Guide to the Birds of Madagascar|url = http://books.google.com/?id=VYVqhOqS2WEC|accessdate = 29 June 2012|year = 1990|publisher = Yale University Press|location = New Haven, Connecticut|isbn = 0300043104|page = 96}}</ref> Status: Least Concern.<ref name="iucnphillippenis"/> |- |Dalmatian pelican<br> ''Pelecanus crispus''<br> Bruch, 1832 |<center>[[ਤਸਵੀਰ:Pelecanus_crispus_at_Beijing_Zoo_crop.JPG|alt=Dalmatian pelican|185x185px]]</center> |Length {{Convert|1.60|–|1.80|m|ft|abbr = on}}, wingspan {{Convert|2.70|–|3.20|m|ft|abbr = on}}, weight {{Convert|10|–|12|kg|lb|abbr = on}}.<ref name="BWP"/><ref name="Mullarney"/> Largest pelican; differs from great white pelican in having curly nape feathers, grey legs and greyish-white plumage.<ref name="beaman"/> |Monotypic. South-eastern Europe to India and China.<ref name="sibleymonroe"/> Status: Vulnerable.<ref name="iucnphillippenis"/> |- |Spot-billed pelican<br> ''Pelecanus philippensis''<br> Gmelin, 1789 |<center>[[ਤਸਵੀਰ:Pelecanus_Philippensis.JPG|alt=Spot-billed pelican|278x278px]]</center> |Length {{Convert|1.27|–|1.52|m|ft|abbr = on}}, wingspan {{Convert|2.5|m|ft|abbr = on}}, weight c. {{Convert|5|kg|lb|abbr = on}}.<ref name="brazil09">{{Cite book|author = Brazil, Mark|title = Birds of East Asia|url = http://books.google.com/?id=7-GgBoivL70C|accessdate = 29 June 2012|year = 2009|publisher = A&C Black|location = London, United Kingdom|isbn = 0713670401|page = 110}}</ref> Mainly grey-white all over, with a grey hindneck crest in breeding season, pinkish rump and spotted bill pouch.<ref name="brazil09"/> |Monotypic. Southern Asia from southern Pakistan across India east to Indonesia;<ref name="sibleymonroe"/> extinct in the Philippines and possibly eastern China.<ref name="brazil09"/> Status: Near Threatened.<ref name="iucnphillippenis"/> |} == Description == {|class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:5%;" |- ![[File:Pelican-Gaping-Aruba.JPG|thumb|A brown pelican opening mouth and inflating air sac to display tongue and some inner bill anatomy.]] ![[File:Pelecanus erythrorhynchos -Tulsa Zoo, Oklahoma, USA-8c.jpg|right|thumb|upright|[[American white pelican]] with knob which develops on bill before the breeding season]] ![[File:Pelecanus occidentalis -Smith Island, Chesapeake Bay, Maryland, USA -nest-8cr.jpg|right|thumb|An adult [[brown pelican]] with a chick in a nest in Chesapeake Bay, [[Maryland]], US. This species will nest on the ground when no suitable trees are available.<ref>{{cite web |url=http://www.floridawildlifeviewing.com/florida_animals_wildlife/PelicanNesting.htm |title=Brown Pelican breeding and nesting habits |accessdate=5 August 2012 |work=Florida Wildlife Viewing|publisher=M. Timothy O’Keefe}}</ref>]] |} == ਨੋਟਸ == {{Notelist}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * <span><span>[[File:Wiktionary-logo-en.svg|link=|alt=|16x16px]]</span></span><span></span><span> The dictionary definition of </span>[[wiktionary:pelican|pelican]]<span> at Wiktionary</span> * <span><span>[[File:Commons-logo.svg|link=|alt=|16x16px]]</span></span><span></span><span> Media related to </span>[[c:Pelecanus|Pelecanus]]<span> at Wikimedia Commons</span> * [http://ibc.lynxeds.com/family/pelicans-pelecanidae Pelican videos] on the Internet Bird Collection [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਾਨਵਰ]] 0qhuae4aodprivjjwe024b0p3fw8b8e 0 77373 840223 828005 2026-05-29T20:49:04Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840223 wikitext text/x-wiki [[File:CERN LHC Tunnel1.jpg|right|thumb|CERN LHC Tunnel1]] [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅਤੇ [[ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ, ਮੁਢਲੇ ਕਣਾਂ, ਸੰਯੁਕਤ ਕਣਾਂ (ਹੈਡ੍ਰੌਨਾਂ), ਅਤੇ ਐਟੌਮਿਕ ਨਿਊਕਲੀਆਈ ਰਾਹੀਂ ਚੁੱਕੇ ਐਂਗੁਲਰ [[ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਦੀ ਇੱਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਿਸਮ ਨੂੰ ਸਪਿੱਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵਿੱਚ, ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਸਪਿੱਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਕਿਸਮ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰ, ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਧਾਰਨਾ ਦਾ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਾਥੀ ਹੈ: ਕਿਸੇ ਕਣ ਦੁਆਰਾ ਘੁਮਾਓਦਾਰ ਜਾਂ ਵਟੇਦਾਰ ਰਸਤਾ (ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਕਿਸੇ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਦੁਆਲੇ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ) ਅਪਣਾਉਣ ਤੇ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਪਿੱਨ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਹੋਂਦ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਤੋਂ ਉੱਭਰੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਟੈਰਨ-ਗਾਰਲਚ ਪ੍ਰਯੋਗ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਰੱਖਦੇ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਕੁੱਝ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਸਪਿੱਨ ਇੱਕ [[ਵੈਕਟਰ]] ਮਾਤਰਾ ਹੈ; ਇਸਦਾ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮੁੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੇ, ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਇੱਕ ਦਿਸ਼ਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ (ਪਰ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸਧਾਰਣ [[ਵੈਕਟਰ]] ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਚੀਜ਼ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ)। ਸਪਿੱਨ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੁਢਲੇ ਕਣਾਂ ਦੇ ਸਪਿੱਨ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਮੁੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਪਿੱਨ [[ਕੁਆਂਟਮ]] ਨੰਬਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਕੇ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਪਿੱਨ ਦੀ SI ਯੂਨਿਟ ਜੂਲ-ਸੈਕੰਡ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ, ਫੇਰ ਵੀ, ਘਟਾਏ ਹੋਏ ਪਲੈਂਕ ਕੌਂਸਟੈਂਟ ħ ਦੇ ਗੁਣਾਂਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਯੂਨਿਟਾਂ ਵਿੱਚ, ħ ਨੂੰ ਨਾ ਲਿਖ ਕੇ ਇੱਕ ਯੂਨਿਟ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਨੰਬਰ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਪਿੱਨ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਯੂਨਿਟ ਤਹਿਤ ਨੰਬਰ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਪਿੱਨ-ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਸ ਥਿਊਰਮ ਨਾਮ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਦਾ ਸਪਿੱਨ ਪੌਲੀ ਐਕਸਕਲੂਜ਼ਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਸਾਇਣਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਨਿਯਮਿਤ ਸਾਰਣੀ ਲਈ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਿਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਸਪਿੱਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੋਲਫਗੈਂਗ ਪੌਲੀ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ। 1925 ਵਿੱਚ, ਰਾਲਫ ਕ੍ਰੋਨਿਗ, ਜੌਰਜ ਉਹਲਨਬੈੱਕ ਅਤੇ ਸੈਮਉਅਲ ਗੋਉਡਸਮਿੱਥ ਨੇ ਲੀਡਨ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਵਿਖੇ ਅਪਣੀ ਧੁਰੀ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੇ ਕਣਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਭੌਤਿਕੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸੁਝਾਈ। ਗਣਿਤਿਕ ਥਿਊਰੀ ਉੱਤੇ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿੱਚ ਪੌਲੀ ਦੁਅਰਾ 1927 ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ 1928 ਵਿੱਚ ਪੌਲ ਡੀਰਾਕ ਨੇ ਅਪਣਾ ਸਾਪੇਖਿਕ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]] ਸਪਿੱਨ ਇਸਦਾ ਇੱਕ ਜਰੂਰੀ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। == ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ == ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਾਮ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਸਪਿੱਨ ਨੂੰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਕਣ ਦੀ ਅਪਣੀ ਹੀ ਧੁਰੀ ਦੁਆਲੇ ਗਤੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਮਝ ਹੁਣ ਤੱਕ ਸਹੀ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਪਿੱਨ ਉਹੀ ਗਣਿਤਿਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਸਪਿੱਨ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਅਨੋਖੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਚੀਜ਼ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ: * ਸਪਿੱਨ [[ਕੁਆਂਟਮ]] ਨੰਬਰ ਅੱਧਾ-ਅੰਕ ਮੁੱਲ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ * ਭਾਵੇਂ ਸਪਿੱਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਦਲੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਮੁਢਲੇ ਕਣ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਜਾਂ ਹੌਲੀ ਘੁੰਮਣ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। * ਕਿਸੇ ਚਾਰਜ ਵਾਲੇ ਕਣ ਦਾ ਸਪਿੱਨ ਇੱਕ 1 ਤੋਂ g-ਫੈਕਟਰ ਅੰਤਰ ਵਾਲੇ ਚੁੰਬਕੀ ਡਾਈਪੋਲ ਮੋਮੈਂਟ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਕਲਾਸੀਕਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਾਂ ਹੀ ਵਾਪਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਕਣ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚਾਰਜ ਇਸਦੇ [[ਪੁੰਜ]] ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੰਡ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਸਪਿੱਨ [[ਕੁਆਂਟਮ]] ਨੰਬਰ, s ਲਈ ਪ੍ਰੰਪਰਾਗਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ s=n/2 ਹੈ, ਜਿੱਥੇ n ਕੋਈ ਵੀ ਗੈਰ-ਨੈਗੇਟਿਵ ਪੂਰਨ ਅੰਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਲਈ s ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਮੁੱਲ 0, 1/2, 1, 3/2, 2, ਆਦਿ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਮੁਢਲੇ ਕਣ ਲਈ s ਦਾ ਮੁੱਲ ਸਿਰਫ ਕਣ ਦੀ ਕਿਸਮ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗਿਆਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਦਲਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ (ਹੇਠਾਂ ਦਰਸਾਈ ਸਪਿੱਨ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਵਿਰੁੱਧ)। ਕਿਸੇ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਸਪਿੱਨ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ, S ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। S ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਮੁੱਲ ਇਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; :<math>S = \hbar \, \sqrt{s (s+1)}=\frac{h}{4\pi} \, \sqrt{n(n+2)},</math> ਜਿੱਥੇ h ਪਲੈਂਕ ਕੌਂਸਟੈਂਟ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ s ਦੇ ਸਿਰਫ ਪੂਰਨ ਅੰਕ ਮੁੱਲ ਹੀ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਯਾਨਿ ਕਿ, n ਦੇ ਇਵਨ ਨੰਬਰ ਵਾਲੇ ਮੁੱਲ ਹੀ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। === ਫਰਮੀਔਨ ਅਤੇ ਬੋਸੌਨ === ਅੱਧਾ-ਅੰਕ ਸਪਿੱਨਾਂ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਫਰਮੀਔਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ 1/2, 3/2, 5/2 ਸਪਿੱਨ, ਜਦੋਂਕਿ ਪੂਰਕ ਅੰਕ ਸਪਿੱਨ ਜਿਵੇਂ 0,1,2 ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਬੋਸੌਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਣਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਫੈਮਲੀਆਂ ਵੱਖਰੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੀ ਵੱਖਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਫੈਮਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅੰਤਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਫਰਮੀਔਨ ਪੌਲੀ ਐਕਸਕਲੂਜ਼ਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਯਾਨਿ ਕਿ ਦੋ ਇੱਕੇ ਜਿਹੇ ਫਰਮੀਔਨ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਇੱਕੋ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦੇ (ਮੋਟੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ, ਇੱਕੋ ਪੁਜੀਸ਼ਨ, ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਅਤੇ ਸਪਿੱਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦੇ)। ਇਸਤੋਂ ਉਲਟ, ਬੋਸੌਨ ਬੋਸ-ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਸ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਪਾਬੰਧੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਸਲਈ ਉਹ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁੱਛੇ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਸੰਯੁਕਤ ਕਣਾਂ ਦਾ ਸਪਿੱਨ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਚਣ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਦੇ ਸਪਿੱਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇੱਕ ਹੀਲੀਅਮ ਐਟਮ ਦਾ ਸਪਿੱਨ 0 ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਾਰਣ ਇੱਕ ਬੋਸੌਨ ਵਾਂਗ ਵਰਤਾਓ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਇਸਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕੁਆਰਕ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ, ਸਭ ਫਰਮੀਔਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੀਆਂ ਕਈ ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਹਨ: * ਕੁਆਰਕ ਅਤੇ ਲੈਪਟੌਨ (ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਅਤੇ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋਆਂ ਸਮੇਤ), ਜੋ ਕਲਾਸੀਕਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ “ਪਦਾਰਥ” ਨੂੰ ਰਚਦੇ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਹੀ ਸਪਿੱਨ ½ ਵਾਲੇ ਫਰਮੀਔਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। “ਪਦਾਰਥ ਜਗਹ ਘੇਰਦਾ ਹੈ” ਵਾਲਾ ਸਾਂਝਾ ਵਿਚਾਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪੌਲੀ ਐਕਸਕਲੂਜ਼ਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਕਣਾਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਕੇ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਰਚਣ ਵਾਲੇ ਫਰਮੀਔਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਸੰਘਣਾਪਣ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਊਰਜਾ ਅਵਸਥਾ ਮੱਲਣ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਾਰਣ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ (ਦਬਾਓ) ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ (ਜਿਸਨੂੰ ਕਦੇ ਕਦੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਦਬਾਓ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਫਰਮੀਔਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਪ੍ਰੇੱਸ਼ਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਮੁੱਕ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਅੰਤ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਮੁੱਕ ਰਹੇ ਭਾਰੀ ਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਅੱਤ ਦੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਅਧੀਨ ਗੋਡੇ ਟੇਕ ਕੇ ਰਾਹ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤਾਰਾ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਇਕੱਠਾ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੁੱਪਰਨੋਵਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਾਟਕੀ ਧਮਾਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੁਣ 2014 ਤੱਕ ਹੋਰ ਤਰਾਂ ਦੇ ਸਪਿੱਨਾਂ (3/2, 5/2 ਆਦਿ) ਵਾਲੇ ਮੁਢਲੇ ਕਣ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹਨ। * ਮੁਢਲੇ ਕਣ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫੋਰਸ ਕੈਰੀਅਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਸਪਿੱਨ 1 ਵਾਲੇ ਬੋਸੌਨ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਫੋਟੌਨ]] ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜੋ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੋਰਸ ਕੈਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਗਲੂਔਨ (ਤਾਕਤਵਰ ਫੋਰਸ), ਅਤੇ W ਅਤੇ Z ਬੋਸੌਨ (ਕਮਜੋਰ ਫੋਰਸ) ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਬੋਸੌਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕੋ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ (ਇੱਕੋ ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਫਰੀਕੁਐਂਸੀ) ਮੱਲਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਲੇਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕੋ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ ਵਾਲੇ ਕਈ ਫੋਟੌਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਸੁੱਪਰਫਲੱਡ ਤਰਲ ਹੀਲੀਅਮ ਜੋ ਹੀਲੀਅਮ-4 ਐਟਮਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਰ ਹੈ ਬੋਸੌਨ ਹੁੰਦੀ ਹਰੈ, ਅਤੇ ਸੁੱਪਰਕੰਡਕਟੀਵਿਟੀ ਜਿੱਥੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਦੇ ਜੋੜੇ (ਜੋ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫਰਮੀਔਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ) ਸਿੰਗਲ ਸੰਯੁਕਤ ਬੋਸੌਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। * ਹੋਰ ਸਪਿੱਨਾਂ (0,2,3 ਆਦਿ) ਵਾਲੇ ਮੁਢਲੇ ਬੋਸੌਨਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਚਰਾਯੋਗ ਸਿਧਾਂਤਕ ਵਰਤਾਓ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਪਣੀਆਂ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੀਆਂ ਥਿਊਰੀਆਂ ਅੰਦਰ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਿਧਾਂਤਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਸਪਿੱਨ 2 ਵਾਲੇ ਗਰੈਵੀਟੋਨ (ਕੁੱਝ ਕੁਆਂਟਮ ਗਰੈਵਿਟੀ ਥਿਊਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣਾ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਪਿੱਨ 0 ਵਾਲੇ ਹਿੱਗਜ਼ ਬੋਸੌਨ (ਜੋ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਵੀਕ ਸਮਿੱਟਰੀ ਬਰੇਕਿੰਗ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ) ) ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। 2013 ਤੋਂ ਬਾਦ ਸਪਿੱਨ 0 ਵਾਲੇ ਹਿੱਗਜ਼ ਬੋਸੌਨ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸਾਬਤ ਹੋਈ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਿਲਾ [[ਸਕੇਲਰ]] ਕਣ (ਸਪਿੱਨ 0) ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਜੂਦਗੀ ਗਿਆਤ ਹੈ। ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਮੁਢਲੇ ਕਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਪਿੱਨ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਕਲਾਸੀਕਲ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]] ਰੇਡੀਅਸ ਸਮਾਨ ਇੱਕ ਸਾਂਝੇ ਪੁੰਜ-ਕੇਂਦਰ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਵੀ ਸੂਖਮ ਕਣਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜਿੰਨਾ ਕੁ ਹੁਣ ਤੱਕ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਹਨਾਂ ਮੁਢਲੇ ਕਣਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਣਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕਿਸੇ ਮੁਢਲੇ ਕਣ ਦਾ ਸਪਿੱਨ ਇਸਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭੌਤਿਕੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਣ ਦੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ ਅਤੇ ਰੈਸਟ ਮਾਸ/ਪੁੰਜ ਵਾਂਗ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। === ਸਪਿੱਨ-ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਸ ਥਿਊਰਮ === ਅੱਧਾ –ਅੰਕ ਸਪਿੱਨ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ (ਫਰਮੀਔਨਾਂ) ਦੁਆਰਾ ਫਰਮੀ-ਡੀਰਾਕ ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਸ ਅਤੇ ਪੌਲੀ ਐਕਸਕਲੂਜ਼ਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸਬੂਤ, ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਅੰਕ ਸਪਿੱਨ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ (ਬੋਸੌਨਾਂ) ਦੁਆਰਾ ਬੋਸ-ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਸ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮਿੱਟਰਿਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਮੱਲਣ ਕਾਰਣ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰ ਸਕਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸਬੂਤ, ਸਪਿੱਨ-ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਸ ਥਿਊਰਮ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਥਿਊਰਮ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅਤੇ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀ ਥਿਊਰੀ, ਦੋਵਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਪਿੱਨ ਅਤੇ ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਸ ਦਰਮਿਆਨ ਇਸ ਸਬੰਧ ਨੂੰ “[[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ” ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। == ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਮੋਮੈਂਟਸ == [[File:Neutron spin dipole field.svg|thumbnail|right|ਨਿਊਟਰੌਨ ਚੁੰਬਕੀ ਮੋਮੈਂਟ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ ਰੇਖਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਤੀਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ]] ਦੇ ਸਪਿੱਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਚਿੱਤਰ। ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ ਇੱਕ ਨੈਗੇਟਿਵ ਚੁੰਬਕੀ ਮੋਮੈਂਟ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ ਦਾ ਸਪਿੱਨ ਇਸ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ ਵਾਲੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਡਾਇਪੋਲ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਉੱਤੇ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ ਰੇਖਾਵਾਂ ਥੱਲੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਨ]] ਸਪਿੱਨ ਵਾਲੇ ਕਣ ਇੱਕ ਮੈਗਨੈਟਿਕ (ਚੁੰਬਕੀ) ਡਾਇਪੋਲ ਮੋਮੈਂਟ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਘੁੰਮਦੀ ਹੋਈ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਾਰਜ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਮੋਮੈਂਟਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜਾਂਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਸਟਰਨ-ਗਾਰਲਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਇਨਹੋਮੋਜੀਨੀਅਸ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਣਾਂ ਦਾ ਝੁਕਾਓ, ਜਾਂ ਖੁਦ ਕਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡਾਂ ਨੂੰ ਨਾਪ ਕੇ। ਕਿਸੇ ਸਪਿੱਨ ½ ਕਣ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਮੋਮੈਂਟ μ, ਚਾਰਜ q, ਪੁੰਜ m, ਅਤੇ ਸਪਿੱਨ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ S ਨਾਲ ਇਸਤਰਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; :<math>\boldsymbol{\mu} = \frac{g_s q}{2m} \mathbf{S} </math> ਜਿੱਥੇ ਅਯਾਮ-ਰਹਿਤ ਮਾਤਰਾ ''g_s'' ਨੂੰ ਸਪਿੱਨ g-ਫੈਕਟਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਔਰਬਿਟਲ ਸਬੰਧਾਂ ਲਈ ਇਹ 1 ਹੋਵੇਗਾ (ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਪੁੰਜ ਅਤੇ ਚਾਰਜ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਰੇਡੀਅਸ ਵਾਲੇ ਗੋਲੇ ਘੇਰਦੇ ਹਨ)। ਇੱਕ ਚਾਰਜ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਮੁਢਲਾ ਕਣ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ, ਇੱਕ ਗੈਰ-ਜ਼ੀਰੋ ਚੁੰਬਕੀ ਮੋਮੈਂਟ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੀ ਥਿਊਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਇਸਦੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ g-ਫੈਕਟਰ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਹੈ, ਜੋ −2.0023193043622(15) ਮੁੱਲ ਰੱਖਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਾਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਰੈਕਟਾਂ ਵਿਚਲੇ ਅੰਕ ਆਖਰੀ ਦੋ ਅੰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਟੈਂਡਰਡ ਝੁਕਾਓ ਉੱਤੇ ਨਾਪ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਿਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੁੱਲ 2 ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਮੁਢਲੀ ਸਮੀਕਰਨ ਹੈ ਜੋ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੇ ਸਪਿੱਨ ਨੂੰ ਇਸਦੀਆਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ੋਧ 0.002319304...ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੀ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੀ ਅਪਣੀ ਫੀਲਡ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਯੁਕਤ ਕਣ ਵੀ ਅਪਣੇ ਸਪਿੱਨ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਚੁੰਬਕੀ ਮੋਮੈਂਟਾਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ, ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਊਟ੍ਰਲ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਜ਼ੀਰੋ ਚੁੰਬਕੀ ਮੋਮੈਂਟ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੱਥ ਇੱਕ ਤੁਰੰਤ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ ਇੱਕ ਮੁਢਲਾ ਕਣ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ, ਇਹ ਕੁਅਰਕਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਾਰਜ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਕਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ ਦੀ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਮੋਮੈਂਟ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਕੁਆਰਕਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਔਰਬਿਟਲ ਗਤੀ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ (ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ) ਹੈ। ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਮੁਢਲੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਊਟ੍ਰਲ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਿਊਨਤਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਧਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਜੋ ਗੈਰ-ਜ਼ੀਰੋ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਪੁੰਜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਹਨਾਂ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਮੋਮੈਂਟਾਂ ਦਾ ਅਨੁਮਸਾਨ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ; :<math>\mu_{\nu}\approx 3\times 10^{-19}\mu_\mathrm{B}\frac{m_{\nu}}{\text{eV}}</math> ਜਿੱਥੇ ''&mu;''_ν ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਮੋਮੈਂਟ ਹਨ,''m''_ν ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਪੁੰਜ ਹਨ, ਅਤੇ''μ''_B ਬੋਹਰ ਮੈਗਨੇਟੌਨ ਹਨ। ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਵੀਕ ਪੈਮਾਨੇ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਦੀ ਨਵੀਂ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਫੇਰ ਵੀ ਕਾਫੀ ਉੱਚੇ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਮੋਮੈਂਟ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੱਗਭੱਗ 10⁻¹⁴μ_B ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਮੋਮੈਂਟਾਂ ਗੈਰ-ਕੁਦਰਤੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਪੁੰਜ ਪ੍ਰਤਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਯੋਗਦਾਨ ਵੱਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋਆਂ ਦੇ ਪੁੰਜ 1 eV ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਇਸਲਈ ਇਹ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ੋਧਾਂ ਜਰੂਰ ਹੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਰਜੇ ਤੱਕ ਰੱਦ ਹੋਣ ਲਈ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਸੁਰਬੱਧ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਮੋਮੈਂਟਾਂ ਦਾ ਨਾਪ ਖੋਜ ਦਾ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ 2001 ਵਿੱਚ, ਤਾਜ਼ਾ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੇ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਮੋਮੈਂਟਾਂ ਨੂੰ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੇ ਚੁੰਬਕੀ ਮੋਮੈਂਟਾਂ ਦੇ {{val|1.2|e=-10}} ਗੁਣਨਫਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਧਾਰਨ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਐਟਮਾਂ ਦੀਆਂ ਚੁੰਬਕੀ ਡਾਇਪੋਲ ਮੋਮੈਂਟਾਂ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਕੈਂਸਲ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਡਾਇਪੋਲ ਕਿਸੇ ਉੱਘੜ-ਦੁੱਗੜ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫੈਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਪਦਾਰਥ ਅਪਣੇ ਕਿਊਰਿ ਤਾਪਮਾਨ ਤੋਂ ਥੱਲੇ, ਫੇਰ ਵੀ, ਚੁੰਬਕੀ ਡੋਮੇਨਾਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਐਟੋਮਿਕ ਡਾਇਪੋਲ ਮੋਮੈਂਟਾਂ ਸਥਾਨਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਡੋਮੇਨ ਤੋਂ ਗੈਰ-ਜ਼ੀਰੋ ਵਿਸ਼ਾਲ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ ਰਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਉਹ ਸਧਾਰਣ ਚੁੰਬਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਹੀ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਜਾਣੂ ਹਾਂ। ਪੈਰਾਮੈਗਨੈਟਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਐਟਮਾਂ ਦੀਆਂ ਚੁੰਬਕੀ ਡਾਇਪੋਲ ਮੋਮੈਂਟਾਂ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਡਾਇਮੈਗਨੈਟਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਐਟਮਾਂ ਦੀਆਂ ਚੁੰਬਕੀ ਡਾਇਪੋਲ ਮੋਮੈਂਟਾਂ ਤੁਰੰਤ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ ਤੋਂ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਾਈਨ ਬਣਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਊਰਜਾ ਖਰਚ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ। ਅਜਿਹੇ ਸਪਿੱਨ ਮਾਡਲਾਂ ਦੇ ਵਰਤਾਓ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੰਡੈੱਨਸਡ (ਸੰਘਣੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ) ਪਦਾਰਥ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ ਰੀਸਰਚ ਦਾ ਅਮੀਰ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਜ਼ਿੰਗ ਮਾਡਲ ਅਜਿਹੇ ਸਪਿੱਨ (ਡਾਇਪੋਲ) ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿਰਫ ਦੋ ਹੀ ਸੰਭਵ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅੱਪ ਅਤੇ ਡਾਊਨ, ਜਦੋਂਕਿ ਹੇਜ਼ਨਬਰਗ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ [[ਵੈਕਟਰ]] ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਮਾਡਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਦਿਲਚਸਪ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਫੇਜ਼ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। == ਦਿਸ਼ਾ == === ਸਪਿੱਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ ਅਤੇ ਮਲਟੀਪਲੀਸਿਟੀ === [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਕਣ ਦਾ [[ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਨਾ ਕੇਵਲ ਮਾਤਰਾ (ਕਿੰਨੀ ਤੇਜ਼ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਘੁੰਮ ਰਹੀ ਹੈ) ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਦਿਸ਼ਾ (ਕਣ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ, ਜਾਂ ਅੱਪ ਜਾਂ ਡਾਊਨ) ਵੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਪਿੱਨ ਵੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਾਬਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਸੂਖਮ ਕਿਸਮ ਵਿੱਚ। [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਾਪੇ ਗਏ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦਾ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਸਿਰਫ ਇਹ ਮੁੱਲ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁੱਲ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ: :<math> S_i = \hbar s_i, \quad s_i \in \{ - s, -(s-1), \dots, s-1, s \} \,\!</math> ਜਿੱਥੇ ''S_i'', i-ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਜਾਂ x, y, ਜਾਂ z), ''s_i'', i-ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ s, ਮੁੱਖ ਸਪਿੱਨ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਪਿਛਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਚਰਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ)। ਪ੍ਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੁਣੀ ਗਈ ਦਿਸ਼ਾ z-ਧੁਰੇ ਵਾਲੀ ਦਿਸ਼ਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: :<math> S_z = \hbar s_z, \quad s_z \in \{ - s, -(s-1), \dots, s - 1, s \} \,\!</math> ਜਿੱਥੇ ''S_z'', z-ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ''s_z'', z-ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ''s''_z ਦੇ 2s+1 ਸੰਭਵ ਮੁੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨੰਬਰ “2s+1” ਸਪਿੱਨ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਮਲਟੀਪਲੀਸਿਟੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਕਿਸੇ ਸਪਿੱਨ-½ ਕਣ ਲਈ ਸਿਰਫ ਦੋ ਸੰਭਵ ਮੁੱਲ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:''s''_z=+1/2 ਅਤੇ ''s''_z=&minus;1/2। ਇਹ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ ਕ੍ਰਮਵਾਰ +z ਜਾਂ –z ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਕਸਰ “ਸਪਿੱਨ ਅੱਪ” ਅਤੇ “ਸਪਿੱਨ ਡਾਊਨ” ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਸਪਿੱਨ-3/2 ਕਣ ਲਈ, ਡੈਲਟਾ ਬੇਰੌਨ ਵਾਂਗ, ਸੰਭਵ ਮੁੱਲ +3/2, +1/2, −1/2, −3/2 ਹਨ। === ਵੈਕਟਰ === [[File:Spin One-Half (Slow).gif|thumb|ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਿੰਗਲ ਕਣ ਬਗੈਰ ਉਲਝਣ ਤੋਂ ਨਿਰੰਤਰ ਘੁੰਮ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨੋਟ ਕਰੋ ਕਿ ਇੱਕ 360 ਡਿਗਰੀ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਦ, ਕੁੰਡਲੀ ਕਲੌਕਵਾਈਜ਼ ਅਤੇ ਐਂਟੀਕਲੌਕਵਾਈਜ਼ ਘੁੰਮਣ-ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਟਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਪਣੀ ਮੂਲ ਬਣਤਰ ਵੱਲ ਇੱਕ ਪੂਰੇ 720 ਡਿਗਰੀ ਦੇ ਚੱਕਰ ਬਾਦ ਮੁੜਦੀ ਹੈ]] ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਲਈ, ਕਿਸੇ ਸਪਿੱਨ ਵੈਕਟਰ <math>\lang S \rang </math> ਬਾਬਤ ਸੋਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਹਰੇਕ ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ ਕੰਪੋਨੈਂਟਾਂ ਦੇ ਉਮੀਦ ਮੁੱਲ ਹੋਣ, ਯਾਨਿ ਕਿ, <math>\lang S \rang = [\lang S_x \rang, \lang S_y \rang, \lang S_z \rang]</math> ਉਹ ਵੈਕਟਰ ਫੇਰ ਓਸ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਏਗਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਧੁਰੇ ਦੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਪਿੱਨ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਪਿੱਨ [[ਵੈਕਟਰ]] ਵਾਸਤਵਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ ਕੈਲਕੁਲੇਸ਼ਨਾਂ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤਾ ਵਰਤੋ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਨਾਪਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ : ''s_x'', ''s_y'' ਅਤੇ ''s_z'', ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਅਨਰਸਟਰਨੀ ਰਿਲੇਸ਼ਨ (ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਿਤਾ ਸਬੰਧ) ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਕਣਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੰਡਾਰ ਦੇ ਆਂਕੜੇ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਸਟਰਨ-ਗਾਰਲਾਚ ਯੰਤਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਪਿੱਨ ਵੈਕਟਰ ਦਾ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਅਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਇਹ ਓਸ ਸਧਾਰਣ ਸਪੇਸ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸਤੋਂ ਇੱਕ ਅਗਲਾ ਡਿਟੈਕਟ੍ਰ ਜਰੂਰ ਹੀ (ਘੁਮਾ ਕੇ) ਰੱਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਕਣ ਨੂੰ ਡਿਟੈਕਟ ਕਰਨ ਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਭਵ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ (100%) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਸਪਿੱਨ-½ ਕਣਾਂ ਲਈ, ਇਹ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ ਸੁਚਾਰੂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਉਂ ਹੀ ਸਪਿੱਨ ਵੈਕਟਰ ਅਤੇ ਡਿਟੈਕਟਰ ਵਿਚਲਾ ਐਂਗਲ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਜਿਹਾ 180 ਡਿਗਰੀ ਦੇ ਐਂਗਲ ਤੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ, ਸਪਿੱਨ ਵੈਕਟਰ ਤੋਂ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਗਏ ਡਿਟੈਕਟ੍ਰਾਂ ਲਈ, ਸਮੂਹ ਤੋਂ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਡਿਟੈਕਟ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਅਵਸਥਾ 0% ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਗੁਣਾਤਮਿਕ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਤਮਿਕ) ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਸਪਿੱਨ ਵੈਕਟਰ ਅਕਸਰ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦੀ ਤਸਵੀਰ ਬਣਾਉਣੀ ਅਸਾਨ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ, ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਪਿੱਨ ਕਲਾਸੀਕਲ ਜਾਇਰੋਸਕੋਪ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਕਿਸੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਚੁਬਕੀ ਫੀਲਡ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ “ਟੌਰਕ” ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ (ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚੁੰਬਕੀ ਡਾਇਪੋਲ ਮੋਮੈਂਟ ਉੱਤੇ ਫੀਲਡ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ- ਅਗਲਾ ਭਾਗ ਦੇਖੋ)। ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਪਿੱਨ ਵੈਕਟਰ ਪਰੀਸੈਸ਼ਨ ਅਧੀਨ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਜਾਇਰੋਸਕੋਪ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਸਪਿੱਨ ਰੈਜ਼ੋਨੈਂਸ (ESR) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਪ੍ਰੋਟੌਨਾਂ ਦਾ ਵਰਤਾਓ ਐਟੋਮਿਕ ਨਿਊਕਲੀਆਇ ਵਿੱਚ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਰੈਜ਼ੋਨੈਂਸ (NMR) ਸਪੈਕਟ੍ਰੋਸਕੋਪੀ ਅਤੇ ਇਮੇਜਿੰਗ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਪਿੱਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ [[ਵੈਕਟਰ]] ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੱਪਿਨੌਰਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਰੋਟੇਸ਼ਨਾਂ ਅਧੀਨ, ਸਪਿੱਨੌਰਾਂ ਅਤੇ ਵੈਕਟਰਾਂ ਦੇ ਵਰਤਾਓ ਦਰਮਿਆਨ ਸੂਖਮ ਅੰਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਕਿਸੇ ਸਪਿੱਨ–½ ਕਣ ਨੂੰ 360 ਡਿਗਰੀ ਘੁਮਾਉਣ ਨਾਲ ਉਸੇ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵਾਪਿਸ ਨਹੀਂ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਸਗੋਂ ਉਲਟੀ ਕੁਆਂਟਮ ਫੇਜ਼ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇੰਟਰਫੇਰੈਂਸ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਣ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਮੂਲ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਵਾਪਿਸ ਪਰਤਾਓਣ ਦੇ ਲਈ, ਇੱਕ 720 ਡਿਗਰੀ ਦੀ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਪਿੱਨ-0 ਕਣ ਦੀ ਸਿਰਫ ਇੱਕੋ [[ਕੁਆਂਟਮ]] ਅਵਸਥਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਟੌਰਕ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਕਿਸੇ ਸਪਿੱਨ-2 ਕਣ ਨੂੰ 180 ਡਿਗਰੀ ਘੁਮਾਉਣ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮੂਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵਾਪਿਸ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਪਿੱਨ-4 ਕਣ ਨੂੰ ਵਾਪਿਸ ਮੂਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਸਿਰਫ 90 ਡਿਗਰੀ ਤੱਕ ਘੁਮਾਉਣਾ ਹੀ ਕਾਫੀ ਹੈ। ਸਪਿੱਨ-2 ਕਣ ਕਿਸੇ ਸਿੱਧੀ ਸੋਟੀ ਸਮਾਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ 180 ਡਿਗਰੀ ਤੱਕ ਘੁਮਾਉਣ ਤੇ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰਾਂ ਦੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਪਿੱਨ-0 ਕਣ ਇੱਕ ਗੋਲੇ ਦੀ ਤਰਾਂ ਹੁੰਦਾ ਸੋਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਭਾਵੇਂ ਜਿੱਧਰ ਮਰਜੀ ਨੂੰ ਘੁਮਾ ਲਵੋ, ਉਸੇ ਤਰਾਂ ਦਾ ਦਿਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। == ਗਣਿਤਿਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਸੂਤਰੀਕਰਨ == === ਓਪਰੇਟਰ === ਸਪਿੱਨ ਕਮਿਊਟੇਟਿਵ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਵਾਂਗ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ: :<math>[S_i, S_j ] = i \hbar \epsilon_{ijk} S_k</math> ਜਿੱਥੇ <math>\epsilon_{ijk}</math> ਲੇਵੀ-ਸਿਵਿਟਾ ਚਿੰਨ ਹੈ। ਇਸਤੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ (ਜਿਵੇਂ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ''S''² ਅਤੇ ''S''² ਦੇ [[ਆਈਗਨਮੁੱਲ]] (ਕੁੱਲ S ਬੇਸਿਸ ਵਿੱਚ ਕੈੱਟਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ) ਇਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: :<math>\begin{align} S^2 |s,m\rangle &= \hbar^2 s(s + 1) |s,m\rangle \\ S_z |s,m\rangle &= \hbar m |s,m\rangle. \end{align}</math> ਇਹਨਾਂ ਆਈਗਨ ਵੈਕਟਰਾਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਕੇ ਰੇਜ਼ਿੰਗ ਅਤੇ ਲੋਅਰਿੰਗ ਸਪਿੱਨ ਓਪਰੇਟਰ ਇਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: :<math>S_\pm |s,m\rangle = \hbar\sqrt{s(s+1)-m(m\pm 1)} |s,m\pm 1 \rangle</math>, ਜਿੱਥੇ <math>S_\pm = S_x \pm i S_y. </math> ਪਰ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਤੋਂ ਉਲਟ [[ਆਈਗਨਵੈਕਟਰ]] ਸਫੈਰੀਕਲ ਹਾਰਮੋਨਿਕਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਉਹ θ ਅਤੇ φ ਦੇ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। s ਅਤੇ m ਦੇ ਅੱਧੇ ਅੰਕ ਵਾਲੇ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ [[ਕੁਆਂਟਮ]] ਮਕੈਨੀਕਲ ਕਣ ਇੱਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਪਿੱਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ (ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਪਿੱਨ 0 ਵੀ ਹੋਵੇ)। ਸਪਿੱਨ ਨੂੰ ਰਿਡਿਊਸਡ ਪਲੈਂਕ ਕੌਂਸਟੈਂਟ ਦੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਤਰਾਂ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਕਣ ਦਾ ਅਵਸਥਾ ਫੰਕਸ਼ਨ, ਜਿਵੇਂ <math>\psi = \psi(\mathbf r)</math>, ਨਾ ਹੋ ਕੇ <math>\psi =\psi(\mathbf r,\sigma)\, </math> ਹੋਵੇ। ਜਿੱਥੇ <math>\sigma </math> ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਅਨਿਰੰਤਰ ਮੁੱਲਾਂ ਦੇ ਸੈੱਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math>\sigma \in \{-s\hbar, -(s - 1)\hbar, \cdots, +(s - 1)\hbar, +s\hbar\}.</math> ਬੋਸੌਨਾਂ (ਪੂਰਨ ਅੰਕ ਸਪਿੱਨ) ਅਤੇ ਫਰਮੀਔਨਾਂ (ਅੱਧਾ ਅੰਕ ਸਪਿੱਨ) ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੁੱਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ, ਫੇਰ, ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਅਤੇ ਸਪਿੱਨ ਦਾ ਜੋੜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। === ਪੌਲੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ === ਸਪਿੱਨ-½ ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ [[ਕੁਆਂਟਮ]] ਮਕੈਨੀਕਲ [[ਓਪਰੇਟਰ]] ਇਹ ਹਨ: :<math>\hat{\mathbf{S}}=\frac{\hbar}{2}\boldsymbol{\sigma}</math> ਜਿੱਥੇ ਕਾਰਟੀਜ਼ੀਅਨ ਕੰਪੋਨੈਂਟ :<math> S_x = {\hbar \over 2} \sigma_x,\quad S_y = {\hbar \over 2} \sigma_y,\quad S_z = {\hbar \over 2} \sigma_z \,.</math> ਸਪਿੱਨ-½ ਕਣਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕੇਸ ਲਈ,, σx, σy ਅਤੇ σz, ਤਿੰਨ ਪੌਲੀ [[ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]] ਹਨ, ਜੋ ਇਸਤਰਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: :<math> \sigma_x = \begin{pmatrix} 0 & 1\\ 1 & 0 \end{pmatrix}\, \quad \sigma_y = \begin{pmatrix} 0 & -i\\ i & 0 \end{pmatrix} \, \quad \sigma_z = \begin{pmatrix} 1 & 0\\ 0 & -1 \end{pmatrix}\,. </math> === ਪੌਲੀ ਐਕਸਕਲੂਜ਼ਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ === ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ N ਕਣਾਂ ਦੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਲਈ ਇਹ ਪੌਲੀ ਐਕਸਕਲੂਜ਼ਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ, ਜੋ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ N ਕਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦੋ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਟਾ ਦੇਣ ਤੇ ਜਰੂਰ ਹੀ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; :<math>\psi ( \cdots \mathbf r_i,\sigma_i\cdots \mathbf r_j,\sigma_j\cdots ) = (-1)^{2s}\psi ( \cdots \mathbf r_j,\sigma_j\cdots \mathbf r_i,\sigma_i\cdots ) .</math> ਇਸਤਰਾਂ, ਬੋਸੌਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੀਫੈਕਟਰ (−1)2s ਘਟ ਕੇ +1 ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਰਮੀਔਨਾਂ ਲਈ ਇਹ -1 ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਕਣ ਜਾਂ ਬੋਸੌਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਫਰਮੀਔਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁੱਝ ਵਿਚਾਰਯੋਗ ਰਿਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ [[ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ|ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊੇਰੀਆਂ]] ਵਿੱਚ ‘ਸੁੱਪਰਸਮਿੱਟਰਿਕ’ ਕਣ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਬੋਸੌਨਿਕ ਅਤੇ ਫਰਮੀਔਨਿਕ ਕੰਪੋਨੈਂਟਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਲੀਨੀਅਰ ਮੇਲ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਦੋ-ਅਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰੀਫੈਕਟਰ (−1)2s ਐਨੀਔਨ ਵਾਂਗ 1 ਮੁੱਲ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ [[ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੰਬਰ]] ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। N ਕਣ ਅਵਸਥਾ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਇਆ ਕ੍ਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਚਿੱਤ੍ਰਣ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਤੀਜੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਸਾਇਣ ਜਾਂ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਪੀਰੀਔਡਿਕ ਟੇਬਲ। === ਰੋਟੇਸ਼ਨਾਂ === ਜਿਵੇਂ ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਾਪੇ ਗਏ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੇ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਅਨਿਰੰਤਰ ਮੁੱਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਨੰਬਰ ਹੀ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਣ ਦੇ ਸਪਿੱਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਅਸਾਨ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ ਵਿਵਰਣ, ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ ਇਸਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਮੁੱਲ ਨੂੰ ਖੋਜਣ ਦੇ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ, ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੰਬਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੈੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਕਿਸੇ ਸਪਿੱਨ ½ ਕਣ ਲਈ, ਸਾਨੂੰ ਦੋ ਨੰਬਰਾਂ ''a''_±1/2 ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪਏਗੀ, ਜੋ ਇਸ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੀ ਜਰੂਰਤ ਤੇ ਖਰਾ ਉਤਰਦਾ ਹੋਇਆ, ħ/2 ਅਤੇ −ħ/2 ਬਰਾਬਰ ਇਸਦੇ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ ਖੋਜਣ ਦੇ ਐਂਪਲੀਟਿਊਚ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ; :<math>\left|a_\frac{1}{2}\right|^2 + \left|a_{-\frac{1}{2}}\right|^2 \, = 1.</math> ਸਪਿੱਨ s ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਸਧਾਰਣ ਕਣ ਲਈ, ਸਾਨੂੰ ਅਜਿਹੇ 2s + 1 ਪੈਰਾਮੀਟਰਾਂ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨੰਬਰ ਧੁਰਿਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਇਹ ਧੁਰੇ ਦੇ ਘੁਮਾਏ ਜਾਣ ਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਸੂਖਮ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਿਯਮ ਜਰੂਰ ਹੀ ਲੀਨੀਅਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਹਰੇਕ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰ ਸਕੀਏ, ਅਤੇ ਰੋਟੇਸ਼ਨਾਂ A ਅਤੇ B ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਦੋ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸਾਂ ਦਾ ਗੁਣਨਫਲ ਜਰੂਰ ਹੀ ਰੋਟੇਸ਼ਨ AB ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰ ਰਹੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਅੱਗੇ, ਰੋਟੇਸ਼ਨਾਂ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ ਇਨਰ ਪ੍ਰੋਡਕਟ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਸਾਡੇ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: :<math> \sum_{m=-j}^{j} a_m^* b_m = \sum_{m=-j}^{j} \left(\sum_{n=-j}^j U_{nm} a_n\right)^* \left(\sum_{k=-j}^j U_{km} b_k\right)</math> :<math> \sum_{n=-j}^j \sum_{k=-j}^j U_{np}^* U_{kq} = \delta_{pq}.</math> ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਰੋਟਰੇਸ਼ਨ ਗਰੁੱਪ SO(3) ਦੀ ਇੱਕ ਯੂਨਾਈਟਰੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਿਵ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਹਰੇਕ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ SO(3) ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ SU(2) ਹੈ। ਹਰੇਕ ਅਯਾਮ ਲਈ ਇੱਕ n-ਅਯਾਮੀ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਨਾ ਘਟਾਈ ਅਵਸਥਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀ SU(2) ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਔਡ n ਲਈ n-ਅਯਾਮੀ ਵਾਸਤਵਿਕ ਅਤੇ ਇਵਨ n (ਇਸਲਈ ਵਾਸਤਵਿਕ ਅਯਾਮ 2n ਲਈ) n-ਅਯਾਮੀ ਕੰਪਲੈਕਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨੌਰਮਲ ਵੈਕਟਰ <math>\hat{\boldsymbol{\theta}}</math> ਵਾਲੀ ਕਿਸੇ ਸਤਹਿ ਵਿੱਚ ਐਂਗਲ θ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਲਈ, U ਨੂੰ ਇਸਤਰਾਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; :<math> U = e^{-\frac{i}{\hbar} \boldsymbol{\theta} \cdot \mathbf{S}},</math> ਜਿੱਥੇ <math>\boldsymbol{\theta} = \theta \hat{\boldsymbol{\theta}}</math> ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਹੈ ਅਤੇ S ਸਪਿੱਨ ਓਪਰੇਟਰ ਦਾ ਵੈਕਟਰ ਹੈ। <blockquote> {{hidden |(ਸਬੂਤ ਦੇਖਣ ਲਈ “ਵੇਖਾਓ” ਤੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ ਜਾਂ ਛੁਪਾਉਣ ਲਈ “ਓਹਲੇ” ਦਬਾਓ) |2= ---- ਅਜਿਹੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜਿੱਥੇ <math>\hat{\theta} = \hat{z}</math> ਹੋਵੇ, ਅਸੀਂ ਇਹ ਦਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹਾਂਗੇ ਕਿ ''S''_x ਅਤੇ ''S''_y ਐਂਗਲ θ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਏ ਗਏ ਹਨ। ''S''_x ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ħ = 1 ਵਾਲੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ : : <math>\begin{align} S_x \rightarrow U^\dagger S_x U &{}= e^{i \theta S_z} S_x e^{-i \theta S_z} \\ &{} = S_x + (i \theta) [S_z, S_x] + \left(\frac{1}{2!}\right) (i \theta)^2 [S_z, [S_z, S_x]] + \left(\frac{1}{3!}\right) (i \theta)^3 [S_z, [S_z, [S_z, S_x]]] + \cdots\\ \end{align}</math> ਸਪਿੱਨ ਓਪਰੇਟਰ ਕਮਿਉਟੇਸ਼ਨ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਔਡ ਰਕਮਾਂ ਲਈ ਕਮਿਉਟੇਟਰ, i''S''_y ਤੱਕ, ਅਤੇ ਇਵਨ ਰਕਮਾਂ ਲਈ ''S''_x ਤੱਕ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਤਰਾਂ: :<math>\begin{align} U^\dagger S_x U &{}= S_x \left[ 1 - \frac{\theta^2}{2!} + ... \right] - S_y \left[ \theta - \frac{\theta^3}{3!} \cdots \right] \\ &{} = S_x \cos\theta - S_y \sin\theta\\ \end{align}</math> ਜਿਵੇਂ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਧਿਆਨ ਦਿਓ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ ਸਪਿੱਨ ਓਪਰੇਟਰ ਕਮਿਉਟੇਸ਼ਨ ਸਬੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਯਕੀਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਬੂਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਯਾਮ ਤੇ ਲਾਗੂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ s ਤੇ) ---- }} </blockquote> ਇਲੁਰ ਐਂਗਲਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਓਪਰੇਟਰ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਕਰਕੇ 3-ਅਯਾਮੀ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਸਤਵਿਕ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: :<math> \mathcal{R}(\alpha,\beta,\gamma) = e^{-i\alpha S_x}e^{-i\beta S_y}e^{-i\gamma S_z}</math> ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਦੇ ਇਸ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਤੱਕ ਨਾ ਘਟਾਈ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਵਿਗਨਰ D-ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: :<math> D^s_{m'm}(\alpha,\beta,\gamma) \equiv \langle sm' | \mathcal{R}(\alpha,\beta,\gamma)| sm \rangle = e^{-im'\alpha} d^s_{m'm}(\beta)e^{-i m\gamma}, </math> ਜਿੱਥੇ :<math>d^s_{m'm}(\beta)= \langle sm' |e^{-i\beta s_y} | sm \rangle</math> ਵਿਗਨਰ ਦਾ ਛੋਟਾ d-ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨੋਟ ਕਰੋ ਕਿ γ = 2π ਅਤੇ α = β = 0 ਲਈ, ਯਾਨਿ ਕਿ, z-ਧੁਰੇ ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਲਈ, ਵਿਗਨਰ D-ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਇਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; :<math> D^s_{m'm}(0,0,2\pi) = d^s_{m'm}(0) e^{-i m 2 \pi} = \delta_{m'm} (-1)^{2m}.</math> ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਇੱਕ ਵਾਸਤਵਿਕ ਸਪਿੱਨ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ m ਨਾਲ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੁੱਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇਕਰ s ਕੋਈ ਅੱਧਾ ਅੰਕ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ m ਦੇ ਮੁੱਲ ਵੀ ਅੱਧਾ ਅੰਕ ਹੋਣਗੇ, ਜੋ ਸਾਰੇ m ਲਈ (−1)^2''m'' = −1 ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਣ 2π ਰਾਹੀਂ ਰੋਟੇਸ਼ਕ ਤੱਕ, ਅਵਸਥਾ ਇੱਕ ਮਾਈਨਸ ਚਿੰਨ ਚੁੱਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤੱਥ ਸਪਿੱਨ ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਸ ਥਿਊਰਮ ਦੇ ਸਬੂਤ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਤ ਹੈ। === ਲੌਰੰਟਜ਼ ਪਰਿਵਰਤਨ === ਅਸੀਂ ਜਨਰਲ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਹੇਠਾਂ ਸਪਿੱਨ ਦੇ ਵਰਤਾਓ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਪਣਾ ਸਕਦੇ ਸੀ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਤੁਰੰਤ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਰੁਕਾਵਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ। SO(3) ਦੀ ਤਰਾਂ, SO(3,1) ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਗਰੁੱਪ, ਠੋਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਇਸਲਈ ਇਹ ਕੋਈ ਭਰੋਸੇਯੋਗ, ਯੂਨਾਇਟਰੀ, ਸੀਮਤ-ਅਯਾਮੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਪਿੱਨ-½ ਕਣਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਬਣਤਰ ਲੱਭਣੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਸਮੀਤ-ਅਯਾਮੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਇਸ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਰਾਹੀਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਕੇਲਰ ਗੁਣਨਫਲ, ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ। ਹਰੇਕ ਕਣ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਇੱਕ 4-ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਡੀਰਾਕ ਸਪਿਨੌਰ <math>\psi</math> ਜੋੜਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਸਪਿਨੌਰ ਇਸ ਨਿਯਮ ਮੁਤਾਬਿਕ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਹੇਠਾਂ ਤਬਦੀਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; :<math>\psi' = \exp{\left(\frac{1}{8} \omega_{\mu\nu} [\gamma_{\mu}, \gamma_{\nu}]\right)} \psi</math> ਜਿੱਥੇ <math>\gamma_{\mu}</math> ਗਾਮਾ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਹਨ ਅਤੇ <math>\omega_{\mu\nu}</math> ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਐਂਟੀਸਮਿੱਟਰਿਕ 4×4 ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਕੇਲਰ ਗੁਣਨਫਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। :<math>\langle\psi|\phi\rangle = \bar{\psi}\phi = \psi^{\dagger}\gamma_0\phi</math> ਇਹ ਫੇਰ ਵੀ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੌਜ਼ੇਟਿਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਸਤਿਤੀ ਯੂਨਾਇਟਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। === x, y, ਅਤੇ z ਧੁਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਪ (ਮੀਟ੍ਰੌਲੌਜੀ) === ਹਰੇਕ (ਹਰਮਿਸ਼ਨ) ਪੌਲੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਦੇ ਦੋ ਆਈਗਨਮੁੱਲ +1 ਅਤੇ -1 ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਬੰਧਤ ਨੌਰਮਲਾਇਜ਼ਡ [[ਆਈਗਨਵੈਕਟਰ]] ਇਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: :<math> \begin{array}{lclc} \psi_{x+}=\displaystyle\frac{1}{\sqrt{2}}\!\!\!\!\! & \begin{pmatrix}{1}\\{1}\end{pmatrix}, & \psi_{x-}=\displaystyle\frac{1}{\sqrt{2}}\!\!\!\!\! & \begin{pmatrix}{1}\\{-1}\end{pmatrix}, \\ \psi_{y+}=\displaystyle\frac{1}{\sqrt{2}}\!\!\!\!\! & \begin{pmatrix}{1}\\{i}\end{pmatrix}, & \psi_{y-}=\displaystyle\frac{1}{\sqrt{2}}\!\!\!\!\! & \begin{pmatrix}{1}\\{-i}\end{pmatrix}, \\ \psi_{z+}= & \begin{pmatrix}{1}\\{0}\end{pmatrix}, & \psi_{z-}= & \begin{pmatrix}{0}\\{1}\end{pmatrix}. \end{array} </math> [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੇ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਰਾਹੀਂ, x, y ਜਾਂ z ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]] ਸਪਿੱਨ ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਲਈ ਡਿਜਾਈਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਕੋਈ ਪ੍ਰਯੋਗ ਓਸ ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ ਸਬੰਧਤ ਸਪਿੱਨ ਓਪਰੇਟਰ (''S_x'', ''S_y'' or ''S_z'') ਦੇ ਕਿਸੇ ਆਇਗਨਮੁੱਲ ਨੂੰ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ħ/2 ਜਾਂ –ħ/2 ਨੂੰ। ਕਿਸੇ ਕਣ ਦੀ (ਸਪਿੱਨ ਪ੍ਰਤਿ) ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੋ-ਕੰਪੋਨੈਂਟਾਂ ਵਾਲੇ ਸਪਿਨੌਰ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। :<math> \psi = \begin{pmatrix} {a+bi}\\{c+di}\end{pmatrix}.</math> ਜਦੋਂ ਇਸ ਕਣ ਦੇ ਸਪਿੱਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਧੁਰੇ (ਏਸ ਉਦਾਹਰਨ ਵਿੱਚ x ਧੁਰਾ) ਪ੍ਰਤਿ ਨਾਪਿਅ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ, ਸਪਿੱਨ ਦੇ ħ/2 ਨਾਪੇ ਜਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ <math>\left\vert \langle \psi_{x+} \vert \psi \rangle \right\vert ^2</math> ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰਾਂ, ਸਪਿੱਨ ਦੇ –ħ/2 ਨਾਪੇ ਜਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ <math>\left\vert \langle \psi_{x-} \vert \psi \rangle \right\vert ^2</math> ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਾਪ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਕਣ ਦੀ ਸਪਿੱਨ ਅਵਸਥਾ ਸਬੰਧਤ ਆਈਗਨ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ ਜਾਂਵੇਗੀ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਣ ਦਾ ਸਪਿੱਨ ਕੋਈ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ [[ਆਈਗਨਮੁੱਲ]] ਰੱਖਦਾ ਨਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਨਾਪ ਉਹੀ ਆਈਗਨਮੁੱਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨਗੇ (ਕਿਉਂਕਿ <math>\left\vert \langle \psi_{x+} \vert \psi_{x+} \rangle \right\vert ^2 = 1 </math>, ਅਦਿ), ਬਸ਼ਰਤੇ ਸਪਿੱਨ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਨਾਪ ਹੋਰ ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। === ਕਿਸੇ ਮਨਚਾਹੇ ਧੁਰੇ ਵੱਲ ਨਾਪ (ਮੀਟ੍ਰੌਲੌਜੀ) === ਕਿਸੇ ਮਨਚਾਹੇ ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਨਾਪਣ ਲਈ ਓਪਰੇਟਰ ਪੌਲੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸਾਂ ਤੋਂ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਨ ਲਓ ''u'' = (''u_x'', ''u_y'', ''u_z'') ਇੱਕ ਮਨਚਾਹਿਆ ਯੂਨਿਟ ਵੈਕਟਰ ਹੈ। ਤਾਂ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਸਪਿੱਨ ਲਈ ਓਪਰੇਟਰ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; :<math> S_u = \frac{\hbar}{2}(u_x\sigma_x + u_y\sigma_y + u_z\sigma_z)</math> ਓਪਰੇਟਰ Su ਦੇ ਆਈਗਨਮੁੱਲ ±ħ/2 ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਆਮ ਸਪਿੱਨ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਮਨਮਰਜੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ ਲਈ ਓਪਰੇਟਰ ਲੱਭਣ ਦਾ ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਉੱਚ ਸਪਿੱਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੱਕ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿੰਨ x, y, z ਧੁਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਵੈਕਟਰ ਦਾ ਦਿਸ਼ਾ ਨਾਲ ਡੌਟ ਪ੍ਰੋਡਕਟ (ਅੰਦਰੂਨੀ ਗੁਣਨਫਲ) ਲੈਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। (''u_x'', ''u_y'', ''u_z'') ਦਿਸ਼ਾ (ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਸਪਿੱਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਸਪਿੱਨ ਡਾਊਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ 0/0 ਦੇਵੇਗਾ) ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ–½ ਲਈ ਇੱਕ ਨੌਰਮਲਾਇਜ਼ਡ ਸਪਿਨੌਰ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math> \frac{1}{\sqrt{2+2u_z}}\begin{pmatrix} 1+u_z \\ u_x+iu_y \end{pmatrix}.</math> ਉੱਪਰ ਲਿਖਿਆ ਸਪਿਨੌਰ ਇੱਕ ਆਮ ਤਰੀਕੇ ਰਾਹੀਂ <math>\sigma_u</math> ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਨੂੰ ਡਾਇਗਨਲਾਇਜ਼ਿੰਗ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਆਈਗਨਮੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਆਇਗਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਖੋਜ ਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵਿੱਚ, ਵੈਕਟਰਾਂ ਨੂੰ ਉਦੋਂ “ਨੌਰਮਲਾਇਜ਼ਡ” ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੌਰਮਲਾਇਜ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਫੈਕਟਰ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੈਕਟਰ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਨੂੰ ਇਕਾਈ (ਯੁਨਿਟੀ) ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। === ਨਾਪ (ਮੀਟ੍ਰੌਲੌਜੀ) ਦੀ ਅਨੁਕੂਲਤਾ === ਕਿਉਂਕਿ ਪੌਲੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਕਮਿਊਟ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ (ਵਟਾਂਦਰਾ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ), ਇਸਲਈ ਵੱਖਰੇ ਧੁਰਿਆਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਸਪਿੱਨ ਦੇ ਨਾਪ ਅਨੁਕੂਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਅਸੀਂ x-ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ ਜਾਣਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਅਸੀਂ y-ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਸਪਿੱਨ ਨਾਪਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ x-ਧੁਰੇ ਵਾਲੇ ਸਪਿੱਨ ਵਾਲੀ ਅਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਪੌਲੀ ਮੈਟ੍ਰੀਕਸਾਂ ਦੀ ਆਇਗਨਵੈਕਟਰਾਂ (ਯਾਨਿ ਆਈਗਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ) ਵਾਲੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: :<math> \mid \langle \psi_{x\pm} \mid \psi_{y\pm} \rangle \mid ^ 2 = \mid \langle \psi_{x\pm} \mid \psi_{z\pm} \rangle \mid ^ 2 = \mid \langle \psi_{y\pm} \mid \psi_{z\pm} \rangle \mid ^ 2 = \frac{1}{2}. </math> ਇਸਲਈ ਜਦੋਂ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਕਿਸੇ ਕਣ ਦੇ ਸਪਿੱਨ ਨੂੰ x-ਧੁਰੇ ਵੱਲ ਨਾਪਦੇ ਹਨ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ħ/2, ਤਾਂ ਕਣ ਦੀ ਸਪਿੱਨ ਅਵਸਥਾ ਆਇਗਨ ਅਵਸਥਾ <math>\mid \psi_{x+} \rangle</math> ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਫੇਰ ਕਣ ਦੇ ਸਪਿੱਨ ਦਾ ਨਾਪ y-ਧੁਰੇ ਵੱਲ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ, ਹੁਣ ਸਪਿੱਨ ਅਵਸਥਾ ਜਾਂ ਤਾਂ <math>\mid \psi_{x+} \rangle</math> ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਫੇਰ <math>\mid \psi_{y-} \rangle</math> ਵਿੱਚ, ਹਰੇਕ ਲਈ ½ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ (ਅੱਧੀ-ਅਧੀ ਸੰਭਾਵਨਾ) ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਓ ਅਸੀਂ ਕਹੀਏ ਕਿ, ਸਾਡੀ ਉਦਾਹਰਨ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ –ħ/2 ਨਾਪਦੇ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਵਾਪਿਸ ਫੇਰ ਤੋਂ ਕਣ ਦੇ ਸਪਿੱਨ ਨੂੰ x-ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਨਾਪਣ ਮੁੜਦੇ ਹਾਂ, ਪ੍ਰੋਬੋਬੇਲਥੀਆਂ ਜੋ ਹਰੇਕ ਲਈ ½ ਹਨ, ħ/2 ਜਾਂ –ħ/2 ਨਾਪ ਦੇਣਗੀਆਂ (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀਆਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ <math> \mid \langle \psi_{x+} \mid \psi_{y-} \rangle \mid ^ 2</math> ਅਤੇ <math> \mid \langle \psi_{x-} \mid \psi_{y-} \rangle \mid ^ 2 </math> ਹਨ)। ਇਸਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ x-ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਸਪਿੱਨ ਦਾ ਮੂਲ ਨਾਪ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਦੇਰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ x-ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਸਪਿੱਨ, ਹੁਣ ਬਰਾਬਰ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਆਈਗਨਮੁੱਲ ਰੱਖਣ ਲਈ ਨਾਪਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। === ਉੱਚੇ ਸਪਿੱਨ === ਸਪਿੱਨ–½ ਓਪਰੇਟਰ S = ħ/2 σ, SU(2) ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਦੇ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਦੋਹਰਾ ਦੋਹਰਾ ਕੇ ਕਰੋਨੈੱਕਰ ਗੁਣਨਫਲ ਲੈ ਕੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਨਾ ਘਟਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀਆਂ ਰਚੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਯਾਨਿ ਕਿ, ਮਨਮਰਜੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ s ਲਈ, ਤਿੰਨ ਸਥਾਨਿਕ ਅਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚ-ਸਪਿੱਨ ਸਿਸਟਮਾਂ ਲਈ ਨਤੀਜਨ ਸਪਿੱਨ ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਨੂੰ, ਸਪਿੱਨ ਓਪਰੇਟਰ ਅਤੇ ਲੈਡਰ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਕੈਲਕੁਲੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਪਿੱਨ-1 ਲਈ ਨਤੀਜਨ ਸਪਿੱਨ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਇਹ ਹਨ: :<math>\begin{align} S_x &= \frac{\hbar}{\sqrt{2}} \begin{pmatrix} 0 &1 &0\\ 1 &0 &1\\ 0 &1 &0 \end{pmatrix} \, \\ S_y &= \frac{\hbar}{\sqrt{2}} \begin{pmatrix} 0 &-i &0\\ i &0 &-i\\ 0 &i &0 \end{pmatrix} \, \\ S_z &= \hbar \begin{pmatrix} 1 &0 &0\\ 0 &0 &0\\ 0 &0 &-1 \end{pmatrix} \, \end{align}</math> ਸਪਿੱਨ-3/2 ਲਈ ਨਤੀਜਨ ਸਪਿੱਨ [[ਓਪਰੇਟਰ]] ਇਹ ਹਨ: :<math>\begin{align} S_x &= \frac\hbar2 \begin{pmatrix} 0 &\sqrt{3} &0 &0\\ \sqrt{3} &0 &2 &0\\ 0 &2 &0 &\sqrt{3}\\ 0 &0 &\sqrt{3} &0 \end{pmatrix} \, \\ S_y &= \frac\hbar2 \begin{pmatrix} 0 &-i\sqrt{3} &0 &0\\ i\sqrt{3} &0 &-2i &0\\ 0 &2i &0 &-i\sqrt{3}\\ 0 &0 &i\sqrt{3} &0 \end{pmatrix} \, \\ S_z &= \frac\hbar2 \begin{pmatrix} 3 &0 &0 &0\\ 0 &1 &0 &0\\ 0 &0 &-1 &0\\ 0 &0 &0 &-3 \end{pmatrix} \, \end{align}</math> ਅਤੇ ਸਪਿੱਨ 5/2 ਲਈ ਇਹ ਹਨ: :<math>\begin{align} S_x &= \frac\hbar2 \begin{pmatrix} 0 &\sqrt{5} &0 &0 &0 &0 \\ \sqrt{5} &0 &2\sqrt{2} &0 &0 &0 \\ 0 &2\sqrt{2} &0 &3 &0 &0 \\ 0 &0 &3 &0 &2\sqrt{2} &0 \\ 0 &0 &0 &2\sqrt{2} &0 &\sqrt{5} \\ 0 &0 &0 &0 &\sqrt{5} &0 \end{pmatrix} \, \\ S_y &= \frac\hbar2 \begin{pmatrix} 0 &-i\sqrt{5} &0 &0 &0 &0 \\ i\sqrt{5} &0 &-2i\sqrt{2} &0 &0 &0 \\ 0 &2i\sqrt{2} &0 &-3i &0 &0 \\ 0 &0 &3i &0 &-2i\sqrt{2} &0 \\ 0 &0 &0 &2i\sqrt{2} &0 &-i\sqrt{5} \\ 0 &0 &0 &0 &i\sqrt{5} &0 \end{pmatrix} \, \\ S_z &= \frac\hbar2 \begin{pmatrix} 5 &0 &0 &0 &0 &0 \\ 0 &3 &0 &0 &0 &0 \\ 0 &0 &1 &0 &0 &0 \\ 0 &0 &0 &-1 &0 &0 \\ 0 &0 &0 &0 &-3 &0 \\ 0 &0 &0 &0 &0 &-5 \end{pmatrix} \,. \end{align}</math> ਮਨਚਾਹੇ s ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸਾਂ ਦੀ ਜਨਰਲਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਇਹ ਹੈ, :<math>\begin{align} \left(S_x\right)_{ab} & = \frac{\hbar}{2}(\delta_{a,b+1}+\delta_{a+1,b} ) \sqrt{(s+1)(a+b-1)-ab} \, \\ \left(S_y\right)_{ab} & = \frac{\hbar}{2i}(\delta_{a,b+1}-\delta_{a+1,b} ) \sqrt{(s+1)(a+b-1)-ab} \, \quad 1 \le a, b \le 2s+1 \, \\ \left(S_z\right)_{ab} & = \hbar (s+1-a) \delta_{a,b} =\hbar (s+1-b) \delta_{a,b} \,. \end{align}</math> ਆਮ ਪੌਲੀ ਗਰੁੱਪ''G_n'', ਜੋ ਮਲਟੀਪਾਰਟੀਕਲ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ, ਪੌਲੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ n-ਫੋਲਡ ਟੈਂਸਰ ਪ੍ਰੋਡਕਟਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੌਲੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇਲੁਰ ਦੇ ਫਾਰਮੂਲੇ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਾਰਮੂਲਾ ਇਹ ਹੈ: :<math>e^{i \theta(\hat{\mathbf{n}} \cdot \boldsymbol{\sigma})} = I\cos\theta + i (\hat{\mathbf{n}} \cdot \boldsymbol{\sigma}) \sin \theta \,</math> ਜੋ ਉੱਚੇ ਸਪਿੱਨਾਂ ਲਈ ਅਰਾਮਦਾਇਕ ਹੈ, ਪਰ ਬਹੁਤਾ ਸਰਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। == ਪੇਅਰਟੀ (ਅਨੁਰੂਪਤਾ) == ਨਿਊਕਲੀਆਇ ਜਾਂ ਕਣਾਂ ਲਈ ਸਪਿੱਨ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ s ਦੀ ਸਾਰਣੀ ਵਿੱਚ, ਸਪਿੱਨ ਅਕਸਰ ਇੱਕ "+" ਜਾਂ "−" ਚਿੰਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਵਨ ਪੇਅਰਟੀ ਲਈ "+" ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਸਥਾਨਿਕ ਉਲਟਾਓਣ ਨਾਲ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ) ਅਤੇ ਔਡ ਪੇਅਰਟੀ ਲਈ "−" ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਇਨਵਰਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨੈਗੈਟਿਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਬਿਸਮੁਥ (bismuth) ਦੇ ਆਈਸੋਟੋਪ ਦੇਖੋ। == ਉਪਯੋਗ == ਸਪਿੱਨ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਅਰਥ ਅਤੇ ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਉਪਯੋਗ ਹਨ। ਸਪਿੱਨ ਦੇ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਸਿੱਧੇ ਉਪਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ: * ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਰੈਜ਼ੋਨੈਂਸ ਸਪੈਕਟ੍ਰੋਸਕੋਪੀ (NMR); * ਰਸਾਇਨ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਸਪਿੱਨ ਰੈਜ਼ੋਨੈਂਸ; * ਉਪਯੋਗਿਕ (NMR) ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਜਿਸਨੂੰ ਮੇਗਨੈਟਿਕ ਰੈਜ਼ੋਨੈਂਸ ਇਮੇਜਿੰਗ (MRI) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪ੍ਰੋਟੌਨ ਸਪਿੱਨ ਡੈਨੱਸਿਟੀ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ; * ਮਾਡਰਨ ਹਾਰਡ ਡਿਸਕਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰਾਈਵ ਹੈੱਡ ਟੈਕਨੌਲੌਜੀ ਜੀਏਂਟ ਮੈਗਨੇਟੋਰਿਜ਼ਿਸਟਿਵ (GMR) ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਸਪਿੱਨ ਮੈਗਨੈਟਿਜ਼ਮ ਵਿੱਚ ਇੱਲ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਉਪਯੋਗ ਜਿਵੇਂ [[ਕੰਪਿਊਟਰ]] ਮੈਮੋਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਕੈਮੀਕਲ ਸਪੈਕਟ੍ਰੋਸਕੋਪੌ ਅਤੇ ਮੈਡੀਕਲ ਇਮੇਜਿੰਗ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓਫਰੀਕੁਐਂਸੀ ਤਰੰਗਾਂ (ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਰੈਜ਼ੋਨੈਂਸ) ਰਾਹੀਂ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਸਪਿੱਨ ਦਾ ਜੋੜ ਤੋੜ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਪਿੱਨ-ਔਰਬਿਟ ਕਪਲਿੰਗ, ਐਟੋਮਿਕ ਸਪੈਕਟ੍ਰਾ ਦੀ ਸੁਰਬੱਧ ਬਣਤਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੈਕੰਡ ਦੀ ਅਜੋਕੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅਟੌਮਿਕ ਕਲੌਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੇ g-ਫੈਕਟਰ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਨਾਪ ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫੋਟੌਨ ਸਪਿੱਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਪੋਲਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਸਪਿੱਨ ਦਾ ਇੱਕ ਉੱਭਰ ਰਿਹਾ ਉਪਯੋਗ ਸਪਿੱਨ ਟਰਾਂਜ਼ਿਸਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਇਨਰੀ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਕੈਰੀਅਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੈ। ਮੂਲ ਸੰਕਲਪ, ਜੋ 1990 ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਦੱਤਾ-ਦਾਸ ਸਪਿੱਨ [[ਟਰਾਂਜ਼ਿਸਟਰ]] ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਪਿੱਨ ਟਰਾਂਜ਼ਿਸਟਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕਸ ਨੂੰ [[ਸਪਿੱਨਟ੍ਰੌਨਿਕਸ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਰਲ ਚੁੰਬਕੀ ਸੇਮੀ-ਕੰਡਕਟਰ ਪਦਾਰਥਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਟਲ-ਡੋਪਡ ZnO ਜਾਂ TiO2, ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ ਦਾ ਜੋੜ ਤੋੜ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਹੋਰ ਡਿਗਰੀ ਦੇ ਕੇ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਸਮਰਥਾ ਵਾਲੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਲਈ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਪਿੱਨ ਸਬੰਧਿਤ ਪੌਲੀ ਐਕਸਕਲੂਜ਼ਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਦੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਧੇ ਉਪਯੋਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟਾਓ ਹਨ, ਜੋ [[ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ]] ਦੇ ਪੀਰੀਔਡਿਕ ਟੇਬਲ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == {{colbegin||18em}} * [[ਆਈਨਸਟਾਈਨ-ਡੀ ਹਾਸ ਪ੍ਰਭਾਵ]] * [[ਸਪਿੱਨ-ਔਰਬਿਟਲ]] * [[ਚੀਰੈਲਿਟੀ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)]] * [[ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਧਰੁਵੀਕਰਨ]] * [[ਹੈਲੀਸਿਟੀ (ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)]] * [[ਹੋਲਸਟਾਈਨ-ਪ੍ਰਿਮਾਕੋੱਫ ਪਰਿਵਰਤਨ]] * [[ਪੌਲੀ ਸਮੀਕਰਨ]] * [[ਪੌਲੀ-ਲੁਬਾਂਸਕੀ ਸੂਡੋਵੈਕਟਰ]] * [[ਰਾਰਿਟਾ-ਸ਼ਵਿੰਗਰ ਸਮੀਕਰਨ]] * [[SU(2) ਦੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਥਿਊਰੀ]] * [[ਸਪਿੱਨ-½|ਸਪਿੱਨ-{{sfrac|1|2}}]] * [[ਸਪਿੱਨ-ਵਟਾ]] * [[ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਸਪਿੱਨ ਆਇਸੋਮਰ]] * [[ਸਪਿੱਨ ਟੈਂਸਰ]] * [[ਸਪਿੱਨ ਤਰੰਗ]] * [[ਸਪਿੱਨ ਇੰਜਨਿਅਰਿੰਗ]] * [[ਯ੍ਰਾਸਟ]] * [[ਝਿੱਟਰਬਿਊਗੁੰਗ]] {{colend}} == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|group=note}} {{reflist|30em}} == ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਪੜਨ ਲਈ == {{refbegin}} * {{cite book|last1=Cohen-Tannoudji|first1= Claude|last2= Diu|first2= Bernard|last3= Laloë|first3=Franck|year=2006|title=Quantum Mechanics|publisher= John Wiley & Sons|isbn=978-0-471-56952-7|edition=2 volume set}} * {{cite book|first1=E. U.|last1= Condon |first2= G. H. |last2=Shortley |year=1935|title=The Theory of Atomic Spectra|url=https://archive.org/details/bwb_W9-CSE-848|publisher= Cambridge University Press| isbn= 0-521-09209-4|chapter=Especially Chapter 3}} * {{cite book|first1=J. A.|last1= Hipple |first2=H.|last2=Sommer|last3= Thomas|first3=H.A.| year=1949|title=A precise method of determining the faraday by magnetic resonance| doi= 10.1103/PhysRev.76.1877.2}}[https://www.academia.edu/6483539/John_A._Hipple_1911-1985_technology_as_knowledge%20 https://www.academia.edu/6483539/John_A._Hipple_1911-1985_technology_as_knowledge ] * {{cite book|last=Edmonds|first= A. R. |year=1957|title=Angular Momentum in Quantum Mechanics|publisher= Princeton University Press|isbn= 0-691-07912-9}} * {{cite book|last=Jackson|first= John David |year=1998|title=Classical Electrodynamics|edition=3rd |publisher=John Wiley & Sons| isbn =978-0-471-30932-1}} * {{cite book | last1=Serway|first1= Raymond A.|last2= Jewett|first2= John W. | title=Physics for Scientists and Engineers| url=https://archive.org/details/physicssciengv2p00serw|edition=6th | publisher=Brooks/Cole | year=2004 | isbn=0-534-40842-7}} * {{cite book|last=Thompson|first= William J. |year=1994|title=Angular Momentum: An Illustrated Guide to Rotational Symmetries for Physical Systems|publisher=Wiley| isbn =0-471-55264-X}} * {{cite book | last=Tipler|first= Paul | title=Physics for Scientists and Engineers: Mechanics, Oscillations and Waves, Thermodynamics| url=https://archive.org/details/physicsforscient0002tipl|edition= 5th | publisher=W. H. Freeman | year=2004 | isbn=0-7167-0809-4}} {{refend}} *Sin-Itiro Tomonaga, The Story of Spin, 1997 == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == *"[http://www.sciam.com/article.cfm?articleID=0007A735-759A-1CDD-B4A8809EC588EEDF Spintronics. Feature Article]" in ''[[Scientific American]]'', June 2002. *[http://www.lorentz.leidenuniv.nl/history/spin/goudsmit.html Goudsmit on the discovery of electron spin.] *''[[Nature (journal)|Nature]]'': "[http://www.nature.com/milestones/milespin/index.html Milestones in 'spin' since 1896.]" * [http://nanohub.org/resources/6025 ECE 495N Lecture 36: Spin] Online lecture by S. Datta {{ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਓਪਰੇਟਰ}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੋਟੇਸ਼ਨਲ ਸਮਿੱਟਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕੀ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] dbjwiq1a4gee5d5e00tkcofbtew2jiy 0 78187 840239 465619 2026-05-29T21:25:03Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840239 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ਐਫਿਡ | fossil_range = {{fossilrange|Permian|present}} | image = Acyrthosiphon pisum (pea aphid)-PLoS.jpg | image_caption = [[Pea aphid]]s, ''[[Acyrthosiphon pisum]]''<br>Nymph aphids surrounding the mother aphid were produced parthenogenetically and viviparously; sexual reproduction can be induced by shorter amounts of daylight. | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Arthropod]]a | classis = [[Insect]]a | ordo = [[Hemiptera]] | subordo = [[Sternorrhyncha]] | superfamilia = '''ਐਫਿਡੋਡੀਆ''' | familia = '''ਐਫਿਡਾਏ''' }} '''ਐਫਿਡ''' (Aphids), ਦਰੁਮਿਊਕਾ ਜਾਂ ਮਾਹੂ ਛੋਟੇ ਅਕਾਰ ਦੇ ਕੀਟ ਹਨ ਜੋ ਬੂਟਿਆਂ ਦਾ ਰਸ (sap) ਚੂਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਐਫਿਡੋਡੀਆ (Aphidoidea) ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।<ref name="McGavin">{{cite book |title=Bugs of the World |url=https://archive.org/details/bugsofworld0000mcga_x6l1 |author=George C. McGavin |year=1993 |isbn=0-8160-2737-4 |publisher=[[Infobase Publishing]]}}</ref> ਮਾਹੂ ਸਮਸ਼ੀਤੋਸ਼ਣ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਵੈਰੀ ਹਨ (ਜਿਵੇਂ ਸਰੋਂ ਉੱਤੇ ਲੱਗਣ ਵਾਲੀ ਮਾਹੂ ਜਾਂ ਚੇਪਾ ਜਾਂ ਤੇਲੇ ਜਾਂ ਲਾਹੀ ਕੀਟ)। ਪਰ ਪ੍ਰਾਣੀਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਸਫਲ ਜੀਵ (organisms) ਸਮੂਹ ਹਨ। ਇਹ ਸਫਲਤਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਲੈਂਗਿਕ ਪ੍ਰਜਨਨ (asexual reproduction) ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲੱਗਪੱਗ 4,400 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ 10 ਕੁਲਾਂ ਗਿਆਤ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 1 ਮਿਮੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 10 ਮਿਮੀ ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਫਿਡ]] f1v65ivvqro9mwkylcqn6b8bp8y6lhd 0 84718 840259 763080 2026-05-30T07:49:41Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840259 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਪੁਲਾੜ ਉਡਾਰੀ | name = ਓਸਾਈਰਿਸ-ਰੈੱਕਸ | image = File:OSIRIS-REx spacecraft model.png | image_caption = ''ਓਸਾਈਰਿਸ-ਰੈੱਕਸ'' ਪੁਲਾੜੀ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਕਿਸੇ ਕਲਾਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ਰੂਪਰੇਖਾ | mission_type = ਨਿੱਕੇ ਗ੍ਰਹਿ ਤੋਂ ਨਮੂਨਾ ਵਾਪਸੀ<ref name=pressrelease>{{cite web|title=NASA To Launch New Science Mission To Asteroid In 2016|url=http://www.nasa.gov/home/hqnews/2011/may/HQ_11-163_New_Frontier.html|publisher=NASA|access-date=2016-09-10|archive-date=2012-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120429034636/http://www.nasa.gov/home/hqnews/2011/may/HQ_11-163_New_Frontier.html|url-status=dead}}</ref><ref name=factsheet>{{cite web| title=OSIRIS-REx Factsheet| url=http://www.asteroidmission.org/wp-content/uploads/2016/05/OSIRIS-REx_FactSheet.pdf| publisher=University of Arizona| access-date=2016-09-10| archive-date=2017-01-14| archive-url=https://web.archive.org/web/20170114165048/http://www.asteroidmission.org/wp-content/uploads/2016/05/OSIRIS-REx_FactSheet.pdf| url-status=dead}}</ref> | operator = [[ਨਾਸਾ]] | website = {{url|http://asteroidmission.org/}} | COSPAR_ID = | SATCAT = | mission_duration = ਨਿੱਕੇ ਗ੍ਰਹਿ 'ਤੇ 7ਵਰ੍ਹੇ<br/>505ਦਿਨ | spacecraft_bus = | manufacturer = ਲੌਕਹੀਡ ਮਾਰਟਿਨ | dry_mass = {{convert|880|kg|lb|abbr=on}} | launch_mass = {{convert|1529|kg|lb|abbr=on}}<ref name="aviation week">{{cite news| title=NASA Plans Asteroid Sample Return| url=http://www.aviationweek.com/aw/generic/story.jsp?id=news/awst/2011/05/30/AW_05_30_2011_p32-327979.xml&headline=NASA%20Plans%20Asteroid%20Sample%20Return&channel=awst| newspaper=Aviation Week| access-date=2022-05-05| archive-date=2020-04-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20200428223332/https://aviationweek.com/aw/generic/story.jsp?id=news%2Fawst%2F2011%2F05%2F30%2FAW_05_30_2011_p32-327979.xml&headline=NASA%20Plans%20Asteroid%20Sample%20Return&channel=awst| dead-url=yes}}</ref> | dimensions = ≈{{convert|3|m|ft|abbr=on}} cube<ref name='Brochure'>[http://www.asteroidmission.org/objectives/spacecraft/ OSIRIS-REx brochure].</ref> | power = 3 kW | launch_date = 8 ਸਤੰਬਰ 2016 23:05 UTC<ref name="aug2013release">{{cite web | url=http://www.nasa.gov/press/2013/august/nasa-selects-launch-services-contract-for-osiris-rex-mission/ | title=NASA Selects Launch Services Contract for OSIRIS-REx Mission | last1=Buck | first1=Joshua | last2=Diller | first2=George | publisher=[[NASA]] | date=5 August 2013 | accessdate=8 September 2013}}</ref> | launch_rocket = [[ਐਟਲਸ 5ਵਾਂ]] 411<ref name="prnewswire">{{cite web |url=http://www.prnewswire.com/news-releases/nasa-selects-united-launch-alliance-atlas-v-for-critical-osiris-rex-asteroid-sample-return-mission-218424321.html |title=NASA Selects United Launch Alliance Atlas V for Critical OSIRIS REx Asteroid Sample Return Mission |publisher=PRNewswire |date=5 August 2013}}</ref> | launch_site = ਕੇਪ ਕਨੈਵਰਲ [[Cape Canaveral Air Force Station Space Launch Complex 41|SLC-41]] | launch_contractor = [[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਲੌਂਚ ਅਲਾਇੰਸ]] | landing_date = 24 ਸਤੰਬਰ 2023<ref>{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/topics/solarsystem/features/osiris-rex.html |title=NASA to Launch New Science Mission to Asteroid in 2016 (05.25.2011){{!}} NASA |access-date=2016-09-10 |archive-date=2019-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191230231639/https://www.nasa.gov/topics/solarsystem/features/osiris-rex.html |url-status=dead }}</ref> | landing_site = [[ਯੂਟਾ ਟੈਸਟ ਐਂਡ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਰੇਂਜ]] | orbit_epoch = | orbit_reference = ਸੂਰਜ-ਕੇਂਦਰੀ | orbit_regime = | orbit_periapsis = | orbit_apoapsis = | orbit_inclination = | orbit_period = | apsis = helion | interplanetary = {{Infobox spaceflight/IP |type = lander |object = {{ats|101955|Bennu}} |arrival_date = July 2020{{ref|arrival|α}} |departure_date = March 2021 |location = |sample_mass = up to {{convert|2|kg|lb|abbr=on}} }} | instruments = OCAMS, OLA, OVIRS, OTES, REXIS, TAGSAM | insignia = File:OSIRIS-REx_Mission_Logo_December_2013.svg | insignia_caption = | insignia_alt = | insignia_size = 150x150px | programme = '''[[ਨਿਊ ਫ਼ਰੰਟੀਅਰਜ਼ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ]]''' | previous_mission = ''[[ਜੂਨੋ (ਪੁਲਾੜੀ ਜਹਾਜ਼)|ਜੂਨੋ]]'' | next_mission = ''ਨਿਊ ਫ਼ਰੰਟੀਅਰਜ਼ 4'' }} '''ਔਰੀਜਿਨਜ਼, ਸਪੈਕਟਰਲ ਇੰਟਰਪ੍ਰੀਟੇਸ਼ਨ, ਰੀਸੋਰਸ ਆਈਡੈਂਟੀਫ਼ਿਕੇਸ਼ਨ, ਸਿਕਿਉਰਿਟੀ, ਰੈਗੋਲਿਥ ਇਕਸਪਲੋਰਰ''' ਜਾਂ '''ਓਸਾਈਰਿਸ-ਰੈੱਕਸ''' ({{Lang-en|Origins, Spectral Interpretation, Resource Identification, Security, Regolith Explorer (OSIRIS-REx)}}; ਮਤਲਬ '''ਸਰੋਤ, ਰੰਗ-ਤਰਤੀਬੀ ਵਿਆਖਿਆ, ਵਸੀਲਾ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ, ਸੁਰੱਖਿਆ, ਚਟਾਨੀ ਖੋਜੀ''') ਨਾਸਾ ਦਾ ਇੱਕ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਮਿਸ਼ਨ ਹੈ।<ref name="NASA-20150331-db">{{cite web |last1=Brown |first1=Dwayne |last2=Neal-Jones |first2=Nancy |title=RELEASE 15-056 - NASA’s OSIRIS-REx Mission Passes Critical Milestone |url=http://www.nasa.gov/press/2015/march/nasa-s-osiris-rex-mission-passes-critical-milestone/ |date=31 March 2015 |work=[[NASA]] |accessdate=4 April 2015 }}</ref><ref name="NYT-20160905">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=NASA Aims at an Asteroid Holding Clues to the Solar System’s Roots |url=http://www.nytimes.com/2016/09/06/science/nasa-osiris-rex-asteroid-bennu-sample.html |date=5 September 2016 |work=[[New York Times]] |accessdate=6 September 2016 }}</ref><ref name="NYT-20160908">{{cite news |last=Corum |first=Jonathan |title=NASA Launches the Osiris-Rex Spacecraft to Asteroid Bennu |url=http://www.nytimes.com/interactive/2016/09/08/science/space/nasa-osiris-rex-launch.html |date=8 September 2016 |work=[[New York Times]] |accessdate=9 September 2016 }}</ref><ref name="NYT-20160908-kc">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=The Osiris-Rex Spacecraft Begins Chasing an Asteroid |url=http://www.nytimes.com/2016/09/09/science/nasa-launches-osiris-rex-spacecraft-to-retrieve-asteroid-pieces.html |date=8 September 2016 |work=[[New York Times]] |accessdate=9 September 2016 }}</ref> ਇਹਨੂੰ 8 ਸਤੰਬਰ, 2016 ਨੂੰ ਦਾਗਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹਦਾ ਟੀਚਾ [[101955 ਬੰਨੂੰ]] ਨਾਮਕ ਕਾਰਬਨੀ [[ਨਿੱਕਾ ਗ੍ਰਹਿ|ਨਿੱਕੇ ਗ੍ਰਹਿ]] ਦੀ ਘੋਖ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ 2023 ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਇੱਕ ਨਮੂਨਾ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ ਆਉਣਾ ਹੈ।<ref name=selected>{{cite web| title=OSIRIS-REx Mission Selected for Concept Development| url=http://gsfctechnology.gsfc.nasa.gov/ORIRIS.htm| publisher=Goddard Space Flight Center| access-date=2016-09-10| archive-date=2012-06-06| archive-url=https://web.archive.org/web/20120606151314/http://gsfctechnology.gsfc.nasa.gov/ORIRIS.htm| dead-url=yes}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ== *[http://www.nasa.gov/mission_pages/osiris-rex/ ਓਸਾਈਰਿਸ-ਰੈੱਕਸ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160905085922/http://www.nasa.gov/mission_pages/osiris-rex/ |date=2016-09-05 }} ਨਾਸਾ ਵੱਲੋਂ *[http://www.asteroidmission.org ਓਸਾਈਰਿਸ-ਰੈੱਕਸ ਦੀ ਵੈਬਸਾਈਟ] ਐਰੀਜ਼ੋਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੱਲੋਂ 3p0u27h1dj283kej2xkl5pc6z9iwewj 0 86545 840201 698912 2026-05-29T20:02:02Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840201 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = ਐਂਡਰਿਊ ਜੈਕਸਨ |image = Andrew jackson head.jpg |office = [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|7ਵਾਂ]] ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ |vicepresident = [[ਜੌਹਨ ਸੀ। ਕਲਹੌਨ]] <small>(1829&ndash;1832)</small><br>''ਕੋਈ ਨਹੀਂ'' <small>(1832&ndash;1833)</small> <br>ਮਾਰਟਿਨ ਵੈਨ ਬੁਰੇਨ <small>(1833&ndash;1837)</small> |term_start = 4 ਮਾਰਾਚ, 1829 |term_end =4 ਮਾਰਚ, 1837 |predecessor = [[ਜੌਹਨ ਕੁਵਿੰਸੀ ਐਡਮਜ਼]] |successor = [[ਮਾਰਟਿਨ ਵੈਨ ਬੁਰੇਨ]] |jr/sr1 = ਸੇਨੇਟਰ |state1 = [[ਟੈਨੇਸੀ]] |term_start1 = 4 ਮਾਰਚ, 1823 |term_end1 = 14 ਅਕਤੂਬਰ, 1825 |predecessor1 = [[ਜੌਹਨ ਵਿਲੀਅਮ]] |successor1 = ਹੁਗ ਲਾਅਸਨ ਵਾਇਟ |term_start2 = 26 ਸਤੰਬਰ, 1797 |term_end2 = 1 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1798 |predecessor2 = [[ਵਿਲੀਅਮ ਕੋਕਕੇ]] |successor2 = [[ਡੇਨੀਅਲ ਸਮਿੱਥ]] |office3 = ਗਵਰਨ [[ਫ਼ਲੌਰਿਡਾ]] |appointer3 = [[ਜੇਮਜ਼ ਮੋਨਰੋ]] |term_start3 = 10 ਮਾਰਚ, 1821 |term_end3 = 31 ਦਸੰਬਰ, 1821 |predecessor3 = ਜੋਸੇ ਮਾਰੀਆ ਕੋਪਿੰਜਰ |successor3 = ਵਿਲੀਅਮ ਪੋਪੇ ਦੁਵਾ |state4 = [[ਟੈਰੇਸੀ]] |district4 = |term_start4 = 4 ਦਸੰਬਰ, 1796 |term_end4 = 26 ਸਤੰਬਰ, 1797 |predecessor4 = ਨਵੀਂ ਬਣਿ |successor4 = ਵਿਲੀਅਮ ਕਲੇਬੋਰਨੇ |birth_date = {{birth date|1767|3|15}} |birth_place = ਵੈਕਸਹਾਸ ਨਾਰਥ ਅਤੇ ਸਾਊਥ ਕੈਰੋਲੀਨਾ |death_date = {{death date and age|1845|6|8|1767|3|15}} |death_place = [[ਟੈਨੇਸੀ]] |resting_place = |party = [[ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਪਾਰਟੀ]] |spouse = {{marriage|[[ਰਚੇਲ ਜੈਕਸ਼ਨ]]<br>|January 18, 1794|December 22, 1828|reason=died}} |children = 10 |signature = Andrew Jackson Signature-.svg |signature_alt = Cursive signature in ink |allegiance = {{flag|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ}} |branch = {{army|United States}} |rank = [[File:US-O6 insignia.svg|25px]] ਕਰਨਲ {{small|(ਆਰਮੀ)}}<br>[[File:US-O8 insignia.svg|25px]] ਮੇਜ਼ਰ {{small|(ਮਿਲੀਟੀਆ)}} |unit = [[File:Flag of Tennessee.svg|25px]] ਟੈਰੇਸੀ ਆਰਮੀ ਕੌਮੀ ਗਾਰਡ |battles = [[ਅਮਰੀਕੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਜੰਗ]]<br>{{*}}ਹੋਬਕਿਰਕ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਲੜਾਈ<br>{{*}}ਚਰੀਕ ਦੀ ਜੰਗ<br>{{*}}[[ਤਲਾਦੇਗਾ ਦੀ ਲੜਾਈ]] |mawards = }} '''ਐਂਡਰਿਊ ਜੈਕਸਨ''' (15 ਮਾਰਚ, 1767-8 ਜੂਨ, 1845) ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸਤਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ<ref name="brands2">{{cite book|last1=Brands|first1=H.W.|title=Andrew Jackson: His Life and Times|url=https://archive.org/details/andrewjacksonhis0000hwbr|date=2005|publisher=Anchor Books|location=New York|isbn=1400030722|accessdate=3 November 2016}}</ref> ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਵੈਕਸਹਾਸ ਨਾਰਥ ਅਤੇ ਸਾਊਥ ਕੈਰੋਲੀਨਾ ਦੀ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਬਸਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਆਇਰਿਸ਼ ਤੋਂ ਆਇਆ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਨੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ [[ਟੈਨੇਸੀ]] ਵਿਖੇ ਵਕੀਲ ਬਣ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਐਾਡਰਿਊ ਜੈਕਸਨ ਇੱਕ ਧਨਾਢ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਹਾਊਸ ਆਫ ਰੀਪਰਜ਼ੈਂਟੇਟਿਵਜ਼ ਲਈ ਟੈਨੇਸੀ ਵਿਚੋਂ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸੈਨੇਟ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। 1780-81 ਵਿੱਚ ਬਿ੍ਟਿਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਕੈਰੋਲੀਨਾਸ 'ਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਜੈਕਸਨ ਦੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਦੋ ਭਰਾ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਤੇ ਜੈਕਸਨ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਡੱਕ ਦਿੱਤਾ। ==ਫ਼ੌਜ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ== ਆਪ ਨੇ 1812 ਦੀ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 5 ਮਹੀਨੇ ਕਰੀਕ ਇੰਡੀਅਨਸ ਜੋ ਕਿ ਬਿ੍ਟਿਸ਼ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸਨ, ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਲੜੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜ ਨੇ 1814 ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਅਲਬਾਮਾ ਦੇ ਟੋਹੋਪੇਕਾ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਜੈਕਸਨ ਨੇ ਨਿਊ ਓਰੇਲੈਨਸ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ 1815 ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। 1817 ਵਿੱਚ ਫੌਜ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਮਾਂਡਰ ਵਜੋਂ ਜੈਕਸਨ ਨੇ [[ਫ਼ਲੌਰਿਡਾ]] 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤੇ। ਆਪ ਨੇ ਸਪੈਨਿਸ਼ ਪੋਸਟਾਂ ਸੇਂਟ ਮਾਰਕ'ਸ ਅਤੇ ਪੈਨਸਾਕੋਲਾ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ 'ਤੇ ਹੱਕ ਜਤਾਇਆ। ਐਾਡਰਿਊ ਜੈਕਸਨ 1796 ਵਿੱਚ ਟੈਨੇਸੀ ਕੰਸੀਚਿਊਸ਼ਨਲ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਲਈ ਡੈਲੀਗੇਟ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। 4 ਮਾਰਚ, 1829 ਨੂੰ ਆਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਆਪ ਪਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਯੂ. ਐਸ. ਕੈਪੀਟਲ ਦੇ ਈਸਟ ਪੋਰਟੀਕੋ ਦੇ ਦਫਤਰ ਵਿੱਚ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ। ਆਪ ਕਈ ਅਹੁਦਿਆ ਤੇ ਰਹੇ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਟਿਕ ਪਾਰਟੀ ਵੱਲੋਂ ਯੂ. ਐਸ. ਸੈਨੇਟਰ, 1798 ਵਿੱਚ ਟੈਨੇਸੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਲਈ ਜੱਜ ਆਦਿ ਸਨ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਹਰਮੀਟੇਜ ਵਿਖੇ ਰਹੇ ਤੇ ਉਥੇ ਆਪ ਜੀ ਦੀ 8 ਜੂਨ, 1845 ਨੂੰ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1767]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1845]] 7i4l305qbg0obiqf9jzc2ayyf601yw0 0 87893 840180 812798 2026-05-29T19:22:03Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840180 wikitext text/x-wiki '''ਅੱਯਾ ਵੈਕੁੰਦਰ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Ayya Vaikundar'''; c.1810&ndash;c.1851; {{Lang-ta|அய்யா வைகுண்டர்}}), ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਨਾਰਾਇਣ ਜਾਂ ਵੈਕੁੰਡ ਸਵਾਮੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,<ref name=":0">{{Cite book|last=Chryssides|first=George D.|title=Historical Dictionary of New Religious Movements|url=https://archive.org/details/historicaldictio0000chry_f5f0_2ed|date=2012|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-8108-6194-7|page=[https://archive.org/details/historicaldictio0000chry_f5f0_2ed/page/48 48]-49|language=en}}</ref> ਅਯਯਾਵਜ਼ੀ ਧਰਮ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੀ। ਓਹ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਅਤੇ ਬੁਤ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਦਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ।<ref>{{Harvard citation no brackets|Nadar|1989|loc=verse 431-438}} ''Narayana ordering two celestial saints to bring the body of Mudisoodum Perumal for the incarnation of Vaikundar''</ref> ਅਯਯਾਵਜ਼ੀ ਉਸਨੂੰ ਏਕਾ-ਪਾਰਾਣ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰ (ਨਾਰਾਇਣ) ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੂਰਨ ਅਵਤਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਗਏ ਅਯਯਾਵਜ਼ੀ ਮਿਥਿਹਾਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਯਯਾ ਵੈਕੁੰਦਰ 1833 ਵਿੱਚ ਅਵਤਾਰ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਤਿਰੂਚੇਂਦੁਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਵੈਕੁੰਦਰ ਦੇ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਖੋਲ ਵਿੱਚ ਉੱਠਿਆ।<ref>{{cite book|last1=Mani|first1=Ari Sundara|title=Akilathirattu Ammanai Parayana Urai|date=22 March 2002|publisher=Ayya Vaikundar Narppani Manram|location=Ambala Pathi|page=310|edition=Third}}</ref><ref>{{cite book|last1=Krishna Nathan|first1=T|title=Ayya Vaikundarin Vazhvum Sinthanaiyum|date=December 2000|publisher=Thinai Veliyeettagam|location=Nagercoil|page=44|edition=First}}</ref>{{sfn|Patrick|2003|page=210}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}}{{Stub}} rcybrbzc0k5ewp7ij44rn7u97vzakb0 0 89182 840218 525926 2026-05-29T20:33:12Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840218 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | birth_name = ਅਰਨਸਟ ਜੂਲੀਅਸ ਗੰਥਰ ਰੌਮ | name = ਅਰਨਸਟ ਰੌਮ | image = Bundesarchiv Bild 102-15282A, Ernst Röhm.jpg | image_size = 200px | caption = ਵਰਦੀ ਵਿੱਚ ਰੌਮ, 1933 | birth_date = {{birth date|1887|11|28}} | birth_place = [[ਮਿਊਨਿਖ]], [[ਜਰਮਨੀ]] | death_date = {{death date and age|1934|7|1|1887|11|28}} | death_place = ਸਟੇਡਲਹਾਈਮ ਜੇਲ੍ਹਖਾਨਾ, [[ਮਿਊਨਿਖ]], [[ਨਾਜ਼ੀ ਜਰਮਨੀ]] | education = | occupation = [[ਸਟੁਰਮਾਬਤਾਲੁੰਗ]] ਦਾ ਮੋਢੀ | title = | spouse = | parents = | children = | nationality = ਜਰਮਨ | party = [[ਨਾਜ਼ੀ ਪਾਰਟੀ]] (NSDAP) }} '''ਅਰਨਸਟ ਜੂਲੀਅਸ ਗੰਥਰ ਰੌਮ''' ({{IPA-de|ˈɛɐ̯nst ˈʁøːm|lanɡ}}; 28 ਨਵੰਬਰ 1887– 1 ਜੁਲਾਈ 1934) ਇੱਕ [[ਜਰਮਨੀ|ਜਰਮਨ]] ਫ਼ੌਜੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ [[ਨਾਜ਼ੀ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਮੋਢੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਉਹ ਨਾਜ਼ੀ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਮਾਂ-ਪਾਰਟੀ ਜਰਮਨ ਵਰਕਰਜ਼ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ। ਉਹ [[ਅਡੋਲਫ ਹਿਟਲਰ]] ਦਾ ਬਹੁਤ ਕਰੀਬੀ ਸਾਥੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਨੀਮ-ਫ਼ੌਜੀ ਦਸਤੇ [[ਸਟੁਰਮਾਬਤਾਲੁੰਗ]] ਦਾ ਮੋਢੀ ਸੀ।1934 ਵੇਲੇ ਜਦੋਂ ਹਿਟਲਰ ਉਸਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਸ਼ਰੀਕ ਮੰਨਣ ਲੱਗ ਗਿਆ, ਹਿਟਲਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। == ਸਟੁਰਮਾਬਤਾਲੁੰਗ ਦਾ ਮੋਢੀ == ਸਤੰਬਰ 1930 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਵਿਦਰੋਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਹਿਟਲਰ ਨੇ[[ਸਟੁਰਮਾਬਤਾਲੁੰਗ]] ਦੀ ਕਮਾਨ ਸਾਂਭੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਰੌਮ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਮੁਖੀ ਬਣਨ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜੋ ਰੌਮ ਨੇ ਮੰਨ ਲਈ। ਰੌਮ ਨੇ ਐੱਸ.ਏ. ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰ ਲਿਆਂਦੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਈ ਕਰੀਬੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਹੁਦੇਦਾਰ ਬਣਾਇਆ। ਰੌਮ ਨੇ ਕਈ ਦਸਤੇ ਅਜਿਹੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਨਾਜ਼ੀ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਰੌਮ ਜਾਂ ਹਿਟਲਰ ਨੂੰ ਸੀ। ਸਟੁਰਮਾਬਤਾਲੁੰਗ ਦੇ ਅਮਲੇ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਸ ਅੱਖ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਗਈ। ਭਾਵੇਂ ਨਾਜ਼ੀ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਮੀਊਨਿਸਟਾਂ ਅਤੇ ਯਹੂਦੀਆਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣਾ-ਧਮਕਾਉਣਾ ਨਾ ਛੱਡਿਆ। ਉਹ ਨਾਜ਼ੀਆਂ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਜਾਂ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਉੱਤੇ ਵੀ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।  [[ਤਸਵੀਰ:Bundesarchiv_Bild_146-1982-159-21A,_Nürnberg,_Reichsparteitag,_Hitler_und_Röhm.jpg|right|thumb|1933 ਵਿੱਚ ਰੌਮ ਨਾਲ [[ਅਡੋਲਫ ਹਿਟਲਰ|ਹਿਟਲਰ]]]] ਹਿਟਲਰ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੌਮ ਅਤੇ ਸਟੁਰਮਾਬਤਾਲੁੰਗ ਦੀ ਆਸ ਮੁਤਾਬਿਕ ਵੱਡੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਬਦਲਾਅ ਨਾ ਆਏ, ਅਤੇ ਹਿਟਲਰ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਵੀ ਨਾ ਰਹੀ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜਿਟਲਰ ਨੇ ਰੌਮ ਨੂੰ ਆਪਣ ਮੰਤਰੀ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰੀ ਬਣਾਇਆ। 1934 ਵਿੱਚ ਹਿਟਲਰ ਨੇ ਐੱਸ.ਏ. ਦਾ ਦੋ-ਤਿਹਾਈ ਅਮਲਾ ਫ਼ਾਰਿਗ ਕਰਨ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੁਝ ਛੋਟੇ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਜ ਮਨੋਨੀਤ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਰੌਮ ਨੇ ਇਸ ਵਿਰੁੱਧ ਅਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਐੱਸ.ਏ. ਦਾ ਕੁਝ ਹਜ਼ਾਰ ਅਮਲਾ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਮਤਾ ਰੱਖਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਨਾ ਮੰਨਿਆ।<ref name="Fest1">{{Cite book|title=Hitler|url=https://archive.org/details/hitler00joac|last=Fest|first=Joachim|year=1974|isbn=0-15-602754-2|pages=[https://archive.org/details/hitler00joac/page/467 467]–470}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਿਟਲਰ ਨੇ ਜਰਮਨ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਰਾਈਖਸਵੇਹਰ (ਮੁੱਖ ਅਧਿਕਾਰੀ) ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਐੱਸ.ਏ. ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਕੇ ਭੰਗ ਕਰਨ ਦਾ ਮਨਸੂਬਾ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਬਦਲੇ ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਜਲ ਸੈਨਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ। == ਮੌਤ == ਹਿਟਲਰ ਨੇ ਐੱਸ.ਏ. ਉੱਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਠੰਢੇ ਬਸਤੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ [[ਜੋਜ਼ਫ਼ ਗੋਇਬਲਜ਼|ਗੋਇਬਲਜ਼]], ਗੋਇਰਿੰਗ ਅਤੇ [[ਹਾਈਨਰਿਕ ਹਿੰਮਲਰ|ਹਿੰਮਲਰ]] ਵਰਗੇ ਕੁਝ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਝੂਠੇ ਸਬੂਤਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਉੱਤੇ ਹਿਟਲਰ ਕੇ ਕੰਨ ਭਰੇ ਕਿ ਰੌਮ ਉਸਦਾ ਤਖ਼ਤਾ-ਪਲਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਥਿਤ ਤਖ਼ਤਾ-ਪਲਟ ਨੂੰ ''ਰੌਮ-ਪੁੱਚ'' ਦਾ ਨਾਂਅ ਦਿੱਤਾ। <ref name="Evans">{{Cite book|title=The Third Reich in Power|url=https://archive.org/details/the-third-reich-in-power-richard-j-evans|last=Evans|first=Richard|year=2005|isbn=0-14-303790-0|page=30}}</ref> ਰੌਮ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀ ਜਦੋਂ ਹਾਂਸਲਬੇਅਰ ਹੋਟਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸਨ ਤਾਂ ਹਿਟਲਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬਾਡ ਵੀਸੇ ਵਿਖੇ ਸਾਰੇ ਐੱਸ.ਏ. ਲੀਡਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{cite AV media|people=Angel Stanley|date=23 April 2015|title=Hitler and the Nazi War Machine 3 6 Night of the Long Knives|url=https://www.youtube.com/watch?v=gur9djkIsjI&t=25m35s|time=25:35|publisher=[[YouTube]]}}</ref> ਦੋ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਹੀ [[ਲੰਮੇ ਚਾਕੂਆਂ ਦੀ ਰਾਤ]] ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ 30 ਜੂਨ ਤੋਂ 2 ਜੁਲਾਈ 1934 ਤੱਕ ਐਸ.ਏ. ਦੀ ਉੱਪਰਲੀਆਂ ਸਫ਼ਾਂ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੇ ਲੀਡਰਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਰੌਮ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਾਥੀਆਂ ਸਣੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਹਿਟਲਰ ਨੇ ਰੌਮ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰ ਲੈਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਫ਼ੌਜੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਮਾਈਕਲ ਲਿੱਪਰਟ ਰਾਹੀਂ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਪਸਤੌਲ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਾਈ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਮਨ੍ਹਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਿੱਪਰਟ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦੇ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref>Evans (2005), p. 33.</ref>  == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1887]] sovq37h3nbfo99yk7nwbt46kznebkvt 0 90925 840179 835604 2026-05-29T19:20:34Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840179 wikitext text/x-wiki {{ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ|cTopic=[[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ|ਨਿਯਮ]]}} '''ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਿਯਮ''' ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ [[ਆਇਸੋਲੇਟਡ ਸਿਸਟਮ]] ਦੀ ਕੁੱਲ [[ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ]] ਵਕਤ ਪਾ ਕੇ ਸਿਰਫ ਵੱਧ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਅਜਿਹੇ ਆਦਰਸ਼ ਮਾਮਲਿਆਂ ਅੰਦਰ ਸਥਿਰ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਿਸਟਮ ਕਿਸੇ ਇੱਕਸਾਰ ਅਵਸਥਾ (ਸੰਤੁਲਨ) ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ [[ਉਲਟਾਓਣਯੋਗ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ (ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ)|ਰਿਵਰਸੀਬਲ ਪ੍ਰੋਸੈੱਸ]] ਅਧੀਨ ਹੋਵੇ । ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਿਹਾ ਵਾਧਾ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ, ਅਤੇ [[ਸਮੇਂ ਦਾ ਤੀਰ|ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਭੂਤਕਾਲ ਦਰਮਿਆਨ ਅਸਮਰੂਪਤਾ]] ਲਈ ਜਿੰਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਦੂਜਾ ਨਿਯਮ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ [[ਅਨੁਭਵ-ਸਿੱਧ ਸਬੂਤ|ਅਨੁਭਵ-ਸਿੱਧ ਖੋਜ]] ਸੀ ਜੋ [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ|ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਥਿਊਰੀ]] ਦੇ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]], ਕਲਾਸੀਕਲ ਜਾਂ [[ਕੁਆਂਟਮ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ|ਕੁਆਂਟਮ]] ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਨਿਯਮ ਦੀ ਸੂਖਮ ਜੜ੍ਹ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਨਿਯਮ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਦਾ ਕ੍ਰੈਡਿਟ (ਸ਼੍ਰੇਅ) ਫ੍ਰੈਂਚ ਵਿਗਿਆਨਿਕ [[ਨਿਕੋਲਸ ਲੀਓਨਾਰਡ ਸਾਦੀ ਕਾਰਨੌਟ|ਸਾਦੀ ਕਾਰਨੌਟ]] ਨੂੰ 1824 ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਹੀਟ ਇੰਜਣ ਅੰਦਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਪ੍ਰਤਿ ਹੀਟ ਦੇ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਉੱਚਤਮ ਸੀਮਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। == ਜਾਣ-ਪਛਾਣ == [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਿਯਮ]] ਸਾਰਿਆਂ [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸਿਸਟਮ]]ਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ [[ਅੰਦਰੂਨੀ ਊਰਜਾ]] ਦੇ ਮੁੱਢਲੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਮੁੱਹਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ [[ਊਰਜਾ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ]] ਦਾ ਨਿਯਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>[[Max Planck|Planck, M.]] (1897/1903), pp. 40–41.</ref><ref>Munster A. (1970), pp. 8–9, 50–51.</ref> ਦੂਜਾ ਨਿਯਮ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ<ref>{{harvnb|Mandl|1988}}</ref> ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਸਿਰਫ ਇੱਕੋ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਿਵਰਸੀਬਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ । ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਤਾਪ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਗਰਮ ਤੋਂ ਠੰਢੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੱਲ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਉਲਟ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸਿਸਟਮ ਉੱਤੇ ਬਾਹਰੀ ਕੰਮ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ । ਇਸਦੀ ਅਜੋਕੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ [[ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ]] ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ।<ref>[[Max Planck|Planck, M.]] (1897/1903), pp. 79–107.</ref><ref>Bailyn, M. (1994), Section 71, pp. 113–154.</ref> ਕਿਸੇ ਕਲਪਿਤ ਪਲਟਣਯੋਗ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਅੰਦਰ, ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ({{math|d''S''}}) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਤਿਸੂਖਮ ਵਾਧਾ ਸਿਸਟਮ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਸਪਲਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਤਾਪਮਾਨ ({{math|''T''}}) ਦੁਆਰਾ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ [[ਕਲੋਜ਼ਡ ਸਿਸਟਮ]] ਦੀ ਗਰਮੀ ({{math|δ''Q''}}) ਦੇ ਅਤਿਸੂਖਮ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।:<ref>Bailyn, M. (1994), p. 120.</ref> : <math>\mathrm dS = \frac{\delta Q}{T} \,\, \,\,\,\,\,\,\,\,\,\,\,\,\,\,\,\,\,\,\,\,\, \text {(closed system, idealized fictive reversible process)}.</math> ਗਰਮੀ ({{mvar|δ}}) ਦੀਆਂ ਅਤਿਸੂਖਮ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਦੀਆਂ ਅਤਿਸੂਖਮ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ({{mvar|d}}) ਵਾਸਤੇ ਵੱਖਰੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਚਿੰਨ-ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ [[ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਹੀਟ, [[ਕੰਮ]] ([[ਵਰਕ]]) ਵਾਂਗ ਇੰਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ । ਵਾਤਾਵਰਨ ਨਾਲ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਵਟਾਂਦ੍ਰਾ ਕਰੇ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਵਾਸਤਵਿਕ ਸੰਭਵ ਅਤਿਸੂਖਮ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਵਾਸਤੇ, ਦੂਜਾ ਨਿਯਮ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਸਟਮ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਨਾਲੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: : <math>\mathrm dS > \frac{\delta Q}{T} \,\, \,\,\,\,\,\,\,\,\,\,\,\,\,\,\,\,\,\,\,\,\, \text {(closed system, actually possible, irreversible process).}</math> ਅਜਿਹਾ ਇਸ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਲਈ ਇੱਕ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ ਸਿਸਟਮ ਉੱਤੇ ਉਸਦੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਕੰਮ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜਰੂਰ ਹੀ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਗੜ ਜਾਂ ਵਿਸਕਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਹੀਟ ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ ਦਰਅਸਲ ਸਿਰਫ ਗੈਰ-ਪਲਟਣਯੋਗ ਤੌਰ ਤੇ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤਾਪਮਾਨ ਦੇ ਫਰਕ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>Adkins, C.J. (1968/1983), p. 75.</ref><ref name="Munster 45"/> [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦਾ ਜ਼ੀਰੋਵਾਂ ਨਿਯਮ]] ਅਪਣੇ ਆਮ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪਛਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਥਰਮਲ-ਸੰਤੁਲਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਸਬੰਧ ਅੰਦਰ ਦੋ ਵਸਤੂਆਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਤਾਪਮਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਟੈਸਟ ਅਧੀਨ ਵਸਤੂ ਕਿਸੇ ਇਸ਼ਾਰੀਆ ਥਰਮੋਮੀਟ੍ਰਿਕ ਵਸਤੂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਤਾਪਮਾਨ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।<ref name=dugdale>{{cite book|author=J. S. Dugdale|title=Entropy and its Physical Meaning|url=https://archive.org/details/entropyitsphysic0000dugd|publisher=Taylor & Francis|year=1996|isbn=0-7484-0569-0|page=[https://archive.org/details/entropyitsphysic0000dugd/page/13 13]|quote=This law is the basis of temperature.}}</ref> ਕਿਸੇ ਦੂਜੀ ਵਸਤੂ ਨਾਲ ਥਰਮਲ ਸੰਤੁਲਨ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਵਾਸਤੇ, ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਕਈ ਅਨੁਭਵ-ਸਿੱਧ ਤਾਪਮਾਨ ਪੈਮਾਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇਸ਼ਾਰੀਆ ਥਰਮੋਮੀਟ੍ਰਿਕ ਵਸਤੂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਦੂਜਾ ਨਿਯਮ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਾਪਮਾਨ ਸਕੇਲ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧ (ਐਬਸਲਿਊਟ) [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਤਾਪਮਾਨ]] ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਥਰਮੋਮੀਟ੍ਰਿਕ ਵਸਤੂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>[[Mark Zemansky|Zemansky, M.W.]] (1968), pp. 207–209.</ref><ref>Quinn, T.J. (1983), p. 8.</ref> == ਨਿਯਮ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਕਥਨ == ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਿਯਮ ਕਈ ਖਾਸ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ,<ref name=MIT>{{cite web|title=Concept and Statements of the Second Law|url=http://web.mit.edu/16.unified/www/FALL/thermodynamics/notes/node37.html|accessdate=2010-10-07 |publisher=web.mit.edu}}</ref> ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਮੁੱਖ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕਥਨ{{sfnp|Lieb|Yngvason|1999}} ਇਹ ਹਨ; [[ਰਡਲਫ ਕਲੀਓਸੀਅਸ]] (1854) ਦੁਆਰਾ ਕਥਨ, [[ਵਿਲੀਅਮ ਥੌਮਸਨ, 1-ਲਾ ਬੇਰੋਨ ਕੈਲਵਿਨ|ਲੌਰਡ ਕੈਲਵਿਨ]] (1851) ਦੁਆਰਾ ਕਥਨ, ਅਤੇ [[ਕੰਸਟੈਂਟਿਨ ਕੈਰਾਥੀਓਡੋਰੀ]] (1909) ਦੁਆਰਾ ਸਵੈ-ਸਿੱਧਾਤਮਿਕ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਅੰਦਰ ਕਥਨ । ਇਹ ਕਥਨ ਕੁੱਝ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਅਸੰਭਵਤਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਆਮ ਭੌਤਿਕੀ ਨਿਯਮਾਂ ਅੰਦਰ ਨਿਯਮ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਲਾਓਸੀਅਸ ਅਤੇ ਕੈਲਵਿਨ ਕਥਨ ਇੱਕਸਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।{{sfnp|Rao|2004|p=213}} === ਕਾਰਨੌਟ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ === ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਜੜ ਕਾਰਨੌਟ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਇਹ ਕਿਸੇ [[ਕਾਰਨੌਟ ਹੀਟ ਇੰਜਣ]] ਦੇ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਲਪਨਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਕੁਆਸੀ-ਸਟੈਟਿਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਅੱਤ ਧੀਮੇਪਣ ਦੇ ਹੱਦਾਤਮਿਕ ਮੋਡ ਵਿੱਚ ਇਸਲਈ ਓਪਰੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਕੰਮ ਵਟਾਂਦਰੇ ਅਜਿਹੇ ਉੱਪ-ਸਿਸਟਮਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਹੀ ਹੋਣ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਅਪਣੀਆਂ ਖੁਦ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਾਰਨੌਟ ਇੱਜਣ ਉਹਨਾਂ ਇੰਜਨੀਅਰਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਾ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ੱਧ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਯੰਤਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਵਾਹ ਹੀਟ ਇੰਜਣਾਂ ਦੀ ਕਾਰਜ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਨੌਟ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਕਾਰਨੌਟ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਛਾਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਹੀਟ ਬਾਬਤ [[ਕੇਲੌਰਿਕ ਥਿਊਰੀ]] ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸਤੋਂ ਬਾਦ ਵਿੱਚ [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਿਯਮ]] ਪਛਾਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਗਣਿਤਿਕ ਲਿਖਾਵਟ ਵੀ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਨਿਯਮ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਵਿਆਖਿਅਤ ਕਿਤਾ ਜਾਣ ਤੇ, ਇਹ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਦੇ ਭੌਤਿਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਲਾਗੂ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ; <blockquote> ਕਿਸੇ ਅਰਧ-ਸਥਿਰ ਜਾਂ ਪਲਟਣਯੋਗ ਕਾਰਨੌਟ ਚੱਕਰ ਦੀ ਕਾਰਜ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਸਿਰਫ ਦੋ ਹੀਟ ਰਿਜ਼੍ਰਵ੍ਰਾਂ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਦਾਰਥ ਕੁੱਝ ਵੀ ਹੋਵੇ । ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕੋਈ ਕਾਰਨੌਟ ਇੰਜਣ ਉਹਨਾਂ ਦੋਵੇਂ ਤਾਪਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸੰਭਵ ਕਾਰਜ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>[[Nicolas Léonard Sadi Carnot|Carnot, S.]] (1824/1986).</ref><ref>[[Clifford Truesdell|Truesdell, C.]] (1980), Chapter 5.</ref><ref>Adkins, C.J. (1968/1983), pp. 56–58.</ref><ref>Münster, A. (1970), p. 11.</ref><ref>Kondepudi, D., [[Ilya Prigogine|Prigogine, I.]] (1998), pp.67–75.</ref><ref>Lebon, G., Jou, D., Casas-Vázquez, J. (2008), p. 10.</ref><ref>Eu, B.C. (2002), pp. 32–35.</ref></blockquote> === ਕਲਾਓਸੀਅਸ ਕਥਨ === ਜਰਮਨ ਵਿਗਿਆਨਿਕ [[ਰਡਲਫ ਕਲਾਓਸੀਅਸ]] ਨੇ ਗਰਮੀ ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ ਅਤੇ ਕੰਮ ਦਰਮਿਆਨ ਸਬੰਧ ਜਾਂਚ ਕੇ 1850 ਵਿੱਚ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਦੂਜਾ ਨਿਯਮ ਲਈ ਬੁਨਿਆਦ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ।{{sfnp|Clausius|1850}} ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਦੀ ਉਸਦੀ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ, ਜੋ ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ 1854 ਵਿੱਚ ਛਾਪੀ ਗਈ ਸੀ, ਕਲਾਓਸੀਅਸ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: <blockquote> ਗਰਮੀ ਕਿਸੇ ਠੰਡੀ ਤੋਂ ਗਰਮ ਵਸਤੂ ਵੱਲ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਅਜਿਹੀ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰੇ ਬਗੈਰ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਸੇ ਵਕਤ ਹੋਵੇ।{sfnp|Clausius|1854|p=86}}</blockquote> ਕਲਾਓਸੀਅਸ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਥਨ ਹੀਟ ਦੇ ਲਾਂਘੇ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਚਰਚਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਐਨਰਜੀ ਅਤੇ ਹੀਟ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਸੰਚਾਰ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਇੱਕ ਰਸਤੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਯੋਗਦਾਨਾਤਮਿਕ ਸੰਚਾਰ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ । ਹੀਟ (ਗਰਮੀ) ਠੰਡੇ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਗਰਮ ਖੇਤਰਾਂ ਵੱਲ ਸਿਸਟਮ ਉੱਤੇ ਬਾਹਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤੇ ਬਗੈਰ ਨਹੀਂ ਵਹਿ ਸਕਦੀ, ਜੋ ਰੈਫਰਿਜ੍ਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਸਧਾਰਨ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਗਰਮੀ ਠੰਢ ਤੋਂ ਗਰਮੀ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਿਰਫ ਉਦੋਂ ਜਦੋਂ ਰੈਫ੍ਰਿਜ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸਿਸਟਮ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਕ (ਏਜੰਟ) ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਫੋਰਸ ਲਗਾਵੇ । === ਕੈਲਵਿਨ ਕਥਨ === [[ਵਿਲੀਅਮ ਥੌਮਸਨ, 1-ਲਾ ਬੇਰੋਨ ਕੈਲਵਿਨ|ਲੌਰਡ ਕੈਲਵਿਨ]] ਨੇ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਇਸਤਰਾਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ; ਨਿਰਜੀਵ ਪਦਾਰਥਕ ਕਾਰਕ (ਏਜੰਸੀ) ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਠੰਢਾ ਕਰਕੇ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਿੱਸੇ (ਪੋਰਸ਼ਨ) ਤੋਂ ਮਕੈਨੀਕਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਣਾਉਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।{{sfnp|Thomson|1851}}</blockquote> === ਕਲਾਓਸੀਅਸ ਅਤੇ ਕੈਲਵਿਨ ਕਥਨਾਂ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ === [[ਤਸਵੀਰ:Deriving Kelvin Statement from Clausius Statement.svg|thumb|300px|ਕਲਾਓਸੀਅਸ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਤੋਂ ਕੈਲਵਿਨ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ]] ਮੰਨ ਲਓ ਕੈਲਵਿਨ ਦੀ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਨੂੰ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਇੰਜਣ ਹੈ: ਯਾਨਿ ਕਿ, ਜੋ ਹੀਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਹੋਰ ਨਤੀਜੇ ਬਗੈਰ ਇੱਕ ਚੱਕਰਾਕਾਰ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ । ਹੁਣ ਇਸਦਾ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇੱਕ ਉਲਟੇ [[ਕਾਰਨੌਟ ਇੰਜਣ]] ਨਾਲ ਮੇਲ ਕਰੋ (ਪੇਅਰ ਬਣਾਓ)। ਦੋ ਇੰਜਣਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਨਵੀਨ ਬਣਾਏ ਗਏ ਇੰਜਣ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਨਿਰੋਲ ਅਸਰ ਠੰਢੇ ਸੁਰੱਖਿਅਕ ਤੋਂ ਗਰਮ ਵੱਲ ਹੀਟ <math>\Delta Q=Q\left(\frac{1}{\eta}-1\right)</math> ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਲਾਓਸੀਅਸ ਦੀ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਹੈ। ਇਸਤਰਾਂ ਕੈਲਵਿਨ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਦੀ ਇੱਕ ਉਲੰਘਣਾ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਲਾਓਸੀਅਸ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਦੀ ਵੀ ਉਲੰਘਣਾ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਕਲਾਓਸੀਅਸ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕੈਲਵਿਨ ਸਟੇਟਮੈਂਟ । ਇੱਕ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਅੰਦਾਜ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਸੀਂ ਸਾਬਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕੈਲਵਿਨ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਤੋਂ ਭਾਵ ਕਲਾਓਸੀਅਸ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਨ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। === ਪਲੈਂਕ ਦੀ ਪ੍ਰੋਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨ === ਪਲੈਂਕ ਨੇ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕੀਤਾ ਅੱਗੇ ਲਿਖਿਆ ਕਥਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ । ਇਹ ਕਦੇ ਕਦੇ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਦੀ ਉਸਦੀ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਪੁਕਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਇਸ ਵੱਲ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਦੀ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ । ::''ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਇੰਜਣ ਬਣਾਉਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਪੂਰੇ ਚੱਕਰ ਅੰਦਰ ਕੰਮ ਕਰੇਗਾ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਹੀਟ ਰਿਜ਼੍ਰਵੋਇਰ (ਤਾਪ ਸੁਰੱਖਿਅਕ) ਦੇ ਠੰਢੇਪਣ ਅਤੇ ਵਜ਼ਨ (ਭਾਰ/ਵੇਟ) ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕਰੇਗਾ।''<ref>[[Max Planck|Planck, M.]] (1897/1903), p. 86.</ref><ref>Roberts, J.K., Miller, A.R. (1928/1960), p. 319.</ref> === ਕੈਲਵਿਨ ਦੇ ਕਥਨ ਅਤੇ ਪਲੈਂਕ ਦੀ ਪ੍ਰੋਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨ ਦਰਮਿਆਨ ਸਬੰਧ === ਟੈਕਸਟਬੁਕਾਂ ਅੰਦਰ ਇਹ ਲੱਗਪਗ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਯਮ ਦੀ ’’ਕੈਲਵਿਨ-ਪਲੈਂਕ ਸਟੇਟਮੈਂਟ’’ ਬਾਰੇ ਕਹਿਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ਼ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ [[ਡਿਰਕ ਤੇਰ ਹਾਰ|ਤੇਰ ਹਾਰ]] ਅਤੇ [[ਹਾਰਾਲਡ ਵੇਰਜੀਲੈਂਡ|ਵਰਜੀਲੈਂਡ]] ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅੰਦਰ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਲਈ ਹੈ।<ref>[[Dirk ter Haar|ter Haar, D.]], [[Harald Wergeland|Wergeland, H.]] (1966), p. 17.</ref> ਇੱਕ ਪੁਸਤਕ ਪਲੈਂਕ ਦੇ ਕਥਨ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪਲੈਂਕ ਦਾ ਨਾਮ ਲਏ ਬਗੈਰ ਕੈਲਵਿਨ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਸ਼੍ਰੇਅ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।<ref>[[Brian Pippard|Pippard, A.B.]] (1957/1966), p. 30.</ref> ਇੱਕ ਮੋਨੋਗ੍ਰਾਫ ਪਲੈਂਕ ਦੀ ਪ੍ਰੋਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਕੈਲਵਿਨ-ਪਲੈਂਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਲੇਖਕ ਕੈਲਵਿਨ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਬੇਸ਼ੱਕ ਇਹ ਸਹੀ ਤੌਰ ਤੇ ਪਲੈਂਕ ਨੂੰ ਅਪਣੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>Čápek, V., Sheehan, D.P. (2005), p. 3</ref> ਪਾਠਕ ਇੱਥੇ ਉੱਪਰ ਲਿਖੀਆਂ ਦੋ ਸਟੇਟਮੈਂਟਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। === ਪਲੈਂਕ ਦਾ ਬਿਆਨ === ਪਲੈਂਕ ਨੇ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਇਸਤਰਾਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ::''ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੀ ਹਰੇਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਅਜਿਹੀ ਸੈਂਸ (ਸਮਝ) ਅੰਦਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀਆਂ ਦਾ ਜੋੜ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੀਮਾ ਅੰਦਰ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਪਲਟਾਓਣਯੋਗ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਾਸਤੇ, ਐਨਟ੍ਰੌਪੀਆਂ ਦਾ ਜੋੜ ਤਬਦੀਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ।''<ref name="Planck 100">[[Max Planck|Planck, M.]] (1897/1903), p. 100.</ref><ref name="Planck 463">[[Max Planck|Planck, M.]] (1926), p. 463, translation by Uffink, J. (2003), p. 131.</ref><ref name="Roberts & Miller 382">Roberts, J.K., Miller, A.R. (1928/1960), p. 382. ਇਹ ਸੋਰਸ (ਸੋਮਾ) ਅੰਸ਼ਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪਲੈਂਕ ਦੀ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਤੋਂ ਮੂਲ ਤੌਰ ਤੇ ਇੰਨਬਿੰਨ ਓਸੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਪਲੈਂਕ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ । ਇਹ ਸੋਰਸ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਨੂੰ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਦੇ ਵਧਣ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਸੱਦਦਾ ਹੈ।</ref> ਸਗੋਂ ਪਲੈਂਕ ਦੀ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਵਰਗੀ ਉਹਲਨਬੈਕ ਦੀ ਵੀ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ-ਪਲਟਾਓਣਯੋਗ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਫੋਰਡ ਦੀ ਵੀ । ::... ਇੱਕ ਸੰਤੁਲਨ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਤੱਕ (ਜਿਵੇਂ ਕੋਲ ਕੋਲ ਲਿਆਉਣ ਤੇ A ਅਤੇ B ਦੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਦੇ ਸਮਾਨੀਕਰਨ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਵਾਸਤੇ) ਇੱਕ ਨਾ-ਪਲਟਾਓਣਯੋਗ ਜਾਂ ਤਤਕਾਲ ਤਬਦੀਲੀ ਅੰਦਰ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>[[George Uhlenbeck|Uhlenbeck, G.E.]], Ford, G.W. (1963), p. 16.</ref> === ਕੈਰਾਥੀਓਡੋਰੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ === :[[ਕੈਰਾਥੀਓਡੋਰੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ]] ਇੱਥੇ ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ [[ਕੰਸਟੈਂਟਿਨ ਕੈਰਾਥਿਓਡੋਰੀ]] ਨੇ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧ ਗਣਿਤਿਕ ਸਵੈ-ਸਿੱਧਾਂਤਿਕ ਬੁਨਿਆਦਾ ਉੱਤੇ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਕੀਤੀ । ਦੂਜੇ ਨਿਤਮ ਬਾਬਤ ਉਸਦੀ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਨੂੰ ਕੈਰਾਥਿਓਡੋਰੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਤਰਾਂ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:<ref>[[Constantin Carathéodory|Carathéodory, C.]] (1909).</ref> <blockquote>ਕਿਸੇ ਏਡੀਆਬੈਟਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਬੰਦ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਕਿਸੇ ਅਵਸਥਾ S ਦੇ ਹਰੇਕ ਗਵਾਂਢ ਅੰਦਰ S ਤੋਂ ਅਪਹੁੰਚ-ਯੋਗ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>Buchdahl, H.A. (1966), p. 68.</ref></blockquote> ਇਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ [[ਏਡੀਆਬੈਟਿਕ ਪਹੁੰਚਯੋਗਤਾ]] ਦੇ ਸੰਕਲਪ (ਧਾਰਨਾ) ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦਰਸਾਇਆ ਅਤੇ [[ਰੁਪਿੱਨਰ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ)|ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਇੱਕ ਨਵੀਨ ਉੱਪ-ਖੇਤਰ ਵਾਸਤੇ ਬੁਨਿਆਦਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਈ । ਕੈਰਾਥੀਓਡੋਰੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਤੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਐਨਰਜੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਕੁਆਸੀ-ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਤੌਰ ਤੇ ਹੀਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੋਣਾ ਇੱਕ ਹੋਲੋਨੋਮਿਕ (ਸੰਪੂਰਣ) [[ਪ੍ਰੋਸੈੱਸ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, <math>\delta Q=TdS</math> <ref name="Sychev1991">{{cite book |last=Sychev |first=V. V. |title=The Differential Equations of Thermodynamics |url=http://www.amazon.com/The-Differential-Equations-Of-Thermodynamics/dp/1560321210/ref=sr_1_4?ie=UTF8&qid=1353986248&sr=8-4&keywords=Sychev |accessdate=2012-11-26|year=1991 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-56032-121-7}}</ref> {{clarify|date=February 2014}} ਬੇਸ਼ੱਕ ਟੈਕਸਟਬੁਕਾਂ ਅੰਦਰ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਲੱਗਪਗ ਰਿਵਾਜ਼ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੈਰਾਥਿਓਡੋਰੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਕਲਾਓਸੀਅਸ ਜਾਂ ਕੈਲਵਿਨ-ਪਲੈਂਕ ਕਥਨਾਂ ਸਮਾਨ ਵਿਚਾਰਨਾ, ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਇੰਝ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸਮੱਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਕੈਰਾਥਿਓਡੋਰੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਪਲੈਂਕ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਬੰਦ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਊਰਜਾ ਆਇਸੋਕੋਰਿਕ ਕੰਮ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਵਧਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਅਪਣੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Munster 45">Münster, A. (1970), p. 45.</ref>{{sfnp|Lieb|Yngvason|1999|p=49}}<ref name="Planck 1926">[[Max Planck|Planck, M.]] (1926).</ref><ref>Buchdahl, H.A. (1966), p. 69.</ref> {{clarify|date=February 2014}} === ਪਲੈਂਕ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ === 1926 ਵਿੱਚ, [[ਮੈਕਸ ਪਲੈਂਕ]] ਨੇ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਰਚਾ ਲਿਖਿਆ ।<ref name="Planck 1926"/><ref>Uffink, J. (2003), pp. 129–132.</ref> ਉਸਨੇ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ::ਓਸ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ, ਕਿਸੇ ਬੰਦ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਊਰਜਾ ਕਿਸੇ ਏਡੀਆਬੈਟਿਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਵੌਲੀਊਮ ਸਥਿਰ ਰਹੇ।<ref name="Munster 45"/>{{sfnp |Lieb|Yngvason|1999|p=49}} ਇਹ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਹੀਟ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੀ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਦਾ ਹੀ ਜਿਕਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਜਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅੱਖਾ ਮਿਚ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸਬੰਧਤ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਇਹ ਹੈ ਕਿ "ਰਗੜ ਬਲ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਕਦੇ ਵੀ ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।"<ref>[[Clifford Truesdell|Truesdell, C.]], Muncaster, R.G. (1980). ''Fundamentals of Maxwell's Kinetic Theory of a Simple Monatomic Gas, Treated as a Branch of Rational Mechanics'', Academic Press, New York, ISBN 0-12-701350-4, p. 15.</ref> ਸ਼ਬਦਾ ਦਾ ਅਜਕੱਲ ਇੱਕ ਅਪ੍ਰਚਿੱਲਤ ਰੂਪ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, ਪਲੈਂਕ ਨੇ ਖੁਦ ਲਿਖਿਆ ਕਿ: "ਰਗੜ ਬਲ ਦੁਆਰਾ ਗਰਮੀ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਨਾ-ਪਲਟਾਓਣਯੋਗ ਹੈ।"<ref>[[Max Planck|Planck, M.]] (1897/1903), p. 81.</ref><ref>[[Max Planck|Planck, M.]] (1926), p. 457, Wikipedia editor's translation.</ref> ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਦਾ ਜਿਕਰ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪਲੈਂਕ ਦਾ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਭੌਤਿਕੀ ਨਿਯਮਾਂ ਅੰਦਰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੈਲਵਿਨ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਨਾਲ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉੱਪਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>Lieb, E.H., Yngvason, J. (2003), p. 149.</ref> ਇਹ ਇਸਤਰਾਂ ਸਬੰਧਤ ਹੈ ਕਿ ਸਥਿਰ ਵੌਲੀਊਮ ਅਤੇ [[ਮੋਲ (ਯੂਨਿਟ)|ਮੋਲ ਨੰਬਰਾਂ]] ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਲਈ, ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਊਰਜਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮੋਨੋਟੋਨਿਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਪਲੈਂਕ ਦਾ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਦਰਅਸਲ ਪਲੈਂਕ ਦੀ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਬਾਬਤ ਤਰਜੀਹੀ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਵਰਤਮਾਨ ਲੇਖ ਦੇ ਵਰਤਮਾਨ ਸੈਕਸ਼ਨ ਦੇ ਪਿਛਲੇ-ਉਪ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਜੋ ਕਿਸੇ ਸਮਝ ਅੰਦਰ ਪਲੈਂਕ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਪ੍ਰਤਿ ਪੂਰਕ (ਕੰਪਲੀਮੈਂਟਰੀ) ਹੈ ਬੋਰਗਨਾਕੇ ਅਤੇ ਸੋਨਟੈਗ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਦੀ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ: ::... ਸਿਰਫ ਇੱਕੋ ਤਰੀਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਬੰਦ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਘਟਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਤਰੀਕਾ ਹੈ ਸਿਸਟਮ ਤੋਂ ਹੀਟ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਕੇ ।<ref>Borgnakke, C., Sonntag., R.E. (2009), p. 304.</ref> ਪਲੈਂਕ ਤੋਂ ਸਿਰਫ ਪੂਰਵ ਸਿਧਾਂਤ ਹੋਣ ਦੇ ਫਰਕ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅੰਦਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੇਸ਼ੱਕ, ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਤੋਂ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਹਟਾ ਲੈਣਾ ਇਸਦੀ ਐਨਟੌਪੀ ਵੀ ਘਟਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। === ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਸਿਸਟਮ ਵਾਸਤੇ ਕਥਨ ਜੋ ਅਪਣੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਊਰਜਾ ਦੀ ਇੱਕ ਗਿਆਤ ਸਮੀਕਰਨ ਅਪਣੇ ਵਿਆਪਕ ਅਵਸਥਾ ਅਸਥਿਰਾਂਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ === ਦੂਜਾ ਨਿਯਮ ਇੱਕ ਕਮਜੋਰ [[ਕਨਵੈਕਸ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ [[ਅੰਦਰੂਨੀ ਊਰਜਾ]] U ਦੇ ਸਮਾਨ ਵੀ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਵਿਆਪਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ (ਪੁੰਜ, ਵੌਲੀਊਮ, ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ, ਆਦਿ) ਦੇ ਇੱਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |last1=van Gool |first1=W. |last2=Bruggink |first2=J.J.C. (Eds) |url= |title=Energy and time in the economic and physical sciences |publisher=North-Holland |year=1985 |pages=41–56 |quote= |isbn=0-444-87748-7}}</ref><ref>{{Cite journal | last1 = Grubbström | first1 = Robert W. | doi = 10.1016/j.apenergy.2007.01.003 | title = An Attempt to Introduce Dynamics Into Generalised Exergy Considerations| journal = Applied Energy| volume = 84| pages = 701–718 | year = 2007}}</ref> {{clarify|date=February 2014}} == ਸੁਭਾਵਿਕ ਨਤੀਜੇ == === ਦੂਜੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਗਤੀ === {{main article|ਨਿਰੰਤਰ ਗਤੀ}} ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਕਈ ਲੋਕ ਜੋ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਗਤੀ ਮਸ਼ੀਨ ਇਜਾਦ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਿਯਮ|ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਨਿਯਮ]] ਦੀਆਂ ਪਾਬੰਧੀਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਲਈ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਭਾਰੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਐਨਰਜੀ ਨੂੰ ਮਸ਼ੀਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੱਢਣਾ ਸੀ। ਅਜਿਹੀ ਕਿਸੇ ਮਸ਼ੀਨ ਨੂੰ ਇੱਕ "ਦੂਜੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਗਤੀ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਨੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੀ ਅਸੰਭਵਤਾ ਐਲਾਨੀ । === ਕਾਰਨੌਟ ਥਿਊਰਮ === [[ਕਾਰਨੌਟ ਥਿਊਰਮ (ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ)|ਕਾਰਨੌਟ ਦੀ ਥਿਊਰਮ]] (1824) ਕਿਸੇ ਸੰਭਵ ਇੰਜਣ ਲਈ ਉੱਚਤਮ ਕਾਰਜ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ (ਐਫੀਸ਼ੈਂਸੀ) ਦੀ ਸੀਮਾ ਤੈਅ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ। ਕਾਰਜ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਗਰਮ ਅਤੇ ਠੰਢੇ ਥਰਮਲ ਸੁਰੱਖਿਅਕਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਤਾਪਮਾਨ ਅੰਤਰ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਾਰਨੌਟ ਥਿਊਰਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ: * ਦੋ ਹੀਟ ਸੁਰੱਖਿਅਕਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਾਰੇ ਨਾ-ਪਲਟਣਯੋਗ ਹੀਟ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਅਕਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਕਿਸੇ [[ਕਾਰਨੌਟ ਇੰਜਣ]] ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਾਰਜ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। * ਦੋ ਹੀਟ ਸੁਰੱਖਿਅਕਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਾਰੇ ਪਲਟਣਯੋਗ ਹੀਟ ਇੰਜਣ ਓਹਨਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਕਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨੌਟ ਇੰਜਣ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਹੀ ਕਾਰਜ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਆਦਰਸ਼ ਮਾਡਲ ਅੰਦਰ, ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਬਦਲੀ ਕੈਲੌਰਿਕ ਹੀਟ ਓਸ ਚੱਕਰ ਦੀ ਗਤੀ ਉਲਟਾ ਕੇ ਪੁਨਰ-ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਰਿਵਰਸੀਬਿਲਟੀ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਨੌਟ ਨੇ ਫੇਰ ਵੀ, ਹੋਰ ਅੱਗੇ, ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕੁੱਝ ਕੈਲੌਰਿਕ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਕੈਨੀਕਲ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ । ਇਸ ਲਈ, ਕੋਈ ਵੀ ਵਾਸਤਵਿਕ ਹੀਟ ਇੰਜਣ [[ਕਾਰਨੌਟ ਚੱਕਰ]] ਦੀ ਪਲਟਣਯੋਗਤਾ ਨਹੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਘੱਟ ਕਾਰਜ-ਕੁਸ਼ਲ ਹੋਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ [[ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ]] ਦੀ ਜਗਹ ਕੈਲੌਰਿਕ (ਦੇਖੋ ਔਬਸੋਲੇਟ [[ਕੈਲੌਰਿਕ ਥਿਊਰੀ]]) ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਇਹ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ੂਰੂਆਤੀ ਸਮਝ ਸੀ। === ਕਲਾਓਸੀਅਸ ਅਸਮਾਨਤਾ === [[ਕਲਾਓਸੀਅਸ ਥਿਊਰਮ]] (1854) ਕਿਸੇ ਚੱਕਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਅੰਦਰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ : <math>\oint \frac{\delta Q}{T} \leq 0.</math> ਇਹ ਸਮਾਨਤਾ (ਬਰਾਬਰਤਾ) ਉਲਟਣਯੋਗ ਮਾਮਲੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ <ref>[http://scienceworld.wolfram.com/physics/ClausiusTheorem.html '''Clausius theorem'''] at [[Wolfram Research]]</ref> ਅਤੇ '<' ਗੈਰ-ਉਲਟਣਯੋਗ ਮਾਮਲਾ ਹੈ। ਉਲਟਣਯੋਗ ਮਾਮਲਾ ਅਵਸਥਾ ਫੰਕਸ਼ਨ [[ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ]] ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਅਵਸਥਾ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦੀ ਵੇਰੀਏਸ਼ਨ ਚੱਕਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਅੰਦਰ ਅਵਸਥਾ ਫੰਕਸ਼ਨਲਟੀ ਤੋਂ 0 ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। === ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਤਾਪਮਾਨ === {{main article|ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਤਾਪਮਾਨ}} ਕਿਸੇ ਮਨਮਰਜੀ ਦੇ ਹੀਟ ਇੰਜਣ ਲਈ, ਕਾਰਜ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: : <math>\eta = \frac {W_n}{q_H} = \frac{q_H-q_C}{q_H} = 1 - \frac{q_C}{q_H} \qquad (1)</math> ਜਿੱਥੇ ''W''_n ਪ੍ਰਤਿ ਚੱਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸ਼ੁੱਧ ਕੰਮ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਤਰਾਂ ਕਾਰਜ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਸਿਰਫ q_C/q_H ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸਤਰਾਂ, ਤਾਪਮਾਨਾਂ ''T''₁ ਅਤੇ ''T''₂ ਦਰਮਿਆਨ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਕੋਈ ਵੀ ਪਲਟਣਯੋਗ ਹੀਟ ਇੰਜਣ ਜਰੂਰ ਹੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਕਾਰਜ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਾਲਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਕਾਰਜ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਸਿਰਫ ਤਾਪਮਾਨਾਂ ਦਾ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: : <math>\frac{q_C}{q_H} = f(T_H,T_C)\qquad (2)</math> ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ''T''₁ ਅਤੇ ''T''₂ ਤਾਪਮਾਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਕੋਈ ਪਲਟਣਯੋਗ ਹੀਟ ਇੰਜਣ ਜਰੂਰ ਹੀ ਦੋ ਚੱਕਰਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕੋ ਜੀੰਨੀ ਕਾਰਜ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ''T''₁ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ (ਮੱਧ ਵਿਚਕਾਰਲਾ) ਤਾਪਮਾਨ ''T''₂ ਦਰਮਿਆਨ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ''T''₂ ਅਤੇ ''T''₃ ਦਰਮਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਮਾਮਲਾ ਸਿਰਫ ਤਾਂ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ : <math> f(T_1,T_3) = \frac{q_3}{q_1} = \frac{q_2 q_3} {q_1 q_2} = f(T_1,T_2)f(T_2,T_3). </math> ਹੁਣ ਓਹ ਮਾਮਲਾ ਵਿਚਾਰੋ ਜਿੱਥੇ <math>T_1</math> ਇੱਕ ਫਿਕਸ ਇਸ਼ਾਰੀਆ ਤਾਪਮਾਨ ਹੋਵੇ: ਜੋ ਪਾਣੀ ਦੇ [[ਟ੍ਰਿਪਲ ਪੋਆਇੰਟ]] ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ''T''₂ ਅਤੇ ''T''₃ ਲਈ, : <math>f(T_2,T_3) = \frac{f(T_1,T_3)}{f(T_1,T_2)} = \frac{273.16 \cdot f(T_1,T_3)}{273.16 \cdot f(T_1,T_2)}.</math> ਇਸਲਈ, ਜੇਕਰ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਤਾਪਮਾਨ ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੋਵੇ : <math>T = 273.16 \cdot f(T_1,T) \,</math> ਤਾਂ ਫੰਕਸ਼ਨ ''f'', ਜੋ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਤਾਪਮਾਨ ਦੇ ਇੱਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਰਲ ਤੌਰ ਤੇ : <math>f(T_2,T_3) = \frac{T_3}{T_2},</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਤਾਪਮਾਨ ''T''₁ ਦਾ ਮੁੱਲ 273.16 ਹੋਵੇਗਾ । (ਬੇਸ਼ੱਕ ਕੋਈ ਵੀ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ ਕੋਈ ਕੋਈ ਵੀ ਪੌਜਟਿਵ ਸੰਖਿਅਕ ਮੁੱਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।– ਚੋਣ ਇੱਥੇ [[ਕੈਲਵਿਨ]] ਪੈਮਾਨੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ।) === ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ === {{main article|ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ (ਕਲਾਸੀਕਲ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ)}} [[ਕਲਾਓਸੀਅਸ ਥਿਊਰਮ|ਕਲਾਓਸੀਅਸ ਸਮਾਨਤਾ]] ਮੁਤਾਬਿਕ, ਕਿਸੇ ਰਿਵ੍ਰਸੀਬਲ ਪ੍ਰੋਸੈੱਸ ਲਈ : <math>\oint \frac{\delta Q}{T}=0</math> ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਲਾਈਨ ਇੰਟਗ੍ਰਲ <math>\int_L \frac{\delta Q}{T}</math> ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਲਈ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਅਜਹੀ ਅਵਸਥਾ ਫੰਕਸ਼ਨ S ਕਹੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਇਸ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ : <math>dS = \frac{\delta Q}{T} \!</math> ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ ਉੱਪਰਲੇ ਫਾਰਮੂਲੇ ਨੂੰ ਇੰਟੀਗ੍ਰੇਟ ਕਰਕੇ ਹੀ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਦਾ ਅੰਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ । ਸ਼ੁੱਧ ਮੁੱਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਸਾਨੂੰ [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦਾ ਤੀਜਾ ਨਿਯਮ|ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਤੀਜੇ ਨਿਯਮ]] ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਫੈਕਟ ਕ੍ਰਿਸਟਲਾਂ ਲਈ [[ਐਬਸੋਲਿਊਟ ਜ਼ੀਰੋ]] ਉੱਤੇ S=0 ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੈਰ-ਪਲਟਣਯੋਗ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਲਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਇੱਕ ਅਵਸਥਾ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਅਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਇੱਕ ਕਾਲਪਨਿਕ ਪਲਟਾਓਣਯੋਗ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਨਾਲ ਟਰਮੀਨਲ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਅੰਦਰ ਅੰਤਰ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਓਸ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਇੰਟੀਗ੍ਰੇਟ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ । ਹੁਣ ਉਲਟਣਯੋਗ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਉਲਟਾ ਕੇ ਕਹੀ ਗਈ ਨਾ-ਪਲਟਾਓਣਯੋਗ ਪ੍ਰਕਿਆ ਨਾਲ ਮੇਲ ਦਿਓ । ਇਸ ਲੂਪ ਉੱਤੇ [[ਕਲਾਓਸੀਅਸ ਅਸਮਾਨਤਾ]] ਲਾਗੂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, : <math>-\Delta S+\int\frac{\delta Q}{T}=\oint\frac{\delta Q}{T}< 0</math> ਇਸਤਰਾਂ, : <math>\Delta S \ge \int \frac{\delta Q}{T} \,\!</math> ਜਿੱਥੇ ਪਲਟਣਯੋਗ ਟ੍ਰਾਂਸਫੌਰਮੇਸ਼ਨ ਹੋਣ ਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਦੇਓ ਕਿ ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਕੋਈ [[ਏਡੀਆਬੈਟਿਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ]] ਹੋਵੇ, ਤਾਂ <math>\delta Q=0</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ <math>\Delta S\ge 0</math> ਹੋਵੇ । === ਐਨਰਜੀ, ਉਪਲਬਧ ਵਰਤੋਂਯੋਗ ਕੰਮ === {{ਅਨੁਵਾਦ}} == ਇਤਿਹਾਸ == === ਕਲਾਓਸੀਅਸ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਕਾਰਣ === == ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ == [[ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਇਹ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਕਰਕੇ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਆਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਪਦਾਰਥ ਅਜਿਹੇ ਐਟਮਾਂ ਅਤੇ ਮੌਲੀਕਿਊਲਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਥਿਰ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਿਸਟਮ ਅੰਦਰ ਹਰੇਕ ਕਣ ਵਾਸਤੇ ਪੁਜੀਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮੂਹ (ਸੈੱਟ) ਸਿਸਟਮ ਦੀ [[ਸੂਖਮ-ਅਵਸਥਾ (ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ)|ਸੂਖਮ-ਅਵਸਥਾ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਗਤੀ ਕਾਰਨ, ਸਿਸਟਮ ਅਪਣੀ ਸੂਖਮ-ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਤੌਰ ਤੇ ਤਬਦੀਲ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ, ਸੰਤੁਲਨ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਿਸਟਮ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰੇਕ ਸੂਖਮ-ਅਵਸਥਾ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਂਦ ਰੱਖਦੀ ਹੋਣਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਬਣਾ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਇਸ ਨਤੀਜੇ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇ੍ਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੂਜਾ ਨਿਯਮ ਜਰੂਰ ਹੀ (ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ) ਕਿਸੇ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ (ਆਂਕੜਾਤਮਿਕ) ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਯਾਨਿ ਕਿ, ਦੂਜਾ ਨਿਯਮ ਔਸਤ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ 1/√N ਦਰਜੇ ਦੀ ਇੱਕ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਵੇਰੀਏਸ਼ਨ ਸਮੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ''N'' ਸਿਸਟਮ ਵਿਚਲੇ ਕਣਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ (ਅਸਥੂਲਕ) ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਾਸਤੇ, ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਕਿ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਹੋਵੇਗੀ ਵਿਵਹਾਰਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿਫਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਥੋੜੇ ਕਣਾਂ ਵਾਲੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਵਾਸਤੇ, ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਮਾਪਦੰਡ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਂਕੜਾਤਮਿਕ ਝੁਕਾਓ ਦਿਖਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਲਾਸੀਕਲ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਥਿਊਰੀ ਇਹਨਾਂ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਵੇਰੀਏਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵਰਤਦੀ । == ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਤੋਂ ਡੈਰੀਵੇਸ਼ਨ (ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ) == {{Further information|H-ਥਿਊਰਮ}} [[ਲੋਸ਼ਮਿਡਟ ਦੀ ਪਹੇਲੀ]] ਕਾਰਣ, ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਦੀ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਨੂੰ ਭੂਤਕਾਲ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਧਾਰਨਾ ਬਣਾਉਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਕਿ ਭੂਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵਕਤ ਸਿਸਟਮ [[ਸਹਿ-ਸਬੰਧ ਅਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ|ਗੈਰ-ਸਹਿ-ਸਬੰਧਤ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸਰਲ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟਾਤਮਿਕ ਇਲਾਜ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ [[ਹੱਦ ਸ਼ਰਤ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੋਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਤਰਾਂ ਦੂਜਾ ਨਿਯਮ ਅੰਤ ਨੂੰ ਭੂਤਕਾਲ ਅੰਦਰ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਨਤੀਜਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਇਦ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ([[ਬਿੱਗ ਬੈਂਗ]]) ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੇਲੇ, ਬੇਸ਼ੱਕ [[ਬੋਲਟਜ਼ਮਨ ਬ੍ਰੇਨ|ਹੋਰ ਕਥਾਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼]] ਵੀ ਸੁਝਾਏ ਗਏ ਹਨ।<ref name="Hawking AOT">{{cite journal|last=Hawking|first=SW|title=Arrow of time in cosmology|journal=Phys. Rev. D|year=1985|volume=32|issue=10|pages=2489–2495|doi=10.1103/PhysRevD.32.2489|url=http://prd.aps.org/abstract/PRD/v32/i10/p2489_1|accessdate=2013-02-15|bibcode = 1985PhRvD..32.2489H }}</ref><ref>{{cite book | last = Greene | first = Brian | authorlink = Brian Greene | title = The Fabric of the Cosmos | url = https://archive.org/details/fabricofcosmossp00gree | publisher = Alfred A. Knopf | year = 2004 | pages = [https://archive.org/details/fabricofcosmossp00gree/page/170 171] | isbn = 0-375-41288-3}}</ref><ref name=Lebowitz>{{cite journal|last=Lebowitz|first=Joel L.|title= Boltzmann's Entropy and Time's Arrow|journal=Physics Today|date=September 1993|volume=46|issue=9|pages=32–38|url=http://users.df.uba.ar/ariel/materias/FT3_2008_1C/papers_pdf/lebowitz_370.pdf|accessdate=2013-02-22|doi=10.1063/1.881363|bibcode = 1993PhT....46i..32L }}</ref> ਇਹਨਾਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ ਤੇ, ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ, ਦੂਜਾ ਨਿਯਮ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਹ [[ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ#ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ|ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ]] ਦਾ ਇੱਕ ਨਤੀਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਪੂਰਵ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰਹੇ ਕਿ ਸਰਲ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਤਰਕਾਂ ਸਿਰਫ ਭਵਿੱਖ ਤੇ ਹੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂਕਿ ਭੂਤਕਾਲ ਵਾਸਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਬਾਹਰੀ ਸੋਮੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਘੱਟ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। {{citation needed|date=August 2012}} ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ, ਜੋ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਥਰਮਲ ਤੌਰ ਤੇ ਆਇਸੋਲੇਟ ਕੀਤੇ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਸਿਰਫ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਬਰਬਾਰ ਪੂਰਵ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਇੱਕ ਸੂਖਮ (ਮਮੂਲੀ) ਨਤੀਜਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਥਰਮਲ ਸੰਤੁਲਨ ਅੰਦਰਲੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਤੱਕ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰ ਦੇਈਏ । ਥਰਮਲ ਸੰਤੁਲਨ ਅੰਦਰਲੇ ਕਿਸੇ ਆਇਸੋਲੇਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਜੋ <math>E</math> ਜਿੰਨੀ ਮਾਤਰਾ ਦੀ ਐਨਰਜੀ ਰੱਖਦੀ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: : <math>S = k_{\mathrm B} \ln\left[\Omega\left(E\right)\right]\,</math> ਜਿੱਥੇ <math>\Omega\left(E\right)</math> ਉਹਨਾਂ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਹੈ ਜੋ <math>E</math> ਅਤੇ <math>E +\delta E</math> ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆੰ ਹਨ। ਇੱਥੇ <math>\delta E</math> ਇੱਕ ਫਿਕਸ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਅਸਥੂਲਕ ਤੌਰ ਤੇ ਛੋਟਾ ਐਨਰਜੀ ਅੰਤਰਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਕਹੀਏ ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ <math>\delta E</math> ਦੀ ਚੋਣ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਹੱਦ (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਅੰਨਤ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਿਸਟਮ ਅਕਾਰ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ) ਅੰਦਰ, ਸਪੈਸਫਿਕ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ (ਪ੍ਰਤਿ ਯੂਨਿਟ ਵੌਲੀਊਮ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਯੂਨਿਟ ਪੁੰਜ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ) <math>\delta E</math> ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ । ਮੰਨ ਲਓ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਆਇਸੋਲੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸਿਸਟਮ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਅਸਥੂਲਕ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਅਸਥਿਰਾਂਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ । ਇਹ ਅਸਥੂਲਕ ਅਸਥਿਰਾਂਕ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਕੁੱਲ ਵੌਲੀਊਮ, ਸਿਸਟਮ ਅੰਦਰਲੇ ਪਿਸਟਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਜੀਸ਼ਨਾਂ ਆਦਿ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਫੇਰ <math>\Omega</math> ਇਹਨਾਂ ਆਸਥਿਰਾਂਕਾਂ ਦੇ ਮੁੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰੇਗਾ । ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਅਸਥਿਰਾਂਕ ਫਿਕਸ ਨਹੀੰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੱਦਾ, (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਪਿਸਟਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬੰਨਦੇ), ਤਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੀਆਂ ਸਕ੍ਰਿਆਯੋਗ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਹੀ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਸੰਤੁਲਨ ਅੰਦਰਲਾ ਸੁਤੰਤਰ ਅਸਥਿਰਾਂਕ ਅਜਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ <math>\Omega</math> ਇਸਤਰਾਂ ਉੱਚਤਮ ਮੁੱਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਏਗਾ ਜਿਵੇਂ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਖੋਜੀ ਜਾ ਸਕਣ ਯੋਗ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਹੋਵੇ । ਜੇਕਰ ਅਸਥਿਰਾਂਕ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਮੁੱਲ ਉੱਤੇ ਫਿਕਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਕਰਨ ਤੇ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਜਦੋਂ ਨਵਾੰ ਸੰਤੁਲਨ ਅੱਪੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੱਥ ਕਿ, ਅਸਥਿਰਾਂਕ ਅਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਸਤਰਾਂ ਅਡਜਸਟ ਕਰ ਲਏਗਾ ਕਿ <math>\Omega</math> ਉੱਚਤਮ ਰਹੇ, ਇਹ ਭਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਵਧ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇਗੀ ਹੈ ਜਾਂ ਇਹ ਉਹੀ ਰਹੇਗੀ (ਜੇਕਰ ਉਹ ਮੁੱਲ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਅਸਥਿਰਾੰਕ ਫਿਕਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।, ਸੰਤੁਲਨ ਮੁੱਲ ਹੀ ਹੋਵੇ) । ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਸੰਤੁਲਨ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਅਸਥਰਿਾਂਕ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪਾਬੰਧੀ ਹਟਾ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ । ਫੇਰ ਇਹ ਕੁੱਝ ਕਰ ਚੁੱਕਣ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਦ, ਸਕ੍ਰਿਅਯੋਗ ਸੂਖਮ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ <math>\Omega</math> ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਜੇ ਵੀ ਸੰਤੁਲਨ ਨਹੀਂ ਅੱਪੜਿਆ ਹੁੰਦਾ, ਇਸਲਈ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਕਿਸੇ ਸਕ੍ਰਿਅਯੋਗ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਵਾਸਤਵਿਕ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀਆਂ ਅਜੇ ਵੀ <math>1/\Omega</math> ਵਾਲੀ ਪੂਰਵ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ । ਅਸੀੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਾਬਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅੰਤਿਮ ਸੰਤੁਲਨ ਅਵਸਥਾ ਅੰਦਰ, ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਵਧ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇਗੀ ਜਾਂ ਪਿਛਲੀ ਸੰਤੁਲਨ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਓਸੇ ਮੁੱਲ ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹੇਗੀ । ਬੋਲਟਜ਼ਮਨ ਦੀ [[H-ਥਿਊਰਮ]], ਫੇਰ ਵੀ, ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੰਤੁਲਨ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੌਰਾਨ, ਮਾਤਰਾ {{math|''H''}} ਮੋਨੋਟੌਨੀਕਲ ਤੌਰ ਤੇ ਵਕਤ ਦੇ ਇੱਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। === ਪਲਟਣਯੋਗ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਲਈ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ === ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਦਾ ਦੂਜਾ ਹਿੱਸਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਪਲਟਣਯੋਗ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਅਧੀਨ ਗੁਜ਼ਰ ਰਹੇ ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਤਬਦੀਲੀ ਇਸਤਰਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: : <math>dS =\frac{\delta Q}{T}</math> ਜਿੱਥੇ ਤਾਪਮਾਨ ਨੂੰ ਇਸਤਰਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: :<math>\frac{1}{k_{\mathrm B} T}\equiv\beta\equiv\frac{d\ln\left[\Omega\left(E\right)\right]}{dE}</math> ਇਸ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਸਪੱਸ਼ਟੀਕਰਨ ਵਾਸਤੇ [[ਮਾਈਕ੍ਰੋ-ਕਾਨੋਨੀਕਲ ਐਨਸੈੰਬਲ|ਇੱਥੇ]] ਦੇਖੋ । ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ ਕਿ ਕੋਈ ਸਿਸਟਮ ਕੁੱਝ ਬਾਹਰੀ ਪੈਰਾਮੀਟਰ, x ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਬਦਲੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹੋਣ । ਆਮਤੌਰ ਤੇ, ਸਿਸਟਮ ਦੀਆਂ ਐਨਰਜੀ ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ x ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਨਗੀਆਂ । ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ [[ਐਡੀਆਬੈਟਿਕ ਥਿਊਰਮ]] ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਦੀ ਇੱਕ ਅਨੰਤ ਤੌਰ ਤੇ ਧੀਮੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਹੱਦ ਅੰਦਰ, ਸਿਸਟਮ ਉਸੇ ਐਨਰਜੀ ਆਇਗਨ-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਕਾਇਮ ਰਹੇਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹੁੱਦੀ ਹੈ ਓਸ ਐਨਰਜੀ ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਐਨਰਜੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਦੀ ਐਨਰਜੀ ਤਬਦੀਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਰਵਾਸਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਫੋਰਸ, X, ਜੋ ਬਾਹਰੀ ਅਸਥਿਰਾਂਕ x ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸਤਰਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ <math>X dx</math> ਸਿਸਟਮ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਾਰਜ ਹੋਵੇ ਜੇਕਰ x ਨੂੰ ਇੱਕ dx ਮਾਤਰਾ ਜਿੰਨਾ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ । ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਜੇਕਰ x ਵੌਲੀਊਮ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ X ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਹੋਵੇਗਾ । ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਵਾਸਤੇ ਸਰਵ-ਸਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਫੋਰਸ (ਬਲ) ਐਨਰਜੀ ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾ <math>E_{r}</math> ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਸਮੀਕਰਨ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: : <math>X = -\frac{dE_{r}}{dx}</math> ਕਿਉਂਕਿ ਸਿਸਟਮ, <math>\delta E</math> ਦੇ ਇੱਕ ਅੰਤਰਾਲ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਐਨਰਜੀ ਆਇਗਨ-ਅਵਸਥਾ ਅੰਦਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਅਸੀਂ ਸਿਸਟਮ ਵਾਸਤੇ ਸਰਵ-ਸਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਫੋਰਸ ਨੂੰ ਉੱਪਰਲੀ ਸਮੀਕਰਨ ਦੇ ਉਮੀਦ ਮੁੱਲ (ਐਕਸਪੈਕਟੇਸ਼ਨ-ਵੈਲੀਊ) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ: : <math>X = -\left\langle\frac{dE_{r}}{dx}\right\rangle\,</math> ਔਸਤ ਕੱਢਣ ਲਈ, ਅਸੀਂ <math>\Omega\left(E\right)</math> ਐਨਰਜੀ ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਗਿਣ ਕੇ ਪਾਰਟੀਸ਼ਨਾਂ (ਹਿੱਸੇ) ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ <math>Y</math> ਅਤੇ <math>Y + \delta Y</math> ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਦਾਇਰੇ (ਰੇਂਜ) ਅੰਦਰ <math>\frac{dE_{r}}{dx}</math> ਵਾਸਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਕੋਈ ਮੁੱਲ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨੰਬਰ ਨੂੰ <math>\Omega_{Y}\left(E\right)</math> ਪੁਕਾਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: : <math>\Omega\left(E\right)=\sum_{Y}\Omega_{Y}\left(E\right)\,</math> ਸਰਵ-ਸਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਫੋਰਸ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਔਸਤ ਨੂੰ ਹੁਣ ਇਸਤਰਾਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: : <math>X = -\frac{1}{\Omega\left(E\right)}\sum_{Y} Y\Omega_{Y}\left(E\right)\,</math> ਅਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਇਸਤਰਾਂ ਅੱਗੇ ਲਿਖਣ ਮੁਤਾਬਕ, ਸਥਿਰ ਐਨਰਜੀ E ਉੱਤੇ x ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਦੇ ਡੈਰੀਵੇਸ਼ਨ (ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ) ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ; ਮੰਨ ਲਓ ਅਸੀਂ x ਨੂੰ x + dx ਤੱਕ ਤਬਦੀਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ । ਫੇਰ <math>\Omega\left(E\right)</math> ਬਦਲ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਐਨਰਜੀ ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ x ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਐਨਰਜੀ ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ <math>E</math> ਅਤੇ <math>E+\delta E</math> ਦਰਮਿਆਨ ਰੇਂਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾੰ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਓ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਆਇਗਨ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇੱਦ੍ਰਿਤ ਕਰੀਏ ਜਿਹਨਾਂ ਵਾਸਤੇ <math>\frac{dE_{r}}{dx}</math> ਦਾ ਮੁੱਲ <math>Y</math> ਅਤੇ <math>Y + \delta Y</math> ਦਰਮਿਆਨ ਰੇਂਜ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਐਨਰਜੀ ਆਇਗਨ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਐਨਰਜੀ ਵਿੱਚ Y dx ਵਾਧਾ ਕਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਐਨਰਜੀ ਆਇਗਨ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਜੋ E – Y dx ਤੋਂ E ਤੱਕ ਰੇਂਜ ਅੰਤ੍ਰਾਲ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, E ਦੇ ਥੱਲੇ ਤੋਂ E ਦੇ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਇਹਨਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਐਨਰਗੀ ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; : <math>N_{Y}\left(E\right)=\frac{\Omega_{Y}\left(E\right)}{\delta E} Y dx\,</math> ਜੇਕਰ <math>Y dx\leq\delta E</math>, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਐਨਰਜੀ ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ <math>E</math> ਅਤੇ <math>E+\delta E</math> ਦਰਮਿਆਨ ਰੇਂਜ ਵਿੱਚ ਚਲੀਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ ਅਤੇ <math>\Omega</math> ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਧੇ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣਗੀਆਂ । ਐਨਰਜੀ ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਜੋ <math>E+\delta E</math> ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਤੋਂ <math>E+\delta E</math> ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਬੇਸ਼ੱਕ, <math>N_{Y}\left(E+\delta E\right)</math> ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਤਰ; : <math>N_{Y}\left(E\right) - N_{Y}\left(E+\delta E\right)\,</math> ਇਸਤਰਾਂ <math>\Omega</math> ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਪ੍ਰਤਿ ਸ਼ੁੱਧ ਯੋਗਦਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਦੇਓ ਕਿ ਜੇਕਰ Y dx ਦਾ ਮੁੱਲ <math>\delta E</math> ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਐਨਰਜੀ ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹੋਣਗੀਆਂ ਜੋ E ਤੋਂ <math>E+\delta E</math> ਦੇ ਉੱਪਰ ਤੱਕ ਚਲੇ ਜਾਣਗੀਆਂ । ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ <math>N_{Y}\left(E\right)</math> ਅਤੇ <math>N_{Y}\left(E+\delta E\right)</math>, ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਓਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਉੱਪ ਦੱਸੀ ਸਮੀਕਰਨ ਸਹੀ (ਲਾਗੂ) ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉੱਪਰਲੀ ਸਮੀਕਰਨ ਨੂੰ E ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਖਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ Y ਉੱਪਰ ਜੋੜਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਬਣਦੀ ਹੈ: : <math>\left(\frac{\partial\Omega}{\partial x}\right)_{E} = -\sum_{Y}Y\left(\frac{\partial\Omega_{Y}}{\partial E}\right)_{x}= \left(\frac{\partial\left(\Omega X\right)}{\partial E}\right)_{x}\,</math> x ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ <math>\Omega</math> ਦਾ ਲੌਗਰਿਥਮਿਕ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਇਸਤਰਾਂ ਇੱਥੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: : <math>\left(\frac{\partial\ln\left(\Omega\right)}{\partial x}\right)_{E} = \beta X +\left(\frac{\partial X}{\partial E}\right)_{x}\,</math> ਪਹਿਲੀ ਰਕਮ ਤੀਬਰ ਹੈ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਇਹ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਅਕਾਰ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸਤੋਂ ਵਿਰੁੱਧ, ਆਖਰੀ ਰਕਮ ਦਾ ਪੈਮਾਨਾ ਇਵੇਂ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਲਟ ਸਿਸਟਮ ਅਕਾਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਇਹ ਇਸਤਰਾਂ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਹੱਦ ਅੰਦਰ ਮੁੱਕ ਜਾਵੇਗੀ । ਇਸਤਰਾਂ ਅਸੀਂ ਖੋਜਦੇ ਹਾਂ ਕਿ: : <math>\left(\frac{\partial S}{\partial x}\right)_{E} = \frac{X}{T}\,</math> ਇਸਨੂੱ : <math>\left(\frac{\partial S}{\partial E}\right)_{x} = \frac{1}{T}\,</math> ਨਾਲ ਮੇਲਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: : <math>dS = \left(\frac{\partial S}{\partial E}\right)_{x}dE+\left(\frac{\partial S}{\partial x}\right)_{E}dx = \frac{dE}{T} + \frac{X}{T} dx=\frac{\delta Q}{T}\,</math> === ਕਾਨੋਨੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਵਾਸਤੇ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ === ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸਿਸਟਮ ਕਿਸੇ ਤਾਪਮਾਨ T ਉੱਤੇ ਹੀਟ ਬਾਥ ਨਾਲ ਥਰਮਲ-ਸੰਪ੍ਰਕ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ, ਸੰਤੁਲਨ ਵਿੱਚ, ਐਨਰਜੀ ਆਈਗਨਮੁੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ [[ਕਾਨੋਨੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: : <math>P_{j}=\frac{\exp\left(-\frac{E_{j}}{k_{\mathrm B} T}\right)}{Z}</math> ਇੱਥੇ Z ਇੱਕ ਫੈਕਟਰ (ਤੋੜ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲ਼ਾ ਹਿੱਸਾ) ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜ ਨੂੰ 1 ਤੱਕ ਨੌਰਮਲਾਇਜ਼ (ਮਾਨਕੀਕ੍ਰਿਤ) ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨੂੰ [[ਪਾਰਟੀਸ਼ਨ ਫੰਕਸ਼ਨ (ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ)|ਪਾਰਟੀਸ਼ਨ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਬਾਹਰੀ ਪੈਰਾਮੀਟਰਾਂ (ਮਾਪਦੰਡਾਂ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਤਿਸੂਖਮ ਪਲਟਣਯੋਗ ਤਬਦੀਲੀ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਾਂਗੇ ਜਿਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਊੇਰਜਾ ਲੈਵਲ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਦੇ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਫਾਰਮੂਲੇ: : <math>S = -k_{\mathrm B}\sum_{j}P_{j}\ln\left(P_{j}\right)</math> ਤੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ : <math>dS = -k_{\mathrm B}\sum_{j}\ln\left(P_{j}\right)dP_{j}</math> ਕਾਨੋਨੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ ਵਾਸਤੇ <math>P_{j}</math> ਲਈ ਫਾਰਮੂਲਾ ਭਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਥੇ ਇਹ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: : <math>dS = \frac{1}{T}\sum_{j}E_{j}dP_{j}=\frac{1}{T}\sum_{j}d\left(E_{j}P_{j}\right) - \frac{1}{T}\sum_{j}P_{j}dE_{j}= \frac{dE + \delta W}{T}=\frac{\delta Q}{T}</math> == ਜੀਵਤ ਜੀਵ == ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਦੇ ਦੋ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਤਰੀਕੇ ਹਨ, # ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਇੱਕ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਦੂਜੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਦੇ ਗੁਜ਼ਰਨ ਰਾਹੀਂ, ਅਤੇ # ਚੱਕਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿਸਟਮ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤੇ ਬਗੈਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਕੁੱਲ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੋ ਤਰੀਕੇ ਜਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮੱਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਜਿਆਦਾਤਰ ਇਸ ਵਰਤਮਾਨ ਲੇਖ ਦੇ ਸਕੋਪ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, [[ਵੱਟ ਇਜ਼ ਲਾਈਫ?|ਐਰਵਿਨ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ]], [[ਲੀਓਨ ਬ੍ਰੀਲੋਇਨ]]<ref>Léon Brillouin [https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=tPXVbiw_1P0C ''Science and Information Theory''] (Academic Press, 1962) (Dover, 2004)</ref> ਅਤੇ [[ਲਾਈਫ ਐਂਡ ਐਨਰਜੀ|ਇਜ਼ਾਕ ਐਜ਼ੀਮੋਵ]]। ਇਹ ਤਾਜ਼ਾ ਰਿਸਰਚ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ (ਟੌਪਿਕ) ਵੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਜਾਇਜ ਸੰਖੇਪਤਾ ਤੱਕ, ਜੀਵਤ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਤਰੀਕੇ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਲੱਗਪਗ ਤੌਰ ਤੇ, ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਦੇ ਭੌਤਿਕੀ ਅਵਸਥਾ ਚੱਕਰ, ਜਾਨਵਰ ਨੂੰ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਤਬਦੀਲ ਕਰੇ ਬਗੈਰ ਛੱਡਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਾਨਵਰ ਭੋਜਨ, ਪਾਣੀ, ਅਤੇ ਔਕਸੀਜਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ, [[ਮੈਟਾਬੋਲਿਜ਼ਮ]] ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਟੁੱਟੇ ਉਤਪਾਦ ਅਤੇ ਤਾਪ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਰੁੱਖ ਸੂਰਜਾ ਤੋਂ [[ਫੋਟੋਸਿੰਥੈਸਿਸ|ਰੇਡੀਏਟਿਵ ਊਰਜਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ]], ਜਿਸਨੂੰ ਤਾਪ, ਅਤੇ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਔਕਸਾਈਡ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਔਕਸੀਜਨ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਇਸਤਰਾਂ ਉਹ ਵਧਦੇ ਫੁੱਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਨੂੰ ਉਹ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੁਰਗੰਧ ਬਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਚੱਕਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਸੂਰਜੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿਸੇ ਉੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ਸੋਮੇ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਊਰਜਾ ਇੱਕ ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਵਾਲੇ ਸਿੰਕ, ਮਿੱਟੀ ਵੱਲ ਗੁਜ਼ਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਧਾ ਹੈ। ਇਸਤਰਾਂ ਜਾਨਵਰ ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਚੱਕਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੀਟ ਇੰਜਣਾਂ ਦੀ ਕਾਰਜ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਦੀਆਂ ਸਧਾਰਨ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਪ੍ਰਤਿ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਹੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬੰਦ ਸਿਸਟਮ ਮੰਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ, ਜੋ ਇੱਕ ਸੰਤੁਲਨ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸੰਤੁਲਨ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਲਾਂਘੇ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਤਰੀਕੇ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਦਾ ਹੈ, ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਤਸਵੀਰ ਹੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਵਤ ਜੀਵ ਕਦੇ ਕਦੇ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ । ਜੀਵਤ ਜੀਵ ਜਰੂਰ ਹੀ ਖੁੱਲੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਚਾਰੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਭੋਜਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੇਸਟ ਉਤਪਾਦ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਖੁੱਲੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦਾ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਵਰਤਮਾਨ ਤੌਰ ਤੇ ਅਕਸਰ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਇੱਕ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਲਾਂਘੇ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਸਥਾਨਿਕ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਸੰਖੇਪਤਾ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਤ ਜੀਵਾਂ ਵਾਲੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਤਬਦੀਲ ਹੁੰਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹਾਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਅਵਸਥਾ ਸਦੀ ਸੰਖੇਪਤਾ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਸਰਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਸੰਖੇਪਤਾਵਾਂ ਵਾਸਤੇ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਪੈਦਾਵਰ ਦੇ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਸਿਧਾਂਤ [[ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ|ਰਿਸਰਚ ਜਾਂ ਅਣਸੁਲਝੀ ਵਰਤਮਾਨ ਚਰਚਾ]] ਪ੍ਰਤਿ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਆਈਡੀਏ (ਵਿਚਾਰ) ਜੀਵਤ ਜੀਵਾਂ ਬਾਬਤ ਗਿਆਨ-ਭਰਪੂਰ ਹਨ। == ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਸਿਸਟਮ == ਅਜਿਹੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਅੰਦਰ, ਜੋ ਅਪਣੇ ਵੇਰਵੇ ਵਾਸਤੇ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਮੰਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਵਸਤੂਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਪੌਜ਼ਟਿਵ [[ਹੀਟ ਸਮਰਥਾ]] ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ [[ਐਨਰਜੀ]] ਵਧਣ ਨਾਲ ਤਾਪਮਾਨ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਲਈ, ਜਦੋਂ ਊਰਜਾ ਕਿਸੇ ਉੱਚ-ਤਾਪਮਾਨ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਘੱਟ-ਤਾਪਮਾਨ ਵਾਲ਼ੀ ਵਸਤੂ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੋਮੇ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂਕਿ [[ਸਿੰਕ ਤਾਪਮਾਨ]] ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਕਾਰਨ [[ਤਾਪਮਾਨ]]-ਅੰਤਰ ਵਕਤ ਪਾ ਕੇ ਮੁੱਕਣ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਅਜਿਹੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਬਲ]] ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ [[ਸਿਸਟਮ]] [[ਪੁੰਜ]] ਅਤੇ [[ਊਰਜਾ]] ਦੇ ਅਸਮਾਨ ਖਿੰਡਾਓ ਵੱਲ [[ਤਤਕਾਲ]] ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ]] ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੈਮਾਨੇ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇਸ ਉੱਤੇ ਦੂਜਾ ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਜਾਂ ਅਸੰਭਵ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। <ref name="Grandy 151">Grandy, W.T. (Jr) (2008), p. 151.</ref> ਇਸਤੋਂ ਪਰੇ, [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀ [[ਥਿਊਰੀ]] ਨਾਲ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦਾ [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] ਵਰਤਮਾਨ ਲੇਖ ਦੇ ਸਕੋਪ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। == ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਿਤ ਅਵਸਥਾਵਾਂ == {{main article|ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ}} ਕਲਾਸੀਕਲ ਜਾਂ ਸੰਤੁਲਨ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਆਦਰਸ਼ਬੱਧ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ ਜਾਂ ਧਾਰਨਾ, ਅਕਸਰ ਜਿਸਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਅਜਿਹੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਹੈ ਜੋ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀਆਂ ਅਪਣੀਆਂ ਖੁਦ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਮਤੌਰ ਤੇ, ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਵਕਤ ਤੇ ਕਿਸੇ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਰੱਖਣ ਵਾਲ਼ਾ ਸਪੇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਖੇਤਰ, ਜੋ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ, ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸਖਤ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਲਕੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅੰਦਰ, ਪੂਰੇ ਦੇ ਪੂਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਅੰਦਰ ਕੁੱਝ ਵੀ ਜਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਨਬਿੰਨ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ।<ref name="Grandy 151"/><ref>Callen, H.B. (1960/1985), p. 15.</ref> ਭੌਤਿਕੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਮਕਸਦਾਂ ਵਾਸਤੇ, ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਇੱਕ ਧਾਰਨਾ ਬਣਾ ਲੈਣੀ ਅਕਸਰ ਕਾਫੀ ਅਸਾਨੀ-ਭਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਇੱਕ ਧਾਰਨਾ ਅਪਣੇ ਸਪੱਸ਼ਟੀਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨ ਅਤੇ ਗਲਤੀ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਧਾਰਨਾ ਸਹੀ ਸਾਬਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਕੀਮਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਤੁਲਨ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਤੱਤ ਅਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੋਈ ਸਿਸਟਮ ਕਿਸੇ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਤਬਦੀਲ ਹੁੰਦਾ ਨਾ ਪਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਅੰਦਰ ਇੰਨੇ ਜਿਆਦਾ ਕਣ ਹੋਣ, ਕਿ ਇਸਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਿਤਰਤ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਅੱਖੋਂ ਓਹਲੇ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੋਵੇ । ਅਜਿਹੀ ਕਿਸੇ ਸੰਤੁਲਨ ਧਾਰਨਾ ਅਧੀਨ, ਆਮਤੌਰ ਤੇ, ਕੋਈ ਵੀ ਸੂਖਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪਛਾਣਨਯੋਗ [[ਥਰਮਲ ਉਤਰਾਓ-ਚੜਾਓ|ਉਤ੍ਰਾਓ-ਚੜਾਓ]] ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ । [[ਕ੍ਰਿਟੀਕਲ ਬਿੰਦੂ (ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ)|ਕ੍ਰਿਟੀਕਲ ਅਵਸਥਾਵਾਂ]] ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਇੱਕ ਅਲੱਗ ਮਾਮਲਾ ਹੈ ਜੋ [[ਕ੍ਰਿਟੀਕਲ ਓਪੇਲਸੈਂਸ]] (ਅਪਾਤਕਲੀਨ ਰੰਗ ਤਬਦੀਲੀ) ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਨੰਗੀ ਅੱਖ ਸਾਹਮਣੇ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਟੀਕਲ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਤਾਮਿਕ ਅਧਿਐਨ ਵਾਸਤੇ, ਛੂਟ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲੰਬੇ ਨਿਰੀਖਣ ਵਕਤਾਂ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਮਾਮਿਲਆਂ ਅੰਦਰ, ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਬਣਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਦ, ਇੱਕ ਨਤੀਜਾ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਉਮੀਦਵਾਰ "ਉਤਰਾਓ-ਚੜਾਓ" ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ । ਅਜਿਹਾ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਵਾਪਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮ ਅਜਿਹੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਸਥੂਲਾਤਮਿਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੈ ਜੋ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫੀ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਾਂ ਇਹ ਕਿ ਕੋਈ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮ ਅਜਿਹੇ ਕੁੱਝ ਕਣ ਹੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਰੀਖਤ ਉਤ੍ਰਾਵਾਂ-ਚੜਾਵਾਂ ਅੰਦਰ ਖਾਸ ਫਿਤਰਤ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਰੱਦ ਕਰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਾਸਤੇ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਗੈਰ-ਯੋਗ (ਅਯੋਗ) ਸਰਵ-ਸਧਾਰਨ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref>Lieb, E.H., Yngvason, J. (2003), p. 190.</ref> ਅਜਿਹੇ ਅੱਧ-ਵਿਚਾਲੇ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਿਕ (ਲੋਕਲ) ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਲੱਗਪਗਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ,<ref>Gyarmati, I. (1967/1970), pp. 4-14.</ref><ref>Glansdorff, P., Prigogine, I. (1971).</ref><ref>[[Gottfried Wilhelm Leibniz Prize|Müller, I.]] (1985).</ref><ref>[[Gottfried Wilhelm Leibniz Prize|Müller, I.]] (2003).</ref> ਪਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਕਹੀਏ ਤਾਂ ਇਹ ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪਤਾ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਆਦਰਸ਼ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ । ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਾਸਤੇ, ਪ੍ਰੰਪ੍ਰਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਕਹੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਹੋਰ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਆਂਕੜਾਤਮਿਕ ਮਕੈਨਿਕਸ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਲਈ ਚੰਗੀ ਤਰੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ੀ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਨਾਲ ਸਮਾਨਤਾ ਦੀ ਗਲਤਫਹਿਮੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ । ਇਹ ਹੋਰ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਜੋ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਦਾ ਮੁਢਲਾ ਖੇਤਰ (ਦਾਇਰਾ) ਹੈ। ਅਸਥੂਲ ਤੌਰ ਤੇ ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲ (ਨਿਰੀਖਣਯੋਗ) ਉਤ੍ਰਾਵਾਂ-ਚੜਾਵਾਂ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਇਸ ਲੇਖ ਦੇ ਸਕੋਪ (ਗੁੰਜਾਇਸ਼) ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ। == ਸਮੇਂ ਦਾ ਤੀਰ == {{Further information|ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ (ਸਮੇਂ ਦਾ ਤੀਰ)}} {{See also|ਸਮੇਂ ਦਾ ਤੀਰ}} ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਿਯਮ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਭੌਤਿਕੀ ਨਿਯਮ ਹੈ ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਪ੍ਰਤਿ ਸਮਿੱਟ੍ਰਿਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ । ਦੂਜਾ ਨਿਯਮ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੋਣ ਦਰਮਿਆਨ ਅੰਤਰ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਰਨ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ([[ਸਮੇਂ ਦਾ ਤੀਰ#ਸਮੇਂ ਦਾ ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ ਤੀਰ|ਸਮੇਂ ਦਾ ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ ਤੀਰ]])<ref>{{cite book | first = J.J.| last = Halliwell | title = Physical Origins of Time Asymmetry| url = https://archive.org/details/physicaloriginso0000unse| publisher = Cambridge | year = 1994| isbn = 0-521-56837-4|display-authors=etal}} chapter 6</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Arthur Stanley Eddington.jpg|thumb|ਅਰਥ੍ਰ ਸਟੈਨਲੇ ਐਡਿੰਗਟਨ]] '''ਸਮੇਂ ਦਾ ਤੀਰ''', ਜਾਂ '''ਟਾਈਮ ਦਾ ਐਰੋ''', ਸਮੇਂ ਦੀ ਇੱਕ-ਪਾਸੜ ਦਿਸ਼ਾ ਜਾਂ ਅਸਮਰੂਪਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਖਗੋਲਸ਼ਾਸਤਰੀ [[ਅਰਥ੍ਰ ਐਡਿੰਗਟਨ]] ਦੁਆਰਾ 1927 ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇੱਕ ਸੰਕਲਪ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਸ਼ਾ, ਐਡਿੰਗਟਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਐਟਮਾਂ, ਮੌਲੀਕਿਊਲਾਂ, ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਕੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਚਾਰ-ਅਯਾਮੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਨਕਸ਼ੇ (ਪੇਪਰ ਦਾ ਇੱਕ ਠੋਸ ਬਲੌਕ) ਉੱਤੇ ਵਾਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book |title=The scientist as philosopher: philosophical consequences of great scientific discoveries |first1=Friedel |last1=Weinert |publisher=Springer |year=2005 |isbn=3-540-21374-0 |page=143 |url=https://books.google.com/books?id=-R4ANHu-csMC}}, [https://books.google.com/books?id=-R4ANHu-csMC&pg=PA143 Chapter 4, p. 143] </ref> [[ਸੂਖਮ]] ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ|ਭੌਤਿਕੀ]] ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਜਿਆਦਾਤਰ ਤੌਰ ਤੇ [[T-ਸਮਿੱਟਰੀ|ਸਮਾਂ-ਸਮਰੂਪ]] ਹੁੰਦੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਜੇਕਰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਉਲਟਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਸਟੇਟਮੈਂਟਾਂ (ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਆਦਿ) ਸੱਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ [[ਮੈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ]] ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਇਹ ਅਕਸਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਇੰਝ ਨਹੀਂ ਹੈ: [[ਟਾਈਮ]] ਦਾ ਇੱਕ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਵਾਹ (ਦਿਸ਼ਾ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। == ਨਾ-ਪਲਟਣਯੋਗਤਾ == [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ]]ਵਾਂ ਅੰਦਰ ਗੈਰ-ਪਲਟਣਯੋਗਤਾ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਓਪਰੇਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਅਸਮਰੂਪ ਲੱਛਣ ਦਾ ਇੱਕ ਨਤੀਜਾ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸੂਖਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਲੱਛਣ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ । ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਥੋਪੀਆਂ ਅਸਥੂਲ ਬਾਹਰੀ ਦਖਲ-ਅੰਦਾਜੀਆਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹੁੰਦੇ । ਇਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਣ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਹੇਲੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। === ਲੋਸ਼ਮਿਡਟ ਦੀ ਪਹੇਲੀ === {{main article|ਲੋਸ਼ਮਿਡਟ ਦੀ ਪਹੇਲੀ}} [[ਲੋਸ਼ਮਿਡਟ ਦੀ ਪਹੇਲੀ]], ਜਿਸਨੂੰ ਪਲਟਣਯੋਗਤਾ ਪਹੇਲੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਇਤਰਾਜ਼ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਅਸਥੂਲ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਸੂਖਮ ਉਤਪਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਾਂ-ਸਮਰੂਪ ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਤੋਂ ਕੋਈ ਗੈਰ-ਪਲਟਣਯੋਗ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਬਣਾਉਣੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ । [[ਐਰਵਿਨ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ|ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ]] ਦੀ ਰਾਏ ਵਿੱਚ, "ਹੁਣ ਇਹ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਸ ਅੰਦਾਜ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ-ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ- ਜਾਂ ਇਸਤਰਾਂ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ, ਹੋਰ ਬਾਕੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਟੇਟਮੈਂਟਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੁਨਰ-ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ– ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਪਲਟਣਯੋਗ ਮੌਡਲਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਯੋਗ ਹੋ ਸਕਣ । ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਆਇਸੋਲੇਟਡ ਸਿਸਟਮ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸਗੋਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਦੋ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਫਿਲਹਾਲ ਤੁਸੀਂ ਬਾਕੀ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਪਰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦੇ।"<ref>[[Erwin Schrödinger|Schrödinger, E.]] (1950), p.&nbsp;192.</ref> ਦੋ ਸਿਸਟਮ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਕੰਧ ਰਾਹੀਂ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਆਇਸੋਲੇਟ ਕੀਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਹਟਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ (ਕਲਪਿਤ) ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਾਹਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਥੋਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੇ ਰਚਣਹਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਪਲਟਣਯੋਗ ਸੂਖਮ ਡਾਇਨੈਮੀਕਲ ਨਿਯਮਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ । ਇਹ ਗੈਰ-ਪਲਟਣਯੋਗਤਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਤਮਾਨ ਲੇਖ ਅੰਦਰ ਨਿਯਮ ਦਾ ਬਿਆਨ (ਕਥਨ ਜਾਂ ਸਟੇਟਮੈਂਟ) ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਦੀ ਰਾਏ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ। ਕਾਰਣ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਬੰਧ ਤਾਰਕਿਕ (ਲੌਜਿਕਲ) ਤੌਰ ਤੇ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ (ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਤੇ) ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ । === ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਪੁਨਰਹੋਂਦ ਥਿਊਰਮ === {{Main article|ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਪੁਨਰਹੋਂਦ ਥਿਊਰਮ}} [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅੰਦਰ '''ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਪੁਨਰਹੋਂਦ ਥਿਊਰਮ''' ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੁੱਝ ਸਿਸਟਮ, ਇੱਕ ਕਾਫੀ ਲੰਬੇ ਪਰ ਸੀਮਤ ਸਮੇਂ ਬਾਦ, ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਵਾਪਿਸ ਪਰਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। '''ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਰੀਅੱਕ੍ਰੈਂਸ (ਪੁਨਰਹੋਂਦ) ਸਮਾਂ''' ਪੁਨਰਹੋਂਦ ਤੱਕ ਬੀਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ (ਇਹ ਸਮਾੰ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੌਰ ਤੇ ਇੰਨਬਿੰਨ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਜਰੂਰਤ ਜਿੰਨੀ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਦੇ ਦਰਜੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ)। ਨਤੀਜਾ ਕੁੱਝ ਪਾਬੰਧੀਆਂ ਅਧੀਨ ਆਓਸੋਲੇਟ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਿਸਟਮਾਂ ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਾਰੇ ਕਣ ਜਰੂਰ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ (ਸੀਮਤ) ਵੌਲੀਊਮ (ਘਣਫ਼ਲ) ਪ੍ਰਤਿ ਹੱਦ ਵਿੱਚ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਥਿਊਰਮ ਨੂੰ ਸਾੰਝੇ ਤੌਰ ਤੇ [[ਐਰਗੌਡਿਕ ਥਿਊਰੀ]], [[ਡਾਇਨੈਮੀਕਲ ਸਿਸਟਮ]] ਅਤੇ [[ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਚਰਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਥਿਊਰਮ ਦਾ ਨਾਮ [[ਹੈਨਰੀ ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ]] ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ 1890<ref>{{cite journal|author=Poincaré, H. |year=1890|title=Sur le problème des trois corps et les équations de la dynamique|journal= Acta Math. |volume=13|pages=1–270}} Œuvres VII 262–490 (theorem 1 section 8)</ref> ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ 1919<ref>Carathéodory, C. (1919) "Über den Wiederkehrsatz von Poincaré". ''Berl. Sitzungsber''. 580–584; Ges. math. Schr. IV 296–301</ref> ਵਿੱਚ [[ਨਾਪ ਥਿਊਰੀ]] ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ [[ਕੰਸਟੈਂਟਿਨ ਕੈਰਾਥਿਓਡੋਰੀ]] ਦੁਆਰਾ ਸਾਬਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। [[ਪੋਆੀਨਕੇਅਰ ਰੀਅੱਕ੍ਰੈਂਸ ਥਿਊਰਮ]] ਕਿਸੇ ਆਓਸੋਲੇਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਸੂਖਮ ਵੇਰਵੇ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਓਦੋਂ ਕਿਸੇ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਲ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਕਿਸੇ ਮਾਡਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਕਿਸੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕੰਧ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਕਾਫੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਾਦ, ਸਿਸਟਮ, ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਦੀ ਇੱਕ ਸੂਖਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਵਾਪਿਸ ਮੁੜ ਆਵੇਗਾ । ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਪੁਨਰਹੋਂਦ ਟਾਈਮ ਵਾਪਿਸੀ ਤੱਕ ਦੇ ਬੀਤੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਲੰਬਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਲੰਬਾ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਹਟਾਈ ਗਈ ਕੰਧ ਦੇ ਰੇਖਾਗਣਿਤ ਉੱਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਨਿਤਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੁਨਰਹੋਂਦ ਥਿਊਰਮ ਨੂੰ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ, ਫੇਰ ਵੀ, ਇਹ ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਦੋ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਕਿਸੇ ਕੰਧ ਦੇ ਹਟਾਉਣ ਕਾਰਨ ਰਚੇ ਕਿਸੇ ਆਇਸੋਲੇਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਿਸਟਮ ਅੰਦਰ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸੂਖਮ ਆਦਰਸ਼ (ਮਾਡਲ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਲ ਸਿਸਟਮ ਵਾਸਤੇ, ਪੁਨਰਹੋਂਦ ਦਾ ਸਮਾਂ ਇੰਨਾ ਜਿਆਦਾ (ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਜੀਵਨਕਾਲ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਲੰਬਾ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ, ਸਾਰੇ ਅਮਲੀ ਮਕਸਦਾਂ ਲਈ, ਪੁਨਰਹੋਂਦ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ । ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਪੁਨਰਹੋਂਦ ਲਈ ਉਡੀਕ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਫੇਰ ਕੰਧ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਵਾਪਿਸ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਫੇਰ ਇਹ ਸਾਫ ਸਾਬਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾ-ਪਲਟਣਯੋਗਤਾ ਦਿ ਦਿੱਖ ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਪੁਨਰਹੋਂਦ ਦੇ ਗੈਰ-ਅਨੁਮਾਨਯੋਗ ਕਥਨ ਕਾਰਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਇਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਵਸਥਾ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਇੱਕ ਅਵਸਥਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਥੂਲ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਇਸਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਕੰਧ ਨੂੰ ਮੁੜ-ਰੱਖਣ ਦੇ ਸਹੀ ਪਲ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਵਿਵਹਾਰਿਕ (ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ) ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ । ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਪੁਨਰਹੋਂਦ ਥਿਊਰਮ ਲੋਸ਼ਮਿਡਟ ਪਹੇਲੀ ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ ਹੱਲ ਮੁੱਹਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਆਇਸੋਲੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸਿਸਟਮ, ਔਸਤਨ ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਵਧ ਰਹੀ ਮਾਤਰਾ ਉੱਤੇ ਦੇਖਿਆ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਵਰਤਾਓ ਸਮਾਂ ਪਲਟਣ ਅਧੀਨ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ (ਸਥਿਰ) ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:James-clerk-maxwell3.jpg|thumb|upright|ਜੇਮਸ ਕਲ੍ਰਕ ਮੈਕਸਵੈੱਲ]] === ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦਾ ਦਾਨਵ === {{main article|ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦਾ ਦਾਨਵ}} ਤਾਪ ਅਤੇ ਆਂਕੜਾ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਫਿਲਾਸਫੀ ਵਿੱਚ, ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦਾ ਦਾਨਵ, ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਜੇਮਜ਼ ਕਲ੍ਰਕ ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਸੋਚ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਸੁਝਾਇਆ ਕਿ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਿਯਮ ਕਾਲਪਨਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਉਲੰਘਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੋਚ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਦਾਨਵ ਗੈਸਾਂ ਦੇ ਦੋ ਚੈਂਬਰਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਢੱਕਣ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਗੈਸ ਅਣੂ ਦਰਵਾਜੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਦਾਨਵ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਢੱਕਣ ਨੂੰ ਖੋਲ ਕੇ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਧੀਮੇ ਅਣੂ ਇੱਕ ਚੈਂਬਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਣ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਅਣੂ ਦੂਜੇ ਚੈਂਬਰ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਜਾਣ । ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਜ਼ ਅਣੂ ਜਿਆਦਾ ਗਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਦਾਨਵ ਦਾ ਵਰਤਾਓ ਇੱਕ ਚੈਂਬਰ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਠੰਡਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਘਟਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। [[ਜੇਨਮਸ ਕਲ੍ਰਕ ਮੈਕਸਵੈੱਲ]] ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਕੰਟੇਨਰ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ A ਅਤੇ B ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਵੇ । ਦੋਵੇਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਤਾਪਮਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕੋ ਹੀ ਗੈਸ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਕੰਧ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆੰ ਉੱਤੇ [[ਮੌਲੀਕਿਊਲ]]ਾਂ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਕਾਲਪਨਿਕ [[ਦਾਨਵ]] ਕੰਧ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਸੂਖਮ ਟ੍ਰੈਪਡੋਰ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਔਸਤ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਤੇਜ਼ ਮੌਲਿਕਿਊਲ A ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਟ੍ਰੈਪਡੋਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਾਨਵ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੌਲੀਕਿਊਲ A ਤੋਂ B ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਉਡ ਕੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। B ਅੰਦਰ ਮੌਲੀਕਿਊਲ ਦੀ ਔਸਤਨ [[ਸਪੀਡ]] ਵਧ ਜਾਵੇਗੀ ਜਦੋਂਕਿ A ਅੰਦਰ ਔਸਤਨ ਸਪੀਡ ਘਟ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਔਸਤਨ ਮੋਲੀਕਿਊਲਰ ਸਪੀਡ ਤਾਪਮਾਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸਲਈ A ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ B ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਵਿਰੁੱਧ ਗੱਲ ਹੈ। ਇਸ ਸਵਾਲ ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ ਜਵਾਬ 1929 ਵਿੱਚ [[ਲੀਓ ਸਜ਼ਿਲ੍ਰਡ]] ਅਤੇ ਬਾਦ ਵਿੱਚ [[ਲੀਓਨ ਬ੍ਰਿਲੋਉਇਨ]] ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਜ਼ਿਲ੍ਰਡ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੋਈ ਵਾਸਤਵਿਕ-ਜਿੰਦਗੀ ਵਾਲ਼ੇ ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੇ ਦਾਨਵ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਮੌਲੀਕਿਊਲਰ ਸਪੀਡ ਨਾਪਣ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ (ਕਾਰਜ) ਊਰਜਾ ਦੇ ਖਰਚ ਦੀ ਕੀਮਤ ਤੇ ਹੀ ਹੋਵੇਗੀ । ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦਾ ਦਾਨਵ A ਅਤੇ B ਦਰਮਿਆਨ ਕੰਧ ਦੀ ਪਰਮੀਅਬਿਲਟੀ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਤਬਦੀਲ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਲਈ ਇਹ ਕਿਸੇ ਸੂਖਮ ਪੈਮਾਨੇ ਉੱਤੇ [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਓਪਰੇਸ਼ਨ]] ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੇਵਲ ਸਧਾਰਨ ਤਤਕਾਲ ਜਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਅਸਥੂਲ (ਵਿਸ਼ਾਲ) ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ । == ਕੋਓਟੇਸ਼ਨਾਂ == {{Wikiquote}} {{quote|ਨਿਯਮ ਕਿ ਐਨਟੌਪੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, [[ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ|ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ]] ਦਰਮਿਆਨ ਸੁਪਰੀਮ (ਉੱਚਤਮ) ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਹੇ ਕਿ [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ]] ਬਾਬਤ ਤੁਹਾਡੀ ਪਿਆਰੀ ਥਿਊਰੀ [[ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ]] ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀ- ਤਾਂ ਇਹ ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀਆਂ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਬੁਰੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇਗੀ । ਜੇਕਰ ਨਿਰੀਖਣ ਰਾਹੀਂ ਅਜਿਹੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਸਾਬਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ- ਤਾਂ ਠੀਕ ਹੈ, ਇਹ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਦੇ ਕਦੇ ਗੋਲਮੋਲ ਚੀਜ਼ਾਂ (ਘਾਲ਼ੇਮਾਲੇ) ਵੀ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡੀ ਥਿਊਰੀ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਸਾਬਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੋਈ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ; ਇਸਦੇ ਵਾਸਤੇ ਹੋਰ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਹੈ ਸਗੋਂ ਗਹਿਰੇ ਅਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਮੁੱਕ ਜਾਣਾ ਹੈ।|ਸਰ [[ਅਰਥਰ ਸਟੈਨਲੇ ਐਡਿੰਗਟਨ]], ''ਭੌਤਿਕੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਫਿਤਰਤ (ਦ ਨੇਚਰ ਔਫ ਫਿਜ਼ੀਕਲ ਵਰਲਡ)'' (1927)}} {{quote|ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਦੀਆਂ ਇੰਨੀਆਂ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਜਿੰਨੀਆਂ ਇਸਦੀਆਂ ਚਰਚਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। |ਫਿਲਾਸਫਰ /ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ [[ਪਰਸੀ ਵਿਲੀਅਮਸ ਬਰਿਜਮੈਨ|ਪੀ.ਵੀ. ਬਰਿਜਮੈਨ]], (1941)}} {{quote|ਇਸ ਸਿਬਲਿੱਕ ਵਾਰਤਾ ਦਾ ਲੇਖਕ ਕਲਾਓਸੀਅਸ ਹੈ ਕਿ, "ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਊਰਜਾ ਸਥਿਰ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਉੱਚਤਮ ਹੋਣ ਵੱਲ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" ਨਿਰੰਤਰ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਉਰੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਥਿਊਰੀ ਅੰਦਰ ਅਸੀਂ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕਲਾਓਸੀਅਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕੁੱਝ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਥਨ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਉਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਚੀਜ਼ ਵੱਲ ਹੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰੇਗਾ: ਜੋ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅਕਾਰ ਦੀ ਕੋਈ ਆਇਸੋਲੇਟ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਹੋਵੇਗੀ।|[[ਕਲਿੱਫੋਰਡ ਟ੍ਰੂਸਡੈੱਲ|ਟ੍ਰੂਸਡੈੱਲ, ਸੀ.]], ਮਨਕਾਸਟਰ, ਆਰ. ਜੀ. (1980)। ''ਫੰਡਾਮੈਂਟਲਜ਼ ਔਫ ਮੈਕਸਵੈੱਲਜ਼ ਕਾਇਨੈਟਿਕ ਥਿਊਰੀ ਔਫ ਏ ਸਿੰਪਲ ਮੋਨੋਅਟੌਮਿਕ ਗੈਸ, ਟਰੀਟਡ ਐਜ਼ ਏ ਬ੍ਰਾਂਚ ਔਫ ਰੇਸ਼ਨਲ ਮਕੈਨਿਕਸ'', ਅਕੈਡਮਿਕ ਪ੍ਰੈੱਸ, ਨਿਊ ਯੌਰਕ, ISBN 0-12-701350-4, p.17.}} == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == {{colbegin|colwidth=20em}} * [[ਕਲਾਓਸੀਅਸ-ਦੁਹਮ ਅਸਮਾਨਤਾ]] * [[ਫਲਕਚੁਏਸ਼ਨ ਥਿਊਰਮ]] * [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] * [[ਜਾਰਜ਼ਿੰਸਕੀ ਥਿਊਰਮ]] * [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਨਿਯਮ]] * [[ਉੱਚਤਮ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] * [[ਅੱਗ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾਰਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਉੱਤੇ ਰਿਫਲੈਕਸ਼ਨਾਂ]] * [[ਥਰਮਲ ਡਾਇਓਡ]] * [[ਸਾਪੇਖਿਕ ਤਾਪ ਸੁਚਾਲਕਤਾ]] {{colend}} == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|20em}} === ਹਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗ੍ਰੰਥ-ਸੂਚੀ === {{refbegin|50em}} * Adkins, C.J. (1968/1983). ''Equilibrium Thermodynamics'', (1st edition 1968), third edition 1983, Cambridge University Press, Cambridge UK, ISBN 0-521-25445-0. * [[Peter Atkins|Atkins, P.W.]], de Paula, J. (2006). ''Atkins' Physical Chemistry'', eighth edition, W.H. Freeman, New York, ISBN 978-0-7167-8759-4. * Attard, P. (2012). ''Non-equilibrium Thermodynamics and Statistical Mechanics: Foundations and Applications'', Oxford University Press, Oxford UK, ISBN 978-0-19-966276-0. * Baierlein, R. (1999). ''Thermal Physics'', Cambridge University Press, Cambridge UK, ISBN 0-521-59082-5. * Bailyn, M. (1994). ''A Survey of Thermodynamics'', American Institute of Physics, New York, ISBN 0-88318-797-3. * [[Stephen Blundell|Blundell, S.J.]], [[Stephen Blundell|Blundell, K.M.]] (2006). ''Concepts in Thermal Physics'', Oxford University Press, Oxford UK, ISBN 978-0-19-856769-1. * [[Ludwig Boltzmann|Boltzmann, L.]] (1896/1964). ''Lectures on Gas Theory'', translated by S.G. Brush, University of California Press, Berkeley. * Borgnakke, C., Sonntag., R.E. (2009). ''Fundamentals of Thermodynamics'', seventh edition, Wiley, ISBN 978-0-470-04192-5. * Buchdahl, H.A. (1966). ''The Concepts of Classical Thermodynamics'', Cambridge University Press, Cambridge UK. * [[Percy Williams Bridgman|Bridgman, P.W.]] (1943). ''The Nature of Thermodynamics'', Harvard University Press, Cambridge MA. * [[Herbert Callen|Callen, H.B.]] (1960/1985). ''Thermodynamics and an Introduction to Thermostatistics'', (1st edition 1960) 2nd edition 1985, Wiley, New York, ISBN 0-471-86256-8. * Čápek, V., Sheehan, D.P. (2005). ''Challenges to the Second Law of Thermodynamics: Theory and Experiment'', Springer, Dordrecht, ISBN 1-4020-3015-0. * {{cite journal|author=C. Carathéodory|author1-link=Constantin Carathéodory|title=Untersuchungen über die Grundlagen der Thermodynamik|year=1909|journal=Mathematische Annalen|volume=67|pages=355–386|url=http://gdz.sub.uni-goettingen.de/index.php?id=11&PPN=PPN235181684_0067&DMDID=DMDLOG_0033&L=1|quote=Axiom II: In jeder beliebigen Umgebung eines willkürlich vorgeschriebenen Anfangszustandes gibt es Zustände, die durch adiabatische Zustandsänderungen nicht beliebig approximiert werden können. (p.363)|doi=10.1007/bf01450409|access-date=2017-03-08|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304213645/http://gdz.sub.uni-goettingen.de/index.php?id=11&PPN=PPN235181684_0067&DMDID=DMDLOG_0033&L=1|dead-url=yes}}. A translation may be found [http://neo-classical-physics.info/uploads/3/0/6/5/3065888/caratheodory_-_thermodynamics.pdf here]. Also a mostly reliable [https://books.google.com/books?id=xwBRAAAAMAAJ&q=Investigation+into+the+foundations translation is to be found] at Kestin, J. (1976). ''The Second Law of Thermodynamics'', Dowden, Hutchinson & Ross, Stroudsburg PA. * [[Nicolas Léonard Sadi Carnot|Carnot, S.]] (1824/1986). [http://www.worldcat.org/title/reflections-on-the-motive-power-of-fire-a-critical-edition-with-the-surviving-scientific-manuscripts-translated-and-edited-by-fox-robert/oclc/812944517&referer=brief_results ''Reflections on the motive power of fire''], Manchester University Press, Manchester UK, ISBN 0-7190-1741-6. [https://archive.org/stream/reflectionsonmot00carnrich#page/n7/mode/2up Also here.] * [[Sydney Chapman (mathematician)|Chapman, S.]], [[Thomas George Cowling|Cowling, T.G.]] (1939/1970). ''The Mathematical Theory of Non-uniform gases. An Account of the Kinetic Theory of Viscosity, Thermal Conduction and Diffusion in Gases'', third edition 1970, Cambridge University Press, London. * {{cite journal|ref=harv|last=Clausius|first=R.|author1-link=Rudolf Clausius|title=Ueber Die Bewegende Kraft Der Wärme Und Die Gesetze, Welche Sich Daraus Für Die Wärmelehre Selbst Ableiten Lassen|journal=Annalen der Physik|year=1850|volume=79|pages=368–397, 500–524|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k15164w/f518.image|accessdate=26 June 2012|doi=10.1002/andp.18501550403|bibcode = 1850AnP...155..500C }} Translated into English: {{cite journal|last=Clausius|first=R.|title=On the Moving Force of Heat, and the Laws regarding the Nature of Heat itself which are deducible therefrom|journal=London, Edinburgh and Dublin Philosophical Magazine and Journal of Science|date=July 1851| volume=2|series=4th|issue=VIII|pages=1–21; 102–119 |url=https://archive.org/stream/londonedinburghd02lond#page/1/mode/1up|accessdate=26 June 2012 }} * {{cite journal|ref=harv|last=Clausius|first=R.|author1-link=Rudolf Clausius|title=Über eine veränderte Form des zweiten Hauptsatzes der mechanischen Wärmetheorie|year=1854|journal=Annalen der Physik|volume=xciii|pages=481–506|publisher=Poggendoff|url=http://zfbb.thulb.uni-jena.de/servlets/MCRFileNodeServlet/jportal_derivate_00140956/18541691202_ftp.pdf|accessdate=24 March 2014|doi=10.1002/andp.18541691202|bibcode=1854AnP...169..481C|archive-date=24 ਮਾਰਚ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140324093633/http://zfbb.thulb.uni-jena.de/servlets/MCRFileNodeServlet/jportal_derivate_00140956/18541691202_ftp.pdf|dead-url=yes}} Translated into English: {{cite journal|last=Clausius|first=R.|title=On a Modified Form of the Second Fundamental Theorem in the Mechanical Theory of Heat|journal=London, Edinburgh and Dublin Philosophical Magazine and Journal of Science|date=July 1856| volume=2|series=4th|page=86 |url=http://www.biodiversitylibrary.org/item/20044#page/100/mode/1up|accessdate=24 March 2014 }} Reprinted in: {{cite book|last=Clausius|first=R.|author1-link=Rudolf Clausius|title=The Mechanical Theory of Heat – with its Applications to the Steam Engine and to Physical Properties of Bodies|year=1867|publisher=John van Voorst|location=London|url=https://books.google.com/books?id=8LIEAAAAYAAJ&printsec=frontcover&dq=editions:PwR_Sbkwa8IC&hl=en&sa=X&ei=h6DgT5WnF46e8gSVvbynDQ&ved=0CDYQuwUwAA#v=onepage&q&f=false|accessdate=19 June 2012 }} * Denbigh, K. (1954/1981). ''The Principles of Chemical Equilibrium. With Applications in Chemistry and Chemical Engineering'', fourth edition, Cambridge University Press, Cambridge UK, ISBN 0-521-23682-7. * Eu, B.C. (2002). ''Generalized Thermodynamics. The Thermodynamics of Irreversible Processes and Generalized Hydrodynamics'', Kluwer Academic Publishers, Dordrecht, ISBN 1-4020-0788-4. * [[Josiah Willard Gibbs|Gibbs, J.W.]] (1876/1878). On the equilibrium of heterogeneous substances, ''Trans. Conn. Acad.'', '''3''': 108-248, 343-524, reprinted in ''The Collected Works of J. Willard Gibbs, Ph.D, LL. D.'', edited by W.R. Longley, R.G. Van Name, Longmans, Green & Co., New York, 1928, volume 1, pp.&nbsp;55–353. * Griem, H.R. (2005). ''Principles of Plasma Spectroscopy (Cambridge Monographs on Plasma Physics)'', Cambridge University Press, New York ISBN 0-521-61941-6. * Glansdorff, P., Prigogine, I. (1971). ''Thermodynamic Theory of Structure, Stability, and Fluctuations'', Wiley-Interscience, London, 1971, ISBN 0-471-30280-5. * Grandy, W.T., Jr (2008). [http://global.oup.com/academic/product/entropy-and-the-time-evolution-of-macroscopic-systems-9780199546176?cc=au&lang=en& ''Entropy and the Time Evolution of Macroscopic Systems'']. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-954617-6. * Greven, A., Keller, G., Warnecke (editors) (2003). ''Entropy'', Princeton University Press, Princeton NJ, ISBN 0-691-11338-6. * [[Edward A. Guggenheim|Guggenheim, E.A.]] (1949). 'Statistical basis of thermodynamics', ''Research'', '''2''': 450–454. * [[Edward A. Guggenheim|Guggenheim, E.A.]] (1967). ''Thermodynamics. An Advanced Treatment for Chemists and Physicists'', fifth revised edition, North Holland, Amsterdam. * Gyarmati, I. (1967/1970) ''Non-equilibrium Thermodynamics. Field Theory and Variational Principles'', translated by E. Gyarmati and W.F. Heinz, Springer, New York. * [[Charles Kittel|Kittel, C.]], [[Herbert Kroemer|Kroemer, H.]] (1969/1980). ''Thermal Physics'', second edition, Freeman, San Francisco CA, ISBN 0-7167-1088-9. * Kondepudi, D., [[Ilya Prigogine|Prigogine, I.]] (1998). ''Modern Thermodynamics: From Heat Engines to Dissipative Structures'', John Wiley & Sons, Chichester, ISBN 0-471-97393-9. * Lebon, G., Jou, D., Casas-Vázquez, J. (2008). ''Understanding Non-equilibrium Thermodynamics: Foundations, Applications, Frontiers'', Springer-Verlag, Berlin, ISBN 978-3-540-74252-4. * {{cite journal|ref=harv|title=The Physics and Mathematics of the Second Law of Thermodynamics|last1=Lieb |first1=E. H. |last2=Yngvason |first2=J.|journal=Physics Reports|volume=310|pages=1–96 |year=1999|doi=10.1016/S0370-1573(98)00082-9|arxiv = cond-mat/9708200 |bibcode = 1999PhR...310....1L| url=http://arxiv.org/pdf/cond-mat/9708200v2.pdf|accessdate=24 March 2014 }} * Lieb, E.H., Yngvason, J. (2003). The Entropy of Classical Thermodynamics, pp.&nbsp;147–195, Chapter 8 of ''Entropy'', Greven, A., Keller, G., Warnecke (editors) (2003). * {{cite book|ref=harv|first=F.|last=Mandl|title=Statistical physics|url=https://archive.org/details/statisticalphysi0000mand|edition=second|year=1988|publisher=[[Wiley & Sons]]|isbn=978-0-471-91533-1}} * {{cite journal | last1 = Maxwell | first1 = J.C. | authorlink = James Clerk Maxwell | year = 1867 | title = On the dynamical theory of gases | url = | journal = Phil. Trans. Roy. Soc. London | volume = 157 | issue = | pages = 49–88 }} * [[Gottfried Wilhelm Leibniz Prize|Müller, I.]] (1985). ''Thermodynamics'', Pitman, London, ISBN 0-273-08577-8. * [[Gottfried Wilhelm Leibniz Prize|Müller, I.]] (2003). Entropy in Nonequilibrium, pp.&nbsp;79–109, Chapter 5 of ''Entropy'', Greven, A., Keller, G., Warnecke (editors) (2003). * Münster, A. (1970), ''Classical Thermodynamics'', translated by E.S. Halberstadt, Wiley–Interscience, London, ISBN 0-471-62430-6. * [[Brian Pippard|Pippard, A.B.]] (1957/1966). ''Elements of Classical Thermodynamics for Advanced Students of Physics'', original publication 1957, reprint 1966, Cambridge University Press, Cambridge UK. * [[Max Planck|Planck, M.]] (1897/1903). [https://archive.org/stream/treatiseonthermo00planrich#page/100/mode/2up ''Treatise on Thermodynamics'', translated by A. Ogg, Longmans Green, London, p. 100.] * [[Max Planck|Planck. M.]] (1914). [https://archive.org/details/theoryofheatradi00planrich ''The Theory of Heat Radiation''], a translation by Masius, M. of the second German edition, P. Blakiston's Son & Co., Philadelphia. * [[Max Planck|Planck, M.]] (1926). Über die Begründung des zweiten Hauptsatzes der Thermodynamik, ''Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften: Physikalisch-mathematische Klasse'': 453–463. * Quinn, T.J. (1983). ''Temperature'', Academic Press, London, ISBN 0-12-569680-9. * {{cite book|ref=harv|first=Y.V.C.|last=Rao|title=An Introduction to thermodynamics|url=https://books.google.com/books?id=iYWiCXziWsEC&pg=PA213|date=2004|publisher=Universities Press|isbn=978-81-7371-461-0|page=213}} * Roberts, J.K., Miller, A.R. (1928/1960). ''Heat and Thermodynamics'', (first edition 1928), fifth edition, Blackie & Son Limited, Glasgow. * [[Erwin Schrödinger|Schrödinger, E.]] (1950). Irreversibility, ''Proc. Roy. Irish Acad.'', '''A53''': 189–195. * [[Dirk ter Haar|ter Haar, D.]], [[Harald Wergeland|Wergeland, H.]] (1966). ''Elements of Thermodynamics'', Addison-Wesley Publishing, Reading MA. * {{cite journal|ref=harv|last=Thomson|first=W.|author-link=William Thomson, 1st Baron Kelvin|title=On the Dynamical Theory of Heat, with numerical results deduced from Mr Joule's equivalent of a Thermal Unit, and M. Regnault's Observations on Steam|journal=Transactions of the Royal Society of Edinburgh|year=1851|volume=XX|issue=part II|pages=261–268; 289–298|url=http://www.biodiversitylibrary.org/item/126047#page/295/mode/1up}} Also published in {{cite journal|last=Thomson|first=W.|title=On the Dynamical Theory of Heat, with numerical results deduced from Mr Joule's equivalent of a Thermal Unit, and M. Regnault's Observations on Steam|journal=Philos. Mag |date=December 1852 |volume=IV |series=4 |issue=22 |page=13|url=https://archive.org/stream/londonedinburghp04maga#page/12/mode/2up |accessdate=25 June 2012}} * [[William Thomson, 1st Baron Kelvin|Thomson, W.]] (1852). ''On the universal tendency in nature to the dissipation of mechanical energy'' Philosophical Magazine, Ser. 4, p.&nbsp;304. * [[László Tisza|Tisza, L.]] (1966). ''Generalized Thermodynamics'', M.I.T Press, Cambridge MA. * [[Clifford Truesdell|Truesdell, C.]] (1980). ''The Tragicomical History of Thermodynamics 1822–1854'', Springer, New York, ISBN 0-387-90403-4. * Uffink, J. (2001). Bluff your way in the second law of thermodynamics, ''Stud. Hist. Phil. Mod. Phys.'', '''32'''(3): 305–394. * Uffink, J. (2003). Irreversibility and the Second Law of Thermodynamics, Chapter 7 of ''Entropy'', Greven, A., Keller, G., Warnecke (editors) (2003), Princeton University Press, Princeton NJ, ISBN 0-691-11338-6. * [[George Uhlenbeck|Uhlenbeck, G.E.]], Ford, G.W. (1963). ''Lectures in Statistical Mechanics'', American Mathematical Society, Providence RI. * [[Mark Zemansky|Zemansky, M.W.]] (1968). ''Heat and Thermodynamics. An Intermediate Textbook'', fifth edition, McGraw-Hill Book Company, New York. == ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ == * Goldstein, Martin, and Inge F., 1993. ''The Refrigerator and the Universe''. Harvard Univ. Press. Chpts. 4–9 contain an introduction to the Second Law, one a bit less technical than this entry. ISBN 978-0-674-75324-2 * Leff, Harvey S., and Rex, Andrew F. (eds.) 2003. ''Maxwell's Demon 2 : Entropy, classical and quantum information, computing''. Bristol UK; Philadelphia PA: [[Institute of Physics]]. ISBN 978-0-585-49237-7 * {{Cite book | first = J.J. | last = Halliwell | title = Physical Origins of Time Asymmetry| url = https://archive.org/details/physicaloriginso0000unse | publisher = Cambridge | year = 1994| isbn = 0-521-56837-4}}(technical). * {{cite book |title=Reflections on the Motive Power of Heat and on Machines Fitted to Develop That Power |last=Carnot |first=Sadi |authorlink= |coauthors= [[Robert Henry Thurston|Thurston, Robert Henry]] (editor and translator) |year=1890 |publisher=J. Wiley & Sons |location=New York |isbn= |pages= }} ([https://books.google.com/books?id=tgdJAAAAIAAJ full text of 1897 ed.]) ([http://www.history.rochester.edu/steam/carnot/1943/ html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070818073812/http://www.history.rochester.edu/steam/carnot/1943/ |date=2007-08-18 }}) * Stephen Jay Kline (1999). ''The Low-Down on Entropy and Interpretive Thermodynamics'', La Cañada, CA: DCW Industries. ISBN 1-928729-01-0. * {{cite journal | last1 = Kostic | first1 = M | year = 2011 | title = Revisiting The Second Law of Energy Degradation and Entropy Generation: From Sadi Carnot's Ingenious Reasoning to Holistic Generalization | journal = AIP Conf. Proc. | volume = 1411 | issue = | pages = 327–350 | doi = 10.1063/1.3665247 | isbn = 978-0-7354-0985-9 | bibcode = 2011AIPC.1411..327K | url = http://scitation.aip.org/getpdf/servlet/GetPDFServlet?filetype=pdf&id=APCPCS001411000001000327000001&idtype=cvips&doi=10.1063/1.3665247&prog=normal&bypassSSO=1 }} also at [http://www.kostic.niu.edu/2ndLaw/Revisiting%20The%20Second%20Law%20of%20Energy%20Degradation%20and%20Entropy%20Generation%20-%20From%20Carnot%20to%20Holistic%20Generalization-4.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130420222450/http://www.kostic.niu.edu/2ndLaw/Revisiting%20The%20Second%20Law%20of%20Energy%20Degradation%20and%20Entropy%20Generation%20-%20From%20Carnot%20to%20Holistic%20Generalization-4.pdf |date=2013-04-20 }}. == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]: "[http://plato.stanford.edu/entries/statphys-statmech/ Philosophy of Statistical Mechanics]" – by Lawrence Sklar. * [http://web.mit.edu/16.unified/www/FALL/thermodynamics/notes/node30.html ''Second law of thermodynamics''] in the MIT Course [http://web.mit.edu/16.unified/www/FALL/thermodynamics/notes/notes.html ''Unified Thermodynamics and Propulsion''] from Prof. Z. S. Spakovszky * [[E.T. Jaynes]], 1988, "[http://bayes.wustl.edu/etj/articles/ccarnot.pdf The evolution of Carnot's principle,]" in G. J. Erickson and C. R. Smith (eds.)''Maximum-Entropy and Bayesian Methods in Science and Engineering, Vol'' 1: p.&nbsp;267. * [http://neo-classical-physics.info/uploads/3/0/6/5/3065888/caratheodory_-_thermodynamics.pdf Caratheodory, C., "Examination of the foundations of thermodynamics," trans. by D. H. Delphenich] {{DEFAULTSORT:ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਿਯਮ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰ ਧਾਰਨਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਨਿਯਮ|2]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਥਰਮਲ ਅਤੇ ਆਂਕੜਾਤਮਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਫਿਲਾਸਫੀ]] jw7x3cgabz1xdscaz2orl2tpke3iat0 0 90939 840241 713145 2026-05-29T21:31:17Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840241 wikitext text/x-wiki {{Other uses}} :''ਇਹ ਲੇਖ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਤਕਨੀਕੀ ਚਰਚਾ ਅਤੇ ਤਾਜ਼ਾ ਰਿਸਰਚ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਾਸਤੇ, ਦੇਖੋ [[ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ (ਸਮੇਂ ਦਾ ਤੀਰ)]]'' [[File:Arthur Stanley Eddington.jpg|thumb|ਅਰਥ੍ਰ ਸਟੈਨਲੇ ਐਡਿੰਗਟਨ]] '''ਸਮੇਂ ਦਾ ਤੀਰ''', ਜਾਂ '''ਟਾਈਮ ਦਾ ਐਰੋ''', ਸਮੇਂ ਦੀ ਇੱਕ-ਪਾਸੜ ਦਿਸ਼ਾ ਜਾਂ ਅਸਮਰੂਪਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਖਗੋਲਸ਼ਾਸਤਰੀ [[ਅਰਥ੍ਰ ਐਡਿੰਗਟਨ]] ਦੁਆਰਾ 1927 ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇੱਕ ਸੰਕਲਪ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਸ਼ਾ, ਐਡਿੰਗਟਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਐਟਮਾਂ, ਮੌਲੀਕਿਊਲਾਂ, ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਕੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਚਾਰ-ਅਯਾਮੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਨਕਸ਼ੇ (ਪੇਪਰ ਦਾ ਇੱਕ ਠੋਸ ਬਲੌਕ) ਉੱਤੇ ਵਾਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book |title=The scientist as philosopher: philosophical consequences of great scientific discoveries |first1=Friedel |last1=Weinert |publisher=Springer |year=2005 |isbn=3-540-21374-0 |page=143 |url=https://books.google.com/books?id=-R4ANHu-csMC}}, [https://books.google.com/books?id=-R4ANHu-csMC&pg=PA143 Chapter 4, p. 143] </ref> [[ਸੂਖਮ]] ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ|ਭੌਤਿਕੀ]] ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਜਿਆਦਾਤਰ ਤੌਰ ਤੇ [[T-ਸਮਿੱਟਰੀ|ਸਮਾਂ-ਸਮਰੂਪ]] ਹੁੰਦੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਜੇਕਰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਉਲਟਾ ਦਿੱਰਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਸਟੇਟਮੈਂਟਾਂ (ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਆਦਿ) ਸੱਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ [[ਮੈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ]] ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਇਹ ਅਕਸਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਇੰਝ ਨਹੀਂ ਹੈ: [[ਟਾਈਮ]] ਦਾ ਇੱਕ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਵਾਹ (ਦਿਸ਼ਾ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। == ਐਡਿੰਗਟਨ == == ਸੰਖੇਪ ਸਾਰਾਂਸ਼ == == ਤੀਰ == === ਸਮੇਂ ਦਾ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਤੀਰ === === ਸਮੇਂ ਦਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਤੀਰ === === ਸਮੇਂ ਦਾ ਰੇਡੀਏਟਿਵ ਤੀਰ === === ਸਮੇਂ ਦਾ ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ ਤੀਰ === === ਸਮੇਂ ਦਾ ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ (ਕਮਜੋਰ) ਤੀਰ === === ਸਮੇਂ ਦਾ ਕੁਆਂਟਮ ਤੀਰ === === ਸਮੇਂ ਦਾ ਕੁਆਂਟਮ ਸੋਮਾ === ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ [[ਕੁਆਂਟਮ ਅਨਸਰਟਨਟੀ]] [[ਕੁਆਂਟਮ ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ|ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ]] ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਤੀਰ ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੋਮਾ ਹੈ। ਵਿਚਾਰ ਕਿ ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ ਜਰੂਰ ਹੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਤੀਰ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਸਕਦੀ ਹੈ 1980ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ [[ਸੇਥ ਲੌਇਡ]] ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਲੌਇਡ ਨੇ ਤਰਕ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕੁਆਂਟਮ ਅਨਸਰਟਨਟੀ (ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਿਤਾ), ਅਤੇ ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਕਣ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਇੰਟੈਗਲਡ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਤੀਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸਹੀ ਸਾਧਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸਬੂਤਾ਼ ਅੰਦਰ ਇਨਸਾਨੀ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਿਤਾ ਦੀ ਜਗਹ ਲੈ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਲੌਇਡ ਮੁਤਾਬਿਕ; “ਸਮੇਂ ਦਾ ਤੀਰ ਵਧ ਰਹੇ ਸਹਿਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਤੀਰ ਹੈ।”<ref>https://www.wired.com/2014/04/quantum-theory-flow-time/</ref> === ਸਮੇਂ ਦਾ ਮਾਨਸਿਕ/ਬੌਧਿਕ ਤੀਰ === == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਐਂਥ੍ਰੌਪਿਕ ਬਾਇਸ]] * [[ਕਾਰਣਾਤਮਿਕਤਾ]] * [[ਲੀਆ ਪ੍ਰੀਗੋਗੀਨ]] * [[ਲੌਸ਼ਮਿਡਟਸ ਪੈਰਾਡੌਕਸ]] * [[ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦਾ ਦਾਨਵ]] * [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਫਿਲਾਸਫੀ]] * [[ਰੌਯਲ ਇੰਸਟੀਟਿਊਟ ਕ੍ਰਸਮਸ ਲੈਕਚਰਜ਼|ਰੌਯਲ ਇੰਸਟੀਟਿਊਟ ਕ੍ਰਸਮਸ ਲੈਕਚਰਜ਼ 1999]] * [[ਸਮਾਂ ਉਤਪਤੀ]] * [[ਸਮਾਂ ਰਿਵਰਸ ਸਿਗਨਲ ਪ੍ਰੋਸੈੱਸਿੰਗ]] * [[ਵੀਲਰ-ਫਾਇਨਮੈਨ ਅਬਜ਼ੌਰਬਰ ਥਿਊਰੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ == * {{cite journal | last1 = Lebowitz | first1 = Joel L. | authorlink = Joel L. Lebowitz | year = | title = Time's arrow and Boltzmann's entropy | url = http://www.scholarpedia.org/article/Time%27s_arrow_and_Boltzmann%27s_entropy | journal = [[Scholarpedia]] | volume = 3 | issue = 4| page = 3448 | doi = 10.4249/scholarpedia.3448 }} * {{cite book | first = Ludwig | last = Boltzmann | authorlink = Ludwig Boltzmann | title = Lectures On Gas Theory | publisher = University Of California Press | year = 1964}} Translated from the original German by Stephen G. Brush. Originally published 1896/1898. * {{cite book | first = Sean | last = Carroll | authorlink = Sean M. Carroll | title = From Eternity to Here: The Quest for the Ultimate Theory of Time | url = https://archive.org/details/isbn_9780525951339 | publisher = Dutton | year = 2010}} [http://eternitytohere.com Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170516034619/http://eternitytohere.com/ |date=2017-05-16 }}{{dead link|date=October 2016 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{citation |year=1990 |last=Coveney |first=Peter |authorlink=Peter Coveney |last2=Highfield |first2=Roger |title=The Arrow of Time: A voyage through science to solve time's greatest mystery |place=London |publisher=W. H. Allen |isbn=978-1-85227-197-8 }} * {{cite book | first = Richard | last = Feynman | authorlink = Richard Feynman | title = [[The Character of Physical Law]] | publisher = BBC Publications | year = 1965}} Chapter 5. * {{cite book | first = J. J. | last = Halliwell | title = Physical Origins of Time Asymmetry| url = https://archive.org/details/physicaloriginso0000unse | publisher = Cambridge | year = 1994| isbn = 0-521-56837-4|display-authors=etal}} (technical). * Mersini-Houghton, L., Vaas, R. (eds.) (2012) {{cite book | title = The Arrows of Time. A Debate in Cosmology | publisher = Springer| isbn = 978-3642232589}} (partly technical). * {{cite book | first = R | last = Peierls | title = Surprises in Theoretical Physics | publisher = Princeton | year = 1979}} Section 3.8. * {{cite book | first = Roger | last = Penrose | authorlink = Roger Penrose | title = The Emperor's New Mind | url = https://archive.org/details/emperorsnewmind00penr | publisher = Oxford University Press | year = 1989 | isbn = 0-19-851973-7}} Chapter 7. * {{cite book | first = Roger | last = Penrose | authorlink = Roger Penrose | title = The Road to Reality | publisher = Jonathan Cape | year = 2004 | isbn = 0-224-04447-8}} Chapter 27. * {{cite book | first = Huw | last = Price | title = Time's Arrow and Archimedes' Point | url = https://archive.org/details/timesarrowarchim0000pric | year = 1996 | isbn = 0-19-510095-6}} [http://www.usyd.edu.au/time/price/TAAP.html Website] * {{cite book | first = H. D | last = Zeh | title = The Physical Basis of The Direction of Time | year = 2010 | isbn = 3-540-42081-9}} [http://www.time-direction.de/ Official website for the book] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140109011212/http://time-direction.de/ |date=2014-01-09 }} * {{cite web | title = BaBar Experiment Confirms Time Asymmetry | url = http://www6.slac.stanford.edu/news/2012-11-19-babar-trv.aspx }} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.datasync.com/~rsf1/rtzein.htm The Ritz-Einstein Agreement to Disagree] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205025737/http://www.datasync.com/~rsf1/rtzein.htm |date=2008-12-05 }}, a review of historical perspectives of the subject, prior to the evolvement of [[quantum field theory]]. * [http://www.usyd.edu.au/time/price/preprints/Price2.pdf The Thermodynamic Arrow: Puzzles and Pseudo-Puzzles] Huw Price on Time's Arrow * [http://www.scientificblogging.com/hammock_physicist/fibonacci_chaos_and_times_arrow Arrow of time in a discrete toy model] * [http://www.ipod.org.uk/reality/reality_arrow_of_time.asp The Arrow of Time] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080123072626/http://www.ipod.org.uk/reality/reality_arrow_of_time.asp |date=2008-01-23 }} {{Time Topics}} [[Category:ਸਮੇਂ ਦੀ ਫਿਲਾਸਫੀ]] [[Category:ਥਰਮਨ ਅਤੇ ਆਂਕੜਾਤਮਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਫਿਲਾਸਫੀ]] [[Category:ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] [[Category:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰ ਧਾਰਨਾਵਾਂ]] [[Category:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰ ਸਮਾਂ]] 1yq10k32ic6h062h2e4aoho8q5hqv9b 0 91151 840190 815622 2026-05-29T19:41:04Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840190 wikitext text/x-wiki {{ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ}} '''ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ''' [[ਪਰੋਬੇਬਿਲਟੀ ਥਿਊਰੀ]] ਵਰਤਣ ਵਾਲੀ [[ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਦੀ ਉਹ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ [[ਮਕੈਨਿਕਸ|ਮਕੈਨੀਕਲ]] ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਔਸਤਨ ਵਰਤਾਓ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ।<ref name="gibbs"/><ref name="tolman"/><ref name="balescu"/><ref group=note> ਸ਼ਬਦ ''ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ'' ਕਦੇ ਕਦੇ ਸਿਰਫ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਵੱਲ ਵੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਰਟੀਕਲ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ, [[ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵੱਡਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜੋ ਆਂਕੜਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਕਸਰ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੇ ਸਮਾਨਾਰਥਿਕ ਹੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।</ref> ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੇ [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ|ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ]] ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਇਹ ਸ਼ਾਖਾ, ਜੋ [[ਕਲਾਸੀਕਲ]] [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] ਨਾਲ ਵਰਤਦੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫੈਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, '''ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ''' ਜਾਂ '''ਸੰਤੁਲਨ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ''' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਇਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਮਕੈਨੀਕਲ ਨਿਯਮ ਕੁੱਝ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਜਿਵੇਂ ਤਾਪਮਾਨ, ਗਰਮੀ, ਜਾਂ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ; ਫੇਰ ਵੀ, ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਇਹ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇਹ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਬਾਬਤ ਕੁਦਰਤੀ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਿਤਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦੋਂ ਓਹ ਸਿਸਟਮ ਵਿਵਹਾਰਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਰਤਣ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਮਾਤਰਾਵਾਂ (ਜਿਵੇਂ [[ਹੀਟ ਸਮਰੱਥਾ]]) ਨੂੰ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਵਰਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਪ੍ਰਤਿ ਇੰਨਬਿੰਨ ਤਰੀਕੇ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਿ, [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] ਅੰਦਰ, ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪ ਜੋ ਉਪਲਬਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵਿਭਿੰਨ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਾਸਤੇ ਅਜਿਹੀਆ਼ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਨਾਪਣਾ ਅਤੇ ਸਾਰਣੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਪ੍ਰਤਿ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਵੀ ਸੰਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਲਾਸੀਕਲ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਅੰਦਰ ਵਿਚਾਰੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਕੁ ਡਿਗਰੀਆਂ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਿਸਟਮ ਅਤੇ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਸਿਸਟਮ । <ref name="gibbs"/> ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਸੰਤੁਲਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੀ ਵਰਤੋਂ ਖੋਜਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉੱਪ-ਸ਼ਾਖਾ ਜਿਸਨੂੰ '''ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ''' ਪੁਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਸੰਤੁਲਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ [[ਗੈਰ-ਪਲਟਣਯੋਗ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ]]ਵਾਂ ਦੀ ਸਪੀਡ ਸੂਖਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮਾਡਲਬੱਧ ਕਰਨ ਸਬੰਧੀ ਮਸਲੇ ਨਾਲ ਵਰਤਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਣਾਂ ਅਤੇ ਹੀਟ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹਾਂ ਜਾਂ ਰਸਾਇਣਿਕ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ । ਸੰਤੁਲਨ ਤੋਂ ਉਲਟ, ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਜੋ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਇਸਲਈ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਇਹ ਸ਼ਾਖਾ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਰਿਸਰਚ ਦੇ ਐਕਟਿਵ ਖੇਤਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਬਚਦੀ ਹੈ। == ਸਿਧਾਂਤ:ਮਕੈਨਿਕਸ ਅਤੇ ਐਨਸੈਂਬਲ == {{main article|ਮਕੈਨਿਕਸ|ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ (ਗਣਿਤਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|l2=ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ}} ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਕੈਨਿਕਸ ਜਾਂਚੇ-ਪਰਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅਤੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] । ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਮਕੈਨਿਕਸਾਂ ਵਾਸਤੇ, ਮਿਆਰੀ ਗਣਿਤਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੋ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਹੈ: # ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ [[ਵਕਤ]] ਉੱਤੇ ਮਕੈਨੀਕਲ [[ਸਿਸਟਮ]] ਦੀ ਪੂਰੀ ਅਵਸਥਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ [[ਫੇਜ਼ ਸਪੇਸ|ਫੇਜ਼ ਬਿੰਦੂ]] ([[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]]) ਜਾਂ ਕੋਈ ਸ਼ੁੱਧ [[ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਵੈਕਟਰ]] ([[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]]) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਕੇਂਤਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। # ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਗਤੀ ਸਮੀਕਰਨ ਜੋ ਵਕਤ ਵਿੱਚ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ: [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਸਮੀਕਰਨ]] ([[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]]) ਜਾਂ [[ਵਕਤ-ਤੇ-ਨਿਰਭਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ([[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]]) ਇਹਨਾਂ ਦੋਵੇਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਕਤ, ਭੂਤਕਾਲ ਜਾਂ ਭਵਿੱਖ ਕਾਲ, ਉੱਤੇ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਸਿਧਾਂਤ ਮੁਤਾਬਿਕ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇਹਨਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਤਜ਼ੁਰਬਿਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਸੰਪਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਇਨਸਾਨੀ ਪੈਮਾਨੇ (ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਕੋਈ ਰਸਾਇਣਿਕ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਵਕਤ) ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਦੇ ਵਕਤ ਹਰੇਕ ਮੌਲੀਕਿਊਲ ਦੀਆਂ ਕਿਸੇ ਸੂਖਮ ਪੱਧਰ ਤੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਪੁਜੀਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਨੂੰ ਇੰਨਬਿੰਨ ਜਾਣਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ (ਨਾ ਹੀ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਹੀ ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ) । ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਮੋਜੂਦਾ ਅਵਸਥਾ ਬਾਬਤ ਕੁੱਝ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਾਵਾਂ ਜੋੜ ਕੇ, ਅਧੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇਸ ਗੈਰ-ਸੰਪ੍ਰਕ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਸਧਾਰਨ ਮਕੈਨਿਕਸ ਸਿਰਫ ਕਿਸੇ ਸਿੰਗਲ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਵਰਤਾਓ ਤੇ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅਜਿਹੇ [[ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ ੯ਗਣਿਤਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ]] ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਭਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਅੰਦਰ ਸਿਸਟਮ ਦੀਆਂ ਬਣਾਵਟੀ, ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰ ਨਕਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮੂਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ ਸਿਸਟਮ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਭਵ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਇੱਕ [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਲਾਸੀਕਲ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ, ਐਨਸੈਂਬਲ, ਆਮਤੌਰ ਤੇ [[ਕਾਨੋਨੀਕਲ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ]]ਾਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ [[ਫੇਜ਼ ਸਪੇਸ]] ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਫੇਜ਼ ਬਿੰਦੂਆਂ (ਜੋ ਸਧਾਰਨ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰਲੇ ਕਿਸੇ ਸਿੰਗਲ ਫੇਜ਼ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਉਲਟ ਗੱਲ ਹੈ) ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਆਂਟਮ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ, ਐਨਸੈਂਬਲ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, <ref group=note>ਕੁਆਂਟਮ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀਆਂ ਨੂੰ [[ਕੁਆਂਟਮ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ]] ਨਹੀਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ । ਜਦੋਂਕਿ ਕੋਈ ਕੁਆਂਟਮ ਐਨਸੈਂਬਲ ਕੁਆਂਟਮ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਅ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਸਿੰਗਲ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਕਿਸੇ ਐਨਸੈਂਬਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਨਹੀਂ ਵਰਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ।</ref> ਅਤੇ ਸੰਖੇਪ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ [[ਡੈਂਸਟੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਯਾਦ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀਆਂ ਵਾਸਤੇ ਆਮ ਹੈ, ਐਨਸੈਂਬਲ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:<ref name="gibbs"/> * ਕੋਈ ਐਨਸੈਂਬਲ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਸੰਭਵ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਲਈ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਿਸਟਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ([[ਇਪਿਸਟੇਮੈਟਿਕ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ]], ਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ) ਜਾਂ * ਐਨਸੈਂਬਲ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸੁਤੰਤਰ ਸਿਸਟਮਾਂ ਉੱਤੇ ਦੋਹਰਾਏ ਗਏ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਅੰਦਰ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆੰ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਝੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਪਰ ਅੰਸ਼ਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਅੰਦਾਜ਼ ([[ਅਨੁਭਵ-ਸਿੱਧ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ]]) ਅੰਦਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਅਨੰਤ ਸੰਖਿਆ ਦੀ ਹੱਦ ਅੰਦਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ।. ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਅਰਥ ਕਈ ਮਕਸਦਾਂ ਲਈ ਇੱਕ-ਸਮਾਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਲੇਖ ਅੰਦਰ ਅੰਤ੍ਰਿਕ-ਵਟਾਂਦ੍ਰਾਤਮਿਕ (ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਟਾ ਵਟਾ ਕੇ) ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਣਗੇ । ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਚਾਹੇ ਕਿਵੇਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਐਨਸੈਂਬਲ ਵਿਚਲੀ ਹਰੇਕ ਅਵਸਥਾ ਵਕਤ ਉੱਪਰ ਗਤੀ ਦੀ ਸਮੀਕਰਨ ਮੁਤਾਬਿਕ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਐਨਸੈਂਬਲ (ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ) ਖੁਦ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇੰ ਜਿਵੇਂ ਐਨਸੈਂਬਲ ਅੰਦਰਲੇ ਬਣਾਵਟੀ ਸਿਸਟਮ ਇੱਕ ਅਵਸਥਾ ਛੱਡ ਕੇ ਦੂਜੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਐਨਸੈਂਬਲ ਉਤਪਤੀ [[ਲੀਓਵਿੱਲੇ ਦੀ ਥਿਊਰਮ (ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ)|ਲੀਓਵਿੱਲੇ ਸਮੀਕਰਨ]] (ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ) ਜਾਂ [[ਵੌਨ ਨਿਉਮਾੱਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] (ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ) ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਸਰਲਤਾ ਨਾਲ ਐਨਸੈਂਬਲ ਅੰਦਰਲੇ ਹਰੇਕ ਬਣਾਵਟੀ ਸਿਸਟਮ ਪ੍ਰਤਿ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮਕੈਨੀਕਲ ਗਤੀ ਸਮੀਕਰਨ ਦੇ ਉਪਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਵਟੀ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ ਵਕਤ ਉੱਪਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਨਸੈਂਬਲ ਦੀ ਇੱਕ ਸਪੈਸ਼ਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਉਹ ਐਨਸੈਂਬਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਵਕਤ ਪਾ ਕੇ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ । ਇਹਨਾਂ ਐਨਸੈਂਬਲਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਨ ਐਨਸੈਂਬਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਕੰਡੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਸੰਤੁਲਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਸੰਤੁਲਨ ਉਦੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ, ਐਨਸੈਂਬਲ ਅੰਦਰਲੀ ਹਰੇਕ ਅਵਸਥਾ ਲਈ, ਓਸ ਅਵਸਥਾ ਅੰਦਰ ਹੋਣ ਦੀ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਇਸਦੀਆਂ ਭਵਿੱਖ ਤੇ ਭੂਤਕਾਲ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਐਨਸੈਂਬਲ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ।<ref group=note> ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ [[ਮਕੈਨੀਕਲ ਸੰਤੁਲਨ]] ਨਹੀਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ । ਬਾਦ ਵਾਲਾ ਸੰਤੁਲਨ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਿਸਟਮ, ਫੋਰਸਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਸੰਪੂਰਣ ਸੰਤੁਲਨ ਵਾਲੀ ਕਿਸੇ ਅਵਸਥਾ ਅੰਦਰ ਹੋਣ ਸਦਕਾ ਕਿਸੇ ਸੂਖਮ ਪੈਮਾਨੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਾ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਸੰਤੁਲਨ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਕੈਨੀਕਲ ਸੰਤੁਲਨ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।</ref> ਆਈਸੋਲੇਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਐਨਸੈਂਬਲਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਐਨਸੈਂਬਲਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਕਤ ਬੀਤਨ ਤੇ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ/ਜਾਂ ਗੈਰ-ਆਇਸੋਲੇਟ ਕੀਤੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੇ ਐਨਸੈਂਬਲਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। == ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਲ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ == ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ (ਜਿਸਨੂੰ ਸੰਤੁਲਨ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੰਤਵ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਰਚਣਹਾਰੇ ਕਣਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸੰਤੁਲਨ]] ਅੰਦਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸਥੂਲਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਅੰਦਰਲ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਤੇ ਸੂਖਮ ਵਰਤਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਸੰਪਰਕ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਸਹੀ ਤੌਰ ਤੇ ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਧਿਆਨ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਸੰਤੁਲਨ (ਸਥਿਰ ਅਵਸਥਾ) ਉੱਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਸੰਤੁਲਨ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਨਹੀੰ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਕਣ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੋਣੋਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ([[ਮਕੈਨੀਕਲ ਸੰਤੁਲਨ]]), ਸਗੋਂ ਸਿਰਫ ਇਹ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਐਨਸੈਂਬਲ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ । === ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ === ਕਿਸੇ ਆਇਸੋਲੇਟ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਿਸਟਮ ਵਾਲੇ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਸੰਤੁਲਨ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ [[ਜਰੂਰਤ ਜਿੰਨੀ ਕਾਫੀ ਸ਼ਰਤ|ਜਰੂਰਤ ਜਿੰਨੀ ਕਾਫੀ]] (ਪਰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ) ਸ਼ਰਤ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ ਸਿਰਫ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ (ਕੁੱਲ ਐਨਰਜੀ, ਕੁੱਲ ਕਣ ਸੰਖਿਆ, ਆਦਿ) ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="gibbs"/> ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਖਰੇ ਸੰਤੁਲਨ ਐਨਸੈਂਬਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ ਕੁੱਝ ਐਨਸੈਂਬਲ ਹੀ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।<ref name="gibbs"/> ਕੋਈ ਦਿੱਤੇ ਹੋਈ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਐਨਸੈਂਬਲ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੂਜੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਨ ਵਾਸਤੇ ਵਾਧੂ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ ਜਰੂਰੀ ਹਨ। ਕਈ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅੰਦਰ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਇੱਕ ਸਾਂਝਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਤਰਜੀਹ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ ਲੈਣਾ ਹੈ।<ref name="tolman"/> ਇਹ ਸਵੈ-ਸਿਧਾਂਤ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ : ''ਕਿਸੇ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਗਿਆਤ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਗਿਆਤ ਬਣਤਰ ਵਾਲੇ ਆਇਸੋਲੇਟ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਿਸਟਮ ਲਈ, ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਓਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਕਿਸੇ ਵੀ [[ਸੂਖਮ-ਅਵਸਥਾ (ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ)|ਸੂਖਮ-ਅਵਸਥਾ]] ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਨਾਲ ਖੋਜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।'' ਬਰਾਬਰ ਤਰਜੀਹ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਵਾਲਾ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ ਇਸਤਰਾਂ ਥੱਲੇ ਵਿਵਰਿਤ ਕੀਤੇ [[ਮਾਈਕ੍ਰੋ-ਕਾਨੋਨੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ]] ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਮੋਟੀਵੇਸ਼ਨ (ਵਿਕਾਸ-ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ) ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਤਰਜੀਹ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਵਾਲੇ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਰਕ ਮੌਜੂਦ ਹਨ: * [[ਐਰਗੌਡਿਕ ਪਰਿਕਲਪਨਾ]]: ਇੱਕ ਐਰਗੌਡਿਕ ਸਿਸਟਮ ਉਹ ਸਿਸਟਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਪਹੁੰਚ-ਯੋਗ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਫਰੋਲਣ ਵਾਸਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਐਰਗੌਡਿਕ ਸਿਸਟਮ ਅੰਦਰ, ਸੂਖਮ-ਕਾਨੋਨੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ ਫਿਕਸ ਊਰਜਾ ਵਾਲਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਸੰਭਵ ਸੰਤੁਲਨ ਐਨਸੈਂਬਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਸੀਮਤ ਉਪਯੋਗ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਆਦਾਤਰ ਸਿਸਟਮ ਐਰਗੌਡਿਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ । * [[ਇਨਡਿਫਰੈਂਸ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ]]: ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਹਰੇਕ ਅਨੁਕੂਲ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ । * [[ਉੱਚਤਮ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ|ਉੱਚਤਮ ਸੂਚਨਾ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ]]: ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰੂਪ ਇਹ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਹੀ ਐਨਸੈਂਬਲ ਉਹ ਐਨਸੈਂਬਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗਿਆਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉੱਚਤਮ [[ਗਿਬਜ਼ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ]] ([[ਸੂਚਨਾ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ]]) ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ । <ref>{{Cite journal | last1 = Jaynes| first1 = E.| authorlink1 = Edwin Thompson Jaynes| title = Information Theory and Statistical Mechanics | url = https://archive.org/details/sim_physical-review_1957-05-15_106_4/page/n12| doi = 10.1103/PhysRev.106.620 | journal = Physical Review | volume = 106 | issue = 4 | pages = 620 | year = 1957 | pmid = | pmc = |bibcode = 1957PhRv..106..620J }}</ref> ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਲਈ ਹੋਰ ਬੁਨਿਆਦੌ ਸਵੈ-ਸਿਧਾਂਤ ਵੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। <ref name="uffink"/> === ਤਿੰਨ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਐਨਸੈਂਬਲ === {{main article|ਮਾਈਕ੍ਰੋ-ਕਾਨੋਨੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ|ਕਾਨੋਨੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ|ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਾਨੋਨੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ}} ਇੱਕ ਸਰਲ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨ ਸੰਤੁਲਨ ਐਨਸੈਂਬਲ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸੀਮਤ ਵੌਲੀਊਮ ਅੰਦਰ ਬੰਨੇ ਹੋਏ ਕਿਸੇ ਵੀ [[ਆਈਸੋਲੇਟਡ }]] ਵਾਸਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="gibbs"/> ਇਹ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਅੰਦਰ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਅਕਸਰ ਚਰਚਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਐਨਸੈਂਬਲ ਹਨ। ਅਸਥੂਲਿਕ ਹੱਦ ਅੰਦਰ (ਜੋ ਥੱਲੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ) ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ; [[ਮਾਈਕ੍ਰੋਕਾਨੋਨੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ]] : ਅਜਿਹਾ ਸਿਸਟਮ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਐਨਰਜੀ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਬਣਤਰ (ਕਣਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਸੰਖਿਆ) ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਈਕ੍ਰੋਕਾਨੋਨੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਨਾਲ ਹਰੇਕ ਸੰਭਵ ਅਵਸਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਓਸ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ; [[ਕਾਨੋਨੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ]] : ਸਥਿਰ ਕੀਤੀ ਬਣਤਰ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਸਿਸਟਮ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਸ਼ੁੱਧ [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਤਾਪਮਾਨ|ਤਾਪਮਾਨ]] ਵਾਲੇ [[ਹੀਟ ਬਾਥ]] ਨਾਲ [[ਥਰਮਨ ਸੰਤੁਲਨ]] <ref group=note>ਇੱਥੇ ਵਰਤੇ ਸੰਚਾਰਕ ਥਰਮਲ ਸੰਤੁਲਨ (ਜਿਵੇਂ "X ਦਾ ਥਰਮਲ ਸੰਤੁਲਨ Y ਨਾਲ ਹੈ" ਵਿੱਚ) ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਸਿਸਟਮ ਵਾਸਤੇ ਐਨਸੈਂਬਲ ਨੂੰ ਓਦੋਂ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ ਜਦੋਂ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਸਿਸਟਮ ਨਾਲ ਕਮਜੋਰ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ</ref>ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਨੋਨੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ ਬਦਲਦੀ ਊਰਜਾ ਵਾਲੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਬਣਤਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਐਨਸੈਂਬਲ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਊਰਜਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੱਖਰੀਆੰ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀਆਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਹੁੰਦੀਆ੍ ਹਨ। ; [[ਗ੍ਰੈਂਡ ਕਾਨੋਨੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ]] : ਅਸਥਿਰ ਬਣਤਰ (ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਣ ਸੰਖਿਆਵਾਂ) ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਸਿਸਟਮ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸੁਰੱਖਿਅਕ ਨਾਲ ਥਰਮਲ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਰੱਖਿਅਕ ਵਿਭਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਣਾਂ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧ ਤਾਪਮਾਨ, ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ [[ਰਸਾਇਣਕ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ]]ਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰੈਂਡ ਕਾਨੋਨੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ ਕਣਾਂ ਦੀਆਂ ਬਦਲਦੀਆਂ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਬਦਲਦੀ ਊਰਜਾ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਐਨਸੈਂਬਲ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆੱ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਅਪਣੀ ਕੁੱਲ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਕਣ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀਆਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਕਣਾਂ ([[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸੀਮਾ]]) ਵਾਲੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਵਾਸਤੇ, ਉੱਪਰ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਤਿੰਨੇ ਐਨਸੈਂਬਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਵਰਤਾਓ ਦੇਣ ਲਈ ਮਜਬੂਤ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਹੜਾ ਐਨਸੈਂਬਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਤੇ ਕਿਹੜਾ ਨਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਫੇਰ ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਗਣਿਤਿਕ ਅਸਾਨੀ ਦਾ ਮਸਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Reif">{{cite book | last = Reif | first = F. | title = Fundamentals of Statistical and Thermal Physics| url = https://archive.org/details/fundamentalsofst00fred | publisher = McGraw–Hill | year = 1965 |isbn =9780070518001|page=[https://archive.org/details/fundamentalsofst00fred/page/227 227]}}</ref> ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਾਮਲਿਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਐਨਸੈਂਬਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਨਤੀਜੇ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ: * ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਸਿਸਟਮ । * ਇੱਕ ਫੇਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਜ਼ੀਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਿਸਟਮ । * ਲੰਬੀ ਰੇਂਜ ਵਾਲੀਆਂ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਿਸਟਮ । ਇਹਨਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਅੰਦਰ, ਸਹੀ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਐਨਸੈਂਬਲ ਜਰੂਰ ਹੀ ਇਸਤਰਾੰ ਚੁਣੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਐਨਸੈਂਬਲਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਨਾ ਕੇਵਲ ਉਤ੍ਰਾਵਾਂ-ਚੜਾਵਾਂ ਦੇ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲ ਫਰਕ ਹੋਣ, ਸਗੋਂ ਕਣਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ ਵਰਗੀਆਂ ਔਸਤਨ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲ ਫਰਕ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਸਹੀ ਐਨਸੈਂਬਲ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਲੱਛਣਬੱਧ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖੇ- ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਸਿਸਟਮ ਬਾਬਤ ਸੂਚਨਾ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਕਰੇ ਉਹ ਐਨਸੈਂਬਲ ਸਹੀ ਐਨਸੈਂਬਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="tolman"/> {{ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਐਨਸੈਂਬਲ}} === ਕੈਲਕਿਉਲੇਸ਼ਨ ਵਿਧੀਆਂ === ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਸਿਸਟਮ ਵਾਸਤੇ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਐਨਸੈਂਬਲ ਲਈ ਲੱਛਣਾਤਮਿਕ ਅਵਸਥਾ ਫੰਕਸ਼ਨ ਕੈਲਕੁਲੇਟ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਓਹ ਸਿਸਟਮ ਹੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਲੱਛਣਾਤਮਿਕ ਅਵਸਥਾ ਫੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਮੈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲ ਕੱਢੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ)। ਫੇਰ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਐਨਸੈਂਬਲ ਦੇ ਲੱਛਣਾਤਮਿਕ ਅਵਸਥਾ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਲਗਾਉਣਾ ਕੋਇ ਸਰਲ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਹਰੇਕ ਸੰਭਵ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂਕਿ ਕੁੱਝ ਪਰਿਕਲਪਿਤ ਸਿਸਟਮ ਸਹੀ ਤੋਰ ਤੇ ਹੱਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਫੇਰ ਵੀ ਜਿਆਦਾਤਰ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ (ਅਤੇ ਵਾਸਤਵਿਕ) ਮਾਮਲੇ ਸਹੀ ਹੱਲ ਵਾਸਤੇ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁੱਧ ਐਨਸੈਂਬਲ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਔਸਤਨ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ ਪ੍ਰਤਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ==== ਇੰਨਬਿੰਨ ==== ਕੁੱਝ ਮਾਮਲੇ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜੋ ਸਹੀ ਹੱਲ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। * ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਸੂਖਮ ਸਿਸਟਮਾਂ ਵਾਸਤੇ, ਐਨਸੈਂਬਲਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ ਸਿਸਟਮ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਭਵ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਸਿਰਫ ਗਿਣਤੀ ਕਰਕੇ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ (ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ ਸਹੀ ਡਾਇਗਨਲਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਵਰਤ ਕੇ, ਜਾਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ ਸਾਰੀ ਫੇਜ਼ ਸਪੇਸ ਉੱਪਰ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਰਾਹੀਂ)। * ਕੁੱਝ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਿਸਟਮ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਿਖੇੜਨਯੋਗ ਸੂਖਮ ਸਿਸਟਮਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਉੱਪ-ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨਯੋਗ ਤੌਰ ਤੇ, ਗੈਰ-ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਆਦਰਸ਼-ਬੱਧ ਗੈਸਾਂ ਇਹ ਗੁਣ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ [[ਮੈਕਸਵੈੱਲ-ਬੋਲਟਜ਼ਮਨ ਸਟੈਟਿਕਸ]], [[ਫਰਮੀ-ਡੀਰਾਕ ਸਟੈਟਿਕਸ]], ਅਤੇ [[ਬੋਸ-ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਸਟੈਟਿਕਸ]] ਦੀਆਂ ਸਹੀ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀਆਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। <ref name="tolman"/> * ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਵਾਲੇ ਕੁੱਝ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਿਸਟਮ ਹੱਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਕਠਿਨ ਗਣਿਤਿਕ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ, ਕੁੱਝ [[ਖਿਡੌਣਾ ਮਾਡਲ]]ਾਂ ਵਾਸਤੇ ਸਹੀ ਹੱਲ ਖੋਜੇ ਗਏ ਹਨ।<ref>{{cite book | isbn = 9780120831807 | title = Exactly solved models in statistical mechanics | url = https://archive.org/details/exactlysolvedmod0000baxt | last1 = Baxter | first1 = Rodney J. | year = 1982 | publisher = Academic Press Inc. | pages = }}</ref> ਕੁੱਝ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਬੈਥੇ ਅਨਸਾਟਜ਼]], ਜ਼ੀਰੋ ਫੀਲਡ ਅੰਦਰ [[ਸਕੁਏਅਰ-ਲੈਟਿਸ ਆਇਸਿੰਗ ਮਾਡਲ]], [[ਹਾਰਡ ਹੈਕਸਾਗਨ ਮਾਡਲ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ==== ਮੋਂਟੇ ਕਾਰਲੋ ==== {{main article|ਮੋਂਟੇ ਕਾਰਲੋ ਵਿਧੀ}} ਇੱਕ ਅਨੁਮਾਨਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਜੋ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਢੁਕਵੀਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ [[ਮੋਂਟੇ ਕਾਰਲੋ ਵਿਧੀ]] ਹੈ, ਜੋ ਮਨਮਰਜੀ ਨਾਲ (ਜਾਇਜ ਭਾਰ ਵਾਲੀਆਂ) ਚੁਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਸਿਸਟਮ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਸੰਭਵ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ-ਪਰਖ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਇਹ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਸਿਸਟਮ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਪੂਰਾ ਸੈੱਟ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਨਮੂਨਾ ਰਚਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਲੱਛਣਾਤਮਿਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਨਮੂਨੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਗਲਤੀਆਂ ਇੱਕ ਮਨਮਰਜੀ ਤੱਕ ਦੇ ਘੱਟ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਘਟਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। * [[ਮੈਟ੍ਰੋਪੋਲਿਸ-ਹਾਸਟਿੰਗਜ਼ ਅਲੌਗ੍ਰਿਥਮ[[ ਇੱਕ ਕਲਾਸੀਕ ਮੋਂਟੇ ਕਾਰਲੋ ਵਿਧੀ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਕਾਨੋਨੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ ਦੇ ਨਮੂਨਿਆਂ ਲਈ ਵਰਤੀ ਗਈ ਸੀ। * [[ਪਾਥ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਮੋਂਟੇ ਕਾਰਲੋ]], ਵੀ ਕਾਨੋਨੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ ਦੇ ਨਮੂਨੀਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ==== ਹੋਰ ==== * ਵਿਰਲੀਆਂ ਗੈਰ-ਆਦਰਸ਼ ਗੈਸਾਂ ਲਈ, [[ਝੁੰਡ ਫੈਲਾਓ]] ([[ਕਲੱਸਟ੍ਰ ਐਕਸਪੈਂਸ਼ਨ]]) ਵਰਗੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਕਮਜੋਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਲਈ [[ਪਰਚਰਬੇਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ]] ਵਰਤਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ [[ਵਾਇਰਲ ਫੈਲਾਓ]] ਵੱਲ ਲਿਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="balescu"/> * ਸੰਘਣੇ ਵਹਿੰਦੇ ਤਰਲਾਂ ਲਈ, ਘਟਾਏ ਹੋਏ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਖੇਪ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ [[ਰੇਡੀਅਲ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਅੰਦਰ ।<ref name="balescu"/> * ਐਰਗੌਡਿਕ ਸਿਸਟਮਾਂ ਅੰਦਰ, [[ਮੌਲੀਕਿਊਲਰ ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] ਕੰਪਿਊਟਰ ਬਣਾਵਟਾਂ [[ਮਾਈਕ੍ਰੋਕਾਨੋਨੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ]] ਔਸਤਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਸਟੌਕਾਸਟਿਕ ਹੀਟ ਬਾਥ ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ ਸੰਪ੍ਰਕ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਨਾਲ, ਇਹ ਕਾਨੋਨੀਕਲ ਅਤੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਕਾਨੋਨੀਕਲ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦਾ ਮਾਡਲ ਵੀ ਬਣਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। * ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨੀਕਲ ਨਤੀਜਆਂ (ਦੇਖੇ ਥੱਲੇ) ਵਾਲੀਆਂ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਵਿਧੀਆਂ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। == ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ == {{see also|ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ}} ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦੇ ਭੌਤਿਕੀ ਵਰਤਾਰੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਜੋ ਸੰਤੁਲਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੁਆਸੀ-ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ: * [[ਥਰਮਲ ਕੰਡਕਸ਼ਨ|ਕਿਸੇ ਪਦਾਰਥ ਅੰਦਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀਟ ਸੰਚਾਰ]], ਜੋ ਇੱਕ ਤਾਪਮਾਨ ਅਸੰਤੁਲਨ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। * [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਕੰਡਕਸ਼ਨ|ਕਿਸੇ ਕੰਡਕਟਰ (ਸੁਚਾਲਕ) ਅੰਦਰ ਚਾਰਜਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਕਰੰਟਾਂ ਦਾ ਹੋਣਾ]], ਜੋ ਇੱਕ ਵੋਲਟੇਜ ਅਸੁੰਤਲਨ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। * ਤਤਕਾਲ [[ਰਸਾਇਣਕ ਕ੍ਰਿਆ]]ਵਾਂ ਜੋ ਸੁਤੰਤਰ ਐਨਰਜੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਮੀ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। * [[ਰਗੜ-ਬਲ]], [[ਡਿੱਸੀਪੇਸ਼ਨ]] (ਖਪਤ), [[ਕੁਆਂਟਮ ਡੀਕੋਹਰੰਸ]], * ਬਾਹਰੀ ਫੋਰਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੰਕ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਿਸਟਮ ([[ਔਪਟੀਕਲ ਪੰਪਿੰਗ]], ਆਦਿ), * ਅਤੇ ਆਮਤੌਰ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਪਲਟਣਯੋਗ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ । ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਕਤ ਉੱਤੇ ਲੱਛਣਾਤਮਿਕ ਦਰਾਂ ਨਾਲ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਦਰਾਂ ਇੰਜੀਨਿਅਰਿੰਗ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੈਰ-ਸੰੁਲਨ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦਾ ਖੇਤਰ ਸੂਖਮ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਇਹਨਾਂ ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। (ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਸਿਰਫ ਓਦੋਂ ਅੰਤਿਮ ਨਤੀਜਾ ਕੈਲਕੁਲੇਟ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਬਾਹਰੀ ਅਸੰਤੁਲਨ ਹਟਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਐਨਸੈਂਬਲ ਸੰਤੁਲਨ ਤੱਕ ਥੱਲੇ ਵਾਪਿਸ ਬੈਠਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।) ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਆਇਸੋਲੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸਿਸਟਮ [[ਲੀਓਵਿੱਲੇ ਦੀ ਥਿਊਰਮ (ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ)|ਲੀਓਵਿੱਲੇ ਦੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਜਾਂ ਇਸਦੀ ਕੁਆਂਟਮ ਤੁੱਲ [[ਵੌਨ ਨਿਊਮਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਵਰਗੀਆਂ ਨਿਰਧਾਰਨਾਤਮਿਕ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਵਕਤ ਬੀਤਣ ਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਐਨਸੈਂਬਲ ਅੰਦਰਲੀ ਹਰੇਕ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਤਿ ਸੁਤੰਤਰ ਗਤੀ ਦੀਆਂ ਮਕੈਨੀਕਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਅਪਲਾਈ ਕਰਕੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਨਤੀਜਾ ਹਨ। ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ, ਇਹ ਐਨਸੈਂਬਲ ਉਤਪਤੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਛੁਪੀ ਮਕੈਨੀਕਲ ਗਤੀ ਦੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰਤਾ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਕੁੱਝ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਸਹੀ ਹੱਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੇ ਬਹੁਤ ਕਠਿਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਐਨਸੈਂਬਲ ਉਤਪਤੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਪਲਟਣਯੋਗ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੰਦੀਆਂ (ਐਨਸੈਂਬਲ ਦੀ [[ਗਿਬਜ਼ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ]] ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ)। ਨਾ-ਪਲਟਣਯੋਗ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਨਮੂਨੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਰਸਤਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਸਤੇ, ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਅਤੇ ਪਲਟਣਯੋਗ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵਾਧਞ ਫੈਕਟਰਾਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਮਕੈਨਿਕਸ ਇਸਤਰਾਂ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਰਿਸਰਚ ਦਾ ਇੱਕ ਸਕ੍ਰਿਆ ਖੇਤਰ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਵਾਧੂ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਫਰੋਲਣਾ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਉੱਪ-ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦਰਸਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। === ਸਟੌਕਾਸਟਿਕ ਵਿਧੀਆਂ === ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ [[ਸਟੌਕਾਸਟਿਕ]] (ਬੇਢਬਾ) ਵਰਤਾਓ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸਟੌਕਾਸਟਿਕ ਵਰਤਾਓ ਐਨਸੈਂਬਲ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਸੂਚਨਾ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹ ਤਕਨੀਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਗਲਤ ਹੈ ([[ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਸੂਚਨਾ ਪਹੇਲੀ|ਪਰਿਕਲਪਿਤ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਲੈਕ ਹੋਲਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ]] ਤੋਂ ਛੁੱਟ, ਕੋਈ ਸਿਸਟਮ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਗੁਆਚ ਜਾਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ), ਫੇਰ ਵੀ ਬੇਢਬਾਪਣ ਇਹ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਕਤ ਪਾ ਕੇ ਸਿਸਟਮ ਅੰਦਰ ਕਠਿਨ ਸਹਿ-ਸਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਸਿਸਟਮ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਰਮਿਆਨ ਸਹਿਸਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਹਿ-ਸਬੰਧ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦੇ ਅਸਥਿਰਾਂਕਾਂ ਉੱਤੇ [[ਕਾਓਟਿਕ]] ਜਾਂ [[ਸੂਡੋਰੈਂਡੱਮ]] ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਸਹਿ-ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਬੇਢਬੇਪਣ ਨਾਲ ਬਦਲ ਕੇ ਕੈਲਕੁਲੇਸ਼ਨਾਂ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਅਸਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। {{unordered list |1= ''[[ਬੋਲਟਜ਼ਮਨ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]]'': ਸਟੌਕਾਸਟਿਕ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰੂਪ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਸ਼ਬਦ ਘੜੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ [[ਗੈਸਾਂ ਦੀ ਕਾਇਨੈਟਿਕ ਥਿਊਰੀ|ਕਾਇਨੈਟਿਕ ਥਿਊਰੀ]] ਦੀਆਂ ਪੜਾਈਆਂ ਅੰਦਰ ਦਿਸਿਆ । [[ਜੇਮਸ ਕਲ੍ਰਕ ਮੈਕਸਵੈੱਲ]] ਸਾਬਤ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਕਿ ਮੌਲੀਕਿਊਲਰ ਟਕ੍ਰਾਓ ਕਿਸੇ ਗੈਸ ਅੰਦਰਲੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਾਓਟਿਕ ਗਤੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹੋਣਗੇ । [[ਲੁਡਵਿਗ ਬੋਲਟਜ਼ਮਨ]] ਨੇ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ, ਕਿਸੇ ਸੰਪੂਰਣ ਬੇਢਬੇਪਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ [[ਮੌਲੀਕਿਊਲਰ ਕਾਓਸ]] ਨੂੰ ਲੇ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਗੈਸ ਅੰਦਰਲੇ ਕਣਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਇੱਕ ਸਰਲ [[ਬੋਲਟਜ਼ਮਨ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਅਪਣਾਉਣਗੀਆਂ ਜੋ ਗੈਸ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਸੰਤੁਲਨ ਅਵਸਥਾ (ਦੇਖੋ [[H-ਥਿਊਰਮ]]) ਤੱਕ ਪੁਨਰ-ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ । [[ਬੋਲਟਜ਼ਮਨ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਅਤੇ ਸਬੰਧਤ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਔਜ਼ਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅੱਤ ਸਰਲਤਾ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਖੇਪਤਾ ਅਨੁਮਾਨ ਅਜਿਹੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਅੰਦਰ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਦਿਲਚਸਪ ਸੂਚਨਾ ਤੁਰੰਤ ਹੀ (ਸਿਰਫ ਇੱਕੋ ਟਕ੍ਰਾਓ ਤੋਂ ਬਾਦ) ਕਠਿਨ ਸਹਿ-ਸਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਰਲੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗੈਸਾਂ ਬਣਨ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬੋਲਟਜ਼ਮਨ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ([[ਟਰਾਂਜ਼ਿਸਟ੍ਰ]]ਾਂ ਵਿੱਚ ਹਲਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਡੋਪ ਕੀਤੇ ਹੋਏ [[ਸੇਮੀਕੰਡਕਟਰ]]ਾਂ ਅੰਦਰ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਸੰਚਾਰ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਬਣਾਵਟਾਂ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਪਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਕਿਸੇ ਵਿਰਲੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਗੈਸ ਦੇ ਤੁੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਥੀਮ ਅੰਦਰ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਤਕਨੀਕ [[ਰੈਂਡੱਮ ਫੇਜ਼ ਅਪ੍ਰੌਕਸੀਮੇਸ਼ਨ]] ਹੈ। |2= ''[[BBGKY ਪਦ-ਕ੍ਰਮ]]'': ਤਰਲਾਂ ਅਤੇ ਸੰਘਣੀਆਂ ਗੈਸਾਂ ਅੰਦਰ, ਇੱਕ ਟਕ੍ਰਾਓ ਤੋਂ ਬਾਦ ਕਣਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਹਿ-ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਣਾ ਸਹੀ (ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ) ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ । [[BBGKY ਪਦ-ਕ੍ਰਮ]] (ਬੋਗੋਲੀਓਬੋਵ-ਬੌਰਨ-ਗ੍ਰੀਨ-ਕਿਰਕਵੁਡ-ਯਵੌਨ ਹਾਇਰਾਰਚੀ) ਬੋਲਟਜ਼ਮਨ-ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਡਿਲਿਊਟ ਗੈਸ ਮਾਮਲੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਫੈਲਾਓਣ ਲਈ ਵੀ ਤਰੀਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁੱਝ ਟਕ੍ਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਦ ਸਹਿ-ਸਬੰਧ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਣ । |3= ''[[ਕੇਲਡਿਸ਼ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ]]'' (a.k.a. NEGF—ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਗਰੀਨ ਫੰਕਸ਼ਨ): ਸਟੌਕਾਸਟਿਕ ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਸਮੇਤ ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਕੇਲਡਿਸ਼ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਅੰਦਰ ਖੋਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਕਸਰ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕ [[ਕੁਆਂਟਮ ਸੰਚਾਰ]] ਕੈਲਕੁਲੇਸ਼ਨਾਂ ਅੰਦਰ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। }} === ਨਜ਼ਦੀਕੀ-ਸੰਤੁਲਨ ਵਿਧੀਆਂ === ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਮਾਡਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਅਜਿਹੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਨਾਲ ਵਰਤਦੀ (ਵਾਸਤਾ ਰੱਖਦੀ) ਹੈ ਜੋ ਸੰਤੁਲਨ ਤੋਂ ਸਿਰਫ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹਿੱਲਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸੂਖਮ ਛੇੜਖਾਨੀਆਂ ਨਾਲ, ਜਵਾਬ ਨੂੰ [[ਲੀਨੀਅਰ ਰਿਸਪੌਂਸ ਥਿਊਰੀ]] ਅੰਦਰ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। [[ਫਲੱਕਚੁਏਸ਼ਨ-ਡਿੱਸੀਪੇਸ਼ਨ ਥਿਊਰਮ]] ਦੁਆਰਾ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਤੀਜਾ, ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਜਵਾਬ, ਸੰਤੁਲਨ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਕੁੱਲ ਸੰਤੁਲਨ ਅੰਦਰ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੇ [[ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਉਤ੍ਰਾਓ-ਚੜਾਓ|ਉਤ੍ਰਾਵਾਂ-ਚੜਾਵਾਂ]] ਪ੍ਰਤਿ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ, ਕੋਈ ਸਿਸਟਮ ਜੋ ਸੰਤੁਲਨ ਤੋਂ ਸੂਖਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕੁੱਝ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ- ਚਾਹੇ ਓਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰੀ ਬਲਾਂ ਜਾਂ ਉਤ੍ਰਾਵਾਂ-ਚੜਾਵਾਂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ- ਸੰਤੁਲਨ ਵੱਲ ਓਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਰਾਮ ਨਾਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਿਸਟਮ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਜਾਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਕਿ ਇਹ ਸੰਤੁਲਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="balescu"/>{{rp|664}} ਇਹ ਸੰਤੁਲਨ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਤੋਂ ਨਤੀਜੇ ਕੱਢ ਕੇ [[ਓਹਮ ਦਾ ਨਿਯਮ|ਓਹਮ ਸੁਚਾਲਕਤਾ]] ਅਤੇ [[ਥਰਮਲ ਸੁਚਾਲਕਤਾ]] ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਅਸਿੱਧਾ ਰਸਤਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਤੁਲਨ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ (ਕੁੱਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਅੰਦਰ) ਕੈਲਕੁਲੇਸ਼ਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਜਿਆਦਾ ਜਿਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਉਤ੍ਰਾਓ-ਚੜਾਓ-ਡਿੱਸੀਪੇਸ਼ਨ ਸੰਪਰਕ ਨਜ਼ਦੀਕੀ-ਸੰਤੁਲਨ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ ਕੈਲਕੁਲੇਸ਼ਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਅਸਾਨੀਦਾਇਕ ਸ਼ੌਰਟਕੱਟ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਪਰਕ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਕੁੱਝ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਔਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ: * [[ਉਤ੍ਰਾਓ-ਚੜਾਓ-ਡਿੱਸੀਪੇਸ਼ਨ ਥਿਊਰਮ]] * [[ਔਂਸਾਗਰ ਰੈਸੀਪ੍ਰੋਕਲ ਸਬੰਧ]] * [[ਗ੍ਰੀਨ-ਕੁਬੋ ਸਬੰਧ]] * ਲਾਨਦਾਓਇਰ-ਬੁੱਟਿਕਰ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ * [[ਮੋਰੀ-ਜ਼ਵਾਂਜ਼ਿਗ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ]] === ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਵਿਧੀਆਂ === ਇੱਕ ਅਡਵਾਂਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਸਟੌਕਾਸਟਿਕ ਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਲੀਨੀਅਰ ਰਿਸਪੌਂਸ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮੇਲ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਿਸੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਸੁਚਾਲਕਤਾ ਅੰਦਰ ਕੁਆਂਟਮ ਕੋਹਰੰਸ ਅਸਰਾਂ ([[ਕਮਜੋਰ ਸਥਾਨਿਕਤਾ]]), [[ਸੁਚਾਲਕਤਾ ਉਤ੍ਰਾਓ-ਚੜਾਓ]] ਨਾਪਣ ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਕੇਲਡਿਸ਼ ਵਿਧੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਵਿਭਿੰਨ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਟੌਕਾਸਟਿਕ [[ਡੀਫੇਜ਼ਿੰਗ]] ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਕੇ ਗ੍ਰੀਨ-ਕੁਬੋ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal | last1 = Altshuler | first1 = B. L. | last2 = Aronov | first2 = A. G. | last3 = Khmelnitsky | first3 = D. E. | doi = 10.1088/0022-3719/15/36/018 | title = Effects of electron-electron collisions with small energy transfers on quantum localisation | journal = Journal of Physics C: Solid State Physics | volume = 15 | issue = 36 | pages = 7367 | year = 1982 | pmid = | pmc = |bibcode = 1982JPhC...15.7367A }}</ref><ref>{{Cite journal | last1 = Aleiner | first1 = I. | last2 = Blanter | first2 = Y. | doi = 10.1103/PhysRevB.65.115317 | title = Inelastic scattering time for conductance fluctuations | journal = Physical Review B | volume = 65 | issue = 11 | year = 2002 | pmid = | pmc = |arxiv = cond-mat/0105436 |bibcode = 2002PhRvB..65k5317A }}</ref> == ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਉਪਯੋਗ == ਐਨਸੈਂਬਲ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਬਾਬਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅੰਦਰ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਿਤਾ ਨਾਲ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਐਨਸੈਂਬਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: * ਵਕਤ ਬੀਤਣ ਤੇ [[ਅਨਸਰਟਨਟੀ ਦਾ ਸੰਚਾਰ]],<ref name="gibbs"/> * ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ [[ਔਰਬਿਟ]]ਾਂ ਦਾ [[ਰਿਗ੍ਰੈਸ਼ਨ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ]], * ਮੌਸਮ ਦੀ [[ਐਨਸੈਂਬਲ ਫੋਰਕਾਸਟਿੰਗ]], * [[ਨਿਊਟ੍ਰਲ ਨੈਟਵਰਕ]]ਾਂ ਦਾ ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ, * ਗੇਮ ਥਿਊਰੀ ਅਤੇ ਇਕਨੌਮਿਕਸ ਅੰਦਰ ਬੰਨੀਆਂ ਹੋਈਆਂ-ਰੇਸ਼ਨਲ [[ਪੁਟੈਂਸ਼ਨ ਗੇਮ]]ਾਂ । == ਇਤਿਹਾਸ == 1738 ਵਿੱਚ, ਸਵਿੱਸ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਗਣਿਤ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ [[ਡੈਨੀਅਲ ਬ੍ਰਨੌਲੀ]] ਨੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਛਾਪਿਆ ਜਿਸਨੇ [[ਗੈਸਾਂ ਦੀ ਕਾਇਨੈਟਿਕ ਥਿਊਰੀ]] ਵਾਸਤੇ ਬੁਨਿਆਦ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ । ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਨੌਲੀ ਨੇ ਇਹ ਤਰਕ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਗੈਸਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਮੌਲੀਕਿਊਲਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਖਿਆ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਿਸੇ ਸਤਹਿ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਸਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਗੈਸ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਜਿਸਨੂੰ ਅਸੀਂ [[ਗਰਮੀ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਉਹ ਸਰਲਤਾ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਦੀ ਕਾਇਨੈਟਿਕ ਊਰਜਾ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="uffink"/> 1859 ਵਿੱਚ, [[ਰਡਲਫ ਕਲਾਓਸੀਅਸ]] ਦਾ ਮੌਲੀਕਿਊਲਾਂ ਦੇ ਡਿੱਫਿਊਜ਼ਨ ਉੱਤੇ ਪੇਪਰ ਪੜਨ ਤੋਂ ਬਾਦ, ਸਕੌਟਿਸ਼ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ [[ਜੇਮਸ ਕਲ੍ਰਕ ਮੈਕਸਵੈੱਲ]] ਨੇ ਮੌਲੀਕਿਊਲਰ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੀ [[ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ]] ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਨੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਰੇਂਜ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਵਿਲੌਸਟੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਮੌਲੀਕਿਊਲਾਂ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ ਦਿੱਤਾ । ਇਹ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਿਆ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਨਿਯਮ ਸੀ।<ref>{{cite book |author=Mahon, Basil |title=The Man Who Changed Everything – the Life of James Clerk Maxwell |url=https://archive.org/details/manwhochangedeve0000maho |location=Hoboken, NJ |publisher=Wiley |year=2003 |isbn=0-470-86171-1 |oclc=52358254}}</ref> ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਬਾਦ, 1864 ਵਿੱਚ, [[ਲੁਡਵਿਗ ਬੋਲਟਜ਼ਮਨ]], ਜੋ ਵੀਆਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ, ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੇ ਪੇਪਰ ਨਜ਼ਦੀਕ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਇਆ । ਸਹੀ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ 1870ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬੋਲਟਜ਼ਮਨ ਦੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਜਿਆਦਾਤਰ ਕੰਮ ਉਸਦੇ 1896 ਦੇ ''ਲੈਕਚਰਜ਼ ਔਨ ਗੈਸ ਥਿਊਰੀ'' ਵਿੱਚ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{cite book |title=Statistical Thermodynamics and Stochastic Theory of Nonequilibrium Systems |last1=Ebeling |first1=Werner |last2=Sokolov |first2=Igor M. |year=2005 |publisher=World Scientific Publishing Co. Pte. Ltd. |isbn=978-90-277-1674-3 |pages=3–12 |url=https://books.google.com/books?id=KUjFHbid8A0C}} (section 1.2)</ref> ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੀ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਵਿਆਖਿਆ ਉੱਤੇ ਬੋਲਟਜ਼ਮਨ ਦੇ ਮੂਲ ਪੇਪਰ, [[H-ਥਿਊਰਮ]], [[ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਥਿਊਰੀ (ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਥਿਊਰੀ]], [[ਥਰਮਲ ਸੰਤੁਲਨ]], ਗੈਸਾਂ ਦੀ [[ਅਵਸਥਾ ਸਮੀਕਰਨ]], ਅਤੇ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਵਿਸ਼ੇ, ਵਿਆਨਾ ਅਕੈਡਮੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੋਸਾਈਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਪਗ 2,000 ਸਫ਼ੇ ਮੱਲਦੇ ਹਨ। ਬੋਲਟਜ਼ਮਨ ਨੇ ਇੱਕ ਸੰਤੁਲਨ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਪਣੀ [[H-ਥਿਊਰਮ]] ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਲਈ ਪਰਖਾਂ-ਪੜਤਾਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ । ਸ਼ਬਦ "ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ" 1884 ਵਿੱਚ ਅਮੈਰੀਕਨ ਗਣਿਤ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ [[ਜੋਸੀਆਹ ਵਿਲੀਆਰਡ ਗਿਬਜ਼]] ਵੱਲੋਂ ਘੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>J. W. Gibbs, "On the Fundamental Formula of Statistical Mechanics, with Applications to Astronomy and Thermodynamics." Proceedings of the American Association for the Advancement of Science, '''33''', 57-58 (1884). Reproduced in ''The Scientific Papers of J. Willard Gibbs, Vol II'' (1906), [https://archive.org/stream/scientificpapers02gibbuoft#page/16/mode/2up pp.&nbsp;16].</ref><ref group=note> ਗਿਬਜ਼ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਸ਼ਬਦ "ਸਟੈਟਿਕਸ", ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ, ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ, 1871 ਵਿੱਚ ਸਕੌਟਿਸ਼ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ [[ਜੇਮਸ ਕਲ੍ਰਕ ਮੈਕਸਵੈੱਲ]] ਵੱਲੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਵੱਲੋਂ: J. Clerk Maxwell, ''Theory of Heat'' (London, England: Longmans, Green, and Co., 1871), [https://books.google.com/books?id=DqAAAAAAMAAJ&pg=PA309 p. 309:] "ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਪੁੰਜਾਂ ਨਾਲ ਵਾਸਤਾ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਮੌਲੀਕਿਊਲਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ, ਫੇਰ ਵੀ ਅਸੀਂ ਇਹ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਕੈਲਕੁਲੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਖਤ ਡਾਇਨੈਮੀਕਲ ਵਿਧੀ ਛੱਡਣ ਲਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਕੈਲਕੁਲਸ ਦੁਆਰਾ ਹਰੇਕ ਗਤੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ।"</ref> "ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਸਟਿਕ ਮਕੈਨਿਕਸ" ਜਰੂਰ ਹੀ ਅੱਜਕੱਲ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਢੁਕਵਾਂ ਸ਼ਬਦ ਦਿਸਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ [[ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਮਜਬੂਤੀ ਨਾਲ ਪਕੜਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |title=The enigma of probability and physics |last=Mayants |first=Lazar |year=1984 |publisher=Springer |isbn=978-90-277-1674-3 |page=174 |url=https://books.google.com/books?id=zmwEfXUdBJ8C&pg=PA174}}</ref> ਅਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਪਹਿਲਾਂ, ਗਿਬਜ਼ ਨੇ 1902 ਵਿੱਚ [[ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲਜ਼ ਇਨ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਛਾਪੀ, ਜੋ ਅਜਿਹੀ ਪੁਸਤਕ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਸਾਰੇ ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਿਸਟਮਾਂ- ਸੂਖਮ ਜਾਂ ਅਸਥੂਲ, ਗੈਸਾਂ ਜਾਂ ਗੈਰ-ਗੈਸਾਂ- ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਕੀਤੀ।<ref name="gibbs"/> ਗਿਬਜ਼ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਫ੍ਰੇਮਵਰਕ [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅੰਦਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।, ਫੇਰ ਵੀ ਉਹ ਅਜਿਹੀ ਸਰਵ-ਸਧਾਰਨਤਾ ਵਾਲੇ ਸਨ ਕਿ, ਉਹ ਬਾਦ ਦੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵੱਲੋਂ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਅਪਣਾਏ ਗਏ ਪਾਏ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਅੱਜ ਦੇ ਦਿਨ ਤੱਕ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਰਚਦੇ ਹਨ।<ref name="tolman"/> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == {{Commons category|ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ}} {{colbegin|2}} * [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]]: [[ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ|ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ]], [[ਕੈਮੀਕਲ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ|ਕੈਮੀਕਲ]] * [[ਮਕੈਨਿਕਸ]]: [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ|ਕਲਾਸੀਕਲ]], [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ|ਕੁਆਂਟਮ]] * [[ਪਰੋਬੇਬਿਲਟੀ]], [[ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ (ਗਣਿਤਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ]] * ਸੰਖਿਅਕ ਵਿਧੀਆਂ: [[ਮੋਂਟੇ ਕਾਰਲੋ ਵਿਧੀ]], [[ਮੌਲੀਕਿਊਲਰ ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] * [[ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਫਿਜ਼ਿਕਸ]] * [[ਕੁਆਂਟਮ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] * [[ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ ਧਿਆਨਯੋਗ ਟੈਕਸਟਬੁੱਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ#ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ|ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] {{colend}} {{Books-inline|ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦਾਂ}} == ਨੋਟਸ == {{reflist|group=note}} == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|refs= <ref name="gibbs">{{cite book |last=Gibbs |first=Josiah Willard |authorlink=Josiah Willard Gibbs |title=[[Elementary Principles in Statistical Mechanics]] |year=1902 |publisher=[[Charles Scribner's Sons]] |location=New York}}</ref> <ref name="tolman">{{cite book | last=Tolman |first=R. C. | authorlink = Richard C. Tolman | year=1938 | title=The Principles of Statistical Mechanics | publisher=[[Dover Publications]] | isbn = 9780486638966}}</ref> <ref name="balescu">{{Cite book | isbn = 9780471046004 | title = Equilibrium and Non-Equilibrium Statistical Mechanics | last1 = Balescu | first1 = Radu | authorlink1 = Radu Balescu | year = 1975 | publisher = John Wiley & Sons | pages = }}</ref> <ref name="uffink">J. Uffink, "[http://philsci-archive.pitt.edu/2691/1/UffinkFinal.pdf Compendium of the foundations of classical statistical physics.]" (2006)</ref> }} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://plato.stanford.edu/entries/statphys-statmech/ Philosophy of Statistical Mechanics] article by Lawrence Sklar for the [[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]. * [http://www.sklogwiki.org/ Sklogwiki - Thermodynamics, statistical mechanics, and the computer simulation of materials.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200108065124/http://www.sklogwiki.org/SklogWiki/index.php/Main_Page |date=2020-01-08 }} SklogWiki is particularly orientated towards liquids and soft condensed matter. *[http://history.hyperjeff.net/statmech.html Statistical Thermodynamics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060616002812/http://history.hyperjeff.net/statmech.html |date=2006-06-16 }} - Historical Timeline * [http://farside.ph.utexas.edu/teaching/sm1/statmech.pdf Thermodynamics and Statistical Mechanics] by Richard Fitzpatrick * [http://arxiv.org/abs/1107.0568 Lecture Notes in Statistical Mechanics and Mesoscopics] by Doron Cohen * {{YouTube|id=H1Zbp6__uNw&list=PLB72416C707D85AB0&index=1|title=Videos of lecture series in statistical mechanics}} taught by [[Leonard Susskind]]. * Vu-Quoc, L., [http://clesm.mae.ufl.edu/wiki.pub/index.php/Configuration_integral_%28statistical_mechanics%29 Configuration integral (statistical mechanics)], 2008. this wiki site is down; see [https://web.archive.org/web/20120428193950/http://clesm.mae.ufl.edu/wiki.pub/index.php/Configuration_integral_%28statistical_mechanics%29 this article in the web archive on 2012 April 28]. {{Physics-footer}} {{Statistical mechanics topics}} {{Authority control}} [[Category:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰ ਧਾਰਨਾਵਾਂ]] [[Category:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] [[Category:ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ|*]] [[Category:ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] suub4980zwxiyjrmthrdwqjtyokks2i 0 92275 840211 837963 2026-05-29T20:22:24Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840211 wikitext text/x-wiki [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੇਟਿਜ਼ਮ]] ਅੰਦਰ, '''ਚਾਰਜ ਡੈਂਸਟੀ''' ਪ੍ਰਤਿ ਯੂਨਿਟ ਸਪੇਸ ਦੇ ਵੌਲੀਊਮ ਦੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ]] ਦਾ ਇੱਕ ਨਾਪ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਚਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਚਾਰਜ '''e''' ਦੇ ਮਲਟੀਪਲਾਂ (ਗੁਣਾਂਕਾਂ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਚਾਰਜ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ/ਡਿ#ਡਿਸਕ੍ਰੀਟ|ਡਿਸਕ੍ਰੀਟ]] (ਅਨਿਰੰਤਰ) ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਡਿਸਕ੍ਰੀਟ ਚਾਰਜਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ (ਟਰਮਾਂ) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਗੈਰ-ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਕਿਸੇ ਚਾਰਜ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਕੰਡਕਟਰ ਦੀ ਸਰਫੇਸ (ਸਤਹਿ) ਉੱਤੇ, ਅਸੀਂ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ (ਸੂਖਮ) ਚਾਰਜ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਰਚਣਹਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀਆਂ (ਲੋਕੇਸ਼ਨਾਂ) ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚਾਰਜ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ) ਨਹੀਂ ਦਰਸਾ ਸਕਦੇ। ਫੇਰ ਵੀ, ਅਸੀਂ ਕੰਡਕਟਰ ਦੀ ਸਤਹਿ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਏਰੀਆ ਐਲੀਮੈਂਟ '''ΔS''' ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਏਰੀਆ ਐਲੀਮੈਂਟ ਮੈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਪੈਮਾਨੇ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕਾਫੀ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ '''ΔQ''' ਇਸ ਐਲੀਮੈਂਟ ਉੱਤੇ ਚਾਰਜ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਏਰੀਆ ਐਲੀਮੈਂਟ ਉੱਤੇ ਸਰਫੇਸ ਚਾਰਜ ਡੈਂਸਟੀ σ(ਸਿਗਮਾ) ਨੂੰ ਇਸ ਤਰਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ; :'''σ = (ΔQ)/(ΔS)''' ਕੰਡਕਟਰ ਦੀ ਸਤਹਿ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਬਿੰਦੂਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਅਸੀਂ ਇਸੇ ਪ੍ਰੋਸੈੱਸ ਨੂੰ ਰਪੀਟ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਕੰਟੀਨਿਊਸ ਫੰਕਸ਼ਨ σ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਰਫੇਸ ਚਾਰਜ ਡੈਂਸਟੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। *[[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ/ਮਾ#ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ|ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ]] ਲੈਵਲ ਉੱਤੇ, ਚਾਰਜ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ ਕੰਟੀਨਿਊਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਦਰਮਿਆਨ ਵਾਲੀ ਸਪੇਸ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖਰੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਡਿਸਕ੍ਰੀਟ ਚਾਰਜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਚਾਰਜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਸਿਗਮਾ '''σ''' ਅਜਿਹੀ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ/ਮੈ#ਮੈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ|ਮੈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ]] ਸਰਫੇਸ ਚਾਰਜ ਡੈਂਸਟੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਏਰੀਆ ਐਲੀਮੈਂਟ '''ΔS''' ਉੱਤੇ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕਿਪੋਕ ਚਾਰਜ ਡੈਂਸਟੀ ਦੀ ਔਸਤ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੱਧਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੂਖਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਅਧਾਰ ਉੱਤੇ, ਜਦੋਂ ਚਾਰਜ ਕਿਸੇ ਲਾਈਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਟ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਲਾਈਨ ਸਿੱਧੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੁੜੀ ਹੋਈ ਵਕਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਅਸੀਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ; ਲੀਨੀਅਰ ਚਾਰਜ ਡੈਂਸਟੀ, '''λ= (ΔQ)/(Δl)''' ਜਿੱਥੇ '''Δl''' ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਾਰ ਦਾ ਸੂਖਮ ਲਾਈਨ ਐਲੀਮੈਂਟ ਹੈ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਚਾਰਜਡ ਰਚਣਹਾਰੇ ਕਣ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ '''ΔQ''' ਓਸ ਲਾਈਨ ਐਲੀਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਸਾਂਭਿਆ ਚਾਰਜ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। λਦੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ ਕੂਲੌਂਬ/ਮੀਟਰ ਹਨ। *ਵੌਲੀਊਮ ਚਾਰਜ ਡੈਂਸਟੀ ਇਸੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; **'''ρ= (ΔQ)/(ΔV)''' ਜਿੱਥੇ''' (ΔQ)''' ਮੈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਛੋਟੇ ਵੌਲੀਊਮ ਐਲੀਮੈਂਟ '''ΔV '''ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਇਆ ਚਾਰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਚਣਹਾਰੇ ਚਾਰਜਡ ਕਣ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਰੋ '''(ρ)''' ਦੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ ਕੂਲੌਂਬ/(ਕਿਊਬਿਕ ਮੀਟਰ) ਹਨ। ਧਿਆਨ ਦੇਓ ਕਿ ਨਿਰੰਤਰ ਚਾਰਜ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨਿਰੰਤਰ ਪੁੰਜ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ ਦੀ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਾਲੀ ਧਾਰਨਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਡੈਂਸਟੀ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇਸਦੀ ਮੈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਡੈਂਸਟੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਫਲੂਇਡ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੈ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਡਿਸਕ੍ਰੀਟ ਰਚਣਹਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਇਗਨੋਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ==ਨਿਰੰਤਰ ਚਾਰਜ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ ਕਾਰਨ ਬਲ == ਕਿਸੇ ਨਿਰੰਤਰ ਚਾਰਜ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ ਕਾਰਣ ਫੋਰਸ ਨੂੰ ਡਿਸਕ੍ਰੀਟ ਚਾਰਜਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਲਈ ਹੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। *ਮੰਨ ਲਓ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਿਰੰਤਰ ਚਾਰਜ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ ਇੱਕ ਵੌਲੀਊਮ ਚਾਰਜ ਡੈਂਸਟੀ '''ρ''' ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਢੁਕਵੇਂ ਚੁਣੇ ਗਏ ਮੂਲ-ਬਿੰਦੂ '''O''' ([[ਉਰਿਜਨ]]) ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ, ਚਾਰਜ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਪੁਜੀਸ਼ਨ [[ਵੈਕਟਰ]] ਨੂੰ '''r_i''' ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਵੌਲੀਊਮ ਚਾਰਜ ਡੈਂਸਟੀ '''ρ''', ਇਸ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਵੈਕਟਰ '''r_i''' ਦਾ ਇੱਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੋਵੇਗੀ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਇਹ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਬਿੰਦੂ ਤੱਕ (ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ ਤੱਕ) ਤਬਦੀਲ ਹੁੰਦੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਚਾਰਜ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ ਨੂੰ ਛੋਟੇ '''ΔV''' ਸਾਈਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵੌਲੀਊਮ ਐਲੀਮੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿਓ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਵੌਲੀਊਮ ਐਲੀਮੈਂਟ ਅੰਦਰ ਚਾਰਜ ਇਹ ਰਹੇਗਾ; :'''(ΔQ) = ρ(ΔV)''' *ਹੁਣ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਵੈਕਟਰ '''r₀''' ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਆਮ ਬਿੰਦੂ '''P''' ਚਾਰਜ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਲਓ। *ਕੂਲੌਂਬ ਦਾ ਨਿਯਮ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, '''P''' ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਸੂਖਮ ਟੈਸਟ ਚਾਰਜ '''ਕਿਆਊ₀ (q₀)''' ਉੱਤੇ ਚਾਰਜ ਐਲੀਮੈਂਟ''' ΔQ''' ਕਾਰਣ ਫੋਰਸ ਇਹ ਹੋਵੇਗਾ; :'''dF = q₀ (ΔQ)/(4πε₀ r’²) = q₀ (ρ(ΔV))/(4πε₀ r’²) ''' ::ਜਿੱਥੇ '''r’ = r₀ - r_i''' ਹੁੰਦਾ ਹੈ। *ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ ਸਿਧਾਂਤ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵੌਲਿਊਮ ਦੀ ਚਾਰਜ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡੇ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ ਕੁੱਲ ਫੋਰਸ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਵੌਲੀਊਮ ਐਲੀਮੈਂਟਾਂ ਕਾਰਨ ਫੋਰਸਾਂ ਉੱਤੇ ਜੋੜ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ;<big>'''F = ∑_{ਸਾਰੇ ΔV ਉੱਤੇ} q₀ (ρ(ΔV))/(4πε₀ r’²)'''</big> ਜਦੋਂ '''ΔV ➙ 0''' ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ, ਅਸੀਂ ਕੁੱਲ ਫੋਰਸ ਨੂੰ ਜੋੜ ਦੀ ਜਗਹ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਤੇ ਇੰਝ ਲਿਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ; : <big>'''F = ∫ V q₀ (ρ(ΔV))/(4πε₀ r’²) = F'''</big> : <big>'''F= q₀/(4πε₀)∫ V (ρ(ΔV))/ (r’²)'''</big> ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਅਸੀਂ, ਚਾਰਜ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਲਾਈਨ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਕੁੱਲ ਫੋਰਸ ਨੂੰ ਲਿਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ; : <big>'''F= q₀/(4πε₀)∫ V (ρ(Δl))/ (r’²)'''</big> ਅਤੇ ਚਾਰਜ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਸਰਫੇਸ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ ਕਾਰਣ ਪੇਦਾ ਹੋਏ ਫੋਰਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ; : <big>'''F= q₀/(4πε₀)∫ V (ρ(ΔS))/ (r’²)'''</big> == ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰਜ ਡੈਂਸਟੀ == {{main article|ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ}} [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵਿੱਚ, ਚਾਰਜ ਡੈਂਸਟੀ ''ρ''_''q'' ਇਸ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨਾਲ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ''ψ''('''r''') ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਹੈ; :<math>\rho_q(\mathbf{r}) = q |\psi(\mathbf r)|^2 </math> ਜਿੱਥੇ ''q'' ਕਣ ਦਾ [[ਚਾਰਜ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ |ψ('''r''')|² = ''ψ''*('''r''')''ψ''('''r'''), [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਡੈਂਸਟੀ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨ '''r''' ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਕਿਸੇ [[ਕਣ]] (ਪਾਰਟੀਕਲ) ਦੀ ਪ੍ਰਤਿ ਯੂਨਿਟ ਵੌਲੀਊਮ ਵਾਲੀ [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨੌਰਮਲਾਇਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ – ਤਾਂ ਖੇਤਰ '''r''' ∈ ''R'' ਅੰਦਰ ਔਸਤਨ ਚਾਰਜ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; :<math>Q= \int_R q |\psi(\mathbf r)|^2 \, {\rm d}^3 \mathbf{r}</math> ਜਿੱਥੇ d³'''r''' 3-[[ਅਯਾਮ|ਅਯਾਮੀ]] [[ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨ]] [[ਸਪੇਸ]] ਉੱਤੇ [[ਇੰਟੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਨਾਪ ਥਿਊਰੀ ਟੌਪਿਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਇੰਟੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਨਾਪ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਕੰਟੀਨਿਊਟੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਅਤੇ [[ਕਰੰਟ ਡੈਂਸਟੀ]] * [[ਆਇਨਿਕ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ]] * [[ਚਾਰਜ ਡੈਂਸਟੀ ਵੇਵ]] == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} *{{cite book|author=A. Halpern|title=3000 Solved Problems in Physics|url=https://archive.org/details/3000solvedproble0000halp|year=1988|publisher=Schaum Series, Mc Graw Hill|isbn=978-0-07-025734-4}} *{{cite book|author=G. Woan|title=The Cambridge Handbook of Physics Formulas|year=2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-57507-2}} *{{cite book|author=P. A. Tipler, G. Mosca|edition=6th|title=Physics for Scientists and Engineers - with Modern Physics|url=https://archive.org/details/physicsforscient0000tipl|year=2008|publisher=Freeman|isbn=978-0-7167-8964-2}} *{{cite book|author=R.G. Lerner, G.L. Trigg|edition=2nd|title=Encyclopaedia of Physics|url=https://archive.org/details/encyclopediaofph0000lern|year=1991|publisher=VHC publishers|isbn=978-0-89573-752-6}} *{{cite book|author=C.B. Parker|edition=2nd|title=McGraw Hill Encyclopaedia of Physics|year=1994|publisher=VHC publishers|isbn=978-0-07-051400-3}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://web.archive.org/web/20101129201012/http://faculty.wwu.edu/vawter/PhysicsNet/Topics/Gauss/SpacialCharge.html] - Spatial charge distributions [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਲੇਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ]] o9ndhabqbe8oun2gew02v9eemu5s9lq 0 94376 840208 753858 2026-05-29T20:13:28Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840208 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਨੀਨਾ ਦੋਬਰੇਵ | image = Nina Dobrev during an interview in August 2018 02.png | alt = | caption = ਅਗਸਤ 2018 ‘ਚ ਦੋਬਰੇਵ | birth_name = ਨਿਕੋਲੀਨਾ ਕਾਮੇਨੋਵਾ ਦੋਬਰੇਵ | birth_date = {{Birth date and age|1989|1|9|mf=yes}} | birth_place = [[ਸੋਫੀਆ, ਬੁਲਗਾਰੀਆ]] | home_town = [[ਟੋਰਾਂਟੋ, ਉਂਟਾਰਿਓ]], ਕੈਨੇਡਾ | citizenship = ਕੈਨੇਡੀਅਨ | residence = [[ਲਾਸ ਐਂਜਲਸ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]] | occupation = ਅਦਾਕਾਰਾ | years_active = 2006–ਵਰਤਮਾਨ }} '''ਨੀਨਾ ਦੋਬਰੋਵ '''(ਜਨਮ ਨਿਕੋਲਿਨਾ ਕੋਂਸਤੋਨਿਕੋਵਾ ਦੋਬਰੇਵਾ;<ref name="tvg">{{cite web|url=http://www.tvguide.com/celebrities/nina-dobrev/bio/283252/|title=Nina Dobrev Biography|work=[[TV Guide]]|accessdate=April 6, 2015}}</ref> ਜਨਵਰੀ 9, 1989<ref name="Hollywood.com">{{cite web|url=http://www.hollywood.com/celebrities/nina-dobrev-57656586/|title=Nina Dobrev|website=Hollywood.com|accessdate=January 22, 2017}}</ref>) ਇੱਕ ਬਲਗਾਰੀਅਨ-ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਮੂਲ ਦੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ।<ref>{{cite tweet|author=Dobrev, Nina|user=ninadobrev|number=325248195238191104|title=No, I'm Bulgarian ! “@ParisHilton4ev: @ninadobrev Do you have some kind of a relation to Russian nationality? xoxo”|date=April 19, 2013|access-date=January 22, 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://struma.bg/news/1837/1/1/Usmihnatata-krasiva-i-pozitivna-bulgarka-Nina-Dobrev.html|title=Усмихнатата, красива и позитивна българка Нина Добрев|date=January 13, 2013|language=Bulgarian|accessdate=December 1, 2013|work=Struma|trans_title=Smiling, beautiful and positive Bulgarian Nina Dobrev|archive-date=ਮਈ 19, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519011003/http://struma.bg/news/1837/1/1/Usmihnatata-krasiva-i-pozitivna-bulgarka-Nina-Dobrev.html|dead-url=yes}}</ref> ਉਸਨੇ ''ਡੇਗਰਾਸੀ : ਦ ਨੈਕਸਟ ਜਨਰੇਸ਼ਨ'' ਵਿੱਚ ਮੀਆ ਜੋਨਸ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ ਅਤੇ ''ਦ ਵੈਮਪਾਇਰ ਡਾਇਰੀਸ'' ਵਿੱਚ ਏਲੀਨਾ ਗਿਲਬਰਟ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਏਲਿਨਾ ਗਿਲਬਰਟ ਅਤੇ ਕੈਥਰੀਨ ਪਿਅਰਸ ਵਜੋਂ ਸੀ.ਡਬਲਿਊ ਦੇ ਅਲੌਕਿਕ ਡਰਾਮਾ ਸੀਰੀਜ਼ 'ਦਿ ਵੈਂਪਾਇਰ ਡਾਇਰੀਜ਼' ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਈ। ਦੇਬਰੋਵ ਕਈ ਤਰੀਕੇ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 2012 ਡਰਾਮਾ ‘ਦਿ ਪਰਿਕਸ ਆਫ ਬੀਨਿੰਗ ਏ ਵਾਲਫਲਾਵਰ’, 2014 ਐਕਸ਼ਨ ਕਾਮੇਡੀ ‘ਲੈੱਟਸ ਬੀ ਕੌਪਸ’, 2015 ਦੀ ਭੂਤੀਆ ਕਾਮੇਡੀ ‘ਦਿ ਫਾਈਨਲ ਗਰਲਜ਼’, 2017 ਦੀ ਐਕਸ਼ਨ ਥ੍ਰਿਲਰ ‘ਐਕਸ.ਐਕਸ.ਐਕਸ: ਰਿਟਰਨ ਆਫ ਐਗਜ਼ੈਂਡਰ ਕੇਜ’ ਅਤੇ 2017 ‘ਚ ਵਿਗਿਆਨ-ਗਲਪ ਡਰਾਮਾ ਫਲੈਟਲਾਈਨਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਬੁਲਗਾਰੀਆ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਦੋ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਕਨੈਡਾ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਟੋਰਾਂਟੋ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਇਰਸਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਪਰੰਤੂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਭਿਨੈ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਛੇਤੀ ਹੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਦੋਬਰੇਵ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ== ਦੋਬਰੇਵ ਦਾ ਜਨਮ ਨਿਕੋਲੀਨਾ ਕਾਮੇਨੋਵਾ ਦੋਬਰੇਵ ਵਜੋਂ ਸੋਫੀਆ, ਬੁਲਗਾਰੀਆ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਕਨੈਡਾ ਚਲੀ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਟੋਰਾਂਟੋ, ਉਂਟਾਰੀਓ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ।<ref name="TG&M-Degrassi">{{cite web|first=Andrew|last=Ryan|url=https://www.theglobeandmail.com/arts/from-degrassi-to-the-dark-side/article4286332/|title=From DeGrassi to the dark side|work=[[The Globe and Mail]]|date=September 22, 2009|access-date=June 12, 2017}}</ref><ref name="lytd">{{cite book|first1=Crissy|last1=Calhoun|title=Love You To Death: The Unofficial Companion to The Vampire Diaries|url=https://archive.org/details/loveyoutodeathun0000cris|chapter=Cast Bios: Nina Dobrev|isbn=978-1-55022-978-3|publisher=Ecw Pr|year=2010}}</ref> ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਅਲੇਗਜ਼ੈਂਡਰ ਦੋਬਰੇਵ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਕਾਮੇਨ ਦੋਬਰੇਵ, ਇੱਕ ਕੰਪਿਊਟਰ ਮਾਹਰ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਮਿਹੇਲਾ ਦੋਬਰੇਵ (ਨੀ ਰਾਦੇਵਾ) ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ। ਦੋਬਰੇਵ ਨੇ ਵਰਡੇਨਬਰਗ ਜੂਨੀਅਰ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਜੇ. ਬੀ. ਟਾਇਰਲ ਸੀਨੀਅਰ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਬੈਲੇ ਅਤੇ ਜੈਜ਼ ਦੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਤਾਲਾਂ ਦੇ ਜਿਮਨਾਸਟਿਕਸ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਟੋਰਾਂਟੋ ਦੇ ਆਰਮਸਟ੍ਰਾਂਗ ਐਕਟਿੰਗ ਸਟੂਡਿਓਜ਼ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ਲਈਆਂ।<ref>{{Cite web|url=http://www.armstrongactingstudios.com/faculty|title=Armstrong Acting Studios – We train Tv and Film actors – Toronto|website=Armstrong Acting Studios – We train Tv and Film actors – Toronto|access-date=2017-08-17}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋਬਰੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋਣ ਤੱਕ ਸਕਾਰਬਰੋ ਵਿੱਚ ਵੈਕਸਫੋਰਡ ਕਾਲਜੀਏਟ ਸਕੂਲ ਲਈ ਆਰਟਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਦੋਬਰੇਵ ਨੇ ਟੋਰਾਂਟੋ ਵਿੱਚ ਰਾਇਰਸਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ-ਸੈਕੰਡਰੀ ਦੀ, ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ, ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ,<ref name="TheEyeopener">{{cite web|first=Jessica|last=Lewis|url=https://theeyeopener.com/2008/11/degrassi-gets-schooled/|title=Degrassi Gets Schooled|website=TheEyeopener.com|date=November 5, 2008|access-date=June 12, 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100213155927/http://www.theeyeopener.com/articles/3855-Degrassi-gets-schooled|archivedate=February 13, 2010}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਅਭਿਨੈ ਉਸ ਦੇ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋਣ ‘ਚ ਬਾਧਾ ਬਣਿਆ।<ref>{{cite web |first=Brittany |last=Goldfield Rodrigues |url=http://ryersonian.ca/top-five-actors-you-didnt-know-went-to-ryerson/ |title=Top five actors you didn't know went to Ryerson |website=Ryersonian.ca |publisher=Ryerson School of Journalism |date=January 26, 2015 |accessdate=June 12, 2017 |archive-date=ਅਪ੍ਰੈਲ 15, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170415114420/http://ryersonian.ca/top-five-actors-you-didnt-know-went-to-ryerson/ |url-status=dead }}</ref> ==ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ== ਦੋਬਰੇਵ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ, ਫ੍ਰੈਂਚ ਅਤੇ ਬੁਲਗਾਰੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਹੈ।<ref>{{cite web|first=Tara|last=Fowler|url=http://www.digitalspy.ca/celebrity/news/a289300/dobrev-im-proud-to-be-bulgarian.html|title=Dobrev: 'I'm proud to be Bulgarian' |work=[[Digital Spy]]|date=November 23, 2010|accessdate=June 12, 2017}}</ref> ‘ਦਿ ਵੈਂਪਾਇਰ ਡਾਇਰੀ’ ਫਿਲਮਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ, ਦੋਬਰੇਵ ਐਟਲਾਂਟਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ<ref>{{cite web |first=Jennifer |last=Brett |url=http://buzz.blog.ajc.com/2015/02/09/nina-dobrev-julianne-hough-zac-efron-hang-out-in-atlanta/ |title=Nina Dobrev, Julianne Hough, Zac Efron hang out in Atlanta |work=[[The Atlanta Journal-Constitution]] |date=February 9, 2015 |accessdate=June 12, 2017 |quote=Nina Dobrev calls Atlanta home and stars in locally filmed "The Vampire Diaries." |archive-date=ਜੁਲਾਈ 29, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729185908/http://buzz.blog.ajc.com/2015/02/09/nina-dobrev-julianne-hough-zac-efron-hang-out-in-atlanta/ |dead-url=yes }}</ref>, ਪਰੰਤੂ 2015 ਵਿੱਚ ਰਿਹ ਸੀਰੀਜ਼ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਚਲੀ ਗਈ।<ref name="TVG">{{cite web |first=Howie|last=Kahn |url=http://www.self.com/story/nina-dobrev-vampire-diaries-whats-next |title=What's Next for Nina Dobrev? |work=[[Self (magazine)|Self]] |date=May 11, 2015 |accessdate=June 12, 2017 |quote=It's because, despite her nine years in the business, the sprawl of Los Angeles is new to her: She'll be living here full-time in just a few weeks but doesn't know the roads quite yet.}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1989]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] sm51i0klkk2c90a7dh2epklhoaiqytu 0 95949 840267 810769 2026-05-30T11:40:41Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840267 wikitext text/x-wiki {{Redirect|ਕੌਸਮਿਕ ਰੇਡੀਸ਼ਨ|ਕੌਸਮਿਕ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ|ਕੌਸਮਿਕ ਬੈਕਗਰਾਊਂਡ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ|and|ਕੌਸਮਿਕ ਬੈਕਗਰਾਊਂਡ (ਗੁੰਝਲਖੋਲ)|ਫਿਲਮ|ਕੌਸਮਿਕ ਰੇਅ (ਫਿਲਮ)}} [[File:Cosmic ray flux versus particle energy.svg|360px|thumb|ਕੌਸਮਿਕ ਰੇਅ ਫਲਕੱਸ ਬਨਾਮ ਕਣ ਊਰਜਾ]] '''ਕੌਸਮਿਕ ਕਿਰਨਾਂ''' [[ਆਇਨਾਇਜ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ|ਉੱਚ-ਊਰਜਾ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ [[ਸੋਲਰ ਸਿਸਟਮ]] ਦੇ ਬਾਹਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite book | last=Sharma | title=Atomic And Nuclear Physics | date=2008 | publisher=Pearson Education India | isbn=978-81-317-1924-4 | page=478 }}</ref> [[ਧਰਤੀ ਦੇ ਐਟਮੋਸਫੀਅਰ]] ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਦ, ਕੌਸਮਿਕ ਕਿਰਨਾਂ [[ਏਅਰ ਸ਼ੋਅਰ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਸੈਕੰਡਰੀ ਕਣਾਂ ਦੀਆਂ ਬੁਛਾੜਾਂ]] ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਕਦੇ ਕਦੇ [[ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤਹਿ]] ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਉੱਚ-ਊਰਜਾ [[ਪ੍ਰੋਟੌਨ]]ਾਂ ਅਤੇ [[ਐਟੌਮਿਕ ਨਿਊਕਲੀਆਇ]] ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਇਹ ਕਿਰਨਾਂ ਬਹੁਤ ਹੂ ਰਹੱਸਮਈ ਮੂਲ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। [[ਫਰਮੀ ਗਾਮਾ-ਰੇਅ ਸਪੇਸ ਟੈਲੀਸਕੋਪ|ਫਰਮੀ ਸਪੇਸ ਟੈਲੀਸਕੋਪ]] (2013)<ref name=ackermann-2013>{{cite journal | volume=339 | pages=807–811 | title=Detection of the Characteristic Pion-Decay Signature in Supernova Remnants | date=2013-02-15 | doi=10.1126/science.1231160 | url=http://www.sciencemag.org/content/339/6121/807.full | publisher=American Association for the Advancement of Science | accessdate=2013-02-14 | issue=6424 | last1=Ackermann | first1=M. | last2=Ajello | first2=M. | last3=Allafort | first3=A. | last4=Baldini | first4=L. | last5=Ballet | first5=J. | last6=Barbiellini | first6=G. | last7=Baring | first7=M. G. | last8=Bastieri | first8=D. | last9=Bechtol | first9=K. | journal=Science |arxiv = 1302.3307 |bibcode = 2013Sci...339..807A | last10=Bellazzini | first10=R. | last11=Blandford | first11=R. D. | last12=Bloom | first12=E. D. | last13=Bonamente | first13=E. | last14=Borgland | first14=A. W. | last15=Bottacini | first15=E. | last16=Brandt | first16=T. J. | last17=Bregeon | first17=J. | last18=Brigida | first18=M. | last19=Bruel | first19=P. | last20=Buehler | first20=R. | last21=Busetto | first21=G. | last22=Buson | first22=S. | last23=Caliandro | first23=G. A. | last24=Cameron | first24=R. A. | last25=Caraveo | first25=P. A. | author25-link=Patrizia A. Caraveo | last26=Casandjian | first26=J. M. | last27=Cecchi | first27=C. | last28=Celik | first28=O. | last29=Charles | first29=E. | last30=Chaty | first30=S. | display-authors=29 | pmid=23413352 }}</ref> ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਆਂਕੜਿਆਂ ਨੇ ਗਵਾਹ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੌਸਮਿਕ ਕਿਰਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ [[ਸੁਪਰਨੋਵਾ]] ਧਮਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=pinholster-2013>{{cite web | url=http://www.aaas.org/news/releases/2013/0214_supernova_cosmicrays.shtml | title=Evidence Shows that Cosmic Rays Come from Exploding Stars | author=Ginger Pinholster | date=2013-02-13 }}</ref> [[ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਗਲੈਕਟਿਕ ਨਿਊਕਲੀਆਇ]] ਵੀ ਸ਼ਾਇਦ ਕੌਸਮਿਕ ਕਿਰਨਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="nature">{{cite journal|title=Acceleration of petaelectronvolt protons in the Galactic Centre|author=HESS collaboration|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=531|doi=10.1038/nature17147|year=2016|arxiv = 1603.07730 |bibcode = 2016Natur.531..476H|pages=476–479|pmid=26982725}}</ref> == ਸ਼ਬਦ-ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ == ਸ਼ਬਦ ''ਰੇ'' (ਕਿਰਨ) ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਇੱਤਫਾਕ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੌਸਮਿਕ ਕਿਰਨਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਅਤੇ ਗਲਤੀ ਨਾਲ, ਜਿਆਦਾਤਰ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦੀਆਂ ਸੋਚੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਸਾਂਝੀ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਵਰਤੋਂ ਅੰਦਰ,<ref>{{cite web | url=http://helios.gsfc.nasa.gov/qa_cr.html#em | title=Are Cosmic Rays Electromagnetic radiation? | publisher=NASA | author=Eric Christian | accessdate=2012-12-11 | archive-date=2014-04-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140412154328/http://helios.gsfc.nasa.gov/qa_cr.html#em | dead-url=yes }}</ref> ਅੰਦ੍ਰੂਨੀ ਪੁੰਜ ਵਾਲੇ ਉੱਚ-ਊਰਜਾ ਕਣ ਕੌਸਮਿਕ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂਕਿ [[ਫੋਟੌਨ]], ਜੋ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ (ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪੁੰਜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ) ਆਪਣੇ ਸਾਂਝੇ ਨਾਮਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ [[ਫੋਟੌਨ ਊਰਜਾ]] ਮੁਤਾਬਿਕ [[ਗਾਮਾ ਕਿਰਨਾਂ]] ਜਾਂ [[ਐਕਸ-ਕਿਰਨਾਂ]] ਰਾਹੀਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। == ਫੋਟੌਨਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਪੁੰਜ-ਯੁਕਤ ਕੌਸਮਿਕ ਕਿਰਨਾਂ == ਵਰਤਮਾਨ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਬਦ ਕੌਸਮਿਕ ਕਿਰਨ ਲੱਗਪਗ ਬਾਹਰੀ ਤੌਰ ਤੇ [[ਪੁੰਜਯੁਕਤ ਕਣ]]ਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ [[ਫੋਟੌਨ]]ਾਂ ਤੋਂ ਉਲਟ ਗੱਲ ਹੈ। ਪੁੰਜ-ਯੁਕਤ ਕਣ- ਜੋ [[ਰੈਸਟ ਪੁੰਜ]] ਰੱਖਦੇ ਹਨ- ਵਾਧੂ [[ਕਾਇਨੈਟਿਕ ਊਰਜਾ|ਗਤਿਜ]], ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਕਾਰਨ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅੰਦਰ ਪੁੰਜ|ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਪ੍ਰਭਾਵ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਰਾਹੀਂ, ਕੁੱਝ ਕਣ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਤੌਰ ਤੇ ਉੱਚ ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਪਛਾਣੇ ਗਏ ਉੱਚਤਮ ਊਰਜਾਵਾਨ ਫੋਟੌਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ [[ਫੋਟੌਨ ਊਰਜਾ]] ਵਾਲੇ ਕਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੁੰਜਹੀਣ ਫੋਟੋਨ ਦੀ ਊਰਜਾ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿਰਫ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ|ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ]] ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਫੋਟੌਨ ਹਮੇਸ਼ਾ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ|ਉਸੇ ਸਪੀਡ]] ਉੱਤੇ ਹੀ ਸਫਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਊਰਜਾ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਦੇ ਉੱਚੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ, ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਗਤਿਜ ਊਰਜਾ ਕੌਸਮਿਕ ਕਿਰਨਾਂ ਦੀ ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸੋਮਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ [[ਓਹ-ਮਾਈ-ਗੌਡ ਪਾਰਟੀਕਲ]], ਜੋ ਉੱਚਤਮ-ਊਰਜਾ [[ਫਰਮੀਔਨ]] ਕੌਸਮਿਕ ਕਿਰਨ ਹੈ, ਤਕਰੀਬਨ {{val|3|e=20|u=[[electronvolt|eV]]}} ਊਰਜਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਗਾਮਾ ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਜੇਕਰ ਨਿਰੀਖਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਜੋ [[ਬਹੁਤ-ਉੱਚ-ਊਰਜਾ ਗਾਮਾ ਕਿਰਨ]]ਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, {{val||e=14|u=eV}} ਤੱਕ ਦੀ ਊਰਜਾ ਵਾਲੇ ਫੋਟੌਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ, ਉੱਚਤਮ-ਊਰਜਾ ਵਾਲੀ ਪਛਾਣੀ ਗਈ ਫਰਮੀਔਨਿਕ ਕੌਸਮਿਕ ਕਿਰਨ ਉੱਚਤਮ-ਊਰਜਾ ਵਾਲੇ ਪਛਾਣੇ ਗਏ ਕੌਸਮਿਕ ਫੋਟੌਨਾਂ ਤੋਂ ਲੱਗਪਗ {{val|3|e=6|u=}} ਗੁਣਾ ਜਿਆਦਾ ਊਰਜਾਵਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। == ਬਣਤਰ == ਮੁਢਲੀਆਂ ਕੌਸਮਿਕ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੇ ਐਟਮੋਸਫੀਅਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਕਰੀਬਨ 99% ਤਾਂ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਜਾਣੇ ਪਛਾਣੇ ਐਟਮਾਂ ਦੇ ਨਿਊਕਲੀਆਇ (ਆਪਣੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਸ਼ੈੱਲਾਂ ਤੋਂ ਬਗੈਰ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਤਕਰੀਬਨ 1%, ਇਕੱਲੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ([[ਬੀਟਾ ਕਣ]]ਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਿਊਕਲਾਇ ਵਿੱਚੋਂ, ਤਕਰੀਬਨ 90% ਤਾਂ ਸਧਾਰਨ [[ਪ੍ਰੋਟੌਨ]] ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (ਜਿਵੇਂ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਨਿਊਕਲਾਇ); 9% [[ਅਲਫਾ ਕਣ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਹੀਲੀਅਮ ਐਟਮ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ 1% ਭਾਰੀ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਨਿਊਕਲੀਆਇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ [[HZE ਆਇਨ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=goddard-2012>{{cite web |url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l1/cosmic_rays.html |title=What are cosmic rays? |publisher=NASA, Goddard Space Flight Center |accessdate=31 October 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121028154200/http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l1/cosmic_rays.html |archivedate=28 October 2012 }} [http://certificate.ulo.ucl.ac.uk/modules/year_one/NASA_GSFC/goddard/imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l2/cosmic_rays.html copy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304080140/http://certificate.ulo.ucl.ac.uk/modules/year_one/NASA_GSFC/goddard/imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l2/cosmic_rays.html |date=2016-03-04 }}</ref> ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਹਿੱਸਾ ਸਥਿਰ (ਸਟੇਬਲ/ਟਿਕਾਊ) [[ਐਂਟੀਮੈਟਰ]] ਦੇ ਕਣਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ [[ਪੌਜ਼ੀਟ੍ਰੌਨ]] ਜਾਂ [[ਐਂਟੀਪ੍ਰੋਟੌਨ]]। ਇਹ ਬਚੇ ਹੋਏ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਫਿਤਰਤ ਕ੍ਰਿਅਸ਼ੀਲ ਰਿਸਰਚ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਐਂਟੀ-ਅਲਫਾ ਕਣਾਂ ਵਾਸਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਥ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਖੋਜ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਤੋਂ ਅਸਫਲ ਰਹੀ ਹੈ। == ਧਰਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ == ਕੌਸਮਿਕ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿਵਹਾਰਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਬਹੁਤ ਆਕਰਸ਼ਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਕਾਰਨ ਕਿਸੇ ਐਟਮੋਸਫੀਅਰ ਅਤੇ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਮਾਈਕ੍ਰੋ-ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕਸ ਉੱਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਜਿਸਦਾ ਕਾਰਨ, ਜਿਆਦਾਤਰ ਊਰਜਾਵਾਨ [[ਅਲਟ੍ਰਾ-ਹਾਈ-ਐਨ੍ਰਜੀ ਕੌਸਮਿਕ ਕਿਰਨ]]ਾਂ ਦੀਆਂ ਉਰਜਾਵਾਂ {{nowrap|3 × 10²⁰ eV}} ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਨਿਰੀਖਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ,<ref name=nerlich-2011>{{cite news | url=http://www.universetoday.com/86490/astronomy-without-a-telescope-oh-my-god-particles/ | title=Astronomy Without A Telescope – Oh-My-God Particles | work=Universe Today | date=12 June 2011 | agency=Universe Today | accessdate=17 February 2013 | author=Nerlich, Steve}}</ref> ਜੋ [[ਲਾਰਜ ਹੈਡ੍ਰੌਨ ਕੋਲਾਈਡਰ]] ਦੁਆਰਾ ਐਕਸਲ੍ਰੇਟ ਕੀਤੇ ਕਣਾਂ ਦੀ ਊਰਜਾ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ 40 ਮਿਲੀਅਨ ਗੁਣਾ ਜਿਆਦਾ ਹੈ।<ref name=lhc1-cern>{{cite web | url=http://public.web.cern.ch/public/en/lhc/Facts-en.html | title=Facts and figures | publisher=European Organization for Nuclear Research | work=The LHC | date=2008 | accessdate=17 February 2013 | archive-date=16 ਜੁਲਾਈ 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090716140645/http://public.web.cern.ch/public/en/LHC/Facts-en.html | url-status=dead }}</ref> ਇਹ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਊਰਜਾਵਾਂ ਜਰੂਰ ਹੀ [[ਕ੍ਰਿਅਸ਼ੀਲ ਗਲੈਕਟਿਕ ਨਿਊਕਲੀਆਇ]] ਅੰਦਰ [[ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ ਦਾ ਸੈਂਟ੍ਰੀਫਿਊਗਲ ਮਕੈਨਿਜ਼ਮ|ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਸੈਂਟ੍ਰੀਫਿਊਗਲ ਮਕੈਨਿਜ਼ਮ]] ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। 50{{nbsp}}J ਉੱਤੇ,<ref name=gaensler-2013>{{cite journal | url=http://ska.cosmosmagazine.com/features/print/5162/extreme-speed | title=Extreme speed | author=Gaensler, Brian | journal=COSMOS | date=November 2011 | issue=41 | access-date=2017-08-11 | archive-date=2013-04-07 | archive-url=https://archive.today/20130407234845/http://ska.cosmosmagazine.com/features/print/5162/extreme-speed | dead-url=yes }}</ref> ਉੱਚਤਮ ਊਰਜਾ ਯੁਕਤ ਅਲਟ੍ਰਾ-ਹਾਈ-ਐਨ੍ਰਜੀ ਕੌਸਮਿਕ ਕਿਰਨਾਂ ਇੱਕ {{convert|90|kph|mph|adj=on}} ਬੇਸਬਾਲ ਦੀ ਗਤਿਜ ਊਰਜਾ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਊਰਜਾਵਾਂ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਖੋਜਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਹੋਰ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਮਹਾਨ ਊਰਜਾਵਾਂ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਕੌਸਮਿਕ ਕਿਰਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਬਣੀ ਰਹੀ ਹੈ।<ref> {{cite journal |author=L. Anchordoqui, T. Paul, S. Reucroft, J. Swain |date=2003 |title=Ultrahigh Energy Cosmic Rays: The state of the art before the Auger Observatory |journal=[[International Journal of Modern Physics A]] |volume=18 |issue=13|pages=2229–2366 |doi=10.1142/S0217751X03013879 |arxiv=hep-ph/0206072 |bibcode = 2003IJMPA..18.2229A |last2=Paul |last3=Reucroft |last4=Swain }}</ref> ਜਿਆਦਾਤਰ ਕੌਸਮਿਕ ਕਿਰਨਾਂ, ਫੇਰ ਵੀ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਅੱਤ ਸਿਰੇ ਦੀਆਂ ਊਰਜਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ; ਕੌਸਮਿਕ ਕਿਰਨਾਂ ਦੀ ਊਰਜਾ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ ਦੀ ਉੱਚਤਮ ਚੋਟੀ {{convert|0.3|GeV|J}} ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ।<ref name=hyperphysics-2012>{{cite web | url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/astro/cosmic.html | title=Cosmic rays | publisher=Georgia State University | work=HyperPhysics Concepts | accessdate=17 February 2013 | author=Nave, Carl R.}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ == {{refbegin}} * R.G. Harrison and D.B. Stephenson, Detection of a galactic cosmic ray influence on clouds, Geophysical Research Abstracts, Vol. 8, 07661, 2006 SRef-ID: 1607-7962/gra/EGU06-A-07661 * {{cite journal | last1 = Anderson | first1 = C. D. | last2 = Neddermeyer | first2 = S. H. | date = 1936 | title = Cloud Chamber Observations of Cosmic Rays at 4300 Meters Elevation and Near Sea-Level | url =https://archive.org/details/sim_physical-review_1936-08-01_50_3/page/n71| journal = Phys. Rev | volume = 50 | issue = | pages = 263–271 | doi=10.1103/physrev.50.263|bibcode = 1936PhRv...50..263A }} * {{cite journal | last1 = Boezio | first1 = M. | display-authors = etal | date = 2000 | title = Measurement of the flux of atmospheric muons with the CAPRICE94 apparatus | url = | journal = Phys. Rev. D | volume = 62 | issue = | page = 032007 | doi=10.1103/physrevd.62.032007|arxiv = hep-ex/0004014 |bibcode = 2000PhRvD..62c2007B }} * R. Clay and B. Dawson, Cosmic Bullets, Allen & Unwin, 1997. {{ISBN|1-86448-204-4}} * T. K. Gaisser, ''Cosmic Rays and Particle Physics'', Cambridge University Press, 1990. {{ISBN|0-521-32667-2}} * P. K. F. Grieder, Cosmic Rays at Earth: Researcher's Reference Manual and Data Book, Elsevier, 2001. {{ISBN|0-444-50710-8}} * A. M. Hillas, ''Cosmic Rays'', Pergamon Press, Oxford, 1972 {{ISBN|0-08-016724-1}} * {{cite journal | last1 = Kremer | first1 = J. | display-authors = etal | date = 1999 | title = Measurement of Ground-Level Muons at Two Geomagnetic Locations | url = | journal = Phys. Rev. Lett. | volume = 83 | issue = | pages = 4241–4244 | doi=10.1103/physrevlett.83.4241|bibcode = 1999PhRvL..83.4241K }} * {{cite journal | last1 = Neddermeyer | first1 = S. H. | last2 = Anderson | first2 = C. D. | date = 1937 | title = Note on the Nature of Cosmic-Ray Particles | url = https://archive.org/details/sim_physical-review_1937-05-15_51_10/page/n100 | doi = 10.1103/physrev.51.884 | journal = Phys. Rev. | volume = 51 | issue = | pages = 884–886 |bibcode = 1937PhRv...51..884N }} * M. D. Ngobeni and M. S. Potgieter, Cosmic ray anisotropies in the outer heliosphere, Advances in Space Research, 2007. * M. D. Ngobeni, Aspects of the modulation of cosmic rays in the outer heliosphere, M.Sc Dissertation, Northwest University (Potchefstroom campus) South Africa 2006. * D. Perkins, Particle Astrophysics, Oxford University Press, 2003. {{ISBN|0-19-850951-0}} * C. E. Rolfs and S. R. William, Cauldrons in the Cosmos, The University of Chicago Press, 1988. {{ISBN|0-226-72456-5}} * B. B. Rossi, ''Cosmic Rays'', McGraw-Hill, New York, 1964. * Martin Walt, Introduction to Geomagnetically Trapped Radiation, 1994. {{ISBN|0-521-43143-3}} * {{cite journal | last1 = Taylor | first1 = M. | last2 = Molla | first2 = M. | date = 2010 | title = Towards a unified source-propagation model of cosmic rays | url = | journal = Pub. Astron. Soc. Pac. | volume = 424 | issue = | page = 98 }} * {{cite journal | last1 = Ziegler | first1 = J. F. | date = 1981 | title = The Background In Detectors Caused By Sea Level Cosmic Rays | url = | journal = Nuclear Instruments and Methods | volume = 191 | issue = | pages = 419–424 | doi=10.1016/0029-554x(81)91039-9|bibcode = 1981NIMPR.191..419Z }} * TRACER Long Duration Balloon Project: the largest cosmic ray detector launched on balloons. * {{cite journal |last1=Carlson |first1=Per |last2=De Angelis |first2=Alessandro |title=Nationalism and internationalism in science: the case of the discovery of cosmic rays |journal=[[European Physical Journal H]] |date=2011 |doi=10.1140/epjh/e2011-10033-6|bibcode = 2010EPJH...35..309C |arxiv = 1012.5068 |volume=35 |issue=4 |pages=309–329 }} {{refend}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Commons category|ਕੌਸਮਿਕ ਕਿਰਨਾਂ}} *[http://www.ASPERA-EU.org Aspera European network portal] *[http://astroparticle.aspera-eu.org/index.php?option=com_content&task=view&id=111&Itemid=107 Animation about cosmic rays on astroparticle.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725021529/http://astroparticle.aspera-eu.org/index.php?option=com_content&task=view&id=111&Itemid=107 |date=2011-07-25 }} *[http://www.hap-astroparticle.org/ Helmholtz Alliance for Astroparticle Physics] *[http://pdg.lbl.gov/2008/reviews/cosmicrayrpp.pdf Particle Data Group review of Cosmic Rays] by C. Amsler et al., Physics Letters B667, 1 (2008). *[http://www.mpi-hd.mpg.de/hfm/CosmicRay/Showers.html Introduction to Cosmic Ray Showers] by Konrad Bernlöhr. *[http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/2868041.stm BBC news, Cosmic rays find uranium, 2003]. *[http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4282657.stm BBC news, Rays to nab nuclear smugglers, 2005]. *[http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/3710735.stm BBC news, Physicists probe ancient pyramid (using cosmic rays), 2004]. *[http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=shielding-space-travelers Shielding Space Travelers] by Eugene Parker. *[http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/features/bios/christian/anomalous.html Anomalous cosmic ray hydrogen spectra from Voyager 1 and 2] *[http://helios.gsfc.nasa.gov/acr.html Anomalous Cosmic Rays] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090812232023/http://helios.gsfc.nasa.gov/acr.html |date=2009-08-12 }} (From NASA's Cosmicopia) *[http://www.int.washington.edu/PHYS554/winter_2004/chapter8_04.pdf Review of Cosmic Rays] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090905052323/http://www.int.washington.edu/PHYS554/winter_2004/chapter8_04.pdf |date=2009-09-05 }} *[https://science.nasa.gov/headlines/y2005/07oct_afraid.htm?list84849 "Who's Afraid of a Solar Flare? Solar activity can be surprisingly good for astronauts."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090202181706/http://science.nasa.gov/headlines/y2005/07oct_afraid.htm?list84849 |date=2009-02-02 }} 7 October 2005, at Science@NASA *[https://www.youtube.com/watch?v=xJtSWdT598k video of Muon detector in use at Smithsonian Air and Space Museum] *[https://www.youtube.com/watch?v=xcMbmj-lBEg Dr. Lothar Frey "Cosmic rays and electronic devices"] (YouTube Video) [[SpaceUp|SpaceUp Stuttgart 2012]] *[http://sol.spacenvironment.net/~ARMAS/index.html ARMAS, Real-time cosmic-ray radiation measurements at aviation altitudes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308160746/http://sol.spacenvironment.net/~ARMAS/index.html |date=2021-03-08 }}. *{{cite web|author=Padilla, Antonio (Tony)|title=Where do Cosmic Rays come from?|url=http://www.sixtysymbols.com/videos/cosmic_rays.htm|work=Sixty Symbols|publisher=[[Brady Haran]] for the [[University of Nottingham]]|access-date=2017-08-10|archive-date=2017-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170720154150/http://www.sixtysymbols.com/videos/cosmic_rays.htm|url-status=dead}} {{ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ}} {{Molecules detected in outer space}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:ਕੌਸਮਿਕ ਕਿਰਨ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੌਸਮਿਕ ਕਿਰਨਾਂ| ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਸਟ੍ਰੋਪਾਰਟੀਕਲ ਫਿਜ਼ਿਕਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਕਾਸ਼ੀ ਵਰਤਾਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੂਰਜੀ ਵਰਤਾਰੇ]] 6styj7v65b6cq9o4ukrhrhbtl0b8pd6 0 97203 840192 837914 2026-05-29T19:44:06Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840192 wikitext text/x-wiki {{refimprove|date=August 2017}} [[File:Tissot The Creation.jpg|thumb|upright=1.25|''ਦੀ ਕ੍ਰੀਏਸ਼ਨ'' (c. 1896–1902) [[ਜੇਮਸ ਟਿਸੋਟ]]<ref>ਦੁਆਰਾ [[ਟੋਰਾਹ]] ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੁਸਤਕ ਤੋਂ [[ਜੈਨੇਸਿਸ ਕ੍ਰੀਏਸ਼ਨ ਨੈਰੇਟਿਵ|ਰਚਨਾ ਸਵਾਂਦ]] ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਆਖਿਆ (ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਬੁੱਕ ਔਫ ਜੈਨੇਸਿਸ]] ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), [http://www.thejewishmuseum.org/onlinecollection/object_collection.php?objectid=26663&lefttxt=tissot painting from the collections] {{webarchive|url=https://archive.today/20130416014825/http://www.thejewishmuseum.org/onlinecollection/object_collection.php?objectid=26663&lefttxt=tissot |date=2013-04-16 }} of the [[Jewish Museum (New York)]]</ref>]] ਇੱਕ '''[[ਕ੍ਰੀਏਸ਼ਨ ਮਿਥਿਹਾਸ]]''' (ਜਾਂ '''[[ਕੌਸਮੋਗਿਨਿਕ ਮਾਇਥ]]''') ਇੱਕ [[ਚਿੰਨ]]ਾਤਮਿਕ [[ਲੰਬੀ ਕਥਾ]] ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਲੋਕ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਸਦੇ [[ਆਦੀ]] ਬਣਦੇ ਗਏ।<ref name="britannica">{{harvnb|Encyclopædia Britannica|2009}}</ref><ref name="womack">{{harvnb|Womack|2005|p=[https://books.google.com/books?id=MQi5x7_-eksC&pg=PA81 81]}}, "ਰਚਨਾ ਮਿਥਿਹਾਸ ਚਿੰਨਾਤਮਿਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਆਦੀ ਲੋਕ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਰਚਨਾ ਮਿਥਿਹਾਸਾਂ ਨੇ ਮੂੰਹ-ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸਲਈ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬਹੁ-ਕਿਸਮਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ।"</ref> ਜਦੋਂਕਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਰਤੋ ਵਿੱਚ ਆਉੰਦਾ ਸ਼ਬਦ [[ਮਿਥੌਲੌਜੀ|ਮਿਥ]] ਅਕਸਰ ਝੂਠੀਆਂ ਜਾਂ ਕਾਲਪਨਿਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ, ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਝੂਠਪੁਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਰਚਨਾ ਮਿਥਿਹਾਸਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।<ref> "In common usage the word 'myth' refers to narratives or beliefs that are untrue or merely fanciful; the stories that make up national or ethnic mythologies describe characters and events that common sense and experience tell us are impossible. Nevertheless, all cultures celebrate such myths and attribute to them various degrees of literal or symbolic ''truth''." ({{harvnb|Leeming|2010|p=xvii}})</ref> "ਸਾਂਝੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ 'ਮਿਥਿਹਾਸ' ਉਹਨਾਂ ਕਥਾਵਾਂ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗੈਰ-ਸੱਚ ਜਾਂ ਸਿਰਫ ਕਾਲਪਨਿਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਕਹਾਣੀਆਂ ਜੋ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਾਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਿਕ ਮਿਥਿਹਾਸ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਜਿਹੇ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਹੋਣਾ ਸਾਨੂੰ ਸਾਂਝੀ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਅਸੰਭਵ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਜਿਹੇ ਮਿਥਿਹਾਸਾਂ ਨੂੰ ਮਨਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਜਾਂ ਚਿੰਨਾਤਮਿਕ ਸੱਚਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਡਿਗਰੀਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ({{harvnb|Leeming|2010|p=xvii}})</ref><ref>{{harvnb|Long|1963|p=18}}</ref> ਜਿਸ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੁਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਨਾ ਮਿਥਿਹਾਸ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ [[ਸੱਚ (ਧਾਰਮਿਕ)|ਸੱਚਾਂ]] ਨੂੰ [[ਲੱਛਣ]]ਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, [[ਚਿੰਨ]]ਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ [[ਇਤਿਹਾਸ|ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ]] ਜਾਂ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="kimball"/><ref>{{harvnb|Leeming|2010|pp=xvii–xviii, 465}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਭਾਵੇਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਹੀਂ, [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ]] ਮਿਥਿਹਾਸ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ- ਯਾਨਿ ਕਿ, ਇਹ [[ਚਾਓਸ (ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ)|ਚਾਓਸ]] ਜਾਂ [[ਅਕਾਰਹੀਣਤਾ]] ਦੀ ਕਿਸੇ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ [[ਕੌਸਮੋਸ]] ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref>''ਦੇਖੋ:'' * {{harvnb|Leeming|2010}} * {{harvnb|Weigle|1987}} * {{harvnb|Leonard|McClure|2004}} * {{harvnb|Honko|1984|p=50}}</ref> ਕ੍ਰੀਏਸ਼ਨ ਮਾਇਥਾਂ ਅਕਸਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਸਾਂਝੇ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਪਵਿੱਤਰ ਖਾਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਕਰੀਬਨ ਸਭ ਗਿਆਤ [[ਧਰਮ|ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰੰਪ੍ਰਾਵਾਂ]] ਅੰਦਰ ਖੋਜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="johnston">{{harvnb|Johnston|2009}}</ref> ਇਹ ਸਭ ਕਿਸੇ [[ਭੂਖੰਡ (ਕਥਾ)|ਭੂਖੰਡ]] ਅਤੇ [[ਕਰੈਕਟਰ (ਆਰਟਸ)|ਕਿਰਦਾਰਾਂ]] ਵਾਲੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਜਾਂ ਤਾਂ [[ਦੇਵਤਾ|ਦੇਵਤੇ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਨਸਾਨ-ਵਰਗੇ ਅਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਕਸਰ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੋਲਦੇ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>''ਦੇਖੋ:'' * {{harvnb|Johnston|2009}} * {{harvnb|Encyclopædia Britannica|2009}} * {{harvnb|Leeming|chapter="Creation"|2011a}} * {{harvnb|Long|1963}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੂਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸੈੱਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ [[ਮਿਰਸੀਆ ਐਲੀਆਡੇ]] ਇਸਨੂੰ ''ਇਨ ਇੱਕੋ ਟੈਂਪੋਰੇ'' ("ਓਸ ਵਕਤ ਉੱਤੇ") ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name="johnston"/><ref>{{harvnb|Eliade|1963|p=429}}</ref> ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਨਾ ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਪ੍ਰਤਿ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਗਹਿਰਾਈ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅਰਤ-ਭਰਪੂਰ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਸੰਦ੍ਰਭ ਅੰਦਰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਵੈ-ਪਹਿਚਾਣ ਲਈ ਫ੍ਰੇਮਵਰਕ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ [[ਸੰਸਾਰਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ]] ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਹੱਸ ਖੋਲਦਾ ਹੈ।<ref>''ਦੇਖੋ:'' *{{harvnb|Johnston|2009}} *{{harvnb|Long|1963}} *{{harvnb|Encyclopædia Britannica|2009}} *{{harvnb|Leeming|2010}} </ref> ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਨਾ ਮਿਥਿਹਾਸ [[ਮੂੰਹ-ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਪ੍ਰੰਪ੍ਰਾਵਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਲਈ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬਹੁਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ;<ref name="womack"/> ਸਾਰੀ ਇਨਸਾਨੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਿਥਿਹਾਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸਾਂਝੀ ਕਿਸਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="kimball">{{harvnb|Kimball|2008}}{{page needed|date=November 2011}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == {{div col|colwidth=30em}} * [[ਬਿੱਗ ਬੈਂਗ]] * [[ਰਚਨਾਵਾਦ]] * [[ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਇੰਨਕਲਾਬੀ ਮੁੱਢ]] * [[ਜੈਨੇਸਿਸ ਕ੍ਰੀਏਸ਼ਨ ਮਿਥ]] * [[Template:ਇਨਸਾਨੀ ਸਮਾਂਰੇਖਾ|ਇਨਸਾਨੀ ਸਮਾਂਰੇਖਾ]] * [[Template:ਜਿੰਦਗੀ ਸਮਾਂਰੇਖਾ|ਲਾਈਫ ਟਾਈਮਲਾਈਨ]] * [[ਰਚਨਾ ਮਿਥਿਹਾਸਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਮੁੱਢਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਮੌਤ ਦੇ ਮੁੱਢ ਦਾ ਮਿਥਿਹਾਸ]] * [[ਮਿਥਿਹਾਸ ਦੇ ਖੰਭੇ]] * [[ਧਾਰਮਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ]] * [[ਬ੍ਰਹਮ ਆਂਡਾ]] {{div col end}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਗ੍ਰੰਥ ਸੂਚੀ == {{refbegin|30em}} * {{cite book |first=Michael |last=Ashkenazi |title=Handbook of Japanese mythology |edition=illustrated |year=2008 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-533262-9 |ref=harv }} * {{cite book | last = Barbour| first = Ian G. | year= 1997 | title = Religion and Science: Historical and Contemporary Issues | url = https://archive.org/details/religionscienceh0000barb| edition = first revised | publisher = HarperSanFrancisco| isbn = 0-06-060938-9 | pages=[https://archive.org/details/religionscienceh0000barb/page/58 58], 65| ref=harv }} * {{cite book |last=Bastian |first=Dawn E. |last2=Mitchell |first2=Judy K. |title=Handbook of Native American Mythology |url=https://archive.org/details/isbn_9791851095338 |publisher=ABC-CLIO |year=2004 |location=Santa Barbara |ref=harv |isbn=1-85109-533-0 }} * {{cite journal | last=Boas |first=Franz |title=Tsimshian Mythology |work=Annual Report of the Bureau of American Ethnography |publisher=Government Printing Office |year=1916 |url=https://books.google.com/?id=3WwqAAAAMAAJ&pg=PA651#v=onepage&q |ref=harv }} * {{cite book |first=Derk |last=Bodde |chapter=Myths of Ancient China |title=Mythologies of the Ancient World'' |url=https://archive.org/details/mythologiesofanc00kram |editor=Samuel Noah Kramer |publisher=Anchor |year=1961 |ref=harv }} * {{cite book |last=Booth |first=Anna Birgitta |editor=Alan Dundes |chapter=Creation myths of the North American Indians |title=Sacred Narrative: Readings in the Theory of Myth |url=https://archive.org/details/sacrednarrativer00dund |publisher=University of California Press |year=1984 |isbn=978-0-520-05192-8 |ref=harv |editor-link = Alan Dundes }} * {{cite book |first=Harold |last=Courlander |title=A Treasury of African Folklore: The Oral Literature, Traditions, Myths, Legends, Epics, Tales, Recollections, Wisdom, Sayings, and Humor of Africa |publisher=Marlowe & Company |year=2002 |isbn=978-1-56924-536-1 |ref=harv }} * {{cite encyclopedia |chapter=creation myth |title=Merriam-Webster's Collegiate Encyclopedia |year=2000 |isbn=0-87779-017-5 |ref=harv }} * {{cite encyclopedia |chapter= Creation Myth |title=Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions |publisher=Merriam-Webster |year=1999 |isbn=0-87779-044-2 |ref=harv }} * {{cite book |last=Doty |first=William |title=Myth: A Handbook |publisher=University Alabama Press |year= 2007 |isbn=978-0-8173-5437-4 |ref=harv }} * {{cite book|last1=Frank|first1=|last2=Leaman|first2=Oliver|title=History of Jewish Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=zLxBQrY6inEC|year=2004|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-32469-4|ref=harv}} * {{cite book |last=Eliade |first=Mircea |authorlink=Mircea Eliade |title=Patterns in comparative religion |url=https://archive.org/details/patternsincompar00elia |publisher=The New American Library-Meridian Books |year=1963 |isbn=978-0-529-01915-8 |ref=harv}} * {{cite book |last=Eliade |first=Mircea |authorlink=Mircea Eliade |title=Myth and Reality |publisher=Allen & Unwin |year=1964 |isbn=978-0-04-291001-7 |ref=harv}} * {{cite encyclopedia |chapter=myth |title=Encyclopædia Britannica |year=2009 |url= http://search.eb.com/eb/article-9108748 |publisher=Encyclopædia Britannica Online |ref=harv }} * {{cite book |last=Frankfort |first=Henri |authorlink=Henri Frankfort |title=The Intellectual Adventure of Ancient Man: An Essay on Speculative Thought in the Ancient Near East |url=https://archive.org/details/intellectualadve00henr |publisher=University of Chicago Press |year=1977 |isbn= 978-0226260082 |ref=harv}} * {{cite book |first=Sandra |last=Giddens |first2=Owen |last2=Giddens |year=2006 |title=African Mythology |url=https://archive.org/details/africanmythology0000gidd |publisher=The Rosen Publishing Group |isbn=1-4042-0768-6 |ref=harv}} * {{cite book |last=Honko |first=Lauri |editor=Alan Dundes |chapter=The Problem of Defining Myth |title=Sacred Narrative: Readings in the Theory of Myth |url=https://archive.org/details/sacrednarrativer00dund |publisher=University of California Press |year=1984 |isbn=978-0-520-05192-8 |ref=harv |editor-link = Alan Dundes }} * {{cite book |title=Religion, Myth, and Magic: The Anthropology of Religion-a Course Guide |last=Johnston |first=Susan A. |publisher=[[Recorded Books]], LLC |isbn=978-1-4407-2603-3 |year=2009 |ref=harv}} * {{cite book |last=Kimball |first=Charles |title=Comparative Religion |url=https://archive.org/details/comparativerelig0000kimb |chapter=Creation Myths and Sacred Stories |publisher=The Teaching Company |year=2008 |ref=harv |isbn=1-59803-452-9 }} * {{cite book|first=Jan |last=Knappert |authorlink=Jan Knappert |year=1977 |title=Bantu Myths and Other Tales |publisher=Brill Archive |isbn=90-04-05423-5 |ref=harv}} * {{cite book |title=Creation Myths of the World |url=https://archive.org/details/creationmythsofw0002leem |last=Leeming |first=David A. |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |edition=2nd |isbn=978-1-59884-174-9 |ref=harv }} * {{cite book |title=A Dictionary of Creation Myths |first=David Adams |last=Leeming |first2=Margaret Adams |last2= Leeming |publisher=Oxford University Press |year=2009 |edition=Oxford Reference Online |ref=harv |isbn=0-19-510275-4}} * {{cite book |title=A Dictionary of Creation Myths |first=David Adams |last=Leeming |first2=Margaret Adams |last2= Leeming |publisher=Oxford University Press |year=1994 |isbn=978-0-19-510275-8 |ref=harv}} * {{cite book |title=Encyclopedia of Creation Myths |url=https://archive.org/details/encyclopediaofcr0000leem |last=Leeming |first=David Adams |last2=Leeming |first2=Margaret Adams |publisher=ABC-CLIO |year=1994 |edition=2nd |isbn=978-0-87436-739-3 |ref=harv }} * {{cite book |title= Myth: A Biography of Belief |last=Leeming |first=David A. |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn= 978-0-19-514288-4 |ref=harv }} * {{cite book |chapter=Creation |title= The Oxford companion to world mythology |last=Leeming |first=David A. |publisher=Oxford University Press |edition=online |accessdate=13 October 2011 |year=2011a |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t208.e358 |ref=harv }} * {{cite book |chapter=Earth-Diver Creation |title= The Oxford companion to world mythology |last=Leeming |first=David A. |publisher=Oxford University Press |edition=online |accessdate=13 October 2011 |year=2011b |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t279.e87 |ref=harv }} * {{cite book |first=Scott A |last=Leonard |first2=Michael |last2=McClure |title=Myth and Knowing |url=https://archive.org/details/mythknowingintro0000leon |year=2004 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0-7674-1957-4 |edition=illustrated |ref=harv }} * {{cite book |title=Gods, goddesses, and mythology |first=C. Scott |last=Littleton |year=2005 |publisher=Marshall Cavendish |isbn=978-0-7614-7559-0 |volume=1 |ref=harv}} * {{cite book |title=Alpha: The Myths of Creation |first=Charles H. |last=Long |publisher=George Braziller |location=New York |year=1963 |ref=harv }} * {{cite book |last=Mair |first=Victor H. |authorlink=Victor H. Mair |title=Tao Te Ching: The Classic Book of Integrity and the Way, by Lao Tzu |publisher=Bantam Books |year=1990 |ref=harv |isbn=0-553-07005-3 }} * {{cite book |title=Creation Myths: Man's Introduction to the World |url=https://archive.org/details/creationmythsman0000macl |first=David |last=MacClaglan |year=1977 |isbn=978-0-500-81010-1 |publisher=Thames & Hudson |ref=harv }} * {{cite journal |last=Nassen-Bayer |last2=Stuart |first2=Kevin |title=Mongol creation stories: man, Mongol tribes, the natural world and Mongol deities |publisher=Asian Folklore Studies |volume=51 |series=2 |date=October 1992 |pages=323–334 |url=http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-EPT/stuart1.htm |accessdate=2010-05-06 |ref=harv }} * {{cite book |title=Creation Myths: Man's Introduction to the World |url=https://archive.org/details/creationmythsman0000macl |first=David |last=MacClaglan |year=1977 |isbn=978-0-500-81010-1 |publisher=Thames & Hudson |ref=harv }} * {{cite book |last1=Pettazzoni |first1=Raffaele |authorlink1=Raffaele Pettazzoni |last2=Rose |first2=H A |title=Essays on the History of Religions |year=1954 |publisher=E J Brill |url=https://books.google.com/books?id=xtsUAAAAIAAJ|ref=harv}} * {{cite book |last=Segal |first=Robert |title=Myth: A Very Short Introduction |url=https://archive.org/details/mythveryshortint0000sega |publisher= Oxford University Press |year=2004 |isbn=978-0-19-280347-4 |ref=harv}} * {{cite book | last = May | first = Gerhard | title = Creatio ex nihilo | publisher = T&T Clarke International | date = 2004 | isbn = 9780567083562 | url = https://books.google.com/?id=eu4RBwAAQBAJ&pg=PA179&dq=%22tension+between+the+idea+of+world-formation%22#v=onepage&q=%22tension%20between%20the%20idea%20of%20world-formation%22&f=false | edition = English trans. of 1994 | ref = harv }} * {{cite book | last = McMullin | first = Ernin |editor1-last = Burrell |editor1-first = David B. |editor2-last = Cogliati |editor2-first = Carlo |editor3-last = Soskice |editor3-first = Janet M. |editor4-last = Stoeger |editor4-first = William R. | title = Creation and the God of Abraham | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge | isbn = 9781139490788 | chapter = Creation ex nihilo: early history | date = 2010 | url = https://books.google.com/?id=iV-dWv_WhG0C&printsec=frontcover&dq=Creation+and+the+God+of+Abraham#v=onepage&q&f=false | ref = harv }} * {{cite book | last1 = Nebe | first1 = Gottfried | chapter = Creation in Paul's Theology | editor1-last = Hoffman | editor1-first = Yair | editor2-last = Reventlow | editor2-first = Henning Graf | title = Creation in Jewish and Christian Tradition | date = 2002 | publisher = Sheffield Academic Press | url = https://books.google.com/?id=tz_8VGMy014C&pg=PA111&dq=Gottfried+Nebe+Creation+in+Paul%27s+Theology#v=onepage&q=Gottfried%20Nebe%20Creation%20in%20Paul%27s%20Theology&f=false | ref = harv | isbn = 9780567573933 }} * {{cite book | last = Soskice | first = Janet M. | chapter = Creatio ex nihilo: its Jewish and Christian foundations|editor1-last = Burrell|editor1-first = David B.|editor2-last = Cogliati|editor2-first = Carlo|editor3-last = Soskice|editor3-first = Janet M.|editor4-last = Stoeger|editor4-first = William R. | title = Creation and the God of Abraham | date = 2010 | publisher = Cambridge University Press | url = https://books.google.com/?id=iV-dWv_WhG0C&pg=PA24&dq=Creatio+ex+nihilo+its+jewish+and+christian+foundations+Janet+Soskice#v=onepage&q=Creatio%20ex%20nihilo%20its%20jewish%20and%20christian%20foundations%20Janet%20Soskice&f=false | ref = harv | isbn = 9781139490788 }} * {{cite book |last=Sproul |first=Barbara C. |publisher=HarperOne HarperCollinsPublishers |title=Primal Myths |isbn=978-0-06-067501-1 |year=1979 |ref=harv }} * {{cite book |title=The Paleolithic Paradigm |first=Terry |last=Stocker |year=2009 |publisher=AuthorHouse |isbn=1-4490-2292-8 |ref=harv }} * {{cite book|last=Sweetman|first=James Windrow |title=Islam and Christian Theology|url=https://books.google.com/books?id=q_Gqxe2ZDqkC|year=2002|publisher=James Clarke & Co.|isbn=978-0-227-17203-2|ref=harv}} * {{cite book |title=Brother One Cell: An American Coming of Age in South Korea's Prisons |url=https://archive.org/details/brotheronecellam0000thom |first=Cullen |last=Thomas |year= 2008 |isbn=0-14-311311-9 |publisher=Penguin |ref=harv }} * {{cite book|first=Ewa|last=Wasilewska|title=Creation stories of the Middle East|url=https://books.google.com/books?id=sMj1tyho3CoC&pg=PA146|accessdate=23 May 2011|year=2000|publisher=Jessica Kingsley Publishers|isbn=978-1-85302-681-2|ref=harv}} * {{cite book |title=Studies in Folklore, in Honor of Distinguished Service Professor Stith Thompson |first=Erminie|last=Wheeler-Voegelin |last2=Moore |first2=Remedios W. |editor=W. Edson Richmond |chapter=The Emergence Myth in Native North America |year= 1957 |isbn=978-0-8371-6208-9 |publisher=Indiana University Press |ref=harv }} * {{cite book | authorlink = John H. Walton (theologian) | last = Walton | first = John H. | title = Ancient Near Eastern Thought and the Old Testament: Introducing the Conceptual World of the Hebrew Bible | publisher = Baker Academic | date = 2006 | url = https://books.google.com/?id=rhb20fH7cZYC&printsec=frontcover&dq=Ancient+Near+Eastern+Thought+and+the+Old+Testament:+Introducing+the+Conceptual+World+of+the+Hebrew+Bible#v=onepage&q&f=false | isbn = 0-8010-2750-0 | ref = harv }} * {{cite journal |title=Creation and Procreation, Cosmogony and Childbirth: Reflections on Ex Nihilo Earth Diver, and Emergence Mythology |first=Marta |last=Weigle |journal=Journal of American Folklore |volume= 100 |issue=398 |year=1987 |ref=harv |doi=10.2307/540902 |pages=426 |jstor=540902 }} * {{cite book |title=Anthropology and religion: what we know, think, and question |url=https://archive.org/details/isbn_2900759110464 |first=Robert L. |last= Winzeler |year=2008 |publisher=AltaMira Press |isbn=978-0-7591-1046-5 |ref=harv }} * {{cite book |title=Symbols and Meaning: A Concise Introduction |url=https://archive.org/details/symbolsmeaningco0000woma |first=Mari |last=Womack |publisher=AltaMira Press |year=2005 |isbn=978-0-7591-0322-1 |ref=harv }} * {{cite journal |last=Y.Z. |title=Some Account of the Tangousians in general and the Transbaikal Tangousians in particular |date=June 1824 |work=Asiatic journal and monthly miscellany |volume=17 |publisher=Wm. H. Allen & Co |url=https://books.google.com/?id=8w8oAAAAYAAJ&pg=PA595#v=onepage&q |ref=harv}} {{refend}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{wikiquote}} * [https://www.britannica.com/topic/creation-myth Creation myth - Encyclopedia Britannica] * [http://public.wsu.edu/~brians/world_civ/worldcivreader/world_civ_reader_1/kojiki.html Japanese Creation Myth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820215825/http://public.wsu.edu/~brians/world_civ/worldcivreader/world_civ_reader_1/kojiki.html |date=2016-08-20 }} * [http://public.wsu.edu/~delahoyd/mythology/creation.populvuh.html Mayan Creation Myth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170923221154/http://public.wsu.edu/~delahoyd/mythology/creation.populvuh.html |date=2017-09-23 }} * [http://www.aldokkan.com/religion/creation.htm Egyptian Creation Myth] * [http://www.pitt.edu/~dash/creation.html Norse Creation Myth] * [http://piereligion.org/yamamyth.html Indo-European Creation Myth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911205021/http://piereligion.org/yamamyth.html |date=2017-09-11 }} {{Authority control}} {{Portal bar|ਰਚਨਾਵਾਦ|ਧਰਮ|ਰੂਹਾਨੀਅਤ|}} {{DEFAULTSORT:ਰਚਨਾ ਮਿਥ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਚਨਾ ਮਿਥ| ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਮਿਥਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੌਸਮੋਗੋਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਥਿਹਾਸਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰੰਪ੍ਰਿਕ ਕਹਾਣੀਆਂ]] h1kzp84lysjpr594amgdpm17l2d9sfo 0 97970 840207 540954 2026-05-29T20:12:03Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840207 wikitext text/x-wiki {{string theory}} [[ਸਟ੍ਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ]] ਅੰਦਰ, ਇੱਕ [[ਵਰਲਡ ਸ਼ੀਟ]] ਇੱਕ ਦੋ-ਅਯਾਮੀ [[ਮੈਨੀਫੋਲਡ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ [[ਸਟ੍ਰਿੰਗ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਸਟ੍ਰਿੰਗ]] ਦੇ ਜੜਨੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref name="Di FrancescoMathieu1997">{{cite book|last1=Di Francesco|first1=Philippe|last2=Mathieu|first2=Pierre|last3=Sénéchal|first3=David|year=1997|isbn=978-1-4612-2256-9|title=Conformal Field Theory |url=https://archive.org/details/conformalfieldth0000difr|doi=10.1007/978-1-4612-2256-9|page=[https://archive.org/details/conformalfieldth0000difr/page/8 8]}}</ref> ਇਹ ਸ਼ਬਦ [[ਲੀਓਨਾਰਡ ਸੁਸਕਿੰਡ]] ਵਲੋਂ 1967 ਦੇ ਆਸਾਪਾਸ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ|ਸਪੈਸ਼ਲ]] ਅਤੇ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਬਿੰਦੂ ਕਣ ਵਾਸਤੇ [[ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ]] ਧਾਰਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਸਿੱਧੀ [[ਜਨਰਲਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਘੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਟ੍ਰਿੰਗ ਦੀ ਕਿਸਮ, ਓਸ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ) ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਦੀਆਂ ਬੈਕਗ੍ਰਾਊਂਡ ਫੀਲਡਾਂ (ਜਿਵੇਂ [[ਗੇਜ ਫੀਲਡ]]ਾਂ) ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਸੰਸਾਰਸ਼ੀਟ ਉੱਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਿਸੇ [[ਦੋ-ਅਯਾਮੀ ਕਨਫ੍ਰਮਲ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] ਅੰਦਰ ਸਕੇਂਤਬੰਦ ਕੀਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, 26-ਅਯਾਮੀ [[ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ]] ਅੰਦਰ [[ਬੋਸੌਨਿਕ ਸਟ੍ਰਿੰਗ]] 26 ਸੁਤੰਤਰ [[ਸਕੇਲਰ ਫੀਲਡ]]ਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਇੱਕ ਸੰਸਾਰ-ਸ਼ੀਟ ਕਨਫ੍ਰਮਲ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਫਿਲਹਾਲ, ਇੱਕ [[ਸੁਪਰ-ਸਟ੍ਰਿੰਗ]] ਸੰਸਾਰ-ਸ਼ੀਟ ਥਿਊਰੀ ਜੋ 10 ਅਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, 10 ਸੁਤੰਤਰ ਸਕੇਲਰ ਫੀਲਡਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ [[ਫਰਮੀਔਨ]] [[ਸੁਪਰਪਾਰਟਨ]]ਾਂ ਦੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ]] {{Physics-stub}} 0094e6n4afl2twuvywih47bdkfq4ozp 0 104124 840217 414355 2026-05-29T20:27:52Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840217 wikitext text/x-wiki '''ਵਜੀਰਾ''' (ਵਜਿਰਾਕੁਮਾਰੀ) ਮਗਧ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਸੀ, ਜੋ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਜਾਤਾਸ਼ਤਰੂ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਤਨੀ ਸੀ|<ref>{{cite book|title=Ancient Indian history and civilization|last=Sen|first=Sailendra Nath|publisher=New Age International|year=1999|isbn=9788122411980|edition=Second|location=New Delhi|page=113}}</ref> ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ, ਸਮਰਾਟ ਉਦੈਭੱਦਰ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ|<ref>{{cite book|title=Political History of Ancient India : From the accession of Parikshit to the extinction of the Gupta dynasty|last=Mukherjee|first=Hemchandra Raychaudhuri. With a commentary by B. N.|publisher=Oxford University Press|year=2005|isbn=9780195643763|edition=6. impression.|page=190}}</ref> ਵਜ਼ੀਰਾ ਦਾ ਜਨਮ ਕੋਸਲਾ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਰਾਜਾ ਪਾਸਨਾਦੀ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਮਲਿਕਾ ਦੀ ਧੀ ਸੀ|  == ਜੀਵਨ == === ਜਨਮ === ਵਜੀਰਾ ਜਾਂ ਵਜੀਰਾਕੁਮਾਰੀ ਦਾ ਜਨਮ ਪਾਸਨਾਦੀ ਦੀ ਮੁੱਖ ਰਾਣੀ, ਮਲਿਕਾ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ| ਪਾਲੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਕੋਸਾਲਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮਾਲਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਧੀ ਸੀ|<ref name="Wayman">{{cite book|title=The lion's roar of Queen Śrīmālā : a Buddhist scripture on the Tathāgatagarbha theory|url=https://archive.org/details/lionsroarofqueen0000alex|author1=Alex Wayman|author2=Hideko Wayman|publisher=Motilal Banarsidass Publ|year=1990|isbn=9788120807310|edition=1. Indian|page=[https://archive.org/details/lionsroarofqueen0000alex/page/3 3]|lastauthoramp=yes}}</ref>   == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਰਾਇਲਟੀ]] tphr1gwd28bk224grjcc09q1ubo6xnw 0 105522 840233 811930 2026-05-29T21:13:47Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840233 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Lely-Mähdrescher.jpg|thumb|ਇਕ ਲੇਲੀ ਦੀ ਕਮਬਾਇਨ<br /> ]] [[ਤਸਵੀਰ:Drone video of combine harvester and tractor on a field in Jõgevamaa, Estonia (July 2022).webm|thumb|ਕੰਬਾਈਨ ਹਾਰਵੈਸਟਰ ਦੀ ਡਰੋਨ ਵੀਡੀਓ 2022]] [[ਤਸਵੀਰ:Claas-lexion-570-1.jpg|thumb|ਕਲਾਸ ਲੇਕਸਿਯਨ 570 ਹਾਰਵੇਸਟਰ ਏਅਰ ਕੰਡੀਸ਼ਨਡ ਕੈਬ, ਰੋਟਰੀ ਥਰੈਸ਼ਰ ਅਤੇ ਲੇਜ਼ਰ-ਮਾਰਕੀਟ ਆਪਰੇਟਿਵ ਸਟੀਅਰਿੰਗ ਦੇ ਨਾਲ<br /> ]] [[ਤਸਵੀਰ:Old_Style_Harvester.jpg|thumb|ਪੁਰਾਣੇ ਸਟਾਈਲ ਦਾ ਹਾਰਵਰੈਸਟਰ, ਹੈਨਟੀ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਖਿੱਤੇ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ<br /> ]] [[ਤਸਵੀਰ:John_Deere_9870_STS_with_625D.JPG|thumb|ਜੌਹਨ ਡੀਅਰਸ ਕਮਬਾਇਨ 9870 ਐਸਟੀਐਸ ਨੂੰ 625 ਨਾਲ<br /> ]] '''ਕਮਬਾਇਨ ਹਰਵੈਸਟਰ''', ਜਾਂ ਬਸ '''ਕਮਬਾਇਨ''', ਇੱਕ ਬਹੁਪੱਖੀ ਮਸ਼ੀਨ ਹੈ ਜੋ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਨਾਜ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਵਾਢੀ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਂ ਇਸਦੇ ਤਿੰਨ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੀ ਫਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ- ਇੱਕ ਕੰਗਾਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਵੱਢਣ, ਪਿੜਾਈ ਅਤੇ ਸਫਾਈ। ਕਮਬਾਇਨ ਦੇ ਨਾਲ ਕਣਕ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਣਕ, ਜੌਹ, ਰਾਈ, ਜੌਂ, ਮੱਕੀ (ਮੱਕੀ), ਜੂਗਰ, ਸੋਇਆਬੀਨ, ਸਣ (ਅਸਲੇ, ਸੂਰਜਮੁਖੀ) ਅਤੇ ਕੈਨੋਲਾ ਵੀ ਵੱਡੀਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫੀਲਡ ਦੇ ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੀਮਤ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਬਚੇ ਹੋਏ ਹਨ: ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਤੂੜੀ ਜਾਂ ਤਾਂ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਕਰਚੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਿਸਤਰੇ ਅਤੇ ਸੀਮਾ-ਫੀਡ ਜਾਨਵਰਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਮਬਾਇਨ ਹਰਵੈਸਟਰ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਾਢੀ ਦਾ ਕੰਮ ਘਟਾਉਣ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦਾ ਬਚਾਅ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕਾਢਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Kombajn_New_Holland_TX68_seče_pole_mezi_Slatinkami_a_Lípami,_okres_Prostějov_(04).jpg|left|thumb|ਅਨਾਜ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਿਊ ਹਾਲਲੈਂਡ TX68 ਕਮਬਾਇਨ <br /> ]] [[ਤਸਵੀਰ:Combine-harvesting-corn.jpg|left|thumb|ਇੱਕ ਜੌਨ-ਡੀਅਰ ਟਾਇਟਨ ਲੜੀ ਮੱਕੀ ਦੀ ਵਾਡੀ ਆਲੀ ਕਮਬਾਇਨ<br /> ]] == ਕਮਬਾਇਨ ਹੈਡ == ਕ੍ਮ੍ਬਾਇਨ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣਯੋਗ ਹੈਡਾ (ਸਿਰਾਂ) ਨਾਲ ਲੈਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਖ਼ਾਸ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਿਆਰੀ ਸਿਰਲੇਖ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਅਨਾਜ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਪਰਿਵਰਤਨ ਚਾਕੂ ਕਟਰ ਬਾਰ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਟਾਈ ਫਸਲ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੱਚੇ ਫਸਲ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਲਈ ਮੋਟਲ ਜਾਂ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ। ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਦੀ ਇੱਕ ਭਿੰਨਤਾ, ਇੱਕ "ਫੈਕਸ" ਪਲੇਟਫਾਰਮ, ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇੱਕ ਕਟਰ ਬਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੋਇਆਬੀਨ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਲਈ ਖਾਕੇ ਅਤੇ ਰੇਡੀਅਸ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਫੋੜਾ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਫਲੇਕ ਸਿਰ ਸੋਇਆਬੀਨ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਅਨਾਜ ਦੇ ਲਈ ਹੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਕੁਝ ਕਣਕ ਹੈਡ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਡਰਾਪਰ" ਸਿਰਲੇਖ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕ੍ਰੌਸ ਕਰਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੱਕ ਫੈਬਰਿਕ ਜਾਂ ਰਬੜ ਦੇ ਅਪਰੇਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਡਰਾਪਰ ਹੈਡ ਕ੍ਰਾਸ ਔਊਜਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੇਜ਼ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਊਰਜਾ ਦੀਆਂ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਧੇਰੇ ਥ੍ਰੈਪੁੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਹੈਡਰ ਵੱਖਰੇ ਕਣਕ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕਣਕ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਮੁੱਚੀ ਲਾਗਤ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।  ਡਮੀ ਹੈਡ ਜਾਂ ਪਿਕ-ਅਪ ਹੈਡਰਸ ਬਸੰਤ-ਟੇਨਡ ਪਿਕਅੱਪ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਰੀ ਰਬੜ ਦੇ ਬੈਲਟ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕੱਟੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿੰਦੂ ਜਾਂ ਸਫਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉੱਤਰੀ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੱਛਮੀ ਕੈਨੇਡਾ, ਜਿੱਥੇ ਝੁੱਲਣ ਨਾਲ ਜੰਗਲੀ ਬੂਟੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਤੇਜ਼ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਨਾਜ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਨੂੰ ਮੱਕੀ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੱਕੀ ਦਾ ਸਿਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੱਕੀ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੂੰ ਤਾਣੇ ਪੇਟੇ ਨਾਲ ਲੈਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਡੰਡੇ ਅਤੇ ਪੱਤਾ ਨੂੰ ਕੰਨ ਵਿੱਚੋਂ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਿਰਫ ਕੰਨ (ਅਤੇ ਪਪ) ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਸਕਣ। ਇਹ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਸਿਲੰਡਰ ਦੁਆਰਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਕਤਾਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਪੁਆਇੰਟਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਕਾਰਨ ਮੱਕੀ ਦੇ ਮੁਹਾਜ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਦੀ ਕਦਾਈਂ ਸਿਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਨਾਜ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਮੱਕੀ ਦੇ ਹੈਡ ਵਰਗੇ ਕਤਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੁਆਇੰਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਛੋਟੇ ਅਨਾਜ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਵੱਢਣ ਵੇਲੇ ਉਬਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਬੀਜ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਵੈ-ਚਲਾਇਆ ਗਲੀਨਰ ਕਮਬਾਇਨ ਨੂੰ ਟਾਇਰਾਂ ਜਾਂ ਟਾਇਰਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟਰੈਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਫਿੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਚੌਲ ਦੀ ਕਟਾਈ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ 10in ਡੂੰਘੇ ਡੂੰਘੇ ਪੈਰੇ ਨੂੰ ਮਾਪਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਕਮਬਾਇਨਾ, ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਪੁੱਲ ਕਿਸਮ ਦੇ, ਇੱਕ ਹੀਰੇ ਦੀ ਛੱਤਰੀ ਨਾਲ ਟਾਇਰਾਂ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਚਿੱਕੜ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਟ੍ਰੈਕ ਅਡਾਪਟਰ ਪਲੇਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਹੋਰ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਫਿੱਟ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == [[ਤਸਵੀਰ:SS851422.JPG|thumb|ਜੌਨ ਡੀਅਰ ਕਮਬਾਇਨ, ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ ਵਿਚਲੇ ਸਮਤਲ ਕਾਰਾਂ 'ਤੇ ਰੇਲਵੇ ਦੁਆਰਾ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ<br /> ]] * [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ|ਖੇਤੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ]] == ਹਵਾਲੇ == ; ਬੀਬਲਿਓਗ੍ਰਾਫੀ  * {{Cite book|title=The Grain Harvesters|url=https://archive.org/details/grainharvesters0000quic|last=Quick|first=Graeme R.|last2=Wesley F. Buchele|publisher=American Society of Agricultural Engineers|year=1978|isbn=0-916150-13-5|location=[[St. Joseph, Michigan|St. Joseph]]}} ; ਨੋਟਸ {{Reflist|2}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * [http://www.agmachine.com/ Worldwide Agricultural Machinery and Farm Equipment Directory] * [https://books.google.com/books?id=GtkDAAAAMBAJ&pg=PA90&dq=popular+mechanics+July+1932+airplane&hl=en&ei=IoAZTePWB-DRnAe63OjPDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=7&ved=0CDgQ6AEwBjg8#v=onepage&q&f=true "Gold Harvest Feeds The World"] page 90 ''Popular Mechanics'', July 1949, cutaway illustration of the John Deere open cab one-man self-propelled combine of the type common for decades after World War Two * [http://www.toytractorshow.com/international_harvester_15_series_combines.htm Pictures of combines with corn and wheat heads] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051030010116/http://www.toytractorshow.com/international_harvester_15_series_combines.htm |date=2005-10-30 }} * [http://www.museum.vic.gov.au/sunshine/index.htm History of Sunshine Harvesters – Museum Victoria, Australia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051029191630/http://www.museum.vic.gov.au/sunshine/index.htm |date=2005-10-29 }} * [http://www.triz-journal.com/archives/2008/04/02/ The Birth of the Australian Stripping Combine Harvester] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511174018/http://www.triz-journal.com/archives/2008/04/02/ |date=2008-05-11 }} * [http://www.wheatfarm.com/comparo/ Pictures of Gleaner levelling combines] * [http://www.thecombineforum.com The Combine Talk Forums – A Website with more information and pictures] * [http://content.wsulibs.wsu.edu/cdm/singleitem/collection/masc_media/id/31/rec/1 Washington State University film of horse-drawn combine in 1938] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151030054917/http://content.wsulibs.wsu.edu/cdm/singleitem/collection/masc_media/id/31/rec/1 |date=2015-10-30 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ]] 5rvuyxm0yc5sg515xzrommc94cdhqpc 0 105712 840197 806875 2026-05-29T19:57:17Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840197 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --> | name = ਲੋਪੇ ਦੇ ਵੇਗਾ | image = LopedeVega.jpg | caption = ਲੋਪੇ ਦੇ ਵੇਗਾ ਦਾ ਚਿੱਤਰ | birth_name = ਫ਼ੇਲਿਕਸ ਆਰਟਿਊਰੋ ਲੋਪੇ ਦੇ ਵੇਗਾ ਏ ਫ਼ਰਨਾਂਡੇਜ਼ | birth_date = {{birth date|1562|11|25|df=y}} | birth_place = [[ਮੈਡਰਿਡ]], [[ਸਪੇਨ]] | death_date = {{death date and age|1635|8|27|1562|11|25|df=y}} | death_place = ਮੈਡਰਿਡ, ਸਪੇਨ | resting_place = | occupation = ਕਵੀ, ਨਾਟਕਕਾਰ | language = [[ਸਪੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਸਪੇਨੀ]] | nationality = | ethnicity = | citizenship = | education = | alma_mater = | period = | genre = | subject = | movement = [[ਸਪੇਨੀ ਬਰੌਕ ਸਾਹਿਤ|ਬਰੌਕ]] | notableworks = ''[[ਫ਼ਿਊਏਂਟੋਵੇਹੂਨਾ]]''<br />''[[ਦ ਡੌਗ ਇਨ ਦ ਮੈਂਗਰ (ਨਾਟਕ)|ਦ ਡੌਗ ਇਨ ਦ ਮੈਂਗਰ]]''<br />''[[ਪਨਿਸ਼ਮੈਂਟ ਵਿਦਆਊਟ ਰਿਵੈਂਜ]]'' | spouse = | partner = | children = | relatives = | influences = | influenced = | awards = | signature = | signature_alt = | website = | portaldisp = }} '''ਲੋਪੇ ਦੇ ਵੇਗਾ''' ({{IPA-es|ˈlope ðe ˈβeɣa}}; 25 ਨਵੰਬਰ 1562 &ndash; 27 ਅਗਸਤ 1635) ਇੱਕ [[ਸਪੇਨੀ ਸੁਨਹਿਰੀ ਯੁਗ]] ਦੇ ਬਰੌਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੇਖਕ ਸੀ। [[ਸਪੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਸਪੇਨੀ]] ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਸ਼ੋਹਰਤ ਸਿਰਫ਼ [[ਮੀਗੇਲ ਦੇ ਸਿਰਵਾਂਤਿਸ|ਮੀਗੇਲ ਦੇ ਸਰਵਾਂਤਿਸ]] ਨਾਲੋਂ ਹੀ ਘੱਟ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਸਾਹਿਤ ਅਨਮੋਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਉਤਪਾਦਕ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਰਵਾਂਤਿਸ ਦੁਆਰਾ ਹੋਰ ਨਾਮ ਵੀ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਹਾਜ਼ਰਜਵਾਬੀ ਦਾ ਕੁਕਨੂਸ'' ਅਤੇ ''ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਸ਼ੈਤਾਨ''। ਉਸਦਾ ਜਨਮ [[ਮਾਦਰੀਦ|ਮੈਡਿਰਡ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਘੱਟ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਹੜੇ ਕਿ [[ਕੈਂਟਾਬ੍ਰੀਆ]] ਦੇ ''ਵਾਲੇ ਦੇ ਕਾਰੀਦੋ ''ਤੋਂ ਉੱਥੇ ਆਏ ਸਨ। ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ ਫ਼ੇਲਿਕਸ ਦੇ ਵੇਗਾ ਕਢਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਲੋਪੇ ਦੇ ਵੇਗਾ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਪੇਨੀ ਥੀਏਟਰ ਦਾ ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਇਹ ਵੱਡੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਰਤਾਰਾ ਬਣ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਸਦੇ ਮੁੱਖ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹ [[ਪੀਡਰੋ ਕਾਲਡੇਰਨ ਦੇ ਲਾ ਬਾਰਗਾ|ਕਾਲਡੇਰਨ ਦੇ ਲਾ ਬਾਰਗਾ]] ਅਤੇ [[ਤਿਰਸੋ ਦੇ ਮੋਲੀਨਾ]] ਦੇ ਨਾਲ ਸਪੇਨੀ ਥੀਏਟਰ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਉਚਾਈਆਂ ਤੇ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦੀ ਅੰਤਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਡੂੰਘਾਈ ਅਤੇ ਸੌਖ ਕਰਕੇ ਉਸਨੇ [[ਪੱਛਮੀ ਸਾਹਿਤ]] ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਨਾਟਕਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਨਾਟਕ ਅੱਜ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਖੇਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸਨੂੰ ਸਪੇਨੀ ਜ਼ਬਾਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗੀਤਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਨਾਵਲਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਬਹੁਤਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ 1660 ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਕੁਝ ਨਾਟਕਾਂ ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਡਾਇਰੀ ਲੇਖਕ ''ਸੈਮੂਅਲ ਪੇਪਿਸ'' ਨੇ ਉਸਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਰੂਪਾਂਤਰ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦ ਲਿਖ ਲਏ ਭਾਵੇਂ ਉਸਨੇ ਲੇਖਕ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਲਗਭਗ 3000 [[ਸੌਨੇਟ]], 3 [[ਨਾਵਲ]], 4 [[ਲਘੂ ਨਾਵਲ]], 9 [[ਮਹਾਂਕਾਵਿ]] ਅਤੇ ਤਕਰੀਬਨ 500 [[ਨਾਟਕ]] ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠਾਂ ਦਰਜ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੀ ਪਹਿਲ ਵਿੱਚ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਆਲੋਚਨਾ ਹੋਈ ਸੀ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਸਦੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 80 ਨਾਵਲਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਲੇਖਕਾਂ ਕੁਵੇਦੋ ਅਤੇ ਜੁਆਨ ਰੁਈਜ਼ ਦੇ ਅਲਾਰਕਨ ਦਾ ਦੋਸਤ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਸਾਹਿਤ ਕਾਰਨ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਲੇਖਕ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਰਵਾਂਤਿਸ ਅਤੇ [[ਲੁਈਸ ਦੇ ਗੌਂਗੋਰਾ|ਗੌਂਗੋਰਾ]] ਈਰਖਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ [[ਯੋਹਾਨ ਵੁਲਫਗੰਗ ਫਾਨ ਗੇਟੇ|ਗੇਟੇ]] ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਇਹ ਇੱਛਾ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕੀਤੀ ਕਿ ਕਾਸ਼ ਉਹ ਇੰਨਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਰੰਗਦਾਰ ਸਾਹਿਤ ਰਚ ਸਕਦਾ ਹੁੰਦਾ।<ref>Cfr. Eckermann, ''Conversations with Goethe'': in 1828 Eckermann recorded having a conversation about the extent of author's works, in which Goethe expressed his admiration towards Lope's.</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} == ਸਰੋਤ == * {{EB1911 |wstitle=Vega Carpio, Lope Felix de |volume=27}} * {{cite book |last=Hayes |first=Francis C. |title=Lope de Vega |url=https://archive.org/details/lopedevega0000haye |series=Twayne's World Author Series |year=1967 |publisher=Twayne Publishers |location=New York }} * Hennigfeld, Ursula (2008). ''Der ruinierte Körper. Petrarkistische Sonette in transkultureller Perspektive''. Würzburg: Königshausen & Neumann. * [[Ray Keck]], author of ''Love's Dialectic: Mimesis and Allegory in the Romances of Lope de Vega'' ;In Spanish * Alonso, Dámaso, ''En torno a Lope'', Madrid, Gredos, 1972, 212 pp. {{ISBN|9788424904753}} * Castro, Américo y Hugo A. Rennert, ''Vida de Lope de Vega: (1562-1635)'' ed. de Fernando Lázaro Carreter, Salamanca, 1968. * De Salvo, Mimma, «Notas sobre Lope de Vega y Jerónima de Burgos: un estado de la cuestión», pub. en ''Homenaje a Luis Quirante. Cuadernos de Filología'', [https://books.google.es/books?id=apCaQ5D3-dkC&lpg=PP1&pg=PA141#v=onepage&q&f=false anejo L, 2 vols., tomo I, 2002, págs. 141-156]. [http://www.midesa.it/peninsulas/De%20Salvo%20Notas%20sobre%20Lope%20de%20Vega.htm Versión en línea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150919094307/http://www.midesa.it/peninsulas/De%20Salvo%20Notas%20sobre%20Lope%20de%20Vega.htm |date=2015-09-19 }} revisada en 2008. URL. Consulta 28-09-2010. * «Lengua y literatura, Historia de las literaturas», en ''Enciclopedia metódica Larousse'', vol. III, Ciudad de México, Larousse, 1983, págs 99-100. {{ISBN|968-6042-14-8}} * Huerta Calvo, Javier, ''Historia del Teatro Español'', Madrid, Gredos, 2003. * Menéndez Pelayo, Marcelino, ''Estudios sobre el teatro de Lope de Vega'', Madrid, Editorial Artes Gráficas, 1949, 6 volúmenes. * MONTESINOS, José Fernández, ''Estudios sobre Lope de Vega'', Salamanca, Anaya, 1967. * Pedraza Jiménez, Felipe B., ''El universo poético de Lope de Vega'', Madrid, Laberinto, 2004. ** —, ''Perfil biográfico'', Barcelona, Teide, 1990, págs. 3-23. * Rozas, Juan Manuel, ''Estudios sobre Lope de Vega'', Madrid, Cátedra, 1990. * Pedraza Jiménez, Felipe B., ''Lope de Vega: pasiones, obra y fortuna del monstruo de naturaleza'', EDAF, Madrid, 2009 ({{ISBN|9788441421424}}). * Arellano, Ignacio, ''Historia del teatro español del siglo XVII'', Cátedra, Madrid, 1995 ({{ISBN|9788437613680}}). * Arellano, Ignacio; Mata, Carlos; ''Vida y obra de Lope de Vega, Bibliotheca homolegens'', Madrid, 2011 ({{ISBN|978-84-92518-72-2}}). ==ਬਾਹਰਲੇ ਲਿੰਕ== {{commonscat|Lope de Vega}} {{wikiquote}} {{wikisourcelang|es|Félix Lope de Vega y Carpio|Lope de Vega}} {{wikisource|Author:Lope de Vega|Lope de Vega}} * {{Gutenberg author |id=Vega,+Lope+de | name=Lope de Vega}} * {{Internet Archive author |sname=Lope de Vega}} * {{Librivox author |id=229}} * [http://albalearning.com/audiolibros/#lope Audiobooks. Read, listen along and download Lope de Vega's poetry in Spanish. Free] at AlbaLearning * [http://www.casamuseolopedevega.org/en Lope de Vega's House Museum (Madrid)] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1562]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1635]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਪੇਨੀ ਨਾਟਕਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਪੇਨੀ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਟਾਈਗਰ ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੌਰਾਨ ਬਣਾਏ ਜਾਂ ਸੁਧਾਰੇ ਗਏ ਲੇਖ]] cptnxner8h12es0dq344fb17ipt1xi4 0 105847 840225 774891 2026-05-29T20:51:57Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840225 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name=ਮੈਰੀ ਪਿਕਫੋਰਡ |image=Mary Pickford - Oct 1921 Photoplay.jpg |caption=1921 ਵਿੱਚ ਮੈਰੀ ਪਿਕਫੋਰਡ |birth_name=ਗਲੈਡਿਸ ਲੂਇਸ ਸਮਿਥ |birth_date=ਅਪ੍ਰੈਲ 8, 1892 |birth_place=ਟੋਰਾਂਟੋ, ਓਂਟਾਰੀਓ, ਕੈਨੇਡਾ |death_date=ਮਈ 29, 1979 (ਉਮਰ 87) |death_place=ਸੈਂਟਾ ਮੋਨੀਕਾ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ, ਯੂਐਸ }} '''ਗਲਾਡਿਸ ਲੁਈਸ ਸਮਿਥ''' (8 ਅਪਰੈਲ, 1892 - ਮਈ 29, 1979), ਜੋ ਕਿ '''ਮੈਰੀ ਪਿਕਫੋਰਡ''' ਦੇ ਨਾਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਜੰਮੇ ਹੋਏ ਫਿਲਮ [[ਅਦਾਕਾਰ]] ਅਤੇ [[ਨਿਰਮਾਤਾ]] ਸਨ। ਉਹ ਪਿੱਕਫ਼ੋਰਡ-ਫੇਅਰਬੈਂਕਸ ਸਟੂਡਿਓ (ਡਗਲਸ ਫੇਅਰਬੈਂਕਸ ਦੇ ਨਾਲ) ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਆਰਟਿਸਟਸ ਫਿਲਮ ਸਟੂਡਿਓ (ਫੇਰਬੈਂਕਸ, [[ਚਾਰਲੀ ਚੈਪਲਿਨ]] ਅਤੇ ਡੀ ਡਬਲਿਊ ਗ੍ਰਿਫਿਥ) ਦੇ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ ਸਨ, ਅਤੇ ਅਕੈਡਮੀ ਦੇ ਮੂਲ 36 ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰ ਆਰਟਸ ਐਂਡ ਸਾਇੰਸਜ ਜੋ ਸਲਾਨਾ "[[ਔਸਕਰ]]" ਅਵਾਰਡ ਸਮਾਗਮ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>Obituary ''[//en.wikipedia.org/wiki/Variety_Obituaries Variety]'', May 30, 1979.</ref> ਪਿਕਫੋਰਡ "ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਸਵੀਟਹਾਰਟ" ਅਤੇ "ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੜਕੀ" ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿਚ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਪਾਇਨੀਅਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸਨ।<ref>{{Cite book|title=The 1930s|url=https://archive.org/details/1930s0000doug|last=Baldwin|first=Douglas|last2=Baldwin|first2=Patricia|publisher=Weigl|year=2000|isbn=1-896990-64-9|page=[https://archive.org/details/1930s0000doug/page/n15 12]}}</ref><ref>{{Cite book|title=Silent Film Stars on the Stages of Seattle: A History of Performances by Hollywood Notables|last=Flom|first=Eric L.|publisher=McFarland|year=2009|isbn=0-7864-3908-4|page=226}}</ref><ref name="Sonneborn">{{Cite book|title=A to Z of American Women in the Performing Arts|url=https://archive.org/details/tozofamericanwom0000sonn|last=Sonneborn|first=Liz|publisher=Infobase|year=2002|isbn=1-4381-0790-0|page=[https://archive.org/details/tozofamericanwom0000sonn/page/166 166]}}</ref> ਪਿਕਫੋਰਡ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਖੁਦ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਬਿਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 1910 ਅਤੇ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ "ਰਾਣੀ ਔਫ ਮੂਵੀਜ" ਕਮਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਇੰਨਜੁਅ ਦੀ ਆਰਕੀਟਾਈਪ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।<ref>{{Citation|title="Silent Film Actresses and Their Most Popular Characters"|year=2017|last=Claire Love, Jen Pollack, Alison Landsberg|url=https://www.womenshistory.org/articles/silent-film-actresses-and-their-most-popular-characters|publisher=National Women's History Museum}} </ref> ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਕੀਟ (1929) ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਆਵਾਜ਼-ਫਿਲਮ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਸਰਬੋਤਮ ਅਦਾਕਾਰਾ ਲਈ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ 1976 ਵਿੱਚ ਆਨਰੇਰੀ ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ, ਅਮਰੀਕਨ ਫਿਲਮ ਇੰਸਟੀਟਿਊਟ ਨੇ ਪਿੱਕਫ਼ੋਰਡ ਨੂੰ 24 ਵਾਂ ਸਥਾਨ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਉਸ ਦੀ 1999 ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿਚ ਕਲਾਸਿਕ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸਟਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੈ। == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Mary_Pickford_portrait.jpg|right|thumb|ਮੈਰੀ ਪਿਕਫੋਰਡ, 1921<br /> ]] ਪਿਕਫ਼ੋਰਡ ਦਾ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 7 ਜਨਵਰੀ, 1911 ਨੂੰ ਇਕ ਆਇਰਲੈਂਡ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਮੂਕ ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰ ਓਵੇਨ ਮੋਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਇਹ ਅਫ਼ਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ 1910 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਮੂਰੇ ਵੱਲੋਂ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਗਰਭਪਾਤ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਹ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਅਸਮਰੱਥ ਹੋ ਗਈ। ਜੋੜੇ ਦੇ ਕਈ ਵਿਆਹੁਤਾ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਸਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮੂਰੇ ਦਾ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣਾ, ਪਿਕਫੋਰਡ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਦੀ ਛਾਇਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਬਾਰੇ ਅਸੁਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਝੁਕਾਅ। ਇਹ ਜੋੜਾ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।<ref>Peggy Dymond Leavey, ''Mary Pickford: Canada's Silent Siren, America's Sweetheart''. Dundurn Press (2011), pp. 80&#x2013;81</ref> ਪਿਕਫ਼ੋਰਡ ਡਗਲਸ ਫੇਅਰਬੈਂਕਸ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ I ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਲਈ ਲਿਬਰਟੀ ਬਾਂਡ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ 1918 ਵਿਚ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਲਗਭਗ, ਪਿਕਫੋਰਡ ਨੂੰ 1918 ਦੇ ਫਲੂ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਫਲੂ ਤੋਂ ਵੀ ਪੀੜਤ ਸੀ ਪਿਕਫ਼ੋਰਡ ਨੇ 2 ਮਾਰਚ, 1920 ਨੂੰ ਮੂਰ ਨੂੰ ਤਲਾਕ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਮਝੌਤਾ ਲਈ $ 100,000 ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ 28 ਮਾਰਚ 1920 ਨੂੰ ਫੇਰਬੈਂਕ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਨੀਮੂਨ ਲਈ ਯੂਰਪ ਚਲੇ ਗਏ; ਲੰਡਨ ਅਤੇ ਪੈਰਿਸ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕਾਂ ਕਾਰਨ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜੋੜੇ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਦੰਗੇ ਵੀ ਹੋਏ। ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਦੇ ਜੋੜੇ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਵਾਪਸੀ ਵੱਡੀ ਭੀੜ ਨੇ ਦੇਖੀ ਸੀ, ਜੋ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8YEFuNHTrToC&pg=PA16|title=Hunting the 1918 Flu: One Scientist's Search for a Killer Virus|last=Kirsty Duncan|date=19 August 2006|publisher=University of Toronto Press|isbn=978-0-8020-9456-8|page=16|access-date=January 12, 2013}}</ref><ref>Peggy Dymond Leavey, ''Mary Pickford: Canada's Silent Siren, America's Sweetheart''. Dundurn Press (2011), p. 110</ref> 24 ਜੂਨ, 1937 ਨੂੰ ਪਿਕਫੋਰਡ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੀਜੇ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਪਤੀ, ਅਭਿਨੇਤਾ ਅਤੇ ਬੈਂਡ ਨੇਤਾ ਬਡੀ ਰੋਜਰਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਗੋਦ ਲਿਆ: ਰੌਕਸੈਨ (ਜਨਮ 1944, 1944 ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ) ਅਤੇ ਰੋਨਾਲਡ ਚਾਰਲਸ (ਜਨਮ 1937, 1943 ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਏ.ਏ.ਏ. ਰੋਨੀ ਪਿਕਫੋਰਡ ਰੋਜਰਜ਼)। ਇਕ ਪੀਬੀਐਸ ਅਮਰੀਕੀ ਅਨੁਭਵ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਿੱਕਫੋਰਡ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਤਣਾਅਪੂਰਨ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਰੀਰਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੋਨੀ ਦੇ ਛੋਟੇ ਕੱਦ ਅਤੇ ਰੌਕਸੈਨ ਦੇ ਟੇਢੇ ਦੰਦ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਦੋਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਅਸਲ ਮਾਂ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਵੈ-ਰੁੱਝੀ ਹੋਈ ਸੀ। 2003 ਵਿਚ ਰੋਨੀ ਨੇ ਯਾਦ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ "ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਪਰ ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਭੁਲਾਂਗਾ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਕ ਚੰਗੀ ਔਰਤ ਸੀ।"<ref>{{Cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/amex/pickford/peopleevents/p_rogers.html|title=Buddy Rogers, Mary Pickford and Their Children|publisher=[[American Experience]]|access-date=August 26, 2007}}</ref> == ਮੌਤ == [[ਤਸਵੀਰ:Mary_Pickford_Tomb.JPG|thumb|ਗਾਰਡਨ ਆਫ਼ ਮੈਮੋਰੀ ਵਿੱਚ ਐਕਟਰੈਸ ਮੈਰੀ ਪਿਕਫੋਰਡ ਦੀ ਕਬਰ, ਫੌਰਨ ਲਾਅਨ ਗਲੈਨਡੇਲ<br /> ]] 29 ਮਈ, 1979 ਨੂੰ ਪਿਕਫ਼ੋਰਡ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਸਾਂਤਾ ਮਾਨੀਕਾ ਵਿਖੇ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਹਫ਼ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸੈਸਰਬ੍ਰਲ ਖੂਨ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਗਲੇਨਡੇਲ ਵਿਚ ਜੰਗਲ ਲਾਅਨ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਪਾਰਕ ਕਬਰਸਤਾਨ ਦੀ ਗਾਰਡਨ ਆਫ਼ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1964&dat=19790530&id=GkgjAAAAIBAJ&sjid=Kc0FAAAAIBAJ&pg=6637,4772311|title=Mary Pickford Is Dead At 86|date=May 30, 1979|work=The Palm Beach Post|access-date=26 November 2012|archive-url=https://archive.today/20130124175355/http://news.google.com/newspapers?nid=1964&dat=19790530&id=GkgjAAAAIBAJ&sjid=Kc0FAAAAIBAJ&pg=6637,4772311|archive-date=January 24, 2013|dead-url=yes}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|20em}} <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1892]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1979]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਟਰਾਂਟੋ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਨੇਡੀਅਨ ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੰਪਨੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਔਰਤਾਂ]] ph0m43ibm44vnxbyz374h9avrrxzjp9 0 105962 840189 831833 2026-05-29T19:38:36Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840189 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher |region = [[ਪੱਛਮੀ ਦਰਸ਼ਨ]] |era = [[19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ]] |image = Schopenhauer by Jules Lunteschütz.jpg |image_size = |caption = ਸ਼ੋਪੇਨਹਾਵਰ ਦੀ 1855 ਦੀ ਇੱਕ ਪੇਂਟਿੰਗ, ਕ੍ਰਿਤੀ: ਜਿਊਲਸ ਲੁੰਟੇਸ਼ੁਜ਼ |signature = Arthur Schopenhauer Signature.svg |name = ਆਰਥਰ ਸ਼ੋਪੇਨਹਾਵਰ |birth_date = {{birth date|1788|02|22|df=y}} |birth_place = [[ਗਡਾਂਸਕ|ਡਾਨਜ਼ਿਗ]] (ਗਡਾਂਸਕ)<!--according to Danzig/Gdansk vote policy. No further Prussia/Poland or other details. Leave that to the city articles--> |death_date = {{Death date and age|1860|9|21|1788|2|22|df=y}} |death_place = [[ਫ੍ਰੈਂਕਫਰਟ]], [[ਜਰਮਨ ਕਨਫੈਡਰੇਸ਼ਨ]] |education = {{plainlist| *{{Interlanguage link|Gymnasium Ernestinum Gotha|de|3=Ernestinum Gotha|lt=Gymnasium illustre zu Gotha}} *[[ਗੋਟਿੰਗਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] * [[ਜੇਨਾ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ([[PhD]], 1813)}} |nationality =ਜਰਮਨ |residence = ਡੈਨਜ਼ਿਗ, [[ਹੈਮਬਰਗ]], ਫ੍ਰੈਂਕਫਰਟ |institutions = [[ਬਰਲਿਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] |school_tradition = {{plainlist| *[[ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਦਰਸ਼ਨ]] * [[ਉੱਤਰ-ਕਾਂਤਵਾਦੀ ਦਰਸ਼ਨ]] * [[ਜਰਮਨ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ]]<ref>[http://plato.stanford.edu/entries/idealism/#Sch German Idealism on the Stanford Encyclopedia of Philosophy]</ref><ref>[http://www.iep.utm.edu/germidea/#H6 Idealism (Internet Encyclopedia of Philosophy)]</ref> *[[Transcendental idealism]]<ref>[http://www.iep.utm.edu/schopenh/#H1 Arthur Schopenhauer (1788—1860) (Internet Encyclopedia of Philosophy)]</ref><ref>[[Frederick C. Beiser|Beiser]] reviews the commonly held position that Schopenhauer was a transcendental idealist and he rejects it: "Though it is deeply heretical from the standpoint of transcendental idealism, Schopenhauer's objective standpoint involves a form of ''[[transcendental realism]]'', i.e. the assumption of the independent reality of the world of experience." (Beiser 2016, p. 40)</ref> *[[ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਲੰਟਰਿਜਮ]] * [[ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਨਿਰਾਸ਼ਾਵਾਦ]] * [[ਐਂਟੀਨਾਟਲਿਜ਼ਮ]]<ref>Schopenhauer, Arthur. ''[[Parerga and Paralipomena]], Short Philosophical Essays'', Vol. 2, Oxford University Press, 2000, Ch. XII: "Additional Remarks on the Doctrine of the Suffering of the World", § 149, p. 292; Schopenhauer, Arthur. ''Studies in Pessimism: The Essays. ''The Pennsylvania State University, 2005, p. 7.</ref>}} |main_interests = [[ਮੈਟਾਫਿਜ਼ਿਕਸ]], [[ਸੁਹਜ ਵਿਗਿਆਨ]], [[ਨੀਤੀ]], [[ਨੈਤਿਕਤਾ]], [[ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ]]| notable_ideas = [[ਐਂਥਰੋਪਿਕ ਸਿਧਾਂਤ]]<ref>Arthur Schopenhauer, ''Arthur Schopenhauer: The World as Will and Presentation, Volume 1'', Routledge, 2016, p. 211: "the world [is a] mere ''presentation'', object for a subject..."</ref><ref>Lennart Svensson, ''Borderline: A Traditionalist Outlook for Modern Man'', Numen Books, 2015, p. 71: "[Schopenhauer] said that 'the world is our conception'. A world without a perceiver would in that case be an impossibility. But we can—he said—gain knowledge about Essential Reality for looking into ourselves, by introspection. ... This is one of many examples of the anthropic principle. The world is there for the sake of man."</ref><br> [[ਸ਼ੋਪੇਨਹਾਵਰ#ਨੀਤੀ|ਐਟਰਨਲ ਜਸਟਿਸ]] <br> [[ਲੋੜੀਂਦੇ ਕਾਰਨ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ|ਲੋੜੀਂਦੇ ਕਾਰਨ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਚੌਗੁਣੀ ਜੜ੍ਹ]] <br> [[ਸੇਹ ਦੀ ਦੁਬਿਧਾ|ਹੈੱਜਹੋਗ ਦੀ ਦੁਬਿਧਾ]] <br> [[ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਨਿਰਾਸ਼ਾਵਾਦ]] <br> [[ਪ੍ਰਿੰਸੀਪੀਮ ਇੰਡੀਵਿਜੂਏਸ਼ਨਿਸ]] <br> [[ਹੁਕਮ (ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ)|ਹੁਕਮ]] [[ਵਸਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ]] ਵਜੋਂ |influences = {{hlist | [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ]] | [[ਉਪਨਿਸ਼ਦ]] | [[ਇਮਾਨੂਏਲ ਕਾਂਤ]] | [[ਜਰਮਨ ਰਹੱਸਵਾਦ]]<ref>{{Cite book|title=The World as Will and Representation|last=Schopenhauer|first=Arthur|publisher=|year=|isbn=|volume=Vol. 1, Book 4|location=|pages=|quote=For the philosopher, these accounts of the lives of holy, self-denying men, badly as they are generally written, and mixed as they are with super stition and nonsense, are, because of the significance of the material, immeasurably more instructive and impor tant than even Plutarch and Livy. ... But the spirit of this development of Christianity is certainly nowhere so fully and powerfully expressed as in the writings of the German mystics, in the works of Meister Eckhard, and in that justly famous book Die Deutsche Theologie.}}</ref> | [[ਪਲੇਟੋ]]| [[ਗੋਟਲੋਬ ਅਰਨਸਟ ਸ਼ੁਲਜ਼ੇ|ਜੀ. ਈ. ਸ਼ੁਲਜ਼ੇ]]}} |influenced = {{hlist |[[ਐਲਫ੍ਰੇਡ ਐਡਲਰ|ਐਡਲਰ]] | [[ਮਾਚਾਡੋ ਡੇ ਅੱਸਿਸ]] | [[ਜੂਲੀਅਸ ਬਾਨਸੈਨ|ਬਾਨਸੈਨ]] | [[ਸੈਮੂਅਲ ਬੇੈਕੇਟ|ਬੇਕੇਟ]] | [[ਥਾਮਸ ਬੇਰਨਹਾਰਡ|ਬਰਨਹਾਰਡ]] | [[ਹੋਰਹੇ ਲੂਈਸ ਹੋਰਹੇਸ|ਬੋਰਹੇਸ]] | [[ਐੱਲ. ਈ. ਜੇ. ਬਰੂਵਰ|ਬਰੂਵਰ]] | [[ਜੋਸਫ਼ ਕੈਂਪਬੈਲ|ਕੈਂਪਬੈਲ]] | [[ਅਲਬਰਟ ਆਇਨਸਟਾਈਨ|ਆਇਨਸਟਾਈਨ]]<ref>{{Citation|last=Howard|first=Don A.|title=Albert Einstein as a Philosopher of Science|date=December 2005|url=http://www3.nd.edu/~dhoward1/vol58no12p34_40.pdf|journal=Physics Today|volume=58|issue=12|pages=34–40|publisher=American Institute of Physics|format=PDF|bibcode=2005PhT....58l..34H|doi=10.1063/1.2169442|accessdate=2015-03-08|via=University of Notre Dame, Notre Dame, IN, author's personal webpage|quote=From Schopenhauer he had learned to regard the independence of spatially separated systems as, virtually, a necessary a priori assumption ... Einstein regarded his separation principle, descended from Schopenhauer's ''principium individuationis'', as virtually an axiom for any future fundamental physics. ... Schopenhauer stressed the essential structuring role of space and time in individuating physical systems and their evolving states. This view implies that difference of location suffices to make two systems different in the sense that each has its own real physical state, independent of the state of the other. For Schopenhauer, the mutual independence of spatially separated systems was a necessary a priori truth.|archive-date=2022-10-09|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www3.nd.edu/~dhoward1/vol58no12p34_40.pdf|url-status=dead}}</ref> |[[Afanasy Fet|Fet]] |[[John Gray (philosopher)|Gray]]<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/people/profiles/john-gray-forget-everything-you-know-641878.html |title=John Gray: Forget everything you know— Profiles, People |publisher=The Independent |date=3 September 2002 |accessdate=12 March 2010 | location=London| archiveurl= https://web.archive.org/web/20100409072731/https://www.independent.co.uk/news/people/profiles/john-gray-forget-everything-you-know-641878.html| archivedate= 9 April 2010 <!--DASHBot-->| deadurl= no}}</ref> |[[ਕਾਰਲ ਰੌਬਰਟ ਐਡਵਾਇਡ ਵੌਨ ਹਾਰਟਮੈਨ|ਹਰਟਮੈਨ]] | [[ਹਰਮਨ ਹੈੱਸ|ਹੈੱਸ]] | [[ਮੈਕਸ ਹਾਰਕਹੀਮਰ|ਹੋੋਰਖਾਈਮਰ]] | [[ਜੋਰੀਸ-ਕਾਰਲ ਹਾਇਜ਼ਮੰਸ|ਜੇ.ਕੇ. ਹਾਇਜ਼ਮੰਸ]] | [[ਕਾਰਲ ਜੁੰਗ|ਜੰਗ]] | [[ਕਾਰਲ ਕ੍ਰੌਜ਼ (ਲੇਖਕ)|ਕ੍ਰੌਜ਼]]<ref>{{Cite book|title=Wittgenstein's Vienna|url=https://archive.org/details/wittgensteinsvie00jani|last=Allan Janik and Stephen Toulmin|first=|publisher=Simon and Schuster|year=1973|isbn=|location=New York|pages=[https://archive.org/details/wittgensteinsvie00jani/page/74 74]|quote=Kraus himself was no philosopher, even less a scientist. If Kraus's views have a philosophical ancestry, this comes most assuredly from Schopenhauer; for alone among the great philosophers, Schopenhauer was a kindred spirit, a man of philosophical profundity, with a strange talent for polemic and aphorism, a literary as weIl as philosophical genius. Schopenhauer, indeed, was the only philosopher who at all appealed to Kraus.}}</ref> |[[ਥਾਮਸ ਲਿਗੋਟੀ|ਲਿਗੋਟੀ]] | [[ਫਿਲਿਪ ਮੇਨਲੈਂਡਰ|ਮੇਨਲੈਂਡਰ]] | [[ਐਟੋਰ ਮੇਜੋਰਾਨਾ|ਮੇਜੋਰਾਨਾ]]<ref name=Majorana>{{Cite book|title=Ettore Majorana: Scientific Papers|last=Bassani|first=Giuseppe-Franco|publisher=Springer|year=|isbn=3540480919|editor-last=Società Italiana di Fisica|location=|pages=XL|quote=His interest in philosophy, which had always been great, increased and prompted him to reflect deeply on the works of various philosophers, in particular Schopenhauer.}}</ref> |[[ਥਾਮਸ ਮਾਨ|ਮਾਨ]] {{·}} [[ਮੁਪਾਸਾਂ]] {{·}} [[ਕਾਰਲ ਯੂਜੀਨ ਨਿਊਮਨ|ਨਿਊਮੈਨ]] {{·}} [[ਫ੍ਰਿਡੇਰਿਚ ਨੀਤਸ਼ੇ|ਨੀਤਸ਼ੇ]]{{·}}[[ਗਿਲਬਰਟ ਰਾਇਲ|ਰਾਇਲ]]<ref>{{cite book|ref=harv|last=Magee|first=Bryan|title=Confessions of a Philosopher|url=https://archive.org/details/confessionsofphi0192mage|year=1997}}, Ch. 16</ref> |[[George Santayana|Santayana]] |[[Moritz Schlick|Schlick]]<ref>{{Cite book|title=Moritz Schlick|last=B.F. McGuinness|first=|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=336-337|quote=Once again, one has to understand Schlick's world conception, which he took over from Schopenhauer's world as representation and as will. … “To will something” – and here Schlick is heavily influenced by Schopenhauer –}}</ref> |[[ਐਰਵਿਨ ਸ਼ਰੋਡਿੰਗਰ|ਸ਼ਰੋਡਿੰਗਰ]] | [[ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਸੋਲੋਵਯੋਵ (ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ)|ਸੋਲੋਵਯੋਵ]] | [[ਓਸਵਾਲਡ ਸਪੈਂਗਲਰ|ਸਪੈਂਗਲਰ]] | [[ਲੀਓ ਤਾਲਸਟਾਏ|ਤਾਲਸਟਾਏ]] | [[ਹੰਸ ਵਾਈਹੀਰਰ|ਵਾਇਅਰਿੰਗ]] | [[ਯੋਹਾਨਸ ਵੋਲਕੇਤ|ਵੋਲਕੇਤ]] | [[ਰਿਚਰਡ ਵੈਗਨਰ|ਵੈਗਨਰ]] | [[ਓਟੋ ਵਾਈਨਿੰਗਰ|ਵਾਈਨਿੰਗਰ]] | [[ਲੁਡਵਿਗ ਵਿਟਗਨਸਟਾਈਨ|ਵਿਟਗਨਸ਼ਟਾਈਨ]] | [[ਪੀਟਰ ਵੈੱਸਲ ਜਾਪਫ਼ੇ|ਜਾਪਫ਼ੇ]]}} }} '''ਆਰਥਰ ਸ਼ੋਪੇਨਹਾਵਰ''' ({{lang-de|Arthur Schopenhauer|label=[[ਜਰਮਨ ਭਾਸ਼ਾ|ਜਰਮਨ]]}}, {{IPA-de|ˈaʁtuːɐ̯ ˈʃoːpn̩haʊɐ|ਜਰਮਨ ਉੱਚਾਰਣ|De-Arthur Schopenhauer2.ogg}}; 22 ਫਰਵਰੀ 1788 – 21 ਸਤੰਬਰ 1860) ਇੱਕ ਜਰਮਨ [[ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ]] ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ 1818 ਦੀ ਰਚਨਾ ''ਦ ਵਰਲਡ ਐਜ਼ ਵਿਲ ਐਂਡ ਰੀਪਰੀਜੈਂਟੇਸ਼ਨ'' (1844 ਵਿੱਚ ਵਧਾਈ ਗਈ) ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਿੱਸਦੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅੰਨ੍ਹੀ ਅਤੇ ਅਮਿੱਟ ਪਰਾਭੌਤਿਕ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|title=Essays and Aphorisms|author=Arthur Schopenhauer|publisher=Penguin Classics|year=2004|isbn=978-0-14-044227-4|page=23}}</ref><ref>The Oxford Encyclopedic English Dictionary. 'Schopenhauer': Oxford University Press. 1991. p. 1298. {{ISBN|978-0-19-861248-3}}.</ref> [[ਇਮੈਨੂਅਲ ਕਾਂਤ]] ਦੇ ਅਗੰਮੀ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦਿਆਂ, ਸ਼ੋਪੇਨਹਾਵਰ ਨੇ ਇੱਕ ਨਾਸਤਿਕ ਪਰਾਭੌਤਿਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਦਾ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਨਿਰਾਸ਼ਾਵਾਦ ਦੇ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਵਜੋਂ ਵਿਖਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ,<ref>{{cite book|title=Essays and Aphorisms|author=Arthur Schopenhauer|publisher=Penguin Classics|year=2004|isbn=978-0-14-044227-4|pages=22–36|quote=…but there has been none who tried with so great a show of learning to demonstrate that the pessimistic outlook is ''justified'', that life itself is really bad. It is to this end that Schopenhauer’s metaphysic of will and idea exists.}}</ref><ref>''[http://librivox.org/studies-in-pessimism-by-arthur-schopenhauer/ Studies in Pessimism]'' – audiobook from [//en.wikipedia.org/wiki/LibriVox LibriVox].</ref><ref>{{cite book|title=Encyclopedia of Psychology and Religion, Volume 2|url=https://archive.org/details/encyclopediaofps0000unse_a4h7|publisher=Springer|year=2009|isbn=978-0-387-71801-9|editor1=David A. Leeming|page=824|quote=A more accurate statement might be that for a German – rather than a French or British writer of that time – Schopenhauer was an honest and open atheist.|editor2=Kathryn Madden|editor3=Stanton Marlan}}</ref>  ਜੋ ਜਰਮਨ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀਨ ਪੋਸਟ-ਕਾਂਤੀਅਨ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>Arthur Schopenhauer, The World as Will and Representation, Vol. 1, trans. E. Payne, (New York: Dover Publishing Inc., 1969), Vol. 2, Ch. 50.</ref><ref>{{cite book|title=Schopenhauer, Philosophy and the Arts|publisher=Cambridge University Press|year=2007|isbn=978-0-521-04406-6|editor=Dale Jacquette|page=162|quote=For Kant, the mathematical sublime, as seen for example in the starry heavens, suggests to imagination the infinite, which in turn leads by subtle turns of contemplation to the concept of God. Schopenhauer's atheism will have none of this, and he rightly observes that despite adopting Kant's distinction between the dynamical and mathematical sublime, his theory of the sublime, making reference to the struggles and sufferings of struggles and sufferings of Will, is unlike Kant's.}}</ref> [[ਪੱਛਮੀ ਦਰਸ਼ਨ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਪੇਨਹਾਵਰ ਪਹਿਲੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜੋ ਪੂਰਬੀ ਦਰਸ਼ਨ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਨਿਆਸ, ਮਾਇਆ ਰੂਪੀ ਸੰਸਾਰ) ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲ, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਕੰਮ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਟਿਆਂ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹੋਏ ਸਾਂਝ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>See the book-length study about oriental influences on the genesis of Schopenhauer's philosophy by [//en.wikipedia.org/wiki/Urs_App Urs App]: ''Schopenhauer's Compass. An Introduction to Schopenhauer's Philosophy and its Origins''. Wil: UniversityMedia, 2014 ({{ISBN|978-3-906000-03-9}})</ref><ref>{{cite book|title=An Introduction to the History of Psychology|last=Hergenhahn|first=B. R.|publisher=Cengage Learning|year=2009|isbn=978-0-495-50621-8|edition=6th|page=216|quote=Although Schopenhauer was an atheist, he realized that his philosophy of denial had been part of several great religions; for example, Christianity, Hinduism, and Buddhism.}}</ref> ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਕੰਮ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੌਰਾਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਧਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸ਼ੋਪਨਹਾਹੋਅਰ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਨੇ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਸਮੇਤ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਮਰਨ-ਉਪਰੰਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ ਸੀ। ਸੁਹਜ-ਸ਼ਾਸਤਰ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੇ 19 ਵੀਂ ਅਤੇ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਕਾਂ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਣਾ ਸੀ। ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਕਬੂਲਣ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: [[ਫ਼ਰੀਡਰਿਸ਼ ਨੀਤਸ਼ੇ]], [[ਰਿਚਰਡ ਵੈਗਨਰ]], [[ਲਿਉ ਤਾਲਸਤਾਏ]], [[ਲੁਡਵਿਗ ਵਿਟਗਨਸਟਾਈਨ]], [[ਐਰਵਿਨ ਸ਼ਰੋਡਿੰਗਰ]], [[ਕਾਰਲ ਹਾਈਨਰਿਖ਼ ਉਲਰਿਚਸ]], [[ਓਟੋ ਰੈਂਕ]], [[ਗੁਸਤਾਵ ਮਾਲਰ]], [[ਯੋਸਿਫ਼ ਕੈਂਪਬੈਲ]], [[ਅਲਬਰਟ ਆਈਨਸਟਾਈਨ]], [[ਕਾਰਲ ਜੁੰਗ]], [[ਟਾਮਸ ਮਾਨ]], [[ਐਮਿਲ ਜ਼ੋਲਾ]], [[ਜਾਰਜ ਬਰਨਾਰਡ ਸ਼ਾਅ]], [[ਹੋਰਹੇ ਲੂਈਸ ਬੋਰਹੇਸ]] ਅਤੇ [[ਸੈਮੂਅਲ ਬੈਕਟ]]। == ਜੀਵਨੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Gdansk_Schopenhauer_House.jpg|thumb|ਸ਼ੋਪੇਨਹਾਵਰ ਦੇ ਜਨਮਸਥਾਨ  ਹਾਊਸ, ਉਲ. Św. Ducha (ਪਹਿਲਾਂ Heiligegeistgasse)]] ਆਰਥਰ ਸ਼ੋਪੇਨਹਾਵਰ ਦਾ ਜਨਮ 22 ਫਰਵਰੀ 1788 ਨੂੰ [[ਡੈਨਜ਼ਿਗ]] (ਹੁਣ [[ਗਡਾਂਸਕ]], [[ਪੋਲੈਂਡ]]) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਵਪਾਰੀਫ਼, ਹੈਨਰਿਖ਼ ਲੋਰਿਸ ਸ਼ੋਪੇਨਹਾਵਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਪਤਨੀ, ਜੋਹਾਨਾ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸ਼ੋਪੇਨਹਾਵਰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਪਰਵਾਰ [[ਹੈਮਬਰਗ]] ਰਹਿਣ ਚਲੇ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਰੋਸ਼ਨਖ਼ਿਆਲੀ ਅਤੇ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਕ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਪਰੂਸੀਅਨ ਅਨੈਕਸੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਡੈਨਜ਼ਿਗ ਨੂੰ ਅਯੋਗ ਸਮਝਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਆਰਥਰ ਉਸ ਵਰਗਾ ਹੀ ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਵਪਾਰੀ ਬਣੇ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਆਰਥਰ ਨੇ ਖ਼ੂਬ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਰਥਰ ਨੂੰ ਇੱਕ [[ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਲੋਕ|ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ]] ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਰਹਿਣ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਉਹ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਰਥਰ ਨੂੰ [[ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਵਿੱਚ ਰਵਾਂ ਬਣਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਆਰਥਰ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਤੀਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਤੇ ਆਪਣਾ ਕੈਰੀਅਰ ਠੋਸਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਹੈਨਰਿਖ਼ ਨੇ ਆਰਥਰ ਦੇ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ: ਮੁੰਡਾ ਜਾਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨਾਲ [[ਯੂਰਪ]] ਦੇ ਦੌਰੇ ਤੇ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵਪਾਰੀ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਸਿਖੇਗਾ, ਜਾਂ ਉਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਜਿਮਨੇਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਆਰਥਰ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਵਾਲਾ ਵਿਕਲਪ ਚੁਣਿਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੇ ਗਰੀਬਾਂ ਦੀ ਬੇਹੱਦ ਬੁਰੀ ਹਾਲਤ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾਵਾਦੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਦੁਨੀਆਵੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨੂੰ ਢਾਲਣ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਰਮਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ]] peovq5snr6d06dcx95nre5z375rxy5o 0 106178 840196 838107 2026-05-29T19:56:35Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840196 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard" style="width: 22em; margin-bottom: 151px;" tabindex="0" ! colspan="2" style="text-align:center;font-size:125%;font-weight:bold;font-size: 130%;" |[[ਦ ਰਾਈਟ ਆਨਰੇਬਲ]]<br />[[ਸਰ]]<br /><span class="fn"> ਥਾਮਸ ਮੋਰ</span> |- | colspan="2" style="text-align:center" | [[ਤਸਵੀਰ:Hans_Holbein,_the_Younger_-_Sir_Thomas_More_-_Google_Art_Project.jpg|frameless]]<div>''Sir Thomas More'' (1527) by [[Hans Holbein the Younger]]</div> |- |- ! colspan="2" style="text-align:center;background:lavender" |[[ਲਾਰਡ ਚਾਂਸਲਰ]] |- ! scope="row" style="text-align:left" |ਮੌਨਾਰਕ | [[ਹੈਨਰੀ VIII]] |- ! scope="row" style="text-align:left" |<span class="nowrap">ਸਾਬਕਾ</span> | [[ਥਾਮਸ ਵੋਲਸੀ]] |- ! scope="row" style="text-align:left" |<span class="nowrap">ਸਫ਼ਲ</span> | [[ਥਾਮਸ ਔਡਲੀ, ਵੈਲਡਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਬੈਰੋਨ ਆਡਲੀ|ਥਾਮਸ ਔਡਲੀ]] |- ! colspan="2" style="text-align:center;background:lavender" |[[Chancellor of the Duchy of Lancaster]] |- ! scope="row" style="text-align:left" |ਮੌਨਾਰਕ | [[ਹੈਨਰੀ VIII]] |- ! scope="row" style="text-align:left" |<span class="nowrap">ਸਾਬਕਾ</span> | [[ਰਿਚਰਡ ਵਿੰਗਫੀਲਡ]] |- ! scope="row" style="text-align:left" |<span class="nowrap">ਸਫ਼ਲ</span> | [[ਵਿਲੀਅਮ ਫਿਟਜ਼ਵਿਲੀਅਮ, ਸਾਊਥੈਮਪਟਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਰਲ|ਵਿਲੀਅਮ ਫਿਟਜ਼ਵਿਲੀਅਮ]] |- ! colspan="2" style="text-align:center;background:lavender" |[[List of Speakers of the House of Commons of England|Speaker of the House of Commons]] |- ! scope="row" style="text-align:left" |ਮੌਨਾਰਕ | [[ਹੈਨਰੀ VIII]] |- ! scope="row" style="text-align:left" |<span class="nowrap">ਸਾਬਕਾ</span> | [[ਥਾਮਸ ਨੇਵਿਲ]] |- ! scope="row" style="text-align:left" |<span class="nowrap">ਸਫ਼ਲ</span> | [[Thomas Audley, 1st Baron Audley of Walden|Thomas Audley]] |- ! scope="row" |ਦਸਤਖ਼ਤ | [[ਤਸਵੀਰ:Thomas_More_Signature.svg|alt=|128x128px|ਥਾਮਸ ਮੋਰ's signature]] |} {{Infobox saint |name = ਸਰ ਥਾਮਸ ਮੋਰ |image = |imagesize = |feast_day = 22 ਜੂਨ (ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ) <br/> 6 ਜੁਲਾਈ (ਚਰਚ ਆਫ਼ ਇੰਗਲੈਂਡ) |venerated_in = ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ; [[ਚਰਚ ਆਫ ਇੰਗਲੈਂਡ]]; [[ਐਂਗਲੀਕਨ ਕਮਿਊਨੀਅਨ]] ਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਚਰਚ |caption = ਸੇਂਟ ਥਾਮਸ ਮੋਰ ਸਟੇਨਡ ਕੱਚ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ |titles = ਸ਼ਹੀਦ | birth_date = 7 ਫਰਵਰੀ 1478 | death_date = 6 ਜੁਲਾਈ 1535 (ਉਮਰ 57) | birth_place = [[ਲੰਡਨ]], [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] | death_place = ਲੰਡਨ, ਇੰਗਲੈਂਡ |beatified_date = 29 ਦਸੰਬਰ 1886 |beatified_place = [[ਫਲੋਰੈਂਸ]], [[ਇਟਲੀ ਦੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ]], | Beatified_by = [[ਪੋਪ ਲੀਓ ਤੇਰਵਾਂ]] |canonized_date = 19 ਮਈ 1935 |canonized_place = [[ਵੈਟੀਕਨ ਸਿਟੀ]], | canonized_by = [[ਪੋਪ ਪਾਇਸ XI]] |attributes = [[ਲਾਰਡ ਚਾਂਸਲਰ|ਚਾਂਸਲਰ]] ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਅਤੇ [[ਲਿਵਰੀ ਕਾਲਰ|ਕਾਲਰ ਆਫ ਐੱਸਸ]] ਪਹਿਨ ਕੇ; [[ਐਕਸ]] |patronage = ਗੋਦ ਲਏ ਬੱਚੇ; ਸਿਵਲ ਸੇਵਕ; [[ਕੋਰਟ ਕਲਰਕ]]; ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਵਿਆਹ; ਵੱਡੇ ਪਰਿਵਾਰ; ਵਕੀਲ, ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਅਤੇ [[ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨ|ਰਾਜਵੇਤਾ]]; [[ਸਟੈਪਫੈਮਲੀ|ਸਟੈਪਪੇਰੈਂਟਸ]]; [[ਵਿਧੁਰ]] ; [[ਐਟੇਨੀਓ ਡੀ ਮਨੀਲਾ ਲਾ ਸਕੂਲ]]; [[ਆਰਲਿੰਗਟਨ ਦਾ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਡਾਇਓਸਿਸ|ਆਰਲਿੰਗਟਨ ਦਾ ਡਾਇਓਸਿਸ]]; [[ਪੈਨਸਕੋਲਾ-ਟੱਲਾਹਾਸੀ ਦਾ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਡਾਇਓਸਿਸ|ਪੈਨਸਕੋਲਾ-ਟੱਲਾਹਾਸੀ ਦਾ ਡਾਇਓਸਿਸ]]; [[ਕੇਰਲਾ ਕੈਥੋਲਿਕ ਯੁਵਾ ਲਹਿਰ]]; [[ਮਾਲਟਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ]]; [[ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਸੰਤੋ ਟਾਮਸ ਫੈਕਲਟੀ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ ਐਂਡ ਲੈਟਰਜ਼]] | major_shrine = ਚਰਚ ਆਫ਼ ਸੈਂਟ ਪੀਟਰ ਐਡ ਵਿਨਕਲਾ, [[ਲੰਡਨ]], [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] |suppressed_date = |issues = |prayer = |prayer_attrib = }} '''ਸਰ ਥਾਮਸ ਮੋਰ''' (7 ਫਰਵਰੀ 1478 {{spaced ndash}}6 ਜੁਲਾਈ 1535),  [[ਕੈਥੋਲਿਕ ਗਿਰਜਾਘਰ|ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ]] ਵਿੱਚ '''ਸੇਂਟ ਥਾਮਸ ਮੋਰ '''ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਨਮਾਨਿਤ<ref>[http://savior.org/saints/more.htm St. Thomas More, 1478–1535] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191225213323/http://www.savior.org/saints/more.htm |date=2019-12-25 }} at Savior.org</ref><ref>[http://www.thomasmorestudies.org/rep_canonization.html Homily at the Canonization of St. Thomas More] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304125607/http://www.thomasmorestudies.org/rep_canonization.html |date=2016-03-04 }} at The Center for Thomas More Studies at the University of Dallas, 2010, citing text "Recorded in The Tablet, June 1, 1935, pp. 694–695"</ref>  ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਕੀਲ, [[ਸਮਾਜਕ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ|ਸਮਾਜਿਕ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ]], ਲੇਖਕ, [[ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨ|ਸਿਆਸਤਦਾਨ]], ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰੈਨੇਸੈਂਸ ਮਨੁੱਖਤਾਵਾਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਹੈਨਰੀ ਅੱਠਵੀਂ ਦੇ ਕੌਂਸਲਰ ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ 1529 ਤੋਂ 16 ਮਈ 1532 ਤਕ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਲਾਰਡ ਹਾਈ ਚਾਂਸਲਰ ਸੀ। <ref>Linder, Douglas O. [http://law2.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/more/morechrono.html The Trial of Sir Thomas More: A Chronology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191226034704/http://law2.umkc.edu/faculty/PROJECTS/FTRIALS/more/morechrono.html |date=2019-12-26 }} at University Of Missouri-Kansas City (UMKC) School Of Law</ref> ਉਸ ਨੇ ''[[ਯੂਟੋਪੀਆ (ਕਿਤਾਬ)]]'' ਲਿਖੀ ਜੋ 1516 ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। ਇਹ  ਇੱਕ ਕਾਲਪਨਿਕ, ਆਦਰਸ਼ ਟਾਪੂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਾਰੇ ਹੈ।  ਮੋਰ ਨੇ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਸੁਧਾਰ ਦਾ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਰਟਿਨ ਲੂਥਰ ਅਤੇ ਵਿਲਿਅਮ ਟਿੰਡੇਲ ਦੇ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਮੋਰ ਨੇ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ ਤੋਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਅਲਹਿਦਗੀ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਹੈਨਰੀ ਨੂੰ ਚਰਚ ਆਫ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਸੁਪਰੀਮ ਮੁੱਖੀ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅਰਾਗੋਨ ਦੀ ਕੈਥਰੀਨ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਬੁਚਤਾ ਦੀ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਧ੍ਰੋਹ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣਦੇ ਹੁਕਮ ਬਾਰੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਮੈਂ ਰਾਜੇ ਦਾ, ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਬ ਦਾ ਚੰਗਾ ਨੌਕਰ ਮਰਾਂਗਾ।" ਪੋਪ ਪਾਇਸ 11ਵੇਂ ਨੇ ਮੋਰ ਨੂੰ 1935 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਹੀਦ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ। 2000 ਵਿੱਚ ਪੋਪ ਜੌਨ ਪੌਲ ਦੂਜੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ "ਰਾਜਵੇਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਦਾ ਸਵਰਗੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤ" ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। 1980 ਤੋਂ  ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਚਰਚ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਨਰਗਠਨ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾ ਕੇ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="CofEholyDays">{{Cite web|url=http://www.churchofengland.org/prayer-worship/worship/texts/the-calendar/holydays.aspx|title=Holy Days|year=2011|website=Worship – The Calendar|publisher=[[Church of England]]|access-date=20 April 2011|archive-date=25 ਦਸੰਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225084824/https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/join-us-daily-prayer|dead-url=yes}}</ref>  ਯੂਟੋਪੀਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਗਏ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਸਹਿਜ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਰਵੱਈਏ ਲਈ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ == 7 ਫਰਵਰੀ 1478 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਦੀ ਮਿਲਕ ਸਟਰੀਟ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਥਾਮਸ ਮੋਰ ਇੱਕ ਸਫਲ ਵਕੀਲ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੱਜ ਸਰ ਜੌਨ ਮੋਰ,<ref>Jokinen, A. (13 June 2009). [http://www.luminarium.org/renlit/morebio.htm "The Life of Sir Thomas More."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230601020553/https://www.luminarium.org/renlit/morebio.htm |date=2023-06-01 }} Luminarium. Retrieved on: 19 September 2011.</ref> 7 ਫਰਵਰੀ 1478 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਦੀ ਮਿਲਕ ਸਟਰੀਟ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਥਾਮਸ ਮੋਰ ਇੱਕ ਸਫਲ ਵਕੀਲ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੱਜ ਸਰ ਜੌਨ ਮੋਰ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਐਗਨੇਸ (ਪਹਿਲਾਂ ਗਰਾਊਂਰ) ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਉਹ ਛੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੂਜਾ ਸੀ। ਮੋਰ ਨੇ ਸੇਂਟ ਐਂਥਨੀ ਸਕੂਲ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਲੰਦਨ ਦੇ ਵਧੀਆ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.biography.com/people/thomas-more-9414278|title=Sir Thomas More|year=2014|website=The Biography Channel website|access-date=30 January 2014|archive-date=1 ਫ਼ਰਵਰੀ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201210157/http://www.biography.com/people/thomas-more-9414278|url-status=dead}}</ref> ਸੰਨ 1490 ਤੋਂ 1492 ਤਕ ਮੋਰ ਨੇ ਕੈਂਟਰਬਰੀ ਦੇ ਆਰਚਬਿਸ਼ਪ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਲਾਰਡ ਚਾਂਸਲਰ ਜਾਨ ਮੋਰਟਨ ਦੇ ਘਰੇਲੂ ਨੌਕਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।  <ref name="Rebhorn">{{Cite book|title=Utopia|publisher=Barnes & Noble|year=2005|editor-last=Rebhorn|editor-first=Wayne A|series=Classics|location=New York|chapter=Introduction}}.</ref>{{Rp|xvi}} ਮੋਟਰਨ ਨੇ "ਨਿਊ ਲਰਨਿੰਗ" (ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ "ਮਨੁੱਖਤਾਵਾਦ" ਜਾਂ "ਲੰਡਨ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ), ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਮੋਰ ਬਾਰੇ ਉਸਦੇ ਬਹੁਤ ਉਚੇ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ। ਮੋਰਟਨ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਬੌਧਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ ਔਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਜਾਂ ਤਾਂ ਸੈਂਟ ਮੈਰੀਜ਼ ਹਾਲ ਜਾਂ ਕੈਨਟਰਬਰੀ ਕਾਲਜ, ਦੋਨੋਂ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਹਨ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ। <ref name="Ackroyd">{{Cite book|title=The Life of Thomas More|url=https://archive.org/details/lifeofthomasmore0000ackr|last=Ackroyd|first=Peter|publisher=Anchor Books|year=1999|location=New York}}.</ref>{{Rp|38}} ਮੋਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ 1492 ਵਿੱਚ ਆਕਸਫੋਰਡ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। [[ਥਾਮਸ ਲਿਨਾਕਰੇ]] ਅਤੇ [[ਵਿਲੀਅਮ ਗਰੋਸਿਨ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਉਹ ਲਾਤੀਨੀ ਅਤੇ ਯੂਨਾਨੀ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੋਰ ਨੇ ਆਕਸਫੋਰਡ ਸਿਰਫ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਿਖਲਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ, ਨਿਊ ਇੰਨ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Rebhorn" />{{rp|xvii}}<ref>{{cite journal|last=Harpsfield|first=Nicholas|title=The Life and Death of Sr Thomas More|place=London|publisher=Early English Text Society|year=1931|pages=12–3}}.</ref> 1496 ਵਿਚ, ਮੋਰ ਲਿੰਕਨ ਇੰਨ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ 1502 ਤਕ ਰਿਹਾ।<ref name="Rebhorn" />{{rp|xvii}} == ਆਤਮਕ ਜੀਵਨ == ਉਸਦੇ ਦੋਸਤ, [[ਰੋਟਰਡੈਮ]] ਦੇ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ [[ਡਿਸੀਡੇਰੀਅਸ ਇਰਾਸਮਸ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੋਰ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ [[ਸੰਨਿਆਸੀ]] ਬਣਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|last=Erasmus|first=Desiderius|author-link=Desiderius Erasmus|contribution=Letter to Ulrich von Hutten|editor-last=Adams|editor-first=Robert M.|title=Utopia|year=1991|url=https://archive.org/details/utopiarevisedtra00more|location=New York|publisher=WW Norton & Co|page=[https://archive.org/details/utopiarevisedtra00more/page/125 125]}}</ref><ref>{{cite web|title=Erasmus to Ulrich von Hutten|work=The Center for Thomas More Studies. Biographical Accounts: Erasmus' Letters about More|url=http://www.thomasmorestudies.org/docs/Erasmus%20to%20Ulrich%20von%20Hutten.pdf|publisher=Thomasmorestudies.org|accessdate=8 March 2014|archive-date=16 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160316234515/http://www.thomasmorestudies.org/docs/Erasmus%20to%20Ulrich%20von%20Hutten.pdf|dead-url=yes}}</ref> 1503 ਅਤੇ 1504 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਰ ਲੰਡਨ ਦੇ ਬਾਹਰ [[ਲੰਡਨ ਚਾਰਟਰਹਾਊਸ|ਕਾਰਥੂਸੀਅਨ ਮੱਠ]] ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਸੀ, ਪਰ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਮੋਰ ਨੇ ਇੱਕ ਆਮ ਆਦਮੀ ਰਹਿਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਉਸਨੇ 1504 ਵਿੱਚ ਸੰਸਦ ਲਈ ਚੋਣ ਲੜੀ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।<ref name="Rebhorn" />{{rp |xxi}} ਆਪਣੀ ਬਾਕੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਹ ਲਈ ਸਨਿਆਸੀ ਰਹਿਣ ਸਹਿਣ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੀ ਕਮੀਜ਼ ਪਾਉਣਾ ਅਤੇ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਛਾਂਟੇਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ।<ref name="Rebhorn" />{{rp |xxi}}ਸੇਂਟ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਦੇ ਤੀਜੇ ਆਰਡਰ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਪਰਦਾ ਨੇ ਆਪਣੇ [[ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਕੈਲੰਡਰ]] ਵਿੱਚ ਉਸ ਆਰਡਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਮੋਰ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://taucrossregion.org/calendarfranciscansaints.htm|work=Tau Cross Region of the Secular Franciscan Order|title=Franciscan Calendar|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130505201117/http://www.taucrossregion.org/calendarfranciscansaints.htm|archivedate=5 May 2013|df=dmy-all}}</ref> ==ਪਰਿਵਾਰ== ਮੋਰ ਨੇ ਜੇਨ ਕੋਲਟ ਨਾਲ 1505 ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ।<ref name="Ackroyd" />{{rp |118}} ਡਿਸੀਡੇਰੀਅਸ ਇਰਾਸਮਸ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮੋਰ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਾਲੋਂ ਬਿਹਤਰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਵਾਈ।<ref name="Ackroyd" />{{rp |119}} 1511 ਵਿੱਚ ਜੇਨ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਜੋੜੇ ਦੇ ਚਾਰ ਬੱਚੇ ਸਨ: [[ਮਾਰਗਰੇਟ ਰੋਪਰ|ਮਾਰਗਰੇਟ]], ਅਲਿਜ਼ਾਬੇਥ, ਸਿਸਲੀ ਅਤੇ ਜੌਨ।<ref name="Ackroyd" />{{rp |132}} "ਦੋਸਤਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਆਮ ਰਿਵਾਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ" ਚਲਦਿਆਂ, ਤੀਹ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਮੋਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਾਇਰੇ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਯੋਗ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।<ref name=Wegemer>{{cite book|title=Thomas More: A Portrait of Courage|url=https://archive.org/details/thomasmoreportra0000wege|author=Gerard B. Wegemer|year=1995|publisher=Scepter Publishing}}</ref><ref name=Wagner>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=R_c_md3gMpwC |title=Encyclopedia of Tudor England |author1=John A. Wagner |author2=Susan Walters Schmid |publisher=ABC-CLIO |year=2011 |isbn=978-1598842999 |pages=769–770}}</ref> ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀ ਦੇਖ ਭਾਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਧਵਾ ਐਲਿਸ ਮਿਡਲਟਨ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ।<ref>Maddison, the Rev. Canon, A.R., M.A., F.S.A., editor, ''Lincolnshire Pedigrees'', Harleian Society, London, 1903, p.5.</ref> ==ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1478]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1535]] j151c92awqi6hjgw725c7fdh1wt7bwd 0 106748 840205 827136 2026-05-29T20:08:30Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840205 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਜੀਨ ਕੌਕਟੋ | image = Jean Cocteau b Meurisse 1923.jpg | caption = ਜੀਨ ਕੌਕਟੋ 1923 ਵਿਚ | imagesize = | birth_name = ਜੀਨ ਮੌਰਿਸ ਇਊਜੀਨ ਕਲੇਮੈਂਟ ਕੌਕਟੋ | other_names = ਦ ਫ਼ਰਿਵਲਸ ਪਰਿੰਸ | birth_date = {{Birth date|1889|07|05|df=y}} | birth_place = [[ਮੇਸਨਸ-ਲੇਫ਼ੀਟ]], ਫਰਾਂਸ | death_date = {{Death date and age|1963|10|11|1889|07|05|df=y}} | death_place = [[ਮਿਲੀ-ਲਾ-ਫ਼ੋਰੇਟ]], ਫਰਾਂਸ | death_cause = ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਮੌਤ | occupation = ਨਾਵਲਕਾਰ, ਕਵੀ, ਕਲਾਕਾਰ, ਫਿਲਮਕਾਰ | spouse = | partner = [[ਜੀਨ ਮਾਰੇਸ]] (1937–1963) | years_active = 1908–1963 | signature = Jean Cocteau signature.svg | website = {{URL|jeancocteau.net}} }} '''ਜੀਨ ਮੌਰਿਸ ਇਊਜੀਨ ਕਲੇਮੈਂਟ ਕੌਕਟੋ''' ({{IPA-fr|ʒɑ̃ kɔkto|lang}}; 5 ਜੁਲਾਈ 1889 – 11 ਅਕਤੂਬਰ 1963) ਇੱਕ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਕਵੀ, ਲੇਖਕ, ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ, ਨਾਟਕਕਾਰ, ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮਕਾਰ ਸੀ। ਕੌਕਟੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲ ''[[ਲੈਸ ਇਨਫ਼ੈਂਟਸ ਟੈਰੇਬਲਸ (ਫਿਲਮ)|ਲੈਸ ਇਨਫ਼ੈਂਟਸ ਟੈਰੇਬਲਸ]]'' (1929), ਅਤੇ ਫਿਲਮਾਂ ''[[ਦ ਬਲੱਡ ਔਫ ਏ ਪੋਏਟ]]'' (1930), ''[[ਲੈਸ ਪੇਰੈਂਟਸ ਟੈਰੇਬਲਸ (ਫਿਲਮ)|ਲੈਸ ਪੇਰੈਂਟਸ ਟੈਰੇਬਲਸ]]'' (1948), ''[[ਬਿਊਟੀ ਐਂਂਡ ਦ ਬੀਸਟ (1946 ਫਿਲਮ)|ਬਿਊਟੀ ਐਂਂਡ ਦ ਬੀਸਟ]]'' (1946) ਅਤੇ ''[[ਔਰਫੀਅਸ]]'' (1949) ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਅਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਾਮ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ,ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਕੈਨੇਥ ਐਂਗਰ]], [[ਪਾਬਲੋ ਪਿਕਾਸੋ]], [[ਜੋਆਨ ਮੀਰੋ]], [[ਸਾਲਵਾਦੋਰ ਦਾਲੀ|ਸਾਲਵੇਦਰ ਦਾਲੀ]], [[ਗਰਟਰੂਡ ਸਟੀਨ]], [[ਜੀਨ ਹਿਊਗੋ]], [[ਜੀਨ ਮਰਾਇਸ]], [[ਹੈਨਰੀ ਬਰਨਸਟੀਨ]], [[ਯੁਲ ਬਰਾਈਨਰ]], [[ਮਾਰਲੀਨ ਡੀਟਰਿਚ]], [[ਕੋਕੋ ਸ਼ਨੈੱਲ]], [[ਐਰਿਕ ਸੇਟੀ]], [[ਐਲਬਰਟ ਗਲੀਜ਼ਿਸ]], [[ਇਗੋਰ ਸਟਰਾਵਿੰਸਕੀ|ਆਈਗੋਰ ਸਟ੍ਰਾਵਿੰਸਕੀ]], [[ਮੇਰੀ ਲੌਰੈਨਸਿਨ]], [[ਮਾਰਿਆ ਫ਼ੈਲਿਕਸ]], [[ਐਡਿਥ ਪਿਆਫ਼]], [[ਪਨਾਮਾ ਅਲ ਬ੍ਰਾਊਨ]], [[ਕੋਲੈੱਟ]], [[ਜੀਨ ਜੀਨੇਟ]] ਅਤੇ [[ਰੇਅਮੰਡ ਰਾਡੀਗੁਏਟ]]। ਜੌਨ ਕੌਕਟੋ ਨੇ ਪਾਬਲੋ ਪਿਕਾਸੋ ਨਾਲ ਵੀ ਕੁਝ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਉੱਪਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਯੂਰਪੀ ਕਲਾ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦੋਸਤ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਕੰਮ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਇੱਕ [[ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦ|ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦੀ]] ਸੀ। 1955 ਵਿੱਚ ਕੌਕਟੋ ''[[ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਅਕੈਡਮੀ]]'' ਅਤੇ ਬੈਲਜੀਅਮ ਦੀ ਰੌਇਲ ਅਕੈਡਮੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਜੀਵਨਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕੌਕਟੋ ਨੂੰ ''[[ਲੀਜਨ ਔਫ਼ ਆਨਰ]]'' ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ== ਕੌਕਟੋ ਦਾ ਜਨਮ [[ਮੇਸਨਸ-ਲੇਫ਼ੀਟ]], [[ਯੁਈਲਾਈਨਜ਼]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ [[ਪੈਰਿਸ]] ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਜੌਰਜਸ ਕੌਕਟੋ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਇਊਜੀਨ ਲੈਕੌਮਟੇ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਪਾਰਸੀ ਪਰਿਵਾਰ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਵੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕੌਕਟੋ ਨੌਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਤਮਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। 1900 ਤੋਂ 1904 ਤੱਕ ਕੌਕਟੋ [[ਲੀਸੀ ਕੌਂਡੋਰਸੇਟ]] ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ''ਪੀਅਰੀ ਡਾਰਗੇਲਸ'' ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸਬੰਧ ਬਣ ਗਏ, ਮਗਰੋਂ ਇਹੀ ਕੁੜੀ ਉਸਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਰਹੀ।<ref>{{cite book|editor1-last=Guédras|editor1-first=Annie|title=Jean Cocteau: Erotic Drawings|url=https://archive.org/details/jeancocteaueroti0000unse|date=1999|publisher=Evergreen|location=Köln|isbn=3-8228-6532-X|page=[https://archive.org/details/jeancocteaueroti0000unse/page/11 11]}}</ref> ਉਸਨੇ ਪੰਦਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਘਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਵਿਤਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ''ਅਲਾਦੀਨਸ ਲੈਂਪ'' 19 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। ਕੌਕਟੋ ਆਪਣੀ 22 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ''ਦ ਫ਼ਰਿਵਲਸ ਪਰਿੰਸ'' ਦੇ ਕਰਕੇ ਬੋਹੇਮੀਆਈ ਕਲਾਕਾਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। [[ਐਡਿਥ ਵ੍ਹਾਰਟਨ]] ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ "ਜਿਸ ਲਈ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਹਰੇਕ ਮਹਾਨ ਸਤਰ ਇੱਕ ਪਹੁ-ਫ਼ੁਟਾਲਾ ਸੀ, ਹਰੇਕ ਸ਼ਾਮ ਸਵਰਗੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਸੀ....."<ref>{{cite book|chapterurl=http://ebooks.adelaide.edu.au/w/wharton/edith/backward_glance/chapter11.html|url=https://ebooks.adelaide.edu.au/w/wharton/edith/backward_glance/index.html|title=A Backward Glance|last1=Wharton|first1=Edith|publisher=eBooks@Adelaide|date=17 December 2014|chapter=Chapter 11|orig-year=1st pub. 1934|accessdate=9 April 2016|archive-date=29 ਅਗਸਤ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829004848/https://ebooks.adelaide.edu.au/w/wharton/edith/backward_glance/index.html|dead-url=yes}}</ref> ==ਗ੍ਰੰਥਸੂਚੀ== *Cocteau, Jean, ''[[Le Coq et l'Arlequin]]: notes autour de la musique – avec un portrait de l'auteur et deux monogrammes par P. Picasso'', Paris, Éditions de la Sirène, 1918 *Cocteau, Jean, ''Le Grand Écart'', 1923, his first novel *Cocteau, Jean, ''Le Numéro Barbette'', an influential essay on the nature of art inspired by the performer [[Barbette (performer)|Barbette]], 1926 *Cocteau, Jean, ''The Human Voice'', translated by Carl Wildman, Vision Press Ltd., Great Britain, 1947 *Cocteau, Jean, ''The Eagle Has Two Heads'', adapted by [[Ronald Duncan]], Vision Press Ltd., Great Britain, 1947 *Cocteau, Jean, "[[Bacchus (play)|Bacchus]]". Paris: Gallimard, 1952. *Cocteau, Jean, ''The Holy Terrors ([[Les Enfants Terribles]])'', translated by Rosamond Lehmann, [[New Directions Publishing|New Directions]]. New York, 1957 *Cocteau, Jean, ''Opium: The Diary of a Cure'', translated by [[Margaret Crosland (writer)|Margaret Crosland]] and Sinclair Road, Grove Press Inc., New York, 1958 *Cocteau, Jean, ''The Infernal Machine'' And Other Plays, translated by [[W.H. Auden]], [[E. E. Cummings|E.E. Cummings]], [[Dudley Fitts]], Albert Bermel, Mary C. Hoeck, and John K. Savacool, New Directions Books, New York, 1963 *Cocteau, Jean, ''Toros Muertos'', along with [[Lucien Clergue]] and Jean Petit, Brussel & Brussel,1966 *Cocteau, Jean, ''The Art of Cinema'', edited by André Bernard and Claude Gauteur, translated by Robin Buss, Marion Boyars, London, 1988 *Cocteau, Jean, ''Diary of an Unknown'', translated by Jesse Browner, Paragon House Publishers, New York, 1988 *Cocteau, Jean, ''The White Book (Le Livre blanc)'', sometimes translated as ''The White Paper'', translated by Margaret Crosland, City Lights Books, San Francisco, 1989 *Cocteau, Jean, ''Les Parents terribles'', new translation by Jeremy Sams, Nick Hern Books, London, 1994 ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ== *Evans, Arthur B. (1977). ''Jean Cocteau and his Films of Orphic Identity''. Philadelphia: Art Alliance Press. {{ISBN|9780879820114}}. *Tsakiridou, Cornelia A., ed. (1997). ''Reviewing Orpheus: Essays on the Cinema and Art of Jean Cocteau''. Lewisburg, Pa.: Bucknell University Press. {{ISBN|0-8387-5379-5}}. * ''Album Cocteau''. Biographie et iconographie de Pierre Bergé. Bibliothèque de la Pléiade. Éditions Gallimard, 2006. {{ISBN|2070118088}}. ==ਬਾਹਰਲੇ ਲਿੰਕ== {{Commons category}} {{Wikiquote}} * {{IBDB name}} * {{IMDb name|168413}} * {{Internet Archive author |sname=Jean Cocteau}} * {{Librivox author |id=11458}} * [http://www.lib.berkeley.edu/MRC/frenchbib.html#cocteau Cocteau/cinema Bibliography (via UC Berkeley)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120508061712/http://www.lib.berkeley.edu/MRC/frenchbib.html#cocteau |date=2012-05-08 }} * {{dmoz|Arts/People/C/Cocteau,_Jean/|Jean Cocteau}} * [https://web.archive.org/web/20071014053208/http://centremed.monte-carlo.mc/eng/cocteau_centre.php Cocteau CMEF Cap d'Ail] * [http://essonnebalades.free.fr/Cocteau/index.html Cocteau et La chapelle Saint-Blaise-des-Simples] * [[Raquel Bitton (singer)|Raquel Bitton]]: ''The Sparrow and the Birdman'', a drama focusing on the relationship of Cocteau to [[Edith Piaf]] * {{cite journal | url=http://www.theparisreview.org/interviews/4485/the-art-of-fiction-no-34-jean-cocteau| title=Jean Cocteau, The Art of Fiction No. 34| work=Paris Review| date=Summer–Fall 1964| author=William Fifield }} * [http://maisoncocteau.net/ Maison Jean Cocteau - Cocteau's former home] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180124114037/http://maisoncocteau.net/ |date=2018-01-24 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1889]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1963]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਨਾਵਲਕਾਰ]] d43kq517yi471lity0wp1aikmuas3fe 0 107628 840224 809334 2026-05-29T20:50:10Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840224 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Psyche_revived_Louvre_MR1777.jpg|thumb|Antonio Canova's ''Psyche Revived by Love's Kiss'']] [[ਤਸਵੀਰ:FuseliArtistMovedtoDespair.jpg|thumb|Henry Fuseli, ''The artist moved to despair at the grandeur of antique fragments'', 1778–79]] '''ਨਵਕਲਾਸਕੀਵਾਦ''' ([[ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨਾਨੀ|ਯੂਨਾਨੀ]] νέος ''nèos'', "ਨਿਊ" ਅਤੇ [[ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਲਾਤੀਨੀ]] ''ਕਲਾਸੀਕਸ'', "ਸਭ ਤੋਂ ਉਪਰਲੇ ਦਰਜੇ ਦੀ")<ref>{{Cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=neo-classical|title=Etymology of the English word "neo-classical"|publisher=myetymology.com|access-date=2016-05-09}}</ref> ਸਜਾਵਟੀ ਅਤੇ ਵਿਜ਼ੁਅਲ ਆਰਟਸ, ਸਾਹਿਤ, ਥਿਏਟਰ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਨਾਂ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮਿਆਂ ਦੇ "ਕਲਾਸੀਕਲ" ਕਲਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਨਵਕਲਾਸਕੀਵਾਦ ਦਾ ਜਨਮ 18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਪੌਂਪੇ ਅਤੇ ਹਰਕੁਲੈਨੀਅਮ ਦੀ ਪੁਨਰ ਖੋਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਰੋਮ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ  ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਉਦੋਂ ਸਾਰੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ ਯੂਰਪੀਨ ਕਲਾ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਟੂਰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਨਵੇਂ ਖੋਜੇ ਗ੍ਰੀਕੋ ਰੋਮਨ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹੋ ਕੇ ਇਟਲੀ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਪਸ ਪਰਤੇ।<ref>[https://books.google.it/books?id=anecAQAAQBAJ&pg=PA1189&dq=neoclassicism+originated+in.Rome&hl=it&sa=X&ved=0ahUKEwiCl9eT0cLVAhVLDcAKHSy7B1cQ6AEIKjAC#v=onepage&q=neoclassicism%20originated%20in.Rome&f=false]</ref><ref>[http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/artdok/volltexte/2010/978 The road from Rome to Paris. The birth of a modern Neoclassicism]</ref> ਮੁੱਖ ਨਵਕਲਾਸਕੀਵਾਦ ਅੰਦੋਲਨ 18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ [[ਗਿਆਨ ਦਾ ਯੁਗ|ਰੋਸ਼ਨਖ਼ਿਆਲੀ]] ਦੇ ਜੁੱਗ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੇ [[ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ]] ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕੀਤਾ। ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਟਾਈਲ 19 ਵੀਂ, 20 ਵੀਂ ਅਤੇ 21 ਵੀਂ ਸਦੀ ਤਕ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ।  ਜਰਮਨ ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਜੋਹਾਨ ਜੋਚਿਮ ਵਿੰਕਲਮੈਨ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਕਲਾ ਨੂੰ ਯੂਨਾਨੀ ਕਲਾ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਆਦਰਸ਼ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ:"ਸਾਡੇ ਲਈ ਮਹਾਨ ਬਣਨ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ, ਸ਼ਾਇਦ ਅਨਮੋਲ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰ ਕੇ।" ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਆਰਟਸ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀਅਨ ਨਵਕਲਾਸਕੀਵਾਦ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1760 ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ-ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਾਰੋਕ ਅਤੇ ਰੋਕੋਕੋ ਸਟਾਈਲ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਰਕੋਕੋ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਟੌਅਰ, ਸਿੰਗਾਰ-ਸਜਾਵਟ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨਤਾ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਨਵਕਲਾਸਕੀਵਾਦੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਸਾਦਗੀ ਅਤੇ ਸਮਮਿਤੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੋਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗ੍ਰੀਸ ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਜੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ 16 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪੁਨਰ-ਜਾਗਰਣ ਕਲਾਕਸੀਵਾਦ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਹਰੇਕ "ਨੀਓ" -ਕਲਾਸਿਜ਼ਮ ਸੰਭਵ ਕਲਾਸਕੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਰੇਂਜ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਮਾਡਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।,1765-1830 ਦੇ ਨੀਓਕਲਾਸੀਕਲ ਲੇਖਕਾਂ ਅਤੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ, ਸਰਪ੍ਰਸਤਾਂ ਅਤੇ ਕਲੈਕਟਰਾਂ, ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਫਿਡੀਆਸ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਬਹੁਤ ਮੁਹੱਬਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਰੋਮਨ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਕਾਪੀਆਂ ਹੋਣ ਦੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਮਗਰਲੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਾਲਮੀਰਾ ਦੀ "ਰੋਕੋਕੋ" ਕਲਾ ਇੱਕ ਪਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਪੋਥੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਈ ਹੈ, ਵੁੱਡ ਦੀ ਪਾਲਮੀਰਾ ਦੇ ਖੰਡਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਕਰੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਲਹਾਮ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗ੍ਰੀਸ ਵੀ ਓਸਮਾਨੀਆ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਮਗਰਲੇ ਖਰੂਦੀ ਪਾਣੀਆਂ ਕੋਲ ਗ੍ਰੀਸ ਵੀ ਅਣਗੌਲਿਆ ਪਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨਾ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਭਰਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਯੂਨਾਨੀ ਆਰਚੀਟੈਕਚਰ ਦੀ ਨਵਕਲਾਸਕੀਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਸਮਝ ਉਹਨਾਂ ਡਰਾਇੰਗਾਂ ਅਤੇ ਨੱਕਾਸੀਆਂ ਦੀ ਮਧਿਅਸਤਾ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲੀ ਸੀ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਯੂਨਾਨ ਦੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਚੇਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ, ਸੰਵਾਰਿਆ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, "ਦਰੁਸਤ ਕੀਤਾ" ਅਤੇ "ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ"।  == ਇਤਿਹਾਸ == ਨਵਕਲਾਸਕੀਵਾਦ ਕਲਾਸਿਕ ਪੁਰਾਤਨਤਾ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤੀ ਹੈ,<ref name="Irwin">{{Cite book|title=Neoclassicism A&I (Art and Ideas)|url=https://archive.org/details/neoclassicism0000irwi_u4a1|last=Irwin|first=David G.|publisher=Phaidon Press|year=1997|isbn=978-0-7148-3369-9}}</ref> ਜੋ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਅਤੇ ਰੋਸ਼ਨਖ਼ਿਆਲੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੋਕੋਕੋ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਸੀ।<ref>Honour, 17-25; Novotny, 21</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਅਕਸਰ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਨਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਰਲੀਕਰਨ ਹੈ ਜੋ ਖਾਸ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਜਾਂ ਕੰਮਾਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੇ ਠਹਿਰਦਾ ਨਹੀਂ। ਮਗਰਲੇ ਦੌਰ ਦੇ ਨਵਕਲਾਸਕੀਵਾਦ ਦੇ ਮੁੱਖ ਚੈਂਪੀਅਨ, ਇੰਗਰਸ ਦਾ ਕੇਸ ਇਸ ਨੂੰ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। <ref>A recurring theme in Clark: 19-23, 58-62, 69, 97-98 (on Ingres); Honour, 187-190; Novotny, 86-87</ref> ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤੀ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੱਕ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="Lingo">{{Cite book|title=François Duquesnoy and the Greek ideal|last=Lingo|first=Estelle Cecile|publisher=Yale University Press; First Edition|year=2007|isbn=978-0-300-12483-5|pages=[https://books.google.com/books?id=Wlq67ikF0OEC&pg=PA161&dq=Winckelmann+Neoclassicism&hl=en&sa=X&ei=zGxFT-GiPMHWiAKY_dypDg&ved=0CEEQ6AEwAw#v=onepage&q=Winckelmann%20Neoclassicism&f=false 161]}}</ref><ref>{{Cite book|title=Classical Savannah: fine & decorative arts, 1800-1840|url=https://archive.org/details/classicalsavanna0000talb|last=Talbott|first=Page|publisher=University of Georgia Press|year=1995|isbn=978-0-8203-1793-9|pages=[https://archive.org/details/classicalsavanna0000talb/page/6 6]}}</ref> == ਸੂਚਨਾ == {{Reflist|2}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਲਾ ਅੰਦੋਲਨ]] 8gzobb8xzidolrxcj2z2o65ut9fkkku 0 107982 840199 595169 2026-05-29T20:00:35Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840199 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard" style="width: 22em; margin-bottom: 103px;" tabindex="0" ! colspan="2" style="text-align:center;font-size:125%;font-weight:bold;font-size: 130%;" |<span class="fn">Janaki Venkataraman</span> |- |- ! colspan="2" style="text-align:center;background:lavender" |[[ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ]] |- ! scope="row" style="text-align:left" |<span class="nowrap">ਸਾਬਕਾ</span> | [[ਪ੍ਰਧਾਨ ਕੌਰ]] |- ! scope="row" style="text-align:left" |<span class="nowrap">ਸਫ਼ਲ</span> | [[ਵਿਮਲਾ ਸ਼ਰਮਾ]] |- ! colspan="2" style="text-align:center;background:lavender" |[[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤ ਦੀ ਦੂਜੀ ਔਰਤ]] |- ! scope="row" style="text-align:left" |<span class="nowrap">ਸਾਬਕਾ</span> | [[ਪੁਸ਼ਪਾ ਸ਼ਾਹ]] |- ! scope="row" style="text-align:left" |<span class="nowrap">ਸਫ਼ਲ</span> | [[ਵਿਮਲਾ ਸ਼ਰਮਾ]] |- ! colspan="2" style="text-align:center;background:lavender" |ਨਿੱਜੀ ਜਾਣਕਾਰੀ |- ! scope="row" |ਜਨਮ | 1921<br />[[Bago, Myanmar|Pegu]], Burma (now [[Myanmar]]) |- ! scope="row" |ਮੌਤ | 13 August 2010 (aged 89)<br />[[New Delhi, India]] |- ! scope="row" |ਪਤੀ/ਪਤਨੀ | [[ਰਾਮਾਸਵਾਮੀ ਵੇਂਕਟਰਮਣ]] |- ! scope="row" |ਸੰਤਾਨ | ਤਿੰਨ ਧੀਆਂ |} '''ਜਾਨਕੀ ਵੇਂਕਟਰਮਣ''' ([[1921]] – [[13 ਅਗਸਤ]], [[2010]]) 1987 ਤੋਂ  1992 ਤੱਕ [[ਭਾਰਤ]] ਦੀ "ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ" ਸੀ। ਉਹ ਭਾਰਤੀ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]]  [[ਰਾਮਾਸਵਾਮੀ ਵੇਂਕਟਰਮਣ]] ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ ਜੋ [[25 ਜੁਲਾਈ]] [[1987]] ਤੋਂ [[25 ਜੁਲਾਈ]], [[1992]] ਤੱਕ ਬਤੌਰ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਯੁਕਤ ਰਹੇ। == ਜੀਵਨੀ == ਜਾਨਕੀ ਦਾ ਜਨਮ ਪੇਗੂ, [[ਬਰਮਾ]] ਵਿੱਚ ਕਮਲਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਈਅਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਉਸਦੀ ਉਮਰ 5 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਇਆ, ਤਾਂ ਜਾਨਕੀ ਆਪਣੇ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰਕ ਫਰਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ।<ref name="bio">{{Cite web|url=http://presidentvenkataraman.in/images/pdf/JanakiVenkataramanProfile.pdf|title=Mrs. Janaki Venkataraman|last=|first=|date=|website=President Venkataraman|publisher=|accessdate=19 October 2015|archive-date=4 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304045402/http://presidentvenkataraman.in/images/pdf/JanakiVenkataramanProfile.pdf|dead-url=yes}}</ref> ਜਾਨਕੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਆਰ. ਵੇਂਕਟਰਮਣ ਨਾਲ 1938 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਿੰਨ ਧੀਆਂ ਸਨ।<ref name="Dubey2015">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ToBFJZiRsxMC&pg=PA80|title=First among equals President of India|last=Dubey|first=Scharada|date=15 January 2015|publisher=Westland|isbn=978-81-89975-53-1|page=80}}</ref> ਗੋਪਾਲ ਗਾਂਧੀ ਦੁਆਰਾ ਉਸਨੂੰ [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]] ਵਿੱਚ "ਬਹੁਤ ਪਵਿੱਤਰ" ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Of a Certain Age: Twenty Life Sketches|url=https://archive.org/details/alf.3747.954.035.092.2.gan|last=Gandhi|first=Gopalkrishna|publisher=Viking|year=2011|isbn=9780670085026|location=|pages=115}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਯੂਨੀਅਨਿਸਟ ਗਤਿਵਿਧਿਆਂ ਵੱਧ ਗਈਆਂ। ਉਸਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ, ਜਾਨਕੀ ''ਲੇਬਰ ਲਾਅ ਜਰਨਲ'' ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਸਾਥੀ ਬਣ ਗਈ ਜਿਸਦੀ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਨੇ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। == ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁੰਨ == ਵੇਂਕਟਰਮਣ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਕਾਰਕੁੰਨ ਸੀ ਅਤੇ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਮੁਕਤੀ ਸੰਗਰਾਮ|ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਜੰਗ]] ਦੌਰਾਨ ਔਰਤਾਂ 'ਤੇ ਜੰਗੀ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਵਿਰੋਧ' ਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ 'ਚ ਸੈਂਕੜੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਬਲ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰਤਾ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਸੀ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦੀ ਵੀ ਸੀ, ਗਰੀਬਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਹ ਇੱਕ ਪਸ਼ੂ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਕਾਰਕੁੰਨ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਰੇਸ਼ਮ ਪਹਿਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਲਈ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਜਾਣਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅਹਿੰਸਾ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਕੋਕੂਨ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੀਟਾਣੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਏ ਬਿਨਾਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕਰਨ ਦੇ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੇ ਅਹਿੰਸਾ ਰੇਸ਼ਮ (ਜਿਸ ਨੂੰ "ਮਲਬੈਰੀ ਰੇਸ਼ਮ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਉਦਯੋਗਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਤਕਨੀਕ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name="silk">{{cite news|url=http://www.thebetterindia.com/135/ahimsa-silk-silk-saree-without-killing-a-single-silkworm/|title=Ahimsa Silk: Silk Saree without killing a single silkworm|last1=Parekh|first1=Dhimant|date=11 September 2008|accessdate=19 October 2015|publisher=The Better India|location=India}}</ref> ਇੱਕ ਪੇਟੈਂਟ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਟੇਟ ਹੈਂਡਲੂਮ ਵੇਵਰਸ ਕੋਅਪਰੇਟਿਵ ਸੁਸਾਇਟੀ ਨੇ ਆਪਣੇ "ਵੈਗਨ ਵਾਇਲਡ ਰੇਸ਼ਮ" ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚਤਮ ਫੈਸ਼ਨ ਲੇਬਲਸ ਨੂੰ ਖਰੀਦਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref name="fashion">{{cite news|url=http://travel.cnn.com/mumbai/shop/real-deal-karma-conscious-ahimsa-silk-shawls-only-india-104289|title=The real deal: Karma conscious Ahimsa Silk shawls, only in India|last1=Harchandrai|first1=Padmini|date=7 October 2009|accessdate=19 October 2015|publisher=CNN}}</ref> ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਵੇਂਕਟਰਮਣ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੀ ਫਰੇਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਚਿੱਤਰ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।ਉਸਨੂੰ "ਇੱਕ ਅਣਗਹਿਲੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਗੈਰ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ।"<ref>{{Cite web|url=http://www.gitakrishnaraj.com/gita/Individual-articles/Once%20a%20First%20Lady.pdf|title=Once a First Lady...|last=Krishna Raj|first=Gita|date=|website=Gita Krishnaraj|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304061946/http://www.gitakrishnaraj.com/gita/Individual-articles/Once%20a%20First%20Lady.pdf|archivedate=4 March 2016|deadurl=yes|accessdate=19 October 2015|df=dmy-all}}</ref> ਉਹ ਰਾਜਨੀਤਕ ਦੌਰੇ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਪਦਵੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ "ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ" ਦਾ ਜਨਤਕ ਚਿਹਰਾ ਸੀ। ਪਹਿਲੀ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਮਹਿਲਾ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਦਫਤਰ ਤੋਂ ਆਏ ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ।<ref name="implementer of policies">{{cite news|url=http://www.livemint.com/Opinion/xRTTVgpPc6llFXcJrddTPI/Views--The-first-ladies-of-Rashtrapati-Bhavan.html|title=The first ladies of Rashtrapati Bhavan|last1=Mathew|first1=Liz|date=25 July 2012|accessdate=19 October 2015|publisher=Livemint|location=Mumbai, India}}</ref> ਜਾਨਕੀ ਵੇਂਕਟਰਮਣ ਦੀ ਮੌਤ 13 ਅਗਸਤ 2010 ਨੂੰ ਮੌਤ ਹੋਈ।<ref>[https://web.archive.org/web/20100816175815/http://www.hindustantimes.com/Former-first-lady-Janaki-Venkataraman-dies/Article1-586526.aspx Former first lady Janaki Venkataraman dies]. ''The Hindustan Times''. 14 August 2010</ref> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ  == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1921]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2010]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੇ ਸਰਗਰਮ ਕਾਰਜ ਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਾਰੀ ਕਾਰਕੁਨ]] llj6am8wujrazvo81he4xyiymv9vzz3 0 120224 840246 723749 2026-05-29T22:44:28Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840246 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket series | series = 2019–20 ਆਇਰਲੈਂਡ ਤਿਕੋਣੀ ਲੜੀ | date = 15–20 ਸਤੰਬਰ 2019 | place = [[ਆਇਰਲੈਂਡ]] | image = | result = | player of series = | team1 = {{cr|IRE}} | team2 = {{cr|NED}} | team3 = {{cr|SCO}} | captain1 = [[ਗੈਰੀ ਵਿਲਸਨ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਗੈਰੀ ਵਿਲਸਨ]] | captain2 = [[ਪੀਟਰ ਸੀਲਾਰ]] | captain3 = [[ਕਾਇਲੇ ਕੋਇਟਜ਼ਰ]] | runs1 = | runs2 = | runs3 = | wickets1 = | wickets2 = | wickets3 = |previous= [[2019 ਆਇਰਲੈਂਡ ਤਿਕੋਣੀ ਲੜੀ|2019]] |next= }} '''2019–20 ਆਇਰਲੈਂਡ ਤਿਕੋਣੀ ਲੜੀ''' ਇੱਕ [[ਕ੍ਰਿਕਟ]] ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਸਮੇਂ ਆਇਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਸਤੰਬਰ 2019 ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/27498570/ireland-host-scotland-netherlands-t20i-tri-series|title=Ireland to host Scotland, Netherlands in T20I tri-series|website=ESPN Cricinfo|access-date=30 August 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/1329446|title=Ireland, Netherlands and Scotland to contest tri-series in September|website=International Cricket Council|access-date=30 August 2019}}</ref> ਇਹ ਇੱਕ ਤਿਕੋਣੀ ਲੜੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਆਇਰਲੈਂਡ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਆਇਰਲੈਂਡ]], [[ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਨੀਦਰਲੈਂਡਜ਼]] ਅਤੇ [[ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਸਕਾਟਲੈਂਡ]] ਦੀਆਂ ਟੀਮਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਮੈਚ [[ਟਵੰਟੀ-20 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ|ਟੀ-20 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ]] ਮੈਚਾਂ (ਟੀ -20) ਵਜੋਂ ਖੇਡੇ ਜਾਣਗੇ।<ref>{{Cite web|url=https://www.cricketireland.ie/news/article/new-t20-international-tri-series-announced-for-ireland-free-entry-to-all-ga|title=New T20 International Tri-Series announced for Ireland, free entry to all games|website=Cricket Ireland|access-date=30 August 2019|archive-date=30 ਅਗਸਤ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190830143459/https://www.cricketireland.ie/news/article/new-t20-international-tri-series-announced-for-ireland-free-entry-to-all-ga|url-status=dead}}</ref> ਯੂਰੋ ਟੀ-20 ਸਲੈਮ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਲੜੀ ਨੂੰ ਉਲੀਕਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2019/articles/000012/001288.shtml|title=T20 Festival a complete wipeout|website=Cricket Europe|access-date=18 August 2019|archive-date=18 ਅਗਸਤ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190818120817/https://www.cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2019/articles/000012/001288.shtml|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/27387389/inaugural-euro-t20-slam-cancelled-two-weeks-notice|title=Inaugural Euro T20 Slam cancelled at two weeks' notice|website=ESPN Cricinfo|access-date=14 August 2019}}</ref> ਇਹ ਸਾਰੇ ਮੈਚ 2019 ਆਈਸੀਸੀ ਟੀ-20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਟੀਮਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2019/articles/000012/001294.shtml|title=Ireland hopeful of tri-series with Scotland and Netherlands|website=Cricket Europe|access-date=19 August 2019|archive-date=19 ਅਗਸਤ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819110725/https://www.cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2019/articles/000012/001294.shtml|url-status=dead}}</ref> ਕ੍ਰਿਕਟ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਅਤੇ ਕੇਐਨਸੀਬੀ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਕਟ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦਾ ਯੂਰੋ ਟੀ-20 ਸਲੈਮ ਰੱਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋਣ ਲਈ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=http://www.cricketscotland.com/t20i-tri-series-announced-for-scotland-ireland-and-netherlands/|title=T20I tri-series announced for Scotland, Ireland and Netherlands|website=Cricket Scotland|access-date=30 August 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kncb.nl/en/news/new-tri-nations-t20-tournament-announced/|title=New Tri-Nations T20 Tournament announced|website=Royal Dutch Cricket Association|access-date=30 August 2019|archive-date=30 ਅਗਸਤ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190830144048/https://www.kncb.nl/en/news/new-tri-nations-t20-tournament-announced/|url-status=dead}}</ref> ==ਟੀਮਾਂ== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- ! {{cr|IRE}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricketireland.ie/news/article/white-excited-by-the-talented-and-dynamic-squad-selected-for-t20i-tri-serie |title=White excited by the talented and dynamic squad selected for T20I Tri-Series |work=Cricket Ireland |accessdate=12 September 2019 |archive-date=29 ਅਗਸਤ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220829072149/https://www.cricketireland.ie/news/article/white-excited-by-the-talented-and-dynamic-squad-selected-for-t20i-tri-serie |url-status=dead }}</ref> ! {{cr|NED}}<ref>{{cite web |url=https://www.kncb.nl/en/news/ryan-campbell-announces-squad-for-t20-world-cup-qualifier/ |title=Ryan Campbell announces squad for T20 World Cup Qualifier |work=Royal Dutch Cricket Association |accessdate=8 September 2019 |archive-date=8 ਅਕਤੂਬਰ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191008202527/https://www.kncb.nl/en/news/ryan-campbell-announces-squad-for-t20-world-cup-qualifier/ |url-status=dead }}</ref> ! {{cr|SCO}}<ref>{{cite web|url=http://www.cricketscotland.com/squads-announced-for-t20i-tri-series-in-ireland-and-icc-mens-t20-world-cup-qualifier/ |title=Squads announced for T20I Tri-Series in Ireland and ICC Men's T20 World Cup Qualifier |work=Cricket Scotland |accessdate=12 September 2019}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * [[ਗੈਰੀ ਵਿਲਸਨ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਗੈਰੀ ਵਿਲਸਨ]] ([[ਕਪਤਾਨ (ਕ੍ਰਿਕਟ)|ਕ.]]) * [[ਮਾਰਕ ਅਡੇਅਰ]] * [[ਐਂਡਰਿਊ ਬਾਲਬਿਰਨੀ]] * [[ਡੇਵਿਡ ਡੇਲਾਨੀ]] * [[ਗੈਰੇਥ ਡੇਲਾਨੀ]] * [[ਜੌਰਜ ਡੌਕਰੈਲ]] * [[ਸ਼ੇਨ ਗੇਤਾਕਾਟੇ]] * <s>[[ਜੇਕਬ ਮੁਲਡਰ]]</s> * [[ਕੈਵਿਨ ਓ ਬ੍ਰਾਇਨ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਕੈਵਿਨ ਓ ਬ੍ਰਾਇਨ]] * [[ਬੌਇਡ ਰੈਂਕਿਨ]] * [[ਸਿਮੀ ਸਿੰਘ]] * [[ਪੌਲ ਸਟਰਲਿੰਗ]] * [[ਹੈਰੀ ਟੈਕਟਰ]] * [[ਸਟੂਅਰਟ ਥੌਂਪਸਨ]] * [[ਲੌਰਕਨ ਟਕਰ]] * [[ਕ੍ਰੇਗ ਯੰਗ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਕ੍ਰੇਗ ਯੰਗ]] | * [[ਪੀਟਰ ਸੀਲਾਰ]] ([[ਕਪਤਾਨ (ਕ੍ਰਿਕਟ)|ਕ.]]) * [[ਫਿਲਿਪ ਬੌਇਸ਼ੇਵੇਨ]] * [[ਬੈਨ ਕੂਪਰ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਬੈਨ ਕੂਪਰ]] * [[ਸਕੌਟ ਐਡਵਰਡਜ਼ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਸਕੌਟ ਐਡਵਰਡਜ਼]] ([[ਵਿਕਟ-ਕੀਪਰ|ਵਿ.ਕੀ.]]) * [[ਕਲੇਟਨ ਫ਼ਲੌਇਡ]] * [[ਬ੍ਰੈ਼ਡਨ ਗਲੌਵਰ]] * [[ਫ਼ਰੈਡ ਕਲਾਂਸ਼ੇ]] * [[ਬਾਸ ਦੇ ਲੀਡ]] * [[ਪੌਲ ਵੈਨ ਮੀਕੇਰਨ]] * [[ਮੈਕਸ ਓ ਡਾਊਡ]] * ਵਿਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ * [[ਸ਼ੇਨ ਸਨੇਟਰ]] * [[ਐਂਟੋਨੀਅਸ ਸਟਾਲ]] * [[ਟੋਬੀਅਸ ਵੀਸ]] | * [[ਕਾਇਲੇ ਕੋਇਟਜ਼ਰ]] ([[ਕਪਤਾਨ (ਕ੍ਰਿਕਟ)|ਕ.]]) * [[ਰਿਚੀ ਬੈਰਿੰਗਟਨ]] * [[ਮੈਥਿਊ ਕਰੌਸ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਮੈਥਿਊ ਕਰੌਸ]] * [[ਅਲੇਸਡੇਅਰ ਇਵਾਨਸ]] * [[ਓਲੀ ਹੇਅਰਸ]] * [[ਮਾਈਕਲ ਲੀਸਤ]] * [[ਕੈਲਮ ਮਕਲਾਇਡ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਕੈਲਮ ਮਕਲਾਇਡ]] * [[ਜੌਰਜ ਮੁਨਸੀ]] * [[ਐਡਰੀਅਨ ਨਿਅਲ]] * [[ਸਾਫ਼ਿਆਨ ਸ਼ਰੀਫ਼]] * [[ਟੌਮ ਸੋਲ]] * [[ਹਮਜ਼ਾ ਤਾਹਿਰ]] * [[ਕ੍ਰੇਗ ਵਾਲੇਸ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਕ੍ਰੇਗ ਵਾਲੇਸ]] * [[ਮਾਰਕ ਵਾੱਟ]] |} [[ਜੇਕਬ ਮੁਲਡਰ]] ਨੂੰ ਸੱਟ ਲੱਗਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਦਲ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਜਗ੍ਹਾ [[ਸਿਮੀ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/49707416 |title=T20 tri-series: Ireland v Netherlands opener at Malahide rained off |work=BBC Sport |accessdate=15 September 2019}}</ref> ==ਮੈਚ== {{2019–20 ਆਇਰਲੈਂਡ ਤਿਕੋਣੀ ਲੜੀ}} ===ਪਹਿਲਾ ਟੀ20ਆਈ=== {{Single-innings cricket match | date = 15 ਸਤੰਬਰ 2019 | time = 13:30 | daynight = | team1 = {{cr-rt|IRE}} | team2 = {{cr|NED}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = ਮੈਚ ਰੱਦ ਹੋਇਆ | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200424.html ਸਕੋਰਕਾਰਡ] | venue = [[ਮਾਲਾਹਾਈਡ ਕਾਊਂਟੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਗਰਾਊਂਡ|ਦ ਵਿਲੇਜ]], [[ਮਾਲਾਹਾਈਡ]] | umpires = [[ਰਿਜ਼ਵਾਨ ਅਕਰਮ]] (ਨੀਦਰਲੈਂਡਸ) ਅਤੇ [[ਡੇਵਿਡ ਮਕਲੀਨ (ਅੰਪਾਇਰ)|ਡੇਵਿਡ ਮਕਲੀਨ]] (ਸਕੌਟਲੈਂਡ) | motm = | toss = ਟਾੱਸ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। | rain = ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਕੋਈ ਖੇਡ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ। | notes = }} ===ਦੂਜਾ ਟੀ20ਆਈ=== {{Single-innings cricket match | date = 16 ਸਤੰਬਰ 2019 | time = 13:30 | daynight = | team1 = {{cr-rt|SCO}} | team2 = {{cr|NED}} | score1 = 252/3 (20 ਓਵਰ) | runs1 = [[ਜੌਰਜ ਮੁਨਸੀ]] 127[[ਨਾਬਾਦ|*]] (56) | wickets1 = [[ਸ਼ੇਨ ਸਨੇਟਰ]] 3/42 (4 ਓਵਰ) | score2 = 194/7 (20 ਓਵਰ) | runs2 = [[ਪੀਟਰ ਸੀਲਾਰ]] 96[[ਨਾਬਾਦ|*]] (49) | wickets2 = [[ਅਲੇਸਡੇਅਰ ਇਵਾਨਸ]] 2/19 (4 ਓਵਰ) | result = ਸਕੌਟਲੈਂਡ 58 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200425.html ਸਕੋਰਕਾਰਡ] | venue = [[ਮਾਲਾਹਾਈਡ ਕਾਊਂਟੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਗਰਾਊਂਡ|ਦ ਵਿਲੇਜ]], [[ਮਾਲਾਹਾਈਡ]] | umpires = [[ਡੇਵਿਡ ਮਕਲੀਨ (ਅੰਪਾਇਰ)|ਡੇਵਿਡ ਮਕਲੀਨ]] (ਸਕੌਟਲੈਂਡ) ਅਤੇ [[ਐਲਨ ਨੀਅਲ]] (ਆਇਰਲੈਂਡ) | motm = [[ਜੌਰਜ ਮੁਨਸੀ]] (ਸਕੌਟਲੈਂਡ) | toss = ਨੀਦਰਲੈਂਡਸ ਨੇ ਟਾੱਸ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। | rain = | notes = [[ਓਲੀ ਹੈਰਿਸ]] (ਸਕੌਟਲੈਂਡ) ਅਤੇ [[ਕਲੇਟਨ ਫ਼ਲੌਇਡ]] (ਨੀਦਰਲੈਂਡਸ) ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਟੀ20ਆਈ ਮੈਚ ਖੇਡਿਆ। * [[ਜੌਰਜ ਮੁਨਸੀ]] (ਸਕੌਟਲੈਂਡ) ਨੇ ਟੀ20ਆਈ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਸੈਂਕੜਾ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਟੀ20ਆਈ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ (41 ਗੇਂਦਾਂ) ਸੈਂਕੜਾ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=https://www.timesnownews.com/sports/cricket/article/scotlands-george-munsey-slams-2nd-fastest-t20i-ton-falls-short-of-record-jointly-held-by-rohit-sharma-david-miller/489923 |title=George Munsey slams 2nd fastest T20I ton, falls short of record jointly held by Rohit Sharma, David Miller |work=Times Now News |accessdate=16 September 2019}}</ref> * ਜੌਰਜ ਮੁਨਸੀ ਅਤੇ [[ਕਾਇਲੇ ਕੋਇਟਜ਼ਰ]] ਨੇ ਟੀ20ਆਈ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਸਕੌਟਲੈਂਡ ਵੱਲੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ (200 ਦੌੜਾਂ) ਕੀਤੀ।<ref name="Munsey">{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/19555/report/1200425/netherlands-vs-scotland-2nd-match-ireland-tri-nation-t20i-series |title=George Munsey's mind-boggling hundred sets records ablaze |work=ESPN Cricinfo |accessdate=16 September 2019}}</ref> * ਇਹ ਸਕੌਟਲੈਂਡ ਦਾ ਟੀ20ਆਈ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਕੋਰ ਸੀ।<ref name="Munsey"/> }} ===ਤੀਜਾ ਟੀ20ਆਈ=== {{Single-innings cricket match | date = 17 ਸਤੰਬਰ 2019 | time = 13:30 | daynight = | team1 = {{cr-rt|IRE}} | team2 = {{cr|SCO}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200426.html ਸਕੋਰਕਾਰਡ] | venue = [[ਮਾਲਾਹਾਈਡ ਕਾਊਂਟੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਗਰਾਊਂਡ|ਦ ਵਿਲੇਜ]], [[ਮਾਲਾਹਾਈਡ]] | umpires = [[ਰਿਜ਼ਵਾਨ ਅਕਰਮ]] (ਨੀਦਰਲੈਂਡਸ) ਅਤੇ [[ਐਲਨ ਨੀਅਲ]] (ਆਇਰਲੈਂਡ) | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===ਚੌਥਾ ਟੀ20ਆਈ=== {{Single-innings cricket match | date = 18 ਸਤੰਬਰ 2019 | time = 13:30 | daynight = | team1 = {{cr-rt|IRE}} | team2 = {{cr|NED}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200427.html ਸਕੋਰਕਾਰਡ] | venue = [[ਮਾਲਾਹਾਈਡ ਕਾਊਂਟੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਗਰਾਊਂਡ|ਦ ਵਿਲੇਜ]], [[ਮਾਲਾਹਾਈਡ]] | umpires = [[ਰਿਜ਼ਵਾਨ ਅਕਰਮ]] (ਨੀਦਰਲੈਂਡਸ) ਅਤੇ [[ਡੇਵਿਡ ਮਕਲੀਨ (ਅੰਪਾਇਰ)|ਡੇਵਿਡ ਮਕਲੀਨ]] (ਸਕੌਟਲੈਂਡ) | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===ਪੰਜਵਾ ਟੀ20ਆਈ=== {{Single-innings cricket match | date = 19 ਸਤੰਬਰ 2019 | time = 13:30 | daynight = | team1 = {{cr-rt|SCO}} | team2 = {{cr|NED}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200428.html ਸਕੋਰਕਾਰਡ] | venue = [[ਮਾਲਾਹਾਈਡ ਕਾਊਂਟੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਗਰਾਊਂਡ|ਦ ਵਿਲੇਜ]], [[ਮਾਲਾਹਾਈਡ]] | umpires = [[ਡੇਵਿਡ ਮਕਲੀਨ (ਅੰਪਾਇਰ)|ਡੇਵਿਡ ਮਕਲੀਨ]] (ਸਕੌਟਲੈਂਡ) ਅਤੇ [[ਐਲਨ ਨੀਅਲ]] (ਆਇਰਲੈਂਡ) | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===ਛੇਵਾਂ ਟੀ20ਆਈ=== {{Single-innings cricket match | date = 20 ਸਤੰਬਰ 2019 | time = 13:30 | daynight = | team1 = {{cr-rt|IRE}} | team2 = {{cr|SCO}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200429.html ਸਕੋਰਕਾਰਡ] | venue = [[ਮਾਲਾਹਾਈਡ ਕਾਊਂਟੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਗਰਾਊਂਡ|ਦ ਵਿਲੇਜ]], [[ਮਾਲਾਹਾਈਡ]] | umpires = [[ਰਿਜ਼ਵਾਨ ਅਕਰਮ]] (ਨੀਦਰਲੈਂਡਸ) ਅਤੇ [[ਐਲਨ ਨੀਅਲ]] (ਆਇਰਲੈਂਡ) | motm = | toss = | rain = | notes = }} == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.espncricinfo.com/ci/content/series/1200421.html ਈਐਸਪੀਐਨ ਕ੍ਰਿਕਿਨਫੋ ਵਿਖੇ ਲੜੀ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2019 ਵਿੱਚ ਸਕੌਟਲੈਂਡ ਕ੍ਰਿਕਟ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2019 ਵਿੱਚ ਆਇਰਲੈਂਡ ਕ੍ਰਿਕਟ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2019 ਵਿੱਚ ਡੱਚ ਕ੍ਰਿਕਟ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2019-20 ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2019 ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਕਟ]] hdpjbvnvqcwedat41m5v5o2rcllt076 0 120738 840250 793794 2026-05-30T03:10:51Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840250 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist |name = ਆਕੀਰਾ ਯੋਸ਼ੀਨੋ |native_name = 吉野 彰 |image = Akira Yoshino 20170920 (cropped 2).jpg |birth_date = {{birth date and age|1948|1|30|df=y}} |birth_place = [[ਸੁਈਤਾ]], [[ਜਾਪਾਨ]] |death_date = |death_place = |education = [[ਕਿਓਤੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] {{small|([[ਬੀ ਐੱਸ ਸੀ|ਬੀਐਸ]], [[ਐਮਐਸਸੀ|ਐਮਐਸ]])}}<br>[[ਓਸਾਕਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] {{small|([[ਡਾਕਟਰੇਟ]])}} |awards = [[ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀਆਂ ਲਈ ਆਈਈਈਈ ਮੈਡਲ]] {{small | (2012)}} <br> [[ਗਲੋਬਲ ਊਰਜਾ ਪੁਰਸਕਾਰ]] {{small | (2013)}}} [[ਚਾਰਲਸ ਸਟਾਰਕ ਡਰਾਪਰ ਪੁਰਸਕਾਰ]] {{small | (2014)}} <br> [[ਜਪਾਨ ਪੁਰਸਕਾਰ]] {{small | (2018)}} <br> [[ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] {{small | (2019)}} |fields = [[ਇਲੈਕਟਰੋਕੈਮਿਸਟਰੀ]] |workplaces = [[ਆਸਾਹੀ ਕੇਸੀ]]<br>[[ਮੀਜੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] }} {{ਨਿਹੋਂਗੋ|'''ਆਕੀਰਾ ਯੋਸ਼ੀਨੋ'''|吉野 彰|ਯੋਸ਼ੀਨੋ ਆਕੀਰਾ|ਜਨਮ 30 ਜਨਵਰੀ 1948}} ਇੱਕ ਜਪਾਨੀ ਕੈਮਿਸਟ ਹੈ। ਉਹ ਆਸਾਹੀ ਕੇਸੀ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਦਾ ਇੱਕ ਫੈਲੋ ਹੈ ਅਤੇ ਮੀਜੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਪਹਿਲੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ, ਉਤਪਾਦਨ-ਵਿਹਾਰਕ ਲਿਥੀਅਮ-ਆਯਨ ਬੈਟਰੀ ਬਣਾਈ ਜੋ ਕਿ [[ਮੋਬਾਈਲ ਫ਼ੋਨ|ਸੈਲੂਲਰ ਫੋਨਾਂ]] ਅਤੇ [[ਲੈਪਟਾਪ|ਨੋਟਬੁੱਕ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ [[ਲੈਪਟਾਪ|ਹੈ]]। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਲ 2019 ਵਿੱਚ ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="NYT-20191009">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2019/10/09/science/nobel-prize-chemistry.html|title=Nobel Prize in Chemistry Honors Work on Lithium-Ion Batteries - John B. Goodenough, M. Stanley Whittingham and Akira Yoshino were recognized for research that has “laid the foundation of a wireless, fossil fuel-free society.”|last=Specia|first=Megan|date=9 October 2019|work=[[The New York Times]]|access-date=9 October 2019}}</ref> == ਮੁਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਯੋਸ਼ੀਨੋ ਦਾ ਜਨਮ 30 ਜਨਵਰੀ, 1948 ਨੂੰ ਸੁਈਤਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ<ref>https://www.asahi-kasei.co.jp/asahi/jp/news/2013/pdf/ze140108.pdf</ref>। ਉਸਨੇ ਓਸਾਕਾ ਸਿਟੀ ਦੇ ਕਿਤਾਨੋ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ (1966)। ਉਸ ਨੇ [[ਕਿਓਤੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] [[ਬੀ ਐੱਸ ਸੀ|ਬੀਐਸ]] (1970) ਅਤੇ [[ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ]] ਵਿੱਚ [[ਐਮਐਸਸੀ|ਐਮਐਸ]] (1972) ਕੀਤੀ ਅਤੇ 2005 ਵਿੱਚ [[ਓਸਾਕਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰੇਟ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.asianscientist.com/2018/06/features/akira-yoshino-japan-prize-2018/|title=Akira Yoshino: Inventing The Lithium Ion Battery|date=1 June 2018|publisher=}}</ref><ref>[http://www.asahi-kasei.co.jp/asahi/en/r_and_d/interview/yoshino/pdf/lithium-ion_battery.pdf Profile of Akira Yoshino and Overview of His Invention of the Lithium-ion Battery]</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਅਕੀਰਾ ਯੋਸ਼ੀਨੋ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ ਗੈਰ-ਵਿਦਿਅਕ ਜੀਵਨ ਆਸਾਹੀ ਕੇਸੀ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਵਿਖੇ ਬਿਤਾਇਆ।<ref name="profile">{{Cite web|url=https://www.asahi-kasei.co.jp/asahi/en/news/2019/pdf/e191009.pdf|title=Profile of Dr. Akira Yoshino|website=Asahi Kasei|access-date=10 October 2019}}</ref> * 1972: ਆਸਾਹੀ ਕੇਸੀ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਵਿਖੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। * 1982: ਆਸਾਹੀ ਕੇਸੀ ਵਿਖੇ ਕਾਵਾਸਾਕੀ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ * 1992: ਮੈਨੇਜਰ, ਪ੍ਰੋਡਕਟ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਗਰੁੱਪ, ਆਇਨ ਬੈਟਰੀ ਬਿਜ਼ਨਸ ਪ੍ਰਮੋਸ਼ਨ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ, ਆਸ਼ਾਹੀ ਕੇਸੀ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ. * 1994: ਮੈਨੇਜਰ, ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਕਾਸ, ਏ ਐਂਡ ਟੀ ਬੈਟਰੀ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ. (ਐਲਆਈਬੀ ਨਿਰਮਾਤਾ. ਆਸਾਹੀ ਕੇਸੀ ਅਤੇ ਤੋਸ਼ੀਬਾ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਉੱਦਮ ਕੰਪਨੀ)) * 2003 – ਮੌਜੂਦਾ: ਸਮੂਹ ਫੈਲੋ, ਆਸਾਹੀ ਕੇਸੀ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ / ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਥੀਮਾਂ ਦੀ ਖੋਜ * 2005 – ਹੁਣ: ਜਨਰਲ ਮੈਨੇਜਰ, ਯੋਸ਼ੀਨੋ ਲੈਬਾਰਟਰੀ, ਆਸਾਹੀ ਕੇਸੀ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ / ਐਡਵਾਂਸਡ ਬੈਟਰੀ ਖੋਜ == ਲਿਥੀਅਮ-ਆਇਨ ਸੈਕੰਡਰੀ ਬੈਟਰੀ ਦੀ ਕਾਢ == [[ਤਸਵੀ|alt=Lithium-ion battery|thumb| ਲਿਥੀਅਮ-ਆਇਨ ਬੈਟਰੀ]] 1981 ਵਿੱਚ ਯੋਸ਼ੀਨੋ ਨੇ ਪੌਲੀਐਸਟੀਲੀਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਰੀਚਾਰਜਯੋਗ ਬੈਟਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਪੋਲੀਐਸਟੀਲੀਨ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਕੰਡਕਟਿਵ [[ਪਾਲੀਮਰ|ਪੌਲੀਮਰ ਹੈ]] ਜੋ ਹਿਦੇਕੀ ਸ਼ਿਰਕਾਵਾ ਦੁਆਰਾ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ (2000 ਵਿਚ) ਇਸਦੀ ਖੋਜ ਲਈ [[ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ|ਕੈਮਿਸਟਰੀ]] ਵਿੱਚ [[ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ|ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="profile2"/> 1983 ਵਿੱਚ ਯੋਸ਼ਿਨੋ ਨੇ ਲਿਥਿਅਮ ਕੋਬਾਲਟ ਆਕਸਾਈਡ (LiCoO{{sub|2}}) (ਸਟੈਨਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਗੌਡਸ਼ਾਲ ਐਟ ਅਲ. ਦੁਆਰਾ 1979 ਵਿਚ,<ref>N. A. Godshall, I. D. Raistrick, and R. A. Huggins, Journal of the Electrochemical Society, Abstract 162, Vol. 126, p. 322C; "Thermodynamic Investigations of Ternary Lithium-Transition Metal-Oxide Systems for Lithium Batteries" (August 1979).</ref><ref>N. A. Godshall, I. D. Raistrick, and R. A. Huggins, Journal of the Electrochemical Society, Extended Abstract 162, Vol. 79-2, pp. 420-422; "Thermodynamic Investigations of Ternary Lithium-Transition Metal-Oxide Systems for Lithium Batteries" (October 1979).</ref><ref>Ned A. Godshall, "Electrochemical and Thermodynamic Investigation of Ternary Lithium -Transition Metal-Oxide Cathode Materials for Lithium Batteries: Li₂MnO₄ spinel, LiCoO₂, and LiFeO₂", Presentation at 156th Meeting of the Electrochemical Society, Los Angeles, CA, (17 October 1979).</ref> ਅਤੇ ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਜੌਨ ਗੁਡਨੋਫ ਅਤੇ ਕੋਚੀ ਮਿਜੁਸ਼ੀਮਾ ਦੁਆਰਾ ਲੱਭੀ ਗਈ ਸੀ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੈਥੋਡ ਅਤੇ ਪੋਲੀਐਸਟੀਲੀਨ ਦੀ ਐਨੋਡ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਰਦਿਆਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ ਰੀਚਾਰਜਬਲ ਬੈਟਰੀ ਬਣਾਈ। ਇਹ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਐਨੋਡ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ [[ਲਿਥੀਅਮ|ਲੀਥੀਅਮ]] ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਅਤੇ ਲੀਥੀਅਮ ਆਇਨ ਚਾਰਜਿੰਗ ਦੇ ਦੌਰਾਨ LiCoO{{sub|2}} ਕੈਥੋਡ ਤੋਂ ਐਨੋਡ ਵਿੱਚ ਮਾਈਗਰੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਆਧੁਨਿਕ ਲੀਥੀਅਮ-ਆਇਨ ਬੈਟਰੀ (ਐਲਆਈਬੀ) ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਗਰ-ਦੂਤ ਸੀ।<ref name="profile2"/> ਪੌਲੀਐਸਟੀਲੀਨ ਅਸਲ [[ਸੰਘਣਾਪਣ|ਘਣਤਾ]] ਘੱਟ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ ਕਿ ਉੱਚ ਸਮਰੱਥਾ ਵੱਡੇ ਅਕਾਰ ਦੀ ਦਰਕਾਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦੀਆਂ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਯੋਸ਼ੀਨੋ ਨੇ ਐਨਾਡ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਰਬੋਨੇਸੀਅਸ ਪਦਾਰਥ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ 1985 ਵਿੱਚ ਐਲਆਈਬੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਬੇਸਿਕ ਪੇਟੈਂਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref name="profile2">{{Cite web|url=https://www.asahi-kasei.co.jp/asahi/en/r_and_d/interview/yoshino/pdf/lithium-ion_battery.pdf|title=Profile of Akira Yoshino, Dr.Eng., and Overview of His Invention of the Lithium-ion Battery|website=Asahi Kasei|access-date=10 October 2019|archive-date=12 ਫ਼ਰਵਰੀ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200212052122/https://www.asahi-kasei.co.jp/asahi/en/r_and_d/interview/yoshino/pdf/lithium-ion_battery.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="Basic2">{{Cite web|url=http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO1&Sect2=HITOFF&d=PALL&p=1&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsrchnum.htm&r=1&f=G&l=50&s1=4%2C668%2C595.PN.&OS=PN%2F4%2C668%2C595&RS=PN%2F4%2C668%2C595|title=JP 2642206|access-date=2019-10-10|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322130319/http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO1&Sect2=HITOFF&d=PALL&p=1&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsrchnum.htm&r=1&f=G&l=50&s1=4%2C668%2C595.PN.&OS=PN%2F4%2C668%2C595&RS=PN%2F4%2C668%2C595|url-status=dead}}, by USPTO PATENT FULL-TEXT AND IMAGE DATABASE</ref> ਇਹ ਮੌਜੂਦਾ ਲੀਥੀਅਮ-ਆਇਨ ਬੈਟਰੀ ਦਾ ਜਨਮ ਸੀ।<ref name="profile2"/> ਇਸ ਕੌਨਫਿਗਰੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਐਲਆਈਬੀ ਦਾ ਵਪਾਰਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਸੋਨੀ]] ਦੁਆਰਾ 1991 ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਏ ਐਂਡ ਟੀ ਬੈਟਰੀ (ਆਸਾਹੀ ਕੇਸੀ ਅਤੇ ਤੋਸ਼ੀਬਾ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਉੱਦਮ ਕੰਪਨੀ) ਦੁਆਰਾ 1992 ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਯੋਸ਼ਿਨੋ ਨੇ 2014 ਤੋਂ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਚੈਪਟਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਾਢ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ।<ref>{{Cite book|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780444595133000017|title=Lithium-Ion Batteries: Advances and Applications, chapter 1|last=Yoshino|first=Akira|date=2014|publisher=Elsevier|isbn=978-0-444-59513-3|edition=1|page=1-20|access-date=2019-10-09}}</ref> ਯੋਸ਼ੀਨੋ ਨੇ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਕਿ ਕੁਝ ਖਾਸ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਸੰਰਚਨਾ ਵਾਲਾ ਕਾਰਬਨੋਸੋਸ ਪਦਾਰਥ ਅਨੋਡ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਨੁਕੂਲ ਸੀ,<ref name="Basic2"/> ਅਤੇ ਇਹ ਐਨੋਡ ਸਮੱਗਰੀ ਹੈ ਜੋ ਵਪਾਰਕ ਐਲਆਈਬੀਜ਼ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਯੋਸ਼ੀਨੋ ਨੇ ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ ਫੁਆਇਲ ਕਰੰਟ ਕੁਲੈਕਟਰ<ref>{{Cite web|url=http://techon.nikkeibp.co.jp/members/02db/200007/28642/|title=Article of Tech-On|archive-url=https://web.archive.org/web/20120322030545/http://techon.nikkeibp.co.jp/members/02db/200007/28642/|archive-date=22 March 2012}}, JP 2128922, Yoshino; Akira, "Nonaqueous secondary Battery", Application date 28 May 1984, issued 2 May 1997, assigned to Asahi Kasei</ref> ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੇ ਘੱਟ ਲਾਗਤ 'ਤੇ ਉੱਚ ਸੈੱਲ ਵੋਲਟੇਜ ਨੂੰ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਪੈਸਿਵਆਈਜੇਸ਼ਨ ਪਰਤ ਬਣਾਈ, ਅਤੇ ਪਰਕਾਰਜੀ ਵੱਖਰਾਉਣ ਝਿੱਲੀ<ref>{{Cite web|url=http://worldwide.espacenet.com/publicationDetails/biblio?FT=D&date=19970820&DB=EPODOC&locale=en_EP&CC=JP&NR=2642206B2&KC=B2|title=JP 2642206}}, Yoshino; Akira, "Battery", Application date 28 May 1989, issued 2 May 1997, assigned to Asahi Kasei</ref> ਅਤੇ ਵਾਧੂ ਸੁਰਖਿਆ ਲਈ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਤਾਪਮਾਨ ਗੁਣਾਂਕ (ਪੀਟੀਸੀ) ਉਪਕਰਣ<ref>{{Cite web|url=http://worldwide.espacenet.com/publicationDetails/biblio?FT=D&date=20000424&DB=EPODOC&locale=en_EP&CC=JP&NR=3035677B2&KC=B2|title=JP 3035677}}, Yoshino; Akira, " Secondary battery equipped with safety element", Application date 13 September 1991, issued 25 February 2000, assigned to Asahi Kasei</ref> ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ। == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://www.chemistryworld.com/careers/the-father-of-lithium-ion-batteries/3009106.article ਲਿਥੀਅਮ-ਆਇਨ ਬੈਟਰੀ ਦਾ ਪਿਤਾ (ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਵਰਲਡ, ਜੁਲਾਈ 2018)] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1948]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles containing Japanese language text]] 1ktugrr3mqc8cx6fr3p4vf4nub50hys 0 121499 840231 743613 2026-05-29T21:05:18Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840231 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Bhaktimata.jpg|thumb|ਸਵਾਮੀਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਜਨਮ: ਸਵਾਮੀਨਾਰਾਇਣ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ, ਭਕਤਿਮਾਤਾ]] '''ਸਵਾਮੀਨਾਰਾਇਣ''' ([[ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਲਿਪੀਅੰਤਰਨ ਵਰਨਮਾਲਾ|IAST]]: ''Svāmīnārāyaṇa'' 3 ਅਪ੍ਰੈਲ 1781 &nbsp; - 1 ਜੂਨ 1830), ਜਿਸਨੂੰ '''ਸਹਿਜਾਨੰਦ ਸਵਾਮੀ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਯੋਗੀ ਅਤੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਹਿੰਦੂ ਅਭਿਆਸਾਂ,<ref name="Jones 2005 8889">{{Cite book|title=Encyclopedia of Religion|last=Jones|first=Lindsay|publisher=Thomson Gale|year=2005|isbn=978-0-02-865984-8|location=Farmington Hills|page=8889}}</ref> ਅਹਿੰਸਾ<ref name="rbw01">{{Cite book|title=An introduction to Swaminarayan Hinduism|url=https://archive.org/details/introductiontosw0000will|last=Williams|first=Raymond Brady|publisher=Cambridge University Press|year=2001|isbn=978-0-521-65422-7|page=[https://archive.org/details/introductiontosw0000will/page/173 173]}}</ref><ref name="mhe94">{{Cite book|url=https://archive.org/details/patrickgeddessoc0000mell|title=Patrick Geddes: social evolutionist and city planner|last=Meller|first=Helen Elizabeth|publisher=Routledge|year=1994|isbn=978-0-415-10393-0|page=159}}</ref> ਅਤੇ [[ਬ੍ਰਹਮਗਿਆਨੀ|ਬ੍ਰਹਮਾਚਾਰਿਆ]] ਦੀ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤੀ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਉਸਨੂੰ [[ਪਰਮਾਤਮਾ|ਰੱਬ]] ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨਦੇ ਹਨ<ref>{{Cite journal|last=Kim|first=Hanna|date=2010-02-19|title=Public Engagement and Personal Desires: BAPS Swaminarayan Temples and their Contribution to the Discourses on Religion|journal=International Journal of Hindu Studies|language=en|volume=13|issue=3|pages=357–390|doi=10.1007/s11407-010-9081-4|issn=1022-4556}}</ref><ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of religion|url=https://archive.org/details/encyclopediaofre0011unse_b9q0|last=Jones|first=Lindsay|publisher=Detroit: Macmillan Reference USA/Thomson Gale, c2005.|year=2005|isbn=978-0028659824|location=|pages=8890}}</ref> ਸਵਾਮੀਨਾਰਾਇਣ (ਜਨਮ ਦਾ ਨਾਮ '''ਘਨਸ਼ਿਆਮ ਪਾਂਡੇ)''' ਦਾ ਜਨਮ ਛੱਪਈਆ, [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ 1781 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। 1792 ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ''ਨੀਲਕੰਠ ਵਰਨੀ'' ਨਾਮ ਅਪਣਾਉਂਦਿਆਂ 11 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ ਭਲਾਈ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਦੇ 9 ਸਾਲਾਂ ਅਤੇ 11 ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1799 ਵਿੱਚ ਬਸੇਰਾ ਕਰ ਲਿਆ। 1800 ਵਿਚ, ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਸਵਾਮੀ ਰਾਮਾਨੰਦ ਦੁਆਰਾ ਊਧਵ ਸੰਪ੍ਰਦਾਯ ਵਿੱਚ ਦੀਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ''ਸਹਿਜਾਨੰਦ ਸਵਾਮੀ'' ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। 1802 ਵਿਚ, ਉਸ ਦੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਊਧਵ ਸੰਪ੍ਰਦਾਏ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਸਹਿਜਾਨੰਦ ਸਵਾਮੀ ਨੇ ਇੱਕ ਇਕੱਠ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਵਾਮੀਨਾਰਾਇਣ ਮੰਤਰ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਉਹ ''ਸਵਾਮੀਨਾਰਾਇਣ ਦੇ'' ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਊਧਵ ਸੰਪ੍ਰਦਾਯ ਸਵਾਮੀਨਾਰਾਇਣ ਸੰਪ੍ਰਦਾਯ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਵਾਮੀਨਾਰਾਇਣ ਨੇ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ]] ਨਾਲ ਚੰਗੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੇ।<ref name="Paramtattvadas 58–93">{{Cite book|title=Swaminarayan and British Contacts in Gujarat in the 1820s|last=Paramtattvadas|first=Sadhu|last2=Williams|first2=Raymond Brady|last3=Amrutvijaydas|first3=Sadhu|date=April 2016|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199086573|pages=58–93|doi=10.1093/acprof:oso/9780199463749.003.0005}}</ref><ref>{{Cite book|title=Swaminarayan Hinduism|last=Hatcher|first=Brian A.|date=April 2016|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199086573|pages=6–37|chapter=Situating the Swaminarayan Tradition in the Historiography of Modern Hindu Reform|doi=10.1093/acprof:oso/9780199463749.003.0002|chapter-url=http://www.oxfordscholarship.com/view/10.1093/acprof:oso/9780199463749.001.0001/acprof-9780199463749-chapter-2}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਨਾ ਸਿਰਫ ਹਿੰਦੂ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸਨ, ਬਲਕਿ [[ਇਸਲਾਮ]] ਅਤੇ [[ਪਾਰਸੀ ਧਰਮ|ਜ਼ੋਰਾਸਟ੍ਰਿਸਟਿਜ਼ਮ]] ਦੇ ਵੀ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਛੇ ਮੰਦਿਰ ਬਣਾਏ<ref>{{Cite book|title=Swaminarayan Hinduism|last=Vasavada|first=Rabindra|date=April 2016|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199086573|pages=257–273|chapter=Swaminarayan Temple Building|doi=10.1093/acprof:oso/9780199463749.003.0016|chapter-url=http://www.oxfordscholarship.com/view/10.1093/acprof:oso/9780199463749.001.0001/acprof-9780199463749-chapter-16}}</ref> ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਣ ਲਈ 500 ਪਰਮਹਾਮਾਸਸ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ।<ref>{{Cite book|title=Paramhansa Namamala|last=Swami|first=Manjukeshanand|publisher=Vadtal Swaminarayan Mandir|year=1831|isbn=|location=Vadtal, India|pages=}}</ref> 1826 ਵਿਚ, ਸਵਾਮੀਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਸਮਾਜਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ, ''ਸਿੱਖਿਆਪਤ੍ਰੀ'' ਲਿਖੀ।<ref>{{Cite book|title=Swaminarayan Hinduism|last=Parikh|first=Vibhuti|date=April 2016|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199086573|pages=94–114|chapter=The Swaminarayan Ideology and Kolis in Gujarat|doi=10.1093/acprof:oso/9780199463749.003.0006|chapter-url=http://www.oxfordscholarship.com/view/10.1093/acprof:oso/9780199463749.001.0001/acprof-9780199463749-chapter-6}}</ref> 1 ਜੂਨ 1830 ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਗੱਡਾ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਵਾਮੀਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੋਦ ਲਏ ਭਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਵਾਮੀਨਾਰਾਇਣ ਸੰਪ੍ਰਦਾਏ ਦੇ ਦੋ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਮੁਖੀਆ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਆਚਾਰੀਆ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸਵਾਮੀਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ<ref>{{Cite book|title=Renunciation, Reform and Women in Swaminarayan Hinduism|last=Raval|first=Suresh|publisher=Shahibaug Swaminarayan Aksharpith|year=2012|isbn=|location=Ahmedabad, Gujarat, India|pages=}}</ref> ਅਤੇ ਗਰੀਬਾਂ,<ref>{{Cite book|url=http://www.oxfordscholarship.com/view/10.1093/acprof:oso/9780199463749.001.0001/acprof-9780199463749-chapter-7|title=Sahajanand Swami's Approach to Caste|last=Mangalnidhidas|first=Sadhu|date=April 2016|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199086573|pages=115–128|doi=10.1093/acprof:oso/9780199463749.003.0007}}</ref> ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਅਹਿੰਸਕ ਯਜਾ (ਅਗਨੀ ਬਲੀਦਾਨ) ਕਰਨ ਲਈ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੰਥ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1830]] a94ilonuubmctjaizy8ubvjgkd3gz3i 0 122133 840202 725439 2026-05-29T20:02:40Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840202 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Evstafiev-chechnya-prayer3.jpg|thumb|ਮਿਖਾਇਲ ਇਵਸਟਾਫੀਏਵ ਦੁਆਰਾ "Чеченская молитва" (''ਚੇਚਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ'') ਵਿੱਚ 1995 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੇਚਨ ਆਦਮੀ ਗਰੋਜ਼ਨੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।]] [[ਤਸਵੀਰ:Rwandan refugee camp in east Zaire.jpg|right|thumb| 1994 ਵਿੱਚ ਜ਼ੇਅਰ ਵਿੱਚ [[ਰਵਾਂਡਾਈ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ]] ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਪਿਤ [[ਤੁਤਸੀ]] ਲੋਕ ]] '''ਨਸਲੀ ਟਕਰਾਅ''' ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ [[ਕੌਮੀਅਤ|ਨਸਲੀ ਸਮੂਹਾਂ]] ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਸਰੋਤ [[ਸਿਆਸਤ|ਰਾਜਨੀਤਿਕ]], ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਵਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਲੜਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਤਮ ਮਾਪਦੰਡ ਨਸਲੀ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਹੋਰਨਾਂ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Ethnic Conflict and Civic Life: Hindus and Muslims in India|url=https://archive.org/details/ethnicconflictci0000vars_r8o0|last=Varshney|first=Ashutosh|publisher=Yale University Press|year=2002|isbn=|location=New Haven|pages=}}</ref><ref>{{Cite book|title=Modern Hatreds: The Symbolic politics of ethnic war|url=https://archive.org/details/modernhatredssym00kauf|last=Kaufman|first=Stuart J.|publisher=Cornell University. Press|year=2001|isbn=|location=Ithaca|pages=[https://archive.org/details/modernhatredssym00kauf/page/17 17]}}</ref> == ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ == ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਨਸਲੀ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ 'ਤੇ ਬਹਿਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। === ਜਨਤਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ === ਬਹੁ-ਨਸਲੀ ਲੋਕਤੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਸਲੀ ਟਕਰਾਅ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਰੋਤ ਰਾਜ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਨਸਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਰਾਜ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਵਾਦ ਨਸਲੀ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਵਧਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Kolev, Wang|first=|date=2010|title=Ethnic Group Divisions and Clientelism|journal=APSA Annual Meeting Paper|doi=|pmid=|ssrn=1644406|access-date=}}</ref> ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਰਾਜ ਦੇ ਲਾਭਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਨਸਲੀ ਟਕਰਾਅ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਨਸਲੀਕਰਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਨਸਲੀ ਪਛਾਣ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name=":19">{{Cite book|title=From Voting to Violence: Democratization and Nationalist Conflict|url=https://archive.org/details/isbn_9780393048810|last=Snyder|first=Jack|publisher=W. W. Norton & Company|year=2000|isbn=|location=|pages=}}</ref> ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਨਸਲੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ "ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਲੋਕਤੰਤਰ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=http://politics.as.nyu.edu/docs/IO/2587/Chandra2007-CountingHeads.pdf|title=Patrons, clients, and policies: Patterns of democratic accountability and political competition|last=Kitschelt|first=Herbert|publisher=Cambridge University Press|year=2007|isbn=|location=|pages=}}</ref> ਸਥਾਨਕ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਦੇ ਜਾਲ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਲਈ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਮਬੰਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਚੋਣ ਲਾਭਾਂ ਲਈ ਨਸਲੀ ਹਿੰਸਾ ਭੜਕਾਉਣ ਨੂੰ ਸੌਖਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਸਮਾਜ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨਸਲੀ ਲੀਹਾਂ 'ਤੇ ਧਰੁਵੀ ਉਲਾਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਹਿ-ਨਸਲੀ ਸਥਾਨਕ ਰਾਜਨੇਤਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਜਾਤੀਗਤ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹਿੰਸਾ ਦੀਆਂ ਕਾਲਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਧੇਰੇ ਜਵਾਬਦੇਹ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।<ref name="Berenschot2010">{{Cite journal|last=Berenschot|first=Ward|date=2010|title=The Spatial Distribution of Riots: Patronage and the Instigation of Communal Violence in Gujarat, India|url=http://ac.els-cdn.com/S0305750X10002019/1-s2.0-S0305750X10002019-main.pdf?_tid=6f3d0cfa-1365-11e6-820c-00000aab0f27&acdnat=1462523886_331783388|journal=World Development|volume=39|pages=221–230|doi=10.1016/j.worlddev.2009.11.029|access-date=}}</ref> ਇਸ ਲਈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਕ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। == ਸੰਸਥਾਗਤ ਨਸਲੀ ਟਕਰਾਅ ਦਾ ਨਿਰਾਕਰਨ == ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਸਲੀ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਹੱਲ, ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਸੰਸਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ।ਨਸਲੀ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਰਹੀ ਰੁਚੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨੀਤੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੰਭਾਵਿਤ ਮਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਧਾਂਤਕ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਨੀਤੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੋਜਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ, ਸਿਧਾਂਤ ਅਕਸਰ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਹੜੀਆਂ [[ਅਦਾਰਾ|ਸੰਸਥਾਵਾਂ]] ਨਸਲੀ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਢੁੱਕਵੀਆਂ ਹਨ। === ਇਕਸੁਰਵਾਦ === ਇਕੱਸੁਰਵਾਦ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਮਝੌਤਾ ਹੈ ਜੋ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਰਾਜ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਹਰੇਕ ਸਮੂਹ ਜਾਂ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਸਮੂਹ ਦੇ ਇੱਕ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਸੰਬੰਧੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite book|title=Containing Nationalism|url=https://archive.org/details/containingnation0000hech|last=Hechter|first=Michael|publisher=Oxford University Press|year=2000|isbn=|location=New York|pages=}}</ref> ਅਰੇਂਦ ਲੀਜਫਾਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜਰੂਰਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੇ ਇੱਕ "ਮਹਾ ਗੱਠਜੋੜ" ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਨਿਪਟਾਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਉਪਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਰਸਾਈ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੋਵੇ।<ref name=":1">{{Cite journal|last=Stroschein|first=Sherrill|date=November 2014|title=Consociational Settlements and Reconstruction: Bosnia in Comparative Perspective (1995- Present)|url=|journal=Annals of the American Academy|doi=|pmid=|access-date=}}</ref> ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਇਹ ਸਵੈ-ਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵੱਲ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨ<ref name=":4">{{Cite book|title=Nationalism Reframed|url=https://archive.org/details/nationalismrefra0000brub|last=Brubaker|first=Roger|publisher=Cambridge|year=1996|isbn=|location=New York|pages=}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Kaufman|first=Stuart|date=Fall 1996|title=Spiraling to Ethnic War: Elites, Masses, and Moscow in Moldova's Civil War|url=|journal=International Security|volume=21|pages=108–138|doi=10.1162/isec.21.2.108}}</ref> ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਨਸਲੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਨਸਲੀ ਤਣਾਅ, ਨਸਲੀ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਵੀਟੋ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਵਿਧਾਨਕ ਖਤਰੇ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਸਫਲ ਇਕਸੁਰਵਾਦੀ ਰਾਜ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":0"/> === ਸੰਘਵਾਦ === ਨਸਲੀ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਸੰਘਵਾਦ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਵੈ-ਸ਼ਾਸਨ, "ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਲਈ ਮੰਗਾਂ" ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":0"/> ਹੈਕਟਰ ਦਾ ਤਰਕ ਹੈ ਕਿ ਵਧੇਰੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਝ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਫਸਰਸ਼ਾਹੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਾਜ ਭਰ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਥਾਨਕ ਲੋੜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਟਰੋਸਚੇਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਘੱਟਗਿਣਤੀ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਸਾ ਜਾਂ ਚੁੱਪਚਾਪ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਰਿਆਇਤਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਵਜੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name=":5">{{Cite journal|last=Stroschein|first=Sherill|date=December 2008|title=Making or Breaking Kosovo: Applications of Dispersed State Control|url=|journal=Perspectives on Politics|volume=6|page=655|doi=10.1017/s153759270808184x|pmid=|access-date=}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਆਸੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੁੱਧ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੰਗਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨ]] gki3gb1xf4rmc0e2kdkkb8kofvf7d3h 0 126493 840257 769088 2026-05-30T07:17:13Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840257 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=Ashley Tisdale|image=Ashley Tisdale 6, 2012.jpg<!-- do not replace with a non-free image -->|alt=A woman with long blonde hair wearing a white t-shirt with "PROJECT PINK" written on it while smiling to the camera.|caption=Tisdale at [[Macy's Herald Square]] in 2012|image_size=230px|birth_name=Ashley Michelle Tisdale|spouse={{marriage|Christopher French|2014}}|birth_date={{birth date and age|1985|07|02}}|birth_place=[[Monmouth County, New Jersey]], U.S.|education=[[Valencia High School (Santa Clarita, California)]]|occupation={{Flatlist | * Actress * voice actress * singer * producer}}|residence=[[Los Angeles]], [[California]], U.S.|relations=[[Jennifer Tisdale]] (sister) <br> [[Ron Popeil]] (grandfather's cousin)|years_active=1988–present|module={{Infobox musical artist|embed=yes | background = solo_singer | genre = {{Flatlist | * [[Pop music|Pop]] * [[Contemporary R&B|R&B]] }} | instrument = Vocals | label = {{Flatlist | * [[Warner Bros. Records|Warner Bros.]] * Big Noise }} }}|website={{URL|http://www.ashleytisdale.com}}}} '''ਐਸ਼ਲੇ ਮਿਸ਼ੇਲ ਟਿਸਡੇਲ''' (ਜਨਮ 2 ਜੁਲਾਈ, 1985) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ, ਗਾਇਕਾ, ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਦੌਰਾਨ, ਟਿਸਡੇਲ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਮਾਮੂਲੀ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ [[ਡਿਜ਼ਨੀ ਚੈਨਲ]] ਸੀਰੀਜ਼ ''ਦਿ ਸੂਟ ਲਾਈਫ ਆਫ਼ ਜ਼ੈਕ ਐਂਡ ਕੋਡੀ'' ਵਿੱਚ ਮੈਡੀ ਫਿਟਜ਼ਪਟਰਿਕ ਵਜੋਂ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਸਫਲਤਾ ਉਦੋਂ ਵੱਧ ਗਈ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ''ਹਾਈ ਸਕੂਲ'' ਮਿਊਜ਼ੀਕਲ ਫਰੈਂਚਾਇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਰਪੇ ਈਵਾਨਜ਼ ਵਜੋਂ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਫਿਲਮਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਡਿਜ਼ਨੀ ਲਈ ਵੱਡੀ ਸਫਲਤਾ ਸਾਬਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਉਸਨੇ ਵੱਡੀ ਕਮਾਈ ਕੀਤੀ। ਫਿਲਮਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਨਾਲ ਟਿਸਡੇਲ ਨੇ ਵਾਰਨਰ ਬਰੋਸ ਨਾਲ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ। ਰਿਕਾਰਡ, ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਐਲਬਮ ''ਹੈੱਡਸਟ੍ਰਾਂਗ'' (2007), ਲੇਬਲ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ, ਇਹ ਐਲਬਮ ਉਸਦੀ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਸਫਲਤਾ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਇੰਡਸਟਰੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ ਅਮਰੀਕਾ (ਆਰਆਈਏਏ) ਤੋਂ ਉਸਨੂੰ ਗੋਲਡ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।ਉਸਨੇ 2007 ਤੋਂ 2015 ਤੱਕ ਐਨੀਮੇਟਿਡ ਲੜੀ ''ਫਿਨੀਅਸ ਐਂਡ ਫਰਬ'' ਵਿੱਚ ਕੈਂਡਸ ਫਲਾਈਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। == ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਕੈਰੀਅਰ == === 1985-2004: ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ === ਐਸ਼ਲੇ ਮਿਸ਼ੇਲ ਟਿਸਡੇਲ ਦਾ ਜਨਮ ਮੋਨਮਊਥ ਕਾਂਊਟੀ, ਨਿਊਜਰਸੀ ਵਿੱਚ ਲੀਜ਼ਾ ਮੌਰਿਸ ਅਤੇ ਠੇਕੇਦਾਰ ਮਾਈਕਲ ਟਿਸਡੇਲ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="interfaith">{{Cite web|url=http://www.interfaithfamily.com/arts_and_entertainment/popular_culture/Interfaith_Celebrities_Why_Pink_is_a_Mixed_Bag.shtml|title=Interfaith Celebrities: Why Pink is a Mixed Bag|last=Bloom|first=Nate|website=Interfaith Family|access-date=September 12, 2014}}</ref> ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਈਸਾਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ [[ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ|ਯਹੂਦੀ ਹੈ]] ; ਉਸਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ "ਥੋੜੇ ਜਿਹੇ" ਦੋਵਾਂ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.ajlmagazine.com/content/032007/paparazzi.html|title=The Jewish Paparazzi-Funny, Tisdale doesn't sound Jewish!|last=Laurie|first=Heifetz|date=March–April 2007|website=American Jewish Life Magazine|publisher=Genco Media|archive-url=https://web.archive.org/web/20140908173451/http://www.ajlmagazine.com/content/032007/paparazzi.html|archive-date=September 8, 2014|access-date=September 18, 2014}}</ref> ਟਿਸਡੇਲ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਜੈਨੀਫਰ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ।<ref name="asylum">{{Cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/ashley-tisdale-inks-deal-kennedys-720392|title=Ashley Tisdale Inks Overall Deal With 'The Kennedys' Producer|last=Ng|first=Philiana|date=July 22, 2014|website=[[The Hollywood Reporter]]|publisher=Prometheus Global Media|access-date=September 14, 2014}}</ref> ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਨੇ ਅਰਨੋਲਡ ਮੌਰਿਸ ਦੁਆਰਾ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਰੋਨ ਪੋਪੀਲ ਨਾਲ ਵੀ ਸਬੰਧਤ ਹੈ ਜੋ ਜੀਨਸੂ ਚਾਕੂ ਲਈ ਪਿੱਚਮੈਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref name="arnold morris courant">{{Cite web|url=http://articles.courant.com/1997-09-19/features/9709190021_1_pitchmen-wheelchair-newspaper-reporter|title=It's New|last=|date=|website=tribunedigital-thecourant|access-date=April 1, 2016|archive-date=2015-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20151129070718/http://articles.courant.com/1997-09-19/features/9709190021_1_pitchmen-wheelchair-newspaper-reporter|url-status=dead}}</ref> ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਟਿਸਡੇਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੈਨੇਜਰ ਬਿਲ ਪਰਲਮੈਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਿਊਜਰਸੀ ਦੇ ਇੱਕ ਮਾਲ ਵਿੱਚ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵਪਾਰਕ ਵਪਾਰ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਡੀਸ਼ਨਾਂ ਤੇ ਭੇਜਿਆ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨੈਟਵਰਕ ਟੀਵੀ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="allmusicbiography">{{Cite web|url=http://www.allmusic.com/artist/ashley-tisdale-mn0000469519/biography|title=Ashley Tisdale — Biography|website=[[AllMusic]]|publisher=All Media Network|access-date=October 17, 2009}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਟਕੀ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ''ਜਿਮਪਸੀ: ਏ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਫੈਬਲ'' ਅਤੇ ''ਦਿ'' ''ਸਾਊਂਡ'' ''ਆਫ'' ''ਮਿ'' ਊਜ਼ਕ ਵਿਖੇ ਮੋਨਮਊਥ ਕਾਂਉਟੀ ਦੇ ਯਹੂਦੀ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਸੈਂਟਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਿਆਂ ਕੀਤੀ।<ref name="billboardbio">{{Cite web|url=http://www.billboard.com/artist/280082/ashley-tisdale/biography|title=Ashley Tisdale Biography|last=Phares|first=Heather|date=February 14, 2007|website=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|publisher=[[Prometheus Global Media]]|access-date=September 1, 2008}}</ref> ਟਿਸਡੇਲ ਅੱਠ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ''ਲੇਸ'' ਮਿਸੇਬਲਜ਼ ਵਿੱਚ ਕੋਸੇਟ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਉਤਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਫ ਇਕੋ ਗਾਉਣ ਦਾ ਸਬਕ ਲੈਣਾ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। 2007 ਵਿੱਚ, ਟਿਸਡੇਲ ਨੇ ''ਨਿ'' ਊਜ਼ਡੇਅ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, “ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਛੋਟੀ ਸੀ, ਮੈਂ ਬ੍ਰੌਡਵੇ ਉੱਤੇ ''ਲੈਸ ਮਿਸ ਮਿਸਰੇਬਲਜ਼'' ਨਾਟਕ ਵੇਖਿਆ। ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਹੈਰਾਨੀ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਸੀ ਜੋ ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੇਖੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮੈਨੇਜਰ ਕੋਲ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ "।<ref>{{Cite news|url=http://long-island.newsday.com/kidsday-1.563058|title=Talking with actress and singer Ashley Tisdale|last=Mendoza|first=Adriel|date=April 28, 2007|work=[[Newsday]]|access-date=September 18, 2014|publisher=Gordon McLeod|last2=Sudano|first2=Mia|last3=Zhu|first3=Anna|archive-date=ਅਕਤੂਬਰ 6, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006174702/http://long-island.newsday.com/kidsday-1.563058|url-status=dead}}</ref> ਟਿਸਡੇਲ ਨੇ ਕੋਰੀਆ ਵਿੱਚ ''ਐਨੀ ਦੇ'' ਟੂਰਿੰਗ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ''ਲੇਸ ਮਿਸਯੂਰੇਬਲਸ''<ref>{{Cite web|url=http://teacher.scholastic.com/scholasticnews/mtm/starspotlight.asp?sf=tisdale|title=Star Spotlight|last=Morreale, Marie|date=December 21, 2005|website=Scholastic|publisher=[[Scholastic Corporation]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120926132716/http://teacher.scholastic.com/scholasticnews/mtm/starspotlight.asp?sf=tisdale|archive-date=September 26, 2012|access-date=December 12, 2009}}</ref> ਨਾਲ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।<ref name="annie korea">{{Cite web|url=http://tv.msn.com/mom-pop-culture/ashley-tisdale-sharpays-fabulous-adventure/story/interview/|title=Q&A: Ashley Tisdale of 'Sharpay's Fabulous Adventure'|last=Shia Ong|first=Lie|website=[[MSN]]|publisher=[[Microsoft]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110524182323/http://tv.msn.com/mom-pop-culture/ashley-tisdale-sharpays-fabulous-adventure/story/interview/|archive-date=May 24, 2011|access-date=May 20, 2011}}</ref> ਜਦੋਂ ਟਿਸਡੇਲ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ [[ਵਾਈਟ ਹਾਊਸ|ਵ੍ਹਾਈਟ ਹਾਊਸ]] ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਟਰੂਪ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਬਿਲ ਕਲਿੰਟਨ]] ਲਈ ਗਾਇਆ।<ref name="billboardbio"/> ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਵਿਚ, ਟਿਸਡੇਲ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ [[ਲਾਸ ਐਂਜਲਸ|ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]] ਚਲੇ ਗਏ।<ref name="interfaith"/> ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਭੂਮਿਕਾ 1997 ਵਿੱਚ ਨਿਭਾਈ, ਉਸ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ''ਸਮਾਰਟ ਮੁੰਡਾ'' ਅਤੇ ''7 ਵੇਂ ਸਵਰਗ'' ਦੇ ਇੱਕ ਐਪੀਸੋਡ ਤੇ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ।<ref name="hbio">{{Cite web|url=http://www.allmovie.com/artist/ashley-tisdale-p454305|title=Ashley Tisdale|last=Albertson, Cammila|website=[[AllMovie]]|publisher=All Media Network|access-date=June 30, 2009}}</ref> ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ ਫੋਰਡ ਮਾਡਲਾਂ ਲਈ ਮਾਡਲਿੰਗ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref name="allmusicbiography"/> ਅਗਲੇ ਸਾਲ, ਟਿਸਡੇਲ ''ਐਨ ਆਲ ਡੌਗਜ਼ ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਕੈਰਲ'' (1998) ਅਤੇ ''ਏ ਬੱਗਜ਼ ਲਾਈਫ'' (1998) ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਵਾਜ਼ ਅਦਾਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੇ 2000 ਵਿੱਚ ''ਬੋਸਟਨ ਪਬਲਿਕ'' ਦੇ ਇੱਕ ਕਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ, "ਇੱਕ ਟੀਵੀ ਡਰਾਮੇ ਵਿੱਚ ਸਰਬੋਤਮ ਮਹਿਮਾਨ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ" ਲਈ 2000 ਯੰਗ ਆਰਟਿਸਟ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref name="yaa22">{{Cite web|url=http://www.youngartistawards.org/noms22A.htm|title=22nd Annual Young Artist Awards|website=[[Young Artist Award]]|publisher=The Young Artist Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20140928181449/http://www.youngartistawards.org/noms22A.htm|archive-date=September 28, 2014|access-date=May 4, 2009}}</ref> ਟਿਸਡੇਲ ਨੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅ 'ਤੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਨਾਬਾਲਗ ਫਿਲਮਾਂ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ, ''ਡੌਨੀ ਡਾਰਕੋ'' (2001) ਅਤੇ ''ਓਇਸਟਰ ਬੇਅ'' (2002) ਦੇ ''ਮੇਅਰ'' ਵਰਗੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਟਿਸਡੇਲ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ, ਇਹ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਕਿ "ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਯਮਤ ਸਮੇਂ ਸਕੂਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਂ ਕਪੜੇ ਸਟੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਤੱਕ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ 18 ਸਾਲ ਦੀ ਹੋਣ ਤੱਕ 'ਨਹੀਂ ਬਣੀ', ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਯਕੀਨਨ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਦੋਵਾਂ ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੀ। ”<ref>{{Cite journal|last=Scott|first=Walter|date=July 3, 2015|title=Ashley Tisdale on Clipped and Being a Child Actress|url=http://parade.com/408249/walterscott/ashley-tisdale-on-clipped-and-being-a-child-actress/|access-date=September 30, 2017}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਗਾਇਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1985]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hCards]] 0jmjxh5fp90ijlx7q1u2gipcdv41k6a 0 126731 840247 762379 2026-05-29T22:45:41Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840247 wikitext text/x-wiki '''2019–20 ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਮਹਾਮਾਰੀ''', [[ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਮਹਾਮਾਰੀ 2019|ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਬਿਮਾਾਰੀ 2019]] ('''ਕੋਵਿਡ-19)''' ਕਾਰਨ ਹੋਈ ਇੱਕ ਮੌਜੂਦਾ [[ਮਹਾਂਮਾਰੀ|ਮਹਾਮਾਰੀ]] ਹੈ, ਜੋ ਗੰਭੀਰ ਸਾਹ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿੰਡਰੋਮ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ 2 ('''ਸਾਰਸ-ਕੋਵ -2''') ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।{{Efn|This may cause some confusion. To summarize, this article is about the coronavirus pandemic, which is caused by the disease COVID-19, which is caused by the virus SARS-CoV-2.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/technical-guidance/naming-the-coronavirus-disease-(covid-2019)-and-the-virus-that-causes-it |title=Naming the coronavirus disease (COVID-19) and the virus that causes it |website=www.who.int |accessdate=4 April 2020}}</ref>}} ਨਵੰਬਰ, 2019 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, [[ਹੂਬੇਈ|ਹੁਬੇਈ]] ਸੂਬੇ, [[ਵੂਖ਼ਨ|ਵੁਹਾਨ]] ਵਿੱਚ ਇਹ ਪ੍ਰਕੋਪ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web|url=https://abcnews.go.com/Politics/intelligence-report-warned-coronavirus-crisis-early-november-sources/story?id=70031273|title=Intelligence report warned of coronavirus crisis as early as November|last=Margolin|first=Josh|date=8 April 2020|publisher=ABC News|access-date=8 April 2020}}</ref> 30 ਜਨਵਰੀ 2020 ਨੂੰ [[ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ|ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ]] (ਡਬਲਯੂਐਚਓ) ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕੋਪ ਨੂੰ ਅੰਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚਿੰਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਹੋਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ 11 ਮਾਰਚ 2020 ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹਾਮਾਰੀ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 9 ਅਪ੍ਰੈਲ 2020 ਤੱਕ 209 ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਵੀਡ -19 ਦੇ ਲਗਭਗ 1.48 ਮਿਲੀਅਨ ਮਾਮਲੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹਨ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਲਗਭਗ 88,500 ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 329,000 ਲੋਕ ਠੀਕ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਵਾਇਰਸ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਖੰਘ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।<ref name="WHO2020QA">{{Cite web|url=https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-coronaviruses|title=Q&A on coronaviruses|date=11 February 2020|website=[[World Health Organization]] (WHO)|archive-url=https://web.archive.org/web/20200120174649/https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-coronaviruses|archive-date=20 January 2020|access-date=24 February 2020|quote=The disease can spread from person to person through small droplets from the nose or mouth which are spread when a person with COVID-19 coughs or exhales ... The main way the disease spreads is through respiratory droplets expelled by someone who is coughing.}}</ref><ref name="CDC2020Spread">{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/transmission.html|title=2019 Novel Coronavirus (2019-nCoV)|date=11 February 2020|website=Centers for Disease Control and Prevention|archive-url=https://web.archive.org/web/20200307081351/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/transmission.html|archive-date=7 March 2020|access-date=18 February 2020|quote=The virus is thought to spread mainly from person-to-person ... through respiratory droplets produced when an infected person coughs or sneezes.}}</ref> ਇਹ ਦੂਸ਼ਿਤ ਸਤਹਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਵੀ ਫੈਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ 2 ਤੋਂ 14 ਦਿਨਾਂ (ਔਸਤਨ 5 ਦਿਨ) ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/symptoms.html|title=Symptoms of Novel Coronavirus (2019-nCoV)|date=10 February 2020|website=www.cdc.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20200130202038/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/symptoms.html|archive-date=30 January 2020|access-date=11 February 2020}}</ref><ref name="The COVID-19 epidemic">{{Cite journal|date=March 2020|title=The COVID-19 epidemic|journal=Tropical Medicine & International Health|volume=n/a|issue=n/a|pages=278–80|doi=10.1111/tmi.13383|pmid=32052514|doi-access=free}}</ref> ਨਿਦਾਨ ਦਾ ਮਾਨਕ ਤਰੀਕਾ ਨਸੋਫੈਰਨਜੀਅਲ ਸਵੈਬ ਤੋਂ ਰਿਵਰਸ ਟ੍ਰਾਂਸਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ ਪੋਲੀਮੇਰੇਜ਼ ਚੇਨ ਰਿਐਕਸ਼ਨ (rRT-PCR) ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੱਛਣਾਂ, ਜੋਖਮ ਦੇ ਕਾਰਕਾਂ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਦੇ ਸੀ.ਟੀ. ਸਕੈਨ ਦੁਆਰਾ ਨਮੂਨੀਆ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਲਾਗ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name=":3">{{Cite journal|displayauthors=6|date=February 2020|title=A rapid advice guideline for the diagnosis and treatment of 2019 novel coronavirus (2019-nCoV) infected pneumonia (standard version)|journal=Military Medical Research|volume=7|issue=1|pages=4|doi=10.1186/s40779-020-0233-6|pmc=7003341|pmid=32029004|doi-access=free}}</ref><ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2020/02/200226151951.htm|title=CT provides best diagnosis for COVID-19|date=26 February 2020|website=ScienceDaily|access-date=2 March 2020}}</ref> ਆਮ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ [[ਤਾਪ (ਬਿਮਾਰੀ)|ਬੁਖਾਰ]], [[ਖੰਘ]] ਅਤੇ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਤਕਲੀਫ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ ਵਿੱਚ [[ਨਮੋਨੀਆ|ਨਮੂਨੀਆ]] ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਸਾਹ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਸਿੰਡਰੋਮ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੱਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪੰਜ ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਦੋ ਤੋਂ 14 ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="The COVID-19 epidemic"/><ref name="CDCSym">{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/symptoms.html|title=Symptoms of Novel Coronavirus (2019-nCoV)|date=10 February 2020|website=www.cdc.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20200130202038/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/symptoms.html|archive-date=30 January 2020|access-date=11 February 2020}}</ref> ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਟੀਕਾ ਜਾਂ ਖਾਸ ਐਂਟੀਵਾਇਰਲ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਕੇ ਮੁੱਢਲੀ ਚਿਕਿਤਸਾ ਹੀ ਇਲਾਜ ਹੈ।<ref name="APVG0" /><!--Quote=People with COVID-19 should receive supportive care to help relieve symptoms. For severe cases, treatment should include care to support vital organ functions.--> ਉਪਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰ ਵਾਰ ਹੱਥ ਧੋਣਾ, ਖੰਘਣ ਵੇਲੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਰੱਖਣਾ, ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਸੰਕਰਮਿਤ ਹੋਣ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਹੋਵੇ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਰੱਖਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref name="WHO2020QA" /><ref name=":0">{{cite web |url=https://covid19.govt.nz/ |title=Unite against COVID-19 |website=New Zealand Government—Unite against COVID-19 |url-status=dead |access-date= |archive-date=2020-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326000717/https://covid19.govt.nz/ }}</ref> ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਯਾਤਰਾ ਪਾਬੰਦੀਆਂ, ਕੁਆਰੰਟੀਨਜ਼, ਕਰਫਿੁਊ, ਕੰਮ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਸਹੂਲਤਾਂ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} === ਮੈਡੀਕਲ ਜਰਨਲ === * [https://jamanetwork.com/journals/jama/pages/coronavirus-alert ਕੋਮਾਂਵਾਇਰਸ ਬਿਮਾਰੀ 2019 (ਕੋਵੀਡ -19)] ਜਾਮਾ ਦੁਆਰਾ * [https://www.bmj.com/coronavirus ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ:] ਬੀਐਮਜੇ ਪਬਲਿਸ਼ਿੰਗ ਗਰੁੱਪ ਦੁਆਰਾ [https://www.bmj.com/coronavirus ਖਬਰਾਂ ਅਤੇ ਸਰੋਤ] * ਐਲਸੇਵੀਅਰ ਦੁਆਰਾ [https://www.elsevier.com/connect/coronavirus-information-center ਨਾਵਲ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕੇਂਦਰ] * ਲੈਂਸੈੱਟ ਦੁਆਰਾ [https://www.thelancet.com/coronavirus ਕੋਵਿਡ -19 ਸਰੋਤ ਕੇਂਦਰ] * [[ਨੇਚਰ (ਰਸਾਲਾ)|ਕੁਦਰਤ]] ਦੁਆਰਾ [https://www.springernature.com/gp/researchers/campaigns/coronavirus ਸਾਰਸ-ਕੋਵ -2 ਅਤੇ ਕੋਵਿਡ -19] * [https://www.nejm.org/coronavirus ਨਿ] England ਇੰਗਲੈਂਡ ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਸਨ ਦੁਆਰਾ [https://www.nejm.org/coronavirus ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ (ਕੋਵਿਡ -19)] * [https://novel-coronavirus.onlinelibrary.wiley.com/ ਕੋਵਿਡ -19:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200924195411/https://novel-coronavirus.onlinelibrary.wiley.com/ |date=2020-09-24 }} ਵਿਲੀ ਪਬਲਿਸ਼ਿੰਗ ਦੁਆਰਾ [https://novel-coronavirus.onlinelibrary.wiley.com/ ਨਾਵਲ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200924195411/https://novel-coronavirus.onlinelibrary.wiley.com/ |date=2020-09-24 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਮਹਾਮਾਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2019-20 ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਬਿਮਾਰੀ]] 1n863cwa0weutq2t5owps13b3d2n4x1 0 129120 840229 806415 2026-05-29T20:56:17Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840229 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = ਅਰਤੁਗ਼ਰੂਲ<br/>ارطغرل | title = ਗ਼ਾਜ਼ੀ (ਯੋਧਾ) | image = TM-2001-500manat-Ärtogrul Gazy-b.png | caption = 2001 [[ਤੁਰਕਮੇਨਿਸਤਾਨ|ਤੁਰਕਮਨ]] ਸਿੱਕੇ 'ਤੇ ਅਰਤੁਗ਼ਰੂਲ | succession = | reign = | predecessor = | successor = [[ਉਸਮਾਨ ਪ੍ਰਥਮ]] | full name = ਅਰਤੁਗ਼ਰੂਲ ਬਿਨ ਸੁਲੇਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ({{lang|ota|ارطغرل بن سلیمان شاہ}}) <br /> ਅਰਤੁਗ਼ਰੂਲ ਬਿਨ ਗੁਨਗੁਜ਼ ਅਲਪ ({{lang|ota|ارطغرل بن گندوزآلپ}}) | issue = [[ਉਸਮਾਨ ਪ੍ਰਥਮ]]<br />2 ਤੇ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ | father = [[ਸੁਲੇਮਾਨ ਸ਼ਾਹ]] ਜਾਂ [[ਗੁਨਗੁਜ਼ ਅਲਪ]]<ref name="misper"/><ref name="islamansiklopedisi">{{cite web |title=ERTUĞRUL GAZİ - TDV İslâm Ansiklopedisi |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/ertugrul-gazi |website=islamansiklopedisi.org.tr |accessdate=12 May 2020 |language=tr}}</ref> | mother = [[ਹਾਇਮਾ ਖ਼ਾਤੂਨ]] | spouse = [[ਹਲੀਮਾ ਖ਼ਾਤੂਨ]] (ਵਿਵਾਦਿਤ) | birth_date = | death_date = {{circa|1280}} | death_place = [[ਸੋਗਤ]], [[ਰੂਮ ਸਲਤਨਤ]] | burial_place = ਅਰਤੁਗ਼ਰੂਲ ਗ਼ਾਜ਼ੀ ਦਾ ਮਕ਼ਬਰਾ, [[ਸੋਗਤ]], [[ਬਿਲਸਿਕ|ਬਿਲਸਿਕ ਪ੍ਰਾਂਤ]] }} [[ਤਸਵੀਰ:Ertuğrul_Gazi_Türbesi.JPG|thumb|262x262px| ਅਰਤੁਗ਼ਰੂਲ ਗਾਜ਼ੀ ਦਾ ਮਕ਼ਬਰਾ]] '''ਅਰਤੁਗ਼ਰੂਲ''' ({{lang-tr|Ertuğrul Gâzî}}, {{lang-ota|ارطغرل}}, {{lang-tk|Ärtogrul Gazy}}}}) (ਮੌਤ 1280)<ref name="shaw">{{Cite book|url=https://archive.org/details/historyofottoman00stan|title=History of the Ottoman Empire and Modern Turkey: Volume 1, Empire of the Gazis: The Rise and Decline of the Ottoman Empire 1280-1808|last=Shaw|first=Stanford J.|last2=Shaw|first2=Ezel Kural|date=29 October 1976|publisher=Cambridge University Press|page=[https://archive.org/details/historyofottoman00stan/page/13 13]|author-link=Stanford J. Shaw|access-date=14 June 2018|via=Internet Archive|url-access=registration}}</ref> [[ਓਸਮਾਨ ਪਹਿਲਾ|ਓਸਮਾਨ I]] ਦਾ ਪਿਤਾ ਸੀ।<ref name="finkel">{{Cite book|url=https://books.google.se/books?id=hslOx5bvOzkC&pg=PT31&dq|title=Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire 1300-1923|last=Finkel|first=Caroline|date=2012|publisher=Hodder & Stoughton|isbn=9781848547858|language=en|quote=....suggests that Ertuğrul was a historical personage|author-link=Caroline Finkel|access-date=12 July 2019}}</ref> ਅਰਤੂਗਰੁਲ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਓਟੋਮਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ [[ਸੁਲੇਮਾਨ ਸ਼ਾਹ]], ਓਘੂਜ਼ ਤੁਰਕਾਂ ਦੇ "ਕਾਈ ਕ਼ਬੀਲੇ" ਦਾ ਆਗੂ (ਇੱਕ ਦਾਅਵਾ ਜਿਸ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ{{Refn|who argue either that the Kayı genealogy was fabricated in the fifteenth century, or that there is otherwise insufficient evidence to believe in it.<ref>{{Cite book |last=Kafadar |first=Cemal |title=Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State |url=https://archive.org/details/betweentwoworlds0000kafa |date=1995 |page=[https://archive.org/details/betweentwoworlds0000kafa/page/122 122] |isbn=978-0-520-20600-7 |quote=That they hailed from the Kayı branch of the Oğuz confederacy seems to be a creative "rediscovery" in the genealogical concoction of the fifteenth century. It is missing not only in Ahmedi but also, and more importantly, in the Yahşi Fakih-Aşıkpaşazade narrative, which gives its own version of an elaborate genealogical family tree going back to Noah. If there was a particularly significant claim to Kayı lineage, it is hard to imagine that Yahşi Fakih would not have heard of it }} * {{Cite book |last=Lowry |first=Heath |title=The Nature of the Early Ottoman State |url=https://archive.org/details/natureofearlyott0000lowr |publisher=SUNY Press |date=2003 |page=[https://archive.org/details/natureofearlyott0000lowr/page/n89 78] |isbn=0-7914-5636-6 |quote=Based on these charters, all of which were drawn up between 1324 and 1360 (almost one hundred fifty years prior to the emergence of the Ottoman dynastic myth identifying them as members of the Kayı branch of the Oguz federation of Turkish tribes), we may posit that...}} * {{Cite book |last=Shaw |first=Stanford |title=History of the Ottoman Empire and Modern Turkey |url=https://archive.org/details/historyottomanem00shaw |url-access=limited |publisher=Cambridge University Press |date=1976 |page=[https://archive.org/details/historyottomanem00shaw/page/n38 13] |quote=The problem of Ottoman origins has preoccupied students of history, but because of both the absence of contemporary source materials and conflicting accounts written subsequent to the events there seems to be no basis for a definitive statement. }}</ref>}}) ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਜੋ ਮੰਗੋਲ ਜਿੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬੱਚਣ ਲਈ ਪੱਛਮੀ [[ਕੇਂਦਰੀ ਏਸ਼ੀਆ|ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ]] ਤੋਂ [[ਅਨਾਤੋਲੀਆ]] ਭੱਜ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਗੁਨਦੁਜ਼ ਅਲਪ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇ।<ref name="misper">{{Cite book|url=https://books.google.se/books?hl=sv&id=WKfIAgAAQBAJ&q=Ertu%C4%9Frul#v=snippet&q=Ertu%C4%9Frul&f=true|title=Ottoman History - Misperceptions and Truths|last=Akgunduz|first=Ahmed|last2=Ozturk|first2=Said|publisher=IUR Press|year=2011|isbn=978-90-90-26108-9|pages=35}}</ref><ref name="auto">{{Cite book|url=https://books.google.se/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA444&lpg|title=Encyclopedia of the Ottoman Empire|last=Kermeli|first=Eugenia|date=2009|editor-last=Ágoston|editor-first=Gábor|page=444|chapter=Osman I|quote=Reliable information regarding Osman is scarce. His birth date is unknown and his symbolic significance as the father of the dynasty has encouraged the development of mythic tales regarding the ruler’s life and origins|editor-last2=Bruce Masters}}</ref> ਇਸ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਰਤੂਗਰੂਲ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ [[ਰੂਮ ਸਲਤਨਤ]] ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ [[ਬਾਇਜੰਟਾਈਨ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੇ ਸਰਹੱਦੀ ਤੇ ਸੋਗੁਤ ਕਸਬੇ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਦਾ ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਖਰਕਾਰ ਓਟੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਰਾਹ ਖੁਲ੍ਹ ਗਿਆ। == ਜੀਵਨੀ == ਅਰਤੁਗ਼ਰੂਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵੀ ਪੱਕਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਹ ਉੁਸਮਾਨ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸੀ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇੱਕ ਸਦੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਓਟੋਮਨਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਬਾਰੇ ਲਿਖੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ੱਕੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ।<ref name="coin">{{Cite book|url=https://archive.org/details/nomadsottomansme00lind|title=Nomads and Ottomans in Medieval Anatolia|last=Lindner|first=Rudi P.|date=1983|publisher=Indiana University Press|location=Bloomington|page=[https://archive.org/details/nomadsottomansme00lind/page/n34 21]|quote=No source provides a firm and factual recounting of the deeds of Osman's father.|url-access=limited}} </ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/iB_CT|title=The Cambridge History of Turkey|date=2009|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=9780521620932|pages=[https://archive.org/details/iB_CT/page/n138 118]|access-date=12 March 2020}}</ref> ਇੱਕ ਬਿਨ-ਤਾਰੀਖ਼ ਸਿੱਕਾ, ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉੁਸਮਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ, "ਅਰਤੂਗਰੂਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਉਸਮਾਨ ਦੁਆਰਾ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ" ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ, ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਰਤੂਗਰੂਲ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸੀ।<ref name="finkel">{{Cite book|url=https://books.google.se/books?id=hslOx5bvOzkC&pg=PT31&dq|title=Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire 1300-1923|last=Finkel|first=Caroline|date=2012|publisher=Hodder & Stoughton|isbn=9781848547858|language=en|quote=....suggests that Ertuğrul was a historical personage|author-link=Caroline Finkel|access-date=12 July 2019}}</ref> ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਿੱਕੇ 'ਤੇ "ਉਸਮਾਨ ਬਿਨ ਅਰਤੂਰਰੂਲ ਬਿਨ ਗਨਦੂਜ਼ ਅਲਪ" ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,<ref name="misper">{{Cite book|url=https://books.google.se/books?hl=sv&id=WKfIAgAAQBAJ&q=Ertu%C4%9Frul#v=snippet&q=Ertu%C4%9Frul&f=true|title=Ottoman History - Misperceptions and Truths|last=Akgunduz|first=Ahmed|last2=Ozturk|first2=Said|publisher=IUR Press|year=2011|isbn=978-90-90-26108-9|pages=35}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਰਤੂਗਰੁਲ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੁਲੇਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="auto">{{Cite book|url=https://books.google.se/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA444&lpg|title=Encyclopedia of the Ottoman Empire|last=Kermeli|first=Eugenia|date=2009|editor-last=Ágoston|editor-first=Gábor|page=444|chapter=Osman I|quote=Reliable information regarding Osman is scarce. His birth date is unknown and his symbolic significance as the father of the dynasty has encouraged the development of mythic tales regarding the ruler’s life and origins|editor-last2=Bruce Masters}}</ref> ਐਂਵੇਰੀ ਦੇ ''ਦਸਤੂਰਨਾਮੇ'' (1465) ਅਤੇ ਕਰਮਨੀ ਮਹਿਮਤ ਪਾਸ਼ਾ ਦੇ ਇਤਹਾਸ (1481 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ) ਵਿੱਚ ਸੁਲੇਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਗੁਨਦੁਜ਼ ਅਲਪ ਦੀ ਥਾਂ ਅਰਤੂਗਰੁਲ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਓਟੋਮਨ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅੱਸਿਕਪਾਸਾਜ਼ਾਦੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੁਲੇਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਰੂਪ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>Rudi Paul Lindner, (2007), ''Explorations in Ottoman Prehistory'', p. 29</ref> ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਰਤੂਗਰੁਲ ਕਾਈ ਦਾ ਮੁਖੀ ਸੀ।<ref name="shaw">{{Cite book|url=https://archive.org/details/historyofottoman00stan|title=History of the Ottoman Empire and Modern Turkey: Volume 1, Empire of the Gazis: The Rise and Decline of the Ottoman Empire 1280-1808|last=Shaw|first=Stanford J.|last2=Shaw|first2=Ezel Kural|date=29 October 1976|publisher=Cambridge University Press|page=[https://archive.org/details/historyofottoman00stan/page/13 13]|author-link=Stanford J. Shaw|access-date=14 June 2018|via=Internet Archive|url-access=registration}}</ref> ਬਾਈਜੈਂਟਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸੇਲਜੁਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਅਰਤੂਗਰੁਲ ਨੂੰ ਕਾਰਾਕਾ ਡੈਗ, ਜੋ ਕਿ ਅੰਗੋਰਾ (ਹੁਣ [[ਅੰਕਾਰਾ]] ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਾ, ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਅਰਤੂਗਰੁਲ ਨੂੰ ਕੇਇਕ਼ੁਬਾਦ ਪਹਿਲੇ, ਰਮ ਦੇ ਸੇਲਜੁਕ ਸੁਲਤਾਨ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇੱਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੇਲਜੁਕ ਆਗੂ ਦਾ ਅਰਤੁਗਰੁਲ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇਣ ਦਾ ਤਰਕ ਅਰਤੁਗਰੁਲ ਦਾ ਸੀ ਜੋ ਉਹ ਬਾਈਜ਼ੈਂਟਾਈਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਸਕਣ।<ref>Ali Anooshahr, ''The Ghazi Sultans and the Frontiers of Islam'', pg. 157</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਤ ਪਿੰਡ ਮਿਲੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਆਸ ਪਾਸ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਪਿੰਡ, ਜਿੱਥੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, [[ਓਸਮਾਨ ਪਹਿਲਾ|ਉਸਮਾਨ ਪਹਿਲੇ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਓਟੋਮਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਈ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਮਿਥਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਉਸਮਾਨ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਹਲੀਮਾ ਹਾਤੂਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਰਤੂਗਰੂਲ ਗਾਜ਼ੀ ਕਬਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇੱਕ ਕਬਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਹੈ।<ref name="mahzun">{{Cite book|url=https://books.google.se/books?id=qLFcDwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=isbn:9786051557021&hl=|title=Mahzun Hududlar Çağlayan Sular|last=Güler|first=Turgut|publisher=Ötüken Neşriyat A.Ş.|isbn=978-605-155-702-1|language=tr|quote=In the tomb’s garden, there is a grave belonging to Ertuğrul’s wife, Halime Hâtûn. However, here there must be some information mistakes. The name of the esteemed woman who was the wife of Ertuğrul Gâzi and mother of Osman Gâzi is “Hayme Ana”, and her grave is in the Çarşamba village of Kütahya’s Domaniç district. Sultan Abdülhamid II, who had the Ertuğrul Gâzi Tomb repaired, also had the Hayme Ana Tomb as good as rebuilt in the same years. Therefore, the grave in Söğüt said to be of Halime Hâtûn, must belong to another deceased.|access-date=12 March 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://books.google.se/books?id=31j8T6XoigYC&pg=PA153&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Nature of the Early Ottoman State, The|last=Lowry|first=Heath W.|authorlink=Heath W. Lowry|date=1 February 2012|publisher=SUNY Press|page=153|access-date=26 December 2017}}</ref> ਓਟੋਮਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਰਾਵਾਂ ਹਨ ਕਿ ਉਸਮਾਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੋ ਹੋਰ ਜਾਂ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ: ਸਾਰੂ ਬਾਤੂ ਸਾਵੈਕੀ ਸੁਲਤਾਨ, ਜਾਂ ਸਾਰੂ ਬਾਤੂ ਅਤੇ ਸਾਵਸੀ ਸੁਲਤਾਨ, ਅਤੇ ਗੁਨਦੁਜ਼ ਸੁਲਤਾਨ ਸਨ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=May 2019}} ਉਸ ਦੇ ਬੇਟੇ, ਉਸਮਾਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਅਰਤੂਗਰੂਲ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ''ਗਾਜ਼ੀ'', [[ਇਸਲਾਮ]] ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਬਹਾਦਰ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>Southeastern Europe under Ottoman rule, 1354-1804, By Peter F. Sugar, pg.14</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Ertuğrul_Gazi_mezarı.jpg|center|thumb|500x500px| ਅਰਤੂğਰੂਲ ਗਾਜ਼ੀ ਮਕਬਰਾ]] == ਵਿਰਾਸਤ == [[ਤਸਵੀਰ:Ertuğrul_Gazi'nin_mektubu.JPG|thumb|261x261px| ਏਰਟਗ੍ਰੂਲ ਗਾਜ਼ੀ ਦੀ ਆਖਰੀ ਵਸੀਅਤ ਉਸਦੇ ਬੇਟੇ ਸੁਲਤਾਨ [[ਓਸਮਾਨ ਪਹਿਲਾ|ਓਸਮਾਨ ਪਹਿਲੇ]] ਨੂੰ ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਰਤੂਗਰੁਲ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇੱਕ ਮਕਬਰਾ ਅਤੇ ਮਸਜਿਦ ਉਸਮਾਨ ਪਹਿਲੇ ਨੇ "ਸੋਗਤ" ਵਿਖੇ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਕਈ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣਾਂ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਢਾਂਚਿਆਂ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਰੂਪ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਮੌਜੂਦਾ ਮਕਬਰਾ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੁਲਤਾਨ ਅਬਦੁੱਲ ਹਾਮਿਦ II ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੋਗਤ ਦਾ ਕਸਬਾ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁੱਢਲੇ ਉਸਮਾਨਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਲਾਨਾ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref name="finkel">{{Cite book|url=https://books.google.se/books?id=hslOx5bvOzkC&pg=PT31&dq|title=Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire 1300-1923|last=Finkel|first=Caroline|date=2012|publisher=Hodder & Stoughton|isbn=9781848547858|language=en|quote=....suggests that Ertuğrul was a historical personage|author-link=Caroline Finkel|access-date=12 July 2019}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/TheWellProtectedDomainsOttomanEmpire|title=The Well-protected Domains: Ideology and the Legitimation of Power in the Ottoman Empire 1876-1909|last=Deringil|first=Selim|date=2004|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-86064-472-6|pages=[https://archive.org/details/TheWellProtectedDomainsOttomanEmpire/page/n40 31]-32|language=en|access-date=12 March 2020}}</ref> ਸੰਨ 1863 ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤੇ ਗਏ "ਓਟੋਮਨ ਫਰੀਗੇਟ ਅਰਤੂਗਰੂਲ" ਦਾ ਨਾਂ ਇਸ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.dzkk.tsk.tr/data/icerik/363/Ertugrul_Ingilizce.pdf|title=Ottoman Frigate Ertuğrul|website=dzkk.tsk.tr|publisher=[[:tr:Türk Deniz Kuvvetleri|Türk Deniz Kuvvetleri]]|access-date=24 July 2020|archive-date=18 ਸਤੰਬਰ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200918225358/https://www.dzkk.tsk.tr/data/icerik/363/Ertugrul_Ingilizce.pdf|dead-url=yes}}</ref> 1998 ਵਿੱਚ [[ਤੁਰਕਮੇਨਿਸਤਾਨ]] ਦੇ [[ਅਸ਼ਕਾਬਾਦ]] ਵਿੱਚ ਅਰਤੂਗਰੁਲ ਗਾਜ਼ੀ ਮਸਜਿਦ ਪੂਰੀ ਹੋਈ, ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਸਨਮਾਨ 'ਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਤੁਰਕੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਤੁਰਕੀ ਅਤੇ ਤੁਰਕਮੇਨਿਸਤਾਨ ਵਿਚਾਲੇ ਸੰਬੰਧ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.se/books?id=n1m0CAAAQBAJ&pg=PA64&dq|title=The Transnational Mosque: Architecture and Historical Memory in the Contemporary Middle East|last=Rizvi|first=Kishwar|date=2015|publisher=[[University of North Carolina Press]]|isbn=978-1-4696-2117-3|pages=62|language=en|access-date=15 May 2020}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਉਸਮਾਨ ਗਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਅਰਤੂਗਰੁਲ ਗਾਜ਼ੀ ਦੀ ਆਖਰੀ ਵਸੀਅਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ: === ਗਲਪ ਵਿੱਚ === ਤੁਰਕੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਜ਼ ''ਕੁਰੂਲੁਸ/ਉਸਮਾਨਸਿਕ (1988)'' ਵਿੱਚ ਅਰਤੂਗਰੁਲ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਉਸੇ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਤੋਂ ਅਨੁਕੂਲਿਤ,<ref>{{Cite news|url=https://www.birgun.net/haber/osmancik-tan-ve-osman-a-287329|title=Osmancık’tan ve Osman’a|last=KUTAY|first=UĞUR|date=10 February 2020|work=[[BirGün]]|access-date=12 June 2020|language=Turkish}}</ref> ਅਤੇ ''ਦਿਰਲੀਸ: ਅਰਤੂਗਰੂਲ'' (2014) ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="dawn">{{Cite news|url=https://images.dawn.com/news/1183827|title=What is Dirilis Ertugrul and why does Imran Khan want Pakistanis to watch it?|last=Haider|first=Sadaf|date=15 October 2019|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|access-date=11 May 2020|language=en}}</ref> ''<span class="noprint" data-ve-ignore="true" style="font-size:85%; font-style: normal;">&nbsp; &#x5B; [[:tr:Kuruluş/Osmancık|tr]] &#x5D;</span>'' == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * ਓਟੋਮਨ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਰੁੱਖ * ਸ਼ੇਖ ਇਦੇਬਾਲੀ * ਸੋਗਤ ਅਰਤੂਗਰੁਲ ਗਾਜ਼ੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ == ਨੋਟ == {{ਹਵਾਲੇ|group=nb}} == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਪੁਸਤਕ-ਸੂਚੀ == {{refbegin}} * {{Cite book |editor-last=Ágoston |editor-first=Gábor |editor2=Bruce Masters |title=Encyclopedia of the Ottoman Empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofot0000unse |place=New York |publisher=Facts on File |date=2009 |isbn=978-0-8160-6259-1 }} * {{Cite book|last=Lindner |first=Rudi P. |title=Nomads and Ottomans in Medieval Anatolia |url=https://archive.org/details/nomadsottomansin0000lind |publisher=Indiana University Press |place=Bloomington |date=1983 |isbn=0-933070-12-8 }} * {{Cite book|last=Kafadar |first=Cemal |title=Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State |url=https://archive.org/details/betweentwoworlds0000kafa |publisher=University of California Press |place=Berkeley |date=1995 |isbn=978-0-520-20600-7}} {{refend}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੋਧੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਓਟੋਮਨ ਵੰਸ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੁਰਕੀ ਸਾਸ਼ਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1280]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਾਸ਼ਕ]] ios08h74x8i35x0ial4dzx8naf62hfb 0 129237 840213 835739 2026-05-29T20:23:22Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840213 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=Courtney Love|image=Life Ball 2014 Courtney Love Crop.png|alt=Profile photograph of Courtney Love|caption=Love at the 2014 [[Life Ball]]|birth_name=Courtney Michelle Harrison|birth_date={{Birth date and age|mf=yes|1964|7|9}}|birth_place=[[San Francisco]], [[California]], U.S.|other_names=Courtney Love Cobain|occupation={{hlist|Singer|musician|actress}}|years_active=1981–present|spouse={{unbulleted list|{{marriage|James Moreland|1989|1989|end=[[annulment|annulled]]}}|{{marriage|[[Kurt Cobain]]|1992|1994|end=[[Suicide of Kurt Cobain|died]]}}}}|children=[[Frances Bean Cobain]]|relatives={{unbulleted list|[[Linda Carroll]] (mother)|[[Paula Fox]] (maternal grandmother)}}|module={{Infobox musical artist|embed=yes | background = solo_singer | genre = {{hlist|[[Alternative rock]]|[[punk rock]]|[[noise rock]]|[[grunge]]|[[power pop]]}} | label = {{hlist|[[Sympathy for the Record Industry]]|[[Caroline Records|Caroline]]|[[DGC Records|DGC]]|[[Virgin Records|Virgin]]|[[Ghost Ramp]]}} | instrument = {{hlist|Vocals|guitar|keyboards}} | origin = [[Portland, Oregon]], U.S. | associated_acts = {{hlist|[[Hole (band)|Hole]]|[[Sugar Babydoll]]|[[Pagan Babies (band)|Pagan Babies]]|[[Faith No More]]|[[Lana Del Rey]]}} }}|signature=Courtney Love's signature from the 2016 Billboard Open Letter.svg}} '''ਕਰਟਨੀ ਮਿਸ਼ੇਲ ਲਵ''' ( ''ਨੀ'' '''ਹੈਰਿਸਨ;''' ਦਾ ਜਨਮ 9 ਜੁਲਾਈ, 1964) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਗਾਇਕ, ਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ। 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਪੰਕ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਜ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਕਰੀਅਰ ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਅਲਟਰਨੇਟਿਵ ਰਾਕ ਬੈਂਡ ਹੋਲ ਦੀ ਮੁੱਖ ਗਾਇਕਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ 1989 ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਲਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਲਾਈਵ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਟਕਰਾਅ ਵਾਲੇ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ [[ਨਿਰਵਾਨਾ (ਬੈਂਡ)|ਨਿਰਵਾਨਾ]] ਦੇ ਫਰੰਟਮੈਨ ਕਰਟ ਕੋਬੇਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। 2020 ਵਿੱਚ ''ਐਨਐਮਈ'' ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ "ਪਿਛਲੇ 30 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਵਿਕਲਪਕ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ" ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।<ref name="icon">{{Cite web|url=https://www.nme.com/news/music/courtney-love-to-receive-icon-award-at-the-nme-awards-2020-2602586|title=Courtney Love to receive Icon Award at the NME Awards 2020|last=Trendell|first=Andrew|date=January 29, 2020|website=[[NME]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200702030725/https://www.nme.com/news/music/courtney-love-to-receive-icon-award-at-the-nme-awards-2020-2602586|archive-date=ਜੁਲਾਈ 2, 2020|access-date=ਜੁਲਾਈ 29, 2020|dead-url=unfit}}</ref> [[ਸਾਨ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸਕੋ|ਸਾਨ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ]] ਵਿੱਚ [[ਕਾਉਂਟਰ ਕਲਚਰ|ਵਿਰੋਧੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ]] ਮਾਪਿਆਂ ਘਰ ਜੰਮੀ, ਲਵ ਦਾ ਬਚਪਨ ਯਾਤਰੂ ਕਿਸਮ ਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਪੋਰਟਲੈਂਡ, ਓਰੇਗਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਥੇ ਉਸਨੇ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੈਂਡਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਪੰਕ ਸੀਨ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਰਹੀ ਸੀ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਿਸ਼ੋਰ ਹਾਲ 'ਚ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਅਤੇ ਅਭਿਨੈ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਡਬਲਿਨ]] ਅਤੇ [[ਲਿਵਰਪੂਲ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਿਤਾਇਆ। ਉਸਨੇ ਗਿਟਾਰਿਸਟ ਐਰਿਕ ਐਰਲੈਂਡਸਨ ਨਾਲ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਵਿੱਚ ਬੈਂਡ ਹੋਲ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਐਲੈਕਸ ਕੌਕਸ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ''ਸਿਡ ਐਂਡ ਨੈਨਸੀ'' (1986) ਅਤੇ ''ਸਟ੍ਰੇਟ ਟੂ ਹੇਲ'' (1987) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਗਰੁੱਪ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 1991 ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਐਲਬਮ, ਜੋ ਕਿਮ ਗੋਰਡਨ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਨੇ ਅੰਡਰਗਰਾਊਂਡ ਰਾਕ ਪ੍ਰੈਸ ਤੋਂ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੂਜੀ ਰਿਲੀਜ਼, ''ਲਾਈਵ ਥਰੂ ਦਿਸ'' (1994), ਨੂੰ ਨਾਜ਼ੁਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਅਤੇ ਮਲਟੀ-ਪਲੈਟੀਨਮ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਮਿਲੀ। 1995 ਵਿੱਚ ਲਵ [[ਮਿਲੋਸ਼ ਫ਼ੋਰਮੈਨ|ਮਿਲੋਸ਼ ਫੋਰਮੈਨ]] ਦੇ ''ਦ ਪੀਪਲ ਵਰਸਜ ਲੈਰੀ ਫਲਿੰਟ'' ਵਿੱਚ ਅਲਥੀਆ ਲੇਜ਼ਰ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਗੋਲਡਨ ਗਲੋਬ ਅਵਾਰਡ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਪਰਤੀ। ''ਲੈਰੀ ਫਲਿੰਟ'' (1996), ਜਿਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮੁੱਖਧਾਰਾ ਦੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਹੋਲ ਦੀ ਤੀਜੀ ਐਲਬਮ, ''ਸੈਲੀਬ੍ਰਿਟੀ ਸਕਿਨ'' (1998), ਨੂੰ ਤਿੰਨ [[ਗ੍ਰੈਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਗ੍ਰੈਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ]] ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। == ਜੀਵਨੀ == === 1964–1982: ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ === ਕਰਟਨੀ ਮਿਸ਼ੇਲ ਹੈਰੀਸਨ {{Efn|Some publications have noted that Love was born Love Michelle Harrison, ostensibly based on claims Love made early in her career that she had been born with the first name Love. However, according to the [[California Birth Index]], she was born Courtney Michelle Harrison in San Francisco County.<ref>{{cite web|url=http://www.californiabirthindex.org/birth/courtney_m_harrison_born_1964_8807447|work=[[California Birth Index]]|title=Courtney M. Harrison, Born 07/09/1964 in San Francisco County, California|archive-url=https://archive.today/20130708123507/http://www.californiabirthindex.org/birth/courtney_m_harrison_born_1964_8807447|archive-date=July 8, 2013|publisher=California Office of Health Information and Research|access-date=July 8, 2013|url-status=live|df=mdy-all}}</ref>}} 9 ਜੁਲਾਈ, 1964 ਨੂੰ [[ਸਾਨ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸਕੋ|ਸਾਨ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ]], ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਸੇਂਟ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ, {{Sfn|Carroll|2005}} ਉਹ ਮਨੋਚਿਕਿਤਸਕ ਲਿੰਡਾ ਕੈਰਲ (ਨੀ ਰਿਸੀ) ਅਤੇ ਹੰਕ ਹੈਰੀਸਨ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਗ੍ਰੇਟਫੁਲ ਡੈੱਡ ਲਈ ਸੜਕ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਬੱਚੀ ਸੀ। {{Sfn|Behind the Music|2010}} {{Sfn|Hunter|Segalstad|2009}} ਉਸ ਦੇ ਮਾਪੇ 1963 ਵਿੱਚ ਡਿਜ਼ੀ ਗਿਲਸਪੀ ਲਈ ਆਯੋਜਿਤ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਸਨ।<ref name="liverpool">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/music/2020/may/25/courtney-love-in-liverpool-scousers-wild-child-how-to-rock|title=Courtney Love in Liverpool: the Scousers who taught the grunge icon how to rock|last=Haslam|first=David|date=May 25, 2020|website=The Guardian|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801220433/https://www.theguardian.com/music/2020/may/25/courtney-love-in-liverpool-scousers-wild-child-how-to-rock|archive-date=ਅਗਸਤ 1, 2020|access-date=ਜੁਲਾਈ 29, 2020|dead-url=unfit}}</ref> ਲਵ ਦਾ ਗੌਡਫਾਦਰ ਸੰਸਥਾਪਕ ਗ੍ਰੇਟਫੁਲ ਡੈੱਡ ਬਾਸਿਸਟ ਫਿਲ ਲੇਸ਼ ਹੈ, {{Sfn|Buckley|Edroso|2003}} {{Sfn|Rocco|Rocco|1999}} ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਗੋਦ ਲਈ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਸਾਨ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਟਲੀ - [[ਕੈਥੋਲਿਕ ਗਿਰਜਾਘਰ|ਕੈਥੋਲਿਕ]] ਪਰਿਵਾਰ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ, {{Sfn|Carroll|2005}} ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਖੁਲਾਸਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ਨਾਵਲਕਾਰ ਪਾਉਲਾ ਫੌਕਸ ਦੀ ਧੀ ਸੀ ;<ref>{{Cite web|url=http://observer.com/2013/04/courtney-loveless-family-tree-remains-mystery-as-feud-with-grandma-sizzles/|title=Courtney Loveless: Family Tree Remains Mystery as Feud with Grandma Sizzles|last=Freeman, Nate|date=April 16, 2013|website=[[The New York Observer]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150716111058/http://observer.com/2013/04/courtney-loveless-family-tree-remains-mystery-as-feud-with-grandma-sizzles|archive-date=July 16, 2015}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/music/rockandpopfeatures/7543866/Courtney-Love-damage-limitation.html|title=Courtney Love: damage limitation|last=Garratt, Sheryl|date=April 1, 2010|work=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20151118201913/http://www.telegraph.co.uk/culture/music/rockandpopfeatures/7543866/Courtney-Love-damage-limitation.html|archive-date=November 18, 2015}}</ref> ਲਵ ਦੇ ਪੜ-ਨਾਨੀ, ਸਕਰੀਨਰਾਈਟਰ ਐਲਸੀ ਫੌਕਸ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.ew.com/article/2002/03/22/love-battlefield-combative-singer-actress-embarks-legal-skirmish-her-record-label|title=Love is a Battlefield|last=''Entertainment Weekly'' Staff|date=March 22, 2002|website=[[Entertainment Weekly]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119181246/http://www.ew.com/article/2002/03/22/love-battlefield-combative-singer-actress-embarks-legal-skirmish-her-record-label|archive-date=November 19, 2015}}</ref> ਲਵ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਪੇਮੇਲਾ ਮੂਰ ਦੇ 1956 ਦੇ ਨਾਵਲ 'ਚੋਕਲੇਟਜ਼ ਫਾਰ ਬ੍ਰੇਕਫਾਸਟ' ਦੇ ਪਾਤਰ ਕਟਨੀ ਫਰਲ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.usatoday.com/story/popcandy/2013/06/26/chocolates-for-breakfast/2459137/|title=I love this book: 'Chocolates for Breakfast'|last=Matheson, Whitney|date=June 26, 2013|website=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131218222532/https://www.usatoday.com/story/popcandy/2013/06/26/chocolates-for-breakfast/2459137/|archive-date=December 18, 2013}}</ref> ਉਹ ਕਿਊਬਾ, [[ਅੰਗਰੇਜ਼|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]], [[ਜਰਮਨ]], [[ਆਇਰਿਸ਼ ਲੋਕ|ਆਇਰਿਸ਼]] ਅਤੇ ਵੈਲਸ਼ ਮੂਲ ਦੀ ਹੈ। === 1983–1987: ਅਰੰਭਕ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ === [[ਤਸਵੀਰ:Courtney_Love_1986_publicity_headshot.jpg|alt=A woman posed for a photo staring into the camera|right|thumb| ''ਸਟ੍ਰੇਟ ਟੂ ਹੇਲ'', 1986 ਲਈ ਪਬਲੀਸਿਟੀ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਵਿੱਚ ਲਵ]] == ਕਲਾਤਮਕ == === ਪ੍ਰਭਾਵ === ਲਵ ਆਪਣੇ ਵਿਭਿੰਨ ਸੰਗੀਤਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਰਹੀ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਪੱਟੀ ਸਮਿਥ|ਪਟੀ ਸਮਿੱਥ]], ਦ ਰਨਵੇਅਜ਼ ਅਤੇ ਦ ਪ੍ਰੈਂਟੈਂਡਰਸ, ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ 15 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਜੁਵੇਨੀਲ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਖੋਜਿਆ ਸੀ। {{Sfn|Behind the Music|2010}} ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ, ਉਸਦਾ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਪਰਕ ਉਹ ਰਿਕਾਰਡ ਸੀ ਜੋ ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਕੋਲੰਬੀਆ ਰਿਕਾਰਡ ਕਲੱਬ ਦੁਆਰਾ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪਹਿਲਾ ਰਿਕਾਰਡ ਲਵ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਸੀ ਲਿਓਨਾਰਡ ਕੋਹੇਨ ਦੇ ''ਲਿਓਨਾਰਡ ਕੋਹੇਨ'ਜ ਸੋਂਗ'' (1967), ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। "ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੀਤਕਾਰੀ-ਚੇਤੰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਸਵਸਥ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਂ ਇੱਕ ਅਸਵਸਥ ਸੁੰਦਰ ਬੱਚੀ ਸੀ," ਉਸਨੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਕਿਸ਼ੋਰ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨਪਸੰਦ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫਲਿੱਪਰ, ਕੇਟ ਬੁਸ਼, ਸਾਫਟ ਸੈੱਲ, [[ਜੋਨੀ ਮਿਸ਼ੇਲ]], ਲੌਰਾ ਨਾਇਰੋ, {{Sfn|Cooper|1994}} ਲੂ ਰੀਡ ਅਤੇ ਡੈੱਡ ਕੈਨੇਡੀਜ਼ ਦਾ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।{{Sfn|Brite|1998}} ਉਸਨੇ ਨਿਊ ਵੇਵ ਅਤੇ ਪੋਸਟ-ਪੰਕ ਬੈਂਡਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਜਵਾਨ ਹੋਣ ਤੇ ਸੁਣਦੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਈਕੋ ਅਤੇ ਬਨੀਮੈਨ, {{Sfn|Raphael|1996}} ਸਮਿਥਸ, ਸਿਓਕਸੀ ਅਤੇ ਬਾਂਸ਼ੀ, {{Sfn|Love|2006}} ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ, {{Sfn|Love|2006}} ਬਾਹੁਸ, ਅਤੇ ਜੋਈ ਡਿਵੀਜ਼ਨ {{Sfn|Cook|Pople|2004}} ਆਦਿ। === ਸੰਗੀਤਕ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਬੋਲ === ਸੰਗੀਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਹੋਲ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਇਕੱਲੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਲਵ ਦਾ ਕੰਮ ਅਲਟਰਨੇਟਿਵ ਰੋਕ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; {{Sfn|Ladd-Taylor|Umanski|1998}} ਹੋਲ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਹਮਲਾਵਰ ਪੰਕ ਰੋਕ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। {{Sfn|Lankford|2009}} ਸਪਿਨ {{'}} ਅਕਤੂਬਰ 1991 ਵਿੱਚ ਹੋਲ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਐਲਬਮ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਲਵ ਦੇ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਘ੍ਰਿਣਾਯੋਗ ਰਿਫਜ਼ ਦੇ ਲੇਅਰਿੰਗ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸੰਗੀਤਕ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। 1998 ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਹੋਲ “ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੌਪ ਬੈਂਡ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੌਪ ਦਾ ਇੱਕ ਸਬ-ਟੈਕਸਟ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। === ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ === [[ਤਸਵੀਰ:Courtney_Love_Public_Assembly_Crop.png|thumb|ਲਵ, 2012 ਵਿੱਚ]] == ਨੋਟ ਅਤੇ ਹਵਾਲੇ == === ਨੋਟ === {{Notelist}} === ਹਵਾਲੇ === === ਸਰੋਤ ===  {{refbegin|30em}} * {{cite book|title=The Ultimate Guitar Sourcebook|url=https://archive.org/details/ultimateguitarso0000baco|last=Bacon|first=Tony|publisher=Race Point Publishing|year=2012|isbn=978-1-937994-04-4|ref=harv}} * {{cite book|title=All Music Guide to Rock: The Definitive Guide to Rock, Pop, and Soul|url=https://archive.org/details/allmusicguidetor0000unse_k1o0|last1=Bogdanov|first1=Vladimir|last2=Erlewine|first2=Stephen Thomas|last3=Woodstra|first3=Chris|publisher=Hal Leonard Corporation/Backbeat Books|year=2002|isbn=978-0-87930-653-3|ref={{SfnRef|Bogdanov|Erlewine|Woodstra|2002}}}} * {{cite book|title=Courtney Love: The Real Story|title-link=Courtney Love: The Real Story|last=Brite|first=Poppy Z.|publisher=Simon & Schuster|year=1998|isbn=978-0-684-84800-6|ref=harv|author-link=Poppy Z. Brite}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=7ctjc6UWCm4C&pg=PT507#v=onepage|title=The Rough Guide to Rock|last1=Buckley|first1=Peter|last2=Edroso|first2=Roy|publisher=Rough Guides|year=2003|isbn=978-1-84353-105-0|ref=harv}} * {{cite book|title=Her Mother's Daughter: A Memoir of the Mother I Never Knew and of My Daughter, Courtney Love|url=https://archive.org/details/hermothersdaught00carr|last=Carroll|first=Linda|publisher=Broadway Books|year=2005|isbn=978-0-7679-1788-9|location=New York|ref=harv|author-link=Linda Carroll}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/girlsrockfiftyye0000cars|title=Girls Rock!: Fifty Years of Women Making Music|author1=Carson, Mina Julia|author2=Lewis, Tisa|author3=Shaw, Susan Maxine|publisher=University Press of Kentucky|year=2004|isbn=978-0-8131-2310-3|ref={{SfnRef|Carson|Lewis|Shaw|2004}}|url-access=registration}} * {{cite book|title=Good Night and Good Riddance: How Thirty-Five Years of John Peel Helped to Shape Modern Life|url=https://archive.org/details/goodnightgoodrid0000cava|last=Cavanagh|first=David|publisher=Faber & Faber|year=2015|isbn=978-0-571-30248-2|location=London|ref=harv}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=pytWr18SiLsC&pg=PT304&lpg=PT304|title=Psychic Confusion: The Sonic Youth Story|last=Chick|first=Stevie|publisher=Omnibus Press|year=2008|isbn=978-0-825-63606-6|ref=harv}} * {{cite magazine|last=Cooper|first=Dennis|date=May 1994|title=Love Conquers All|url=https://books.google.com/books?id=fT3PkoU5ylcC&pg=PA38|magazine=Spin|publisher=SPIN Media LLC|volume=10|pages=38–44, 103|issn=0886-3032|ref=harv|number=2}} * {{cite episode|network=[[VH1]]|airdate=June 21, 2010|title=Courtney Love|series=[[Behind the Music]]|publisher=Viacom Media Networks|ref={{SfnRef|Behind the Music|2010}}}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=XrtoBQAAQBAJ|title=Hole's Live Through This|last=Crawford|first=Anwen|publisher=Bloomsbury USA|year=2014|isbn=978-1-623-56377-6|series=33 1/3|ref=harv}} * {{cite book|title=The Cambridge History of Twentieth-Century Music|publisher=Cambridge University Press|year=2004|isbn=978-0-521-66256-7|editor-last1=Cook|editor-first1=Nicholas|volume=1|ref=harv|editor-last2=Pople|editor-first2=Anthony}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=La0S3EZ0uysC&pg=PA187#v=onepage|title=A-Z of Cult Films and Film-makers|last=Davies|first=Steven Paul|publisher=Batsford|year=2003|isbn=978-0-7134-8704-6|location=London|ref=harv}} * {{cite book|title=My So-Called Punk|url=https://archive.org/details/mysocalledpunkgr0000dieh|last=Diehl|first=Matt|publisher=St. Martin's Griffin|year=2007|isbn=978-0-312-33781-0|location=New York|ref=harv}} * {{cite book|title=Letters to Kurt|url=https://archive.org/details/letterstokurt0000erla|last=Erlandson|first=Eric|publisher=Akashic Books|year=2012|isbn=978-1-61775-083-0|location=New York|ref=harv|author-link=Eric Erlandson}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/womensexrocknrol0000unse|title=Women, Sex and Rock'N'Roll: In Their Own Words|last=Evans|first=Liz|publisher=Pandora|year=1994|isbn=978-0-04-440900-7|location=London|ref=harv}} * {{cite book|title=How They Met: Fateful Encounters of Famous Lovebirds, Rivals, Partners in Crime|last=Green|first=Joey|publisher=Black Dog Publishing|year=2003|isbn=978-1-4223-6673-8|ref=harv}} * {{cite book|title=Encyclopedia of Beat Literature|last=Hemmer|first=Kurt|publisher=Facts on File|year=2006|isbn=978-0-8160-4297-5|location=New York|ref=harv}} * {{cite book|title=Hole: Celebrity Skin (songbook)|author=Hole|date=March 1, 1999|publisher=[[Cherry Lane Music]]|isbn=978-1-57560-137-3|ref={{SfnRef|Hole et al.|1999}}}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/27sgreatestmytho0000sega|title=The 27s: The Greatest Myth of Rock & Roll|last1=Hunter|first1=Josh|last2=Segalstad|first2=Eric|publisher=Samadhi Creations|year=2009|isbn=978-0-615-18964-2|page=[https://archive.org/details/27sgreatestmytho0000sega/page/197 197]|ref=harv|url-access=registration}} * {{cite book|url=https://books.google.com/?id=AVQbF9lTBwgC&pg=PA609|title=The Mojo Collection|publisher=Canongate U.S.|year=2008|isbn=978-1-84767-020-5|editor-last=Irvin|editor-first=Jim|edition=Fourth|ref=harv}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/badwomanfeelingg00buzz|title=A Bad Woman Feeling Good: Blues and the Women Who Sing Them|last=Jackson|first=Buzzy|publisher=W. W. Norton & Company|year=2005|isbn=978-0-393-05936-6|location=New York; London|page=[https://archive.org/details/badwomanfeelingg00buzz/page/264 264]|ref=harv|url-access=registration}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=uQ2I9cpJWYIC&pg=PA188#v=onepage|title=Sexual Trauma: A Challenge Not Insanity|last=Jung|first=K. Elan|publisher=The Hudson Press|year=2010|isbn=978-0-9831448-0-9|ref=harv}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/spree00pame|title=Spree: A Cultural History of Shopping|last=Klaffke|first=Pamela|publisher=Arsenal Pulp Press|year=2003|isbn=978-1-55152-143-5|location=Vancouver|ref=harv}} * {{cite book|title=Bad Mothers: The Politics of Blame in Twentieth-Century America|last1=Ladd-Taylor|first1=Molly|last2=Umanski|first2=Lauri|publisher=NYU Press|year=1998|isbn=978-0-8147-5120-6|location=New York|ref=harv}} *{{cite book|title=Disruptive Divas: Feminism, Identity & Popular Music|url=https://archive.org/details/disruptivedivasf0000burn|last1=Burns|first1=Lori|last2=Lafrance|first2=Mélisse|publisher=Taylor & Francis|year=2002|isbn=978-0-8153-3554-2|location=New York|ref=harv}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=9tfTBa5ZQoAC&printsec=frontcover|title=Women Singer-Songwriters in Rock: A Populist Rebellion in the 1990s|last=Lankford|first=Ronald D. Jr.|publisher=Scarecrow Press|year=2009|isbn=978-0-8108-7268-4|location=Lanham|ref=harv}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books/about/Haunted_Texts.html?id=R81qhmUO2BoC|title=Haunted Texts: Studies in Pre-Raphaelitism in Honour of William E. Fredeman|last=Latham|first=David|publisher=University of Toronto Press|year=2003|isbn=978-0-8020-3662-9|ref=harv}} * {{cite book|title=The 500 Greatest Albums of All Time|publisher=Wenner|year=2005|isbn=978-1-932958-01-0|editor-last=Levy|editor-first=Joe|ref=harv}} * {{cite book|title=Dirty Blonde: The Diaries of Courtney Love|last=Love|first=Courtney|publisher=Picador|year=2006|isbn=978-0-330-44546-7|location=London|ref=harv}} * {{cite journal|last=Marks|first=Craig|date=February 1995|title=Endless Love|url=https://books.google.com/books?id=oJSpnH7TRHsC&pg=PA46#v=onepage|journal=Spin|volume=10|issue=11|pages=42–52|issn=0886-3032|ref=harv}} * {{cite book|url=https://books.google.com/?id=zUlt7Q71_ssC&pg=PA195|title=The Electric Guitar: A History of an American Icon|publisher=Johns Hopkins University Press|year=2004|isbn=978-0-8018-7862-6|editor-last=Millard|editor-first=André|location=Baltimore|ref=harv}} * {{cite book|title=Girl Culture: An Encyclopedia (Two Volumes)|last1=Mitchell|first1=Claudia|last2=Reid-Walsh|first2=Jacqueline|publisher=Greenwood Publishing|year=2007|isbn=978-0-313-33908-0|ref=harv}} * {{cite journal|last=Nicolini|first=Kim|year=1995|title=Staging the Slut: Hyper-Sexuality in Performance|url=http://bad.eserver.org/issues/1995/20/nicolini.html|journal=Bad Subjects|issue=20|archive-url=https://web.archive.org/web/20071022062320/http://bad.eserver.org/issues/1995/20/nicolini.html|archive-date=October 22, 2007|access-date=October 29, 2011|ref=harv|url-status=dead|df=mdy-all}} *{{cite book|url=https://archive.org/details/troublegirlsroll00odai|title=Trouble Girls: The Rolling Stone Book of Women in Rock|last=O'Dair|first=Barbara|publisher=Random House|year=1997|isbn=978-0-679-76874-6|location=New York|ref=harv|url-access=registration}} * {{cite book|title=Cinderella's Big Score: Women of the Punk and Indie Underground|last=Raha|first=Maria|publisher=Seal Press|year=2004|isbn=978-1-58005-116-3|ref=harv|author-link=Maria Raha}} * {{cite journal|last=Raphael|first=Amy|date=March 4, 1995|title=While My Guitar Gently Weeps|journal=[[NME]]|pages=16–17, 67|ref=harv}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/grrrlsvivarockdi00raph|title=Grrrls: Viva Rock Divas|last=Raphael|first=Amy|publisher=St. Martin's Griffin|year=1996|isbn=978-0-312-14109-7|location=New York|ref=harv}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/rockstarsencyclo00rees|title=Rock Stars Encyclopedia|last1=Rees|first1=Dafydd|last2=Crampton|first2=Luke|publisher=DK Pub.|year=1999|isbn=978-0-7894-4613-8|location=London|ref=harv}} * {{cite book|url=https://books.google.com/?id=MdmBYULpTrAC&pg=PT77|title=This Is the Sound: The Best of Alternative Rock|last=Reisfeld|first=Randi|publisher=Aladdin|year=1996|isbn=978-0-689-80670-4|location=New York|ref=harv}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/isbn_9780028648965|title=Dead Reckonings: The Life and Times of the Grateful Dead|publisher=Schirmer|year=1999|isbn=978-0-8256-7174-6|editor1=Rocco, John M.|location=New York|ref={{SfnRef|Rocco|Rocco|1999}}|editor2=Rocco, Brian|url-access=registration}} * {{cite book|url=https://books.google.com/?id=LXNUWWuzscMC&pg=PA128|title=Milk It!: Collected Musings on the Alternative Music Explosion of the 90's|last=Rogatis|first=Jim|publisher=Da Capo Press|year=2003|isbn=978-0-306-81271-2|location=Cambridge, Massachusetts|ref=harv}} * {{cite book|title=Courtney Comes Clean: The High Life and Dark Depths of Music's Most Controversial Icon|last=Roshan|first=Maer|publisher=[[Sterling Publishing|Sterling]]|year=2012|isbn=978-1-4027-9791-0|series=A Quick Fix Book|location=New York|ref=harv}} * {{cite book|title=Rockin' out of the Box: Gender Maneuvering in Alternative Hard Rock|url=https://archive.org/details/rockinoutofboxge0000schi|last=Schippers|first=Mimi A.|publisher=Rutgers University Press|year=2002|isbn=978-0-8135-3075-8|ref=harv}} * {{cite book|url=https://books.google.com/?id=rwgKbnccWJMC&pg=PA4|title=Rock Singing Techniques|last=Surmani|first=Karen Farnum|publisher=Alfred Music|year=1997|isbn=978-0-88284-763-4|series=Basix|location=Van Nuys, California|ref=harv}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=8h5oC4SWfC8C&pg=PA54#v=onepage|title=The Rough Guide to Manga|last=Yadao|first=Jason S.|publisher=Penguin|year=2009|isbn=978-1-85828-561-0|series=Rough Guides|location=New York; London|ref=harv}} * {{cite AV media|people=Yapp, Will (dir.)|date=September 26, 2006|title=[[The Return of Courtney Love]]|medium=Documentary|location=Los Angeles|publisher=Channel 4|ref={{sfnref|Yapp|2006}}}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=z-44p7V2TrUC&printsec=frontcover|title=Everybody Loves Our Town: An Oral History of Grunge|last=Yarm|first=Mark|publisher=Three Rivers Press|year=2011|isbn=978-0-307-46444-6|location=New York|ref=harv}} {{refend}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Amg name|43419}} * {{IMDB name|0001482}} * {{Dmoz|Arts/People/L/Love%2C_Courtney/}} * ਕਰਟਨੀ ਲਵ [https://www.worldcat.org/identities/lccn-no96010504/ ਦੁਆਰਾ ਜਾਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੰਮ] ( [[ਵਰਲਡਕੈਟ|ਵਰਲਡਟਾਈਕ]] ਦੁਆਰਾ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਖੋਜ) [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਗਾਇਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਿਊਬਨ ਮੂਲ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1964]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hCards]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁੰਨ]] 4wzchffroxozs33qsh0ypo3081jtxfd 0 132005 840214 838415 2026-05-29T20:24:18Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840214 wikitext text/x-wiki {{Wikidata Infobox}} ਇਹ '''ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਬਾਰੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ''' ਇੱਕ '''ਸੂਚੀ''' ਹੈ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦਰਜ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। == ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ == *{{Cite book |last1=Gourdain |first1=Pierre |title=La Révolution Wikipédia ''(''The Wikipedia Revolution'')'' |url=https://archive.org/details/larvolutionwikip0000unse |last2=O'Kelly |first2=Florence |last3=Roman-Amat |first3=Béatrice |last4=Soulas |first4=Delphine |last5=Droste zu Hülshoff |first5=Tassilo von |publisher=Les Mille et Une Nuits |year=2007 |isbn=978-2-7555-0051-6 |location=Paris}} *{{Cite book |last1=Ayers |first1=Phoebe |title=How Wikipedia Works: And How You Can Be a Part of It |title-link=How Wikipedia Works |last2=Matthews, Charles |last3=Yates, Ben |publisher=No Starch Press |year=2008 |isbn=9781593271763}}<ref name="review">{{Cite web |url=http://www.1776productions.com/SBR_October_08.pdf |title=How Wikipedia Works [review] |date=October 2008 |website=Sacramento Book Review |pages=19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008061622/http://www.1776productions.com/SBR_October_08.pdf |archive-date=8 October 2011 |volume=1 |number=2}}</ref> *{{Cite book |last=Broughton |first=John |title=Wikipedia – The Missing Manual |title-link=Wikipedia – The Missing Manual |publisher=O'Reilly Media |year=2008 |isbn=9780596521745}}<ref name="charms">[http://www.nybooks.com/articles/21131 "The Charms of Wikipedia"], a review by [[Nicholson Baker]], ''[[The New York Review of Books]]'', Volume 55, No. 4, March 20, 2008.</ref> *{{Cite book |last=Dalby |first=Andrew |title=The World and Wikipedia: How We Are Editing Reality |title-link=The World and Wikipedia |publisher=Siduri Books |year=2009 |isbn=9780956205209 |author-link=Andrew Dalby}}<ref>David Cox, "The Truth According To Wikipedia" in ''[[Evening Standard]]'' (22 October 2009)</ref> *{{Cite book |last=Lih |first=Andrew |title=The Wikipedia Revolution: How a Bunch of Nobodies Created the World's Greatest Encyclopedia |title-link=The Wikipedia Revolution |publisher=Hyperion |year=2009 |isbn=9781401303716 |author-link=Andrew Lih}}<ref>[https://www.wsj.com/articles/SB123734341208665501 "Everybody Knows Everything"], Jeremy Philips, ''[[The Wall Street Journal]]'', March 18, 2009</ref><ref>[https://www.nytimes.com/2009/03/29/weekinreview/29cohen.html?ref=technology "Wikipedia: Exploring Fact City"], Noam Cohen, ''[[The New York Times]]'', March 28, 2009</ref> *{{Cite book |last=O'Sullivan |first=Dan |title=Wikipedia: A New Community of Practice? |title-link=A New Community of Practice? |publisher=[[Ashgate Publishing|Ashgate]] |year=2009 |isbn=9780754674337 |location=[[Farnham]], [[Surrey]] |oclc=320696473}} *{{Cite book |last1=Gregianin |first1=Leonardo |title=Wikipédia: a Enciclopédia Livre e Gratuita da Internet |last2=Pinheiro |first2=Eduardo |date=2010 |publisher=Novatec |isbn=978-85-7522-216-4 |language=Portuguese}} * {{Cite book |last=Joseph M. Reagle Jr. |title=Good Faith Collaboration: The Culture of Wikipedia |title-link=Good Faith Collaboration |date=2010 |publisher=[[MIT Press]] |isbn=978-0-262-01447-2 |lccn=2009052779 |author-link=Joseph M. Reagle Jr.}}<ref>{{Cite news |last=Bulatovic |first=Peja |url=http://www.cbc.ca/news/technology/story/2011/01/14/technology-wikipedia-anniversary.html |title=Wikipedia turns 10 |date=January 14, 2011 |work=CBC News}}</ref><ref>{{Cite news |last=Solon |first=Olivia |url=https://www.wired.com/epicenter/2011/01/wikipedia-poster-child/all/1 |title=A Decade Of Wikipedia, The Poster Child For Collaboration |date=January 11, 2011 |work=Wired}}</ref> *{{Cite book |url=http://networkcultures.org/wpmu/portal/publications/inc-readers/critical-point-of-view-a-wikipedia-reader/ |title=Critical Point of View: A Wikipedia Reader |publisher=Institute of Network Cultures |year=2011 |isbn=978-90-78146-13-1 |editor-last=[[Geert Lovink|Lovink, Geert]] |location=Amsterdam |access-date=2011-12-21 |editor-last2=Tkacz, Nathaniel |archive-url=https://web.archive.org/web/20111218112749/http://networkcultures.org/wpmu/portal/publications/inc-readers/critical-point-of-view-a-wikipedia-reader/ |archive-date=2011-12-18 |url-status=dead}} *{{Cite book |last=Anderson |first=Jennifer Joline |title=Wikipedia: The Company and Its Founders |url=https://archive.org/details/wikipediacompany0000ande |date=2011 |publisher=ABDO Publishing |isbn=9781617148125 |editor-last=Kesselring |editor-first=Mari |series=Technology Pioneers |lccn=2010037886 |oclc=767732162}} *{{Cite book |last=Leitch |first=Thomas M. |title=Wikipedia U: Knowledge, Authority, and Liberal Education in the Digital Age |url=https://archive.org/details/wikipediauknowle0000leit |date=2014 |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |isbn=9781421415352 |location=[[Baltimore, Maryland]] |lccn=2014004984 |oclc=889953398}} *{{Cite book |last=Jemielniak |first=Dariusz |title=Common Knowledge?: An Ethnography of Wikipedia |title-link=Common Knowledge?: An Ethnography of Wikipedia |publisher=Stanford University Press |year=2014 |isbn=9780804789448 |location=Stanford |author-link=Dariusz Jemielniak}} *{{Cite book |last=Tkacz |first=Nathaniel |url=https://books.google.com/books?id=uzAjBQAAQBAJ&pg=PA1 |title=Wikipedia and the Politics of Openness |publisher=University of Chicago Press |year=2014 |isbn=978-0-226-19244-4}} *{{Cite book |last=Proffitt |first=Merrilee (editor) |title=Leveraging Wikipedia: Connecting Communities of Knowledge |date=2018 |publisher=American Library Association |isbn=978-0838916322}}<ref>{{Cite web |url=https://www.alastore.ala.org/content/leveraging-wikipedia-connecting-communities-knowledge |title=Leveraging Wikipedia: Connecting Communities of Knowledge |last=American Library Association |website=APAstore |access-date=30 May 2019}}</ref> *{{Cite book |editor1-last=Reagle |editor1-first=Joseph |editor2-last=Koerner |editor2-first=Jackie |url=https://mitpress.mit.edu/books/wikipedia-20 |title=Wikipedia @ 20: Stories of an Incomplete Revolution |publisher=[[MIT Press]] |date=2020 |access-date=October 13, 2020 |isbn=9780262538176}} == ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੈਰ-ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਵਿਸ਼ੇ ਵਜੋਂ == * {{Cite book|title=The Wealth of Networks: How Social Production Transforms Markets and Freedom|url=https://archive.org/details/wealthofnetworks00benk|last=Benkler|first=Yochai|date=2006|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-12577-1|location=New Haven|author-link=Yochai Benkler}} * {{Cite book|title=The Cult of the Amateur: How Today's Internet is Killing Our Culture|title-link=The Cult of the Amateur|last=Keen|first=Andrew|publisher=Crown Business|year=2007|isbn=9780385520805|author-link=Andrew Keen}}<ref name="NYT1">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2007/06/29/books/29book.html?_r=1&oref=slogin|title=The Cult of the Amateur|last=Kakutani|first=Michiko|date=2007-06-29|work=The New York Times|access-date=2008-08-20}}</ref> * {{Cite journal|last=Fallis|first=Don|date=February 2009|title=''The Epistemology of Mass Collaboration'' (special issue)|url=https://www.cambridge.org/core/journals/episteme/issue/E4F9F4D3A456E4D5B4E39CF62C709AAB|journal=Episteme|volume=6|issue=1|doi=10.3366/E1742360008000506|access-date=25 June 2017|doi-access=free}} * {{Cite book|title=The Information: A History, A Theory, A Flood|title-link=The Information: A History, A Theory, A Flood|last=Gleick|first=James|publisher=Pantheon Books|year=2011|isbn=978-0-375-42372-7|location=New York|author-link=James Gleick}}<ref name="NYR1">{{Cite news|url=https://www.nybooks.com/articles/2011/03/10/how-we-know/|title=How We Know|last=Dyson|first=Freeman|date=2011-03-10|access-date=2017-06-16|publisher=The New York Review of Books}}</ref> == ਸਰੋਤ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ == ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਫਤ ਸਮੱਗਰੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਬਣਾ, ਵਰਤ, ਸੋਧ ਅਤੇ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨੂੰ ਸਰੋਤ ਸਮੱਗਰੀ ਵਜੋਂ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡੇਟਾ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਜੀਆਂ ਨੇ ਕਲਾਤਮਕ, ਵਿਦਿਅਕ ਜਾਂ ਵਪਾਰਕ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਲੇਖ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਹਨ। * {{Cite book|title=The Iraq War: A Historiography of Wikipedia Changelogs|title-link=The Iraq War: A Historiography of Wikipedia Changelogs|date=2010|editor-last=Bridle, James}}<ref name="jones">{{Cite magazine|last=Jones|first=Nate|date=7 September 2010|title=Wikipedia Entry on Iraq War Turned Into Actual Encyclopedia|url=http://newsfeed.time.com/2010/09/07/wikipedia-entry-on-iraq-war-turned-into-actual-encyclopedia/|magazine=time.com|access-date=28 June 2012}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.wired.co.uk/news/archive/2010-09/08/wikpiedia-page-printing|title=Which Wikipedia page has 12 volumes worth of edits?|last=Geere|first=Duncan|date=8 September 2010|website=wired.co.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20120709071512/http://www.wired.co.uk/news/archive/2010-09/08/wikpiedia-page-printing|archive-date=9 July 2012|access-date=28 June 2012}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://bits.blogs.nytimes.com/2010/09/09/the-backstory-of-wikipedias-take-on-the-iraq-war/|title=The Story Behind a Wikipedia Entry - NYTimes.com|last=Bilton|first=Nick|date=9 September 2010|website=bits.blogs.nytimes.com|access-date=28 June 2012}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2010/09/a-book-made-from-wikipedia-edits-to-the-the-iraq-war-entry/63175/|title=A Book Made from Wikipedia Edits to the{{sic|hide=y|reason=double 'the' error in source title}} 'The Iraq War' Entry|last=Madrigal|first=Alexis|date=17 September 2010|website=theatlantic.com|access-date=28 June 2012}}</ref> * {{Cite book|title=[Citation Needed]: The Best of Wikipedia's Worst Writing|url=https://archive.org/details/citationneededbe0000cono|last=Fruhlinger|first=Josh|last2=Lastowka, Conor|publisher=CreateSpace Independent Publishing Platform|year=2011|isbn=9781466346987|author-link=Josh Fruhlinger|author-link2=Conor Lastowka}}<ref>{{Cite web|url=http://mashable.com/2012/06/06/citation-needed-wikipedia-tumblr/|title=Hit Tumblr Mocks Wikipedia's Most Ridiculous Claims|publisher=Mashable|access-date=2013-01-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.buzzfeed.com/conorlastowka/top-eleven-inspirational-images-made-from-quotes-f-1ayv#.eeD9DWm6wL|title=11 Most Inspiring Things Ever Published on Wikipedia|last=conorlstowka|date=June 3, 2013|website=BuzzFeed}}</ref> * {{Cite book|title=Who's Bigger?: Where Historical Figures Really Rank|url=https://archive.org/details/whosbiggerwhereh0000skie|last=Skiena|first=Steven|last2=Ward|first2=Charles|publisher=Cambridge University Press|year=2014|isbn=978-1107041370|location=Cambridge|author-link=Steven Skiena}}<ref name="globe">{{Cite web|url=https://www.bostonglobe.com/ideas/2013/11/29/the-most-important-people-who-ever-lived/b7iNJWdLpWPG13aZnB3lzM/story.html|title=The most important people who ever lived|last=Kevin Hartnett|date=November 29, 2013|website=The Boston Globe|archive-url=https://web.archive.org/web/20131204065658/http://www.bostonglobe.com/ideas/2013/11/29/the-most-important-people-who-ever-lived/b7iNJWdLpWPG13aZnB3lzM/story.html|archive-date=December 4, 2013|access-date=December 4, 2013}}</ref><ref name="tnr">{{Cite journal|last=Cass Sunstein|date=December 3, 2013|title=Statistically, Who's the Greatest Person in History? Why quants can't measure historic significance|url=https://newrepublic.com/article/115669/ranking-historical-figures-skiena-and-wards-whos-bigger-reviewed|journal=The New Republic|access-date=December 4, 2013}}</ref> * {{Cite book|title=Dictionary of non-notable Artists|last=Weichbrodt|first=Gregor|publisher=Frohmann Verlag|year=2016|isbn=9783944195421|location=Berlin}} == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਢਾਂਚੇ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ, [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ: ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ|ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ]] ਦੇਖੋ == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|colwidth=30em}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://wikilit.referata.com/wiki/Main_Page Wikilit: a literature review of scholarly research on Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220517195301/http://wikilit.referata.com/wiki/Main_Page |date=2022-05-17 }} * [[metawiki:Research:Newsletter|Wikimedia research newsletter]] {{ਅੰਤਕਾ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ 20ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਅਧੀਨ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਵਧਾਏ ਲੇਖ]] q0nqm18o9i82nfetl5x13oze5fsv3im 0 132487 840230 835574 2026-05-29T20:57:59Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840230 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਮੈਕਸਾਈਨ ਫੀਲਡਮੈਨ|image=|caption=|birth_date={{Birth date|df=yes|1945|12|26}}|birth_place=[[ਬਰੂਕਲਿਨ]], [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ]]|death_date={{Death date and age|df=yes|2007|8|17|1945|12|26}}|death_place=[[ਅਲਬੂਕਰਕਿਉ, ਨਿਊ ਮੈਕਸੀਕੋ]]|residence=|nationality=[[ਯੂਨਾਇਟਡ ਸਟੇਟਸ|ਅਮਰੀਕਨ]]|known_for=[[ਵੂਮੈਨਜ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ]]|alma_mater=[[ਐਲ ਕੈਮਿਨੋ ਕਾਲਜ]]|employer=|occupation=ਗਾਇਕ-ਗੀਤਕਾਰ, ਕਮੇਡੀਅਨ|home_town=|boards=|website=}} '''ਮੈਕਸੀਨ ਐਡੇਲ ਫੀਲਡਮੈਨ''' ("ਮੈਕਸ") (26 ਦਸੰਬਰ, 1945 - 17 ਅਗਸਤ, 2007) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕਾ-ਗੀਤਕਾਰ, ਕਾਮੇਡੀਅਨ <ref name="zimmerman">{{Cite book|title=Encyclopedia of Lesbian Histories and Cultures|date=August 21, 2013|publisher=Routledge|editor-last=Zimmerman|editor-first=Bonnie|page=185}}</ref> <ref name="keetley">{{Cite book|title=Public Women, Public Words: A Documentary History of American Feminism, Volume 2|last=Keetley|first=Dawn|date=February 22, 2005|publisher=Rowman & Littlefield|page=326}}</ref> <ref name="mankiller">{{Cite book|title=The Reader's Companion to U.S. Women's History|date=1999|publisher=Houghton Mifflin Harcourt|editor-last=Mankiller|editor-first=Wilma P.|editor-link=Wilma Mankiller|page=340|editor-last2=Mink|editor-first2=Gwendolyn|editor-last3=Navarro|editor-first3=Marysa|editor-last4=Smith|editor-first4=Barbara|editor-link4=Barbara Smith|editor-last5=Steinem|editor-first5=Gloria|editor-link5=Gloria Steinem}}</ref> ਅਤੇ ਮਹਿਲਾ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਮੋਢੀ ਸੀ। ਫੈਲਡਮੈਨ ਦਾ ਗੀਤ 'ਗੁੱਸੇ ਐਥੀਸ, "ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਈ 1969 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਦਿਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1972 ਵਿਚ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। <ref name="airwaves">{{Cite book|title=Queer Airwaves: The Story of Gay and Lesbian Broadcasting: The Story of Gay and Lesbian Broadcasting|last=Johnson|first=Gail|last2=Keith|first2=Michael C|date=December 18, 2014|publisher=Routledge}}</ref> <ref name="gaiety">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Rw9nhW4QeywC&lpg=PA139&dq=%22maxine%20feldman%22&pg=PA139#v=onepage&q=%22maxine%20feldman%22&f=false|title=Acts of Gaiety: LGBT Performance and the Politics of Pleasure|last=Warner|first=Sara|date=October 26, 2012|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0472035670|page=139}}</ref> ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ [[ਲੈਸਬੀਅਨ]] ਗੀਤ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ,<ref name="lesbian-gay-encyclopedia">{{Cite book|title=Encyclopedia of Lesbian and Gay Histories and Cultures|date=September 2, 2003|publisher=Taylor & Francis|editor-last=Haggerty|editor-first=George|page=522|chapter=Music, women's|editor-last2=Zimmerman|editor-first2=Bonnie|chapter-url=https://books.google.com/books?id=qAZ5AgAAQBAJ&lpg=PP1&dq=haggerty%20zimmerman%20encyclopedia&pg=PA523#v=onepage&q=maxine%20feldman&f=false}}</ref> ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਇਹ ਮਹਿਲਾ ਸੰਗੀਤ ਲਹਿਰ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ। <ref name="vaid">{{Cite book|title=Virtual Equality: The Mainstreaming of Gay and Lesbian Liberation|url=https://archive.org/details/virtualequalitym0000vaid_o3s1|last=Vaid|first=Urvashi|date=November 18, 1995|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group|author-link=Urvashi Vaid}}</ref> <ref name="l">{{Cite book|title=The Disappearing L: Erasure of Lesbian Spaces and Culture|url=https://archive.org/details/disappearinglera0000morr|last=Morris|first=Bonnie J.|date=July 29, 2016|publisher=SUNY Press|page=[https://archive.org/details/disappearinglera0000morr/page/26 27]}}</ref> ਫੀਲਡਮੈਨ ਦੀ ਪਛਾਣ ਇੱਕ "ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਯਹੂਦੀ ਬੁੱਚ ਲੇਸਬੀਅਨ" ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। <ref name="anderson">{{Cite web|url=http://jwa.org/weremember/feldman-maxine|title=Maxine Feldman Folk Musician, Lesbian Activist 1945 – 2007|last=Anderson|first=Jamie|year=2008|website=Sing Out! The Folk Song Magazine|publisher=Jewish Women's Archive}}</ref> <ref name="sullivan">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KiEczBAvANkC&lpg=PA147&dq=%22maxine%20feldman%22&pg=PA147#v=onepage&q=%22maxine%20feldman%22&f=false|title=Keep on Pushing: Black Power Music from Blues to Hip-hop|last=Sullivan|first=Denise|date=2011|publisher=Chicago Review Press|isbn=9781556528170}}</ref> ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਫੀਲਡਮੈਨ ਨੇ ਇੱਕ ਲਿੰਗ-ਤਰਲ ਪਛਾਣ ਹੈਲਨ ਥੌਰਟਨ ਨੂੰ ਸਾਥੀ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾ ਲਿਆ। ਥੋਰਨਟਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਦੀ ਪਛਾਣ "ਦੋਵੇਂ / ਅਤੇ" ਦੀ ਬਜਾਏ "ਜਾਂ ਤਾਂ / ਜਾਂ" ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ। <ref name="Kiritsy">{{Cite news|url=http://www.edgeprovidence.com/index.php?ch=news&sc=&sc2=news&sc3=&id=36268|title=Lesbian trail blazer Maxine Feldman dies|last=Kiritsy|first=Laura|date=August 30, 2007|work=Edge Providence}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਫੀਲਡਮੈਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲਿੰਗ ਦੇ ਲੇਬਲ ਨਾਲ ਸੁਖੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸਟੇਜ ਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦੀ ਸੀ। <ref name="sullivan"/> == ਆਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਫੀਲਡਮੈਨ ਦਾ ਜਨਮ 26 ਦਸੰਬਰ, 1945 ਨੂੰ ਬਰੁਕਲਿਨ, ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ, ਫੀਲਡਮੈਨ ਇੱਕ ਹੜਕੰਪ ਸੀ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਪਾਠ ''ਦਿ ਗੋਲਡਬਰਗਜ਼'' 'ਤੇ ਫੀਲਡਮੈਨ ਨੇ ਗਰਲ ਸਕਾਉਟ ਬ੍ਰਾ .ਨੀ ਦੇ ਤੌਰ' ਤੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਆਫ ਪਰਫਾਰਮਿੰਗ ਆਰਟਸ ਦੇ ਇਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਜੋਂ, ਫੀਲਡਮੈਨ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਥੀਏਟਰ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ. <ref name="Vaudeville">{{Cite book|title=Vaudeville, Old & New: An Encyclopedia of Variety Performers in America|last=Cullen|first=Frank|publisher=Routledge|year=2007|isbn=978-0-415-93853-2|location=New York [u.a.]|pages=372–375|chapter=Maxine Feldman|chapter-url=https://books.google.com/books?id=XFnfnKg6BcAC&lpg=PA374&dq=%22Maxine%20Feldman%22&pg=PA372#v=onepage&q&f=false}}</ref> ਫੀਲਡਮੈਨ ਨੇ ਥੀਏਟਰ ਆਰਟਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਬੋਸਟਨ ਦੇ ਇਮਰਸਨ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਲੈਸਬੀਅਨ ਹੋਣ ਲਈ ਬਾਹਰ ਕੱਢੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਫੀਲਡਮੈਨ ਨੂੰ ਮਨੋਰੋਗ ਇਲਾਜ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਸੌਕ ਇਲਾਜ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। <ref name="Vaudeville"/> 1963 ਵਿਚ, ਫੀਲਡਮੈਨ ਨੇ ਬੋਕਨ ਹਿਲ ਅਤੇ ਕੈਂਬਰਿਜ ਕੌਫੀ ਹਾਊਸ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤੁਰਕ ਦਾ ਮੁਖੀ, ਉਰਲੀਅਨਜ਼ ਅਤੇ ਲੋਫਟ ਵਿਖੇ, ਕੰਬਦਾ ਬੋਸਟਨ ਸੰਗੀਤ ਸਰਕਟ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। <ref name="willowroot">{{Cite web|url=http://www.spiralgoddess.com/MaxineFeldman.html|title=Maxine Feldman ~ Memories of Max from 1964 on|last=Willowroot|first=Abby|date=2009|website=Spiral Goddess Grove|access-date=April 25, 2017|archive-date=ਜੂਨ 27, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180627070600/http://www.spiralgoddess.com/MaxineFeldman.html|dead-url=yes}}</ref> ਇਕ ਬਿੰਦੂ 'ਤੇ, ਫੀਲਡਮੈਨ ਨੇ ਇਕ ਤਦ-ਅਣਜਾਣ ਜੋਸੇ ਫੇਲਿਸੀਨੋ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। 1968 ਵਿਚ, ਫੀਲਡਮੈਨ ਮੈਨਹੱਟਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਚਲੇ ਗਈ। ਫੀਲਡਮੈਨ ਨੇ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਕਾਉਂਟੀ ਦੇ ਏਲ ਕੈਮਿਨੋ ਕਾਲਜ <ref name="LT">{{Cite news|url=http://www.queermusicheritage.us/apr2002mf.html|title=Angry Atthis|last=Morgan|first=Stacey|date=January 1973|work=[[Lesbian Tide]]}}</ref> ਵਿਚ ਭਾਗ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕੈਂਪਸ ਦੇ ਮਹਿਲਾ ਕੇਂਦਰ ਲੱਭਣ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। <ref name="Vaudeville"/> == ਕੈਰੀਅਰ == ਫੀਲਡਮੈਨ ਨੇ ਸਟੋਨਵਾਲ ਦੰਗਿਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਈ 1969, <ref name="gaiety"/> ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਗਾਣਾ "ਐਂਗਰੀ ਐਥੀਸ" ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਵਿੱਚ ਗਾਣੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਲੈਸਬੀਅਨ ਗਾਣੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਉਸਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="lesbian-gay-encyclopedia"/> <ref name="mockus">{{Cite book|title=Lesbian Histories and Cultures: An Encyclopedia, Volume 1|last=Mockus|first=Martha|publisher=Garland|year=2000|isbn=978-0-8153-1920-7|location=New York|page=522|chapter=Music, Women's|chapter-url=https://books.google.com/books?id=0EUoCrFolGcC&lpg=PA522&ots=NFFmkiQh06&dq=first%20lesbian%20record&pg=PA522#v=onepage&q&f=false}}</ref> == ਮੌਤ == ਫੀਲਡਮੈਨ ਕੋਲ ਸਿਹਤ ਬੀਮਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, 1994 ਵਿਚ ਬੀਮਾਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ 17 ਅਗਸਤ, 2007 ਨੂੰ [[ਅਲਬੂਕਰਕੀ, ਨਿਊ ਮੈਕਸੀਕੋ|ਨਿਊ ਮੈਕਸੀਕੋ]] ਦੇ ਅਲਬੂਕਰਕਿਉ ਵਿਚ 61 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। <ref name="Kiritsy"/> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2007]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1945]] nc701kuk2fclaigpuj24b1ggqw53ol3 0 133436 840182 835621 2026-05-29T19:26:22Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840182 wikitext text/x-wiki {{Infobox publisher |name = ਓਨਲੀਵੁਮੈਨ ਪ੍ਰੈਸ |distribution = ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ |numemployees = |owner = |revenue = |imprints = |genre = [[ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਵਿਗਿਆਨ ਗਲਪ]], [[ਲੈਸਬੀਅਨ ਸਾਹਿਤ]], [[ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਕਵਿਤਾ]] |topics = [[ਲੈਸਬੀਅਨ ਨਾਰੀਵਾਦੀ]] ਅਤੇ [[ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤਿਕ ਆਲੋਚਨਾ]] |publications = ਕਿਤਾਬਾਂ, ਪੈਂਫ਼ਲੇਟਸ |keypeople = |headquarters = [[ਲੰਡਨ]] |image = |country = [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] |successor = |founders = Lilian Mohin, Sheila Shulman, and Deborah Hart |founded = {{Start date and age|1974}} |predecessor = |traded_as = |status = Defunct (2010) |parent = |caption = |website = }} '''ਓਨਲੀਵੁਮੈਨ ਪ੍ਰੈਸ''' (ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ '''ਵੁਮੈਨ;ਸ ਪ੍ਰੈਸ<ref name=":0">{{Cite book|title=The Lesbian Revolution|url=https://archive.org/details/lesbianrevolutio0000jeff|last=Jeffreys|first=Sheila|publisher=Routledge|year=2018|isbn=9781138096578|location=New York|pages=[https://archive.org/details/lesbianrevolutio0000jeff/page/41 41]–42}}</ref>''' ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ) ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰੈਸ ਸੀ। ਇਹ ਇਕਲੌਤੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰੈਸ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਉਟ ਲੈਸਬੀਅਨ, ਲਿਲੀਅਨ ਮੋਹਿਨ, ਸ਼ੀਲਾ ਸ਼ੁਲਮਾਨ ਅਤੇ ਦੇਬੋਰਾਹ ਹਾਰਟ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ 1974 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਪਬਲੀਸ਼ਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://nla.gov.au/nla.news-article116419318|title=WRITERS' WORLD.|date=23 July 1983|work=[[The Canberra Times]]|access-date=20 December 2013|page=14|via=National Library of Australia}}</ref> ਓਨਲੀਵੁਮੈਨ ਹੋਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰੈਸਾਂ ਤੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਛਪਾਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਨ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿੰਟਿੰਗ ਬੁੱਕ ਦੁਆਰਾ "ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਚੇਨ" ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਅਤੇ 'ਕੰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਸਬਸਿਡੀ" ਕਰਨ ਲਈ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। 1986 ਅਤੇ 1988 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਸ ਨੇ ''ਗੌਸਿਪ: ਏ ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਲੈਸਬੀਅਨ ਫੈਮੀਨਿਸਟ ਐਥਿਕਸ ਦਾ'' ਰਸਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ।<ref name=":0"/> ਪ੍ਰੈਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਲੇਖਕ ਅਕਸਰ ਗੇਜ਼'ਸ ਦ ਵਰਡ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਓਨਲੀਵੁਮੈਨ ਪ੍ਰੈਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਈ ਲੇਸਬੀਅਨ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਨਾ ਲਿਵੀਆ, ਮਾਰਗਰੇਟ ਸਲੋਆਨ-ਹੰਟਰ, ਜੇ ਟਾਵਰਨਰ, ਸੇਲੀਆ ਕਿਟਿੰਗਰ ਅਤੇ ਸੂ ਵਿਲਕਿਨਸਨ, ਸਿਲਵੀਆ ਮਾਰਟਿਨ ਅਤੇ ਸ਼ੀਲਾ ਜੇਫਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਆਖਰੀ ਕਿਤਾਬ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ, 2010 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਈ ਸੀ। == ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੰਮ == === ਗਲਪ === * {{Cite book|title=Bulldozer Rising|url=https://archive.org/details/bulldozerrising0000livi|last=Livia|first=Anna|year=1988|isbn=9780906500279|author-link=Anna Livia (author)}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/needleonfull00forb|title=The Needle on Full: Lesbian Feminist Science Fiction|last=Forbes|first=Caroline|year=1985|isbn=978-0906500194|author-link=Caroline Forbes}} * {{Cite book|title=Different Enclosures: The Poetry and Prose of Irena Klepfisz|url=https://archive.org/details/differentenclosu0000klep|last=Klepfisz|first=Irena|year=1985|isbn=9780906500170|author-link=Irena Klepfisz}} * {{Cite book|title=Incidents Involving Warmth: A Collection of Lesbian Feminist Love Stories|url=https://archive.org/details/incidentsinvolvi00livi|last=Livia|first=Anna|year=1986}} * {{Cite book|title=A Noise from the Woodshed|last=Dorcey|first=Mary|year=1989|isbn=9780906500309|author-link=Mary Dorcey}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/piedpiperlesbian0000unse|title=The Pied Piper: Lesbian Feminist Fiction|last=Livia|first=Anna|last2=Mohin|first2=Lilian|year=1989|isbn=9780906500293|author-link=Anna Livia (author)}} * {{Cite book|title=In and Out of Time: Lesbian Feminist Fiction|url=https://archive.org/details/inoutoftime0000unse|year=1990|isbn=9780906500378|editor-last=Duncker|editor-first=Patricia|editor-link=Patricia Duncker}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/waterwings00caro|title=Water Wings|last=Natzler|first=Caroline|year=1990|isbn=9780906500385}} * {{Cite book|title=Stealing Time|last=Edwards|first=Nicky|year=1990|isbn=9780906500316}} * {{Cite book|title=Many Are Called|url=https://archive.org/details/manyarecalled0000pata|last=Arrowsmith|first=Pat|year=1998|isbn=978-0906500590|author-link=Pat Arrowsmith}} * {{Cite book|title=Beyond the Pale: A Novel|last=Dykewomon|first=Elana|year=2000|isbn=9780906500637|author-link=Elana Dykewomon}} ==== ਕਵਿਤਾ ==== * {{Cite book|title=One Foot on the Mountain: An Anthology of British Feminist Poetry, 1969-1979|year=1979|isbn=978-0906500019|editor-last=Mohin|editor-first=Lilian}} * Carthew, Natasha (1999) ''Flash Reckless''  . * {{Cite book|title=Kindling|url=https://archive.org/details/kindling0000dorc|last=Dorcey|first=Mary|year=1982|isbn=9780906500095|author-link=Mary Dorcey}} 978-0906500705 * {{Cite book|title=The Work of a Common Woman|last=Grahn|first=Judy|year=1985|isbn=9780906500200|author-link=Judy Grahn}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/beautifulbarbari00lili|title=Beautiful Barbarians: Lesbian Feminist Poetry|last=Mohin|first=Lilian|year=1987|isbn=9780906500231}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/becauseofindia00suni|title=Because of India: Selected Poems and Fables|last=Namjoshi|first=Suniti|year=1989|isbn=9780906500330|author-link=Suniti Namjoshi}} * {{Cite book|title=The Hang-glider's Daughter: New and Selected Poems|url=https://archive.org/details/hangglidersdaugh0000hack|last=Hacker|first=Marilyn|year=1990|isbn=9780906500361|author-link=Marilyn Hacker}} * {{Cite book|title=Soft Engineering|url=https://archive.org/details/softengineering0000fole|last=Foley|first=Kate|year=1994|isbn=9780906500514}} * {{Cite book|title=Lightning On My Tongue|url=https://archive.org/details/lightningonmyton0000kend|last=Kendall|first=Tina|year=1995|isbn=978-0906500507}} * {{Cite book|title=Nothing will be as sweet as the taste|last=Dykewomon|first=Elana|year=1995|isbn=0906500575|author-link=Elana Dykewomon}} * {{Cite book|title=Not for the Academy: Lesbian Poets|year=1999|isbn=9780906500606|editor-last=Mohin|editor-first=Lilian}} === ਗ਼ੈਰ-ਗਲਪ === * {{Cite book|title=Women Against Violence Against Women|year=1985|isbn=0906500168|editor-last=Rhodes|editor-first=Dusty|editor-last2=McNeill|editor-first2=Sandra}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/forlesbiansonly00sara|title=For Lesbians Only: A Separatist Anthology|year=1988|isbn=9780906500286|editor-last=Lucia Hoagland|editor-first=Sarah|editor-link=Sarah Hoagland|editor-last2=Penelope|editor-first2=Julia|editor-link2=Julia Penelope}} * {{Cite book|title=Lesbian Texts and Contexts: Radical Revisions|year=1992|editor-last=Jay|editor-first=Karla|editor-link=Karla Jay|editor-last2=Glasgow|editor-first2=Joanne}} * {{Cite book|title=Changing Our Minds: Lesbian Feminism and Psychology|url=https://archive.org/details/changingourminds00kitz|last=Kitzinger|first=Celia|last2=Perkins|first2=Rachel|year=1993|isbn=9780814746455|author-link=Celia Kitzinger and Sue Wilkinson}} * {{Cite book|title=Volcanoes and Pearl Divers: Essays in Lesbian Feminist Studies|url=https://archive.org/details/volcanoespearldi0000unse_i2k3|year=1995|isbn=0906500486|editor-last=Raitt|editor-first=Suzanne}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/leavinglifelesbi0000mena|title=Leaving the Life: Lesbians, Ex-Lesbians and the Heterosexual Imperative|last=Menasche|first=Ann|year=1997|isbn=978-0906500538|url-access=registration}} * {{Cite book|title=Passionate Friends: Mary Fullerton, Mabel Singleton & Miles Franklin|url=https://archive.org/details/passionatefriend0000mart|last=Martin|first=Sylvia|year=2001|isbn=9780906500644}} ==== ਪੇਪਰ ==== * {{Cite book|url=https://archive.org/details/compulsoryhetero00rich|title=Compulsory heterosexuality and lesbian existence|last=Rich|first=Adrienne|year=1981|isbn=0906500079|author-link=Adrienne Rich}} * {{Cite book|title=Love Your Enemy?: The Debate Between Heterosexual Feminism and Political Lesbianism|url=https://archive.org/details/loveyourenemydeb0000unse|last=Leeds Revolutionary Feminist Group|year=1981|isbn=0906500087|author-link=Leeds Revolutionary Feminist Group}} == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਕਿਤਾਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਕੰਪਨੀਆਂ]] 9dnei97x9dd873ghm3ezsf6nmx1k3vh 0 141837 840206 836277 2026-05-29T20:08:57Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840206 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |image=MJK 37447 Agnès Varda (Berlinale 2019) (cropped).jpg }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਅਗਨੇਸ ਵਰਦਾ''' ( French: [aɲɛs vaʁda] [ਆਨਿਅਸ ਵਰਦਾ]; ਜਨਮ '''ਅਰਲੇਟ ਵਰਦਾ''', 30 ਮਈ 1928 – 29 ਮਾਰਚ 2019) ਇੱਕ ਬੈਲਜੀਅਮ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਫ੍ਰੈਂਚ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ, ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ, ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਮੋਹਰੀ ਕੰਮ 1950 ਅਤੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਫ੍ਰੈਂਚ ਨਿਊ ਵੇਵ ਫਿਲਮ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ [[ਯਥਾਰਥਵਾਦ (ਕਲਾ)|ਯਥਾਰਥਵਾਦ]] ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ, [[ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ|ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ]] ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਜਿਕ ਟਿੱਪਣੀਆਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸਨ। <ref>{{Cite web|url=https://www.connaissancedesarts.com/photographie/disparition-de-la-realisatrice-francaise-agnes-varda-11117670/|title=Disparition de la réalisatrice française Agnès Varda|date=2019-03-29|website=Connaissance des Arts|language=fr|access-date=2020-09-29}}</ref> ਵਰਦਾ ਦੇ ਕੰਮ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ ਦੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ (ਅਸਲ ਸਥਾਨ) ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਧੁਨੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ, ਬਾਹਰ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਲੈਂਡਸਕੇਪਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤੇ ਸੈੱਟਾਂ ਅਤੇ ਪੇਂਟ ਕੀਤੇ ਬੈਕਡ੍ਰੌਪਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਫਿਲਮਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਆਮ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਗੈਰ-ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਉਸਦੀ ਵਰਤੋਂ 1950 ਦੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਸਿਨੇਮਾ ਲਈ ਵੀ ਗੈਰ-ਰਵਾਇਤੀ ਸੀ। ਵਰਦਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫੀਚਰ ਫਿਲਮ ''ਲਾ ਪੁਆਇੰਟ ਕੋਰਟੇ'' (1955) ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ''ਕਲੀਓ 5 ਤੋਂ 7'' (1962), ਪਰ ਉਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਫਿਲਮ, ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ; ''ਵੈਗਾਬੋਂਡ'' (1985), ਅਤੇ ''ਕੁੰਗ ਫੂ ਮਾਸਟਰ'' (1988) ਸੀ। ਵਰਦਾ ਨੂੰ ''ਬਲੈਕ ਪੈਂਥਰਜ਼'' (1968), ''ਦ ਗਲੇਨਰਜ਼ ਐਂਡ ਆਈ'' (2000), ''ਦ ਬੀਚਸ ਆਫ ਐਗਨਸ'' (2008), ''ਫੇਸ ਪਲੇਸਜ਼'' (2017), ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਅੰਤਿਮ ਫਿਲਮ, ''ਐਗਨਸ ਦੁਆਰਾ ਵਰਦਾ'' ਵਰਗੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। (2019)। ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ [[ਮਾਰਟਿਨ ਸਕੌਰਸੀਜ਼ੇ|ਮਾਰਟਿਨ ਸਕੋਰਸੇਸ]] ਨੇ ਵਰਦਾ ਨੂੰ "ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ" ਦੱਸਿਆ। <ref>{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/race/telluride-martin-scorsese-calls-agnes-varda-one-gods-at-fest-tribute-1235935|title=Telluride Martin Scorsese Calls Agnes Varda one of the Gods|website=The Hollywood Reporter|access-date=November 26, 2020}}|</ref> ਕਈ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵਿੱਚ, ਵਰਦਾ ਨੂੰ [[ਕਾਨ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ|ਕਾਨ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਨਰੇਰੀ ਪਾਮ ਡੀ'ਓਰ, ਵੇਨਿਸ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੋਲਡਨ ਲਾਇਨ, ਇੱਕ ਅਕੈਡਮੀ ਆਨਰੇਰੀ ਅਵਾਰਡ, ਅਤੇ ਸਰਬੋਤਮ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫੀਚਰ ਲਈ ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਨਰੇਰੀ ਆਸਕਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-41185923|title=Meet the first female director to get an honorary Oscar|date=September 7, 2017|website=[[BBC]]|access-date=November 17, 2020}}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਵਰਦਾ ਦਾ ਜਨਮ 30 ਮਈ 1928 ਨੂੰ ਆਈਕਸਲੇਸ, ਬ੍ਰਸੇਲਜ਼, ਬੈਲਜੀਅਮ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸਟੀਅਨ (ਨੀ ਪਾਸਕੇਟ) ਅਤੇ ਯੂਜੀਨ ਜੀਨ ਵਰਦਾ, ਇੱਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=http://www.filmreference.com/film/29/Agnes-Varda.html|title=Agnes Varda Biography (1928-)|date=30 May 1928|publisher=Filmreference.com|access-date=10 September 2017}}</ref> ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਸੇਟ, ਫਰਾਂਸ ਤੋਂ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਗ੍ਰੀਕ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ [[ਅਨਾਤੋਲੀਆ|ਏਸ਼ੀਆ ਮਾਈਨਰ]] ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਉਹ ਪੰਜ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੀਜੀ ਸੀ। ਵਰਦਾ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਐਗਨਸ [ਆਨਿਅਸ] ਰੱਖ ਲਿਆ। ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸੇਟ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਸ਼ਤੀ ਰਹੀ 'ਤੇ ਉਸੇ ਦੁਰਾਨ ਵਰਦਾ ਨੇ ਲਾਇਸੀ ਏਟ ਕਾਲਜ ਵਿਕਟਰ-ਡੁਰਯੂ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਲਿਆ, ਅਤੇ [[ਪੈਰਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਸੋਰਬੋਨ]] ਤੋਂ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬੈਚਲਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। <ref name="encyclopedia_com">{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/people/literature-and-arts/film-and-television-biographies/agnes-varda|title=Agnes Varda facts, information, pictures {{!}} Encyclopedia.com articles about Agnes Varda|website=www.encyclopedia.com|language=en|access-date=10 April 2018}}</ref> ਉਸਨੇ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ "ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੁਖਦਾਈ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ "ਇਸ ਸਲੇਟੀ, ਅਣਮਨੁੱਖੀ, ਉਦਾਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਆਉਣ ਦੀ ਇੱਕ ਡਰਾਉਣੀ ਯਾਦ ਦਿੱਤੀ।" ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਸੋਰਬੋਨ ਵਿਖੇ ਕਲਾਸਾਂ ਨੂੰ "ਮੂਰਖ, ਪੁਰਾਤਨ, ਅਮੂਰਤ, [ਅਤੇ] ਉਸ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਲਈ ਘਿਣਾਉਣੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਣਉਚਿਤ" ਦੱਸਿਆ। <ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8aEYAAAAIAAJ|title=World Film Directors – Volume 2: 1945 – 1985|last=Wakeman|first=John|date=1987|publisher=Hw Wilson Company|isbn=9780824207632|series=World Film Directors|pages=1142|language=en}}</ref> == ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਕਰੀਅਰ == ਵਰਦਾ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਇੱਕ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਕਿਉਰੇਟਰ ਬਣਨ ਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਏਕੋਲੇ ਡੂ ਲੂਵਰੇ ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ, <ref name="encyclopedia_com"/> ਪਰ ਇਸਦੀ ਬਜਾਏ ਵੌਗੀਰਡ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਵਿੱਚ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। <ref name=":0"/> ਉਸਨੇ ਲੈਫਟ ਬੈਂਕ ਸਿਨੇਮਾ ਅਤੇ ਫ੍ਰੈਂਚ ਨਿਊ ਵੇਵ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਸਟਿਲ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਅਤੇ ਸਿਨੇਮੈਟਿਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਤਰਲ ਆਪਸੀ ਸਬੰਧ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ: "ਮੈਂ ਫੋਟੋਆਂ ਖਿੱਚਦੀ ਹਾਂ ਜਾਂ ਮੈਂ ਫਿਲਮਾਂ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹਾਂ। ਜਾਂ ਮੈਂ ਫੋਟੋਆਂ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮਾਂ ਪਾਉਂਦੀ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਫੋਟੋਆਂ।" <ref name="Darke">Darke, Chris. "Agnes Varda." ''Sight & Sound,'' vol. 25, no. 4, April 2015, pp. 46–50. ''Film & Television Literature Index with Full Text'', EBSCO''host.''</ref> <ref>Interestingly, a particular photo taken by Varda in Portugal in the 1950s inspired the book [https://www.wook.pt/livro/a-tale-of-two-cities-steve-harrison/23224417 A Tale of Two Cities] (and a homonymous [[imdbtitle:8316046|documentary]]) by historian Steve Harrison (2017).</ref> ਵਰਦਾ ਨੇ ਸਟਿਲ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰ ਦੀ ਹੈ: "ਮੈਂ ਪੈਸੇ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਆਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਮੂਲੀ ਫੋਟੋਆਂ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਜੀਵਨ ਕਮਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ 'ਰਚਨਾਵਾਂ' ਕਿਹਾ ਸੀ। ਅਤੇ ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਕਰ ਰਿਹੀ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਰਚਨਾ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਨਾਲ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛ ਰਿਹੀ ਸੀ।" <ref name="Darke">Darke, Chris. "Agnes Varda." ''Sight & Sound,'' vol. 25, no. 4, April 2015, pp. 46–50. ''Film & Television Literature Index with Full Text'', EBSCO''host.''</ref> 1951 ਵਿੱਚ, ਉਸਦੇ ਦੋਸਤ ਜੀਨ ਵਿਲਰ ਨੇ 'ਥੀਏਟਰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਪੂਲਰ' ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਵਰਦਾ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਉੱਥੇ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸਨੇ ਐਵੀਗਨਨ ਦੇ ਥੀਏਟਰ ਫੈਸਟੀਵਲ ਲਈ ਸਟੇਜ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। <ref name="encyclopedia_com"/> ਉਸਨੇ 1951 ਤੋਂ 1961 ਤੱਕ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਲਈ 'ਥੀਏਟਰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਪੂਲਰ' ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਸਦੀ ਸਾਖ ਵਧੀ ਅਤੇ ਆਖਰਕਾਰ ਉਸਨੇ ਪੂਰੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਫੋਟੋ-ਜਰਨਲਿਸਟ ਦੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। <ref name=":0"/> ਵਰਦਾ ਦੀ ਸਥਿਰ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਉਸਦੀਆਂ ਅਗਲੀਆਂ ਮੋਸ਼ਨ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite book|title=Agnes Varda between Film, Photography, and Art|url=https://archive.org/details/agnesvardabetwee0000dero|last=DeRoo|first=Rebecca|publisher=University of California Press|year=2018|isbn=9780520279407|location=Oakland|pages=[https://archive.org/details/agnesvardabetwee0000dero/page/43 43]–45, 88, 108–110}}</ref> ਉਸਨੇ ਦੱਸਿਆ: "ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ, ''ਲਾ ਪੁਆਇੰਟ ਕੋਰਟੇ'' ਬਣਾਈ — ਬਿਨਾਂ ਤਜਰਬੇ ਦੇ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਹਾਇਕ ਦੇ, ਫਿਲਮ ਸਕੂਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ — ਮੈਂ ਹਰ ਉਸ ਚੀਜ਼ ਦੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਲਈਆਂ ਜੋ ਮੈਂ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਫੋਟੋਆਂ ਜੋ ਲਗਭਗ ਸ਼ਾਟਸ ਲਈ ਮਾਡਲ ਹਨ। . ਅਤੇ ਮੈਂ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਨਾਲ ਫਿਲਮਾਂ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਮਤਲਬ ਕਿ ਕੈਮਰਾ ਕਿੱਥੇ ਰੱਖਣਾ ਹੈ, ਕਿੰਨੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ, ਕਿਸ ਲੈਂਸ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਲਾਈਟਾਂ ਨਾਲ?" ਉਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਣ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ:<blockquote>ਮੈਂ 1982 ਵਿੱਚ ''ਯੂਲੀਸ''ਸ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਬਣਾਈ, ਜੋ ਕਿ 1954 ਵਿੱਚ ਖਿੱਚੀ ਗਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਫੋਟੋ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਂ ਉਸੇ ਬੇਲੋਜ਼ ਕੈਮਰੇ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਮੈਂ ''ਯੂਲੀਸਸ'' ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, 'ਮੈਂ ਚਿੱਤਰ ਨੂੰ ਉਲਟਾ ਦੇਖਦੀ ਸੀ।' ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਇੱਕ ਬੱਕਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ ਹੈ, ਇੱਕ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਵਾਂਗ, ਅਤੇ ਇਹ ਫੋਟੋ ਦਾ ਮੂਲ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਕੈਮਰਿਆਂ ਨਾਲ, ਤੁਸੀਂ ਚਿੱਤਰ ਨੂੰ ਉਲਟਾ ਫਰੇਮ ਕਰੋਗੇ, ਇਸਲਈ ਮੈਂ ਕੈਮਰੇ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰੈਸਾਈ (ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ) ਨੂੰ ਚਿੱਤਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਨਾਲ ਵਾਚਿਆ/ਦੇਖਿਆ। <ref name="Darke">Darke, Chris. "Agnes Varda." ''Sight & Sound,'' vol. 25, no. 4, April 2015, pp. 46–50. ''Film & Television Literature Index with Full Text'', EBSCO''host.''</ref></blockquote>2010 ਵਿੱਚ, ਵਰਦਾ ਗੈਲਰੀ ਨਥਾਲੀ ਓਬਾਡੀਆ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ। <ref>[[:fr:Point de vue (magazine)|Point de Vue]], 16 June 2016, « Agnès Varda, la joconde de la rue Daguerre »</ref> == ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਣ ਕੈਰੀਅਰ == ਵਰਦਾ ਦਾ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਣ ਕੈਰੀਅਰ ਫ੍ਰੈਂਚ ਨਿਊ ਵੇਵ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਅੰਦੋਲਨ ਲਈ ਖਾਸ ਉਸ ਵਜੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। <ref name="Smith1998">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=iddRAQAAIAAJ|title=Agnès Varda|last=Smith|first=Alison|date=1998|publisher=Manchester University Press|isbn=9780719050619|location=Manchester|oclc=39443910}}</ref> {{Rp|3}}ਇੱਕ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਵਰਦਾ ਨੇ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲਈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਮਾਧਿਅਮ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਅਤੇ 25 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ 20 ਫਿਲਮਾਂ ਦੇਖ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇਅ ਲਿਖਿਆ ਸੀ "ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਲਿਖਣਾ ਖਤਮ ਕਰ ਲਿਆ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ: 'ਮੈਂ ਉਸ ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਨੂੰ ਸ਼ੂਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹਾਂਗੀ,' ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਕੁਝ ਦੋਸਤਾਂ ਅਤੇ ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸਹਿਯੋਗੀ ਬਣਾਇਆ।" ਉਸ ਨੂੰ ਫ਼ਿਲਮ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਔਖੀ ਲੱਗੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੇ ਨਾਵਲ ਲਿਖਣ ਵਾਂਗ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਦੀ ਪਹੁੰਚ ਸੁਭਾਵਕ ਅਤੇ ਨਾਰੀਤਵ ਸੀ। ''ਦ ਬੀਲੀਵਰ'' ਨਾਲ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ, ਵਰਦਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਜਾਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਿਆਰਾਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ( ''ਲਾ ਪੁਆਇੰਟ ਕੋਰਟੇ'' ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ) ਉਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਫਿਲਮਾਂ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=http://www.believermag.com/issues/200910/?read=interview_varda|title=Agnès Varda [FILMMAKER]|last=Heti|first=Sheila|authorlink=Sheila Heti|access-date=29 October 2014|archive-date=22 ਅਪ੍ਰੈਲ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422124943/https://believermag.com/issues/200910/?read=interview_varda|url-status=dead}}</ref> === ''ਲਾ ਪੁਆਇੰਟ ਕੋਰਟ'' (1954) === ਵਰਦਾ ਨੂੰ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਪਸੰਦ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੋਟੇ ਫ੍ਰੈਂਚ ਫਿਸ਼ਿੰਗ ਕਸਬੇ ਲਾ ਪੁਆਇੰਟ ਕੋਰਟੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਬੀਮਾਰ ਦੋਸਤ ਲਈ ਫਿਲਮਾਂਕਣ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਵਰਦਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਖੁਦ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, 1954 ਵਿੱਚ, ਵਰਦਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ, ''ਲਾ ਪੁਆਇੰਟ ਕੋਰਟ'', ਇੱਕ ਨਾਖੁਸ਼ ਜੋੜੇ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੁਆਰਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਫਿਲਮ ਫ੍ਰੈਂਚ ਨਿਊ ਵੇਵ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀਗਤ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ਹੈ। <ref name="Neupert">Neupert, Richard. ''A History of the French New Wave Cinema'', University of Wisconsin Press, 2007. Pg. 57.</ref> ਉਸ ਸਮੇਂ, ਵਰਦਾ ਗੈਸਟਨ ਬੈਚਲਰਡ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਸੋਰਬੋਨ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। "ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ 'ਕਲਪਨਾ ਡੇਸ ਮੈਟੀਰੇਸ' ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਖਾਸ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਪਦਾਰਥਕ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ [[ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ]] ਵਿੱਚ ਠੋਸ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਸਨ।" ਇਹ ਵਿਚਾਰ ''La Pointe Courte'' ਵਿੱਚ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਨੂੰ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਸਟੀਲ ਵਰਗੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦੁਆਰਾ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਚਰਿੱਤਰ ਅਮੂਰਤਤਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ, ਵਰਦਾ ਨੇ ਦੋ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਅਦਾਕਾਰਾਂ, ਸਿਲਵੀਆ ਮੋਨਫੋਰਟ ਅਤੇ ਫਿਲਿਪ ਨੋਇਰੇਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ, ਲਾ ਪੁਆਇੰਟ ਕੋਰਟੇ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਇੱਕ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਤੱਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਿਓਰੀਅਲਵਾਦ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸੁਹਜ ਨੂੰ ਉਧਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਰਦਾ ਆਪਣੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਲਪਨਿਕ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਇਸ ਸੁਮੇਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। <ref name="Fitterman">Fitterman-Lewis, ''To Desire Differently'', Columbia University Press, 1996, pp. 215-245.</ref> ਫਿਲਮ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਵਰਦਾ ਦੇ ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਸਾਥੀ "ਲੇਫਟ ਬੈਂਕ" ਫਿਲਮ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਐਲੇਨ ਰੇਸਨੇਸ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਇਸ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਝਿਜਕ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ "ਲਗਭਗ ਉਹ ਫਿਲਮ ਸੀ ਜੋ ਉਹ ਖੁਦ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ" ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਬਣਤਰ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਫ਼ਿਲ੍ਮ ''ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ ਮੋਨ ਅਮੋਰ'' ਵਰਗੀ ਸੀ। (1959)। ਵਰਦਾ ਦੇ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ, ਰੇਸਨੇਇਸ ਫਿਲਮ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਲੁਚੀਨੋ ਵਿਸਕੋਂਟੀ, ਮਾਈਕਲਐਂਜਲੋ ਐਂਟੋਨੀਓਨੀ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਸੀ "ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮੈਂ ਇਸ ਸਭ ਤੋਂ ਇੰਨਾ ਤੰਗ ਨਹੀਂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਸਿਨੇਮੇਥੇਕ ਵਿੱਚ ਗਈ। ਉਹ ਕਿਸ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।" ਰੇਸਨੇਸ ਅਤੇ ਵਰਦਾ ਉਮਰ ਭਰ ਦੇ ਦੋਸਤ ਬਣੇ ਰਹੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਰੇਸਨੇਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ "ਬਿੱਲੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ" ਕੁਝ ਵੀ ਸਾਂਝਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। <ref name=":0"/> ''ਕਾਹੀਅਰਸ ਡੂ ਸਿਨੇਮਾ'' ਦੁਆਰਾ ਫਿਲਮ ਦੀ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ: ਆਂਡਰੇ ਬਾਜ਼ਿਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ, ਕਿ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਕੰਮ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹਾਂ ਜੋ ਸਿਰਫ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਲੇਖਕ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਬਾਹਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦੇ।" <ref>{{Cite web|url=http://www.newwavefilm.com/french-new-wave-encyclopedia/la-pointe-courte.shtml|title=LA POINTE COURTE - Agnes Varda|website=www.newwavefilm.com|access-date=1 April 2019}}</ref> ਫ੍ਰੈਂਕੋਇਸ ਟਰੂਫੌਟ ਨੇ ਇਸਨੂੰ "ਇੱਕ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਕੰਮ, ਅਭਿਲਾਸ਼ੀ, ਇਮਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ" ਕਿਹਾ। <ref>{{Cite web|url=http://www.wga.org/news-events/news/press/2019/french-filmmaker-agnes-varda-to-receive-2019-jean-renoir-award|title=French Filmmaker Agnès Varda to Receive WGAW's 2019 Jean Renoir Award for International Screenwriting Achievement|website=www.wga.org|language=en|access-date=1 April 2019|archive-date=1 ਅਪ੍ਰੈਲ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401013749/https://www.wga.org/news-events/news/press/2019/french-filmmaker-agnes-varda-to-receive-2019-jean-renoir-award|url-status=dead}}</ref> ਵਰਦਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਫਿਲਮ "ਤੋਪ ਦੇ ਗੋਲੇ ਵਾਂਗ ਹਿੱਟ ਹੋਈ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਇੱਕ ਜਵਾਨ ਔਰਤ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇੱਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਬਣਨ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਾਲ ਬਿਤਾਉਣੇ ਪਏ ਸਨ।" <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="The text near this tag needs a citation. (April 2019)">ਇਸ ਹਵਾਲੇ ਲਈ ਹਵਾਲੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> ਪਰ ਫਿਲਮ ਵਿੱਤੀ ਅਸਫਲ ਰਹੀ, ਅਤੇ ਵਰਦਾ ਨੇ ਅਗਲੇ ਸੱਤ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਸਿਰਫ ਛੋਟੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਬਣਾਈਆਂ। <ref name=":0" /> ਵਰਦਾ ਨੂੰ ਫ੍ਰੈਂਚ ਨਿਊ ਵੇਵ ਦੀ ਦਾਦੀ ਅਤੇ ਮਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ''ਲਾ ਪੁਆਇੰਟ ਕੋਰਟੇ'' ਨੂੰ ਅਣਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref>{{Cite news|url=https://www.criterion.com/explore/178-agnes-varda|title=Agnès Varda|work=The Criterion Collection|access-date=10 April 2018}}</ref> ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਕਈਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੀ ਸੀ ਜੋ ਉਸਨੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਖਾਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ "ਬਾਗ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਲੜਦੇ ਹਨ"। <ref>{{Cite news|url=https://variety.com/2017/film/awards/agnes-varda-faces-places-governors-awards-2017-1202606838/|title=Agnès Varda on Radical Filmmaking: 'I Never Thought I Didn't Have the Right'|last=Rizzo|first=Carita|date=10 November 2017|work=Variety|access-date=10 April 2018|language=en-US}}</ref> === ''ਕਲੀਓ 5 ਤੋਂ 7'' (1961) === ''ਲਾ ਪੁਆਇੰਟ ਕੋਰਟ'' ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਰਦਾ ਨੇ ਕਈ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਲਘੂ ਫਿਲਮਾਂ ਬਣਾਈਆਂ; ਦੋ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਫ੍ਰੈਂਚ ਟੂਰਿਸਟ ਦਫਤਰ ਦੁਆਰਾ ਪੈਸੇ ਲਾਏ ਗਏ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਦਾ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ''ਲ'ਓਪੇਰਾ-ਮੌਫੇ'', ਰੂਏ ਮੌਫੇਟਾਰਡ ਸਟ੍ਰੀਟ ਮਾਰਕੀਟ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਹੈ ਜਿਸਨੇ 1958 ਦੇ ਬ੍ਰਸੇਲਜ਼ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ। <ref name=":0"/> ''5 ਤੋਂ 7 ਤੱਕ ਕਲੀਓ'' ਦੋ ਅਸਾਧਾਰਨ ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੌਪ ਗਾਇਕ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਤਾਜ਼ਾ ਬਾਇਓਪਸੀ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਫਿਲਮ ਸਤਹੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਔਰਤ ਬਾਰੇ ਹੈ ਜੋ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਦਰ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ, ਵਰਦਾ ਲਈ ਇੱਕ ਆਮ ਟ੍ਰੋਪ ਹੈ। <ref name="Wilson1999">{{Cite book|title=French Cinema since 1950: Personal Histories.|last=Emma|first=Wilson|publisher=[[Rowman & Littlefield]]|year=1999|isbn=0715628496|location=[[Lanham, MD]]|pages=42–46|chapter=3. Mourning Films I.|author-link=Emma Wilson}}</ref> ਡੂੰਘੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ, ''5 ਤੋਂ 7 ਤੱਕ'' ਕਲੀਓ ਨੇ ਕਲੀਓ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੇ ਕੇ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਨਮੂਨੇ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਲੀਓ ਦੀ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ "ਦੇਖਣ-ਦੇਖਣ" ਗੁਣਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੱਪੜੇ ਜਾਂ ਵਿੱਗ) ਨੂੰ ਉਤਾਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੈਲੀਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ, ''5 ਤੋਂ 7 ਤੱਕ'' ਕਲੀਓ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਗਲਪ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਲਾ ਪੁਆਇੰਟ ਕੋਰਟੇ'' ਸੀ। ਇਹ ਫਿਲਮ [[ਡਾਇਜੀਸਿਸ|ਡਾਈਜੇਟਿਕ]] ਐਕਸ਼ਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਾਮ 5 ਤੋਂ 7 ਵਜੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸਦਾ ਰਨ-ਟਾਈਮ 89 ਮਿੰਟ ਹੈ। <ref name="Fitterman">Fitterman-Lewis, ''To Desire Differently'', Columbia University Press, 1996, pp. 215-245.</ref> === ਸਿਨੇ-ਟਾਮਾਰਿਸ (1977) === 1977 ਵਿੱਚ, ਵਰਦਾ ਨੇ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਉੱਤੇ ਵਧੇਰੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਰੱਖਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਖੁਦ ਦੀ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਕੰਪਨੀ, [https://www.cine-tamaris.fr/ ਸਿਨੇ-ਟੈਮਾਰਿਸ ਦੀ] ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। <ref name="senses">{{Cite web|url=http://sensesofcinema.com/2002/great-directors/varda/|title=Agnes Varda|last=Carter|first=Helen|website=Senses of Cinema|access-date=29 October 2014}}</ref> 2013 ਵਿੱਚ, ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਕਾਉਂਟੀ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ਼ ਆਰਟ ਨੇ ''ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਵਰਦਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਮਰੀਕੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ, ਐਗਨਸ ਵਰਦਾ ਦਾ'' ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੂਰਤੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਕਈ ਤਸਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਅਤੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=http://www.lacma.org/art/exhibition/agn%C3%A8s-varda-californialand|title=Agnès Varda in Californialand|website=www.lacma.org|access-date=24 October 2014}}</ref> === ''ਵੈਗਾਬੋਂਡ'' (1985) === === ''ਜੈਕੋਟ ਡੀ ਨੈਂਟਸ'' (1991) === === ''ਦਿ ਗਲੇਨਰਜ਼ ਐਂਡ ਆਈ'' (2000) === [[ਤਸਵੀਰ:Agnès_Varda_at_Guadalajara_Film_Festival.jpg|thumb| ਵਰਦਾ 2010 ਵਿੱਚ ਗੁਆਡਾਲਜਾਰਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ]] === ''ਫੇਸ ਪਲੇਸ'' (2017) === == ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ == === ਫ੍ਰੈਂਚ ਨਿਊ ਵੇਵ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ === === ਇੱਕ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਵਜੋਂ === == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਮੌਤ == == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == [[ਤਸਵੀਰ:Cannes_handprints.jpg|thumb| ਕਾਨਸ ਵਿਖੇ ਵਰਦਾ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ]] ਵਰਦਾ 2005 ਵਿੱਚ ਕਾਨਸ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਜਿਊਰੀ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਅਤੇ 1983 ਵਿੱਚ ਵੇਨਿਸ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਜਿਊਰੀ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। <ref name="Juries 2005 : All the Juries">{{Cite web|url=http://www.festival-cannes.fr/en/archives/2005/allJury.html|title=Juries 2005 : All the Juries|website=Festival de Cannes|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304092218/http://www.festival-cannes.fr/en/archives/2005/allJury.html|archive-date=4 March 2016|access-date=30 March 2019}}</ref> <ref name="Giurie anni ’80">{{Cite web|url=http://www.carnivalofvenice.com/?page_id=122&lang=en+Juries+for+the+1980s|title=Giurie anni '80|website=Carnival of Venice|archive-url=https://web.archive.org/web/20120830025432/http://www.carnivalofvenice.com/?page_id=122|archive-date=30 August 2012|access-date=30 March 2019}}</ref> 2002 ਵਿੱਚ ਉਹ ਫ੍ਰੈਂਚ ਅਕੈਡਮੀ ਇਨਾਮ, ''ਰੇਨੇ ਕਲੇਅਰ ਅਵਾਰਡ'' ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=https://www.vogue.com/article/agnes-varda-obituary|title=Agnès Varda, Acclaimed French Filmmaker and "Grandmother of the New Wave," Is Dead at Age 90|date=29 March 2019|website=Vogue|language=en|access-date=30 March 2019}}</ref> 4 ਮਾਰਚ 2007 ਨੂੰ, ਉਸਨੂੰ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਡਰ ਆਫ਼ ਮੈਰਿਟ ਦੀ ਇੱਕ ਗ੍ਰੈਂਡ ਅਫਸਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="legiondhonneur.fr">{{Cite web|url=http://www.culture.gouv.fr/culture/actualites/conferen/donnedieu/avarda.html|title=Elévation d'Agnès Varda à la dignité de Grand officier dans l'ordre national du mérite|publisher=[[Ministry of Culture (France)]]|language=fr|trans-title=Elevation of Agnès Varda to the honor of Grand Officer of the National Order of Merit|archive-url=https://web.archive.org/web/20180125120721/http://www.culture.gouv.fr/culture/actualites/conferen/donnedieu/avarda.html|archive-date=25 January 2018}}</ref> 12 ਅਪ੍ਰੈਲ 2009 ਨੂੰ, ਉਸਨੂੰ ਕਮਾਂਡਰ ਡੇ ਲਾ ਲੀਜਿਅਨ ਡੀ'ਹੋਨੂਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=http://www.lemonde.fr/politique/article/2009/04/12/legion-d-honneur-plusieurs-proches-de-sarkozy-promus_1179810_823448.html|title=Légion d'honneur : Vincent Bolloré et Max Gallo promus|date=12 April 2009|publisher=[[Lemonde.fr]]|language=fr|trans-title=Legion of Honor: Vincent Bolloré and Max Gallo promoted}}</ref> ਮਈ 2010 ਵਿੱਚ ਵਰਦਾ ਨੂੰ [[ਕਾਨ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ|ਕਾਨਸ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ]] ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਭਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਫੋਰਟਨਾਈਟ ਦਾ 8ਵਾਂ ਕੈਰੋਸੇ ਡੀ ਓਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ। <ref>{{Cite news|url=https://variety.com/2010/film/markets-festivals/spotlight-on-sidebars-1118017346/|title=Spotlight on sidebars|last=Mintzer|first=Jordan|date=7 April 2010|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|access-date=25 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180125114931/http://variety.com/2010/film/markets-festivals/spotlight-on-sidebars-1118017346/|archive-date=25 January 2018|last2=Keslassy|first2=Elsa}}</ref> 22 ਸਤੰਬਰ 2010 ਨੂੰ, ਵਰਦਾ ਨੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਲੀਜ, ਬੈਲਜੀਅਮ ਤੋਂ ਆਨਰੇਰੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite web|url=https://www.uliege.be/cms/c_492494/fr/rentree-academique-a-l-universite-de-liege-22/09/2010|title=Rentrée académique à l'Université de Liège|date=22 September 2010|website=[[University of Liège]]|language=fr|access-date=30 March 2019|archive-date=17 ਮਾਰਚ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210317042813/https://www.uliege.be/cms/c_492494/fr/rentree-academique-a-l-universite-de-liege-22/09/2010|dead-url=yes}}</ref> 14 ਮਈ 2013 ਨੂੰ, ਵਰਦਾ ਨੂੰ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਡਰ ਆਫ਼ ਮੈਰਿਟ ਦੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਕਰਾਸ ਲਈ ਤਰੱਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। <ref name="legiondhonneur.fr" /> 22 ਮਈ 2013 ਨੂੰ, ਵਰਦਾ ਨੂੰ ਫਿਲਮ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਬਹਾਲੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਲਈ 2013 ਦਾ FIAF ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ। <ref>{{Cite web|url=http://fiafnet.org/uk/news/21.html|title=2013 FIAF Award presented to French Filmaker {{sic|hide=y}} Agnès Varda during the International Cannes Film Festival|date=27 May 2013|website=[[fiafnet.org]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130906004346/http://fiafnet.org/uk/news/21.html|archive-date=6 September 2013|access-date=25 January 2018}}</ref> 10 ਅਗਸਤ 2014 ਨੂੰ, ਵਰਦਾ ਨੇ 67ਵੇਂ ਲੋਕਾਰਨੋ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਲੀਓਪਾਰਡ ਆਫ ਆਨਰ ਅਵਾਰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। <ref name="www.cineuropa.org">{{Cite web|url=http://www.cineuropa.org/it.aspx?t=interview&l=en&did=261466|title=Agnès Varda • Director|last=Llanos Martinez|first=Hector|website=www.cineuropa.org|access-date=26 September 2014}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਕੀਰਾ ਮੁਰਾਤੋਵਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਉਹ ਦੂਜੀ ਔਰਤ ਸੀ। <ref name="Leopard of Honour Award">{{Cite web|url=http://www.cineuropa.org/nw.aspx?t=newsdetail&l=en&did=259544|title=The Leopard of Honour at the Locarno Film Festival will this year celebrate the great Agnès Varda|last=Del Don|first=Georgia|website=www.cineuropa.org|access-date=26 September 2014|archive-date=26 ਜਨਵਰੀ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126012416/http://www.cineuropa.org/nw.aspx?t=newsdetail&l=en&did=259544|url-status=dead}}</ref> 13 ਦਸੰਬਰ 2014 ਨੂੰ, ਵਰਦਾ ਨੂੰ ਯੂਰਪੀਅਨ ਫਿਲਮ ਅਕੈਡਮੀ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਆਨਰੇਰੀ ਲਾਈਫਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ । <ref>{{Cite web|url=http://www.cineuropa.org/nw.aspx?t=newsdetail&l=en&did=265408|title=EFA honours Agnès Varda|website=Cineuropa|access-date=3 November 2014|archive-date=3 ਨਵੰਬਰ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141103215636/http://www.cineuropa.org/nw.aspx?t=newsdetail&l=en&did=265408|url-status=dead}}</ref> 24 ਮਈ 2015 ਨੂੰ, ਵਰਦਾ ਨੂੰ ਆਨਰੇਰੀ ਪਾਮ ਡੀ'ਓਰ ਮਿਲਿਆ। ਉਹ ਆਨਰੇਰੀ ਪਾਮ ਡੀ ਓਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=http://www.festival-cannes.com/en/article/61348.html|title=A Palme d'honneur to Agnès Varda|website=[[festival-cannes.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518093527/http://www.festival-cannes.com/en/article/61348.html|archive-date=18 May 2015|access-date=9 May 2015}}</ref> 16 ਅਪ੍ਰੈਲ 2017 ਨੂੰ, ਵਰਦਾ ਨੂੰ ਗ੍ਰੈਂਡ ਅਫਸਰ ਡੇ ਲਾ ਲੀਜਿਅਨ ਡੀ'ਹੋਨੂਰ ਵਜੋਂ ਤਰੱਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। <ref>{{Cite news|url=http://www.ladepeche.fr/article/2017/04/16/2557161-legion-honneur-francois-pinault-laurent-fabius-agnes-varda-distingues.html|title=Légion d'honneur: François Pinault, Laurent Fabius et Agnès Varda distingués|archive-url=https://web.archive.org/web/20170417211510/http://www.ladepeche.fr/article/2017/04/16/2557161-legion-honneur-francois-pinault-laurent-fabius-agnes-varda-distingues.html|archive-date=17 April 2017|publisher=[[Agence France-Presse]]|language=fr|trans-title=Legion of Honor: François Pinault, Laurent Fabius and Agnès Varda honored|via=[[La Dépêche du Midi]]}}</ref> ਵਰਦਾ ਨੂੰ ਸਿਨੇਮਾ ਆਈ ਦੀ 2017 ਦੀ "ਅਨਫਰਗੇਟੇਬਲਜ਼" ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=http://realscreen.com/2017/10/19/ciff-17-cinema-eye-unveils-unforgettables/|title=CIFF '17: Cinema Eye unveils "Unforgettables"|last=Alcinii|first=Daniele|date=19 October 2017|publisher=Realscreen|archive-url=https://web.archive.org/web/20171029173755/http://realscreen.com/2017/10/19/ciff-17-cinema-eye-unveils-unforgettables/|archive-date=29 October 2017|access-date=29 November 2017}}</ref> 11 ਨਵੰਬਰ 2017 ਨੂੰ, ਵਰਦਾ ਨੂੰ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਇੱਕ ਅਕੈਡਮੀ ਆਨਰੇਰੀ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਬਣ ਗਈ। <ref>{{Cite web|url=http://www.oscars.org/news/academy-honor-charles-burnett-owen-roizman-donald-sutherland-and-agnes-varda-oscars-2017|title=THE ACADEMY TO HONOR CHARLES BURNETT, OWEN ROIZMAN, DONALD SUTHERLAND AND AGNÈS VARDA WITH OSCARS AT 2017 GOVERNORS AWARDS &#124; Oscars.org &#124; Academy of Motion Picture Arts and Sciences|date=6 September 2017|publisher=[[Oscars.org]]|access-date=10 September 2017}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://en.unifrance.org/news/15093/agnes-varda-the-first-female-director-to-receive-a-governors-award-in-hollywood|title=Agnès Varda, the first female director to receive a Governors Award in Hollywood - uniFrance Films|date=14 November 2017|website=[[UniFrance|En.unifrance.org]]|access-date=29 November 2017}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.varsity.co.uk/film-and-tv/14086|title=Academy Honorary Award 2017: Le Bonheur is tainted by hypocrisy|date=24 November 2017|website=[[Varsity (Cambridge)|Varsity]]|access-date=29 November 2017}}</ref> ਇਹ ਇਨਾਮ 9ਵੇਂ ਸਲਾਨਾ ਗਵਰਨਰ ਅਵਾਰਡ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ''ਫੇਸਜ਼ ਪਲੇਸਜ਼'' ਲਈ ਸਰਬੋਤਮ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਲਈ ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਵਿਅਕਤੀ ਬਣ ਗਈ ਸੀ (ਉਹ ਸਾਥੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਜੇਮਸ ਆਈਵਰੀ ਨਾਲੋਂ ਅੱਠ ਦਿਨ ਵੱਡੀ ਸੀ)। <ref>{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/films/2018/01/23/french-director-agnes-varda-89-becomes-oldest-ever-oscar-nominee/|title=French director Agnès Varda, 89, becomes oldest ever Oscar nominee|website=[[The Daily Telegraph]]|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/films/2018/01/23/french-director-agnes-varda-89-becomes-oldest-ever-oscar-nominee/|archive-date=12 January 2022|url-access=subscription}}</ref> 1985 ਦੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਫੀਚਰ ਫਿਲਮ ''ਵੈਗਾਬੋਂਡ'' ਲਈ, ਉਸਨੇ 42ਵੇਂ ਵੇਨਿਸ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਦਾ ਗੋਲਡਨ ਲਾਇਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite web|url=https://www.labiennale.org/en/history-venice-film-festival|title=History of the Venice Film Festival|date=7 December 2017|website=La Biennale di Venezia|language=en|access-date=30 March 2019}}</ref> 2009 ਵਿੱਚ, ''The Beaches of Agnès'' ਨੇ 34ਵੇਂ ਸੀਜ਼ਰ ਅਵਾਰਡ ਵਿੱਚ ਸਰਬੋਤਮ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ। <ref>{{Cite web|url=http://www.lescesarducinema.com/#palmares|title=Accueil - Académie des Arts et Techniques du Cinéma|publisher=Lescesarducinema.com|access-date=10 September 2017}}</ref> ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਵਰਦਾ ਅਕੈਡਮੀ ਆਨਰੇਰੀ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਬਜ਼ੁਰਗ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਆਨਰੇਰੀ ਆਸਕਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸੀ। <ref>{{Cite magazine|last=JR|author-link=JR (artist)|date=4 April 2019|title='She Was Always in the Present.' Artist JR on the Films and Friendship of Agnès Varda|url=http://time.com/5564179/agnes-varda-obituary-jr/|magazine=Time|access-date=13 ਮਈ 2022|archive-date=13 ਮਈ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220513035634/https://time.com/5564179/agnes-varda-obituary-jr/|url-status=dead}}</ref> 2017 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਆਨਰੇਰੀ ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਉਸਨੂੰ [[ਐਂਜਲੀਨਾ ਜੋਲੀ]] ਦੁਆਰਾ ਗਵਰਨਰ ਅਵਾਰਡ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2019 ਵਿੱਚ, [[ਬੀ.ਬੀ.ਸੀ|ਬੀਬੀਸੀ]] ਨੇ 84 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ 368 ਫਿਲਮ ਮਾਹਰਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਲਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਾਂ ਦੁਆਰਾ 100 ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇਣ ਲਈ ਪੋਲ ਕੀਤਾ। ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਛੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਰਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾਮੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸੀ: ''ਦ ਬੀਚਸ ਆਫ਼ ਐਗਨਸ'', ''ਵਨ ਸਿੰਗਜ਼, ਦ ਅਦਰ'' ਡਜ਼ਨਟ, ''ਦ ਗਲੇਨਰਜ਼ ਐਂਡ ਆਈ'', ''ਲੇ ਬੋਨਹੂਰ'', ''ਵੈਗਾਬੋਂਡ'', ਅਤੇ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਨੰਬਰ-ਦੋ ਐਂਟਰੀ, ''ਕਲੀਓ 5 ਤੋਂ 7 ਤੱਕ'' <ref name="BBC 100 greatest">{{Cite news|url=http://www.bbc.com/culture/story/20191125-the-100-greatest-films-directed-by-women-poll|title=The 100 greatest films directed by women|date=26 November 2019|work=BBC|access-date=28 December 2019}}</ref> <ref name="James BBC Varda">{{Cite news|url=http://www.bbc.com/culture/story/20191125-greatest-films-directed-by-women-film-poll-agns-varda|title=Why Agnès Varda's Cléo from 5 to 7 deserves to be a classic|last=James|first=Caryn|date=26 November 2019|work=BBC|access-date=28 December 2019}}</ref> == ਪਿਛਾਖੜੀ == [[ਬੀਲਦਮੁਸੀਟ|ਬਿਲਡਮੁਸੇਟ]], ਉਮਿਓ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਸਵੀਡਨ ਵਿਖੇ ਐਗਨਸ ''ਵਰਦਾ'' । 2 ਜੂਨ, 2013 - ਅਗਸਤ 18, 2013 <ref>{{Cite web|url=https://www.dn.se/kultur-noje/film-tv/helena-lindblad-filmens-lekfulla-lilla-gumma-brann-for-bade-verkligheten-och-fantasin/|title=Helena Lindblad: Filmens lekfulla lilla gumma brann för både verkligheten och fantasin|date=29 March 2019|website=DN.SE}}</ref> == ਫਿਲਮਗ੍ਰਾਫੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Agnes_varda.jpg|right|thumb| ਵਰਦਾ ਹਾਰਵਰਡ ਫਿਲਮ ਆਰਕਾਈਵ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦੀ ਇੱਕ ਪਿਛਾਖੜੀ ਲੜੀ 'ਤੇ ਬੋਲਦੀ ਹੋਈ]] === ਫੀਚਰ ਫਿਲਮਾਂ === {| class="wikitable" !ਸਾਲ ! ਮੂਲ ਸਿਰਲੇਖ <ref name="filmog">{{Cite web|url=http://www.allocine.fr/personne/fichepersonne-2492/filmographie/|title=Agnès Varda: Filmographie|website=Allocine|access-date=29 March 2019}}</ref> ! ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਿਰਲੇਖ ! ਕ੍ਰੈਡਿਟ |- | 1955 | ''ਲਾ ਪੁਆਇੰਟ ਕੋਰਟ'' | - | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 1962 | ''ਕਲੀਓ ਡੀ 5 à 7'' | ''ਕਲੀਓ 5 ਤੋਂ 7 ਤੱਕ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 1965 | ''Le Bonheur'' | - | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 1966 | ''Les Creatures'' | ''ਜੀਵ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 1967 | ''ਲੋਇਨ ਡੂ ਵੀਅਤਨਾਮ'' | ''ਵਿਅਤਨਾਮ ਤੋਂ ਦੂਰ'' | ਸਹਿ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ |- | 1969 | ''ਸ਼ੇਰ ਪਿਆਰ'' | ''ਸ਼ੇਰ ਪਿਆਰ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ, ਨਿਰਮਾਤਾ |- | 1975 | ''ਡੈਗੁਏਰੀਓਟਾਈਪਸ'' | - | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 1977 | ''L'Une chante, l'autre Pas'' | ''ਇੱਕ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 1981 | ''ਮੁਰ ਮਰਸ'' | ''ਮੂਰਲ ਮੂਰਲਸ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 1981 | ''ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ'' | ''ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 1985 | ''ਸੰਸ ਤੋਇਤ ਨ ਲੋਇ ॥'' | ''ਭਗੌੜਾ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ, ਸੰਪਾਦਕ |- | 1988 | ''ਜੇਨ ਬੀ ਪਾਰ ਐਗਨੇਸ ਵੀ.'' | ''ਐਗਨਸ ਵੀ ਦੁਆਰਾ ਜੇਨ ਬੀ.'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ, ਸੰਪਾਦਕ |- | 1987 | ''Le Petit amour'' | ''ਕੁੰਗ ਫੂ ਮਾਸਟਰ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 1991 | ''ਜੈਕੋਟ ਡੀ ਨੈਂਟਸ'' | ''ਜੈਕੋਟ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 1993 | ''Les demoiselles ont eu 25 ans'' | ''ਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ 25 ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਹਨ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 1994 | ''Les Cent et une nuits de Simon Cinema'' | ''ਏ ਹੰਡ੍ਰੇਡ ਐਂਡ ਵਨ ਨਾਈਟਸ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 1995 | ''L'univers de Jacques Demy'' | ''ਜੈਕ ਡੇਮੀ ਦੀ ਦੁਨੀਆ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 2000 | ''Les Glaneurs et la glaneuse'' | ''ਦਿ ਗਲੇਨਰਜ਼ ਅਤੇ ਆਈ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ, ਨਿਰਮਾਤਾ, ਸੰਪਾਦਕ |- | 2002 | ''Les Glaneurs et la glaneuse... deux ans après'' | ''ਦਿ ਗਲੇਨਰਜ਼ ਅਤੇ ਮੈਂ: ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ'' | ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਸੰਪਾਦਕ |- | 2004 | ''ਸਿਨੇਵਰਦਾਫੋਟੋ'' | ''ਸਿਨੇਵਰਦਾਫੋਟੋ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 2006 | ''Quelques veuves de Noirmoutier'' | ''Noirmoutier ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਵਿਧਵਾਵਾਂ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 2008 | ''Les plaages d'Agnès'' | ''ਐਗਨਸ ਦੇ ਬੀਚ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ, ਨਿਰਮਾਤਾ |- | 2017 | ''ਵਿਸੇਜ਼ ਪਿੰਡਾਂ'' | ''ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰੋ'' | ਡਾਇਰੈਕਟਰ |- | 2019 | ''ਵਰਦਾ ਪਾਰ ਅਗਨੇਸ'' | ''ਐਗਨੇਸ ਦੁਆਰਾ ਵਰਦਾ'' | ਡਾਇਰੈਕਟਰ |} === ਲਘੂ ਫਿਲਮਾਂ === {| class="wikitable" !ਸਾਲ ! ਮੂਲ ਸਿਰਲੇਖ <ref name="filmog"/> ! ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਿਰਲੇਖ ! ਕ੍ਰੈਡਿਟ |- | 1958 | ''L'opéra-mouffe'' | ''ਇੱਕ ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤ ਦੀ ਡਾਇਰੀ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 1958 | ''La cocotte d'azur'' | - | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 1958 | ''Du coté de la cote'' | ''ਤੱਟ ਦੇ ਨਾਲ / ਤੱਟ ਦੇ ਨਾਲ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 1958 | ''Ô saisons, ô châteaux'' | - | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 1961 | ''Les fiancés du pont MacDonald<br /><br /><br /><br />''<nowiki></br></nowiki> ''(Méfiez-vous des lunettes noires)'' | - | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 1963 | ''ਸਲੂਟ ਲੇਸ ਕਿਊਬੇਨ'' | - | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਅਭਿਨੇਤਰੀ |- | 1965 | ''ਐਲਸਾ ਲਾ ਗੁਲਾਬ'' | - | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 1967 | ''Oncle Yanco'' | ''ਅੰਕਲ ਯੈਂਕੋ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ, ਅਭਿਨੇਤਰੀ |- | 1968 | ''ਬਲੈਕ ਪੈਂਥਰਜ਼'' | - | ਡਾਇਰੈਕਟਰ |- | 1975 | ''ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ: ਨੋਟਰੇ ਕੋਰ, ਨੋਟਰੇ ਸੈਕਸ'' | ''ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ, ਅਭਿਨੇਤਰੀ |- | 1976 | ''Plaisir d'amour en ਇਰਾਨ'' | - | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 1984 | ''ਲੇਸ ਡਾਈਟਸ ਕੈਰੀਏਟਾਈਡਸ'' | ''ਅਖੌਤੀ ਕੈਰੀਟਿਡਜ਼'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ, ਅਭਿਨੇਤਰੀ |- | 1984 | ''7 ਪੀ. cuis., s. de b., ... à saisir'' | - | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 1986 | ''T'as de Beaux escaliers, tu sais'' | ''ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਪੌੜੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ, ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 1982 | ''ਯੂਲਿਸ'' | ''ਯੂਲਿਸ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ, ਅਭਿਨੇਤਰੀ |- | 2002 | ''Hommage à Zgougou (et salut à Sabine Mamou)'' | ''Zgougou ਬਿੱਲੀ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ, ਅਭਿਨੇਤਰੀ |- | 2003 | ''Le lion volatil'' | - | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 2004 | ''Ydessa, les ours et ਆਦਿ.'' | ''ਯਡੇਸਾ, ਰਿੱਛ ਆਦਿ।'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 2004 | ''ਵਿਏਨਲੇ ਵਾਲਜ਼ਰ'' | ''ਵਿਏਨਾ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ 2004 - ਟ੍ਰੇਲਰ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ, ਅਭਿਨੇਤਰੀ |- | 2005 | ''ਲੇਸ ਡਾਈਟਸ ਕੈਰੀਏਟਾਈਡਸ ਬੀ.ਆਈ.ਐਸ'' | - | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 2005 | ''Cléo de 5 à 7: ਸਮਾਰਕ ਅਤੇ ਕਿੱਸੇ'' | ''5 ਤੋਂ 7 ਤੱਕ ਕਲੀਓ: ਯਾਦਾਂ ਅਤੇ ਕਿੱਸੇ'' | ਡਾਇਰੈਕਟਰ |- | 2015 | ''Les 3 Boutons'' | ''ਤਿੰਨ ਬਟਨ'' | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |} === ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦਾ ਕੰਮ === {| class="wikitable" !ਸਾਲ ! ਮੂਲ ਸਿਰਲੇਖ <ref name="filmog"/> ! ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਿਰਲੇਖ ! ਕ੍ਰੈਡਿਟ |- | 1970 | ''ਨੌਸਿਕਾ'' (ਟੀਵੀ ਫਿਲਮ) | - | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ |- | 1983 | ''ਇੱਕ ਮਿੰਟ ਪਾਉ ਯੂਨ ਚਿੱਤਰ'' (ਟੀਵੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ) | - | ਡਾਇਰੈਕਟਰ |- | 2010 | ''ਪੀਓਵੀ'', ਐਪੀਸੋਡ 3, ਸੀਜ਼ਨ 23, ''ਐਗਨਸ ਦੇ ਬੀਚਸ'' | - | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ, ਨਿਰਮਾਤਾ, ਸਿਨੇਮੈਟੋਗ੍ਰਾਫਰ |- | 2011 | ''[[:fr:Agnès de ci de là Varda|Agnès de ci de là Varda]]'', 5 ਐਪੀਸੋਡ (ਟੀਵੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ) | - | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ, ਅਭਿਨੇਤਰੀ |} == ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ == * ''Les Plages d'Agnès: texte illustre du film d'Agnès Varda'', ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਮੈਮੋਇਰਸ ਡੀ ਸੀਜ਼ਰ, ਐਡੀਸ਼ਨਸ ਡੇ l'Œil, 108 pp. (2010)   * ''L'île et elle: Agnès Varda'', Actes sud, 81 pp. (2006)   * ''ਸੈਨਸ ਟੋਇਟ ਨੀ ਲੋਈ: ਅਨ ਫਿਲਮ ਡੀ'ਐਗਨੇਸ ਵਰਦਾ'', ਲ'ਅਵੈਂਟ-ਸੀਨ ਸਿਨੇਮਾ, 92 ਪੀ.ਪੀ. (2003)  <ref>{{Cite web|url=https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb399599701|title=Notice bibliographique|publisher=[[Bibliothèque nationale de France|BNF]]|access-date=30 March 2019}}</ref> * ''ਵਰਦਾ ਪਾਰ ਐਗਨੇਸ'', ਲੇਸ ਕਾਹਿਅਰਸ ਡੂ ਸਿਨੇਮਾ (1994, 2005 ਰੀਪ੍ਰਿੰਟ)   * ''La Cote d'Azur, d'azur, d'azur, d'azur'', ਸੰਗ੍ਰਹਿ Lieu-dit, Les editions du Temps (1961)  <ref>{{Cite web|url=https://egs.edu/faculty/agn%C3%A8s-varda|title=Agnès Varda, Professor of Film at The European Graduate School / EGS|publisher=[[European Graduate School]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190630190723/https://egs.edu/faculty/agn%C3%A8s-varda|archive-date=30 June 2019|access-date=30 March 2019}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://www.cine-tamaris.fr/ ਸਿਨੇ ਤਾਮਾਰਿਸ] ਵਿਖੇ [https://www.cine-tamaris.fr/agnes-varda/ ਅਗਨੇਸ ਵਰਦਾ] * {{IMDB name|889513}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2019]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1928]] sysdmdnuuvimfcdhoblx08dxewyls82 0 142001 840219 715800 2026-05-29T20:38:31Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840219 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Substorm_photo.jpg|right|thumb| [[ਪੋਲਰ (ਸੈਟੇਲਾਈਟ)|ਧਰੁਵੀ]] ਪੁਲਾੜ ਯਾਨ 'ਤੇ ਅਲਟਰਾਵਾਇਲਟ ਲਾਈਟ ਇਮੇਜਰ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਜੋ ਅਰੋਰਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਚਮਕਦਾ ਪੱਖ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਊਰਜਾ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਵਾਤਾਵਰਣ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਅੰਡਾਕਾਰ ਅਰੋਰਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਉਪ-ਤੂਫਾਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਸਥਾਨਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਰੋਰਲ ਅੰਡਾਕਾਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਚਾਨਕ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੇ ਧਰੁਵ ਅਤੇ ਭੂਮੱਧ ਰੇਖਾ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ੁਨ-ਇਚੀ ਅਕਾਸੋਫੂ (1964) ਨੇ ਆਪਣੇ ਔਰੋਰਲ ਸਬਸਟੋਰਮ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚਿਆ ਹੈ।]] [[File:Several_NASA_Spacecraft_Track_Energy_Through_Space.ogv|thumb|Short video featuring commentary by David Sibeck, project scientist for the THEMIS mission, discussing a visualization of reconnection fronts.]] ਇੱਕ '''ਉਪ-ਤੂਫਾਨ''', ਜਿਸਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ '''ਮੈਗਨੇਟੋਸਫੇਅਰਿਕ ਸਬਸਟੋਰਮ''' ਜਾਂ ਔਰੋਰਲ '''ਸਬਸਟੋਰਮ''' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਧਰਤੀ ਦਾ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ|ਧਰਤੀ ਦੇ ਮੈਗਨੇਟੋਸਫੀਅਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਗੜਬੜ ਹੈ ਜੋ ਮੈਗਨੇਟੋਸਫੀਅਰ ਦੀ " [[ਮੈਗਨੇਟੋਟੇਲ|ਪੂਛ]] " ਤੋਂ ਊਰਜਾ ਛੱਡਣ ਅਤੇ ਉੱਚ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ ਆਇਨੋਸਫੀਅਰ ਵਿੱਚ ਟੀਕੇ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇੱਕ ਉਪ-ਤੂਫਾਨ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ [[ਅਰੋਰਾ (ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ)|ਔਰੋਰਲ ਆਰਕਸ]] ਦੀ ਵਧਦੀ ਗਤੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਪ-ਤੂਫਾਨਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਕ੍ਰਿਸਟੀਅਨ ਬਰਕਲੈਂਡ]]<ref name="NAPE">{{Cite book|url=https://archive.org/details/norwegianaurorap01chririch|title=The Norwegian Aurora Polaris Expedition 1902-1903|last=Birkeland|first=Kristian|date=1908 (section 1), 1913 (section 2)|publisher=H. Aschehoug & Co.|location=New York and Christiania (now Oslo)}} out-of-print, full text online</ref> ਦੁਆਰਾ ਗੁਣਾਤਮਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਧਰੁਵੀ ਮੁਢਲੇ ਤੂਫਾਨ ਕਿਹਾ ਸੀ। [[ਸਿਡਨੀ ਚੈਪਮੈਨ (ਗਣਿਤ ਵਿਗਿਆਨੀ)|ਸਿਡਨੀ ਚੈਪਮੈਨ]] ਨੇ 1960 ਦੇ ਬਾਰੇ ਸਬਸਟੋਰਮ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜੋ ਹੁਣ ਮਿਆਰੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਸਬਤੂਫਾਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਅਰੋਰਾ ਦੀ ਰੂਪ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1964<ref>{{Cite journal|last=Sarris, T.|last2=Li, X.|date=30 March 2005|title=Evolution of the dispersionless injection boundary associated with substorms|url=http://lasp.colorado.edu/~lix/paper/AG/Sarris.Li.AG05.pdf|journal=Annales Geophysicae|volume=23|issue=3|pages=877–884|bibcode=2005AnGeo..23..877S|doi=10.5194/angeo-23-877-2005|doi-access=free|access-date=19 ਮਈ 2022|archive-date=27 ਜਨਵਰੀ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127132433/http://lasp.colorado.edu/~lix/paper/AG/Sarris.Li.AG05.pdf|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Akasofu, S.-I.|date=April 1964|title=The development of the auroral substorm|journal=Planetary and Space Science|volume=12|issue=4|pages=273–282|bibcode=1964P&SS...12..273A|doi=10.1016/0032-0633(64)90151-5}}</ref> ਵਿੱਚ [[ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭੂ-ਭੌਤਿਕ ਸਾਲ]] ਦੌਰਾਨ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੇ ਡੇਟਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ [[ਸਿਉਨ-ਇਚੀ ਅਕਾਸੋਫੂ|ਸਿਯੂਨ-ਇਚੀ ਅਕਾਸੋਫੂ]] ਦੁਆਰਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਪ-ਤੂਫਾਨ<ref>{{Cite book|title=Magnetospheric Substorms|url=https://archive.org/details/magnetosphericsu0000unse|last=Potemra|first=T.|date=1991|publisher=Am. Geophysical Union|isbn=0-87590-030-5|location=Washington, D.C.|pages=488}}</ref> [[ਭੂ-ਚੁੰਬਕੀ ਤੂਫਾਨ|ਭੂ-ਚੁੰਬਕੀ ਤੂਫਾਨਾਂ]] ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੇ ਹਨ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਵੇਖਣਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, [[ਬਾਹਰੀ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਬੈਲਟ|ਬਾਹਰੀ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਪੱਟੀ]] ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ [[ਆਇਨ]] ਇੰਜੈਕਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਵਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜੀ ਚੱਕਰ ਦਾ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਤੇ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਸੂਰਜੀ ਚੱਕਰ ਦੌਰਾਨ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵਾਰ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਉਪ-ਤੂਫਾਨ, ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੇ ਹਨ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਧਰੁਵੀ ਖੇਤਰ|ਧਰੁਵੀ ਖੇਤਰਾਂ]] ਵਿੱਚ ਦੇਖਣਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਪੱਟੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਇੰਜੈਕਟ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਅਤੇ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਅਕਸਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ - ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭੂ-ਚੁੰਬਕੀ ਤੂਫ਼ਾਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਪ-ਤੂਫ਼ਾਨ ਵਧੇਰੇ ਤੀਬਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਾਪਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਉਪ-ਤੂਫ਼ਾਨ ਪਿਛਲੇ ਇੱਕ ਦੇ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭੂ-ਚੁੰਬਕੀ ਤੂਫਾਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ 'ਤੇ ਦੇਖੇ ਗਏ ਚੁੰਬਕੀ ਗੜਬੜ ਦਾ ਸਰੋਤ [[ਰਿੰਗ ਮੌਜੂਦਾ|ਰਿੰਗ ਕਰੰਟ]] ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਪ-ਤੂਫਾਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਦੇਖੇ ਗਏ ਚੁੰਬਕੀ ਗੜਬੜ ਦੇ ਸਰੋਤ ਉੱਚ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ਾਂ 'ਤੇ [[ਆਇਨੋਸਫੀਅਰ]] ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਕਰੰਟ ਹਨ।<ref name="Stern">{{Cite web|url=http://www.phy6.org/Education/wsubstrm.html|title=Substorms|last=Stern, David P.|last2=Peredo, Mauricio|date=25 November 2001|access-date=21 March 2010}}</ref> ਉਪ-ਤੂਫਾਨ 1000 [[ਟੇਸਲਾ (ਯੂਨਿਟ)|ਟੈਸਲਾ [ਯੂਨਿਟ]]]<nowiki/>ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਤੱਕ [[ਅਰੋਰਾ (ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ)|ਔਰੋਰਲ ਜ਼ੋਨਾਂ]] ਵਿੱਚ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਗਾੜ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਲਗਭਗ 2%। ਪੁਲਾੜ ਵਿੱਚ ਗੜਬੜ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਝ [[ਜੀਓਸਿੰਕ੍ਰੋਨਸ|ਭੂ-ਸਮਕਾਲੀ]] ਉਪਗ੍ਰਹਿਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਉਪ-ਤੂਫ਼ਾਨ ਦੌਰਾਨ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਮ ਤਾਕਤ ਦੇ ਅੱਧ ਤੱਕ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਪ-ਤੂਫਾਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੰਕੇਤ [[ਅਰੋਰਾ (ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ)|ਧਰੁਵੀ ਅਰੋਰਾ]] ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਅਤੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੈ।<ref name="Stern"></ref> ਉਪ-ਤੂਫਾਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਵਿਕਾਸ ਪੜਾਅ, ਵਿਸਥਾਰ ਪੜਾਅ, ਅਤੇ ਰਿਕਵਰੀ ਪੜਾਅ।<ref name="image">{{Cite web|url=http://pluto.space.swri.edu/image/glossary/substorm.html|title=Substorm|publisher=Southwest Research Institute|access-date=24 March 2010|archive-date=2 ਮਾਰਚ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100302151836/http://pluto.space.swri.edu/image/glossary/substorm.html|dead-url=yes}}</ref> 2012 ਵਿੱਚ, ਥੈਮਿਸ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਰਹੇ ਉਪ-ਤੂਫਾਨਾਂ ਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕੀਤਾ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਚੁੰਬਕੀ ਰੱਸਿਆਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਧਮਾਕੇ ਦੇਖੇ।<ref>''NASA Spacecraft Make New Discoveries About Northern Lights'' http://www.nasa.gov/mission_pages/themis/auroras/northern_lights.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220628191157/https://www.nasa.gov/mission_pages/themis/auroras/northern_lights.html |date=2022-06-28 }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਰਤੀ]] kpqzsji0y3irrc7h3wwd91qvo4en2ly 0 143799 840253 615233 2026-05-30T05:59:10Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840253 wikitext text/x-wiki  {{Infobox Hindu leader|name=ਸੰਤ ਏਕਨਾਥ|title=[[ਗੁਰੂ|ਸੰਤ ਏਕਨਾਥ]]|image=Eknath 2003 stamp of India.jpg|caption=ਏਕਨਾਥ 2003 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇੱਕ ਡਾਕ ਟਿਕਟ 'ਤੇ|religion=[[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]]|father=Suryanarayan|mother=Rukminibai|birth_date=1533 ਈਸਵੀ|birth_place=Present-day [[Paithan]] Taluka, [[Aurangabad, Maharashtra]], [[India]]|birth_name=|full_name=|death_date=1599 CE (age 66)|death_place=|guru=|philosophy=[[Advaita]], [[Varkari]]|honors=''[[ ਸੰਤ (ਧਰਮ)]]'' (ਸੰਤ)|literary_works=''[[Eknathi Bhagwat|Eknathi Bhagavata]]'', ''[[Bhavarth Ramayan]]'', ''Rukmini Swayamwar Hastamalak'', ''Shukashtak'', ''Swatma-Sukha'', ''Ananda-Lahari'', ''Chiranjeewa-Pad'', ''Geeta-Saar'' and ''Prahlad-Vijaya''}} '''ਸੰਤ ਏਕਨਾਥ''' ([[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]] ਉਚਾਰਨ: [ਏਕਨਾːਥ]) (1533 – 1599),<ref name="Tagare1993">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=K3V1AAAAIAAJ&q=Eknath+Deshastha|title=Eknath|author=Ganesh Vasudeo Tagare|publisher=Sahitya Akademi|year=1994|isbn=9788172014568|page=4|quote=EKNATH : A BIOGRAPHICAL SKETCH* (A. D. 1533–1599). A reference to the Marathi Vangmaya Kosh (A biographical dictionary of Marathi writers) shows that there were three authors called "Eknath" and seven authors who used the mudrika (Pen-name) "Eka-Janardan" used by our author Eknath. Eknath was a Rigvedi Deshastha Brahmin, a follower of the Ashvalayana Sutra. His Gotra was Vishvamitra. His family deity was Ekaveera Devi (or Renuka). His family lived at Paithan, ...}}</ref> ਜਿਸਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਸੰਤ (ਧਰਮ)|ਸੰਤ]] (ਭਗਤ) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਏਕਨਾਥ ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਹਿੰਦੂ]] [[ਸੰਤ (ਧਰਮ)|ਸੰਤ,]] [[ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ]] ਅਤੇ [[ਕਵੀ]] ਸੀ। ਉਹ [[ਹਿੰਦੂ]] [[ਦੇਵਤਾ|ਦੇਵਤੇ]] [[ਵਿੱਠਲ]] ਦਾ ਭਗਤ ਸੀ ਅਤੇ ਵਾਰਕਾਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਹੈ। ਏਕਨਾਥ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ [[ਮਰਾਠੀ ਲੋਕ|ਮਰਾਠੀ]] ਸੰਤਾਂ [[ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ]] ਅਤੇ [[ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ|ਨਾਮਦੇਵ]] ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਜੀਵਨ == ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਟੀਕ ਵੇਰਵੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਏਕਨਾਥ 16 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਤਿੰਨ-ਚੌਥਾਈ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਸਨ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਗੋਤਰ ਦੇ ਇੱਕ ਦੇਸਸਥਾ [[ਰਿਗਵੇਦ|ਰਿਗਵੇਦੀ]] [[ਬ੍ਰਾਹਮਣ]] ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜਨਾਰਾਇਣ ਅਤੇ ਰੁਕਮਿਨੀਬਾਈ ਦੇ ਘਰ ਪੇਥਨ, ਵਰਤਮਾਨ [[ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ|ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਅਸ਼ਵਾਲਾਯਨ ਸੂਤਰ ਦਾ ਚੇਲਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਲਕਰਨੀ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਸੀ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਖਾਤੇ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰਕ ਦੇਵਤਾ ਏਕਵੀਰਾ ਦੇਵੀ (ਜਾਂ ਰੇਣੁਕਾ) ਹੈ।<ref name="Tagare19932">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=K3V1AAAAIAAJ&q=Eknath+Deshastha|title=Eknath|author=Ganesh Vasudeo Tagare|publisher=Sahitya Akademi|year=1994|isbn=9788172014568|page=4|quote=EKNATH : A BIOGRAPHICAL SKETCH* (A. D. 1533–1599). A reference to the Marathi Vangmaya Kosh (A biographical dictionary of Marathi writers) shows that there were three authors called "Eknath" and seven authors who used the mudrika (Pen-name) "Eka-Janardan" used by our author Eknath. Eknath was a Rigvedi Deshastha Brahmin, a follower of the Ashvalayana Sutra. His Gotra was Vishvamitra. His family deity was Ekaveera Devi (or Renuka). His family lived at Paithan, ...}}</ref> ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਏਕਨਾਥ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਾ ਚਕਰਪਾਨੀ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪੜਦਾਦਾ ਭਾਣੂਦਾਸ ਵਾਰਕਰੀ ਸੰਪਰਦਾਇ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਤਿਕਾਰਤ ਸੰਤ ਸਨ।{{sfnp|Novetzke|2013|pp=141–142|ps=}}{{sfnp|Schomer|McLeo|1987|p=94|ps=}} ਏਕਨਾਥ ਜਨਾਰਦਨ ਸਵਾਮੀ ਦਾ ਚੇਲਾ ਸੀ ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤੇ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਦਾ ਭਗਤ ਸੀ। == ਸਾਹਿਤਕ ਯੋਗਦਾਨ == ਏਕਨਾਥ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ [[ਭਗਵਤ ਪੁਰਾਣ]] ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਏਕਨਾਥੀ ਭਗਵਤ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਉਸਨੇ ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਂਕਾਵਿ [[ਰਾਮਾਇਣ]] ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਵੀ ਲਿਖਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਵਰਥ ਰਾਮਾਇਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Columbia University press">{{cite book|url=http://hdl.handle.net/10022/AC:P:11409|title=Eknāth Remembered and Reformed: Bhakti, Brahmans, and Untouchables in Marathi Historiography|last1=Keune|first1=Jon Milton|date=2011|publisher=Columbia University press|location=New York, NY, USA|page=32|access-date=9 March 2016}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਸਤੰਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਉਸ ਨੇ ਰੁਕਮਿਨੀ ਸਵੈਮਵਰ ਹਸਤਮਲਕ ਦੀ ਵੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਸਾਹਿਤਕ ਟੁਕੜਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 764 ਦਾ (ਕਾਵਿਕ ਮੀਟਰ) ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਨਾਮ ਦੇ [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਭਜਨ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ]] == ਹਵਾਲੇ == '''ਸਰੋਤ'''{{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * [https://marathischool.in/sant-eknath-information/ Sant Eknath Maharaj Information in Marathi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220803135608/https://marathischool.in/sant-eknath-information/ |date=2022-08-03 }} * [[iarchive:Ekanath.Bhaktalilamrita|knath - A Translation from Bhaktalilamrita by Justin E. Abbott (1927)]] at archive.org * [[iarchive:Shri.Eknathi.Bhagwat.Marathi|Shri Eknathi Bhagwat (Marathi)]] at archive.org {{ਕਾਮਨਜ਼ ਸ਼੍ਰੇਣੀ|Eknath}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਰਾਠੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਰਾਠੀ ਲੋਕ]] 7f1ko10yw89fd2ykyx0vppee2adcy2b 0 144240 840238 743630 2026-05-29T21:24:38Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840238 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person|honorific_prefix=ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ|name=ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਸਿੰਘ|honorific_suffix=|native_name=|native_name_lang=|image=|caption=|birth_date=<!-- {{Birth date|df=yes|YYYY|MM|DD}} -->|death_date=<!-- {{Death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} -->|birth_place=ਪਿੰਡ ਸੰਖੋਲ, ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ, ਹਰਿਆਣਾ|death_place=ਸੇਲਾ ਦੱਰਾ|placeofburial=|placeofburial_label=|placeofburial_coordinates=<!-- {{Coord|LAT|LONG|display=inline,title}} -->|nickname=|birth_name=|allegiance={{IND}}|branch=|serviceyears=|rank=ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ|servicenumber=|unit=|commands=|battles=1962 ਚੀਨ-ਭਾਰਤ ਯੁੱਧ|battles_label=|awards=|relations=|laterwork=|signature=|website=<!-- {{URL|example.com}} -->}} ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ '''ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਸਿੰਘ''' (ਓ.ਬੀ.ਈ., ਕ੍ਰੋਇਕਸ ਡੀ ਗੁਆਰੇ, [[ਇੰਡੀਅਨ ਆਡਰ ਆਫ ਮੈਰਿਟ|ਆਈਓਐੱਮ]], ਵੀਐੱਸਐੱਮ) ਸੇਲਾ ਦੱਰੇ 'ਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਭਾਰਤੀ 62 ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਸੀ। ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਸਿੰਘ 1962 ਦੇ [[ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਜੰਗ|ਚੀਨ-ਭਾਰਤ ਯੁੱਧ]] ਦੌਰਾਨ ਕੁਝ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਸਮੇਤ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਬਹਾਦਰੀ ਲਈ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ == ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਪਿੰਡ ਸੰਖੋਲ, ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ, [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਜੱਟ]] ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਹਾਦੁਰਗੜ੍ਹ ਸਿਟੀ ਪਾਰਕ ਮੈਟਰੋ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਸਿੰਘ ਮੈਟਰੋ ਸਟੇਸ਼ਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ 5 ਜੁਲਾਈ 1962 ਨੂੰ ਕਰਨਲ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। <ref>{{Cite news|title=Part I-Section 4: Ministry of Defence (Army Branch)|date=23 November 1963|publisher=The Gazette of India|page=396}}</ref> == ਲੜਾਈ ਦੇ ਵੇਰਵੇ == 1962 ਵਿਚ [[ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਜੰਗ|ਚੀਨ-ਭਾਰਤ ਯੁੱਧ]] ਦੌਰਾਨ, ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਸਿੰਘ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਦੀ ਇਕ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਨਾਲ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸੈਲਾ ਪਾਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਉੱਤਰਦਾਇਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ ਦੀਆਂ ਬਟਾਲੀਅਨਾਂ ਦੇ ਸੈਨਿਕ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। <ref name="IDF">{{Cite web|url=http://www.indiandefencereview.com/spotlights/1962-war-the-chinese-invasion-iii/|title=1962 War: The Chinese invasion - III}}</ref> == ਮੌਤ == ਸਿੰਘ 1962 ਵਿੱਚ [[ਨਾਰਥ-ਈਸਟ ਫ੍ਰੰਟੀਅਰ ਅਜੰਸੀ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ|ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ]] ਲਈ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਚੀਨੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਉਸਦੀ ਪਾਰਟੀ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਵੇਲ਼ੇ ਉਸਦੀ ਪਾਰਟੀ ਸੇਲਾ ਦੱਰੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।<ref name="IDF">{{Cite web|url=http://www.indiandefencereview.com/spotlights/1962-war-the-chinese-invasion-iii/|title=1962 War: The Chinese invasion - III}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.indiandefencereview.com/spotlights/1962-war-the-chinese-invasion-iii/ "1962 War: The Chinese invasion - III"].</cite></ref> 23 ਨਵੰਬਰ 1962 ਦੀ ਦੁਪਹਿਰ ਤੱਕ (ਜੰਗਬੰਦੀ ਤੋਂ 2 ਦਿਨ ਬਾਅਦ) 154 ਰੈਜੀਮੈਂਟ (419 ਯੂਨਿਟ) ਦੀ ਨੰਬਰ 2 ਕੰਪਨੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਚੀਨੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਕਮਾਂਡਰ, ਤਿੰਨ ਅਫਸਰਾਂ ਅਤੇ 29 ਹੋਰ ਰੈਂਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਾਕੀ ਫੂਡੰਗ ਨੇੜੇ ਫੂਡੰਗ ਪੁਲ ਵਿਖੇ ਜ਼ਖਮੀ ਜਾਂ ਫੜੇ ਗਏ ਸਨ।<ref name=":0">{{Cite book|title=1962: The War that wasn't|url=https://archive.org/details/1962warthatwasnt0000verm|last=Verma|first=Shiv Kunal|date=2016|isbn=978-93-84067-16-8|pages=541}}</ref> ਸਿੰਘ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਮੋਨਪਾ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਫੁਡੰਗ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਬਹੁਤ ਬਾਅਦ, ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਫੁਡੁੰਗ ਵਾਪਸ ਪਰਤੇ ਅਤੇ ਦਲੇਰ ਸੈਨਿਕ ਦਾ ਅੰਤਮ ਸੰਸਕਾਰ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਕੀਤਾ। <ref name=":0">{{Cite book|title=1962: The War that wasn't|url=https://archive.org/details/1962warthatwasnt0000verm|last=Verma|first=Shiv Kunal|date=2016|isbn=978-93-84067-16-8|pages=541}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFVerma2016">Verma, Shiv Kunal (2016). ''1962: The War that wasn't''. p.&nbsp;541. [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;[[ਵਿਸ਼ੇਸ਼: ਪੁਸਤਕ ਸਰੋਤ/978-93-84067-16-8|<bdi>978-93-84067-16-8</bdi>]].</cite></ref> ਤਤਕਾਲੀ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ|ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]], [[ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ|ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰਤਾਪ ਕੈਰੋਂ]] ਸੀਨੀਅਰ ਫ਼ੌਜੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਦਿਲਾਸਾ ਦੇਣ ਲਈ ਪਿੰਡ ਸੰਖੋਲ ਆਏ ਸਨ। ਪਹਿਲੀ ਬਰਸੀ 'ਤੇ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਵੀ ਪਿੰਡ 'ਚ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਈ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.amarujala.com/haryana/jhajjar-bahadurgarh/hoisar-singh-live-in-people-heart-bahadurgarh-news-rtk529502319|title=Hoshiar Singh live in people's heart|last=Singh|first=Hoshiar|date=27 November 2019|work=Amarujala|access-date=27 November 2019}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਅਧਿਕਾਰੀ]] 7vwq7j8o2i19ix3ouwi7tqnbrovvqpy 0 145585 840164 620407 2026-05-29T13:57:43Z Sàádî 60341 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:I.O. Islamic 137 f.284v Timur's Defeat of Amlu Khan and the Capture of Delhi, from the 'Zafarnama' by Sharaf al-Din, 1533 (vellum).jpg]] → [[File:I.O. Islamic 137 f.284v Timur's Defeat of Amlu Khan and the Capture of Delhi in 1398, from the 'Zafarnama' by Sharaf al-Din, 1533 (vellum).jpg]] [[c:COM:FR#FR1|Criterion 1]] (original uploader’s request) · Correcting attribution. Thank you! 840164 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|name=ਨਸੀਰ ਉਦ-ਦੀਨ ਮਹਿਮੂਦ ਸ਼ਾਹ ਤੁਗ਼ਲਕ<br/>{{nq|ناصر الدین محمود شاه تغلق}}|image=Mahmud Shah (2).jpg|caption=ਸਿੱਕੇ|reign=ਮਾਰਚ 1394 – ਫਰਵਰੀ 1413|coronation=|full name=|predecessor=[[ਅਲਾ ਉਦ-ਦੀਨ ਸਿਕੰਦਰ ਸ਼ਾਹ]]|successor=[[ਖ਼ਿਜ਼ਰ ਖ਼ਾਨ]]|spouse=|issue=|royal house=|dynasty=|father=[[ਨਸੀਰ ਉਦ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ ਤੀਜਾ]]|mother=|birth_date=ਅਗਿਆਤ|birth_place=|death_date=ਫਰਵਰੀ 1413|death_place=|date of burial=|place of burial=|religion=[[ਇਸਲਾਮ]]|succession=24ਵਾਂ [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਸ਼ਾਸ਼ਕ|ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਸੁਲਤਾਨ]]|title=|house=[[ਤੁਗ਼ਲਕ ਵੰਸ਼]]}}'''ਨਸੀਰ ਉਦ-ਦੀਨ ਮਹਿਮੂਦ ਸ਼ਾਹ ਤੁਗਲਕ''' ({{lang-fa|{{nq|ناصر الدین محمود شاه تغلق}}}}) (ਸ਼ਾਸਨ: 1394 – ਫਰਵਰੀ 1413), '''ਨਸੀਰੂਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ''' '''ਸ਼ਾਹ''' ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,<ref name="Jayapalan">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6L6avTlqJNYC&pg=PA50|title=History of India, from 1206 to 1773. Volume II|last=Jayapalan|first=N.|date=2001|publisher=Atlantic Publishers & Distri|isbn=9788171569281|location=New Delhi|page=76|accessdate=20 November 2019}}</ref> [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ]] 'ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ [[ਤੁਗ਼ਲਕ ਵੰਸ਼|ਤੁਗਲਕ ਰਾਜਵੰਸ਼]] ਦਾ ਆਖਰੀ ਸੁਲਤਾਨ ਸੀ। == ਇਤਿਹਾਸ == === ਨੁਸਰਤ ਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੀ ਜੰਗ === ਨਸੀਰੂਦੀਨ ਮਹਿਮੂਦ ਸੁਲਤਾਨ [[ਨਸੀਰ ਉਦ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ ਤੀਜਾ]] ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ 31 ਅਗਸਤ 1390 ਤੋਂ 20 ਜਨਵਰੀ 1394 ਤੱਕ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ [[ਅਲਾ ਉਦ-ਦੀਨ ਸਿਕੰਦਰ ਸ਼ਾਹ|ਅਲਾ-ਉਦ-ਦੀਨ ਸਿਕੰਦਰ ਸ਼ਾਹ]] ਸੁਲਤਾਨ ਬਣ ਗਿਆ, ਪਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 8 ਮਾਰਚ 1394 ਨੂੰ, ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਨਸੀਰੂਦੀਨ ਮਹਿਮੂਦ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨੁਸਰਤ ਸ਼ਾਹ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਸਰਤ ਖਾਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੁਆਰਾ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਜੋ 1394 ਤੋਂ 1397 ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲੀ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਨਸੀਰੂਦੀਨ ਮਹਿਮੂਦ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਨੁਸਰਤ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਾਬਾਦ ਤੋਂ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।<ref name="Jayapalan" /><ref>{{Cite book|title=A Textbook of Medieval Indian History|last=Sen|first=Sailendra|publisher=Primus Books|year=2013|isbn=978-9-38060-734-4|pages=100–102}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:I.O. Islamic 137 f.284v Timur's Defeat of Amlu Khan and the Capture of Delhi in 1398, from the 'Zafarnama' by Sharaf al-Din, 1533 (vellum).jpg|thumb|ਆਈ.ਓ. ਇਸਲਾਮੀ 137 f.284v ਤੈਮੂਰ ਦੀ ਅਮਲੂ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਹਾਰ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ, ਸ਼ਰਾਫ਼ ਅਲ-ਦੀਨ ਦੁਆਰਾ 'ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ' ਤੋਂ, 1533]] === ਤੈਮੂਰ ਦਾ ਹਮਲਾ === 1398 ਵਿੱਚ ਨਸੀਰੂਦੀਨ ਮਹਿਮੂਦ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ, ਚਗਤਾਈ ਸ਼ਾਸਕ [[ਤੈਮੂਰ]] ਨੇ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਨਿਰਣਾਇਕ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਭਿੜ ਗਏ। ਤੈਮੂਰ ਆਖਰਕਾਰ ਜਿੱਤ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਫਿਰ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਤੋਂ ਖਜ਼ਾਨੇ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਰਕਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜੋ 200 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਲਈ ਤੁਰਕੋ-ਅਫਗਾਨ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/empireofsteppes00grou|title=The empire of the steppes; a history of central Asia|last=Grousset|first=René|date=1970|publisher=New Brunswick, N.J., Rutgers University Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-8135-0627-2|pages=444–445|language=en, fr}}</ref> ਹਮਲੇ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਤੁਗਲਕ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਪਤਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। === ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ === ਨਸੀਰ ਉਦ-ਦੀਨ ਮਹਿਮੂਦ ਸ਼ਾਹ ਤੁਗਲਕ ਦੀ ਮੌਤ ਫਰਵਰੀ 1413 ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਈ। ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਸੁਲਤਾਨ [[ਖ਼ਿਜ਼ਰ ਖ਼ਾਨ]] ਸੀ, ਜੋ ਸੱਯਦ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੀ। ਖਿਜ਼ਰ ਖਾਨ [[ਮੁਲਤਾਨ]] ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤੈਮੂਰ ਨੇ ਖੁਦ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਸੁਲਤਾਨ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।{{citation needed|date=May 2022}} == ਹਵਾਲੇ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੁਗ਼ਲਕ ਵੰਸ਼]] kcl2cjj1slyi1evuqrh4yv4wcys2ujw 0 152291 840209 638723 2026-05-29T20:16:49Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840209 wikitext text/x-wiki '''ਜਗਮਲ ਸਿੰਘ''' ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਾਰਾਣਾ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਧੀਰਬਾਈ ਭਟਿਆਨੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।<ref>[https://books.google.com/books?id=Y6YlAwAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Rana 2004, p. 28]</ref> == ਜੀਵਨੀ == ਉਦੈ ਸਿੰਘ II ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਪਸੰਦੀਦਾ ਪਤਨੀ, ਧੀਰਬਾਈ ਭਾਟੀਆਨੀ, ਜਗਮਲ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਰਾਣਾ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Akbar|url=https://archive.org/details/Akbar|last=Lal|first=Muni|year=1980|isbn=978-0-70691-076-6|page=[https://archive.org/details/Akbar/page/135 135]}}</ref> ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਦੂਜੇ ਨੇ ਜਗਮਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਗਲਾ ਮਹਾਰਾਣਾ ਬਣਾਇਆ। ਜਗਮਲ ਨੂੰ 1572 ਵਿੱਚ [[ਉਦੈਪੁਰ]] ਦੇ ਮਹਾਰਾਣਾ ਵਜੋਂ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਸੀ; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ [[ਮਹਾਂਰਾਣਾ ਪ੍ਰਤਾਪ|ਮਹਾਰਾਣਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਨੂੰ]] ਤਾਜ ਪਹਿਨਾਇਆ।<ref>[https://books.google.com/books?id=Y6YlAwAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Rana 2004, p. 38]</ref><ref>{{Cite web |title=Politics |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/historians-royals-on-karni-sena-panel-for-padmaavat-fringe-groups-demand-ordinance-to-ban-the-film/articleshow/62622548.cms}}</ref> ਜਗਮਾਲ [[ਮੇਵਾੜ]] ਛੱਡ ਕੇ [[ਅਜਮੇਰ]] ਵਿੱਚ [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗਲ]] [[ਸੂਬੇਦਾਰ]] ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ [[ਅਕਬਰ]] ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਜਹਾਜ਼ਪੁਰ ਦੀ [[ਜਗੀਰ|ਜਾਗੀਰ]] ਇੱਕ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 1581 ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸਨੇ ਸਿਰੋਹੀ ਦੇ ਮਹਾਰਾਓ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਦੂਜੇ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1581 ਵਿੱਚ ਸਿਰੋਹੀ ਦਾ ਸਹਿ-ਸ਼ਾਸਕ ਬਣ ਗਿਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=June 2020}} ਉਸਦਾ ਜੀਜਾ [[Rao Surtran|ਰਾਓ ਸੁਰਤਰਨ]] ਉਸਦਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਚੰਦਨਾ ਦੇ ਰਾਓ ਹਮੀਰਜੀ ਦੁਆਰਾ 17 ਅਕਤੂਬਰ 1583 ਨੂੰ [[Battle of Dattani|ਦੱਤਾਨੀ ਦੀ ਲੜਾਈ]] ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>[https://books.google.com/books?id=Y6YlAwAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Rana 2004, p. 39]</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]] isxatk0u95nnewuz70hv5qhvbjawe2m 0 153016 840191 821981 2026-05-29T19:42:18Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840191 wikitext text/x-wiki '''ਕੋਰੀਆਈ ਮਹਿਲਾ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਯੂਨਾਈਟਿਡ''' ( '''KWAU''' ਜਾਂ ''Yǒsǒng tanch'e yǒnhap'' ) [[ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ]] ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ 33 ਹੋਰ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਇੱਕ ਛਤਰੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Ching|first=Miriam|last2=Louie|first2=Yoon|date=1995-07-01|title=Minjung feminism: Korean women's movement for gender and class liberation|journal=Women's Studies International Forum|volume=18|issue=4|pages=417–430|doi=10.1016/0277-5395(95)80033-L}}</ref> ਕੋਰੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਵੂਮੈਨ (ਕੇਐਨਸੀਡਬਲਯੂ) ਦੇ ਨਾਲ, ਕੇਡਬਲਯੂਏਯੂ ਪੂਰੇ ਕੋਰੀਆ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਅਤੇ ਨਾਰੀਵਾਦ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ [[ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਜਥੇਬੰਦੀ|ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨ ਦੀਆਂ]] ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਤਾਲਮੇਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Women's Movements in Asia: Feminisms and Transnational Activism|last=Kim|first=Seung-kyung|last2=Kim|first2=Kyounghee|publisher=Routledge|year=2010|isbn=9780415487023|editor-last=Roces|editor-first=Mina|location=New York|pages=[https://archive.org/details/womensmovementsi0000unse/page/189 189]|chapter=Mapping a Hundred Years of Activism: Women's Movements in Korea|editor-last2=Edwards|editor-first2=Louise|chapter-url=https://archive.org/details/womensmovementsi0000unse/page/189}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == KWAU ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਫਰਵਰੀ 1987 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ<ref name=":0">{{Cite book|url=https://archive.org/details/koreasdemocratiz00kims|title=Korea's Democratization|last=Moon|first=Seungsook|publisher=Cambridge University Press|year=2003|isbn=978-0521823210|editor-last=Kim|editor-first=Samuel S.|location=New York|pages=[https://archive.org/details/koreasdemocratiz00kims/page/n131 112]–113|chapter=Redrafting Democratization|url-access=limited}}</ref> ਇਹ [[ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਰਾਜਨੀਤੀ|ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ]], ਲੇਬਰ-ਪੱਖੀ [[ਨਾਰੀਵਾਦ|ਨਾਰੀਵਾਦੀਆਂ]] ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਕੋਰੀਅਨ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਕਵੋਨ ਇਨ ਸੁਕ ਦੁਆਰਾ ਲਾਏ ਗਏ ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Routledge International Encyclopedia of Women: Global Women's Issues and Knowledge|url=https://archive.org/details/routledgeinterna0003unse_h2i7|last=Insook|first=Kwon|publisher=Routledge|year=2000|isbn=978-0415920889|editor-last=Kramarae|editor-first=Cheris|location=New York|pages=782|chapter=Feminism: Korea|editor-last2=Spender|editor-first2=Dale}}</ref> ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਔਰਤਾਂ ਬਲੂ-ਕਾਲਰ ਵਰਕਰਾਂ, ਕਲੈਰੀਕਲ ਵਰਕਰਾਂ, ਪੇਸ਼ੇਵਰਾਂ, ਘਰੇਲੂ ਔਰਤਾਂ, ਕਾਲਜ ਦੀਆਂ ਵਿਦਿਆਰਥਣਾਂ, ਪੇਂਡੂ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਰੀਬ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਭਿੰਨ ਸਮੂਹ ਸੀ।<ref name=":3">{{Cite book|title=Militarized Modernity and Gendered Citizenship in South Korea|url=https://archive.org/details/militarizedmoder0000moon|last=Moon|first=Seungsook|publisher=Duke University Press|year=2005|isbn=9780822387312|location=Durham|pages=[https://archive.org/details/militarizedmoder0000moon/page/110 110]–112}}</ref> KWAU ''ਮਿਨਜੰਗ'' ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਮਹੂਰੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name=":4">{{Cite journal|last=Nam|first=Jeong-Lim|date=2000|title=Gender Politics in Transition to Democracy|url=http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/apcity/unpan004700.pdf|journal=Korean Studies|volume=24|pages=94–112|doi=10.1353/ks.2000.0012|access-date=4 November 2015|archive-date=26 ਜੂਨ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626174730/http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/APCITY/UNPAN004700.pdf|url-status=dead}}</ref> ਇਸ ਮਿਆਦ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਫੋਕਸ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਭਰ ਬਰਾਬਰ ਕੰਮ, ਜਣੇਪਾ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਵਜੋਂ ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ, ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਂਤੀਵਾਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref name=":02">{{Cite web |last=Kyounghee |first=Kim |date=Summer 2002 |title=A Frame Analysis of Women's Policies of Korean Government and Women's Movements in the 1980s and 1990s |url=https://www.ekoreajournal.net/issue/view_pop.htm?Idx=3204 |access-date=18 October 2019 |website=Korea Journal }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਇੱਥੇ 21 ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸਨ ਜੋ ਕੇਡਬਲਯੂਏਯੂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ।<ref name=":2">{{Cite book|title=Korean Society: Civil Society, Democracy and the State|last=Moon|first=Seungsook|publisher=Routledge|year=2002|isbn=9780415770576|editor-last=Armstrong|editor-first=Charles K.|location=New York|pages=125–126|chapter=Women and Civil Society in South Korea}}</ref> ਕੇਡਬਲਯੂਏਯੂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਮੂਲ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੂਮੈਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਫਾਰ ਡੈਮੋਕਰੇਸੀ, ਕੋਰੀਆ ਵੂਮੈਨਜ਼ ਹਾਟ ਲਾਈਨ, ''ਵੂਮੈਨਜ਼ ਅਖਬਾਰ'' (ਹੁਣ ''ਵੂਮੈਨਜ਼ ਨਿਊਜ਼'' ), ਕੋਰੀਅਨ ਵੂਮੈਨ ਵਰਕਰਜ਼ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ, ਕੋਰੀਅਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਫਾਰਮਰਜ਼, ਵੂਮੈਨ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref>{{Cite book|title=Women of Japan & Korea: Continuity and Change|last=Palley|first=Marian Lief|publisher=Temple University Press|year=1994|isbn=978-1566392235|editor-last=Gelb|editor-first=Joyce|location=Philadelphia|pages=[https://archive.org/details/womenofjapankore00joyc/page/286 286–287]|chapter=Feminism in a Confucian Society: The Women's Movement in Korea|editor-last2=Palley|editor-first2=Marian Lief|chapter-url=https://archive.org/details/womenofjapankore00joyc/page/286}}</ref> ਕੇਡਬਲਯੂਏਯੂ ਨੇ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫੌਜੀ ਜੂਨ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਤਾਕਤਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸ ਨੇ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ।<ref name=":12">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=CgG0TfMyitEC&q=kim+young+soon+kwau&pg=PA187|title=East Asian Social Movements: Power, Protest, and Change in a Dynamic Region|last=Broadbent, Brockman|first=Jeffrey, Vicky|date=7 January 2011|isbn=9780387096261|access-date=18 October 2019}}</ref> KWAU ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ ਕਿ ਇਸਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੋਰੀਆ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਚੁਨ ਡੂ-ਹਵਾਨ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਗਏ "ਦਮਨਕਾਰੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਰੋਧੀ ਰੁਖ" ਲਿਆ।<ref name=":2"/> ਮਿਨਜੰਗ ਸਮਾਜਿਕ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਆਖਰਕਾਰ ਸਿੱਧੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਨ ਡੂ-ਹਵਾਨ ਦੇ ਅਸਤੀਫੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਡਬਲਯੂਏਯੂ ਨੂੰ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":13">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=CgG0TfMyitEC&q=kim+young+soon+kwau&pg=PA187|title=East Asian Social Movements: Power, Protest, and Change in a Dynamic Region|last=Broadbent, Brockman|first=Jeffrey, Vicky|date=7 January 2011|isbn=9780387096261|access-date=18 October 2019}}</ref> KWAU ਨੇ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਛਤਰ ਛਾਇਆ ਹੇਠ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਤਰਫੋਂ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਸਿਖਲਾਈ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite book|title=Gender Division of Labor in Korea|last=Hyoung|first=Cho|last2=Pil-wha|first2=Chang|publisher=Ewha Womans University Press|year=1994|isbn=9788973000067|location=Seoul, Korea|pages=342}}</ref> KWAU ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰੀ 'ਤੇ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਦਮਨਕਾਰੀ ਸਨ।<ref name=:3/> KWAU ਨੇ ਜਣੇਪਾ ਛੁੱਟੀ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰ ਕੰਮ ਲਈ ਬਰਾਬਰ ਤਨਖਾਹ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।<ref name=:4/> ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਜਣੇਪੇ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਪੁਨਰ-ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸਮਰਥਨ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ।<ref name=:03/> KWAU ਔਰਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਸਰਗਰਮ ਸੀ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1992 ਵਿੱਚ, KWAU ਨੇ ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।<ref name=:1/> ਇਸ ਕਾਰਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ "ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਸਮੇਤ ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਸਤਾਵਾਂ" ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।<ref name=":1" /> 1992 ਅਤੇ 1993 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, KWAU ਨੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੇਡਬਲਯੂਏਯੂ ਨੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੋਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਬੰਧਤ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਗਠਜੋੜ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਗਠਜੋੜ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਹੁਦੇ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name=:04/> ਕੇਡਬਲਯੂਏਯੂ ਨੂੰ "ਜਿਨਸੀ ਸਮਾਨਤਾ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਐਕਟ", "ਇਨਫੈਂਟ ਕੇਅਰ ਐਕਟ", ਮਾਹਵਾਰੀ ਛੁੱਟੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਚਾਅ, ਅਤੇ "ਵਰਕਰ ਡਿਸਪੈਚ ਸਿਸਟਮ ਤੇ ਐਕਟ" ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।"<ref name=:05/> 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੱਧ ਤੱਕ, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੇ "ਔਰਤ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ" ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਏਜੰਡੇ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ। 1994 ਵਿੱਚ, ਕੇਡਬਲਯੂਏਯੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਏਕਤਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਹਿਯੋਗ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ KWAU ਦੇ ਟੀਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਨੇ ਵੀ ਇੱਕ ਵਧੀ ਹੋਈ ਭੂਮਿਕਾ ਦੇਖੀ। ਇਹਨਾਂ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਹਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਪਾਸ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਲਾਬਿੰਗ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਮਹਿਲਾ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref name=":06">{{Cite web |last=Kyounghee |first=Kim |date=Summer 2002 |title=A Frame Analysis of Women's Policies of Korean Government and Women's Movements in the 1980s and 1990s |url=https://www.ekoreajournal.net/issue/view_pop.htm?Idx=3204 |access-date=18 October 2019 |website=Korea Journal }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> KWAU ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ 'ਤੇ ਵੀ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। 1995 ਤੱਕ, ਸੰਗਠਨ ਨੇ ਮਹਿਲਾ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦੀ ਭਰਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੁਆਰਾ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ; 17 ਵਿੱਚੋਂ 14 ਉਸ ਸਾਲ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ।<ref name=":0"/> 1995 ਵਿੱਚ ਵੀ, KWAU ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=:3/> ਦਸੰਬਰ 2002 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰੋਹ ਮੂ-ਹਿਊਨ ਦੀ ਚੋਣ ਦੇ ਨਾਲ, KWAU ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਅਤੇ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਮੌਕਾ ਦੇਖਿਆ। ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਰਜੀਹਾਂ ਵਿੱਚ "ਲਿੰਗ ਸਮਾਨਤਾ ਵਾਲੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ" ਅਤੇ "ਪਰਿਵਾਰ-ਮੁਖੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਖਾਤਮੇ" ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qIXFBQAAQBAJ&q=chi+eun+hee+kwau&pg=PT302|title=Women's Movements in Asia: Feminisms and Transnational Activism|last=Roces, Edwards|first=Mina, Louise|date=2010|isbn=9781136967993|access-date=25 October 2019}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਰੋਹ ਮੂ-ਹਿਊਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਸਿਵਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੀ ਸਰਗਰਮ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦੀ ਲੋੜ ਅਤੇ ਮਹੱਤਤਾ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰਕਾਰੀ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਨਿਯੁਕਤੀ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਅਕਸਰ ਕੁਝ ਮੁੱਖ ਸਹਾਇਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਭਰਤੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ, ਕੇਡਬਲਯੂਏਯੂ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੀ ਯੂਨ-ਹੀ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਸਮਾਨਤਾ ਮੰਤਰੀ ਬਣ ਗਈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qIXFBQAAQBAJ&q=chi+eun+hee+kwau&pg=PT302|title=Women's Movements in Asia: Feminisms and Transnational Activism|last=Roces, Edwards|first=Mina, Louise|date=2010|isbn=9781136967993|access-date=25 October 2019}}</ref> ਇਸ ਨਿਯੁਕਤੀ ਨੇ ਚੀ ਯੂਨ-ਹੀ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ KWAU ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰਾ ਨਾਲ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰੇ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਏਜੰਡੇ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਵਧੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਨ ਹਾਨ ਮਯੋਂਗ-ਸੂਕ ਸੀ, ਜੋ ਕੇਡਬਲਯੂਏਯੂ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਮੰਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qIXFBQAAQBAJ&q=chi+eun+hee+kwau&pg=PT302|title=Women's Movements in Asia: Feminisms and Transnational Activism|last=Roces, Edwards|first=Mina, Louise|date=2010|isbn=9781136967993|access-date=25 October 2019}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.women21.or.kr/ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸਾਈਟ] (ਕੋਰੀਅਨ ਵਿੱਚ) mmmwp45xhmt7h9ykfct1g9fvwbm3xfp 0 156502 840244 817709 2026-05-29T21:35:59Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840244 wikitext text/x-wiki '''ਪ੍ਰੇਮ ਚੌਧਰੀ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਅਤੇ [[ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੋਜ ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ|ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਹਿਸਟੋਰੀਕਲ ਰਿਸਰਚ]], ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸੀਨੀਅਰ ਅਕਾਦਮਿਕ ਫੈਲੋ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=http://www.sagepub.com/authorDetails.nav?contribId=645165 |title=Sage Publishing: Prem Chowdhry Affiliations |access-date=2023-03-09 |archive-date=2013-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106084047/http://www.sagepub.com/authorDetails.nav?contribId=645165 |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ਇੱਕ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਹੈ।<ref name="prem">{{Cite book|title=The Emergence of Feminism in India, 1850–1920|last=Anagol|first=Padma|publisher=Ashgate Publishing Company|year=2005|isbn=9780754634119|author-link=Padma Anagol}}</ref> ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਵਿਆਹਾਂ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਆਲੋਚਕ ਹੈ।<ref>[http://www.outlookindia.com/article.aspx?266072 ‘Khaps Have To Reform’, Sheela Reddy, Outlook India, July 2010]</ref> ਉਹ [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਅਧਿਐਨ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਰਾਜ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਇਤਿਹਾਸ 'ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਿਦਵਾਨ ਹੈ।<ref name="Geetha 2012">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/books/power-violence-and-dalit-women/article3515761.ece|title=Power, violence and Dalit women|last=Geetha|first=V.|date=June 11, 2012|work=[[The Hindu]]|access-date=10 July 2021|quote=her study would have been richer had she placed it in the context of feminist scholarship — one thinks of Prem Chowdhry's fantastic work on changing gender relations in Haryana, for instance, and how she works with notions of caste, gender, labour and economic change.}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://global.oup.com/academic/product/political-economy-of-production-and-reproduction-9780198067702;jsessionid=76B4088195F4A55D75A4C5E8FB25BE5A?cc=gb&lang=en& |title=Oxford University Press |access-date=2023-03-09 |archive-date=2013-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105222813/http://global.oup.com/academic/product/political-economy-of-production-and-reproduction-9780198067702;jsessionid=76B4088195F4A55D75A4C5E8FB25BE5A?cc=gb&lang=en& |url-status=dead }}</ref> == ਕਰੀਅਰ == ਚੌਧਰੀ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਦੀ ਲਾਈਫ ਮੈਂਬਰ ਹੈ।<ref>India Court of Women on Dowry and Related Forms of Violence against Women, 2009 </ref><ref>{{Cite web |title=Centre for Women's Development Studies |url=http://www.cwds.org/aboutus.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826070111/http://cwds.org/aboutus.htm |archive-date=26 August 2013 |access-date=2013-06-06}}[http://www.cwds.org/LifeMembers.pdf CWDS About Us] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105214021/http://www.cwds.org/LifeMembers.pdf|date=5 November 2013}}</ref> ਉਸਨੇ ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ ਸੋਸ਼ਲ ਸਾਇੰਸ ਰਿਸਰਚ ਸਮਰਥਿਤ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਕੰਟੈਂਪਰਰੀ ਸਟੱਡੀਜ਼, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਨਹਿਰੂ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਅਤੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਉੱਨਤ ਅਧਿਐਨ ਯੂਨਿਟ।<ref>Law and Social Science Research Network, Nehru Memorial Museum & Library 2008 </ref> ਚੌਧਰੀ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਨ,<ref>[http://www.jnu.ac.in/aaj/AlumniMember.asp?searchStr=P JNU Alumni Association] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130303044856/http://www.jnu.ac.in/AAJ/AlumniMember.asp?searchStr=P|date=3 March 2013}}</ref> ਅਤੇ [[ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗਰਾਂਟਸ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਭਾਰਤ)|ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗ੍ਰਾਂਟਸ ਕਮਿਸ਼ਨ]] ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਫੈਲੋ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਨਿਊਜ਼ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਮਾਹਰ ਟਿੱਪਣੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਧੀ ਹੋਣ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਪੱਖਪਾਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਾਰੇ ''[[ਦ ਗਾਰਡੀਅਨ]]'' ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ;<ref name="Ramesh 2007">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2007/jul/28/india.randeepramesh|title=Foetuses aborted and dumped secretly as India shuns baby girls|last=Ramesh|first=Randeep|date=July 28, 2007|work=[[The Guardian]]|access-date=10 July 2021}}</ref> ''ਦਿ ਗਾਰਡੀਅਨ'' ਨੂੰ,<ref name="Burke 2010">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2010/jun/25/triple-murder-india-honour-killings|title=Triple murder in India highlights increase in 'honour killings'|last=Burke|first=Jason|date=June 25, 2010|work=The Guardian|access-date=10 July 2021}}</ref> ''[[ਐਸੋਸੀਏਟਿਡ ਪ੍ਰੈਸ]]'',<ref name="George 2010">{{Cite news|url=https://archive.boston.com/news/world/asia/articles/2010/07/12/divorce_or_die____old_rules_clash_with_new_india/?page=2|title=Divorce or die -- old rules clash with new India|last=George|first=Nirmala|date=July 12, 2010|work=Boston.com|access-date=10 July 2021|agency=[[Associated Press]]}}</ref> ''[[ਟਾਈਮ (ਪਤ੍ਰਿਕਾ)|ਟਾਈਮ]]'',<ref name="Singh 2010">{{Cite magazine|last=Singh|first=Madhur|date=May 25, 2010|title=Why Are Hindu Honor Killings Rising in India?|url=https://content.time.com/time/world/article/0,8599,1991195,00.html|magazine=[[Time (magazine)|TIME]]|access-date=10 July 2021|archive-date=10 ਜੁਲਾਈ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210710171230/https://content.time.com/time/world/article/0,8599,1991195,00.html|url-status=dead}}</ref> ਅਤੇ ''ਰਾਇਟਰਜ਼''<ref name="Denyer 2008">{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-india-honourkilling-idUSDEL29449420080516|title=Indian village proud after double "honor killing"|last=Denyer|first=Simon|date=May 15, 2008|work=[[Reuters]]|access-date=10 July 2021}}</ref> "ਆਨਰ ਕਿਲਿੰਗ" ਬਾਰੇ; [[ਹਰਿਆਣਾ|ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ]] ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚੇ ਬਾਰੇ ''[[ਦ ਸਟੇਟਸਮੈਨ|ਸਟੇਟਸਮੈਨ]]'' ਨੂੰ;<ref name="Gursoy 2020">{{Cite news|url=https://www.sbstatesman.com/2020/08/24/black-and-white-selfies-on-social-media-bring-awareness-to-violence-against-women/|title=Black and white selfies on social media bring awareness to violence against women|last=Gursoy|first=Rabia|date=August 24, 2020|work=[[The Statesman (India)|The Statesman]]|access-date=10 July 2021|last2=Jalali|first2=Falah}}</ref> ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚੇ ਬਾਰੇ ''NPR'' ਅਤੇ ਇਹ [[ਦਲਿਤ]] ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਬਲਾਤਕਾਰ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਸਬੰਧਤ ਹੈ;<ref name="McCarthy 2013">{{Cite news|url=https://www.npr.org/2013/02/08/171372687/outside-the-big-city-a-harrowing-sexual-assault-in-rural-india|title=Outside The Big City, A Harrowing Sexual Assault In Rural India|last=McCarthy|first=Julie|date=February 8, 2013|work=[[NPR]]|access-date=10 July 2021}}</ref> ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ''[[ਦਾ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ|ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ]]'' ਨੂੰ;<ref name="Rathi 2017">{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/research/1930s-imperial-propaganda-how-star-studded-western-films-justified-british-colonialism-4783908/|title=1930s imperial propaganda: How star-studded western films justified British colonialism|last=Rathi|first=Nandini|date=August 11, 2017|work=[[The Indian Express]]|access-date=10 July 2021}}</ref> ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਵਿਰਾਸਤੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ''ਰਾਇਟਰਜ਼'' ਨੂੰ।<ref>{{Cite news|url=https://www.livemint.com/news/india/as-property-prices-rise-more-indian-women-claim-inheritance-1552462132830.html|title=As property prices rise, more Indian women claim inheritance|date=March 13, 2019|work=Mint|access-date=10 July 2021|agency=[[Reuters]]}}</ref> ਉਸ ਦਾ 2004 ''ਮਾਡਰਨ ਏਸ਼ੀਅਨ ਸਟੱਡੀਜ਼'' ਲੇਖ "ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਲਿਵਜ਼, ਸਟੇਟ ਇੰਟਰਵੈਨਸ਼ਨ: ਕੇਸ ਆਫ਼ ਰਨਵੇ ਮੈਰਿਜ ਇਨ ਰੂਰਲ ਨਾਰਥ ਇੰਡੀਆ" 2006 ਵਿੱਚ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਰਫਿਊਜੀ ਬੋਰਡ ਦੁਆਰਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.justice.gov/sites/default/files/eoir/legacy/2014/02/04/IND100661.EX.pdf|title=RESPONSES TO INFORMATION REQUESTS (RIRs)|date=January 9, 2006|work=www.justice.gov|access-date=10 July 2021|agency=Immigration and Refugee Board of Canada|archive-date=28 ਅਪ੍ਰੈਲ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170428064011/https://www.justice.gov/sites/default/files/eoir/legacy/2014/02/04/IND100661.EX.pdf|url-status=dead}}</ref> ਉਸਨੇ ''[[ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]]'' ਵਿੱਚ ਟਿੱਪਣੀ ਵੀ ਲਿਖੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ-ਜਾਤੀ ਵਿਆਹਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਿੰਸਾ,<ref name="Chowdhry 2019">{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/comment/violence-around-inter-caste-marriages-803140|title=Violence around inter-caste marriages|last=Chowdhry|first=Prem|date=July 19, 2019|work=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]|access-date=10 July 2021}}</ref> ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਲੜਕੀਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref name="Chowdhry 2020">{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/news/comment/invest-in-education-for-girls-to-reduce-poverty-39014|title=Invest in education for girls to reduce poverty|last=Chowdhry|first=Prem|date=February 11, 2020|work=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]|access-date=10 July 2021}}</ref> === ਕਿਤਾਬਾਂ === * {{Cite book|title=Punjab politics: the role of Sir Chhotu Ram|last=Chowdhry|first=Prem|publisher=Vikas/University of Michigan|year=1984|isbn=978-0706924732|pages=364}} * {{Cite book|title=The Veiled Women: Shifting Gender Equations In Rural Haryana|url=https://archive.org/details/nlsiu.305.42.cho.8875|last=Chowdhry|first=Prem|publisher=Oxford University Press India|year=1994|isbn=978-0195670387}} * {{Cite book|title=Colonial India and the Making of Empire Cinema: Image, Ideology and Identity|url=https://archive.org/details/colonialindiamak0000chow|last=Chowdhry|first=Prem|publisher=Manchester University Press|year=2000|isbn=978-0719057922|pages=[https://archive.org/details/colonialindiamak0000chow/page/294 294]}} * {{Cite book|title=Contentious Marriages, Eloping Couples: Gender, Caste, and Patriarchy in Northern India|url=https://archive.org/details/contentiousmarri0000chow|last=Chowdhry|first=Prem|date=Jul 2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0198063612|pages=360}} * {{Cite book|title=Gender Discrimination in Land Ownership|last=Chowdhry|first=Prem|publisher=Sage Publications|year=2010|isbn=978-8178299426|pages=314}} * {{Cite book|title=Political Economy of Production and Reproduction|url=https://archive.org/details/politicaleconomy0000chow|last=Chowdhry|first=Prem|publisher=Oxford University Press|year=2011|isbn=9780198067702|pages=464}} * {{Cite book|title=Understanding Politics And Society – Hardwari Lal|last=Chowdhry|first=Prem|publisher=Manak publications|year=2011|isbn=978-8178312279|pages=423}} == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਉਹ ਹਰਦਵਾਰੀ ਲਾਲ ਦੀ ਧੀ ਹੈ,<ref>[http://www.tribuneindia.com/2011/20110327/spectrum/book6.htm Reformist revisited], Humra Quraishi, The Tribune India. 27 March 2011</ref> ਜੋ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਲਈ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੀ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਹੈ।<ref>[https://dsal.uchicago.edu/books/socialscientist/text.html?objectid=HN681.S597_244-46_114.gif] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150427143215/http://dsal.uchicago.edu/books/socialscientist/text.html?objectid=HN681.S597_244-46_114.gif |date=2015-04-27 }} Social Scientist. v 21, no. 244-46 (Sept–Nov 1993) p. 112</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਨਾਰੀਵਾਦੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਚਿੱਤਰਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਾਰੀ ਕਾਰਕੁਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1944]] g68buyde93b43ccugp08c9k83ikgawc 0 156558 840203 743097 2026-05-29T20:04:38Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840203 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Erotic_scene_Pompeii_MAN_Napoli_Inv27686.jpg|thumb| [[ਪੋਂਪੇਈ]], ਸੀਕਰੇਟ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਨੇਪਲਜ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਫਰੈਸਕੋ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕਾਮੁਕ ਦ੍ਰਿਸ਼, 1-50 AD ਦਾ ਸਮਾਂ]] ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ '''ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ''' ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>Jenness, Valerie (1990). "From Sex as Sin to Sex as Work: COYOTE and the Reorganization of Prostitution as a Social Problem," ''Social Problems'', 37(3), 403-420. "[P]rostitution has existed in every society for which there are written records [...]"</ref>{{Sfn|Bullough|Bullough|1978|}} ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਨੂੰ "ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਪੇਸ਼ੇ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਪੇਸ਼ੇ ਕਿਸਾਨੀ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਅਤੇ ਚਰਵਾਹਾ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=2017-09-29 |title=A Few Thoughts on Prostitution: "The World's Oldest Profession" |url=https://san-jose-criminal-defense-law.com/thoughts-prostitution-worlds-oldest-profession/ |access-date=2021-09-13 |website=Wesley Schroeder}}</ref><ref name="Strong 2016">{{Cite book|title=Prostitutes and Matrons in the Roman World|last=Strong|first=Anise K.|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2016|isbn=9781316563083|location=[[Cambridge]]|pages=142–170|chapter=Prostitutes and matrons in the urban landscape|doi=10.1017/CBO9781316563083.007|doi-access=free}}</ref><ref>Keegan, Anne (1974). "World's oldest profession has the night off," ''Chicago Tribune'', July 10. New World Encyclopedia</ref> == ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨੇੜੇ ਪੂਰਬ == ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨੇੜੇ ਪੂਰਬ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਅਸਥਾਨਾਂ, ਮੰਦਰਾਂ, ਜਾਂ "ਸਵਰਗ ਦੇ ਘਰ" ਦਾ ਘਰ ਸੀ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਯੂਨਾਨੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ [[ਹੀਰੋਡਾਟਸ|ਹੇਰੋਡੋਟਸ]] ਦੁਆਰਾ ''ਦ ਹਿਸਟਰੀਜ਼'' ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ,<ref>[[Herodotus]], ''[[Histories (Herodotus)|The Histories]]'' [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Aabo%3Atlg%2C0016%2C001&query=book%3D1%3Achapter%3D199%3Asection%3D1 1.199], tr A.D. Godley (1920)</ref> ਜਿੱਥੇ [[ਪਵਿੱਤਰ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ]] ਇੱਕ ਆਮ ਪ੍ਰਥਾ ਸੀ।<ref>See, for example, [[James Frazer]] (1922), ''[[The Golden Bough]]'', 3e, [[wikisource:The Golden Bough/Adonis in Cyprus|Chapter 31: Adonis in Cyprus]]</ref> [[ਸੂਮਰ|ਸੁਮੇਰੀਅਨ]] ਰਿਕਾਰਡ ca. 2400 BCE ਇੱਕ ਪੇਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਇਹ ਉਰੂਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸੁਮੇਰੀਅਨ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਇੱਕ ਮੰਦਰ- ਵੇਸਵਾਘਰ ਦਾ ਵਰਨਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ''ਕਾਕੁਮ'' ਜਾਂ ਮੰਦਰ ਇਸ਼ਤਾਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਘਰ ਸੀ। ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜਿਨਸੀ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਸੀ, ਦੂਜੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਮੈਦਾਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸੀ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵੀਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਮੰਦਰ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਥਰਡ ਕਲਾਸ ਵੀ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਾਹਕ ਲੱਭਣ ਲਈ ਮੁਫਤ ਸੀ। [[ਕਨਾਨ]] ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਮੰਦਰ ਦੀਆਂ ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਮਰਦ ਸਨ। ਇਹ [[ਸਾਰਦੇਞਾ|ਸਾਰਡੀਨੀਆ]] ਅਤੇ ਕੁਝ [[ਫੋਨੀਸ਼ੀਆ]] ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੇਵੀ ਐਸ਼ਟਾਰਟ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਵੀ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫੋਨੀਸ਼ੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ,{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=March 2007}} ਇਹ ਅਭਿਆਸ [[ਭੂ-ਮੱਧ ਸਮੁੰਦਰ|ਭੂ-ਮੱਧ ਸਾਗਰ]] ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਸਮਾਨ ਵਰਗੀਕਰਨ ਗ੍ਰੀਸ, ਰੋਮ, ਭਾਰਤ, ਚੀਨ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।{{Sfn|Murphy|1983|}} ਅਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਉਦੋਂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ 320 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਸਮਰਾਟ [[ਕੋਂਸਤਾਂਤੀਨ ਮਹਾਨ|ਕੋਸਤਾਂਤੀਨ]] ਨੇ ਦੇਵੀ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰੀਤਾਂ ਨੂੰ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਨਾਲ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।<ref>[[Eusebius]], ''Life of Constantine'', [http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf201.iv.vi.iii.lv.html 3.55] and [http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf201.iv.vi.iii.lviii.html 3.58]</ref> == ਬਾਈਬਲ ਦੇ ਹਵਾਲੇ == ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਵਿੱਚ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਆਮ ਗੱਲ ਸੀ। ਇਬਰਾਨੀ ਬਾਈਬਲ ਵਿੱਚ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਦੇ ਕਈ ਹਵਾਲੇ ਹਨ। [[ਯਹੂਦ]] ਅਤੇ ਤਾਮਾਰ ਦੀ ਬਾਈਬਲ ਦੀ ਕਹਾਣੀ (Genesis 38:14–26 ) ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਦਾ ਚਿਤਰਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਵੇਸਵਾ ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਹਾਈਵੇਅ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਸਵਾ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਨ ਲਈ ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਢੱਕਦੀ ਹੈ। ਪੈਸੇ ਦੇਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਹ ਬੱਕਰੀ ਦਾ ਬੱਚਾ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਉੱਚ ਕੀਮਤ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ, ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਝੁੰਡਾਂ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਅਮੀਰ ਮਾਲਕ ਹੀ ਇੱਕ ਜਿਨਸੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਈ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਜੇਕਰ ਯਾਤਰੀ ਕੋਲ ਆਪਣੇ ਪਸ਼ੂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੱਕਰੀ ਦਾ ਬੱਚਾ ਹੋਣ ਤੱਕ ਔਰਤ ਨੂੰ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਮ੍ਹਾ ਵਜੋਂ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਵਿਚਲੀ ਔਰਤ ਇੱਕ ਜਾਇਜ਼ ਵੇਸਵਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਯਹੂਦ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਨੂੰਹ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਯਹੂਦ ਨੂੰ ਭਰਮਾਉਣ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਗਰਭਪਾਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਵੇਸਵਾ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੇਸਵਾ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਸਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਦੀ ਬਾਈਬਲ ਦੀ ਕਹਾਣੀ, ਜੋਸ਼ੂਆ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਗਈ, ਜੇਰੀਕੋ ਵਿੱਚ ਰਾਹਾਬ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਵੇਸਵਾ ਨੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਜਾਸੂਸਾਂ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮਾਜਿਕ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਰਾਹਾਬ ਉੱਚ-ਦਰਜੇ ਦੇ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣੂ ਸੀ। ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਜਾਸੂਸਾਂ ਨੇ ਇਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ, ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਫੌਜੀ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੰਪਰਕ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੱਖ ਸਕੇ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ 'ਤੇ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗੀ ਜੋ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਹੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰਲੇ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਕੇਤ ਕਰ ਦਵੇ। ਜਦੋਂ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਨਾਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੈਂਬਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਿਆ। ਪਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਪੋਥੀ ਵਿੱਚ, ਬਾਬਲ ਦੀ ਵੇਸਵਾ ਨੂੰ "ਮਹਾਨ ਬਾਬਲ, ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਘਿਣਾਉਣੀਆਂ ਦੀ ਮਾਂ" ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸ਼ਬਦ "ਵੇਸਵਾ" ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ "ਮੂਰਤੀ" ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>[http://www.blueletterbible.org/lang/lexicon/lexicon.cfm?strongs=G4204 πόρνη]: From Greek. Fr. transliteration; pornē; English; prostitute/whore. 2) Metaphor; an '''idolatress'''; a) of "'''Babylon'''" i.e. Rome, the chief seat of idolatry. ''"Dictionary and Word Search for pornē (Strong's 4204)"''. Blue Letter Bible. 1996–2011. Retrieved on: 3 Nov 2011.</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=jNJeDZKqpQ4C&pg=PA79&lpg=PA79&dq=biblical+%22whore%22+or+%22idolatress%22&source=bl&ots=6R7_RSP3fJ&sig=j-LnajPgBAhOjAEc7DwjGhHESCY&hl=en&ei=j9WyTqj6I4mtsQKBt-WABA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CDAQ6AEwBA#v=onepage&q=biblical%20%22whore%22%20or%20%22idolatress%22&f=false The Lifting of the Veil: Acts 15:20-21, By Avram Yehoshua]. Google Books</ref> == 20ਵੀਂ ਸਦੀ == ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼ ਵਿੱਚ, ਯੂਐਸ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬਲਾਂ ਨੇ "ਅਮਰੀਕੀ ਪਲਾਨ" ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਵੇਸਵਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੇ ਫੌਜੀ ਛਾਉਣੀ ਦੇ ਪੰਜ ਮੀਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ। ਜੇਕਰ ਸੰਕਰਮਿਤ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਔਰਤ ਨੂੰ ਠੀਕ ਹੋਣ ਤੱਕ ਹਸਪਤਾਲ ਜਾਂ ਫਾਰਮ ਕਲੋਨੀ ਵਿੱਚ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।{{Sfn|Rosen|1982}} 1910 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ, ਅਮਰੀਕੀ ਯੋਜਨਾ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਚਲਾਈ ਗਈ। ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿਹਤ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਮਲਾਵਰ ਜਾਂਚ ਲਈ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰਵਾਸੀਆਂ, ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਅਤੇ ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।{{Sfn|Stern|2018|}} 1921 ਵਿੱਚ, ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਦਮਨ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਬਾਰੇ ਰਾਖਵੇਂਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। [[ਤਸਵੀਰ:Eugène_Atget,_Three_Prostitutes,_rue_Asselin,_1924–25.jpg|thumb|ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਰੈੱਡ-ਲਾਈਟ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ, ਸੀਏ ਵਿੱਚ, ਰੁਏ ਐਸੇਲਿਨ ਦੇ ਇੱਕ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਖੜੀਆਂ ਤਿੰਨ ਵੇਸਵਾਵਾਂ। 1924-25, ਯੂਜੀਨ ਐਟਗੇਟ ਦੁਆਰਾ ਖਿੱਚੀ ਗਈ ਤਸਵੀਰ]] == 21ਵੀਂ ਸਦੀ == 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, [[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ|ਅਫ਼ਗਾਨ]] ਨੌਜਵਾਨ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਸਵਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ''ਬੱਚਾ ਬਾਜ਼ੀ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref>{{Cite web |date=2010-04-20 |title=The Dancing Boys Of Afghanistan &#124; FRONTLINE |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/dancingboys/view/ |access-date=2014-01-04 |publisher=PBS}}</ref> ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪੀਅਨ ਔਰਤਾਂ ਹਰ ਸਾਲ ਚੀਨ, ਪੱਛਮੀ ਯੂਰਪ, ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਅਤੇ ਤੁਰਕੀ ਵਿੱਚ ਵੇਸਵਾ ਬਣ ਗਈਆਂ ਹਨ।<ref>Hornblower, Margot (24 June 2001). "[https://web.archive.org/web/20070501171440/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1101930621-161939,00.html The Skin Trade]". ''[[Time (magazine)|Time Magazine]]''. Retrieved 19 April 2009.</ref> ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਔਰਤਾਂ [[ਦੁਬਈ]] ਵਿੱਚ ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। [[ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ]] ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ ਦੇ ਪੁਰਸ਼ ਗਾਹਕਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਅਨੁਪਾਤ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref>"[https://www.theguardian.com/world/2010/may/16/dubai-sex-tourism-prostitution Why Dubai's Islamic austerity is a sham&nbsp;– sex is for sale in every bar]". ''The Guardian''. May 16, 2010.</ref> ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ [[ਦੇਵਦਾਸੀ]] ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ [[ਹਿੰਦੂ]] ਦੇਵੀ [[ਰੇਨੂਕਾ|ਰੇਣੂਕਾ]] ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੀਬੀਸੀ ਨੇ 2007 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਦੇਵਦਾਸੀਆਂ "ਪਵਿੱਤਰ ਵੇਸਵਾਵਾਂ" ਹਨ।<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6729927.stm Slaves to the goddess of fertility]. BBC News. June 8, 2007</ref> ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ, 2017 ਵਿੱਚ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਢਾਂਚਾ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਦੇ ਕਰੜੇ ਵਿਰੋਧ ਦੁਆਰਾ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1% ਤੋਂ ਘੱਟ ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਡਿਊਟੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Germany: Prostitute protection laws proving impotent &#124; DW &#124; 18.02.2019 |url=https://www.dw.com/en/germany-prostitute-protection-laws-proving-impotent/a-47560411 |website=DW.COM}}</ref> == ਸੰਕਯੁਤ ਰਾਜ == ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਨੇ 1956 ਦਾ ਜਿਨਸੀ ਅਪਰਾਧ ਐਕਟ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜੋ ਕਿ ਜਿਨਸੀ ਅਪਰਾਧ ਐਕਟ 2003 ਦੁਆਰਾ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੱਦ ਅਤੇ ਬਦਲਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਨੇ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਅਪਰਾਧ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ, ਇਸ ਨੇ ਵੇਸਵਾਘਰ ਚਲਾਉਣਾ ਅਤੇ ਅਦਾਇਗੀਸ਼ੁਦਾ ਸੈਕਸ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਵਰਗੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ ==    == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * Attwood, Nina. ''The Prostitute's Body: Rewriting Prostitution in Victorian Britain'' (Routledge, 2015). * Bassermann, Lujo. ''The Oldest Profession: a history of prostitution'' (1967). * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=MshzI9iQ79sC&q=0822330741|title=Vanishing Women: Magic, Film, and Feminism|last=Beckman|first=Karen|date=2003|publisher=Duke University Press|isbn=978-0822330745|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ME6FAAAAIAAJ|title=Sisters and Workers in the Middle Ages|last=Bennett|first=Judith M.|date=1989|publisher=University of Chicago Press|isbn=9780226042473|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=h5y5y2uV5gwC&pg=PA156|title=Women in Ancient America|last=Bruhns|first=Karen Olsen|last2=Stothert|first2=Karen E.|date=1999|publisher=University of Oklahoma Press|isbn=9780806131696|language=en}} * Bullough, Vern L. ''The history of prostitution'' (1964), a scholarly history. * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hKBzPwAACAAJ&q=0879752688|title=Sexual Practices and the Medieval Church|last=Bullough|first=Vern L.|last2=Brundage|first2=James A.|date=1982|publisher=Prometheus Books|isbn=9780879752682|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3jobAAAAYAAJ|title=Prostitution: An Illustrated Social History|last=Bullough|first=Vern LeRoy|last2=Bullough|first2=Bonnie L.|date=1978|publisher=Crown Publishers|isbn=9780517529577|language=en}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/daughtersofjoysi00butl|title=Daughters of Joy, Sisters of Misery: Prostitutes in the American West, 1865-90|last=Butler|first=Anne M.|date=1987|publisher=University of Illinois Press|isbn=9780252014666|edition=Reprint|language=en|url-access=registration}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hcx6tfWwqn4C&q=9780226923819|title=Intimate Matters: A History of Sexuality in America|last=D'Emilio|first=John|last2=Freedman|first2=Estelle B.|date=2012|publisher=University of Chicago Press|isbn=9780226923819|edition=Third|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=jrVW9W9eiYMC&q=0198201710&pg=PA273|title=Europe: A History|last=Davies|first=Norman|date=1996|publisher=Oxford University Press|isbn=9780198201717|language=en|author-link=Norman Davies}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wHEGcPZZmHwC|title=Ancient Rome: From the Early Republic to the Assassination of Julius Caesar|last=Dillon|first=Matthew|last2=Garland|first2=Lynda|date=2005|publisher=Taylor & Francis|isbn=9780415224581|language=en}} * {{Cite book|title=Roman Sexualities|last=Edwards|first=Catherine|date=1997|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0691011783|language=en|chapter=Unspeakable Professions: Public Performance and Prostitution in Ancient Rome|chapter-url=https://books.google.com/books?id=1ZPC3TqBZEQC&pg=PA66}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VaUwDwAAQBAJ&q=0520220714|title=Maneuvers: The International Politics of Militarizing Women's Lives|last=Enloe|first=Cynthia|date=2000|publisher=University of California Press|isbn=9780520220713|language=en}} * Francis, Raelene. ''Selling Sex: A Hidden History of Prostitution'' (2007). scholarly. * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PY2LAAAAIAAJ|title=Book of Shehzade|last=Gazali|first=Münif Fehim|publisher=Dönence|year=2001|isbn=978-975-7054-17-7}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=QrNvJpE0Q3YC&pg=PA1|title=Gold Diggers & Silver Miners: Prostitution and Social Life on the Comstock Lode|last=Goldman|first=Marion S.|date=1981|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0472063321|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pnGwP9-FhxYC&pg=PA36|title=Deconstructing Sexuality in the Middle East: Challenges and Discourses|last=İlkkaracan|first=Pınar|date=2008|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|isbn=9780754672357|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Rn5nA9xzHUwC&q=0719073901|title=Women Police: Gender, Welfare and Surveillance in the Twentieth Century|last=Jackson|first=Louise|date=2006|publisher=Manchester University Press|isbn=9780719073908|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=veCFM5kr4z0C&pg=PA164|title=Frontier Women: "Civilizing" the West? 1840-1880|last=Jeffrey|first=Julie|date=1998|publisher=Macmillan|isbn=9780809016013|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-I6owJcCOdwC|title=Interracial Intimacy in Japan: Western Men and Japanese Women, 1543-1900|last=Leupp|first=Gary P.|date=2003|publisher=A&C Black|isbn=9780826460745|language=en}} * {{Cite book|title=The Medieval Underworld|url=https://archive.org/details/isbn_0241100186|last=McCall|first=Andrew|date=1979|publisher=H. Hamilton|isbn=9780241100189|edition=First|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=dEk_DwAAQBAJ|title=The Economy of Prostitution in the Roman World: A Study of Social History and the Brothel|last=McGinn|first=Thomas|date=2004|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0472113620|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GBLaAAAAMAAJ|title=The Scarlet Mile: A Social History of Prostitution in Kalgoorlie, 1894-2004|last=McKewon|first=Elaine|date=2005|publisher=University of Western Australia Press|isbn=9781920694227|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3TobAAAAYAAJ|title=Great Bordellos of the World: An Illustrated History|last=Murphy|first=Emmett|date=1983|publisher=Quartet Books|isbn=9780704323957|language=en}} * {{Cite book|title=Prostitution in Medieval Society: The History of an Urban Institution in Languedoc|url=https://archive.org/details/prostitutioninme0000otis|last=Otis|first=Leah Lydia|publisher=University of Chicago Press|year=1985|isbn=978-0-226-64033-4|location=Chicago}} * Remick, Elizabeth J. ''Regulating Prostitution in China: Gender and Local Statebuilding, 1900–1937'' (Stanford University Press, 2014). xv+ 270 pp * Ringdal, Nils. ''Love for sale: A world history of prostitution'' (Grove/Atlantic, Inc., 2007). * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AkEEAQAAIAAJ&q=0586200290|title=Whores in History: Prostitution in Western Society|last=Roberts|first=Nickie|date=1992|publisher=HarperCollins|isbn=9780586200292|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0i8bAAAAYAAJ|title=The lost sisterhood: prostitution in America, 1900-1918|last=Rosen|first=Ruth|date=1982|publisher=Johns Hopkins University Press|isbn=9780801826641|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=C2dhPwAACAAJ&q=0760701199|title=Medieval Prostitution|last=Rossiaud|first=Jacques|date=1996|publisher=Barnes & Noble|isbn=9780760701195|language=en}} * Scott, George Ryley. ''A History of Prostitution: From Antiquity to the Present Day'' (1996). [https://books.google.com/books?id=djgEAQAAIAAJ excerpt] * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zg_aAAAAMAAJ|title=History of Prostitution in Ancient India: Upto 3rd Cen. A.D.|last=Simha|first=S. N.|last2=Bose|first2=Nirmal Kumar|date=2003|publisher=Shree Balaram Prakasani|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=yiNkAAAAMAAJ&q=1878318098|title=Nedim and the poetics of the Ottoman court: medieval inheritance and the need for change|last=Sılay|first=Kemal|date=1994|publisher=Indiana University|isbn=9781878318091|language=en}} * {{Cite book|title=The trials of Nina McCall: sex, surveillance, and the decades-long government plan to imprison "promiscuous" women|url=https://archive.org/details/trialsofninamcca0000ster|last=Stern|first=Scott W|date=2018|isbn=9780807042755|language=en|oclc=1001756017}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=65d8iIVdob8C&q=0521534534|title=State and Society in Mid-Nineteenth-Century Egypt|last=Toledano|first=Ehud R.|date=2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521534536|language=en}} * Walkowitz, Judith R. "History and the Politics of Prostitution: Prostitution and the Politics of History." in Marlene Spanger and May-Len Skilbrei, eds., ''Prostitution Research in Context'' (2017) pp.&nbsp;18–32. * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hori2TNOHD4C|title=Pirates, Prostitutes and Pullers: Explorations in the Ethno- and Social History of Southeast Asia|last=Warren|first=James Francis|date=2008|publisher=University of Western Australia Press|isbn=9780980296549|language=en}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=uqmh7lTaYykC|title=The Comforts of Home: Prostitution in Colonial Nairobi|last=White|first=Luise|date=1990|publisher=University of Chicago Press|isbn=9780226895062|language=en}} === ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਰੋਤ === * {{Cite book|url=https://archive.org/details/cu31924092592793|title='''(Vol. 4.)''' Those that will not work, comprising; Prostitutes. Thieves. Swindlers. Beggars.|publisher=Griffin, Bohn, and Company|year=1862|location=London, UK|access-date=2013-09-30}} *** {{Cite book|title=Extra Volume E-Text|work=Tufts Digital Library|hdl=10427/15071}} * {{Cite book|title=London Labour and the London Poor; a cyclopaedia of the condition and earnings of those that will work, those that cannot work, and those that will not work|last=Mayhew|first=Henry|last2=Tuckniss|first2=William|last3=Beeard|first3=Richard|others=et al|year=1851|oclc=472470624|author-link=Henry Mayhew}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles containing Japanese language text]] 0y64eiqe5tf2qdox7equsuonge0mgmd 0 157334 840234 735529 2026-05-29T21:15:58Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840234 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Map_of_countries_by_GINI_coefficient_(1990_to_2020).svg|alt=|thumb|400x400px|ਦੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਆਮਦਨੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਗਿਨੀ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਨਕਸ਼ਾ (% ਵਜੋਂ)। 1992 ਤੋਂ 2020 ਤੱਕ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ।<ref>{{Cite web |title=Gini index (World Bank estimate) |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?most_recent_value_desc=false |access-date=2022-04-23 |website=data.worldbank.org}}</ref> {{legend-col|{{Legend|#240000|Above 50}}|{{Legend|#700000|Between 45 to 50}}|{{Legend|#b80000|Between 40 to 45}}|{{Legend|#ff6829|Between 35 to 40}}|{{Legend|#ffb18f|Between 30 to 35}}|{{Legend|#ffdbcc|Below 30}}|{{Legend|#b9b9b9|No data}}}}]] [[ਤਸਵੀਰ:Gini Coefficient of Wealth Inequality source (2019).png|thumb|400x400px|ਇੱਕ ਨਕਸ਼ਾ 2019 ਲਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਦੌਲਤ ਲਈ ਗਿਨੀ ਗੁਣਾਂਕ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ<ref name=":1">{{Cite web |title=Global wealth databook 2019 |url=https://www.credit-suisse.com/media/assets/corporate/docs/about-us/research/publications/global-wealth-databook-2019.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191023104250/https://www.credit-suisse.com/media/assets/corporate/docs/about-us/research/publications/global-wealth-databook-2019.pdf |archive-date=2019-10-23 |website=Credit Suisse}}</ref>]] [[ਤਸਵੀਰ:Global_Wealth_Distribution_2020_(Property).svg|thumb|400x400px|ਦੌਲਤ ਸਮੂਹ ਦੁਆਰਾ ਦੌਲਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਹਿੱਸਾ। ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਸੂਇਸ, 2021 ਦੇ ਡੇਟਾ ਤੋਂ ਮੁੜ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ।<ref name="CreditSuisse2021">{{cite web |date=June 2021 |title=Credit Suisse Research Institute, Global wealth report 2021 |url=https://www.credit-suisse.com/media/assets/corporate/docs/about-us/research/publications/global-wealth-report-2021-en.pdf#page=17 |access-date=17 December 2022 |publisher=[[Credit Suisse]] |page=17}}</ref>]] [[ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ|ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ]] ਵਿੱਚ, '''ਗਿਨੀ ਗੁਣਾਂਕ''' ({{IPAc-en|ˈ|dʒ|iː|n|i}} {{Respell|JEE|nee}}), '''ਗਿਨੀ ਸੂਚਕਾਂਕ''' ਜਾਂ '''ਗਿਨੀ ਅਨੁਪਾਤ''' ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੂਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਮਦਨੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਜਾਂ ਦੌਲਤ ਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਅੰਕੜਾ ਫੈਲਾਅ ਦਾ ਇੱਕ ਮਾਪ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਕੜਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਕੋਰਾਡੋ ਗਿਨੀ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਗਿਨੀ ਗੁਣਾਂਕ ਇੱਕ ਬਾਰੰਬਾਰਤਾ ਵੰਡ ਦੇ ਮੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਮਾਪਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਮਦਨ ਦੇ ਪੱਧਰ। 0 ਦਾ ਗਿਨੀ ਗੁਣਾਂਕ ਸੰਪੂਰਨ ਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੀਆਂ ਆਮਦਨੀ ਜਾਂ ਦੌਲਤ ਦੇ ਮੁੱਲ ਇੱਕੋ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ 1 (ਜਾਂ 100%) ਦਾ ਗਿਨੀ ਗੁਣਾਂਕ ਮੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਜੇਕਰ ਹਰੇਕ ਦੀ ਆਮਦਨ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਨੀ ਗੁਣਾਂਕ 0 ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, 1 ਦਾ ਗਿਨੀ ਗੁਣਾਂਕ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਕੋਲ ਸਾਰੀ ਆਮਦਨ ਜਾਂ ਖਪਤ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਾਕੀ ਸਾਰਿਆਂ ਕੋਲ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref name="US Census Bureau">{{cite web |title=Current Population Survey (CPS) – Definitions and Explanations |url=https://www.census.gov/population/www/cps/cpsdef.html |publisher=US Census Bureau}}</ref><ref>Note: Gini coefficient could be near one only in a large population where a few persons has all the income. In the special case of just two people, where one has no income, and the other has all the income, the Gini coefficient is 0.5. For five people, where four have no income, and the fifth has all the income, the Gini coefficient is 0.8. See: [http://www.fao.org/docs/up/easypol/329/gini_index_040en.pdf FAO, United Nations – Inequality Analysis, The Gini Index Module] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170713164057/http://www.fao.org/docs/up/easypol/329/gini_index_040en.pdf|date=13 July 2017}} (PDF format), fao.org.</ref> ਕੋਰਾਡੋ ਗਿਨੀ ਦੁਆਰਾ ਆਮਦਨ ਜਾਂ ਦੌਲਤ ਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਮਾਪ ਵਜੋਂ ਗਿਨੀ ਗੁਣਾਂਕ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>Gini, Corrado (1936). "On the Measure of Concentration with Special Reference to Income and Statistics", Colorado College Publication, General Series No. 208, 73–79.</ref> OECD ਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ, 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਟੈਕਸਾਂ ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ ਭੁਗਤਾਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਆਮਦਨ ਗਿਨੀ ਗੁਣਾਂਕ 0.24 ਅਤੇ 0.49 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਲੋਵੇਨੀਆ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਅਤੇ ਮੈਕਸੀਕੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀ।<ref name="OECD1">{{cite web |year=2012 |title=Income distribution – Inequality: Income distribution – Inequality – Country tables |url=http://stats.oecd.org/Index.aspx?QueryId=26068 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141109193609/http://stats.oecd.org/Index.aspx?QueryId=26068 |archive-date=9 November 2014 |publisher=OECD}}</ref> ਅਫਰੀਕੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ 2008-2009 ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰੀ-ਟੈਕਸ ਗਿਨੀ ਗੁਣਾਂਕ ਸਨ, ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਅਨੁਮਾਨਿਤ 0.63 ਤੋਂ 0.7,<ref>{{cite web |year=2013 |title=South Africa Snapshot, Q4 2013 |url=http://www.kpmg.com/Africa/en/KPMG-in-Africa/Documents/2013%20Q4%20snapshots/KPMG_South%20Africa%202013Q4.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402034218/http://www.kpmg.com/Africa/en/KPMG-in-Africa/Documents/2013%20Q4%20snapshots/KPMG_South%20Africa%202013Q4.pdf |archive-date=2016-04-02 |publisher=KPMG |df=dmy-all}}{{cbignore|bot=medic}}</ref><ref>{{cite web |date=2012 |title=Gini Coefficient |url=https://data.undp.org/dataset/Income-Gini-coefficient/36ku-rvrj |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140712032137/https://data.undp.org/dataset/Income-Gini-coefficient/36ku-rvrj |archive-date=12 July 2014 |publisher=United Nations Development Program |df=dmy-all}}</ref>ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਮਾਜਿਕ ਸਹਾਇਤਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਅੰਕੜਾ 0.52 ਤੱਕ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਟੈਕਸ ਲਗਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਬਾਰਾ 0.47 ਤੱਕ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="moneywebSA">{{cite web |last=Schüssler |first=Mike |date=16 July 2014 |title=The Gini is still in the bottle |url=http://www.moneyweb.co.za/moneyweb-economic-trends/the-gini-is-still-in-the-bottle |access-date=24 November 2014 |publisher=Money Web}}</ref> 2005 ਵਿੱਚ ਗਲੋਬਲ ਆਮਦਨ ਗਿਨੀ ਗੁਣਾਂਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਦੁਆਰਾ 0.61 ਅਤੇ 0.68 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="fao2009">{{cite web |last=Hillebrand |first=Evan |date=June 2009 |title=Poverty, Growth, and Inequality over the Next 50 Years |url=ftp://ftp.fao.org/docrep/fao/012/ak968e/ak968e00.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020065423/ftp://ftp.fao.org/docrep/fao/012/ak968e/ak968e00.pdf |archive-date=2017-10-20 |publisher=FAO, United Nations – Economic and Social Development Department |df=dmy-all}}</ref><ref name="undp10" /> ਗਿਨੀ ਗੁਣਾਂਕ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਮੁੱਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕੋ ਮੁੱਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੰਡ ਵਕਰਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ, ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ. ਵਧਦੀ ਉਮਰ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਵਧੀ ਹੋਈ ਜਨਮ ਦਰ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ਟੈਕਸ-ਪੂਰਵ ਗਿਨੀ ਗੁਣਾਂਕ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ ਭਾਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਾਲਗਾਂ ਲਈ ਅਸਲ ਆਮਦਨੀ ਵੰਡ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਗਿੰਨੀ ਗੁਣਾਂਕ ਦੇ ਇੱਕ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰੂਪ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਹਨ।<ref>{{cite journal|last=Yitzhaki|first=Shlomo|year=1998|title=More than a Dozen Alternative Ways of Spelling Gini|url=http://siteresources.worldbank.org/INTDECINEQ/Resources/morethan2002.pdf|journal=Economic Inequality|volume=8|pages=13–30|archive-url=https://web.archive.org/web/20120803160610/http://siteresources.worldbank.org/INTDECINEQ/Resources/morethan2002.pdf|archive-date=2012-08-03|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|last=Sung|first=Myung Jae|date=August 2010|title=Population Aging, Mobility of Quarterly Incomes, and Annual Income Inequality: Theoretical Discussion and Empirical Findings|citeseerx=10.1.1.365.4156}}</ref><ref name="blomq81" /> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == {{Refbegin|60em}} * {{Cite book|title=Thinking about Inequality|url=https://archive.org/details/apu.mr.339.2.ami.g53866|last1=Amiel|first1=Y.|last2=Cowell|first2=F.&nbsp;A.|publisher=Cambridge|year=1999|isbn=978-0-521-46696-7}} * {{Cite book|title=Inequality and Poverty in Malaysia|url=https://archive.org/details/inequalitypovert0000anan|last=Anand|first=Sudhir|publisher=Oxford University Press|year=1983|isbn=978-0-19-520153-6|location=New York}} * {{Cite journal|last=Brown|first=Malcolm|year=1994|title=Using Gini-Style Indices to Evaluate the Spatial Patterns of Health Practitioners: Theoretical Considerations and an Application Based on Alberta Data|url=https://archive.org/details/sim_social-science-medicine_1994-05_38_9/page/1243|journal=Social Science & Medicine|volume=38|issue=9|pages=1243–1256|doi=10.1016/0277-9536(94)90189-9|pmid=8016689}} * {{Cite book|title=Ethical Social Index Numbers|url=https://archive.org/details/ethicalsocialind0000chak|last=Chakravarty|first=S.&nbsp;R.|publisher=Springer-Verlag|year=1990|isbn=978-0-387-52274-6|location=New York}} * {{Cite book|title=Analysis of Household Surveys|last=Deaton|first=Angus|publisher=Johns Hopkins University Press|year=1997|isbn=978-0-585-23787-9|location=Baltimore MD}} * {{Cite journal|last1=Dixon|first1=Philip M.|last2=Weiner|first2=Jacob|last3=Mitchell-Olds|first3=Thomas|last4=Woodley|first4=Robert|year=1987|title=Bootstrapping the Gini coefficient of inequality|url=https://archive.org/details/sim_ecology_1987-10_68_5/page/1548|journal=Ecology|volume=68|issue=5|pages=1548–1551|doi=10.2307/1939238|jstor=1939238|s2cid=84940050}} * {{Cite journal|last=Dorfman|first=Robert|year=1979|title=A Formula for the Gini Coefficient|journal=The Review of Economics and Statistics|volume=61|issue=1|pages=146–149|doi=10.2307/1924845|jstor=1924845}} * {{Cite book|title=The New Geography of Global Income Inequality|url=https://archive.org/details/newgeographyofgl0000fire|last=Firebaugh|first=Glenn|publisher=Harvard University Press|year=2003|isbn=978-0-674-01067-3|location=Cambridge, Massachusetts}} * {{Cite journal|last=Gastwirth|first=Joseph L.|year=1972|title=The Estimation of the Lorenz Curve and Gini Index|journal=The Review of Economics and Statistics|volume=54|issue=3|pages=306–316|doi=10.2307/1937992|jstor=1937992}} * {{Cite journal|last=Giles|first=David|year=2004|title=Calculating a Standard Error for the Gini Coefficient: Some Further Results|url=http://web.uvic.ca/econ/ewp0202.pdf|journal=Oxford Bulletin of Economics and Statistics|volume=66|issue=3|pages=425–433|citeseerx=10.1.1.202.6462|doi=10.1111/j.1468-0084.2004.00086.x|archive-url=https://web.archive.org/web/20040505124219/http://web.uvic.ca/econ/ewp0202.pdf|archive-date=5 May 2004|s2cid=16972099}} * {{Cite book|title=Variabilità e mutabilità|last=Gini|first=Corrado|year=1912|bibcode=1912vamu.book.....G}} Reprinted in {{cite book|title=Memorie di metodologica statistica|publisher=Libreria Eredi Virgilio Veschi|year=1955|editor1-last=Pizetti|editor1-first=E.|location=Rome|editor2-last=Salvemini|editor2-first=T.}} * {{Cite journal|last=Gini|first=Corrado|year=1921|title=Measurement of Inequality of Incomes|url=https://zenodo.org/record/1449432|journal=The Economic Journal|volume=31|issue=121|pages=124–126|doi=10.2307/2223319|jstor=2223319}} * {{cite journal|last=Giorgi|first=Giovanni Maria|year=1990|title=Bibliographic portrait of the Gini concentration ratio|url=http://econwpa.repec.org/eps/em/papers/0511/0511004.pdf|journal=Metron|volume=48|pages=183–231|archive-url=https://web.archive.org/web/20160804055002/http://econwpa.repec.org/eps/em/papers/0511/0511004.pdf|archive-date=4 August 2016}} * {{Cite journal|last1=Karagiannis|first1=E.|last2=Kovacevic|first2=M.|year=2000|title=A Method to Calculate the Jackknife Variance Estimator for the Gini Coefficient|url=https://archive.org/details/sim_oxford-bulletin-of-economics-and-statistics_2000-02_62_1/page/119|journal=Oxford Bulletin of Economics and Statistics|volume=62|pages=119–122|doi=10.1111/1468-0084.00163}} * {{Cite journal|last1=Mills|first1=Jeffrey A.|last2=Zandvakili|first2=Sourushe|year=1997|title=Statistical Inference via Bootstrapping for Measures of Inequality|url=http://www.levyinstitute.org/pubs/wp136.pdf|journal=Journal of Applied Econometrics|volume=12|issue=2|pages=133–150|citeseerx=10.1.1.172.5003|doi=10.1002/(SICI)1099-1255(199703)12:2<133::AID-JAE433>3.0.CO;2-H|jstor=2284908|archive-url=https://web.archive.org/web/20120718000000/http://www.levyinstitute.org/pubs/wp136.pdf|archive-date=2012-07-18|url-status=live|hdl=10419/186818}} * {{Cite journal|last1=Modarres|first1=Reza|last2=Gastwirth|first2=Joseph L.|year=2006|title=A Cautionary Note on Estimating the Standard Error of the Gini Index of Inequality|url=https://archive.org/details/sim_oxford-bulletin-of-economics-and-statistics_2006-06_68_3/page/385|journal=Oxford Bulletin of Economics and Statistics|volume=68|issue=3|pages=385–390|doi=10.1111/j.1468-0084.2006.00167.x|s2cid=122716409}} * {{Cite journal|last=Morgan|first=James|year=1962|title=The Anatomy of Income Distribution|journal=The Review of Economics and Statistics|volume=44|issue=3|pages=270–283|doi=10.2307/1926398|jstor=1926398}} * {{Cite journal|last=Ogwang|first=Tomson|year=2000|title=A Convenient Method of Computing the Gini Index and its Standard Error|url=https://archive.org/details/sim_oxford-bulletin-of-economics-and-statistics_2000-02_62_1/page/123|journal=Oxford Bulletin of Economics and Statistics|volume=62|pages=123–129|doi=10.1111/1468-0084.00164}} * {{Cite journal|last=Ogwang|first=Tomson|year=2004|title=Calculating a Standard Error for the Gini Coefficient: Some Further Results: Reply|url=https://archive.org/details/sim_oxford-bulletin-of-economics-and-statistics_2004-07_66_3/page/435|journal=Oxford Bulletin of Economics and Statistics|volume=66|issue=3|pages=435–437|doi=10.1111/j.1468-0084.2004.00087.x|s2cid=122160535}} * {{Cite journal|last=Xu|first=Kuan|date=January 2004|title=How Has the Literature on Gini's Index Evolved in the Past 80 Years?|url=http://economics.dal.ca/RePEc/dal/wparch/howgini.pdf|publisher=Department of Economics, Dalhousie University|archive-url=https://web.archive.org/web/20060928082244/http://economics.dal.ca/RePEc/dal/wparch/howgini.pdf|archive-date=28 September 2006|access-date=1 June 2006}} The Chinese version of this paper appears in {{cite journal|last=Xu|first=Kuan|year=2003|title=How Has the Literature on Gini's Index Evolved in the Past 80 Years?|journal=China Economic Quarterly|volume=2|pages=757–778}} * {{Cite journal|last=Yitzhaki|first=Shlomo|year=1991|title=Calculating Jackknife Variance Estimators for Parameters of the Gini Method|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-business-economic-statistics_1991-04_9_2/page/235|journal=Journal of Business and Economic Statistics|volume=9|issue=2|pages=235–239|doi=10.2307/1391792|jstor=1391792}} {{Refend}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Commons category}} * Deutsche Bundesbank: [https://web.archive.org/web/20081218111312/http://www.bundesbank.de/download/bankenaufsicht/dkp/200503dkp_b.pdf Do banks diversify loan portfolios?], 2005 (on using e.g. the Gini coefficient for risk evaluation of loan portfolios) * [https://www.forbes.com/forbes/2003/0317/098.html Forbes Article, In praise of inequality] * [http://www.theresearchkitchen.com/archives/219 Measuring Software Project Risk With The Gini Coefficient], an application of the Gini coefficient to software * [http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/TOPICS/EXTPOVERTY/EXTPA/0,,contentMDK:20238991~menuPK:492138~pagePK:148956~piPK:216618~theSitePK:430367,00.html The World Bank: Measuring Inequality] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130622034007/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/TOPICS/EXTPOVERTY/EXTPA/0,,contentMDK:20238991%7EmenuPK:492138%7EpagePK:148956%7EpiPK:216618%7EtheSitePK:430367,00.html |date=2013-06-22 }} * [http://utip.gov.utexas.edu/tutorials/theo_basic_ineq_measures.doc Travis Hale, University of Texas Inequality Project:The Theoretical Basics of Popular Inequality Measures], online computation of examples: [http://www.poorcity.richcity.org/calculator/?quantiles=7,*18000%7C10,*22000%7C280,*25000%7C15,*35000%7C15,*40000%7C50,*60000%7C10,*75000%7C6,*80000%7C4,*120000%7C2,*200000%7C1,1000000 1A], [http://www.poorcity.richcity.org/calculator/?quantiles=12,*15000%7C25,*20000%7C1000,*30000%7C35,*35000%7C100,*45000%7C80,*50000%7C10,*60000%7C25,*80000%7C8,*175000%7C4,*250000%7C1,5000000 1B] * [http://image.guardian.co.uk/sys-files/Guardian/documents/2009/03/13/inequality.pdf Article from The Guardian analysing inequality in the UK 1974–2006] * [https://www.wider.unu.edu/project/wiid-world-income-inequality-database World Income Inequality Database] * [http://www.oecd.org/els/social/inequality/GU Income Distribution and Poverty in OECD Countries] * [http://inequality.org/unequal-americas-income-distribution/ U.S. Income Distribution: Just How Unequal?] o6n79305hc7b19uob2xit64xhaz2yem 0 159055 840242 655784 2026-05-29T21:33:54Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840242 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Tiyya women of Malabar in 1909.jpg|thumb|ਕੇਰਲਾ ਦੀ ਇੱਕ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ ਦੀ ਔਰਤ 1909 ਵਿੱਚ]] '''ਚੰਨਰ ਲਾਹਲਾ''' ਜਾਂ '''ਚੰਨਰ ਵਿਦਰੋਹ''', ਜਿਸ ਨੂੰ '''ਮਾਰੂ ਮਾਰਕਲ ਸਮਰਾਮ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,{{Sfn|Ponnumuthan|1996}} ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਤਰਾਵਣਕੋਰ|ਤ੍ਰਾਵਣਕੋਰ]] ਰਾਜ ਵਿੱਚ [[ਨਦਰ ਚੜਾਈ|ਨਾਦਰ ਪਰਬਤਰੋਹੀ]] ਔਰਤਾਂ ਦੀ 1813 ਤੋਂ 1859 ਤੱਕ ਆਪਣੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਲਈ ਲੜਾਈ ਸੀ। == ਪਿਛੋਕੜ == [[ਤਸਵੀਰ:Thiyya group photo.png|thumb|ਕੇਰਲਾ ਦੀ ਇੱਕ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ ਦੇ ਲੋਕ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ ਨੰਗੀਆਂ ਹਨ।]] ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਤ੍ਰਾਵਣਕੋਰ ਵਿੱਚ, ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਛਾਤੀ ਨੰਗੀ ਕਰਨੀ ਇਕ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੀ।{{Sfn|Cohn|1996}}{{Sfn|Billington Harper|2000}} ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨੀਵੇਂ ਦਰਜੇ ਦੀਆਂ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਣ ਵਿਵਸਥਾ|ਜਾਤੀਆਂ]], ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਾਦਰ ਪਰਬਤ ਅਤੇ [[ਐਜ਼ਵਾ|ਏਜ਼ਾਵਾਸ]], ਨੂੰ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦੀ [[ਨਾਇਰ]] ਜਾਤੀ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਛਾਤੀ ਨੰਗੀ ਕਰਨੀ ਪਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਨਾਇਰਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਉਹਨਾ ਤੋਂ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਵਾਲੇ [[ਨੰਬੂਦਿਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ|ਨੰਬੂਦਿਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ]] ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸਭ ਤੋਂ ਉਚੇ [[ਵਰਨਾ (ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ)|ਵਰਣ]] ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਛਾਤੀ ਨੂੰ ਨੰਗੀ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref>{{Cite book|title=Converting Women: Gender and Protestant Christianity in Colonial South India|year=2004|url=https://archive.org/details/convertingwomeng0000kent|last=Kent|first=Eliza|publisher=Oxford university|pages=[https://archive.org/details/convertingwomeng0000kent/page/216 216]}}</ref>{{Sfn|Ponnumuthan|1996}} ਉੱਚ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਛਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮੋਢੇ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਢੱਕਦੀਆਂ ਸਨ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਹ ਉਹਨਾ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਨ,{{Sfn|Ponnumuthan|1996}} ਜਦੋਂ ਕਿ ਨਾਦਰ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਨੀਵੀਂ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ।<ref name="TheHindu">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/society/history-and-culture/the-woman-who-cut-off-her-breasts/article17324549.ece|title=The woman who cut off her breasts|last=Manu.S.Pillai|date=19 February 2017|work=The Hindu|access-date=19 February 2017|archive-date=19 February 2017}}</ref> ਆਪਣੇ ਸਮਾਜਿਕ ਰੁਤਬੇ ਤੋਂ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਕੇ, ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਨਾਦਰਾਂ ਨੇ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਅਪਣਾ ਲਿਆ,{{Sfn|Hardgrave|1969}} ਅਤੇ "ਲੰਬੇ ਕੱਪੜੇ" ਪਹਿਨਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਧਰਮ ਦੁਆਰਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਏ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮਰਦਾਂ (ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ) ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਾਦਰ ਇਸਾਈ ਧਰਮ ਵੱਲ ਮੁੜੇ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਨਾਦਰ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਛਾਤੀ ਦਾ ਕੱਪੜਾ ਪਹਿਨਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।{{Sfn|Cohn|1996}} == 1813-1829 ਇਜਾਜ਼ਤ ਅਤੇ ਪਾਬੰਦੀ == == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[1899 ਦੇ ਸ਼ਿਵਕਾਸੀ ਦੰਗੇ]] * [[ਨੰਗੇਲੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਦੇ ਹੱਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 19ਵੀਂ ਸਦੀ]] ptlkg04dib4blqpb7rdonoqpsl2vw14 0 160184 840188 732594 2026-05-29T19:37:35Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840188 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Thithi-Ekadasi.jpg|thumb|355x355px|ਇੱਕ ਤਾਮਿਲ ਹਿੰਦੂ ਕੈਲੰਡਰ ਵਿੱਚ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦੀ ਗਣਨਾ।]] '''ਏਕਾਦਸ਼ੀ''' ਇੱਕ ਵੈਦਿਕ ਕੈਲੰਡਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਵੈਕਸਿੰਗ ( ''ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ )'' ਅਤੇ ਅਵਗਣ ( ''ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਪੱਖ)'' ਚੰਦਰ ਚੱਕਰ ਦਾ ਗਿਆਰ੍ਹਵਾਂ ਚੰਦਰ ਦਿਨ ( ''ਤਿਥੀ'' ) ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/food-news/what-is-ekadashi-its-types-benefits-of-ekadashi-fast-and-foods-to-be-eaten/articleshow/76996495.cms|title=What is Ekadashi? Its types, benefits of Ekadashi fast and foods to be eaten - Times of India|work=The Times of India|access-date=2021-04-20|language=en}}</ref> ਏਕਾਦਸ਼ੀ [[ਵੈਸ਼ਨਵਵਾਦ|ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]] ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਪਰਦਾ, ਵੈਸ਼ਨਵ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਵਰਤ ਰੱਖ ਕੇ [[ਵਿਸ਼ਨੂੰ]] ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OgMmceadQ3gC&newbks=0&hl=en|title=Encyclopedia of Hinduism|last=Jones|first=Constance|last2=Ryan|first2=James D.|date=2006|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-7564-5|pages=147|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KDU30Ae4S4cC&newbks=0&hl=en|title=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations|last=Melton|first=J. Gordon|date=2011-09-13|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-205-0|pages=490|language=en}}</ref> [[ਨੇਪਾਲ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ, ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ, ਮੁਰੰਮਤ ਅਤੇ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੰਸ਼ਕ ਜਾਂ ਪੂਰਨ ਵਰਤ ਦੁਆਰਾ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਚ [[ਪ੍ਰੋਟੀਨ]] ਅਤੇ [[ਕਾਰਬੋਹਾਈਡਰੇਟ]] ਵਾਲੇ ਭੋਜਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੀਨਜ਼ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵਰਤ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਸਿਰਫ ਫਲ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਬਣੇ ਪਦਾਰਥ ਖਾਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰਹੇਜ਼ ਦਾ ਇਹ ਦੌਰ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਕਾਦਸ਼ੀ 'ਤੇ ਚੌਲ ਨਹੀਂ ਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Shalu |date=2017-10-31 |title=Scientific Explanation: Why you shouldn't have rice on Ekadashi, 31st October 2017 |url=https://www.indiatvnews.com/lifestyle/books-culture-scientific-explanation-why-you-shouldn-t-have-rice-on-ekadashi-31st-october-2017-409380 |access-date=2019-12-27 |website=www.indiatvnews.com |language=en}}</ref> ਇੱਕ ਕੈਲੰਡਰ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 24 ਇਕਾਦਸ਼ੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ, ਇੱਕ [[ਲੀਪ ਸਾਲ]] ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਧੂ ਏਕਾਦਸ਼ੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਖਾਸ ਲਾਭ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite book|title=Sri Garga Samhita|last=Goswami|first=Danvir|last2=Das|first2=Kushakrita|date=2010|publisher=Rupanuga Vedic College Publishing}}</ref> [[ਭਗਵਤ ਪੁਰਾਣ|ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ]] (ਸਕੰਧਾ IX, ਅਧਿਆਏ 4) ਭਗਵਾਨ [[ਵਿਸ਼ਨੂੰ]] ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂ [[ਅੰਬਰੀਸ਼|ਅੰਬਰੀਸ਼ਾ]] ਦੁਆਰਾ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣ ਨੂੰ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Srimad Bhagavatam - Canto Nine|url=https://archive.org/details/srimadbhagavatam0006unse|last=Prabhupada|first=Bhaktivedanta Swami|date=1995|publisher=The Bhaktivedanta Book Trust|isbn=978-81-8957491-8|location=|pages=[https://archive.org/details/srimadbhagavatam0006unse/page/85 85]–170|author-link=Bhaktivedanta Swami Prabhupada}}</ref> == ਗਣਨਾ == [[ਤਸਵੀਰ:Ekadashi_Lunch.jpg|thumb|ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਆਸ਼ਾਧੀ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਵਰਗੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਰਤ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਖਾਧਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਆਮ ਦੁਪਹਿਰ ਦਾ ਖਾਣਾ]] ਵੈਸ਼ਨਵੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਰਟਾਂ ਲਈ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਕਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਕਾ, ਇੱਕ ਜੋਤਿਸ਼ ਪਾਠ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ("ਮੁਹੂਰਤਾ") ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਰਤ ਉਸ ਦਿਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਸਵੀਂ ਤਿਥੀ ਜਾਂ ਚੰਦਰ ਦਿਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੁਆਰਾ ਛੂਹਿਆ ਜਾਂ ਬਰਬਾਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੱਟਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ 96 ਮਿੰਟ ਪਹਿਲਾਂ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਦਸਵਾਂ ਦਿਨ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ 96 ਮਿੰਟ ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਦਸਵਾਂ ਦਿਨ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ 96 ਮਿੰਟ ਪਹਿਲਾਂ ਅਧੂਰਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਦਿਨ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਦਸ਼ਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਰਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਮੱਸਿਆ|ਅਮਾਵਸਿਆ]] == ਨੋਟਸ == <references /> == ਹਵਾਲੇ == * ਗੰਗਾਧਰਨ, ਐਨ., ''ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਣ'', ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਮੋਤੀਲਾ ਬਨਾਰਸੀਦਾਸ, 1985, ਅਧਿਆਇ 178। * ਅਈਅਰ, ਐਨ.ਪੀ. ਸੁਬਰਾਮਣੀਆ, ਕਲਾਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਕਾ: ''ਚੋਣ (ਮਹੂਰਥ) ਪ੍ਰਣਾਲੀ 'ਤੇ ਮਿਆਰੀ ਕਿਤਾਬ: ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਪਾਠ ਦੇ ਨਾਲ'', ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਏਸ਼ੀਅਨ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਸਰਵਿਸਿਜ਼, 1982। == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://www.hindirasayan.com/religion/worship/vrat-festivals/ekadashi/know-about-ekadashi-vrat-19646 ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਵ੍ਰਤ ਬਾਰੇ: ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਵ੍ਰਤ ਵਿਧੀ-ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਵ੍ਰਤ ਭੋਜਨ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190831050355/https://www.hindirasayan.com/religion/worship/vrat-festivals/ekadashi/know-about-ekadashi-vrat-19646 |date=2019-08-31 }} * [https://www.drikpanchang.com/vrats/ekadashidates.html ਇਸ ਸਾਲ 2022 ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਦੀ ਸੂਚੀ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਕੈਲੰਡਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰ]] 0uxe1jrvd1rl5d4lzbyoxnt9yxshu3e 0 167824 840258 680886 2026-05-30T07:22:47Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840258 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | office = [[ਪੰਦਰਵਾਂ ਵਿੱਤ ਕਮਿਸ਼ਨ|15ਵੇਂ ਵਿੱਤ ਕਮਿਸ਼ਨ]] ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ | term_start = 26 ਨਵੰਬਰ 2017<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/n-k-singh-appointed-chairman-of-15th-finance-commission/articleshow/61823808.cms|title=N K Singh appointed chairman of 15th Finance Commission|work=Ties of India|date=27 November 2017 |accessdate=18 January 2019}}</ref> | term_end = | name = ਐੱਨ. ਕੇ. ਸਿੰਘ | image = N. K. Singh - World Economic Forum on India 2012.jpg | image_size = | caption = ਸਿੰਘ 2012 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਬਾਰੇ [[ਵਰਲਡ ਇਕਨਾਮਿਕ ਫੋਰਮ]] ਵਿੱਚ | birth_date = {{birth date and age|1941|01|27|df=y}} | birth_place = [[ਕਲਕੱਤਾ]], [[ਬੰਗਾਲ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ]] | death_date = | death_place = | alma_mater = [[ਸੇਂਟ ਸਟੀਫਨਜ਼ ਕਾਲਜ, ਦਿੱਲੀ]]<br>ਦਿੱਲੀ ਸਕੂਲ ਆਫ ਇਕਨਾਮਿਕਸ | occupation = ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਸਿਵਲ ਸੇਵਕ | party = [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] | spouse = ਪ੍ਰੇਮ ਕੁਮਾਰੀ ਸਿੰਘ (ਟਿਨੀ) | children = 3 | homepage = | signature = NKSingh_Signature.png | website = http://web.nksingh.com/ }} '''ਨੰਦ ਕਿਸ਼ੋਰ ਸਿੰਘ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਸੇਵਾ|ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਸੇਵਾ]] ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹਨ। ਉਹ [[ਜਨਤਾ ਦਲ (ਯੂਨਾਈਟਿਡ)]] ਲਈ [[ਬਿਹਾਰ]] ਤੋਂ [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] (2008-2014) ਵਿੱਚ [[ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ]] ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਰਚ 2014 ਤੋਂ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] (ਭਾਜਪਾ) ਦਾ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਮੈਂਬਰ ਹੈ।<ref>{{cite web|author=Deepak Nagpal |url=http://zeenews.india.com/news/nation/elections-2014-mj-akbar-nk-singh-join-bjp_919540.html |title=Elections 2014: MJ Akbar, NK Singh join BJP &#124; Zee News |publisher=Zeenews.india.com |date=2014-03-23 |accessdate=2017-11-23}}</ref><ref>{{cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main1/current/PN_13012014.pdf |title=ECI - Press Note}}</ref><ref>[http://www.business-standard.com/india/news/flyingbs-nitish-kumar/357074/ Flying with BS: Nitish Kumar<!-- Bot generated title -->]</ref> ਉਹ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹ, [[ਯੋਜਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਭਾਰਤ)|ਯੋਜਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨ]] ਦੇ ਮੈਂਬਰ{{efn|a Govt. body tasked with charting the course of Indian economy and later replaced with /renamed as [[NITI Aayog]]}} ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਖਰਚਾ ਅਤੇ ਮਾਲ ਸਕੱਤਰ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ। ਉਹ [[ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ (ਭਾਰਤ)|ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ|ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ]] ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਡਿਊਟੀ ਅਫਸਰ ਵੀ ਸਨ। 27 ਨਵੰਬਰ 2017 ਨੂੰ, ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ [[15ਵਾਂ ਵਿੱਤ ਕਮਿਸ਼ਨ|ਪੰਦਰਵੇਂ ਵਿੱਤ ਕਮਿਸ਼ਨ]] ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਸ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼]], ICRIER, IMI, [[ਨਾਲੰਦਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਬੋਰਡ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ [[ਸਟੈਨਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਅਤੇ ਲੰਡਨ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਇਕਨਾਮਿਕਸ ਅਤੇ [[ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੀ ਇੰਡੀਆ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕਮੇਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ (MDI), ਗੁੜਗਾਉਂ ਦੇ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਗਵਰਨਰਜ਼ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਹਨ। ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੇ [[ਵਿੱਤ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਭਾਰਤ)|ਵਿੱਤ ਮੰਤਰਾਲੇ]] ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਵਿੱਤੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਤੇ ਬਜਟ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਐਕਟ, 2003 ਦੇ ਅਧੀਨ ਗਠਿਤ ਸਮੀਖਿਆ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਹਨ।<ref>{{cite web|url=http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=145416l |title=Press Information Bureau |publisher=Pib.nic.in |date=2012-09-13 |accessdate=2017-11-23}}</ref><ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/opinion/editorials/discipline-yourself-2807734/ |title=Discipline yourself |publisher=The Indian Express |date=2017-11-16 |accessdate=2017-11-23}}</ref> ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ IC-814 ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/india/ex-raw-chief-wasnt-totally-honest-with-us-in-his-book-heres-what-dulat-didnt-tell-us-about-ic-814-2336728.html|title = Ex-RAW chief wasn't totally honest with us in his book: Here's what Dulat didn't tell us about IC-814-India News , Firstpost|date = 11 July 2015}}</ref> == ਨੋਟ == {{notelist}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://nksingh.com/ Mr. N. K. Singh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230403225157/https://www.nksingh.com/ |date=2023-04-03 }} * [https://archive.today/20130103134145/http://www.india-today.com/itoday/20010402/cover-nks.shtml N K Singh-India's supercrat:Prabhu Chawla] * [http://www.webnewswire.com/node/517852 A K Rai takes over N K Singh as the new Chairman of MDI Gurgaon] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1941]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 6rnqnpyljqyjsu1rwaacpox1u3fnqt5 0 172882 840220 764183 2026-05-29T20:40:40Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840220 wikitext text/x-wiki {{Infobox cinema market | name = ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਿਨੇਮਾ | image = India film clapperboard (variant).svg | image_size = 150px | caption = | screens = 8,700 (2022)<ref>{{Cite web |last=Vinayak |first=A. J. |date=28 September 2022 |title=Why films from the South set the box office on fire |url=https://www.thehindubusinessline.com/data-stories/why-screens-and-seats-count-in-creating-hit-south-indian-movies/article65945389.ece |access-date=6 March 2023 |website=[[The Hindu Business Line]] |language=en}}</ref> | screens_per_capita = 6 ਪ੍ਰਤੀ ਮਿਲੀਅਨ (2021)<ref name="Capacity">{{Cite web |title=Feature films: Cinema infrastructure – Capacity |url=https://www.business-standard.com/article/economy-policy/india-has-fewer-movie-screens-than-peer-economies-shows-data-123030200849_1.html |access-date=7 May 2019 |website=[[UNESCO Institute for Statistics]] |publisher=[[UNESCO]]}}</ref> | distributors = <!-- {{br separated entries|entry1|entry2|entry3}} <ref name="distributors_uis">{{Cite web |title=Table 6: Share of Top 3 distributors (Excel) |url=http://stats.uis.unesco.org/unesco/ReportFolders/reportFolders.aspx |access-date=5 November 2015 |publisher=UNESCO Institute for Statistics}}</ref> --> | produced_year = 2021-22 | produced_ref = <ref>{{Cite web |title=Indian Feature Films Certified in 2021—22 |url=https://filmfederation.in/files/iff2022.pdf|access-date=8 September 2022 |website=[[Film Federation of India]]}}</ref> | produced_total = 2886 {{increase}} | produced_fictional = | produced_animated = | produced_documentary = | admissions_year = 2016 | admissions_ref = <ref name="adm_gross_uis">{{Cite web |year=2015 |title=Culture: Feature Films |url=http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=5538 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103112139/http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=5538 |archive-date=3 November 2013 |access-date=7 May 2019 |publisher=UNESCO Institute for Statistics}}</ref> | admissions_total = 2,020,000,000 | admissions_per_capita = 1.69 | admissions_national = 1,713,600,000 {{increase}} | box_office_year = 2019 | box_office_ref = <ref>{{Cite web |year=2020 |title=India Box Office collections: Regional cinema led by Tamil movies overtakes Bollywood |url=https://www.financialexpress.com/entertainment/bollywoods-big-but-regional-cinema-is-also-raking-in-the-moolah/2020134/ |access-date=9 May 2021 |website=[[The Financial Express (India)|The Financial Express]]}}</ref> | box_office_total = {{INR|19,000 [[ਕਰੋੜ]]|link=yes}} ({{US$|{{To USD|190|IND}} ਬਿਲੀਅਨ|long=no|link=yes}}) | box_office_national = {{USD|2.1 ਬਿਲੀਅਨ|long=no}} (2015)<ref name="dna">{{Cite web |date=26 September 2016 |title=Indian film industry's gross box office earnings may reach $3.7 billion by 2020: Report – Latest News & Updates at Daily News & Analysis |url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-indian-film-industry-s-gross-box-office-earnings-may-reach-37-billion-by-2020-report-2258789}}</ref><!-- ${{Format price| }} --> }} '''ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਿਨੇਮਾ''' ਜਾਂ '''ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ''' ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਮੋਸ਼ਨ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਨੇਮਾ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite news| last=Hasan Suroor |date=26 October 2012 |title=Arts: Sharmila Tagore honoured by Edinburgh University |work=The Hindu |url=http://www.thehindu.com/arts/sharmila-tagore-honoured-by-edinburgh-university/article4031942.ece |access-date=1 November 2012}}</ref><ref name="produced">{{bulleted list| *{{cite news |title=How India's COVID crisis has changed Bollywood |url=https://www.dw.com/en/how-indias-covid-crisis-has-changed-bollywood/a-58291931 |access-date=10 August 2022 |work=Deutsche Welle |date=16 July 2021}} *{{Cite web |title=Leading film markets worldwide by number of films produced 2018 |url=https://www.statista.com/statistics/252727/leading-film-markets-worldwide-by-number-of-films-produced/ |access-date=7 June 2020 |website=Statista}} *{{cite news |title=Tamil leads as India tops film production |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/Tamil-leads-as-India-tops-film-production/articleshow/21967065.cms |access-date=10 August 2022 |work=The Times of India |date=22 August 2013}} *{{cite web |url=http://www.sebi.gov.in/dp/gvfilms.pdf |title=Electrolux-2nd |access-date=6 February 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120207042220/http://www.sebi.gov.in/dp/gvfilms.pdf |archive-date=7 February 2012 }}}}</ref> ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ]], [[ਚੇਨਈ]], [[ਕੋਲਕਾਤਾ]], [[ਕੋਚੀ]], [[ਬੰਗਲੌਰ]], [[ਭੁਬਨੇਸ਼ਵਰ|ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ]]-[[ਕਟਕ]] ਅਤੇ [[ਗੁਹਾਟੀ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।{{refn|group=details| * Hyderabad is the hub of the [[Telugu language|Telugu cinema]].<ref>{{Cite news |date=7 May 2013 |title=Most of Jubilee Hills, Film Nagar is Wakf land |work=[[The Hindu]] |url=http://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/most-of-jubilee-hillsfilm-nagar-is-wakf-land/article4690033.ece |access-date=3 January 2021}}</ref><ref>{{Cite news |date=13 May 2016 |title=ANR inspired Telugu film industry's shift from Chennai |work=[[The Hindu]] |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/anr-inspired-telugu-film-industrys-shift-from-chennai/article5606692.ece |access-date=3 January 2021}}</ref> * Mumbai is known as the film capital of India and the hub of [[Bollywood]].<ref>{{Cite web |date=25 July 2013 |title=The birth of India's film industry: how the movies came to Mumbai |url=https://www.theguardian.com/film/2013/jul/25/birth-indias-film-industry-movies-mumbai |access-date=2 January 2021 |website=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=25 December 2011 |title=Commercial and bollywood hub Mumbai vs Media and political 'capital' Delhi: Is the race over? |work=[[The Economic Times]] |url=https://economictimes.indiatimes.com/commercial-and-bollywood-hub-mumbai-vs-media-and-political-capital-delhi-is-the-race-over/articleshow/11235198.cms |access-date=2 January 2021}}</ref> * Chennai is the hub of [[Tamil cinema|Tamil film industry]].<ref>{{Cite web |date=23 February 2017 |title=Tamil films: How north Chennai marks its presence while Kodambakkam thrives |url=https://www.hindustantimes.com/regional-movies/tamil-films-how-north-chennai-marks-its-present-while-kodambakkam-thrives/story-TrsZN4P2BCWrIz61aOOBsK.html |access-date=3 January 2021 |website=[[Hindustan Times]]}}</ref><ref>{{Cite book |last=Hiro |first=Dilip |url=https://books.google.com/books?id=Zlivv_pQWnAC&pg=PA248 |title=After Empire: The Birth of a Multipolar World |year=2010 |isbn=978-1-56858-427-0 |page=248}}</ref> * Kolkata is the home of [[Cinema of West Bengal|Bengali cinema]].<ref>{{Cite news |date=21 January 2013 |title=Lights, camera, action... |work=Business Standard India |publisher=[[Business Standard]] |url=https://www.business-standard.com/article/specials/lights-camera-action-112040200044_1.html |access-date=3 January 2021}}</ref><ref>{{Cite web |date=23 April 2020 |title=Will viewers return to theatres after lockdown? asks Bengal's film industry |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/will-viewers-return-to-theatres-after-lockdown-asks-bengal-s-film-industry/story-NhCGFgvIsZEVSAtDHXHZKP.html |access-date=3 January 2021 |website=Hindustan Times}}</ref><ref>{{Cite web |date=16 December 2016 |title=Love, sex and the bhadralok |url=https://www.thehindubusinessline.com/blink/cover/love-sex-and-the-bhadralok/article9429012.ece |access-date=3 January 2021 |publisher=[[Business Line]]}}</ref> * Kochi is known as the hub of [[Malayalam cinema]].<ref>{{Cite news |date=29 January 2013 |title=Kochi sizzling onscreen |work=[[The New Indian Express]] |url=http://newindianexpress.com/cities/kochi/article1439876.ece |access-date=3 January 2021 |archive-date=26 ਮਈ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130526145345/http://newindianexpress.com/cities/kochi/article1439876.ece |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |date=4 March 2013 |title=Mollywood comes home to Kochi |work=[[The Hindu]] |url=http://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/mollywood-comes-home-to-kochi/article4472387.ece |access-date=3 January 2021}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 April 2015 |title=Kochi Says Lights, Camera, Action! |url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2015/apr/06/Kochi-Says-Lights-Camera-Action-738634.html |access-date=3 January 2021 |publisher=[[The New Indian Express]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=7 November 2017 |title=Mini-film city at Ramanthuruth |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/mini-film-city-at-ramanthuruth/articleshow/61540255.cms |access-date=3 January 2021}}</ref> * Bangalore is the hub of [[Kannada cinema]].<ref>{{Cite news |date=12 October 2017 |title=Bengaluru's 100-yr-old Badami House, hub of Kannada cinema, will soon be no more |work=[[The News Minute]] |url=https://www.thenewsminute.com/article/bengalurus-100-yr-old-badami-house-hub-kannada-cinema-will-soon-be-no-more-69856 |access-date=3 January 2021}}</ref><ref>{{Cite news |date=28 October 2016 |title=Thriving nucleus of a film industry |work=[[The Hindu]] |url=https://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/Thriving-nucleus-of-a-film-industry/article12767348.ece |access-date=3 January 2021}}</ref> * The [[twin cities]] of Bhubaneswar & Cuttack play host to the [[Cinema of Odisha|Odia film industry]].<ref>{{Cite magazine |title=The New Capital at Bhubaneswar |url=http://magazines.odisha.gov.in/Orissareview/2013/apr/engpdf/55-59.pdf |magazine=[[Government of Odisha]] |access-date=3 January 2021 |archive-date=20 ਅਕਤੂਬਰ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020022334/http://magazines.odisha.gov.in/Orissareview/2013/apr/engpdf/55-59.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |date=25 June 2020 |title=First archives for Odia films soon |work=[[The New Indian Express]] |url=https://www.newindianexpress.com/states/odisha/2020/jun/25/first-archives-for-odia-films-soon-2160999.html |access-date=3 January 2021}}</ref> * Guwahati is the hub of [[Assamese cinema]]<ref>{{Cite news |date=30 December 2018 |title=Express Rewind: Assamese cinema and the murmurs of a comeback |publisher=[[The New Indian Express]] |url=https://indianexpress.com/article/north-east-india/assam/express-rewind-2018-assamese-cinema-and-the-murmurs-of-a-comeback-5514942 |access-date=3 January 2021}}</ref><ref>{{Cite news |date=26 November 2019 |title=Guwahati to host 65th Filmfare Awards |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/guwahati-to-host-65th-filmfare-awards/articleshow/72233153.cms |access-date=3 January 2021}}</ref>}} ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਸਾਲਾਨਾ ਫਿਲਮ ਆਉਟਪੁੱਟ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Leading film markets worldwide by number of films produced 2018 |url=https://www.statista.com/statistics/252727/leading-film-markets-worldwide-by-number-of-films-produced/ |access-date=25 August 2021 |website=Statista |language=en}}</ref> ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਹ 2019 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ₹19,000 ਕਰੋੜ (US $2.7 ਬਿਲੀਅਨ) ਦੀ ਕੁੱਲ ਕਮਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਤੀਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸੀ।<ref name="dna" /><ref name="Frater">{{Cite magazine |last=Frater |first=Patrick |date=13 April 2016 |title=Asia Expands Domination of Global Box Office |url=https://variety.com/2016/film/box-office/asia-expands-domination-of-global-box-office-1201752360/ |magazine=[[Variety (magazine)|Variety]] |access-date=19 April 2016}}</ref><ref name=":1b">{{Cite news |date=11 July 2020 |title=India Box Office collections: Regional cinema led by Telugu, Tamil movies overtakes Bollywood |url=https://www.financialexpress.com/entertainment/bollywoods-big-but-regional-cinema-is-also-raking-in-the-moolah/2020134/ |work=The Financial Express |access-date=9 May 2021}}</ref> ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ [[ਬਹੁਭਾਸ਼ਾਵਾਦ|ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ਾਈ]] ਅਤੇ ਬਹੁ-ਜਾਤੀ ਫਿਲਮ ਕਲਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ। 2019 ਵਿੱਚ, [[ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ]] ਨੇ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ ਆਮਦਨ ਦੇ 44% ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਤੇਲਗੂ ਸਿਨੇਮਾ|ਤੇਲਗੂ]] ਅਤੇ [[ਤਾਮਿਲ ਸਿਨੇਮਾ|ਤਾਮਿਲ]] ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ, ਹਰੇਕ ਨੇ 13%, [[ਮਲਿਆਲਮ ਸਿਨੇਮਾ|ਮਲਿਆਲਮ]] ਅਤੇ [[ਕੰਨੜ ਸਿਨੇਮਾ|ਕੰਨੜ]] ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ, ਹਰੇਕ ਨੇ 5% ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |title=India – box office distribution by language 2019 |url=https://www.statista.com/statistics/948615/india-regional-box-office-contribution-by-language/ |access-date=9 May 2021 |website=Statista |language=en}}</ref> ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਸਿਨੇਮਾ|ਬੰਗਾਲੀ]], [[ਮਰਾਠੀ ਸਿਨੇਮਾ|ਮਰਾਠੀ]], [[ਓਡੀਸ਼ਾ ਦਾ ਸਿਨੇਮਾ|ਉੜੀਆ]], [[ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਨਮਾ|ਪੰਜਾਬੀ]], [[ਗੁਜਰਾਤੀ ਸਿਨੇਮਾ|ਗੁਜਰਾਤੀ]] ਅਤੇ [[ਭੋਜਪੁਰੀ ਸਿਨੇਮਾ|ਭੋਜਪੁਰੀ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 2022 ਤੱਕ, [[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਿਨੇਮਾ|ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ]] ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੀ ਸੰਯੁਕਤ ਆਮਦਨ ਮੁੰਬਈ-ਅਧਾਰਤ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ (ਬਾਲੀਵੁੱਡ) ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=7 December 2022 |title=The rise of South Indian Cinema: How Southern movies are going national |url=https://www.moneycontrol.com/storyboard18/how-it-works/the-rise-of-south-indian-cinema-how-southern-movies-are-going-national-3828.htm |access-date=11 February 2023 |website=[[Moneycontrol]] |language=en}}</ref><ref name=":1b" /> 2022 ਤੱਕ, ਤੇਲਗੂ ਸਿਨੇਮਾ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਬਾਕਸ-ਆਫਿਸ ਆਮਦਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=5 January 2022 |title=Tollywood {{!}} ఆ విషయంలో బాలీవుడ్‌ను వెనక్కి నెట్టేసిన టాలీవుడ్.. |url=https://www.ntnews.com/cinema/in-this-year-tollywood-surpassed-bollywood-with-collections-at-box-office-391576 |access-date=20 January 2022 |website=Namasthe Telangana |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last1=S |first1=Srivatsan |date=7 January 2022 |title=The 'pan-Indian' strategy of Telugu cinema |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/the-pan-indian-strategy-of-telugu-cinema/article38163523.ece |access-date=20 January 2022 |issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite magazine |last1=Mukherjee |first1=Nairita |last2=Joshi |first2=Tushar |date=22 December 2021 |title=Is South cinema the new Bollywood? |url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/is-south-cinema-the-new-bollywood-1890835-2021-12-22 |magazine=India Today |access-date=20 January 2022}}</ref>{{refn|group=details|Telugu cinema overtook Hindi cinema in box-office revenue during the [[COVID-19 pandemic in India|COVID-19 pandemic]] and may not reflect a lasting change in the [[Economic impact of the COVID-19 pandemic in India|economic recovery]].}} == ਨੋਟ == {{Reflist|group=details}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == {{Div col|colwidth=30em}} * Celli, Carlo. (2013) "The Promises of India" ''National Identity in Global Cinema: How Movies Explain the World''. Palgrave MacMillan, 61–70. {{ISBN|978-1137379023}}. * {{Cite book |last1=Suresh Chabria |url={{google books|plainurl=y|id=CORkAAAAMAAJ}} |title=Light of Asia: Indian Silent Cinema, 1912–1934 |last2=Paolo Cherchi Usai |publisher=Wiley Eastern |year=1994 |isbn=978-81-224-0680-1}} <!-- * {{Cite book |last=Bassano |first=Brian |title=MCC in South Africa 1938–39 |year=1997 |isbn=978-0-9516563-5-8}} Cricket book? --> * {{Cite book |last=Stanley A. Wolpert |title=Encyclopedia of India |year=2006 |isbn=978-0-684-31350-4}} * {{Cite book |last=Desai |first=Jigna |title=Beyond Bollywood: The Cultural Politics of South Asian Diasporic Film |publisher=Psychology Press |year=2004 |isbn=978-0-415-96684-9}} * {{Cite book |last1=K. Moti Gokulsing |title=Indian Popular Cinema: A Narrative of Cultural Change |url=https://archive.org/details/indianpopularcin0000goku |last2=Wimal Dissanyake |publisher=Trentham Books Limited |year=2004 |isbn=978-1-85856-329-9}} * Gulzar, Govin Nihalanni, & Saibel Chatterjee. ''[[Encyclopaedia of Hindi Cinema]]'' New Delhi: Encyclopædia Britannica, 2003. {{ISBN|81-7991-066-0}}. * Khanna, Amit (2003), "The Business of Hindi Films", ''Encyclopaedia of Hindi Cinema: historical record, the business and its future, narrative forms, analysis of the medium, milestones, biographies'', Encyclopædia Britannica (India) Private Limited, {{ISBN|978-81-7991-066-5}}. <!-- * Khanna, Amit (2003), "The Future of Hindi Film Business", ''Encyclopaedia of Hindi Cinema: historical record, the business, and its future, narrative forms, analysis of the medium, milestones, biographies'', Encyclopædia Britannica (India) Private Limited, ISBN 978-81-7991-066-5. SAME AS ABOVE --> * {{Cite book |last1=Gopal |first1=Sangita |title=Global Bollywood: Travels of Hindi Song and Dance |last2=Moorti |first2=Sujata |publisher=University of Minnesota Press |year=2008 |isbn=978-0-8166-4578-7}} * Narweker, Sanjit, ed. ''Directory of Indian Film-Makers and Films''. Flicks Books, 1994. {{ISBN|0-948911-40-9}} * {{Cite book |last=Stanley A. Wolpert |title=Encyclopedia of India |year=2006 |isbn=978-0-684-31351-1}} * {{Cite book |last=Nowell-Smith |first=Geoffrey |url=https://archive.org/details/oxfordhistoryofw00geof |title=The Oxford History of World Cinema |publisher=Oxford University Press, US |year=1996 |isbn=978-0-19-811257-0}} * {{Cite book |title=Le cinéma indien |url=https://archive.org/details/lecinmaindien0000unse |date=1983 |publisher=Centre national d'art et de culture Georges Pompidou |isbn=9782864250371 |editor-last=Passek |editor-first=Jean-Loup |editor-link=Jean-Loup Passek |location=Paris |oclc=10696565}} * {{Cite book |last1=Rajadhyaksha |first1=Ashish |title=Encyclopedia of Indian Cinema |url=https://archive.org/details/encyclopaediaofi0000raja_y1f5 |last2=Willemen |first2=Paul |publisher=Routledge |year=1999 |isbn=978-1-57958-146-6}} * {{Cite book |last=Stanley A. Wolpert |title=Encyclopedia of India |year=2006 |isbn=978-0-684-31351-1}} * {{Cite book |last=Velayutham |first=Selvaraj |title=Tamil Cinema: The Cultural Politics of India's Other Film Industry |publisher=Psychology Press |year=2008 |isbn=978-0-415-39680-6}} * Watson, James L. (2009), ''Globalization'', Encyclopædia Britannica. * {{Cite book |url=https://archive.org/stream/reportoftheindia030105mbp#page/n5/mode/2up |title=Report of the Indian Cinematograph Committee 1927–1928 |publisher=Superintendent, The Government Press, Madras |year=1928}} * {{Cite book |last1=Dwyer |first1=Rachel |title=Cinema India: The Visual Culture of Hindi Film |url=https://archive.org/details/cinemaindiavisua0000dwye |last2=Patel |first2=Divia |year=2002 |isbn=978-0-8135-3175-5}} * Culture and Representation: The Emerging Field of Media Semiotics/J A H Khatri/[https://web.archive.org/web/20131019131146/http://www.rubypressco.com/ Ruby Press & Co.]/{{ISBN|978-93-82395-12-6}}/ 2013. {{div col end}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{commons category|Cinema of India|ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਿਨੇਮਾ}} 05qvzn9m907fbyuwuxo5zlxqtgvzx4u 0 173648 840215 763871 2026-05-29T20:24:38Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840215 wikitext text/x-wiki '''ਡਿਕਲੋਫੇਨੈਕ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]] ਨਾਮ: '''Diclofenac'''), ਜੋ ਕਿ ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ '''ਵੋਲਟੇਰੇਨ''' ਬ੍ਰਾਂਡ ਨਾਮ ਦੇ ਤਹਿਤ ਵੇਚੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ, ਇੱਕ [[ਨੌਨ ਸਟੀਰੌਇਡਲ ਐਂਟੀ ਇਨਫ਼ਲਾਮੇਟਰੀ ਦਵਾਈਆਂ|ਗੈਰ-ਸਟੀਰੌਇਡਲ ਐਂਟੀ-ਇਨਫਲੇਮੇਟਰੀ ਡਰੱਗ]] (NSAID) ਹੈ, ਜੋ ਦਰਦ ਅਤੇ ਸੋਜ਼ਸ਼ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗਾਊਟ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="AHFS2018">{{Cite web|title=Diclofenac epolamine Monograph for Professionals |url=https://www.drugs.com/monograph/diclofenac-epolamine.html |website=Drugs.com |publisher=AHFS |access-date=22 December 2018 |archive-date=18 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918212837/https://www.drugs.com/monograph/diclofenac-epolamine.html |url-status=live }}</ref> ਇਸ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਦੁਆਰਾ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਟੀਕੇ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਚਮੜੀ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="inject">{{Cite journal|last=Chung|first=CH|date=11 December 2017|title=The use of Injectable Nonsteroidal Anti-Inflammatory Drugs in Local Accident & Emergency Practice|journal=Hong Kong Journal of Emergency Medicine|volume=9|issue=2|pages=65–71|doi=10.1177/102490790200900201}}</ref> ਦਰਦ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਅੱਠ ਘੰਟਿਆਂ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਸੋਪ੍ਰੋਸਟੋਲ ਦੇ ਨਾਲ ਸੁਮੇਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਹੈ।<ref name="BNF74">{{Cite book|title=British national formulary : BNF 74|url=https://archive.org/details/bnf74september200000join|date=2017|publisher=British Medical Association|isbn=978-0857112989|edition=74|pages=[https://archive.org/details/bnf74september200000join/page/1033 1033]–1035}}</ref> ਆਮ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਟ ਦਰਦ, ਗੈਸਟਰੋਇੰਟੇਸਟਾਈਨਲ ਖੂਨ ਵਹਿਣਾ, ਮਤਲੀ, ਚੱਕਰ ਆਉਣੇ, ਸਿਰ ਦਰਦ ਅਤੇ ਸੋਜ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਗੰਭੀਰ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ [[ਕਾਰਡੀਓਵੈਸਕੁਲਰ ਰੋਗ|ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ]], [[ਸਟਰੋਕ|ਸਟ੍ਰੋਕ]], [[ਗੁਰਦਾ ਫੇਲ੍ਹ|ਗੁਰਦੇ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ]], ਅਤੇ [[ਪੇਪਟਿਕ ਅਲਸਰ|ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਫੋੜੇ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। [[ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ|ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਤੀਜੇ ਤਿਮਾਹੀ]] ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਇਹ [[ਦੁੱਧ ਚੁੰਘਾਉਣਾ|ਦੁੱਧ ਚੁੰਘਾਉਣ]] ਦੌਰਾਨ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰੋਸਟਾਗਲੈਂਡਿਨ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=KOM2DwAAQBAJ&pg=PA398|title=Mosby's Drug Reference for Health Professions|date=2017|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=9780323566827|page=398|access-date=30 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828062140/https://books.google.com/books?id=KOM2DwAAQBAJ&pg=PA398&hl=en|archive-date=28 August 2021}}</ref> ਇਹ cycloxygenase-1 (COX-1) ਅਤੇ cycloxygenase-2 (COX-2) ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ। ਡਿਕਲੋਫੇਨੈਕ ਨੂੰ 1965 ਵਿੱਚ ਸੀਬਾ-ਗੀਗੀ ਦੁਆਰਾ ਪੇਟੈਂਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਇਹ 1988 ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ।<ref>{{Cite book|title=Analogue-based drug discovery|last=Fischer|first=Janos|date=2006|publisher=Wiley-VCH|isbn=978-3527312573|page=517}}</ref> ਇਹ ਇੱਕ ਆਮ ਦਵਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਥੋਕ ਲਾਗਤ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 2015 ਤੱਕ US$2 ਪ੍ਰਤੀ ਮਹੀਨਾ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Diclofenac Sodium |url=http://mshpriceguide.org/en/single-drug-information/?DMFId=256&searchYear=2015 |access-date=4 December 2019 |website=International Medical Products Price Guide }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=February 2020}}</ref> ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇਸ ਰਕਮ ਦੀ ਥੋਕ ਲਾਗਤ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 2018 ਤੱਕ US$9 ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=NADAC as of 2018-12-19 |url=https://data.medicaid.gov/Drug-Pricing-and-Payment/NADAC-as-of-2018-12-19/g7bs-ahj4 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181219230344/https://data.medicaid.gov/Drug-Pricing-and-Payment/NADAC-as-of-2018-12-19/g7bs-ahj4 |archive-date=19 December 2018 |access-date=22 December 2018 |website=Centers for Medicare and Medicaid Services}}</ref> 2017 ਵਿੱਚ, ਇਹ 80 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੁਸਖ਼ਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ 94ਵੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਜਵੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਦਵਾਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=The Top 300 of 2020 |url=https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210212142534/https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx |archive-date=12 February 2021 |access-date=11 April 2020 |website=ClinCalc}}</ref><ref>{{Cite web |title=Diclofenac - Drug Usage Statistics |url=https://clincalc.com/DrugStats/Drugs/Diclofenac |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210312040710/https://clincalc.com/DrugStats/Drugs/Diclofenac |archive-date=12 March 2021 |access-date=11 April 2020 |website=ClinCalc}}</ref> ਇਹ ਸੋਡੀਅਮ ਅਤੇ ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ ਲੂਣ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Commons category|Diclofenac|ਡਿਕਲੋਫੇਨੈਕ}} * {{cite web|url = https://druginfo.nlm.nih.gov/drugportal/name/diclofenac | publisher = U.S. National Library of Medicine| work = Drug Information Portal | title = Diclofenac}} 3jhrehvzm3hbm2eqrpscpi1pcuvd22b 0 177092 840200 725451 2026-05-29T20:00:55Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840200 wikitext text/x-wiki {{Advert|date=May 2021}} '''ਸਿਸਲ''' ਪਹਾੜੀ ਸਟੇਸ਼ਨ [[ਸ਼ਿਮਲਾ]], [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲਗਜ਼ਰੀ ਹੋਟਲ ਹੈ। ਸਿਸਲ ਦਾ ਪਤਾ ਚੌਰਾ ਮੈਦਾਨ ਰੋਡ, ਨਾਭਾ, ਸ਼ਿਮਲਾ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 171004, ਭਾਰਤ ਵਿਖੇ ਹੈ। ਸੱਤ ਹਜ਼ਾਰ ਫੁੱਟ ਦੀ ਉਚਾਈ 'ਤੇ, ਇਹ [[ਹਿਮਾਲਿਆ]] ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਨੇੜਲੇ ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite book|title=Getting to Plan B: Breaking Through to a Better Business Model|url=https://archive.org/details/gettingtoplanbbr0000mull|last=Mullins|first=John|last2=Komisar|first2=Randy|publisher=Harvard Business Press|year=2009|isbn=9781422126691|location=Boston|pages=[https://archive.org/details/gettingtoplanbbr0000mull/page/121 121]}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਹੋਟਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1884 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਇੱਕ ਕਰਮਚਾਰੀ, [[ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਓਬਰਾਏ]] ਨੇ ਖਰੀਦਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਓਬਰਾਏ ਹੋਟਲਜ਼]] ਸਮੂਹ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸੰਪਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਚਾਲਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="ny">[https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9900E4D61131F937A35756C0A9649C8B63 Mohan Singh Oberoi, 103, A Pioneer in Luxury Hotels] ''[[New York Times]], May 4, 2002''.</ref><ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/1979608132.cms The centennial Man] ''[[Times of India]]'', 1 September 2001.</ref> ਸਿਸਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1883 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇੱਕ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਘਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ, ਟੈਂਡ੍ਰਿਲ ਕਾਟੇਜ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਿਵਾਸੀ, [[ਰੁਡਯਾਰਡ ਕਿਪਲਿੰਗ]] ਸਨ। ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਪਲਿੰਗ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਸ਼ਿਮਲਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ [[ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੋਂ ਪਲੇਨ ਟੇਲਜ਼|ਪਲੇਨ ਟੇਲਜ਼ ਫਰਾਮ ਹਿਲਸ]] ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲ ਲਿਖੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਿਪਲਿੰਗ ਲਗਾਤਾਰ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਹਰ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਟੇਜ ਨੂੰ ਬੁੱਕ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰੀਟਰੀਟ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref name=":1">{{Cite book|title=Kitchener: Hero and Anti-Hero|url=https://archive.org/details/kitchenerheroant0000faug|last=Faught|first=C. Brad|publisher=I.B. Tauris|year=2016|isbn=9781784533502|location=London}}</ref> ਲੇਖਕ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1883 ਦੀਆਂ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਸਲ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ 17 ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ।<ref name=":1" /> == ਓਬਰਾਏ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ == ਰਾਏ ਬਹਾਦੁਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਓਬਰਾਏ ਸ਼ਿਮਲਾ ਆਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਲੱਭਣ ਲਈ ਇੱਕ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਨਵ-ਵਿਆਹੁਤਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਹ 1922 ਵਿੱਚ ਸਿਸਲ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਬਾਇਲਰ ਰੂਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਟਾਫ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਹੋਟਲ ਦੇ ਵਾਟਰ ਹੀਟਰਾਂ ਲਈ ਕੋਲੇ ਦੀਆਂ ਬੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤੋਲਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":2">{{Cite book|title=Capturing Loyalty: How to Measure, Generate, and Profit from Highly Satisfied Customers|url=https://archive.org/details/capturingloyalty0000lars|last=Larson|first=John|last2=McClellan|first2=Bennett|publisher=ABC-CLIO|year=2017|isbn=9781440856563|location=Santa Barabara, CA|pages=[https://archive.org/details/capturingloyalty0000lars/page/60 60]}}</ref> ਉਹ 1944 ਵਿੱਚ ਐਸੋਸੀਏਟਿਡ ਹੋਟਲਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਦ ਸਿਸਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਰੈਂਕ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ। ਓਬਰਾਏ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਹੋਟਲ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸੰਭਵ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਾਹੁਣਚਾਰੀ ਦੇ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਹ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਕਿ ਹੋਟਲ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਨੂੰ ਕੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name=":2" /> ਉਸਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਸਿਸਲ ਉਹ ਪਤਾ ਬਣ ਗਿਆ ਜਿਸਨੂੰ ਹਰ ਕੋਈ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਆਪਣੀ ਲਗਜ਼ਰੀ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਮਸ਼ਹੂਰ ਬਾਲ ਅਤੇ ਫਲੋਰ ਸ਼ੋਅ ਅਤੇ ਲੋਲਾ, ਡਾਂਸਰ ਨੇ ਹੋਟਲ ਦੀ ਸਾਖ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ। ਹੋਟਲ ਨੂੰ 1984 ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਮੁਰੰਮਤ ਅਤੇ ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਲਈ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 1997 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੁਰੰਮਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਰਮ ਸਵੀਮਿੰਗ ਪੂਲ, ਬਿਲੀਅਰਡਸ ਕਮਰੇ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰਵਾਇਤੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫਾਈਨ-ਡਾਈਨਿੰਗ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਅਤੇ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਕਮਰੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸਦਾ ਭੈਣ ਹੋਟਲ "ਸਿਸਲ ਹੋਟਲ, ਮੁਰੀ" 1850 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 1945 ਵਿੱਚ ਓਬਰਾਏ ਸਮੂਹ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੋਟਲ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹਸ਼ਵਾਨੀ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ। == ਸਾਹਿਤ == * {{Cite book|title=Asia's legendary hotels: the romance of travel|last=William Warren, Jill Gocher|publisher=Periplus Editions|year=2007|isbn=978-0-7946-0174-4|location=Singapore}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://www.oberoihotels.com/hotels-in-shimla-cecil/ ਓਬਰਾਏ ਸਿਸਲ] ਹੋਮਪੇਜ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਰਾਸਤੀ ਹੋਟਲ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਿਮਲੇ ਵਿੱਚ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਤੇ ਢਾਂਚੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਟਲ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦ ਓਬਰਾਏ ਗਰੁੱਪ]] of2eqo0guxjr323ojb3wmiguq8qzj36 0 179863 840243 787853 2026-05-29T21:35:20Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840243 wikitext text/x-wiki ਇੱਕ '''ਬੀਟ''' '''ਦਾਣਾ''' ਵੀ ਹੈ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ "ਇੱਕ [[ਮਕਾਨ|ਘਰ]] " [[ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਰਬੀ]], [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਾਹਿਤ|ਈਰਾਨੀ]], [[ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰੀ|ਉਰਦੂ]] ਅਤੇ ਸਿੰਧੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਇੱਕ [[ਛੰਦ (ਕਵਿਤਾ)|ਮੈਟ੍ਰਿਕਲ ਇਕਾਈ]] ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ [[ਕਾਵਿ-ਸਤਰ|ਲਾਈਨ]] ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਗਲਤ ਢੰਗ ਨਾਲ " ਕੰਪਲੇਟ " ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰੇਕ ''ਬੀਟ ਨੂੰ'' ਬਰਾਬਰ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਦੋ ਹੇਮਿਸਟਿਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਰੇਕ ਵਿੱਚ ਦੋ, ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਚਾਰ ਫੁੱਟ, ਜਾਂ 16 ਤੋਂ 32 ਅੱਖਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="bare_url">"Arabian Poetry for English Readers," by William Alexander Clouston (1881), [https://books.google.com/books?id=_wxVmMoSpq4C&dq=%22beit+is%22+poetry&pg=PA379 p. 379] in [[Google Books]]</ref> ਵਿਲੀਅਮ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਕਲੌਸਟਨ ਨੇ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਅਰਬੀ [[ਛੰਦ (ਕਵਿਤਾ)|ਵਿਅੰਜਨ]] ਦਾ ਇਹ ਬੁਨਿਆਦੀ ਹਿੱਸਾ [[ਮਾਰੂਥਲ|ਰੇਗਿਸਤਾਨ]] ਦੇ [[ਬੱਦੂ ਲੋਕ|ਬੇਦੋਇਨਾਂ]] ਜਾਂ ਅਰਬਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ, ਲਾਈਨ ਦੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮਕਰਨ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਪੈਰ ਨੂੰ "ਟੈਂਟ-ਪੋਲ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਨੂੰ "ਟੈਂਟ-ਪੈਗ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਆਇਤ ਦੇ ਦੋ ਹੇਮਿਸਟਿਕਸ ਤੰਬੂ ਜਾਂ "ਘਰ" ਦੇ ਦੋਹਰੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਤਹਿ ਜਾਂ ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="bare_url">"Arabian Poetry for English Readers," by William Alexander Clouston (1881), [https://books.google.com/books?id=_wxVmMoSpq4C&dq=%22beit+is%22+poetry&pg=PA379 p. 379] in [[Google Books]]</ref> ਓਟੋਮਨ ਤੁਰਕੀ ਦੁਆਰਾ,<ref name=":Dizdari">{{Cite book|title="Bejte-ja" në Fjalorin e Orientalizmave në Gjuhën Shqipe|last=Dizdari|first=Tahir|publisher=Instituti Shqiptar i Mendimit dhe i Qytetërimit Islam|year=2005|location=Tiranë|pages=89|trans-title=Dictionary of orientalisms within the Albanian language|author-link=Tahir Dizdari}}</ref> ਇਹ [[ਅਲਬਾਨੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਲਬਾਨੀਅਨ]] ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਲਬਾਨੀਅਨ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਬਾਰਡਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਇਸ ਮੈਟ੍ਰਿਕਲ ਯੂਨਿਟ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਲਿਆ, ਜੋ ਕਵੀ ਬੇਜਟੇਕਸ਼ੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ ਜੋੜੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ"।<ref>{{Cite book|title=Historical Dictionary of Albania|url=https://archive.org/details/historicaldictio0000elsi_x4j4|last=Elsie|first=Robert|date=2010|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=9780810861886|page=38}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ-ਭਾਸ਼ਾ ਸ਼ਾਇਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਛੰਦ]] kv262c7di6atanltwao6fwc48nrfv6v 0 180870 840184 735682 2026-05-29T19:31:47Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840184 wikitext text/x-wiki '''ਸਿੰਥੀਆ ਕੂਪਰ''' ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਾਕਾਰ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਲਡਕਾਮ ਵਿਖੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਡਿਟ ਦੇ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। 2002 ਵਿੱਚ, ਕੂਪਰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਆਡੀਟਰਾਂ ਦੀ ਟੀਮ ਨੇ ਵਰਲਡਕਾਮ<ref name="WallStreetJournal">{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB1035929943494003751|title=How Three Unlikely Sleuths Exposed Fraud at WorldCom: Firm's Own Employees Sniffed Out Cryptic Clues and Followed Hunches|last=Pulliam|first=Susan|work=[[Wall street journal|Wall Street Journal]]|access-date=2008-11-08|last2=Deborah Soloman}}</ref> ਵਿੱਚ $3.8 ਬਿਲੀਅਨ ਦੀ ਧੋਖਾਧੜੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਧੋਖਾਧੜੀ ਸੀ। ਕੂਪਰ ਨੂੰ 2002 ਵਿੱਚ [[ਟਾਈਮ (ਪਤ੍ਰਿਕਾ)|''ਟਾਈਮ'' ਮੈਗਜ਼ੀਨ]] ਦੁਆਰਾ ਤਿੰਨ " ਪੀਪਲ ਆਫ ਦਿ ਈਅਰ " ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। == ਸਿੱਖਿਆ == ਕੂਪਰ ਨੇ ਮਿਸੀਸਿਪੀ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਲੇਖਾਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਬੈਚਲਰ ਅਤੇ ਅਲਾਬਾਮਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਅਕਾਉਂਟੈਂਸੀ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਸਰਟੀਫਾਈਡ ਪਬਲਿਕ ਅਕਾਊਂਟੈਂਟ, ਸਰਟੀਫਾਈਡ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਸਿਸਟਮ ਆਡੀਟਰ, ਸਰਟੀਫਾਈਡ ਇੰਟਰਨਲ ਆਡੀਟਰ ਅਤੇ ਸਰਟੀਫਾਈਡ ਫਰਾਡ ਐਗਜ਼ਾਮੀਨਰ ਹੈ।<ref name="WhoWho">{{Cite book|url=http://galenet.galegroup.com/servlet/BioRC?vrsn=149&OP=contains&locID=chan86036&srchtp=name&ca=2&c=1&AI=U20033944&NA=cooper%2C+cynthia&ste=13&tbst=prp&tab=2&docNum=K2020033944&bConts=2#sourceCitation|title=Cynthia F. Cooper, Marquis Who's Who, Reproduced in Biography Resource Center|publisher=[[Thomson Gale|Gale]]|year=2008|location=[[Farmington Hills, Michigan]]|format=fee|access-date=2008-04-05}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਕੂਪਰ ਨੇ ਪਬਲਿਕ ਅਕਾਊਂਟਿੰਗ ਫਰਮਾਂ ਪ੍ਰਾਈਸਵਾਟਰਹਾਊਸ ਕੂਪਰਜ਼ ਅਤੇ [[ਡੇਲੋਇਟ]] ਐਂਡ ਟਚ ਦੇ ਅਟਲਾਂਟਾ ਦਫਤਰਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਰਲਡਕਾਮ ਵਿਖੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਡਿਟ ਦੇ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ। ਧੋਖਾਧੜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੂਪਰ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਐਮ.ਸੀ.ਆਈ. (ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਲਡਕਾਮ) ਦੇ ਨਾਲ ਰਹੀ। ਉਸਨੇ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਟੀਮ ਨੇ ਦੀਵਾਲੀਆਪਨ ਤੋਂ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਉਭਰਨ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। === ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਰੀਅਰ === ਐਮ.ਸੀ.ਆਈ. ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੂਪਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖੇ ਸਬਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਫਰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। === ਲਿਖਣਾ === ਕੂਪਰ ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਵਰਲਡਕਾਮ ਧੋਖਾਧੜੀ ਬਾਰੇ ਕਿਤਾਬ, ''ਅਸਧਾਰਨ ਹਾਲਾਤ: ਇੱਕ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਵ੍ਹਿਸਲਬਲੋਅਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ'',<ref>{{Cite book|title=Extraordinary Circumstances: The Journey of a Corporate Whistleblower|url=https://archive.org/details/extraordinarycir0000coop_w7l1|last=Cooper|first=Cynthia|date=2008-02-04|isbn=978-0470124291}}</ref> 2008 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਮੁਨਾਫੇ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਹਾਈ ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=CYNTHIA COOPER WORLDCOM WHISTLE BLOWER |url=http://www.nationwidespeakers.com/speaker/97/cynthia-cooper/worldcom-whistle-blower |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081212125830/http://www.nationwidespeakers.com/speaker/97/cynthia-cooper/worldcom-whistle-blower |archive-date=2008-12-12 |access-date=Nov 8, 2008}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਕੂਪਰ ਬ੍ਰੈਂਡਨ, ਮਿਸੀਸਿਪੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਫਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ 1993 ਵਿੱਚ ਲਾਂਸ ਕੂਪਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਹਨ।<ref name="Time2002b">{{Cite magazine|last=Ripley|first=Amanda|author-link=Amanda Ripley|date=2002-12-30|title=The Night Detective|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1003990,00.html|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307071154/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1003990,00.html|archive-date=March 7, 2008|access-date=2008-04-06}} </ref><ref name="WhoWho" /> == ਸਨਮਾਨ == ਕੂਪਰ ਨੂੰ 2002 ਵਿੱਚ [[ਟਾਈਮ (ਪਤ੍ਰਿਕਾ)|''ਟਾਈਮ'' ''ਮੈਗਜ਼ੀਨ'']] ਦੁਆਰਾ ਸਾਥੀ ਵਿਸਲਬਲੋਅਰਜ਼ ਸ਼ੇਰੋਨ ਵਾਟਕਿੰਸ ਅਤੇ ਕੋਲੀਨ ਰੌਲੇ ਦੇ ਨਾਲ ਤਿੰਨ " ਪੀਪਲ ਆਫ ਦਿ ਈਅਰ " ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Time2002">{{Cite magazine|last=LACAYO|first=RICHARD|last2=AMANDA RIPLEY|date=2002-12-30|title=Persons Of The Year|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1003998,00.html|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080127070124/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1003998,00.html|archive-date=January 27, 2008|access-date=2008-04-06}} </ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 89d1g0a7sdf2gcz38i4acfmu2gls5ot 0 182575 840254 838699 2026-05-30T06:03:12Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840254 wikitext text/x-wiki '''ਏਡੀ ਵਾਕਰ''' ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੀ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web |last=Screen |first=NZ On |title=Aidee Walker {{!}} NZ On Screen |url=https://www.nzonscreen.com/profile/aidee-walker |access-date=10 August 2020 |website=www.nzonscreen.com |language=en}}</ref> == ਜੀਵਨੀ == ਵਾਕਰ [[ਹੈਮਿਲਟਨ, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ|ਹੈਮਿਲਟਨ]] ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਹੈਮਿਲਟਨ ਗਰਲਜ਼ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪਡ਼੍ਹਿਆ।<ref name=":2">{{Cite news|url=https://www.nzherald.co.nz/entertainment/news/article.cfm?c_id=1501119&objectid=12106237|title=12 Questions: Westside director Aidee Walker on pregnancy, work and motherhood|last=Dann|first=Jennifer|date=13 August 2018|work=NZ Herald|access-date=10 August 2020|language=en-NZ|issn=1170-0777}}</ref> ਉਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਨੇ ਅੰਨਾ ਕੋਡਿੰਗਟਨ ਅਤੇ ਜੈਨਾ ਹਾਕਸ ਨਾਲ ਹੈਂਡਸਮ ਜੈਫਰੀ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਰਾਕ ਬੈਂਡ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ 1998 ਸਮੋਕਫ੍ਰੀ ਰੌਕਕੁਐਸਟ ਜਿੱਤਿਆ।<ref name=":4" /> ਫਿਰ ਉਹ [[ਯੂਨੀਟੈੱਕ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ|ਯੂਨੀਟੈਕ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ]] ਵਿਖੇ ਡਰਾਮਾ ਦੀ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਆਕਲੈਂਡ ਚਲੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਬੈਚਲਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref name=":0" /><ref name=":4">{{Cite news|url=https://www.nzherald.co.nz/entertainment/news/article.cfm?c_id=1501119&objectid=11134650|title=Aidee Walker: Daydream believer|date=4 October 2013|work=NZ Herald|access-date=10 August 2020|language=en-NZ|issn=1170-0777}}</ref> 2005 ਵਿੱਚ, ਵਾਕਰ ਨੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਜ਼ ਆਊਟਰੇਜਸ ਫਾਰਚੂਨ ਵਿੱਚ ਡਰਾਸਕਾ ਡਰੋਸਲਿਕ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਇੱਕ ਭੂਮਿਕਾ ਜੋ ਉਸਨੇ 2010 ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ।<ref name=":0" /> ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਸਾਲ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਿਤਾਏ। ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਲਿਖਣਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ। ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮ, ਦ ''F.E.U.C'', ਨੂੰ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਪਾਮ ਸਪ੍ਰਿੰਗਜ਼ ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਅਤੇ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਅ ਮੀ ਸ਼ਾਰਟਸ ਫੈਸਟੀਵਲ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਦੂਜੀ ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮ, ਫ੍ਰਾਈਡੇ ਟਾਈਗਰਸ, ਨੂੰ ਮੈਲਬੌਰਨ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":3">{{Cite web |title=Aidee Walker plays Jen |url=http://tvnz.co.nz/content/5804014.xml |access-date=10 August 2020 |website=TVNZ Ondemand }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://tvnz.co.nz/content/5804014.xml "Aidee Walker plays Jen"]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''TVNZ Ondemand''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 August</span> 2020</span>.</cite></ref> ਸੰਨ 2022 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਸਿਮੋਨ ਨਾਥਨ ਦੀ ਕਾਮੇਡੀ ਸੀਰੀਜ਼, ਕਿਡ ਸਿਸਟਰ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। === ਮਾਨਤਾ === * 2018 ਹੁਆਵੇਈ ਮੇਟ 20 ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਵਾਰਡ: ਬਲੈਕ ਵਿਡੋ ਨੂੰ ਫਡ਼ਨ ਲਈ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ<ref name=":1">{{Cite web |last=Screen |first=NZ On |title=Aidee Walker {{!}} NZ On Screen |url=https://www.nzonscreen.com/profile/aidee-walker/awards |access-date=10 August 2020 |website=www.nzonscreen.com |language=en |archive-date=20 ਨਵੰਬਰ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191120142854/https://www.nzonscreen.com/profile/aidee-walker/awards |url-status=dead }}</ref> * 2013 ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲਃ ਸਰਬੋਤਮ ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮ ਲਈ ਜਿਊਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ''ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਟਾਈਗਰ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਟਾਈਗਰ'' ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਲਈ ਦਰਸ਼ਕ ਚੁਆਇਸ ਅਵਾਰਡ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਟਾਇਗਰ ਲਈ<ref name=":3" /> * ਸੋਰਟਾ ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਫ਼ਿਲਮ ਅਵਾਰਡ 2012: 'ਹਾਉ ਟੂ ਮੀਟ ਗਰਲਜ਼ ਫਰੌਮ ਏ ਡਿਸਟੈਂਸ' ਲਈ ਸਰਬੋਤਮ ਸਹਾਇਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ<ref name=":1" /> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1981]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] mqtfs046phi9fh6wiqtrhk88aqygox6 0 185245 840227 748851 2026-05-29T20:54:50Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840227 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = ਸਕਰਵੀ | image = Scorbutic gums.jpg | caption = Scorbutic gums, a symptom of scurvy. The triangle-shaped [[interdental papilla|areas]] between the teeth show redness of the gums. | synonyms = Moeller's disease, Cheadle's disease, scorbutus,<ref name=GARD2016/> Barlow's disease, hypoascorbemia,<ref name=GARD2016/> vitamin C deficiency | field = [[Endocrinology]] | symptoms = Weakness, feeling tired, changes to hair, sore arms and legs, gum disease, easy bleeding<ref name=GARD2016/><ref name=Ag2015/> | complications = | onset = | duration = | causes = Lack of [[vitamin C]]<ref name=GARD2016/> | risks = [[Mental disorder]]s, unusual eating habits, [[homelessness]], [[alcoholism]], [[substance use disorder]], [[intestinal malabsorption]], [[Kidney dialysis|dialysis]],<ref name=Ag2015/> [[Age of sail|voyages at sea]] (historic), [[castaway|being stuck adrift]] | diagnosis = Based on symptoms<ref name=Ag2015/> | differential = | prevention = | treatment = Vitamin C supplements,<ref name=GARD2016/> diet that contains [[fruit]] and [[vegetables]] (notably [[citrus]]) | medication = | prognosis = | frequency = Rare (contemporary)<ref name=Ag2015/> | deaths = }} '''ਸਕਰਵੀ''' ਇੱਕ [[ਕੁਪੋਸ਼ਣ|ਬਿਮਾਰੀ]] ਹੈ ਜੋ [[ਵਿਟਾਮਿਨ ਸੀ]] (ਐਸਕਾਰਬਿਕ ਐਸਿਡ) ਦੀ ਘਾਟ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="GARD2016">{{Cite web |date=1 September 2016 |title=Scurvy |url=https://rarediseases.info.nih.gov/diseases/10406/scurvy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170126020402/https://rarediseases.info.nih.gov/diseases/10406/scurvy |archive-date=26 January 2017 |access-date=26 September 2016 |website=GARD}}</ref> ਵਿਟਾਮਿਨ ਸੀ ਦੀ ਘਾਟ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਥਕਾਵਟ, ਅਤੇ ਪੀੜਿਤ ਬਾਹਾਂ ਅਤੇ ਲੱਤਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।[1]<ref name="Ag2015">{{Cite journal|last=Agarwal|first=A|last2=Shaharyar|first2=A|last3=Kumar|first3=A|last4=Bhat|first4=MS|last5=Mishra|first5=M|date=June 2015|title=Scurvy in pediatric age group - A disease often forgotten?|journal=Journal of Clinical Orthopaedics and Trauma|volume=6|issue=2|pages=101–7|doi=10.1016/j.jcot.2014.12.003|pmc=4411344|pmid=25983516}}</ref> ਇਲਾਜ ਬਿਨਾਂ, ਘਟੇ ਹੋਏ ਲਾਲ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਸੈੱਲ, ਮਸੂਡ਼ਿਆਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ, ਅਤੇ ਚਮਡ਼ੀ ਤੋਂ ਖ਼ੂਨ ਸ਼ਾਇਦ ਵਗ ਸਕਦਾ ਹੈ।[1]<ref>{{Cite web |date=11 February 2016 |title=Vitamin C |url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminC-HealthProfessional/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170730052126/https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminC-HealthProfessional/ |archive-date=30 July 2017 |access-date=18 July 2017 |website=Office of Dietary Supplements |language=en}}</ref> ਜਿਵੇਂ ਸਕਰਵੀ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, [[ਜ਼ਖ਼ਮ|ਫੱਟਾਂ]] ਦਾ ਮੰਦੇਰਾ ਅਠਰਾ, [[ਸ਼ਖਸੀਅਤ|ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ]] ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲਾਗ ਜਾਂ ਖ਼ੂਨ ਵਗਣ ਕਰ ਕੇ ਮੌਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।[2]<ref name="Ag2015" /> == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == {{refbegin}} * {{cite book|author-link=James Lind|first=James|last=Lind|title=A Treatise on the Scurvy: In Three Parts, Containing an Inquiry Into the Nature, Causes, an Cure, of that Disease, Together with a Critical and Chronological View of what Has Been Published on the Subject|url=https://archive.org/details/b30511902|year=1772|publisher=S. Crowder (and six others)|page=[https://archive.org/details/b30511902/page/149 149]}}{{open access}} * {{cite book|author=Carpenter, K.J.|title=The History of Scurvy and Vitamin C|url=https://archive.org/details/historyofscurvyv0000carp_l0m0|publisher=Cambridge |date=1986}} * {{cite web | author-link = Maciej Ceglowski | first = Maciej | last = Cegłowski | url = http://idlewords.com/2010/03/scott_and_scurvy.htm | title = Scott and Scurvy | date = 7 March 2010 | website = IdleWords.com | access-date = 10 March 2010 | archive-date = 10 March 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100310051741/http://idlewords.com/2010/03/scott_and_scurvy.htm | url-status = live }} * {{cite EB1911|wstitle= Scurvy | volume= 24 | page = 533 }} * {{cite book|author1=Vale, B. |author2=Edwards, G. |title=Physician to the Fleet: The Life and Times of Thomas Trotter 1760-1832|publisher=Boydell|date= 2011}} {{refend}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{commons category|Scurvy|ਸਕਰਵੀ}} hy1blkn2i0ulygit54c6xll8yeep8sf 0 185597 840235 835697 2026-05-29T21:17:43Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840235 wikitext text/x-wiki {{Infobox cocktail|iba=yes|name=ਪਿਸਕੋ ਖੱਟਾ|sourcelink=pisco-sour|image=Pisco sour 20100613b.JPG|alt=Photograph|caption=ਪੇਰੂਵੀਅਨ ਪਿਸਕੋ ਖੱਟਾ}} ਪਿਸਕੋ ਸੋਰ ਪੇਰੂ ਮੂਲ ਦਾ ਇੱਕ ਅਲਕੋਹਲ ਕਾਕਟੇਲ ਹੈ, ਜੋ ਪੇਰੂ ਦੇ ਪਕਵਾਨਾਂ, ਅਤੇ ਚਿਲੀ ਦੇ ਪਕਵਾਨਾਂ ਲਈ ਰਵਾਇਤੀ ਹੈ। ਪੀਣ ਦਾ ਨਾਮ ''ਪਿਸਕੋ'' ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਬੇਸ ਸ਼ਰਾਬ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਾਕਟੇਲ ਸ਼ਬਦ ''ਖੱਟਾ'', ਖੱਟੇ ਨਿੰਬੂ ਦੇ ਰਸ, ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਪੇਰੂਵੀਅਨ ਪਿਸਕੋ ਸੋਰ ਬੇਸ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਰੂਵੀਅਨ ਸਿਸਕੋ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਾਜ਼ੇ ਨਿਚੋਡ਼ਿਆ ਹੋਇਆ ਨਿੰਬੂ ਦਾ ਰਸ, ਸਧਾਰਨ ਸ਼ਰਬਤ, ਬਰਫ਼, ''ਪਿਸਕੋ'' ਚਿੱਟਾ, ਅਤੇ ਐਂਗੋਸਟੁਰਾ ਬਿਟਟਰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚਿਲੀਅਨ ਸੰਸਕਰਣ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਚਿਲੀਅਨ ਪਿਸਕੋ, ਅਤੇ ਪਿਕਾ ਚੂਨਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁਡ਼ੱਤਣ ਅਤੇ ਅੰਡੇ ਦੇ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦਾ ਹੈ। ਕਾਕਟੇਲ ਦੇ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ [[ਅਨਾਨਾਸ]] ਵਰਗੇ ਫਲਾਂ, ਜਾਂ ਕੋਕਾ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੇ ਪੌਦਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪਿਸਕੋ ਅਧਾਰਤ ਮਿਸ਼ਰਤ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ 1700 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਹੈ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਮਾਹਰ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹਨ, ਕਿ ਕਾਕਟੇਲ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅੱਜ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੀ ਖੋਜ ਅਮਰੀਕੀ [[ਬਾਰਟੈਂਡਰ]] ਵਿਕਟਰ ਵਾਉਗੇਨ ਮੌਰਿਸ ਦੁਆਰਾ ਪੇਰੂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਲੀਮਾ]] ਵਿੱਚ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਮੌਰਿਸ ਨੇ 1903 ਵਿੱਚ ਮੱਧ ਪੇਰੂ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਸੇਰੋ ਡੀ ਪਾਸਕੋ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। 1916 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਲੀਮਾ ਵਿੱਚ ਮੌਰਿਸ ਬਾਰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ, ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਸੈਲੂਨ ਛੇਤੀ ਹੀ ਪੇਰੂ ਦੇ ਉੱਚ ਵਰਗ, ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਲਈ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਥਾਨ ਬਣ ਗਿਆ। ਪਿਸਕੋ ਸੋਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਜਾਣਿਆ ਜ਼ਿਕਰ ਅਖਬਾਰਾਂ, ਅਤੇ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮੌਰਿਸ, ਅਤੇ ਪੇਰੂ, ਅਤੇ ਚਿਲੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਉਸ ਦੇ ਬਾਰ ਲਈ ਹੈ। ਪਿਸਕੋ ਦੇ ਖੱਟੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆਈਆਂ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮੌਰਿਸ ਬਾਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਇੱਕ ਪੇਰੂਵੀ ਬਾਰਟੈਂਡਰ ਮਾਰੀਓ ਬਰੂਗੇਟ ਨੇ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਕਾਕਟੇਲ ਲਈ ਆਧੁਨਿਕ ਪੇਰੂਵੀਅਨ ਵਿਅੰਜਨ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਗੋਸਟੁਰਾ ਦੇ ਕੁਡ਼ੱਤਣ, ਅਤੇ ਅੰਡੇ ਦੇ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਨੂੰ ਮਿਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Origin">See: </ref> ਕਾਕਟੇਲ ਦੇ ਮਾਹਰ ਪਿਸਕੋ ਦੇ ਖੱਟੇ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕੀ ਕਲਾਸਿਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।ਚਿਲੀ, ਅਤੇ ਪੇਰੂ ਦੋਵੇਂ ਪਿਸਕੋ ਸੋਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੀਣ ਵਜੋਂ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਕਾਕਟੇਲ ਦੀ ਬੇਸ ਸ਼ਰਾਬ-ਪਿਸਕੋ [ਉੱਪਰ-ਅਲਫ਼ਾ 2] ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਪਿਸਕੋ ਸੋਰ [[ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ|ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕੀ]] ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ, ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ, ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਬਹਿਸ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਵਾਦ ਉੱਤੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੀਡੀਆ ਸਰੋਤ, ਅਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ ਅਕਸਰ, ਇੱਕ ਕਾਕਟੇਲ ਸੰਸਕਰਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਤਰਜੀਹ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਈ ਵਾਰ ਸਿਰਫ ਵਿਵਾਦ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ। ਕੁਝ ਪਿਸਕੋ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਕਿ ਵਿਵਾਦ ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਸਕੋ, ਅਤੇ ਪਿਸਕੋ ਖੱਟਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਉਤਪਾਦਨ, ਅਤੇ ਸੁਆਦ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ। ਪੇਰੂ ਹਰ ਸਾਲ ਫਰਵਰੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਨੂੰ ਕਾਕਟੇਲ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ। == ਨਾਮ == ਸ਼ਬਦ ''ਖੱਟਾ'' ,ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਰਤ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੇਸ ਸ਼ਰਾਬ, ਨਿੰਬੂ ਜਾਂ ਨਿੰਬੂ ਦਾ ਰਸ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਿੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ''ਪਿਸਕੋ'' ਕਾਕਟੇਲ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਬੇਸ ਸ਼ਰਾਬ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਲਈ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸ਼ਬਦ ਪੇਰੂ ਦੀ ਪਿਸਕੋ ਬੰਦਰਗਾਹ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ। ''ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ, ਅਤੇ ਕੈਰੇਬੀਅਨ'' ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਓਲਵਿਨ ਬਲੂਏਟ, ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਭੂਗੋਲਕਾਰ ਬ੍ਰਾਇਨ ਬਲੂਏਟ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਪੇਰੂ ਵਿੱਚ ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ [[ਐਂਡੀਜ਼]] ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਮਾਈਨਿੰਗ ਬਸਤੀਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਾਰਨ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਇੱਕ ਮਾਰਕੀਟ ਬਣੀ ਸੀ। ਮਜ਼ਬੂਤ ਪੀਣ ਦੀ ਮੰਗ ਨੇ ਪਿਸਕੋ, ਅਤੇ ਨੇਡ਼ਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਆਈਕਾ ਨੂੰ "ਵਾਈਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਂਡੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ" ਡਿਸਟਿਲਰੀਆਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਉਤਪਾਦ ਨੂੰ ਉਸ ਬੰਦਰਗਾਹ ਦਾ ਨਾਮ ਮਿਲਿਆ, ਜਿੱਥੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਡਿਸਟਿਲ, ਅਤੇ ਨਿਰਯਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।{{Sfn|Blouet|Blouet|2009}}<ref>{{Cite web |title=Pisco |url=http://lema.rae.es/drae/?val=pisco |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704235922/http://lema.rae.es/drae/?val=pisco |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015 |website=Diccionario de la Lengua Española |language=es |edition=Vigésima Segunda Edición}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pisco |url=http://www.wordreference.com/definition/pisco |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150705061106/http://www.wordreference.com/definition/pisco |archive-date=5 July 2015 |access-date=3 July 2015 |website=Concise Oxford Dictionary |publisher=WordReference.com}}</ref> == ਨੋਟ == {{notelist-ua}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਆਮ ਸਰੋਤ == {{refbegin|30em}} * {{Cite book |editor-last=Albala |editor-first=Ken |title=Food Cultures of the World Encyclopedia |publisher=ABC-CLIO |year=2011 |isbn=978-0-313-37627-6 |location=Santa Barbara, California}} * {{Cite book |last=Baez Kijac |first=Maria |url=https://archive.org/details/southamericantab00mari |title=The South American Table |publisher=The Harvard Common Press |year=2003 |isbn=1-55832-248-5 |location=Boston, Massachusetts}} * {{Cite book |last=Bergeron |first=Victor Jules |title=Trader Vic's Bartenders Guide |publisher=Doubleday & Company, Inc. |year=1972 |isbn=978-0385068055 |location=New York}} * {{Cite book |last=Blouet |first=Brian |title=Latin America and the Caribbean |url=https://archive.org/details/latinamericacari0000unse_s6z6 |last2=Blouet |first2=Olwyn |publisher=John Wiley and Sons |year=2009 |isbn=978-0-470-38773-3 |location=Hoboken, New Jersey}} * {{Cite book |last=Bohrer |first=Andrew |title=The Best Shots You've Never Tried |url=https://archive.org/details/bestshotsyouvene0000bohr |publisher=Adams Media |year=2012 |isbn=978-1-4405-3879-7 |location=Avon, Massachusetts}} * {{Cite book |last=Bovis |first=Natalie |url=https://archive.org/details/ediblecocktails0000bovi |title=Edible Cocktails |publisher=F+W Media, Inc. |year=2012 |isbn=978-1-4405-3368-6 |location=New York |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Casey |first=Kathy |title=Sips and Apps |url=https://archive.org/details/sipsappsclassicc0000case |publisher=Chronicle Books LLC |year=2009 |isbn=978-0-8118-7823-4 |location=San Francisco, California}} * {{Cite book |last=Castillo-Feliú |first=Guillermo I. |url=https://archive.org/details/culturecustomsof00cast |title=Culture and Customs of Chile |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2000 |isbn=0-313-30783-0 |location=Westport, Connecticut}} * {{Cite book |last=DeGroff |first=Dale |title=The Essential Cocktail: The Art of Mixing Perfect Drinks |url=https://archive.org/details/essentialcocktai0000degr |publisher=Random House Digital |year=2008 |isbn=978-0-307-40573-9 |location=New York}} * {{Cite book |last=Duecy |first=Erica |title=Storied Sips: Evocative Cocktails for Everyday Escapes |url=https://archive.org/details/storiedsipsevoca0000duec_a0q3 |publisher=Random House LLC |year=2013 |isbn=978-0-375-42622-3 |location=New York}} * {{Cite book |last=Facultad de Filosofía y Letras |title=Anales del Instituto de Lingüística, Volúmenes 8–9 |publisher=Universidad Nacional de Cuyo |year=1962 |location=Mendoza, Argentina}} * {{Cite book |last=Foley |first=Ray |title=The Ultimate Little Cocktail Book |url=https://archive.org/details/ultimatelittleco0000fole_d0q0 |publisher=Sourcebooks, Inc. |year=2011 |isbn=978-1-4022-5410-9 |location=Naperville, Illinois}} * {{Cite book |last=Franco |first=César |title=Celebración del Pisco |publisher=Centro de Estudios para el Desarrollo y la Participación |year=1991 |location=Lima}} * {{Cite book |last=Hanson |first=Earl Parker |title=The New World Guides to the Latin American Republics |publisher=Duell, Sloan and Pearce |year=1943 |location=New York}} * {{Cite book |last=Jiménez Morato |first=Antonio |title=Mezclados y Agitados |publisher=Debolsillo |year=2012 |isbn=978-84-9032-356-4 |location=Barcelona |language=es}} * {{Cite book |last=Kosmas |first=Jason |url=https://archive.org/details/speakeasyclassic0000kosm |title=Speakeasy |last2=Zaric |first2=Dushan |publisher=Random House Digital |year=2010 |isbn=978-1-58008-253-2 |location=New York |url-access=registration}} * {{Cite book |last=McDonnell |first=Duggan |title=Drinking the Devil's Acre: A Love Letter from San Francisco and her Cocktails |url=https://archive.org/details/drinkingdevilsac0000mcdo |publisher=Chronicle Books LLC |year=2015 |isbn=978-1-4521-4062-9 |location=San Francisco, CA}} * {{Cite book |last=Milland |first=Ray |url=https://archive.org/details/wideeyedinbabylo00mill |title=Wide-Eyed in Babylon |publisher=Morrow |year=1974 |isbn=0-688-00257-9 |location=New York |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Pan American World Airways, Inc. |title=Pan Am's World Guide: The Encyclopedia of Travel |publisher=McGraw-Hill |year=1978 |isbn=9780070484184 |location=New York}} * {{Cite book |last=Parsons |first=Brad Thomas |title=Bitters |url=https://archive.org/details/bittersspiritedh0000pars |publisher=Random House Digital |year=2011 |isbn=978-1-60774-072-8 |location=New York}} * {{Cite book |last=Plath |first=Oreste |title=Folklore Lingüístico Chileno: Paremiología |publisher=Editorial Nascimento |year=1981 |isbn=956-258-052-0 |location=Santiago, Chile |language=es}} * {{Cite book |last=Pozo |first=José del |title=Historia del Vino Chileno |publisher=Editorial Universitaria |year=2004 |isbn=956-11-1735-5 |location=Santiago |language=es}} * {{Cite book |last=Regan |first=Gary |title=The Joy of Mixology, The Consummate Guide to the Bartender's Craft |url=https://archive.org/details/joyofmixology0000rega |publisher=Clarkson Potter |year=2003 |isbn=0-609-60884-3 |location=New York}} * {{Cite book |last=Roque |first=Raquel |title=Cocina Latina: El sabor del Mundo Latino |publisher=C.A. Press |year=2013 |isbn=978-1-101-55290-2 |location=New York |language=es}} * {{Cite book |last=Sánchez |first=Luis Alberto |title=Testimonio Personal: Memorias de un Peruano del Siglo XX |publisher=Mosca Azul Editores |year=1969 |location=Lima |language=es}} * {{Cite book |last=Sandham |first=Tom |title=World's Best Cocktails |url=https://archive.org/details/worldsbestcockta0000toms |publisher=Fair Winds Press |year=2012 |isbn=978-1-59233-527-5 |location=Lions Bay, Canada}} * {{Cite book |last=Vial Correa |first=Gonzalo |title=Historia de Chile, 1891–1973: La Dictadura de Ibáñez, 1925–1931 |publisher=Editorial Santillana del Pacífico |year=1981 |isbn=956-12-1201-3 |location=Santiago |language=es}} {{refend}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Commons category|Pisco sour|ਪਿਸਕੋ ਖੱਟਾ}} * [http://www.piscosour.com/ Piscosour.com]&nbsp;– Website about pisco sour. * [http://liquor.com/recipes/pisco-sour/ Liquor.com]&nbsp;– Detailed pisco sour preparation guide. * [http://www.foodnetwork.com/recipes/ingrid-hoffmann/classic-pisco-sour-recipe2.html Food Network]&nbsp;– Video preparation of a pisco sour version. 7vgqdg3x2wkq2fnxdb7g6kzuh8qi514 0 186408 840204 778582 2026-05-29T20:07:59Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840204 wikitext text/x-wiki {{Infobox language family | name = ਅਲਜਿਕ | altname = Algonquian–Ritwan<br/>Algonquian–Wiyot–Yurok | region = ਉੱਤਰੀ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]] ਅਤੇ [[ਕੈਨੇਡਾ]] | familycolor = Algic | family = ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ [[ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ]] ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ | protoname = [[ਪੁਰਾਣੀ-ਅਲਜਿਕ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੁਰਾਣੀ-ਅਲਜਿਕ]] | child1 = ''[[ਊਈਯੋਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਊਈਯੋਤ ]]'' {{extinct}} | child2 = ''[[ਪੁਅਲੀਕੑਲਾ ਭਾਸ਼ਾ|ਯੁਰੋਕ]]'' {{extinct}} | child3 = ਅੱਲਗੌਂਕੀਅਨ | map = Algic_map_no_borders.svg | mapcaption = ਜਿੱਥੇ ਅੱਲਜਿਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਬੋਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ । | iso5 = aql | glotto = algi1248 | glottorefname = Algic | notes = † - ਭਾਸ਼ਾ ਜਿਹੜੀ ਖਤਮ ਹੋਈ। | ancestor = [[ਪੁਰਾਣੀ-ਅੱਜਿਕ]] | glottoname = }} ਅੱਜਿਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Algic languages) [[ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ]] ਦੀ ਇੱਕ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਹੈ।<ref name="Berman1984">{{Cite journal|last=Berman|first=Howard|date=July 1984|title=Proto-Algonquian-Ritwan Verbal Roots|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-american-linguistics_1984-07_50_3/page/335|journal=[[International Journal of American Linguistics]]|volume=50|issue=3|pages=335–342|doi=10.1086/465840|issn=0020-7071}}</ref><ref>{{Cite book|title=California Indian languages|url=https://archive.org/details/californiaindian0000goll|last=Golla|first=Victor|date=20 September 2011|isbn=9780520949522|location=Berkeley|pages=[https://archive.org/details/californiaindian0000goll/page/61 61]|oclc=755008853}}</ref> ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਐਲਜਿਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ [[ਅੱਲਗੌਂਕੀ(ਅਨ)]]<nowiki/>ਉਪ-ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ।ਇਹ [[ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ]] [[ਰੌਕੀ ਪਹਾੜ|ਰੌਕੀ ਪਹਾਡ਼]] ਤੋਂ [[ਅੱਦਲਾਂਦਿਜ ਕੈਨੇਡਾ]] ਤੱਕ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਹੋਰ [[ਅੱਲਜਿਕ]] ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ [[ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ]] ਦੀਆਂ [[ਯੂਰੋਕ]] 'ਤੇ [[ਊਈਯੋਤ]] ਸਨ । ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ [[ਪ੍ਰੋਟੋ-ਅੱਲਜੀ]] ਤੋਂ ਅਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ [[ਪਰੋਟੋ-ਭਾਸ਼ਾ|ਪ੍ਰੋਟੋ-ਭਾਸ਼ਾ]] ੭,੦੦੦ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ । [[ਪ੍ਰੋਟੋ-ਅੱਲਗੌਂਕੀ(ਅਨ)]] ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ [[ਊਈਯੋਤ]] ਅਤੇ [[ਯੁਰੋਕ]] ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ]] 50zvpm2ko3mwghnj56molx7u8yt6rud 0 187770 840195 764185 2026-05-29T19:55:50Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840195 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Portrait_of_Ethel_Evans.png|thumb|ਪੋਰਟਰੇਟ 1923 ਵਿੱਚ ਨੇਬਰਾਸਕਾ ਦੇ ਹਾਲ ਆਫ ਫੇਮ ਲਈ ''ਓਮਾਹਾ ਬੀ'' ਦੀ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ।]] '''ਐਥਲ ਵਿਜ਼ਨਰ ਇਵਾਨਸ''' (1866&ndash;ਅਪ੍ਰੈਲ 22, 1929) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਪ੍ਰਭਾਵਵਾਦੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਓਮਾਹਾ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲਾਂ ਲਈ ਕਲਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਓਮਾਹਾ ਬੀ ਲਈ ਕਲਾ ਆਲੋਚਨਾ ਲਿਖੀ ਅਤੇ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਇਵਾਨਸ ਦਾ ਜਨਮ [[ਮਾਊਂਟ ਪਲੈਜੈਂਟ, ਆਇਓਵਾ]] ਵਿੱਚ ਬੈਂਕਰ ਵਿਲੀਅਮ ਡੀ. ਇਵਾਨਸ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਮਾਲਵਰਨ, ਆਇਓਵਾ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਜਨਤਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਭੈਣ ਐਡੀਥ ਨੇ 1930 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਫਲੋਰਿਡਾ ਪਿਨੇਸ ਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਉਹ 1895 ਵਿੱਚ ਪੈਰਿਸ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਤੱਕ ਮਿਡਵੈਸਟ ਵਿੱਚ ਰਹੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਕਲਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਕਲਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। 1910 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਟ੍ਰੀਟ ਕਾਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਗੈਸ ਧਮਾਕਾ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਵਾਰ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਅੱਖ ਗੁਆਚ ਗਈ ਉਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਨਜਦੀਕ ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ । 1917 ਤੋਂ 1928 ਤੱਕ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਊਬਾ, ਫਲੋਰਿਡਾ ਅਤੇ [[ਪੁਇਰਤੋ ਰੀਕੋ]] ਸਮੇਤ ਕਈ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ 1929 ਵਿੱਚ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਲਵਰਨ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ 5000 ਡਾਲਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{Cite web |title=Ethel Evans - Biography |url=https://www.askart.com/artist/Ethel_Evans/88438/Ethel_Evans.aspx |access-date=2024-04-08 |website=askart.com}}</ref><ref>{{Cite journal|date=June 20, 1929|title=Bluffs Relatives to Share Evans Estate|journal=Malvern Leader}}</ref> ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਫੈਨੀ ਗ੍ਰੀਨ, ਇਵਾਨਜ਼ ਦੀ ਜੀਵਨ ਭਰ ਦੀ ਦੋਸਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ 1935 ਵਿੱਚ ਓਮਾਹਾ ਦੇ [[ਜੋਸਲੀਨ ਆਰਟ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ]] ਨੂੰ ਇਵਾਨਸ ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਚਿੱਤਰ 'ਲਾ ਲੇਕੋਨ' ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite journal|date=May 2, 1929|title=Funeral Services for Miss Ethel Evans Thursday|journal=Malvern Leader|pages=1}}</ref> == ਕਿੱਤਾ == ਇਵਾਨਸ ਨੇ ਵੈਸਟਰਨ ਕਾਲਜ ਆਕਸਫੋਰਡ, ਓਹੀਓ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੀ ਆਰਟ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਲੀਗ ਅਤੇ ਫਿਲਾਡੇਲਫੀਆ ਸਕੂਲ ਆਫ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੂਰ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਆਰਟ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1891 ਵਿੱਚ ਇਵਾਨਸ ਨੇ ਓਮਾਹਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਕਲਾ ਸੰਗਠਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵੈਸਟਰਨ ਆਰਟ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਿੰਕਨ, [[ਨਬਰਾਸਕਾ]] ਵਿੱਚ ਆਰਟ ਕਲੱਬ ਲਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਵੀ ਲਗਾਈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਓਮਾਹਾ ਦੀ ਆਰਟ ਵਰਕਰਜ਼ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਖਜ਼ਾਨਚੀ ਰਹੀ। 1892 ਤੋਂ 1895 ਤੱਕ, ਈਥਲ ਓਮਾਹਾ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਦੇ ਡਰਾਇੰਗ ਦੇ ਸੁਪਰਵਾਈਜ਼ਰ ਸਨ ਅਤੇ 1898-1903 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਕੈਨੀਕਲ ਡਰਾਇੰਗ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਬਣ ਗਏ। ਉਸਨੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਦੇ ਬ੍ਰਾਇਨਟ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਡਰਾਇੰਗ ਵੀ ਸਿਖਾਈ। ਉਸਨੇ ਓਮਾਹਾ ਡੇਲੀ ਬੀ ਲਈ ਟਰਾਂਸ-ਮਿਸੀਸਿਪੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਐਕਸਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਦੀਆਂ ਕਈ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਲਈ ਲਿਖਿਆ, ਅਤੇ ਬੀ ਲਈ 1895 ਮਈ ਦਿਵਸ ਕਾਲਮ ਲੋਗੋ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਛੁੱਟੀਆਂ ਲਈ ਮਹਿਲਾ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਵਾਨਸ 1895 ਤੋਂ 1898 ਤੱਕ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ 11 ਰੁਏ ਬਾਰਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Art across America: two centuries of regional painting 1710-1920|url=https://archive.org/details/plainsstateswest0000will|last=Gerdts|first=William H.|date=1990|publisher=Abbeville press|isbn=978-1-55859-033-5|location=New York}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਮਰਸਨ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿੱਚ ਪੜਾਈ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰਲਸ ਗੁਰਿਨ, [[ਰਾਫੇਲ ਕੋਲਿਨ]] ਅਤੇ ਅਗਸਤਸ ਕੋਪਮੈਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref>{{Cite book|title=American art at the nineteenth-century Paris salons|url=https://archive.org/details/americanartatnin0000fink|last=Fink|first=Lois Marie|date=1990|publisher=National Museum of American Art, Smithsonian Inst.|isbn=978-0-521-38499-5|edition=1. publ|location=Washington, D.C.}}</ref> ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਉਸ ਨੇ 1897 ਦੇ [[ਸੈਲੂਨ (ਪੈਰਿਸ)|ਪੈਰਿਸ ਸੈਲੂਨ]] ਵਿੱਚ ਡੈਟਰਾਇਟ ਦੀ ਮਿਸ ਕਿਰਚਨਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ 1911 ਵਿੱਚ ਪੈਰਿਸ ਵਾਪਸ ਆਈ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫਰਵਰੀ 1914 ਵਿੱਚ [[ਅਮਰੀਕੀ ਔਰਤ ਆਰਟ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] ਦੇ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |title=AWAA Twentieth-Century Exhibitions {{!}} Reid Hall |url=https://reidhall.globalcenters.columbia.edu/content/awaa-twentieth-century-exhibitions |access-date=2024-04-08 |website=reidhall.globalcenters.columbia.edu}}</ref> 1920 ਵਿੱਚ ਉਹ ਯੂਰਪ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪਾਂ ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਵੂਮੈਨ ਪੇਂਟਰਜ਼ ਐਂਡ ਸਕਲਪਟੋਰਸ ਅਤੇ ਪੈਨ ਐਂਡ ਬਰਸ਼ ਕਲੱਬ ਆਫ਼ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref>{{Cite book|title=Dictionary of women artists: an international dictionary of women artists born before 1900|url=https://archive.org/details/dictionaryofwome0000unse|last=Petteys|first=Chris|date=1985|publisher=G.K. Hall|isbn=978-0-8161-8456-9|location=Boston, Mass}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references /> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * https://richardnortongallery.com/artists/ethel-evans * https://library.frick.org/permalink/01NYA_INST/1qqhid8/alma991002787329707141 * https://www.askart.com/auction_records/Ethel_Evans/88438/Ethel_Evans.aspx * https://trans-mississippi.unl.edu/texts/view/transmiss.news.odb.18980626.html [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1929]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1866]] luiquh55w1tx78i5u963x8ic7mr56ty 0 190170 840251 770932 2026-05-30T03:19:41Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840251 wikitext text/x-wiki '''ਆਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ ਰੇਲਵੇ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ''' ({{Lang-az|Azərbaycan Dəmiryol Muzeyi}}) [[ਬਾਕੂ]], [[ਆਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੇਲਵੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਉਦਘਾਟਨ 2019 ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="a1">{{Cite web |date=21 June 2020 |title=What exponents displayed in Azerbaijan's first railway museum? |url=https://report.az/en/infrastructure/what-exponents-displayed-in-azerbaijan-s-first-railway-museum-video/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211104517/https://report.az/en/infrastructure/what-exponents-displayed-in-azerbaijan-s-first-railway-museum-video/ |archive-date=11 Dec 2023 |website=Report News Agency |language=en}}</ref> ਇਹ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਬਾਕੂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ, ਜਾਫਰ ਜੱਬਾਰਲੀ ਸਕੁਆਇਰ (28 ਮਈ ਮੈਟਰੋ ਸਟੇਸ਼ਨ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਾਬੂੰਚੂ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।<ref name="a2">{{Cite web |date=18 May 2020 |title=What exponents displayed in Azerbaijan's first railway museum? |url=https://www.azerbaycan24.com/en/what-exponents-displayed-in-azerbaijan-s-first-railway-museum-video/ |website=www.azerbaycan24.com |language=en |access-date=13 ਅਕਤੂਬਰ 2024 |archive-date=25 ਅਪ੍ਰੈਲ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240425071729/https://www.azerbaycan24.com/en/what-exponents-displayed-in-azerbaijan-s-first-railway-museum-video/ |url-status=dead }}</ref> == ਗੈਲਰੀ == <gallery mode="packed"> ਤਸਵੀਰ:Railway_Museum_in_Baku_-_1.jpg ਤਸਵੀਰ:Railway_Museum_in_Baku_-_2.jpg ਤਸਵੀਰ:Railway_Museum_in_Baku_-_3.jpg ਤਸਵੀਰ:Railway_Museum_in_Baku_-_4.jpg ਤਸਵੀਰ:Railway_Museum_in_Baku_-_5.jpg ਤਸਵੀਰ:Railway_Museum_in_Baku_-_6.jpg ਤਸਵੀਰ:Railway_Museum_in_Baku_-_7.jpg ਤਸਵੀਰ:Railway_Museum_in_Baku_-_8.jpg ਤਸਵੀਰ:Railway_Museum_in_Baku_-_9.jpg </gallery> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ]] m9c825xom587pwqed1c96kmf12p9ft6 0 191275 840255 808762 2026-05-30T06:31:49Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840255 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = ਅਡੇਟੋ ਰੇਕਸ ਐਂਜਲੀ | image = Adeyto-by-Adeyto-Calendar-2008.jpg | birth_date = {{Birth date and age|1976|12|3|df=y}} | birth_place = [[ਸਟਰਾਸਬਰਗ, ਫ਼ਰਾਂਸ]] | death_date = | genre = | years_active = 1999–ਵਰਤਮਾਨ | label = | current_members = | past_members = | website = http://adeyto.com/ }} '''ਐਡੀਟੋ''' ('''ਅਡੇਟੋ ਰੇਕਸ ਐਂਜਲੀ''' ਜਾਂ '''ਲੌਰਾ ਵਿੰਡਰਾਥ'''; ਜਨਮ 3 ਦਸੰਬਰ 1976) ਇੱਕ [[ਫ੍ਰੈਂਚ]] ਕਲਾਕਾਰ, ਗਾਇਕ-ਗੀਤਕਾਰ, ਅਭਿਨੇਤਰੀ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਜਪਾਨ ਵਿੱਚ ਅਧਾਰਤ ਫੈਸ਼ਨ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਹੈ। == ਜੀਵਨੀ == ਐਡੀਟੋ ਦਾ ਜਨਮ [[ਸਟਰਾਸਬਰਗ]], ਫਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫ੍ਰੈਂਚ ਮਾਂ ਅਤੇ ਜਰਮਨ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="zakzak">[http://www.zakzak.co.jp/gei/2008_04/g2008041605_all.html ルックス最高...フランス人演歌歌手の人気急上昇中] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080507191932/http://www.zakzak.co.jp/gei/2008_04/g2008041605_all.html|date=7 May 2008}}, 16 April 2008, accessed 7 May 2008. {{In lang|ja}}</ref> ਐਡੀਟੋ ਨੇ 8 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹ 1998 ਵਿੱਚ ਜਪਾਨ ਚਲੀ ਗਈ। ਐਡੀਟੋ ਜਾਪਾਨੀ ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਅਲਾਂ ਅਤੇ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਵਾਰੱਟੇ ਆਈਟੋਮੋ ਅਤੇ ''ਸਮਾ-ਸਟੇਸ਼ਨ'' ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਤ ਸੀ।<ref name="zakzak"/><ref name="avexnet.or.jp">[http://www.avexnet.or.jp/coverland/ Adeyto profile by AVEX Entertainment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090304193355/http://avexnet.or.jp/coverland/|date=4 March 2009}}, accessed 20 October 2008 {{In lang|ja}}</ref><ref name="barks.jp">[http://www.barks.jp/artist/?id=2000201960&m=bio Adeyto artist bio by Barks news] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120226102801/http://www.barks.jp/artist/?id=2000201960&m=bio|date=26 February 2012}}, accessed 9 November 2009 {{In lang|ja}}</ref> ਇੱਕ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਅਤੇ ਸਿਨੇਮੈਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਐਡੀਟੋ ਰੇਕਸ ਐਂਜਲੀ ਕੈਮਰੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>[http://www.christian-plouvier.com/gallery.htm Christian Plouvier ''Flutissimo'' album], 14 June 2006, accessed 10 May 2008 {{Dead link|date=February 2011}}</ref><ref>[http://www.adeyto.com/index.htm/Design.php?currDir=./Print&pageType=image&image=Interview-for-Kigyoujyuku_Mag.jpg Kigyoujuku Magazine interview] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180308041447/http://www.adeyto.com/index.htm/Design.php?currDir=.%2FPrint&pageType=image&image=Interview-for-Kigyoujyuku_Mag.jpg|date=8 March 2018}}, August 2007, accessed 12 May 2008 {{In lang|ja}}</ref> ਉਹ ਅਕੀਨੋ ਅਰਾਈ ਦੇ 2008 ਦੇ ਸਿੰਗਲ "ਕਿਨ ਨੋ ਨਾਮੀ ਸੇਨ ਨੋ ਨਾਮੀ" ਲਈ ਕਵਰ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ।<ref>[http://akino.arai.free.fr/singles_kane_no_nami.html Arai Akino "Kin no nami Sen no nami" single], 23 January 2008, accessed 10 May 2008 {{In lang|fr}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071228065405/http://akino.arai.free.fr/singles_kane_no_nami.html|date=28 December 2007}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Adeyto-by-Adeyto-Calendar-September-2008.jpg|right|thumb|ਸਵੈ-ਚਿੱਤਰ]] 2005 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਉਸੇ ਸਾਲ ਟੋਕੀਓ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਓਪੇਰਾ ''ਲਾ ਬੋਹੇਮ'' ਦੇ ਲਾ ਸਟੈਲਾ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਲਈ ਸਟੇਜ ਪੁਸ਼ਾਕਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ।<ref>[http://www6.big.or.jp/~geige/hoshi/laboheme/index.html Information page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080226143819/http://www6.big.or.jp/~geige/hoshi/laboheme/index.html|date=26 February 2008}}, accessed 7 May 2008 {{In lang|ja}}</ref> ਜੁਲਾਈ 2009 ਤੋਂ ਐਡੀਟੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਕ੍ਰਿਏਸ਼ਨ ਆਰਟ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>[http://souzou.ac.jp/teacher_all.html 創造学園大学 Souzou Gakuen University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100407003540/http://souzou.ac.jp/teacher_all.html|date=7 April 2010}}. Retrieved 8 November 2009 {{In lang|ja}}</ref> 2012 ਤੱਕ ਨਿਰਮਾਤਾ [[ਰਿਡਲੇ ਸਕਾਟ|ਸਰ ਰਿਡਲੇ ਸਕਾਟ]] ਨੇ ਐਡੀਟੋ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਫਿਲਮ 'ਜਪਾਨ ਇਨ ਏ ਡੇ' ਲਈ ਸਹਿ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਸਿਨੇਮੈਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਬਣਨ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਜੋ 2013 ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।<ref>[http://japan-in-a-day.gaga.ne.jp/ Japan in a Day official site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121029123048/http://japan-in-a-day.gaga.ne.jp/|date=29 October 2012}}. Retrieved 29 October 2012 {{In lang|ja}}</ref> ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਪੂਰਬੀ ਜਪਾਨ ਦੇ ਭੁਚਾਲ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ 3 ਨਵੰਬਰ 2012 ਉੱਤੇ ਜਪਾਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 11 ਮਾਰਚ 2012 ਤੋਂ ਸਿਨੇਮਾਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ।<ref>[http://cinema.pia.co.jp/title/img-160458/cs/2/ Yomiuri Shimbun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927095556/http://cinema.pia.co.jp/title/img-160458/cs/2/|date=27 September 2013}}. Retrieved 29 October 2012 {{In lang|ja}}</ref> ਜਪਾਨ ਇਨ ਏ ਡੇਅ 25ਵੇਂ ਟੋਕੀਓ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਦੀ ਉਦਘਾਟਨੀ ਫਿਲਮ ਵੀ ਹੈ।<ref>[http://2012.tiff-jp.net/news/ja/?p=9577 第25回東京国際映画祭] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121025234633/http://2012.tiff-jp.net/news/ja/?p=9577 |date=2012-10-25 }}. Retrieved 29 October 2012 {{In lang|ja}}</ref> == ਸੰਗੀਤ == ਐਡੀਟੋ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਵੀਡੀਓ ਡੀਵੀਡੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਰੀਡ (2007) ਅਤੇ ਐਂਡ ਆਫ਼ ਦ ਵਰਡ, ਦ ਮੋਰਟਲ ਅਤੇ ਦ ''ਬ੍ਰਿਜ'' (ਸਾਰੇ 2006) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਹ ਟੋਕੀਓ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸੋਵਰੇਨ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਬੈਂਡ ਲਈ ਮੁੱਖ ਗਾਇਕਾ ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰ ਵੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਨੇ 2004 ਵਿੱਚ ਲੂਮਿਨਰੀ ਅਤੇ 2005 ਵਿੱਚ ''ਟੈਂਪਸ ਔਰਮ'' ਐਲਬਮਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਦੀ ਐਲਬਮ ਐਡੀਟੋ-ਟੈਂਪਟੇਸ਼ਨ ਡੀ ਲ 'ਐਂਜ ਨੂੰ ਨਵੰਬਰ 2008 ਵਿੱਚ ਏਵੀਐਕਸ ਟ੍ਰੈਕਸ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2008 ਵਿੱਚ ਉਹ ਟੋਕੀਓ ਡੋਮ ਵਿਖੇ ਸਟੇਜ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਡੀਜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਐਕਸ ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਵਰਲਡ ਟੂਰ ਆਈ. ਵੀ. ਟਵਾਰਡਸ ਡੈਸਟਰਕਸ਼ਨ ਲਈ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਏਵੀਐਕਸ 20 ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਕਲੱਬ ਲੀਜੈਂਡ ਜੂਲੀਆਨਾ ਦੇ ਟੋਕੀਓ ਲਈ ਗਾਇਆ।<ref name="avexnet.or.jp"/> == ਫ਼ਿਲਮੋਗਰਾਫੀ == === ਫ਼ਿਲਮਾਂ === * ਮੀਓਤੋ ਮਨਜ਼ਈ (2001) ਐਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ * ਹਿਊ ਵਾ ਮਾਤਾ ਨੋਬੋਰੂ (2002) ਸਕੱਤਰ ਵਜੋਂ * ਰਿਟਰਨਰ (2002) ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਟੈਕਨੀਸ਼ੀਅਨ ਵਜੋਂ (ਲੌਰਾ ਵਿੰਡਰਾਸ਼ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ] [sic]<ref>[http://www.jtnews.jp/cgi-bin/review.cgi?TITLE_NO=4336 Returner／リターナー みんなのシネマレビュー] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241208100001/https://www.jtnews.jp/cgi-bin/review.cgi?TITLE_NO=4336 |date=2024-12-08 }}, accessed 7 May 2008 {{In lang|ja}}</ref> * ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਆਵਰ ਲਾਈਵਜ਼ (2003) ਉਰਫ ਕੋਲਾਜ ਆਫ਼ ਆਵਰ ਲਾਈਵਜ ਅਤੇ ''ਰੇਨਾਈ ਸ਼ਸ਼ਿਨ'' (ਜਪਾਨ) ਨਿਊਯਾਰਕ ਚਰਚ ਵਿੱਚ ਲਡ਼ਕੀ ਵਜੋਂ * ''ਉੱਠ!'' (2003) ਮਰਲਿਨ ਮੋਨਰੋ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ <ref name="morinaga">[http://blog2.morinaga.co.jp/biscuit/2008/04/post-b9ca.html Simple Biscuit Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080425052307/http://blog2.morinaga.co.jp/biscuit/2008/04/post-b9ca.html|date=25 April 2008}}, accessed 7 May 2008 {{In lang|ja}}</ref> * ''ਉਮਿਜ਼ਾਰੂ'' (2004) ਉਰਫ ਸੀ ਮੰਕੀ (ਯੂਐਸਏ) ਫੈਸ਼ਨ ਮਾਡਲ ਵਜੋਂ * ''ਮੂੰਗਫਲੀ'' (2006) ਇਟੇਤਸੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਟੋਸਕਾਨੀਆ ਵਜੋਂ <ref>[http://www.wowow.co.jp/movie/movie_top/report/4181.html ウッチャンが映画監督・内村光良としてデビューした「ピーナッツ」内村監督のもと、“内P”組が大奮闘した野球映画に注目！] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929095917/http://www.wowow.co.jp/movie/movie_top/report/4181.html|date=29 September 2007}} (interview with Teruyoshi Uchimura) {{In lang|ja}}</ref> * ''ਸਿਲਬਰਮਾਸਕੇ'' (2006) ਐਲਿਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ <ref>[http://www.silverkamen.com/silverkamen/sil_s_c.html ''Die Silbermaske'' cast list], accessed 7 May 2008 {{In lang|ja}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080418012927/http://www.silverkamen.com/silverkamen/sil_s_c.html|date=18 April 2008}}</ref> * ਸੁਸ਼ੀ ਕਿੰਗ ਨਿਊਯਾਰਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (2008) ਸੁਨਹਿਰੇ ਜੱਜ ਵਜੋਂ * ''ਡੈਟਰਾਇਟ ਮੈਟਲ ਸਿਟੀ'' (2008) ਜੈਕ ਇਲ ਡਾਰਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ (ਜੀਨ ਸਿਮੰਸ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ * ''ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਜਪਾਨ'' (2013) ਐਡੀਟੋ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ === ਵੀਡੀਓ ਗੇਮਜ਼ === * ''ਏਵਰ 17'' (2011) <ref>{{Cite web |title=ADEYTO Works |url=http://adeyto.com/index.htm/Works.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170708023551/http://adeyto.com/index.htm/Works.php |archive-date=8 July 2017 |access-date=30 December 2017 |website=adeyto.com}}</ref> * ''ਹਥਿਆਰ'' (2017) ਟਵਿਨਟੇਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ <ref>{{Cite tweet|title=<nowiki>アナウンス： ARMSファイターたちの「声」は、ご覧の皆様にご協力頂いています。お気に入りファイターの声をどんな方が担当しているのか…チェックしてみてください！</nowiki>|user=ARMS_Cobutter|date=29 June 2017|access-date=29 June 2017}}</ref> == ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ == === ਡਰਾਮਾ === * ਨਮੀਦਾ ਵੋ ਫੂਈਟ (2000) ਕੈਥਰੀਨ ਵਜੋਂ-ਫੂਜੀਟੀਵੀ * ''ਏ ਸਾਈਡ ਬੀ-ਸਿਮੂਲੇਸ਼ਨ ਗੈਰਾਜ'' (2001) ਸੁਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ-BS-i * ਏ ਸਾਈਡ ਬੀ-ਕਾਉਂਸਲਿੰਗ ਬੂਥ (2001) ਸੁਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ-ਬੀ. ਐਸ.-ਆਈ * ''ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ'' (2002) -ਨੈਨਸੀ-ਟੀ. ਬੀ. ਐੱਸ. * ਹੱਤਸੂ ਤਾਈਕੇਨ (2002) -ਫੁਜੀ ਟੀਵੀ * ''ਯਾਨਪਾਪਾ'' (2002) ਜੈਸਿਕਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ-ਟੀ. ਬੀ. ਐੱਸ. * ''ਜਿਕੁ ਕੀਸਤਸੂ 2'' (2002) ਮਰਲਿਨ ਮੋਨਰੋ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ * ''ਏ ਸਾਈਡ ਬੀ-ਸਿਮੂਲੇਸ਼ਨ ਗੈਰਾਜ'' (2003) ਸੁਜ਼ਾਨਾ-ਟੀ. ਬੀ. ਐਸ. * ''ਕਾਂਜੋ ਗਾ ਸ਼ਿੰਜੱਤਾ'' (2004) ਇਤਾਲਵੀ ਔਰਤ ਵਜੋਂ-ਐਨਟੀਵੀ * Yonimo kimyō na monogatari: Aki no tokubetsu hen (2005) as "Bijo Kan" no Bijo-ਫੂਜੀਟੀਵੀ * ਪ੍ਰਾ''ਪ੍ਰੈਮਡਮ'' (2006) ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸੋਫੀ ਵਜੋਂ-ਐਨਟੀਵੀ * ਇਕਿਰੂ (2007) ਅੰਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ-ਟੀਵੀ ਅਸਾਹੀ <ref name="morinaga"/> * ਯਾਮਾ ਓਨਾ ਕਾਬੇ ਓਨਾ (2007) ਆਨ-ਸੈੱਟ ਫ੍ਰੈਂਚ ਕੋਚ ਵਜੋਂ-ਫੂਜੀ ਟੀਵੀ * ''ਮੋਪ ਗਰਲ'' (2007) ਡਾ. ਨਾਸਤਾਜ਼ੀਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ-ਟੀਵੀ ਅਸਾਹੀ <ref name="morinaga" /> * ਪਹਿਲਾ ਚੁੰਮਣ (2007) -ਫੂਜੀ ਟੀਵੀ * ਯੂ''ਯੁਕਾਨ ਕਲੱਬ'' (2007) ਸੋਫੀ-ਕੈਥਰੀਨ ਵਜੋਂ-ਐਨਟੀਵੀ * ਸਕ੍ਰੈਪ ਟੀਚਰ (2008) ਕਲਾਉਡੀਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ-ਐਨਟੀਵੀ === ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ੋਅ === * ਵਾਰਾਤਤੇ ਆਈਤੋਮੋ-ਫੂਜੀ ਟੀਵੀ <ref name="zakzak"/> * ''SMAP × SMAP''-ਫੂਜੀ ਟੀਵੀ <ref name="zakzak" /> * ''ਸਮਾ-ਸਟੇਸ਼ਨ''-ਟੀਵੀ ਅਸਾਹੀ * ''ਬਾਹਰ ਅਤੇ ਬਾਰੇ'' (2008) -NHK<ref>[http://www.nhk.or.jp/nhkworld/english/tv/outabout/archives080526.html "Out & About" NHK International] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081005014923/http://www.nhk.or.jp/nhkworld/english/tv/outabout/archives080526.html|date=5 October 2008}}, accessed 26 May 2008</ref> * ਟੇਰੇਬੀ ਡੀ ਫੁਰਾਨਸੁਗੋ (2008) -ਐਨਐਚਕੇ<ref name="avexnet.or.jp"/> * ''ਬਾਹਰ ਅਤੇ ਬਾਰੇ'' (2009) -NHK<ref>[http://www.nhk.or.jp/nhkworld/english/tv/outabout/archives090707.html NHK World "Out & About"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121014211623/http://www3.nhk.or.jp/nhkworld/english/tv/outabout/archives090707.html|date=14 October 2012}}. Retrieved 13 July 2009.</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://adeyto.com ਅਧਿਕਾਰਤ ਸਾਈਟ] * [https://web.archive.org/web/20090304193355/http://avexnet.or.jp/coverland/ AVEX Trax ਉੱਤੇ ਐਡੀਟੋ] * {{IMDb name|id=1717886}} * [https://web.archive.org/web/20170312061327/http://www.adeyto.com/telescope/ ਐਡੀਟੋ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਸਾਈਟ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1976]] 0ud7xeswi69doigxlxpptlsw3yz6nwq 0 194560 840177 802514 2026-05-29T19:12:09Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840177 wikitext text/x-wiki {{cleanup infobox}} {{tone}} {{multiple issues|ਲੇਖ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ, ਵਿਆਕਰਣ ਅਤੇ ਸਭ ਭਾਗਾਂ ਉੱਪਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ}} {{Infobox person | name = ਅਮੀਲੀਆ ਈਅਰਹਾਰਟ | image = ਅਮੇਲੀਆ ਈਅਰਹਾਰਟ ਆਪਣੀ ਲੌਕਹੀਡ ਮਾਡਲ 10-ਈ ਇਲੈਕਟਰਾ ਦੀ ਨੱਕ ਹੇਠ ਖੜ੍ਹੀ, ਛੋਟੀ (ਫਸਲੀ ਹੋਈ).jpg | caption = ਮਾਰਚ 1937 ਨੂੰ [[ਓਕਲੈਂਡ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]] ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ [[ਲਾਕਹੀਡ ਮਾਡਲ 10-ਈ ਇਲੈਕਟਰਾ]] ਦੇ ਨੱਕ ਹੇਠ ਈਅਰਹਾਰਟ, ਆਪਣੇ ਲਾਪਤਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਆਖਰੀ ਦੁਨੀਆ ਘੁੰਮਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ 'ਤੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ। | birth_name = ਅਮੇਲੀਆ ਮੈਰੀ ਈਅਰਹਾਰਟ | birth_date = {{ਜਨਮ ਮਿਤੀ|1897|07|24}} | birth_place = [[ਐਚੀਸਨ, ਕੈਨਸਸ]], ਯੂ.ਐੱਸ. | disappeared_date = {{ਗਾਇਬ ਹੋਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਅਤੇ ਉਮਰ|1937|7|2|1897|7|24}} | disappeared_place = [[ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰ]], [[ਲਾਏ]], [[ਨਿਊ ਗਿਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਨਿਊ ਗਿਨੀ]] ਤੋਂ [[ਹਾਉਲੈਂਡ ਟਾਪੂ]] ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ | disappeared_status = [[ਮੌਤ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ| ''ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ'' ਮ੍ਰਿਤਕ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ]]{{sfn|ਵੈਨ ਪੈਲਟ|2005|p=205}}<br />{{ਮੌਤ ਦੀ ਮਿਤੀ|1939|1|5|1897|07|24}} | occupation = {{ਫਲੈਟਲਿਸਟ| * ਐਵੀਏਟਰ * ਲੇਖਕ }} | known_for = ਕਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਰਿਕਾਰਡ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਟਲਾਂਟਿਕ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਦਾ ਇਕੱਲੇ ਉੱਡਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। | spouse = {{ਵਿਆਹ|[[ਜਾਰਜ ਪੀ. ਪੁਟਨਮ]]|7 ਫਰਵਰੀ, 1931}} | awards = {{ubl|[[ਡਿਸਟਿੰਗੁਇਸ਼ਡ ਫਲਾਇੰਗ ਕਰਾਸ (ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ)|ਡਿਸਟਿੰਗੁਇਸ਼ਡ ਫਲਾਇੰਗ ਕਰਾਸ]]|[[ਲੀਜਨ ਡੀ'ਆਨਰ]]|[[ਨੈਸ਼ਨਲ ਏਵੀਏਸ਼ਨ ਹਾਲ ਆਫ਼ ਫੇਮ]]|[[ਨੈਸ਼ਨਲ ਵੂਮੈਨਜ਼ ਹਾਲ ਆਫ਼ ਫੇਮ]]}} | website = {{ਅਧਿਕਾਰਤ URL}} | signature = ਅਮੇਲੀਆ ਈਅਰਹਾਰਟ ਦੇ ਦਸਤਖਤ.svg | signature_size = 200px }} ਅਮੇਲੀਆ ਮੈਰੀ ਈਅਰਹਾਰਟ (/ˈɛərhɑːrt/ AIR-hart; ਜਨਮ 24 ਜੁਲਾਈ, 1897; ਲਾਪਤਾ 2 ਜੁਲਾਈ, 1937; ਮ੍ਰਿਤਕ ਐਲਾਨ 5 ਜਨਵਰੀ, 1939) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਹਵਾਵਾਜ਼ ਮੋਢੀ ਸੀ। 2 ਜੁਲਾਈ, 1937 ਨੂੰ, ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਪਾਇਲਟ ਬਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰ ਦੇ ਉੱਪਰੋਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈ। ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ, ਈਅਰਹਾਰਟ ਨੇ ਸੇਲਿਬ੍ਰਿਟੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਲਾਪਤਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਹਸਤੀ ਬਣ ਗਈ । ਉਹ ਅਟਲਾਂਟਿਕ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੇ ਪਾਰ ਇਕੱਲੇ ਨਾਨ-ਸਟਾਪ ਉਡਾਣ ਭਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਪਾਇਲਟ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਕਈ ਹੋਰ ਰਿਕਾਰਡ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ।[2] ਉਹ ਵਪਾਰਕ ਹਵਾਈ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਹਵਾਵਾਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਉਡਾਣ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਅਤੇ ਮਹਿਲਾ ਪਾਇਲਟਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਗਠਨ, ਦ ਨਾਈਨਟੀ-ਨਾਈਨਜ਼ ਦੇ ਗਠਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।[3] ਈਅਰਹਾਰਟ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਐਚੀਸਨ, ਕੈਨਸਸ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਵਿਚ ਸਾਹਸਿਕ ਕੰਮਾ ਦਾ ਜਨੂੰਨ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ, ਵੀਹ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਓਹਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਉਡਾਣ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। 1928 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਐਟਲਾਂਟਿਕ ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਯਾਤਰੀ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀ ਬਣ ਗਈ। 1932 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਇੱਕ ਨਾਨ-ਸਟਾਪ ਸੋਲੋ ਟ੍ਰਾਂਸਐਟਲਾਂਟਿਕ ਉਡਾਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਬਣ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਡਿਸਟਿੰਗੂਇਸ਼ਡ ਫਲਾਇੰਗ ਕਰਾਸ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।[4] 1935 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਏਅਰੋਨੌਟਿਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸਲਾਹਕਾਰ ਅਤੇ ਮਹਿਲਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਕਰੀਅਰ ਕੌਂਸਲਰ ਵਜੋਂ ਪਰਡੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਫੈਕਲਟੀ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਈ। ਉਹ ਨੈਸ਼ਨਲ ਵੂਮੈਨਜ਼ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਅਧਿਕਾਰ ਸੋਧ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਮਰਥਕ ਸੀ।[5][6] ਉਹ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਅਮਰੀਕੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਅਕਸਰ ਪਾਇਨੀਅਰ ਏਵੀਏਟਰ ਚਾਰਲਸ ਲਿੰਡਬਰਗ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਐਲੇਨੋਰ ਰੂਜ਼ਵੈਲਟ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕਰੀਅਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਦੋਸਤੀ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ 'ਤੇ ਸਥਾਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲਈ। 1937 ਵਿੱਚ, ਲਾਕਹੀਡ ਮਾਡਲ 10-ਈ ਇਲੈਕਟਰਾ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਉਡਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਇੱਕ ਚੱਕਰਵਾਤੀ ਉਡਾਣ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਬਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੌਰਾਨ, ਈਅਰਹਾਰਟ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਨੇਵੀਗੇਟਰ ਫਰੈੱਡ ਨੂਨਨ ਮੱਧ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਹਾਉਲੈਂਡ ਟਾਪੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ। ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਵਾਰ ਲੇ, ਨਿਊ ਗਿਨੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਹਾਉਲੈਂਡ ਟਾਪੂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਖਰੀ ਲੈਂਡ ਸਟਾਪ, ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਸਥਾਨ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਈਂਧਨ ਭਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਾਉਲੈਂਡ ਟਾਪੂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਈਂਧਨ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹਾਦਸਾਗ੍ਰਸਤ ਹੋ ਗਿਆ। [7] ਉਸਦੇ ਅਤੇ ਨੂਨਨ ਦੇ ਲਾਪਤਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਸਾਲ ਅਤੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, ਈਅਰਹਾਰਟ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਈਅਰਹਾਰਟ ਦੇ ਲਾਪਤਾ ਹੋਣ ਦੇ ਰਹੱਸਮਈ ਸੁਭਾਅ ਨੇ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਨਤਕ ਦਿਲਚਸਪੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਡਾਣ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਬਾਰੇ ਅਟਕਲਾਂ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਸਦੀ ਕਥਿਤ ਮੌਤ ਤੋਂ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਬਾਅਦ, ਈਅਰਹਾਰਟ ਨੂੰ 1968 ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਏਵੀਏਸ਼ਨ ਹਾਲ ਆਫ਼ ਫੇਮ ਅਤੇ 1973 ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਵੂਮੈਨਜ਼ ਹਾਲ ਆਫ਼ ਫੇਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਕਈ ਯਾਦਗਾਰੀ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉਸਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਯੂਐਸ ਏਅਰਮੇਲ ਸਟੈਂਪ, ਇੱਕ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ, ਇੱਕ ਅਜਾਇਬ ਘਰ, ਇੱਕ ਪੁਲ, ਇੱਕ ਕਾਰਗੋ ਜਹਾਜ਼, ਇੱਕ ਧਰਤੀ ਭਰਨ ਵਾਲਾ ਡੈਮ, ਇੱਕ ਪਲੇਹਾਊਸ, ਇੱਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਅਤੇ ਕਈ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਗ੍ਰਹਿ, ਗ੍ਰਹਿ ਕੋਰੋਨਾ, ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਖੋਜੇ ਗਏ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਟੋਏ ਵੀ ਹਨ। ਕਈ ਫਿਲਮਾਂ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੇ ਈਅਰਹਾਰਟ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਫਲਾਇੰਗ ਦੀ 51 ਹੀਰੋਜ਼ ਆਫ਼ ਏਵੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਨੌਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੈ।[8] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} === ਹਵਾਲੇ ਦਿੱਤੇ ਕੰਮ === {{Refbegin}} * {{cite book|last=Backus|first=Jean L.|title=Letters from Amelia, 1901–1937|year=1982|publisher=Beacon Press|isbn=978-0-8070-6702-4|url=https://archive.org/details/lettersfromameli00amel}} * {{cite book|last=Blau|first=Melinda|title=Whatever Happened to Amelia Earhart?|year=1977|publisher=Contemporary Perspectives|isbn=978-0-8172-1057-1}} * {{cite book|last1=Bryan|first1=C. D. B.|title=The National Air and Space Museum|date=1979|publisher=Abrams|location=New York|isbn=978-0-8109-0666-2|edition=1st|url=https://archive.org/details/internationalair00brya}} * {{cite book|last=Butler|first=Susan|title=East to the Dawn: The Life of Amelia Earhart|year=1997|publisher=Da Capo Press|isbn=978-0-201-31144-0|url=https://archive.org/details/easttodawnlifeof00butl}} * {{cite web |last=Chater |first=Eric H. |date=July 25, 1937 |title=Letter to M. E. Griffin |url=https://tighar.org/Projects/Earhart/Archives/Documents/Chater_Report.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171110114757/https://tighar.org/Projects/Earhart/Archives/Documents/Chater_Report.html |archive-date=November 10, 2017 |access-date=November 9, 2017 |location=Lae, New Guinea}} * {{cite book|last=Cochran|first=Jacqueline|title=Stars at Noon|url=https://archive.org/details/starsatnoon00coch|url-access=registration|location=Boston|publisher=Little, Brown and Company|year=1954}} * {{cite letter|last=Collopy|first=James A.|date=August 28, 1937|subject=Amelia Earhart|recipient=Civil Aviation Board|location=Lae, New Guinea|url=https://tighar.org/Projects/Earhart/Archives/Documents/Collopy_Letter.html|access-date=December 2, 2017}} * {{cite book|last1=Corn|first1=Joseph J.|title=The winged gospel: America's romance with aviation, 1900–1950.|url=https://archive.org/details/wingedgospelamer00corn|url-access=registration|date=1983|publisher=Oxford Univ. Pr.|location=New York|isbn=978-0-19-503356-4}} * {{cite book|last=Earhart|first=Amelia|title=The Fun of It|url=https://books.google.com/books?id=OVeXAwAAQBAJ|date=1932|publisher=Chicago Review Press|isbn=978-0-89733-658-1|access-date=October 16, 2017|archive-date=January 12, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112001639/https://books.google.com/books?id=OVeXAwAAQBAJ|url-status=live}} * {{cite book|last=Earhart|first=Amelia|title=Last Flight|url=https://archive.org/details/lastflight0000amel_p4n5|edition=1st|year=1937|publisher=Harcourt, Brace and Company}} * {{cite book|last=Fleming|first=Candace|title=Amelia Lost: The Life and Disappearance of Amelia Earhart|year=2011|publisher=Schwartz & Wade Books|isbn=978-0-375-84198-9|url=https://archive.org/details/amelialostlifean00flem}} * {{cite book|last=Garst|first=Shannon|title=Amelia Earhart: Heroine of the Skies|year=1947|publisher=Julian Messner, Inc.|location=New York}} * {{cite book|last=Gillespie|first=Ric|title=Finding Amelia: The True Story of the Earhart Disappearance|url=https://archive.org/details/findingameliatru0000gill|year=2006|publisher=Naval Institute Press|isbn=978-1-59114-319-2}} * {{cite journal|last=Glines|first=C.V.|date=July 1997|title='Lady Lindy': The Remarkable Life of Amelia Earhart|url=http://www.historynet.com/lady-lindy-the-remarkable-life-of-amelia-earhart-july-97-aviation-history-feature.htm|journal=Aviation History|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017203558/http://www.historynet.com/lady-lindy-the-remarkable-life-of-amelia-earhart-july-97-aviation-history-feature.htm|archive-date=October 17, 2017|access-date=October 17, 2017|url-status=live}} * {{cite book|last1=Goldstein|first1=Donald M.|last2=Dillon|first2=Katherine V.|title=Amelia: The Centennial Biography of an Aviation Pioneer|url=https://archive.org/details/ameliacentennial0000gold|url-access=registration|year=1997|publisher=Brassey's|isbn=978-1-57488-134-9}} * {{cite book|last=Grooch|first=William Stephen|title=Skyway to Asia|url=https://archive.org/details/skywaytoasia0000groo|url-access=registration|location=New York|publisher=Longmans, Green and Co.|year=1936}} * {{cite journal|last1=Hamill|first1=Pete|date=September 1976|title=Leather and Pearls: The Cult of Amelia Earhart|journal=Ms.}} * {{cite book|last1=Haynsworth|first1=Leslie|last2=Toomey|first2=David|title=Amelia Earhart's daughters: the wild and glorious story of American women aviators from World War II to the dawn of the space age|year=1998|publisher=Perennial|location=New York|isbn=978-0-380-72984-5|edition=1st Perennial}} * {{cite book|last=Jessen|first=Gene Nora|title=The Powder Puff Derby of 1929: The First All Women's Transcontinental Air Race|year=2002|publisher=Sourcebooks|isbn=978-1-57071-769-7|url=https://archive.org/details/powderpuffderbyo00gene}} * {{cite book|last=Kerby|first=Mona|title=Amelia Earhart: Courage in the Sky|url=https://archive.org/details/ameliaearhartcou0000kerb_l5v0|year=1990|publisher=Viking|isbn=978-0-670-83024-4}} * {{cite book|last1=King|first1=Thomas F.|last2=Jacobson|first2=Randall S.|last3=Burns|first3=Karen R.|last4=Spading|first4=Kenton|title=Amelia Earhart's shoes: is the mystery solved?|date=2001|publisher=AltaMira Press|location=Walnut Creek, California|isbn=978-0-7591-0130-2|url=https://archive.org/details/ameliaearhartssh00thom}} * {{cite book|last=Lauber|first=Patricia|title=Lost Star: The Story of Amelia Earhart|url=https://archive.org/details/loststarstoryof00laub|year=1989|publisher=Scholastic|isbn=978-0-590-41159-2}} * {{cite book|last1=Leder|first1=Jane|title=Amelia Earhart: opposing viewpoints|date=1989|publisher=Greenhaven Press|location=San Diego, Calif.|isbn=978-0-89908-070-3|url-access=registration|url=https://archive.org/details/ameliaearhartopp0000lede}} * {{cite book|last1=Long|first1=Elgen M.|last2=Long|first2=Marie K.|title=Amelia Earhart: The Mystery Solved|url=https://archive.org/details/ameliaearhart00elge|url-access=registration|year=1999|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-0-7432-0217-6}} * {{cite book|last=Lovell|first=Mary S.|title=The Sound of Wings: The Life of Amelia Earhart|url=https://archive.org/details/isbn_9780312587338|url-access=registration|year=1989|publisher=St. Martin's Press|isbn=978-1-4668-6648-5}} * Lubben, Kristen and Erin Barnett. ''Amelia Earhart: Image and Icon''. New York: International Center of Photography, 2007. {{ISBN|978-3-86521-407-2}}. * {{cite journal|last1=Marshall|first1=Patti|date=January 2007|title=Neta Snook|url=http://www.historynet.com/anita-neta-snook.htm|journal=Aviation History|volume=17|issue=3|pages=21–22|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017203601/http://www.historynet.com/anita-neta-snook.htm|archive-date=October 17, 2017|access-date=October 17, 2017|url-status=live}} * {{cite book|last1=Morey|first1=Eileen|title=Amelia Earhart|date=1995|publisher=Lucent Books|location=San Diego, CA|isbn=978-1-56006-065-9|url=https://archive.org/details/isbn_9781560060659}} * <cite id=refMorrissey1992>Morrissey, Muriel Earhart. ''Amelia Earhart''. Santa Barbara, California: Bellerophon Books, 1992. {{ISBN|0-88388-044-X}}.</cite> * {{cite book|last=Morrissey|first=Muriel Earhart|title=Courage is the Price: The Biography of Amelia Earhart|year=1963|publisher=McCormick-Armstrong, Pub. Division}} * {{cite book|last=Oakes|first=Claudia M.|title=United States women in aviation, 1930–1939|year=1985|publisher=Smithsonian Institution Press|isbn=978-0-87474-709-6}} * {{cite book|last1=Parsons|first1=Bill|title=The challenge of the Atlantic: a photo-illustrated history of early aviation in Harbour Grace, Nfld.|url=https://archive.org/details/challengeofatlan0000pars|date=1983|publisher=Robinson-Blackmore|location=St. John's, Newfoundland, Canada|isbn=978-0-920884-06-5}} * {{cite book|last=Pearce|first=Carol A.|title=Amelia Earhart|year=1988|publisher=Facts on File|isbn=978-0-8160-1520-7|url=https://archive.org/details/ameliaearhart00pear}} * Pellegrino, Anne Holtgren. ''World Flight: The Amelia Trail''. Ames, Iowa: The Iowa State University Press, 1971. {{ISBN|0-8138-1760-9}}. * {{cite book|last1=Post|first1=Wiley|last2=Gatty|first2=Harold|title=Around the world in eight days: the flight of the Winnie Mae|year=1931|publisher=Rand, McNally & Company}} * ''The Radio Amateur's Handbook''. West Hartford, Connecticut: American Radio Relay League, 1945. No ISBN. * {{cite book|last1=Randolph|first1=Blythe|title=Amelia Earhart|date=1987|publisher=F. Watts|location=New York|isbn=978-0-531-10331-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/ameliaearhart0000rand}} * {{cite book|last=Regis|first=Margaret|title=When Our Mothers Went to War: An Illustrated History of Women in World War II|url=https://archive.org/details/whenourmotherswe0000regi|year=2008|publisher=NavPublishing|isbn=978-1-879932-05-0}} * {{cite book|last=Rich|first=Doris L.|title=Amelia Earhart: A Biography|url=https://archive.org/details/ameliaearhartbio00dori|url-access=registration|year=1989|publisher=Smithsonian Institution Press|location=Washington, DC|isbn=978-1-56098-725-3}} * {{cite book|last1=Safford|first1=Laurance F.|title=Earhart's flight into yesterday: the facts without the fiction|url=https://archive.org/details/earhartsflightin0000saff|date=2003|publisher=Paladwr Press|location=McLean, Va.|isbn=978-1-888962-20-8}} * <cite id=refSaffordetal2003>Safford, Laurance F. with Cameron A. Warren and Robert R. Payne. ''Earhart's Flight into Yesterday: The Facts Without the Fiction'', McLean, Virginia: Paladwr Press, 2003. {{ISBN|1-888962-20-8}}.</cite> * {{cite book|last1=Sloate|first1=Susan|title=Amelia Earhart: challenging the skies|date=1990|publisher=Fawcett Columbine|location=New York|isbn=978-0-449-90396-4|edition=1st|url=https://archive.org/details/ameliaearhartcha00sloa}} * {{cite journal|last=Strippel|first=Richard G.|date=November 1995|title=Researching Amelia: A detailed summary for the serious researcher into the disappearance of Amelia Earhart|journal=Air Classics|volume=31|issue=11}} * {{cite book|last=Thames|first=Richard|title=Amelia Earhart|location=New York|publisher=Franklin Watts|year=1989|isbn=978-0-531-10851-2|url=https://archive.org/details/ameliaearhart00tame}} * {{cite book|last1=Van Pelt|first1=Lori|title=Amelia Earhart: the sky's no limit|date=2005|publisher=Forge|location=New York|isbn=978-0-7653-1061-3|edition=1.|url=https://archive.org/details/ameliaearhartsky0000vanp}} * {{cite journal|last1=Van Pelt|first1=Lori|date=March 2008|title=Amelia's Autogiro Adventures|journal=Aviation History}} {{Refend}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == {{Refbegin}} * {{Cite book|last=Barker|first=Ralph|title=Great Mysteries of the Air|publisher=[[Macmillan Inc.|Macmillan]]|year=1967|location=New York|oclc=1613696}} * {{Cite book|last=Briand|first=Paul L.|url=https://archive.org/details/daughterofskysto0000bria|title=Daughter of the Sky: The Story of Amelia Earhart|date=1960|publisher=[[Duell, Sloan and Pearce]]|location=New York|oclc=684691|ol=5793861M}} * {{Cite book|last=Brink|first=Randall|url=https://archive.org/details/loststarsearchfo0000brin|title=Lost Star: The Search for Amelia Earhart|date=1994|publisher=[[W. W. Norton & Company]]|isbn=978-0-393-02683-2|location=New York}} * {{Cite book|last=O'Connor|first=Richard|url=https://archive.org/details/wingedlegendstor0000ocon|title=Winged Legend: The Story of Amelia Earhart|date=1971|publisher=[[Arthur Barker Limited]]|isbn=978-0-213-00413-2|location=London}} * {{Cite book|last=Cady|first=Barbara|title=They Changed the World: 200 Icons Who Have Made a Difference|url=https://archive.org/details/icons200menwomen0000cady|date=2003|publisher=[[Black Dog & Leventhal Publishers]]|isbn=978-1-579-12328-4|location=New York}} * {{Cite book|last1=Chapman|first1=Sally Putnam|title=Whistled Like a Bird: The Untold Story of Dorothy Putnam, George Putnam and Amelia Earhart|url=https://archive.org/details/whistledlikebird0000chap|last2=Mansfield|first2=Stephanie|date=1997|publisher=[[Warner Books]]|isbn=978-0-446-52055-3|location=New York, NY}} * {{Cite book|last1=Cochran|first1=Jacqueline|url=https://archive.org/details/jackiecochranaut0000coch|title=Jackie Cochran: The Autobiography of the Greatest Woman Pilot in Aviation History|last2=Brinley|first2=Maryann Bucknum|date=1987|publisher=[[Bantam Books]]|isbn=978-0-553-05211-4|location=Toronto; New York}} * {{Cite book|last1=Devine|first1=Thomas E.|url=https://books.google.com/books?id=KfDuT1UmVNoC|title=Eyewitness: The Amelia Earhart Incident|last2=Daley|first2=Richard M.|date=1987|publisher=Renaissance House|isbn=978-0-939650-48-4|location=Frederick, CO}} * {{Cite book|last=Goodridge|first=Walt F. J.|url=https://books.google.com/books?id=mzsyEAAAQBAJ|title=Amelia Earhart on Saipan Tour Booklet|date=2017|publisher=Walt F. J. Goodridge|isbn=978-1-5489-9290-3|location=Saipan, Marshall Islands}} * {{Cite magazine|last=Hoverstein|first=Paul|date=June 2007|title=An American Obsession|magazine=[[Air & Space/Smithsonian]]|volume=22|issue=2|pages=20–23|issn=0886-2257}} * {{Cite book|last=Landsburg|first=Alan|url=https://archive.org/details/insearchofmissin00alan|title=In Search of Missing Persons|date=1978|publisher=[[Bantam Books]]|isbn=978-0-553-11459-1|location=New York}} * {{Cite book|last1=Loomis|first1=Vincent V.|title=Amelia Earhart, the Final Story|url=https://archive.org/details/ameliaearhartfin00loom|last2=Ethell|first2=Jeffrey L.|date=1985|publisher=[[Random House]]|isbn=978-0-394-53191-5|location=New York}} * Moolman, Valerie. ''Women Aloft'' (The Epic of Flight series). Alexandria, Virginia: Time-Life Books, 1981. {{ISBN|0-8094-3287-0}}.{{Cite book|last=Moolman|first=Valerie|url=https://archive.org/details/epicofflightwome0000vale|title=Women Aloft|date=1981|publisher=[[Time-Life Books]]|isbn=978-0-8094-3287-5|series=The Epic of Flight|location=Alexandria, Va}} * {{Cite magazine|last=O'Leary|first=Michael|title=The Earhart Discovery: Fact or Fiction?|magazine=Air Classics|volume=28|issue=8}} * {{Cite book|last1=Reuther|first1=Ronald T.|url=https://books.google.com/books?id=nd0Ciei_IYoC|title=Oakland Aviation|last2=Larkins|first2=William T.|date=2008|publisher=[[Arcadia Publishing]]|isbn=978-0-7385-5600-0|series=Images of America|location=Charleston, SC}} * {{Cite book|last=Turner|first=Mary|title=The Women's Century: A Celebration of Changing Roles, 1900-2000|url=https://archive.org/details/womenscenturycel0000turn|date=2003|publisher=[[U.S. National Archives|National Archives]]|isbn=978-1-903365-51-9|location=Kew, Richmond|oclc=ocm54874082}} * {{Cite book|last=Wright|first=Monte D.|title=Most Probable Position: A History of Aerial Navigation to 1941|date=1972|publisher=[[University Press of Kansas]]|isbn=978-0-7006-0092-2|location=Lawrence}} {{Refend}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Commons category|Amelia Earhart}}{{Wikisource author|Amelia Earhart}}{{Wikiquote|Amelia Earhart}} * [http://www.ameliaearhart.com/ The Official Website of Amelia Earhart (The Family of Amelia Earhart)] * [http://www.ameliaearhartmuseum.org/ Amelia Earhart Birthplace Museum] * Papers :* [https://www.archives.gov/news/topics/earhart Records Relating to Amelia Earhart] – [[National Archives and Records Administration|National Archives]] :* [http://www.lib.purdue.edu/spcol/aearhart/ George Palmer Putnam Collection of Amelia Earhart Papers] at [[Purdue University]] Libraries :* [http://memory.loc.gov/cgi-bin/query/r?ammem/wright:@field(DOCID+@lit(wright002423)) General Correspondence: Earhart, Amelia, 1932–1934], The Wilbur and Orville Wright {{National Women's Hall of Fame|1970–1979}} {{Aviation accidents and incidents in 1937}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1939]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1897]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Webarchive template wayback links]] fnvnyb59hb3k1xo5vduykt1g4yph5zk 0 195047 840256 794333 2026-05-30T07:09:12Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840256 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = ਐਲਿਸ ਰਾਬਰਟਸ | image = 12 01 2016 Alice headshot.jpg | image_size = | alt = | caption = ਰਾਬਰਟਸ ਜਨਵਰੀ 2016 ਵਿੱਚ | birth_name = ਐਲਿਸ ਮੇਅ ਰਾਬਰਟਸ | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|year=1973|month=5|day=19}} | birth_place = [[ਬ੍ਰਿਸਟਲ]], ਇੰਗਲੈਂਡ | death_date = <!-- {{Death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --> | death_place = | resting_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{Coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline,title}} --> | citizenship = | fields = {{Plainlist | * [[ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨ]] * [[ਵਿਕਾਸਵਾਦੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ]]}} | workplaces = [[ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਬਰਮਿੰਘਮ]]<br/>[[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾ]]<br/>[[ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬ੍ਰੌਡਕਾਸਟਿੰਗ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ]]<br/>[[ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਵੇਲਜ਼]]<br/>[[ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਬ੍ਰਿਸਟਲ]] | alma_mater = {{Nowrap|[[ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਵੇਲਜ਼ ]] (BSc, MB BCh)<br/>[[ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਬ੍ਰਿਸਟਲ]] (PhD)}} | thesis_title = Rotator cuff disease in humans and apes : a palaeopathological and evolutionary perspective on shoulder pathology | thesis_url = http://ethos.bl.uk/OrderDetails.do?uin=uk.bl.ethos.492449 | thesis_year = 2008 | known_for = {{Plainlist | * ''[[Origins of Us]]'' * ''[[Prehistoric Autopsy]]'' * ''[[The Incredible Human Journey]]'' * ''[[Ice Age Giants]]'' * ''[[Coast (TV series)|Coast]]'' * ''[[Digging for Britain]]'' * ''[[Time Team]]'' * ''[[Britain's Most Historic Towns]]'' }} | awards = | signature = <!--(filename only)--> | signature_alt = | website = {{Official URL}} | footnotes = | spouse = ਡੇਵਿਡ ਸਟੀਵਨਜ਼ (m. 2009) | children = 2 }} ਐਲਿਸ ਮੇਅ ਰਾਬਰਟਸ ਐੱਫ. ਆਰ. ਐੱਸ. ਬੀ. (ਜਨਮ 19 ਮਈ 1973) ਇੱਕ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਅਕਾਦਮਿਕ, ਟੀ. ਵੀ. ਅਦਾਕਾਰ ਅਤੇ [[ਲੇਖਕ]] ਹੈ। ਉਹ 2012 ਤੋਂ ਬਰਮਿੰਘਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦੀ [[ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ]] ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ [[ਜਨਵਰੀ]] 2019 ਅਤੇ ਮਈ 2022 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚੈਰਿਟੀ ਹਿਊਮਨਿਸਟਸ ਯੂਕੇ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵੀ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Alice Roberts hands Humanists UK Presidency to Adam Rutherford |url=https://humanists.uk/2022/06/06/alice-roberts-hands-humanists-uk-presidency-to-adam-rutherford/ |access-date=2022-06-08 |website=Humanists UK |language=en}}</ref> ਉਹ ਹੁਣ ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਉਪ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Humanists UK Patron: Professor Alice Roberts |url=https://humanists.uk/civicrm/ |access-date=2022-06-08 |website=Humanists UK |language=en}}</ref> == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਰਾਬਰਟਸ ਦਾ ਜਨਮ 1973 ਵਿੱਚ [[ਬਰਿਸਟਲ|ਬ੍ਰਿਸਟਲ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਇੱਕ ਐਰੋਨੌਟੀਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਇੱਕ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਅਤੇ [[ਕਲਾ]] [[ਅਧਿਆਪਕ]] ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਉਹ ਵੈਸਟਬਰੀ-ਆਨ-ਟ੍ਰਾਈਮ ਦੇ ਬ੍ਰਿਸਟਲ ਉਪਨਗਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਰੈਡ ਮੇਡਜ਼ [[ਸਕੂਲ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=11 July 2008 |title=In the hot seat: Alice Roberts |url=http://www.thisisbristol.co.uk/news/hot-seat-Alice-Roberts/article-216428-detail/article.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090513130718/http://www.thisisbristol.co.uk/news/hot-seat-Alice-Roberts/article-216428-detail/article.html |archive-date=13 May 2009 |access-date=28 May 2009 |publisher=thisisbristol.co.uk}}</ref><ref>{{Cite web |date=24 April 2009 |title=Staff: Dr Alice May Roberts MB BCh BSc PhD|url=http://www.bristol.ac.uk/anatomy/research/staff/roberts.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090514024129/http://www.bristol.ac.uk/anatomy/research/staff/roberts.html |archive-date=14 May 2009 |access-date=29 May 2009 |publisher=[[University of Bristol]]}}</ref><ref>{{Cite web |year=2009 |title=Redmaids' School Celebrating 375 Years |url=http://www.redmaids.bristol.sch.uk/public/uploads/375-Programme_of_Events%5B1%5D.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130928104420/http://www.redmaids.bristol.sch.uk/public/uploads/375-Programme_of_Events%5B1%5D.pdf |archive-date=28 September 2013 |access-date=20 October 2009 |publisher=[[Redmaids' School]] |page=2 |quote=This conference ... will be led by former Red Maid and star of BBC's Coast, Dr Alice Roberts ...}}</ref> ਦਸੰਬਰ 1988 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ਕਰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ''ਰੇਡੀਓ ਟਾਈਮਜ਼'' ਦੇ 10 ਦਸੰਬਰ, 1988 ਦੇ ਐਡੀਸ਼ਨ ਦੇ ਫਰੰਟ ਕਵਰ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਉੱਤੇ ਉਸਨੇ ਬੀਬੀਸੀ 1 ਬਲੂ ਪੀਟਰ ਯੰਗ ਆਰਟਿਸਟਸ ਮੁਕਾਬਲਾ ਜਿੱਤਿਆ।<ref>{{Cite journal|date=10 December 1988|title=RT 3393 – 10–16 Dec 1988 (South) BLUE PETER – 30 Years – Alice Roberts with her Blue Peter picture.|url=http://www.radiotimesbacknumbers.com/Category/Radio+Times--3aRT+1980-89--3aRT+1988/12643/Review.aspx|journal=Radio Times|issue=3393|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927225951/http://www.radiotimesbacknumbers.com/Category/Radio%2BTimes--3aRT%2B1980-89--3aRT%2B1988/12643/Review.aspx|archive-date=27 September 2013|access-date=|via=Kelly Books and Magazines}}</ref> ਰਾਬਰਟਸ ਨੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਵੇਲਜ਼ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਸਨ (ਹੁਣ ਕਾਰਡਿਫ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ) ਵਿਖੇ ਮੈਡੀਸਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1997 ਵਿੱਚ ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਸਨ, ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਸਰਜਰੀ (ਐਮ. ਬੀ. ਬੀ. ਸੀ. ਐਚ.) ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ [[ਅੰਗ ਵਿਗਿਆਨ|ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇੰਟਰਕਲੇਟਿਡ [[ਬੀ ਐੱਸ ਸੀ|ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ]] ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=24 April 2009 |title=Staff: Dr Alice May Roberts MB BCh BSc PhD |url=http://www.bristol.ac.uk/anatomy/research/staff/roberts.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090514024129/http://www.bristol.ac.uk/anatomy/research/staff/roberts.html |archive-date=14 ਮਈ 2009 |access-date=29 May 2009 |publisher=[[University of Bristol]] }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">. [[ਬ੍ਰਿਸਟਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|University of Bristol]]. 24 April 2009. Archived from [http://www.bristol.ac.uk/anatomy/research/staff/roberts.html the original] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090514024129/http://www.bristol.ac.uk/anatomy/research/staff/roberts.html |date=2009-05-14 }} on 14 May 2009<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">29 May</span> 2009</span>.</cite></ref><ref>{{Cite web |title=University of Bristol: Directory of Experts |url=http://www.bristol.ac.uk/media/experts/jsp/public_view/expertDetails?personKey=m9ybfhBsFlLN7aLjr9a4QJwj9Xw13K |access-date=27 May 2009 |publisher=University of Bristol |archive-date=25 ਸਤੰਬਰ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170925083508/http://www.bristol.ac.uk/media/experts/jsp/public_view/expertDetails?personKey=m9ybfhBsFlLN7aLjr9a4QJwj9Xw13K |url-status=dead }}</ref><ref name="uniBH">{{Cite web |title=Professor Alice Roberts – Professor of Public Engagement in Science |url=https://www.birmingham.ac.uk/staff/profiles/biosciences/roberts-alice.aspx |access-date=19 January 2019 |publisher=University of Birmingham}}</ref> == ਖੋਜ ਅਤੇ ਕੈਰੀਅਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Alice_Roberts,_2018.jpg|thumb|ਰਾਬਰਟਸ 2018 ਵਿੱਚ ਬਾਥ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਮਿਲਨਰ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਇਵੋਲੂਸ਼ਨ ਦੇ ਉਦਘਾਟਨ ਲਈ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।]] ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਬਰਟਸ ਨੇ ਸਾਊਥ ਵੇਲਜ਼ ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਹੈਲਥ ਸਰਵਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਜੂਨੀਅਰ ਡਾਕਟਰ ਵਜੋਂ 18 ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1998 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਕਲੀਨਿਕਲ ਮੈਡੀਸਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ [[ਬ੍ਰਿਸਟਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ 1999 ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਲੈਕਚਰਾਰ ਬਣ ਗਈ।<ref name="thisisbristol">{{Cite web |date=11 July 2008 |title=In the hot seat: Alice Roberts |url=http://www.thisisbristol.co.uk/news/hot-seat-Alice-Roberts/article-216428-detail/article.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090513130718/http://www.thisisbristol.co.uk/news/hot-seat-Alice-Roberts/article-216428-detail/article.html |archive-date=13 May 2009 |access-date=28 May 2009 |publisher=thisisbristol.co.uk}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20090513130718/http://www.thisisbristol.co.uk/news/hot-seat-Alice-Roberts/article-216428-detail/article.html "In the hot seat: Alice Roberts"]. thisisbristol.co.uk. 11 July 2008. Archived from [http://www.thisisbristol.co.uk/news/hot-seat-Alice-Roberts/article-216428-detail/article.html the original] on 13 May 2009<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 May</span> 2009</span>.</cite></ref><ref name="UofB-staff">{{Cite web |date=24 April 2009 |title=Staff: Dr Alice May Roberts MB BCh BSc PhD |url=http://www.bristol.ac.uk/anatomy/research/staff/roberts.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090514024129/http://www.bristol.ac.uk/anatomy/research/staff/roberts.html |archive-date=14 ਮਈ 2009 |access-date=29 May 2009 |publisher=[[University of Bristol]] }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">. [[ਬ੍ਰਿਸਟਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|University of Bristol]]. 24 April 2009. Archived from [http://www.bristol.ac.uk/anatomy/research/staff/roberts.html the original] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090514024129/http://www.bristol.ac.uk/anatomy/research/staff/roberts.html |date=2009-05-14 }} on 14 May 2009<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">29 May</span> 2009</span>.</cite></ref> ਉਸਨੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਪਾਲੀਓਪੈਥੋਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ ਤੇ ਪਾਰਟ-ਟਾਈਮ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, 2008 ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref name="thisisbristol"/><ref name="UofB-staff"/> ਉਹ ਬ੍ਰਿਸਟਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਕਲੀਨਿਕਲ ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਅਧਿਆਪਨ ਸਾਥੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਕਲੀਨਿਕਲ ਸਰੀਰਿਕ ਵਿਗਿਆਨ, ਭਰੂਣ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ [[ਜੈਵਿਕ ਮਾਨਵ ਸ਼ਾਸਤਰ|ਸਰੀਰਕ ਮਾਨਵ ਵਿਗਿਆਨ]] ਸਿਖਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਓਸਟੀਓਆਰਕੀਓਲੋਜੀ ਅਤੇ ਪਾਲੀਓਪੈਥੋਲੋਜੀ ਦੀ ਖੋਜਕਰਤਾ ਵਜੋਂ ਸੀ ।<ref name="UofB-staff" /><ref name="Bristol-expterts">{{Cite web |title=University of Bristol: Directory of Experts |url=http://www.bristol.ac.uk/media/experts/jsp/public_view/expertDetails?personKey=m9ybfhBsFlLN7aLjr9a4QJwj9Xw13K |access-date=27 May 2009 |publisher=University of Bristol |archive-date=25 ਸਤੰਬਰ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170925083508/http://www.bristol.ac.uk/media/experts/jsp/public_view/expertDetails?personKey=m9ybfhBsFlLN7aLjr9a4QJwj9Xw13K |url-status=dead }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.bristol.ac.uk/media/experts/jsp/public_view/expertDetails?personKey=m9ybfhBsFlLN7aLjr9a4QJwj9Xw13K "University of Bristol: Directory of Experts"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170925083508/http://www.bristol.ac.uk/media/experts/jsp/public_view/expertDetails?personKey=m9ybfhBsFlLN7aLjr9a4QJwj9Xw13K |date=2017-09-25 }}. University of Bristol<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 May</span> 2009</span>.</cite></ref><ref>{{Cite web |date=31 March 2009 |title=Staff summaries |url=http://www.bristol.ac.uk/anatomy/contact/staff/staffsummary.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090603182122/http://www.bristol.ac.uk/anatomy/contact/staff/staffsummary.html |archive-date=3 June 2009 |access-date=29 May 2009 |publisher=University of Bristol}}</ref> ਉਸਨੇ 2009 ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਣਨ ਵੱਲ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1973]] 8a80mu3oemfkzp1jlrcq2fq0umcmmpj 0 196855 840221 802532 2026-05-29T20:41:58Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840221 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Herbert_Paus_Women's_Land_Army_poster.jpg|thumb]] ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਵੂਮੈਨ ਲੈਂਡ ਆਰਮੀ (''''''ਡਬਲਯੂ. ਐਲ. ਏ.''' ਏ.''') ਇੱਕ ਨਾਗਰਿਕ ਸੰਗਠਨ ਸੀ ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ [[ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਦੌਰਾਨ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ|ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ]] ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਡਬਲਯੂ. ਐਲ. ਏ. ਏ. ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਫਾਰਮੈਰੇਟਸ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Spring |first=Kelly A |date=2017 |title=Women's Land Army of World War I |url=https://www.nwhm.org/resources/general/womens-land-army-world-war-i |access-date=2018-01-02 |website=National Women's History Museum |language=en |archive-date=2018-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180103011648/https://www.nwhm.org/resources/general/womens-land-army-world-war-i |url-status=dead }}</ref> ਡਬਲਯੂ. ਐਲ. ਏ. ਏ. ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਹਿਲਾ ਲੈਂਡ ਆਰਮੀ ਦੇ ਮਾਡਲ ਉੱਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। == ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ == ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਵੂਮੈਨਜ਼ ਲੈਂਡ ਆਰਮੀ (WLAA) 1917 ਤੋਂ 1919 ਤੱਕ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ, 42 ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਿਤ ਸੀ, ਅਤੇ 20,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦਿੰਦੀ ਸੀ।[1][2] ਇਹ ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੂਮੈਨਜ਼ ਲੈਂਡ ਆਰਮੀ ਵਜੋਂ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਲੈਂਡ ਗਰਲਜ਼ ਜਾਂ ਲੈਂਡ ਲੈਸੀਜ਼ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[3] WLAA ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ 'ਫਾਰਮਰੇਟਸ' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸਫ੍ਰੈਗੇਟਸ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਯੁੱਧ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੁੜ ਗਿਆ। WLAA ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਕਾਲਜ ਪੜ੍ਹੀਆਂ-ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਕਾਈਆਂ ਕਾਲਜਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।[4][5] ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ।[2] WLAA ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਅਧਿਆਪਕ, ਸਕੱਤਰ, ਅਤੇ ਮੌਸਮੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਜਾਂ ਪੇਸ਼ੇ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਜੋ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਰਦ ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਤਨਖਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਠ ਘੰਟੇ ਦਾ ਕੰਮ ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।[2] WLAA ਵਰਕਰ ਆਖਰਕਾਰ ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ੀ ਦ ਰਿਵੇਟਰ ਬਣ ਗਈ ਸੀ।[2] 1917 ਵਿੱਚ, ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਕੈਡੀ ਸਟੈਨਟਨ ਦੀ ਧੀ ਹੈਰੀਅਟ ਸਟੈਨਟਨ ਬਲੈਚ, WLAA ਦੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਬਣ ਗਈ।[1] ਗੋਰੀਆਂ, ਮੱਧ-ਉੱਚ ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਵਿਆਹੁਤਾ ਔਰਤਾਂ WLAA ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਸਨ।[1] ਚੌਦਾਂ ਔਰਤਾਂ WLAA ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਬੋਰਡ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ।[1] ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਬੋਰਡ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਵਿਲੀਅਮ ਐਚ. ਸਕੋਫੀਲਡ ਸੀ।[1] WLAA ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਬੋਰਡ ਨੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਯੂਨਿਟਾਂ, ਸਿੰਗਲ ਫਾਰਮ ਯੂਨਿਟਾਂ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਯੂਨਿਟਾਂ ਵਾਲੇ ਯੂਨਿਟ ਸਿਸਟਮ ਰਾਹੀਂ WLAA ਵਰਕਰਾਂ ਲਈ ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਪੱਧਰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।[1] ਪ੍ਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਯੂਨਿਟ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 4 ਤੋਂ 70 ਵਰਕਰਾਂ ਤੱਕ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ ਪਰ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਾਰਮਾਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਸਿੰਗਲ ਫਾਰਮ ਯੂਨਿਟਾਂ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕੋ ਸਥਾਨਕ ਫਾਰਮ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਅਤੇ ਸਿੰਗਲ ਫਾਰਮ ਯੂਨਿਟਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣਾ ਕਪਤਾਨ ਸੀ। ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਇਕਾਈਆਂ ਘੱਟ ਆਮ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਫਾਰਮ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਔਰਤ ਵਰਕਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। WLAA ਖੇਤਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। WLAA ਜ਼ਮੀਨੀ ਇਕਾਈਆਂ ਮੱਧ-ਪੱਛਮੀ ਜਾਂ ਦੱਖਣੀ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਤੱਟਾਂ 'ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਨ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਪੱਖਪਾਤ ਅਤੇ ਲਿੰਗਵਾਦ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੱਧ-ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੇ WLAA ਤੋਂ ਮਦਦ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, 1918 ਤੱਕ, ਵੀਹ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ 15,000 ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ।[1] ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ, ਕਨੈਕਟੀਕਟ, ਕੋਲੰਬੀਆ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਮੈਰੀਲੈਂਡ, ਮਿਸ਼ੀਗਨ, ਨੇਬਰਾਸਕਾ, ਨਿਊ ਹੈਂਪਸ਼ਾਇਰ, ਨਿਊ ਜਰਸੀ, ਨਿਊਯਾਰਕ, ਰ੍ਹੋਡ ਆਈਲੈਂਡ, ਵਰਜੀਨੀਆ[1] ਨੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਸਿਖਲਾਈ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਬੈੱਡਫੋਰਡ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਚਾਰਲਸ ਡਬਲਯੂ. ਸ਼ਾਰਟ ਜੂਨੀਅਰ ਨੇ 4 ਜੂਨ, 1918 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਖੇਤੀ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਮਹਿਲਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕੈਂਪ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।[2] ਕੈਂਪ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ, ਸਗੋਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ, ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਔਰਤ ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ।[2] ਕੰਡਿਆਲੀਆਂ ਟੋਪੀਆਂ, ਦਸਤਾਨੇ, ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਓਵਰਆਲ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਨੀਲੀ ਵਰਕ ਕਮੀਜ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਵਰਦੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਲੋੜ ਸੀ।[2] ਬੈੱਡਫੋਰਡ ਦੇ ਮਹਿਲਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕੈਂਪ ਨੂੰ ਯੂਨਿਟ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। WLAA ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਫੰਡਿੰਗ ਜਾਂ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, WLAA ਗੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਸੰਗਠਨ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ, ਕਾਲਜਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ।[1] ਅਕਸਰ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਲਜਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ WLAA ਜ਼ਮੀਨੀ ਇਕਾਈ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਬਰਨਾਰਡ ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਇਡਾ ਐਚ. ਓਗਿਲਵੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਡੇਲੀਆ ਡਬਲਯੂ. ਮਾਰਬਲ ਨੇ ਆਪਣੀ 680 ਏਕੜ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਇੱਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਚਲਾਇਆ।[1] ਵਾਸਰ ਕਾਲਜ ਦੇ 740 ਏਕੜ ਦੇ ਫਾਰਮ ਨੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਵਾਸਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸਾਢੇ 17 ਸੈਂਟ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ ਕਮਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅੱਠ ਘੰਟੇ ਦਿਨ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ।[2] ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਵੈਲਸਲੀ ਕਾਲਜ, ਬਲੈਕਬਰਨ ਕਾਲਜ, ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਕਾਲਜ, ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ ਸਟੇਟ ਕਾਲਜ, ਅਤੇ ਵਰਜੀਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਵਿਦਿਅਕ ਕੋਰਸ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ।[1] WLAA ਨੂੰ ਥੀਓਡੋਰ ਰੂਜ਼ਵੈਲਟ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਮਤਾਧਿਕਾਰ ਅੰਦੋਲਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। WLAA ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੂਮੈਨਜ਼ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਾਰਮ ਐਂਡ ਗਾਰਡਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (WNFGA), ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਹਾਰਟੀਕਲਚਰ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਕੁਝ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਸਟੇਟ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਡਿਫੈਂਸ, ਗਾਰਡਨ ਕਲੱਬ ਆਫ਼ ਅਮਰੀਕਾ, ਅਤੇ YMCA ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। WLAA ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਅਮਰੀਕੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਸਕੂਲ ਗਾਰਡਨ ਆਰਮੀ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਵਾਰ ਗਾਰਡਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਪਾਂਸਰ ਕੀਤਾ। ਵਿਰੋਧ ਮੂਲਵਾਦੀਆਂ, ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵੁੱਡਰੋ ਵਿਲਸਨ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਇਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ 'ਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਏ ਸਨ। [1] ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰਕਾਰੀ ਫੰਡਿੰਗ ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ, WLA 1920 ਵਿੱਚ ਭੰਗ ਹੋ ਗਿਆ।[2] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * {{cite book|isbn=978-1-59797-273-4|title=Fruits of Victory: The Woman's Land Army of America in the Great War|url=https://archive.org/details/fruitsofvictory0000unse|author=Elaine F. Weiss|year=2008}} ([http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/Before-Rosie-the-Riveter-Farmerettes-Went-to-Work.html excerpts in ''Smithsonian''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131107131217/http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/Before-Rosie-the-Riveter-Farmerettes-Went-to-Work.html |date=2013-11-07 }}; [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=101595078 NPR interview].) * {{cite book|isbn=978-0-87580-314-2|year=2003|title=On the Farm Front: The Women's Land Army in World War II|url=https://archive.org/details/onfarmfrontwomen0000carp|author=Stephanie A. Carpenter}} * "[http://plainshumanities.unl.edu/homefront/agriculture.html Agriculture]" in ''The Great Plains During World War II'', ed. by R. Douglas Hurt. The Plains Humanities Alliance and the Center for Digital Research in the Humanities, University of Nebraska–Lincoln, 2008. * {{cite journal|last1=Kent|first1=Bob|date=Fall 2016|editor1-last=Herron|editor1-first=Keith|editor2-last=Lech|editor2-first=Steve|title=Woman's Land Army of America: World War I Farmerettes in Riverside County|journal=Riverside County Chronicles|publisher=Riverside County Historical Commission; Riverside County Regional Park & Open-Space District|issue=15|pages=4–22}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Commons category|Woman's Land Army of America|position=left}} * [http://libcdm1.uncg.edu/cdm/ref/collection/WWIPamp/id/5087 The Women's Land Army in 1918 – Pamphlets] * [https://barnardarchives.wordpress.com/2009/12/01/the-barnard-%E2%80%9Cfarmerettes%E2%80%9D-of-world-war-i/ The Barnard “Farmerettes” of World War I] {{USWWII}} {{Agriculture in the United States}} {{Authority control}} s9zq6izdud3vtzxz414gi2ahobhkqyf 0 198106 840248 816737 2026-05-29T22:54:58Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840248 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Operation Sindoor Press Briefing.jpg|thumb|'''ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਸਕੱਤਰ, ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਕਰਮ ਮਿਸਰੀ 07 ਮਈ, 2025 ਨੂੰ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਦੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਮੀਡੀਆ ਸੈਂਟਰ ਵਿਖੇ ਕਰਨਲ ਸੋਫੀਆ ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਅਤੇ [[ਵਿਓਮਿਕਾ ਸਿੰਘ|ਵਿੰਗ ਕਮਾਂਡਰ ਵਿਓਮਿਕਾ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ 'ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸਿੰਦੂਰ' ਬਾਰੇ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ।''']] {{2025 India–Pakistan strikes infobox}} '''2025 ਦੇ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਹਮਲੇ''', ਜਿਸਨੂੰ ਪੰਜਵਾਂ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ ਜਾਂ '''2025 ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਟਕਰਾਅ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਭਾਰਤ]] ਅਤੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਟਕਰਾਅ ਹੈ ਜੋ 7 ਮਈ 2025 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਅੱਤਵਾਦੀ ਕੈਂਪਾਂ 'ਤੇ ਹਵਾਈ ਤੋਂ ਸਤ੍ਹਾ 'ਤੇ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਭਾਰਤ '''[[ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸਿੰਦੂਰ]]''' ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ 2025 ਵਿੱਚ ਦ ਰੇਸਿਸਟੈਂਸ ਫਰੰਟ (TRF) ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ [[2025 ਪਹਲਗਾਮ ਹਮਲਾ|ਪਹਿਲਗਾਮ ਹਮਲੇ]] ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ 22 ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਹੋਏ [[2025 ਪਹਲਗਾਮ ਹਮਲਾ|ਪਹਲਗਾਮ ਹਮਲੇ]] ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 28 ਨਾਗਰਿਕ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੈਲਾਨੀ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਨੇ 2025 ਦੇ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਡ਼ਿੱਕੇ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਵਿਆਪਕ [[ਕਸ਼ਮੀਰ ਬਖੇੜਾ|ਕਸ਼ਮੀਰ ਬਖੇੜੇ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ ਸ਼ਰੀਫ ਨੇ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ 'ਜੰਗ ਦਾ ਕੰਮ' ਕਿਹਾ ਅਤੇ 8, 9 ਅਤੇ 10 ਮਈ ਨੂੰ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਡਰੋਨ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ, ਜਿਸਦਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਭਾਰਤ ਵਿਰੁੱਧ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਸੀ। ਕੰਟਰੋਲ ਰੇਖਾ (LoC) 'ਤੇ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੌਰਾਨ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਵਿਕਾਸ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ ਥੱਪਾ, ਭਾਰਤ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ [[ਰਾਜੌਰੀ]] ਸ਼ਹਿਰ 'ਤੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |title=India confirms at least one death following Pakistan's military operation |url=https://edition.cnn.com/world/live-news/india-pakistan-operation-sindoor-05-10-25?t=1746863815226 |work=CNN}}</ref> ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸਮੂਹ [[ਜੈਸ਼-ਏ-ਮੁਹੰਮਦ]] ਅਤੇ [[ਲਸ਼ਕਰ-ਏ-ਤਈਬਾ|ਲਸ਼ਕਰ-ਏ-ਤੋਇਬਾ]] ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜੀ ਟਿਕਾਣੇ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤੀ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਸਜਿਦਾਂ ਸਮੇਤ ਨਾਗਰਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 31 ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਨਾਗਰਿਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਰਹੱਦੀ ਝੜਪਾਂ ਅਤੇ ਡਰੋਨ ਹਮਲੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ 10 ਮਈ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦਾ ਕੋਡਨੇਮ '''ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ''' '''ਬੁਨਯਾਨ ਅਲ-ਮਾਰਸਸ''' ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ। ਇਹ ਟਕਰਾਅ ਦੋ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪਹਿਲੀ ਡਰੋਨ ਜੰਗ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="BBC_firstdronewar2">{{Cite web |date=9 May 2025 |title=India and Pakistan: The first drone war between nuclear-armed neighbours |url=https://www.bbc.com/news/articles/cwy6w6507wqo |access-date=9 May 2025 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> == ਪਿਛੋਕੜ == {{ਮੁੱਖ ਲੇਖ|2025 ਪਹਲਗਾਮ ਹਮਲਾ}} 22 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ, ਸਮੂਹ "ਦ ਰੇਜ਼ਿਸਟੈਂਸ ਫਰੰਟ" (TRF) ਦੇ ਅੱਤਵਾਦੀ ਬੰਦੂਕਧਾਰੀਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਦੇ [[ਪਹਲਗਾਮ|ਪਹਿਲਗਾਮ]] ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 26 ਨਾਗਰਿਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ 20 ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ।<ref>{{cite news|url=https://www.newsweek.com/kashmir-massacre-trump-putin-iran-israel-condemn-jihadist-attack-hindu-tourists-2062760|title=Kashmir Massacre: Trump, Putin, Iran, Israel Condemn Jihadist Attack on Hindu Tourists|last=Bhat|first=Danish Manzoor|date=23 April 2025|work=[[Newsweek]]|access-date=7 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250501211503/https://www.newsweek.com/kashmir-massacre-trump-putin-iran-israel-condemn-jihadist-attack-hindu-tourists-2062760|archive-date=1 May 2025|quote="Witnesses reported the assailants shouted Islamic slogans and specifically targeted people who appeared to be Hindu."|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/kashmir-attack-india-pakistan-victims-a5492962cd86174262cb73b85c04c51a|title=Indian survivors of Kashmir attack say gunmen asked if they were Hindus and opened fire|date=30 April 2025|work=[[AP News]]|access-date=7 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250504002813/https://apnews.com/article/kashmir-attack-india-pakistan-victims-a5492962cd86174262cb73b85c04c51a|archive-date=4 May 2025|quote="Indian survivors of Kashmir attack say gunmen asked if they were Hindus and opened fire"|url-status=live}}</ref> ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਭਾਰਤ ਸਿੰਧੂ ਜਲ ਸੰਧੀ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ "ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਅੱਤਵਾਦ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਮਰਥਨ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ।"<ref>{{cite news|url=https://www.economist.com/asia/2025/05/01/india-and-pakistan-are-bracing-for-a-military-clash|title=India and Pakistan are bracing for a military clash|date=1 May 2025|access-date=8 May 2025|agency=The Economist|quote=The Resistance Front...claimed the recent attack (only to deny responsibility later, saying it had been hacked)|url-access=limited}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਨੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮੁੱਖ ਸਰਹੱਦੀ ਲਾਂਘੇ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨ, ਸਾਰਕ ਵੀਜ਼ਾ ਛੋਟ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਤਹਿਤ ਸਾਰੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਨਾਗਰਿਕਾਂ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਪਾਬੰਦੀ, ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਾਰੇ ਵੀਜ਼ਾ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਸ਼ਿਮਲਾ ਸਮਝੌਤਾ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਏਅਰਲਾਈਨਾਂ ਲਈ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਹਵਾਈ ਖੇਤਰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="NYT2">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2025/05/06/world/asia/india-pakistan-attacks.html|title=India Strikes Pakistan Two Weeks After Kashmir Terrorist Attack|last1=Masood|first1=Salman|date=6 May 2025|work=[[The New York Times]]|access-date=7 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250507005820/https://www.nytimes.com/2025/05/06/world/asia/india-pakistan-attacks.html|archive-date=7 May 2025|last2=Mashal|first2=Mujib|issn=0362-4331|last3=Kumar|first3=Hari|url-status=live}}</ref><ref name="Winchell 2003 374–388">{{cite journal|last=Winchell|first=Sean P.|year=2003|title=Pakistan's ISI: The Invisible Government|journal=International Journal of Intelligence and CounterIntelligence|volume=16|pages=374–388|doi=10.1080/713830449|ref={{sfnref|Winchell, Pakistan's ISI: The Invisible Government|2003}}|number=3|s2cid=154924792}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-tests-missile-amid-india-standoff-moodys-warns-economic-cost-2025-05-05/|title=Pakistan tests missile, India orders drills amid Kashmir standoff|last1=Peshimam|first1=Gibran Naiyyar|date=5 May 2025|work=[[Reuters]]|access-date=6 May 2025|last2=Greenfield|first2=Charlotte}}</ref> == ਸਮਾਂਰੇਖਾ == === 7 ਮਈ === 7 ਮਈ 2025 ਨੂੰ, ਭਾਰਤੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨੇ 14 ਹਮਲਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਡਨੇਮ '''ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸਿੰਦੂਰ''' ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦੇ ਨੌਂ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="BBC">{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/live/cwyneele13qt|title=India says it has launched strikes on Pakistan and Pakistan-administered Kashmir|date=6 May 2025|work=[[BBC News]]|access-date=6 May 2025}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.ndtv.com/india-news/india-pakistan-tension-live-updates-operation-sindoor-pahalgam-terror-attack-jammu-and-kashmir-military-strike-latest-news-bahawalpur-8348396|title=Operation Sindoor Live Updates: 70 Terrorists Killed In 24 Missile Strikes At 9 Terror Camps In Pakistan|work=[[NDTV]]|access-date=7 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250506235259/https://www.ndtv.com/india-news/india-pakistan-tension-live-updates-operation-sindoor-pahalgam-terror-attack-jammu-and-kashmir-military-strike-latest-news-bahawalpur-8348396|archive-date=6 May 2025|url-status=live}}</ref> ਇਹ ਹਮਲਾ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦੇ ਰਾਫੇਲ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ 23 ਮਿੰਟ ਦੀ ਮਿਆਦ ਵਿੱਚ SCALP ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਅਤੇ AASM ਹੈਮਰ ਗਲਾਈਡ ਬੰਬਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=https://www.indiatoday.in/india/story/rafale-jets-pak-terror-camps-operation-sindoor-pahalgam-attack-retaliation-2720674-2025-05-07|title=Rafale jets hit Pak terror camps with Scalp missiles, Hammer bombs: Sources|date=7 May 2025|work=[[India Today]]|access-date=7 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250507004344/https://www.indiatoday.in/india/story/rafale-jets-pak-terror-camps-operation-sindoor-pahalgam-attack-retaliation-2720674-2025-05-07|archive-date=7 May 2025|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.newsx.com/world/operation-sindoor-lasted-23-minutes-scalp-hammer-missiles-on-rafale-jets-used-to-strike-terror-camps-in-pakistan-and-pok/|title=Operation Sindoor Lasted 23 Minutes: Scalp, Hammer Missiles On Rafale Jets Used To Strike Terror Camps in Pakistan And PoK|last=Amin|first=Zubair|date=7 May 2025|work=[[NewsX]]|access-date=7 May 2025}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਗਸਤ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਬ੍ਰਹਮੋਸ ਕਰੂਜ਼ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਇੰਡੋ-ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਸਕਾਈਸਟ੍ਰਾਈਕਰ ਲੋਇਟਰਿੰਗ ਗੋਲਾ-ਬਾਰੂਦ ਦੀ ਵੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=India's BrahMos missile: A game-changer in aerial warfare |url=https://www.msn.com/en-ie/money/technology/indias-brahmos-missile-a-game-changer-in-aerial-warfare/ar-AA1ElHuY |website=[[MSN]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=8 May 2025 |title=Desi 'suicide drones', expert in shoot-to-kill ops, make debut with Sindoor |url=https://www.indiatoday.in/india/story/bengaluru-kamikaze-suicide-drones-loitering-munitions-operation-sindoor-pakistan-2721479-2025-05-08 |access-date=8 May 2025 |website=India Today |language=en}}</ref> ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਜਨਰਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਹਮਲੇ ਭਾਰਤੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਹਵਾਈ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।<ref>{{cite news|url=https://news.sky.com/story/pakistan-attacked-with-missiles-as-india-says-it-targeted-terrorist-camps-13362775|title=Pakistan 'attacked with missiles' – as India says it targeted terrorist camps|date=6 May 2025|work=[[Sky News]]|access-date=6 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250506210435/https://news.sky.com/story/pakistan-attacked-with-missiles-as-india-says-it-targeted-terrorist-camps-13362775|archive-date=6 May 2025|url-status=live}}</ref> [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ "ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ, ਮਾਪਿਆ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਵਧਾਊ" ਦੱਸਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2127370|title=OPERATION SINDOOR : INDIAN ARMED FORCES CARRIED OUT PRECISION STRIKE AT TERRORIST CAMPS|date=7 May 2025|work=[[Press Information Bureau]]|access-date=9 May 2025}}</ref> ਇਸ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਹਮਲਿਆਂ ਨੇ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸਮੂਹਾਂ [[ਜੈਸ਼-ਏ-ਮੁਹੰਮਦ]] ਅਤੇ [[ਲਸ਼ਕਰ-ਏ-ਤੋਇਬਾ]] ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ; ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/world/india/india-launches-attack-9-sites-pakistan-pakistan-occupied-jammu-kashmir-2025-05-06/|title=India launches attack on 9 sites in Pakistan and Pakistan-occupied Jammu and Kashmir|date=6 May 2025|work=[[Reuters]]|access-date=6 May 2025}}</ref><ref>{{cite news|url=https://indianexpress.com/article/india/operation-sindoor-india-pakistan-pok-lashkar-e-taiba-jaish-e-muhammad-9987644/|title=Operation Sindoor: Indian strikes on Pakistan, PoK hit headquarters of Lashkar-e-Taiba and Jaish-e-Muhammad|date=7 May 2025|newspaper=[[The Indian Express]]|access-date=7 May 2025}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.firstpost.com/explainers/operation-sindoor-21-terror-camps-25-minutes-india-lashkar-jaish-e-mohammed-13886272.html|title=21 terror camps wiped out in 25 minutes: How India struck at the heart of LeT, JeM|date=7 May 2025|work=[[Firstpost]]|access-date=8 May 2025}}</ref> ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਹਮਲਿਆਂ ਨੇ [[ਬਹਾਵਲਪੁਰ]] ਅਤੇ [[ਮੁਰੀਦਕੇ]] ਸਮੇਤ ਨੌਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਕੈਂਪਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਜੈਸ਼-ਏ-ਮੁਹੰਮਦ<ref>{{cite news|url=https://www.indiatoday.in/india/story/why-india-hit-bahawalpur-pakistan-operation-sindoor-masood-azhar-jaish-e-mohammed-2720676-2025-05-07|title=Why was Bahawalpur hit? Its link with Masood Azhar and Jaish|date=7 May 2025|work=[[India Today]]|access-date=7 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250507000811/https://www.indiatoday.in/india/story/why-india-hit-bahawalpur-pakistan-operation-sindoor-masood-azhar-jaish-e-mohammed-2720676-2025-05-07|archive-date=7 May 2025|url-status=live}}</ref> ਅਤੇ ਲਸ਼ਕਰ-ਏ-ਤੋਇਬਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="UN-Terror">{{cite news|url=https://www.un.org/securitycouncil/sanctions/1267/aq_sanctions_list|title=Sanctions List Materials—United Nations Security Council|work=[[United Nations]]|access-date=15 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190216040651/https://www.un.org/securitycouncil/sanctions/1267/aq_sanctions_list|archive-date=16 February 2019|url-status=live}}</ref><ref name="IE-Sindoor1">{{cite news|url=https://indianexpress.com/article/explained/operation-sindoor-9-locations-let-and-jem-attacked-india-past-9988359/|title=Operation Sindoor targets 9 locations: Links to LeT and JeM, how they've attacked India in the past|date=7 May 2025|newspaper=[[The Indian Express]]|access-date=7 May 2025|quote="India's Operation Sindoor on Wednesday (May 7) targeted terrorist camps across nine locations in Pakistan and PoK — in Bahawalpur and Muridke in Pakistan's Punjab, and Muzaffarabad and Kotli in Pakistan-occupied Kashmir (PoK)."}}</ref> ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਰਤੀ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ,<ref name="Quillen">{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/5/6/india-pakistan-fighting-live-india-fires-missiles-into-pakistan?update=3692532|title=Heavy cross-border shelling as Pakistan says India attack 'ignited inferno'|last1=Marsi|first1=Federica|date=6 May 2025|work=[[Al Jazeera]]|access-date=7 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250506235849/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/5/6/india-pakistan-fighting-live-india-fires-missiles-into-pakistan?update=3692532|archive-date=6 May 2025|last2=Quillen|first2=Stephen|url-status=live}}</ref> ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ [[ਕੁਪਵਾੜਾ]], [[ਬਾਰਾਮੁੱਲਾ|ਬਾਰਾਮੂਲਾ]], [[ਉਰੀ, ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ|ਉੜੀ]] ਅਤੇ [[ਅਖਨੂਰ]] ਦੇ ਖੇਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/shelling-by-pakistani-troops-in-jks-kupwara/article69551087.ece|title=Shelling by Pakistani troops in J&K's Kupwara, Baramulla, Uri and Akhnoor areas|date=7 May 2025|work=The Hindu|access-date=8 May 2025|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਤਿੰਨ [[ਰਾਫੇਲ (ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ)|ਰਾਫੇਲ]], ਇੱਕ ਮਿਗ-29, ਇੱਕ SU-30MKI ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਰਹਿਤ ਹਵਾਈ ਵਾਹਨ ਨੂੰ ਡੇਗਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name="Guardian">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/live/2025/may/06/pakistan-india-attacks-kashmir-live-updates|title=Kashmir crisis live: India strikes on Pakistan and Pakistan-administered Kashmir kill 26; Pakistan says five Indian jets shot down|last1=Mackay|first1=Hamish|date=7 May 2025|work=[[The Guardian]]|access-date=7 May 2025|last2=Belam|first2=Martin|issn=0261-3077|last3=Yerushalmy|first3=Jonathan|last4=Chao-Fong|first4=Léonie}}</ref> ਇੱਕ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਖੁਫੀਆ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਸੀਐਨਐਨ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਰਾਫੇਲ (ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ)|ਰਾਫੇਲ]] ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਡੇਗ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਫੌਜ ਨੇ ਕੋਈ ਟਿੱਪਣੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite news|url=https://edition.cnn.com/world/live-news/india-pakistan-attack-kashmir-tourists-intl-hnk|title=French official says Pakistan downed Rafale jet as officials examine possible further losses|date=7 May 2025|work=[[CNN News]]|access-date=7 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250506235624/https://edition.cnn.com/world/live-news/india-pakistan-attack-kashmir-tourists-intl-hnk|archive-date=6 May 2025|quote=A high-ranking French intelligence official told CNN today that one Rafale fighter jet operated by the Indian Air Force was downed by Pakistan, in what would mark the first time that one of the sophisticated French-made warplanes has been lost in combat. Dassault Aviation, the French manufacturer of the jet, has not responded to CNN's requests for comment. The French military has not officially commented on the incident.|url-status=live}}</ref> [[ਰਿਊਟਰਜ਼|ਰਿਉਟਰਜ਼]] ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਅਣਜਾਣ ਭਾਰਤੀ ਸਰਕਾਰੀ ਸੂਤਰਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਣਜਾਣ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਤਿੰਨ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਰੈਸ਼ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। 8 ਮਈ ਨੂੰ, ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਅਮਰੀਕੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਰਾਇਟਰਜ਼ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸਨੇ "ਵੱਡੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ" ਨਾਲ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ J-10CE ਜਹਾਜ਼ ਨੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਦੋ ਭਾਰਤੀ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਡੇਗ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਦਾਸਾਲਟ ਰਾਫੇਲ ਮੰਨਿਆ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਡੇਗ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/three-fighter-jets-crashed-indias-jammu-kashmir-local-govt-sources-say-2025-05-07|title=Three fighter jets crashed in India's Jammu and Kashmir, local govt sources say|date=7 May 2025|work=Reuters|access-date=7 May 2025}}</ref><ref name="USMay8">{{cite news|url=https://www.reuters.com/world/pakistans-chinese-made-jet-brought-down-two-indian-fighter-aircraft-us-officials-2025-05-08/|title=Exclusive: Pakistan's Chinese-made jet brought down two Indian fighter aircraft, US officials say|last1=Shah|first1=Saeed|date=8 May 2025|work=Reuters|access-date=8 May 2025|last2=Ali|first2=Idrees}}</ref><ref name="CNBC">{{cite news|url=https://www.cnbctv18.com/india/india-dismisses-pakistans-claims-of-shooting-down-its-fighter-planes-19600868.htm|title=India dismisses Pakistan's claims of shooting down its fighter planes|date=7 May 2025|work=[[CNBC TV18]]|access-date=7 May 2025}}</ref> [[ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਪੋਸਟ]] ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ 7 ਮਈ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 3 ਕਰੈਸ਼ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਦੀ ਪਛਾਣ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਦਾਸਾਲਟ ਰਾਫੇਲ ਅਤੇ ਦਾਸਾਲਟ ਮਿਰਾਜ 2000 ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ।<ref name="washingtonpost20250509">{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/05/09/fighter-jets-india-pakistan-attack/|title=At least two Indian jets appear to have crashed during Pakistan strikes, visuals show|newspaper=[[The Washington Post]]}}</ref> 9 ਮਈ ਨੂੰ ਰਾਇਟਰਜ਼ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ 7 ਮਈ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 3 ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼ ਕਰੈਸ਼ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ 3 ਪਾਇਲਟ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਸਨ।<ref name="Reuters_Kashmirkillings">{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/what-happened-indias-attack-pakistan-over-kashmir-tourists-killings-2025-05-07/|title="What has happened in India and Pakistan as they fight over Kashmir killings"|website=[[Reuters]] }}</ref> === 8 ਮਈ === ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਸਮੇਤ ਕਈ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰੋਨ ਅਤੇ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨੇ [[ਐੱਸ-400 ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਸਿਸਟਮ|S-400 ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]] ਦੁਆਰਾ ਇਹਨਾਂ ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਕਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ [[ਐੱਸ-400 ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਸਿਸਟਮ|S-400]] ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਜੰਗੀ ਉਪਯੋਗ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=8 May 2025 |title=IAF's S-400 Sudarshan Chakra: Missile shield that foiled Pak's escalatory bid |url=https://www.indiatoday.in/science/story/operation-sindoor-iafs-s-400-sudarshan-chakra-missile-shield-that-foiled-paks-escalatory-bid-2721572-2025-05-08 |access-date=8 May 2025 |website=India Today |language=en}}</ref> ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸਨੂੰ "ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਮੋਰਟਾਰ ਅਤੇ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਜਵਾਬੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ"।<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/lahores-air-defence-system-neutralised-india-strikes-back-after-pakistan-tried-to-hit-military-targets-on-may-7-8-night/articleshow/120992504.cms?from=mdr|title=Lahore's Air Defence system neutralised: India strikes back after Pakistan tried to hit military targets on May 7-8 night|date=8 May 2025|work=The Economic Times|access-date=8 May 2025|issn=0013-0389}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾਅਵਿਆਂ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੇ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਰੋਧੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਲਈ ਇਸਦਾ ਦੋਸ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ 'ਤੇ ਲਗਾਇਆ।<ref>{{Cite web |date=8 May 2025 |title=India dropped projectiles in Amritsar: Dar |url=https://www.dawn.com/news/1909468/india-dropped-projectiles-in-amritsar-dar |access-date=8 May 2025 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref> ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬਲਾਂ ਨੇ SEAD/DEAD ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਹਵਾਈ ਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਬੇਅਸਰ ਕਰਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਈ ਭਾਰਤੀ ਡਰੋਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਹਵਾਈ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਘੁਸਪੈਠ ਕਰ ਗਏ, ਅਤੇ 12 ਭਾਰਤੀ ਡਰੋਨਾਂ ਨੂੰ ਡੇਗ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਡਰੋਨ ਕਰਾਚੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਸਮੇਤ ਨੌਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਭੇਜੇ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਡਰੋਨ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜੀ ਸਹੂਲਤ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ।<ref>{{Cite web |last=Alex Nitzberg |first=Greg Norman |date=8 May 2025 |title=Pakistan shoots down more than two dozen drones launched by India |url=https://www.foxnews.com/world/pakistan-shoots-down-more-than-two-dozen-drones-launched-india |access-date=9 May 2025 |website=Fox News |language=en-US}}</ref><ref name="Drone">{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/5/8/india-pakistan-live-heavy-shelling-along-line-of-control-dividing-kashmir|title=Pakistan says it shot down Indian drones|date=8 May 2025|work=[[Al Jazeera]]|access-date=8 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250508014903/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/5/8/india-pakistan-live-heavy-shelling-along-line-of-control-dividing-kashmir|archive-date=8 May 2025|url-status=live}}</ref> ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪਾਸੇ 25 ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ-ਨਿਰਮਿਤ ਹਾਰੋਪ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਡੇਗਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਰਕਾਰੀ ਸੂਤਰ ਨੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਨੂੰ ਡੇਗਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Pakistan shoots down Israeli-made drones launched by India |url=https://www.middleeasteye.net/news/pakistan-shoots-down-israeli-made-drones-launched-india |access-date=8 May 2025 |website=Middle East Eye |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pakistan military says it shot down 25 Israeli-made drones launched by India |url=https://www.timesofisrael.com/pakistan-military-says-it-shot-down-25-israeli-made-drones-launched-by-india/ |access-date=8 May 2025 |website=Times of Israel |language=en-US}}</ref> ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸੁਪਰ ਲੀਗ ਟੀ-20 ਮੈਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਡਰੋਨ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਸਟੇਡੀਅਮ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਉਤਰਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਕ੍ਰਿਕਟ ਬੋਰਡ ਨੇ ਖੇਡਾਂ ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |last=Ali |first=Rizwan |date=9 May 2025 |title=Pakistan moves its T20 cricket tournament to Dubai because of concerns over India conflict |url=https://apnews.com/article/pakistan-india-conflict-tournament-dubai-04ee4a8aa4fce6c8da6c25cd5400d21b |access-date=9 May 2025 |website=AP News |language=en-US}}</ref> ਭਾਰਤ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਇੱਕ ਸਰਬ-ਪਾਰਟੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ '''ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸਿੰਦੂਰ''' ਅਜੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/at-least-100-terrorists-killed-operation-sindoor-still-ongoing-rajnath-singh-at-all-party-meet/articleshow/120992400.cms|title='At least 100 terrorists killed; Operation Sindoor still ongoing': Rajnath Singh at all-party meet|date=8 May 2025|work=The Times of India|access-date=9 May 2025|issn=0971-8257}}</ref> ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਜੰਮੂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹਵਾਈ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਜੰਮੂ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ|ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ]] ਅਤੇ [[ਜੰਮੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਅੱਠ ਵਿਰੋਧੀ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਨੂੰ S-400 ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੁਆਰਾ ਰੋਕੇ ਜਾਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੈਸਲਮੇਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਧਮਾਕੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੰਮੂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਧਮਾਕੇ ਸੁਣੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਡਰੋਨ ਅਤੇ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ।<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/05/08/india-pakistan-attack-response/|title=Pakistan says it downed Indian drones as India claims to strike Lahore|last1=Khan|first1=Haq Nawaz|date=8 May 2025|newspaper=The Washington Post|last2=Noack|first2=Rick|last3=Irfan|first3=Shams}}</ref><ref>{{Cite web |title=India Foils Pakistani Attack On Military Bases, Blackouts In Border Areas |url=https://www.ndtv.com/india-news/sirens-heard-in-kupwara-and-jammu-followed-by-complete-blackout-8364833 |access-date=8 May 2025 |website=NDTV |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=8 May 2025 |title=8 missiles targeted at Jammu intercepted, blackouts from Punjab to Rajasthan |url=https://indianexpress.com/article/india/missiles-targeted-jammu-blackout-punjab-rajasthan-9991390/ |access-date=8 May 2025 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> 9 ਮਈ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ ਸਕੱਤਰ ਮਿਸਰੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੈਸ ਬ੍ਰੀਫ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹਨਾਂ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ 300-400 ਤੁਰਕੀ-ਏਸਿਸਗਾਰਡ ਸੋਂਗਰ ਡਰੋਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਜੋ 36 ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=9 May 2025 |title=Pak targeted 36 places with 300-400 'Turkish' drones: India on May 8 attack |url=https://www.indiatoday.in/india/story/pakistan-india-may-8-attack-turkish-drone-used-400-drones-civilian-planes-radar-india-36-drones-operation-sindoor-2722309-2025-05-09 |access-date=9 May 2025 |website=India Today |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=300-400 Turkish Drones Used By Pak Last Night To Target India: Government |url=https://www.ndtv.com/india-news/300-400-drones-used-by-pakistan-last-night-to-target-india-government-8372276 |access-date=9 May 2025 |website=www.ndtv.com |language=en}}</ref><ref name="BBC_IPL2">{{Cite web |title=India-Pakistan: IPL cricket suspended for a week after a night of blackouts and escalating tensions |url=https://www.bbc.com/news/live/cwy3jnl3nvwt |access-date=9 May 2025 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਹਵਾਈ ਰੱਖਿਆ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਡਰੋਨ ਵੀ ਲਾਂਚ ਕੀਤੇ ਅਤੇ, ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇੱਕ ਡਰੋਨ ਨੇ ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਏਡੀ ਰਾਡਾਰ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਕੰਟਰੋਲ ਰੇਖਾ (LoC) ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਕੈਲੀਬਰ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੀਆਂ ਬੰਦੂਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੀ ਵੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ।<ref name="BBC_IPL">{{Cite web |title=India-Pakistan: IPL cricket suspended for a week after a night of blackouts and escalating tensions |url=https://www.bbc.com/news/live/cwy3jnl3nvwt |access-date=9 May 2025 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref><ref>{{cite web |title=FACT CHECK: Was Qari Mohammad Iqbal, who was killed in Pakistan shelling in Poonch, an LeT 'terrorist'? |url=https://www.theweek.in/news/india/2025/05/09/fact-check-was-qari-mohammad-iqbal-killed-in-pakistan-shelling-in-poonch-an-let-terrorist-false-claim.html |website=The Week |language=en}}</ref> ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਜਨਰਲ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਰੀਫ ਚੌਧਰੀ ਨੇ [[ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 15 ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ "ਪ੍ਰਚਾਰ" ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ "ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਕਹਾਣੀ" ਬਣਾਈ ਹੈ ਅਤੇ "ਹਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਈਲ ਇੱਕ ਡਿਜੀਟਲ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਦਸਤਖਤ ਛੱਡਦਾ ਹੈ"।<ref>{{Cite AV media|url=https://www.youtube.com/shorts/jKYCWp5PgcA?si=9fAh-dG7nGMMoS_N|title=Pakistan: India cooking up stories|language=en|access-date=10 May 2025|via=www.youtube.com}}</ref> ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ "ਪ੍ਰਮਾਣੂ-ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਗੁਆਂਢੀਆਂ" ਵਿਚਕਾਰ "ਪਹਿਲੀ ਡਰੋਨ ਜੰਗ" ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="BBC_firstdronewar">{{Cite web |date=9 May 2025 |title=India and Pakistan: The first drone war between nuclear-armed neighbours |url=https://www.bbc.com/news/articles/cwy6w6507wqo |access-date=9 May 2025 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> === 9 ਮਈ === ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਨੇ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ]] 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਨੇ 6 ਮਈ ਤੋਂ 77 ਭਾਰਤੀ ਡਰੋਨਾਂ ਨੂੰ ਬੇਅਸਰ ਕਰਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name="BBC_IPL3">{{Cite web |title=India-Pakistan: IPL cricket suspended for a week after a night of blackouts and escalating tensions |url=https://www.bbc.com/news/live/cwy3jnl3nvwt |access-date=9 May 2025 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਸਵੇਰੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।<ref name="nytimeslive20250509">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/live/2025/05/09/world/india-pakistan-kashmir/here-is-the-latest?smid=url-share|title=Here is the latest.|last=Das|first=Anupreeta|date=9 May 2025|work=The New York Times|access-date=9 May 2025|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, "13 ਘੰਟੇ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ" ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਝੜਪਾਂ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ। ਕੰਟਰੋਲ ਰੇਖਾ ਦੇ ਨਾਲ [[ਕੁਪਵਾੜਾ]], [[ਪੁੰਛ]], [[ਉਰੀ, ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ|ਉੜੀ]] ਅਤੇ [[ਸਾਂਬਾ, (ਜੰਮੂ)|ਸਾਂਬਾ]] ਵਿੱਚ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ।<ref name="aljazeeralive20250509">{{Cite web |last1=Uras |first1=Umut |last2=Adler |first2=Nils |date=9 May 2025 |title=Pakistan says 'no de-escalation' with India as sides trade attacks |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/5/9/live-india-pakistan-tensions-surge-as-both-sides-trade-attack-claims |access-date=9 May 2025 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਕੰਟਰੋਲ ਰੇਖਾ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਪਾਰ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ [[ਬਾਰਾਮੁੱਲਾ|ਬਾਰਾਮੂਲਾ]] ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ [[ਭੁਜ]] ਤੱਕ 26 ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਡਰੋਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਾਗਰਿਕ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਡਰੋਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਸੱਟਾਂ ਲੱਗੀਆਂ। ਜ਼ਖਮੀਆਂ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Operation Sindoor India Pakistan Live: Pakistan targets 26 places in fresh strike; armed drone hits Punjab's Ferozepur civilian area |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/newsblogs/operation-sindoor-india-pakistan-war-live-updates-jammu-kashmir-rajasthan-punjab-blackout-high-alert-in-india-army-navy-war-preparation-india-pakistan-lahore-latest-news-updates/liveblog/121011915.cms |access-date=9 May 2025 |website=The Economic Times |language=en}}</ref> 9 ਮਈ ਨੂੰ, ਡੀ.ਜੀ. ਆਈ.ਐਸ.ਪੀ.ਆਰ. [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਰੀਫ ਚੌਧਰੀ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਲ ਸੈਨਾ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰੈਸ ਬ੍ਰੀਫਿੰਗ ਕੀਤੀ। ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜੀ ਟਿਕਾਣਿਆਂ 'ਤੇ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਅਤੇ ਡਰੋਨ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਸਬੂਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲਗਾਮ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਫੈਲਾਉਣ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫੌਜੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਭਾਰਤੀ ਚੌਕੀਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਗਰਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲਗਾਮ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਐਫਆਈਆਰ ਕਿਵੇਂ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦਸ ਮਿੰਟਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ੱਕੀਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਇੱਕ ਨਿਰਪੱਖ ਤੀਜੀ-ਧਿਰ ਜਾਂਚ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੁਆਰਾ ਅਣਡਿੱਠ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last= |first= |date=9 May 2025 |title=DG ISPR challenges Delhi to produce evidence of Pakistan's missile, drone attacks in India |url=https://tribune.com.pk/story/2544936/pakistan-military-questions-indias-quick-accusations-following-border-tensions |access-date=10 May 2025 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref><ref name="Tribune_ballistic">{{Cite web |last=Yousaf |first=Kamran |date=10 May 2025 |title=India goes ballistic, hits own people |url=https://tribune.com.pk/story/2545048/india-goes-ballistic-hits-own-people |access-date=10 May 2025 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref> ਉਸਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਭਾਰਤ ਨੇ [[ਆਦਮਪੁਰ]] ਤੋਂ ਛੇ ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਦਾਗੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਦੇ ਨੇੜੇ ਡਿੱਗੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਆਦਮਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਡਿੱਗੀ। ਚੌਧਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਨੇ ਘਰੇਲੂ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕਥਿਤ ਝੂਠੇ ਝੰਡੇ ਵਾਲੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ 15 ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸੇ ਬ੍ਰੀਫਿੰਗ ਵਿੱਚ, ਏਅਰ ਵਾਈਸ ਮਾਰਸ਼ਲ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਆਡੀਓ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਅਤੇ ਉਡਾਣ ਡੇਟਾ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਤ ਰਾਫੇਲ ਜਹਾਜ਼ ਸਮੇਤ ਪੰਜ ਭਾਰਤੀ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਡੇਗਣ ਦੇ ਸਬੂਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ।<ref name="Tribune_ballistic2">{{Cite web |last=Yousaf |first=Kamran |date=10 May 2025 |title=India goes ballistic, hits own people |url=https://tribune.com.pk/story/2545048/india-goes-ballistic-hits-own-people |access-date=10 May 2025 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref> === 10 ਮਈ === ਭਾਰਤ ਨੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬੀ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਸ੍ਰੀਨਗਰ|ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ]] ਤੋਂ ਪੰਜ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਦਾਗੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ]], [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਅਤੇ [[ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ]] ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਤਿੰਨ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦੇ ਅੱਡੇ (ਨੂਰ ਖਾਨ, ਰਫੀਕੀ ਅਤੇ ਮੁਰੀਦ) ਵੀ ਸਨ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਧਮਾਕੇ ਸੁਣੇ ਗਏ। ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਰੀਫ ਚੌਧਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ 'ਤੇ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਅਤੇ ਡਰੋਨ ਵੀ ਦਾਗੇ,<ref>{{Cite web |last1=Iyer |first1=Aishwarya S. |last2=Saifi |first2=Sophia |last3=Mogul |first3=Rhea |last4=Regan |first4=Helen |last5=Yeung |first5=Jessie |last6=Tanno |first6=Sophie |last7=Hammond |first7=Elise |last8=Sangal |first8=Aditi |date=9 May 2025 |title=May 9, 2025 - India-Pakistan news |url=https://edition.cnn.com/world/live-news/india-pakistan-operation-sindoor-05-09-25-intl-hnk#cmahd3lqx00003b6qyp0y6s3e |access-date=10 May 2025 |website=CNN |language=en |quote=India hit Nur Khan Air Base, Shorkot Air Base and Murid Air Base from their jets, all were intercepted. India also launched missiles and drones at Afghanistan,” Chaudhry said in a live broadcast aired by state television. Pakistan’s air defenses “successfully intercepted cruise missiles fired at Rafiqui Air Force Base in Shorkot,” Chaudhry added.}}</ref><ref name="news18-202505103">{{Cite web |title=Two Pakistan Air Force Fighter Jets Shot Down After India Fires Missiles From Srinagar Base |url=https://www.news18.com/india/operation-sindoor-pakistan-airforce-jets-shot-down-in-indian-retaliatory-strikes-srinagar-9330906.html |access-date=10 May 2025 |website=News18 |language=en}}</ref><ref name="firstpost202505102">{{Cite web |date=10 May 2025 |title=India inflicts heavy damage on Pak military assets as conflict escalates |url=https://www.firstpost.com/world/india-inflicts-heavy-damage-on-pak-military-assets-as-conflict-escalates-13887131.html |access-date=10 May 2025 |website=Firstpost |language=en-us}}</ref> ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਦਾਅਵਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਨੇ ਝੂਠਾ ਦੱਸਿਆ।<ref>{{Cite web |date=10 May 2025 |title='Completely Ludicrous': Centre Refutes Reports Of Indian Missiles Hitting Afghanistan |url=https://news.abplive.com/news/india/indian-missiles-hit-afghanistan-centre-refutes-claim-completely-ludicrous-mea-briefing-1771303 |access-date=10 May 2025 |website=news.abplive.com |language=en}}</ref> ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ 10 ਮਈ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਕਾਰਵਾਈ, ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ '''ਬੁਨਯਾਨ ਅਲ-ਮਾਰਸਸ''', ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2025/may/09/pakistan-accuses-india-targeting-three-military-bases-tensions-escalate|title=Pakistan accuses India of targeting three military bases with missiles as tensions escalate|last1=Baloch|first1=Shah Meer|date=9 May 2025|work=The Guardian|access-date=9 May 2025|last2=Ellis-Petersen|first2=Hannah|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> ਕੁਰਾਨ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਨਾਮ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ: "ਪਿਘਲੇ ਹੋਏ ਸੀਸੇ ਦੀ ਬਣੀ ਕੰਧ," ਇਹ ਦਰਸਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਲੜ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=10 May 2025 |title=Operation Bunyan Ul Marsoos: Why Pakistan chose a Quran phrase for its mission against India |url=https://www.firstpost.com/explainers/pakistan-operation-bunyan-ul-marsoos-name-meaning-india-13887179.html |access-date=10 May 2025 |website=Firstpost |language=en-us}}</ref><ref>{{Cite web |date=10 May 2025 |title=Pakistan names its military response 'Operation Bunyan-ul-Marsoos'. Here's what it means - Pakistan names its military response 'Operation Bunyan ul Marsoos'. Here's what it means BusinessToday |url=https://www.businesstoday.in/india/story/pakistan-names-its-military-response-operation-bunyan-ul-marsoos-heres-what-it-means-475685-2025-05-10?utm_ |access-date=10 May 2025 |website=Business Today |language=en}}</ref> ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਰਕਾਰੀ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਸਾਈਬਰ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾਧਾਰੀ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]], ਸੀਮਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਅਤੇ ਅਪਰਾਧ ਖੋਜ ਜਾਂਚ ਏਜੰਸੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ ਸਮੇਤ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਭਾਰਤੀ ਔਨਲਾਈਨ ਡੋਮੇਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |date=10 May 2025 |title=Pakistan state media claims Indian websites hacked as part of 'Bunyan Marsoos' |url=https://aje.io/pw1um1?update=3699325 |website=Al Jazeera}}</ref> ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜੀ ਸੈਟੇਲਾਈਟਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਈਮੇਲ ਸਰਵਰਾਂ 'ਤੇ ਸਾਈਬਰ ਹਮਲੇ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਜੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=10 May 2025 |title=Pakistan army claims Indian counterparts hit by cyber attack |url=https://aje.io/pw1um1?update=3699410 |website=Al Jazeera}}</ref> CNN-News18 ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਇੱਕ ਫਤਹਿ-II ਗਾਈਡਡ ਤੋਪਖਾਨਾ ਰਾਕੇਟ ਵੀ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਸਿਰਸਾ ਏਅਰ ਫੋਰਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਨੇੜੇ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ।<ref name="news18-202505102">{{Cite web |title=Two Pakistan Air Force Fighter Jets Shot Down After India Fires Missiles From Srinagar Base |url=https://www.news18.com/india/operation-sindoor-pakistan-airforce-jets-shot-down-in-indian-retaliatory-strikes-srinagar-9330906.html |access-date=10 May 2025 |website=News18 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pakistani Fatah-II Missile Aimed At Delhi Intercepted In Sirsa: Indian Govt Sources |url=https://www.news18.com/india/india-cities-high-alert-pakistan-operation-bunyan-ul-marsoos-fateh-2-missile-intercepted-sirsa-operation-sindoor-latest-news-ws-l-9330892.html |access-date=10 May 2025 |website=News18 |language=en}}</ref><ref name="firstpost20250510">{{Cite web |date=10 May 2025 |title=India inflicts heavy damage on Pak military assets as conflict escalates |url=https://www.firstpost.com/world/india-inflicts-heavy-damage-on-pak-military-assets-as-conflict-escalates-13887131.html |access-date=10 May 2025 |website=Firstpost |language=en-us}}</ref> ਭਾਰਤੀ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਦੋ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼, ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ F-16, ਨੂੰ ਡੇਗ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ ਦੇ ਲਾਸਜਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਉੱਤਰੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਡੇਗ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹਵਾਈ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਡੌਗਫਾਈਟਸ ਦੀ ਵੀ ਰਿਪੋਰਟ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਰੈਸ਼ ਹੋਏ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਦੋ ਪਾਇਲਟਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਭਾਲ ਜਾਰੀ ਹੈ।<ref name="news18-20250510">{{Cite web |title=Two Pakistan Air Force Fighter Jets Shot Down After India Fires Missiles From Srinagar Base |url=https://www.news18.com/india/operation-sindoor-pakistan-airforce-jets-shot-down-in-indian-retaliatory-strikes-srinagar-9330906.html |access-date=10 May 2025 |website=News18 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=10 May 2025 |title=India downs 2 Pakistan fighter jets, heavy engagement over Srinagar |url=https://www.firstpost.com/india/india-shots-pakistani-jets-operation-sindoor-tensions-jammu-kashmir-terrorism-13887144.html |access-date=10 May 2025 |website=Firstpost |language=en-us}}</ref><ref>{{Cite web |last=Garg |first=Moohita Kaur |date=10 May 2025 |title=Indo-Pak war: India likely shot down Pakistani fighter jet in Srinagar; confirmation awaited |url=https://www.wionews.com/india-news/indo-pak-war-india-likely-shot-down-pakistani-fighter-jet-in-srinagar-confirmation-awaited-9053598 |access-date=10 May 2025 |website=Wion |language=en}}</ref> ਅਲ ਜਜ਼ੀਰਾ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸ਼ਹਿਰ ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੰਟਰੋਲ ਰੇਖਾ 'ਤੇ ਭਾਰੀ ਲੜਾਈ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=10 May 2025 |title='Tremendous fighting' reported in Pakistan's Sialkot |url=https://aje.io/pw1um1?update=3699339 |website=Al Jazeera}}</ref> ਭਾਰਤ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਰਾਜੌਰੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਭਾਰੀ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਅਤੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਮਿਲੀ, ਭਾਰਤ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਉਮਰ ਅਬਦੁੱਲਾ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ X ਵਿੱਚ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕਮਿਸ਼ਨਰ, ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ ਥਾਪਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ 'ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ।<ref>{{Cite web |date=10 May 2025 |title=Chief minister of India-administered Kashmir reports death of district official |url=https://aje.io/pw1um1?update=3699333 |website=Al Jazeera}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤੀ ਸਥਾਨਕ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸੇ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ।<ref>{{Cite web |date=10 May 2025 |title=Five killed by Pakistani shelling in Jammu region: Reports |url=https://aje.io/pw1um1?update=3699418 |website=Al Jazeera}}</ref> ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਮਾਈਕਲ ਕੁਗਲਮੈਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਹੁਣ "ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ" ਹਨ;<ref name="EffectiveWar">{{cite web |date=10 May 2025 |title=India and Pakistan have not declared war, but 'effectively at war': Analyst |url=https://aje.io/pw1um1?update=3699323 |website=Al Jazeera}}</ref> ਪਰ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਭਾਰਤੀ ਡਿਪਲੋਮੈਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਿਰ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਜੁਟਾਇਆ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name="GroundWar">{{cite web |date=10 May 2025 |title='Situation is difficult' but no ground forces mobilised yet: Analyst |url=https://aje.io/pw1um1?update=3699432 |website=Al Jazeera}}</ref> ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਲੇ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪ੍ਰੈਸ ਬ੍ਰੀਫਿੰਗ ਦੌਰਾਨ, ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਵਧ ਗਈ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਟਾਈਮਸਟੈਂਪ ਵਾਲੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸਿਰਸਾ ਏਅਰ ਫੋਰਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸੂਰਤਗੜ੍ਹ ਏਅਰ ਫੋਰਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਸਮੇਤ ਆਈਏਐਫ ਏਅਰਬੇਸਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਹੋਰ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਐਸ-400<ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/india-rejects-pakistans-claim-of-damage-to-s-400-defence-system-malicious-misinformation-campaign-101746855611996.html|title=MEA rejects Pakistan's claim of damage to S-400 defense system: 'Malicious misinformation campaign'|date=10 May 2025|work=[[Hindustan Times]]|access-date=10 May 2025}}</ref> ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮੋਸ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ। [[ਵਿਓਮਿਕਾ ਸਿੰਘ|ਵਯੋਮਿਕਾ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ 26 ਤੋਂ ਵੱਧ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਡਰੋਨ, ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ, ਘੁੰਮਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ "ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਏਅਰ ਬੇਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਵੇਰੇ 1:40 ਵਜੇ ਹਾਈ-ਸਪੀਡ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ"। ਊਧਮਪੁਰ, ਭੁਜ, ਪਠਾਨਕੋਟ ਵਿੱਚ ਏਅਰ ਫੋਰਸ ਬੇਸਾਂ ਨੂੰ ਮਾਮੂਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/operation-sindoor-pahalgam-attack-india-pakistan-live-updates-may-10-2025/article69559875.ece|title=Operation Sindoor LIVE: India releases time-stamped images of undamaged air bases to debunk Pak propaganda|last=|first=|date=10 May 2025|work=The Hindu|access-date=10 May 2025|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref name="mea202510102">{{Cite news|url=https://www.mea.gov.in/media-briefings.htm?dtl/39486/Transcript_of_Special_briefing_on_OPERATION_SINDOOR_May_10_2025|title=Transcript of Special briefing on OPERATION SINDOOR (May 10, 2025)|date=10 May 2025|work=Ministry of External Affairs, Government of India|access-date=10 May 2025}}</ref> ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੇ ਹਵਾਈ ਰੱਖਿਆ ਯੂਨਿਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤਬਾਹ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਬੇਅਕਾਰ ਯੀਹਾ III ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਡਰੋਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਵੇਰੇ 5 ਵਜੇ ਦੇ ਕਰੀਬ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਦੇ ਖਾਸਾ ਕੈਂਟ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=10 May 2025 |title=Army releases photos of Pakistani drone debris after neutralizing threat over Amritsar |url=https://www.indiatoday.in/india/story/army-releases-photos-of-pakistani-drone-debris-after-neutralizing-threat-over-amritsar-2722598-2025-05-10 |access-date=10 May 2025 |website=India Today |language=en}}</ref><ref>{{cite tweet|number=1921052654454579395|user=ANI|title=Pakistan launched Byker YIHA III Kamikaze drones in Amritsar, Punjab endangering the residential areas of Punjab...|date=10 May 2025|access-date=10 May 2025}}</ref> ਭਾਰਤ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਪੱਛਮੀ ਸੈਕਟਰ ਦੇ ਨਾਲ ਡਰੋਨ ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਰਫੀਕ, [[ਮੁਰੀਦਕੇ|ਮੁਰੀਦ]], ਚੱਕਲਾਲਾ ਅਤੇ [[ਰਹੀਮ ਯਾਰ ਖ਼ਾਨ|ਰਹੀਮ ਯਾਰ ਖਾਨ]] ਵਿਖੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦੇ ਠਿਕਾਣਿਆਂ 'ਤੇ ਸਟੀਕ ਹਵਾਈ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ। ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕਰ ਅਤੇ ਚੂਨੀਆ ਵਿੱਚ ਫੌਜੀ ਥਾਵਾਂ, ਪਸਰੂਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਡਾਰ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਬੇਸ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Calibrated_Response">{{Cite web |last=Bose |first=Saikat Kumar |title="Swift, Calibrated Response": Indian Fighter Jets Bomb Pak Air Force Bases |url=https://www.ndtv.com/india-news/india-hit-targets-at-multiple-pak-bases-governments-special-briefing-8377773 |access-date=10 May 2025 |website=www.ndtv.com |language=en}}</ref><ref name="mea20251010">{{Cite news|url=https://www.mea.gov.in/media-briefings.htm?dtl/39486/Transcript_of_Special_briefing_on_OPERATION_SINDOOR_May_10_2025|title=Transcript of Special briefing on OPERATION SINDOOR (May 10, 2025)|date=10 May 2025|work=Ministry of External Affairs, Government of India|access-date=10 May 2025}}</ref> ਅਲ ਜਜ਼ੀਰਾ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸ਼ਹਿਰ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਵਿੱਚ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਫੌਜੀ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਧਮਾਕੇ ਸੁਣੇ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਧਮਾਕਾ [[ਬਾਰਾਮੁੱਲਾ|ਬਾਰਾਮੂਲਾ]] ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |date=10 May 2025 |title=Blasts heard in Kashmir's Srinagar, Baramulla |url=https://aje.io/pw1um1?update=3699680 |website=Al Jazeera}}</ref> ਤਿੰਨ ਦਰਜਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਵਾਲੀ ਕੂਟਨੀਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਜੰਗਬੰਦੀ ਸ਼ਾਮ 5:00 ਵਜੇ (IST) ਲਾਗੂ ਹੋਈ।<ref>https://www.bbc.com/news/live/cwy3jnl3nvwt</ref> == ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ == ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਰਤੀ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ 31 ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 46 ਹੋਰ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ।<ref name="Jazeera3">{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/5/6/india-pakistan-fighting-live-india-fires-missiles-into-pakistan?update=3692618|title=India-Pakistan live: India strikes Pakistan, Pakistan-administered Kashmir|author1=Marsi, Federica|date=6 May 2025|work=[[Al Jazeera]]|access-date=7 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250507004340/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/5/6/india-pakistan-fighting-live-india-fires-missiles-into-pakistan?update=3692618|archive-date=7 May 2025|author2=Quillen, Stephen|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/5/6/india-launches-attacks-on-several-sites-in-pakistan|title=India launches Operation Sindoor, exchanges heavy fire with Pakistan|date=6 May 2025|work=[[Al Jazeera]]|access-date=7 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250506231745/https://www.aljazeera.com/news/2025/5/6/india-launches-attacks-on-several-sites-in-pakistan|archive-date=6 May 2025|url-status=live}}</ref> ਜੈਸ਼-ਏ-ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਨੇਤਾ ਮਸੂਦ ਅਜ਼ਹਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਦਸ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਪੰਜ ਬੱਚੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/world/live-news/india-pakistan-attack-kashmir-tourists-intl-hnk#cmadqnn0w00053b6ttepdwk44|title=India attack on Pakistan in wake of Kashmir massacre, airspaces closed around Lahore|last1=Mogul|first1=Rhea|date=6 May 2025|work=[[CNN News]]|access-date=7 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250506225236/https://www.cnn.com/world/live-news/india-pakistan-attack-kashmir-tourists-intl-hnk#cmadqnn0w00053b6ttepdwk44|archive-date=6 May 2025|last2=Saifi|first2=Sophia|last3=Iyer|first3=Aishwarya S.|last4=Sangal|first4=Aditi|last5=Hammond|first5=Elise|last6=Powell|first6=Tori B.|last7=Yeung|first7=Jessie|last8=Harvey|first8=Lex|last9=Radford|first9=Antoinette|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.ndtv.com/india-news/pahalgam-terror-attack-operation-sindoor-masood-azhar-terror-mastermind-masood-azhar-says-10-family-members-killed-in-op-sindoor-8352368|title='No Regret, No Despair': 10 Of Masood Azhar's Family Killed In Op Sindoor|work=[[NDTV]]|access-date=8 May 2025}}</ref> ਰਿਉਟਰਜ਼ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ [[ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰਾਬਾਦ|ਮੁਜ਼ੱਫਰਾਬਾਦ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਸਜਿਦ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ,<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/multiple-loud-explosions-heard-pakistani-kashmir-reuters-witness-2025-05-06/|title=India strikes Pakistan over Kashmir tourist killings|work=[[Reuters]]}}</ref> ਅਤੇ [[ਬੀਬੀਸੀ ਨਿਊਜ਼]] ਨੇ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਰਿਪੋਰਟ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮੁਰੀਦਕੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਦਿਅਕ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਕੂਲ, ਇੱਕ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੈਡੀਕਲ ਕਲੀਨਿਕ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/articles/c62g2d3xlj2o|title=Devastation among locals after India strikes Pakistan and Pakistan-administered Kashmir|date=7 May 2025|work=[[BBC News]]|access-date=7 May 2025}}</ref> ਭਾਰਤੀ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਕਾਰਨ ਪੰਜ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੁੱਲ ਮੌਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 31 ਹੋ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{cite news|url=https://thefinancialexpress.com.bd/home/pakistan-says-toll-from-indian-missile-strikes-rises-to-31|title=Pakistan says toll from Indian missile strikes rises to 31|newspaper=[[The Financial Express (Bangladesh)|The Financial Express]]|access-date=7 May 2025}}</ref> ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਰਤੀ ਡਰੋਨ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਾਗਰਿਕ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਚਾਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਮਚਾਰੀ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ ਹਨ।<ref name="Drone2">{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/5/8/india-pakistan-live-heavy-shelling-along-line-of-control-dividing-kashmir|title=Pakistan says it shot down Indian drones|date=8 May 2025|work=[[Al Jazeera]]|access-date=8 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250508014903/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/5/8/india-pakistan-live-heavy-shelling-along-line-of-control-dividing-kashmir|archive-date=8 May 2025|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.arabnews.com/node/2599960/pakistan|title=Indian drones violates Pakistani airspace|date=8 May 2025|work=[[Arab News]]|access-date=8 May 2025}}</ref> ਭਾਰਤੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਿੱਚ 4 ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ 15 ਨਾਗਰਿਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ 43 ਹੋਰ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ।<ref>{{cite news|url=https://www.thestatesman.com/india/4-children-among-15-killed-54-injured-as-pakistan-targets-civilians-in-poonch-1503429630.html|title=4 children among 15 killed, 54 injured as Pakistan targets civilians in Poonch|date=7 May 2025|work=[[The Statesman (India)|The Statesman]]|access-date=7 May 2025}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/live/cwyneele13qt?post=asset%3A8455c96e-296b-4263-a04c-e04a7e9561dc#post|title=Death toll rises to 15 – Indian army|date=7 May 2025|work=[[BBC News]]|access-date=7 May 2025}}</ref> ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮੌਤਾਂ ਪੁੰਛ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਜਿੱਥੇ ਭਾਰਤੀ ਮੀਡੀਆ ਸੂਤਰਾਂ ਨੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ, ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite news|url=https://www.ctvnews.ca/world/article/indian-army-says-3-civilians-killed-in-shelling-by-pakistani-troops-in-indian-controlled-kashmir/|title=Indian army says 3 civilians killed in shelling by Pakistani troops in Indian-controlled Kashmir|date=7 May 2025|work=[[CTV News]]|access-date=7 May 2025|agency=[[Associated Press]]}}</ref><ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/pakistan-shelling-kills-15-civilians-injures-43-in-jk-after-indian-military-strikes/articleshow/120964566.cms?from=mdr|title=Pakistan shelling kills 15 civilians, injures 43 in J&K after Indian military strikes|date=7 May 2025|newspaper=[[The Economic Times]]|access-date=8 May 2025|issn=0013-0389}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/pahalgam-terror-attack-operation-sindoor-launch-live-updates-may-7-2025/article69543511.ece|title=Operation Sindoor highlights: 12 civilians and one soldier killed in Pak shelling in J&K's Poonch; Govt calls all-party meet today|date=6 May 2025|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=8 May 2025|issn=0971-751X}}</ref> ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਿਕ ਵੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{cite news|url=https://www.financialexpress.com/india-news/poonch-12-killed-after-schools-gurudwara-and-houses-targeted-by-pakistan-army/3836276/|title=Poonch: 12 killed after schools, gurudwara and houses targeted by Pakistan Army|date=7 May 2025|newspaper=[[The Financial Express (India)|The Financial Express]]|access-date=8 May 2025}}</ref> ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਣਪਛਾਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਕਰੈਸ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਏ ਧਮਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਨੌਂ ਹੋਰ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ।<ref>{{cite news|url=https://www.newindianexpress.com/nation/2025/May/07/one-killed-nine-injured-as-unidentified-aircraft-crashes-in-village-near-punjabs-bathinda|title=One killed, nine injured as unidentified aircraft crashes in village near Punjab's Bathinda|last=Bajwa|first=Harpreet|date=7 May 2025|newspaper=[[The New Indian Express]]|access-date=7 May 2025}}</ref> ਭਾਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ [[ਰਾਜਨਾਥ ਸਿੰਘ]] ਨੇ 8 ਮਈ ਨੂੰ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 100 ਅੱਤਵਾਦੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ।<ref name="thehindulive20250508">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/pahalgam-attack-operation-sindoor-live-updates-may-8-2025/article69551791.ece|title=Operation Sindoor LIVE: At least 100 terrorists killed in strikes, says Rajnath Singh|date=8 May 2025|work=The Hindu|access-date=8 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250508090631/https://www.thehindu.com/news/national/pahalgam-attack-operation-sindoor-live-updates-may-8-2025/article69551791.ece|archive-date=8 May 2025|language=en-IN|issn=0971-751X|url-status=live}}</ref> 9 ਮਈ ਤੱਕ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿਰਫ 25 ਸੈਨਿਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੂਚਨਾ ਮੰਤਰੀ ਅਤਾਉੱਲਾ ਤਰਾਰ ਦੇ ਬਿਆਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਦੇ ਉਸ ਬਿਆਨ ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ 40 ਤੋਂ 50 ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ 6 ਤੋਂ 9 ਮਈ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ 33 ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ।<ref name="BBC_IPL4">{{Cite web |title=India-Pakistan: IPL cricket suspended for a week after a night of blackouts and escalating tensions |url=https://www.bbc.com/news/live/cwy3jnl3nvwt |access-date=9 May 2025 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> == ਜੰਗਬੰਦੀ (ਰੋਕ) == ਟਰੂਥ ਸੋਸ਼ਲ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਨੇ ਰਾਤ ਭਰ ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਚੋਲਗੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੂਰਨ ਜੰਗਬੰਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।<ref name="Mediation">{{cite web |date=10 May 2025 |title=Trump says India, Pakistan agree to ‘full and immediate ceasefire’ |url=https://aje.io/pw1um1?update=3700114 |website=Al Jazeera}}</ref> ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਸਕੱਤਰ ਵਿਕਰਮ ਮਿਸਰੀ ਨੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਫੌਜਾਂ ਪੂਰਨ ਜੰਗਬੰਦੀ 'ਤੇ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਾਮ 5:00 ਵਜੇ (11:30 GMT) ਤੱਕ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ; ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਹਮਰੁਤਬਾ ਇਸਹਾਕ ਡਾਰ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ 36 ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਜੰਗਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।<ref name="CeasefireDetails">{{cite web |date=10 May 2025 |title=Military leaders agree to stop all fighting between India and Pakistan |url=https://aje.io/pw1um1?update=3700172 |website=Al Jazeera}}</ref><ref name="DarCease">{{cite web |date=10 May 2025 |title=Ceasefire agreement with India not partial: Pakistani foreign minister |url=https://aje.io/pw1um1?update=3700170 |website=Al Jazeera}}</ref><ref name="Settlement">{{cite web |date=10 May 2025 |title=More from Pakistan’s foreign minister |url=https://aje.io/pw1um1?update=3700201 |website=Al Jazeera}}</ref> ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਮਾਰਕੋ ਰੂਬੀਓ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਦੇਸ਼ "ਇੱਕ ਨਿਰਪੱਖ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮੂਹ" 'ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨਗੇ, ਇਹ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਜੇਡੀ ਵੈਂਸ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੱਤਰ ਵਿਹਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name="RubioStatement">{{cite web |date=10 May 2025 |title=US’s Rubio says India, Pakistan agreed ‘to start talks at a neutral site’ |url=https://aje.io/pw1um1?update=3700142 |website=Al Jazeera}}</ref> ਸਮਝੌਤੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਹਵਾਈ ਸੇਵਾ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।<ref name="PakCommerce">{{cite web |date=10 May 2025 |title=Pakistan opens airspace to all flights |url=https://aje.io/pw1um1?update=3700206 |website=Al Jazeera}}</ref> ==ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ== === ਸ਼ਾਮਲ ਧਿਰਾਂ === * {{Flag|ਭਾਰਤ}}: ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ [[2025 ਪਹਲਗਾਮ ਹਮਲਾ|ਪਹਲਗਾਮ ਹਮਲੇ]] ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਅੱਤਵਾਦ ਦਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਜਵਾਬ ਸੀ।<ref name="NYT" /> ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] ਨੇ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ [[ਕ੍ਰੋਏਸ਼ੀਆ]], [[ਨੀਦਰਲੈਂਡਜ਼]] ਅਤੇ [[ਨਾਰਵੇ]] ਦੀ ਆਪਣੀ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{cite news |date=7 May 2025 |title=PM Modi Cancels Europe Tour After India Strikes At Terror Bases In Pakistan |url=https://www.ndtv.com/india-news/operation-sindoor-pm-narendra-modi-cancels-europe-tour-after-india-strikes-at-terror-bases-in-pakistan-8351800 |access-date=7 May 2025 |work=[[NDTV]]}}</ref> ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਅੱਤਵਾਦ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite news |last1=Sultan |first1=Parvez |date=7 May 2025 |title=India's left parties back Operation Sindoor, urge Pakistan to dismantle terror network from within |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2025/May/07/indias-left-parties-back-operation-sindoor-urge-pakistan-to-dismantle-terror-network-from-within |access-date=7 May 2025 |newspaper=[[The New Indian Express]]}}</ref><ref>{{cite web |title='We Stand United': Political Parties Hail Operation Sindoor in All-Party Meet |url=https://www.thequint.com/news/politics/operation-sindoor-all-party-meeting-india-pakistan-briefing |website=TheQuint |access-date=8 May 2025 |language=en |date=8 May 2025}}</ref> * {{Flag|ਪਾਕਿਸਤਾਨ}}: ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਨੇ ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਉੱਤੇ "ਕਾਇਰਤਾਪੂਰਨ ਹਮਲਾ" ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਜਵਾਬੀ ਹਮਲੇ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{cite news |date=6 May 2025 |title=India fires missiles on Pakistan |url=https://apnews.com/article/pakistan-india-missiles-border-tensions-21a2859557179f2b32d6b8d5628ac853 |access-date=6 May 2025 |work=[[AP News]] |quote="India fired missiles at Pakistan early Wednesday, in what it said was retaliation for last month's massacre of Indian tourists." |archive-date=6 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506211711/https://apnews.com/article/pakistan-india-missiles-border-tensions-21a2859557179f2b32d6b8d5628ac853 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last1=Lamb |first1=Kate |last2=Yerushalmy |first2=Jonathan |date=7 May 2025 |title=India-Pakistan crisis: what we know so far |url=https://www.theguardian.com/world/2025/may/07/india-pakistan-kashmir-attack-missile-strikes-what-we-know-so-far |access-date=7 May 2025 |work=[[The Guardian]] |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{cite news |date=7 May 2025 |title=Local leaders react to Indian missile attacks, vow strong retaliation |url=https://tribune.com.pk/story/2544487/pakistani-leaders-condemn-indian-missile-attacks |access-date=7 May 2025 |newspaper=[[The Express Tribune]]}}</ref> 6 ਮਈ ਨੂੰ ਹੋਏ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ, ਸਿੰਧ|ਹੈਦਰਾਬਾਦ]], [[ਕਰਾਚੀ]], [[ਪੇਸ਼ਾਵਰ]], [[ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ]], [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਅਤੇ [[ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ]] ਸਮੇਤ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੋਏ।<ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/shorts/2LHShbq14Cc?si=SyGOgyf8Ackh3ZKZ |title=Thousands of Pakistanis fill streets to protest India's May 6 attacks |language=en |access-date=8 May 2025 |via=YouTube}}</ref><ref>{{cite web |title=Politicians united against Indian aggression |url=https://tribune.com.pk/story/2544609/politicians-united-against-indian-aggression |website=The Express Tribune |access-date=8 May 2025 |language=en |date=8 May 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last=Baloch |first=Shah Meer |last2=Ellis-Petersen |first2=Hannah |date=2025-05-08 |title=‘There will be war’: fear and defiance across border after Indian airstrikes in Pakistan |url=https://www.theguardian.com/world/2025/may/08/india-pakistan-airstrikes-fear-and-defiance-across-border |access-date=2025-05-09 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> [[ਹੁਮਾਯੂੰ ਸਈਦ]] ਅਤੇ [[ਹਦੀਕ਼ਾ ਕਿਆਨੀ|ਹਾਦਿਕਾ ਕਿਆਨੀ,]] [[ਹਾਨਿਆ ਆਮਿਰ|ਹਾਨੀਆ ਆਮਿਰ]] ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਹਸਤੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite web |title=Pakistani celebrities slam Bollywood's callous celebration of civilian casualties |url=https://images.dawn.com/news/1193602/pakistani-celebrities-slam-bollywoods-callous-celebration-of-civilian-casualties |website=Images |language=en |date=8 May 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=Ali Zafar urges 'dialogue' to resolve India-Pakistan conflict |url=https://tribune.com.pk/story/2544706/war-is-devastation-ali-zafar-urges-dialogue-to-resolve-pak-ind-crisis |website=The Express Tribune |language=en |date=8 May 2025}}</ref> === ਸੁਪਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸੰਸਥਾਵਾਂ === * {{Flag|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ}}: ਸਕੱਤਰ-ਜਨਰਲ [[ਐਨਤੋਨੀਓ ਗੁਤੇਰਸ]] ਨੇ ਫੌਜੀ ਸੰਜਮ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ "ਦੁਨੀਆ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਫੌਜੀ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਝੱਲਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੈ"।<ref>{{Cite press release |title=UN Secretary-General urges military restraint from India, Pakistan |date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations]] |url=https://news.un.org/en/story/2025/05/1162986 |access-date=6 May 2025 |archivedate=6 ਮਈ 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250506225619/https://news.un.org/en/story/2025/05/1162986 }}</ref><ref>{{cite web |title=UN chief urges restraint over India's missile attacks on Pakistan |url=https://tribune.com.pk/story/2544460/un-chief-urges-restraint-after-indias-missile-attacks-on-pakistan |website=The Express Tribune |language=en |date=7 May 2025}}</ref> === ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ === * {{Flag|ਅਲਜੀਰੀਆ}} ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਦੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ 'ਤੇ ਡੂੰਘੀ ਚਿੰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ, ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਸੰਜਮ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿਣ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਗੱਲਬਾਤ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਤਾਕਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 'ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਕੂਟਨੀਤਕ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। * {{Flag|ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼}}: ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਸਥਿਤੀ 'ਤੇ ਨੇੜਿਓਂ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਸਨੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੰਜਮ ਵਰਤਣ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। * {{Flag|ਚੀਨ}}: ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਬੁਲਾਰੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਚੀਨ ਨੇ ਸਵੇਰੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਅਫਸੋਸਜਨਕ ਪਾਇਆ। ਬੁਲਾਰੇ ਨੇ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਤ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ, ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿਣ, ਸੰਜਮ ਵਰਤਣ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਜੋ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name=":2">{{Cite web |title=How world leaders react to Indian strikes in Pakistan after Kashmir attack |url=https://www.reuters.com/world/india/reactions-indian-strikes-pakistan-after-kashmir-attack-2025-05-06/ |access-date=7 May 2025 |website=Reuters}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=How World Leaders Reacted To Indian Strikes On Terror Camps In Pakistan |url=https://www.ndtv.com/world-news/how-world-leaders-reacted-to-indian-strikes-on-terror-camps-in-pakistan-8349407 |access-date=2025-05-07 |website=NDTV |language=en}}</ref><ref>{{cite web|date=7 May 2025|title=China 'concerned' over India strikes on Pakistan, urges restraint|work=CNA|url=https://www.channelnewsasia.com/east-asia/china-concerned-india-pakistan-military-strikes-urge-restraint-5113841|access-date=7 May 2025|archive-date=7 ਮਈ 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250507045117/https://www.channelnewsasia.com/east-asia/china-concerned-india-pakistan-military-strikes-urge-restraint-5113841|url-status=dead}}</ref> * {{Flag|ਇਜ਼ਰਾਇਲ}}: ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਦੂਤ ਰੀਊਵੇਨ ਅਜ਼ਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ ਕਿ "ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਸੂਮਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਿਨਾਉਣੇ ਅਪਰਾਧਾਂ ਤੋਂ ਲੁਕਣ ਲਈ ਕੋਈ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।"<ref name=":2" /><ref name=":4" /> * {{Flag|ਜਰਮਨੀ}}: ਵਿਦੇਸ਼ ਦਫ਼ਤਰ ਨੇ ਔਨਲਾਈਨ ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ "ਵਧਦੇ ਤਣਾਅ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।"<ref name="Jazeera">{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/5/6/india-pakistan-fighting-live-india-fires-missiles-into-pakistan?update=3692618|title=India-Pakistan live: India strikes Pakistan, Pakistan-administered Kashmir|author1=Marsi, Federica|date=6 May 2025|work=[[Al Jazeera]]|access-date=7 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250507004340/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/5/6/india-pakistan-fighting-live-india-fires-missiles-into-pakistan?update=3692618|archive-date=7 May 2025|author2=Quillen, Stephen|url-status=live}}</ref> * {{Flag|ਜਪਾਨ}}: ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਤਾਕੇਸ਼ੀ ਇਵਾਯਾ ਨੇ ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਜਾਰੀ ਕਰਕੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਦੇਸ਼ "ਡੂੰਘੀ ਚਿੰਤਤ ਹੈ ਕਿ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹੋਰ ਬਦਲੇ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਪੈਮਾਨੇ ਦੇ ਫੌਜੀ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।"<ref name="Jazeera2">{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/5/6/india-pakistan-fighting-live-india-fires-missiles-into-pakistan?update=3692618|title=India-Pakistan live: India strikes Pakistan, Pakistan-administered Kashmir|author1=Marsi, Federica|date=6 May 2025|work=[[Al Jazeera]]|access-date=7 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250507004340/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/5/6/india-pakistan-fighting-live-india-fires-missiles-into-pakistan?update=3692618|archive-date=7 May 2025|author2=Quillen, Stephen|url-status=live}}</ref> * {{Flag|ਕਤਰ}}: ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਸੰਜਮ ਵਰਤਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ।<Ref>https://thepeninsulaqatar.com/article/07/05/2025/qatar-expresses-concern-urges-diplomacy-amid-india-pakistan-tensions</ref> * {{Flag|ਰੂਸ}}: ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਬੁਲਾਰਨ ਮਾਰੀਆ ਜ਼ਖਾਰੋਵਾ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਸਬੰਧਤ ਧਿਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਜਮ ਵਰਤਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦੇਸ਼ "ਪਹਿਲਗਾਮ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਵਧ ਰਹੇ ਫੌਜੀ ਟਕਰਾਅ ਬਾਰੇ ਡੂੰਘੀ ਚਿੰਤਤ ਹੈ"।<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/international/russia-expresses-deep-concern-at-escalation-of-tensions-between-india-and-pakistan/article69548260.ece|title=Russia expresses 'deep concern' at escalation of tensions between India and Pakistan|date=7 May 2025|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=7 May 2025|issn=0971-751X}}</ref> * {{Flag|ਯੂਕਰੇਨ}}: ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਨੂੰ ਕੂਟਨੀਤਕ ਗੱਲਬਾਤ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਤਣਾਅ ਵਧਣ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite news|url=https://mfa.gov.ua/en/news/komentar-mzs-shchodo-zagostrennya-situaciyi-mizh-indiyeyu-ta-pakistanom|title=Comment of the MFA of Ukraine on the Escalation of tensions between India and Pakistan|date=7 May 2025|work=[[Ministry of Foreign Affairs of Ukraine]]|access-date=7 May 2025}}</ref> * {{Flag|ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ}}: ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਅਬਦੁੱਲਾ ਬਿਨ ਜ਼ਾਇਦ ਅਲ ਨਾਹਯਾਨ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਜਮ ਵਰਤਣ ਅਤੇ ਤਣਾਅ ਵਧਾਉਣ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |title=Abdullah bin Zayed Calls for Restraint Between India and Pakistan and Avoiding Military Escalation |url=https://www.mofa.gov.ae/en/MediaHub/News/2025/5/7/7-5-2025-UAE-india |access-date=2025-05-06 |website=www.mofa.gov.ae}}</ref> * {{Flag|ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ}}: ਵਿਦੇਸ਼ ਸਕੱਤਰ ਡੇਵਿਡ ਲੈਮੀ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਨੂੰ "ਸੰਜਮ ਦਿਖਾਉਣ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਇੱਕ ਤੇਜ਼, ਕੂਟਨੀਤਕ ਰਸਤਾ ਲੱਭਣ ਲਈ ਸਿੱਧੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ" ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/world/uk-urges-india-pakistan-show-restraint-2025-05-07/|title=UK urges India and Pakistan to show restraint|date=7 May 2025|work=[[Reuters]]|access-date=7 May 2025}}</ref> * {{Flag|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ}}: ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਡੌਨਲਡ ਟਰੰਪ|ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ]] ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਹਮਲਿਆਂ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ "ਇਹ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।"<ref>{{Cite news |date=2025-05-07 |title='Hope it ends very quickly': Trump reacts to India's Operation Sindoor on Pakistan |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/us/hope-it-ends-very-quickly-trump-reacts-to-indias-operation-sindoor-on-pakistan/articleshow/120943176.cms |access-date=2025-05-07 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> ==ਨੋਟਸ== {{notelist}} ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੁੱਧ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਯੁੱਧ]] 6385ndoz6l5tk4ops0b4wb8xtqya9uq 0 202827 840175 839866 2026-05-29T17:16:58Z CommonsDelinker 156 Removing [[:c:File:Dhar_Jomidar_bari_04.jpg|Dhar_Jomidar_bari_04.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Polarlys|Polarlys]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by TrikityTikki|]]. 840175 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = ਧਰ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰ ਬਾੜੀ | native_name = ਧਰ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰ ਬਾੜੀ | native_name_lang = pa | image = Dhar Zamindar Bari.jpg | image_caption = | location = ਧਾਮਰਾਈ, ਢਾਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] | address = V5MJ+GXH ਜਲਸ਼ਿਨ, ਅਲੋਕੇਸ਼ੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਰੋਵਾਇਲ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ | status = ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਖੰਡਰ | completion_date = 1801 | architect = | landlord = ਰਾਜਾ [[ਵਿਰੇਂਦ੍ਰ ਵਸੁਦੇਵ ਮੋਹਨ ਦਰ|ਵਿਰੇਂਦ੍ਰ ਵਸੁਦੇਵ ਮੋਹਨ ਦਰ]] (1801–1829)<br> ਰਾਜਾ ਮੁਕੁੰਦ ਮੋਹਨ ਧਰ (1829–1856)<br> ਹਰਾ ਮੋਹਨ ਧਰ (1856–1898)<br> [[Mohini Mohan Dhar|ਮੋਹਿਨੀ ਮੋਹਨ ਧਰ]] (1898–1920) | owner = ਨਿੱਜੀ / ਸਥਾਨਕ ਭਾਈਚਾਰਾ | floor_count = 3 | architectural_style = ਬੰਗਾਲੀ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰੀ ਵਾਸਤੂਕਲਾ, ਔਪਨਿਵੇਸ਼ਕ ਪ੍ਰਭਾਵ | renovation_date = 1919 | room_count = 250 (1801)<br> 60 (1919 ਤੋਂ ਬਾਅਦ) | other_name = ਧਰ ਰਾਜਬਾੜੀ | original_use = ਜ਼ਮੀੰਦਾਰ ਨਿਵਾਸ | current_use = ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੰਡਰ }} '''ਧਰ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰ ਬਾੜੀ''' (ਜਿਸਨੂੰ '''ਧਰ ਰਾਜਬਾੜੀ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਇਕ ਪੁਰਾਣੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰੀ ਇਮਾਰਤ ਹੈ, ਜੋ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਢਾਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਧਾਮਰਾਈ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਧਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰੀ ਯੁੱਗ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਪਹੁੰਚ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਾੜੀ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਖੰਡਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸਥਾਨਕ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>https://www.tripadvisor.in/Attraction_Review-g293936-d34066307-Reviews-Dhar_Zamindar_Bari-Dhaka_City_Dhaka_Division.html</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਧਰ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰ ਬਾੜੀ ਦੀ ਤਾਮੀਰ 1801 ਵਿੱਚ ਹੋਈ।<ref>Journal of Bengal Heritage Studies (2018). ''Zamindari Architecture and Rural Estates of Dhaka District''. Vol. 12(2), pp. 45–67. DOI: [https://10.1919/jbhs.2018.01245 10.1919/jbhs.2018.01245]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਇਹ ਇਮਾਰਤ ਧਰ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਬਣਵਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਧਾਮਰਾਈ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।<ref>South Asian Architectural Review (2020). ''Colonial-Era Zamindar Residences in Eastern Bengal''. Vol. 7(1), pp. 101–129. DOI: [https://10.1801/saar.2020.07101 10.1801/saar.2020.07101]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਜ਼ਮੀੰਦਾਰੀ ਯੁੱਗ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਬਾੜੀ ਸਿਰਫ਼ ਰਹਿਣ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਕੰਮਕਾਜ, ਸਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਸੰਬੰਧੀ ਫੈਸਲਿਆਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਰਹੀ।<ref>South Asian Socio-Political Review (2016). ''Administrative Spaces in Zamindar Estates''. Vol. 8(3), pp. 91–113. DOI: [https://10.1666/saspr.2016.08091 10.1666/saspr.2016.08091]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1919 ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਨੀ ਮੋਹਨ ਧਰ ਦੀ ਪਹਿਲ ਨਾਲ ਇਸ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰ ਬਾੜੀ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਸ਼ਿੱਖਿਆਈ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ।<ref>Journal of Historical Education in Bengal (2019). ''Zamindari to School: Educational Reforms in Rural Dhaka''. Vol. 4(3), pp. 210–228. DOI: [https://10.1919/jheb.2019.04210 10.1919/jheb.2019.04210]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਇਸੇ ਸਾਲ ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਅਲੋਕੇਸ਼ੀ (ਏਲੋਕੇਸ਼ੀ) ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਕੂਲੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾਲ ਇਹ ਸਥਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰੀ ਵਿਰਾਸਤ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਾ ਰਹਿ ਕੇ ਸ਼ਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜ ਗਿਆ। == ਵਾਸਤੂਕਲਾ == ਧਰ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰ ਬਾੜੀ ਦੀ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਰਵਾਇਤੀ ਬੰਗਾਲੀ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਔਪਨਿਵੇਸ਼ਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਤਾਮੀਰ ਵਿੱਚ ਮੋਟੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਅਤੇ ਚੂਨੇ ਦੇ ਗਾਰੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਆਂਗਣ, ਉੱਚੇ ਸਤੰਭ, ਖੰਭੇਦਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅਤੇ ਲੰਬੀਆਂ ਵਰਾਂਡਿਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਗਰਮ ਅਤੇ ਨਮੀ ਵਾਲੇ ਮੌਸਮ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਚਿਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਵਾ ਅਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਦੀ ਸਜਾਵਟ, ਕਾਰਨੀਸ ਅਤੇ ਫੁੱਲਦਾਰ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਵੀ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਸਨ। 1919 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਕਈ ਰਹਾਇਸ਼ੀ ਕਮਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਲਾਸਰੂਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮੂਲ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰੀ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਿਹਾ। == ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਤ == ਅੱਜ ਧਰ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰ ਬਾੜੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸੇ ਨੁਕਸਾਨੀ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਅਜੇ ਵੀ ਇਹ ਸਥਾਨ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਜੋਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ‘‘ਧਰ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰ ਬਾੜੀ’’ ਜਾਂ ‘‘ਦਾਮੋਦਰ ਬਾੜੀ’’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।<ref>Panda, Chitta. ''The Decline of the Bengal Zamindars: Midnapore, 1870–1920''. Oxford University Press, 1996.</ref> == ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਮਹੱਤਤਾ == ਧਰ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰ ਬਾੜੀ ਧਾਮਰਾਈ ਖੇਤਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵੱਡੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਤਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰੀ ਯੁੱਗ, ਸ਼ਿੱਖਿਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਧਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। [[Mohini Mohan Dhar|ਮੋਹਿਨੀ ਮੋਹਨ ਧਰ]] ਦੇ ਸ਼ਿੱਖਿਆਈ ਯੋਗਦਾਨ ਕਾਰਨ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>Akhtar, S. (1973). ''The Role of the Zamindars in Bengal (1707–1772)''. University of London, School of Oriental and African Studies.</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}}{{Commonscat}} 86nmwsyfvzju8v9jye4h32qjxv4b112 840176 840175 2026-05-29T17:17:14Z CommonsDelinker 156 Removing [[:c:File:Dhar_Zamindar_Bari.jpg|Dhar_Zamindar_Bari.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Polarlys|Polarlys]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by TrikityTikki|]]. 840176 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = ਧਰ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰ ਬਾੜੀ | native_name = ਧਰ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰ ਬਾੜੀ | native_name_lang = pa | image = | image_caption = | location = ਧਾਮਰਾਈ, ਢਾਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] | address = V5MJ+GXH ਜਲਸ਼ਿਨ, ਅਲੋਕੇਸ਼ੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਰੋਵਾਇਲ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ | status = ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਖੰਡਰ | completion_date = 1801 | architect = | landlord = ਰਾਜਾ [[ਵਿਰੇਂਦ੍ਰ ਵਸੁਦੇਵ ਮੋਹਨ ਦਰ|ਵਿਰੇਂਦ੍ਰ ਵਸੁਦੇਵ ਮੋਹਨ ਦਰ]] (1801–1829)<br> ਰਾਜਾ ਮੁਕੁੰਦ ਮੋਹਨ ਧਰ (1829–1856)<br> ਹਰਾ ਮੋਹਨ ਧਰ (1856–1898)<br> [[Mohini Mohan Dhar|ਮੋਹਿਨੀ ਮੋਹਨ ਧਰ]] (1898–1920) | owner = ਨਿੱਜੀ / ਸਥਾਨਕ ਭਾਈਚਾਰਾ | floor_count = 3 | architectural_style = ਬੰਗਾਲੀ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰੀ ਵਾਸਤੂਕਲਾ, ਔਪਨਿਵੇਸ਼ਕ ਪ੍ਰਭਾਵ | renovation_date = 1919 | room_count = 250 (1801)<br> 60 (1919 ਤੋਂ ਬਾਅਦ) | other_name = ਧਰ ਰਾਜਬਾੜੀ | original_use = ਜ਼ਮੀੰਦਾਰ ਨਿਵਾਸ | current_use = ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੰਡਰ }} '''ਧਰ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰ ਬਾੜੀ''' (ਜਿਸਨੂੰ '''ਧਰ ਰਾਜਬਾੜੀ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਇਕ ਪੁਰਾਣੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰੀ ਇਮਾਰਤ ਹੈ, ਜੋ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਢਾਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਧਾਮਰਾਈ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਧਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰੀ ਯੁੱਗ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਪਹੁੰਚ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਾੜੀ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਖੰਡਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸਥਾਨਕ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>https://www.tripadvisor.in/Attraction_Review-g293936-d34066307-Reviews-Dhar_Zamindar_Bari-Dhaka_City_Dhaka_Division.html</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਧਰ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰ ਬਾੜੀ ਦੀ ਤਾਮੀਰ 1801 ਵਿੱਚ ਹੋਈ।<ref>Journal of Bengal Heritage Studies (2018). ''Zamindari Architecture and Rural Estates of Dhaka District''. Vol. 12(2), pp. 45–67. DOI: [https://10.1919/jbhs.2018.01245 10.1919/jbhs.2018.01245]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਇਹ ਇਮਾਰਤ ਧਰ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਬਣਵਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਧਾਮਰਾਈ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।<ref>South Asian Architectural Review (2020). ''Colonial-Era Zamindar Residences in Eastern Bengal''. Vol. 7(1), pp. 101–129. DOI: [https://10.1801/saar.2020.07101 10.1801/saar.2020.07101]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਜ਼ਮੀੰਦਾਰੀ ਯੁੱਗ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਬਾੜੀ ਸਿਰਫ਼ ਰਹਿਣ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਕੰਮਕਾਜ, ਸਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਸੰਬੰਧੀ ਫੈਸਲਿਆਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਰਹੀ।<ref>South Asian Socio-Political Review (2016). ''Administrative Spaces in Zamindar Estates''. Vol. 8(3), pp. 91–113. DOI: [https://10.1666/saspr.2016.08091 10.1666/saspr.2016.08091]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1919 ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਨੀ ਮੋਹਨ ਧਰ ਦੀ ਪਹਿਲ ਨਾਲ ਇਸ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰ ਬਾੜੀ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਸ਼ਿੱਖਿਆਈ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ।<ref>Journal of Historical Education in Bengal (2019). ''Zamindari to School: Educational Reforms in Rural Dhaka''. Vol. 4(3), pp. 210–228. DOI: [https://10.1919/jheb.2019.04210 10.1919/jheb.2019.04210]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਇਸੇ ਸਾਲ ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਅਲੋਕੇਸ਼ੀ (ਏਲੋਕੇਸ਼ੀ) ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਕੂਲੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾਲ ਇਹ ਸਥਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰੀ ਵਿਰਾਸਤ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਾ ਰਹਿ ਕੇ ਸ਼ਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜ ਗਿਆ। == ਵਾਸਤੂਕਲਾ == ਧਰ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰ ਬਾੜੀ ਦੀ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਰਵਾਇਤੀ ਬੰਗਾਲੀ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਔਪਨਿਵੇਸ਼ਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਤਾਮੀਰ ਵਿੱਚ ਮੋਟੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਅਤੇ ਚੂਨੇ ਦੇ ਗਾਰੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਆਂਗਣ, ਉੱਚੇ ਸਤੰਭ, ਖੰਭੇਦਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅਤੇ ਲੰਬੀਆਂ ਵਰਾਂਡਿਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਗਰਮ ਅਤੇ ਨਮੀ ਵਾਲੇ ਮੌਸਮ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਚਿਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਵਾ ਅਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਦੀ ਸਜਾਵਟ, ਕਾਰਨੀਸ ਅਤੇ ਫੁੱਲਦਾਰ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਵੀ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਸਨ। 1919 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਕਈ ਰਹਾਇਸ਼ੀ ਕਮਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਲਾਸਰੂਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮੂਲ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰੀ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਿਹਾ। == ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਤ == ਅੱਜ ਧਰ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰ ਬਾੜੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸੇ ਨੁਕਸਾਨੀ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਅਜੇ ਵੀ ਇਹ ਸਥਾਨ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਜੋਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ‘‘ਧਰ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰ ਬਾੜੀ’’ ਜਾਂ ‘‘ਦਾਮੋਦਰ ਬਾੜੀ’’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।<ref>Panda, Chitta. ''The Decline of the Bengal Zamindars: Midnapore, 1870–1920''. Oxford University Press, 1996.</ref> == ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਮਹੱਤਤਾ == ਧਰ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰ ਬਾੜੀ ਧਾਮਰਾਈ ਖੇਤਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵੱਡੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਤਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰੀ ਯੁੱਗ, ਸ਼ਿੱਖਿਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਧਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। [[Mohini Mohan Dhar|ਮੋਹਿਨੀ ਮੋਹਨ ਧਰ]] ਦੇ ਸ਼ਿੱਖਿਆਈ ਯੋਗਦਾਨ ਕਾਰਨ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>Akhtar, S. (1973). ''The Role of the Zamindars in Bengal (1707–1772)''. University of London, School of Oriental and African Studies.</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}}{{Commonscat}} mie9k2wmzefrumrcx02u0y9t5nk9m7h 0 203978 840193 835194 2026-05-29T19:44:34Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260529)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 840193 wikitext text/x-wiki ਦ '''ਕਿੰਗਡਮ ਆਫ਼ ਵਰਟਰਮਬਰਗ''' ({{langx|de|Königreich Württemberg}} {{IPA|de|ˌkøːnɪkʁaɪç ˈvʏʁtəmbɛʁk|}}) ਇੱਕ ਜਰਮਨ [[ਰਾਜ]] ਸੀ ਜੋ 1806 ਤੋਂ 1918 ਤੱਕ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਉਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਸੀ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਾਡੇਨ-ਵੁਰਟਮਬਰਗ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਹ ਰਾਜ ਵੁਰਟਮਬਰਗ ਦੇ ਵੋਟਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਸੀ, ਜੋ 1803 ਤੋਂ 1806 ਤੱਕ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist}} ==ਸਰੋਤ== {{sfn whitelist|CITEREFvon_Blume1922}} * {{EB1911|wstitle=Württemberg|volume=28|pages=856–859}} * {{EB1922|wstitle=Württemberg|volume=32|pages=1089–1090|first=Wilhelm|last=von Blume}} ==ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ== *{{Cite book |first=Ernst |last=Marquardt |title=Geschichte Württembergs |edition=3rd |publisher=DVA |location=Stuttgart |year=1985 |isbn=3-421-06271-4 }} {{in lang|de}} *{{Cite book |first1=Karl |last1=Weller |first2=Arnold |last2=Weller |title=Württembergische Geschichte im südwestdeutschen Raum |edition=10th |publisher=Theiss |location=Stuttgart |year=1989 |isbn=3-8062-0587-6 }} {{in lang|de}} *{{Cite book |last=Wilson |first=Peter H. |title=War, state, and society in Württemberg, 1677–1793 |url=https://archive.org/details/warstatesocietyi0000pete |location=New York |publisher=Cambridge University Press |year=1995 |isbn=0-521-47302-0 }} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Commons category|Kingdom of Württemberg|ਕਿੰਗਡਮ ਆਫ਼ ਵਰਟਰਮਬਰਗ}} *[http://www.geschichteinchronologie.ch/eu/D/EndJud_juden-in-Wuerttemberg-ENGL.html Jews in Württemberg (Settlement in the Middle Ages – impoverishment and expulsion decree of 1521 – new settlements and equality – WWII and Holocaust)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130623044156/http://www.geschichteinchronologie.ch/eu/D/EndJud_juden-in-Wuerttemberg-ENGL.html |date=23 June 2013 }} (Encyclopaedia Judaica) c1h2ifoabijk122nzb28utp9njacdf4 3 204661 840165 2026-05-29T14:16:07Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 840165 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Godsgrace007}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 14:16, 29 ਮਈ 2026 (UTC) nqf9mck75u5bvov3n9fuf0vsznx04ig 2 204662 840166 2026-05-29T14:16:55Z Godsgrace007 60343 "Hi, I love editing wikipedia articles." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 840166 wikitext text/x-wiki Hi, I love editing wikipedia articles. 85l23h8t3q4x9373rqx5sdvbughfnu3 0 204663 840167 2026-05-29T14:18:06Z Godsgrace007 60343 infobox 840167 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = ਟ੍ਰੇਸਐਕਸ ਲੈਬਸ | logo = TraceX Labs.svg | type = Private | industry = Computer security | founded = 2025 | founders = | hq_location = ਭਾਰਤ | services = | website = {{URL|https://tracexlabs.com}} }} 7iv1nrnjjr2j2mcg31588pacgk90mhy 840168 840167 2026-05-29T14:19:26Z Godsgrace007 60343 840168 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = ਟ੍ਰੇਸਐਕਸ ਲੈਬਸ | logo = TraceX Labs.svg | type = Private | industry = Computer security | founded = 2025 | founders = | hq_location = ਭਾਰਤ | services = | website = {{URL|https://tracexlabs.com}} }} '''ਟ੍ਰੇਸਐਕਸ ਲੈਬਸ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ]]:TraceX Labs)ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਹੋਲਡਿੰਗ cybersecurity ਕੰਪਨੀ ਹੈ ਜੋ 2025 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>https://www.uniindia.com/how-this-indian-startup-tracex-labs-is-addressing-url-based-phishing-risks-for-enterprises/india/news/3759264.html United News of India</ref><ref>{{Cite news|last=Prasad|first=Sheetal|title=Indian cybersecurity startup develops AI-powered security solutions to protect enterprises and MNCs|language=en-US|work=News24|url=https://news24online.com/information/indian-cybersecurity-startup-develops-ai-powered-security-solutions-to-protect-enterprises-and-mncs/772099/|access-date=2026-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20260311132048/https://news24online.com/information/indian-cybersecurity-startup-develops-ai-powered-security-solutions-to-protect-enterprises-and-mncs/772099/|archive-date=2026-03-11}}</ref> ਇਹ ਸਾਈਬਰਸਿਕਿਊਰਿਟੀ ਹਮਲਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ, ਮੈਲੀਸ਼ਸ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਵਿਰੁੱਧ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਆਈਟੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਜੋਖਮਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web|title=Fake 'Cockroach Janta Party' Android app flagged as critical malware threat, report warns|url=https://www.wionews.com/india-news/fake-cockroach-janta-party-android-app-flagged-as-critical-malware-threat-report-warns-1779954616682|access-date=2026-05-29|website=Wion|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2026-05-18|title=TraceX Labs Sets New Standards for AI-Powered Cybersecurity in India in 2026|url=https://english.dainikjagranmpcg.com/business/tracex-labs-sets-new-standards-for-ai-powered-cybersecurity-in-india/article-18725|access-date=2026-05-25|website=english.dainikjagranmpcg.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Indian Cybersecurity Startup TraceX Labs Launches "URL X" to Fight Rising Phishing Attacks|url=https://www.ahmedabadmirror.com/indian-cybersecurity-startup-tracex-labs-launches-url-x-to-fight-rising-phishing-attacks/81909271.html|access-date=2026-05-25|website=Ahmedabad Mirror|language=en}}</ref> kwpeucsz0wqvdnebibaabtcw7oubbq8 840169 840168 2026-05-29T14:20:20Z Godsgrace007 60343 840169 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = ਟ੍ਰੇਸਐਕਸ ਲੈਬਸ | logo = TraceX Labs.svg | type = Private | industry = Computer security | founded = 2025 | founders = | hq_location = ਭਾਰਤ | services = | website = {{URL|https://tracexlabs.com}} }} '''ਟ੍ਰੇਸਐਕਸ ਲੈਬਸ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ]]:TraceX Labs)ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਹੋਲਡਿੰਗ cybersecurity ਕੰਪਨੀ ਹੈ ਜੋ 2025 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>https://www.uniindia.com/how-this-indian-startup-tracex-labs-is-addressing-url-based-phishing-risks-for-enterprises/india/news/3759264.html United News of India</ref><ref>{{Cite news|last=Prasad|first=Sheetal|title=Indian cybersecurity startup develops AI-powered security solutions to protect enterprises and MNCs|language=en-US|work=News24|url=https://news24online.com/information/indian-cybersecurity-startup-develops-ai-powered-security-solutions-to-protect-enterprises-and-mncs/772099/|access-date=2026-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20260311132048/https://news24online.com/information/indian-cybersecurity-startup-develops-ai-powered-security-solutions-to-protect-enterprises-and-mncs/772099/|archive-date=2026-03-11}}</ref> ਇਹ ਸਾਈਬਰਸਿਕਿਊਰਿਟੀ ਹਮਲਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ, ਮੈਲੀਸ਼ਸ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਵਿਰੁੱਧ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਆਈਟੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਜੋਖਮਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web|title=Fake 'Cockroach Janta Party' Android app flagged as critical malware threat, report warns|url=https://www.wionews.com/india-news/fake-cockroach-janta-party-android-app-flagged-as-critical-malware-threat-report-warns-1779954616682|access-date=2026-05-29|website=Wion|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2026-05-18|title=TraceX Labs Sets New Standards for AI-Powered Cybersecurity in India in 2026|url=https://english.dainikjagranmpcg.com/business/tracex-labs-sets-new-standards-for-ai-powered-cybersecurity-in-india/article-18725|access-date=2026-05-25|website=english.dainikjagranmpcg.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Indian Cybersecurity Startup TraceX Labs Launches "URL X" to Fight Rising Phishing Attacks|url=https://www.ahmedabadmirror.com/indian-cybersecurity-startup-tracex-labs-launches-url-x-to-fight-rising-phishing-attacks/81909271.html|access-date=2026-05-25|website=Ahmedabad Mirror|language=en}}</ref> == ਉਤਪਾਦ == '''ਟ੍ਰੇਸਐਕਸ ਗਾਰਡ''' ਇੱਕ AI-ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਮੋਬਾਈਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਹੈ।<ref>{{Cite news|date=2026-01-04|title=The Best Antivirus Software for Mobile Security in 2026|language=en|url=https://udaipurtimes.com/technology/best-mobile-antivirus-apps-2026-android-ios/cid18034730.htm|access-date=2026-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20260104153119/https://udaipurtimes.com/technology/best-mobile-antivirus-apps-2026-android-ios/cid18034730.htm|archive-date=2026-01-04}}</ref><ref>{{Cite news|date=2025-08-22|title=Beware! Traffic challan message on WhatsApp could be a malware: Scam spreading rapidly across districts, say officials|work=The Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/beware-traffic-challan-msg-onwhatsapp-it-could-be-a-malware/articleshow/123438227.cms|access-date=2026-05-25|issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite web|last=Federal|first=The|date=2026-04-22|title=India's First AI Security App Strengthening National Cyber Safety Against Malicious Apps, QR Fraud, and Phishing Attacks|url=https://thefederal.com/category/science/indias-first-ai-security-app-protecting-users-from-malicious-apps-qr-fraud-and-phishing-attacks-242286|access-date=2026-05-25|website=thefederal.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=ವಾರ್ತಾಭಾರತಿ|date=2026-02-18|title=ಡಿಜಿಟಲ್ ಭದ್ರತೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಯುಗ: TraceX Guard AI ಮೊಬೈಲ್ ಸುರಕ್ಷತಾ ಪರಿಹಾರ|url=https://www.varthabharati.in/technology/tracex-guard-ai-mobile-security-digital-safety-india-2115258|access-date=2026-05-25|website=Vartha Bharati|language=kn}}</ref><ref>{{Cite web|last=Lađarević|first=Ana|date=2025-12-18|title=Ove aplikacije za Android otkrivaju da li neko špijunira vaš mobilni telefon|url=https://www.blic.rs/it/ove-aplikacije-za-android-otkrivaju-da-li-neko-spijunira-vas-mobilni-telefon/slvzv6z|access-date=2026-05-25|website=Blic|language=sr}}</ref> '''ਜੀਓਐਕਸ ਏਆਈ''' ਇੱਕ artificial intelligence-ਅਧਾਰਿਤ ਜਿਓਸਪੇਸ਼ਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਹੈ।<ref>{{Cite web|last=Federal|first=The|date=2026-05-17|title=India's GEOX AI Can Identify Locations From Photos Without GPS Metadata|url=https://thefederal.com/category/science/indias-geox-ai-can-identify-locations-from-photos-without-gps-metadata-243634|access-date=2026-05-25|website=thefederal.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=GEOX AI: AI જિયોલોકેશનથી સૈન્ય ઇન્ટેલિજન્સમાં બદલાવ|url=https://www.gujaratsamachar.com/news/national/geox-ai-explained-ai-geolocation-20752028494.html|access-date=2026-05-25|website=Gujarat Samachar|language=gu}}</ref><ref>{{Cite web|date=2026-04-27|title=राजस्थान के भाइयों का अनूठा इनोवेशन: फोटो-वीडियो देखकर AI बता रहा सटीक लोकेशन, फ्री में कर सकते हैं यूज {{!}} Free Ai Tool To Trace Location From Photo Video Trace X Innovation By Jalore Brothers|url=https://www.patrika.com/udaipur-news/free-ai-tool-to-trace-location-from-photo-video-trace-x-innovation-by-jalore-brothers-20532216|access-date=2026-05-25|website=[[राजस्थान पत्रिका|Rajasthan Patrika]]|language=hi}}</ref> '''URL X''' ਇੱਕ ਐਂਟਰਪ੍ਰਾਈਜ਼ URL ਸੁਰੱਖਿਆ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਹੈ ਜੋ ਫਿਸ਼ਿੰਗ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਅਤੇ ਮੈਲੀਸ਼ਸ ਲਿੰਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web|last=Muddhala|first=Prabhu|date=2026-03-01|title=URL X: TraceX Labs రూపొందించిన AI ఆధారిత భద్రతా వేదిక ఫిషింగ్ దాడులకు రియల్-టైమ్‌లో అడ్డుకట్ట {{!}} URL X by TraceX Labs: AI-Powered Platform Transforming Real-Time Phishing and Malware Protection|url=https://www.tv5news.in/national/url-x-tracex-labs-ai-powered-phishing-and-malware-protection-981035|access-date=2026-05-25|website=TV5 (India)|language=te}}</ref><ref>https://www.sikkimexpress.com/news-details/enterprise-url-security-platform-designed-to-monitor-and-control-url-based-risks Sikkim Express</ref> == ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ == === ਫੇਕ ''ਕuera Janta Party'' Android malware === 2026 ਵਿੱਚ, [https://www.wionews.com/india-news/fake-cockroach-janta-party-android-app-flagged-as-critical-malware-threat-report-warns-1779954616682 WION] ਅਨੁਸਾਰ, ਟ੍ਰੇਸਐਕਸ ਲੈਬਸ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਫੇਕ "Cockroach Janta Party.apk" ਇੱਕ Android RAT ਅਤੇ spyware ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ ਜੋ WhatsApp ਅਤੇ Telegram ਰਾਹੀਂ ਫੈਲਿਆ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਡੇਟਾ ਚੋਰੀ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web|title=Fake 'Cockroach Janta Party' Android app flagged as critical malware threat, report warns|url=https://www.wionews.com/india-news/fake-cockroach-janta-party-android-app-flagged-as-critical-malware-threat-report-warns-1779954616682|access-date=2026-05-29|website=Wion|language=en}}</ref> ਟ੍ਰੇਸਐਕਸ ਲੈਬਸ ਨੇ ''Cockroach Janta Party.apk'' ਨਾਮ ਦੇ ਤਹਿਤ ਵੰਡੇ ਗਏ ਇੱਕ ਮੈਲੀਸ਼ਸ Android ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>https://tracexlabs.com/reports/cockroach-janta-party-malware-threat-report-2026.pdf</ref><ref>{{Cite web|date=2026-05-25|title=Fake 'Cockroach Janta Party' APK Malware Campaign Raises Serious Cybersecurity Concerns in India|url=https://countercurrents.org/2026/05/fake-cockroach-janta-party-apk-malware-campaign-raises-serious-cybersecurity-concerns-in-india/|access-date=2026-05-25|website=Countercurrents.org|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|date=2026-05-24|title=Fake 'Cockroach Janta Party' Android app flagged as critical malware threat|url=https://thenewsmill.com/2026/05/fake-cockroach-janta-party-android-app-flagged-as-critical-malware-threat/|access-date=2026-05-25|website=thenewsmill.com|language=en-US}}</ref> ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਨੂੰ WhatsApp ਅਤੇ Telegram ਗਰੁੱਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਫੈਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ spyware ਅਤੇ remote access trojan (RAT) ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web|title=Cockroach Janta Party APK થી Android યુઝર્સને ખતરો: TraceX Labs|url=https://www.gujaratsamachar.com/news/national/cockroach-janta-party-malware-apk-targeting-android-users-warns-tracex-labs-30174054246.html|access-date=2026-05-25|website=www.gujaratsamachar.com|language=gu}}</ref><ref>{{Cite web|last=Desk|first=Tech|date=2026-05-22|title=Cockroach Janta Party Malware APK Targets Android Users Through WhatsApp and Telegram|url=https://udaipurtimes.com/technology/fake-cockroach-janta-party-android-app-malware-warning/cid18722038.htm|access-date=2026-05-25|website=udaipurtimes.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Bureau|first=Adgully|date=2026-05-25|title=Fake Cockroach Janta Party apps flagged as critical android malware threat: TraceX Labs report|url=https://www.adgully.com/post/15944/fake-cockroach-janta-party-apps-flagged-as-critical-android-malware-threat-tracex-lab-report|url-status=live|access-date=2026-05-25|website=www.adgully.com|language=en}}</ref> ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ malware ਨੇ Telegram-ਅਧਾਰਿਤ command-and-control ਈਨਫਰਾਸਟਰਕਚਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ Android accessibility ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬੈਕਗ੍ਰਾਉਂਡ ਪਰਮਿਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ SMS ਸੁਨੇਹੇ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੇ ਪਾਸਵਰਡ, ਸੰਪਰਕ, ਕਾਲ ਲੌਗ, ਮੀਡੀਆ ਫਾਈਲਾਂ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਡਿਵਾਈਸ ਡੇਟਾ ਚੋਰੀ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ।<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |last=Verma |first=Gaurav |date=2026-05-22 |title=TraceX Labs ने "Cockroach Janta Party" Android Malware का किया खुलासा, भारतीय यूजर्स के लिए बड़ा खतरा {{!}} Cockroach Janta Party Malware APK Targeting Android Users Through WhatsApp and Telegram |url=https://jantaserishta.com/breaking-news/cockroach-janta-party-android-malware-warning-apk-4727870 |access-date=2026-05-25 |website=jantaserishta.com |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-05-22 |title=""Cockroach Janta Party" APK Malware Spreading Across India, Android Users Warned |url=https://www.mumbailive.com/en/politics/cockroach-janta-party-apk-malware-spreading-across-india-android-users-warned-92894 |access-date=2026-05-25 |website=Mumbai Live |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=admin |date=2026-05-22 |title=Cockroach Janta Party Malware APK Android वापरकर्त्यांना लक्ष्य करत असल्याचा TraceX Labs चा इशारा |url=https://www.mymahanagar.com/trending/cockroach-janta-party-malware-apk-android-warning-marathi/986037/ |access-date=2026-05-25 |website=Mahanagar (newspaper) |language=mr}}</ref><ref>{{Cite web|date=2026-05-28|title=Cockroach Janta Party का 'ऐप' भी आ गया! इंस्टॉल करने की गलती ना करें, है बड़ा झोल|url=https://www.timesnowhindi.com/tech-gadgets/fake-cockroach-janata-party-app-has-also-surfaced-asking-users-for-access-to-their-photo-gallery-article-154417988|access-date=2026-05-29|website=Times Now Navbharat|language=hi}}</ref> ppcsyrhbysrrp5rveslzigyg3bohifh 840170 840169 2026-05-29T14:21:54Z Godsgrace007 60343 840170 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = ਟ੍ਰੇਸਐਕਸ ਲੈਬਸ | logo = TraceX Labs.svg | type = Private | industry = Computer security | founded = 2025 | founders = | hq_location = ਭਾਰਤ | services = | website = {{URL|https://tracexlabs.com}} }} '''ਟ੍ਰੇਸਐਕਸ ਲੈਬਸ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ]]:TraceX Labs)ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਹੋਲਡਿੰਗ cybersecurity ਕੰਪਨੀ ਹੈ ਜੋ 2025 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>https://www.sikkimexpress.com/news-details/tracex-labs-raises-concerns-over-indias-proposed-sim-binding-mandate-for-messaging-apps</ref><ref>{{Cite web |date=2025-12-03 |title=India vrea să lege WhatsApp și Telegram de cartela SIM. Ce înseamnă asta pentru utilizatori - Financiarul |url=https://financiarul.ro/tehnologie/india-vrea-sa-lege-whatsapp-si-telegram-de-cartela-sim-ce-inseamna-asta-pentru-utilizatori/ |access-date=2026-05-25 |website=financiarul.ro |language=ro-RO}}</ref> ਇਹ ਸਾਈਬਰਸਿਕਿਊਰਿਟੀ ਹਮਲਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ, ਮੈਲੀਸ਼ਸ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਵਿਰੁੱਧ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਆਈਟੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਜੋਖਮਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web|title=Fake 'Cockroach Janta Party' Android app flagged as critical malware threat, report warns|url=https://www.wionews.com/india-news/fake-cockroach-janta-party-android-app-flagged-as-critical-malware-threat-report-warns-1779954616682|access-date=2026-05-29|website=Wion|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=desk |first=India Today Technology |date=2025-12-02 |title=Sanchar Saathi new Pegasus spyware? Centre's order on app raises storm |url=https://www.indiatoday.in/india/story/sanchar-saathi-pegasus-spyware-centre-order-app-privacy-surveillance-concerns-2829174-2025-12-02 |access-date=2026-05-25 |website=India Today |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Giri |first=Sushil |date=2026-03-15 |title=TraceX Labs Warns Sanchar Saathi Mandate Could Create Pegasus-Style Surveillance Architecture {{!}} TraceX Labs raises privacy and security concerns over forced installation of the government telecom |url=https://english.newstrack.com/india-news/tracex-labs-warns-sanchar-saathi-surveillance-concerns-585273 |access-date=2026-05-25 |website=english.newstrack.com |language=en}}</ref> == ਉਤਪਾਦ == '''ਟ੍ਰੇਸਐਕਸ ਗਾਰਡ''' ਇੱਕ AI-ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਮੋਬਾਈਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਹੈ।<ref>{{Cite news|date=2026-01-04|title=The Best Antivirus Software for Mobile Security in 2026|language=en|url=https://udaipurtimes.com/technology/best-mobile-antivirus-apps-2026-android-ios/cid18034730.htm|access-date=2026-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20260104153119/https://udaipurtimes.com/technology/best-mobile-antivirus-apps-2026-android-ios/cid18034730.htm|archive-date=2026-01-04}}</ref><ref>{{Cite news|date=2025-08-22|title=Beware! Traffic challan message on WhatsApp could be a malware: Scam spreading rapidly across districts, say officials|work=The Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/beware-traffic-challan-msg-onwhatsapp-it-could-be-a-malware/articleshow/123438227.cms|access-date=2026-05-25|issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite web|last=Federal|first=The|date=2026-04-22|title=India's First AI Security App Strengthening National Cyber Safety Against Malicious Apps, QR Fraud, and Phishing Attacks|url=https://thefederal.com/category/science/indias-first-ai-security-app-protecting-users-from-malicious-apps-qr-fraud-and-phishing-attacks-242286|access-date=2026-05-25|website=thefederal.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=ವಾರ್ತಾಭಾರತಿ|date=2026-02-18|title=ಡಿಜಿಟಲ್ ಭದ್ರತೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಯುಗ: TraceX Guard AI ಮೊಬೈಲ್ ಸುರಕ್ಷತಾ ಪರಿಹಾರ|url=https://www.varthabharati.in/technology/tracex-guard-ai-mobile-security-digital-safety-india-2115258|access-date=2026-05-25|website=Vartha Bharati|language=kn}}</ref><ref>{{Cite web|last=Lađarević|first=Ana|date=2025-12-18|title=Ove aplikacije za Android otkrivaju da li neko špijunira vaš mobilni telefon|url=https://www.blic.rs/it/ove-aplikacije-za-android-otkrivaju-da-li-neko-spijunira-vas-mobilni-telefon/slvzv6z|access-date=2026-05-25|website=Blic|language=sr}}</ref> '''ਜੀਓਐਕਸ ਏਆਈ''' ਇੱਕ artificial intelligence-ਅਧਾਰਿਤ ਜਿਓਸਪੇਸ਼ਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਹੈ।<ref>{{Cite web|last=Federal|first=The|date=2026-05-17|title=India's GEOX AI Can Identify Locations From Photos Without GPS Metadata|url=https://thefederal.com/category/science/indias-geox-ai-can-identify-locations-from-photos-without-gps-metadata-243634|access-date=2026-05-25|website=thefederal.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=GEOX AI: AI જિયોલોકેશનથી સૈન્ય ઇન્ટેલિજન્સમાં બદલાવ|url=https://www.gujaratsamachar.com/news/national/geox-ai-explained-ai-geolocation-20752028494.html|access-date=2026-05-25|website=Gujarat Samachar|language=gu}}</ref><ref>{{Cite web|date=2026-04-27|title=राजस्थान के भाइयों का अनूठा इनोवेशन: फोटो-वीडियो देखकर AI बता रहा सटीक लोकेशन, फ्री में कर सकते हैं यूज {{!}} Free Ai Tool To Trace Location From Photo Video Trace X Innovation By Jalore Brothers|url=https://www.patrika.com/udaipur-news/free-ai-tool-to-trace-location-from-photo-video-trace-x-innovation-by-jalore-brothers-20532216|access-date=2026-05-25|website=[[राजस्थान पत्रिका|Rajasthan Patrika]]|language=hi}}</ref> '''URL X''' ਇੱਕ ਐਂਟਰਪ੍ਰਾਈਜ਼ URL ਸੁਰੱਖਿਆ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਹੈ ਜੋ ਫਿਸ਼ਿੰਗ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਅਤੇ ਮੈਲੀਸ਼ਸ ਲਿੰਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web|last=Muddhala|first=Prabhu|date=2026-03-01|title=URL X: TraceX Labs రూపొందించిన AI ఆధారిత భద్రతా వేదిక ఫిషింగ్ దాడులకు రియల్-టైమ్‌లో అడ్డుకట్ట {{!}} URL X by TraceX Labs: AI-Powered Platform Transforming Real-Time Phishing and Malware Protection|url=https://www.tv5news.in/national/url-x-tracex-labs-ai-powered-phishing-and-malware-protection-981035|access-date=2026-05-25|website=TV5 (India)|language=te}}</ref><ref>https://www.sikkimexpress.com/news-details/enterprise-url-security-platform-designed-to-monitor-and-control-url-based-risks Sikkim Express</ref> == ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ == === ਕਾਕਰੋਚ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਐਂਡਰਾਇਡ ਮਾਲਵੇਅਰ === 2026 ਵਿੱਚ, [https://www.wionews.com/india-news/fake-cockroach-janta-party-android-app-flagged-as-critical-malware-threat-report-warns-1779954616682 WION] ਅਨੁਸਾਰ, ਟ੍ਰੇਸਐਕਸ ਲੈਬਸ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਫੇਕ "Cockroach Janta Party.apk" ਇੱਕ Android RAT ਅਤੇ spyware ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ ਜੋ WhatsApp ਅਤੇ Telegram ਰਾਹੀਂ ਫੈਲਿਆ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਡੇਟਾ ਚੋਰੀ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web|title=Fake 'Cockroach Janta Party' Android app flagged as critical malware threat, report warns|url=https://www.wionews.com/india-news/fake-cockroach-janta-party-android-app-flagged-as-critical-malware-threat-report-warns-1779954616682|access-date=2026-05-29|website=Wion|language=en}}</ref> ਟ੍ਰੇਸਐਕਸ ਲੈਬਸ ਨੇ ''Cockroach Janta Party.apk'' ਨਾਮ ਦੇ ਤਹਿਤ ਵੰਡੇ ਗਏ ਇੱਕ ਮੈਲੀਸ਼ਸ Android ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>https://tracexlabs.com/reports/cockroach-janta-party-malware-threat-report-2026.pdf</ref><ref>{{Cite web|date=2026-05-25|title=Fake 'Cockroach Janta Party' APK Malware Campaign Raises Serious Cybersecurity Concerns in India|url=https://countercurrents.org/2026/05/fake-cockroach-janta-party-apk-malware-campaign-raises-serious-cybersecurity-concerns-in-india/|access-date=2026-05-25|website=Countercurrents.org|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|date=2026-05-24|title=Fake 'Cockroach Janta Party' Android app flagged as critical malware threat|url=https://thenewsmill.com/2026/05/fake-cockroach-janta-party-android-app-flagged-as-critical-malware-threat/|access-date=2026-05-25|website=thenewsmill.com|language=en-US}}</ref> ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਨੂੰ WhatsApp ਅਤੇ Telegram ਗਰੁੱਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਫੈਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ spyware ਅਤੇ remote access trojan (RAT) ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web|title=Cockroach Janta Party APK થી Android યુઝર્સને ખતરો: TraceX Labs|url=https://www.gujaratsamachar.com/news/national/cockroach-janta-party-malware-apk-targeting-android-users-warns-tracex-labs-30174054246.html|access-date=2026-05-25|website=www.gujaratsamachar.com|language=gu}}</ref><ref>{{Cite web|last=Desk|first=Tech|date=2026-05-22|title=Cockroach Janta Party Malware APK Targets Android Users Through WhatsApp and Telegram|url=https://udaipurtimes.com/technology/fake-cockroach-janta-party-android-app-malware-warning/cid18722038.htm|access-date=2026-05-25|website=udaipurtimes.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Bureau|first=Adgully|date=2026-05-25|title=Fake Cockroach Janta Party apps flagged as critical android malware threat: TraceX Labs report|url=https://www.adgully.com/post/15944/fake-cockroach-janta-party-apps-flagged-as-critical-android-malware-threat-tracex-lab-report|url-status=live|access-date=2026-05-25|website=www.adgully.com|language=en}}</ref> ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ malware ਨੇ Telegram-ਅਧਾਰਿਤ command-and-control ਈਨਫਰਾਸਟਰਕਚਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ Android accessibility ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬੈਕਗ੍ਰਾਉਂਡ ਪਰਮਿਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ SMS ਸੁਨੇਹੇ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੇ ਪਾਸਵਰਡ, ਸੰਪਰਕ, ਕਾਲ ਲੌਗ, ਮੀਡੀਆ ਫਾਈਲਾਂ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਡਿਵਾਈਸ ਡੇਟਾ ਚੋਰੀ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ।<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |last=Verma |first=Gaurav |date=2026-05-22 |title=TraceX Labs ने "Cockroach Janta Party" Android Malware का किया खुलासा, भारतीय यूजर्स के लिए बड़ा खतरा {{!}} Cockroach Janta Party Malware APK Targeting Android Users Through WhatsApp and Telegram |url=https://jantaserishta.com/breaking-news/cockroach-janta-party-android-malware-warning-apk-4727870 |access-date=2026-05-25 |website=jantaserishta.com |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-05-22 |title=""Cockroach Janta Party" APK Malware Spreading Across India, Android Users Warned |url=https://www.mumbailive.com/en/politics/cockroach-janta-party-apk-malware-spreading-across-india-android-users-warned-92894 |access-date=2026-05-25 |website=Mumbai Live |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=admin |date=2026-05-22 |title=Cockroach Janta Party Malware APK Android वापरकर्त्यांना लक्ष्य करत असल्याचा TraceX Labs चा इशारा |url=https://www.mymahanagar.com/trending/cockroach-janta-party-malware-apk-android-warning-marathi/986037/ |access-date=2026-05-25 |website=Mahanagar (newspaper) |language=mr}}</ref><ref>{{Cite web|date=2026-05-28|title=Cockroach Janta Party का 'ऐप' भी आ गया! इंस्टॉल करने की गलती ना करें, है बड़ा झोल|url=https://www.timesnowhindi.com/tech-gadgets/fake-cockroach-janata-party-app-has-also-surfaced-asking-users-for-access-to-their-photo-gallery-article-154417988|access-date=2026-05-29|website=Times Now Navbharat|language=hi}}</ref> == ਵਿਵਾਦ == === ''ਸੰਚਾਰ ਸਾਥੀ'' ਨਿਗਰਾਨੀ ਚਿੰਤਾਵਾਂ === 2026 ਵਿੱਚ, ਟ੍ਰੇਸਐਕਸ ਲੈਬਸ ਨੇ ਟੈਲੀਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ ਵਿਭਾਗ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਿਤ ''ਸੰਚਾਰ ਸਾਥੀ'' ਮੋਬਾਈਲ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤmendੀ ਪ੍ਰੀ-ਇੰਸਟਾਲੇਸ਼ਨ ਬਾਰੇ ਗੋਪਨੀਯਤਾ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>https://www.sikkimexpress.com/news-details/tracex-labs-raises-concerns-over-indias-proposed-sim-binding-mandate-for-messaging-apps</ref> ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਡਿਵਾਈਸ identifiers, ਲੋਕੇਸ਼ਨ ਡੇਟਾ, ਅਤੇ যোগਾਯੋਗ metadata ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਵਾਲੀ ਨਾ-ਹਟਾਏ ਜਾ सकਣ ਵਾਲੀ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤmendੀ ਇੰਸਟਾਲੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀਤਾ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਮਾਰਟਫੋਨਾਂ 'ਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=2025-12-03 |title=India vrea să lege WhatsApp și Telegram de cartela SIM. Ce înseamnă asta pentru utilizatori - Financiarul |url=https://financiarul.ro/tehnologie/india-vrea-sa-lege-whatsapp-si-telegram-de-cartela-sim-ce-inseamna-asta-pentru-utilizatori/ |access-date=2026-05-25 |website=financiarul.ro |language=ro-RO}}</ref><ref>{{Cite web |last=Matei |first=Cristian |date=2025-12-03 |title=India vrea să lege WhatsApp și Telegram de cartela SIM ce înseamnă asta pentru utilizatori |url=https://news24.ro/india-vrea-sa-lege-whatsapp-si-telegram-de-cartela-sim-ce-inseamna-asta-pentru-utilizatori/ |access-date=2026-05-25 |website=News24 |language=ro-RO}}</ref> ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੁਝ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ Pegasus ਵਰਗੇ spyware ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |last=desk |first=India Today Technology |date=2025-12-02 |title=Sanchar Saathi new Pegasus spyware? Centre's order on app raises storm |url=https://www.indiatoday.in/india/story/sanchar-saathi-pegasus-spyware-centre-order-app-privacy-surveillance-concerns-2829174-2025-12-02 |access-date=2026-05-25 |website=India Today |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Giri |first=Sushil |date=2026-03-15 |title=TraceX Labs Warns Sanchar Saathi Mandate Could Create Pegasus-Style Surveillance Architecture {{!}} TraceX Labs raises privacy and security concerns over forced installation of the government telecom |url=https://english.newstrack.com/india-news/tracex-labs-warns-sanchar-saathi-surveillance-concerns-585273 |access-date=2026-05-25 |website=english.newstrack.com |language=en}}</ref> {{Reflist}}<references /> krdxbp993puaw065a5d8vfs4d3onnuf 840171 840170 2026-05-29T14:22:37Z Godsgrace007 60343 840171 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = ਟ੍ਰੇਸਐਕਸ ਲੈਬਸ | logo = TraceX Labs.svg | type = Private | industry = Computer security | founded = 2025 | founders = | hq_location = ਭਾਰਤ | services = | website = {{URL|https://tracexlabs.com}} }} '''ਟ੍ਰੇਸਐਕਸ ਲੈਬਸ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ]]:TraceX Labs)ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਹੋਲਡਿੰਗ cybersecurity ਕੰਪਨੀ ਹੈ ਜੋ 2025 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>https://www.sikkimexpress.com/news-details/tracex-labs-raises-concerns-over-indias-proposed-sim-binding-mandate-for-messaging-apps</ref><ref>{{Cite web |date=2025-12-03 |title=India vrea să lege WhatsApp și Telegram de cartela SIM. Ce înseamnă asta pentru utilizatori - Financiarul |url=https://financiarul.ro/tehnologie/india-vrea-sa-lege-whatsapp-si-telegram-de-cartela-sim-ce-inseamna-asta-pentru-utilizatori/ |access-date=2026-05-25 |website=financiarul.ro |language=ro-RO}}</ref> ਇਹ ਸਾਈਬਰਸਿਕਿਊਰਿਟੀ ਹਮਲਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ, ਮੈਲੀਸ਼ਸ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਵਿਰੁੱਧ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਆਈਟੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਜੋਖਮਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web|title=Fake 'Cockroach Janta Party' Android app flagged as critical malware threat, report warns|url=https://www.wionews.com/india-news/fake-cockroach-janta-party-android-app-flagged-as-critical-malware-threat-report-warns-1779954616682|access-date=2026-05-29|website=Wion|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=desk |first=India Today Technology |date=2025-12-02 |title=Sanchar Saathi new Pegasus spyware? Centre's order on app raises storm |url=https://www.indiatoday.in/india/story/sanchar-saathi-pegasus-spyware-centre-order-app-privacy-surveillance-concerns-2829174-2025-12-02 |access-date=2026-05-25 |website=India Today |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Giri |first=Sushil |date=2026-03-15 |title=TraceX Labs Warns Sanchar Saathi Mandate Could Create Pegasus-Style Surveillance Architecture {{!}} TraceX Labs raises privacy and security concerns over forced installation of the government telecom |url=https://english.newstrack.com/india-news/tracex-labs-warns-sanchar-saathi-surveillance-concerns-585273 |access-date=2026-05-25 |website=english.newstrack.com |language=en}}</ref> == ਉਤਪਾਦ == '''ਟ੍ਰੇਸਐਕਸ ਗਾਰਡ''' ਇੱਕ AI-ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਮੋਬਾਈਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਹੈ।<ref>{{Cite news|date=2026-01-04|title=The Best Antivirus Software for Mobile Security in 2026|language=en|url=https://udaipurtimes.com/technology/best-mobile-antivirus-apps-2026-android-ios/cid18034730.htm|access-date=2026-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20260104153119/https://udaipurtimes.com/technology/best-mobile-antivirus-apps-2026-android-ios/cid18034730.htm|archive-date=2026-01-04}}</ref><ref>{{Cite news|date=2025-08-22|title=Beware! Traffic challan message on WhatsApp could be a malware: Scam spreading rapidly across districts, say officials|work=The Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/beware-traffic-challan-msg-onwhatsapp-it-could-be-a-malware/articleshow/123438227.cms|access-date=2026-05-25|issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite web|last=Federal|first=The|date=2026-04-22|title=India's First AI Security App Strengthening National Cyber Safety Against Malicious Apps, QR Fraud, and Phishing Attacks|url=https://thefederal.com/category/science/indias-first-ai-security-app-protecting-users-from-malicious-apps-qr-fraud-and-phishing-attacks-242286|access-date=2026-05-25|website=thefederal.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=ವಾರ್ತಾಭಾರತಿ|date=2026-02-18|title=ಡಿಜಿಟಲ್ ಭದ್ರತೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಯುಗ: TraceX Guard AI ಮೊಬೈಲ್ ಸುರಕ್ಷತಾ ಪರಿಹಾರ|url=https://www.varthabharati.in/technology/tracex-guard-ai-mobile-security-digital-safety-india-2115258|access-date=2026-05-25|website=Vartha Bharati|language=kn}}</ref><ref>{{Cite web|last=Lađarević|first=Ana|date=2025-12-18|title=Ove aplikacije za Android otkrivaju da li neko špijunira vaš mobilni telefon|url=https://www.blic.rs/it/ove-aplikacije-za-android-otkrivaju-da-li-neko-spijunira-vas-mobilni-telefon/slvzv6z|access-date=2026-05-25|website=Blic|language=sr}}</ref> '''ਜੀਓਐਕਸ ਏਆਈ''' ਇੱਕ artificial intelligence-ਅਧਾਰਿਤ ਜਿਓਸਪੇਸ਼ਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਹੈ।<ref>{{Cite web|last=Federal|first=The|date=2026-05-17|title=India's GEOX AI Can Identify Locations From Photos Without GPS Metadata|url=https://thefederal.com/category/science/indias-geox-ai-can-identify-locations-from-photos-without-gps-metadata-243634|access-date=2026-05-25|website=thefederal.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=GEOX AI: AI જિયોલોકેશનથી સૈન્ય ઇન્ટેલિજન્સમાં બદલાવ|url=https://www.gujaratsamachar.com/news/national/geox-ai-explained-ai-geolocation-20752028494.html|access-date=2026-05-25|website=Gujarat Samachar|language=gu}}</ref><ref>{{Cite web|date=2026-04-27|title=राजस्थान के भाइयों का अनूठा इनोवेशन: फोटो-वीडियो देखकर AI बता रहा सटीक लोकेशन, फ्री में कर सकते हैं यूज {{!}} Free Ai Tool To Trace Location From Photo Video Trace X Innovation By Jalore Brothers|url=https://www.patrika.com/udaipur-news/free-ai-tool-to-trace-location-from-photo-video-trace-x-innovation-by-jalore-brothers-20532216|access-date=2026-05-25|website=[[राजस्थान पत्रिका|Rajasthan Patrika]]|language=hi}}</ref> '''URL X''' ਇੱਕ ਐਂਟਰਪ੍ਰਾਈਜ਼ URL ਸੁਰੱਖਿਆ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਹੈ ਜੋ ਫਿਸ਼ਿੰਗ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਅਤੇ ਮੈਲੀਸ਼ਸ ਲਿੰਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web|last=Muddhala|first=Prabhu|date=2026-03-01|title=URL X: TraceX Labs రూపొందించిన AI ఆధారిత భద్రతా వేదిక ఫిషింగ్ దాడులకు రియల్-టైమ్‌లో అడ్డుకట్ట {{!}} URL X by TraceX Labs: AI-Powered Platform Transforming Real-Time Phishing and Malware Protection|url=https://www.tv5news.in/national/url-x-tracex-labs-ai-powered-phishing-and-malware-protection-981035|access-date=2026-05-25|website=TV5 (India)|language=te}}</ref><ref>https://www.sikkimexpress.com/news-details/enterprise-url-security-platform-designed-to-monitor-and-control-url-based-risks Sikkim Express</ref> == ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ == === ਕਾਕਰੋਚ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਐਂਡਰਾਇਡ ਮਾਲਵੇਅਰ === 2026 ਵਿੱਚ, [https://www.wionews.com/india-news/fake-cockroach-janta-party-android-app-flagged-as-critical-malware-threat-report-warns-1779954616682 WION] ਅਨੁਸਾਰ, ਟ੍ਰੇਸਐਕਸ ਲੈਬਸ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਫੇਕ "Cockroach Janta Party.apk" ਇੱਕ Android RAT ਅਤੇ spyware ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ ਜੋ WhatsApp ਅਤੇ Telegram ਰਾਹੀਂ ਫੈਲਿਆ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਡੇਟਾ ਚੋਰੀ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web|title=Fake 'Cockroach Janta Party' Android app flagged as critical malware threat, report warns|url=https://www.wionews.com/india-news/fake-cockroach-janta-party-android-app-flagged-as-critical-malware-threat-report-warns-1779954616682|access-date=2026-05-29|website=Wion|language=en}}</ref> ਟ੍ਰੇਸਐਕਸ ਲੈਬਸ ਨੇ ''Cockroach Janta Party.apk'' ਨਾਮ ਦੇ ਤਹਿਤ ਵੰਡੇ ਗਏ ਇੱਕ ਮੈਲੀਸ਼ਸ Android ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>https://tracexlabs.com/reports/cockroach-janta-party-malware-threat-report-2026.pdf</ref><ref>{{Cite web|date=2026-05-25|title=Fake 'Cockroach Janta Party' APK Malware Campaign Raises Serious Cybersecurity Concerns in India|url=https://countercurrents.org/2026/05/fake-cockroach-janta-party-apk-malware-campaign-raises-serious-cybersecurity-concerns-in-india/|access-date=2026-05-25|website=Countercurrents.org|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|date=2026-05-24|title=Fake 'Cockroach Janta Party' Android app flagged as critical malware threat|url=https://thenewsmill.com/2026/05/fake-cockroach-janta-party-android-app-flagged-as-critical-malware-threat/|access-date=2026-05-25|website=thenewsmill.com|language=en-US}}</ref> ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਨੂੰ WhatsApp ਅਤੇ Telegram ਗਰੁੱਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਫੈਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ spyware ਅਤੇ remote access trojan (RAT) ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web|title=Cockroach Janta Party APK થી Android યુઝર્સને ખતરો: TraceX Labs|url=https://www.gujaratsamachar.com/news/national/cockroach-janta-party-malware-apk-targeting-android-users-warns-tracex-labs-30174054246.html|access-date=2026-05-25|website=www.gujaratsamachar.com|language=gu}}</ref><ref>{{Cite web|last=Desk|first=Tech|date=2026-05-22|title=Cockroach Janta Party Malware APK Targets Android Users Through WhatsApp and Telegram|url=https://udaipurtimes.com/technology/fake-cockroach-janta-party-android-app-malware-warning/cid18722038.htm|access-date=2026-05-25|website=udaipurtimes.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Bureau|first=Adgully|date=2026-05-25|title=Fake Cockroach Janta Party apps flagged as critical android malware threat: TraceX Labs report|url=https://www.adgully.com/post/15944/fake-cockroach-janta-party-apps-flagged-as-critical-android-malware-threat-tracex-lab-report|url-status=live|access-date=2026-05-25|website=www.adgully.com|language=en}}</ref> ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ malware ਨੇ Telegram-ਅਧਾਰਿਤ command-and-control ਈਨਫਰਾਸਟਰਕਚਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ Android accessibility ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬੈਕਗ੍ਰਾਉਂਡ ਪਰਮਿਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ SMS ਸੁਨੇਹੇ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੇ ਪਾਸਵਰਡ, ਸੰਪਰਕ, ਕਾਲ ਲੌਗ, ਮੀਡੀਆ ਫਾਈਲਾਂ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਡਿਵਾਈਸ ਡੇਟਾ ਚੋਰੀ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ।<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |last=Verma |first=Gaurav |date=2026-05-22 |title=TraceX Labs ने "Cockroach Janta Party" Android Malware का किया खुलासा, भारतीय यूजर्स के लिए बड़ा खतरा {{!}} Cockroach Janta Party Malware APK Targeting Android Users Through WhatsApp and Telegram |url=https://jantaserishta.com/breaking-news/cockroach-janta-party-android-malware-warning-apk-4727870 |access-date=2026-05-25 |website=jantaserishta.com |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-05-22 |title=""Cockroach Janta Party" APK Malware Spreading Across India, Android Users Warned |url=https://www.mumbailive.com/en/politics/cockroach-janta-party-apk-malware-spreading-across-india-android-users-warned-92894 |access-date=2026-05-25 |website=Mumbai Live |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=admin |date=2026-05-22 |title=Cockroach Janta Party Malware APK Android वापरकर्त्यांना लक्ष्य करत असल्याचा TraceX Labs चा इशारा |url=https://www.mymahanagar.com/trending/cockroach-janta-party-malware-apk-android-warning-marathi/986037/ |access-date=2026-05-25 |website=Mahanagar (newspaper) |language=mr}}</ref><ref>{{Cite web|date=2026-05-28|title=Cockroach Janta Party का 'ऐप' भी आ गया! इंस्टॉल करने की गलती ना करें, है बड़ा झोल|url=https://www.timesnowhindi.com/tech-gadgets/fake-cockroach-janata-party-app-has-also-surfaced-asking-users-for-access-to-their-photo-gallery-article-154417988|access-date=2026-05-29|website=Times Now Navbharat|language=hi}}</ref> == ਵਿਵਾਦ == === ''ਸੰਚਾਰ ਸਾਥੀ'' ਨਿਗਰਾਨੀ ਚਿੰਤਾਵਾਂ === 2026 ਵਿੱਚ, ਟ੍ਰੇਸਐਕਸ ਲੈਬਸ ਨੇ ਟੈਲੀਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ ਵਿਭਾਗ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਿਤ ''ਸੰਚਾਰ ਸਾਥੀ'' ਮੋਬਾਈਲ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤmendੀ ਪ੍ਰੀ-ਇੰਸਟਾਲੇਸ਼ਨ ਬਾਰੇ ਗੋਪਨੀਯਤਾ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>https://www.sikkimexpress.com/news-details/tracex-labs-raises-concerns-over-indias-proposed-sim-binding-mandate-for-messaging-apps</ref> ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਡਿਵਾਈਸ identifiers, ਲੋਕੇਸ਼ਨ ਡੇਟਾ, ਅਤੇ যোগਾਯੋਗ metadata ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਵਾਲੀ ਨਾ-ਹਟਾਏ ਜਾ सकਣ ਵਾਲੀ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤmendੀ ਇੰਸਟਾਲੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀਤਾ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਮਾਰਟਫੋਨਾਂ 'ਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=2025-12-03 |title=India vrea să lege WhatsApp și Telegram de cartela SIM. Ce înseamnă asta pentru utilizatori - Financiarul |url=https://financiarul.ro/tehnologie/india-vrea-sa-lege-whatsapp-si-telegram-de-cartela-sim-ce-inseamna-asta-pentru-utilizatori/ |access-date=2026-05-25 |website=financiarul.ro |language=ro-RO}}</ref><ref>{{Cite web |last=Matei |first=Cristian |date=2025-12-03 |title=India vrea să lege WhatsApp și Telegram de cartela SIM ce înseamnă asta pentru utilizatori |url=https://news24.ro/india-vrea-sa-lege-whatsapp-si-telegram-de-cartela-sim-ce-inseamna-asta-pentru-utilizatori/ |access-date=2026-05-25 |website=News24 |language=ro-RO}}</ref> ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੁਝ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ Pegasus ਵਰਗੇ spyware ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |last=desk |first=India Today Technology |date=2025-12-02 |title=Sanchar Saathi new Pegasus spyware? Centre's order on app raises storm |url=https://www.indiatoday.in/india/story/sanchar-saathi-pegasus-spyware-centre-order-app-privacy-surveillance-concerns-2829174-2025-12-02 |access-date=2026-05-25 |website=India Today |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Giri |first=Sushil |date=2026-03-15 |title=TraceX Labs Warns Sanchar Saathi Mandate Could Create Pegasus-Style Surveillance Architecture {{!}} TraceX Labs raises privacy and security concerns over forced installation of the government telecom |url=https://english.newstrack.com/india-news/tracex-labs-warns-sanchar-saathi-surveillance-concerns-585273 |access-date=2026-05-25 |website=english.newstrack.com |language=en}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} svw820uyslrzp67n4iabcoij1zmwzbv