ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ pawiki https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਾਟਕ ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Event Event talk Topic 0 2282 840268 824428 2026-05-30T12:18:57Z Dr-Andr888 55385 /* */ 840268 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Flag of Russia.svg|thumb|220px]] [[ਤਸਵੀਰ:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|thumb|220px]] [[ਤਸਵੀਰ:Russian Federation (orthographic projection) - 2014, 2022 Annexed Territories disputed.svg|thumb|220px]] '''ਰੂਸ''' ({{IPAc-en|audio=en-us-Russia.ogg|ˈ|r|ʌ|ʃ|ə|}}; {{lang-rus|Росси́я|Rossija|rɐˈsʲijə}}; from the {{lang-el|Ρωσία}} — [[Rus' (region)|Rus']]), ਜਿਸਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਰੂਸੀ ਸੰਘ''' ਦੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ<ref>"ਰੂਸ ਅਤੇ ਰੂਸੀ ਸੰਘ, ਦੋਵੇਂ ਨਾਂਅ ਇੱਕ ਬਰਾਬਰ ਹਨ"। {{cite web |title=The Constitution of the Russian Federation |work=(Article 1) |url=http://www.constitution.ru/en/10003000-02.htm |accessdate=25 June 2009}}</ref>, ਉੱਤਰੀ [[ਯੁਰੇਸ਼ੀਆ]] ਦਾ ਇੱਕ [[ਸੋਵੀਅਤ ਰਾਜ]] ਹੈ। <ref name=britannica>{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/513251/Russia |title=Russia |publisher=Encyclopædia Britannica |accessdate=31 January 2008}}</ref> {{convert|17075200|km2|mi2}} <ref>crimea not included</ref> ਖੇਤਰਫਲ ਦੇ ਨਾਲ ਰੂਸ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਥਲੀ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਭਾਗ ਘੇਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਨੌਂਵਾਂ ਵੱਧ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਮਾਰਚ 2016 ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ ਕੁੱਲ ਜਨਸੰਖਿਆ 146.6 ਮਿਲੀਅਨ (ਲਗਭਗ 14.6 ਕਰੋੜ) ਸੀ। ਉੱਤਰੀ ਏਸ਼ੀਆ ਤੇ ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ 'ਤੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇੱਥੋਂ ਦੇ [[ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ|ਗਿਆਰਾਂ ਵੱਖਰੇ ਸਮਾਂ ਖੇਤਰ]] ਹਨ ਤੇ ਇੱਥੇ ਧਰਾਤਲ ਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਾਫੀ ਭਿੰਨਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਤੱਕ ਰੂਸ ਦੀ ਸਰਹੱਦ [[ਨਾਰਵੇ]], [[ਫਿਨਲੈਂਡ]], [[ਇਸਤੋਨੀਆ]], [[ਲਾਤਵੀਆ]], [[ਲਿਥੁਆਨੀਆ]], [[ਪੋਲੈਂਡ]], [[ਬੇਲਾਰੂਸ]], [[ਜੌਰਜੀਆ]], [[ਯੂਕਰੇਨ]], [[ਅਜ਼ਰਬਾਇਜਾਨ]], [[ਕਜਾਖਸਤਾਨ]], [[ਚੀਨ]], [[ਮੰਗੋਲੀਆ]] ਤੇ [[ਉੱਤਰੀ ਕੋਰੀਆ]] ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। [[ਜਪਾਨ]] ਅਤੇ [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਦੇ [[ਅਲਾਸਕਾ]] ਨਾਲ ਇਸਦੀ [[ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਰਹੱਦ]] ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਰੂਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ [[ਮਾਸਕੋ]], [[ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ]], [[ਨੋਵੋਸੀਬਿਰਸਕ]], [[ਕ੍ਰਾਸਨੋਡਾਰ]] ਅਤੇ [[ਵੋਲਗਾਗਰਾਤ]] ਹਨ। == ਨਾਂਅ == ਰੂਸ ਨਾਂ ਰੂਸ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਮੱਧਯੁਗੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿੱਤ ਹੈ ਜੋ ਪੂਰਬ ਸਲਾਵ ਦੁਆਰਾ ਜਿਆਦਾਤਰ ਅਬਾਦੀ ਹੈ. ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਸਹੀ ਨਾਮ ਬਾਅਦ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਮ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੇ ਵਾਸੀ "Русская Земля" (ਰੁਸਕਾਜਾ ਜ਼ੇਮਲੇਜਾ) ਦੁਆਰਾ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਅਨੁਵਾਦ "ਰੂਸੀ ਜ਼ਮੀਨ" ਜਾਂ "ਰਸ ਦੇ ਦੇਸ਼" ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ". ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਦੂਜੇ ਰਾਜਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨ ਲਈ, ਇਹ ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਲੇਖਨ ਦੁਆਰਾ 'ਕੀਵਨ ਰਸ ਦੇ ਰੂਪ' ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ. ਨਾਮ ਰਸ ਹੀ ਮੱਧਯੁਗ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਰਸ 'ਲੋਕਾਂ, ਸਰਬਿਆਈ ਵਪਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਯੋਧਿਆਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਬਾਲਟਿਕ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਵਸ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾਵਗੋਰਡ' ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਇੱਕ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਿਸਵਨ ਰਸ ਬਣ ਗਈ. ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਪੁਰਾਣਾ ਲਾਤੀਨੀ ਸੰਸਕਰਣ 'ਰੁਤਾਨੀਆ' ਸੀ, ਜੋ ਜਿਆਦਾਤਰ ਰਸ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਖੇਤਰਾਂ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜੋ ਕਿ ਕੈਥੋਲਿਕ ਯੂਰਪ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਸਨ. ਦੇਸ਼ ਦਾ ਵਰਤਮਾਨ ਨਾਮ, ਰੂਸ (ਰੋਸਿਸਾ), ਕਿਆਵਨ ਰਸ ਦੇ ਬਿਜ਼ੰਤੀਨੀ ਯੂਨਾਨੀ ਉਪਨਾਮ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, Ρωσσία ਰੋਸੀਆ-ਸਪੈਲਡ Ρωσία (ਰੋਜ਼ੇਯਾ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ [ਰੋਸਿਆ]) ਆਧੁਨਿਕ ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ. ਰੂਸ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ​​ਤਰੀਕਾ ਰੂਸੀ ਵਿੱਚ ਰੂਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ "ਰੂਸੀ" ਹੈ ਅਤੇ ਰੂਸਸੀ (ਰੂਸੀ: россияне) ਵਿੱਚ ਰੂਸੀ. ਦੋ ਰੂਸੀ ਸ਼ਬਦ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ "ਰੂਸੀ" ਵਜੋਂ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ. ਇੱਕ "русские" (ਰੁਸਕੀਆ) ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮਤਲਬ "ਨਸਲੀ ਰੂਸੀ" ਹੈ. ਇਕ ਹੋਰ "россияне" (ਰੋਸਿਆਨੇ) ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਰੂਸ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਨਸਲੀ ਭੇਦਭਾਵ" ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਅਕਸਰ ਇਹ ਦੋਨਾਂ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਹਨ. == ਇਤਿਹਾਸ == {{ਮੁੱਖ|ਰੂਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ}} === ਪੂਰਵ ਇਤਿਹਾਸ === === ਕਿਏਵਨ ਰਸ'=== === ਮਾਸਕੋ ਦੇ ਵੱਡੇ ਡੱਚੀ === === ਰੂਸ ਦੀ ਜ਼ਾਰਸ਼ਾਹੀ === === ਰੂਸੀ ਸਾਮਰਾਜ === === ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਅਤੇ ਰੂਸੀ ਗਣਰਾਜ === === ਸੋਵੀਅਤ ਰੂਸ ਤੇ ਘਰੇਲੂ ਜੰਗ === === ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ === === ਰੂਸੀ ਸੰਘ === == ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ == === ਧਰਾਤਲ === === ਜਲਵਾਯੂ === === ਸਰਹੱਦਾਂ === === ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ === == ਜਨਸੰਖਿਆ == === ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰ === === ਭਾਸ਼ਾ === === ਧਰਮ === === ਸਿੱਖਿਆ === === ਸਿਹਤ === == ਰਾਜਨੀਤਕ == === ਸਰਕਾਰ === === ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਵੰਡ === === ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ === == ਅਰਥ ਵਿਵਸਥਾ == === ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦਨ ਦਰ === === ਖੇਤੀਬਾੜੀ === === ਸਨਅਤ === === ਵਿੱਤੀ ਕਾਰੋਬਾਰ === === ਯਾਤਾਯਾਤ === === ਊਰਜਾ === === ਪਾਣੀ === === ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ === === ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵਪਾਰ === == ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ == == ਸੱਭਿਆਚਾਰ == === ਸਾਹਿਤ === === ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਣ ਕਲਾ === === ਰਸਮ-ਰਿਵਾਜ === === ਲੋਕ ਕਲਾ === === ਭੋਜਨ === === ਤਿਉਹਾਰ === === ਖੇਡਾਂ === === ਮੀਡੀਆ ਤੇ ਸਿਨੇਮਾ === === ਅਜਾਇਬਘਰ ਤੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ === == ਮਸਲੇ ਅਤੇ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ == === ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਸਲੇ === === ਬਾਹਰੀ ਮਸਲੇ === == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਰਪ ਦੇ ਦੇਸ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵੀਟੋ ਦੇਸ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬ੍ਰਿਕਸ ਦੇਸ਼]] 8t4jkvu2jbk818krwtbq6avqexi6cx3 840293 840268 2026-05-30T18:30:00Z WikiBayer 26636 [[Special:Contributions/Dr-Andr888|Dr-Andr888]] ([[User talk:Dr-Andr888|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) ਦੀਆਂ ਸੋਧਾਂ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਕੇ [[User:~2025-34485-92|~2025-34485-92]] ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਆਖ਼ਰੀ ਰੀਵਿਜ਼ਨ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ 824428 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Flag of Russia.svg|thumb|220px]] [[ਤਸਵੀਰ:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|thumb|220px]] [[ਤਸਵੀਰ:Russian Federation 2014 (orthographic projection) with Crimea and South Kuriles.svg|thumb|220px]] '''ਰੂਸ''' ({{IPAc-en|audio=en-us-Russia.ogg|ˈ|r|ʌ|ʃ|ə|}}; {{lang-rus|Росси́я|Rossija|rɐˈsʲijə}}; from the {{lang-el|Ρωσία}} — [[Rus' (region)|Rus']]), ਜਿਸਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਰੂਸੀ ਸੰਘ''' ਦੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ<ref>"ਰੂਸ ਅਤੇ ਰੂਸੀ ਸੰਘ, ਦੋਵੇਂ ਨਾਂਅ ਇੱਕ ਬਰਾਬਰ ਹਨ"। {{cite web |title=The Constitution of the Russian Federation |work=(Article 1) |url=http://www.constitution.ru/en/10003000-02.htm |accessdate=25 June 2009}}</ref>, ਉੱਤਰੀ [[ਯੁਰੇਸ਼ੀਆ]] ਦਾ ਇੱਕ [[ਸੋਵੀਅਤ ਰਾਜ]] ਹੈ। <ref name=britannica>{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/513251/Russia |title=Russia |publisher=Encyclopædia Britannica |accessdate=31 January 2008}}</ref> {{convert|17075200|km2|mi2}} <ref>crimea not included</ref> ਖੇਤਰਫਲ ਦੇ ਨਾਲ ਰੂਸ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਥਲੀ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਭਾਗ ਘੇਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਨੌਂਵਾਂ ਵੱਧ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਮਾਰਚ 2016 ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ ਕੁੱਲ ਜਨਸੰਖਿਆ 146.6 ਮਿਲੀਅਨ (ਲਗਭਗ 14.6 ਕਰੋੜ) ਸੀ। ਉੱਤਰੀ ਏਸ਼ੀਆ ਤੇ ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ 'ਤੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇੱਥੋਂ ਦੇ [[ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ|ਗਿਆਰਾਂ ਵੱਖਰੇ ਸਮਾਂ ਖੇਤਰ]] ਹਨ ਤੇ ਇੱਥੇ ਧਰਾਤਲ ਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਾਫੀ ਭਿੰਨਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਤੱਕ ਰੂਸ ਦੀ ਸਰਹੱਦ [[ਨਾਰਵੇ]], [[ਫਿਨਲੈਂਡ]], [[ਇਸਤੋਨੀਆ]], [[ਲਾਤਵੀਆ]], [[ਲਿਥੁਆਨੀਆ]], [[ਪੋਲੈਂਡ]], [[ਬੇਲਾਰੂਸ]], [[ਜੌਰਜੀਆ]], [[ਯੂਕਰੇਨ]], [[ਅਜ਼ਰਬਾਇਜਾਨ]], [[ਕਜਾਖਸਤਾਨ]], [[ਚੀਨ]], [[ਮੰਗੋਲੀਆ]] ਤੇ [[ਉੱਤਰੀ ਕੋਰੀਆ]] ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। [[ਜਪਾਨ]] ਅਤੇ [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਦੇ [[ਅਲਾਸਕਾ]] ਨਾਲ ਇਸਦੀ [[ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਰਹੱਦ]] ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਰੂਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ [[ਮਾਸਕੋ]], [[ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ]], [[ਨੋਵੋਸੀਬਿਰਸਕ]], [[ਕ੍ਰਾਸਨੋਡਾਰ]] ਅਤੇ [[ਵੋਲਗਾਗਰਾਤ]] ਹਨ। == ਨਾਂਅ == ਰੂਸ ਨਾਂ ਰੂਸ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਮੱਧਯੁਗੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿੱਤ ਹੈ ਜੋ ਪੂਰਬ ਸਲਾਵ ਦੁਆਰਾ ਜਿਆਦਾਤਰ ਅਬਾਦੀ ਹੈ. ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਸਹੀ ਨਾਮ ਬਾਅਦ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਮ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੇ ਵਾਸੀ "Русская Земля" (ਰੁਸਕਾਜਾ ਜ਼ੇਮਲੇਜਾ) ਦੁਆਰਾ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਅਨੁਵਾਦ "ਰੂਸੀ ਜ਼ਮੀਨ" ਜਾਂ "ਰਸ ਦੇ ਦੇਸ਼" ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ". ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਦੂਜੇ ਰਾਜਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨ ਲਈ, ਇਹ ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਲੇਖਨ ਦੁਆਰਾ 'ਕੀਵਨ ਰਸ ਦੇ ਰੂਪ' ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ. ਨਾਮ ਰਸ ਹੀ ਮੱਧਯੁਗ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਰਸ 'ਲੋਕਾਂ, ਸਰਬਿਆਈ ਵਪਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਯੋਧਿਆਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਬਾਲਟਿਕ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਵਸ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾਵਗੋਰਡ' ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਇੱਕ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਿਸਵਨ ਰਸ ਬਣ ਗਈ. ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਪੁਰਾਣਾ ਲਾਤੀਨੀ ਸੰਸਕਰਣ 'ਰੁਤਾਨੀਆ' ਸੀ, ਜੋ ਜਿਆਦਾਤਰ ਰਸ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਖੇਤਰਾਂ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜੋ ਕਿ ਕੈਥੋਲਿਕ ਯੂਰਪ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਸਨ. ਦੇਸ਼ ਦਾ ਵਰਤਮਾਨ ਨਾਮ, ਰੂਸ (ਰੋਸਿਸਾ), ਕਿਆਵਨ ਰਸ ਦੇ ਬਿਜ਼ੰਤੀਨੀ ਯੂਨਾਨੀ ਉਪਨਾਮ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, Ρωσσία ਰੋਸੀਆ-ਸਪੈਲਡ Ρωσία (ਰੋਜ਼ੇਯਾ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ [ਰੋਸਿਆ]) ਆਧੁਨਿਕ ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ. ਰੂਸ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ​​ਤਰੀਕਾ ਰੂਸੀ ਵਿੱਚ ਰੂਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ "ਰੂਸੀ" ਹੈ ਅਤੇ ਰੂਸਸੀ (ਰੂਸੀ: россияне) ਵਿੱਚ ਰੂਸੀ. ਦੋ ਰੂਸੀ ਸ਼ਬਦ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ "ਰੂਸੀ" ਵਜੋਂ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ. ਇੱਕ "русские" (ਰੁਸਕੀਆ) ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮਤਲਬ "ਨਸਲੀ ਰੂਸੀ" ਹੈ. ਇਕ ਹੋਰ "россияне" (ਰੋਸਿਆਨੇ) ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਰੂਸ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਨਸਲੀ ਭੇਦਭਾਵ" ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਅਕਸਰ ਇਹ ਦੋਨਾਂ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਹਨ. == ਇਤਿਹਾਸ == {{ਮੁੱਖ|ਰੂਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ}} === ਪੂਰਵ ਇਤਿਹਾਸ === === ਕਿਏਵਨ ਰਸ'=== === ਮਾਸਕੋ ਦੇ ਵੱਡੇ ਡੱਚੀ === === ਰੂਸ ਦੀ ਜ਼ਾਰਸ਼ਾਹੀ === === ਰੂਸੀ ਸਾਮਰਾਜ === === ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਅਤੇ ਰੂਸੀ ਗਣਰਾਜ === === ਸੋਵੀਅਤ ਰੂਸ ਤੇ ਘਰੇਲੂ ਜੰਗ === === ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ === === ਰੂਸੀ ਸੰਘ === == ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ == === ਧਰਾਤਲ === === ਜਲਵਾਯੂ === === ਸਰਹੱਦਾਂ === === ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ === == ਜਨਸੰਖਿਆ == === ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰ === === ਭਾਸ਼ਾ === === ਧਰਮ === === ਸਿੱਖਿਆ === === ਸਿਹਤ === == ਰਾਜਨੀਤਕ == === ਸਰਕਾਰ === === ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਵੰਡ === === ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ === == ਅਰਥ ਵਿਵਸਥਾ == === ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦਨ ਦਰ === === ਖੇਤੀਬਾੜੀ === === ਸਨਅਤ === === ਵਿੱਤੀ ਕਾਰੋਬਾਰ === === ਯਾਤਾਯਾਤ === === ਊਰਜਾ === === ਪਾਣੀ === === ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ === === ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵਪਾਰ === == ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ == == ਸੱਭਿਆਚਾਰ == === ਸਾਹਿਤ === === ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਣ ਕਲਾ === === ਰਸਮ-ਰਿਵਾਜ === === ਲੋਕ ਕਲਾ === === ਭੋਜਨ === === ਤਿਉਹਾਰ === === ਖੇਡਾਂ === === ਮੀਡੀਆ ਤੇ ਸਿਨੇਮਾ === === ਅਜਾਇਬਘਰ ਤੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ === == ਮਸਲੇ ਅਤੇ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ == === ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਸਲੇ === === ਬਾਹਰੀ ਮਸਲੇ === == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਰਪ ਦੇ ਦੇਸ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵੀਟੋ ਦੇਸ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬ੍ਰਿਕਸ ਦੇਸ਼]] fnr24vfne06wz8tj1oclrc410bo4l1v 0 2289 840290 840162 2026-05-30T18:27:01Z Nitesh Gill 8973 /* ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ */ 840290 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ | image = Mural painting of Guru Nanak from Gurdwara Baba Atal Rai.jpg | alt = 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਦੀ ਦਵਾਰ ਉੱਤੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | caption = 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਦੀ ਦਵਾਰ ਉੱਤੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | birth_name = ਨਾਨਕ | birth_date = 15 ਅਪਰੈਲ 1469 (ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ, ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ){{sfn|Gupta|1984|p=49}} | birth_place = ਰਾਏ ਭੋਇ ਕੀ ਤਲਵੰਡੀ, [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ]] <br> {{small|(ਹੁਣ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]])}} | death_date = {{Death date and age|1539|09|22|1469|04|15|df=y}} | death_place = [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]], [[ਲਾਹੌਰ ਸੂਬਾ]], [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] <br> {{small|(ਹੁਣ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]])}} | resting_place = [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕਰਤਾਰਪੁਰ]], ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ | known_for = * [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਬਾਨੀ *ਲਿਖਣ [[ਜਪੁਜੀ]] ਸਾਹਿਬ *ਲਿਖਣ [[ਕੀਰਤਨ ਸੋਹਿਲਾ]] | successor = [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ]] | parents = [[ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ]] ਅਤੇ [[ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ]] | spouse = [[ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ]] | children = [[ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ]]<br>[[ਲਖਮੀ ਦਾਸ]] | religion = [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] | location = [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] | other_name = ''ਪੀਰ ਬਾਲਗਦਾਨ'' ([[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite news |last1=Service |first1=Tribune News |title=Booklet on Guru Nanak Dev's teachings released |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/ludhiana/booklet-on-guru-nanak-dev%E2%80%99s-teachings-released-859755 |work=Tribuneindia News Service |language=en |quote=Rare is a saint who has travelled and preached as widely as Guru Nanak Dev. He was known as Nanakachraya in Sri Lanka, Nanak Lama in Tibet, Guru Rimpochea in Sikkim, Nanak Rishi in Nepal, Nanak Peer in Baghdad, Wali Hind in Mecca, Nanak Vali in Misar, Nanak Kadamdar in Russia, Baba Nanak in Iraq, Peer Balagdaan in Mazahar Sharif and Baba Foosa in China, said Dr S S Sibia, director of Sibia Medical Centre.}}</ref><br>''ਨਾਨਕਚਰਿਆਯਾ'' (ਸ਼੍ਰੀ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਲਾਮ'' (ਤਿੱਬਤ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਗੁਰੂ ਰਿਨਪੋਚ'' (ਸਿੱਕਮ ਅਤੇ ਭੂਟਾਨ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਰਿਸ਼ੀ'' ([[ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਪੀਰ'' ([[ਇਰਾਕ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਇਰਾਕ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਵਾਲੀ ਹਿੰਦੀ'' (ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਵਾਲੀ'' (ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਕਦਮਦਾਰ'' ([[ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਰੂਸ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਬਾਬਾ ਫੂਸਾ'' ([[ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਚੀਨ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref> | signature = Pothi written by Guru Nanak.jpg }} '''ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''[[:en:Guru_Nanak|Guru Nanak]]'''; 15 ਅਪਰੈਲ 1469 – 22 ਸਤੰਬਰ 1539), ਜਾਂ '''ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ''',{{sfn|Macauliffe|1909|p=[[s:Page:The Sikh Religion, its gurus, sacred writings and authors Vol 1.djvu/63|lvii]]}} [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਮੋਢੀ ਸਨ ਅਤੇ ਦਸ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ [[ਕੱਤਕ]] ਦੀ [[ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ]] (ਅਕਤੂਬਰ-ਨਵੰਬਰ) ਨੂੰ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਗੁਰਪੁਰਬ]] ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ [[ਏਸ਼ੀਆ]] ਭਰ ਵਿੱਚ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ [[ਇੱਕ ਓਅੰਕਾਰ]] (ੴ, 'ਇਕ ਰੱਬ') ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਹਰ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਸੱਚ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।{{sfn|Hayer|1988|p=14}} ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ (ਪਰਮਾਤਮਾ) ਸਮਾਨਤਾ, ਭਾਈਚਾਰਕ ਪਿਆਰ, ਚੰਗਿਆਈ ਅਤੇ ਨੇਕੀ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਅਧਿਆਤਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਸਥਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।{{sfn|Sidhu|2009|p=26}}{{sfn|Khorana|1991|p=214}}{{sfn|Prasoon|2007}} ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ 974 ਕਾਵਿ-ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਰਦਾਸਾਂ [[ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ]] ਹਨ; [[ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ]]; ਅਤੇ [[ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ]] ਹਨ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਨਕ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਬ੍ਰਹਮਤਾ, ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਨੌਂ ਗੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਉੱਤੇ ਉਤਰੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਸੀ। ==ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ== [[Image:Inside view of the entrance - Gurdwara Janam Asthan.jpg|thumb|200px|left|[[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿਖੇ [[ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ]], ਯਾਦਗਾਰੀ ਜਗ੍ਹਾ ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ।]] {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ<ref>{{cite book | last=ਮੈਕਾਲਿਫ਼ | first=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ | authorlink=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ | year=2004 | origyear=1909 | title=The Sikh Religion —।ts Gurus, Sacred Writings and Authors | publisher=Low Price Publications | location=ਭਾਰਤ | isbn = 81-86142-31-2 | page=1 | quote=The third day of the light-half of the month of Baisakh (April–May) in the year AD 1469, but, some historians believe that the Guru was born on 15 April 1469 A.D.}}. Generally thought to be the third day of Baisakh (or Vaisakh) of Vikram Samvat 1526.</ref> ਨੂੰ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਨੇੜੇ ਰਾਇ ਭੋਇ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ (ਹੁਣ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]), ਵਿਖੇ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਜੋ [[ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ]] ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਸਨ।<ref name="Macauliffe3">{{cite book|title=The Sikh Religion —।ts Gurus, Sacred Writings and Authors|last=ਮੈਕਾਲਿਫ਼|first=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ|publisher=Low Price Publications|year=2004|isbn=81-86142-31-2|location=India|authorlink=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼|origyear=1909}}</ref><ref>{{cite book|title=The।llustrated History of the Sikhs|last= ਸਿੰਘ|first=ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ|publisher=Oxford University Press|year=2006|isbn=0-19-567747-1|location=ਭਾਰਤ|pages=12–13|authorlink=ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ}} Also, according to the Purātan Janamsākhī (the birth stories of Guru Nanak).</ref> ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਪੇ, ਕਲਿਆਣ ਚੰਦ ਦਾਸ ਬੇਦੀ, ਮਕਬੂਲ ਨਾਮ [[ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ]] ਅਤੇ [[ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ|ਤ੍ਰਿਪਤਾ]] ਸਨ।<ref>{{cite web |url=http://www.sgpc.net/gurus/gurunanak.asp |title=Guru Nanak Sahib, Guru Nanak Ji, First Sikh Guru, First Guru Of Sikhs, Sahib Shri Guru Nanak Ji,।ndia |publisher=Sgpc.net |date= |accessdate=9 August 2009 |archive-date=18 ਫ਼ਰਵਰੀ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120218023855/http://www.sgpc.net/gurus/gurunanak.asp |dead-url=yes }}</ref> ਪਿਓ ਪਿੰਡ ਤਲਵੰਡੀ ਦੇ ਫ਼ਸਲ ਮਾਮਲੇ ਦੇ [[ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੇਖਾਕਾਰ|ਪਟਵਾਰੀ]] ਸਨ।<ref>{{cite web |url=http://nankana.com/AboutRaiBular1.html |title=The Bhatti's of Guru Nanak's Order |publisher=Nankana.com |date= |accessdate=9 August 2009 |archive-date=16 ਜੂਨ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130616151332/http://nankana.com/AboutRaiBular1.html |dead-url=yes }}</ref> ਮਾਪੇ ਹਿੰਦੂ ਖੱਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਵਪਾਰੀ ਸਨ।<ref>{{cite book|title=The Encyclopedia of Sikhism|last=ਸਿੰਘਾ|first=ਹ. ਸ.|publisher=ਹੇਮਕੁੰਟ ਪ੍ਰੈਸ|year=2000|ISBN=978-81-7010-301-1|page=125}}</ref><ref>{{cite book|title=The A to Z of Sikhism|url=https://archive.org/details/atozofsikhism0000mcle|last=ਮਕਲੌਡ|first=ਵ. ਹ.| authorlink=ਡਬਲਿਊ ਐਚ ਮੈਕਲੋਡ |publisher=Scarecrow Press|year=2009|ISBN=978-0-8108-6828-1|page=[https://archive.org/details/atozofsikhism0000mcle/page/86 86]}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਭੈਣ, [[ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ]], ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਵੱਡੀ ਸੀ। ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਜੈ ਰਾਮ ਨਾਲ਼ 1475 ਵਿੱਚ [[ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ, [[ਦੌਲਤ ਖ਼ਾਨ ਲੋਧੀ]] ਦੇ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਨਾਨਕ ਦਾ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਨਾਲ਼ ਲਾਡ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਵੀ ਮਗ਼ਰ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਅਤੇ ਜੀਜੇ ਦੇ ਘਰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਉਹ 20 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਦੌਲਤ ਖ਼ਾਨ ਅਧੀਨ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।<ref name=":0" /> ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਮਤਾਬਕ ਇਹ ਅਰਸਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਲਈ ਇੱਕ ਖ਼ੁਦ ਤਰੱਕੀ ਵਾਲ਼ਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕਲਾਮ ਵਿੱਚ ਹੁਕਮਰਾਨੀ ਢਾਂਚੇ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਹਵਾਲੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name="autogenerated9">{{cite book | last=ਕੋਲ | first=ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ |author2=ਸੰਭੀ, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ| year=1978 | title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices | url=https://archive.org/details/sikhs00cole | publisher=Routledge & Kegan Paul | location=ਲੰਡਨ| isbn = 0-7100-8842-6 | page=[https://archive.org/details/sikhs00cole/page/9 9] | nopp=true}}</ref> ਸਿੱਖ ਰਿਵਾਜ਼ਾਂ ਮਤਾਬਕ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਇਲਾਹੀ ਰਹਿਮਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਨੇ।<ref name="GuruNanakBBC">{{cite web |title=The founder of Sikhism |url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/nanak.shtml |website=BBC |accessdate=3 September 2019}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਖਿੜਦੀ ਹੋਈ ਸੂਝ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਨਾਨਕ ਨੇ ਇਲਾਹੀ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਿਖਾਈ। ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ<ref name=":0">{{Cite book|title=Guru Nanak Founder of Sikhism|last=Singh|first=Dr. Trilochan Singh|publisher=Gurdwara Parbandhak Committee , Sis Giani,Chandni Chowk, Delhi|year=1969|location=Delhi|pages=8-12; 51 ; 50|quote=For three years Gopal gave elementary education to Nanak in language, arithmetic and other subjects, ......He easily committed to memory , everything that was taught to him...When Gopal gave his first lesson on a secular subject and asked the students to write it on the wooden slate, Nanak wrote some verses in the form of an acrostic. Teacher was taken aback what he saw written on the wooden slate.....He found...acrostic written in couplets of extremely simple Panjabi Language.What surprised him was the profound thought of the poems: ...(a) aida _ He who has created the whole cosmos, His will is evolving it to his purpose . Nanak , the poet( shair) sayeth: He is the cause of all that occurs. __ Guru Nanak : Aasa , Patti, p 433 Page 51 footnote Puratan janm sakhi fixes the marriage date at age of 12 , which is too early , bahi mani singh and meharban janam sakhi fixes marriage age at 15 or 16 which seems to be correct. Bala’s Janam sakhi fixes it at 18 which is less probable……page 50 For next 4 years Nanak led a homely life….during this period he had two sons…|via=http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPage.jsp?ID=5529&page=1&CategoryID=1&Searched=}}</ref>, ਉਸ ਵਕ਼ਤ ਦੇ ਰਿਵਾਜ਼ ਮਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਓ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪਾਂਧੇ ਗੋਪਾਲ ਕੋਲ ਸਕੂਲੀ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾਇਆ।<ref name="Macauliffe3"/> ਗੋਪਾਲ ਨੇ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਾਕਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਨਿਆਣੇ ਹੁੰਦੇ ਨਾਨਕ ਨੇ ਆਪਣੇ [[ਅਧਿਆਪਕ]] ਨੂੰ ਨੰਬਰ ਇੱਕ ਨਾਲ਼ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਅੱਖਰ, ਓ ਅਤੇ ਅੰਕਾਰ ਨੂੰ ਜੋੜ, 'ਰੱਬ ਇੱਕ ਹੈ' ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book|title=A History Of The Sikhs|last=ਕਨਿੰਗਹਮ|first=ਜੋਸਫ ਡੇਵੀ|publisher=ਜੌਣ ਮਰੀ|year=1853|location=ਲੰਡਨ|pages=37–38|id=|origyear=}}</ref> ਹੋਰ ਬਚਪਨੀ ਖ਼ਾਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਨਕ ਬਾਰੇ ਅਜੀਬ ਅਤੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਗੱਲਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੱਕ ਰਾਏ ਬੁਲਾਰ ਵਲੋਂ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਕੜਕਵੀਂ ਧੁੱਪ ਤੋਂ, ਇੱਕ ਖ਼ਾਤੇ ਮੁਤਾਬਕ, ਦਰਖ਼ਤ ਦੀ ਛਾਂ,<ref>{{cite web|url=https://archive.org/stream/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d_djvu.txt|title=ਰਾਏ ਬੁਲਾਰ|last= ਸਿੰਘ| first=ਗੁਰਨੇਕ|work=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਪਟਿਆਲ਼ਾ|accessdate=18 August 2015}}</ref> ਜਾਂ, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ, ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਕੋਬਰਾ ਵਲੋਂ ਛਾਂ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref name="kartar singh">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nhKMUnfLZLEC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|title=Life Story Of Guru Nanak|last=ਸਿੰਘ|first=ਕਰਤਾਰ|publisher=ਹੇਮਕੁੰਟ ਪ੍ਰੈਸ|year=1984|isbn=978-8170101628|location=New Delhi|page=18}}</ref> 24 ਸਤੰਬਰ 1487 ਨੂੰ ਨਾਨਕ ਦਾ ਵਿਆਹ [[ਬਟਾਲਾ]] ਕਸਬੇ ਦੇ ਮੂਲ ਚੰਦ ਅਤੇ ਚੰਦੋ ਰਾਣੀ ਦੀ ਧੀ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਨਾਲ਼ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਜੋੜੇ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤ ਸਨ, [[ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ]] (8 ਸਤੰਬਰ 1494 - 13 ਜਨਵਰੀ 1629)<ref>{{cite web|url=https://archive.org/stream/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d_djvu.txt|title=ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ|last= ਸਿੰਘ| first=ਗੁਰਨੇਕ|work=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਪਟਿਆਲ਼ਾ|accessdate=18 August 2015}}</ref> ਅਤੇ ਲਖਮੀ ਚੰਦ (12 ਫਰਵਰੀ 1497 - 9 ਅਪ੍ਰੈਲ 1555)। ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਉਦਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਬਣ ਗਏ।<ref>{{cite web|url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title=Udasi|last=Madanjit Kaur|work=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Patiala|accessdate=17 September 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak1.html|title=Sikh Gurus|website=Sikh-history.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20070830205721/http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak1.html|archive-date=30 August 2007|accessdate=11 March 2016|url-status=dead}}</ref> == ਜੀਵਨ == [[File:Guru.Nanak.with.Hindu.holymen-b.JPG|thumb|200px|left|ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਹਿੰਦੂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ]] ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਹੈ। [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]], ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਾਤਬ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ|ਵਾਰਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾਨਕ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਅਰਸਾ ਬਾਅਦ ਕੰਪਾਇਲ ਕਰਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਖ਼ੁਲਾਸਾ ਸਹਿਤ ਸਨ। [[ਜਨਮਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ|ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ]] ਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਹਲਾਤ ਨੂੰ ਛੋਟਿਆਂ ਵਾਕਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਗਿਆਨ-ਰਤਨਵਾਲੀ ਨੂੰ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਬਾਬਤ ਪਿਛਲੇ ਪਖੰਡੀ ਖ਼ਾਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਕਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ਼ ਲਿਖਿਆ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਰੀਦ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਹੀ ਖ਼ਾਤਾ ਲਿਖਣ ਲਈ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜਨਮਸਾਖੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਰੀਬੀ ਰਫ਼ੀਕ, [[ਭਾਈ ਬਾਲਾ]] ਵਲੋਂ ਲਿਖੇ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਲਿਖਣ ਦੇ ਤਰੀਕ਼ੇ ਅਤੇ ਵਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕਰਕੇ, [[ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼]] ਵਰਗੇ ਸਕੌਲਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Macauliffe3"/> ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਮਤਾਬਕ, ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਨ ਦੇ ਚੰਗੇ ਕਾਰਨ ਹਨ ਕਿ ਲੇਖਕ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਕਰੀਬੀ ਰਫ਼ੀਕ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਹਮਸਫ਼ਰੀ ਸਨ। == ਸਿੱਖੀ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦਾ ਆਗ਼ਾਜ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices|url=https://archive.org/details/sikhs00cole| last=ਕੋਲ | first=ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ |author2=ਸੰਭੀ, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ|publisher=Routledge & Kegan Paul|year=1978|isbn=0-7100-8842-6|location=London|pages=[https://archive.org/details/sikhs00cole/page/9 9]–10}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=N5lpveRnSxEC&pg=PA207|title=Diversity and Unity in Federal Countries|author1=ਲੋਈਜ਼ ਮੋਰੀਨੋ|author2=ਕੇਸਰ ਕੋਲੀਨੋ|publisher=McGill Queen University Press|year=2010|isbn=978-0-7735-9087-8|page=207}}</ref> ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਮੌਲਿਕ ਯਕੀਨ, ਮੁਕੱਦਸ ਗ੍ਰੰਥ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਚਾ ਅਤੇ ਬੰਦਗੀ, ਸਾਰੀ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਵਿੱਚ ਇਤਫ਼ਾਕ, ਬੇਖ਼ੁਦ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਣਾ, ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵਾਸਤੇ ਸਮਾਜਕ ਇਨਸਾਫ਼ ਲਈ ਉੱਦਮ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰ ਵਤੀਰਾ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਘਰੇਲੂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ।<ref name="Kalsi_Chelsea2">{{cite book|title=Sikhism|author=ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਕਲਸੀ|publisher=Chelsea House, Philadelphia|pages=41–50}}</ref><ref name="Cole_Sambhi">{{cite book|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices | last=ਕੋਲ | first=ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ |author2=ਸੰਭੀ, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ|publisher=Sussex Academic Press|year=1995|page=200}}</ref><ref name="Teece 2004 4">{{cite book|title=Sikhism:Religion in focus|last=Teece|first=Geoff|publisher=Black Rabbit Books|year=2004|isbn=978-1-58340-469-0|location=|page=4}}</ref> [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਨੂੰ [[ਸਿੱਖੀ]] ਵਿੱਚ ਸੁਪ੍ਰੀਮ ਇਖਤਿਆਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗਿਆਰਵੇਂ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਨ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੁੱਲ 974 ਸ਼ਬਦ ਹਨ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ftdcvmviy_8C|title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures|author1=ਕ੍ਰਿਸਟਫਰ ਸ਼ੈਕਲ|author2=ਅਰਵਿੰਦ ਮੰਡੇਰ|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1-136-45108-9|pages=xviii–xix}}</ref> == ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ: ਸ਼ਬਦ, ਰਾਗ, ਰਬਾਬ == [[ਮੱਧਕਾਲ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ‘ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਤੀ’ ਅਤੇ ‘ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ’ ਲਈ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਨਹਦ ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਾਦੀ ਬਣਾਉਂਦਿਆਂ 'ਰਾਗ ਸਹਿਤ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ‘ਕੀਰਤਨ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਭਾਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਕਾਵਿ ਜਿਵੇਂ 'ਜਪੁ', ਸਲੋਕ-ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਰਾਗ ਰਹਿਤ ਰਚੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲਾ ਦਰਸ਼ਨ ਆਲਾਪ ਵਾਂਗ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗੀਤਕਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗੀਤਕਤਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਿਕਨਾਤੀਸੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀਆਂ ਚਾਰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਉਹ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਕੌਮਾਂ, ਜਾਤੀਆਂ ਤੇ ਮਜ਼ਹਬਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨ ਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਕਰਕੇ ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੋਂ ਆਈ (ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਾਜ਼) ਰਬਾਬ ਨੂੰ ਸੰਗ ਰਲਾ ਕੇ ਬਹੁਵਚਨਤਾ, ਬਹੁ-ਸਭਿਆਚਾਰਕਤਾ ਤੇ ਵਿਸਮਾਦੀ ਆਨੰਦ ਦਾ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਗਵਾਹ ਨੇ ਕਿ ਨਾਨਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ 'ਮਰਦਾਨਿਆਂ! ਰਬਾਬ ਛੇੜ ਬਾਣੀ ਆਈ।' 'ਛੇੜ ਰਬਾਬ' ਕਿਉਂਕਿ ਵਜਾਉਣਾ ਜਾਂ ਕਹਿਣਾ ਵਜਾ ਰਬਾਬ ਹੁਕਮ ਹੈ ਅਤੇ 'ਛੇੜ' ਆਸ਼ਿਕਾਂ ਦੀ, ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਰੱਤਿਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਕਿਆਸ ਕਰੋ ਨਾਨਕ ਆਖ ਰਿਹੈ, 'ਮਰਦਾਨਿਆ! ਛੇੜ ਰਬਾਬ।' ਤਾਂ ਰਬਾਬ ਉਸ ਵਕਤ ਕੋਈ ਸਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਰੱਬ (ਇਸ਼ਕ) ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੈ ਤੇ ਮਰਦਾਨਾ ਕੋਈ ਮੁਸਲਿਮ ਜਾਂ ਰਬਾਬੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਮੀ ਜਿਹੜਾ ਰਬਾਬ ਉਪਰ ਰਾਗ ਯਾਨੀ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਸੁਰ ਛੇੜਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਲਾਹੀ ਬਾਣੀ ਜਾਂ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਨਾਨਕ ਦੇ ਮੁਖਾਰਬਿੰਦ 'ਚੋਂ ਉਤਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜ-ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਭੁੱਲੀ-ਭਟਕੀ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਮਹਾਆਨੰਦ ਅਤੇ ਵਿਸਮਾਦ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2019/11/%e0%a8%a8%e0%a8%be%e0%a8%a8%e0%a8%95-%e0%a8%ac%e0%a8%be%e0%a8%a3%e0%a9%80-%e0%a8%b6%e0%a8%ac%e0%a8%a6-%e0%a8%b0%e0%a8%be%e0%a8%97-%e0%a8%b0%e0%a8%ac%e0%a8%be%e0%a8%ac/|title=ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ: ਸ਼ਬਦ, ਰਾਗ, ਰਬਾਬ|date=2019-11-11|website=Punjabi Tribune Online|language=hi-IN|access-date=2019-11-13}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਧੰਨ ਧੰਨ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚੋਂ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਾਨਕ ਨੇ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਆਪ ਨਹੀਂ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤੀਆਂ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੁਰੀਦਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰੁਸਤੀ ਬਾਝੋਂ, ਅਤੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਅਦਬ ਲਈ ਕਈ ਕਿੱਸੇ ਅਤੇ ਕਲਪ ਅਫ਼ਸਾਨਿਆ ਨਾਲ਼ ਲਿਖੀਆਂ।<ref>Nikky-Guninder Kaur Singh (2011), Sikhism: An।ntroduction,।B Tauris, {{ISBN|978-1848853218}}, pages 2-8</ref> ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨਾਲ਼ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਸਣੇ, ਕਦੀਮੀ, ਮੌਜੂਦਾ ਅਤੇ ਅਗਾਂਹ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਰਦ ਅਤੇ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਦੇ ਵਾਕ ਮਕਬੂਲ ਹਨ, ਜੋ ਬੰਦਗੀ ਰਾਹੀਂ ਇਲਾਹੀ ਇਲਮ ਨੂੰ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ [[ਸਿੱਖ ਭਗਤ|ਭਗਤਾਂ]] ਦੇ ਵਾਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਕਈ ਜੋ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੀ ਕੇ ਰੁਖ਼ਸਤ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ।<ref>ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ ਕੋਲ ਅਤੇ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸੰਭੀ (1995), The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices, Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1898723134}}, pages 52-53, 46, 95-96, 159</ref> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਭਗਤੀ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਆਤਮਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਘਰੇਲੂ ਜੀਵਨ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref name="Kamala1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=WTfKwGV6mBkC|title=The Socially Involved Renunciate – Guru Nanaks Discourse to Nath Yogi's|author1=Nayar, Kamal Elizabeth|author2=Sandhu, Jaswinder Singh|publisher=State University of New York Press|year=2007|isbn=978-0-7914-7950-6|location=United States of America|pages=106}}</ref> ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ, ਦਿਸਦਾ ਸੰਸਾਰ ਅਨੰਤ ਕਾਇਨਾਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।<ref name="Nikky1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=UUWIEfAY-mMC|title=Hindu spirituality: Postclassical and modern (Editors: K. R. Sundararajan, Bithika Mukerji)|author1=Kaur Singh|author2=Nikky Guninder|date=30 January 2004|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=81-208-1937-3|location=English|pages=530}}</ref> ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਰੰਪਰਾ ਦੁਆਰਾ, ਨਾਨਕ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: * '''[[ਵੰਡ ਛਕੋ]]:''' ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੋ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। * '''[[ਕਿਰਤ ਕਰੋ]]:''' ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਜਾਂ ਧੋਖਾਧੜੀ ਦੇ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਮਾਉਣਾ / ਬਿਤਾਉਣਾ। * '''[[ਨਾਮ ਜਪੋ]]:''' ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ। == ਭਾਵ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਭਗਤੀ ਸੰਤ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸੀ।<ref name="David Lorenzen 1995 pages 1-22">David Lorenzen (1995), Bhakti Religion in North India: Community Identity and Political Action, State University of New York Press, {{ISBN|978-0791420256}}, pages 1-2, Quote: "Historically, Sikh religion derives from this nirguni current of bhakti religion"</ref><ref name="Louis Fenech 2014 page 35">Louis Fenech (2014), in The Oxford Handbook of Sikh Studies (Editors: Pashaura Singh, Louis E. Fenech), Oxford University Press, {{ISBN|978-0199699308}}, page 35, Quote: "Technically this would place the Sikh community's origins at a much further remove than 1469, perhaps to the dawning of the Sant movement, which possesses clear affinities to Guru Nanak's thought sometime in the tenth century. The predominant ideology of the Sant ''parampara'' in turn corresponds in many respects to the much wider devotional Bhakti tradition in northern India."</ref><ref name="encyclobritannicasikh">[http://www.britannica.com/topic/Sikhism Sikhism], Encyclopædia Britannica (2014), Quote: "In its earliest stage Sikhism was clearly a movement within the Hindu tradition; Nanak was raised a Hindu and eventually belonged to the Sant tradition of northern India",</ref> ਵਿਦਵਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਮੱਧਯੁਗੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜੋ ਕਿ ਸਤਲੋਕ (ਸੱਚਖੰਡ) ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ।<ref name="David Lorenzen 1995 pages 1-22"/> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸਿਰਫ਼ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name="Grewal">{{cite book|url=http://www.cambridge.org/gb/academic/subjects/history/south-asian-history/sikhs-punjab?format=PB&isbn=9780521637640|title=The Sikhs of the Punjab|author=Grewal, JS|publisher=Cambridge University Press|year=October 1998|isbn=0-521-63764-3|location=United Kingdom|pages=28 onwards|authorlink=Chapter 2 – Foundation of the Sikh Panth}}</ref><ref name="Singha">{{cite book|url=http://bookshop.blackwell.co.uk/jsp/welcome.jsp?action=search&type=isbn&term=8170102456|title=Sikhism: A Complete Introduction|author=Singha, HS|date=30 May 2009|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-245-8|location=New Delhi, India|page=8|authorlink=Evolution Of Sikhism}}</ref> == ਉਦਾਸੀਆਂ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਆਧੁਨਿਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਤਿੱਬਤ]], ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਰਬ ਦੇ ਦੌਰੇ ਕੀਤੇ, ਜੋ 27 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 1496 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ।<ref name="GuruNanak_BBC2">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/nanak.shtml|title=Guru Nanak: A brief overview of the life of Guru Nanak, the founder of the Sikh religion.}}</ref><ref>{{cite book|title=Sikh Twareekh|author=Harjinder Singh Dilgeer|publisher=The Sikh University Press|year=2008|location=Belgium & India}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=37i7uAYe6QEC&pg=PA125|title=Sikhism Today|author=Jagbir Johal|publisher=Bloomsbury Academic|year=2011|isbn=978-1-84706-272-7|pages=125 note 1}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾਅਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਭਾਰਤੀ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਦੇ ਮਾਉਂਟ ਸੁਮੇਰੂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮੱਕਾ, ਬਗਦਾਦ, ਅਚਲ ਬਟਾਲਾ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਦੌਰਾ ਵੀ ਕੀਤਾ।<ref name="CallewaertSnell1994p262">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GrMwdEqHLzEC|title=According to Tradition: Hagiographical Writing in India|author1=Winand M. Callewaert|author2=Rupert Snell|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|year=1994|isbn=978-3-447-03524-8|pages=26–27}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ 'ਤੇ ਬਹਿਸ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ 19 ਵੀਂ ਅਤੇ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।<ref name="CallewaertSnell1994p262"/><ref name="Lorenzen1995p412">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=rpSxJg_ehnIC|title=Bhakti Religion in North India: Community Identity and Political Action|author=David N. Lorenzen|date=1995|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0-7914-2025-6|pages=41–42, context: 37–43}}</ref> 1508 ਵਿੱਚ, ਨਾਨਕ ਨੇ [[ਬੰਗਾਲ]] ਦੇ ਸਿਲਹਟ ਖੇਤਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web|url=http://www.sikhiwiki.org/index.php/Gurdwaras_in_Bangladesh|title=Gurdwaras in Bangladesh|publisher=Sikhi Wiki|access-date=2019-10-04|archive-date=2023-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206090035/https://www.sikhiwiki.org/index.php/Gurdwaras_in_Bangladesh|url-status=dead}}</ref> ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਰੋਤ ਤੁਰਕੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਬਗਦਾਦ ਦੇ ਪੱਥਰ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਲੋਕ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਫਕੀਰ 1511-1515 ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਸਨ, ਦੂਸਰੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ 1521–1522 ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ 11 ਸਾਲ ਦੂਰ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ), ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਸਰੇ ਲੋਕ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੱਛਮੀ ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੱਥਰ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬਗਦਾਦ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>V. L. Ménage (1979), [https://www.jstor.org/stable/25210997 The "Gurū Nānak" Inscription at Baghdad], The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, Cambridge University Press, No. 1, pages 16-21</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਜਾਂ ਜ਼ਿਕਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਦੇ ਟੈਕਸਟ ਜਾਂ ਉਪ-ਲਿਖਤ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਦਾਅਵਿਆਂ ਤੇ ਅਤਿਰਿਕਤ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਲਗਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=QhV5AAAAMAAJ|title=Sikhs and Sikhism|author=WH McLeod|publisher=Oxford University Press|year=2004|isbn=978-0-19-566892-6|pages=127–131}}</ref> ਬਗਦਾਦ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਣ ਦਾ ਅਧਾਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਗਏ ਸਨ, ਕੁਝ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨਾਲ ਉਹ [[ਜੇਰੂਸਲਮ|ਯਰੂਸ਼ਲਮ]], [[ਮੱਕਾ]], [[ਵੈਟੀਕਨ ਸ਼ਹਿਰ|ਵੈਟੀਕਨ]], [[ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ]] ਅਤੇ [[ਸੁਡਾਨ]] ਗਏ ਸਨ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=yivKuDmDYksC|title=Comparative Religious And Philosophies: Anthropomorphlsm And Divinity|author=Mahinder N. Gulati|publisher=Atlantic Publishers|year=2008|isbn=978-81-269-0902-5|pages=316–319}}</ref> ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਨਾਵਲ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਹ ਮਿਟਣ ਵਰਗੇ ਦਾਅਵੇ ਵੀ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸੂਫੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਪੀਰਾਂ ਬਾਰੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸਿੱਖ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸਿੱਧੇ ਅਤੇ ਅਸਿੱਧੇ ਉਧਾਰ ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਬੋਧੀ ਜਾਟਕ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹਨ।<ref name="Lorenzen1995p412"/><ref name="CallewaertSnell1994p28">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GrMwdEqHLzEC|title=According to Tradition: Hagiographical Writing in India|author1=Winand M. Callewaert|author2=Rupert Snell|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|year=1994|isbn=978-3-447-03524-8|pages=27–30}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=dKl84EYFkTsC|title=The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition|author=Harjot Oberoi|publisher=University of Chicago Press|year=1994|isbn=978-0-226-61593-6|pages=55}}</ref> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਚਾਰ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੱਤਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਮਨੁੱਖ-ਮਾਤਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਯਾਦ ਘਰ 'ਚ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਸਤਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਸਿੱਕਿਮ, ਭੁਟਾਨ, ਤਿੱਬਤ, ਸੁਮੇਰ ਪਰਬਤ, ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਦੀ ਝੀਲ, ਬਦਰੀਨਾਥ, ਕੇਦਾਰਨਾਥ, ਜੋਸ਼ੀਮਠ, ਲੱਦਾਖ, ਅਮਰਨਾਥ, ਅਲਮੋੜਾ, ਬਾਗੇਸ਼ਵਰ, ਖਟਮੰਡੂ ਆਦਿ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਸੀ 1509 ਵਿੱਚ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਹ ਉਦਾਸੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਸੀ। ਇਸ ਉਦਾਸੀ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 'ਚ ਨਾਨਕ ਮਤੇ ਤੋਂ ਪੀਲੀਭੀਤ, ਸੀਤਾਪੁਰ, ਲਖਨਊ, ਇਲਾਹਾਬਾਦ, ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ, ਬਨਾਰਸ, ਪਟਨਾ, ਮਯਾ, ਸਿਲਹਟ, ਧੁਬੜੀ, ਗੁਹਾਟੀ, ਸਿਲਾਂਗ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਜੀ ਢਾਕਾ ਤੇ ਕਲਕੱਤਾ ਹੋ ਕੇ ਜਗਨਨਾਥਪੁਰੀ ਪਹੁੰਚੇ। ਜਗਨਨਾਥ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੱਟ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਲਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁੰਟੂਰ, ਮਦਰਾਸ ਅਤੇ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਥੋਂ ਉਹ ਲੰਕਾ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਜਾਫਨਾ ਦੇ ਰਾਣਾ ਸ਼ਿਵਨਾਥ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਲੰਕਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਸਮਾਪਤ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਕੋਚੀਨ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨਾਨਕ ਝੀਰਾ, ਮਾਲਟੇਕਰੀ, ਨਾਂਦੇੜ, ਨਾਮਦੇਵ ਦੇ ਨਗਰ ਨਰਸੀ ਬਾਮਣੀ, ਭਗਤ ਤਿਰਲੋਚਨ ਦੇ ਨਗਰ ਵਾਰਸੀ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਔਕੇਸ਼ਵਰ ਪਹੁੰਚੇ ਤੇ ਉਥੋਂ ਉਹ ਇੰਦੌਰ, ਖੰਡਵਾ ਤੋਂ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ ਜਬਲਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਗਵਾਰੀਘਾਟ ਪਹੁੰਚੇ| ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਮਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ 'ਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਰਾਹ ਵਿਖਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਇਥੇ ਠਹਿਰੇ ਹੋਣ। ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕਿਨਾਰੇ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਅਪਰਕੰਟਕ ਜਿਥੋਂ ਨਰਮਦਾ ਨਿਕਲ ਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ==ਵਾਰਸ== ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਵਾਰਸ ਐਲਾਨਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ [[ਗੁਰ ਅੰਗਦ]] ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ "ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਆਪਣਾ" ਜਾਂ "ਤੁਹਾਡਾ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ" ਹੈ। ਭਾਈ ਲਹਿਣੇ ਨੂੰ ਵਾਰਸ ਐਲਾਨਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਅਰਸੇ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ [[22 ਸਤੰਬਰ]] 1539 ਨੂੰ [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਭਾਰਤ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] ਵਿਖੇ 70 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰੇ ਫ਼ਾਨੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਰੁਖ਼ਸਤ ਹੋ ਗਏ।<ref>{{cite web|url=http://www.sikhs.org/guru1.htm |title=The Sikhism Home Page: Guru Nanak |publisher=Sikhs.org |accessdate=9 August 2009}}</ref> == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ == 2015 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਹ ਫਕੀਰ'' ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਸਰਤਾਜ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਲਿਮਟਿਡ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਹੈ। ਲਿਮਿਟੇਡ ''ਰੂਪਕ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਇੱਕ ਟੇਪਸਟਰੀ'' ਨੌਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ 2021-22 ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|30em}} == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ]] * [[ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਸਿੱਖੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] * [[ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ]] * [[ਨਾਨਕਪੰਥੀ]] == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * ''[[:en:Max Arthur Macauliffe|ਮੈਕਾਲਿਫ਼, ਮੈਕਸ]]'' ''(1909) ਦ ਸਿੱਖ ਰਿਲਿਜਨ ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ'' * ''[[:en:Sahib Singh|ਸਿੰਘ, ਸਾਹਿਬ (ਪ੍ਰੋ.)]]'' ''ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ'' == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == *[https://www.youtube.com/watch?v=bUarPFWcEF4&t=68s ਆਰ ਨਾਨਕ ਪਾਰ ਨਾਨਕ ਬੋਲ - ਦਿਲਜੀਤ ਦੋਸਾਂਝ] *[http://www.sikhs.org/guru1.htm sikhs.org] * https://mandillon.blogspot.com/?m=1 * [https://web.archive.org/web/20070830205721/http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak1.html sikh-history.com] * [http://www.srigurugranthsahib.org/audio/g1.htm srigurugranthsahib.org]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[:en:Gurudwara Nagiana Sahib|Gurudwara Nagiana Sahib]] * [https://www.nagiana-sahib.org/ nagiana-sahib.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190218021505/https://www.nagiana-sahib.org/ |date=2019-02-18 }} {{ਸਿੱਖੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1469]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਬਾਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hAudio microformats]] arnelvp7nu5gws2o4s682psdn4l2wu5 840291 840290 2026-05-30T18:27:56Z Nitesh Gill 8973 /* ਵਾਰਸ */ 840291 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ | image = Mural painting of Guru Nanak from Gurdwara Baba Atal Rai.jpg | alt = 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਦੀ ਦਵਾਰ ਉੱਤੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | caption = 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਦੀ ਦਵਾਰ ਉੱਤੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | birth_name = ਨਾਨਕ | birth_date = 15 ਅਪਰੈਲ 1469 (ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ, ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ){{sfn|Gupta|1984|p=49}} | birth_place = ਰਾਏ ਭੋਇ ਕੀ ਤਲਵੰਡੀ, [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ]] <br> {{small|(ਹੁਣ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]])}} | death_date = {{Death date and age|1539|09|22|1469|04|15|df=y}} | death_place = [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]], [[ਲਾਹੌਰ ਸੂਬਾ]], [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] <br> {{small|(ਹੁਣ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]])}} | resting_place = [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕਰਤਾਰਪੁਰ]], ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ | known_for = * [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਬਾਨੀ *ਲਿਖਣ [[ਜਪੁਜੀ]] ਸਾਹਿਬ *ਲਿਖਣ [[ਕੀਰਤਨ ਸੋਹਿਲਾ]] | successor = [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ]] | parents = [[ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ]] ਅਤੇ [[ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ]] | spouse = [[ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ]] | children = [[ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ]]<br>[[ਲਖਮੀ ਦਾਸ]] | religion = [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] | location = [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] | other_name = ''ਪੀਰ ਬਾਲਗਦਾਨ'' ([[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite news |last1=Service |first1=Tribune News |title=Booklet on Guru Nanak Dev's teachings released |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/ludhiana/booklet-on-guru-nanak-dev%E2%80%99s-teachings-released-859755 |work=Tribuneindia News Service |language=en |quote=Rare is a saint who has travelled and preached as widely as Guru Nanak Dev. He was known as Nanakachraya in Sri Lanka, Nanak Lama in Tibet, Guru Rimpochea in Sikkim, Nanak Rishi in Nepal, Nanak Peer in Baghdad, Wali Hind in Mecca, Nanak Vali in Misar, Nanak Kadamdar in Russia, Baba Nanak in Iraq, Peer Balagdaan in Mazahar Sharif and Baba Foosa in China, said Dr S S Sibia, director of Sibia Medical Centre.}}</ref><br>''ਨਾਨਕਚਰਿਆਯਾ'' (ਸ਼੍ਰੀ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਲਾਮ'' (ਤਿੱਬਤ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਗੁਰੂ ਰਿਨਪੋਚ'' (ਸਿੱਕਮ ਅਤੇ ਭੂਟਾਨ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਰਿਸ਼ੀ'' ([[ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਪੀਰ'' ([[ਇਰਾਕ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਇਰਾਕ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਵਾਲੀ ਹਿੰਦੀ'' (ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਵਾਲੀ'' (ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਕਦਮਦਾਰ'' ([[ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਰੂਸ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਬਾਬਾ ਫੂਸਾ'' ([[ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਚੀਨ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref> | signature = Pothi written by Guru Nanak.jpg }} '''ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''[[:en:Guru_Nanak|Guru Nanak]]'''; 15 ਅਪਰੈਲ 1469 – 22 ਸਤੰਬਰ 1539), ਜਾਂ '''ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ''',{{sfn|Macauliffe|1909|p=[[s:Page:The Sikh Religion, its gurus, sacred writings and authors Vol 1.djvu/63|lvii]]}} [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਮੋਢੀ ਸਨ ਅਤੇ ਦਸ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ [[ਕੱਤਕ]] ਦੀ [[ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ]] (ਅਕਤੂਬਰ-ਨਵੰਬਰ) ਨੂੰ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਗੁਰਪੁਰਬ]] ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ [[ਏਸ਼ੀਆ]] ਭਰ ਵਿੱਚ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ [[ਇੱਕ ਓਅੰਕਾਰ]] (ੴ, 'ਇਕ ਰੱਬ') ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਹਰ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਸੱਚ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।{{sfn|Hayer|1988|p=14}} ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ (ਪਰਮਾਤਮਾ) ਸਮਾਨਤਾ, ਭਾਈਚਾਰਕ ਪਿਆਰ, ਚੰਗਿਆਈ ਅਤੇ ਨੇਕੀ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਅਧਿਆਤਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਸਥਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।{{sfn|Sidhu|2009|p=26}}{{sfn|Khorana|1991|p=214}}{{sfn|Prasoon|2007}} ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ 974 ਕਾਵਿ-ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਰਦਾਸਾਂ [[ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ]] ਹਨ; [[ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ]]; ਅਤੇ [[ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ]] ਹਨ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਨਕ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਬ੍ਰਹਮਤਾ, ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਨੌਂ ਗੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਉੱਤੇ ਉਤਰੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਸੀ। ==ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ== [[Image:Inside view of the entrance - Gurdwara Janam Asthan.jpg|thumb|200px|left|[[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿਖੇ [[ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ]], ਯਾਦਗਾਰੀ ਜਗ੍ਹਾ ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ।]] {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ<ref>{{cite book | last=ਮੈਕਾਲਿਫ਼ | first=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ | authorlink=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ | year=2004 | origyear=1909 | title=The Sikh Religion —।ts Gurus, Sacred Writings and Authors | publisher=Low Price Publications | location=ਭਾਰਤ | isbn = 81-86142-31-2 | page=1 | quote=The third day of the light-half of the month of Baisakh (April–May) in the year AD 1469, but, some historians believe that the Guru was born on 15 April 1469 A.D.}}. Generally thought to be the third day of Baisakh (or Vaisakh) of Vikram Samvat 1526.</ref> ਨੂੰ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਨੇੜੇ ਰਾਇ ਭੋਇ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ (ਹੁਣ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]), ਵਿਖੇ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਜੋ [[ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ]] ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਸਨ।<ref name="Macauliffe3">{{cite book|title=The Sikh Religion —।ts Gurus, Sacred Writings and Authors|last=ਮੈਕਾਲਿਫ਼|first=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ|publisher=Low Price Publications|year=2004|isbn=81-86142-31-2|location=India|authorlink=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼|origyear=1909}}</ref><ref>{{cite book|title=The।llustrated History of the Sikhs|last= ਸਿੰਘ|first=ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ|publisher=Oxford University Press|year=2006|isbn=0-19-567747-1|location=ਭਾਰਤ|pages=12–13|authorlink=ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ}} Also, according to the Purātan Janamsākhī (the birth stories of Guru Nanak).</ref> ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਪੇ, ਕਲਿਆਣ ਚੰਦ ਦਾਸ ਬੇਦੀ, ਮਕਬੂਲ ਨਾਮ [[ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ]] ਅਤੇ [[ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ|ਤ੍ਰਿਪਤਾ]] ਸਨ।<ref>{{cite web |url=http://www.sgpc.net/gurus/gurunanak.asp |title=Guru Nanak Sahib, Guru Nanak Ji, First Sikh Guru, First Guru Of Sikhs, Sahib Shri Guru Nanak Ji,।ndia |publisher=Sgpc.net |date= |accessdate=9 August 2009 |archive-date=18 ਫ਼ਰਵਰੀ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120218023855/http://www.sgpc.net/gurus/gurunanak.asp |dead-url=yes }}</ref> ਪਿਓ ਪਿੰਡ ਤਲਵੰਡੀ ਦੇ ਫ਼ਸਲ ਮਾਮਲੇ ਦੇ [[ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੇਖਾਕਾਰ|ਪਟਵਾਰੀ]] ਸਨ।<ref>{{cite web |url=http://nankana.com/AboutRaiBular1.html |title=The Bhatti's of Guru Nanak's Order |publisher=Nankana.com |date= |accessdate=9 August 2009 |archive-date=16 ਜੂਨ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130616151332/http://nankana.com/AboutRaiBular1.html |dead-url=yes }}</ref> ਮਾਪੇ ਹਿੰਦੂ ਖੱਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਵਪਾਰੀ ਸਨ।<ref>{{cite book|title=The Encyclopedia of Sikhism|last=ਸਿੰਘਾ|first=ਹ. ਸ.|publisher=ਹੇਮਕੁੰਟ ਪ੍ਰੈਸ|year=2000|ISBN=978-81-7010-301-1|page=125}}</ref><ref>{{cite book|title=The A to Z of Sikhism|url=https://archive.org/details/atozofsikhism0000mcle|last=ਮਕਲੌਡ|first=ਵ. ਹ.| authorlink=ਡਬਲਿਊ ਐਚ ਮੈਕਲੋਡ |publisher=Scarecrow Press|year=2009|ISBN=978-0-8108-6828-1|page=[https://archive.org/details/atozofsikhism0000mcle/page/86 86]}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਭੈਣ, [[ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ]], ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਵੱਡੀ ਸੀ। ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਜੈ ਰਾਮ ਨਾਲ਼ 1475 ਵਿੱਚ [[ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ, [[ਦੌਲਤ ਖ਼ਾਨ ਲੋਧੀ]] ਦੇ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਨਾਨਕ ਦਾ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਨਾਲ਼ ਲਾਡ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਵੀ ਮਗ਼ਰ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਅਤੇ ਜੀਜੇ ਦੇ ਘਰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਉਹ 20 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਦੌਲਤ ਖ਼ਾਨ ਅਧੀਨ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।<ref name=":0" /> ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਮਤਾਬਕ ਇਹ ਅਰਸਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਲਈ ਇੱਕ ਖ਼ੁਦ ਤਰੱਕੀ ਵਾਲ਼ਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕਲਾਮ ਵਿੱਚ ਹੁਕਮਰਾਨੀ ਢਾਂਚੇ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਹਵਾਲੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name="autogenerated9">{{cite book | last=ਕੋਲ | first=ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ |author2=ਸੰਭੀ, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ| year=1978 | title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices | url=https://archive.org/details/sikhs00cole | publisher=Routledge & Kegan Paul | location=ਲੰਡਨ| isbn = 0-7100-8842-6 | page=[https://archive.org/details/sikhs00cole/page/9 9] | nopp=true}}</ref> ਸਿੱਖ ਰਿਵਾਜ਼ਾਂ ਮਤਾਬਕ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਇਲਾਹੀ ਰਹਿਮਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਨੇ।<ref name="GuruNanakBBC">{{cite web |title=The founder of Sikhism |url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/nanak.shtml |website=BBC |accessdate=3 September 2019}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਖਿੜਦੀ ਹੋਈ ਸੂਝ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਨਾਨਕ ਨੇ ਇਲਾਹੀ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਿਖਾਈ। ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ<ref name=":0">{{Cite book|title=Guru Nanak Founder of Sikhism|last=Singh|first=Dr. Trilochan Singh|publisher=Gurdwara Parbandhak Committee , Sis Giani,Chandni Chowk, Delhi|year=1969|location=Delhi|pages=8-12; 51 ; 50|quote=For three years Gopal gave elementary education to Nanak in language, arithmetic and other subjects, ......He easily committed to memory , everything that was taught to him...When Gopal gave his first lesson on a secular subject and asked the students to write it on the wooden slate, Nanak wrote some verses in the form of an acrostic. Teacher was taken aback what he saw written on the wooden slate.....He found...acrostic written in couplets of extremely simple Panjabi Language.What surprised him was the profound thought of the poems: ...(a) aida _ He who has created the whole cosmos, His will is evolving it to his purpose . Nanak , the poet( shair) sayeth: He is the cause of all that occurs. __ Guru Nanak : Aasa , Patti, p 433 Page 51 footnote Puratan janm sakhi fixes the marriage date at age of 12 , which is too early , bahi mani singh and meharban janam sakhi fixes marriage age at 15 or 16 which seems to be correct. Bala’s Janam sakhi fixes it at 18 which is less probable……page 50 For next 4 years Nanak led a homely life….during this period he had two sons…|via=http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPage.jsp?ID=5529&page=1&CategoryID=1&Searched=}}</ref>, ਉਸ ਵਕ਼ਤ ਦੇ ਰਿਵਾਜ਼ ਮਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਓ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪਾਂਧੇ ਗੋਪਾਲ ਕੋਲ ਸਕੂਲੀ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾਇਆ।<ref name="Macauliffe3"/> ਗੋਪਾਲ ਨੇ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਾਕਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਨਿਆਣੇ ਹੁੰਦੇ ਨਾਨਕ ਨੇ ਆਪਣੇ [[ਅਧਿਆਪਕ]] ਨੂੰ ਨੰਬਰ ਇੱਕ ਨਾਲ਼ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਅੱਖਰ, ਓ ਅਤੇ ਅੰਕਾਰ ਨੂੰ ਜੋੜ, 'ਰੱਬ ਇੱਕ ਹੈ' ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book|title=A History Of The Sikhs|last=ਕਨਿੰਗਹਮ|first=ਜੋਸਫ ਡੇਵੀ|publisher=ਜੌਣ ਮਰੀ|year=1853|location=ਲੰਡਨ|pages=37–38|id=|origyear=}}</ref> ਹੋਰ ਬਚਪਨੀ ਖ਼ਾਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਨਕ ਬਾਰੇ ਅਜੀਬ ਅਤੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਗੱਲਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੱਕ ਰਾਏ ਬੁਲਾਰ ਵਲੋਂ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਕੜਕਵੀਂ ਧੁੱਪ ਤੋਂ, ਇੱਕ ਖ਼ਾਤੇ ਮੁਤਾਬਕ, ਦਰਖ਼ਤ ਦੀ ਛਾਂ,<ref>{{cite web|url=https://archive.org/stream/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d_djvu.txt|title=ਰਾਏ ਬੁਲਾਰ|last= ਸਿੰਘ| first=ਗੁਰਨੇਕ|work=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਪਟਿਆਲ਼ਾ|accessdate=18 August 2015}}</ref> ਜਾਂ, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ, ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਕੋਬਰਾ ਵਲੋਂ ਛਾਂ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref name="kartar singh">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nhKMUnfLZLEC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|title=Life Story Of Guru Nanak|last=ਸਿੰਘ|first=ਕਰਤਾਰ|publisher=ਹੇਮਕੁੰਟ ਪ੍ਰੈਸ|year=1984|isbn=978-8170101628|location=New Delhi|page=18}}</ref> 24 ਸਤੰਬਰ 1487 ਨੂੰ ਨਾਨਕ ਦਾ ਵਿਆਹ [[ਬਟਾਲਾ]] ਕਸਬੇ ਦੇ ਮੂਲ ਚੰਦ ਅਤੇ ਚੰਦੋ ਰਾਣੀ ਦੀ ਧੀ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਨਾਲ਼ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਜੋੜੇ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤ ਸਨ, [[ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ]] (8 ਸਤੰਬਰ 1494 - 13 ਜਨਵਰੀ 1629)<ref>{{cite web|url=https://archive.org/stream/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d_djvu.txt|title=ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ|last= ਸਿੰਘ| first=ਗੁਰਨੇਕ|work=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਪਟਿਆਲ਼ਾ|accessdate=18 August 2015}}</ref> ਅਤੇ ਲਖਮੀ ਚੰਦ (12 ਫਰਵਰੀ 1497 - 9 ਅਪ੍ਰੈਲ 1555)। ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਉਦਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਬਣ ਗਏ।<ref>{{cite web|url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title=Udasi|last=Madanjit Kaur|work=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Patiala|accessdate=17 September 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak1.html|title=Sikh Gurus|website=Sikh-history.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20070830205721/http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak1.html|archive-date=30 August 2007|accessdate=11 March 2016|url-status=dead}}</ref> == ਜੀਵਨ == [[File:Guru.Nanak.with.Hindu.holymen-b.JPG|thumb|200px|left|ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਹਿੰਦੂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ]] ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਹੈ। [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]], ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਾਤਬ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ|ਵਾਰਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾਨਕ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਅਰਸਾ ਬਾਅਦ ਕੰਪਾਇਲ ਕਰਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਖ਼ੁਲਾਸਾ ਸਹਿਤ ਸਨ। [[ਜਨਮਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ|ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ]] ਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਹਲਾਤ ਨੂੰ ਛੋਟਿਆਂ ਵਾਕਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਗਿਆਨ-ਰਤਨਵਾਲੀ ਨੂੰ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਬਾਬਤ ਪਿਛਲੇ ਪਖੰਡੀ ਖ਼ਾਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਕਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ਼ ਲਿਖਿਆ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਰੀਦ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਹੀ ਖ਼ਾਤਾ ਲਿਖਣ ਲਈ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜਨਮਸਾਖੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਰੀਬੀ ਰਫ਼ੀਕ, [[ਭਾਈ ਬਾਲਾ]] ਵਲੋਂ ਲਿਖੇ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਲਿਖਣ ਦੇ ਤਰੀਕ਼ੇ ਅਤੇ ਵਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕਰਕੇ, [[ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼]] ਵਰਗੇ ਸਕੌਲਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Macauliffe3"/> ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਮਤਾਬਕ, ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਨ ਦੇ ਚੰਗੇ ਕਾਰਨ ਹਨ ਕਿ ਲੇਖਕ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਕਰੀਬੀ ਰਫ਼ੀਕ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਹਮਸਫ਼ਰੀ ਸਨ। == ਸਿੱਖੀ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦਾ ਆਗ਼ਾਜ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices|url=https://archive.org/details/sikhs00cole| last=ਕੋਲ | first=ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ |author2=ਸੰਭੀ, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ|publisher=Routledge & Kegan Paul|year=1978|isbn=0-7100-8842-6|location=London|pages=[https://archive.org/details/sikhs00cole/page/9 9]–10}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=N5lpveRnSxEC&pg=PA207|title=Diversity and Unity in Federal Countries|author1=ਲੋਈਜ਼ ਮੋਰੀਨੋ|author2=ਕੇਸਰ ਕੋਲੀਨੋ|publisher=McGill Queen University Press|year=2010|isbn=978-0-7735-9087-8|page=207}}</ref> ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਮੌਲਿਕ ਯਕੀਨ, ਮੁਕੱਦਸ ਗ੍ਰੰਥ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਚਾ ਅਤੇ ਬੰਦਗੀ, ਸਾਰੀ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਵਿੱਚ ਇਤਫ਼ਾਕ, ਬੇਖ਼ੁਦ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਣਾ, ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵਾਸਤੇ ਸਮਾਜਕ ਇਨਸਾਫ਼ ਲਈ ਉੱਦਮ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰ ਵਤੀਰਾ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਘਰੇਲੂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ।<ref name="Kalsi_Chelsea2">{{cite book|title=Sikhism|author=ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਕਲਸੀ|publisher=Chelsea House, Philadelphia|pages=41–50}}</ref><ref name="Cole_Sambhi">{{cite book|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices | last=ਕੋਲ | first=ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ |author2=ਸੰਭੀ, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ|publisher=Sussex Academic Press|year=1995|page=200}}</ref><ref name="Teece 2004 4">{{cite book|title=Sikhism:Religion in focus|last=Teece|first=Geoff|publisher=Black Rabbit Books|year=2004|isbn=978-1-58340-469-0|location=|page=4}}</ref> [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਨੂੰ [[ਸਿੱਖੀ]] ਵਿੱਚ ਸੁਪ੍ਰੀਮ ਇਖਤਿਆਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗਿਆਰਵੇਂ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਨ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੁੱਲ 974 ਸ਼ਬਦ ਹਨ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ftdcvmviy_8C|title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures|author1=ਕ੍ਰਿਸਟਫਰ ਸ਼ੈਕਲ|author2=ਅਰਵਿੰਦ ਮੰਡੇਰ|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1-136-45108-9|pages=xviii–xix}}</ref> == ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ: ਸ਼ਬਦ, ਰਾਗ, ਰਬਾਬ == [[ਮੱਧਕਾਲ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ‘ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਤੀ’ ਅਤੇ ‘ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ’ ਲਈ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਨਹਦ ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਾਦੀ ਬਣਾਉਂਦਿਆਂ 'ਰਾਗ ਸਹਿਤ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ‘ਕੀਰਤਨ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਭਾਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਕਾਵਿ ਜਿਵੇਂ 'ਜਪੁ', ਸਲੋਕ-ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਰਾਗ ਰਹਿਤ ਰਚੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲਾ ਦਰਸ਼ਨ ਆਲਾਪ ਵਾਂਗ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗੀਤਕਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗੀਤਕਤਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਿਕਨਾਤੀਸੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀਆਂ ਚਾਰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਉਹ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਕੌਮਾਂ, ਜਾਤੀਆਂ ਤੇ ਮਜ਼ਹਬਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨ ਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਕਰਕੇ ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੋਂ ਆਈ (ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਾਜ਼) ਰਬਾਬ ਨੂੰ ਸੰਗ ਰਲਾ ਕੇ ਬਹੁਵਚਨਤਾ, ਬਹੁ-ਸਭਿਆਚਾਰਕਤਾ ਤੇ ਵਿਸਮਾਦੀ ਆਨੰਦ ਦਾ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਗਵਾਹ ਨੇ ਕਿ ਨਾਨਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ 'ਮਰਦਾਨਿਆਂ! ਰਬਾਬ ਛੇੜ ਬਾਣੀ ਆਈ।' 'ਛੇੜ ਰਬਾਬ' ਕਿਉਂਕਿ ਵਜਾਉਣਾ ਜਾਂ ਕਹਿਣਾ ਵਜਾ ਰਬਾਬ ਹੁਕਮ ਹੈ ਅਤੇ 'ਛੇੜ' ਆਸ਼ਿਕਾਂ ਦੀ, ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਰੱਤਿਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਕਿਆਸ ਕਰੋ ਨਾਨਕ ਆਖ ਰਿਹੈ, 'ਮਰਦਾਨਿਆ! ਛੇੜ ਰਬਾਬ।' ਤਾਂ ਰਬਾਬ ਉਸ ਵਕਤ ਕੋਈ ਸਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਰੱਬ (ਇਸ਼ਕ) ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੈ ਤੇ ਮਰਦਾਨਾ ਕੋਈ ਮੁਸਲਿਮ ਜਾਂ ਰਬਾਬੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਮੀ ਜਿਹੜਾ ਰਬਾਬ ਉਪਰ ਰਾਗ ਯਾਨੀ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਸੁਰ ਛੇੜਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਲਾਹੀ ਬਾਣੀ ਜਾਂ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਨਾਨਕ ਦੇ ਮੁਖਾਰਬਿੰਦ 'ਚੋਂ ਉਤਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜ-ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਭੁੱਲੀ-ਭਟਕੀ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਮਹਾਆਨੰਦ ਅਤੇ ਵਿਸਮਾਦ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2019/11/%e0%a8%a8%e0%a8%be%e0%a8%a8%e0%a8%95-%e0%a8%ac%e0%a8%be%e0%a8%a3%e0%a9%80-%e0%a8%b6%e0%a8%ac%e0%a8%a6-%e0%a8%b0%e0%a8%be%e0%a8%97-%e0%a8%b0%e0%a8%ac%e0%a8%be%e0%a8%ac/|title=ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ: ਸ਼ਬਦ, ਰਾਗ, ਰਬਾਬ|date=2019-11-11|website=Punjabi Tribune Online|language=hi-IN|access-date=2019-11-13}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਧੰਨ ਧੰਨ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚੋਂ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਾਨਕ ਨੇ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਆਪ ਨਹੀਂ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤੀਆਂ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੁਰੀਦਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰੁਸਤੀ ਬਾਝੋਂ, ਅਤੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਅਦਬ ਲਈ ਕਈ ਕਿੱਸੇ ਅਤੇ ਕਲਪ ਅਫ਼ਸਾਨਿਆ ਨਾਲ਼ ਲਿਖੀਆਂ।<ref>Nikky-Guninder Kaur Singh (2011), Sikhism: An।ntroduction,।B Tauris, {{ISBN|978-1848853218}}, pages 2-8</ref> ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨਾਲ਼ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਸਣੇ, ਕਦੀਮੀ, ਮੌਜੂਦਾ ਅਤੇ ਅਗਾਂਹ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਰਦ ਅਤੇ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਦੇ ਵਾਕ ਮਕਬੂਲ ਹਨ, ਜੋ ਬੰਦਗੀ ਰਾਹੀਂ ਇਲਾਹੀ ਇਲਮ ਨੂੰ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ [[ਸਿੱਖ ਭਗਤ|ਭਗਤਾਂ]] ਦੇ ਵਾਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਕਈ ਜੋ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੀ ਕੇ ਰੁਖ਼ਸਤ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ।<ref>ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ ਕੋਲ ਅਤੇ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸੰਭੀ (1995), The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices, Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1898723134}}, pages 52-53, 46, 95-96, 159</ref> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਭਗਤੀ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਆਤਮਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਘਰੇਲੂ ਜੀਵਨ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref name="Kamala1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=WTfKwGV6mBkC|title=The Socially Involved Renunciate – Guru Nanaks Discourse to Nath Yogi's|author1=Nayar, Kamal Elizabeth|author2=Sandhu, Jaswinder Singh|publisher=State University of New York Press|year=2007|isbn=978-0-7914-7950-6|location=United States of America|pages=106}}</ref> ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ, ਦਿਸਦਾ ਸੰਸਾਰ ਅਨੰਤ ਕਾਇਨਾਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।<ref name="Nikky1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=UUWIEfAY-mMC|title=Hindu spirituality: Postclassical and modern (Editors: K. R. Sundararajan, Bithika Mukerji)|author1=Kaur Singh|author2=Nikky Guninder|date=30 January 2004|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=81-208-1937-3|location=English|pages=530}}</ref> ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਰੰਪਰਾ ਦੁਆਰਾ, ਨਾਨਕ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: * '''[[ਵੰਡ ਛਕੋ]]:''' ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੋ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। * '''[[ਕਿਰਤ ਕਰੋ]]:''' ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਜਾਂ ਧੋਖਾਧੜੀ ਦੇ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਮਾਉਣਾ / ਬਿਤਾਉਣਾ। * '''[[ਨਾਮ ਜਪੋ]]:''' ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ। == ਭਾਵ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਭਗਤੀ ਸੰਤ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸੀ।<ref name="David Lorenzen 1995 pages 1-22">David Lorenzen (1995), Bhakti Religion in North India: Community Identity and Political Action, State University of New York Press, {{ISBN|978-0791420256}}, pages 1-2, Quote: "Historically, Sikh religion derives from this nirguni current of bhakti religion"</ref><ref name="Louis Fenech 2014 page 35">Louis Fenech (2014), in The Oxford Handbook of Sikh Studies (Editors: Pashaura Singh, Louis E. Fenech), Oxford University Press, {{ISBN|978-0199699308}}, page 35, Quote: "Technically this would place the Sikh community's origins at a much further remove than 1469, perhaps to the dawning of the Sant movement, which possesses clear affinities to Guru Nanak's thought sometime in the tenth century. The predominant ideology of the Sant ''parampara'' in turn corresponds in many respects to the much wider devotional Bhakti tradition in northern India."</ref><ref name="encyclobritannicasikh">[http://www.britannica.com/topic/Sikhism Sikhism], Encyclopædia Britannica (2014), Quote: "In its earliest stage Sikhism was clearly a movement within the Hindu tradition; Nanak was raised a Hindu and eventually belonged to the Sant tradition of northern India",</ref> ਵਿਦਵਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਮੱਧਯੁਗੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜੋ ਕਿ ਸਤਲੋਕ (ਸੱਚਖੰਡ) ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ।<ref name="David Lorenzen 1995 pages 1-22"/> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸਿਰਫ਼ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name="Grewal">{{cite book|url=http://www.cambridge.org/gb/academic/subjects/history/south-asian-history/sikhs-punjab?format=PB&isbn=9780521637640|title=The Sikhs of the Punjab|author=Grewal, JS|publisher=Cambridge University Press|year=October 1998|isbn=0-521-63764-3|location=United Kingdom|pages=28 onwards|authorlink=Chapter 2 – Foundation of the Sikh Panth}}</ref><ref name="Singha">{{cite book|url=http://bookshop.blackwell.co.uk/jsp/welcome.jsp?action=search&type=isbn&term=8170102456|title=Sikhism: A Complete Introduction|author=Singha, HS|date=30 May 2009|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-245-8|location=New Delhi, India|page=8|authorlink=Evolution Of Sikhism}}</ref> == ਉਦਾਸੀਆਂ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਆਧੁਨਿਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਤਿੱਬਤ]], ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਰਬ ਦੇ ਦੌਰੇ ਕੀਤੇ, ਜੋ 27 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 1496 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ।<ref name="GuruNanak_BBC2">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/nanak.shtml|title=Guru Nanak: A brief overview of the life of Guru Nanak, the founder of the Sikh religion.}}</ref><ref>{{cite book|title=Sikh Twareekh|author=Harjinder Singh Dilgeer|publisher=The Sikh University Press|year=2008|location=Belgium & India}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=37i7uAYe6QEC&pg=PA125|title=Sikhism Today|author=Jagbir Johal|publisher=Bloomsbury Academic|year=2011|isbn=978-1-84706-272-7|pages=125 note 1}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾਅਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਭਾਰਤੀ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਦੇ ਮਾਉਂਟ ਸੁਮੇਰੂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮੱਕਾ, ਬਗਦਾਦ, ਅਚਲ ਬਟਾਲਾ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਦੌਰਾ ਵੀ ਕੀਤਾ।<ref name="CallewaertSnell1994p262">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GrMwdEqHLzEC|title=According to Tradition: Hagiographical Writing in India|author1=Winand M. Callewaert|author2=Rupert Snell|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|year=1994|isbn=978-3-447-03524-8|pages=26–27}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ 'ਤੇ ਬਹਿਸ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ 19 ਵੀਂ ਅਤੇ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।<ref name="CallewaertSnell1994p262"/><ref name="Lorenzen1995p412">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=rpSxJg_ehnIC|title=Bhakti Religion in North India: Community Identity and Political Action|author=David N. Lorenzen|date=1995|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0-7914-2025-6|pages=41–42, context: 37–43}}</ref> 1508 ਵਿੱਚ, ਨਾਨਕ ਨੇ [[ਬੰਗਾਲ]] ਦੇ ਸਿਲਹਟ ਖੇਤਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web|url=http://www.sikhiwiki.org/index.php/Gurdwaras_in_Bangladesh|title=Gurdwaras in Bangladesh|publisher=Sikhi Wiki|access-date=2019-10-04|archive-date=2023-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206090035/https://www.sikhiwiki.org/index.php/Gurdwaras_in_Bangladesh|url-status=dead}}</ref> ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਰੋਤ ਤੁਰਕੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਬਗਦਾਦ ਦੇ ਪੱਥਰ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਲੋਕ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਫਕੀਰ 1511-1515 ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਸਨ, ਦੂਸਰੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ 1521–1522 ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ 11 ਸਾਲ ਦੂਰ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ), ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਸਰੇ ਲੋਕ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੱਛਮੀ ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੱਥਰ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬਗਦਾਦ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>V. L. Ménage (1979), [https://www.jstor.org/stable/25210997 The "Gurū Nānak" Inscription at Baghdad], The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, Cambridge University Press, No. 1, pages 16-21</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਜਾਂ ਜ਼ਿਕਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਦੇ ਟੈਕਸਟ ਜਾਂ ਉਪ-ਲਿਖਤ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਦਾਅਵਿਆਂ ਤੇ ਅਤਿਰਿਕਤ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਲਗਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=QhV5AAAAMAAJ|title=Sikhs and Sikhism|author=WH McLeod|publisher=Oxford University Press|year=2004|isbn=978-0-19-566892-6|pages=127–131}}</ref> ਬਗਦਾਦ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਣ ਦਾ ਅਧਾਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਗਏ ਸਨ, ਕੁਝ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨਾਲ ਉਹ [[ਜੇਰੂਸਲਮ|ਯਰੂਸ਼ਲਮ]], [[ਮੱਕਾ]], [[ਵੈਟੀਕਨ ਸ਼ਹਿਰ|ਵੈਟੀਕਨ]], [[ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ]] ਅਤੇ [[ਸੁਡਾਨ]] ਗਏ ਸਨ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=yivKuDmDYksC|title=Comparative Religious And Philosophies: Anthropomorphlsm And Divinity|author=Mahinder N. Gulati|publisher=Atlantic Publishers|year=2008|isbn=978-81-269-0902-5|pages=316–319}}</ref> ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਨਾਵਲ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਹ ਮਿਟਣ ਵਰਗੇ ਦਾਅਵੇ ਵੀ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸੂਫੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਪੀਰਾਂ ਬਾਰੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸਿੱਖ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸਿੱਧੇ ਅਤੇ ਅਸਿੱਧੇ ਉਧਾਰ ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਬੋਧੀ ਜਾਟਕ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹਨ।<ref name="Lorenzen1995p412"/><ref name="CallewaertSnell1994p28">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GrMwdEqHLzEC|title=According to Tradition: Hagiographical Writing in India|author1=Winand M. Callewaert|author2=Rupert Snell|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|year=1994|isbn=978-3-447-03524-8|pages=27–30}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=dKl84EYFkTsC|title=The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition|author=Harjot Oberoi|publisher=University of Chicago Press|year=1994|isbn=978-0-226-61593-6|pages=55}}</ref> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਚਾਰ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੱਤਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਮਨੁੱਖ-ਮਾਤਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਯਾਦ ਘਰ 'ਚ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਸਤਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਸਿੱਕਿਮ, ਭੁਟਾਨ, ਤਿੱਬਤ, ਸੁਮੇਰ ਪਰਬਤ, ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਦੀ ਝੀਲ, ਬਦਰੀਨਾਥ, ਕੇਦਾਰਨਾਥ, ਜੋਸ਼ੀਮਠ, ਲੱਦਾਖ, ਅਮਰਨਾਥ, ਅਲਮੋੜਾ, ਬਾਗੇਸ਼ਵਰ, ਖਟਮੰਡੂ ਆਦਿ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਸੀ 1509 ਵਿੱਚ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਹ ਉਦਾਸੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਸੀ। ਇਸ ਉਦਾਸੀ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 'ਚ ਨਾਨਕ ਮਤੇ ਤੋਂ ਪੀਲੀਭੀਤ, ਸੀਤਾਪੁਰ, ਲਖਨਊ, ਇਲਾਹਾਬਾਦ, ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ, ਬਨਾਰਸ, ਪਟਨਾ, ਮਯਾ, ਸਿਲਹਟ, ਧੁਬੜੀ, ਗੁਹਾਟੀ, ਸਿਲਾਂਗ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਜੀ ਢਾਕਾ ਤੇ ਕਲਕੱਤਾ ਹੋ ਕੇ ਜਗਨਨਾਥਪੁਰੀ ਪਹੁੰਚੇ। ਜਗਨਨਾਥ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੱਟ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਲਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁੰਟੂਰ, ਮਦਰਾਸ ਅਤੇ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਥੋਂ ਉਹ ਲੰਕਾ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਜਾਫਨਾ ਦੇ ਰਾਣਾ ਸ਼ਿਵਨਾਥ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਲੰਕਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਸਮਾਪਤ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਕੋਚੀਨ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨਾਨਕ ਝੀਰਾ, ਮਾਲਟੇਕਰੀ, ਨਾਂਦੇੜ, ਨਾਮਦੇਵ ਦੇ ਨਗਰ ਨਰਸੀ ਬਾਮਣੀ, ਭਗਤ ਤਿਰਲੋਚਨ ਦੇ ਨਗਰ ਵਾਰਸੀ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਔਕੇਸ਼ਵਰ ਪਹੁੰਚੇ ਤੇ ਉਥੋਂ ਉਹ ਇੰਦੌਰ, ਖੰਡਵਾ ਤੋਂ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ ਜਬਲਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਗਵਾਰੀਘਾਟ ਪਹੁੰਚੇ| ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਮਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ 'ਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਰਾਹ ਵਿਖਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਇਥੇ ਠਹਿਰੇ ਹੋਣ। ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕਿਨਾਰੇ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਅਪਰਕੰਟਕ ਜਿਥੋਂ ਨਰਮਦਾ ਨਿਕਲ ਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ==ਵਾਰਸ== ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਵਾਰਸ ਐਲਾਨਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ [[ਗੁਰ ਅੰਗਦ]] ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ "ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਆਪਣਾ" ਜਾਂ "ਤੁਹਾਡਾ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ" ਹੈ। ਭਾਈ ਲਹਿਣੇ ਨੂੰ ਵਾਰਸ ਐਲਾਨਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਅਰਸੇ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ [[22 ਸਤੰਬਰ]] 1539 ਨੂੰ [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਭਾਰਤ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] ਵਿਖੇ 70 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰੇ ਫ਼ਾਨੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਰੁਖ਼ਸਤ ਹੋ ਗਏ।<ref>{{cite web|url=http://www.sikhs.org/guru1.htm |title=The Sikhism Home Page: Guru Nanak |publisher=Sikhs.org |accessdate=9 August 2009}}</ref == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ == 2015 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਹ ਫਕੀਰ'' ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਸਰਤਾਜ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਲਿਮਟਿਡ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਹੈ। ਲਿਮਿਟੇਡ ''ਰੂਪਕ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਇੱਕ ਟੇਪਸਟਰੀ'' ਨੌਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ 2021-22 ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|30em}} == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ]] * [[ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਸਿੱਖੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] * [[ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ]] * [[ਨਾਨਕਪੰਥੀ]] == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * ''[[:en:Max Arthur Macauliffe|ਮੈਕਾਲਿਫ਼, ਮੈਕਸ]]'' ''(1909) ਦ ਸਿੱਖ ਰਿਲਿਜਨ ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ'' * ''[[:en:Sahib Singh|ਸਿੰਘ, ਸਾਹਿਬ (ਪ੍ਰੋ.)]]'' ''ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ'' == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == *[https://www.youtube.com/watch?v=bUarPFWcEF4&t=68s ਆਰ ਨਾਨਕ ਪਾਰ ਨਾਨਕ ਬੋਲ - ਦਿਲਜੀਤ ਦੋਸਾਂਝ] *[http://www.sikhs.org/guru1.htm sikhs.org] * https://mandillon.blogspot.com/?m=1 * [https://web.archive.org/web/20070830205721/http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak1.html sikh-history.com] * [http://www.srigurugranthsahib.org/audio/g1.htm srigurugranthsahib.org]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[:en:Gurudwara Nagiana Sahib|Gurudwara Nagiana Sahib]] * [https://www.nagiana-sahib.org/ nagiana-sahib.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190218021505/https://www.nagiana-sahib.org/ |date=2019-02-18 }} {{ਸਿੱਖੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1469]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਬਾਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hAudio microformats]] ro8xzyms23efvsfx6ijjgkrd0e1a4wf 840292 840291 2026-05-30T18:28:17Z Nitesh Gill 8973 /* ਵਾਰਸ */ 840292 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ | image = Mural painting of Guru Nanak from Gurdwara Baba Atal Rai.jpg | alt = 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਦੀ ਦਵਾਰ ਉੱਤੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | caption = 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਦੀ ਦਵਾਰ ਉੱਤੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | birth_name = ਨਾਨਕ | birth_date = 15 ਅਪਰੈਲ 1469 (ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ, ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ){{sfn|Gupta|1984|p=49}} | birth_place = ਰਾਏ ਭੋਇ ਕੀ ਤਲਵੰਡੀ, [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ]] <br> {{small|(ਹੁਣ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]])}} | death_date = {{Death date and age|1539|09|22|1469|04|15|df=y}} | death_place = [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]], [[ਲਾਹੌਰ ਸੂਬਾ]], [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] <br> {{small|(ਹੁਣ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]])}} | resting_place = [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕਰਤਾਰਪੁਰ]], ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ | known_for = * [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਬਾਨੀ *ਲਿਖਣ [[ਜਪੁਜੀ]] ਸਾਹਿਬ *ਲਿਖਣ [[ਕੀਰਤਨ ਸੋਹਿਲਾ]] | successor = [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ]] | parents = [[ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ]] ਅਤੇ [[ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ]] | spouse = [[ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ]] | children = [[ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ]]<br>[[ਲਖਮੀ ਦਾਸ]] | religion = [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] | location = [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] | other_name = ''ਪੀਰ ਬਾਲਗਦਾਨ'' ([[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite news |last1=Service |first1=Tribune News |title=Booklet on Guru Nanak Dev's teachings released |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/ludhiana/booklet-on-guru-nanak-dev%E2%80%99s-teachings-released-859755 |work=Tribuneindia News Service |language=en |quote=Rare is a saint who has travelled and preached as widely as Guru Nanak Dev. He was known as Nanakachraya in Sri Lanka, Nanak Lama in Tibet, Guru Rimpochea in Sikkim, Nanak Rishi in Nepal, Nanak Peer in Baghdad, Wali Hind in Mecca, Nanak Vali in Misar, Nanak Kadamdar in Russia, Baba Nanak in Iraq, Peer Balagdaan in Mazahar Sharif and Baba Foosa in China, said Dr S S Sibia, director of Sibia Medical Centre.}}</ref><br>''ਨਾਨਕਚਰਿਆਯਾ'' (ਸ਼੍ਰੀ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਲਾਮ'' (ਤਿੱਬਤ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਗੁਰੂ ਰਿਨਪੋਚ'' (ਸਿੱਕਮ ਅਤੇ ਭੂਟਾਨ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਰਿਸ਼ੀ'' ([[ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਪੀਰ'' ([[ਇਰਾਕ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਇਰਾਕ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਵਾਲੀ ਹਿੰਦੀ'' (ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਵਾਲੀ'' (ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਕਦਮਦਾਰ'' ([[ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਰੂਸ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਬਾਬਾ ਫੂਸਾ'' ([[ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਚੀਨ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref> | signature = Pothi written by Guru Nanak.jpg }} '''ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''[[:en:Guru_Nanak|Guru Nanak]]'''; 15 ਅਪਰੈਲ 1469 – 22 ਸਤੰਬਰ 1539), ਜਾਂ '''ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ''',{{sfn|Macauliffe|1909|p=[[s:Page:The Sikh Religion, its gurus, sacred writings and authors Vol 1.djvu/63|lvii]]}} [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਮੋਢੀ ਸਨ ਅਤੇ ਦਸ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ [[ਕੱਤਕ]] ਦੀ [[ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ]] (ਅਕਤੂਬਰ-ਨਵੰਬਰ) ਨੂੰ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਗੁਰਪੁਰਬ]] ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ [[ਏਸ਼ੀਆ]] ਭਰ ਵਿੱਚ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ [[ਇੱਕ ਓਅੰਕਾਰ]] (ੴ, 'ਇਕ ਰੱਬ') ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਹਰ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਸੱਚ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।{{sfn|Hayer|1988|p=14}} ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ (ਪਰਮਾਤਮਾ) ਸਮਾਨਤਾ, ਭਾਈਚਾਰਕ ਪਿਆਰ, ਚੰਗਿਆਈ ਅਤੇ ਨੇਕੀ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਅਧਿਆਤਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਸਥਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।{{sfn|Sidhu|2009|p=26}}{{sfn|Khorana|1991|p=214}}{{sfn|Prasoon|2007}} ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ 974 ਕਾਵਿ-ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਰਦਾਸਾਂ [[ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ]] ਹਨ; [[ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ]]; ਅਤੇ [[ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ]] ਹਨ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਨਕ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਬ੍ਰਹਮਤਾ, ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਨੌਂ ਗੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਉੱਤੇ ਉਤਰੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਸੀ। ==ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ== [[Image:Inside view of the entrance - Gurdwara Janam Asthan.jpg|thumb|200px|left|[[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿਖੇ [[ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ]], ਯਾਦਗਾਰੀ ਜਗ੍ਹਾ ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ।]] {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ<ref>{{cite book | last=ਮੈਕਾਲਿਫ਼ | first=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ | authorlink=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ | year=2004 | origyear=1909 | title=The Sikh Religion —।ts Gurus, Sacred Writings and Authors | publisher=Low Price Publications | location=ਭਾਰਤ | isbn = 81-86142-31-2 | page=1 | quote=The third day of the light-half of the month of Baisakh (April–May) in the year AD 1469, but, some historians believe that the Guru was born on 15 April 1469 A.D.}}. Generally thought to be the third day of Baisakh (or Vaisakh) of Vikram Samvat 1526.</ref> ਨੂੰ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਨੇੜੇ ਰਾਇ ਭੋਇ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ (ਹੁਣ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]), ਵਿਖੇ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਜੋ [[ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ]] ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਸਨ।<ref name="Macauliffe3">{{cite book|title=The Sikh Religion —।ts Gurus, Sacred Writings and Authors|last=ਮੈਕਾਲਿਫ਼|first=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ|publisher=Low Price Publications|year=2004|isbn=81-86142-31-2|location=India|authorlink=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼|origyear=1909}}</ref><ref>{{cite book|title=The।llustrated History of the Sikhs|last= ਸਿੰਘ|first=ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ|publisher=Oxford University Press|year=2006|isbn=0-19-567747-1|location=ਭਾਰਤ|pages=12–13|authorlink=ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ}} Also, according to the Purātan Janamsākhī (the birth stories of Guru Nanak).</ref> ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਪੇ, ਕਲਿਆਣ ਚੰਦ ਦਾਸ ਬੇਦੀ, ਮਕਬੂਲ ਨਾਮ [[ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ]] ਅਤੇ [[ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ|ਤ੍ਰਿਪਤਾ]] ਸਨ।<ref>{{cite web |url=http://www.sgpc.net/gurus/gurunanak.asp |title=Guru Nanak Sahib, Guru Nanak Ji, First Sikh Guru, First Guru Of Sikhs, Sahib Shri Guru Nanak Ji,।ndia |publisher=Sgpc.net |date= |accessdate=9 August 2009 |archive-date=18 ਫ਼ਰਵਰੀ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120218023855/http://www.sgpc.net/gurus/gurunanak.asp |dead-url=yes }}</ref> ਪਿਓ ਪਿੰਡ ਤਲਵੰਡੀ ਦੇ ਫ਼ਸਲ ਮਾਮਲੇ ਦੇ [[ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੇਖਾਕਾਰ|ਪਟਵਾਰੀ]] ਸਨ।<ref>{{cite web |url=http://nankana.com/AboutRaiBular1.html |title=The Bhatti's of Guru Nanak's Order |publisher=Nankana.com |date= |accessdate=9 August 2009 |archive-date=16 ਜੂਨ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130616151332/http://nankana.com/AboutRaiBular1.html |dead-url=yes }}</ref> ਮਾਪੇ ਹਿੰਦੂ ਖੱਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਵਪਾਰੀ ਸਨ।<ref>{{cite book|title=The Encyclopedia of Sikhism|last=ਸਿੰਘਾ|first=ਹ. ਸ.|publisher=ਹੇਮਕੁੰਟ ਪ੍ਰੈਸ|year=2000|ISBN=978-81-7010-301-1|page=125}}</ref><ref>{{cite book|title=The A to Z of Sikhism|url=https://archive.org/details/atozofsikhism0000mcle|last=ਮਕਲੌਡ|first=ਵ. ਹ.| authorlink=ਡਬਲਿਊ ਐਚ ਮੈਕਲੋਡ |publisher=Scarecrow Press|year=2009|ISBN=978-0-8108-6828-1|page=[https://archive.org/details/atozofsikhism0000mcle/page/86 86]}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਭੈਣ, [[ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ]], ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਵੱਡੀ ਸੀ। ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਜੈ ਰਾਮ ਨਾਲ਼ 1475 ਵਿੱਚ [[ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ, [[ਦੌਲਤ ਖ਼ਾਨ ਲੋਧੀ]] ਦੇ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਨਾਨਕ ਦਾ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਨਾਲ਼ ਲਾਡ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਵੀ ਮਗ਼ਰ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਅਤੇ ਜੀਜੇ ਦੇ ਘਰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਉਹ 20 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਦੌਲਤ ਖ਼ਾਨ ਅਧੀਨ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।<ref name=":0" /> ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਮਤਾਬਕ ਇਹ ਅਰਸਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਲਈ ਇੱਕ ਖ਼ੁਦ ਤਰੱਕੀ ਵਾਲ਼ਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕਲਾਮ ਵਿੱਚ ਹੁਕਮਰਾਨੀ ਢਾਂਚੇ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਹਵਾਲੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name="autogenerated9">{{cite book | last=ਕੋਲ | first=ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ |author2=ਸੰਭੀ, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ| year=1978 | title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices | url=https://archive.org/details/sikhs00cole | publisher=Routledge & Kegan Paul | location=ਲੰਡਨ| isbn = 0-7100-8842-6 | page=[https://archive.org/details/sikhs00cole/page/9 9] | nopp=true}}</ref> ਸਿੱਖ ਰਿਵਾਜ਼ਾਂ ਮਤਾਬਕ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਇਲਾਹੀ ਰਹਿਮਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਨੇ।<ref name="GuruNanakBBC">{{cite web |title=The founder of Sikhism |url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/nanak.shtml |website=BBC |accessdate=3 September 2019}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਖਿੜਦੀ ਹੋਈ ਸੂਝ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਨਾਨਕ ਨੇ ਇਲਾਹੀ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਿਖਾਈ। ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ<ref name=":0">{{Cite book|title=Guru Nanak Founder of Sikhism|last=Singh|first=Dr. Trilochan Singh|publisher=Gurdwara Parbandhak Committee , Sis Giani,Chandni Chowk, Delhi|year=1969|location=Delhi|pages=8-12; 51 ; 50|quote=For three years Gopal gave elementary education to Nanak in language, arithmetic and other subjects, ......He easily committed to memory , everything that was taught to him...When Gopal gave his first lesson on a secular subject and asked the students to write it on the wooden slate, Nanak wrote some verses in the form of an acrostic. Teacher was taken aback what he saw written on the wooden slate.....He found...acrostic written in couplets of extremely simple Panjabi Language.What surprised him was the profound thought of the poems: ...(a) aida _ He who has created the whole cosmos, His will is evolving it to his purpose . Nanak , the poet( shair) sayeth: He is the cause of all that occurs. __ Guru Nanak : Aasa , Patti, p 433 Page 51 footnote Puratan janm sakhi fixes the marriage date at age of 12 , which is too early , bahi mani singh and meharban janam sakhi fixes marriage age at 15 or 16 which seems to be correct. Bala’s Janam sakhi fixes it at 18 which is less probable……page 50 For next 4 years Nanak led a homely life….during this period he had two sons…|via=http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPage.jsp?ID=5529&page=1&CategoryID=1&Searched=}}</ref>, ਉਸ ਵਕ਼ਤ ਦੇ ਰਿਵਾਜ਼ ਮਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਓ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪਾਂਧੇ ਗੋਪਾਲ ਕੋਲ ਸਕੂਲੀ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾਇਆ।<ref name="Macauliffe3"/> ਗੋਪਾਲ ਨੇ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਾਕਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਨਿਆਣੇ ਹੁੰਦੇ ਨਾਨਕ ਨੇ ਆਪਣੇ [[ਅਧਿਆਪਕ]] ਨੂੰ ਨੰਬਰ ਇੱਕ ਨਾਲ਼ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਅੱਖਰ, ਓ ਅਤੇ ਅੰਕਾਰ ਨੂੰ ਜੋੜ, 'ਰੱਬ ਇੱਕ ਹੈ' ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book|title=A History Of The Sikhs|last=ਕਨਿੰਗਹਮ|first=ਜੋਸਫ ਡੇਵੀ|publisher=ਜੌਣ ਮਰੀ|year=1853|location=ਲੰਡਨ|pages=37–38|id=|origyear=}}</ref> ਹੋਰ ਬਚਪਨੀ ਖ਼ਾਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਨਕ ਬਾਰੇ ਅਜੀਬ ਅਤੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਗੱਲਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੱਕ ਰਾਏ ਬੁਲਾਰ ਵਲੋਂ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਕੜਕਵੀਂ ਧੁੱਪ ਤੋਂ, ਇੱਕ ਖ਼ਾਤੇ ਮੁਤਾਬਕ, ਦਰਖ਼ਤ ਦੀ ਛਾਂ,<ref>{{cite web|url=https://archive.org/stream/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d_djvu.txt|title=ਰਾਏ ਬੁਲਾਰ|last= ਸਿੰਘ| first=ਗੁਰਨੇਕ|work=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਪਟਿਆਲ਼ਾ|accessdate=18 August 2015}}</ref> ਜਾਂ, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ, ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਕੋਬਰਾ ਵਲੋਂ ਛਾਂ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref name="kartar singh">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nhKMUnfLZLEC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|title=Life Story Of Guru Nanak|last=ਸਿੰਘ|first=ਕਰਤਾਰ|publisher=ਹੇਮਕੁੰਟ ਪ੍ਰੈਸ|year=1984|isbn=978-8170101628|location=New Delhi|page=18}}</ref> 24 ਸਤੰਬਰ 1487 ਨੂੰ ਨਾਨਕ ਦਾ ਵਿਆਹ [[ਬਟਾਲਾ]] ਕਸਬੇ ਦੇ ਮੂਲ ਚੰਦ ਅਤੇ ਚੰਦੋ ਰਾਣੀ ਦੀ ਧੀ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਨਾਲ਼ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਜੋੜੇ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤ ਸਨ, [[ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ]] (8 ਸਤੰਬਰ 1494 - 13 ਜਨਵਰੀ 1629)<ref>{{cite web|url=https://archive.org/stream/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d_djvu.txt|title=ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ|last= ਸਿੰਘ| first=ਗੁਰਨੇਕ|work=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਪਟਿਆਲ਼ਾ|accessdate=18 August 2015}}</ref> ਅਤੇ ਲਖਮੀ ਚੰਦ (12 ਫਰਵਰੀ 1497 - 9 ਅਪ੍ਰੈਲ 1555)। ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਉਦਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਬਣ ਗਏ।<ref>{{cite web|url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title=Udasi|last=Madanjit Kaur|work=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Patiala|accessdate=17 September 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak1.html|title=Sikh Gurus|website=Sikh-history.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20070830205721/http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak1.html|archive-date=30 August 2007|accessdate=11 March 2016|url-status=dead}}</ref> == ਜੀਵਨ == [[File:Guru.Nanak.with.Hindu.holymen-b.JPG|thumb|200px|left|ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਹਿੰਦੂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ]] ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਹੈ। [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]], ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਾਤਬ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ|ਵਾਰਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾਨਕ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਅਰਸਾ ਬਾਅਦ ਕੰਪਾਇਲ ਕਰਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਖ਼ੁਲਾਸਾ ਸਹਿਤ ਸਨ। [[ਜਨਮਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ|ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ]] ਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਹਲਾਤ ਨੂੰ ਛੋਟਿਆਂ ਵਾਕਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਗਿਆਨ-ਰਤਨਵਾਲੀ ਨੂੰ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਬਾਬਤ ਪਿਛਲੇ ਪਖੰਡੀ ਖ਼ਾਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਕਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ਼ ਲਿਖਿਆ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਰੀਦ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਹੀ ਖ਼ਾਤਾ ਲਿਖਣ ਲਈ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜਨਮਸਾਖੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਰੀਬੀ ਰਫ਼ੀਕ, [[ਭਾਈ ਬਾਲਾ]] ਵਲੋਂ ਲਿਖੇ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਲਿਖਣ ਦੇ ਤਰੀਕ਼ੇ ਅਤੇ ਵਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕਰਕੇ, [[ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼]] ਵਰਗੇ ਸਕੌਲਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Macauliffe3"/> ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਮਤਾਬਕ, ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਨ ਦੇ ਚੰਗੇ ਕਾਰਨ ਹਨ ਕਿ ਲੇਖਕ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਕਰੀਬੀ ਰਫ਼ੀਕ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਹਮਸਫ਼ਰੀ ਸਨ। == ਸਿੱਖੀ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦਾ ਆਗ਼ਾਜ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices|url=https://archive.org/details/sikhs00cole| last=ਕੋਲ | first=ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ |author2=ਸੰਭੀ, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ|publisher=Routledge & Kegan Paul|year=1978|isbn=0-7100-8842-6|location=London|pages=[https://archive.org/details/sikhs00cole/page/9 9]–10}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=N5lpveRnSxEC&pg=PA207|title=Diversity and Unity in Federal Countries|author1=ਲੋਈਜ਼ ਮੋਰੀਨੋ|author2=ਕੇਸਰ ਕੋਲੀਨੋ|publisher=McGill Queen University Press|year=2010|isbn=978-0-7735-9087-8|page=207}}</ref> ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਮੌਲਿਕ ਯਕੀਨ, ਮੁਕੱਦਸ ਗ੍ਰੰਥ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਚਾ ਅਤੇ ਬੰਦਗੀ, ਸਾਰੀ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਵਿੱਚ ਇਤਫ਼ਾਕ, ਬੇਖ਼ੁਦ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਣਾ, ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵਾਸਤੇ ਸਮਾਜਕ ਇਨਸਾਫ਼ ਲਈ ਉੱਦਮ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰ ਵਤੀਰਾ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਘਰੇਲੂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ।<ref name="Kalsi_Chelsea2">{{cite book|title=Sikhism|author=ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਕਲਸੀ|publisher=Chelsea House, Philadelphia|pages=41–50}}</ref><ref name="Cole_Sambhi">{{cite book|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices | last=ਕੋਲ | first=ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ |author2=ਸੰਭੀ, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ|publisher=Sussex Academic Press|year=1995|page=200}}</ref><ref name="Teece 2004 4">{{cite book|title=Sikhism:Religion in focus|last=Teece|first=Geoff|publisher=Black Rabbit Books|year=2004|isbn=978-1-58340-469-0|location=|page=4}}</ref> [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਨੂੰ [[ਸਿੱਖੀ]] ਵਿੱਚ ਸੁਪ੍ਰੀਮ ਇਖਤਿਆਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗਿਆਰਵੇਂ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਨ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੁੱਲ 974 ਸ਼ਬਦ ਹਨ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ftdcvmviy_8C|title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures|author1=ਕ੍ਰਿਸਟਫਰ ਸ਼ੈਕਲ|author2=ਅਰਵਿੰਦ ਮੰਡੇਰ|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1-136-45108-9|pages=xviii–xix}}</ref> == ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ: ਸ਼ਬਦ, ਰਾਗ, ਰਬਾਬ == [[ਮੱਧਕਾਲ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ‘ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਤੀ’ ਅਤੇ ‘ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ’ ਲਈ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਨਹਦ ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਾਦੀ ਬਣਾਉਂਦਿਆਂ 'ਰਾਗ ਸਹਿਤ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ‘ਕੀਰਤਨ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਭਾਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਕਾਵਿ ਜਿਵੇਂ 'ਜਪੁ', ਸਲੋਕ-ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਰਾਗ ਰਹਿਤ ਰਚੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲਾ ਦਰਸ਼ਨ ਆਲਾਪ ਵਾਂਗ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗੀਤਕਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗੀਤਕਤਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਿਕਨਾਤੀਸੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀਆਂ ਚਾਰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਉਹ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਕੌਮਾਂ, ਜਾਤੀਆਂ ਤੇ ਮਜ਼ਹਬਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨ ਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਕਰਕੇ ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੋਂ ਆਈ (ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਾਜ਼) ਰਬਾਬ ਨੂੰ ਸੰਗ ਰਲਾ ਕੇ ਬਹੁਵਚਨਤਾ, ਬਹੁ-ਸਭਿਆਚਾਰਕਤਾ ਤੇ ਵਿਸਮਾਦੀ ਆਨੰਦ ਦਾ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਗਵਾਹ ਨੇ ਕਿ ਨਾਨਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ 'ਮਰਦਾਨਿਆਂ! ਰਬਾਬ ਛੇੜ ਬਾਣੀ ਆਈ।' 'ਛੇੜ ਰਬਾਬ' ਕਿਉਂਕਿ ਵਜਾਉਣਾ ਜਾਂ ਕਹਿਣਾ ਵਜਾ ਰਬਾਬ ਹੁਕਮ ਹੈ ਅਤੇ 'ਛੇੜ' ਆਸ਼ਿਕਾਂ ਦੀ, ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਰੱਤਿਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਕਿਆਸ ਕਰੋ ਨਾਨਕ ਆਖ ਰਿਹੈ, 'ਮਰਦਾਨਿਆ! ਛੇੜ ਰਬਾਬ।' ਤਾਂ ਰਬਾਬ ਉਸ ਵਕਤ ਕੋਈ ਸਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਰੱਬ (ਇਸ਼ਕ) ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੈ ਤੇ ਮਰਦਾਨਾ ਕੋਈ ਮੁਸਲਿਮ ਜਾਂ ਰਬਾਬੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਮੀ ਜਿਹੜਾ ਰਬਾਬ ਉਪਰ ਰਾਗ ਯਾਨੀ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਸੁਰ ਛੇੜਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਲਾਹੀ ਬਾਣੀ ਜਾਂ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਨਾਨਕ ਦੇ ਮੁਖਾਰਬਿੰਦ 'ਚੋਂ ਉਤਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜ-ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਭੁੱਲੀ-ਭਟਕੀ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਮਹਾਆਨੰਦ ਅਤੇ ਵਿਸਮਾਦ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2019/11/%e0%a8%a8%e0%a8%be%e0%a8%a8%e0%a8%95-%e0%a8%ac%e0%a8%be%e0%a8%a3%e0%a9%80-%e0%a8%b6%e0%a8%ac%e0%a8%a6-%e0%a8%b0%e0%a8%be%e0%a8%97-%e0%a8%b0%e0%a8%ac%e0%a8%be%e0%a8%ac/|title=ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ: ਸ਼ਬਦ, ਰਾਗ, ਰਬਾਬ|date=2019-11-11|website=Punjabi Tribune Online|language=hi-IN|access-date=2019-11-13}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਧੰਨ ਧੰਨ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚੋਂ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਾਨਕ ਨੇ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਆਪ ਨਹੀਂ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤੀਆਂ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੁਰੀਦਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰੁਸਤੀ ਬਾਝੋਂ, ਅਤੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਅਦਬ ਲਈ ਕਈ ਕਿੱਸੇ ਅਤੇ ਕਲਪ ਅਫ਼ਸਾਨਿਆ ਨਾਲ਼ ਲਿਖੀਆਂ।<ref>Nikky-Guninder Kaur Singh (2011), Sikhism: An।ntroduction,।B Tauris, {{ISBN|978-1848853218}}, pages 2-8</ref> ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨਾਲ਼ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਸਣੇ, ਕਦੀਮੀ, ਮੌਜੂਦਾ ਅਤੇ ਅਗਾਂਹ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਰਦ ਅਤੇ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਦੇ ਵਾਕ ਮਕਬੂਲ ਹਨ, ਜੋ ਬੰਦਗੀ ਰਾਹੀਂ ਇਲਾਹੀ ਇਲਮ ਨੂੰ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ [[ਸਿੱਖ ਭਗਤ|ਭਗਤਾਂ]] ਦੇ ਵਾਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਕਈ ਜੋ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੀ ਕੇ ਰੁਖ਼ਸਤ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ।<ref>ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ ਕੋਲ ਅਤੇ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸੰਭੀ (1995), The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices, Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1898723134}}, pages 52-53, 46, 95-96, 159</ref> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਭਗਤੀ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਆਤਮਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਘਰੇਲੂ ਜੀਵਨ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref name="Kamala1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=WTfKwGV6mBkC|title=The Socially Involved Renunciate – Guru Nanaks Discourse to Nath Yogi's|author1=Nayar, Kamal Elizabeth|author2=Sandhu, Jaswinder Singh|publisher=State University of New York Press|year=2007|isbn=978-0-7914-7950-6|location=United States of America|pages=106}}</ref> ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ, ਦਿਸਦਾ ਸੰਸਾਰ ਅਨੰਤ ਕਾਇਨਾਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।<ref name="Nikky1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=UUWIEfAY-mMC|title=Hindu spirituality: Postclassical and modern (Editors: K. R. Sundararajan, Bithika Mukerji)|author1=Kaur Singh|author2=Nikky Guninder|date=30 January 2004|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=81-208-1937-3|location=English|pages=530}}</ref> ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਰੰਪਰਾ ਦੁਆਰਾ, ਨਾਨਕ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: * '''[[ਵੰਡ ਛਕੋ]]:''' ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੋ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। * '''[[ਕਿਰਤ ਕਰੋ]]:''' ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਜਾਂ ਧੋਖਾਧੜੀ ਦੇ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਮਾਉਣਾ / ਬਿਤਾਉਣਾ। * '''[[ਨਾਮ ਜਪੋ]]:''' ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ। == ਭਾਵ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਭਗਤੀ ਸੰਤ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸੀ।<ref name="David Lorenzen 1995 pages 1-22">David Lorenzen (1995), Bhakti Religion in North India: Community Identity and Political Action, State University of New York Press, {{ISBN|978-0791420256}}, pages 1-2, Quote: "Historically, Sikh religion derives from this nirguni current of bhakti religion"</ref><ref name="Louis Fenech 2014 page 35">Louis Fenech (2014), in The Oxford Handbook of Sikh Studies (Editors: Pashaura Singh, Louis E. Fenech), Oxford University Press, {{ISBN|978-0199699308}}, page 35, Quote: "Technically this would place the Sikh community's origins at a much further remove than 1469, perhaps to the dawning of the Sant movement, which possesses clear affinities to Guru Nanak's thought sometime in the tenth century. The predominant ideology of the Sant ''parampara'' in turn corresponds in many respects to the much wider devotional Bhakti tradition in northern India."</ref><ref name="encyclobritannicasikh">[http://www.britannica.com/topic/Sikhism Sikhism], Encyclopædia Britannica (2014), Quote: "In its earliest stage Sikhism was clearly a movement within the Hindu tradition; Nanak was raised a Hindu and eventually belonged to the Sant tradition of northern India",</ref> ਵਿਦਵਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਮੱਧਯੁਗੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜੋ ਕਿ ਸਤਲੋਕ (ਸੱਚਖੰਡ) ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ।<ref name="David Lorenzen 1995 pages 1-22"/> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸਿਰਫ਼ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name="Grewal">{{cite book|url=http://www.cambridge.org/gb/academic/subjects/history/south-asian-history/sikhs-punjab?format=PB&isbn=9780521637640|title=The Sikhs of the Punjab|author=Grewal, JS|publisher=Cambridge University Press|year=October 1998|isbn=0-521-63764-3|location=United Kingdom|pages=28 onwards|authorlink=Chapter 2 – Foundation of the Sikh Panth}}</ref><ref name="Singha">{{cite book|url=http://bookshop.blackwell.co.uk/jsp/welcome.jsp?action=search&type=isbn&term=8170102456|title=Sikhism: A Complete Introduction|author=Singha, HS|date=30 May 2009|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-245-8|location=New Delhi, India|page=8|authorlink=Evolution Of Sikhism}}</ref> == ਉਦਾਸੀਆਂ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਆਧੁਨਿਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਤਿੱਬਤ]], ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਰਬ ਦੇ ਦੌਰੇ ਕੀਤੇ, ਜੋ 27 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 1496 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ।<ref name="GuruNanak_BBC2">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/nanak.shtml|title=Guru Nanak: A brief overview of the life of Guru Nanak, the founder of the Sikh religion.}}</ref><ref>{{cite book|title=Sikh Twareekh|author=Harjinder Singh Dilgeer|publisher=The Sikh University Press|year=2008|location=Belgium & India}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=37i7uAYe6QEC&pg=PA125|title=Sikhism Today|author=Jagbir Johal|publisher=Bloomsbury Academic|year=2011|isbn=978-1-84706-272-7|pages=125 note 1}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾਅਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਭਾਰਤੀ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਦੇ ਮਾਉਂਟ ਸੁਮੇਰੂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮੱਕਾ, ਬਗਦਾਦ, ਅਚਲ ਬਟਾਲਾ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਦੌਰਾ ਵੀ ਕੀਤਾ।<ref name="CallewaertSnell1994p262">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GrMwdEqHLzEC|title=According to Tradition: Hagiographical Writing in India|author1=Winand M. Callewaert|author2=Rupert Snell|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|year=1994|isbn=978-3-447-03524-8|pages=26–27}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ 'ਤੇ ਬਹਿਸ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ 19 ਵੀਂ ਅਤੇ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।<ref name="CallewaertSnell1994p262"/><ref name="Lorenzen1995p412">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=rpSxJg_ehnIC|title=Bhakti Religion in North India: Community Identity and Political Action|author=David N. Lorenzen|date=1995|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0-7914-2025-6|pages=41–42, context: 37–43}}</ref> 1508 ਵਿੱਚ, ਨਾਨਕ ਨੇ [[ਬੰਗਾਲ]] ਦੇ ਸਿਲਹਟ ਖੇਤਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web|url=http://www.sikhiwiki.org/index.php/Gurdwaras_in_Bangladesh|title=Gurdwaras in Bangladesh|publisher=Sikhi Wiki|access-date=2019-10-04|archive-date=2023-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206090035/https://www.sikhiwiki.org/index.php/Gurdwaras_in_Bangladesh|url-status=dead}}</ref> ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਰੋਤ ਤੁਰਕੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਬਗਦਾਦ ਦੇ ਪੱਥਰ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਲੋਕ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਫਕੀਰ 1511-1515 ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਸਨ, ਦੂਸਰੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ 1521–1522 ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ 11 ਸਾਲ ਦੂਰ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ), ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਸਰੇ ਲੋਕ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੱਛਮੀ ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੱਥਰ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬਗਦਾਦ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>V. L. Ménage (1979), [https://www.jstor.org/stable/25210997 The "Gurū Nānak" Inscription at Baghdad], The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, Cambridge University Press, No. 1, pages 16-21</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਜਾਂ ਜ਼ਿਕਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਦੇ ਟੈਕਸਟ ਜਾਂ ਉਪ-ਲਿਖਤ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਦਾਅਵਿਆਂ ਤੇ ਅਤਿਰਿਕਤ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਲਗਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=QhV5AAAAMAAJ|title=Sikhs and Sikhism|author=WH McLeod|publisher=Oxford University Press|year=2004|isbn=978-0-19-566892-6|pages=127–131}}</ref> ਬਗਦਾਦ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਣ ਦਾ ਅਧਾਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਗਏ ਸਨ, ਕੁਝ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨਾਲ ਉਹ [[ਜੇਰੂਸਲਮ|ਯਰੂਸ਼ਲਮ]], [[ਮੱਕਾ]], [[ਵੈਟੀਕਨ ਸ਼ਹਿਰ|ਵੈਟੀਕਨ]], [[ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ]] ਅਤੇ [[ਸੁਡਾਨ]] ਗਏ ਸਨ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=yivKuDmDYksC|title=Comparative Religious And Philosophies: Anthropomorphlsm And Divinity|author=Mahinder N. Gulati|publisher=Atlantic Publishers|year=2008|isbn=978-81-269-0902-5|pages=316–319}}</ref> ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਨਾਵਲ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਹ ਮਿਟਣ ਵਰਗੇ ਦਾਅਵੇ ਵੀ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸੂਫੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਪੀਰਾਂ ਬਾਰੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸਿੱਖ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸਿੱਧੇ ਅਤੇ ਅਸਿੱਧੇ ਉਧਾਰ ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਬੋਧੀ ਜਾਟਕ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹਨ।<ref name="Lorenzen1995p412"/><ref name="CallewaertSnell1994p28">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GrMwdEqHLzEC|title=According to Tradition: Hagiographical Writing in India|author1=Winand M. Callewaert|author2=Rupert Snell|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|year=1994|isbn=978-3-447-03524-8|pages=27–30}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=dKl84EYFkTsC|title=The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition|author=Harjot Oberoi|publisher=University of Chicago Press|year=1994|isbn=978-0-226-61593-6|pages=55}}</ref> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਚਾਰ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੱਤਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਮਨੁੱਖ-ਮਾਤਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਯਾਦ ਘਰ 'ਚ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਸਤਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਸਿੱਕਿਮ, ਭੁਟਾਨ, ਤਿੱਬਤ, ਸੁਮੇਰ ਪਰਬਤ, ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਦੀ ਝੀਲ, ਬਦਰੀਨਾਥ, ਕੇਦਾਰਨਾਥ, ਜੋਸ਼ੀਮਠ, ਲੱਦਾਖ, ਅਮਰਨਾਥ, ਅਲਮੋੜਾ, ਬਾਗੇਸ਼ਵਰ, ਖਟਮੰਡੂ ਆਦਿ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਸੀ 1509 ਵਿੱਚ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਹ ਉਦਾਸੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਸੀ। ਇਸ ਉਦਾਸੀ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 'ਚ ਨਾਨਕ ਮਤੇ ਤੋਂ ਪੀਲੀਭੀਤ, ਸੀਤਾਪੁਰ, ਲਖਨਊ, ਇਲਾਹਾਬਾਦ, ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ, ਬਨਾਰਸ, ਪਟਨਾ, ਮਯਾ, ਸਿਲਹਟ, ਧੁਬੜੀ, ਗੁਹਾਟੀ, ਸਿਲਾਂਗ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਜੀ ਢਾਕਾ ਤੇ ਕਲਕੱਤਾ ਹੋ ਕੇ ਜਗਨਨਾਥਪੁਰੀ ਪਹੁੰਚੇ। ਜਗਨਨਾਥ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੱਟ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਲਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁੰਟੂਰ, ਮਦਰਾਸ ਅਤੇ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਥੋਂ ਉਹ ਲੰਕਾ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਜਾਫਨਾ ਦੇ ਰਾਣਾ ਸ਼ਿਵਨਾਥ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਲੰਕਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਸਮਾਪਤ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਕੋਚੀਨ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨਾਨਕ ਝੀਰਾ, ਮਾਲਟੇਕਰੀ, ਨਾਂਦੇੜ, ਨਾਮਦੇਵ ਦੇ ਨਗਰ ਨਰਸੀ ਬਾਮਣੀ, ਭਗਤ ਤਿਰਲੋਚਨ ਦੇ ਨਗਰ ਵਾਰਸੀ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਔਕੇਸ਼ਵਰ ਪਹੁੰਚੇ ਤੇ ਉਥੋਂ ਉਹ ਇੰਦੌਰ, ਖੰਡਵਾ ਤੋਂ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ ਜਬਲਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਗਵਾਰੀਘਾਟ ਪਹੁੰਚੇ| ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਮਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ 'ਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਰਾਹ ਵਿਖਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਇਥੇ ਠਹਿਰੇ ਹੋਣ। ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕਿਨਾਰੇ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਅਪਰਕੰਟਕ ਜਿਥੋਂ ਨਰਮਦਾ ਨਿਕਲ ਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ==ਵਾਰਸ== ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਵਾਰਸ ਐਲਾਨਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ [[ਗੁਰ ਅੰਗਦ]] ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ "ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਆਪਣਾ" ਜਾਂ "ਤੁਹਾਡਾ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ" ਹੈ। ਭਾਈ ਲਹਿਣੇ ਨੂੰ ਵਾਰਸ ਐਲਾਨਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਅਰਸੇ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ [[22 ਸਤੰਬਰ]] 1539 ਨੂੰ [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਭਾਰਤ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] ਵਿਖੇ 70 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰੇ ਫ਼ਾਨੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਰੁਖ਼ਸਤ ਹੋ ਗਏ।<ref>{{cite web|url=http://www.sikhs.org/guru1.htm |title=The Sikhism Home Page: Guru Nanak |publisher=Sikhs.org |accessdate=9 August 2009}}</ref> == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ == 2015 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਹ ਫਕੀਰ'' ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਸਰਤਾਜ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਲਿਮਟਿਡ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਹੈ। ਲਿਮਿਟੇਡ ''ਰੂਪਕ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਇੱਕ ਟੇਪਸਟਰੀ'' ਨੌਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ 2021-22 ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|30em}} == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ]] * [[ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਸਿੱਖੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] * [[ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ]] * [[ਨਾਨਕਪੰਥੀ]] == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * ''[[:en:Max Arthur Macauliffe|ਮੈਕਾਲਿਫ਼, ਮੈਕਸ]]'' ''(1909) ਦ ਸਿੱਖ ਰਿਲਿਜਨ ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ'' * ''[[:en:Sahib Singh|ਸਿੰਘ, ਸਾਹਿਬ (ਪ੍ਰੋ.)]]'' ''ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ'' == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == *[https://www.youtube.com/watch?v=bUarPFWcEF4&t=68s ਆਰ ਨਾਨਕ ਪਾਰ ਨਾਨਕ ਬੋਲ - ਦਿਲਜੀਤ ਦੋਸਾਂਝ] *[http://www.sikhs.org/guru1.htm sikhs.org] * https://mandillon.blogspot.com/?m=1 * [https://web.archive.org/web/20070830205721/http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak1.html sikh-history.com] * [http://www.srigurugranthsahib.org/audio/g1.htm srigurugranthsahib.org]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[:en:Gurudwara Nagiana Sahib|Gurudwara Nagiana Sahib]] * [https://www.nagiana-sahib.org/ nagiana-sahib.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190218021505/https://www.nagiana-sahib.org/ |date=2019-02-18 }} {{ਸਿੱਖੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1469]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਬਾਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hAudio microformats]] 5i2dhw5l86ep8mekdytp8itknqujj0g 0 2459 840284 837905 2026-05-30T17:45:51Z Sonia Atwal 49604 /* ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ */ 840284 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] | image = Contemporary painting of Guru Tegh Bahadur by Ahsan, ca.1668.jpg | caption = | birth_name = ਤਿਆਗ ਮੱਲ | birth_date = {{Birth date|1621|04|01|df=yes}} | birth_place = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{Death date and age|1675|11|11|1621|04|01}} | death_place = [[ਦਿੱਲੀ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]]) | death_cause = ਸਿਰ ਕਲਮ | period = 1664–1675 | other_names = ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ | known_for = * ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਸ਼ਬਦ * ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦੀ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸ਼ਾਹਦਤ<ref>Gill, Sarjit S., and Charanjit Kaur (2008), "Gurdwara and its politics: Current debate on Sikh identity in Malaysia", SARI: Journal Alam dan Tamadun Melayu, Vol. 26 (2008), pages 243-255, Quote: "Guru Tegh Bahadur died in order to protect the Kashmiri Hindus' religious freedom."</ref> ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ * [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਬਾਨੀ * [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਦੇ ਬਾਨੀ * ਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਸ਼ਹਾਦਤ<ref>{{cite book|last1=Singh|first1=Darshan|title=Martyrdom Of Guru Tegh Bahadur|date=2003|publisher=Anamika Publishers & Distributors (P) Limited|location=New Delhi|isbn=9788179750322|page=30, Quote: "Guru Tegh Bahadur ji, the ninth Guru of the Sikhs, became a Martyr for the freedom of conscience and belief."}}</ref><ref>{{cite book|last1=Pechilis|first1=Karen|last2=Raj|first2=Selva J.|title=South Asian Religions: Tradition and Today|date=2013|publisher=Routledge|isbn=9780415448512|page=228|url=https://books.google.com/?id=kaubzRxh-U0C&pg=PA228&dq=guru+tegh+bahadur+freedom+of#v=onepage&q=guru%20tegh%20bahadur%20freedom%20of&f=false|accessdate=17 November 2016}}</ref> | spouse = [[ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ]] | children = [[ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] | father = [[ਗੁਰ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] | mother = ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ | predecessor = [[ਗੁਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] | successor = [[ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] }} {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} '''ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ''' (1 ਅਪਰੈਲ 1621 – 11 ਨਵੰਬਰ 1675 ਜੂਲੀਅਨ ਕੈਲੰਡਰ ਅਨੁਸਾਰ) [[ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ ਨੌਵੇਂ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂ]] ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1665 ਤੋਂ 1675 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰਨ ਤੱਕ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਆਗੂ ਰਹੇ।<ref>{{cite book|title=Textual Sources for the Study of Sikhism|year=1984|publisher=Manchester University Press|pages=32–33|url=https://books.google.com/books?id=Mj28AAAAIAAJ|author=W. H. McLeod|access-date=14 November 2013|isbn=9780719010637|archive-date=18 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218101303/https://books.google.com/books?id=Mj28AAAAIAAJ|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=The Ninth Master Guru Tegh Bahadur (1621–1675)|url=http://www.sikhs.org/guru9.htm|website=sikhs.org|access-date=23 November 2014|archive-date=7 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107050930/http://www.sikhs.org/guru9.htm|url-status=live}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ '''ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ''' ਕਹਿ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੀ ਦੱਬੀ ਕੁਚਲੀ ਆਮ ਜਨਤਾ ਹਾਕਮਾਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਣ ਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਬਰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1621 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ]] ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਨਿਡਰ ਯੋਧਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਵੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ 115 ਭਜਨ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪਾਠ ਹੈ। ਉਹ 1664 ਵਿੱਚ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸਨ।<ref>{{Cite book |last=Mann|first=Gurinder Singh|title=The Making of Sikh Scripture|url=https://archive.org/details/bwb_KS-004-512|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195130249|pages=[https://archive.org/details/bwb_KS-004-512/page/8 9]|chapter=Table 1. Towns Associated with the Sikh Gurus}}</ref> ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਛੇਵੇਂ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਦਿੱਲੀ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="cs2013">{{cite book|last=Seiple|first=Chris|title=The Routledge handbook of religion and security|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-0-415-66744-9|location=New York|page=96}}</ref><ref name="bbcgtb">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/teghbahadur.shtml|title=Religions – Sikhism: Guru Tegh Bahadur|publisher=[[BBC]]|access-date=20 October 2016|archive-date=14 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170414075330/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/teghbahadur.shtml|url-status=live}}</ref><ref name="fenech4">{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies|url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|year=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969930-8|pages=236–238|access-date=12 June 2017|archive-date=4 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190504190932/https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|url-status=live}};<br />{{cite journal | last=Fenech | first=Louis E. | title=Martyrdom and the Execution of Guru Arjan in Early Sikh Sources | journal=Journal of the American Oriental Society | publisher= American Oriental Society | volume=121 | issue=1 | year=2001 |doi=10.2307/606726 | pages=20–31| jstor=606726 }};<br />{{cite journal | last=Fenech | first=Louis E. | title=Martyrdom and the Sikh Tradition | journal=Journal of the American Oriental Society | publisher=American Oriental Society | volume=117 | issue=4 | year=1997 | doi=10.2307/606445 | pages=623–642| jstor=606445 }};<br />{{cite journal | last=McLeod | first=Hew | title=Sikhs and Muslims in the Punjab | journal=South Asia: Journal of South Asian Studies | publisher=Taylor & Francis | volume=22 | issue=sup001 | year=1999 | issn=0085-6401 | doi=10.1080/00856408708723379 | pages=155–165}}</ref> ਸਿੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਫਾਂਸੀ ਅਤੇ ਸਸਕਾਰ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref name="singharakab">{{cite book|author=H. S. Singha|title=The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries)|url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|year=2000|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-301-1|page=169|access-date=30 October 2016|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920113541/https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|url-status=live}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਵਸ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ 24 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="nesbitt122">{{cite book|author=Eleanor Nesbitt|title=Sikhism: a Very Short Introduction|url=https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ|year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-874557-0|pages=6, 122–123|access-date=9 March 2017|archive-date=9 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170309075522/https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ|url-status=live}}</ref> ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਬਾਰੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀਆਂ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਟੈਕਸ ਵਸੂਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਗੁਰੂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਜੋ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇ ਦਾਅਵੇਦਾਰ ਸਨ, ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite book |last=Torri |first=Michelguglielmo |url=https://www.google.co.in/books/edition/A_History_of_India/L9k5EQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=guru+tegh+bahadur&pg=PA351&printsec=frontcover |title=A History of India Volume 1: From the First Human Settlements to the Mughal Empire |date=2025-02-25 |publisher=Boydell & Brewer |isbn=978-1-83765-144-3 |pages=351 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://www.google.co.in/books/edition/Historical_Dictionary_of_Sikhism/xajcAwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=tegh+bahadur+execution&pg=PA305&printsec=frontcover|publisher=Bloomsbury Publishing PLC|date=2014-06-11|isbn=978-1-4422-3601-1|language=en|first=Louis E.|last=Fenech|first2=W. H.|last2=McLeod|pages=305|quote=According to Muslim sources he was taken as a brigand. Sikh sources, however, vigorously resist this claim.}}</ref> == ਜ਼ਿੰਦਗੀ == === ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ === ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਅਪਰੈਲ, 1621 ਦਿਨ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਗੁਰੂ ਕੇ ਮਹਿਲ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਛੇਵੇਂ [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ]] ਜੀ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਬਚਪਨ ਦਾ ਨਾਮ ਤਿਆਗ ਮੱਲ ਸੀ। 1635 ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਤਲਵਾਰ ਦਾ ਧਨੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 9 ਸਾਲ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਮਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ ਵਿਖੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਭੈਣ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਸੂਰਜ ਮੱਲ, ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਏ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਵੀਰੋ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਲਖਨੋਰੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲਾਲਚੰਦ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਭਾਈ ਲਾਲ ਚੰਦ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਨਾਲ 1634 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋ 32 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਨੂੰ 5 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਅਸਥਾਨ ਉਪਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਿਲੇ। ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ [[ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਤਬੀਰ ਸਿੰਘ]] ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਨਿਮਰਤਾ ਦੇ ਪੁੰਜ ਤੇ ਮਨ ਨੀਵਾਂ ਤੇ ਮਤ ਉਚੀ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਸਨ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਇਤਿਹਾਸ ਮੁਤਾਬਕ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਬੈਠਦੇ ਤਾ ਅੱਖਾਂ ਨੀਵੀਆਂ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਇਕ ਵਾਰ ਦਰਬਾਰ ਅੰਦਰ ਬੈਠੀ ਸੰਗਤ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਲਾਲ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੱਖਾਂ ਨੀਵੀਆਂ ਕਰ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਅੱਗੋ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਔਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਹੋਵੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨੇਤਰ ਨਹੀ ਚੁੱਕੇ ਜਾਂਦੇ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1664 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਉਹ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਵੈਰਾਗੀ ਤੇ ਉਪਰਾਮ ਤਬੀਅਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਸੰਨ 1664 ਈ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਗੱਦੀ ਮਿਲਣ ਉਪਰੰਤ ਆਪਣੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਥਾਨ ਬਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ 15 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:- ਬਿਹਾਗੜਾ ਗਉੜੀ,ਆਸਾ ਦੇਵਗੰਧਾਰ ਸੋਰਠਿ ਧਨਾਸਰੀ ਟੋਡੀ ਤਿਲੰਗ ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਮਕਲੀ ਮਾਰੂ ਬਸੰਤ ਬਸੰਤ ਹਿਡੋਲ ਸਾਰੰਗ ਜੈਜੈਵੰਤੀ ਆਦਿ ਰਾਗ ਵਿਸੇਸ ਹਨ ਆਪ ਜੀ ਨੈ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤੀ ਗੁਰੁ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਦੇ ਹਨ ਜਾਗ ਲੇਹੁ ਰੇ ਮਨਾ ਜਾਗ ਲੇਹੁ ਕਹਾ ਗਾਫਲ ਸੋਇਆ। (ਤਿਲੰਗ ਮ 9)ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਕੀਰਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸਾਜ ਮਿਦੰਗ ਦੀ ਬਖਸੀਸ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਤ ਸਰੂਪ ਅਡੋਲ ਚਿੱਤ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਨਿਰਭੈ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਈ ਕਈ ਘੰਟੇ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਏ ਬੈਠੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋ ਬਾਅਦ ਆਪ ਪਿੰਡ ਬਕਾਲਾ ਆ ਕੇ ਉਥੇ 20 ਸਾਲ ਭੋਰੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆ ਆਪਣੀ ਦੇਖ ਰੇਖ ਹੇਠ ਦਵਾਈ ਆਪ ਜੀ ਸੁੰਦਰ, ਵਿਦਵਾਨ, ਸੂਰਬੀਰ, ਸ਼ਸ਼ਤਰਧਾਰੀ ਤੇ ਧਰਮ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ। 1634 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਜੌਹਰ ਵਿਖਾਏ। ਬਾਬਾ ਬਕਾਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਕੀਰਤਪੁਰ ਪੁੱਜੇ ਤੇ ਫਿਰ ਕਹਿਲੂਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਤੋ ਜਮੀਨ ਖਰੀਦ ਕੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਸਹਿਰ ਵਸਾਇਆ ਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਜਗਾ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕੀਤੀ।। ਅਖੀਰ ਇਕ ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਜਿਸ ਦਾ ਜਹਾਜ਼ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਘੁੰਮਣ ਘੇਰੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪਾਰ ਲੰਘਿਆ ਸੀ ਆਪਣੀ ਸੁੱਖਣਾ ਦੀਆ 500 ਮੋਹਰਾ ਲੈ ਕੇ ਬਾਬੇ ਬਕਾਲੇ ਪੁੱਜਾ ਉਸ ਸਮੇ ਉਥੇ 22 ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆ ਮੰਜੀਆ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਕਿਸ ਨੂੰ 500 ਮੋਹਰਾਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ। ਉਸ ਨੇ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਭ ਅੱਗੇ 55 ਮੋਹਰਾਂ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀਆ ਪਰ ਕੋਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ ਕਾਫੀ ਪੁੱਛ ਗਿੱਛ ਤੋ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਕ ਗੁਰੂ ਭੋਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਉਸ ਭੋਰੇ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ 5 ਮੋਹਰਾ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆ ਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕੀ ਸੁੱਖਣਾ 500 ਦੀ ਸੁੱਖਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੇਵਲ 5 ਮੋਹਰਾ ਭੇਟ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਗੱਦ-ਗੱਦ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਰੋਲਾ ਪਾਉਣ ਲੱਗਾ 'ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ ਰੇ ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ ਰੇ, ਭਾਵ ਸੱਚਾ ਗੁਰੂ ਲੱਭ ਗਿਆ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਸ਼ੇਰ ਅਫ਼ਗਾਨ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਜੋਰ ਨਾਲ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਦੁਖੀ ਪੰਡਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਫ਼ਰਿਆਦ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਸਨ ਆਖਣ ਲੱਗੇ (ਪਿਤਾ ਜੀ) ਤੁਹਾਡੇ ਤੋ ਵੱਧ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਉਹ ਤਿਲਕ ਜੰਝੂ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਗਰੇ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਆਪ ਦੁਆਰਾ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਕਬੂਲ ਨਾ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਚਾਦਨੀ ਚੌਕ ਦੀ ਕੋਤਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਆਪ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਕਸ਼ਟ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਆਪ ਅਡੋਲ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਦਰਦ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ। ਭਾਈ ਮਤੀਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਆਰੇ ਨਾਲ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਸਤੀਦਾਸ ਨੂੰ ਰੂੰ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟ ਕੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਭਾਈ ਦਿਆਲੇ ਨੂੰ ਉਬਾਲਦੀ ਦੇਗ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਜਲਾਦ ਨੇ ਆਪ ਦਾ ਸਿਰ ਧੜ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਇਸ ਤਰਾ ਆਪ ਨੇ ਸੀਸ ਦੀਆ ਪਰ ਸਿਦਕ ਨਾ ਦੀਆ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਬਲੀਦਾਨ ਨਵੰਬਰ 1675 (੧੬੭੫) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਥੇ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ੀਸ਼ ਗੰਜ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸੇਵਕ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਧੜ ਲੈ ਕੇ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਧੜ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਹੋਇਆ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੋ ਦਿੱਲੀ ਤੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸੀਸ ਲੈ ਕੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚਿਆ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਸੀਸ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅੱਜਕਲ ਇਹਨਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਉਪਰ ਗੁਰੂਘਰ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹਨ, ਜਿਥੇ ਲੱਖਾਂ ਸਰਧਾਲੂ ਧਰਮ ਰੱਖਿਅਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ ਪੁੱਜਦੇ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚਣੀ ਵਿੱਚ ਇਨਕਲਾਬ ਲੈ ਆਂਦਾ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀ ਤੋ ਬਾਅਦ ਹੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਹਕੂਮਤ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਾਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਇਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਚਿੰਤਾ ਤਾ ਕੀ ਕੀਜੀਐ ਜੋ ਅਨਹੋਨੀ ਹੋਇ।। ਇਹੁ ਮਾਰਗੁ ਸੰਸਾਰ ਕੋ ਨਾਨਕੁ ਥਿਰੁ ਨਹੀ ਕੋਇ।।੫੧ ਸਲੋਕ ਮ : ੯ 1426 ਅੰਗ ਅੰਤ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ ਅਰਥਾਤ ਸਮੂਹ ਕਾਇਨਾਤ ਦੀ ਇਜੱਤ ਅਤੇ ਅਣਖ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਸਨ।। === ਯਾਤਰਾਵਾਂ === ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ, ਢਾਕਾ ਅਤੇ ਅਸਾਮ ਸਮੇਤ, ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਉਹ ਗਏ ਅਤੇ ਠਹਿਰੇ, ਉਹ ਸਿੱਖ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਬਣ ਗਏ।<ref>{{cite book|last=Singha|first=H.S.|title=The encyclopedia of Sikhism|publisher=Hemkunt Publishers|year=2000|isbn=978-81-7010-301-1|pages=139–40}}</ref> ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਭਾਈਚਾਰਕ ਪਾਣੀ ਦੇ ਖੂਹ ਅਤੇ ਲੰਗਰ (ਗਰੀਬਾਂ ਲਈ ਭਾਈਚਾਰਕ ਰਸੋਈਆਂ) ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ।<ref name="ps189">{{cite book|last=Singh|first=Prithi|title=The history of Sikh gurus|publisher=Lotus Press|year=2006|isbn=978-81-8382-075-2|pages=187–89}}</ref><ref name="rp88">{{cite book|last=Pruthi|first=Raj|title=Sikhism and Indian civilization|year=2004|isbn=978-81-7141-879-4|page=88|publisher=Discovery Publishing House }}</ref> ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਮਥੁਰਾ, ਆਗਰਾ, ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਅਤੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।<ref name="nsxviii">{{cite book |author=Gobind Singh (Translated by Navtej Sarna) |title=Zafarnama |publisher=Penguin Books |year=2011 |isbn=978-0-670-08556-9 |pages=xviii–xix}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਦਸਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਹੋਣਗੇ, ਦਾ ਜਨਮ 1666 ਵਿੱਚ ਪਟਨਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਸਾਮ ਦੇ ਧੁਬਰੀ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਹੈ। ਅਸਾਮ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅਹੋਮ ਸ਼ਾਸਕ ਰਾਜਾ ਚੱਕਰਧਵਾਜ ਸਿੰਘਾ (ਸੁਪੰਗਮੰਗ) ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਣਾਈ ਸੀ।.<ref>{{Cite book |last1=Singh |first1=Dharam |title=Guru Tegh Bahadur: His Life, Travel and Message |last2=Singh |first2=Paramvir |publisher=Publications Division Ministry of Information & Broadcasting |year=2022 |isbn=9789354095832 |quote=There took place one battle between the opposing forces of Ram Singh and the Ahom king, named Chakradhwaj, but it remained inconclusive. According to Sikh chronicles, the Guru was able to arrange a truce between the opposing forces and opened the way for a negotiated settlement. The Guru succeeded in bringing about a rapprochement between them and thus more bloodshed was avoided. To celebrate the happy conclusion, soldiers of Ram Singh's camp raised a high mound on the bank of the Brahmputra, each soldier contributing five shields of earth. On the top of this mound now stands Thara Sahib or Damdama Sahib ...}}</ref><ref name="ps189" /><ref>{{cite book |last=Kohli |first=Mohindar |title=Guru Tegh Bahadur: testimony of conscience |publisher=Sahitya Akademi |year=1992 |isbn=978-81-7201-234-2 |pages=25–27}}</ref> ਅਸਾਮ, ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦੀ ਰਾਣੀ ਚੰਪਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਇੱਕ ਟੁਕੜਾ ਦੇਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ 500 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਖਰੀਦੀ। ਉੱਥੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਤਲਹਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।<ref name="bbcgtb" /><ref>{{cite book|last=Singha|first=H.S.|title=The encyclopedia of Sikhism|publisher=Hemkunt Publishers|year=2000|isbn=978-81-7010-301-1|page=21}}</ref> 1672 ਵਿੱਚ, ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਜੋ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਅਤਿਆਚਾਰ ਨਵੀਆਂ ਉਚਾਈਆਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਸਕਣ।<ref>{{cite book|last=Singh|first=Prithi|title=The history of Sikh gurus|publisher=Lotus Press|year=2006|isbn=978-81-8382-075-2|pages=121–24}}</ref> == ਫਾਂਸੀ == === ਬਿਰਤਾਂਤ === ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ: ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਪੰਡਤਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਗਤ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਦਮਨਕਾਰੀ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਮਦਦ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book |last1=Jerryson |first1=Michael |url=https://books.google.com/books?id=pfjtDwAAQBAJ&pg=PA684 |title=Religious Violence Today: Faith and Conflict in the Modern World [2 Volumes] |year=2020 |isbn=9781440859915 |page=684|publisher=Abc-Clio }}</ref> ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ: ਪੈਗੰਬਰ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਵਿੱਚ, ਆਨੰਦਪੁਰ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦਾ ਕਾਫ਼ਲਾ 500 ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਇੱਕ ਖਾਸ ਪੰਡਤ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਇਫਤਿਖਾਰ ਖਾਨ ਦੀ ਗਵਰਨਰਸ਼ਿਪ ਅਧੀਨ ਧਾਰਮਿਕ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾਈਆਂ।<ref name=":22">{{Cite book |last=Singh |first=Trilochan |title=Guru Tegh Bahadur, Prophet and Martyr: A Biography |publisher=Gurdwara Parbandhak Committee |year=1967 |pages=293–300 |chapter=Chapter XXII}}</ref> ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਨੇ ਅਮਰਨਾਥ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮੰਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਪਨਾ ਆਇਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਪੰਡਤਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਨੌਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਕੰਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":22" /> ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਮੁਗਲ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦੇ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਾਖੋਵਾਲ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਅੱਡੇ ਤੋਂ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ ਪਰ ਰੋਪੜ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿੱਚ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Grewal1998p71">{{cite book |author=J. S. Grewal |url=https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew |title=The Sikhs of the Punjab |publisher=Cambridge University Press |year=1998 |isbn=978-0-521-63764-0 |pages=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/71 71]–73 |url-access=registration}}</ref><ref>{{cite book |author=Purnima Dhavan |url=https://books.google.com/books?id=q0ZpAgAAQBAJ |title=When Sparrows Became Hawks: The Making of the Sikh Warrior Tradition, 1699–1799 |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-987717-1 |pages=33, 36–37 |access-date=24 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190504223455/https://books.google.com/books?id=q0ZpAgAAQBAJ |archive-date=4 May 2019 |url-status=live}}</ref> ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, ਨਵੰਬਰ 1675 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਨੇੜਤਾ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਜਾਂ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਬਦਲਣ ਲਈ ਇੱਕ ਚਮਤਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।<ref name="Grewal1998p71" /> ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਤਿੰਨ ਸਾਥੀਆਂ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ: ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਨੂੰ ਆਰੇ ਨਾਲ ਦੋ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੀਰਿਆ ਗਿਆ, ਭਾਈ ਦਿਆਲ ਦਾਸ ਨੂੰ ਉਬਲਦੇ ਤਰਲ ਦੀ ਇੱਕ ਕੜਾਹੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਨੂੰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Grewal1998p71" /><ref name=":5" />{{Rp|page=48}} ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 11 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ, ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਚੌਕ, ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Grewal1998p71" /><ref name="SinghFenech2014p236">{{cite book |author1=Pashaura Singh |url=https://books.google.com/books?id=7YwNAwAAQBAJ |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-100411-7 |editor=Louis E. Fenech |pages=236–238 |access-date=24 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190504171425/https://books.google.com/books?id=7YwNAwAAQBAJ |archive-date=4 May 2019 |url-status=live}}</ref><ref name="cs2013" /> === ਇਤਿਹਾਸ ਲੇਖਨ === [[File:Painting depicting the execution of Guru Tegh Bahadur.jpg|thumb|ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ।]] [[File:Head of Guru Tegh Bahadar is brought to Anandpur by Sikhs.jpg|thumb|ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਫਰੈਸਕੋ ਆਰਟ]] ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇੱਕ ਯਾਦ ਹੈ, ਜੋ 1680 ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 1690 ਦੇ ਅਖੀਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite journal |last=Fenech |first=Louis E. |date=1997 |title=Martyrdom and the Sikh Tradition |url=https://www.jstor.org/stable/606445 |url-status=live |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=117 |issue=4 |pages=633 |doi=10.2307/606445 |issn=0003-0279 |jstor=606445 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181006000554/https://www.jstor.org/stable/606445 |archive-date=6 October 2018 |access-date=2 December 2017|url-access=subscription }}</ref><ref name=":1">{{Cite book|last=Grewal|first=J. S.|title=Guru Gobind Singh (1666–1708): Master of the White Hawk|publisher=Oxford University Press|year=2020|isbn=9780199494941|pages=9–10|chapter=New Perspectives and Sources}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Doniger |first1=Wendy |url=https://books.google.com/books?id=FdgWBgAAQBAJ&pg=PA261 |title=Pluralism and Democracy in India: Debating the Hindu Right |last2=Nussbaum |first2=Martha Craven |date=2015 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539553-2 |pages=261 |language=en}}</ref> ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ:<ref name="sur">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=JHVmEAAAQBAJ&pg=PT379|title=Medieval Panjab in Transition Authority, Resistance and Spirituality C.1500 – C.1700|last1=Singh|first1=Surinder|isbn=9781000609448|page=384|year=2022|publisher=Routledge }}</ref><ref>{{Cite book |last=Singh |first=Trilochan |title=Guru Tegh Bahadur, Prophet and Martyr: A Biography |publisher=Gurdwara Parbandhak Committee |year=1967 |pages=311 |chapter=Chapter XXIV}}</ref> ''ਇਸ ਹਨੇਰੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਮੂਹਰਲੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਗੇ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਬਹਾਦਰੀ (ਸਾਕਾ) ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਇੱਕ ਵੀ ਸਾਹ ਨਹੀਂ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਸ਼ਹਾਦਤ ਝੱਲੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨਹੀਂ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਅਸਲੀ ਮਨੁੱਖ ਦਿਖਾਵੇ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਘੜਾ ਤੋੜ ਕੇ, ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗਾ ਕੰਮ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੇ ਸੋਗ ਮਨਾਇਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਸਮਾਨ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਜਿੱਤ ਵਜੋਂ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। — ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ, ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ: ਅਪਨੀ ਕਥਾ'' ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤ, ਜੋ ਸਾਰੇ "ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗਵਾਹੀ" ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਭਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਤੀਸ਼ ਚੰਦਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਕਸਰ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ।<ref name="sc2001" /> ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਸਰੋਤ<ref>{{Cite book |last=Grewal |first=J.S. |url=https://books.google.com/books?id=9yj-OwAACAAJ |title=Sikh History From Persian Sources |year=2001 |publisher=Indian History Congress |isbn=978-81-89487-18-8 |pages=12–13 |language=en |quote=Most of the non Sikh sources mention Guru Tegh Bahadur's militancy as the reason for Aurangzeb's action. By contrast, the Sikh sources dwell exclusively on the religious dimension of the situation.}}</ref> ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਕ ਡਾਕੂ ਸਨ<ref name=":0" /> ਜਿਸ ਦੀ ਲੁੱਟ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਲੁੱਟ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਦਰੋਹੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite book |last=Chandavarkar |first=Rajnayaran |url=https://books.google.com/books?id=yH4hAwAAQBAJ&pg=PA192 |title=History, Culture and the Indian City |date=2009-09-03 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-48044-4 |pages=192 |language=en |quote=In another, the historian Satish Chandra pointed out that the 'official explanation' for the execution of the Sikh Guru Tegh Bahadur by the Mughal court was that he had 'resorted to plunder and rapine'.}}</ref> ਚੰਦਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਰੋਤ ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 1782, ਜਿੱਥੇ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਦੇ (ਕਥਿਤ) ਪ੍ਰਜਾ ਉੱਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:<ref name="sc2001">{{cite web|last1=Chandra|first1=Satish|title=Guru Tegh Bahadur's martyrdom|url=http://www.thehindu.com/thehindu/2001/10/16/stories/05162524.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20020228135707/http://thehindu.com/thehindu/2001/10/16/stories/05162524.htm|archive-date=28 February 2002|access-date=20 October 2016|work=[[The Hindu]]}}</ref> ''(ਗੁਰੂ) ਨਾਨਕ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ, ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ, ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰ ਵਾਲਾ ਆਦਮੀ ਬਣ ਗਿਆ। (ਦਰਅਸਲ) ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਹਾਫਿਜ਼ ਆਦਮ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ੇਖ ਅਹਿਮਦ ਸਰਹਿੰਦੀ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਫਕੀਰ ਸੀ, ਦੇ ਵੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਰੀਦ ਅਤੇ ਅਨੁਯਾਈ ਸਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਆਦਮੀ (ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਹਾਫਿਜ਼ ਆਦਮ) ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਅਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਦੀ ਆਦਤ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਹਾਫਿਜ਼ ਆਦਮ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਪੈਸੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸ਼ਾਹੀ ਵਕੀਆ ਨਵੀਸ (ਨਿਊਜ਼ ਰਿਪੋਰਟਰ ਅਤੇ ਖੁਫੀਆ ਏਜੰਟ) ਨੇ ਸਮਰਾਟ ਆਲਮਗੀਰ [ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ] ਨੂੰ... ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦੇ ਢੰਗ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ, ਇਹ ਜੋੜਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਵਧਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਅੜੀਅਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। — ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ, ਸਿਆਰ-ਉਲ-ਮੁਤਖ਼ਖੇਰੀਨ'' ਚੰਦਰ ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਦੀ ਦਲੀਲ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੈਣ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ - ਅਲੀਵਰਦੀ ਖਾਨ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸੀ - ਅਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ "ਅਧਿਕਾਰਤ ਤਰਕ" ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।<ref name="sc2001" /><ref>{{Cite web|title=Siyar-ul-Mutakhkherin – Banglapedia|url=https://en.banglapedia.org/index.php?title=Siyar-ul-Mutakhkherin|access-date=2021-09-18|website=en.banglapedia.org|archive-date=18 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210918151706/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Siyar-ul-Mutakhkherin|url-status=live}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਹਾਫਿਜ਼ ਆਦਮ ਨਾਲ ਕਥਿਤ ਸਬੰਧ ਕਾਲ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਹੈ। ਚੰਦਰ ਅੱਗੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਇਸ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਉਕਤ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।<ref name="sc2001" /> ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਿੱਖ ਸਾਖੀਆਂ (ਰਵਾਇਤੀ ਬਿਰਤਾਂਤ)<ref name=":2">{{Cite book |last=Dogra |first=R. C. |url=http://archive.org/details/encyclopaediaofs0000dogr |title=Encyclopaedia of Sikh religion and culture |date=1995 |publisher=New Delhi : Vikas Pub. House |others=Internet Archive |isbn=978-0-7069-8368-5 |pages=407}}</ref> ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ "ਗੁਰੂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਹਿੰਸਕ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਸਨ" ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੁਆਰਾ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕੱਟੜ ਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ।<ref name="ha">{{Cite book |last=Chandra |first=Satish |url=https://books.google.com/books?id=0Rm9MC4DDrcC&pg=PA296 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals Part - II |date=2005 |publisher=Har-Anand Publications |isbn=978-81-241-1066-9 |pages=296 |language=en}}</ref> ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਦੋਵੇਂ ਸਰੋਤ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਮੁਗਲ ਰਾਜ ਦਾ ਫੌਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦੇ ਜੋਸ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book |last=Truschke |first=Audrey |url=https://books.google.com/books?id=oUUkDwAAQBAJ&pg=PT48 |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King |date=2017-05-16 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-1-5036-0259-5 |pages=48 |language=en}}</ref> ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਲਿਖਿਆ (ਲਗਭਗ 1708){{sfn|Grewal|2001|p=105}} ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਨੇ ਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ: ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਾਦਸ਼ਾਹ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਅਨੁਯਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। 1723 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਮੁਹੰਮਦ ਕਾਸਿਮ ਦਾ ਇਬਰਤਨਾਮਾ{{sfn|Grewal|2001|p=110}}, ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਝੁਕਾਅ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਨ ਭਰੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਨਿੰਦਾ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।{{sfn|Grewal|2001|p=13}} ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਉਮਦਾਤ ਉਤ ਤਵਾਰੀਖ (ਲਗਭਗ 1805) ਵਿੱਚ ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਦੀ ਦਲੀਲ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਣਾ ਚੁਣਿਆ: ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ 1672 ਅਤੇ 1673 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੱਖਣੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੈਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਫੌਜ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਗੀਆਂ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਮੁਗਲ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਬਾਰੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਗਾਵਤ ਜਾਂ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ।<ref name="sur" /><ref name="sc2001" /> ਚੰਦਰ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਉਲਟ, ਕੁਝ ਪੂਰਵ-ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਤਿੱਖੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਵਿਵਾਦ 'ਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਸੀ: ਗੁਰੂ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਸੁਝਾਅ ਦੇ ਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਭੜਕਾਉਣ ਲਈ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="sc2001" /> [[File:Detail of a mural from Gurdwara Baba Atal Rai depicting Guru Tegh Bahadar and a young Guru Gobind Singh receiving a delegation of Kashmiri Pandits whom petition their help against religious persecution.jpg|thumb|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟਲ ਰਾਏ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ (ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੋਬਿੰਦ ਦਾਸ ਜਾਂ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ) ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਵਫ਼ਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਫਰੈਸਕੋ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਗੁੰਮ ਹੈ।]] ==ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ== 6 ਅਕਤੂਬਰ, 1661 ਨੂੰ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ]] ਸਾਹਿਬ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ। ਇਸ ਵੇਲੇ [[ਰਾਮ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਦਰਦੀ|ਰਾਮ ਰਾਇ]] ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਸੀ। [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ]] ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਕੀਰਤਪੁਰ ਪੁੱਜਾ ਅਤੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਉਤੇ ਅਪਣਾ ਹੱਕ ਜਤਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਨਿਜੀ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ (ਗੁਰਦਾਸ, ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਤੇ ਤਾਰਾ) ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇਕ ਵੀ ਸਿੱਖ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸਾਥ ਨਾ ਦਿਤਾ। ਅਖ਼ੀਰ ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਪਰਤ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਜਾ ਕੇ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੀ ਮਦਦ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਅਪਣੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਏਨਾ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਨਿਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਲਾਕਾਤ ਵਾਸਤੇ ਸਮਾਂ ਨਾ ਦੇ ਸਕਿਆ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਦੋ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਦਾ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ। ਅਖ਼ੀਰ, 4 ਮਾਰਚ,1665 ਵਿਚ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮਿਲ ਹੀ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਬੜਾ ਆਜਿਜ਼ ਹੋ ਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਦੀ ਮਦਦ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਕੰਮ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਸੰਮਨ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਵਾਸਤੇ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਪਰਸ ਰਾਮ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਲਾਈ। ਪਰਸ ਰਾਮ, 18 ਮਾਰਚ, 1664 ਦੇ ਦਿਨ ਕੀਰਤਪੁਰ ਪੁੱਜਾ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿਤਾ। ਸੁਨੇਹਾ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੀ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਜੀ, ਪਰਸ ਰਾਮ ਦੇ ਲਿਆਂਦੇ ਰਥ ਉਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਵਲ ਨੂੰ ਚਲ ਪਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਦਾਦੀ ਬਸੀ, [[ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ]], ਦੀਵਾਨ ਦਰਗਹ ਮੱਲ, ਭਾਈ ਦਰੀਆ ਪਰਮਾਰ, ਭਾਈ ਮਨੀ ਰਾਮ (ਮਗਰੋਂ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]]) ਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਵੀ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਏ। ਪੰਜੋਖੜਾ, [[ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ]] ਅਤੇ [[ਪਾਣੀਪਤ]] 'ਚੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ, 20 ਮਾਰਚ, 1664 ਦੇ ਦਿਨ ਦਿੱਲੀ ਪੁੱਜੇ। ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਉਹ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਬੰਗਲੇ (ਮੌਜੂਦਾ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ) ਵਿਚ ਠਹਿਰੇ। ਜੈ ਸਿੰਘ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੱਖਣ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਬੰਗਲੇ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਰਾਣੀ ਪੁਸ਼ਪਾਵਤੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਕੰਵਰ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਇਕ ਦਿਨ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਪੂਰਬ ਦੇ ਦੌਰੇ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਮੁੜੇ ਸਨ। ਉਹ ਦਿਲਵਾਲੀ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿਚ ਭਾਈ ਕਲਿਆਣਾ ਦੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਠਹਿਰੇ ਸਨ। ਉਸੇ ਸ਼ਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਦਿੱਲੀ ਆਏ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਬੰਗਲੇ ਵਿਚ ਠਹਿਰੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ, 22 ਮਾਰਚ, 1664 ਨੂੰ, ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਬੰਗਲੇ 'ਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਕੁ ਦਿਨ ਉਥੇ ਠਹਿਰਨ ਵਾਸਤੇ ਆਖਿਆ। ਇਹ ਦੋ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟੁਰਨ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ''ਮੈਨੂੰ ਇਲਹਾਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਬੁਲਾਵਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਜੇ ਅਜਿਹਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੁਸੀ ਸੰਭਾਲਣੀ ਹੈ।'' ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਚੁੱਪ ਰਹੇ ਤੇ ਫਿਰ “ਜੋ ਭਾਵੈ ਕਰਤਾਰ” ਆਖ ਕੇ ਅਲਵਿਦਾ ਬੁਲਾ ਕੇ ਬਕਾਲਾ ਵਲ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਏ। ==ਗੁਰਗੱਦੀ ਉੱਪਰ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਣਾ== ਗੁਰੂ ਹਰਕਿੑਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮੇਂ ਆਖਰੀ ਸ਼ਬਦ "ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ" ਕਹੇ ਸਨ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਅਗਲਾ ਗੁਰੂ ਦਾ ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਵਿਖੇ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਵਪਾਰੀ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਦਾ ਜਦੋਂ ਜਹਾਜ਼ ਡੁੱਬਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ 500 ਮੋਹਰਾਂ ਭੇਟ ਕਰੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚਿਆਂ ਤਾਂ ਉਸਨੇ 22 ਮੰਜੀਆਂ ਤੇ ਗੁਰੂ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਵੇਖੇ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਨੇ ਹਰ ਇੱਕ ਅੱਗੇ 2-2 ਮੋਹਰਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਜਦੋਂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਕੀ ਮੋਹਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ 'ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ ਰੇ ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ'ਗੁਰੂ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਮੰਨ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧੀਰ ਮੱਲ ਅਤੇ ਪਿੑਥੀ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਸੰਤਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਸਹਿਣਾ ਪਿਆ।( ਭੁਲੇਖੇ ਨਾਲ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਲਿਖਾਰੀ ਤੋਂ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਦਾਸ ਗੁਰਸੇਵਕ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲੀ ਹਜੂਰੀ ਕਥਾ ਵਾਚਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਨਾਨਕਮਤਾ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਵੱਲੋਂ ਸੋਧ ਕੇ ਹੁਣ ਇਸ ਜਗਹਾ ਤੇ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ) ==ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਕੰਮ== ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹਰਮਿੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਨਿਵਾਸ ਕੀਤਾ। ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਥੰਮ ਸਾਹਿਬ (ਥੜਾ ਸਾਹਿਬ) ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮ ਪੑਚਾਰ ਲਈ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕਰਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ ਵਿੱਚ ਘੁੱਕੇ ਵਾਲੀ ਗਏ ਜਿਥੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਬਹੁਤ ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ 'ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ' ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤਰਨਤਾਰਨ, ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ, ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਤੋਂ ਮਾਲਵਾ ਪਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ, ਮੋੜ ਮੰਡੀ, ਮਹਿਸਰਖਾਨਾ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਗਏ। ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਭੀਮ ਚੰਦ ਦੀ ਰਾਣੀ ਜਲਾਲ ਦੇਵੀ ਤੋਂ 500 ਰੁ: ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਖਰੀਦ ਕੇ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਇਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਮਾਖੋਵਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਇਹ ਨਗਰ 16 ਜੂਨ 1665 ਵਿੱਚ ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ। ਜੋ ਕਿ ਅਜੋਕਾ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਬਣ ਗਿਆ। ==ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੀ ਫ਼ਰਿਆਦ== [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੀ ਫ਼ਰਿਆਦ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਨਾ ਸੁਣੀ ਗਈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕੀਤਾ। 25 ਮਈ, 1675 ਦੇ ਦਿਨ 16 ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਇਕ ਜੱਥਾ ਵੀ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਆਇਆ। ਉਹ ਇਕ ਮੋਹਤਬਰ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਭਾਈ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਦੱਤ ਨੂੰ ਵੀ ਅਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਭਾਈ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸੱਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸਨ। ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਸ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਦੀ ਬਾਂਹ ਫੜ ਕੇ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਆਏ ਅਤੇ ਤਖ਼ਤ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਆ ਫ਼ਰਿਆਦੀ ਹੋਏ। ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦਸਿਆ ਕਿ ਅਸੀ ਕੇਦਾਰ ਨਾਥ, ਬਦਰੀ ਨਾਥ, [[ਪੁਰੀ]], ਦੁਆਰਕਾ, ਕਾਂਚੀ, ਮਥਰਾ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਕੇਂਦਰਾਂ ਤੋਂ ਹੋ ਆਏ ਹਾਂ ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਸਾਡੀ ਬਾਂਹ ਨਹੀਂ ਫੜੀ। ਅਸੀ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਨਵੇਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਗਵਰਨਰ ਇਫ਼ਤਿਖ਼ਾਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸੈਂਕੜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਬਰੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਸੀ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹਿੰਦੂ-ਰਾਜਪੂਤ ਵਜ਼ੀਰਾਂ ਤਕ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਅਪਣੀ ਬੇਬਸੀ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਬਹੁੜੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਸਾਡੀ ਆਖ਼ਰੀ ਆਸ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਦਰ ਹੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਨਿੰਮੋਝੂਣਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ, ”ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਖ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਤੁਹਾਡੀ ਮਦਦ ਕਰਨਗੇ। ਜਾਉ, ਸੂਬੇਦਾਰ ਨੂੰ ਆਖ ਦਿਉ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਲਵੇ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਜਾਣਗੇ।” ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਵਿਚ ਜਾਨ ਆਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਰਦ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ “ਜੋ ਸਰਣਿ ਆਵੈ ਤਿਸੁ ਕੰਠਿ ਲਾਵੈ” ਮਹਾਂਵਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਦੇ ਦਰ ਤੋਂ ਮਾਯੂਸ ਨਹੀਂ ਪਰਤਣਗੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਿਸੇ ਡੂੰਘੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਫ਼ੁਰਮਾਉਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਅਜੇ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨਾਲ ਹੀ ਡੁੱਬਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪੂਰੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸੱਨਾਟਾ ਛਾ ਗਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਤੋਂ ਇਸ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦੇ ਭਾਂਬੜ ਬਹੁਤ ਉੱਚੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿਤਾਣੇ ਬਾਲਣ ਦੀ ਥਾਂ ਝੋਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਦੇ ਬਲੀਦਾਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਛਿੱਟੇ ਮਾਰ ਕੇ ਬਲਦੇ ਹੋਏ ਭਾਂਬੜਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਸਕੇ। ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਆਪ ਜੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਆਪ ਆਪਣਾ ਬਲੀਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡੁੱਬਦੇ ਹੋਏ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ। ਆਪਣੇ ਬਾਲ ਦੇ ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਮੂੰਹੋਂ ਏਨੀ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਬਾਲਕ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹਰ ਔਖੀ ਤੋਂ ਔਖੀ ਘੜੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਜਾਓ ਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿਓ ਕਿ ਜਾਹ! ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਲੈ। ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਿਆ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗੇ। ==ਕੁਰਬਾਨੀ== 1665 ਵਿਚ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਅਪ੍ਰੈਲ 1665 ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ, ਧਮਤਾਨ (ਹੁਣ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜੀਂਦ, ਹਰਿਆਣਾ) ਪੁੱਜੇ। ਧਮਤਾਨ ਵਿਚ ਭਾਈ ਦੱਗੋ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦਾ ਮਸੰਦ ਸੀ। ਭਾਈ ਦੱਗੋ ਦਾ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਬੜਾ ਚੰਗਾ ਰਸੂਖ਼ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। 1665 ਤਕ ਧਮਤਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਵਾਸੀ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉਥੇ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਸੈਂਕੜੇ ਸਿੱਖ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਆਏ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੀਵਾਨ ਸਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕੁੱਝ ਦਿਨ ਧਮਤਾਨ ਰਹਿਣ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੀ। 28 ਅਕਤੂਬਰ, 1665 ਤਕ ਆਪ ਏਥੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਵਾਰਿਸ ਥਾਪ ਕੇ ਆਪ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ [[ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ]] ਜੀ, [[ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ]] ਜੀ, [[ਭਾਈ ਜੈਤਾ]] ਜੀ ਅਤੇ [[ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ]] ਜੀ ਆਦਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣ ਚੱਲ ਪਏ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਧੁੱਤ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਉਂਦਿਆਂ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਉਮੀਦ ਦੇ ਉਲਟ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਧਰਮ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਬਦਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਕੇ ਨਾ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸੱਚੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਰਹੇ ਹੋ, ਨਾ ਹੀ ਰੱਬ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹੋ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੀ ਪਰਜਾ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਵ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਸਮਝੋ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ! ਤੇਰੇ ਇਸ ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਠੱਲ੍ਹ ਪਾਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਮਾਸੂਮ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਸੀਂ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆ ਨਿੱਤਰੇ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਤਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਆਪਣੀ ਪਰਜਾ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜੀ ਬੈਠਾ ਹੈਂ ਪਰ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਦੀ ਬਾਂਹ ਪਕੜ ਲਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸਲਾਮ ਨਾ ਕਬੂਲਣ ਦੇ ਅਟੱਲ ਨਿਸ਼ਚੈ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕੰਬ ਉੱਠਿਆ। ਕੁਰਬਾਨੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨਸੂਬਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਹਿੱਲ ਗਈਆਂ। ਆਪਣੀ ਇਸ ਹਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅੰਤ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਰੀਦਾਂ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇ-ਦੇ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਆਰੇ ਨਾਲ ਚੀਰਿਆ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ ਨੂੰ ਉਬਲਦੀ ਦੇਗ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮੁਰੀਦਾਂ ਨੂੰ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਹੋਣੀ ਦੀ ਭੱਠੀ ਵਿੱਚ ਝੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਡੋਲੇ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਦਕ ਹੋਰ ਵੀ ਅਡੋਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੰਤ ਮਿਤੀ 11 ਨਵੰਬਰ, 1675 ਈ: ਨੂੰ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿਖੇ ਕਾਜ਼ੀ ਨੇ ਫ਼ਤਵਾ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਜੱਲਾਦ ਜਲਾਲਦੀਨ ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੀਸ ਧੜ ਨਾਲੋਂ ਅਲੱਗ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੀਅ ਨਾ ਉਚਾਰੀ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਬਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ’ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ: <poem> ਤਿਲਕ ਜੰਞੂ ਰਾਖਾ ਪ੍ਰਭ ਤਾਕਾ॥ ਕੀਨੋ ਬਡੋ ਕਲੂ ਮਹਿ ਸਾਕਾ॥ ਸਾਧਨ ਹੇਤਿ ਇਤੀ ਜਿਨਿ ਕਰੀ॥ ਸੀਸੁ ਦੀਯਾ ਪਰੁ ਸੀ ਨ ਉਚਰੀ॥ ਧਰਮ ਹੇਤ ਸਾਕਾ ਜਿਨਿ ਕੀਆ॥ ਸੀਸੁ ਦੀਆ ਪਰੁ ਸਿਰਰੁ ਨ ਦੀਆ॥ (ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ) </poem> ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਦਿਲ ਕੰਬ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਚੀਰਿਆ ਗਿਆ। ਜੱਲਾਦ ਦਾ ਦਿਲ ਦਹਿਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਤਲਵਾਰ ਸੁੱਟ ਕੇ ਜਾਮਾ ਮਸਜਿਦ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਹੀ ਆਦੇਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲਟਕਾਏ ਜਾਣ ਪਰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਅਜਿਹੀ ਹਨੇਰੀ ਝੁੱਲੀ ਕਿ ਸਭ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਭੱਜ ਉੱਠੇ। ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਤੋਂ ਅੱਖ ਬਚਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸੀਸ ਲੈ ਕੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੀਸ ਸਤਿਕਾਰ ਪੂਰਵਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਿਆਂ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ‘ਰੰਘਰੇਟਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬੇਟਾ’ ਵਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਧੜ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਅਗਨ-ਭੇਂਟ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਨੂੰ ਗਾਗਰ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਉਥੇ ਹੀ ਦੱਬ ਦਿੱਤਾ। == ਸ਼ਹੀਦੀ == ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਹੁਕਮ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੇਹ ਦੇ ਚਾਰ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਲਟਕਾ ਦਿਤੇ ਜਾਣ ਪਰ ਹਨੇਰਾ ਪੈ ਚੁੱਕਾ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਇਸ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਅਮਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ | ਉਧਰ [[ਭਾਈ ਜੈਤਾ]], ਭਾਈ ਨਾਨੂ ਰਾਮ, ਭਾਈ ਤੁਲਸੀ ਤੇ ਭਾਈ ਊਦਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੀਸ ਚੁਕ ਕੇ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਤਰਕੀਬ ਘੜੀ। ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਅਪਣੀ ਟੋਕਰੀ ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੁਕ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੀਸ ਚੁਕ ਲਿਆਇਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ([[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਸਹੁਰਾ) ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਰਾਏ ਵਣਜਾਰਾ ਨੇ, ਅਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਭਾਈ ਨਿਗਾਹੀਆ, ਹੇਮਾ ਤੇ ਹਾੜੀ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਧੜ ਚੁਕ ਲਿਆਂਦਾ ਅਤੇ ਅਪਣੇ ਘਰ ਅੰਦਰ (ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਤੇ) ਹੀ ਧੜ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੀਸ ਅਤੇ ਧੜ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਬਾਰੇ ਭੱਟ ਵਹੀ 'ਚ ਇਹ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਲਖੀਆ ਬੇਟਾ ਗੋਧੂ ਕਾ, ਨਗਾਹੀਆ-ਹੇਮਾ-ਹਾੜੀ ਬੇਟੇ ਲਖੀਏ ਕੇ, ਜਾਦੋ ਬੰਸੀਏ, ਬੜਤੀਏ ਕਨਾਉਾਤ, ਨਾਇਕ ਧੂੰਮਾ ਬੇਟਾ ਕਾਨ੍ਹੇ ਕਾ, ਤੂੰਮਰ ਬਿੰਜਲਉਾਤ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਮਹਲ ਨਾਂਵਾਂ ਕੀ ਲਾਸ਼ ਉਠਾਏ ਲਾਏ, ਸਾਲ ਸਤਰਾਂ ਸੈ ਬੱਤੀਸ, ਮੰਗਹਰ ਸੁਦੀ ਛੱਟ, ਗੁਰੂਵਾਰ ਕੇ ਦਿਹੁੰ। ਦਾਗ਼ ਕੀਆ ਰਸੀਨਾ ਗਾਮ ਮੇਂ ਆਧ ਘਰੀ ਰੈਨ ਰਹੀ। (ਭੱਟ ਵਹੀ ਜਾਦੋਬੰਸੀਆਂ ਕੀ, ਖਾਤਾ ਬੜਤੀਏ ਕਨਾਉਾਤੋਂ ਕਾ)। ਉਦੋਂ ਰਾਇਸੀਨਾ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਰਾਏ ਵਣਜਾਰਾ ਦੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਜਿਸ ਜਗ੍ਹਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਵਨ, ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਜਗ੍ਹਾ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਰਾਏ ਦੀ ਸੀ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ, 1913 ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਉਣ ਸਮੇਂ, ਜਬਰੀ ਐਕੁਆਇਰ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ, 14 ਜਨਵਰੀ, 1914 ਨੂੰ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਦੀ ਬਾਹਰਲੀ ਕੰਧ ਵੀ ਢਾਹ ਦਿਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉੁਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਮੋਰਚਾ ਲਾਉਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ‘[[ਬਚਿੱਤਰ ਨਾਟਕ]]’ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਫ਼ੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ: <poem> ਠੀਕਰ ਫੋਰਿ ਦਿਲੀਸ ਸਿਰਿ, ਪ੍ਰਭ ਪੁਰਿ ਕਿਯਾ ਪਯਾਨ॥ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਆ, ਕਰੀ ਨ ਕਿਨਹੂੰ ਆਨਿ॥ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਕੇ ਚਲਤ, ਭਯੋ ਜਗਤ ਕੋ ਸੋਕ॥ ਹੈ ਹੈ ਹੈ ਸਭ ਜਗ ਭਯੋ, ਜੈ ਜੈ ਜੈ ਸੁਰ ਲੋਕਿ॥ (ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ) </poem> ਵਿਸ਼ਵ-ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਹੈ। ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੁਰਬਾਨੀ ਆਪਣੇ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਖ਼ਾਤਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਗੌਰਵਮਈ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਹੀ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਹੱਕ, ਸੱਚ, ਇਨਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਧਰਮ ਲਈ ਮਰ-ਮਿਟਣ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ, ਨਿਤਾਣਿਆਂ, ਨਿਓਟਿਆਂ ਅਤੇ ਨਿਮਾਣਿਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਰੂਹ ਫੂਕੀ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਕਾਲੀਨ ਸਮਾਜ ਲਈ ਬਲਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ-ਸਰੋਤ ਬਣੀ। ਅੱਜ 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੋਰ ਵੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਜ ਫਿਰ ਸਾਡਾ ਸਮਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ, ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੱਟੜਤਾ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਿੰਸਾਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਦੀ ਕਿਰਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਦਿਨ ਉਸ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਨੂੰ ਸਾਡੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਇਹੀ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਬਣਾਏ ਧਰਮ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੇ ਧਰਮ ਅਰਥਾਤ ਮਾਨਵਤਾ, ਅਹਿੰਸਾ, ਦਇਆ, ਅਮਨ ਅਤੇ ਅਖੰਡਤਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਪਰ ਕਦਮ ਧਰੀਏ।ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ਼ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸੰਨ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ 1706 ਵਿਚ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ(ਸਾਬੋ ਕੀ ਤਲਵੰਡੀ) ਵਿਖੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 59 ਪਦੇ(15 ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ) ਅਤੇ 57 ਸਲੋਕ ਦਰਜ ਹਨ। ਰਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਰਚਿਤ ਪਦਿਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ- *ਗਉੜੀ = 9 *ਆਸਾ = 1 *ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ = 3 *ਬਿਹਾਗੜਾ = 1 *ਸੋਰਠਿ = 12 *ਧਨਾਸਰੀ = 4 *ਜੈਤਸਰੀ = 3 *ਟੋਡੀ = 1 *ਤਿਲੰਗ = 3 *ਬਿਲਾਵਲ = 3 *ਰਾਮਕਲੀ = 3 *ਮਾਰੂ = 3 *ਬਸੰਤੁ = 5 *ਸਾਰੰਗ = 4 *ਜੈਜਾਵੰਤੀ = 4<ref>ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀਵਨ ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 2011, ਪੰਨਾ-31</ref> == ਗੈਲਰੀ == <gallery> File:Guru_Tegh_Bahadur,_fresco_from_Qila_Mubarak.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guru_Tegh_Bahadur,_fresco_from_Qila_Mubarak.jpg|ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ, ਕਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ ਤੋਂ ਫਰੈਸਕੋ। File:Portrait_of_Guru_Tegh_Bahadur_in_the_Pahari_style.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Portrait_of_Guru_Tegh_Bahadur_in_the_Pahari_style.jpg|ਪਹਾੜੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ। File:Guru_Tegh_Bahadur,_the_Ninth_Sikh_Guru.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guru_Tegh_Bahadur,_the_Ninth_Sikh_Guru.jpg|ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ। File:A_19th_century_painting_depicting_Guru_Tegh_Bahadur.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:A_19th_century_painting_depicting_Guru_Tegh_Bahadur.jpg|19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ। File:Guru_Tegh_Bahadur,_Pahari_painting.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guru_Tegh_Bahadur,_Pahari_painting.png|ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ, ਪਹਾੜੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ। File:Guru_Tegh_Bahadur_painting_from_the_family_workshop_of_Nainsukh_of_Guler.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guru_Tegh_Bahadur_painting_from_the_family_workshop_of_Nainsukh_of_Guler.jpg|ਗੁਲੇਰ ਦੇ ਨੈਨਸੁੱਖ ਦੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ। File:Portrait_of_Guru_Tegh_Bahadur.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Portrait_of_Guru_Tegh_Bahadur.jpg|19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਚੌਥਾਈ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ ਚਿੱਤਰ। </gallery> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਸਿੱਖੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] l3jguvyz4ssw6u4cvmtnaqa99p3shex 840285 840284 2026-05-30T17:48:45Z Sonia Atwal 49604 /* ਗੁਰਗੱਦੀ ਉੱਪਰ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਣਾ */ 840285 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] | image = Contemporary painting of Guru Tegh Bahadur by Ahsan, ca.1668.jpg | caption = | birth_name = ਤਿਆਗ ਮੱਲ | birth_date = {{Birth date|1621|04|01|df=yes}} | birth_place = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{Death date and age|1675|11|11|1621|04|01}} | death_place = [[ਦਿੱਲੀ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]]) | death_cause = ਸਿਰ ਕਲਮ | period = 1664–1675 | other_names = ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ | known_for = * ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਸ਼ਬਦ * ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦੀ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸ਼ਾਹਦਤ<ref>Gill, Sarjit S., and Charanjit Kaur (2008), "Gurdwara and its politics: Current debate on Sikh identity in Malaysia", SARI: Journal Alam dan Tamadun Melayu, Vol. 26 (2008), pages 243-255, Quote: "Guru Tegh Bahadur died in order to protect the Kashmiri Hindus' religious freedom."</ref> ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ * [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਬਾਨੀ * [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਦੇ ਬਾਨੀ * ਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਸ਼ਹਾਦਤ<ref>{{cite book|last1=Singh|first1=Darshan|title=Martyrdom Of Guru Tegh Bahadur|date=2003|publisher=Anamika Publishers & Distributors (P) Limited|location=New Delhi|isbn=9788179750322|page=30, Quote: "Guru Tegh Bahadur ji, the ninth Guru of the Sikhs, became a Martyr for the freedom of conscience and belief."}}</ref><ref>{{cite book|last1=Pechilis|first1=Karen|last2=Raj|first2=Selva J.|title=South Asian Religions: Tradition and Today|date=2013|publisher=Routledge|isbn=9780415448512|page=228|url=https://books.google.com/?id=kaubzRxh-U0C&pg=PA228&dq=guru+tegh+bahadur+freedom+of#v=onepage&q=guru%20tegh%20bahadur%20freedom%20of&f=false|accessdate=17 November 2016}}</ref> | spouse = [[ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ]] | children = [[ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] | father = [[ਗੁਰ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] | mother = ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ | predecessor = [[ਗੁਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] | successor = [[ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] }} {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} '''ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ''' (1 ਅਪਰੈਲ 1621 – 11 ਨਵੰਬਰ 1675 ਜੂਲੀਅਨ ਕੈਲੰਡਰ ਅਨੁਸਾਰ) [[ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ ਨੌਵੇਂ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂ]] ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1665 ਤੋਂ 1675 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰਨ ਤੱਕ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਆਗੂ ਰਹੇ।<ref>{{cite book|title=Textual Sources for the Study of Sikhism|year=1984|publisher=Manchester University Press|pages=32–33|url=https://books.google.com/books?id=Mj28AAAAIAAJ|author=W. H. McLeod|access-date=14 November 2013|isbn=9780719010637|archive-date=18 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218101303/https://books.google.com/books?id=Mj28AAAAIAAJ|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=The Ninth Master Guru Tegh Bahadur (1621–1675)|url=http://www.sikhs.org/guru9.htm|website=sikhs.org|access-date=23 November 2014|archive-date=7 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107050930/http://www.sikhs.org/guru9.htm|url-status=live}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ '''ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ''' ਕਹਿ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੀ ਦੱਬੀ ਕੁਚਲੀ ਆਮ ਜਨਤਾ ਹਾਕਮਾਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਣ ਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਬਰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1621 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ]] ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਨਿਡਰ ਯੋਧਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਵੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ 115 ਭਜਨ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪਾਠ ਹੈ। ਉਹ 1664 ਵਿੱਚ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸਨ।<ref>{{Cite book |last=Mann|first=Gurinder Singh|title=The Making of Sikh Scripture|url=https://archive.org/details/bwb_KS-004-512|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195130249|pages=[https://archive.org/details/bwb_KS-004-512/page/8 9]|chapter=Table 1. Towns Associated with the Sikh Gurus}}</ref> ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਛੇਵੇਂ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਦਿੱਲੀ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="cs2013">{{cite book|last=Seiple|first=Chris|title=The Routledge handbook of religion and security|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-0-415-66744-9|location=New York|page=96}}</ref><ref name="bbcgtb">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/teghbahadur.shtml|title=Religions – Sikhism: Guru Tegh Bahadur|publisher=[[BBC]]|access-date=20 October 2016|archive-date=14 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170414075330/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/teghbahadur.shtml|url-status=live}}</ref><ref name="fenech4">{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies|url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|year=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969930-8|pages=236–238|access-date=12 June 2017|archive-date=4 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190504190932/https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|url-status=live}};<br />{{cite journal | last=Fenech | first=Louis E. | title=Martyrdom and the Execution of Guru Arjan in Early Sikh Sources | journal=Journal of the American Oriental Society | publisher= American Oriental Society | volume=121 | issue=1 | year=2001 |doi=10.2307/606726 | pages=20–31| jstor=606726 }};<br />{{cite journal | last=Fenech | first=Louis E. | title=Martyrdom and the Sikh Tradition | journal=Journal of the American Oriental Society | publisher=American Oriental Society | volume=117 | issue=4 | year=1997 | doi=10.2307/606445 | pages=623–642| jstor=606445 }};<br />{{cite journal | last=McLeod | first=Hew | title=Sikhs and Muslims in the Punjab | journal=South Asia: Journal of South Asian Studies | publisher=Taylor & Francis | volume=22 | issue=sup001 | year=1999 | issn=0085-6401 | doi=10.1080/00856408708723379 | pages=155–165}}</ref> ਸਿੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਫਾਂਸੀ ਅਤੇ ਸਸਕਾਰ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref name="singharakab">{{cite book|author=H. S. Singha|title=The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries)|url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|year=2000|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-301-1|page=169|access-date=30 October 2016|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920113541/https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|url-status=live}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਵਸ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ 24 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="nesbitt122">{{cite book|author=Eleanor Nesbitt|title=Sikhism: a Very Short Introduction|url=https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ|year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-874557-0|pages=6, 122–123|access-date=9 March 2017|archive-date=9 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170309075522/https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ|url-status=live}}</ref> ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਬਾਰੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀਆਂ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਟੈਕਸ ਵਸੂਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਗੁਰੂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਜੋ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇ ਦਾਅਵੇਦਾਰ ਸਨ, ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite book |last=Torri |first=Michelguglielmo |url=https://www.google.co.in/books/edition/A_History_of_India/L9k5EQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=guru+tegh+bahadur&pg=PA351&printsec=frontcover |title=A History of India Volume 1: From the First Human Settlements to the Mughal Empire |date=2025-02-25 |publisher=Boydell & Brewer |isbn=978-1-83765-144-3 |pages=351 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://www.google.co.in/books/edition/Historical_Dictionary_of_Sikhism/xajcAwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=tegh+bahadur+execution&pg=PA305&printsec=frontcover|publisher=Bloomsbury Publishing PLC|date=2014-06-11|isbn=978-1-4422-3601-1|language=en|first=Louis E.|last=Fenech|first2=W. H.|last2=McLeod|pages=305|quote=According to Muslim sources he was taken as a brigand. Sikh sources, however, vigorously resist this claim.}}</ref> == ਜ਼ਿੰਦਗੀ == === ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ === ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਅਪਰੈਲ, 1621 ਦਿਨ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਗੁਰੂ ਕੇ ਮਹਿਲ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਛੇਵੇਂ [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ]] ਜੀ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਬਚਪਨ ਦਾ ਨਾਮ ਤਿਆਗ ਮੱਲ ਸੀ। 1635 ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਤਲਵਾਰ ਦਾ ਧਨੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 9 ਸਾਲ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਮਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ ਵਿਖੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਭੈਣ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਸੂਰਜ ਮੱਲ, ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਏ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਵੀਰੋ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਲਖਨੋਰੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲਾਲਚੰਦ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਭਾਈ ਲਾਲ ਚੰਦ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਨਾਲ 1634 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋ 32 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਨੂੰ 5 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਅਸਥਾਨ ਉਪਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਿਲੇ। ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ [[ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਤਬੀਰ ਸਿੰਘ]] ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਨਿਮਰਤਾ ਦੇ ਪੁੰਜ ਤੇ ਮਨ ਨੀਵਾਂ ਤੇ ਮਤ ਉਚੀ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਸਨ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਇਤਿਹਾਸ ਮੁਤਾਬਕ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਬੈਠਦੇ ਤਾ ਅੱਖਾਂ ਨੀਵੀਆਂ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਇਕ ਵਾਰ ਦਰਬਾਰ ਅੰਦਰ ਬੈਠੀ ਸੰਗਤ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਲਾਲ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੱਖਾਂ ਨੀਵੀਆਂ ਕਰ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਅੱਗੋ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਔਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਹੋਵੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨੇਤਰ ਨਹੀ ਚੁੱਕੇ ਜਾਂਦੇ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1664 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਉਹ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਵੈਰਾਗੀ ਤੇ ਉਪਰਾਮ ਤਬੀਅਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਸੰਨ 1664 ਈ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਗੱਦੀ ਮਿਲਣ ਉਪਰੰਤ ਆਪਣੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਥਾਨ ਬਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ 15 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:- ਬਿਹਾਗੜਾ ਗਉੜੀ,ਆਸਾ ਦੇਵਗੰਧਾਰ ਸੋਰਠਿ ਧਨਾਸਰੀ ਟੋਡੀ ਤਿਲੰਗ ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਮਕਲੀ ਮਾਰੂ ਬਸੰਤ ਬਸੰਤ ਹਿਡੋਲ ਸਾਰੰਗ ਜੈਜੈਵੰਤੀ ਆਦਿ ਰਾਗ ਵਿਸੇਸ ਹਨ ਆਪ ਜੀ ਨੈ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤੀ ਗੁਰੁ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਦੇ ਹਨ ਜਾਗ ਲੇਹੁ ਰੇ ਮਨਾ ਜਾਗ ਲੇਹੁ ਕਹਾ ਗਾਫਲ ਸੋਇਆ। (ਤਿਲੰਗ ਮ 9)ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਕੀਰਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸਾਜ ਮਿਦੰਗ ਦੀ ਬਖਸੀਸ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਤ ਸਰੂਪ ਅਡੋਲ ਚਿੱਤ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਨਿਰਭੈ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਈ ਕਈ ਘੰਟੇ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਏ ਬੈਠੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋ ਬਾਅਦ ਆਪ ਪਿੰਡ ਬਕਾਲਾ ਆ ਕੇ ਉਥੇ 20 ਸਾਲ ਭੋਰੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆ ਆਪਣੀ ਦੇਖ ਰੇਖ ਹੇਠ ਦਵਾਈ ਆਪ ਜੀ ਸੁੰਦਰ, ਵਿਦਵਾਨ, ਸੂਰਬੀਰ, ਸ਼ਸ਼ਤਰਧਾਰੀ ਤੇ ਧਰਮ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ। 1634 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਜੌਹਰ ਵਿਖਾਏ। ਬਾਬਾ ਬਕਾਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਕੀਰਤਪੁਰ ਪੁੱਜੇ ਤੇ ਫਿਰ ਕਹਿਲੂਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਤੋ ਜਮੀਨ ਖਰੀਦ ਕੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਸਹਿਰ ਵਸਾਇਆ ਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਜਗਾ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕੀਤੀ।। ਅਖੀਰ ਇਕ ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਜਿਸ ਦਾ ਜਹਾਜ਼ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਘੁੰਮਣ ਘੇਰੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪਾਰ ਲੰਘਿਆ ਸੀ ਆਪਣੀ ਸੁੱਖਣਾ ਦੀਆ 500 ਮੋਹਰਾ ਲੈ ਕੇ ਬਾਬੇ ਬਕਾਲੇ ਪੁੱਜਾ ਉਸ ਸਮੇ ਉਥੇ 22 ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆ ਮੰਜੀਆ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਕਿਸ ਨੂੰ 500 ਮੋਹਰਾਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ। ਉਸ ਨੇ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਭ ਅੱਗੇ 55 ਮੋਹਰਾਂ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀਆ ਪਰ ਕੋਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ ਕਾਫੀ ਪੁੱਛ ਗਿੱਛ ਤੋ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਕ ਗੁਰੂ ਭੋਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਉਸ ਭੋਰੇ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ 5 ਮੋਹਰਾ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆ ਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕੀ ਸੁੱਖਣਾ 500 ਦੀ ਸੁੱਖਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੇਵਲ 5 ਮੋਹਰਾ ਭੇਟ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਗੱਦ-ਗੱਦ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਰੋਲਾ ਪਾਉਣ ਲੱਗਾ 'ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ ਰੇ ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ ਰੇ, ਭਾਵ ਸੱਚਾ ਗੁਰੂ ਲੱਭ ਗਿਆ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਸ਼ੇਰ ਅਫ਼ਗਾਨ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਜੋਰ ਨਾਲ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਦੁਖੀ ਪੰਡਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਫ਼ਰਿਆਦ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਸਨ ਆਖਣ ਲੱਗੇ (ਪਿਤਾ ਜੀ) ਤੁਹਾਡੇ ਤੋ ਵੱਧ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਉਹ ਤਿਲਕ ਜੰਝੂ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਗਰੇ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਆਪ ਦੁਆਰਾ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਕਬੂਲ ਨਾ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਚਾਦਨੀ ਚੌਕ ਦੀ ਕੋਤਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਆਪ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਕਸ਼ਟ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਆਪ ਅਡੋਲ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਦਰਦ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ। ਭਾਈ ਮਤੀਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਆਰੇ ਨਾਲ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਸਤੀਦਾਸ ਨੂੰ ਰੂੰ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟ ਕੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਭਾਈ ਦਿਆਲੇ ਨੂੰ ਉਬਾਲਦੀ ਦੇਗ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਜਲਾਦ ਨੇ ਆਪ ਦਾ ਸਿਰ ਧੜ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਇਸ ਤਰਾ ਆਪ ਨੇ ਸੀਸ ਦੀਆ ਪਰ ਸਿਦਕ ਨਾ ਦੀਆ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਬਲੀਦਾਨ ਨਵੰਬਰ 1675 (੧੬੭੫) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਥੇ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ੀਸ਼ ਗੰਜ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸੇਵਕ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਧੜ ਲੈ ਕੇ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਧੜ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਹੋਇਆ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੋ ਦਿੱਲੀ ਤੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸੀਸ ਲੈ ਕੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚਿਆ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਸੀਸ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅੱਜਕਲ ਇਹਨਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਉਪਰ ਗੁਰੂਘਰ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹਨ, ਜਿਥੇ ਲੱਖਾਂ ਸਰਧਾਲੂ ਧਰਮ ਰੱਖਿਅਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ ਪੁੱਜਦੇ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚਣੀ ਵਿੱਚ ਇਨਕਲਾਬ ਲੈ ਆਂਦਾ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀ ਤੋ ਬਾਅਦ ਹੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਹਕੂਮਤ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਾਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਇਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਚਿੰਤਾ ਤਾ ਕੀ ਕੀਜੀਐ ਜੋ ਅਨਹੋਨੀ ਹੋਇ।। ਇਹੁ ਮਾਰਗੁ ਸੰਸਾਰ ਕੋ ਨਾਨਕੁ ਥਿਰੁ ਨਹੀ ਕੋਇ।।੫੧ ਸਲੋਕ ਮ : ੯ 1426 ਅੰਗ ਅੰਤ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ ਅਰਥਾਤ ਸਮੂਹ ਕਾਇਨਾਤ ਦੀ ਇਜੱਤ ਅਤੇ ਅਣਖ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਸਨ।। === ਯਾਤਰਾਵਾਂ === ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ, ਢਾਕਾ ਅਤੇ ਅਸਾਮ ਸਮੇਤ, ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਉਹ ਗਏ ਅਤੇ ਠਹਿਰੇ, ਉਹ ਸਿੱਖ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਬਣ ਗਏ।<ref>{{cite book|last=Singha|first=H.S.|title=The encyclopedia of Sikhism|publisher=Hemkunt Publishers|year=2000|isbn=978-81-7010-301-1|pages=139–40}}</ref> ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਭਾਈਚਾਰਕ ਪਾਣੀ ਦੇ ਖੂਹ ਅਤੇ ਲੰਗਰ (ਗਰੀਬਾਂ ਲਈ ਭਾਈਚਾਰਕ ਰਸੋਈਆਂ) ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ।<ref name="ps189">{{cite book|last=Singh|first=Prithi|title=The history of Sikh gurus|publisher=Lotus Press|year=2006|isbn=978-81-8382-075-2|pages=187–89}}</ref><ref name="rp88">{{cite book|last=Pruthi|first=Raj|title=Sikhism and Indian civilization|year=2004|isbn=978-81-7141-879-4|page=88|publisher=Discovery Publishing House }}</ref> ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਮਥੁਰਾ, ਆਗਰਾ, ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਅਤੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।<ref name="nsxviii">{{cite book |author=Gobind Singh (Translated by Navtej Sarna) |title=Zafarnama |publisher=Penguin Books |year=2011 |isbn=978-0-670-08556-9 |pages=xviii–xix}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਦਸਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਹੋਣਗੇ, ਦਾ ਜਨਮ 1666 ਵਿੱਚ ਪਟਨਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਸਾਮ ਦੇ ਧੁਬਰੀ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਹੈ। ਅਸਾਮ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅਹੋਮ ਸ਼ਾਸਕ ਰਾਜਾ ਚੱਕਰਧਵਾਜ ਸਿੰਘਾ (ਸੁਪੰਗਮੰਗ) ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਣਾਈ ਸੀ।.<ref>{{Cite book |last1=Singh |first1=Dharam |title=Guru Tegh Bahadur: His Life, Travel and Message |last2=Singh |first2=Paramvir |publisher=Publications Division Ministry of Information & Broadcasting |year=2022 |isbn=9789354095832 |quote=There took place one battle between the opposing forces of Ram Singh and the Ahom king, named Chakradhwaj, but it remained inconclusive. According to Sikh chronicles, the Guru was able to arrange a truce between the opposing forces and opened the way for a negotiated settlement. The Guru succeeded in bringing about a rapprochement between them and thus more bloodshed was avoided. To celebrate the happy conclusion, soldiers of Ram Singh's camp raised a high mound on the bank of the Brahmputra, each soldier contributing five shields of earth. On the top of this mound now stands Thara Sahib or Damdama Sahib ...}}</ref><ref name="ps189" /><ref>{{cite book |last=Kohli |first=Mohindar |title=Guru Tegh Bahadur: testimony of conscience |publisher=Sahitya Akademi |year=1992 |isbn=978-81-7201-234-2 |pages=25–27}}</ref> ਅਸਾਮ, ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦੀ ਰਾਣੀ ਚੰਪਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਇੱਕ ਟੁਕੜਾ ਦੇਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ 500 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਖਰੀਦੀ। ਉੱਥੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਤਲਹਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।<ref name="bbcgtb" /><ref>{{cite book|last=Singha|first=H.S.|title=The encyclopedia of Sikhism|publisher=Hemkunt Publishers|year=2000|isbn=978-81-7010-301-1|page=21}}</ref> 1672 ਵਿੱਚ, ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਜੋ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਅਤਿਆਚਾਰ ਨਵੀਆਂ ਉਚਾਈਆਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਸਕਣ।<ref>{{cite book|last=Singh|first=Prithi|title=The history of Sikh gurus|publisher=Lotus Press|year=2006|isbn=978-81-8382-075-2|pages=121–24}}</ref> == ਫਾਂਸੀ == === ਬਿਰਤਾਂਤ === ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ: ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਪੰਡਤਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਗਤ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਦਮਨਕਾਰੀ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਮਦਦ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book |last1=Jerryson |first1=Michael |url=https://books.google.com/books?id=pfjtDwAAQBAJ&pg=PA684 |title=Religious Violence Today: Faith and Conflict in the Modern World [2 Volumes] |year=2020 |isbn=9781440859915 |page=684|publisher=Abc-Clio }}</ref> ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ: ਪੈਗੰਬਰ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਵਿੱਚ, ਆਨੰਦਪੁਰ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦਾ ਕਾਫ਼ਲਾ 500 ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਇੱਕ ਖਾਸ ਪੰਡਤ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਇਫਤਿਖਾਰ ਖਾਨ ਦੀ ਗਵਰਨਰਸ਼ਿਪ ਅਧੀਨ ਧਾਰਮਿਕ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾਈਆਂ।<ref name=":22">{{Cite book |last=Singh |first=Trilochan |title=Guru Tegh Bahadur, Prophet and Martyr: A Biography |publisher=Gurdwara Parbandhak Committee |year=1967 |pages=293–300 |chapter=Chapter XXII}}</ref> ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਨੇ ਅਮਰਨਾਥ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮੰਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਪਨਾ ਆਇਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਪੰਡਤਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਨੌਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਕੰਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":22" /> ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਮੁਗਲ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦੇ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਾਖੋਵਾਲ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਅੱਡੇ ਤੋਂ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ ਪਰ ਰੋਪੜ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿੱਚ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Grewal1998p71">{{cite book |author=J. S. Grewal |url=https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew |title=The Sikhs of the Punjab |publisher=Cambridge University Press |year=1998 |isbn=978-0-521-63764-0 |pages=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/71 71]–73 |url-access=registration}}</ref><ref>{{cite book |author=Purnima Dhavan |url=https://books.google.com/books?id=q0ZpAgAAQBAJ |title=When Sparrows Became Hawks: The Making of the Sikh Warrior Tradition, 1699–1799 |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-987717-1 |pages=33, 36–37 |access-date=24 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190504223455/https://books.google.com/books?id=q0ZpAgAAQBAJ |archive-date=4 May 2019 |url-status=live}}</ref> ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, ਨਵੰਬਰ 1675 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਨੇੜਤਾ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਜਾਂ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਬਦਲਣ ਲਈ ਇੱਕ ਚਮਤਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।<ref name="Grewal1998p71" /> ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਤਿੰਨ ਸਾਥੀਆਂ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ: ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਨੂੰ ਆਰੇ ਨਾਲ ਦੋ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੀਰਿਆ ਗਿਆ, ਭਾਈ ਦਿਆਲ ਦਾਸ ਨੂੰ ਉਬਲਦੇ ਤਰਲ ਦੀ ਇੱਕ ਕੜਾਹੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਨੂੰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Grewal1998p71" /><ref name=":5" />{{Rp|page=48}} ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 11 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ, ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਚੌਕ, ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Grewal1998p71" /><ref name="SinghFenech2014p236">{{cite book |author1=Pashaura Singh |url=https://books.google.com/books?id=7YwNAwAAQBAJ |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-100411-7 |editor=Louis E. Fenech |pages=236–238 |access-date=24 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190504171425/https://books.google.com/books?id=7YwNAwAAQBAJ |archive-date=4 May 2019 |url-status=live}}</ref><ref name="cs2013" /> === ਇਤਿਹਾਸ ਲੇਖਨ === [[File:Painting depicting the execution of Guru Tegh Bahadur.jpg|thumb|ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ।]] [[File:Head of Guru Tegh Bahadar is brought to Anandpur by Sikhs.jpg|thumb|ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਫਰੈਸਕੋ ਆਰਟ]] ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇੱਕ ਯਾਦ ਹੈ, ਜੋ 1680 ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 1690 ਦੇ ਅਖੀਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite journal |last=Fenech |first=Louis E. |date=1997 |title=Martyrdom and the Sikh Tradition |url=https://www.jstor.org/stable/606445 |url-status=live |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=117 |issue=4 |pages=633 |doi=10.2307/606445 |issn=0003-0279 |jstor=606445 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181006000554/https://www.jstor.org/stable/606445 |archive-date=6 October 2018 |access-date=2 December 2017|url-access=subscription }}</ref><ref name=":1">{{Cite book|last=Grewal|first=J. S.|title=Guru Gobind Singh (1666–1708): Master of the White Hawk|publisher=Oxford University Press|year=2020|isbn=9780199494941|pages=9–10|chapter=New Perspectives and Sources}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Doniger |first1=Wendy |url=https://books.google.com/books?id=FdgWBgAAQBAJ&pg=PA261 |title=Pluralism and Democracy in India: Debating the Hindu Right |last2=Nussbaum |first2=Martha Craven |date=2015 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539553-2 |pages=261 |language=en}}</ref> ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ:<ref name="sur">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=JHVmEAAAQBAJ&pg=PT379|title=Medieval Panjab in Transition Authority, Resistance and Spirituality C.1500 – C.1700|last1=Singh|first1=Surinder|isbn=9781000609448|page=384|year=2022|publisher=Routledge }}</ref><ref>{{Cite book |last=Singh |first=Trilochan |title=Guru Tegh Bahadur, Prophet and Martyr: A Biography |publisher=Gurdwara Parbandhak Committee |year=1967 |pages=311 |chapter=Chapter XXIV}}</ref> ''ਇਸ ਹਨੇਰੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਮੂਹਰਲੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਗੇ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਬਹਾਦਰੀ (ਸਾਕਾ) ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਇੱਕ ਵੀ ਸਾਹ ਨਹੀਂ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਸ਼ਹਾਦਤ ਝੱਲੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨਹੀਂ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਅਸਲੀ ਮਨੁੱਖ ਦਿਖਾਵੇ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਘੜਾ ਤੋੜ ਕੇ, ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗਾ ਕੰਮ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੇ ਸੋਗ ਮਨਾਇਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਸਮਾਨ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਜਿੱਤ ਵਜੋਂ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। — ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ, ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ: ਅਪਨੀ ਕਥਾ'' ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤ, ਜੋ ਸਾਰੇ "ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗਵਾਹੀ" ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਭਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਤੀਸ਼ ਚੰਦਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਕਸਰ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ।<ref name="sc2001" /> ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਸਰੋਤ<ref>{{Cite book |last=Grewal |first=J.S. |url=https://books.google.com/books?id=9yj-OwAACAAJ |title=Sikh History From Persian Sources |year=2001 |publisher=Indian History Congress |isbn=978-81-89487-18-8 |pages=12–13 |language=en |quote=Most of the non Sikh sources mention Guru Tegh Bahadur's militancy as the reason for Aurangzeb's action. By contrast, the Sikh sources dwell exclusively on the religious dimension of the situation.}}</ref> ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਕ ਡਾਕੂ ਸਨ<ref name=":0" /> ਜਿਸ ਦੀ ਲੁੱਟ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਲੁੱਟ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਦਰੋਹੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite book |last=Chandavarkar |first=Rajnayaran |url=https://books.google.com/books?id=yH4hAwAAQBAJ&pg=PA192 |title=History, Culture and the Indian City |date=2009-09-03 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-48044-4 |pages=192 |language=en |quote=In another, the historian Satish Chandra pointed out that the 'official explanation' for the execution of the Sikh Guru Tegh Bahadur by the Mughal court was that he had 'resorted to plunder and rapine'.}}</ref> ਚੰਦਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਰੋਤ ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 1782, ਜਿੱਥੇ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਦੇ (ਕਥਿਤ) ਪ੍ਰਜਾ ਉੱਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:<ref name="sc2001">{{cite web|last1=Chandra|first1=Satish|title=Guru Tegh Bahadur's martyrdom|url=http://www.thehindu.com/thehindu/2001/10/16/stories/05162524.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20020228135707/http://thehindu.com/thehindu/2001/10/16/stories/05162524.htm|archive-date=28 February 2002|access-date=20 October 2016|work=[[The Hindu]]}}</ref> ''(ਗੁਰੂ) ਨਾਨਕ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ, ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ, ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰ ਵਾਲਾ ਆਦਮੀ ਬਣ ਗਿਆ। (ਦਰਅਸਲ) ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਹਾਫਿਜ਼ ਆਦਮ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ੇਖ ਅਹਿਮਦ ਸਰਹਿੰਦੀ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਫਕੀਰ ਸੀ, ਦੇ ਵੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਰੀਦ ਅਤੇ ਅਨੁਯਾਈ ਸਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਆਦਮੀ (ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਹਾਫਿਜ਼ ਆਦਮ) ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਅਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਦੀ ਆਦਤ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਹਾਫਿਜ਼ ਆਦਮ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਪੈਸੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸ਼ਾਹੀ ਵਕੀਆ ਨਵੀਸ (ਨਿਊਜ਼ ਰਿਪੋਰਟਰ ਅਤੇ ਖੁਫੀਆ ਏਜੰਟ) ਨੇ ਸਮਰਾਟ ਆਲਮਗੀਰ [ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ] ਨੂੰ... ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦੇ ਢੰਗ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ, ਇਹ ਜੋੜਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਵਧਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਅੜੀਅਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। — ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ, ਸਿਆਰ-ਉਲ-ਮੁਤਖ਼ਖੇਰੀਨ'' ਚੰਦਰ ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਦੀ ਦਲੀਲ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੈਣ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ - ਅਲੀਵਰਦੀ ਖਾਨ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸੀ - ਅਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ "ਅਧਿਕਾਰਤ ਤਰਕ" ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।<ref name="sc2001" /><ref>{{Cite web|title=Siyar-ul-Mutakhkherin – Banglapedia|url=https://en.banglapedia.org/index.php?title=Siyar-ul-Mutakhkherin|access-date=2021-09-18|website=en.banglapedia.org|archive-date=18 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210918151706/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Siyar-ul-Mutakhkherin|url-status=live}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਹਾਫਿਜ਼ ਆਦਮ ਨਾਲ ਕਥਿਤ ਸਬੰਧ ਕਾਲ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਹੈ। ਚੰਦਰ ਅੱਗੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਇਸ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਉਕਤ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।<ref name="sc2001" /> ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਿੱਖ ਸਾਖੀਆਂ (ਰਵਾਇਤੀ ਬਿਰਤਾਂਤ)<ref name=":2">{{Cite book |last=Dogra |first=R. C. |url=http://archive.org/details/encyclopaediaofs0000dogr |title=Encyclopaedia of Sikh religion and culture |date=1995 |publisher=New Delhi : Vikas Pub. House |others=Internet Archive |isbn=978-0-7069-8368-5 |pages=407}}</ref> ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ "ਗੁਰੂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਹਿੰਸਕ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਸਨ" ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੁਆਰਾ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕੱਟੜ ਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ।<ref name="ha">{{Cite book |last=Chandra |first=Satish |url=https://books.google.com/books?id=0Rm9MC4DDrcC&pg=PA296 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals Part - II |date=2005 |publisher=Har-Anand Publications |isbn=978-81-241-1066-9 |pages=296 |language=en}}</ref> ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਦੋਵੇਂ ਸਰੋਤ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਮੁਗਲ ਰਾਜ ਦਾ ਫੌਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦੇ ਜੋਸ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book |last=Truschke |first=Audrey |url=https://books.google.com/books?id=oUUkDwAAQBAJ&pg=PT48 |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King |date=2017-05-16 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-1-5036-0259-5 |pages=48 |language=en}}</ref> ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਲਿਖਿਆ (ਲਗਭਗ 1708){{sfn|Grewal|2001|p=105}} ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਨੇ ਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ: ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਾਦਸ਼ਾਹ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਅਨੁਯਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। 1723 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਮੁਹੰਮਦ ਕਾਸਿਮ ਦਾ ਇਬਰਤਨਾਮਾ{{sfn|Grewal|2001|p=110}}, ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਝੁਕਾਅ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਨ ਭਰੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਨਿੰਦਾ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।{{sfn|Grewal|2001|p=13}} ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਉਮਦਾਤ ਉਤ ਤਵਾਰੀਖ (ਲਗਭਗ 1805) ਵਿੱਚ ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਦੀ ਦਲੀਲ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਣਾ ਚੁਣਿਆ: ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ 1672 ਅਤੇ 1673 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੱਖਣੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੈਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਫੌਜ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਗੀਆਂ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਮੁਗਲ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਬਾਰੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਗਾਵਤ ਜਾਂ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ।<ref name="sur" /><ref name="sc2001" /> ਚੰਦਰ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਉਲਟ, ਕੁਝ ਪੂਰਵ-ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਤਿੱਖੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਵਿਵਾਦ 'ਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਸੀ: ਗੁਰੂ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਸੁਝਾਅ ਦੇ ਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਭੜਕਾਉਣ ਲਈ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="sc2001" /> [[File:Detail of a mural from Gurdwara Baba Atal Rai depicting Guru Tegh Bahadar and a young Guru Gobind Singh receiving a delegation of Kashmiri Pandits whom petition their help against religious persecution.jpg|thumb|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟਲ ਰਾਏ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ (ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੋਬਿੰਦ ਦਾਸ ਜਾਂ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ) ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਵਫ਼ਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਫਰੈਸਕੋ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਗੁੰਮ ਹੈ।]] ==ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ== 6 ਅਕਤੂਬਰ, 1661 ਨੂੰ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ]] ਸਾਹਿਬ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ। ਇਸ ਵੇਲੇ [[ਰਾਮ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਦਰਦੀ|ਰਾਮ ਰਾਇ]] ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਸੀ। [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ]] ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਕੀਰਤਪੁਰ ਪੁੱਜਾ ਅਤੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਉਤੇ ਅਪਣਾ ਹੱਕ ਜਤਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਨਿਜੀ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ (ਗੁਰਦਾਸ, ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਤੇ ਤਾਰਾ) ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇਕ ਵੀ ਸਿੱਖ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸਾਥ ਨਾ ਦਿਤਾ। ਅਖ਼ੀਰ ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਪਰਤ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਜਾ ਕੇ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੀ ਮਦਦ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਅਪਣੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਏਨਾ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਨਿਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਲਾਕਾਤ ਵਾਸਤੇ ਸਮਾਂ ਨਾ ਦੇ ਸਕਿਆ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਦੋ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਦਾ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ। ਅਖ਼ੀਰ, 4 ਮਾਰਚ,1665 ਵਿਚ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮਿਲ ਹੀ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਬੜਾ ਆਜਿਜ਼ ਹੋ ਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਦੀ ਮਦਦ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਕੰਮ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਸੰਮਨ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਵਾਸਤੇ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਪਰਸ ਰਾਮ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਲਾਈ। ਪਰਸ ਰਾਮ, 18 ਮਾਰਚ, 1664 ਦੇ ਦਿਨ ਕੀਰਤਪੁਰ ਪੁੱਜਾ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿਤਾ। ਸੁਨੇਹਾ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੀ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਜੀ, ਪਰਸ ਰਾਮ ਦੇ ਲਿਆਂਦੇ ਰਥ ਉਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਵਲ ਨੂੰ ਚਲ ਪਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਦਾਦੀ ਬਸੀ, [[ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ]], ਦੀਵਾਨ ਦਰਗਹ ਮੱਲ, ਭਾਈ ਦਰੀਆ ਪਰਮਾਰ, ਭਾਈ ਮਨੀ ਰਾਮ (ਮਗਰੋਂ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]]) ਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਵੀ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਏ। ਪੰਜੋਖੜਾ, [[ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ]] ਅਤੇ [[ਪਾਣੀਪਤ]] 'ਚੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ, 20 ਮਾਰਚ, 1664 ਦੇ ਦਿਨ ਦਿੱਲੀ ਪੁੱਜੇ। ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਉਹ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਬੰਗਲੇ (ਮੌਜੂਦਾ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ) ਵਿਚ ਠਹਿਰੇ। ਜੈ ਸਿੰਘ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੱਖਣ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਬੰਗਲੇ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਰਾਣੀ ਪੁਸ਼ਪਾਵਤੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਕੰਵਰ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਇਕ ਦਿਨ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਪੂਰਬ ਦੇ ਦੌਰੇ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਮੁੜੇ ਸਨ। ਉਹ ਦਿਲਵਾਲੀ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿਚ ਭਾਈ ਕਲਿਆਣਾ ਦੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਠਹਿਰੇ ਸਨ। ਉਸੇ ਸ਼ਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਦਿੱਲੀ ਆਏ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਬੰਗਲੇ ਵਿਚ ਠਹਿਰੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ, 22 ਮਾਰਚ, 1664 ਨੂੰ, ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਬੰਗਲੇ 'ਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਕੁ ਦਿਨ ਉਥੇ ਠਹਿਰਨ ਵਾਸਤੇ ਆਖਿਆ। ਇਹ ਦੋ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟੁਰਨ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ''ਮੈਨੂੰ ਇਲਹਾਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਬੁਲਾਵਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਜੇ ਅਜਿਹਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੁਸੀ ਸੰਭਾਲਣੀ ਹੈ।'' ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਚੁੱਪ ਰਹੇ ਤੇ ਫਿਰ “ਜੋ ਭਾਵੈ ਕਰਤਾਰ” ਆਖ ਕੇ ਅਲਵਿਦਾ ਬੁਲਾ ਕੇ ਬਕਾਲਾ ਵਲ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਏ। ==ਗੁਰਗੱਦੀ ਉੱਪਰ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਣਾ== ਗੁਰੂ ਹਰਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮੇਂ ਆਖਰੀ ਸ਼ਬਦ "ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ" ਕਹੇ ਸਨ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਅਗਲਾ ਗੁਰੂ ਦਾ ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਵਿਖੇ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਵਪਾਰੀ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਦਾ ਜਦੋਂ ਜਹਾਜ਼ ਡੁੱਬਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ 500 ਮੋਹਰਾਂ ਭੇਟ ਕਰੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚਿਆਂ ਤਾਂ ਉਸਨੇ 22 ਮੰਜੀਆਂ ਤੇ ਗੁਰੂ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਵੇਖੇ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਨੇ ਹਰ ਇੱਕ ਅੱਗੇ 2-2 ਮੋਹਰਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਜਦੋਂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਕੀ ਮੋਹਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ 'ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ ਰੇ ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ' ਗੁਰੂ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਮੰਨ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧੀਰ ਮੱਲ ਅਤੇ ਪਿੑਥੀ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਸੰਤਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਸਹਿਣਾ ਪਿਆ। (ਭੁਲੇਖੇ ਨਾਲ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਲਿਖਾਰੀ ਤੋਂ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਦਾਸ ਗੁਰਸੇਵਕ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲੀ ਹਜੂਰੀ ਕਥਾ ਵਾਚਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਨਾਨਕਮਤਾ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਵੱਲੋਂ ਸੋਧ ਕੇ ਹੁਣ ਇਸ ਜਗਹਾ ਤੇ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ) ==ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਕੰਮ== ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹਰਮਿੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਨਿਵਾਸ ਕੀਤਾ। ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਥੰਮ ਸਾਹਿਬ (ਥੜਾ ਸਾਹਿਬ) ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮ ਪੑਚਾਰ ਲਈ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕਰਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ ਵਿੱਚ ਘੁੱਕੇ ਵਾਲੀ ਗਏ ਜਿਥੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਬਹੁਤ ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ 'ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ' ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤਰਨਤਾਰਨ, ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ, ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਤੋਂ ਮਾਲਵਾ ਪਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ, ਮੋੜ ਮੰਡੀ, ਮਹਿਸਰਖਾਨਾ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਗਏ। ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਭੀਮ ਚੰਦ ਦੀ ਰਾਣੀ ਜਲਾਲ ਦੇਵੀ ਤੋਂ 500 ਰੁ: ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਖਰੀਦ ਕੇ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਇਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਮਾਖੋਵਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਇਹ ਨਗਰ 16 ਜੂਨ 1665 ਵਿੱਚ ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ। ਜੋ ਕਿ ਅਜੋਕਾ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਬਣ ਗਿਆ। ==ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੀ ਫ਼ਰਿਆਦ== [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੀ ਫ਼ਰਿਆਦ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਨਾ ਸੁਣੀ ਗਈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕੀਤਾ। 25 ਮਈ, 1675 ਦੇ ਦਿਨ 16 ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਇਕ ਜੱਥਾ ਵੀ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਆਇਆ। ਉਹ ਇਕ ਮੋਹਤਬਰ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਭਾਈ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਦੱਤ ਨੂੰ ਵੀ ਅਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਭਾਈ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸੱਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸਨ। ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਸ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਦੀ ਬਾਂਹ ਫੜ ਕੇ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਆਏ ਅਤੇ ਤਖ਼ਤ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਆ ਫ਼ਰਿਆਦੀ ਹੋਏ। ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦਸਿਆ ਕਿ ਅਸੀ ਕੇਦਾਰ ਨਾਥ, ਬਦਰੀ ਨਾਥ, [[ਪੁਰੀ]], ਦੁਆਰਕਾ, ਕਾਂਚੀ, ਮਥਰਾ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਕੇਂਦਰਾਂ ਤੋਂ ਹੋ ਆਏ ਹਾਂ ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਸਾਡੀ ਬਾਂਹ ਨਹੀਂ ਫੜੀ। ਅਸੀ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਨਵੇਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਗਵਰਨਰ ਇਫ਼ਤਿਖ਼ਾਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸੈਂਕੜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਬਰੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਸੀ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹਿੰਦੂ-ਰਾਜਪੂਤ ਵਜ਼ੀਰਾਂ ਤਕ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਅਪਣੀ ਬੇਬਸੀ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਬਹੁੜੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਸਾਡੀ ਆਖ਼ਰੀ ਆਸ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਦਰ ਹੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਨਿੰਮੋਝੂਣਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ, ”ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਖ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਤੁਹਾਡੀ ਮਦਦ ਕਰਨਗੇ। ਜਾਉ, ਸੂਬੇਦਾਰ ਨੂੰ ਆਖ ਦਿਉ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਲਵੇ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਜਾਣਗੇ।” ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਵਿਚ ਜਾਨ ਆਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਰਦ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ “ਜੋ ਸਰਣਿ ਆਵੈ ਤਿਸੁ ਕੰਠਿ ਲਾਵੈ” ਮਹਾਂਵਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਦੇ ਦਰ ਤੋਂ ਮਾਯੂਸ ਨਹੀਂ ਪਰਤਣਗੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਿਸੇ ਡੂੰਘੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਫ਼ੁਰਮਾਉਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਅਜੇ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨਾਲ ਹੀ ਡੁੱਬਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪੂਰੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸੱਨਾਟਾ ਛਾ ਗਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਤੋਂ ਇਸ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦੇ ਭਾਂਬੜ ਬਹੁਤ ਉੱਚੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿਤਾਣੇ ਬਾਲਣ ਦੀ ਥਾਂ ਝੋਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਦੇ ਬਲੀਦਾਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਛਿੱਟੇ ਮਾਰ ਕੇ ਬਲਦੇ ਹੋਏ ਭਾਂਬੜਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਸਕੇ। ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਆਪ ਜੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਆਪ ਆਪਣਾ ਬਲੀਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡੁੱਬਦੇ ਹੋਏ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ। ਆਪਣੇ ਬਾਲ ਦੇ ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਮੂੰਹੋਂ ਏਨੀ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਬਾਲਕ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹਰ ਔਖੀ ਤੋਂ ਔਖੀ ਘੜੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਜਾਓ ਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿਓ ਕਿ ਜਾਹ! ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਲੈ। ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਿਆ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗੇ। ==ਕੁਰਬਾਨੀ== 1665 ਵਿਚ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਅਪ੍ਰੈਲ 1665 ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ, ਧਮਤਾਨ (ਹੁਣ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜੀਂਦ, ਹਰਿਆਣਾ) ਪੁੱਜੇ। ਧਮਤਾਨ ਵਿਚ ਭਾਈ ਦੱਗੋ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦਾ ਮਸੰਦ ਸੀ। ਭਾਈ ਦੱਗੋ ਦਾ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਬੜਾ ਚੰਗਾ ਰਸੂਖ਼ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। 1665 ਤਕ ਧਮਤਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਵਾਸੀ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉਥੇ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਸੈਂਕੜੇ ਸਿੱਖ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਆਏ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੀਵਾਨ ਸਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕੁੱਝ ਦਿਨ ਧਮਤਾਨ ਰਹਿਣ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੀ। 28 ਅਕਤੂਬਰ, 1665 ਤਕ ਆਪ ਏਥੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਵਾਰਿਸ ਥਾਪ ਕੇ ਆਪ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ [[ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ]] ਜੀ, [[ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ]] ਜੀ, [[ਭਾਈ ਜੈਤਾ]] ਜੀ ਅਤੇ [[ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ]] ਜੀ ਆਦਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣ ਚੱਲ ਪਏ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਧੁੱਤ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਉਂਦਿਆਂ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਉਮੀਦ ਦੇ ਉਲਟ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਧਰਮ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਬਦਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਕੇ ਨਾ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸੱਚੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਰਹੇ ਹੋ, ਨਾ ਹੀ ਰੱਬ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹੋ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੀ ਪਰਜਾ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਵ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਸਮਝੋ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ! ਤੇਰੇ ਇਸ ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਠੱਲ੍ਹ ਪਾਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਮਾਸੂਮ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਸੀਂ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆ ਨਿੱਤਰੇ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਤਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਆਪਣੀ ਪਰਜਾ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜੀ ਬੈਠਾ ਹੈਂ ਪਰ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਦੀ ਬਾਂਹ ਪਕੜ ਲਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸਲਾਮ ਨਾ ਕਬੂਲਣ ਦੇ ਅਟੱਲ ਨਿਸ਼ਚੈ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕੰਬ ਉੱਠਿਆ। ਕੁਰਬਾਨੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨਸੂਬਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਹਿੱਲ ਗਈਆਂ। ਆਪਣੀ ਇਸ ਹਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅੰਤ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਰੀਦਾਂ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇ-ਦੇ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਆਰੇ ਨਾਲ ਚੀਰਿਆ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ ਨੂੰ ਉਬਲਦੀ ਦੇਗ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮੁਰੀਦਾਂ ਨੂੰ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਹੋਣੀ ਦੀ ਭੱਠੀ ਵਿੱਚ ਝੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਡੋਲੇ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਦਕ ਹੋਰ ਵੀ ਅਡੋਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੰਤ ਮਿਤੀ 11 ਨਵੰਬਰ, 1675 ਈ: ਨੂੰ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿਖੇ ਕਾਜ਼ੀ ਨੇ ਫ਼ਤਵਾ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਜੱਲਾਦ ਜਲਾਲਦੀਨ ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੀਸ ਧੜ ਨਾਲੋਂ ਅਲੱਗ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੀਅ ਨਾ ਉਚਾਰੀ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਬਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ’ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ: <poem> ਤਿਲਕ ਜੰਞੂ ਰਾਖਾ ਪ੍ਰਭ ਤਾਕਾ॥ ਕੀਨੋ ਬਡੋ ਕਲੂ ਮਹਿ ਸਾਕਾ॥ ਸਾਧਨ ਹੇਤਿ ਇਤੀ ਜਿਨਿ ਕਰੀ॥ ਸੀਸੁ ਦੀਯਾ ਪਰੁ ਸੀ ਨ ਉਚਰੀ॥ ਧਰਮ ਹੇਤ ਸਾਕਾ ਜਿਨਿ ਕੀਆ॥ ਸੀਸੁ ਦੀਆ ਪਰੁ ਸਿਰਰੁ ਨ ਦੀਆ॥ (ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ) </poem> ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਦਿਲ ਕੰਬ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਚੀਰਿਆ ਗਿਆ। ਜੱਲਾਦ ਦਾ ਦਿਲ ਦਹਿਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਤਲਵਾਰ ਸੁੱਟ ਕੇ ਜਾਮਾ ਮਸਜਿਦ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਹੀ ਆਦੇਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲਟਕਾਏ ਜਾਣ ਪਰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਅਜਿਹੀ ਹਨੇਰੀ ਝੁੱਲੀ ਕਿ ਸਭ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਭੱਜ ਉੱਠੇ। ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਤੋਂ ਅੱਖ ਬਚਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸੀਸ ਲੈ ਕੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੀਸ ਸਤਿਕਾਰ ਪੂਰਵਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਿਆਂ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ‘ਰੰਘਰੇਟਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬੇਟਾ’ ਵਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਧੜ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਅਗਨ-ਭੇਂਟ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਨੂੰ ਗਾਗਰ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਉਥੇ ਹੀ ਦੱਬ ਦਿੱਤਾ। == ਸ਼ਹੀਦੀ == ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਹੁਕਮ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੇਹ ਦੇ ਚਾਰ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਲਟਕਾ ਦਿਤੇ ਜਾਣ ਪਰ ਹਨੇਰਾ ਪੈ ਚੁੱਕਾ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਇਸ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਅਮਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ | ਉਧਰ [[ਭਾਈ ਜੈਤਾ]], ਭਾਈ ਨਾਨੂ ਰਾਮ, ਭਾਈ ਤੁਲਸੀ ਤੇ ਭਾਈ ਊਦਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੀਸ ਚੁਕ ਕੇ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਤਰਕੀਬ ਘੜੀ। ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਅਪਣੀ ਟੋਕਰੀ ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੁਕ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੀਸ ਚੁਕ ਲਿਆਇਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ([[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਸਹੁਰਾ) ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਰਾਏ ਵਣਜਾਰਾ ਨੇ, ਅਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਭਾਈ ਨਿਗਾਹੀਆ, ਹੇਮਾ ਤੇ ਹਾੜੀ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਧੜ ਚੁਕ ਲਿਆਂਦਾ ਅਤੇ ਅਪਣੇ ਘਰ ਅੰਦਰ (ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਤੇ) ਹੀ ਧੜ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੀਸ ਅਤੇ ਧੜ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਬਾਰੇ ਭੱਟ ਵਹੀ 'ਚ ਇਹ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਲਖੀਆ ਬੇਟਾ ਗੋਧੂ ਕਾ, ਨਗਾਹੀਆ-ਹੇਮਾ-ਹਾੜੀ ਬੇਟੇ ਲਖੀਏ ਕੇ, ਜਾਦੋ ਬੰਸੀਏ, ਬੜਤੀਏ ਕਨਾਉਾਤ, ਨਾਇਕ ਧੂੰਮਾ ਬੇਟਾ ਕਾਨ੍ਹੇ ਕਾ, ਤੂੰਮਰ ਬਿੰਜਲਉਾਤ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਮਹਲ ਨਾਂਵਾਂ ਕੀ ਲਾਸ਼ ਉਠਾਏ ਲਾਏ, ਸਾਲ ਸਤਰਾਂ ਸੈ ਬੱਤੀਸ, ਮੰਗਹਰ ਸੁਦੀ ਛੱਟ, ਗੁਰੂਵਾਰ ਕੇ ਦਿਹੁੰ। ਦਾਗ਼ ਕੀਆ ਰਸੀਨਾ ਗਾਮ ਮੇਂ ਆਧ ਘਰੀ ਰੈਨ ਰਹੀ। (ਭੱਟ ਵਹੀ ਜਾਦੋਬੰਸੀਆਂ ਕੀ, ਖਾਤਾ ਬੜਤੀਏ ਕਨਾਉਾਤੋਂ ਕਾ)। ਉਦੋਂ ਰਾਇਸੀਨਾ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਰਾਏ ਵਣਜਾਰਾ ਦੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਜਿਸ ਜਗ੍ਹਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਵਨ, ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਜਗ੍ਹਾ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਰਾਏ ਦੀ ਸੀ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ, 1913 ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਉਣ ਸਮੇਂ, ਜਬਰੀ ਐਕੁਆਇਰ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ, 14 ਜਨਵਰੀ, 1914 ਨੂੰ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਦੀ ਬਾਹਰਲੀ ਕੰਧ ਵੀ ਢਾਹ ਦਿਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉੁਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਮੋਰਚਾ ਲਾਉਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ‘[[ਬਚਿੱਤਰ ਨਾਟਕ]]’ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਫ਼ੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ: <poem> ਠੀਕਰ ਫੋਰਿ ਦਿਲੀਸ ਸਿਰਿ, ਪ੍ਰਭ ਪੁਰਿ ਕਿਯਾ ਪਯਾਨ॥ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਆ, ਕਰੀ ਨ ਕਿਨਹੂੰ ਆਨਿ॥ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਕੇ ਚਲਤ, ਭਯੋ ਜਗਤ ਕੋ ਸੋਕ॥ ਹੈ ਹੈ ਹੈ ਸਭ ਜਗ ਭਯੋ, ਜੈ ਜੈ ਜੈ ਸੁਰ ਲੋਕਿ॥ (ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ) </poem> ਵਿਸ਼ਵ-ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਹੈ। ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੁਰਬਾਨੀ ਆਪਣੇ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਖ਼ਾਤਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਗੌਰਵਮਈ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਹੀ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਹੱਕ, ਸੱਚ, ਇਨਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਧਰਮ ਲਈ ਮਰ-ਮਿਟਣ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ, ਨਿਤਾਣਿਆਂ, ਨਿਓਟਿਆਂ ਅਤੇ ਨਿਮਾਣਿਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਰੂਹ ਫੂਕੀ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਕਾਲੀਨ ਸਮਾਜ ਲਈ ਬਲਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ-ਸਰੋਤ ਬਣੀ। ਅੱਜ 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੋਰ ਵੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਜ ਫਿਰ ਸਾਡਾ ਸਮਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ, ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੱਟੜਤਾ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਿੰਸਾਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਦੀ ਕਿਰਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਦਿਨ ਉਸ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਨੂੰ ਸਾਡੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਇਹੀ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਬਣਾਏ ਧਰਮ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੇ ਧਰਮ ਅਰਥਾਤ ਮਾਨਵਤਾ, ਅਹਿੰਸਾ, ਦਇਆ, ਅਮਨ ਅਤੇ ਅਖੰਡਤਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਪਰ ਕਦਮ ਧਰੀਏ।ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ਼ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸੰਨ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ 1706 ਵਿਚ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ(ਸਾਬੋ ਕੀ ਤਲਵੰਡੀ) ਵਿਖੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 59 ਪਦੇ(15 ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ) ਅਤੇ 57 ਸਲੋਕ ਦਰਜ ਹਨ। ਰਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਰਚਿਤ ਪਦਿਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ- *ਗਉੜੀ = 9 *ਆਸਾ = 1 *ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ = 3 *ਬਿਹਾਗੜਾ = 1 *ਸੋਰਠਿ = 12 *ਧਨਾਸਰੀ = 4 *ਜੈਤਸਰੀ = 3 *ਟੋਡੀ = 1 *ਤਿਲੰਗ = 3 *ਬਿਲਾਵਲ = 3 *ਰਾਮਕਲੀ = 3 *ਮਾਰੂ = 3 *ਬਸੰਤੁ = 5 *ਸਾਰੰਗ = 4 *ਜੈਜਾਵੰਤੀ = 4<ref>ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀਵਨ ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 2011, ਪੰਨਾ-31</ref> == ਗੈਲਰੀ == <gallery> File:Guru_Tegh_Bahadur,_fresco_from_Qila_Mubarak.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guru_Tegh_Bahadur,_fresco_from_Qila_Mubarak.jpg|ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ, ਕਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ ਤੋਂ ਫਰੈਸਕੋ। File:Portrait_of_Guru_Tegh_Bahadur_in_the_Pahari_style.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Portrait_of_Guru_Tegh_Bahadur_in_the_Pahari_style.jpg|ਪਹਾੜੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ। File:Guru_Tegh_Bahadur,_the_Ninth_Sikh_Guru.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guru_Tegh_Bahadur,_the_Ninth_Sikh_Guru.jpg|ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ। File:A_19th_century_painting_depicting_Guru_Tegh_Bahadur.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:A_19th_century_painting_depicting_Guru_Tegh_Bahadur.jpg|19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ। File:Guru_Tegh_Bahadur,_Pahari_painting.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guru_Tegh_Bahadur,_Pahari_painting.png|ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ, ਪਹਾੜੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ। File:Guru_Tegh_Bahadur_painting_from_the_family_workshop_of_Nainsukh_of_Guler.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guru_Tegh_Bahadur_painting_from_the_family_workshop_of_Nainsukh_of_Guler.jpg|ਗੁਲੇਰ ਦੇ ਨੈਨਸੁੱਖ ਦੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ। File:Portrait_of_Guru_Tegh_Bahadur.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Portrait_of_Guru_Tegh_Bahadur.jpg|19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਚੌਥਾਈ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ ਚਿੱਤਰ। </gallery> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਸਿੱਖੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] 8p3dnfid3ntj7osnkyg7alz4peezuvl 840286 840285 2026-05-30T17:50:25Z Sonia Atwal 49604 /* ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਕੰਮ */ 840286 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] | image = Contemporary painting of Guru Tegh Bahadur by Ahsan, ca.1668.jpg | caption = | birth_name = ਤਿਆਗ ਮੱਲ | birth_date = {{Birth date|1621|04|01|df=yes}} | birth_place = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{Death date and age|1675|11|11|1621|04|01}} | death_place = [[ਦਿੱਲੀ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]]) | death_cause = ਸਿਰ ਕਲਮ | period = 1664–1675 | other_names = ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ | known_for = * ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਸ਼ਬਦ * ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦੀ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸ਼ਾਹਦਤ<ref>Gill, Sarjit S., and Charanjit Kaur (2008), "Gurdwara and its politics: Current debate on Sikh identity in Malaysia", SARI: Journal Alam dan Tamadun Melayu, Vol. 26 (2008), pages 243-255, Quote: "Guru Tegh Bahadur died in order to protect the Kashmiri Hindus' religious freedom."</ref> ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ * [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਬਾਨੀ * [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਦੇ ਬਾਨੀ * ਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਸ਼ਹਾਦਤ<ref>{{cite book|last1=Singh|first1=Darshan|title=Martyrdom Of Guru Tegh Bahadur|date=2003|publisher=Anamika Publishers & Distributors (P) Limited|location=New Delhi|isbn=9788179750322|page=30, Quote: "Guru Tegh Bahadur ji, the ninth Guru of the Sikhs, became a Martyr for the freedom of conscience and belief."}}</ref><ref>{{cite book|last1=Pechilis|first1=Karen|last2=Raj|first2=Selva J.|title=South Asian Religions: Tradition and Today|date=2013|publisher=Routledge|isbn=9780415448512|page=228|url=https://books.google.com/?id=kaubzRxh-U0C&pg=PA228&dq=guru+tegh+bahadur+freedom+of#v=onepage&q=guru%20tegh%20bahadur%20freedom%20of&f=false|accessdate=17 November 2016}}</ref> | spouse = [[ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ]] | children = [[ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] | father = [[ਗੁਰ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] | mother = ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ | predecessor = [[ਗੁਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] | successor = [[ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] }} {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} '''ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ''' (1 ਅਪਰੈਲ 1621 – 11 ਨਵੰਬਰ 1675 ਜੂਲੀਅਨ ਕੈਲੰਡਰ ਅਨੁਸਾਰ) [[ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ ਨੌਵੇਂ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂ]] ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1665 ਤੋਂ 1675 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰਨ ਤੱਕ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਆਗੂ ਰਹੇ।<ref>{{cite book|title=Textual Sources for the Study of Sikhism|year=1984|publisher=Manchester University Press|pages=32–33|url=https://books.google.com/books?id=Mj28AAAAIAAJ|author=W. H. McLeod|access-date=14 November 2013|isbn=9780719010637|archive-date=18 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218101303/https://books.google.com/books?id=Mj28AAAAIAAJ|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=The Ninth Master Guru Tegh Bahadur (1621–1675)|url=http://www.sikhs.org/guru9.htm|website=sikhs.org|access-date=23 November 2014|archive-date=7 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107050930/http://www.sikhs.org/guru9.htm|url-status=live}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ '''ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ''' ਕਹਿ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੀ ਦੱਬੀ ਕੁਚਲੀ ਆਮ ਜਨਤਾ ਹਾਕਮਾਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਣ ਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਬਰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1621 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ]] ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਨਿਡਰ ਯੋਧਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਵੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ 115 ਭਜਨ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪਾਠ ਹੈ। ਉਹ 1664 ਵਿੱਚ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸਨ।<ref>{{Cite book |last=Mann|first=Gurinder Singh|title=The Making of Sikh Scripture|url=https://archive.org/details/bwb_KS-004-512|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195130249|pages=[https://archive.org/details/bwb_KS-004-512/page/8 9]|chapter=Table 1. Towns Associated with the Sikh Gurus}}</ref> ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਛੇਵੇਂ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਦਿੱਲੀ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="cs2013">{{cite book|last=Seiple|first=Chris|title=The Routledge handbook of religion and security|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-0-415-66744-9|location=New York|page=96}}</ref><ref name="bbcgtb">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/teghbahadur.shtml|title=Religions – Sikhism: Guru Tegh Bahadur|publisher=[[BBC]]|access-date=20 October 2016|archive-date=14 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170414075330/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/teghbahadur.shtml|url-status=live}}</ref><ref name="fenech4">{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies|url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|year=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969930-8|pages=236–238|access-date=12 June 2017|archive-date=4 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190504190932/https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|url-status=live}};<br />{{cite journal | last=Fenech | first=Louis E. | title=Martyrdom and the Execution of Guru Arjan in Early Sikh Sources | journal=Journal of the American Oriental Society | publisher= American Oriental Society | volume=121 | issue=1 | year=2001 |doi=10.2307/606726 | pages=20–31| jstor=606726 }};<br />{{cite journal | last=Fenech | first=Louis E. | title=Martyrdom and the Sikh Tradition | journal=Journal of the American Oriental Society | publisher=American Oriental Society | volume=117 | issue=4 | year=1997 | doi=10.2307/606445 | pages=623–642| jstor=606445 }};<br />{{cite journal | last=McLeod | first=Hew | title=Sikhs and Muslims in the Punjab | journal=South Asia: Journal of South Asian Studies | publisher=Taylor & Francis | volume=22 | issue=sup001 | year=1999 | issn=0085-6401 | doi=10.1080/00856408708723379 | pages=155–165}}</ref> ਸਿੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਫਾਂਸੀ ਅਤੇ ਸਸਕਾਰ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref name="singharakab">{{cite book|author=H. S. Singha|title=The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries)|url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|year=2000|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-301-1|page=169|access-date=30 October 2016|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920113541/https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|url-status=live}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਵਸ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ 24 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="nesbitt122">{{cite book|author=Eleanor Nesbitt|title=Sikhism: a Very Short Introduction|url=https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ|year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-874557-0|pages=6, 122–123|access-date=9 March 2017|archive-date=9 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170309075522/https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ|url-status=live}}</ref> ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਬਾਰੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀਆਂ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਟੈਕਸ ਵਸੂਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਗੁਰੂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਜੋ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇ ਦਾਅਵੇਦਾਰ ਸਨ, ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite book |last=Torri |first=Michelguglielmo |url=https://www.google.co.in/books/edition/A_History_of_India/L9k5EQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=guru+tegh+bahadur&pg=PA351&printsec=frontcover |title=A History of India Volume 1: From the First Human Settlements to the Mughal Empire |date=2025-02-25 |publisher=Boydell & Brewer |isbn=978-1-83765-144-3 |pages=351 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://www.google.co.in/books/edition/Historical_Dictionary_of_Sikhism/xajcAwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=tegh+bahadur+execution&pg=PA305&printsec=frontcover|publisher=Bloomsbury Publishing PLC|date=2014-06-11|isbn=978-1-4422-3601-1|language=en|first=Louis E.|last=Fenech|first2=W. H.|last2=McLeod|pages=305|quote=According to Muslim sources he was taken as a brigand. Sikh sources, however, vigorously resist this claim.}}</ref> == ਜ਼ਿੰਦਗੀ == === ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ === ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਅਪਰੈਲ, 1621 ਦਿਨ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਗੁਰੂ ਕੇ ਮਹਿਲ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਛੇਵੇਂ [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ]] ਜੀ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਬਚਪਨ ਦਾ ਨਾਮ ਤਿਆਗ ਮੱਲ ਸੀ। 1635 ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਤਲਵਾਰ ਦਾ ਧਨੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 9 ਸਾਲ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਮਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ ਵਿਖੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਭੈਣ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਸੂਰਜ ਮੱਲ, ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਏ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਵੀਰੋ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਲਖਨੋਰੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲਾਲਚੰਦ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਭਾਈ ਲਾਲ ਚੰਦ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਨਾਲ 1634 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋ 32 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਨੂੰ 5 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਅਸਥਾਨ ਉਪਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਿਲੇ। ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ [[ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਤਬੀਰ ਸਿੰਘ]] ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਨਿਮਰਤਾ ਦੇ ਪੁੰਜ ਤੇ ਮਨ ਨੀਵਾਂ ਤੇ ਮਤ ਉਚੀ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਸਨ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਇਤਿਹਾਸ ਮੁਤਾਬਕ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਬੈਠਦੇ ਤਾ ਅੱਖਾਂ ਨੀਵੀਆਂ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਇਕ ਵਾਰ ਦਰਬਾਰ ਅੰਦਰ ਬੈਠੀ ਸੰਗਤ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਲਾਲ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੱਖਾਂ ਨੀਵੀਆਂ ਕਰ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਅੱਗੋ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਔਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਹੋਵੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨੇਤਰ ਨਹੀ ਚੁੱਕੇ ਜਾਂਦੇ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1664 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਉਹ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਵੈਰਾਗੀ ਤੇ ਉਪਰਾਮ ਤਬੀਅਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਸੰਨ 1664 ਈ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਗੱਦੀ ਮਿਲਣ ਉਪਰੰਤ ਆਪਣੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਥਾਨ ਬਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ 15 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:- ਬਿਹਾਗੜਾ ਗਉੜੀ,ਆਸਾ ਦੇਵਗੰਧਾਰ ਸੋਰਠਿ ਧਨਾਸਰੀ ਟੋਡੀ ਤਿਲੰਗ ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਮਕਲੀ ਮਾਰੂ ਬਸੰਤ ਬਸੰਤ ਹਿਡੋਲ ਸਾਰੰਗ ਜੈਜੈਵੰਤੀ ਆਦਿ ਰਾਗ ਵਿਸੇਸ ਹਨ ਆਪ ਜੀ ਨੈ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤੀ ਗੁਰੁ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਦੇ ਹਨ ਜਾਗ ਲੇਹੁ ਰੇ ਮਨਾ ਜਾਗ ਲੇਹੁ ਕਹਾ ਗਾਫਲ ਸੋਇਆ। (ਤਿਲੰਗ ਮ 9)ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਕੀਰਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸਾਜ ਮਿਦੰਗ ਦੀ ਬਖਸੀਸ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਤ ਸਰੂਪ ਅਡੋਲ ਚਿੱਤ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਨਿਰਭੈ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਈ ਕਈ ਘੰਟੇ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਏ ਬੈਠੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋ ਬਾਅਦ ਆਪ ਪਿੰਡ ਬਕਾਲਾ ਆ ਕੇ ਉਥੇ 20 ਸਾਲ ਭੋਰੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆ ਆਪਣੀ ਦੇਖ ਰੇਖ ਹੇਠ ਦਵਾਈ ਆਪ ਜੀ ਸੁੰਦਰ, ਵਿਦਵਾਨ, ਸੂਰਬੀਰ, ਸ਼ਸ਼ਤਰਧਾਰੀ ਤੇ ਧਰਮ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ। 1634 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਜੌਹਰ ਵਿਖਾਏ। ਬਾਬਾ ਬਕਾਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਕੀਰਤਪੁਰ ਪੁੱਜੇ ਤੇ ਫਿਰ ਕਹਿਲੂਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਤੋ ਜਮੀਨ ਖਰੀਦ ਕੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਸਹਿਰ ਵਸਾਇਆ ਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਜਗਾ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕੀਤੀ।। ਅਖੀਰ ਇਕ ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਜਿਸ ਦਾ ਜਹਾਜ਼ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਘੁੰਮਣ ਘੇਰੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪਾਰ ਲੰਘਿਆ ਸੀ ਆਪਣੀ ਸੁੱਖਣਾ ਦੀਆ 500 ਮੋਹਰਾ ਲੈ ਕੇ ਬਾਬੇ ਬਕਾਲੇ ਪੁੱਜਾ ਉਸ ਸਮੇ ਉਥੇ 22 ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆ ਮੰਜੀਆ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਕਿਸ ਨੂੰ 500 ਮੋਹਰਾਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ। ਉਸ ਨੇ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਭ ਅੱਗੇ 55 ਮੋਹਰਾਂ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀਆ ਪਰ ਕੋਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ ਕਾਫੀ ਪੁੱਛ ਗਿੱਛ ਤੋ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਕ ਗੁਰੂ ਭੋਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਉਸ ਭੋਰੇ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ 5 ਮੋਹਰਾ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆ ਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕੀ ਸੁੱਖਣਾ 500 ਦੀ ਸੁੱਖਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੇਵਲ 5 ਮੋਹਰਾ ਭੇਟ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਗੱਦ-ਗੱਦ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਰੋਲਾ ਪਾਉਣ ਲੱਗਾ 'ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ ਰੇ ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ ਰੇ, ਭਾਵ ਸੱਚਾ ਗੁਰੂ ਲੱਭ ਗਿਆ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਸ਼ੇਰ ਅਫ਼ਗਾਨ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਜੋਰ ਨਾਲ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਦੁਖੀ ਪੰਡਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਫ਼ਰਿਆਦ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਸਨ ਆਖਣ ਲੱਗੇ (ਪਿਤਾ ਜੀ) ਤੁਹਾਡੇ ਤੋ ਵੱਧ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਉਹ ਤਿਲਕ ਜੰਝੂ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਗਰੇ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਆਪ ਦੁਆਰਾ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਕਬੂਲ ਨਾ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਚਾਦਨੀ ਚੌਕ ਦੀ ਕੋਤਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਆਪ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਕਸ਼ਟ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਆਪ ਅਡੋਲ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਦਰਦ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ। ਭਾਈ ਮਤੀਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਆਰੇ ਨਾਲ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਸਤੀਦਾਸ ਨੂੰ ਰੂੰ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟ ਕੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਭਾਈ ਦਿਆਲੇ ਨੂੰ ਉਬਾਲਦੀ ਦੇਗ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਜਲਾਦ ਨੇ ਆਪ ਦਾ ਸਿਰ ਧੜ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਇਸ ਤਰਾ ਆਪ ਨੇ ਸੀਸ ਦੀਆ ਪਰ ਸਿਦਕ ਨਾ ਦੀਆ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਬਲੀਦਾਨ ਨਵੰਬਰ 1675 (੧੬੭੫) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਥੇ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ੀਸ਼ ਗੰਜ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸੇਵਕ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਧੜ ਲੈ ਕੇ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਧੜ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਹੋਇਆ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੋ ਦਿੱਲੀ ਤੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸੀਸ ਲੈ ਕੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚਿਆ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਸੀਸ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅੱਜਕਲ ਇਹਨਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਉਪਰ ਗੁਰੂਘਰ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹਨ, ਜਿਥੇ ਲੱਖਾਂ ਸਰਧਾਲੂ ਧਰਮ ਰੱਖਿਅਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ ਪੁੱਜਦੇ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚਣੀ ਵਿੱਚ ਇਨਕਲਾਬ ਲੈ ਆਂਦਾ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀ ਤੋ ਬਾਅਦ ਹੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਹਕੂਮਤ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਾਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਇਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਚਿੰਤਾ ਤਾ ਕੀ ਕੀਜੀਐ ਜੋ ਅਨਹੋਨੀ ਹੋਇ।। ਇਹੁ ਮਾਰਗੁ ਸੰਸਾਰ ਕੋ ਨਾਨਕੁ ਥਿਰੁ ਨਹੀ ਕੋਇ।।੫੧ ਸਲੋਕ ਮ : ੯ 1426 ਅੰਗ ਅੰਤ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ ਅਰਥਾਤ ਸਮੂਹ ਕਾਇਨਾਤ ਦੀ ਇਜੱਤ ਅਤੇ ਅਣਖ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਸਨ।। === ਯਾਤਰਾਵਾਂ === ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ, ਢਾਕਾ ਅਤੇ ਅਸਾਮ ਸਮੇਤ, ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਉਹ ਗਏ ਅਤੇ ਠਹਿਰੇ, ਉਹ ਸਿੱਖ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਬਣ ਗਏ।<ref>{{cite book|last=Singha|first=H.S.|title=The encyclopedia of Sikhism|publisher=Hemkunt Publishers|year=2000|isbn=978-81-7010-301-1|pages=139–40}}</ref> ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਭਾਈਚਾਰਕ ਪਾਣੀ ਦੇ ਖੂਹ ਅਤੇ ਲੰਗਰ (ਗਰੀਬਾਂ ਲਈ ਭਾਈਚਾਰਕ ਰਸੋਈਆਂ) ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ।<ref name="ps189">{{cite book|last=Singh|first=Prithi|title=The history of Sikh gurus|publisher=Lotus Press|year=2006|isbn=978-81-8382-075-2|pages=187–89}}</ref><ref name="rp88">{{cite book|last=Pruthi|first=Raj|title=Sikhism and Indian civilization|year=2004|isbn=978-81-7141-879-4|page=88|publisher=Discovery Publishing House }}</ref> ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਮਥੁਰਾ, ਆਗਰਾ, ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਅਤੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।<ref name="nsxviii">{{cite book |author=Gobind Singh (Translated by Navtej Sarna) |title=Zafarnama |publisher=Penguin Books |year=2011 |isbn=978-0-670-08556-9 |pages=xviii–xix}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਦਸਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਹੋਣਗੇ, ਦਾ ਜਨਮ 1666 ਵਿੱਚ ਪਟਨਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਸਾਮ ਦੇ ਧੁਬਰੀ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਹੈ। ਅਸਾਮ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅਹੋਮ ਸ਼ਾਸਕ ਰਾਜਾ ਚੱਕਰਧਵਾਜ ਸਿੰਘਾ (ਸੁਪੰਗਮੰਗ) ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਣਾਈ ਸੀ।.<ref>{{Cite book |last1=Singh |first1=Dharam |title=Guru Tegh Bahadur: His Life, Travel and Message |last2=Singh |first2=Paramvir |publisher=Publications Division Ministry of Information & Broadcasting |year=2022 |isbn=9789354095832 |quote=There took place one battle between the opposing forces of Ram Singh and the Ahom king, named Chakradhwaj, but it remained inconclusive. According to Sikh chronicles, the Guru was able to arrange a truce between the opposing forces and opened the way for a negotiated settlement. The Guru succeeded in bringing about a rapprochement between them and thus more bloodshed was avoided. To celebrate the happy conclusion, soldiers of Ram Singh's camp raised a high mound on the bank of the Brahmputra, each soldier contributing five shields of earth. On the top of this mound now stands Thara Sahib or Damdama Sahib ...}}</ref><ref name="ps189" /><ref>{{cite book |last=Kohli |first=Mohindar |title=Guru Tegh Bahadur: testimony of conscience |publisher=Sahitya Akademi |year=1992 |isbn=978-81-7201-234-2 |pages=25–27}}</ref> ਅਸਾਮ, ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦੀ ਰਾਣੀ ਚੰਪਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਇੱਕ ਟੁਕੜਾ ਦੇਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ 500 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਖਰੀਦੀ। ਉੱਥੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਤਲਹਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।<ref name="bbcgtb" /><ref>{{cite book|last=Singha|first=H.S.|title=The encyclopedia of Sikhism|publisher=Hemkunt Publishers|year=2000|isbn=978-81-7010-301-1|page=21}}</ref> 1672 ਵਿੱਚ, ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਜੋ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਅਤਿਆਚਾਰ ਨਵੀਆਂ ਉਚਾਈਆਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਸਕਣ।<ref>{{cite book|last=Singh|first=Prithi|title=The history of Sikh gurus|publisher=Lotus Press|year=2006|isbn=978-81-8382-075-2|pages=121–24}}</ref> == ਫਾਂਸੀ == === ਬਿਰਤਾਂਤ === ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ: ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਪੰਡਤਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਗਤ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਦਮਨਕਾਰੀ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਮਦਦ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book |last1=Jerryson |first1=Michael |url=https://books.google.com/books?id=pfjtDwAAQBAJ&pg=PA684 |title=Religious Violence Today: Faith and Conflict in the Modern World [2 Volumes] |year=2020 |isbn=9781440859915 |page=684|publisher=Abc-Clio }}</ref> ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ: ਪੈਗੰਬਰ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਵਿੱਚ, ਆਨੰਦਪੁਰ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦਾ ਕਾਫ਼ਲਾ 500 ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਇੱਕ ਖਾਸ ਪੰਡਤ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਇਫਤਿਖਾਰ ਖਾਨ ਦੀ ਗਵਰਨਰਸ਼ਿਪ ਅਧੀਨ ਧਾਰਮਿਕ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾਈਆਂ।<ref name=":22">{{Cite book |last=Singh |first=Trilochan |title=Guru Tegh Bahadur, Prophet and Martyr: A Biography |publisher=Gurdwara Parbandhak Committee |year=1967 |pages=293–300 |chapter=Chapter XXII}}</ref> ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਨੇ ਅਮਰਨਾਥ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮੰਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਪਨਾ ਆਇਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਪੰਡਤਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਨੌਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਕੰਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":22" /> ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਮੁਗਲ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦੇ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਾਖੋਵਾਲ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਅੱਡੇ ਤੋਂ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ ਪਰ ਰੋਪੜ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿੱਚ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Grewal1998p71">{{cite book |author=J. S. Grewal |url=https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew |title=The Sikhs of the Punjab |publisher=Cambridge University Press |year=1998 |isbn=978-0-521-63764-0 |pages=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/71 71]–73 |url-access=registration}}</ref><ref>{{cite book |author=Purnima Dhavan |url=https://books.google.com/books?id=q0ZpAgAAQBAJ |title=When Sparrows Became Hawks: The Making of the Sikh Warrior Tradition, 1699–1799 |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-987717-1 |pages=33, 36–37 |access-date=24 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190504223455/https://books.google.com/books?id=q0ZpAgAAQBAJ |archive-date=4 May 2019 |url-status=live}}</ref> ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, ਨਵੰਬਰ 1675 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਨੇੜਤਾ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਜਾਂ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਬਦਲਣ ਲਈ ਇੱਕ ਚਮਤਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।<ref name="Grewal1998p71" /> ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਤਿੰਨ ਸਾਥੀਆਂ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ: ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਨੂੰ ਆਰੇ ਨਾਲ ਦੋ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੀਰਿਆ ਗਿਆ, ਭਾਈ ਦਿਆਲ ਦਾਸ ਨੂੰ ਉਬਲਦੇ ਤਰਲ ਦੀ ਇੱਕ ਕੜਾਹੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਨੂੰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Grewal1998p71" /><ref name=":5" />{{Rp|page=48}} ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 11 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ, ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਚੌਕ, ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Grewal1998p71" /><ref name="SinghFenech2014p236">{{cite book |author1=Pashaura Singh |url=https://books.google.com/books?id=7YwNAwAAQBAJ |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-100411-7 |editor=Louis E. Fenech |pages=236–238 |access-date=24 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190504171425/https://books.google.com/books?id=7YwNAwAAQBAJ |archive-date=4 May 2019 |url-status=live}}</ref><ref name="cs2013" /> === ਇਤਿਹਾਸ ਲੇਖਨ === [[File:Painting depicting the execution of Guru Tegh Bahadur.jpg|thumb|ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ।]] [[File:Head of Guru Tegh Bahadar is brought to Anandpur by Sikhs.jpg|thumb|ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਫਰੈਸਕੋ ਆਰਟ]] ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇੱਕ ਯਾਦ ਹੈ, ਜੋ 1680 ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 1690 ਦੇ ਅਖੀਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite journal |last=Fenech |first=Louis E. |date=1997 |title=Martyrdom and the Sikh Tradition |url=https://www.jstor.org/stable/606445 |url-status=live |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=117 |issue=4 |pages=633 |doi=10.2307/606445 |issn=0003-0279 |jstor=606445 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181006000554/https://www.jstor.org/stable/606445 |archive-date=6 October 2018 |access-date=2 December 2017|url-access=subscription }}</ref><ref name=":1">{{Cite book|last=Grewal|first=J. S.|title=Guru Gobind Singh (1666–1708): Master of the White Hawk|publisher=Oxford University Press|year=2020|isbn=9780199494941|pages=9–10|chapter=New Perspectives and Sources}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Doniger |first1=Wendy |url=https://books.google.com/books?id=FdgWBgAAQBAJ&pg=PA261 |title=Pluralism and Democracy in India: Debating the Hindu Right |last2=Nussbaum |first2=Martha Craven |date=2015 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539553-2 |pages=261 |language=en}}</ref> ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ:<ref name="sur">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=JHVmEAAAQBAJ&pg=PT379|title=Medieval Panjab in Transition Authority, Resistance and Spirituality C.1500 – C.1700|last1=Singh|first1=Surinder|isbn=9781000609448|page=384|year=2022|publisher=Routledge }}</ref><ref>{{Cite book |last=Singh |first=Trilochan |title=Guru Tegh Bahadur, Prophet and Martyr: A Biography |publisher=Gurdwara Parbandhak Committee |year=1967 |pages=311 |chapter=Chapter XXIV}}</ref> ''ਇਸ ਹਨੇਰੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਮੂਹਰਲੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਗੇ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਬਹਾਦਰੀ (ਸਾਕਾ) ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਇੱਕ ਵੀ ਸਾਹ ਨਹੀਂ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਸ਼ਹਾਦਤ ਝੱਲੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨਹੀਂ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਅਸਲੀ ਮਨੁੱਖ ਦਿਖਾਵੇ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਘੜਾ ਤੋੜ ਕੇ, ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗਾ ਕੰਮ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੇ ਸੋਗ ਮਨਾਇਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਸਮਾਨ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਜਿੱਤ ਵਜੋਂ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। — ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ, ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ: ਅਪਨੀ ਕਥਾ'' ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤ, ਜੋ ਸਾਰੇ "ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗਵਾਹੀ" ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਭਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਤੀਸ਼ ਚੰਦਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਕਸਰ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ।<ref name="sc2001" /> ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਸਰੋਤ<ref>{{Cite book |last=Grewal |first=J.S. |url=https://books.google.com/books?id=9yj-OwAACAAJ |title=Sikh History From Persian Sources |year=2001 |publisher=Indian History Congress |isbn=978-81-89487-18-8 |pages=12–13 |language=en |quote=Most of the non Sikh sources mention Guru Tegh Bahadur's militancy as the reason for Aurangzeb's action. By contrast, the Sikh sources dwell exclusively on the religious dimension of the situation.}}</ref> ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਕ ਡਾਕੂ ਸਨ<ref name=":0" /> ਜਿਸ ਦੀ ਲੁੱਟ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਲੁੱਟ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਦਰੋਹੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite book |last=Chandavarkar |first=Rajnayaran |url=https://books.google.com/books?id=yH4hAwAAQBAJ&pg=PA192 |title=History, Culture and the Indian City |date=2009-09-03 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-48044-4 |pages=192 |language=en |quote=In another, the historian Satish Chandra pointed out that the 'official explanation' for the execution of the Sikh Guru Tegh Bahadur by the Mughal court was that he had 'resorted to plunder and rapine'.}}</ref> ਚੰਦਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਰੋਤ ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 1782, ਜਿੱਥੇ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਦੇ (ਕਥਿਤ) ਪ੍ਰਜਾ ਉੱਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:<ref name="sc2001">{{cite web|last1=Chandra|first1=Satish|title=Guru Tegh Bahadur's martyrdom|url=http://www.thehindu.com/thehindu/2001/10/16/stories/05162524.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20020228135707/http://thehindu.com/thehindu/2001/10/16/stories/05162524.htm|archive-date=28 February 2002|access-date=20 October 2016|work=[[The Hindu]]}}</ref> ''(ਗੁਰੂ) ਨਾਨਕ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ, ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ, ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰ ਵਾਲਾ ਆਦਮੀ ਬਣ ਗਿਆ। (ਦਰਅਸਲ) ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਹਾਫਿਜ਼ ਆਦਮ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ੇਖ ਅਹਿਮਦ ਸਰਹਿੰਦੀ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਫਕੀਰ ਸੀ, ਦੇ ਵੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਰੀਦ ਅਤੇ ਅਨੁਯਾਈ ਸਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਆਦਮੀ (ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਹਾਫਿਜ਼ ਆਦਮ) ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਅਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਦੀ ਆਦਤ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਹਾਫਿਜ਼ ਆਦਮ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਪੈਸੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸ਼ਾਹੀ ਵਕੀਆ ਨਵੀਸ (ਨਿਊਜ਼ ਰਿਪੋਰਟਰ ਅਤੇ ਖੁਫੀਆ ਏਜੰਟ) ਨੇ ਸਮਰਾਟ ਆਲਮਗੀਰ [ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ] ਨੂੰ... ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦੇ ਢੰਗ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ, ਇਹ ਜੋੜਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਵਧਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਅੜੀਅਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। — ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ, ਸਿਆਰ-ਉਲ-ਮੁਤਖ਼ਖੇਰੀਨ'' ਚੰਦਰ ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਦੀ ਦਲੀਲ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੈਣ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ - ਅਲੀਵਰਦੀ ਖਾਨ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸੀ - ਅਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ "ਅਧਿਕਾਰਤ ਤਰਕ" ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।<ref name="sc2001" /><ref>{{Cite web|title=Siyar-ul-Mutakhkherin – Banglapedia|url=https://en.banglapedia.org/index.php?title=Siyar-ul-Mutakhkherin|access-date=2021-09-18|website=en.banglapedia.org|archive-date=18 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210918151706/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Siyar-ul-Mutakhkherin|url-status=live}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਹਾਫਿਜ਼ ਆਦਮ ਨਾਲ ਕਥਿਤ ਸਬੰਧ ਕਾਲ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਹੈ। ਚੰਦਰ ਅੱਗੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਇਸ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਉਕਤ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।<ref name="sc2001" /> ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਿੱਖ ਸਾਖੀਆਂ (ਰਵਾਇਤੀ ਬਿਰਤਾਂਤ)<ref name=":2">{{Cite book |last=Dogra |first=R. C. |url=http://archive.org/details/encyclopaediaofs0000dogr |title=Encyclopaedia of Sikh religion and culture |date=1995 |publisher=New Delhi : Vikas Pub. House |others=Internet Archive |isbn=978-0-7069-8368-5 |pages=407}}</ref> ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ "ਗੁਰੂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਹਿੰਸਕ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਸਨ" ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੁਆਰਾ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕੱਟੜ ਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ।<ref name="ha">{{Cite book |last=Chandra |first=Satish |url=https://books.google.com/books?id=0Rm9MC4DDrcC&pg=PA296 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals Part - II |date=2005 |publisher=Har-Anand Publications |isbn=978-81-241-1066-9 |pages=296 |language=en}}</ref> ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਦੋਵੇਂ ਸਰੋਤ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਮੁਗਲ ਰਾਜ ਦਾ ਫੌਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦੇ ਜੋਸ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book |last=Truschke |first=Audrey |url=https://books.google.com/books?id=oUUkDwAAQBAJ&pg=PT48 |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King |date=2017-05-16 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-1-5036-0259-5 |pages=48 |language=en}}</ref> ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਲਿਖਿਆ (ਲਗਭਗ 1708){{sfn|Grewal|2001|p=105}} ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਨੇ ਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ: ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਾਦਸ਼ਾਹ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਅਨੁਯਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। 1723 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਮੁਹੰਮਦ ਕਾਸਿਮ ਦਾ ਇਬਰਤਨਾਮਾ{{sfn|Grewal|2001|p=110}}, ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਝੁਕਾਅ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਨ ਭਰੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਨਿੰਦਾ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।{{sfn|Grewal|2001|p=13}} ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਉਮਦਾਤ ਉਤ ਤਵਾਰੀਖ (ਲਗਭਗ 1805) ਵਿੱਚ ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਦੀ ਦਲੀਲ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਣਾ ਚੁਣਿਆ: ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ 1672 ਅਤੇ 1673 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੱਖਣੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੈਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਫੌਜ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਗੀਆਂ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਮੁਗਲ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਬਾਰੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਗਾਵਤ ਜਾਂ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ।<ref name="sur" /><ref name="sc2001" /> ਚੰਦਰ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਉਲਟ, ਕੁਝ ਪੂਰਵ-ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਤਿੱਖੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਵਿਵਾਦ 'ਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਸੀ: ਗੁਰੂ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਸੁਝਾਅ ਦੇ ਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਭੜਕਾਉਣ ਲਈ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="sc2001" /> [[File:Detail of a mural from Gurdwara Baba Atal Rai depicting Guru Tegh Bahadar and a young Guru Gobind Singh receiving a delegation of Kashmiri Pandits whom petition their help against religious persecution.jpg|thumb|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟਲ ਰਾਏ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ (ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੋਬਿੰਦ ਦਾਸ ਜਾਂ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ) ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਵਫ਼ਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਫਰੈਸਕੋ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਗੁੰਮ ਹੈ।]] ==ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ== 6 ਅਕਤੂਬਰ, 1661 ਨੂੰ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ]] ਸਾਹਿਬ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ। ਇਸ ਵੇਲੇ [[ਰਾਮ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਦਰਦੀ|ਰਾਮ ਰਾਇ]] ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਸੀ। [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ]] ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਕੀਰਤਪੁਰ ਪੁੱਜਾ ਅਤੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਉਤੇ ਅਪਣਾ ਹੱਕ ਜਤਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਨਿਜੀ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ (ਗੁਰਦਾਸ, ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਤੇ ਤਾਰਾ) ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇਕ ਵੀ ਸਿੱਖ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸਾਥ ਨਾ ਦਿਤਾ। ਅਖ਼ੀਰ ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਪਰਤ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਜਾ ਕੇ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੀ ਮਦਦ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਅਪਣੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਏਨਾ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਨਿਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਲਾਕਾਤ ਵਾਸਤੇ ਸਮਾਂ ਨਾ ਦੇ ਸਕਿਆ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਦੋ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਦਾ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ। ਅਖ਼ੀਰ, 4 ਮਾਰਚ,1665 ਵਿਚ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮਿਲ ਹੀ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਬੜਾ ਆਜਿਜ਼ ਹੋ ਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਦੀ ਮਦਦ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਕੰਮ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਸੰਮਨ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਵਾਸਤੇ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਪਰਸ ਰਾਮ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਲਾਈ। ਪਰਸ ਰਾਮ, 18 ਮਾਰਚ, 1664 ਦੇ ਦਿਨ ਕੀਰਤਪੁਰ ਪੁੱਜਾ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿਤਾ। ਸੁਨੇਹਾ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੀ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਜੀ, ਪਰਸ ਰਾਮ ਦੇ ਲਿਆਂਦੇ ਰਥ ਉਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਵਲ ਨੂੰ ਚਲ ਪਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਦਾਦੀ ਬਸੀ, [[ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ]], ਦੀਵਾਨ ਦਰਗਹ ਮੱਲ, ਭਾਈ ਦਰੀਆ ਪਰਮਾਰ, ਭਾਈ ਮਨੀ ਰਾਮ (ਮਗਰੋਂ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]]) ਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਵੀ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਏ। ਪੰਜੋਖੜਾ, [[ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ]] ਅਤੇ [[ਪਾਣੀਪਤ]] 'ਚੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ, 20 ਮਾਰਚ, 1664 ਦੇ ਦਿਨ ਦਿੱਲੀ ਪੁੱਜੇ। ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਉਹ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਬੰਗਲੇ (ਮੌਜੂਦਾ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ) ਵਿਚ ਠਹਿਰੇ। ਜੈ ਸਿੰਘ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੱਖਣ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਬੰਗਲੇ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਰਾਣੀ ਪੁਸ਼ਪਾਵਤੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਕੰਵਰ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਇਕ ਦਿਨ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਪੂਰਬ ਦੇ ਦੌਰੇ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਮੁੜੇ ਸਨ। ਉਹ ਦਿਲਵਾਲੀ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿਚ ਭਾਈ ਕਲਿਆਣਾ ਦੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਠਹਿਰੇ ਸਨ। ਉਸੇ ਸ਼ਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਦਿੱਲੀ ਆਏ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਬੰਗਲੇ ਵਿਚ ਠਹਿਰੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ, 22 ਮਾਰਚ, 1664 ਨੂੰ, ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਬੰਗਲੇ 'ਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਕੁ ਦਿਨ ਉਥੇ ਠਹਿਰਨ ਵਾਸਤੇ ਆਖਿਆ। ਇਹ ਦੋ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟੁਰਨ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ''ਮੈਨੂੰ ਇਲਹਾਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਬੁਲਾਵਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਜੇ ਅਜਿਹਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੁਸੀ ਸੰਭਾਲਣੀ ਹੈ।'' ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਚੁੱਪ ਰਹੇ ਤੇ ਫਿਰ “ਜੋ ਭਾਵੈ ਕਰਤਾਰ” ਆਖ ਕੇ ਅਲਵਿਦਾ ਬੁਲਾ ਕੇ ਬਕਾਲਾ ਵਲ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਏ। ==ਗੁਰਗੱਦੀ ਉੱਪਰ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਣਾ== ਗੁਰੂ ਹਰਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮੇਂ ਆਖਰੀ ਸ਼ਬਦ "ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ" ਕਹੇ ਸਨ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਅਗਲਾ ਗੁਰੂ ਦਾ ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਵਿਖੇ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਵਪਾਰੀ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਦਾ ਜਦੋਂ ਜਹਾਜ਼ ਡੁੱਬਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ 500 ਮੋਹਰਾਂ ਭੇਟ ਕਰੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚਿਆਂ ਤਾਂ ਉਸਨੇ 22 ਮੰਜੀਆਂ ਤੇ ਗੁਰੂ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਵੇਖੇ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਨੇ ਹਰ ਇੱਕ ਅੱਗੇ 2-2 ਮੋਹਰਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਜਦੋਂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਕੀ ਮੋਹਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ 'ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ ਰੇ ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ' ਗੁਰੂ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਮੰਨ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧੀਰ ਮੱਲ ਅਤੇ ਪਿੑਥੀ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਸੰਤਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਸਹਿਣਾ ਪਿਆ। (ਭੁਲੇਖੇ ਨਾਲ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਲਿਖਾਰੀ ਤੋਂ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਦਾਸ ਗੁਰਸੇਵਕ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲੀ ਹਜੂਰੀ ਕਥਾ ਵਾਚਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਨਾਨਕਮਤਾ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਵੱਲੋਂ ਸੋਧ ਕੇ ਹੁਣ ਇਸ ਜਗਹਾ ਤੇ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ) ==ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਕੰਮ== ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹਰਮਿੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਨਿਵਾਸ ਕੀਤਾ। ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਥੰਮ ਸਾਹਿਬ (ਥੜਾ ਸਾਹਿਬ) ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮ ਪੑਚਾਰ ਲਈ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕਰਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਘੁੱਕੇ ਵਾਲੀ ਗਏ ਜਿਥੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਬਹੁਤ ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ 'ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ' ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤਰਨਤਾਰਨ, ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ, ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਤੋਂ ਮਾਲਵਾ ਪਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ, ਮੋੜ ਮੰਡੀ, ਮਹਿਸਰਖਾਨਾ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਗਏ। ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਭੀਮ ਚੰਦ ਦੀ ਰਾਣੀ ਜਲਾਲ ਦੇਵੀ ਤੋਂ 500 ਰੁ: ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਖਰੀਦ ਕੇ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਇਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਮਾਖੋਵਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਇਹ ਨਗਰ 16 ਜੂਨ, 1665 ਵਿੱਚ ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ। ਜੋ ਕਿ ਅਜੋਕਾ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਬਣ ਗਿਆ। ==ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੀ ਫ਼ਰਿਆਦ== [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੀ ਫ਼ਰਿਆਦ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਨਾ ਸੁਣੀ ਗਈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕੀਤਾ। 25 ਮਈ, 1675 ਦੇ ਦਿਨ 16 ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਇਕ ਜੱਥਾ ਵੀ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਆਇਆ। ਉਹ ਇਕ ਮੋਹਤਬਰ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਭਾਈ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਦੱਤ ਨੂੰ ਵੀ ਅਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਭਾਈ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸੱਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸਨ। ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਸ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਦੀ ਬਾਂਹ ਫੜ ਕੇ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਆਏ ਅਤੇ ਤਖ਼ਤ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਆ ਫ਼ਰਿਆਦੀ ਹੋਏ। ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦਸਿਆ ਕਿ ਅਸੀ ਕੇਦਾਰ ਨਾਥ, ਬਦਰੀ ਨਾਥ, [[ਪੁਰੀ]], ਦੁਆਰਕਾ, ਕਾਂਚੀ, ਮਥਰਾ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਕੇਂਦਰਾਂ ਤੋਂ ਹੋ ਆਏ ਹਾਂ ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਸਾਡੀ ਬਾਂਹ ਨਹੀਂ ਫੜੀ। ਅਸੀ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਨਵੇਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਗਵਰਨਰ ਇਫ਼ਤਿਖ਼ਾਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸੈਂਕੜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਬਰੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਸੀ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹਿੰਦੂ-ਰਾਜਪੂਤ ਵਜ਼ੀਰਾਂ ਤਕ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਅਪਣੀ ਬੇਬਸੀ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਬਹੁੜੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਸਾਡੀ ਆਖ਼ਰੀ ਆਸ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਦਰ ਹੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਨਿੰਮੋਝੂਣਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ, ”ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਖ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਤੁਹਾਡੀ ਮਦਦ ਕਰਨਗੇ। ਜਾਉ, ਸੂਬੇਦਾਰ ਨੂੰ ਆਖ ਦਿਉ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਲਵੇ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਜਾਣਗੇ।” ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਵਿਚ ਜਾਨ ਆਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਰਦ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ “ਜੋ ਸਰਣਿ ਆਵੈ ਤਿਸੁ ਕੰਠਿ ਲਾਵੈ” ਮਹਾਂਵਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਦੇ ਦਰ ਤੋਂ ਮਾਯੂਸ ਨਹੀਂ ਪਰਤਣਗੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਿਸੇ ਡੂੰਘੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਫ਼ੁਰਮਾਉਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਅਜੇ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨਾਲ ਹੀ ਡੁੱਬਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪੂਰੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸੱਨਾਟਾ ਛਾ ਗਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਤੋਂ ਇਸ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦੇ ਭਾਂਬੜ ਬਹੁਤ ਉੱਚੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿਤਾਣੇ ਬਾਲਣ ਦੀ ਥਾਂ ਝੋਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਦੇ ਬਲੀਦਾਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਛਿੱਟੇ ਮਾਰ ਕੇ ਬਲਦੇ ਹੋਏ ਭਾਂਬੜਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਸਕੇ। ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਆਪ ਜੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਆਪ ਆਪਣਾ ਬਲੀਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡੁੱਬਦੇ ਹੋਏ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ। ਆਪਣੇ ਬਾਲ ਦੇ ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਮੂੰਹੋਂ ਏਨੀ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਬਾਲਕ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹਰ ਔਖੀ ਤੋਂ ਔਖੀ ਘੜੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਜਾਓ ਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿਓ ਕਿ ਜਾਹ! ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਲੈ। ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਿਆ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗੇ। ==ਕੁਰਬਾਨੀ== 1665 ਵਿਚ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਅਪ੍ਰੈਲ 1665 ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ, ਧਮਤਾਨ (ਹੁਣ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜੀਂਦ, ਹਰਿਆਣਾ) ਪੁੱਜੇ। ਧਮਤਾਨ ਵਿਚ ਭਾਈ ਦੱਗੋ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦਾ ਮਸੰਦ ਸੀ। ਭਾਈ ਦੱਗੋ ਦਾ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਬੜਾ ਚੰਗਾ ਰਸੂਖ਼ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। 1665 ਤਕ ਧਮਤਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਵਾਸੀ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉਥੇ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਸੈਂਕੜੇ ਸਿੱਖ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਆਏ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੀਵਾਨ ਸਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕੁੱਝ ਦਿਨ ਧਮਤਾਨ ਰਹਿਣ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੀ। 28 ਅਕਤੂਬਰ, 1665 ਤਕ ਆਪ ਏਥੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਵਾਰਿਸ ਥਾਪ ਕੇ ਆਪ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ [[ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ]] ਜੀ, [[ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ]] ਜੀ, [[ਭਾਈ ਜੈਤਾ]] ਜੀ ਅਤੇ [[ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ]] ਜੀ ਆਦਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣ ਚੱਲ ਪਏ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਧੁੱਤ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਉਂਦਿਆਂ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਉਮੀਦ ਦੇ ਉਲਟ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਧਰਮ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਬਦਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਕੇ ਨਾ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸੱਚੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਰਹੇ ਹੋ, ਨਾ ਹੀ ਰੱਬ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹੋ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੀ ਪਰਜਾ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਵ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਸਮਝੋ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ! ਤੇਰੇ ਇਸ ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਠੱਲ੍ਹ ਪਾਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਮਾਸੂਮ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਸੀਂ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆ ਨਿੱਤਰੇ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਤਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਆਪਣੀ ਪਰਜਾ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜੀ ਬੈਠਾ ਹੈਂ ਪਰ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਦੀ ਬਾਂਹ ਪਕੜ ਲਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸਲਾਮ ਨਾ ਕਬੂਲਣ ਦੇ ਅਟੱਲ ਨਿਸ਼ਚੈ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕੰਬ ਉੱਠਿਆ। ਕੁਰਬਾਨੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨਸੂਬਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਹਿੱਲ ਗਈਆਂ। ਆਪਣੀ ਇਸ ਹਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅੰਤ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਰੀਦਾਂ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇ-ਦੇ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਆਰੇ ਨਾਲ ਚੀਰਿਆ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ ਨੂੰ ਉਬਲਦੀ ਦੇਗ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮੁਰੀਦਾਂ ਨੂੰ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਹੋਣੀ ਦੀ ਭੱਠੀ ਵਿੱਚ ਝੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਡੋਲੇ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਦਕ ਹੋਰ ਵੀ ਅਡੋਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੰਤ ਮਿਤੀ 11 ਨਵੰਬਰ, 1675 ਈ: ਨੂੰ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿਖੇ ਕਾਜ਼ੀ ਨੇ ਫ਼ਤਵਾ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਜੱਲਾਦ ਜਲਾਲਦੀਨ ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੀਸ ਧੜ ਨਾਲੋਂ ਅਲੱਗ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੀਅ ਨਾ ਉਚਾਰੀ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਬਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ’ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ: <poem> ਤਿਲਕ ਜੰਞੂ ਰਾਖਾ ਪ੍ਰਭ ਤਾਕਾ॥ ਕੀਨੋ ਬਡੋ ਕਲੂ ਮਹਿ ਸਾਕਾ॥ ਸਾਧਨ ਹੇਤਿ ਇਤੀ ਜਿਨਿ ਕਰੀ॥ ਸੀਸੁ ਦੀਯਾ ਪਰੁ ਸੀ ਨ ਉਚਰੀ॥ ਧਰਮ ਹੇਤ ਸਾਕਾ ਜਿਨਿ ਕੀਆ॥ ਸੀਸੁ ਦੀਆ ਪਰੁ ਸਿਰਰੁ ਨ ਦੀਆ॥ (ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ) </poem> ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਦਿਲ ਕੰਬ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਚੀਰਿਆ ਗਿਆ। ਜੱਲਾਦ ਦਾ ਦਿਲ ਦਹਿਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਤਲਵਾਰ ਸੁੱਟ ਕੇ ਜਾਮਾ ਮਸਜਿਦ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਹੀ ਆਦੇਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲਟਕਾਏ ਜਾਣ ਪਰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਅਜਿਹੀ ਹਨੇਰੀ ਝੁੱਲੀ ਕਿ ਸਭ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਭੱਜ ਉੱਠੇ। ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਤੋਂ ਅੱਖ ਬਚਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸੀਸ ਲੈ ਕੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੀਸ ਸਤਿਕਾਰ ਪੂਰਵਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਿਆਂ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ‘ਰੰਘਰੇਟਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬੇਟਾ’ ਵਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਧੜ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਅਗਨ-ਭੇਂਟ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਨੂੰ ਗਾਗਰ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਉਥੇ ਹੀ ਦੱਬ ਦਿੱਤਾ। == ਸ਼ਹੀਦੀ == ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਹੁਕਮ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੇਹ ਦੇ ਚਾਰ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਲਟਕਾ ਦਿਤੇ ਜਾਣ ਪਰ ਹਨੇਰਾ ਪੈ ਚੁੱਕਾ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਇਸ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਅਮਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ | ਉਧਰ [[ਭਾਈ ਜੈਤਾ]], ਭਾਈ ਨਾਨੂ ਰਾਮ, ਭਾਈ ਤੁਲਸੀ ਤੇ ਭਾਈ ਊਦਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੀਸ ਚੁਕ ਕੇ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਤਰਕੀਬ ਘੜੀ। ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਅਪਣੀ ਟੋਕਰੀ ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੁਕ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੀਸ ਚੁਕ ਲਿਆਇਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ([[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਸਹੁਰਾ) ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਰਾਏ ਵਣਜਾਰਾ ਨੇ, ਅਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਭਾਈ ਨਿਗਾਹੀਆ, ਹੇਮਾ ਤੇ ਹਾੜੀ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਧੜ ਚੁਕ ਲਿਆਂਦਾ ਅਤੇ ਅਪਣੇ ਘਰ ਅੰਦਰ (ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਤੇ) ਹੀ ਧੜ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੀਸ ਅਤੇ ਧੜ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਬਾਰੇ ਭੱਟ ਵਹੀ 'ਚ ਇਹ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਲਖੀਆ ਬੇਟਾ ਗੋਧੂ ਕਾ, ਨਗਾਹੀਆ-ਹੇਮਾ-ਹਾੜੀ ਬੇਟੇ ਲਖੀਏ ਕੇ, ਜਾਦੋ ਬੰਸੀਏ, ਬੜਤੀਏ ਕਨਾਉਾਤ, ਨਾਇਕ ਧੂੰਮਾ ਬੇਟਾ ਕਾਨ੍ਹੇ ਕਾ, ਤੂੰਮਰ ਬਿੰਜਲਉਾਤ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਮਹਲ ਨਾਂਵਾਂ ਕੀ ਲਾਸ਼ ਉਠਾਏ ਲਾਏ, ਸਾਲ ਸਤਰਾਂ ਸੈ ਬੱਤੀਸ, ਮੰਗਹਰ ਸੁਦੀ ਛੱਟ, ਗੁਰੂਵਾਰ ਕੇ ਦਿਹੁੰ। ਦਾਗ਼ ਕੀਆ ਰਸੀਨਾ ਗਾਮ ਮੇਂ ਆਧ ਘਰੀ ਰੈਨ ਰਹੀ। (ਭੱਟ ਵਹੀ ਜਾਦੋਬੰਸੀਆਂ ਕੀ, ਖਾਤਾ ਬੜਤੀਏ ਕਨਾਉਾਤੋਂ ਕਾ)। ਉਦੋਂ ਰਾਇਸੀਨਾ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਰਾਏ ਵਣਜਾਰਾ ਦੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਜਿਸ ਜਗ੍ਹਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਵਨ, ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਜਗ੍ਹਾ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਰਾਏ ਦੀ ਸੀ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ, 1913 ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਉਣ ਸਮੇਂ, ਜਬਰੀ ਐਕੁਆਇਰ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ, 14 ਜਨਵਰੀ, 1914 ਨੂੰ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਦੀ ਬਾਹਰਲੀ ਕੰਧ ਵੀ ਢਾਹ ਦਿਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉੁਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਮੋਰਚਾ ਲਾਉਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ‘[[ਬਚਿੱਤਰ ਨਾਟਕ]]’ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਫ਼ੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ: <poem> ਠੀਕਰ ਫੋਰਿ ਦਿਲੀਸ ਸਿਰਿ, ਪ੍ਰਭ ਪੁਰਿ ਕਿਯਾ ਪਯਾਨ॥ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਆ, ਕਰੀ ਨ ਕਿਨਹੂੰ ਆਨਿ॥ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਕੇ ਚਲਤ, ਭਯੋ ਜਗਤ ਕੋ ਸੋਕ॥ ਹੈ ਹੈ ਹੈ ਸਭ ਜਗ ਭਯੋ, ਜੈ ਜੈ ਜੈ ਸੁਰ ਲੋਕਿ॥ (ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ) </poem> ਵਿਸ਼ਵ-ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਹੈ। ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੁਰਬਾਨੀ ਆਪਣੇ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਖ਼ਾਤਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਗੌਰਵਮਈ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਹੀ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਹੱਕ, ਸੱਚ, ਇਨਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਧਰਮ ਲਈ ਮਰ-ਮਿਟਣ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ, ਨਿਤਾਣਿਆਂ, ਨਿਓਟਿਆਂ ਅਤੇ ਨਿਮਾਣਿਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਰੂਹ ਫੂਕੀ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਕਾਲੀਨ ਸਮਾਜ ਲਈ ਬਲਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ-ਸਰੋਤ ਬਣੀ। ਅੱਜ 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੋਰ ਵੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਜ ਫਿਰ ਸਾਡਾ ਸਮਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ, ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੱਟੜਤਾ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਿੰਸਾਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਦੀ ਕਿਰਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਦਿਨ ਉਸ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਨੂੰ ਸਾਡੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਇਹੀ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਬਣਾਏ ਧਰਮ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੇ ਧਰਮ ਅਰਥਾਤ ਮਾਨਵਤਾ, ਅਹਿੰਸਾ, ਦਇਆ, ਅਮਨ ਅਤੇ ਅਖੰਡਤਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਪਰ ਕਦਮ ਧਰੀਏ।ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ਼ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸੰਨ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ 1706 ਵਿਚ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ(ਸਾਬੋ ਕੀ ਤਲਵੰਡੀ) ਵਿਖੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 59 ਪਦੇ(15 ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ) ਅਤੇ 57 ਸਲੋਕ ਦਰਜ ਹਨ। ਰਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਰਚਿਤ ਪਦਿਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ- *ਗਉੜੀ = 9 *ਆਸਾ = 1 *ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ = 3 *ਬਿਹਾਗੜਾ = 1 *ਸੋਰਠਿ = 12 *ਧਨਾਸਰੀ = 4 *ਜੈਤਸਰੀ = 3 *ਟੋਡੀ = 1 *ਤਿਲੰਗ = 3 *ਬਿਲਾਵਲ = 3 *ਰਾਮਕਲੀ = 3 *ਮਾਰੂ = 3 *ਬਸੰਤੁ = 5 *ਸਾਰੰਗ = 4 *ਜੈਜਾਵੰਤੀ = 4<ref>ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀਵਨ ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 2011, ਪੰਨਾ-31</ref> == ਗੈਲਰੀ == <gallery> File:Guru_Tegh_Bahadur,_fresco_from_Qila_Mubarak.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guru_Tegh_Bahadur,_fresco_from_Qila_Mubarak.jpg|ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ, ਕਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ ਤੋਂ ਫਰੈਸਕੋ। File:Portrait_of_Guru_Tegh_Bahadur_in_the_Pahari_style.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Portrait_of_Guru_Tegh_Bahadur_in_the_Pahari_style.jpg|ਪਹਾੜੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ। File:Guru_Tegh_Bahadur,_the_Ninth_Sikh_Guru.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guru_Tegh_Bahadur,_the_Ninth_Sikh_Guru.jpg|ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ। File:A_19th_century_painting_depicting_Guru_Tegh_Bahadur.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:A_19th_century_painting_depicting_Guru_Tegh_Bahadur.jpg|19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ। File:Guru_Tegh_Bahadur,_Pahari_painting.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guru_Tegh_Bahadur,_Pahari_painting.png|ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ, ਪਹਾੜੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ। File:Guru_Tegh_Bahadur_painting_from_the_family_workshop_of_Nainsukh_of_Guler.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guru_Tegh_Bahadur_painting_from_the_family_workshop_of_Nainsukh_of_Guler.jpg|ਗੁਲੇਰ ਦੇ ਨੈਨਸੁੱਖ ਦੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ। File:Portrait_of_Guru_Tegh_Bahadur.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Portrait_of_Guru_Tegh_Bahadur.jpg|19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਚੌਥਾਈ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ ਚਿੱਤਰ। </gallery> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਸਿੱਖੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] iz80u29iozo5nquendsq4dhgpcx7r78 840287 840286 2026-05-30T17:52:33Z Sonia Atwal 49604 /* ਕੁਰਬਾਨੀ */ 840287 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] | image = Contemporary painting of Guru Tegh Bahadur by Ahsan, ca.1668.jpg | caption = | birth_name = ਤਿਆਗ ਮੱਲ | birth_date = {{Birth date|1621|04|01|df=yes}} | birth_place = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{Death date and age|1675|11|11|1621|04|01}} | death_place = [[ਦਿੱਲੀ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]]) | death_cause = ਸਿਰ ਕਲਮ | period = 1664–1675 | other_names = ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ | known_for = * ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਸ਼ਬਦ * ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦੀ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸ਼ਾਹਦਤ<ref>Gill, Sarjit S., and Charanjit Kaur (2008), "Gurdwara and its politics: Current debate on Sikh identity in Malaysia", SARI: Journal Alam dan Tamadun Melayu, Vol. 26 (2008), pages 243-255, Quote: "Guru Tegh Bahadur died in order to protect the Kashmiri Hindus' religious freedom."</ref> ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ * [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਬਾਨੀ * [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਦੇ ਬਾਨੀ * ਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਸ਼ਹਾਦਤ<ref>{{cite book|last1=Singh|first1=Darshan|title=Martyrdom Of Guru Tegh Bahadur|date=2003|publisher=Anamika Publishers & Distributors (P) Limited|location=New Delhi|isbn=9788179750322|page=30, Quote: "Guru Tegh Bahadur ji, the ninth Guru of the Sikhs, became a Martyr for the freedom of conscience and belief."}}</ref><ref>{{cite book|last1=Pechilis|first1=Karen|last2=Raj|first2=Selva J.|title=South Asian Religions: Tradition and Today|date=2013|publisher=Routledge|isbn=9780415448512|page=228|url=https://books.google.com/?id=kaubzRxh-U0C&pg=PA228&dq=guru+tegh+bahadur+freedom+of#v=onepage&q=guru%20tegh%20bahadur%20freedom%20of&f=false|accessdate=17 November 2016}}</ref> | spouse = [[ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ]] | children = [[ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] | father = [[ਗੁਰ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] | mother = ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ | predecessor = [[ਗੁਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] | successor = [[ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] }} {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} '''ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ''' (1 ਅਪਰੈਲ 1621 – 11 ਨਵੰਬਰ 1675 ਜੂਲੀਅਨ ਕੈਲੰਡਰ ਅਨੁਸਾਰ) [[ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ ਨੌਵੇਂ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂ]] ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1665 ਤੋਂ 1675 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰਨ ਤੱਕ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਆਗੂ ਰਹੇ।<ref>{{cite book|title=Textual Sources for the Study of Sikhism|year=1984|publisher=Manchester University Press|pages=32–33|url=https://books.google.com/books?id=Mj28AAAAIAAJ|author=W. H. McLeod|access-date=14 November 2013|isbn=9780719010637|archive-date=18 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218101303/https://books.google.com/books?id=Mj28AAAAIAAJ|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=The Ninth Master Guru Tegh Bahadur (1621–1675)|url=http://www.sikhs.org/guru9.htm|website=sikhs.org|access-date=23 November 2014|archive-date=7 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107050930/http://www.sikhs.org/guru9.htm|url-status=live}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ '''ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ''' ਕਹਿ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੀ ਦੱਬੀ ਕੁਚਲੀ ਆਮ ਜਨਤਾ ਹਾਕਮਾਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਣ ਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਬਰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1621 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ]] ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਨਿਡਰ ਯੋਧਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਵੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ 115 ਭਜਨ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪਾਠ ਹੈ। ਉਹ 1664 ਵਿੱਚ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸਨ।<ref>{{Cite book |last=Mann|first=Gurinder Singh|title=The Making of Sikh Scripture|url=https://archive.org/details/bwb_KS-004-512|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195130249|pages=[https://archive.org/details/bwb_KS-004-512/page/8 9]|chapter=Table 1. Towns Associated with the Sikh Gurus}}</ref> ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਛੇਵੇਂ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਦਿੱਲੀ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="cs2013">{{cite book|last=Seiple|first=Chris|title=The Routledge handbook of religion and security|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-0-415-66744-9|location=New York|page=96}}</ref><ref name="bbcgtb">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/teghbahadur.shtml|title=Religions – Sikhism: Guru Tegh Bahadur|publisher=[[BBC]]|access-date=20 October 2016|archive-date=14 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170414075330/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/teghbahadur.shtml|url-status=live}}</ref><ref name="fenech4">{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies|url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|year=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969930-8|pages=236–238|access-date=12 June 2017|archive-date=4 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190504190932/https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|url-status=live}};<br />{{cite journal | last=Fenech | first=Louis E. | title=Martyrdom and the Execution of Guru Arjan in Early Sikh Sources | journal=Journal of the American Oriental Society | publisher= American Oriental Society | volume=121 | issue=1 | year=2001 |doi=10.2307/606726 | pages=20–31| jstor=606726 }};<br />{{cite journal | last=Fenech | first=Louis E. | title=Martyrdom and the Sikh Tradition | journal=Journal of the American Oriental Society | publisher=American Oriental Society | volume=117 | issue=4 | year=1997 | doi=10.2307/606445 | pages=623–642| jstor=606445 }};<br />{{cite journal | last=McLeod | first=Hew | title=Sikhs and Muslims in the Punjab | journal=South Asia: Journal of South Asian Studies | publisher=Taylor & Francis | volume=22 | issue=sup001 | year=1999 | issn=0085-6401 | doi=10.1080/00856408708723379 | pages=155–165}}</ref> ਸਿੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਫਾਂਸੀ ਅਤੇ ਸਸਕਾਰ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref name="singharakab">{{cite book|author=H. S. Singha|title=The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries)|url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|year=2000|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-301-1|page=169|access-date=30 October 2016|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920113541/https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|url-status=live}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਵਸ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ 24 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="nesbitt122">{{cite book|author=Eleanor Nesbitt|title=Sikhism: a Very Short Introduction|url=https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ|year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-874557-0|pages=6, 122–123|access-date=9 March 2017|archive-date=9 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170309075522/https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ|url-status=live}}</ref> ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਬਾਰੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀਆਂ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਟੈਕਸ ਵਸੂਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਗੁਰੂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਜੋ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇ ਦਾਅਵੇਦਾਰ ਸਨ, ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite book |last=Torri |first=Michelguglielmo |url=https://www.google.co.in/books/edition/A_History_of_India/L9k5EQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=guru+tegh+bahadur&pg=PA351&printsec=frontcover |title=A History of India Volume 1: From the First Human Settlements to the Mughal Empire |date=2025-02-25 |publisher=Boydell & Brewer |isbn=978-1-83765-144-3 |pages=351 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://www.google.co.in/books/edition/Historical_Dictionary_of_Sikhism/xajcAwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=tegh+bahadur+execution&pg=PA305&printsec=frontcover|publisher=Bloomsbury Publishing PLC|date=2014-06-11|isbn=978-1-4422-3601-1|language=en|first=Louis E.|last=Fenech|first2=W. H.|last2=McLeod|pages=305|quote=According to Muslim sources he was taken as a brigand. Sikh sources, however, vigorously resist this claim.}}</ref> == ਜ਼ਿੰਦਗੀ == === ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ === ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਅਪਰੈਲ, 1621 ਦਿਨ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਗੁਰੂ ਕੇ ਮਹਿਲ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਛੇਵੇਂ [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ]] ਜੀ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਬਚਪਨ ਦਾ ਨਾਮ ਤਿਆਗ ਮੱਲ ਸੀ। 1635 ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਤਲਵਾਰ ਦਾ ਧਨੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 9 ਸਾਲ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਮਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ ਵਿਖੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਭੈਣ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਸੂਰਜ ਮੱਲ, ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਏ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਵੀਰੋ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਲਖਨੋਰੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲਾਲਚੰਦ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਭਾਈ ਲਾਲ ਚੰਦ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਨਾਲ 1634 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋ 32 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਨੂੰ 5 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਅਸਥਾਨ ਉਪਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਿਲੇ। ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ [[ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਤਬੀਰ ਸਿੰਘ]] ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਨਿਮਰਤਾ ਦੇ ਪੁੰਜ ਤੇ ਮਨ ਨੀਵਾਂ ਤੇ ਮਤ ਉਚੀ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਸਨ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਇਤਿਹਾਸ ਮੁਤਾਬਕ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਬੈਠਦੇ ਤਾ ਅੱਖਾਂ ਨੀਵੀਆਂ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਇਕ ਵਾਰ ਦਰਬਾਰ ਅੰਦਰ ਬੈਠੀ ਸੰਗਤ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਲਾਲ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੱਖਾਂ ਨੀਵੀਆਂ ਕਰ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਅੱਗੋ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਔਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਹੋਵੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨੇਤਰ ਨਹੀ ਚੁੱਕੇ ਜਾਂਦੇ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1664 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਉਹ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਵੈਰਾਗੀ ਤੇ ਉਪਰਾਮ ਤਬੀਅਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਸੰਨ 1664 ਈ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਗੱਦੀ ਮਿਲਣ ਉਪਰੰਤ ਆਪਣੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਥਾਨ ਬਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ 15 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:- ਬਿਹਾਗੜਾ ਗਉੜੀ,ਆਸਾ ਦੇਵਗੰਧਾਰ ਸੋਰਠਿ ਧਨਾਸਰੀ ਟੋਡੀ ਤਿਲੰਗ ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਮਕਲੀ ਮਾਰੂ ਬਸੰਤ ਬਸੰਤ ਹਿਡੋਲ ਸਾਰੰਗ ਜੈਜੈਵੰਤੀ ਆਦਿ ਰਾਗ ਵਿਸੇਸ ਹਨ ਆਪ ਜੀ ਨੈ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤੀ ਗੁਰੁ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਦੇ ਹਨ ਜਾਗ ਲੇਹੁ ਰੇ ਮਨਾ ਜਾਗ ਲੇਹੁ ਕਹਾ ਗਾਫਲ ਸੋਇਆ। (ਤਿਲੰਗ ਮ 9)ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਕੀਰਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸਾਜ ਮਿਦੰਗ ਦੀ ਬਖਸੀਸ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਤ ਸਰੂਪ ਅਡੋਲ ਚਿੱਤ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਨਿਰਭੈ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਈ ਕਈ ਘੰਟੇ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਏ ਬੈਠੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋ ਬਾਅਦ ਆਪ ਪਿੰਡ ਬਕਾਲਾ ਆ ਕੇ ਉਥੇ 20 ਸਾਲ ਭੋਰੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆ ਆਪਣੀ ਦੇਖ ਰੇਖ ਹੇਠ ਦਵਾਈ ਆਪ ਜੀ ਸੁੰਦਰ, ਵਿਦਵਾਨ, ਸੂਰਬੀਰ, ਸ਼ਸ਼ਤਰਧਾਰੀ ਤੇ ਧਰਮ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ। 1634 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਜੌਹਰ ਵਿਖਾਏ। ਬਾਬਾ ਬਕਾਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਕੀਰਤਪੁਰ ਪੁੱਜੇ ਤੇ ਫਿਰ ਕਹਿਲੂਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਤੋ ਜਮੀਨ ਖਰੀਦ ਕੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਸਹਿਰ ਵਸਾਇਆ ਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਜਗਾ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕੀਤੀ।। ਅਖੀਰ ਇਕ ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਜਿਸ ਦਾ ਜਹਾਜ਼ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਘੁੰਮਣ ਘੇਰੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪਾਰ ਲੰਘਿਆ ਸੀ ਆਪਣੀ ਸੁੱਖਣਾ ਦੀਆ 500 ਮੋਹਰਾ ਲੈ ਕੇ ਬਾਬੇ ਬਕਾਲੇ ਪੁੱਜਾ ਉਸ ਸਮੇ ਉਥੇ 22 ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆ ਮੰਜੀਆ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਕਿਸ ਨੂੰ 500 ਮੋਹਰਾਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ। ਉਸ ਨੇ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਭ ਅੱਗੇ 55 ਮੋਹਰਾਂ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀਆ ਪਰ ਕੋਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ ਕਾਫੀ ਪੁੱਛ ਗਿੱਛ ਤੋ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਕ ਗੁਰੂ ਭੋਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਉਸ ਭੋਰੇ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ 5 ਮੋਹਰਾ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆ ਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕੀ ਸੁੱਖਣਾ 500 ਦੀ ਸੁੱਖਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੇਵਲ 5 ਮੋਹਰਾ ਭੇਟ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਗੱਦ-ਗੱਦ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਰੋਲਾ ਪਾਉਣ ਲੱਗਾ 'ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ ਰੇ ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ ਰੇ, ਭਾਵ ਸੱਚਾ ਗੁਰੂ ਲੱਭ ਗਿਆ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਸ਼ੇਰ ਅਫ਼ਗਾਨ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਜੋਰ ਨਾਲ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਦੁਖੀ ਪੰਡਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਫ਼ਰਿਆਦ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਸਨ ਆਖਣ ਲੱਗੇ (ਪਿਤਾ ਜੀ) ਤੁਹਾਡੇ ਤੋ ਵੱਧ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਉਹ ਤਿਲਕ ਜੰਝੂ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਗਰੇ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਆਪ ਦੁਆਰਾ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਕਬੂਲ ਨਾ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਚਾਦਨੀ ਚੌਕ ਦੀ ਕੋਤਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਆਪ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਕਸ਼ਟ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਆਪ ਅਡੋਲ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਦਰਦ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ। ਭਾਈ ਮਤੀਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਆਰੇ ਨਾਲ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਸਤੀਦਾਸ ਨੂੰ ਰੂੰ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟ ਕੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਭਾਈ ਦਿਆਲੇ ਨੂੰ ਉਬਾਲਦੀ ਦੇਗ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਜਲਾਦ ਨੇ ਆਪ ਦਾ ਸਿਰ ਧੜ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਇਸ ਤਰਾ ਆਪ ਨੇ ਸੀਸ ਦੀਆ ਪਰ ਸਿਦਕ ਨਾ ਦੀਆ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਬਲੀਦਾਨ ਨਵੰਬਰ 1675 (੧੬੭੫) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਥੇ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ੀਸ਼ ਗੰਜ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸੇਵਕ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਧੜ ਲੈ ਕੇ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਧੜ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਹੋਇਆ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੋ ਦਿੱਲੀ ਤੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸੀਸ ਲੈ ਕੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚਿਆ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਸੀਸ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅੱਜਕਲ ਇਹਨਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਉਪਰ ਗੁਰੂਘਰ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹਨ, ਜਿਥੇ ਲੱਖਾਂ ਸਰਧਾਲੂ ਧਰਮ ਰੱਖਿਅਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ ਪੁੱਜਦੇ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚਣੀ ਵਿੱਚ ਇਨਕਲਾਬ ਲੈ ਆਂਦਾ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀ ਤੋ ਬਾਅਦ ਹੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਹਕੂਮਤ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਾਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਇਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਚਿੰਤਾ ਤਾ ਕੀ ਕੀਜੀਐ ਜੋ ਅਨਹੋਨੀ ਹੋਇ।। ਇਹੁ ਮਾਰਗੁ ਸੰਸਾਰ ਕੋ ਨਾਨਕੁ ਥਿਰੁ ਨਹੀ ਕੋਇ।।੫੧ ਸਲੋਕ ਮ : ੯ 1426 ਅੰਗ ਅੰਤ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ ਅਰਥਾਤ ਸਮੂਹ ਕਾਇਨਾਤ ਦੀ ਇਜੱਤ ਅਤੇ ਅਣਖ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਸਨ।। === ਯਾਤਰਾਵਾਂ === ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ, ਢਾਕਾ ਅਤੇ ਅਸਾਮ ਸਮੇਤ, ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਉਹ ਗਏ ਅਤੇ ਠਹਿਰੇ, ਉਹ ਸਿੱਖ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਬਣ ਗਏ।<ref>{{cite book|last=Singha|first=H.S.|title=The encyclopedia of Sikhism|publisher=Hemkunt Publishers|year=2000|isbn=978-81-7010-301-1|pages=139–40}}</ref> ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਭਾਈਚਾਰਕ ਪਾਣੀ ਦੇ ਖੂਹ ਅਤੇ ਲੰਗਰ (ਗਰੀਬਾਂ ਲਈ ਭਾਈਚਾਰਕ ਰਸੋਈਆਂ) ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ।<ref name="ps189">{{cite book|last=Singh|first=Prithi|title=The history of Sikh gurus|publisher=Lotus Press|year=2006|isbn=978-81-8382-075-2|pages=187–89}}</ref><ref name="rp88">{{cite book|last=Pruthi|first=Raj|title=Sikhism and Indian civilization|year=2004|isbn=978-81-7141-879-4|page=88|publisher=Discovery Publishing House }}</ref> ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਮਥੁਰਾ, ਆਗਰਾ, ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਅਤੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।<ref name="nsxviii">{{cite book |author=Gobind Singh (Translated by Navtej Sarna) |title=Zafarnama |publisher=Penguin Books |year=2011 |isbn=978-0-670-08556-9 |pages=xviii–xix}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਦਸਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਹੋਣਗੇ, ਦਾ ਜਨਮ 1666 ਵਿੱਚ ਪਟਨਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਸਾਮ ਦੇ ਧੁਬਰੀ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਹੈ। ਅਸਾਮ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅਹੋਮ ਸ਼ਾਸਕ ਰਾਜਾ ਚੱਕਰਧਵਾਜ ਸਿੰਘਾ (ਸੁਪੰਗਮੰਗ) ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਣਾਈ ਸੀ।.<ref>{{Cite book |last1=Singh |first1=Dharam |title=Guru Tegh Bahadur: His Life, Travel and Message |last2=Singh |first2=Paramvir |publisher=Publications Division Ministry of Information & Broadcasting |year=2022 |isbn=9789354095832 |quote=There took place one battle between the opposing forces of Ram Singh and the Ahom king, named Chakradhwaj, but it remained inconclusive. According to Sikh chronicles, the Guru was able to arrange a truce between the opposing forces and opened the way for a negotiated settlement. The Guru succeeded in bringing about a rapprochement between them and thus more bloodshed was avoided. To celebrate the happy conclusion, soldiers of Ram Singh's camp raised a high mound on the bank of the Brahmputra, each soldier contributing five shields of earth. On the top of this mound now stands Thara Sahib or Damdama Sahib ...}}</ref><ref name="ps189" /><ref>{{cite book |last=Kohli |first=Mohindar |title=Guru Tegh Bahadur: testimony of conscience |publisher=Sahitya Akademi |year=1992 |isbn=978-81-7201-234-2 |pages=25–27}}</ref> ਅਸਾਮ, ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦੀ ਰਾਣੀ ਚੰਪਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਇੱਕ ਟੁਕੜਾ ਦੇਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ 500 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਖਰੀਦੀ। ਉੱਥੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਤਲਹਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।<ref name="bbcgtb" /><ref>{{cite book|last=Singha|first=H.S.|title=The encyclopedia of Sikhism|publisher=Hemkunt Publishers|year=2000|isbn=978-81-7010-301-1|page=21}}</ref> 1672 ਵਿੱਚ, ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਜੋ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਅਤਿਆਚਾਰ ਨਵੀਆਂ ਉਚਾਈਆਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਸਕਣ।<ref>{{cite book|last=Singh|first=Prithi|title=The history of Sikh gurus|publisher=Lotus Press|year=2006|isbn=978-81-8382-075-2|pages=121–24}}</ref> == ਫਾਂਸੀ == === ਬਿਰਤਾਂਤ === ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ: ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਪੰਡਤਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਗਤ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਦਮਨਕਾਰੀ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਮਦਦ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book |last1=Jerryson |first1=Michael |url=https://books.google.com/books?id=pfjtDwAAQBAJ&pg=PA684 |title=Religious Violence Today: Faith and Conflict in the Modern World [2 Volumes] |year=2020 |isbn=9781440859915 |page=684|publisher=Abc-Clio }}</ref> ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ: ਪੈਗੰਬਰ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਵਿੱਚ, ਆਨੰਦਪੁਰ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦਾ ਕਾਫ਼ਲਾ 500 ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਇੱਕ ਖਾਸ ਪੰਡਤ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਇਫਤਿਖਾਰ ਖਾਨ ਦੀ ਗਵਰਨਰਸ਼ਿਪ ਅਧੀਨ ਧਾਰਮਿਕ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾਈਆਂ।<ref name=":22">{{Cite book |last=Singh |first=Trilochan |title=Guru Tegh Bahadur, Prophet and Martyr: A Biography |publisher=Gurdwara Parbandhak Committee |year=1967 |pages=293–300 |chapter=Chapter XXII}}</ref> ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਨੇ ਅਮਰਨਾਥ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮੰਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਪਨਾ ਆਇਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਪੰਡਤਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਨੌਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਕੰਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":22" /> ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਮੁਗਲ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦੇ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਾਖੋਵਾਲ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਅੱਡੇ ਤੋਂ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ ਪਰ ਰੋਪੜ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿੱਚ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Grewal1998p71">{{cite book |author=J. S. Grewal |url=https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew |title=The Sikhs of the Punjab |publisher=Cambridge University Press |year=1998 |isbn=978-0-521-63764-0 |pages=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/71 71]–73 |url-access=registration}}</ref><ref>{{cite book |author=Purnima Dhavan |url=https://books.google.com/books?id=q0ZpAgAAQBAJ |title=When Sparrows Became Hawks: The Making of the Sikh Warrior Tradition, 1699–1799 |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-987717-1 |pages=33, 36–37 |access-date=24 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190504223455/https://books.google.com/books?id=q0ZpAgAAQBAJ |archive-date=4 May 2019 |url-status=live}}</ref> ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, ਨਵੰਬਰ 1675 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਨੇੜਤਾ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਜਾਂ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਬਦਲਣ ਲਈ ਇੱਕ ਚਮਤਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।<ref name="Grewal1998p71" /> ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਤਿੰਨ ਸਾਥੀਆਂ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ: ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਨੂੰ ਆਰੇ ਨਾਲ ਦੋ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੀਰਿਆ ਗਿਆ, ਭਾਈ ਦਿਆਲ ਦਾਸ ਨੂੰ ਉਬਲਦੇ ਤਰਲ ਦੀ ਇੱਕ ਕੜਾਹੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਨੂੰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Grewal1998p71" /><ref name=":5" />{{Rp|page=48}} ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 11 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ, ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਚੌਕ, ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Grewal1998p71" /><ref name="SinghFenech2014p236">{{cite book |author1=Pashaura Singh |url=https://books.google.com/books?id=7YwNAwAAQBAJ |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-100411-7 |editor=Louis E. Fenech |pages=236–238 |access-date=24 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190504171425/https://books.google.com/books?id=7YwNAwAAQBAJ |archive-date=4 May 2019 |url-status=live}}</ref><ref name="cs2013" /> === ਇਤਿਹਾਸ ਲੇਖਨ === [[File:Painting depicting the execution of Guru Tegh Bahadur.jpg|thumb|ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ।]] [[File:Head of Guru Tegh Bahadar is brought to Anandpur by Sikhs.jpg|thumb|ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਫਰੈਸਕੋ ਆਰਟ]] ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇੱਕ ਯਾਦ ਹੈ, ਜੋ 1680 ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 1690 ਦੇ ਅਖੀਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite journal |last=Fenech |first=Louis E. |date=1997 |title=Martyrdom and the Sikh Tradition |url=https://www.jstor.org/stable/606445 |url-status=live |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=117 |issue=4 |pages=633 |doi=10.2307/606445 |issn=0003-0279 |jstor=606445 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181006000554/https://www.jstor.org/stable/606445 |archive-date=6 October 2018 |access-date=2 December 2017|url-access=subscription }}</ref><ref name=":1">{{Cite book|last=Grewal|first=J. S.|title=Guru Gobind Singh (1666–1708): Master of the White Hawk|publisher=Oxford University Press|year=2020|isbn=9780199494941|pages=9–10|chapter=New Perspectives and Sources}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Doniger |first1=Wendy |url=https://books.google.com/books?id=FdgWBgAAQBAJ&pg=PA261 |title=Pluralism and Democracy in India: Debating the Hindu Right |last2=Nussbaum |first2=Martha Craven |date=2015 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539553-2 |pages=261 |language=en}}</ref> ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ:<ref name="sur">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=JHVmEAAAQBAJ&pg=PT379|title=Medieval Panjab in Transition Authority, Resistance and Spirituality C.1500 – C.1700|last1=Singh|first1=Surinder|isbn=9781000609448|page=384|year=2022|publisher=Routledge }}</ref><ref>{{Cite book |last=Singh |first=Trilochan |title=Guru Tegh Bahadur, Prophet and Martyr: A Biography |publisher=Gurdwara Parbandhak Committee |year=1967 |pages=311 |chapter=Chapter XXIV}}</ref> ''ਇਸ ਹਨੇਰੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਮੂਹਰਲੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਗੇ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਬਹਾਦਰੀ (ਸਾਕਾ) ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਇੱਕ ਵੀ ਸਾਹ ਨਹੀਂ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਸ਼ਹਾਦਤ ਝੱਲੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨਹੀਂ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਅਸਲੀ ਮਨੁੱਖ ਦਿਖਾਵੇ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਘੜਾ ਤੋੜ ਕੇ, ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗਾ ਕੰਮ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੇ ਸੋਗ ਮਨਾਇਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਸਮਾਨ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਜਿੱਤ ਵਜੋਂ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। — ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ, ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ: ਅਪਨੀ ਕਥਾ'' ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤ, ਜੋ ਸਾਰੇ "ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗਵਾਹੀ" ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਭਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਤੀਸ਼ ਚੰਦਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਕਸਰ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ।<ref name="sc2001" /> ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਸਰੋਤ<ref>{{Cite book |last=Grewal |first=J.S. |url=https://books.google.com/books?id=9yj-OwAACAAJ |title=Sikh History From Persian Sources |year=2001 |publisher=Indian History Congress |isbn=978-81-89487-18-8 |pages=12–13 |language=en |quote=Most of the non Sikh sources mention Guru Tegh Bahadur's militancy as the reason for Aurangzeb's action. By contrast, the Sikh sources dwell exclusively on the religious dimension of the situation.}}</ref> ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਕ ਡਾਕੂ ਸਨ<ref name=":0" /> ਜਿਸ ਦੀ ਲੁੱਟ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਲੁੱਟ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਦਰੋਹੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite book |last=Chandavarkar |first=Rajnayaran |url=https://books.google.com/books?id=yH4hAwAAQBAJ&pg=PA192 |title=History, Culture and the Indian City |date=2009-09-03 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-48044-4 |pages=192 |language=en |quote=In another, the historian Satish Chandra pointed out that the 'official explanation' for the execution of the Sikh Guru Tegh Bahadur by the Mughal court was that he had 'resorted to plunder and rapine'.}}</ref> ਚੰਦਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਰੋਤ ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 1782, ਜਿੱਥੇ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਦੇ (ਕਥਿਤ) ਪ੍ਰਜਾ ਉੱਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:<ref name="sc2001">{{cite web|last1=Chandra|first1=Satish|title=Guru Tegh Bahadur's martyrdom|url=http://www.thehindu.com/thehindu/2001/10/16/stories/05162524.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20020228135707/http://thehindu.com/thehindu/2001/10/16/stories/05162524.htm|archive-date=28 February 2002|access-date=20 October 2016|work=[[The Hindu]]}}</ref> ''(ਗੁਰੂ) ਨਾਨਕ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ, ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ, ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰ ਵਾਲਾ ਆਦਮੀ ਬਣ ਗਿਆ। (ਦਰਅਸਲ) ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਹਾਫਿਜ਼ ਆਦਮ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ੇਖ ਅਹਿਮਦ ਸਰਹਿੰਦੀ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਫਕੀਰ ਸੀ, ਦੇ ਵੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਰੀਦ ਅਤੇ ਅਨੁਯਾਈ ਸਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਆਦਮੀ (ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਹਾਫਿਜ਼ ਆਦਮ) ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਅਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਦੀ ਆਦਤ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਹਾਫਿਜ਼ ਆਦਮ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਪੈਸੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸ਼ਾਹੀ ਵਕੀਆ ਨਵੀਸ (ਨਿਊਜ਼ ਰਿਪੋਰਟਰ ਅਤੇ ਖੁਫੀਆ ਏਜੰਟ) ਨੇ ਸਮਰਾਟ ਆਲਮਗੀਰ [ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ] ਨੂੰ... ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦੇ ਢੰਗ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ, ਇਹ ਜੋੜਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਵਧਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਅੜੀਅਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। — ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ, ਸਿਆਰ-ਉਲ-ਮੁਤਖ਼ਖੇਰੀਨ'' ਚੰਦਰ ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਦੀ ਦਲੀਲ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੈਣ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ - ਅਲੀਵਰਦੀ ਖਾਨ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸੀ - ਅਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ "ਅਧਿਕਾਰਤ ਤਰਕ" ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।<ref name="sc2001" /><ref>{{Cite web|title=Siyar-ul-Mutakhkherin – Banglapedia|url=https://en.banglapedia.org/index.php?title=Siyar-ul-Mutakhkherin|access-date=2021-09-18|website=en.banglapedia.org|archive-date=18 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210918151706/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Siyar-ul-Mutakhkherin|url-status=live}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਹਾਫਿਜ਼ ਆਦਮ ਨਾਲ ਕਥਿਤ ਸਬੰਧ ਕਾਲ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਹੈ। ਚੰਦਰ ਅੱਗੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਇਸ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਉਕਤ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।<ref name="sc2001" /> ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਿੱਖ ਸਾਖੀਆਂ (ਰਵਾਇਤੀ ਬਿਰਤਾਂਤ)<ref name=":2">{{Cite book |last=Dogra |first=R. C. |url=http://archive.org/details/encyclopaediaofs0000dogr |title=Encyclopaedia of Sikh religion and culture |date=1995 |publisher=New Delhi : Vikas Pub. House |others=Internet Archive |isbn=978-0-7069-8368-5 |pages=407}}</ref> ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ "ਗੁਰੂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਹਿੰਸਕ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਸਨ" ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੁਆਰਾ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕੱਟੜ ਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ।<ref name="ha">{{Cite book |last=Chandra |first=Satish |url=https://books.google.com/books?id=0Rm9MC4DDrcC&pg=PA296 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals Part - II |date=2005 |publisher=Har-Anand Publications |isbn=978-81-241-1066-9 |pages=296 |language=en}}</ref> ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਦੋਵੇਂ ਸਰੋਤ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਮੁਗਲ ਰਾਜ ਦਾ ਫੌਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦੇ ਜੋਸ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book |last=Truschke |first=Audrey |url=https://books.google.com/books?id=oUUkDwAAQBAJ&pg=PT48 |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King |date=2017-05-16 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-1-5036-0259-5 |pages=48 |language=en}}</ref> ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਲਿਖਿਆ (ਲਗਭਗ 1708){{sfn|Grewal|2001|p=105}} ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਨੇ ਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ: ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਾਦਸ਼ਾਹ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਅਨੁਯਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। 1723 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਮੁਹੰਮਦ ਕਾਸਿਮ ਦਾ ਇਬਰਤਨਾਮਾ{{sfn|Grewal|2001|p=110}}, ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਝੁਕਾਅ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਨ ਭਰੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਨਿੰਦਾ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।{{sfn|Grewal|2001|p=13}} ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਉਮਦਾਤ ਉਤ ਤਵਾਰੀਖ (ਲਗਭਗ 1805) ਵਿੱਚ ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਦੀ ਦਲੀਲ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਣਾ ਚੁਣਿਆ: ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ 1672 ਅਤੇ 1673 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੱਖਣੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੈਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਫੌਜ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਗੀਆਂ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਮੁਗਲ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਬਾਰੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਗਾਵਤ ਜਾਂ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ।<ref name="sur" /><ref name="sc2001" /> ਚੰਦਰ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਉਲਟ, ਕੁਝ ਪੂਰਵ-ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਤਿੱਖੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਵਿਵਾਦ 'ਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਸੀ: ਗੁਰੂ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਸੁਝਾਅ ਦੇ ਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਭੜਕਾਉਣ ਲਈ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="sc2001" /> [[File:Detail of a mural from Gurdwara Baba Atal Rai depicting Guru Tegh Bahadar and a young Guru Gobind Singh receiving a delegation of Kashmiri Pandits whom petition their help against religious persecution.jpg|thumb|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟਲ ਰਾਏ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ (ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੋਬਿੰਦ ਦਾਸ ਜਾਂ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ) ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਵਫ਼ਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਫਰੈਸਕੋ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਗੁੰਮ ਹੈ।]] ==ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ== 6 ਅਕਤੂਬਰ, 1661 ਨੂੰ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ]] ਸਾਹਿਬ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ। ਇਸ ਵੇਲੇ [[ਰਾਮ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਦਰਦੀ|ਰਾਮ ਰਾਇ]] ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਸੀ। [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ]] ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਕੀਰਤਪੁਰ ਪੁੱਜਾ ਅਤੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਉਤੇ ਅਪਣਾ ਹੱਕ ਜਤਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਨਿਜੀ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ (ਗੁਰਦਾਸ, ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਤੇ ਤਾਰਾ) ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇਕ ਵੀ ਸਿੱਖ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸਾਥ ਨਾ ਦਿਤਾ। ਅਖ਼ੀਰ ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਪਰਤ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਜਾ ਕੇ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੀ ਮਦਦ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਅਪਣੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਏਨਾ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਨਿਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਲਾਕਾਤ ਵਾਸਤੇ ਸਮਾਂ ਨਾ ਦੇ ਸਕਿਆ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਦੋ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਦਾ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ। ਅਖ਼ੀਰ, 4 ਮਾਰਚ,1665 ਵਿਚ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮਿਲ ਹੀ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਬੜਾ ਆਜਿਜ਼ ਹੋ ਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਦੀ ਮਦਦ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਕੰਮ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਸੰਮਨ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਵਾਸਤੇ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਪਰਸ ਰਾਮ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਲਾਈ। ਪਰਸ ਰਾਮ, 18 ਮਾਰਚ, 1664 ਦੇ ਦਿਨ ਕੀਰਤਪੁਰ ਪੁੱਜਾ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿਤਾ। ਸੁਨੇਹਾ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੀ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਜੀ, ਪਰਸ ਰਾਮ ਦੇ ਲਿਆਂਦੇ ਰਥ ਉਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਵਲ ਨੂੰ ਚਲ ਪਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਦਾਦੀ ਬਸੀ, [[ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ]], ਦੀਵਾਨ ਦਰਗਹ ਮੱਲ, ਭਾਈ ਦਰੀਆ ਪਰਮਾਰ, ਭਾਈ ਮਨੀ ਰਾਮ (ਮਗਰੋਂ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]]) ਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਵੀ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਏ। ਪੰਜੋਖੜਾ, [[ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ]] ਅਤੇ [[ਪਾਣੀਪਤ]] 'ਚੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ, 20 ਮਾਰਚ, 1664 ਦੇ ਦਿਨ ਦਿੱਲੀ ਪੁੱਜੇ। ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਉਹ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਬੰਗਲੇ (ਮੌਜੂਦਾ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ) ਵਿਚ ਠਹਿਰੇ। ਜੈ ਸਿੰਘ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੱਖਣ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਬੰਗਲੇ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਰਾਣੀ ਪੁਸ਼ਪਾਵਤੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਕੰਵਰ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਇਕ ਦਿਨ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਪੂਰਬ ਦੇ ਦੌਰੇ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਮੁੜੇ ਸਨ। ਉਹ ਦਿਲਵਾਲੀ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿਚ ਭਾਈ ਕਲਿਆਣਾ ਦੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਠਹਿਰੇ ਸਨ। ਉਸੇ ਸ਼ਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਦਿੱਲੀ ਆਏ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਬੰਗਲੇ ਵਿਚ ਠਹਿਰੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ, 22 ਮਾਰਚ, 1664 ਨੂੰ, ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਬੰਗਲੇ 'ਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਕੁ ਦਿਨ ਉਥੇ ਠਹਿਰਨ ਵਾਸਤੇ ਆਖਿਆ। ਇਹ ਦੋ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟੁਰਨ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ''ਮੈਨੂੰ ਇਲਹਾਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਬੁਲਾਵਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਜੇ ਅਜਿਹਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੁਸੀ ਸੰਭਾਲਣੀ ਹੈ।'' ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਚੁੱਪ ਰਹੇ ਤੇ ਫਿਰ “ਜੋ ਭਾਵੈ ਕਰਤਾਰ” ਆਖ ਕੇ ਅਲਵਿਦਾ ਬੁਲਾ ਕੇ ਬਕਾਲਾ ਵਲ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਏ। ==ਗੁਰਗੱਦੀ ਉੱਪਰ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਣਾ== ਗੁਰੂ ਹਰਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮੇਂ ਆਖਰੀ ਸ਼ਬਦ "ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ" ਕਹੇ ਸਨ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਅਗਲਾ ਗੁਰੂ ਦਾ ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਵਿਖੇ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਵਪਾਰੀ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਦਾ ਜਦੋਂ ਜਹਾਜ਼ ਡੁੱਬਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ 500 ਮੋਹਰਾਂ ਭੇਟ ਕਰੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚਿਆਂ ਤਾਂ ਉਸਨੇ 22 ਮੰਜੀਆਂ ਤੇ ਗੁਰੂ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਵੇਖੇ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਨੇ ਹਰ ਇੱਕ ਅੱਗੇ 2-2 ਮੋਹਰਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਜਦੋਂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਕੀ ਮੋਹਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ 'ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ ਰੇ ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ' ਗੁਰੂ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਮੰਨ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧੀਰ ਮੱਲ ਅਤੇ ਪਿੑਥੀ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਸੰਤਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਸਹਿਣਾ ਪਿਆ। (ਭੁਲੇਖੇ ਨਾਲ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਲਿਖਾਰੀ ਤੋਂ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਦਾਸ ਗੁਰਸੇਵਕ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲੀ ਹਜੂਰੀ ਕਥਾ ਵਾਚਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਨਾਨਕਮਤਾ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਵੱਲੋਂ ਸੋਧ ਕੇ ਹੁਣ ਇਸ ਜਗਹਾ ਤੇ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ) ==ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਕੰਮ== ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹਰਮਿੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਨਿਵਾਸ ਕੀਤਾ। ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਥੰਮ ਸਾਹਿਬ (ਥੜਾ ਸਾਹਿਬ) ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮ ਪੑਚਾਰ ਲਈ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕਰਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਘੁੱਕੇ ਵਾਲੀ ਗਏ ਜਿਥੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਬਹੁਤ ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ 'ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ' ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤਰਨਤਾਰਨ, ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ, ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਤੋਂ ਮਾਲਵਾ ਪਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ, ਮੋੜ ਮੰਡੀ, ਮਹਿਸਰਖਾਨਾ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਗਏ। ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਭੀਮ ਚੰਦ ਦੀ ਰਾਣੀ ਜਲਾਲ ਦੇਵੀ ਤੋਂ 500 ਰੁ: ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਖਰੀਦ ਕੇ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਇਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਮਾਖੋਵਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਇਹ ਨਗਰ 16 ਜੂਨ, 1665 ਵਿੱਚ ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ। ਜੋ ਕਿ ਅਜੋਕਾ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਬਣ ਗਿਆ। ==ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੀ ਫ਼ਰਿਆਦ== [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੀ ਫ਼ਰਿਆਦ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਨਾ ਸੁਣੀ ਗਈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕੀਤਾ। 25 ਮਈ, 1675 ਦੇ ਦਿਨ 16 ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਇਕ ਜੱਥਾ ਵੀ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਆਇਆ। ਉਹ ਇਕ ਮੋਹਤਬਰ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਭਾਈ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਦੱਤ ਨੂੰ ਵੀ ਅਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਭਾਈ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸੱਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸਨ। ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਸ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਦੀ ਬਾਂਹ ਫੜ ਕੇ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਆਏ ਅਤੇ ਤਖ਼ਤ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਆ ਫ਼ਰਿਆਦੀ ਹੋਏ। ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦਸਿਆ ਕਿ ਅਸੀ ਕੇਦਾਰ ਨਾਥ, ਬਦਰੀ ਨਾਥ, [[ਪੁਰੀ]], ਦੁਆਰਕਾ, ਕਾਂਚੀ, ਮਥਰਾ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਕੇਂਦਰਾਂ ਤੋਂ ਹੋ ਆਏ ਹਾਂ ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਸਾਡੀ ਬਾਂਹ ਨਹੀਂ ਫੜੀ। ਅਸੀ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਨਵੇਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਗਵਰਨਰ ਇਫ਼ਤਿਖ਼ਾਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸੈਂਕੜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਬਰੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਸੀ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹਿੰਦੂ-ਰਾਜਪੂਤ ਵਜ਼ੀਰਾਂ ਤਕ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਅਪਣੀ ਬੇਬਸੀ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਬਹੁੜੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਸਾਡੀ ਆਖ਼ਰੀ ਆਸ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਦਰ ਹੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਨਿੰਮੋਝੂਣਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ, ”ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਖ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਤੁਹਾਡੀ ਮਦਦ ਕਰਨਗੇ। ਜਾਉ, ਸੂਬੇਦਾਰ ਨੂੰ ਆਖ ਦਿਉ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਲਵੇ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਜਾਣਗੇ।” ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਵਿਚ ਜਾਨ ਆਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਰਦ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ “ਜੋ ਸਰਣਿ ਆਵੈ ਤਿਸੁ ਕੰਠਿ ਲਾਵੈ” ਮਹਾਂਵਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਦੇ ਦਰ ਤੋਂ ਮਾਯੂਸ ਨਹੀਂ ਪਰਤਣਗੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਿਸੇ ਡੂੰਘੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਫ਼ੁਰਮਾਉਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਅਜੇ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨਾਲ ਹੀ ਡੁੱਬਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪੂਰੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸੱਨਾਟਾ ਛਾ ਗਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਤੋਂ ਇਸ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦੇ ਭਾਂਬੜ ਬਹੁਤ ਉੱਚੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿਤਾਣੇ ਬਾਲਣ ਦੀ ਥਾਂ ਝੋਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਦੇ ਬਲੀਦਾਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਛਿੱਟੇ ਮਾਰ ਕੇ ਬਲਦੇ ਹੋਏ ਭਾਂਬੜਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਸਕੇ। ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਆਪ ਜੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਆਪ ਆਪਣਾ ਬਲੀਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡੁੱਬਦੇ ਹੋਏ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ। ਆਪਣੇ ਬਾਲ ਦੇ ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਮੂੰਹੋਂ ਏਨੀ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਬਾਲਕ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹਰ ਔਖੀ ਤੋਂ ਔਖੀ ਘੜੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਜਾਓ ਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿਓ ਕਿ ਜਾਹ! ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਲੈ। ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਿਆ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗੇ। ==ਕੁਰਬਾਨੀ== 1665 ਵਿਚ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਅਪਰੈਲ, 1665 ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ, ਧਮਤਾਨ (ਹੁਣ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜੀਂਦ, ਹਰਿਆਣਾ) ਪੁੱਜੇ। ਧਮਤਾਨ ਵਿਚ ਭਾਈ ਦੱਗੋ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦਾ ਮਸੰਦ ਸੀ। ਭਾਈ ਦੱਗੋ ਦਾ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਬੜਾ ਚੰਗਾ ਰਸੂਖ਼ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। 1665 ਤਕ ਧਮਤਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਵਾਸੀ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉਥੇ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਸੈਂਕੜੇ ਸਿੱਖ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਆਏ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੀਵਾਨ ਸਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕੁੱਝ ਦਿਨ ਧਮਤਾਨ ਰਹਿਣ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੀ। 28 ਅਕਤੂਬਰ, 1665 ਤਕ ਆਪ ਏਥੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਵਾਰਿਸ ਥਾਪ ਕੇ ਆਪ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ [[ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ]] ਜੀ, [[ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ]] ਜੀ, [[ਭਾਈ ਜੈਤਾ]] ਜੀ ਅਤੇ [[ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ]] ਜੀ ਆਦਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣ ਚੱਲ ਪਏ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਧੁੱਤ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਉਂਦਿਆਂ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਉਮੀਦ ਦੇ ਉਲਟ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਧਰਮ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਬਦਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਕੇ ਨਾ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸੱਚੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਰਹੇ ਹੋ, ਨਾ ਹੀ ਰੱਬ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹੋ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੀ ਪਰਜਾ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਵ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਸਮਝੋ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ! ਤੇਰੇ ਇਸ ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਠੱਲ੍ਹ ਪਾਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਮਾਸੂਮ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਸੀਂ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆ ਨਿੱਤਰੇ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਤਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਆਪਣੀ ਪਰਜਾ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜੀ ਬੈਠਾ ਹੈਂ ਪਰ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਦੀ ਬਾਂਹ ਪਕੜ ਲਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸਲਾਮ ਨਾ ਕਬੂਲਣ ਦੇ ਅਟੱਲ ਨਿਸ਼ਚੈ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕੰਬ ਉੱਠਿਆ। ਕੁਰਬਾਨੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨਸੂਬਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਹਿੱਲ ਗਈਆਂ। ਆਪਣੀ ਇਸ ਹਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅੰਤ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਰੀਦਾਂ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇ-ਦੇ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਆਰੇ ਨਾਲ ਚੀਰਿਆ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ ਨੂੰ ਉਬਲਦੀ ਦੇਗ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮੁਰੀਦਾਂ ਨੂੰ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਹੋਣੀ ਦੀ ਭੱਠੀ ਵਿੱਚ ਝੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਡੋਲੇ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਦਕ ਹੋਰ ਵੀ ਅਡੋਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੰਤ ਮਿਤੀ 11 ਨਵੰਬਰ, 1675 ਈ: ਨੂੰ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿਖੇ ਕਾਜ਼ੀ ਨੇ ਫ਼ਤਵਾ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਜੱਲਾਦ ਜਲਾਲਦੀਨ ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੀਸ ਧੜ ਨਾਲੋਂ ਅਲੱਗ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੀਅ ਨਾ ਉਚਾਰੀ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਬਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ’ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ: <poem> ਤਿਲਕ ਜੰਞੂ ਰਾਖਾ ਪ੍ਰਭ ਤਾਕਾ॥ ਕੀਨੋ ਬਡੋ ਕਲੂ ਮਹਿ ਸਾਕਾ॥ ਸਾਧਨ ਹੇਤਿ ਇਤੀ ਜਿਨਿ ਕਰੀ॥ ਸੀਸੁ ਦੀਯਾ ਪਰੁ ਸੀ ਨ ਉਚਰੀ॥ ਧਰਮ ਹੇਤ ਸਾਕਾ ਜਿਨਿ ਕੀਆ॥ ਸੀਸੁ ਦੀਆ ਪਰੁ ਸਿਰਰੁ ਨ ਦੀਆ॥ (ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ) </poem> ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਦਿਲ ਕੰਬ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਚੀਰਿਆ ਗਿਆ। ਜੱਲਾਦ ਦਾ ਦਿਲ ਦਹਿਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਤਲਵਾਰ ਸੁੱਟ ਕੇ ਜਾਮਾ ਮਸਜਿਦ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਹੀ ਆਦੇਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲਟਕਾਏ ਜਾਣ ਪਰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਅਜਿਹੀ ਹਨੇਰੀ ਝੁੱਲੀ ਕਿ ਸਭ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਭੱਜ ਉੱਠੇ। ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਤੋਂ ਅੱਖ ਬਚਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸੀਸ ਲੈ ਕੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੀਸ ਸਤਿਕਾਰ ਪੂਰਵਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਿਆਂ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ‘ਰੰਘਰੇਟਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬੇਟਾ’ ਵਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਧੜ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਅਗਨ-ਭੇਂਟ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਨੂੰ ਗਾਗਰ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਉਥੇ ਹੀ ਦੱਬ ਦਿੱਤਾ। == ਸ਼ਹੀਦੀ == ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਹੁਕਮ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੇਹ ਦੇ ਚਾਰ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਲਟਕਾ ਦਿਤੇ ਜਾਣ ਪਰ ਹਨੇਰਾ ਪੈ ਚੁੱਕਾ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਇਸ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਅਮਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ | ਉਧਰ [[ਭਾਈ ਜੈਤਾ]], ਭਾਈ ਨਾਨੂ ਰਾਮ, ਭਾਈ ਤੁਲਸੀ ਤੇ ਭਾਈ ਊਦਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੀਸ ਚੁਕ ਕੇ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਤਰਕੀਬ ਘੜੀ। ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਅਪਣੀ ਟੋਕਰੀ ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੁਕ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੀਸ ਚੁਕ ਲਿਆਇਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ([[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਸਹੁਰਾ) ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਰਾਏ ਵਣਜਾਰਾ ਨੇ, ਅਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਭਾਈ ਨਿਗਾਹੀਆ, ਹੇਮਾ ਤੇ ਹਾੜੀ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਧੜ ਚੁਕ ਲਿਆਂਦਾ ਅਤੇ ਅਪਣੇ ਘਰ ਅੰਦਰ (ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਤੇ) ਹੀ ਧੜ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੀਸ ਅਤੇ ਧੜ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਬਾਰੇ ਭੱਟ ਵਹੀ 'ਚ ਇਹ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਲਖੀਆ ਬੇਟਾ ਗੋਧੂ ਕਾ, ਨਗਾਹੀਆ-ਹੇਮਾ-ਹਾੜੀ ਬੇਟੇ ਲਖੀਏ ਕੇ, ਜਾਦੋ ਬੰਸੀਏ, ਬੜਤੀਏ ਕਨਾਉਾਤ, ਨਾਇਕ ਧੂੰਮਾ ਬੇਟਾ ਕਾਨ੍ਹੇ ਕਾ, ਤੂੰਮਰ ਬਿੰਜਲਉਾਤ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਮਹਲ ਨਾਂਵਾਂ ਕੀ ਲਾਸ਼ ਉਠਾਏ ਲਾਏ, ਸਾਲ ਸਤਰਾਂ ਸੈ ਬੱਤੀਸ, ਮੰਗਹਰ ਸੁਦੀ ਛੱਟ, ਗੁਰੂਵਾਰ ਕੇ ਦਿਹੁੰ। ਦਾਗ਼ ਕੀਆ ਰਸੀਨਾ ਗਾਮ ਮੇਂ ਆਧ ਘਰੀ ਰੈਨ ਰਹੀ। (ਭੱਟ ਵਹੀ ਜਾਦੋਬੰਸੀਆਂ ਕੀ, ਖਾਤਾ ਬੜਤੀਏ ਕਨਾਉਾਤੋਂ ਕਾ)। ਉਦੋਂ ਰਾਇਸੀਨਾ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਰਾਏ ਵਣਜਾਰਾ ਦੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਜਿਸ ਜਗ੍ਹਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਵਨ, ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਜਗ੍ਹਾ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਰਾਏ ਦੀ ਸੀ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ, 1913 ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਉਣ ਸਮੇਂ, ਜਬਰੀ ਐਕੁਆਇਰ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ, 14 ਜਨਵਰੀ, 1914 ਨੂੰ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਦੀ ਬਾਹਰਲੀ ਕੰਧ ਵੀ ਢਾਹ ਦਿਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉੁਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਮੋਰਚਾ ਲਾਉਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ‘[[ਬਚਿੱਤਰ ਨਾਟਕ]]’ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਫ਼ੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ: <poem> ਠੀਕਰ ਫੋਰਿ ਦਿਲੀਸ ਸਿਰਿ, ਪ੍ਰਭ ਪੁਰਿ ਕਿਯਾ ਪਯਾਨ॥ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਆ, ਕਰੀ ਨ ਕਿਨਹੂੰ ਆਨਿ॥ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਕੇ ਚਲਤ, ਭਯੋ ਜਗਤ ਕੋ ਸੋਕ॥ ਹੈ ਹੈ ਹੈ ਸਭ ਜਗ ਭਯੋ, ਜੈ ਜੈ ਜੈ ਸੁਰ ਲੋਕਿ॥ (ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ) </poem> ਵਿਸ਼ਵ-ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਹੈ। ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੁਰਬਾਨੀ ਆਪਣੇ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਖ਼ਾਤਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਗੌਰਵਮਈ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਹੀ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਹੱਕ, ਸੱਚ, ਇਨਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਧਰਮ ਲਈ ਮਰ-ਮਿਟਣ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ, ਨਿਤਾਣਿਆਂ, ਨਿਓਟਿਆਂ ਅਤੇ ਨਿਮਾਣਿਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਰੂਹ ਫੂਕੀ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਕਾਲੀਨ ਸਮਾਜ ਲਈ ਬਲਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ-ਸਰੋਤ ਬਣੀ। ਅੱਜ 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੋਰ ਵੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਜ ਫਿਰ ਸਾਡਾ ਸਮਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ, ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੱਟੜਤਾ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਿੰਸਾਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਦੀ ਕਿਰਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਦਿਨ ਉਸ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਨੂੰ ਸਾਡੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਇਹੀ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਬਣਾਏ ਧਰਮ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੇ ਧਰਮ ਅਰਥਾਤ ਮਾਨਵਤਾ, ਅਹਿੰਸਾ, ਦਇਆ, ਅਮਨ ਅਤੇ ਅਖੰਡਤਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਪਰ ਕਦਮ ਧਰੀਏ।ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ਼ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸੰਨ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ 1706 ਵਿਚ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ(ਸਾਬੋ ਕੀ ਤਲਵੰਡੀ) ਵਿਖੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 59 ਪਦੇ(15 ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ) ਅਤੇ 57 ਸਲੋਕ ਦਰਜ ਹਨ। ਰਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਰਚਿਤ ਪਦਿਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ- *ਗਉੜੀ = 9 *ਆਸਾ = 1 *ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ = 3 *ਬਿਹਾਗੜਾ = 1 *ਸੋਰਠਿ = 12 *ਧਨਾਸਰੀ = 4 *ਜੈਤਸਰੀ = 3 *ਟੋਡੀ = 1 *ਤਿਲੰਗ = 3 *ਬਿਲਾਵਲ = 3 *ਰਾਮਕਲੀ = 3 *ਮਾਰੂ = 3 *ਬਸੰਤੁ = 5 *ਸਾਰੰਗ = 4 *ਜੈਜਾਵੰਤੀ = 4<ref>ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀਵਨ ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 2011, ਪੰਨਾ-31</ref> == ਗੈਲਰੀ == <gallery> File:Guru_Tegh_Bahadur,_fresco_from_Qila_Mubarak.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guru_Tegh_Bahadur,_fresco_from_Qila_Mubarak.jpg|ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ, ਕਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ ਤੋਂ ਫਰੈਸਕੋ। File:Portrait_of_Guru_Tegh_Bahadur_in_the_Pahari_style.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Portrait_of_Guru_Tegh_Bahadur_in_the_Pahari_style.jpg|ਪਹਾੜੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ। File:Guru_Tegh_Bahadur,_the_Ninth_Sikh_Guru.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guru_Tegh_Bahadur,_the_Ninth_Sikh_Guru.jpg|ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ। File:A_19th_century_painting_depicting_Guru_Tegh_Bahadur.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:A_19th_century_painting_depicting_Guru_Tegh_Bahadur.jpg|19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ। File:Guru_Tegh_Bahadur,_Pahari_painting.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guru_Tegh_Bahadur,_Pahari_painting.png|ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ, ਪਹਾੜੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ। File:Guru_Tegh_Bahadur_painting_from_the_family_workshop_of_Nainsukh_of_Guler.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guru_Tegh_Bahadur_painting_from_the_family_workshop_of_Nainsukh_of_Guler.jpg|ਗੁਲੇਰ ਦੇ ਨੈਨਸੁੱਖ ਦੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ। File:Portrait_of_Guru_Tegh_Bahadur.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Portrait_of_Guru_Tegh_Bahadur.jpg|19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਚੌਥਾਈ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ ਚਿੱਤਰ। </gallery> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਸਿੱਖੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] j4270mb3z6lwwq7x5cv44wnfwqoggbg 840288 840287 2026-05-30T17:55:51Z Sonia Atwal 49604 /* ਸ਼ਹੀਦੀ */ 840288 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] | image = Contemporary painting of Guru Tegh Bahadur by Ahsan, ca.1668.jpg | caption = | birth_name = ਤਿਆਗ ਮੱਲ | birth_date = {{Birth date|1621|04|01|df=yes}} | birth_place = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{Death date and age|1675|11|11|1621|04|01}} | death_place = [[ਦਿੱਲੀ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]]) | death_cause = ਸਿਰ ਕਲਮ | period = 1664–1675 | other_names = ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ | known_for = * ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਸ਼ਬਦ * ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦੀ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸ਼ਾਹਦਤ<ref>Gill, Sarjit S., and Charanjit Kaur (2008), "Gurdwara and its politics: Current debate on Sikh identity in Malaysia", SARI: Journal Alam dan Tamadun Melayu, Vol. 26 (2008), pages 243-255, Quote: "Guru Tegh Bahadur died in order to protect the Kashmiri Hindus' religious freedom."</ref> ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ * [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਬਾਨੀ * [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਦੇ ਬਾਨੀ * ਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਸ਼ਹਾਦਤ<ref>{{cite book|last1=Singh|first1=Darshan|title=Martyrdom Of Guru Tegh Bahadur|date=2003|publisher=Anamika Publishers & Distributors (P) Limited|location=New Delhi|isbn=9788179750322|page=30, Quote: "Guru Tegh Bahadur ji, the ninth Guru of the Sikhs, became a Martyr for the freedom of conscience and belief."}}</ref><ref>{{cite book|last1=Pechilis|first1=Karen|last2=Raj|first2=Selva J.|title=South Asian Religions: Tradition and Today|date=2013|publisher=Routledge|isbn=9780415448512|page=228|url=https://books.google.com/?id=kaubzRxh-U0C&pg=PA228&dq=guru+tegh+bahadur+freedom+of#v=onepage&q=guru%20tegh%20bahadur%20freedom%20of&f=false|accessdate=17 November 2016}}</ref> | spouse = [[ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ]] | children = [[ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] | father = [[ਗੁਰ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] | mother = ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ | predecessor = [[ਗੁਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] | successor = [[ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] }} {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} '''ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ''' (1 ਅਪਰੈਲ 1621 – 11 ਨਵੰਬਰ 1675 ਜੂਲੀਅਨ ਕੈਲੰਡਰ ਅਨੁਸਾਰ) [[ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ ਨੌਵੇਂ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂ]] ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1665 ਤੋਂ 1675 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰਨ ਤੱਕ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਆਗੂ ਰਹੇ।<ref>{{cite book|title=Textual Sources for the Study of Sikhism|year=1984|publisher=Manchester University Press|pages=32–33|url=https://books.google.com/books?id=Mj28AAAAIAAJ|author=W. H. McLeod|access-date=14 November 2013|isbn=9780719010637|archive-date=18 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218101303/https://books.google.com/books?id=Mj28AAAAIAAJ|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=The Ninth Master Guru Tegh Bahadur (1621–1675)|url=http://www.sikhs.org/guru9.htm|website=sikhs.org|access-date=23 November 2014|archive-date=7 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107050930/http://www.sikhs.org/guru9.htm|url-status=live}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ '''ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ''' ਕਹਿ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੀ ਦੱਬੀ ਕੁਚਲੀ ਆਮ ਜਨਤਾ ਹਾਕਮਾਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਣ ਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਬਰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1621 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ]] ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਨਿਡਰ ਯੋਧਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਵੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ 115 ਭਜਨ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪਾਠ ਹੈ। ਉਹ 1664 ਵਿੱਚ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸਨ।<ref>{{Cite book |last=Mann|first=Gurinder Singh|title=The Making of Sikh Scripture|url=https://archive.org/details/bwb_KS-004-512|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195130249|pages=[https://archive.org/details/bwb_KS-004-512/page/8 9]|chapter=Table 1. Towns Associated with the Sikh Gurus}}</ref> ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਛੇਵੇਂ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਦਿੱਲੀ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="cs2013">{{cite book|last=Seiple|first=Chris|title=The Routledge handbook of religion and security|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-0-415-66744-9|location=New York|page=96}}</ref><ref name="bbcgtb">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/teghbahadur.shtml|title=Religions – Sikhism: Guru Tegh Bahadur|publisher=[[BBC]]|access-date=20 October 2016|archive-date=14 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170414075330/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/teghbahadur.shtml|url-status=live}}</ref><ref name="fenech4">{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies|url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|year=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969930-8|pages=236–238|access-date=12 June 2017|archive-date=4 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190504190932/https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|url-status=live}};<br />{{cite journal | last=Fenech | first=Louis E. | title=Martyrdom and the Execution of Guru Arjan in Early Sikh Sources | journal=Journal of the American Oriental Society | publisher= American Oriental Society | volume=121 | issue=1 | year=2001 |doi=10.2307/606726 | pages=20–31| jstor=606726 }};<br />{{cite journal | last=Fenech | first=Louis E. | title=Martyrdom and the Sikh Tradition | journal=Journal of the American Oriental Society | publisher=American Oriental Society | volume=117 | issue=4 | year=1997 | doi=10.2307/606445 | pages=623–642| jstor=606445 }};<br />{{cite journal | last=McLeod | first=Hew | title=Sikhs and Muslims in the Punjab | journal=South Asia: Journal of South Asian Studies | publisher=Taylor & Francis | volume=22 | issue=sup001 | year=1999 | issn=0085-6401 | doi=10.1080/00856408708723379 | pages=155–165}}</ref> ਸਿੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਫਾਂਸੀ ਅਤੇ ਸਸਕਾਰ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref name="singharakab">{{cite book|author=H. S. Singha|title=The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries)|url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|year=2000|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-301-1|page=169|access-date=30 October 2016|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920113541/https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|url-status=live}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਵਸ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ 24 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="nesbitt122">{{cite book|author=Eleanor Nesbitt|title=Sikhism: a Very Short Introduction|url=https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ|year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-874557-0|pages=6, 122–123|access-date=9 March 2017|archive-date=9 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170309075522/https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ|url-status=live}}</ref> ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਬਾਰੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀਆਂ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਟੈਕਸ ਵਸੂਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਗੁਰੂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਜੋ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇ ਦਾਅਵੇਦਾਰ ਸਨ, ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite book |last=Torri |first=Michelguglielmo |url=https://www.google.co.in/books/edition/A_History_of_India/L9k5EQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=guru+tegh+bahadur&pg=PA351&printsec=frontcover |title=A History of India Volume 1: From the First Human Settlements to the Mughal Empire |date=2025-02-25 |publisher=Boydell & Brewer |isbn=978-1-83765-144-3 |pages=351 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://www.google.co.in/books/edition/Historical_Dictionary_of_Sikhism/xajcAwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=tegh+bahadur+execution&pg=PA305&printsec=frontcover|publisher=Bloomsbury Publishing PLC|date=2014-06-11|isbn=978-1-4422-3601-1|language=en|first=Louis E.|last=Fenech|first2=W. H.|last2=McLeod|pages=305|quote=According to Muslim sources he was taken as a brigand. Sikh sources, however, vigorously resist this claim.}}</ref> == ਜ਼ਿੰਦਗੀ == === ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ === ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਅਪਰੈਲ, 1621 ਦਿਨ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਗੁਰੂ ਕੇ ਮਹਿਲ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਛੇਵੇਂ [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ]] ਜੀ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਬਚਪਨ ਦਾ ਨਾਮ ਤਿਆਗ ਮੱਲ ਸੀ। 1635 ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਤਲਵਾਰ ਦਾ ਧਨੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 9 ਸਾਲ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਮਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ ਵਿਖੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਭੈਣ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਸੂਰਜ ਮੱਲ, ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਏ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਵੀਰੋ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਲਖਨੋਰੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲਾਲਚੰਦ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਭਾਈ ਲਾਲ ਚੰਦ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਨਾਲ 1634 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋ 32 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਨੂੰ 5 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਅਸਥਾਨ ਉਪਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਿਲੇ। ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ [[ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਤਬੀਰ ਸਿੰਘ]] ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਨਿਮਰਤਾ ਦੇ ਪੁੰਜ ਤੇ ਮਨ ਨੀਵਾਂ ਤੇ ਮਤ ਉਚੀ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਸਨ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਇਤਿਹਾਸ ਮੁਤਾਬਕ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਬੈਠਦੇ ਤਾ ਅੱਖਾਂ ਨੀਵੀਆਂ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਇਕ ਵਾਰ ਦਰਬਾਰ ਅੰਦਰ ਬੈਠੀ ਸੰਗਤ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਲਾਲ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੱਖਾਂ ਨੀਵੀਆਂ ਕਰ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਅੱਗੋ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਔਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਹੋਵੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨੇਤਰ ਨਹੀ ਚੁੱਕੇ ਜਾਂਦੇ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1664 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਉਹ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਵੈਰਾਗੀ ਤੇ ਉਪਰਾਮ ਤਬੀਅਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਸੰਨ 1664 ਈ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਗੱਦੀ ਮਿਲਣ ਉਪਰੰਤ ਆਪਣੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਥਾਨ ਬਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ 15 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:- ਬਿਹਾਗੜਾ ਗਉੜੀ,ਆਸਾ ਦੇਵਗੰਧਾਰ ਸੋਰਠਿ ਧਨਾਸਰੀ ਟੋਡੀ ਤਿਲੰਗ ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਮਕਲੀ ਮਾਰੂ ਬਸੰਤ ਬਸੰਤ ਹਿਡੋਲ ਸਾਰੰਗ ਜੈਜੈਵੰਤੀ ਆਦਿ ਰਾਗ ਵਿਸੇਸ ਹਨ ਆਪ ਜੀ ਨੈ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤੀ ਗੁਰੁ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਦੇ ਹਨ ਜਾਗ ਲੇਹੁ ਰੇ ਮਨਾ ਜਾਗ ਲੇਹੁ ਕਹਾ ਗਾਫਲ ਸੋਇਆ। (ਤਿਲੰਗ ਮ 9)ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਕੀਰਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸਾਜ ਮਿਦੰਗ ਦੀ ਬਖਸੀਸ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਤ ਸਰੂਪ ਅਡੋਲ ਚਿੱਤ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਨਿਰਭੈ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਈ ਕਈ ਘੰਟੇ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਏ ਬੈਠੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋ ਬਾਅਦ ਆਪ ਪਿੰਡ ਬਕਾਲਾ ਆ ਕੇ ਉਥੇ 20 ਸਾਲ ਭੋਰੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆ ਆਪਣੀ ਦੇਖ ਰੇਖ ਹੇਠ ਦਵਾਈ ਆਪ ਜੀ ਸੁੰਦਰ, ਵਿਦਵਾਨ, ਸੂਰਬੀਰ, ਸ਼ਸ਼ਤਰਧਾਰੀ ਤੇ ਧਰਮ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ। 1634 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਜੌਹਰ ਵਿਖਾਏ। ਬਾਬਾ ਬਕਾਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਕੀਰਤਪੁਰ ਪੁੱਜੇ ਤੇ ਫਿਰ ਕਹਿਲੂਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਤੋ ਜਮੀਨ ਖਰੀਦ ਕੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਸਹਿਰ ਵਸਾਇਆ ਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਜਗਾ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕੀਤੀ।। ਅਖੀਰ ਇਕ ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਜਿਸ ਦਾ ਜਹਾਜ਼ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਘੁੰਮਣ ਘੇਰੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪਾਰ ਲੰਘਿਆ ਸੀ ਆਪਣੀ ਸੁੱਖਣਾ ਦੀਆ 500 ਮੋਹਰਾ ਲੈ ਕੇ ਬਾਬੇ ਬਕਾਲੇ ਪੁੱਜਾ ਉਸ ਸਮੇ ਉਥੇ 22 ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆ ਮੰਜੀਆ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਕਿਸ ਨੂੰ 500 ਮੋਹਰਾਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ। ਉਸ ਨੇ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਭ ਅੱਗੇ 55 ਮੋਹਰਾਂ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀਆ ਪਰ ਕੋਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ ਕਾਫੀ ਪੁੱਛ ਗਿੱਛ ਤੋ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਕ ਗੁਰੂ ਭੋਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਉਸ ਭੋਰੇ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ 5 ਮੋਹਰਾ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆ ਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕੀ ਸੁੱਖਣਾ 500 ਦੀ ਸੁੱਖਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੇਵਲ 5 ਮੋਹਰਾ ਭੇਟ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਗੱਦ-ਗੱਦ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਰੋਲਾ ਪਾਉਣ ਲੱਗਾ 'ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ ਰੇ ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ ਰੇ, ਭਾਵ ਸੱਚਾ ਗੁਰੂ ਲੱਭ ਗਿਆ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਸ਼ੇਰ ਅਫ਼ਗਾਨ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਜੋਰ ਨਾਲ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਦੁਖੀ ਪੰਡਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਫ਼ਰਿਆਦ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਸਨ ਆਖਣ ਲੱਗੇ (ਪਿਤਾ ਜੀ) ਤੁਹਾਡੇ ਤੋ ਵੱਧ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਉਹ ਤਿਲਕ ਜੰਝੂ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਗਰੇ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਆਪ ਦੁਆਰਾ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਕਬੂਲ ਨਾ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਚਾਦਨੀ ਚੌਕ ਦੀ ਕੋਤਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਆਪ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਕਸ਼ਟ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਆਪ ਅਡੋਲ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਦਰਦ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ। ਭਾਈ ਮਤੀਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਆਰੇ ਨਾਲ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਸਤੀਦਾਸ ਨੂੰ ਰੂੰ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟ ਕੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਭਾਈ ਦਿਆਲੇ ਨੂੰ ਉਬਾਲਦੀ ਦੇਗ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਜਲਾਦ ਨੇ ਆਪ ਦਾ ਸਿਰ ਧੜ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਇਸ ਤਰਾ ਆਪ ਨੇ ਸੀਸ ਦੀਆ ਪਰ ਸਿਦਕ ਨਾ ਦੀਆ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਬਲੀਦਾਨ ਨਵੰਬਰ 1675 (੧੬੭੫) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਥੇ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ੀਸ਼ ਗੰਜ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸੇਵਕ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਧੜ ਲੈ ਕੇ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਧੜ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਹੋਇਆ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੋ ਦਿੱਲੀ ਤੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸੀਸ ਲੈ ਕੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚਿਆ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਸੀਸ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅੱਜਕਲ ਇਹਨਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਉਪਰ ਗੁਰੂਘਰ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹਨ, ਜਿਥੇ ਲੱਖਾਂ ਸਰਧਾਲੂ ਧਰਮ ਰੱਖਿਅਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ ਪੁੱਜਦੇ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚਣੀ ਵਿੱਚ ਇਨਕਲਾਬ ਲੈ ਆਂਦਾ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀ ਤੋ ਬਾਅਦ ਹੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਹਕੂਮਤ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਾਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਇਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਚਿੰਤਾ ਤਾ ਕੀ ਕੀਜੀਐ ਜੋ ਅਨਹੋਨੀ ਹੋਇ।। ਇਹੁ ਮਾਰਗੁ ਸੰਸਾਰ ਕੋ ਨਾਨਕੁ ਥਿਰੁ ਨਹੀ ਕੋਇ।।੫੧ ਸਲੋਕ ਮ : ੯ 1426 ਅੰਗ ਅੰਤ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ ਅਰਥਾਤ ਸਮੂਹ ਕਾਇਨਾਤ ਦੀ ਇਜੱਤ ਅਤੇ ਅਣਖ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਸਨ।। === ਯਾਤਰਾਵਾਂ === ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ, ਢਾਕਾ ਅਤੇ ਅਸਾਮ ਸਮੇਤ, ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਉਹ ਗਏ ਅਤੇ ਠਹਿਰੇ, ਉਹ ਸਿੱਖ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਬਣ ਗਏ।<ref>{{cite book|last=Singha|first=H.S.|title=The encyclopedia of Sikhism|publisher=Hemkunt Publishers|year=2000|isbn=978-81-7010-301-1|pages=139–40}}</ref> ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਭਾਈਚਾਰਕ ਪਾਣੀ ਦੇ ਖੂਹ ਅਤੇ ਲੰਗਰ (ਗਰੀਬਾਂ ਲਈ ਭਾਈਚਾਰਕ ਰਸੋਈਆਂ) ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ।<ref name="ps189">{{cite book|last=Singh|first=Prithi|title=The history of Sikh gurus|publisher=Lotus Press|year=2006|isbn=978-81-8382-075-2|pages=187–89}}</ref><ref name="rp88">{{cite book|last=Pruthi|first=Raj|title=Sikhism and Indian civilization|year=2004|isbn=978-81-7141-879-4|page=88|publisher=Discovery Publishing House }}</ref> ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਮਥੁਰਾ, ਆਗਰਾ, ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਅਤੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।<ref name="nsxviii">{{cite book |author=Gobind Singh (Translated by Navtej Sarna) |title=Zafarnama |publisher=Penguin Books |year=2011 |isbn=978-0-670-08556-9 |pages=xviii–xix}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਦਸਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਹੋਣਗੇ, ਦਾ ਜਨਮ 1666 ਵਿੱਚ ਪਟਨਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਸਾਮ ਦੇ ਧੁਬਰੀ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਹੈ। ਅਸਾਮ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅਹੋਮ ਸ਼ਾਸਕ ਰਾਜਾ ਚੱਕਰਧਵਾਜ ਸਿੰਘਾ (ਸੁਪੰਗਮੰਗ) ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਣਾਈ ਸੀ।.<ref>{{Cite book |last1=Singh |first1=Dharam |title=Guru Tegh Bahadur: His Life, Travel and Message |last2=Singh |first2=Paramvir |publisher=Publications Division Ministry of Information & Broadcasting |year=2022 |isbn=9789354095832 |quote=There took place one battle between the opposing forces of Ram Singh and the Ahom king, named Chakradhwaj, but it remained inconclusive. According to Sikh chronicles, the Guru was able to arrange a truce between the opposing forces and opened the way for a negotiated settlement. The Guru succeeded in bringing about a rapprochement between them and thus more bloodshed was avoided. To celebrate the happy conclusion, soldiers of Ram Singh's camp raised a high mound on the bank of the Brahmputra, each soldier contributing five shields of earth. On the top of this mound now stands Thara Sahib or Damdama Sahib ...}}</ref><ref name="ps189" /><ref>{{cite book |last=Kohli |first=Mohindar |title=Guru Tegh Bahadur: testimony of conscience |publisher=Sahitya Akademi |year=1992 |isbn=978-81-7201-234-2 |pages=25–27}}</ref> ਅਸਾਮ, ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦੀ ਰਾਣੀ ਚੰਪਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਇੱਕ ਟੁਕੜਾ ਦੇਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ 500 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਖਰੀਦੀ। ਉੱਥੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਤਲਹਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।<ref name="bbcgtb" /><ref>{{cite book|last=Singha|first=H.S.|title=The encyclopedia of Sikhism|publisher=Hemkunt Publishers|year=2000|isbn=978-81-7010-301-1|page=21}}</ref> 1672 ਵਿੱਚ, ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਜੋ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਅਤਿਆਚਾਰ ਨਵੀਆਂ ਉਚਾਈਆਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਸਕਣ।<ref>{{cite book|last=Singh|first=Prithi|title=The history of Sikh gurus|publisher=Lotus Press|year=2006|isbn=978-81-8382-075-2|pages=121–24}}</ref> == ਫਾਂਸੀ == === ਬਿਰਤਾਂਤ === ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ: ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਪੰਡਤਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਗਤ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਦਮਨਕਾਰੀ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਮਦਦ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book |last1=Jerryson |first1=Michael |url=https://books.google.com/books?id=pfjtDwAAQBAJ&pg=PA684 |title=Religious Violence Today: Faith and Conflict in the Modern World [2 Volumes] |year=2020 |isbn=9781440859915 |page=684|publisher=Abc-Clio }}</ref> ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ: ਪੈਗੰਬਰ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਵਿੱਚ, ਆਨੰਦਪੁਰ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦਾ ਕਾਫ਼ਲਾ 500 ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਇੱਕ ਖਾਸ ਪੰਡਤ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਇਫਤਿਖਾਰ ਖਾਨ ਦੀ ਗਵਰਨਰਸ਼ਿਪ ਅਧੀਨ ਧਾਰਮਿਕ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾਈਆਂ।<ref name=":22">{{Cite book |last=Singh |first=Trilochan |title=Guru Tegh Bahadur, Prophet and Martyr: A Biography |publisher=Gurdwara Parbandhak Committee |year=1967 |pages=293–300 |chapter=Chapter XXII}}</ref> ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਨੇ ਅਮਰਨਾਥ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮੰਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਪਨਾ ਆਇਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਪੰਡਤਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਨੌਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਕੰਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":22" /> ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਮੁਗਲ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦੇ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਾਖੋਵਾਲ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਅੱਡੇ ਤੋਂ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ ਪਰ ਰੋਪੜ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿੱਚ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Grewal1998p71">{{cite book |author=J. S. Grewal |url=https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew |title=The Sikhs of the Punjab |publisher=Cambridge University Press |year=1998 |isbn=978-0-521-63764-0 |pages=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/71 71]–73 |url-access=registration}}</ref><ref>{{cite book |author=Purnima Dhavan |url=https://books.google.com/books?id=q0ZpAgAAQBAJ |title=When Sparrows Became Hawks: The Making of the Sikh Warrior Tradition, 1699–1799 |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-987717-1 |pages=33, 36–37 |access-date=24 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190504223455/https://books.google.com/books?id=q0ZpAgAAQBAJ |archive-date=4 May 2019 |url-status=live}}</ref> ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, ਨਵੰਬਰ 1675 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਨੇੜਤਾ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਜਾਂ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਬਦਲਣ ਲਈ ਇੱਕ ਚਮਤਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।<ref name="Grewal1998p71" /> ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਤਿੰਨ ਸਾਥੀਆਂ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ: ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਨੂੰ ਆਰੇ ਨਾਲ ਦੋ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੀਰਿਆ ਗਿਆ, ਭਾਈ ਦਿਆਲ ਦਾਸ ਨੂੰ ਉਬਲਦੇ ਤਰਲ ਦੀ ਇੱਕ ਕੜਾਹੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਨੂੰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Grewal1998p71" /><ref name=":5" />{{Rp|page=48}} ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 11 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ, ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਚੌਕ, ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Grewal1998p71" /><ref name="SinghFenech2014p236">{{cite book |author1=Pashaura Singh |url=https://books.google.com/books?id=7YwNAwAAQBAJ |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-100411-7 |editor=Louis E. Fenech |pages=236–238 |access-date=24 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190504171425/https://books.google.com/books?id=7YwNAwAAQBAJ |archive-date=4 May 2019 |url-status=live}}</ref><ref name="cs2013" /> === ਇਤਿਹਾਸ ਲੇਖਨ === [[File:Painting depicting the execution of Guru Tegh Bahadur.jpg|thumb|ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ।]] [[File:Head of Guru Tegh Bahadar is brought to Anandpur by Sikhs.jpg|thumb|ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਫਰੈਸਕੋ ਆਰਟ]] ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇੱਕ ਯਾਦ ਹੈ, ਜੋ 1680 ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 1690 ਦੇ ਅਖੀਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite journal |last=Fenech |first=Louis E. |date=1997 |title=Martyrdom and the Sikh Tradition |url=https://www.jstor.org/stable/606445 |url-status=live |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=117 |issue=4 |pages=633 |doi=10.2307/606445 |issn=0003-0279 |jstor=606445 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181006000554/https://www.jstor.org/stable/606445 |archive-date=6 October 2018 |access-date=2 December 2017|url-access=subscription }}</ref><ref name=":1">{{Cite book|last=Grewal|first=J. S.|title=Guru Gobind Singh (1666–1708): Master of the White Hawk|publisher=Oxford University Press|year=2020|isbn=9780199494941|pages=9–10|chapter=New Perspectives and Sources}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Doniger |first1=Wendy |url=https://books.google.com/books?id=FdgWBgAAQBAJ&pg=PA261 |title=Pluralism and Democracy in India: Debating the Hindu Right |last2=Nussbaum |first2=Martha Craven |date=2015 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539553-2 |pages=261 |language=en}}</ref> ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ:<ref name="sur">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=JHVmEAAAQBAJ&pg=PT379|title=Medieval Panjab in Transition Authority, Resistance and Spirituality C.1500 – C.1700|last1=Singh|first1=Surinder|isbn=9781000609448|page=384|year=2022|publisher=Routledge }}</ref><ref>{{Cite book |last=Singh |first=Trilochan |title=Guru Tegh Bahadur, Prophet and Martyr: A Biography |publisher=Gurdwara Parbandhak Committee |year=1967 |pages=311 |chapter=Chapter XXIV}}</ref> ''ਇਸ ਹਨੇਰੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਮੂਹਰਲੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਗੇ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਬਹਾਦਰੀ (ਸਾਕਾ) ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਇੱਕ ਵੀ ਸਾਹ ਨਹੀਂ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਸ਼ਹਾਦਤ ਝੱਲੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨਹੀਂ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਅਸਲੀ ਮਨੁੱਖ ਦਿਖਾਵੇ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਘੜਾ ਤੋੜ ਕੇ, ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗਾ ਕੰਮ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੇ ਸੋਗ ਮਨਾਇਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਸਮਾਨ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਜਿੱਤ ਵਜੋਂ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। — ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ, ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ: ਅਪਨੀ ਕਥਾ'' ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤ, ਜੋ ਸਾਰੇ "ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗਵਾਹੀ" ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਭਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਤੀਸ਼ ਚੰਦਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਕਸਰ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ।<ref name="sc2001" /> ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਸਰੋਤ<ref>{{Cite book |last=Grewal |first=J.S. |url=https://books.google.com/books?id=9yj-OwAACAAJ |title=Sikh History From Persian Sources |year=2001 |publisher=Indian History Congress |isbn=978-81-89487-18-8 |pages=12–13 |language=en |quote=Most of the non Sikh sources mention Guru Tegh Bahadur's militancy as the reason for Aurangzeb's action. By contrast, the Sikh sources dwell exclusively on the religious dimension of the situation.}}</ref> ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਕ ਡਾਕੂ ਸਨ<ref name=":0" /> ਜਿਸ ਦੀ ਲੁੱਟ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਲੁੱਟ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਦਰੋਹੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite book |last=Chandavarkar |first=Rajnayaran |url=https://books.google.com/books?id=yH4hAwAAQBAJ&pg=PA192 |title=History, Culture and the Indian City |date=2009-09-03 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-48044-4 |pages=192 |language=en |quote=In another, the historian Satish Chandra pointed out that the 'official explanation' for the execution of the Sikh Guru Tegh Bahadur by the Mughal court was that he had 'resorted to plunder and rapine'.}}</ref> ਚੰਦਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਰੋਤ ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 1782, ਜਿੱਥੇ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਦੇ (ਕਥਿਤ) ਪ੍ਰਜਾ ਉੱਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:<ref name="sc2001">{{cite web|last1=Chandra|first1=Satish|title=Guru Tegh Bahadur's martyrdom|url=http://www.thehindu.com/thehindu/2001/10/16/stories/05162524.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20020228135707/http://thehindu.com/thehindu/2001/10/16/stories/05162524.htm|archive-date=28 February 2002|access-date=20 October 2016|work=[[The Hindu]]}}</ref> ''(ਗੁਰੂ) ਨਾਨਕ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ, ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ, ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰ ਵਾਲਾ ਆਦਮੀ ਬਣ ਗਿਆ। (ਦਰਅਸਲ) ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਹਾਫਿਜ਼ ਆਦਮ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ੇਖ ਅਹਿਮਦ ਸਰਹਿੰਦੀ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਫਕੀਰ ਸੀ, ਦੇ ਵੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਰੀਦ ਅਤੇ ਅਨੁਯਾਈ ਸਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਆਦਮੀ (ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਹਾਫਿਜ਼ ਆਦਮ) ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਅਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਦੀ ਆਦਤ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਹਾਫਿਜ਼ ਆਦਮ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਪੈਸੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸ਼ਾਹੀ ਵਕੀਆ ਨਵੀਸ (ਨਿਊਜ਼ ਰਿਪੋਰਟਰ ਅਤੇ ਖੁਫੀਆ ਏਜੰਟ) ਨੇ ਸਮਰਾਟ ਆਲਮਗੀਰ [ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ] ਨੂੰ... ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦੇ ਢੰਗ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ, ਇਹ ਜੋੜਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਵਧਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਅੜੀਅਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। — ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ, ਸਿਆਰ-ਉਲ-ਮੁਤਖ਼ਖੇਰੀਨ'' ਚੰਦਰ ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਦੀ ਦਲੀਲ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੈਣ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ - ਅਲੀਵਰਦੀ ਖਾਨ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸੀ - ਅਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ "ਅਧਿਕਾਰਤ ਤਰਕ" ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।<ref name="sc2001" /><ref>{{Cite web|title=Siyar-ul-Mutakhkherin – Banglapedia|url=https://en.banglapedia.org/index.php?title=Siyar-ul-Mutakhkherin|access-date=2021-09-18|website=en.banglapedia.org|archive-date=18 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210918151706/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Siyar-ul-Mutakhkherin|url-status=live}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਹਾਫਿਜ਼ ਆਦਮ ਨਾਲ ਕਥਿਤ ਸਬੰਧ ਕਾਲ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਹੈ। ਚੰਦਰ ਅੱਗੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਇਸ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਉਕਤ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।<ref name="sc2001" /> ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਿੱਖ ਸਾਖੀਆਂ (ਰਵਾਇਤੀ ਬਿਰਤਾਂਤ)<ref name=":2">{{Cite book |last=Dogra |first=R. C. |url=http://archive.org/details/encyclopaediaofs0000dogr |title=Encyclopaedia of Sikh religion and culture |date=1995 |publisher=New Delhi : Vikas Pub. House |others=Internet Archive |isbn=978-0-7069-8368-5 |pages=407}}</ref> ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ "ਗੁਰੂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਹਿੰਸਕ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਸਨ" ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੁਆਰਾ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕੱਟੜ ਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ।<ref name="ha">{{Cite book |last=Chandra |first=Satish |url=https://books.google.com/books?id=0Rm9MC4DDrcC&pg=PA296 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals Part - II |date=2005 |publisher=Har-Anand Publications |isbn=978-81-241-1066-9 |pages=296 |language=en}}</ref> ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਦੋਵੇਂ ਸਰੋਤ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਮੁਗਲ ਰਾਜ ਦਾ ਫੌਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦੇ ਜੋਸ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book |last=Truschke |first=Audrey |url=https://books.google.com/books?id=oUUkDwAAQBAJ&pg=PT48 |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King |date=2017-05-16 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-1-5036-0259-5 |pages=48 |language=en}}</ref> ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਲਿਖਿਆ (ਲਗਭਗ 1708){{sfn|Grewal|2001|p=105}} ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਨੇ ਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ: ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਾਦਸ਼ਾਹ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਅਨੁਯਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। 1723 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਮੁਹੰਮਦ ਕਾਸਿਮ ਦਾ ਇਬਰਤਨਾਮਾ{{sfn|Grewal|2001|p=110}}, ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਝੁਕਾਅ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਨ ਭਰੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਨਿੰਦਾ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।{{sfn|Grewal|2001|p=13}} ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਉਮਦਾਤ ਉਤ ਤਵਾਰੀਖ (ਲਗਭਗ 1805) ਵਿੱਚ ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਦੀ ਦਲੀਲ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਣਾ ਚੁਣਿਆ: ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ 1672 ਅਤੇ 1673 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੱਖਣੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੈਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਫੌਜ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਗੀਆਂ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਮੁਗਲ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਬਾਰੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਗਾਵਤ ਜਾਂ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ।<ref name="sur" /><ref name="sc2001" /> ਚੰਦਰ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਉਲਟ, ਕੁਝ ਪੂਰਵ-ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਤਿੱਖੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਵਿਵਾਦ 'ਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਸੀ: ਗੁਰੂ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਸੁਝਾਅ ਦੇ ਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਭੜਕਾਉਣ ਲਈ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="sc2001" /> [[File:Detail of a mural from Gurdwara Baba Atal Rai depicting Guru Tegh Bahadar and a young Guru Gobind Singh receiving a delegation of Kashmiri Pandits whom petition their help against religious persecution.jpg|thumb|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟਲ ਰਾਏ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ (ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੋਬਿੰਦ ਦਾਸ ਜਾਂ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ) ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਵਫ਼ਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਫਰੈਸਕੋ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਗੁੰਮ ਹੈ।]] ==ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ== 6 ਅਕਤੂਬਰ, 1661 ਨੂੰ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ]] ਸਾਹਿਬ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ। ਇਸ ਵੇਲੇ [[ਰਾਮ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਦਰਦੀ|ਰਾਮ ਰਾਇ]] ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਸੀ। [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ]] ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਕੀਰਤਪੁਰ ਪੁੱਜਾ ਅਤੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਉਤੇ ਅਪਣਾ ਹੱਕ ਜਤਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਨਿਜੀ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ (ਗੁਰਦਾਸ, ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਤੇ ਤਾਰਾ) ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇਕ ਵੀ ਸਿੱਖ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸਾਥ ਨਾ ਦਿਤਾ। ਅਖ਼ੀਰ ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਪਰਤ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਜਾ ਕੇ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੀ ਮਦਦ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਅਪਣੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਏਨਾ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਨਿਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਲਾਕਾਤ ਵਾਸਤੇ ਸਮਾਂ ਨਾ ਦੇ ਸਕਿਆ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਦੋ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਦਾ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ। ਅਖ਼ੀਰ, 4 ਮਾਰਚ,1665 ਵਿਚ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮਿਲ ਹੀ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਬੜਾ ਆਜਿਜ਼ ਹੋ ਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਦੀ ਮਦਦ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਕੰਮ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਸੰਮਨ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਵਾਸਤੇ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਪਰਸ ਰਾਮ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਲਾਈ। ਪਰਸ ਰਾਮ, 18 ਮਾਰਚ, 1664 ਦੇ ਦਿਨ ਕੀਰਤਪੁਰ ਪੁੱਜਾ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿਤਾ। ਸੁਨੇਹਾ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੀ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਜੀ, ਪਰਸ ਰਾਮ ਦੇ ਲਿਆਂਦੇ ਰਥ ਉਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਵਲ ਨੂੰ ਚਲ ਪਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਦਾਦੀ ਬਸੀ, [[ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ]], ਦੀਵਾਨ ਦਰਗਹ ਮੱਲ, ਭਾਈ ਦਰੀਆ ਪਰਮਾਰ, ਭਾਈ ਮਨੀ ਰਾਮ (ਮਗਰੋਂ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]]) ਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਵੀ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਏ। ਪੰਜੋਖੜਾ, [[ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ]] ਅਤੇ [[ਪਾਣੀਪਤ]] 'ਚੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ, 20 ਮਾਰਚ, 1664 ਦੇ ਦਿਨ ਦਿੱਲੀ ਪੁੱਜੇ। ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਉਹ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਬੰਗਲੇ (ਮੌਜੂਦਾ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ) ਵਿਚ ਠਹਿਰੇ। ਜੈ ਸਿੰਘ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੱਖਣ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਬੰਗਲੇ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਰਾਣੀ ਪੁਸ਼ਪਾਵਤੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਕੰਵਰ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਇਕ ਦਿਨ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਪੂਰਬ ਦੇ ਦੌਰੇ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਮੁੜੇ ਸਨ। ਉਹ ਦਿਲਵਾਲੀ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿਚ ਭਾਈ ਕਲਿਆਣਾ ਦੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਠਹਿਰੇ ਸਨ। ਉਸੇ ਸ਼ਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਦਿੱਲੀ ਆਏ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਬੰਗਲੇ ਵਿਚ ਠਹਿਰੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ, 22 ਮਾਰਚ, 1664 ਨੂੰ, ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਬੰਗਲੇ 'ਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਕੁ ਦਿਨ ਉਥੇ ਠਹਿਰਨ ਵਾਸਤੇ ਆਖਿਆ। ਇਹ ਦੋ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟੁਰਨ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ''ਮੈਨੂੰ ਇਲਹਾਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਬੁਲਾਵਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਜੇ ਅਜਿਹਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੁਸੀ ਸੰਭਾਲਣੀ ਹੈ।'' ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਚੁੱਪ ਰਹੇ ਤੇ ਫਿਰ “ਜੋ ਭਾਵੈ ਕਰਤਾਰ” ਆਖ ਕੇ ਅਲਵਿਦਾ ਬੁਲਾ ਕੇ ਬਕਾਲਾ ਵਲ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਏ। ==ਗੁਰਗੱਦੀ ਉੱਪਰ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਣਾ== ਗੁਰੂ ਹਰਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮੇਂ ਆਖਰੀ ਸ਼ਬਦ "ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ" ਕਹੇ ਸਨ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਅਗਲਾ ਗੁਰੂ ਦਾ ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਵਿਖੇ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਵਪਾਰੀ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਦਾ ਜਦੋਂ ਜਹਾਜ਼ ਡੁੱਬਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ 500 ਮੋਹਰਾਂ ਭੇਟ ਕਰੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚਿਆਂ ਤਾਂ ਉਸਨੇ 22 ਮੰਜੀਆਂ ਤੇ ਗੁਰੂ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਵੇਖੇ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਨੇ ਹਰ ਇੱਕ ਅੱਗੇ 2-2 ਮੋਹਰਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਜਦੋਂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਕੀ ਮੋਹਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ 'ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ ਰੇ ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ' ਗੁਰੂ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਮੰਨ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧੀਰ ਮੱਲ ਅਤੇ ਪਿੑਥੀ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਸੰਤਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਸਹਿਣਾ ਪਿਆ। (ਭੁਲੇਖੇ ਨਾਲ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਲਿਖਾਰੀ ਤੋਂ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਦਾਸ ਗੁਰਸੇਵਕ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲੀ ਹਜੂਰੀ ਕਥਾ ਵਾਚਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਨਾਨਕਮਤਾ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਵੱਲੋਂ ਸੋਧ ਕੇ ਹੁਣ ਇਸ ਜਗਹਾ ਤੇ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ) ==ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਕੰਮ== ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹਰਮਿੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਨਿਵਾਸ ਕੀਤਾ। ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਥੰਮ ਸਾਹਿਬ (ਥੜਾ ਸਾਹਿਬ) ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮ ਪੑਚਾਰ ਲਈ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕਰਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਘੁੱਕੇ ਵਾਲੀ ਗਏ ਜਿਥੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਬਹੁਤ ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ 'ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ' ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤਰਨਤਾਰਨ, ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ, ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਤੋਂ ਮਾਲਵਾ ਪਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ, ਮੋੜ ਮੰਡੀ, ਮਹਿਸਰਖਾਨਾ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਗਏ। ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਭੀਮ ਚੰਦ ਦੀ ਰਾਣੀ ਜਲਾਲ ਦੇਵੀ ਤੋਂ 500 ਰੁ: ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਖਰੀਦ ਕੇ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਇਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਮਾਖੋਵਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਇਹ ਨਗਰ 16 ਜੂਨ, 1665 ਵਿੱਚ ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ। ਜੋ ਕਿ ਅਜੋਕਾ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਬਣ ਗਿਆ। ==ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੀ ਫ਼ਰਿਆਦ== [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੀ ਫ਼ਰਿਆਦ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਨਾ ਸੁਣੀ ਗਈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕੀਤਾ। 25 ਮਈ, 1675 ਦੇ ਦਿਨ 16 ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਇਕ ਜੱਥਾ ਵੀ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਆਇਆ। ਉਹ ਇਕ ਮੋਹਤਬਰ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਭਾਈ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਦੱਤ ਨੂੰ ਵੀ ਅਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਭਾਈ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸੱਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸਨ। ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਸ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਦੀ ਬਾਂਹ ਫੜ ਕੇ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਆਏ ਅਤੇ ਤਖ਼ਤ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਆ ਫ਼ਰਿਆਦੀ ਹੋਏ। ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦਸਿਆ ਕਿ ਅਸੀ ਕੇਦਾਰ ਨਾਥ, ਬਦਰੀ ਨਾਥ, [[ਪੁਰੀ]], ਦੁਆਰਕਾ, ਕਾਂਚੀ, ਮਥਰਾ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਕੇਂਦਰਾਂ ਤੋਂ ਹੋ ਆਏ ਹਾਂ ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਸਾਡੀ ਬਾਂਹ ਨਹੀਂ ਫੜੀ। ਅਸੀ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਨਵੇਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਗਵਰਨਰ ਇਫ਼ਤਿਖ਼ਾਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸੈਂਕੜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਬਰੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਸੀ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹਿੰਦੂ-ਰਾਜਪੂਤ ਵਜ਼ੀਰਾਂ ਤਕ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਅਪਣੀ ਬੇਬਸੀ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਬਹੁੜੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਸਾਡੀ ਆਖ਼ਰੀ ਆਸ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਦਰ ਹੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਨਿੰਮੋਝੂਣਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ, ”ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਖ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਤੁਹਾਡੀ ਮਦਦ ਕਰਨਗੇ। ਜਾਉ, ਸੂਬੇਦਾਰ ਨੂੰ ਆਖ ਦਿਉ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਲਵੇ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਜਾਣਗੇ।” ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਵਿਚ ਜਾਨ ਆਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਰਦ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ “ਜੋ ਸਰਣਿ ਆਵੈ ਤਿਸੁ ਕੰਠਿ ਲਾਵੈ” ਮਹਾਂਵਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਦੇ ਦਰ ਤੋਂ ਮਾਯੂਸ ਨਹੀਂ ਪਰਤਣਗੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਿਸੇ ਡੂੰਘੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਫ਼ੁਰਮਾਉਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਅਜੇ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨਾਲ ਹੀ ਡੁੱਬਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪੂਰੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸੱਨਾਟਾ ਛਾ ਗਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਤੋਂ ਇਸ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦੇ ਭਾਂਬੜ ਬਹੁਤ ਉੱਚੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿਤਾਣੇ ਬਾਲਣ ਦੀ ਥਾਂ ਝੋਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਦੇ ਬਲੀਦਾਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਛਿੱਟੇ ਮਾਰ ਕੇ ਬਲਦੇ ਹੋਏ ਭਾਂਬੜਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਸਕੇ। ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਆਪ ਜੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਆਪ ਆਪਣਾ ਬਲੀਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡੁੱਬਦੇ ਹੋਏ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ। ਆਪਣੇ ਬਾਲ ਦੇ ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਮੂੰਹੋਂ ਏਨੀ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਬਾਲਕ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹਰ ਔਖੀ ਤੋਂ ਔਖੀ ਘੜੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਜਾਓ ਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿਓ ਕਿ ਜਾਹ! ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਲੈ। ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਿਆ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗੇ। ==ਕੁਰਬਾਨੀ== 1665 ਵਿਚ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਅਪਰੈਲ, 1665 ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ, ਧਮਤਾਨ (ਹੁਣ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜੀਂਦ, ਹਰਿਆਣਾ) ਪੁੱਜੇ। ਧਮਤਾਨ ਵਿਚ ਭਾਈ ਦੱਗੋ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦਾ ਮਸੰਦ ਸੀ। ਭਾਈ ਦੱਗੋ ਦਾ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਬੜਾ ਚੰਗਾ ਰਸੂਖ਼ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। 1665 ਤਕ ਧਮਤਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਵਾਸੀ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉਥੇ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਸੈਂਕੜੇ ਸਿੱਖ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਆਏ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੀਵਾਨ ਸਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕੁੱਝ ਦਿਨ ਧਮਤਾਨ ਰਹਿਣ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੀ। 28 ਅਕਤੂਬਰ, 1665 ਤਕ ਆਪ ਏਥੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਵਾਰਿਸ ਥਾਪ ਕੇ ਆਪ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ [[ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ]] ਜੀ, [[ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ]] ਜੀ, [[ਭਾਈ ਜੈਤਾ]] ਜੀ ਅਤੇ [[ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ]] ਜੀ ਆਦਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣ ਚੱਲ ਪਏ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਧੁੱਤ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਉਂਦਿਆਂ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਉਮੀਦ ਦੇ ਉਲਟ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਧਰਮ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਬਦਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਕੇ ਨਾ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸੱਚੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਰਹੇ ਹੋ, ਨਾ ਹੀ ਰੱਬ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹੋ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੀ ਪਰਜਾ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਵ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਸਮਝੋ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ! ਤੇਰੇ ਇਸ ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਠੱਲ੍ਹ ਪਾਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਮਾਸੂਮ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਸੀਂ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆ ਨਿੱਤਰੇ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਤਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਆਪਣੀ ਪਰਜਾ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜੀ ਬੈਠਾ ਹੈਂ ਪਰ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਦੀ ਬਾਂਹ ਪਕੜ ਲਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸਲਾਮ ਨਾ ਕਬੂਲਣ ਦੇ ਅਟੱਲ ਨਿਸ਼ਚੈ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕੰਬ ਉੱਠਿਆ। ਕੁਰਬਾਨੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨਸੂਬਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਹਿੱਲ ਗਈਆਂ। ਆਪਣੀ ਇਸ ਹਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅੰਤ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਰੀਦਾਂ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇ-ਦੇ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਆਰੇ ਨਾਲ ਚੀਰਿਆ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ ਨੂੰ ਉਬਲਦੀ ਦੇਗ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮੁਰੀਦਾਂ ਨੂੰ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਹੋਣੀ ਦੀ ਭੱਠੀ ਵਿੱਚ ਝੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਡੋਲੇ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਦਕ ਹੋਰ ਵੀ ਅਡੋਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੰਤ ਮਿਤੀ 11 ਨਵੰਬਰ, 1675 ਈ: ਨੂੰ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿਖੇ ਕਾਜ਼ੀ ਨੇ ਫ਼ਤਵਾ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਜੱਲਾਦ ਜਲਾਲਦੀਨ ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੀਸ ਧੜ ਨਾਲੋਂ ਅਲੱਗ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੀਅ ਨਾ ਉਚਾਰੀ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਬਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ’ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ: <poem> ਤਿਲਕ ਜੰਞੂ ਰਾਖਾ ਪ੍ਰਭ ਤਾਕਾ॥ ਕੀਨੋ ਬਡੋ ਕਲੂ ਮਹਿ ਸਾਕਾ॥ ਸਾਧਨ ਹੇਤਿ ਇਤੀ ਜਿਨਿ ਕਰੀ॥ ਸੀਸੁ ਦੀਯਾ ਪਰੁ ਸੀ ਨ ਉਚਰੀ॥ ਧਰਮ ਹੇਤ ਸਾਕਾ ਜਿਨਿ ਕੀਆ॥ ਸੀਸੁ ਦੀਆ ਪਰੁ ਸਿਰਰੁ ਨ ਦੀਆ॥ (ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ) </poem> ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਦਿਲ ਕੰਬ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਚੀਰਿਆ ਗਿਆ। ਜੱਲਾਦ ਦਾ ਦਿਲ ਦਹਿਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਤਲਵਾਰ ਸੁੱਟ ਕੇ ਜਾਮਾ ਮਸਜਿਦ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਹੀ ਆਦੇਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲਟਕਾਏ ਜਾਣ ਪਰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਅਜਿਹੀ ਹਨੇਰੀ ਝੁੱਲੀ ਕਿ ਸਭ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਭੱਜ ਉੱਠੇ। ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਤੋਂ ਅੱਖ ਬਚਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸੀਸ ਲੈ ਕੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੀਸ ਸਤਿਕਾਰ ਪੂਰਵਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਿਆਂ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ‘ਰੰਘਰੇਟਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬੇਟਾ’ ਵਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਧੜ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਅਗਨ-ਭੇਂਟ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਨੂੰ ਗਾਗਰ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਉਥੇ ਹੀ ਦੱਬ ਦਿੱਤਾ। == ਸ਼ਹੀਦੀ == ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਹੁਕਮ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੇਹ ਦੇ ਚਾਰ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਲਟਕਾ ਦਿਤੇ ਜਾਣ ਪਰ ਹਨੇਰਾ ਪੈ ਚੁੱਕਾ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਇਸ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਅਮਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਉਧਰ [[ਭਾਈ ਜੈਤਾ]], ਭਾਈ ਨਾਨੂ ਰਾਮ, ਭਾਈ ਤੁਲਸੀ ਤੇ ਭਾਈ ਊਦਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੀਸ ਚੁਕ ਕੇ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਤਰਕੀਬ ਘੜੀ। ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਅਪਣੀ ਟੋਕਰੀ ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੁਕ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੀਸ ਚੁਕ ਲਿਆਇਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ([[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਸਹੁਰਾ) ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਰਾਏ ਵਣਜਾਰਾ ਨੇ, ਅਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਭਾਈ ਨਿਗਾਹੀਆ, ਹੇਮਾ ਤੇ ਹਾੜੀ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਧੜ ਚੁਕ ਲਿਆਂਦਾ ਅਤੇ ਅਪਣੇ ਘਰ ਅੰਦਰ (ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਤੇ) ਹੀ ਧੜ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੀਸ ਅਤੇ ਧੜ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਬਾਰੇ ਭੱਟ ਵਹੀ 'ਚ ਇਹ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਲਖੀਆ ਬੇਟਾ ਗੋਧੂ ਕਾ, ਨਗਾਹੀਆ-ਹੇਮਾ-ਹਾੜੀ ਬੇਟੇ ਲਖੀਏ ਕੇ, ਜਾਦੋ ਬੰਸੀਏ, ਬੜਤੀਏ ਕਨਾਉਾਤ, ਨਾਇਕ ਧੂੰਮਾ ਬੇਟਾ ਕਾਨ੍ਹੇ ਕਾ, ਤੂੰਮਰ ਬਿੰਜਲਉਾਤ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਮਹਲ ਨਾਂਵਾਂ ਕੀ ਲਾਸ਼ ਉਠਾਏ ਲਾਏ, ਸਾਲ ਸਤਰਾਂ ਸੈ ਬੱਤੀਸ, ਮੰਗਹਰ ਸੁਦੀ ਛੱਟ, ਗੁਰੂਵਾਰ ਕੇ ਦਿਹੁੰ। ਦਾਗ਼ ਕੀਆ ਰਸੀਨਾ ਗਾਮ ਮੇਂ ਆਧ ਘਰੀ ਰੈਨ ਰਹੀ। (ਭੱਟ ਵਹੀ ਜਾਦੋਬੰਸੀਆਂ ਕੀ, ਖਾਤਾ ਬੜਤੀਏ ਕਨਾਉਾਤੋਂ ਕਾ)। ਉਦੋਂ ਰਾਇਸੀਨਾ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਰਾਏ ਵਣਜਾਰਾ ਦੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਜਿਸ ਜਗ੍ਹਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਵਨ, ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਜਗ੍ਹਾ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਰਾਏ ਦੀ ਸੀ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ, 1913 ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਉਣ ਸਮੇਂ, ਜਬਰੀ ਐਕੁਆਇਰ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ, 14 ਜਨਵਰੀ, 1914 ਨੂੰ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਦੀ ਬਾਹਰਲੀ ਕੰਧ ਵੀ ਢਾਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉੁਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਮੋਰਚਾ ਲਾਉਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ‘[[ਬਚਿੱਤਰ ਨਾਟਕ]]’ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਫ਼ੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ: <poem> ਠੀਕਰ ਫੋਰਿ ਦਿਲੀਸ ਸਿਰਿ, ਪ੍ਰਭ ਪੁਰਿ ਕਿਯਾ ਪਯਾਨ॥ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਆ, ਕਰੀ ਨ ਕਿਨਹੂੰ ਆਨਿ॥ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਕੇ ਚਲਤ, ਭਯੋ ਜਗਤ ਕੋ ਸੋਕ॥ ਹੈ ਹੈ ਹੈ ਸਭ ਜਗ ਭਯੋ, ਜੈ ਜੈ ਜੈ ਸੁਰ ਲੋਕਿ॥ (ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ) </poem> ਵਿਸ਼ਵ-ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਹੈ। ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੁਰਬਾਨੀ ਆਪਣੇ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਖ਼ਾਤਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਗੌਰਵਮਈ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਹੀ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਹੱਕ, ਸੱਚ, ਇਨਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਧਰਮ ਲਈ ਮਰ-ਮਿਟਣ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ, ਨਿਤਾਣਿਆਂ, ਨਿਓਟਿਆਂ ਅਤੇ ਨਿਮਾਣਿਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਰੂਹ ਫੂਕੀ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਕਾਲੀਨ ਸਮਾਜ ਲਈ ਬਲਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ-ਸਰੋਤ ਬਣੀ। ਅੱਜ 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੋਰ ਵੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਜ ਫਿਰ ਸਾਡਾ ਸਮਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ, ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੱਟੜਤਾ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਿੰਸਾਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਦੀ ਕਿਰਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਦਿਨ ਉਸ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਨੂੰ ਸਾਡੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਇਹੀ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਬਣਾਏ ਧਰਮ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੇ ਧਰਮ ਅਰਥਾਤ ਮਾਨਵਤਾ, ਅਹਿੰਸਾ, ਦਇਆ, ਅਮਨ ਅਤੇ ਅਖੰਡਤਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਪਰ ਕਦਮ ਧਰੀਏ। ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ਼ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸੰਨ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ 1706 ਵਿਚ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ(ਸਾਬੋ ਕੀ ਤਲਵੰਡੀ) ਵਿਖੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 59 ਪਦੇ (15 ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ) ਅਤੇ 57 ਸਲੋਕ ਦਰਜ ਹਨ। ਰਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਰਚਿਤ ਪਦਿਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ- *ਗਉੜੀ = 9 *ਆਸਾ = 1 *ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ = 3 *ਬਿਹਾਗੜਾ = 1 *ਸੋਰਠਿ = 12 *ਧਨਾਸਰੀ = 4 *ਜੈਤਸਰੀ = 3 *ਟੋਡੀ = 1 *ਤਿਲੰਗ = 3 *ਬਿਲਾਵਲ = 3 *ਰਾਮਕਲੀ = 3 *ਮਾਰੂ = 3 *ਬਸੰਤੁ = 5 *ਸਾਰੰਗ = 4 *ਜੈਜਾਵੰਤੀ = 4<ref>ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀਵਨ ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 2011, ਪੰਨਾ-31</ref> == ਗੈਲਰੀ == <gallery> File:Guru_Tegh_Bahadur,_fresco_from_Qila_Mubarak.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guru_Tegh_Bahadur,_fresco_from_Qila_Mubarak.jpg|ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ, ਕਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ ਤੋਂ ਫਰੈਸਕੋ। File:Portrait_of_Guru_Tegh_Bahadur_in_the_Pahari_style.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Portrait_of_Guru_Tegh_Bahadur_in_the_Pahari_style.jpg|ਪਹਾੜੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ। File:Guru_Tegh_Bahadur,_the_Ninth_Sikh_Guru.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guru_Tegh_Bahadur,_the_Ninth_Sikh_Guru.jpg|ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ। File:A_19th_century_painting_depicting_Guru_Tegh_Bahadur.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:A_19th_century_painting_depicting_Guru_Tegh_Bahadur.jpg|19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ। File:Guru_Tegh_Bahadur,_Pahari_painting.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guru_Tegh_Bahadur,_Pahari_painting.png|ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ, ਪਹਾੜੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ। File:Guru_Tegh_Bahadur_painting_from_the_family_workshop_of_Nainsukh_of_Guler.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guru_Tegh_Bahadur_painting_from_the_family_workshop_of_Nainsukh_of_Guler.jpg|ਗੁਲੇਰ ਦੇ ਨੈਨਸੁੱਖ ਦੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ। File:Portrait_of_Guru_Tegh_Bahadur.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Portrait_of_Guru_Tegh_Bahadur.jpg|19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਚੌਥਾਈ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ ਚਿੱਤਰ। </gallery> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਸਿੱਖੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] sdhfjcfuhmx9m8nm7fn2cemxdzsz84s 0 2788 840277 839803 2026-05-30T17:02:34Z Sonia Atwal 49604 /* */ 840277 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[ਸਿੱਖੀ]] | name = ਗੁਰ ਹਰਿਰਾਇ | alt = ਗੁਰ ਹਰਿਰਾਇ | image = Harrai.jpg | caption = ਗੁਰ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | birth_name = | birth_date = ਜਨਵਰੀ 16, 1630 | birth_place = [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਰੂਪਨਗਰ]], [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{Death date and age|df=yes|1661|10|06|1630|01|31}} | death_place = [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]]) | period = 1644–1661 | other_names = ''ਸਤਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ'' | predecessor = [[ਗੁਰ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] | successor = [[ਗੁਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] | father = ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ | mother = ਮਾਤਾ ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ | ਸੁਪਤਨੀ = ਮਾਤਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇਵੀ | children = ਰਾਮ ਰਾਇ ਅਤੇ [[ਗੁਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ|ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] }} {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} '''ਗੁਰ ਹਰਿਰਾਇ''' (16 ਜਨਵਰੀ 1630 – 20 ਅਕਤੂਬਰ 1661)<ref name=eosghr>{{cite web |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/HAR%20RAI%20GURU%20(1630-1661).html |title=Har Rai, Guru (1630–1661) |author=Bhagat Singh |editor=Harbans Singh|display-editors=etal| website=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjabi University Patiala |accessdate=16 January 2017}}</ref> [[ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ ਸਤਵੇਂ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂ]] ਸਨ।<ref name=britharrai>[https://www.britannica.com/biography/Har-Rai Har Rai: Sikh Guru], Encyclopedia Britannica (2015)</ref> ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 3 ਮਾਰਚ, 1644 ਨੂੰ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਬਣੇ।<ref name="Mandair2013p50">{{cite book|author=Arvind-Pal Singh Mandair|title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ&pg=PA50 |year=2013|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-4411-0231-7|pages=50–51}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 31 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ, ਲਗਭਗ ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।<ref name="Mandair2013p50"/><ref name="Grewal1998p67">{{cite book|author=J. S. Grewal|title=The Sikhs of the Punjab|url= https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew|url-access=registration|year=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-63764-0|pages=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/67 67]–69}}</ref> ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਛੇਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਫੌਜੀ ਟਕਰਾਅ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੂੜੀਵਾਦੀ [[ਸੁੰਨੀ]] ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੀ ਬਜਾਏ ਦਰਮਿਆਨੀ ਸੂਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ।<ref name="Mandair2013p50"/> 1658 ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਯੁੱਧ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ 1660 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਮਰਥਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਏ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਬੰਧਕ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ, ਰਾਮ ਰਾਏ ਤੋਂ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ - ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ - ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਇਤ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name=britharrai/><ref name="Grewal1998p67"/> ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਇਤ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਜਿਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੇਕਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕਰਨ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA33 |year=1995|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=33–34}}</ref> 1661 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅੱਠਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ।<ref name=britharrai/> == ਨਾਂ == ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਹਰੀ ਰਾਇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Singh2014p400">{{cite book |author1=Pashaura Singh |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |author2=Louis E. Fenech |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-969930-8 |page=400}}</ref> ਕੁਝ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਰੀ ਗੁਰੂ (ਹਰਿਆਲੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।<ref name=":02">{{Cite book |last=Prill |first=Susan E. |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |date=27 March 2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191004117 |editor-last=Singh |editor-first=Pashaura |pages=223–234 |chapter=19. Ecotheology |editor-last2=Fenech |editor-first2=Louis E.}}</ref> == ਜੀਵਨ == ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦਾ ਜਨਮ ਅਨੰਤੀ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਿਹਾਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਸੋਢੀ ਖੱਤਰੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ 8 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। 10 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 1640 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਾਤਾ ਕਿਸ਼ਨ ਦੇਵੀ (ਕਈ ਵਾਰ ਸੁਲੱਖਣੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਜੋ ਦਇਆ ਰਾਮ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਰੂਪ ਕੌਰ <ref>Harjinder Singh Dilgeer: Sikh History in 10 Volumes. </ref> ਅਤੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਰਾਮ ਰਾਏ ਅਤੇ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਅੱਠਵਾਂ ਗੁਰੂ ਬਣਿਆ)।<ref>{{cite book|author=J. S. Grewal|title=The Sikhs of the Punjab|url=https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew|url-access=registration| year=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-63764-0|pages=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/62 62]–63, 67–69}}</ref> ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੇ ਭਰਾ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਫਤ ਜ਼ਮੀਨ ਗ੍ਰਾਂਟਾਂ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਸਪਾਂਸਰਸ਼ਿਪ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੇ ਇੱਕ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨਾਲ ਅਸਹਿਮਤ ਸਨ, ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ​​ਸਾਹਿਤ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਗ੍ਰੰਥ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਚੇ ਗਏ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ "ਹਰੀ ਰਾਇ" ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title= Historical Dictionary of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA148 |year=2014|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-1-4422-3601-1|page=148}}</ref><ref>{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-969930-8|page=41}}</ref> 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਜੀਵਨੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ ਦੁਆਰਾ, ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਸੰਗਤ ਹਨ।<ref>{{cite book|author=Surjit Singh Gandhi|title=History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 C.E |url=https://books.google.com/books?id=vZFBp89UInUC&pg=PA590 |year=2007|publisher=Atlantic Publishers |isbn=978-81-269-0858-5|pages=590–591 with note 2}}</ref> === ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ === ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] ਨੂੰ ਡਾਕਟਰੀ ਦੇਖਭਾਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ, ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜ਼ਹਿਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=britharrai/><ref name="Mandair2013p50"/> ਮੁਗਲ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਜਿੱਤ ਗਿਆ, ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਤੋਂ ਧਰਮ-ਤਿਆਗ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। 1660 ਵਿੱਚ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਲਈ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ।<ref name="Mandair2013p50"/> ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਮੁਗਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੀ ਮਦਦ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਸ ਦੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਸਤਾਇਆ ਸੀ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਜੁਆਬ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਇੱਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਫੁੱਲ ਤੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book|author=Arvind-Pal Singh Mandair|title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ&pg=PA226 |year=2013|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-4411-0231-7|pages=226 with note 7}}</ref> 1658 ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਯੁੱਧ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ 1660 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਮਰਥਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ 13 ਸਾਲ ਦੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਬੰਧਕ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ, ਰਾਮ ਰਾਏ ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ - ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ - ਦੀ ਇੱਕ ਆਇਤ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਇਤ ਦੇ ਅਰਥ ਬਦਲ ਦਿੱਤੇ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਜਿਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੇਕ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਛੋਟੇ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਸਫਲ ਹੋਣ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ। === ਪ੍ਰਭਾਵ === ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਕਈ ਜਨਤਕ ਗਾਇਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਪਾਠ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਗਾਇਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਕਥਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਵਚਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਪਾਠ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਅਖੰਡ ਕੀਰਤਨ ਜਾਂ ਨਿਰੰਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਗਾਇਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੋਤੀਆਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਜਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਿਕ ਲੋਕ ਗਾਇਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ।<ref name="Singh2014p400" /> ==== ਸੁਧਾਰ ==== ਤੀਜੇ ਸਿੱਖ ਆਗੂ [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]] ਨੇ ਮੰਜੀ (ਸੰਗਤੀਆ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਨਿਯੁਕਤ ਮੁਖੀ ਦੇ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਖੇਤਰ) ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ,<ref name="cole20">{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices|url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA22| year=1995| publisher= Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=20–21}}</ref><ref name="FenechMcLeod2014p29">{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA29|year=2014|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-1-4422-3601-1|pages=29–30}}</ref> ਨੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਦਸਵੰਧ ("ਆਮਦਨ ਦਾ ਦਸਵਾਂ") ਮਾਲੀਆ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ,<ref name="Farhadian2015p342">{{cite book|author=Charles E. Farhadian|title=Introducing World Religions |url=https://books.google.com/books?id=5VV-BAAAQBAJ&pg=PT342 |year=2015|publisher=Baker Academic|isbn=978-1-4412-4650-9|pages=342}}</ref> ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੰਗਰ ਪਰੰਪਰਾ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਵੀ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇ, ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰਕ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਮੁਫਤ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ।<ref name="FenechMcLeod2014p29" /> ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਢਾਂਚਾ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਧਣ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਦਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਕੁਝ ਮਸੰਦ (ਸਥਾਨਕ ਸੰਗਤ ਦੇ ਆਗੂ) ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ, ਜ਼ਮੀਨੀ ਗ੍ਰਾਂਟਾਂ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਤੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਸਨ - ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਲੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣ, ਇੱਕ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਗੁਰੂਤਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ<ref name="eosghr" /> ਹਰ ਰਾਏ ਲਈ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕਜੁੱਟ ਰੱਖਣਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|author=Surjit Singh Gandhi|title=History of Sikh Gurus Retold: 1469–1606 C.E |url=https://books.google.com/books?id=qw7-kUkHA_0C&pg=PA365 |year=2007|publisher=Atlantic Publishers |isbn=978-81-269-0857-8|pages=365–367}}</ref><ref>{{cite book|title=Holy People of the World: A Cross-cultural Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=H5cQH17-HnMC&pg=PA345 |year=2004|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-355-1|page=345}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਜੋਧ, ਭਾਈ ਗੋਂਡਾ, ਭਾਈ ਨੱਥਾ, ਭਗਤ ਭਗਵਾਨ (ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਲਈ), ਭਾਈ ਫੇਰੂ (ਰਾਜਥਨ ਲਈ), ਭਾਈ ਭਗਤ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੈਰਾਗੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਰਗੇ ਨਵੇਂ ਮਸੰਦਾਂ ਨੂੰ ਮੰਜੀਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। === ਮੌਤ ਅਤੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ === [[File:Miniature depicting Guru Har Rai with Guru Har Krishan as the fly-whisk attendant, kept within the Kartarpur Bir.jpg|thumb|ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਫਲਾਈ-ਵਿਸਕ ਸੇਵਾਦਾਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਲਘੂ ਚਿੱਤਰ, ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਬੀੜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।]] ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ 5 ਸਾਲ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਗੁਰੂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। == ਵਾਤਾਵਰਨ ਸੰਭਾਲ == ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref name=":02" /> ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।<ref name=":02" /> [[File:Miniature painting of Guru Har Rai holding a flower, circa 1685.jpg|thumb|ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀ ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਫੜੀ ਹੋਈ ਛੋਟੀ ਪੇਂਟਿੰਗ, ਲਗਭਗ 1685। ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਰਾਏ ਦਰਬਾਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਮਹੰਤ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਗਈ।]] ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਾਖੀ (ਇਸੇ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ), ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜਵਾਨ ਸਨ, ਉਹ ਇੱਕ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਸੈਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦਾ ਚੋਗਾ ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੇ ਤਣੇ ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਗਿਆ।<ref name=":02" /> ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਸੀ ਉਸ ਲਈ ਪਛਤਾਵੇ ਦੀ ਇੱਕ ਤੀਬਰ ਭਾਵਨਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਬਾਕੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੌਦੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਉਣ, ਤੁਰਦੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਕੱਪੜੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਵਰਤਦੇ ਸਨ।<ref name=":02" /> ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਬਨਸਪਤੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref name=":02" /> ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ।<ref name=":02" /> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੀਰਤਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਚਿੜੀਆਘਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ।<ref name=":02" /> === ਚਿਕਿਤਸਕ ਗਿਆਨ === ਕੀਰਤਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਿੱਖ ਬਾਗ਼, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨੌਲੱਖਾ ਬਾਗ਼ (ਭਾਵ "900,000 ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਬਾਗ਼") ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਦੇਖਭਾਲ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name=":02" /> ਇਹ ਵੱਡਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਚਿਕਿਤਸਕ ਕਿਸਮਾਂ ਸਨ।<ref name=":02" /> ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਾਘ ਦੀਆਂ ਮੁੱਛਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜ਼ਹਿਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੌਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਇਲਾਜ ਉਸ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੇ।<ref name=":02" /> ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦ੍ਰਿੜ ਇਰਾਦੇ ਦੇ ਹਰ ਇਲਾਜ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ, ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਭੇਟ ਕੀਤਾ।<ref name=":02" /> ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੂੰ ਚਿਕਿਤਸਕ ਪੌਦੇ ਭੇਜੇ।<ref name=":02" /> ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੌਜੂਦ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਨੇ ਅਜੇ ਵੀ ਸਮਰਾਟ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਰਹਿਮ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਹੈ।<ref name=":02" /> ==ਗੁਰਗੱਦੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾ == [[1644]] ਈ: ਵਿੱਚ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਭਾਲੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਚ-ਕੋਟੀ ਦੇ 2200 ਸਿੰਘ ਸੂਰਮੇ ਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਟੁਕੜੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਜੋ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦਾ ਜੁਝਾਰੂ ਰੂਪ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਲੜਾਈ ਝਗੜੇ ਤੋਂ ਸਦਾ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਵੀ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ [[ਪਲਾਹੀ]] [[ਪਿੰਡ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਚਰਣ ਪਾਏ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਪਾਰਕ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਿਆਲੂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਨ, ਕਿਸੇ ਸਵਾਲੀ ਜਾਂ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਨੂੰ ਕਦੇ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਸਨ ਦਿੰਦੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦੁਰਲੱਭ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਸੰਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਕੀਮਤੀ ਪਦਾਰਥ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੰਭਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ ਦਾ ਬੇਟਾ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਬਹੁਤ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਤੇ ਹਕੀਮਾਂ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਨਾਲ [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋ ਗਿਆ। 1707 ਈ ਵਿੱਚ [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] [[ਲਾਹੌਰ]] ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਨ ਲਈ [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਆਇਆ। [[ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ]] ਨਾਲ ਭਾਵੇਂ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਬਾਬਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਟਕਰਾਉ ਵਾਲੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ [[ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ]] ਦੇ ਪਿਤਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] ਨੇ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ [[ਗਵਾਲੀਅਰ]] ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਜੀ ਨੂੰ ਅਸਹਿ ਅਤੇ ਅਕਹਿ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਰੰਤੂ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦਾ ਬਿਰਦ ਹੈ '''ਜੋ ਸਰਣਿ ਆਵੈ ਤਿਸੁ ਕੰਠਿ ਲਾਵੈ ਇਹੁ ਬਿਰਦੁ ਸੁਆਮੀ ਸੰਦਾ॥''' ਗੁਰੂ ਅਕਾਲ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਸਦ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚਾਲੂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਤਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਨੌਜੁਆਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਹਤਯਾਬ, ਰਿਸ਼ਟਪੁਸ਼ਟ ਰੱਖਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮੱਲ ਅਖਾੜਿਆਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਕੁਠਾੜ ਵਾਲਾ ਰਾਣਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਜੱਸ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਉਹ ਝੋਲੇ ਦਾ ਮਰੀਜ਼ ਸੀ। ਉਹ ਪਾਲਕੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਘਰ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਨ ਆਏ ਤਾਂ [[ਭਾਈ ਰੂਪਾ]], [[ਕਾਂਗੜ]] ਆਦਿ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ [[ਮਹਿਰਾਜ]] ਪਿੰਡ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਥੇ ਭਾਈ ਮੋਹਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਚੌਧਰੀ ਕਾਲੇ ਨੇ ਤਨ-ਮਨ-ਧਨ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਟਹਿਲ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਚੌਧਰੀ ਕਾਲਾ ਆਪਣੇ ਭਤੀਜੇ ਫੂਲ ਅਤੇ ਸμਦਲੀ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬਾਲਕ ਭੁੱਖੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਟ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਮਾਰਨ ਲੱਗੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ,“ਬਾਲਕ ਕੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ?” ਚੌਧਰੀ ਕਾਲੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਲੰਗਰ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਚਨ ਕੀਤਾ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਰਾਜ ਕਰੇਗੀ ਅਤੇ ਕਈ ਥਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੰਗਰ ਚੱਲਣਗੇ!” [[ਬਾਬਾ ਫੂਲ]] ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਤਰਲੋਕਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਰਾਮਾ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਨੇ [[ਨਾਭਾ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਅਤੇ [[ਜੀਂਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜੀਂਦ]] ਰਿਆਸਤਾਂ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀਆਂ। ਸ਼ੇਰੇ-ਪੰਜਾਬ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਫੂਲਕੀਏ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਦਾਰ ਗੱਜਪੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀਂਦ ਵਾਲੇ ਦਾ ਦੋਹਤਰਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਰਦਾਨ ਸੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਚਮਕ ਉੱਠੀ ਸੀ। ==ਸੇਵਾ ਦੇ ਪੁੰਜ== [[ਭਾਈ ਭਗਤੂ]], [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਦਾ ਮਸੰਦ ਸੀ ਜੋ ਸਿੱਧੂ ਬਰਾੜਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀਆ ਸੀ। [[ਭਾਈ ਭਗਤੂ]] ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਗੋਰਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜਦੋਂ [[ਮਾਲਵੇ]] ਦੇਸ ਵਿੱਚ ਗਏ ਤਾਂ ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੇ ਅਨੇਕ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਵਾਈ। ਭੁੱਖੜੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚੌਰ-ਬਰਦਾਰ ਭਾਈ ਜੱਸੇ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੜਬੜ ਹੋ ਗਈ। ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਦਮੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਈ ਜੱਸੇ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣੀ ਤਾਂ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੋਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਨਾ ਆਏ। ਭਾਈ ਗੋਰਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਹੀਰ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪਛਤਾਵਾ ਸੀ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਭੁੱਲ ਬਖਸ਼ਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਡੋਲੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਜ-ਸਾਮਾਨ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਮੁਹੰਮਦ ਯਾਰ ਖਾਂ]], ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਵਾਰ ਲੈ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਇਹ ਡੋਲੇ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਮੁਖਲਸ ਖਾਂ ਦਾ ਵੈਰ ਲੈਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਜਾਗ ਪਈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਡੋਲੇ ਅਤੇ ਸਾਜ-ਸਾਮਾਨ ਸਭ ਲੁੱਟ ਲਵੋ। ਭਾਈ ਗੋਰਾ ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਵਾਨ ਲੈ ਕੇ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਉਂ ਖੂਬ ਤੇਗ ਚੱਲੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਕੇ ਤੁਰਕਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਦਿੱਤੇ। ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੇ ਤੁਰਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕੀ ਰੱਖਿਆ। ਵਹੀਰ ਸਹੀ-ਸਲਾਮਤ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀਆਂ ਮਾਈਆਂ ਨੂੰ ਬੇਇੱਜ਼ਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਖਬਰ ਜਦੋਂ ਵਹੀਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੂੰ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਅਸਵਾਰ ਭੇਜੇ। ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਗੋਰਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਦੇ ਸਭ ਗੁਨਾਹ ਬਖਸ਼ ਦਿੱਤੇ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} [[7 ਜੁਲਾਈ]] ਸੰਨ [[1661]] ਈ: ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] ਨੂੰ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]] ਦੀ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਪੰਜ ਪੈਸੇ ਤੇ ਨਾਰੀਅਲ ਰੱਖ, ਪੰਜ ਪਰਕਰਮਾਂ ਕਰ ਕੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ। [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ]] ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ [[ਭਾਈ ਭਾਨਾ]] ਪਾਸੋਂ ਗੁਰਿਆਈ ਦਾ ਤਿਲਕ ਲਗਵਾਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੀ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} == ਵਿਆਹ == ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਸੁਲੱਖਣੀ ਨਾਮ ਦੀ ਔਰਤ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁਝ ਸਰੋਤ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਵਿਆਹ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਬਹੁ-ਵਿਆਹ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref name=":3">{{Cite book |last=Gandhi |first=Surjit Singh |title=History of Sikh Gurus Retold |publisher=Atlantic Publishers & Distributors |year=2007 |isbn=9788126908585 |volume=2: 1606-1708 C.E |pages=563–592 |chapter=8: Guru Har Rai}}</ref> ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਜਾਂ ਅੱਠ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੁਲੱਖਣੀ/ਕਿਸ਼ਨ ਕੌਰ, ਕਲਿਆਣੀ, ਟੋਕੀ, ਅਨੋਖੀ, ਲਾਡੀਕੀ, ਚੰਦ ਕੌਰ, ਪ੍ਰੇਮ ਕੌਰ, ਰਾਮ ਕੌਰ, ਪਰ ਇਹ ਦਾਅਵੇ ਸ਼ੱਕੀ ''ਗੁਰਪਰਨਾਲੀ'' ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name=":3" /> ਜਦੋਂ ਕਿ ''[[ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼]]'' ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ, ''[[ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ]]'', ਹਰਿਦੁਆਰ ਦੀਆਂ ''ਪਾਂਡਾ ਵਹੀਆਂ'', ਕਵੀ ਸੌਂਧ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ, ਅਤੇ ''ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ'' ਕੇਵਲ ਕਿਸ਼ਨ ਕੌਰ/ਸੁਲੱਖਣੀ ਦਾ ਨਾਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹੈ।<ref name=":3" /> == ਸਾਹਿਤ == ਆਮ ਸਿੱਖ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਯੋਗਦਾਨ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ''ਸਲੋਕ ਮਹੱਲਾ ਸੱਤਵਾਂ'' ਰਚਨਾ ਲਿਖੀ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite book |last=Singh |first=Sardar Harjeet |url=https://books.google.com/books?id=fleka3YEE8sC&q=a+couplet+attributed+to+Guru+Har+Rai&pg=PA100 |title=Faith & Philosophy of Sikhism |date=2009 |publisher=Gyan Publishing House |isbn=978-81-7835-721-8 |pages=103–104 |language=en}}</ref> ਇਹ ਮਹੱਲਾ ਰਚਨਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਕੀਰਤਪੁਰੀ ਬੀੜ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਜੋਂ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੈ, ਸੱਤਵੀਂ ਮੀਨਾ ਗੁਰੂ ਮਿਹਰਬਾਨ ਨੇ ਵੀ ਮਾਰਕਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਗਲਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।<ref name=":0" /> ਸਲੋਕ ਮਿਹਰਬਾਨ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵੀ ਲਿਖਤ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੁਆਰਾ ਬਾਣੀ ਲਿਖਣ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਹਰੇਕ ਗੁਰੂ ਦਾ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਜਾਂ ਦੋਹੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਆਪਣਾ ਤਰੀਕਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਦਾ ਤਰੀਕਾ: ''ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ।'' == ਵਿਰਾਸਤ == 2011 ਵਿੱਚ, 14 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਿਵਸ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰਗੱਦੀ (ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ) ਦੀ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਸੀ।<ref name=":02" /> 2013 ਵਿੱਚ, ਈਕੋਸਿੱਖ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੈਸ-ਰਿਲੀਜ਼ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੂੰ "ਹਰਾ ਗੁਰੂ" ਦੱਸਿਆ, ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਦੇ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਨੇੜਤਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ।<ref name=":02" /> == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੱਭਿਆਚਾਰ == 2013 ਵਿੱਚ, ਰਾਹੀ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਈਕੋਸਿੱਖ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੇਂਟਿੰਗ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਟੀਸ਼ਨਰ ਨੂੰ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਪੇਂਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਰੁੱਖ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਇੱਕ ਯੂਕੇਲਿਪਟਸ ਹੈ, ਇੱਕ ਗੈਰ-ਮੂਲ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਜੋ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੇਂਟਿੰਗ ਕਾਲ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।<ref name=":02" /> == ਗੈਲਰੀ == <gallery> File:Guru Hargobind with his grandson, the young Guru Har Rai.jpg|[[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ]] (ਸੱਜੇ) ਆਪਣੇ ਪੋਤੇ, ਨੌਜਵਾਨ ਹਰ ਰਾਏ (ਖੱਬੇ) ਨਾਲ। File:Painting of Guru Har Rai holding a flower, kept in the Sursinghwala collection.jpg|ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ, ਪਹਾੜੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ। File:Painting of Guru Har Rai holding a flower, kept in the Bhai Rupa Chand collection.jpg|ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਦਾ ਨੀਲੇ ਫੁੱਲ ਫੜੇ ਹੋਏ ਚਿੱਤਰ File:Guru Har Rai painting.jpg|ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ, ਸੱਤਵੇਂ ਗੁਰੂ (ਸੀ. 1800-1825 ਪਹਾੜੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ) </gallery> == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|30em}} === ਪੁਸਤਕ-ਸੂਚੀ === * {{cite book | author=Macauliffe, M.A. | title=The Sikh Religion: Its Gurus Sacred Writings and Authors| publisher=Low Price Publications | year=1909 | isbn=81-7536-132-8}} * {{cite book | author=Singh, Khushwant | title=A History of the Sikhs: 1469-1839 Vol.1 (2nd ed.)| publisher=Oxford University Press | year=1963| isbn=0-19-567308-5}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{commons category|Guru Har Rai}} {{Portal|India|Biography|Punjab}} * [http://www.sikhs.org/guru7.htm Guru Har Rai], Sikhs.org * [https://web.archive.org/web/20141014223945/http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak7.html Guru Har Rai], Sikh-History.com * [https://www.guruharraiji.com/ Guru Har Rai] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260312130645/https://guruharraiji.com/ |date=2026-03-12 }}, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਪਿੰਡ ਭੋਂਗਰਨੀ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ {{ਸਿੱਖੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਯੋਧੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1630]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1661]] aipe7yrdl9o2uqq79jxuj9ots8hf6pg 840279 840277 2026-05-30T17:05:35Z Sonia Atwal 49604 840279 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[ਸਿੱਖੀ]] | name = ਗੁਰ ਹਰਿਰਾਇ | alt = ਗੁਰ ਹਰਿਰਾਇ | image = Harrai.jpg | caption = ਗੁਰ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | birth_name = | birth_date = ਜਨਵਰੀ 16, 1630 | birth_place = [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਰੂਪਨਗਰ]], [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{Death date and age|df=yes|1661|10|06|1630|01|31}} | death_place = [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]]) | period = 1644–1661 | other_names = ''ਸਤਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ'' | predecessor = [[ਗੁਰ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] | successor = [[ਗੁਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] | father = ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ | mother = ਮਾਤਾ ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ | ਸੁਪਤਨੀ = ਮਾਤਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇਵੀ | children = ਰਾਮ ਰਾਇ ਅਤੇ [[ਗੁਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ|ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] }} {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} '''ਗੁਰ ਹਰਿਰਾਇ''' (16 ਜਨਵਰੀ 1630 – 20 ਅਕਤੂਬਰ 1661)<ref name=eosghr>{{cite web |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/HAR%20RAI%20GURU%20(1630-1661).html |title=Har Rai, Guru (1630–1661) |author=Bhagat Singh |editor=Harbans Singh|display-editors=etal| website=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjabi University Patiala |accessdate=16 January 2017}}</ref> [[ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ ਸਤਵੇਂ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂ]] ਸਨ।<ref name=britharrai>[https://www.britannica.com/biography/Har-Rai Har Rai: Sikh Guru], Encyclopedia Britannica (2015)</ref> ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 3 ਮਾਰਚ, 1644 ਨੂੰ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਬਣੇ।<ref name="Mandair2013p50">{{cite book|author=Arvind-Pal Singh Mandair|title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ&pg=PA50 |year=2013|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-4411-0231-7|pages=50–51}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 31 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ, ਲਗਭਗ ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।<ref name="Mandair2013p50"/><ref name="Grewal1998p67">{{cite book|author=J. S. Grewal|title=The Sikhs of the Punjab|url= https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew|url-access=registration|year=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-63764-0|pages=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/67 67]–69}}</ref> ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਛੇਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਫੌਜੀ ਟਕਰਾਅ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੂੜੀਵਾਦੀ [[ਸੁੰਨੀ]] ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੀ ਬਜਾਏ ਦਰਮਿਆਨੀ ਸੂਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ।<ref name="Mandair2013p50"/> 1658 ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਯੁੱਧ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ 1660 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਮਰਥਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਏ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਬੰਧਕ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ, ਰਾਮ ਰਾਏ ਤੋਂ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ - ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ - ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਇਤ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name=britharrai/><ref name="Grewal1998p67"/> ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਇਤ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਜਿਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੇਕਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕਰਨ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA33 |year=1995|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=33–34}}</ref> 1661 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅੱਠਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ।<ref name=britharrai/> == ਨਾਂ == ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਹਰੀ ਰਾਇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Singh2014p400">{{cite book |author1=Pashaura Singh |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |author2=Louis E. Fenech |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-969930-8 |page=400}}</ref> ਕੁਝ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਰੀ ਗੁਰੂ (ਹਰਿਆਲੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।<ref name=":02">{{Cite book |last=Prill |first=Susan E. |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |date=27 March 2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191004117 |editor-last=Singh |editor-first=Pashaura |pages=223–234 |chapter=19. Ecotheology |editor-last2=Fenech |editor-first2=Louis E.}}</ref> == ਜੀਵਨ == ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦਾ ਜਨਮ ਅਨੰਤੀ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਿਹਾਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਸੋਢੀ ਖੱਤਰੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ 8 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। 10 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 1640 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਾਤਾ ਕਿਸ਼ਨ ਦੇਵੀ (ਕਈ ਵਾਰ ਸੁਲੱਖਣੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਜੋ ਦਇਆ ਰਾਮ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਰੂਪ ਕੌਰ<ref>Harjinder Singh Dilgeer: Sikh History in 10 Volumes. </ref> ਅਤੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਰਾਮ ਰਾਏ ਅਤੇ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਅੱਠਵਾਂ ਗੁਰੂ ਬਣਿਆ)।<ref>{{cite book|author=J. S. Grewal|title=The Sikhs of the Punjab|url=https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew|url-access=registration| year=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-63764-0|pages=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/62 62]–63, 67–69}}</ref> ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੇ ਭਰਾ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਫਤ ਜ਼ਮੀਨ ਗ੍ਰਾਂਟਾਂ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਸਪਾਂਸਰਸ਼ਿਪ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੇ ਇੱਕ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨਾਲ ਅਸਹਿਮਤ ਸਨ, ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ​​ਸਾਹਿਤ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਗ੍ਰੰਥ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਚੇ ਗਏ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ "ਹਰੀ ਰਾਇ" ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title= Historical Dictionary of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA148 |year=2014|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-1-4422-3601-1|page=148}}</ref><ref>{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-969930-8|page=41}}</ref> 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਜੀਵਨੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ ਦੁਆਰਾ, ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਸੰਗਤ ਹਨ।<ref>{{cite book|author=Surjit Singh Gandhi|title=History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 C.E |url=https://books.google.com/books?id=vZFBp89UInUC&pg=PA590 |year=2007|publisher=Atlantic Publishers |isbn=978-81-269-0858-5|pages=590–591 with note 2}}</ref> === ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ === ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] ਨੂੰ ਡਾਕਟਰੀ ਦੇਖਭਾਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ, ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜ਼ਹਿਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=britharrai/><ref name="Mandair2013p50"/> ਮੁਗਲ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਜਿੱਤ ਗਿਆ, ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਤੋਂ ਧਰਮ-ਤਿਆਗ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। 1660 ਵਿੱਚ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਲਈ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ।<ref name="Mandair2013p50"/> ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਮੁਗਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੀ ਮਦਦ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਸ ਦੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਸਤਾਇਆ ਸੀ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਜੁਆਬ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਇੱਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਫੁੱਲ ਤੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book|author=Arvind-Pal Singh Mandair|title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ&pg=PA226 |year=2013|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-4411-0231-7|pages=226 with note 7}}</ref> 1658 ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਯੁੱਧ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ 1660 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਮਰਥਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ 13 ਸਾਲ ਦੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਬੰਧਕ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ, ਰਾਮ ਰਾਏ ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ - ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ - ਦੀ ਇੱਕ ਆਇਤ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਇਤ ਦੇ ਅਰਥ ਬਦਲ ਦਿੱਤੇ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਜਿਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੇਕ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਛੋਟੇ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਸਫਲ ਹੋਣ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ। === ਪ੍ਰਭਾਵ === ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਕਈ ਜਨਤਕ ਗਾਇਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਪਾਠ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਗਾਇਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਕਥਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਵਚਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਪਾਠ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਅਖੰਡ ਕੀਰਤਨ ਜਾਂ ਨਿਰੰਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਗਾਇਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੋਤੀਆਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਜਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਿਕ ਲੋਕ ਗਾਇਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ।<ref name="Singh2014p400"/> ==== ਸੁਧਾਰ ==== ਤੀਜੇ ਸਿੱਖ ਆਗੂ [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]] ਨੇ ਮੰਜੀ (ਸੰਗਤੀਆ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਨਿਯੁਕਤ ਮੁਖੀ ਦੇ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਖੇਤਰ) ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ,<ref name="cole20">{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices|url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA22| year=1995| publisher= Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=20–21}}</ref><ref name="FenechMcLeod2014p29">{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA29|year=2014|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-1-4422-3601-1|pages=29–30}}</ref> ਨੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਦਸਵੰਧ ("ਆਮਦਨ ਦਾ ਦਸਵਾਂ") ਮਾਲੀਆ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ,<ref name="Farhadian2015p342">{{cite book|author=Charles E. Farhadian|title=Introducing World Religions |url=https://books.google.com/books?id=5VV-BAAAQBAJ&pg=PT342 |year=2015|publisher=Baker Academic|isbn=978-1-4412-4650-9|pages=342}}</ref> ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੰਗਰ ਪਰੰਪਰਾ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਵੀ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇ, ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰਕ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਮੁਫਤ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ।<ref name="FenechMcLeod2014p29" /> ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਢਾਂਚਾ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਧਣ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਦਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਕੁਝ ਮਸੰਦ (ਸਥਾਨਕ ਸੰਗਤ ਦੇ ਆਗੂ) ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ, ਜ਼ਮੀਨੀ ਗ੍ਰਾਂਟਾਂ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਤੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਸਨ - ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਲੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣ, ਇੱਕ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਗੁਰੂਤਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ<ref name="eosghr" /> ਹਰ ਰਾਏ ਲਈ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕਜੁੱਟ ਰੱਖਣਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|author=Surjit Singh Gandhi|title=History of Sikh Gurus Retold: 1469–1606 C.E |url=https://books.google.com/books?id=qw7-kUkHA_0C&pg=PA365 |year=2007|publisher=Atlantic Publishers |isbn=978-81-269-0857-8|pages=365–367}}</ref><ref>{{cite book|title=Holy People of the World: A Cross-cultural Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=H5cQH17-HnMC&pg=PA345 |year=2004|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-355-1|page=345}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਜੋਧ, ਭਾਈ ਗੋਂਡਾ, ਭਾਈ ਨੱਥਾ, ਭਗਤ ਭਗਵਾਨ (ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਲਈ), ਭਾਈ ਫੇਰੂ (ਰਾਜਥਨ ਲਈ), ਭਾਈ ਭਗਤ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੈਰਾਗੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਰਗੇ ਨਵੇਂ ਮਸੰਦਾਂ ਨੂੰ ਮੰਜੀਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। === ਮੌਤ ਅਤੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ === [[File:Miniature depicting Guru Har Rai with Guru Har Krishan as the fly-whisk attendant, kept within the Kartarpur Bir.jpg|thumb|ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਫਲਾਈ-ਵਿਸਕ ਸੇਵਾਦਾਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਲਘੂ ਚਿੱਤਰ, ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਬੀੜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।]] ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ 5 ਸਾਲ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਗੁਰੂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। == ਵਾਤਾਵਰਨ ਸੰਭਾਲ == ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref name=":02" /> ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।<ref name=":02" /> [[File:Miniature painting of Guru Har Rai holding a flower, circa 1685.jpg|thumb|ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀ ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਫੜੀ ਹੋਈ ਛੋਟੀ ਪੇਂਟਿੰਗ, ਲਗਭਗ 1685। ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਰਾਏ ਦਰਬਾਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਮਹੰਤ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਗਈ।]] ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਾਖੀ (ਇਸੇ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ), ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜਵਾਨ ਸਨ, ਉਹ ਇੱਕ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਸੈਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦਾ ਚੋਗਾ ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੇ ਤਣੇ ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਗਿਆ।<ref name=":02" /> ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਸੀ ਉਸ ਲਈ ਪਛਤਾਵੇ ਦੀ ਇੱਕ ਤੀਬਰ ਭਾਵਨਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਬਾਕੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੌਦੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਉਣ, ਤੁਰਦੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਕੱਪੜੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਵਰਤਦੇ ਸਨ।<ref name=":02" /> ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਬਨਸਪਤੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref name=":02" /> ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ।<ref name=":02" /> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੀਰਤਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਚਿੜੀਆਘਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ।<ref name=":02" /> === ਚਿਕਿਤਸਕ ਗਿਆਨ === ਕੀਰਤਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਿੱਖ ਬਾਗ਼, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨੌਲੱਖਾ ਬਾਗ਼ (ਭਾਵ "900,000 ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਬਾਗ਼") ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਦੇਖਭਾਲ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name=":02" /> ਇਹ ਵੱਡਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਚਿਕਿਤਸਕ ਕਿਸਮਾਂ ਸਨ।<ref name=":02" /> ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਾਘ ਦੀਆਂ ਮੁੱਛਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜ਼ਹਿਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੌਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਇਲਾਜ ਉਸ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੇ।<ref name=":02" /> ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦ੍ਰਿੜ ਇਰਾਦੇ ਦੇ ਹਰ ਇਲਾਜ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ, ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਭੇਟ ਕੀਤਾ।<ref name=":02" /> ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੂੰ ਚਿਕਿਤਸਕ ਪੌਦੇ ਭੇਜੇ।<ref name=":02" /> ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੌਜੂਦ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਨੇ ਅਜੇ ਵੀ ਸਮਰਾਟ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਰਹਿਮ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਹੈ।<ref name=":02" /> ==ਗੁਰਗੱਦੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾ == [[1644]] ਈ: ਵਿੱਚ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਭਾਲੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਚ-ਕੋਟੀ ਦੇ 2200 ਸਿੰਘ ਸੂਰਮੇ ਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਟੁਕੜੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਜੋ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦਾ ਜੁਝਾਰੂ ਰੂਪ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਲੜਾਈ ਝਗੜੇ ਤੋਂ ਸਦਾ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਵੀ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ [[ਪਲਾਹੀ]] [[ਪਿੰਡ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਚਰਣ ਪਾਏ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਪਾਰਕ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਿਆਲੂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਨ, ਕਿਸੇ ਸਵਾਲੀ ਜਾਂ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਨੂੰ ਕਦੇ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਸਨ ਦਿੰਦੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦੁਰਲੱਭ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਸੰਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਕੀਮਤੀ ਪਦਾਰਥ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੰਭਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ ਦਾ ਬੇਟਾ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਬਹੁਤ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਤੇ ਹਕੀਮਾਂ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਨਾਲ [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋ ਗਿਆ। 1707 ਈ ਵਿੱਚ [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] [[ਲਾਹੌਰ]] ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਨ ਲਈ [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਆਇਆ। [[ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ]] ਨਾਲ ਭਾਵੇਂ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਬਾਬਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਟਕਰਾਉ ਵਾਲੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ [[ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ]] ਦੇ ਪਿਤਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] ਨੇ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ [[ਗਵਾਲੀਅਰ]] ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਜੀ ਨੂੰ ਅਸਹਿ ਅਤੇ ਅਕਹਿ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਰੰਤੂ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦਾ ਬਿਰਦ ਹੈ '''ਜੋ ਸਰਣਿ ਆਵੈ ਤਿਸੁ ਕੰਠਿ ਲਾਵੈ ਇਹੁ ਬਿਰਦੁ ਸੁਆਮੀ ਸੰਦਾ॥''' ਗੁਰੂ ਅਕਾਲ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਸਦ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚਾਲੂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਤਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਨੌਜੁਆਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਹਤਯਾਬ, ਰਿਸ਼ਟਪੁਸ਼ਟ ਰੱਖਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮੱਲ ਅਖਾੜਿਆਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਕੁਠਾੜ ਵਾਲਾ ਰਾਣਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਜੱਸ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਉਹ ਝੋਲੇ ਦਾ ਮਰੀਜ਼ ਸੀ। ਉਹ ਪਾਲਕੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਘਰ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਨ ਆਏ ਤਾਂ [[ਭਾਈ ਰੂਪਾ]], [[ਕਾਂਗੜ]] ਆਦਿ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ [[ਮਹਿਰਾਜ]] ਪਿੰਡ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਥੇ ਭਾਈ ਮੋਹਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਚੌਧਰੀ ਕਾਲੇ ਨੇ ਤਨ-ਮਨ-ਧਨ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਟਹਿਲ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਚੌਧਰੀ ਕਾਲਾ ਆਪਣੇ ਭਤੀਜੇ ਫੂਲ ਅਤੇ ਸμਦਲੀ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬਾਲਕ ਭੁੱਖੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਟ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਮਾਰਨ ਲੱਗੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ,“ਬਾਲਕ ਕੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ?” ਚੌਧਰੀ ਕਾਲੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਲੰਗਰ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਚਨ ਕੀਤਾ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਰਾਜ ਕਰੇਗੀ ਅਤੇ ਕਈ ਥਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੰਗਰ ਚੱਲਣਗੇ!” [[ਬਾਬਾ ਫੂਲ]] ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਤਰਲੋਕਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਰਾਮਾ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਨੇ [[ਨਾਭਾ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਅਤੇ [[ਜੀਂਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜੀਂਦ]] ਰਿਆਸਤਾਂ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀਆਂ। ਸ਼ੇਰੇ-ਪੰਜਾਬ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਫੂਲਕੀਏ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਦਾਰ ਗੱਜਪੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀਂਦ ਵਾਲੇ ਦਾ ਦੋਹਤਰਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਰਦਾਨ ਸੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਚਮਕ ਉੱਠੀ ਸੀ। ==ਸੇਵਾ ਦੇ ਪੁੰਜ== [[ਭਾਈ ਭਗਤੂ]], [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਦਾ ਮਸੰਦ ਸੀ ਜੋ ਸਿੱਧੂ ਬਰਾੜਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀਆ ਸੀ। [[ਭਾਈ ਭਗਤੂ]] ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਗੋਰਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜਦੋਂ [[ਮਾਲਵੇ]] ਦੇਸ ਵਿੱਚ ਗਏ ਤਾਂ ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੇ ਅਨੇਕ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਵਾਈ। ਭੁੱਖੜੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚੌਰ-ਬਰਦਾਰ ਭਾਈ ਜੱਸੇ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੜਬੜ ਹੋ ਗਈ। ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਦਮੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਈ ਜੱਸੇ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣੀ ਤਾਂ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੋਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਨਾ ਆਏ। ਭਾਈ ਗੋਰਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਹੀਰ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪਛਤਾਵਾ ਸੀ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਭੁੱਲ ਬਖਸ਼ਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਡੋਲੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਜ-ਸਾਮਾਨ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਮੁਹੰਮਦ ਯਾਰ ਖਾਂ]], ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਵਾਰ ਲੈ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਇਹ ਡੋਲੇ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਮੁਖਲਸ ਖਾਂ ਦਾ ਵੈਰ ਲੈਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਜਾਗ ਪਈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਡੋਲੇ ਅਤੇ ਸਾਜ-ਸਾਮਾਨ ਸਭ ਲੁੱਟ ਲਵੋ। ਭਾਈ ਗੋਰਾ ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਵਾਨ ਲੈ ਕੇ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਉਂ ਖੂਬ ਤੇਗ ਚੱਲੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਕੇ ਤੁਰਕਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਦਿੱਤੇ। ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੇ ਤੁਰਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕੀ ਰੱਖਿਆ। ਵਹੀਰ ਸਹੀ-ਸਲਾਮਤ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀਆਂ ਮਾਈਆਂ ਨੂੰ ਬੇਇੱਜ਼ਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਖਬਰ ਜਦੋਂ ਵਹੀਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੂੰ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਅਸਵਾਰ ਭੇਜੇ। ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਗੋਰਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਦੇ ਸਭ ਗੁਨਾਹ ਬਖਸ਼ ਦਿੱਤੇ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} [[7 ਜੁਲਾਈ]] ਸੰਨ [[1661]] ਈ: ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] ਨੂੰ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]] ਦੀ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਪੰਜ ਪੈਸੇ ਤੇ ਨਾਰੀਅਲ ਰੱਖ, ਪੰਜ ਪਰਕਰਮਾਂ ਕਰ ਕੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ। [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ]] ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ [[ਭਾਈ ਭਾਨਾ]] ਪਾਸੋਂ ਗੁਰਿਆਈ ਦਾ ਤਿਲਕ ਲਗਵਾਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੀ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} == ਵਿਆਹ == ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਸੁਲੱਖਣੀ ਨਾਮ ਦੀ ਔਰਤ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁਝ ਸਰੋਤ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਵਿਆਹ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਬਹੁ-ਵਿਆਹ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref name=":3">{{Cite book |last=Gandhi |first=Surjit Singh |title=History of Sikh Gurus Retold |publisher=Atlantic Publishers & Distributors |year=2007 |isbn=9788126908585 |volume=2: 1606-1708 C.E |pages=563–592 |chapter=8: Guru Har Rai}}</ref> ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਜਾਂ ਅੱਠ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੁਲੱਖਣੀ/ਕਿਸ਼ਨ ਕੌਰ, ਕਲਿਆਣੀ, ਟੋਕੀ, ਅਨੋਖੀ, ਲਾਡੀਕੀ, ਚੰਦ ਕੌਰ, ਪ੍ਰੇਮ ਕੌਰ, ਰਾਮ ਕੌਰ, ਪਰ ਇਹ ਦਾਅਵੇ ਸ਼ੱਕੀ ''ਗੁਰਪਰਨਾਲੀ'' ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name=":3" /> ਜਦੋਂ ਕਿ ''[[ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼]]'' ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ, ''[[ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ]]'', ਹਰਿਦੁਆਰ ਦੀਆਂ ''ਪਾਂਡਾ ਵਹੀਆਂ'', ਕਵੀ ਸੌਂਧ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ, ਅਤੇ ''ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ'' ਕੇਵਲ ਕਿਸ਼ਨ ਕੌਰ/ਸੁਲੱਖਣੀ ਦਾ ਨਾਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹੈ।<ref name=":3" /> == ਸਾਹਿਤ == ਆਮ ਸਿੱਖ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਯੋਗਦਾਨ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ''ਸਲੋਕ ਮਹੱਲਾ ਸੱਤਵਾਂ'' ਰਚਨਾ ਲਿਖੀ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite book |last=Singh |first=Sardar Harjeet |url=https://books.google.com/books?id=fleka3YEE8sC&q=a+couplet+attributed+to+Guru+Har+Rai&pg=PA100 |title=Faith & Philosophy of Sikhism |date=2009 |publisher=Gyan Publishing House |isbn=978-81-7835-721-8 |pages=103–104 |language=en}}</ref> ਇਹ ਮਹੱਲਾ ਰਚਨਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਕੀਰਤਪੁਰੀ ਬੀੜ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਜੋਂ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੈ, ਸੱਤਵੀਂ ਮੀਨਾ ਗੁਰੂ ਮਿਹਰਬਾਨ ਨੇ ਵੀ ਮਾਰਕਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਗਲਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।<ref name=":0" /> ਸਲੋਕ ਮਿਹਰਬਾਨ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵੀ ਲਿਖਤ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੁਆਰਾ ਬਾਣੀ ਲਿਖਣ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਹਰੇਕ ਗੁਰੂ ਦਾ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਜਾਂ ਦੋਹੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਆਪਣਾ ਤਰੀਕਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਦਾ ਤਰੀਕਾ: ''ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ।'' == ਵਿਰਾਸਤ == 2011 ਵਿੱਚ, 14 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਿਵਸ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰਗੱਦੀ (ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ) ਦੀ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਸੀ।<ref name=":02" /> 2013 ਵਿੱਚ, ਈਕੋਸਿੱਖ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੈਸ-ਰਿਲੀਜ਼ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੂੰ "ਹਰਾ ਗੁਰੂ" ਦੱਸਿਆ, ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਦੇ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਨੇੜਤਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ।<ref name=":02" /> == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੱਭਿਆਚਾਰ == 2013 ਵਿੱਚ, ਰਾਹੀ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਈਕੋਸਿੱਖ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੇਂਟਿੰਗ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਟੀਸ਼ਨਰ ਨੂੰ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਪੇਂਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਰੁੱਖ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਇੱਕ ਯੂਕੇਲਿਪਟਸ ਹੈ, ਇੱਕ ਗੈਰ-ਮੂਲ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਜੋ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੇਂਟਿੰਗ ਕਾਲ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।<ref name=":02" /> == ਗੈਲਰੀ == <gallery> File:Guru Hargobind with his grandson, the young Guru Har Rai.jpg|[[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ]] (ਸੱਜੇ) ਆਪਣੇ ਪੋਤੇ, ਨੌਜਵਾਨ ਹਰ ਰਾਏ (ਖੱਬੇ) ਨਾਲ। File:Painting of Guru Har Rai holding a flower, kept in the Sursinghwala collection.jpg|ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ, ਪਹਾੜੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ। File:Painting of Guru Har Rai holding a flower, kept in the Bhai Rupa Chand collection.jpg|ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਦਾ ਨੀਲੇ ਫੁੱਲ ਫੜੇ ਹੋਏ ਚਿੱਤਰ File:Guru Har Rai painting.jpg|ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ, ਸੱਤਵੇਂ ਗੁਰੂ (ਸੀ. 1800-1825 ਪਹਾੜੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ) </gallery> == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|30em}} === ਪੁਸਤਕ-ਸੂਚੀ === * {{cite book | author=Macauliffe, M.A. | title=The Sikh Religion: Its Gurus Sacred Writings and Authors| publisher=Low Price Publications | year=1909 | isbn=81-7536-132-8}} * {{cite book | author=Singh, Khushwant | title=A History of the Sikhs: 1469-1839 Vol.1 (2nd ed.)| publisher=Oxford University Press | year=1963| isbn=0-19-567308-5}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{commons category|Guru Har Rai}} {{Portal|India|Biography|Punjab}} * [http://www.sikhs.org/guru7.htm Guru Har Rai], Sikhs.org * [https://web.archive.org/web/20141014223945/http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak7.html Guru Har Rai], Sikh-History.com * [https://www.guruharraiji.com/ Guru Har Rai] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260312130645/https://guruharraiji.com/ |date=2026-03-12 }}, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਪਿੰਡ ਭੋਂਗਰਨੀ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ {{ਸਿੱਖੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਯੋਧੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1630]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1661]] plq0kw5sz77g90u5fv3dqh6ad5hl3e7 840280 840279 2026-05-30T17:07:35Z Sonia Atwal 49604 /* ਸੇਵਾ ਦੇ ਪੁੰਜ */ 840280 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[ਸਿੱਖੀ]] | name = ਗੁਰ ਹਰਿਰਾਇ | alt = ਗੁਰ ਹਰਿਰਾਇ | image = Harrai.jpg | caption = ਗੁਰ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | birth_name = | birth_date = ਜਨਵਰੀ 16, 1630 | birth_place = [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਰੂਪਨਗਰ]], [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{Death date and age|df=yes|1661|10|06|1630|01|31}} | death_place = [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]]) | period = 1644–1661 | other_names = ''ਸਤਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ'' | predecessor = [[ਗੁਰ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] | successor = [[ਗੁਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] | father = ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ | mother = ਮਾਤਾ ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ | ਸੁਪਤਨੀ = ਮਾਤਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇਵੀ | children = ਰਾਮ ਰਾਇ ਅਤੇ [[ਗੁਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ|ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] }} {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} '''ਗੁਰ ਹਰਿਰਾਇ''' (16 ਜਨਵਰੀ 1630 – 20 ਅਕਤੂਬਰ 1661)<ref name=eosghr>{{cite web |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/HAR%20RAI%20GURU%20(1630-1661).html |title=Har Rai, Guru (1630–1661) |author=Bhagat Singh |editor=Harbans Singh|display-editors=etal| website=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjabi University Patiala |accessdate=16 January 2017}}</ref> [[ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ ਸਤਵੇਂ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂ]] ਸਨ।<ref name=britharrai>[https://www.britannica.com/biography/Har-Rai Har Rai: Sikh Guru], Encyclopedia Britannica (2015)</ref> ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 3 ਮਾਰਚ, 1644 ਨੂੰ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਬਣੇ।<ref name="Mandair2013p50">{{cite book|author=Arvind-Pal Singh Mandair|title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ&pg=PA50 |year=2013|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-4411-0231-7|pages=50–51}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 31 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ, ਲਗਭਗ ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।<ref name="Mandair2013p50"/><ref name="Grewal1998p67">{{cite book|author=J. S. Grewal|title=The Sikhs of the Punjab|url= https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew|url-access=registration|year=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-63764-0|pages=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/67 67]–69}}</ref> ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਛੇਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਫੌਜੀ ਟਕਰਾਅ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੂੜੀਵਾਦੀ [[ਸੁੰਨੀ]] ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੀ ਬਜਾਏ ਦਰਮਿਆਨੀ ਸੂਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ।<ref name="Mandair2013p50"/> 1658 ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਯੁੱਧ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ 1660 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਮਰਥਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਏ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਬੰਧਕ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ, ਰਾਮ ਰਾਏ ਤੋਂ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ - ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ - ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਇਤ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name=britharrai/><ref name="Grewal1998p67"/> ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਇਤ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਜਿਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੇਕਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕਰਨ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA33 |year=1995|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=33–34}}</ref> 1661 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅੱਠਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ।<ref name=britharrai/> == ਨਾਂ == ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਹਰੀ ਰਾਇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Singh2014p400">{{cite book |author1=Pashaura Singh |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |author2=Louis E. Fenech |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-969930-8 |page=400}}</ref> ਕੁਝ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਰੀ ਗੁਰੂ (ਹਰਿਆਲੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।<ref name=":02">{{Cite book |last=Prill |first=Susan E. |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |date=27 March 2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191004117 |editor-last=Singh |editor-first=Pashaura |pages=223–234 |chapter=19. Ecotheology |editor-last2=Fenech |editor-first2=Louis E.}}</ref> == ਜੀਵਨ == ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦਾ ਜਨਮ ਅਨੰਤੀ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਿਹਾਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਸੋਢੀ ਖੱਤਰੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ 8 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। 10 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 1640 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਾਤਾ ਕਿਸ਼ਨ ਦੇਵੀ (ਕਈ ਵਾਰ ਸੁਲੱਖਣੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਜੋ ਦਇਆ ਰਾਮ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਰੂਪ ਕੌਰ<ref>Harjinder Singh Dilgeer: Sikh History in 10 Volumes. </ref> ਅਤੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਰਾਮ ਰਾਏ ਅਤੇ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਅੱਠਵਾਂ ਗੁਰੂ ਬਣਿਆ)।<ref>{{cite book|author=J. S. Grewal|title=The Sikhs of the Punjab|url=https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew|url-access=registration| year=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-63764-0|pages=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/62 62]–63, 67–69}}</ref> ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੇ ਭਰਾ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਫਤ ਜ਼ਮੀਨ ਗ੍ਰਾਂਟਾਂ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਸਪਾਂਸਰਸ਼ਿਪ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੇ ਇੱਕ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨਾਲ ਅਸਹਿਮਤ ਸਨ, ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ​​ਸਾਹਿਤ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਗ੍ਰੰਥ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਚੇ ਗਏ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ "ਹਰੀ ਰਾਇ" ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title= Historical Dictionary of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA148 |year=2014|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-1-4422-3601-1|page=148}}</ref><ref>{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-969930-8|page=41}}</ref> 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਜੀਵਨੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ ਦੁਆਰਾ, ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਸੰਗਤ ਹਨ।<ref>{{cite book|author=Surjit Singh Gandhi|title=History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 C.E |url=https://books.google.com/books?id=vZFBp89UInUC&pg=PA590 |year=2007|publisher=Atlantic Publishers |isbn=978-81-269-0858-5|pages=590–591 with note 2}}</ref> === ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ === ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] ਨੂੰ ਡਾਕਟਰੀ ਦੇਖਭਾਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ, ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜ਼ਹਿਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=britharrai/><ref name="Mandair2013p50"/> ਮੁਗਲ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਜਿੱਤ ਗਿਆ, ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਤੋਂ ਧਰਮ-ਤਿਆਗ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। 1660 ਵਿੱਚ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਲਈ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ।<ref name="Mandair2013p50"/> ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਮੁਗਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੀ ਮਦਦ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਸ ਦੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਸਤਾਇਆ ਸੀ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਜੁਆਬ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਇੱਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਫੁੱਲ ਤੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book|author=Arvind-Pal Singh Mandair|title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ&pg=PA226 |year=2013|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-4411-0231-7|pages=226 with note 7}}</ref> 1658 ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਯੁੱਧ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ 1660 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਮਰਥਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ 13 ਸਾਲ ਦੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਬੰਧਕ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ, ਰਾਮ ਰਾਏ ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ - ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ - ਦੀ ਇੱਕ ਆਇਤ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਇਤ ਦੇ ਅਰਥ ਬਦਲ ਦਿੱਤੇ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਜਿਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੇਕ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਛੋਟੇ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਸਫਲ ਹੋਣ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ। === ਪ੍ਰਭਾਵ === ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਕਈ ਜਨਤਕ ਗਾਇਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਪਾਠ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਗਾਇਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਕਥਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਵਚਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਪਾਠ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਅਖੰਡ ਕੀਰਤਨ ਜਾਂ ਨਿਰੰਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਗਾਇਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੋਤੀਆਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਜਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਿਕ ਲੋਕ ਗਾਇਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ।<ref name="Singh2014p400"/> ==== ਸੁਧਾਰ ==== ਤੀਜੇ ਸਿੱਖ ਆਗੂ [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]] ਨੇ ਮੰਜੀ (ਸੰਗਤੀਆ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਨਿਯੁਕਤ ਮੁਖੀ ਦੇ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਖੇਤਰ) ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ,<ref name="cole20">{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices|url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA22| year=1995| publisher= Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=20–21}}</ref><ref name="FenechMcLeod2014p29">{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA29|year=2014|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-1-4422-3601-1|pages=29–30}}</ref> ਨੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਦਸਵੰਧ ("ਆਮਦਨ ਦਾ ਦਸਵਾਂ") ਮਾਲੀਆ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ,<ref name="Farhadian2015p342">{{cite book|author=Charles E. Farhadian|title=Introducing World Religions |url=https://books.google.com/books?id=5VV-BAAAQBAJ&pg=PT342 |year=2015|publisher=Baker Academic|isbn=978-1-4412-4650-9|pages=342}}</ref> ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੰਗਰ ਪਰੰਪਰਾ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਵੀ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇ, ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰਕ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਮੁਫਤ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ।<ref name="FenechMcLeod2014p29" /> ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਢਾਂਚਾ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਧਣ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਦਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਕੁਝ ਮਸੰਦ (ਸਥਾਨਕ ਸੰਗਤ ਦੇ ਆਗੂ) ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ, ਜ਼ਮੀਨੀ ਗ੍ਰਾਂਟਾਂ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਤੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਸਨ - ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਲੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣ, ਇੱਕ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਗੁਰੂਤਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ<ref name="eosghr" /> ਹਰ ਰਾਏ ਲਈ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕਜੁੱਟ ਰੱਖਣਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|author=Surjit Singh Gandhi|title=History of Sikh Gurus Retold: 1469–1606 C.E |url=https://books.google.com/books?id=qw7-kUkHA_0C&pg=PA365 |year=2007|publisher=Atlantic Publishers |isbn=978-81-269-0857-8|pages=365–367}}</ref><ref>{{cite book|title=Holy People of the World: A Cross-cultural Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=H5cQH17-HnMC&pg=PA345 |year=2004|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-355-1|page=345}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਜੋਧ, ਭਾਈ ਗੋਂਡਾ, ਭਾਈ ਨੱਥਾ, ਭਗਤ ਭਗਵਾਨ (ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਲਈ), ਭਾਈ ਫੇਰੂ (ਰਾਜਥਨ ਲਈ), ਭਾਈ ਭਗਤ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੈਰਾਗੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਰਗੇ ਨਵੇਂ ਮਸੰਦਾਂ ਨੂੰ ਮੰਜੀਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। === ਮੌਤ ਅਤੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ === [[File:Miniature depicting Guru Har Rai with Guru Har Krishan as the fly-whisk attendant, kept within the Kartarpur Bir.jpg|thumb|ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਫਲਾਈ-ਵਿਸਕ ਸੇਵਾਦਾਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਲਘੂ ਚਿੱਤਰ, ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਬੀੜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।]] ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ 5 ਸਾਲ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਗੁਰੂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। == ਵਾਤਾਵਰਨ ਸੰਭਾਲ == ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref name=":02" /> ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।<ref name=":02" /> [[File:Miniature painting of Guru Har Rai holding a flower, circa 1685.jpg|thumb|ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀ ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਫੜੀ ਹੋਈ ਛੋਟੀ ਪੇਂਟਿੰਗ, ਲਗਭਗ 1685। ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਰਾਏ ਦਰਬਾਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਮਹੰਤ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਗਈ।]] ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਾਖੀ (ਇਸੇ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ), ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜਵਾਨ ਸਨ, ਉਹ ਇੱਕ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਸੈਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦਾ ਚੋਗਾ ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੇ ਤਣੇ ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਗਿਆ।<ref name=":02" /> ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਸੀ ਉਸ ਲਈ ਪਛਤਾਵੇ ਦੀ ਇੱਕ ਤੀਬਰ ਭਾਵਨਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਬਾਕੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੌਦੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਉਣ, ਤੁਰਦੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਕੱਪੜੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਵਰਤਦੇ ਸਨ।<ref name=":02" /> ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਬਨਸਪਤੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref name=":02" /> ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ।<ref name=":02" /> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੀਰਤਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਚਿੜੀਆਘਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ।<ref name=":02" /> === ਚਿਕਿਤਸਕ ਗਿਆਨ === ਕੀਰਤਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਿੱਖ ਬਾਗ਼, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨੌਲੱਖਾ ਬਾਗ਼ (ਭਾਵ "900,000 ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਬਾਗ਼") ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਦੇਖਭਾਲ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name=":02" /> ਇਹ ਵੱਡਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਚਿਕਿਤਸਕ ਕਿਸਮਾਂ ਸਨ।<ref name=":02" /> ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਾਘ ਦੀਆਂ ਮੁੱਛਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜ਼ਹਿਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੌਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਇਲਾਜ ਉਸ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੇ।<ref name=":02" /> ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦ੍ਰਿੜ ਇਰਾਦੇ ਦੇ ਹਰ ਇਲਾਜ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ, ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਭੇਟ ਕੀਤਾ।<ref name=":02" /> ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੂੰ ਚਿਕਿਤਸਕ ਪੌਦੇ ਭੇਜੇ।<ref name=":02" /> ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੌਜੂਦ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਨੇ ਅਜੇ ਵੀ ਸਮਰਾਟ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਰਹਿਮ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਹੈ।<ref name=":02" /> ==ਗੁਰਗੱਦੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾ == [[1644]] ਈ: ਵਿੱਚ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਭਾਲੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਚ-ਕੋਟੀ ਦੇ 2200 ਸਿੰਘ ਸੂਰਮੇ ਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਟੁਕੜੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਜੋ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦਾ ਜੁਝਾਰੂ ਰੂਪ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਲੜਾਈ ਝਗੜੇ ਤੋਂ ਸਦਾ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਵੀ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ [[ਪਲਾਹੀ]] [[ਪਿੰਡ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਚਰਣ ਪਾਏ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਪਾਰਕ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਿਆਲੂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਨ, ਕਿਸੇ ਸਵਾਲੀ ਜਾਂ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਨੂੰ ਕਦੇ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਸਨ ਦਿੰਦੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦੁਰਲੱਭ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਸੰਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਕੀਮਤੀ ਪਦਾਰਥ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੰਭਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ ਦਾ ਬੇਟਾ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਬਹੁਤ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਤੇ ਹਕੀਮਾਂ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਨਾਲ [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋ ਗਿਆ। 1707 ਈ ਵਿੱਚ [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] [[ਲਾਹੌਰ]] ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਨ ਲਈ [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਆਇਆ। [[ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ]] ਨਾਲ ਭਾਵੇਂ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਬਾਬਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਟਕਰਾਉ ਵਾਲੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ [[ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ]] ਦੇ ਪਿਤਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] ਨੇ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ [[ਗਵਾਲੀਅਰ]] ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਜੀ ਨੂੰ ਅਸਹਿ ਅਤੇ ਅਕਹਿ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਰੰਤੂ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦਾ ਬਿਰਦ ਹੈ '''ਜੋ ਸਰਣਿ ਆਵੈ ਤਿਸੁ ਕੰਠਿ ਲਾਵੈ ਇਹੁ ਬਿਰਦੁ ਸੁਆਮੀ ਸੰਦਾ॥''' ਗੁਰੂ ਅਕਾਲ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਸਦ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚਾਲੂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਤਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਨੌਜੁਆਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਹਤਯਾਬ, ਰਿਸ਼ਟਪੁਸ਼ਟ ਰੱਖਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮੱਲ ਅਖਾੜਿਆਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਕੁਠਾੜ ਵਾਲਾ ਰਾਣਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਜੱਸ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਉਹ ਝੋਲੇ ਦਾ ਮਰੀਜ਼ ਸੀ। ਉਹ ਪਾਲਕੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਘਰ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਨ ਆਏ ਤਾਂ [[ਭਾਈ ਰੂਪਾ]], [[ਕਾਂਗੜ]] ਆਦਿ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ [[ਮਹਿਰਾਜ]] ਪਿੰਡ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਥੇ ਭਾਈ ਮੋਹਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਚੌਧਰੀ ਕਾਲੇ ਨੇ ਤਨ-ਮਨ-ਧਨ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਟਹਿਲ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਚੌਧਰੀ ਕਾਲਾ ਆਪਣੇ ਭਤੀਜੇ ਫੂਲ ਅਤੇ ਸμਦਲੀ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬਾਲਕ ਭੁੱਖੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਟ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਮਾਰਨ ਲੱਗੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ,“ਬਾਲਕ ਕੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ?” ਚੌਧਰੀ ਕਾਲੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਲੰਗਰ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਚਨ ਕੀਤਾ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਰਾਜ ਕਰੇਗੀ ਅਤੇ ਕਈ ਥਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੰਗਰ ਚੱਲਣਗੇ!” [[ਬਾਬਾ ਫੂਲ]] ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਤਰਲੋਕਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਰਾਮਾ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਨੇ [[ਨਾਭਾ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਅਤੇ [[ਜੀਂਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜੀਂਦ]] ਰਿਆਸਤਾਂ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀਆਂ। ਸ਼ੇਰੇ-ਪੰਜਾਬ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਫੂਲਕੀਏ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਦਾਰ ਗੱਜਪੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀਂਦ ਵਾਲੇ ਦਾ ਦੋਹਤਰਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਰਦਾਨ ਸੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਚਮਕ ਉੱਠੀ ਸੀ। ==ਸੇਵਾ ਦੇ ਪੁੰਜ== [[ਭਾਈ ਭਗਤੂ]], [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਦਾ ਮਸੰਦ ਸੀ ਜੋ ਸਿੱਧੂ ਬਰਾੜਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀਆ ਸੀ। [[ਭਾਈ ਭਗਤੂ]] ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਗੋਰਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜਦੋਂ [[ਮਾਲਵੇ]] ਦੇਸ ਵਿੱਚ ਗਏ ਤਾਂ ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੇ ਅਨੇਕ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਵਾਈ। ਭੁੱਖੜੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚੌਰ-ਬਰਦਾਰ ਭਾਈ ਜੱਸੇ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੜਬੜ ਹੋ ਗਈ। ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਦਮੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਈ ਜੱਸੇ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣੀ ਤਾਂ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੋਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਨਾ ਆਏ। ਭਾਈ ਗੋਰਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਹੀਰ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪਛਤਾਵਾ ਸੀ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਭੁੱਲ ਬਖਸ਼ਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਡੋਲੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਜ-ਸਾਮਾਨ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਮੁਹੰਮਦ ਯਾਰ ਖਾਂ]], ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਵਾਰ ਲੈ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਇਹ ਡੋਲੇ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਮੁਖਲਸ ਖਾਂ ਦਾ ਵੈਰ ਲੈਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਜਾਗ ਪਈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਡੋਲੇ ਅਤੇ ਸਾਜ-ਸਾਮਾਨ ਸਭ ਲੁੱਟ ਲਵੋ। ਭਾਈ ਗੋਰਾ ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਵਾਨ ਲੈ ਕੇ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਉਂ ਖੂਬ ਤੇਗ ਚੱਲੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਕੇ ਤੁਰਕਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਦਿੱਤੇ। ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੇ ਤੁਰਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕੀ ਰੱਖਿਆ। ਵਹੀਰ ਸਹੀ-ਸਲਾਮਤ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀਆਂ ਮਾਈਆਂ ਨੂੰ ਬੇਇੱਜ਼ਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਖਬਰ ਜਦੋਂ ਵਹੀਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੂੰ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਅਸਵਾਰ ਭੇਜੇ। ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਗੋਰਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਦੇ ਸਭ ਗੁਨਾਹ ਬਖਸ਼ ਦਿੱਤੇ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} 7 ਜੁਲਾਈ, 1661 ਈ: ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] ਨੂੰ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]] ਦੀ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਪੰਜ ਪੈਸੇ ਤੇ ਨਾਰੀਅਲ ਰੱਖ, ਪੰਜ ਪਰਕਰਮਾਂ ਕਰ ਕੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ। [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ]] ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ [[ਭਾਈ ਭਾਨਾ]] ਪਾਸੋਂ ਗੁਰਿਆਈ ਦਾ ਤਿਲਕ ਲਗਵਾਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੀ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} == ਵਿਆਹ == ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਸੁਲੱਖਣੀ ਨਾਮ ਦੀ ਔਰਤ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁਝ ਸਰੋਤ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਵਿਆਹ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਬਹੁ-ਵਿਆਹ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref name=":3">{{Cite book |last=Gandhi |first=Surjit Singh |title=History of Sikh Gurus Retold |publisher=Atlantic Publishers & Distributors |year=2007 |isbn=9788126908585 |volume=2: 1606-1708 C.E |pages=563–592 |chapter=8: Guru Har Rai}}</ref> ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਜਾਂ ਅੱਠ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੁਲੱਖਣੀ/ਕਿਸ਼ਨ ਕੌਰ, ਕਲਿਆਣੀ, ਟੋਕੀ, ਅਨੋਖੀ, ਲਾਡੀਕੀ, ਚੰਦ ਕੌਰ, ਪ੍ਰੇਮ ਕੌਰ, ਰਾਮ ਕੌਰ, ਪਰ ਇਹ ਦਾਅਵੇ ਸ਼ੱਕੀ ''ਗੁਰਪਰਨਾਲੀ'' ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name=":3" /> ਜਦੋਂ ਕਿ ''[[ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼]]'' ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ, ''[[ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ]]'', ਹਰਿਦੁਆਰ ਦੀਆਂ ''ਪਾਂਡਾ ਵਹੀਆਂ'', ਕਵੀ ਸੌਂਧ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ, ਅਤੇ ''ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ'' ਕੇਵਲ ਕਿਸ਼ਨ ਕੌਰ/ਸੁਲੱਖਣੀ ਦਾ ਨਾਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹੈ।<ref name=":3" /> == ਸਾਹਿਤ == ਆਮ ਸਿੱਖ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਯੋਗਦਾਨ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ''ਸਲੋਕ ਮਹੱਲਾ ਸੱਤਵਾਂ'' ਰਚਨਾ ਲਿਖੀ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite book |last=Singh |first=Sardar Harjeet |url=https://books.google.com/books?id=fleka3YEE8sC&q=a+couplet+attributed+to+Guru+Har+Rai&pg=PA100 |title=Faith & Philosophy of Sikhism |date=2009 |publisher=Gyan Publishing House |isbn=978-81-7835-721-8 |pages=103–104 |language=en}}</ref> ਇਹ ਮਹੱਲਾ ਰਚਨਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਕੀਰਤਪੁਰੀ ਬੀੜ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਜੋਂ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੈ, ਸੱਤਵੀਂ ਮੀਨਾ ਗੁਰੂ ਮਿਹਰਬਾਨ ਨੇ ਵੀ ਮਾਰਕਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਗਲਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।<ref name=":0" /> ਸਲੋਕ ਮਿਹਰਬਾਨ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵੀ ਲਿਖਤ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੁਆਰਾ ਬਾਣੀ ਲਿਖਣ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਹਰੇਕ ਗੁਰੂ ਦਾ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਜਾਂ ਦੋਹੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਆਪਣਾ ਤਰੀਕਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਦਾ ਤਰੀਕਾ: ''ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ।'' == ਵਿਰਾਸਤ == 2011 ਵਿੱਚ, 14 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਿਵਸ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰਗੱਦੀ (ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ) ਦੀ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਸੀ।<ref name=":02" /> 2013 ਵਿੱਚ, ਈਕੋਸਿੱਖ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੈਸ-ਰਿਲੀਜ਼ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੂੰ "ਹਰਾ ਗੁਰੂ" ਦੱਸਿਆ, ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਦੇ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਨੇੜਤਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ।<ref name=":02" /> == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੱਭਿਆਚਾਰ == 2013 ਵਿੱਚ, ਰਾਹੀ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਈਕੋਸਿੱਖ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੇਂਟਿੰਗ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਟੀਸ਼ਨਰ ਨੂੰ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਪੇਂਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਰੁੱਖ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਇੱਕ ਯੂਕੇਲਿਪਟਸ ਹੈ, ਇੱਕ ਗੈਰ-ਮੂਲ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਜੋ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੇਂਟਿੰਗ ਕਾਲ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।<ref name=":02" /> == ਗੈਲਰੀ == <gallery> File:Guru Hargobind with his grandson, the young Guru Har Rai.jpg|[[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ]] (ਸੱਜੇ) ਆਪਣੇ ਪੋਤੇ, ਨੌਜਵਾਨ ਹਰ ਰਾਏ (ਖੱਬੇ) ਨਾਲ। File:Painting of Guru Har Rai holding a flower, kept in the Sursinghwala collection.jpg|ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ, ਪਹਾੜੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ। File:Painting of Guru Har Rai holding a flower, kept in the Bhai Rupa Chand collection.jpg|ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਦਾ ਨੀਲੇ ਫੁੱਲ ਫੜੇ ਹੋਏ ਚਿੱਤਰ File:Guru Har Rai painting.jpg|ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ, ਸੱਤਵੇਂ ਗੁਰੂ (ਸੀ. 1800-1825 ਪਹਾੜੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ) </gallery> == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|30em}} === ਪੁਸਤਕ-ਸੂਚੀ === * {{cite book | author=Macauliffe, M.A. | title=The Sikh Religion: Its Gurus Sacred Writings and Authors| publisher=Low Price Publications | year=1909 | isbn=81-7536-132-8}} * {{cite book | author=Singh, Khushwant | title=A History of the Sikhs: 1469-1839 Vol.1 (2nd ed.)| publisher=Oxford University Press | year=1963| isbn=0-19-567308-5}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{commons category|Guru Har Rai}} {{Portal|India|Biography|Punjab}} * [http://www.sikhs.org/guru7.htm Guru Har Rai], Sikhs.org * [https://web.archive.org/web/20141014223945/http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak7.html Guru Har Rai], Sikh-History.com * [https://www.guruharraiji.com/ Guru Har Rai] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260312130645/https://guruharraiji.com/ |date=2026-03-12 }}, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਪਿੰਡ ਭੋਂਗਰਨੀ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ {{ਸਿੱਖੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਯੋਧੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1630]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1661]] fseor46sronq8rq5es7yrroy0xs13tv 0 5230 840301 840085 2026-05-31T01:11:30Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840301 wikitext text/x-wiki {{about|ਅਜੋਕੇ ਦੇਸ਼|ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ|ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ (ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ)}} {{Infobox Country | Local_name = | conventional_long_name = {{Collapsible list|title='''<center>ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਗਣਰਾਜ</center>''' |<br><center><small>Republiek van Suid-Afrika ([[ਅਫ਼ਰੀਕਾਨਸ ਬੋਲੀ|ਅਫ਼ਰੀਕਾਨਸ]])</small></center> |<center><small>iRiphabliki yeSewula Afrika ([[ਦੱਖਣੀ ਨਡਬੇਲੇ ਬੋਲੀ|ਦ० ਨਡਬੇਲੇ]])</small></center> |<center><small>iRiphabliki yomZantsi Afrika ([[ਕੋਸਾ ਬੋਲੀ|ਕੋਸਾ]])</small></center> |<center><small>iRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika ([[ਜ਼ੁਲੂ ਬੋਲੀ|ਜ਼ੁਲੂ]])</small></center> |<center><small>iRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika ([[ਸ੍ਵਾਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਸ੍ਵਾਜ਼ੀ]])</small></center> |<center><small>Repabliki ya Afrika-Borwa ([[ਉੱਤਰੀ ਸੋਥੋ ਬੋਲੀ|ਉੱ०. ਸੋਥੋ]])</small></center> |<center><small>Rephaboliki ya Afrika Borwa ([[ਦੱਖਣੀ ਸੋਥੋ ਬੋਲੀ|ਦ० ਸੋਥੋ]])</small></center> |<center><small>Rephaboliki ya Aforika Borwa ([[ਟਸਵਾਨਾ ਬੋਲੀ|ਟਸਵਾਨਾ]])</small></center> |<center><small>Riphabliki ra Afrika Dzonga ([[ਤਸੋਂਗਾ ਬੋਲੀ|ਤਸੋਂਗਾ]])</small></center> |<center><small>Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe ([[ਵੇਂਡਾ ਬੋਲੀ|ਵੇਂਡਾ]])</small></center> |<center><small>'''''(ਸਭ 11 ਨਾਮਾਂ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ)'''''<ref>{{cite web|url=http://www.constitutionalcourt.org.za/site/theconstitution/thetext.htm|title=The Constitution|publisher=Constitutional Court of South Africa|accessdate=3 September 2009|archive-date=31 ਜੁਲਾਈ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731185940/http://www.constitutionalcourt.org.za/site/theconstitution/thetext.htm|url-status=dead}}</ref></small></center>}} | General_name = ਸਾਊਥ ਐਫ਼ਰੀਕਾ | image_flag = Flag of South Africa.svg | alt_flag = | image_coat = Coat of arms of South Africa (heraldic).svg | alt_coat = | symbol_type = ਝੰਡਾ | national_motto = ''{{unicode|!ke e: ǀxarra ǁke}}''{{spaces|2}}<small>([[ǀXam language|ǀXam]])<br/>"[[ਭਿੰਨ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ]]"</small> | national_anthem = [[ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦਾ ਕੌਮੀ ਗੀਤ]] | royal_anthem = | motto = | other_symbol_type = | other_symbol = | image_map = South Africa (orthographic projection).svg | alt_map = | map_caption = | image_map2 = | alt_map2 = | map_caption2 = | capital = [[ਪ੍ਰਿਟੋਰੀਆ]] (ਅੰਤਰੰਗ)<br/>[[ਬਲੂਮਫੋਂਟੈਨ]] (ਨਿਆਇਕ)<br/>[[ਕੇਪਟਾਊਨ]] (ਵਿਧਾਇਕੀ) | latd = | latm = | latNS = | longd = | longm = | longEW = | largest_city = [[ਜੋਹਾਨਿਸਬਰਗ]] <small>(2006)</small><ref>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/World.html |title=Principal Agglomerations of the World |publisher=Citypopulation.de |accessdate=30 ਅਕਤੂਬਰ 2011}}</ref> | largest_settlement = | largest_settlement_type = | official_languages = {{Collapsible list|title=[[ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਵ=ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|11]]<ref>The [[ਖੋਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਖੋਈ]], [[ਨਾਮਾ ਭਾਸ਼ਾ|ਨਾਮਾ]] and [[San languages]]; [[South African Sign Language|sign language]]; German, Greek, [[ਗੁਜਰਾਤੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਗੁਜਰਾਤੀ]], [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]], Portuguese, [[Tamil language|Tamil]], [[Telegu language|Telegu]] and [[Urdu language|Urdu]]; and Arabic, [[Hebrew language|Hebrew]], [[Sanskrit language|Sanskrit]] and "other languages used for religious purposes in South Africa" have a special status. See [http://www.constitutionalcourt.org.za/site/constitution/english-web/ch1.html Chapter 1, Article 6, of the Constitution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180207020120/http://www.constitutionalcourt.org.za/site/constitution/english-web/ch1.html |date=2018-02-07 }}.</ref> |[[ਅਫ਼੍ਰੀਕਾਂਸ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਫ਼੍ਰੀਕਾਂਸ]] |[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] |[[ਦੱਖਣੀ ਨਡਬੇਲੇ ਭਾਸ਼ਾ|ਦੱਖਣੀ ਨਡਬੇਲੇ]] |[[ਉੱਤਰੀ ਸੋਥੋ ਭਾਸ਼ਾ|ਉੱਤਰੀ ਸੋਥੋ]] |[[ਦੱਖਣੀ ਸੋਥੋ ਭਾਸ਼ਾ|ਦੱਖਣੀ ਸੋਥੋ]] |[[ਸ੍ਵਟੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਸ੍ਵਜੀ]] |[[ਟਸੋਙਾ ਭਾਸ਼ਾ|ਟਸੋਙਾ]] |[[ਤਾਵਨਾ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਾਵਨਾ]] |[[ਵੇਂਦਾ ਭਾਸ਼ਾ|ਵੇਂਦਾ]] |[[ਕੋਸਾ ਭਾਸ਼ਾ|ਕੋਸਾ]] |[[ਜ਼ੁਲੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਜ਼ੁਲੂ]] }} | national_languages = | regional_languages = | languages_type = | languages = | ethnic_groups = 79.6% [[ਕਾਲੇ ਲੋਕ|ਕਾਲੇ]] <br/>9.0% [[ਰੰਗੀ ਲੋਕ|ਰੰਗੀ]] <br/>8.9% [[ਗੋਰੇ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕੀ|ਗੋਰੇ]] <br/>2.5% [[ਏਸ਼ੀਆਈ ਲੋਕ|ਏਸ਼ੀਆਈ]]<ref name=census2011-factsheet /> | ethnic_groups_year = | demonym = ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ | government_type = ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸੰਸਦੀ ਗਣਰਾਜ | leader_title1 = ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ | leader_name1 = ਜੇਕਬ ਜ਼ੂਮਾ | leader_title2 = ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ | leader_name2 = ਕਗਾਲੇਮਾ ਮੋਤਲਾਂਥੇ | leader_title3 = NCOP ਚੇਅਰਮੈਨ | leader_name3 = ਮ. ਜ. ਮਾਹਲੰਗੂ | leader_title4 = ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਭਾ ਸਪੀਕਰ | leader_name4 = ਮੈਕਸ ਸਿਸੁਲੂ | leader_title5 = ਮੁੱਖ ਜੱਜ | leader_name5 = ਮੋਗੋਂਗ ਮੋਗੋਂਗ | leader_title6 = | leader_name6 = | legislature = ਸੰਸਦ | upper_house = ਸੂਬਿਆਂ ਦਾ ਕੌਮੀ ਕੌਂਸਲ | lower_house = ਕੌਮੀ ਸਭਾ | sovereignty_type = ਸੁਤੰਤਰਤਾ | sovereignty_note = {{nowrap|[[ਸੰਯੁਕਤ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ]] ਤੋਂ}} | established_event1 = ਏਕੀਕਰਨ | established_date1 = 31 ਮਈ 1910 | established_event2 = ਵੈਸਟਮਿੰਸਟਰ ਦਾ ਵਿਧਾਨ | established_date2 = 11 ਦਸੰਬਰ 1931 | established_event3 = ਗਣਰਾਜ | established_date3 = 31 ਮਈ 1961 | established_event4 = | established_date4 = | established_event5 = | established_date5 = <!-- ... --> | established_event9 = | established_date9 = | area_rank = 25ਵਾਂ | area_magnitude = 1 E12 | area_km2 = 1,221,037 | area_sq_mi = 471,443 | area_footnote = | percent_water = ਨਾਂ-ਮਾਤਰ | population_estimate = | population_estimate_rank = | population_estimate_year = | population_census = 51,770,560<ref name=census2011-factsheet /> | population_census_year = 2011 | population_density_km2 = 42.4 | population_density_sq_mi = | population_density_rank = 169th | GDP_PPP = $555.134 ਬਿਲੀਅਨ<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=34&pr.y=7&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=199&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=|title=South Africa |publisher=International Monetary Fund |accessdate=2012-September-21}}</ref> | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_year = 2011 | GDP_PPP_per_capita = $10,973<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = $408.074 billion<ref name=imf2/> | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_year = 2011 | GDP_nominal_per_capita = $8,066<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = | Gini = 63.1<ref name="wb-gini">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=World Bank |accessdate=2 March 2011}}</ref> | Gini_rank = 2nd | Gini_year = 2009 | Gini_category = <span style="color:#990000">high</span> | HDI = 0.619 {{increase}} | HDI_rank = 123rd | HDI_year = 2011 | HDI_category = <span style="color:#fc0">medium</span> | currency = [[South African rand]] | currency_code = ZAR | time_zone = [[South African Standard Time|SAST]] | utc_offset = +2 | time_zone_DST = | anti-podes = | date_format = | DST_note = | utc_offset_DST = | drives_on = ਖੱਬੇ | cctld = [[.za]] | iso3166code = | calling_code = [[+27]] | image_map3 = | alt_map3 = | footnotes = | footnote1 = | footnote2 = | footnote7 = }} '''ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ''' ('''ਸਾਊਥ ਐਫ਼ਰੀਕਾ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) [[ਅਫ਼ਰੀਕਾ]] ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਸਿਰੇ 'ਚ ਪੈਂਦਾ ਇੱਕ ਗਣਰਾਜ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ [[ਨਮੀਬੀਆ]], [[ਬੋਤਸਵਾਨਾ]] ਅਤੇ [[ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ]] ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਮੋਜ਼ੈਂਬੀਕ]] ਅਤੇ [[ਸਵਾਜ਼ੀਲੈਂਡ]] ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦਕਿ [[ਲਿਸੋਥੋ]] ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਦੇਸ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬ੍ਰਿਕਸ ਦੇਸ਼]] 45idwuxiz0tlvwmgeqizx6c9xml6ea1 0 6787 840297 609878 2026-05-30T21:52:43Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840297 wikitext text/x-wiki {{ਬੇ-ਹਵਾਲਾ|}} [[ਤਸਵੀਰ:TMCasser.jpg|thumb|ਟੋਬੀਆਸ ਮਿਕੇਲ ਆਰੇਲ ਆਸਰ]]'''ਟੋਬੀਆਸ ਮਿਕੇਲ ਆਰੇਲ ਆਸਰ''' ਨੂੰ 1911 ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ। == ਬਾਹਰਲੇ ਲਿੰਕ == {{commons|Tobias Asser}} * [http://www.asser.nl T.M.C. Asser Instituut] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226031747/https://www.asser.nl/ |date=2021-02-26 }} * [http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=2034&letter=A&search=asser Entry in the Jewish Encyclopedia] * [http://peace.nobel.brainparad.com/tobias_asser.html Nobel Peace Prize: Tobias Michael Carel Asser] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927022941/http://peace.nobel.brainparad.com/tobias_asser.html |date=2007-09-27 }} * [https://web.archive.org/web/20150605084706/http://www.geocities.com/peace_888grom/asser-bio.html Tobias Michael Carel Asser–Biography] * [http://nobelprize.org/peace/laureates/1911/asser-bio.html Nobel biography] * {{nl icon}} C.G. Roelofsen, [http://www.inghist.nl/Onderzoek/Projecten/BWN/lemmata/bwn2/asser ''Asser, Tobias Michel Karel (1838-1913)''], in Biografisch Woordenboek van Nederland. {{ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ}} 93rean8scpi26wmclofsawm0hbebxyr 0 6794 840305 833813 2026-05-31T03:59:41Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840305 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Norman Borlaug.jpg|thumb|ਨੌਰਮਨ ਬੋਰਲੌਗ]] '''ਨੌਰਮਨ ਬੋਰਲੌਗ''' (25 ਮਾਰਚ, 1914 – 12 ਸਤੰਬਰ, 2009) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ। 1970 ਵਿੱਚ ਬੋਰਲੌਗ ਨੂੰ ਨੋਬੇਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ। ਬੋਰਲੌਗ ਨੂੰ ''ਹਰੇ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਪਿਤਾ'' ਕਰ ਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਵੀ [[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਨ]] ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਿਆ। == ਬਾਹਰਲੇ ਲਿੰਕ == * [http://nobelprize.org/nobelfoundation/symposia/peace/ncs2001-5/about.html Lecture, Nobel Centennial Symposia]. 2001 December 6. RealMedia. 00:11:34. * [http://www.agriculture.purdue.edu/agalumni/fishfry.html Lecture, The Famous Purdue Ag Fish Fry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081008111609/http://www.agriculture.purdue.edu/agalumni/fishfry.html |date=2008-10-08 }}. 2003 February 8. MS Media. 02:21:02. * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/articles/borlaug/index.html 30th Anniversary Nobel Lecture]. ''The Green Revolution Revisited and the Road Ahead''. 2000. Transcript. PDF. * {{cite web |url=http://bangkok.usembassy.gov/services/irc/gmo34.htm |title=Borlaug on Need for Increasing Food Supply |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070702100157/http://bangkok.usembassy.gov/services/irc/gmo34.htm |archivedate=2007-07-02 |access-date=2010-07-06 |dead-url=yes }}. 2000. Transcript. * [http://www.agbioworld.org/biotech-info/topics/borlaug/borlaugspeech.html Dedication lecture, Delaware Biotechnology Institute]. ''Feeding the World in the 21st century—The Role of New Science and Technology''. 2001 April 26. RealMedia. 00:47:42. * [http://webcast.berkeley.edu/event_details.php?webcastid=9955 The Story of Norman Borlaug: 60 Years Fighting Hunger] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110611165017/http://webcast.berkeley.edu/event_details.php?webcastid=9955 |date=2011-06-11 }}. 2003 July 10. RealMedia. 01:29:02. * [http://www.cnr.berkeley.edu/BeahrsELP/Borlaug/1%20Introduction%20to%20Biotech%20Discussion.htm Discussion, Beahrs Environmental Leadership Program] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100611081602/http://cnr.berkeley.edu/BeahrsELP/Borlaug/1%20Introduction%20to%20Biotech%20Discussion.htm |date=2010-06-11 }}. 2004 January 5–9. University of California, Berkeley. Text. * [http://are.berkeley.edu/courses/ECON100A/2004/lectures.html ECON100A Lecture, University of California, Berkeley] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090411102535/http://are.berkeley.edu/courses/ECON100A/2004/lectures.html |date=2009-04-11 }}. 2004 Spring. RealMedia. 01:29:02. * [https://web.archive.org/web/20060828210153/http://www.coafes.umn.edu/Commencement4 Commencement address, University of Minnesota]. 2004 May. CD track. * [http://www.cei.org/gencon/028,04062.cfm CEI Prometheus award acceptance speech] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080125013429/http://www.cei.org/gencon/028,04062.cfm |date=2008-01-25 }}. 2004 May 19. MS Media. 00:10:57. * [http://conference.ifas.ufl.edu/WCA/video.htm Inaugural address, 1st World Congress of Agroforestry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080124151658/http://conference.ifas.ufl.edu/WCA/video.htm |date=2008-01-24 }}. 2004 June 27. Orlando, Florida, USA. RealMedia. 01:06:34. * [http://easylink.ibroadcastsmedia.tv/ripariane/OutlookForum2005_FromtheGreentotheGeneRevolution.wmv Keynote speech, USDA Agricultural Outlook Forum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090326091008/http://easylink.ibroadcastsmedia.tv/ripariane/OutlookForum2005_FromtheGreentotheGeneRevolution.wmv |date=2009-03-26 }}. 2005 February 24. Arlington, Virginia, USA. MS Media. 35 minutes. * [https://web.archive.org/web/20060927031510/http://podcast.penn.freefm.com/penn/25352.mp3 Radio interview] by [[Penn Jillette]]. 2006 August 9. MP3 format. 00:43:27. * [http://www.acsmeetings.org/2007/york-lecture/ Borlaug's York Lecture at American Society of Agronomy Annual Meetings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100712210023/https://www.acsmeetings.org/2007/york-lecture/ |date=2010-07-12 }}. ''Challenges for the Crop Scientist in the 21st Century''. 2007. Windows Media and Quicktime * [http://online.wsj.com/video/nobel-laureate-borlaug-on-why-famines-still-exist/7BA7062A-087B-4FB1-9D62-8450478D99D1.html Nobel Laureate Borlaug on Why Famines Still Exist] - ''[[Wall Street Journal]]'' - September 14, 2009 '''Organizations and programs''' * [http://borlaug.tamu.edu/ Norman Borlaug Institute for International Agriculture - Texas A&M University System] * [http://www.ipgb.tamu.edu/norman-e-borlaug/ The Borlaug Center for Southern Crop Improvement - Texas A&M University System] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100617061507/http://ipgb.tamu.edu/norman-e-borlaug/ |date=2010-06-17 }} * [http://www.fas.usda.gov/icd/borlaug/borlaug.htm Norman E. Borlaug International Agricultural Science and Technology Fellows Program] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090917135228/http://www.fas.usda.gov/icd/borlaug/borlaug.htm |date=2009-09-17 }} '''ਇੰਟਰਵਿਊ''' * [http://www.ihavenet.com/Norman-Borlaug-Population-Growth-Requires-Second-Green-Revolution.html Norman Borlaug: Population Growth Requires Second Green Revolution April, 2009] * [http://online.wsj.com/article/SB10001424052970203517304574304562754043656.html Farmers Can Feed the World: Better seeds and fertilizers, not romantic myths, will let them do it] by Norman Borlaug - ''[[Wall Street Journal]]'' - July 30, 2009 '''ਹੋਰ''' * [http://www.ihavenet.com/Norman-Borlaug-The-Man-Who-Changed-Everything.html Norman Borlaug: The Man Who Changed Everything] * [http://www.ihavenet.com/Why-Failing-to-Complete-Green-Revolution-Could-Bring-Next-Famine.html Why Failing to Complete Green Revolution Could Bring Next Famine] * [http://www.nytimes.com/2009/09/14/business/energy-environment/14borlaug.html Obituary, New York Times] * [http://www.sciencemag.org/cgi/content/summary/326/5951/381 Obituary] in [[Science (journal)|Science]] * [http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/science-obituaries/6183951/Norman-Borlaug.html Norman Borlaug] - [[Daily Telegraph]] obituary * [http://online.wsj.com/article/SB10001424052970203917304574410701828211352.html "The man who fed the world"], memorial at [[Wall Street Journal]] * [http://www.reason.com/blog/show/136043.html Obituary, Reason's Hit & Run] * [http://www.rockfound.org/library/98borlaug.pdf The Life and Work of Norman Borlaug, Nobel Laureate] * [http://www.actionbioscience.org/biotech/borlaug.html "Biotechnology and the Green Revolution"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100109111407/http://www.actionbioscience.org/biotech/borlaug.html |date=2010-01-09 }}, interview from November 2002 * [http://www.agbioworld.org/biotech-info/topics/borlaug/index.html Norman Borlaug: The Legend (agbioworld.com)] * [http://www.plantphysiol.org/cgi/external_ref?] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1914]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2009]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਗਿਆਨੀ]] 2i567dq6ufn0vt80ob6m3sf7oz4xnwz 0 18223 840269 838391 2026-05-30T12:44:56Z Gurtej Chauhan 27423 /* ਪਿੰਡ ਜੰਡਾਲੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਜਵਾਨ */ 840269 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = '''ਜੰਡਾਲੀ''' | other_name = | nickname = | settlement_type = ਪਿੰਡ | image_skyline = Jandali.jpg | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | coordinates = {{coord|30.657721|N|76.035019|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = 1999 | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 200 | population_total = 1.936 | population_as_of = 2011 ਜਨਗਣਨਾ | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਅਧਿਕਾਰਤ | demographics1_info1 =[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|ਆਈਐੱਸਟੀ]] | utc_offset1 = +5:30 | parts_type = [[ਬਲਾਕ]] | parts = ਦੋਰਾਹਾ | postal_code_type = [[ਪਿੰਨ_ਕੋਡ|ਡਾਕ ਕੋਡ]] | postal_code = 141413 | area_code_type = ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਕੋਡ | registration_plate = PB:55/ PB:10 | area_code = 01628****** | blank1_name_sec1 = ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ | blank1_info_sec1 = [[ਦੋਰਾਹਾ]] }} '''ਜੰਡਾਲੀ''' ਭਾਰਤੀ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੇ ਬਲਾਕ ਦੋਰਾਹਾ ਅਤੇ [[ਪਾਇਲ, ਭਾਰਤ|ਪਾਇਲ]] ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ, [[ਸਰਹਿੰਦ ਨਹਿਰ]] ਦੇ ਕੰਢੇ, ਧਮੋਟ ਪਿੰਡ ਤੋਂ 3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ, [[ਜਰਗੜੀ]] ਪਿੰਡ ਤੋਂ 2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ 4 ਕੁ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੇ [[ਨਸਰਾਲੀ]] ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ 4 ਕੁ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੇ [[ਸਿਹੌੜਾ]] ਪਿੰਡ ਹੈ। ਉੱਘਾ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ [[ਜੱਸੀ ਗਿੱਲ]] ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਜੰਮਪਲ ਹੈ। ਇਥੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ==ਇਤਿਹਾਸ== ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ਼੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚੋਂ 52 ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰਵਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਪਿੰਡ ਜੰਡਾਲੀ ਵਿਖੇ ਆਏ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਡੇਰਾ ਲਗਾਇਆ ਜਦੋਂ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮਸੰਦ ਸਿੰਘ ਬਾਬਾ ਚੋਖਾ ਜੀ ਚੌਹਾਨ, ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਨੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਨਗਰ ਨੂੰ ਵਧਣ ਫੁੱਲਣ ਦਾ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ,ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੁਵਾਰਾ ਲਗਾਈ ਗਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਿੰਮ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਿੰਮ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਸੋਭਿਤ ਹੈ। ਅਤੇ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੋਲ ਸਰੋਵਰ ਵੀ ਹੈ,ਜਿੱਥੇ ਸੰਗਤਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਬੀਬੀਆਂ ਵਾਸਤੇ ਅਲੱਗ ਅਤੇ ਭਾਈਆਂ ਵਾਸਤੇ ਅਲੱਗ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾ ਹੈ। ==ਅਬਾਦੀ== ਇਥੋਂ ਦੇ ਕੁੱਲ 352 ਪਰਿਵਾਰ ਹਨ ਅਤੇ 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ 1936 ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1029 ਨਰ 907 ਮਾਦਾ ਹਨ। ਉਮਰ ਦੇ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ 0-6 ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 181 ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 9.35 % ਬਣਦੀ ਹੈ। ਜੰਡਾਲੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਔਸਤ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 881 ਹੈ, ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੀ ਔਸਤ 895 ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਘੱਟ ਹੈ। ਬਾਲ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 757 ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਔਸਤ 846 ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਘੱਟ ਹੈ। 2011 ਵਿੱਚ ਜੰਡਾਲੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 77.95 % ਸੀ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੀ 75,84% ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮਰਦ ਸਾਖਰਤਾ 84.45%, ਜਦਕਿ ਮਹਿਲਾ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 70.69 %. ਹੈ। ==ਨੇੜੇ ਦੇ ਪਿੰਡ== ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਪਿੰਡ ਹਨ #[[ਨਿਜ਼ਾਮਪੁਰ]] (1ਕਿਲੋਮੀਟਰ) #[[ਜਰਗੜੀ]] (3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) #[[ਅਲੂਣਾ ਪੱਲ੍ਹਾ]] (3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) #ਅਲੂਣਾ ਮਿਆਨਾਂ (3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) #ਅਲੂਣਾ ਤੋਲਾ (3 KM) #[[ਧਮੋਟ ਕਲਾਂ]] (3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) ਜੰਡਾਲੀ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਹਨ। ਜੰਡਾਲੀ ਪੂਰਬ ਵੱਲ [[ਖੰਨਾ]] ਤਹਿਸੀਲ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ [[ਡੇਹਲੋਂ]] ਤਹਿਸੀਲ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ [[ਅਮਲੋਹ]] ਤਹਿਸੀਲ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ [[ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] ਤਹਿਸੀਲ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ==ਨੇੜੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ== #[[ਖੰਨਾ]] #[[ਪਾਇਲ]] #[[ਦੋਰਾਹਾ]] #[[ਮਲੌਦ]] #[[ਅਹਿਮਦਗੜ੍ਹ]] #[[ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] #[[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਜੰਡਾਲੀ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ। ==ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ== ਪਿੰਡ ਜੰਡਾਲੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ 6ਵੇਂ ਗੁਰੂ [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ]] ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਇਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਕਰ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ਼ ਲਗਾਈ ਗਈ ਨਿੰਮ ਸਾਹਿਬ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਗੁਰੂਦਵਾਰਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈ। ਅਤੇ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਹਿਬ, ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਸਰਾਲੀ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਤੇ ਡੇਰਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਇਕ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਹੈ। ਜੰਡਾਲੀ ਤੋਂ ਅਲੂਣਾ ਪੱਲ੍ਹਾ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਤੇ ਇਕ ਪੀਰ ਖਾਨਾ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਸਮੇ ਸਮੇ ਨਾਲ ਭੰਡਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿਚ ਇੱਕ ਗੁੱਗਾ ਮਾੜੀ ਵੀ ਹੈ। ਜਿਸਦੀ ਇਮਾਰਤ ਲਗਭੱਗ 200 ਸਾਲ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪੁਰਾਣੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਭਾਦੋਂ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਨੌਮੀ ਨੂੰ ਚੌਂਕੀਆਂ ਭਰੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਮਾੜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੰਭਾਲ ਸ,ਕਾਕਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ==ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਸਖਸ਼ੀਅਤਾਂ== #ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਚੇਅਰਮੈਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਲੁਧਿਆਣਾ, # ਜਗਰੂਪ ਸਿੰਘ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਅਫ਼ਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤਰਨਤਾਰਨ # ਸਵ [[ਨਿੰਦਰ ਗਿੱਲ]] ਲੇਖਕ # ਪ੍ਰਿੰਸਿਪਲ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਮੈਬਰ ਬਲਾਕ ਸੰਮਤੀ # ਰਿਟਾਇਰਡ SSP ਹਰਿਆਣਾ ਪੁਲਿਸ ਸਵ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਚੌਹਾਨ # ਸ,ਜਗਮੇਲ ਸਿੰਘ AEE (ਰਿਟ) # ਜਤਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਸਾਰੰਗੀ ਮਾਸਟਰ [[ਢਾਡੀ (ਸੰਗੀਤ)]] ਜਥਾ (ਸਵ: [[ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਦਿਲਬਰ]]) ==ਪਿੰਡ ਦੇ ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਜਵਾਨ== # ਸੈਪਰ ਗੱਜਣ ਸਿੰਘ # ਸੈਪਰ ਜੰਗੀਰ ਸਿੰਘ ==ਪਿੰਡ ਦੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੇ ਸਰਪੰਚ == # ਸ.ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ # ਸ.ਬਿਰਜ ਲਾਲ ਸਿੰਘ # ਸ.ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ # ਸ.ਬੰਤ ਸਿੰਘ # ਸ.ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ (ਮਾਸਟਰ) # ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਅਜਮੇਰ ਕੌਰ # ਸ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ # ਸ. ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ # ਸ. ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ # ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਅਰਸ਼ਦੀਪ ਕੌਰ # ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ (ਮੋਜੂਦਾ ਸਰਪੰਚ) ==ਪਿੰਡ ਜੰਡਾਲੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਜਵਾਨ== # ਕੈਪਟਨ ਰੱਖਾ ਸਿੰਘ #ਕੈਪਟਨ ਗੁਰਮੇਲ ਸਿੰਘ ਚੌਹਾਨ # ਸੂਬੇਦਾਰ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ # ਸੀ,ਐੱਚ,ਐੱਮ ਗੁਰਧਿਆਨ ਸਿੰਘ # ਹੌਲਦਾਰ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ # ਲਾਂਸ ਨਾਇਕ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ # ਨਾਇਕ ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ # ਨਾਇਕ ਨਾਥ ਸਿੰਘ # ਹੌਲਦਾਰ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ # ਸਿਪਾਹੀ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ # ਨਾਇਕ ਰਾਮ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ # ਹੌਲਦਾਰ ਭਜਨ ਸਿੰਘ # ਨਾਇਕ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ # ਨਾਇਕ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ # ਨਾਇਕ ਹਰਨੇਕ ਸਿੰਘ # ਸਿਪਾਹੀ ਸੰਤ ਸਿੰਘ # ਨਾਇਕ ਬਲਿਹਾਰ ਸਿੰਘ # ਨਾਇਕ ਗੁਰਤੇਜ ਸਿੰਘ # ਨਾਇਕ ਜਸਵੀਰ ਸਿੰਘ # ਸੂਬੇਦਾਰ ਸਤਵੀਰ ਸਿੰਘ # ਨਾਇਕ ਲਖਵੀਰ ਸਿੰਘ # ਨਾਇਕ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ # ਸੂਬੇਦਾਰ ਉੱਤਮ ਸਿੰਘ # ਨਾਇਕ ਹਰਬਚਨ ਸਿੰਘ # ਨਾਇਕ ਰਣਬੀਰ ਸਿੰਘ # ਹੌਲਦਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਿੰਘ # ਹੌਲਦਾਰ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ # ਹੌਲਦਾਰ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ # ਹੌਲਦਾਰ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ==ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਜਵਾਨ== # ਹੌਲਦਾਰ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ # ਨਾਇਕ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ # ਹੌਲਦਾਰ ਬਲਤੇਜ ਸਿੰਘ # ਹੌਲਦਾਰ ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ # ਲੈਂਸ ਨਾਇਕ ਪ੍ਰਭਜੋਤ ਸਿੰਘ # ਸਿਪਾਹੀ ਬਲਿਹਾਰ ਸਿੰਘ # ਨਾਇਕ ਅੱਛਰਾ ਨਾਥ ==ਪਿੰਡ ਦੇ NRI== # ਹਰਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਨੇਡਾ # ਡਾ: ਟਹਿਲ ਸਿੰਘ ਕਨੇਡਾ # ਪ੍ਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਕਨੇਡਾ # ਸੁਖਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਨੇਡਾ # ਪ੍ਰਭਜੋਤ ਸਿੰਘ ਯੂਕੇ # ਦੀਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ # ਰੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਨੇਡਾ # ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਨੇਡਾ # ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਕਨੇਡਾ # ਜਗਦੀਪ ਸਿੰਘ ਗੋਲਡੀ ਯੂ ਕੇ # ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ # ਮਾਨਵ ਸਿੰਘ ਕਨੇਡਾ # ਅਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ # ਸੰਦੀਪ ਸਿੰਘ # ਚੋਬਰ ਸਿੰਘ ਗ੍ਰੀਸ # ਚਰਨਵੀਰ ਸਿੰਘ ਕਨੇਡਾ # ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਕਾਲਾ ਯੂ ਐੱਸ # ਦਲਬੀਰ ਸਿੰਘ # ਨਵੀ ਗਿੱਲ ਯੂ ਐੱਸ # ਜਗਦੀਪ ਸਿੰਘ ਯੂ ਕੇ # ਪ੍ਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਸਾਉਦੀ # ਗਗਨਦੀਪ ਸਿੰਘ ਸਾਇਪ੍ਰੈਸ # ਅਮਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਕਨੇਡਾ # ਪ੍ਰਭਦੀਪ ਸਿੰਘ ਕਨੇਡਾ # ਹਰਮਨਦੀਪ ਸਿੰਘ ਕਨੇਡਾ # ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਾਉਦੀ # ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਾਉਦੀ # ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਨੇਡਾ # ਤੇਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਯੂ ਐੱਸ # ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਯੂ ਕੇ # ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਕਨੇਡਾ # ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਨੇਡਾ # ਮਨਤੇਜ ਸਿੰਘ ਕਨੇਡਾ # ਅਮਨਦੀਪ ਸਿੰਘ ਕਨੇਡਾ # ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਇਟਲੀ # ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਯੂ ਐੱਸ # ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਇਟਲੀ # ਲਖਬੀਰ ਸਿੰਘ ਯੂ ਕੇ # ਜਗਰੂਪ ਸਿੰਘ ਕਨੇਡਾ # ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਇਟਲੀ # ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਮਰੀਕਾ # ਤਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਨੇਡਾ #ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਨੇਡਾ # ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਕਨੇਡਾ ==ਖੇਡ ਮੈਦਾਨ== ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਖੇਡ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਫੁੱਟਬਾਲ,ਕ੍ਰਿਕੇਟ,ਕਬੱਡੀ,ਵਾਲੀਬਾਲ, ਕੁਸਤੀਆਂ ਦੇ ਟੂਰਨਾਂਮੈਂਟ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਸਪੋਰਟਸ ਕਲੱਬ ਜੰਡਾਲੀ ਹੈ। <Gallery mode=packed style="text-align:left"> ਪਿੰਡ ਜੰਡਾਲੀ ਖੇਡ ਸਟੇਡੀਅਮ.jpg|ਪਿੰਡ ਜੰਡਾਲੀ ਖੇਡ ਸਟੇਡੀਅਮ ਪਿੰਡ ਜੰਡਾਲੀ ਖੇਡ ਮੈਦਾਨ.jpg|ਪਿੰਡ ਜੰਡਾਲੀ ਖੇਡ ਮੈਦਾਨ </gallery> ==ਪਸ਼ੂ ਹਸਪਤਾਲ== ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਇੱਕ [[ਪਸ਼ੂ ਹਸਪਤਾਲ]] ਵੀ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਕੁਆਪ੍ਰੇਟਿਵ ਸੁਸਾਇਟੀ== ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਇੱਕ ਕੁਆਪ੍ਰੇਟਿਵ ਸੁਸਾਇਟੀ ਵੀ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਰੇਟਾਂ ਤੇ ਯੂਰੀਆ ਖਾਦ ਅਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਵਰਤੋਂ ਦੀਆਂ ਚੀਜਾਂ ਜਿਵੇ ਤੇਲ ,ਘਿਓ,ਚਾਹ ਪੱਤੀ, ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਕੁਆਪ੍ਰੇਟਿਵ ਸੁਸਾਇਟੀ ਵਿਚ ਬੈਂਕ ਦਾ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। [[File:ਕੁਆਪ੍ਰੇਟਿਵ ਸੁਸਾਇਟੀ.jpg|thumb|ਕੁਆਪ੍ਰੇਟਿਵ ਸੁਸਾਇਟੀ]] ==ਜਿੰਮ== ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਸਰੀਰਕ ਕਸਰਤ ਵਾਸਤੇ ਦੋ ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਜਿੰਮ ਹਨ। ਜਿਥੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੌਜਾਵਨ ਕਸਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। <Gallery mode=packed style="text-align:left"> ਸਰਕਾਰੀ ਜਿੰਮ ਪਿੰਡ ਜੰਡਾਲੀ 2.jpg|ਸਰਕਾਰੀ ਜਿੰਮ ਪਿੰਡ ਜੰਡਾਲੀ 2 ਸਰਕਾਰੀ ਜਿੰਮ ਪਿੰਡ ਜੰਡਾਲੀ.jpg|ਸਰਕਾਰੀ ਜਿੰਮ ਪਿੰਡ ਜੰਡਾਲੀ </gallery> ==ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ== [[File:ਸਕੂਲ.jpg|thumb|ਸਰਕਾਰੀ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਜੰਡਾਲੀ]] ਪਿੰਡ ਜੰਡਾਲੀ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਜਮਾਤ ਤੋਂ 5ਵੀ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ ਸਰਕਾਰੀ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਹੈ, ਜਿਥੇ 6ਵੀ ਜਮਾਤ ਤੋਂ 8ਵੀ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਹੈ। ==ਪਿੰਡ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ== ਜੰਡਾਲੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ ਵੱਲ੍ਹੋ ਸਾਲ 2022 ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ( CCTV ) ਸੀ.ਸੀ.ਟੀ.ਵੀ ਕੈਮਰੇ ਲਗਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਜਿਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਤੇ ਨਿਗ੍ਹਾ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <Gallery mode=packed style="text-align:left"> ਪਿੰਡ ਵਿਚ CCTV ਕੈਮਰੇ.jpg|ਪਿੰਡ ਵਿਚ CCTV ਕੈਮਰੇ ਪਿੰਡ ਜੰਡਾਲੀ ਦੇ cctv.jpg|ਪਿੰਡ ਜੰਡਾਲੀ ਦੇ cctv </gallery> ==ਸਰਕਾਰੀ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ== ਪਿੰਡ ਜੰਡਾਲੀ ਵਿਚ ਸਿਹਤ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਸਮੇ ਸਮੇ ਤੇ ਟੀਕੇ ਅਤੇ ""[[ਪੋਲੀਓ]] ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਪਿਲਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਟੀਕੇ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। [[File:ਸਿਹਤ ਕੇਂਦਰ.jpg|thumb|ਸਰਕਾਰੀ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ]] ==ਨਹਿਰ== [[ਸਰਹਿੰਦ ਨਹਿਰ]] ਦੀ ਪਟਿਆਲਾ ਫੀਡਰ ਬ੍ਰਾਂਚ ਨਹਿਰ ਜੰਡਾਲੀ ਪਿੰਡ ਨੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨੇੜੇ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਜਿਸਨੂੰ ਸਾਲ 2009 ਦੇ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰ ਵਲ੍ਹੋ ਪੱਕੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਹਿਰ ਨਜਦੀਕ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਹੈ। <Gallery mode=packed style="text-align:left"> ਨਹਿਰ ਪਿੰਡ ਜੰਡਾਲੀ.jpg|ਨਹਿਰ ਨਹਿਰ ਪੁਲ.jpg|ਨਹਿਰ ਦਾ ਪੁਲ </gallery> ==ਗੈਲਰੀ== [[File:ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਨਿੰਮ੍ਹ ਸਾਹਿਬ.jpg|thumb|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਜੰਡਾਲੀ]] [[File:ਗੁੱਗਾ ਮਾੜੀ.jpg|thumb|ਗੁੱਗਾ ਮਾੜੀ]] [[File:ਸਰੋਵਰ ਗੁ ਨਿੱਮ ਸਾਹਿਬ.jpg|thumb|ਸਰੋਵਰ ਜੰਡਾਲੀ]] [[File:ਪੀਰ ਖਾਨਾ.jpg|thumb|ਪੀਰ ਖਾਨਾ]] [[File:ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ.jpg|thumb|ਮੰਦਰ]] ==ਹਵਾਲੇ== #[http://www.thesikhencyclopedia.com/other-historical-places/punjab/jandali JANDALI - Punjab - the Sikh Encyclopedia] #http://www.census2011.co.in/data/village/33268-jandali-punjab.html #http://pbplanning.gov.in/districts/Doraha.pdf</ref> #https://www.census2011.co.in/data/town/800192-payal-punjab.html {{ਹਵਾਲੇ}} {{Ludhiana district}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਇਲ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਪਿੰਡ]] fkreltq4r8k68w5pph8zrcvzck9kv3y 840270 840269 2026-05-30T12:48:20Z Gurtej Chauhan 27423 /* ਇਤਿਹਾਸ */ 840270 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = '''ਜੰਡਾਲੀ''' | other_name = | nickname = | settlement_type = ਪਿੰਡ | image_skyline = Jandali.jpg | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | coordinates = {{coord|30.657721|N|76.035019|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = 1999 | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 200 | population_total = 1.936 | population_as_of = 2011 ਜਨਗਣਨਾ | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਅਧਿਕਾਰਤ | demographics1_info1 =[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|ਆਈਐੱਸਟੀ]] | utc_offset1 = +5:30 | parts_type = [[ਬਲਾਕ]] | parts = ਦੋਰਾਹਾ | postal_code_type = [[ਪਿੰਨ_ਕੋਡ|ਡਾਕ ਕੋਡ]] | postal_code = 141413 | area_code_type = ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਕੋਡ | registration_plate = PB:55/ PB:10 | area_code = 01628****** | blank1_name_sec1 = ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ | blank1_info_sec1 = [[ਦੋਰਾਹਾ]] }} '''ਜੰਡਾਲੀ''' ਭਾਰਤੀ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੇ ਬਲਾਕ ਦੋਰਾਹਾ ਅਤੇ [[ਪਾਇਲ, ਭਾਰਤ|ਪਾਇਲ]] ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ, [[ਸਰਹਿੰਦ ਨਹਿਰ]] ਦੇ ਕੰਢੇ, ਧਮੋਟ ਪਿੰਡ ਤੋਂ 3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ, [[ਜਰਗੜੀ]] ਪਿੰਡ ਤੋਂ 2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ 4 ਕੁ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੇ [[ਨਸਰਾਲੀ]] ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ 4 ਕੁ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੇ [[ਸਿਹੌੜਾ]] ਪਿੰਡ ਹੈ। ਉੱਘਾ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ [[ਜੱਸੀ ਗਿੱਲ]] ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਜੰਮਪਲ ਹੈ। ਇਥੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ==ਇਤਿਹਾਸ== ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ਼੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚੋਂ 52 ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰਵਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਪਿੰਡ ਜੰਡਾਲੀ ਵਿਖੇ ਆਏ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਡੇਰਾ ਲਗਾਇਆ ਜਦੋਂ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮਸੰਦ ਸਿੰਘ ਬਾਬਾ ਚੋਖਾ ਜੀ ਚੌਹਾਨ, ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਨੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਨਗਰ ਨੂੰ ਵਧਣ ਫੁੱਲਣ ਦਾ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ,ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੁਵਾਰਾ ਲਗਾਈ ਗਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਿੰਮ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਪਾ: ਛੇਵੀਂ ਸ਼ਸੋਭਿਤ ਹੈ। ਅਤੇ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੋਲ ਸਰੋਵਰ ਵੀ ਹੈ,ਜਿੱਥੇ ਸੰਗਤਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਬੀਬੀਆਂ ਵਾਸਤੇ ਅਲੱਗ ਅਤੇ ਭਾਈਆਂ ਵਾਸਤੇ ਅਲੱਗ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾ ਹੈ। ==ਅਬਾਦੀ== ਇਥੋਂ ਦੇ ਕੁੱਲ 352 ਪਰਿਵਾਰ ਹਨ ਅਤੇ 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ 1936 ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1029 ਨਰ 907 ਮਾਦਾ ਹਨ। ਉਮਰ ਦੇ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ 0-6 ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 181 ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 9.35 % ਬਣਦੀ ਹੈ। ਜੰਡਾਲੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਔਸਤ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 881 ਹੈ, ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੀ ਔਸਤ 895 ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਘੱਟ ਹੈ। ਬਾਲ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 757 ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਔਸਤ 846 ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਘੱਟ ਹੈ। 2011 ਵਿੱਚ ਜੰਡਾਲੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 77.95 % ਸੀ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੀ 75,84% ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮਰਦ ਸਾਖਰਤਾ 84.45%, ਜਦਕਿ ਮਹਿਲਾ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 70.69 %. ਹੈ। ==ਨੇੜੇ ਦੇ ਪਿੰਡ== ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਪਿੰਡ ਹਨ #[[ਨਿਜ਼ਾਮਪੁਰ]] (1ਕਿਲੋਮੀਟਰ) #[[ਜਰਗੜੀ]] (3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) #[[ਅਲੂਣਾ ਪੱਲ੍ਹਾ]] (3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) #ਅਲੂਣਾ ਮਿਆਨਾਂ (3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) #ਅਲੂਣਾ ਤੋਲਾ (3 KM) #[[ਧਮੋਟ ਕਲਾਂ]] (3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) ਜੰਡਾਲੀ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਹਨ। ਜੰਡਾਲੀ ਪੂਰਬ ਵੱਲ [[ਖੰਨਾ]] ਤਹਿਸੀਲ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ [[ਡੇਹਲੋਂ]] ਤਹਿਸੀਲ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ [[ਅਮਲੋਹ]] ਤਹਿਸੀਲ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ [[ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] ਤਹਿਸੀਲ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ==ਨੇੜੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ== #[[ਖੰਨਾ]] #[[ਪਾਇਲ]] #[[ਦੋਰਾਹਾ]] #[[ਮਲੌਦ]] #[[ਅਹਿਮਦਗੜ੍ਹ]] #[[ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] #[[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਜੰਡਾਲੀ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ। ==ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ== ਪਿੰਡ ਜੰਡਾਲੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ 6ਵੇਂ ਗੁਰੂ [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ]] ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਇਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਕਰ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ਼ ਲਗਾਈ ਗਈ ਨਿੰਮ ਸਾਹਿਬ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਗੁਰੂਦਵਾਰਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈ। ਅਤੇ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਹਿਬ, ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਸਰਾਲੀ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਤੇ ਡੇਰਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਇਕ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਹੈ। ਜੰਡਾਲੀ ਤੋਂ ਅਲੂਣਾ ਪੱਲ੍ਹਾ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਤੇ ਇਕ ਪੀਰ ਖਾਨਾ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਸਮੇ ਸਮੇ ਨਾਲ ਭੰਡਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿਚ ਇੱਕ ਗੁੱਗਾ ਮਾੜੀ ਵੀ ਹੈ। ਜਿਸਦੀ ਇਮਾਰਤ ਲਗਭੱਗ 200 ਸਾਲ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪੁਰਾਣੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਭਾਦੋਂ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਨੌਮੀ ਨੂੰ ਚੌਂਕੀਆਂ ਭਰੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਮਾੜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੰਭਾਲ ਸ,ਕਾਕਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ==ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਸਖਸ਼ੀਅਤਾਂ== #ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਚੇਅਰਮੈਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਲੁਧਿਆਣਾ, # ਜਗਰੂਪ ਸਿੰਘ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਅਫ਼ਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤਰਨਤਾਰਨ # ਸਵ [[ਨਿੰਦਰ ਗਿੱਲ]] ਲੇਖਕ # ਪ੍ਰਿੰਸਿਪਲ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਮੈਬਰ ਬਲਾਕ ਸੰਮਤੀ # ਰਿਟਾਇਰਡ SSP ਹਰਿਆਣਾ ਪੁਲਿਸ ਸਵ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਚੌਹਾਨ # ਸ,ਜਗਮੇਲ ਸਿੰਘ AEE (ਰਿਟ) # ਜਤਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਸਾਰੰਗੀ ਮਾਸਟਰ [[ਢਾਡੀ (ਸੰਗੀਤ)]] ਜਥਾ (ਸਵ: [[ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਦਿਲਬਰ]]) ==ਪਿੰਡ ਦੇ ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਜਵਾਨ== # ਸੈਪਰ ਗੱਜਣ ਸਿੰਘ # ਸੈਪਰ ਜੰਗੀਰ ਸਿੰਘ ==ਪਿੰਡ ਦੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੇ ਸਰਪੰਚ == # ਸ.ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ # ਸ.ਬਿਰਜ ਲਾਲ ਸਿੰਘ # ਸ.ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ # ਸ.ਬੰਤ ਸਿੰਘ # ਸ.ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ (ਮਾਸਟਰ) # ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਅਜਮੇਰ ਕੌਰ # ਸ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ # ਸ. ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ # ਸ. ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ # ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਅਰਸ਼ਦੀਪ ਕੌਰ # ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ (ਮੋਜੂਦਾ ਸਰਪੰਚ) ==ਪਿੰਡ ਜੰਡਾਲੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਜਵਾਨ== # ਕੈਪਟਨ ਰੱਖਾ ਸਿੰਘ #ਕੈਪਟਨ ਗੁਰਮੇਲ ਸਿੰਘ ਚੌਹਾਨ # ਸੂਬੇਦਾਰ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ # ਸੀ,ਐੱਚ,ਐੱਮ ਗੁਰਧਿਆਨ ਸਿੰਘ # ਹੌਲਦਾਰ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ # ਲਾਂਸ ਨਾਇਕ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ # ਨਾਇਕ ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ # ਨਾਇਕ ਨਾਥ ਸਿੰਘ # ਹੌਲਦਾਰ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ # ਸਿਪਾਹੀ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ # ਨਾਇਕ ਰਾਮ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ # ਹੌਲਦਾਰ ਭਜਨ ਸਿੰਘ # ਨਾਇਕ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ # ਨਾਇਕ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ # ਨਾਇਕ ਹਰਨੇਕ ਸਿੰਘ # ਸਿਪਾਹੀ ਸੰਤ ਸਿੰਘ # ਨਾਇਕ ਬਲਿਹਾਰ ਸਿੰਘ # ਨਾਇਕ ਗੁਰਤੇਜ ਸਿੰਘ # ਨਾਇਕ ਜਸਵੀਰ ਸਿੰਘ # ਸੂਬੇਦਾਰ ਸਤਵੀਰ ਸਿੰਘ # ਨਾਇਕ ਲਖਵੀਰ ਸਿੰਘ # ਨਾਇਕ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ # ਸੂਬੇਦਾਰ ਉੱਤਮ ਸਿੰਘ # ਨਾਇਕ ਹਰਬਚਨ ਸਿੰਘ # ਨਾਇਕ ਰਣਬੀਰ ਸਿੰਘ # ਹੌਲਦਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਿੰਘ # ਹੌਲਦਾਰ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ # ਹੌਲਦਾਰ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ # ਹੌਲਦਾਰ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ==ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਜਵਾਨ== # ਹੌਲਦਾਰ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ # ਨਾਇਕ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ # ਹੌਲਦਾਰ ਬਲਤੇਜ ਸਿੰਘ # ਹੌਲਦਾਰ ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ # ਲੈਂਸ ਨਾਇਕ ਪ੍ਰਭਜੋਤ ਸਿੰਘ # ਸਿਪਾਹੀ ਬਲਿਹਾਰ ਸਿੰਘ # ਨਾਇਕ ਅੱਛਰਾ ਨਾਥ ==ਪਿੰਡ ਦੇ NRI== # ਹਰਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਨੇਡਾ # ਡਾ: ਟਹਿਲ ਸਿੰਘ ਕਨੇਡਾ # ਪ੍ਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਕਨੇਡਾ # ਸੁਖਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਨੇਡਾ # ਪ੍ਰਭਜੋਤ ਸਿੰਘ ਯੂਕੇ # ਦੀਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ # ਰੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਨੇਡਾ # ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਨੇਡਾ # ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਕਨੇਡਾ # ਜਗਦੀਪ ਸਿੰਘ ਗੋਲਡੀ ਯੂ ਕੇ # ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ # ਮਾਨਵ ਸਿੰਘ ਕਨੇਡਾ # ਅਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ # ਸੰਦੀਪ ਸਿੰਘ # ਚੋਬਰ ਸਿੰਘ ਗ੍ਰੀਸ # ਚਰਨਵੀਰ ਸਿੰਘ ਕਨੇਡਾ # ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਕਾਲਾ ਯੂ ਐੱਸ # ਦਲਬੀਰ ਸਿੰਘ # ਨਵੀ ਗਿੱਲ ਯੂ ਐੱਸ # ਜਗਦੀਪ ਸਿੰਘ ਯੂ ਕੇ # ਪ੍ਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਸਾਉਦੀ # ਗਗਨਦੀਪ ਸਿੰਘ ਸਾਇਪ੍ਰੈਸ # ਅਮਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਕਨੇਡਾ # ਪ੍ਰਭਦੀਪ ਸਿੰਘ ਕਨੇਡਾ # ਹਰਮਨਦੀਪ ਸਿੰਘ ਕਨੇਡਾ # ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਾਉਦੀ # ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਾਉਦੀ # ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਨੇਡਾ # ਤੇਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਯੂ ਐੱਸ # ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਯੂ ਕੇ # ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਕਨੇਡਾ # ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਨੇਡਾ # ਮਨਤੇਜ ਸਿੰਘ ਕਨੇਡਾ # ਅਮਨਦੀਪ ਸਿੰਘ ਕਨੇਡਾ # ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਇਟਲੀ # ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਯੂ ਐੱਸ # ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਇਟਲੀ # ਲਖਬੀਰ ਸਿੰਘ ਯੂ ਕੇ # ਜਗਰੂਪ ਸਿੰਘ ਕਨੇਡਾ # ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਇਟਲੀ # ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਮਰੀਕਾ # ਤਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਨੇਡਾ #ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਨੇਡਾ # ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਕਨੇਡਾ ==ਖੇਡ ਮੈਦਾਨ== ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਖੇਡ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਫੁੱਟਬਾਲ,ਕ੍ਰਿਕੇਟ,ਕਬੱਡੀ,ਵਾਲੀਬਾਲ, ਕੁਸਤੀਆਂ ਦੇ ਟੂਰਨਾਂਮੈਂਟ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਸਪੋਰਟਸ ਕਲੱਬ ਜੰਡਾਲੀ ਹੈ। <Gallery mode=packed style="text-align:left"> ਪਿੰਡ ਜੰਡਾਲੀ ਖੇਡ ਸਟੇਡੀਅਮ.jpg|ਪਿੰਡ ਜੰਡਾਲੀ ਖੇਡ ਸਟੇਡੀਅਮ ਪਿੰਡ ਜੰਡਾਲੀ ਖੇਡ ਮੈਦਾਨ.jpg|ਪਿੰਡ ਜੰਡਾਲੀ ਖੇਡ ਮੈਦਾਨ </gallery> ==ਪਸ਼ੂ ਹਸਪਤਾਲ== ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਇੱਕ [[ਪਸ਼ੂ ਹਸਪਤਾਲ]] ਵੀ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਕੁਆਪ੍ਰੇਟਿਵ ਸੁਸਾਇਟੀ== ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਇੱਕ ਕੁਆਪ੍ਰੇਟਿਵ ਸੁਸਾਇਟੀ ਵੀ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਰੇਟਾਂ ਤੇ ਯੂਰੀਆ ਖਾਦ ਅਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਵਰਤੋਂ ਦੀਆਂ ਚੀਜਾਂ ਜਿਵੇ ਤੇਲ ,ਘਿਓ,ਚਾਹ ਪੱਤੀ, ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਕੁਆਪ੍ਰੇਟਿਵ ਸੁਸਾਇਟੀ ਵਿਚ ਬੈਂਕ ਦਾ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। [[File:ਕੁਆਪ੍ਰੇਟਿਵ ਸੁਸਾਇਟੀ.jpg|thumb|ਕੁਆਪ੍ਰੇਟਿਵ ਸੁਸਾਇਟੀ]] ==ਜਿੰਮ== ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਸਰੀਰਕ ਕਸਰਤ ਵਾਸਤੇ ਦੋ ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਜਿੰਮ ਹਨ। ਜਿਥੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੌਜਾਵਨ ਕਸਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। <Gallery mode=packed style="text-align:left"> ਸਰਕਾਰੀ ਜਿੰਮ ਪਿੰਡ ਜੰਡਾਲੀ 2.jpg|ਸਰਕਾਰੀ ਜਿੰਮ ਪਿੰਡ ਜੰਡਾਲੀ 2 ਸਰਕਾਰੀ ਜਿੰਮ ਪਿੰਡ ਜੰਡਾਲੀ.jpg|ਸਰਕਾਰੀ ਜਿੰਮ ਪਿੰਡ ਜੰਡਾਲੀ </gallery> ==ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ== [[File:ਸਕੂਲ.jpg|thumb|ਸਰਕਾਰੀ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਜੰਡਾਲੀ]] ਪਿੰਡ ਜੰਡਾਲੀ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਜਮਾਤ ਤੋਂ 5ਵੀ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ ਸਰਕਾਰੀ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਹੈ, ਜਿਥੇ 6ਵੀ ਜਮਾਤ ਤੋਂ 8ਵੀ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਹੈ। ==ਪਿੰਡ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ== ਜੰਡਾਲੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ ਵੱਲ੍ਹੋ ਸਾਲ 2022 ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ( CCTV ) ਸੀ.ਸੀ.ਟੀ.ਵੀ ਕੈਮਰੇ ਲਗਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਜਿਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਤੇ ਨਿਗ੍ਹਾ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <Gallery mode=packed style="text-align:left"> ਪਿੰਡ ਵਿਚ CCTV ਕੈਮਰੇ.jpg|ਪਿੰਡ ਵਿਚ CCTV ਕੈਮਰੇ ਪਿੰਡ ਜੰਡਾਲੀ ਦੇ cctv.jpg|ਪਿੰਡ ਜੰਡਾਲੀ ਦੇ cctv </gallery> ==ਸਰਕਾਰੀ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ== ਪਿੰਡ ਜੰਡਾਲੀ ਵਿਚ ਸਿਹਤ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਸਮੇ ਸਮੇ ਤੇ ਟੀਕੇ ਅਤੇ ""[[ਪੋਲੀਓ]] ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਪਿਲਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਟੀਕੇ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। [[File:ਸਿਹਤ ਕੇਂਦਰ.jpg|thumb|ਸਰਕਾਰੀ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ]] ==ਨਹਿਰ== [[ਸਰਹਿੰਦ ਨਹਿਰ]] ਦੀ ਪਟਿਆਲਾ ਫੀਡਰ ਬ੍ਰਾਂਚ ਨਹਿਰ ਜੰਡਾਲੀ ਪਿੰਡ ਨੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨੇੜੇ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਜਿਸਨੂੰ ਸਾਲ 2009 ਦੇ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰ ਵਲ੍ਹੋ ਪੱਕੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਹਿਰ ਨਜਦੀਕ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਹੈ। <Gallery mode=packed style="text-align:left"> ਨਹਿਰ ਪਿੰਡ ਜੰਡਾਲੀ.jpg|ਨਹਿਰ ਨਹਿਰ ਪੁਲ.jpg|ਨਹਿਰ ਦਾ ਪੁਲ </gallery> ==ਗੈਲਰੀ== [[File:ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਨਿੰਮ੍ਹ ਸਾਹਿਬ.jpg|thumb|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਜੰਡਾਲੀ]] [[File:ਗੁੱਗਾ ਮਾੜੀ.jpg|thumb|ਗੁੱਗਾ ਮਾੜੀ]] [[File:ਸਰੋਵਰ ਗੁ ਨਿੱਮ ਸਾਹਿਬ.jpg|thumb|ਸਰੋਵਰ ਜੰਡਾਲੀ]] [[File:ਪੀਰ ਖਾਨਾ.jpg|thumb|ਪੀਰ ਖਾਨਾ]] [[File:ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ.jpg|thumb|ਮੰਦਰ]] ==ਹਵਾਲੇ== #[http://www.thesikhencyclopedia.com/other-historical-places/punjab/jandali JANDALI - Punjab - the Sikh Encyclopedia] #http://www.census2011.co.in/data/village/33268-jandali-punjab.html #http://pbplanning.gov.in/districts/Doraha.pdf</ref> #https://www.census2011.co.in/data/town/800192-payal-punjab.html {{ਹਵਾਲੇ}} {{Ludhiana district}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਇਲ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਪਿੰਡ]] m2u5t271c3y0vk8kjrj7ojj1i69nml1 0 26063 840313 634579 2026-05-31T11:58:03Z ~2026-32368-03 60377 /* */ 840313 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਬਸਤੀ | ਨਾਂ = BAJJOANA | ਬਸਤੀ_ਕਿਸਮ = [[ਪਿੰਡ]] | ਚਿੱਤਰ_ਦਿੱਸਹੱਦ = [https://drive.google.com/file/d/1--DFgHL23NiNaj4N6IQU98wMmYEod0qz/view?usp=drivesdk] | ਚਿੱਤਰ_ਸਿਰਲੇ = {https://drive.google.com/file/d/1--DFgHL23NiNaj4N6IQU98wMmYEod0qz/view?usp=drivesdk} | ਉਪਨਾਮ = ਬੱਜੋਆਣਾ | pushpin_ਨਕਸ਼ਾ = ਭਾਰਤ ਪੰਜਾਬ | pushpin_label_position = ਖੱਬੇ | pushpin_ਨਕਸ਼ਾ_ਸਿਰਲੇਖ = ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬੱਜੋਆਣਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ | latd = 30.36 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 75.12 | longm = | longs = | longEW = E | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਕਿਸਮ= ਦੇਸ਼ | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਨਾਂ = {{ਝੰਡਾ|ਭਾਰਤ}} | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਕਿਸਮ3 = ਤਹਿਸੀਲ | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਨਾਂ3 = ਨਥਾਣਾ | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਕਿਸਮ2 = [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਨਾਂ2 = [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਕਿਸਮ1 = ਰਾਜ | ਉਪਵਿਭਾਗ_ਨਾਂ1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | ਸਥਾਪਨਾ_ਸਿਰਲੇਖ = | ਸਥਾਪਨਾ_ਮਿਤੀ = [{ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸੰਮਤ ੧੬੮੪ ਵਿੱਚ ਮਹਿਰਾਜ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਸੰਦਲੀ ਵੱਲੋ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੰਦਲੀ ਅਤੇ ਫੂਲਕੀਆਂ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਰਾਜੇ ਫੂਲ ਦਾ ਭਰਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਬੱਜੋਆਣਾ ਪਿੰਡ ਵਸਾਇਆ }] | ਟਿਕਾਣਾ_ਕਿਸਮ = | ਟਿਕਾਣਾ = | ਮੁਖੀ_ਸਿਰਲੇਖ1 = | ਮੁਖੀ_ਨਾਂ1 = [ਦਿਲਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ] | ਮੁਖੀ_ਸਿਰਲੇਖ2 = | ਮੁਖੀ_ਨਾਂ2 = | ਮੁਖੀ_ਸਿਰਲੇਖ3 = | ਮੁਖੀ_ਨਾਂ3 = | unit_pref = ਦਸ਼ਮਿਕ | ਖੇਤਰਫਲ_ਦਰਜਾ = | ਖੇਤਰਫਲ_ਕੁੱਲ_ਕਿਮੀ2 = | ਉਚਾਈ_ਮੀਟਰ = 216 | ਅਬਾਦੀ_ਕੁੱਲ = | ਅਬਾਦੀ_ਦਰਜਾ = | ਅਬਾਦੀ_ਘਣਤਾ_ਕਿਮੀ2 = | ਅਬਾਦੀ_ਮੁੱਖ-ਨਗਰ = | ਅਬਾਦੀ_ਮੁੱਖ-ਨਗਰ_ਪਗਨੋਟ= | ਅਬਾਦੀ_ਵਾਸੀ-ਸੂਚਕ = | ਅਬਾਦੀ_ਨੋਟ = | demographics_ਕਿਸਮ1 = ਪੰਜਾਬੀ | demographics1_ਸਿਰਲੇਖ1 = ਅਧਿਕਾਰਕ | demographics1_ਜਾਣ1 = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | ਸਮਾਂ_ਜੋਨ1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ]] | utc_offset1 = +5:30 | ਡਾਕ_ਕੋਡ_ਕਿਸਮ = ਪਿਨ ਕੋਡ | ਡਾਕ_ਕੋਡ = 151102 (ਡਾਕਖਾਨਾ: ਨਥਾਣਾ) | ਖੇਤਰ_ਕੋਡ_ਕਿਸਮ = ਟੈਲੀਫੋਨ ਕੋਡ | ਖੇਤਰ_ਕੋਡ = 01651 | iso_ਕੋਡ = | registration_plate = PB 03, PB 40 }} '''ਬੱਜੋਆਣਾ''', ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਤਹਿਸੀਲ [[ਨਥਾਣਾ (ਤਹਿਸੀਲ)|ਨਥਾਣਾ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|title=ਬਲਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|url=http://pbplanning.gov.in/districts.htm|publisher=ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਪਲਾਨਿੰਗ ਬੋਰਡ|accessdate=4 ਅਗਸਤ 2013}}</ref><ref>[http://www.onefivenine.com/india/VillagesInDistrict/Bathinda Villages in Bathinda District, Punjab state]</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] k7mwlcrzxbg7dcdq4dh4d4dc2f7xt1n 0 55497 840278 714466 2026-05-30T17:03:18Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Filmography" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1355086338|Bhupen Hazarika]]" 840278 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name =ਭੁਪੇਨ ਹਜ਼ਾਰਿਕਾ<br/> অসম ৰত্ন ড.ভূপেন হাজৰিকা | image = Dr. Bhupen Hazarika, Assam, India.jpg | caption = ਡਾ. ਭੁਪੇਨ ਹਜ਼ਾਰਿਕਾ<br/> অসম ৰত্ন ড.ভূপেন হাজৰিকা | birth_date = {{birth date|df=yes|1926|9|8}} | birth_place = [[ਸਦੀਆ]], [[ਅਸਾਮ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ|ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] | death_date = {{death date and age|df=yes|2011|11|5|1926|9|8}} | death_place = [[ਮੁੰਬਈ ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], ਭਾਰਤ<ref name=death>{{cite news|title=Acclaimed singer Bhupen Hazarika dies at 85|url=http://ibnlive.in.com/news/acclaimed-singer-bhupen-hazarika-dies-at-85/199577-8-66.html|accessdate=5 November 2011|newspaper=[[CNN-IBN]]|date=5 November 2011|archive-date=6 ਨਵੰਬਰ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111106193926/http://ibnlive.in.com/news/acclaimed-singer-bhupen-hazarika-dies-at-85/199577-8-66.html|dead-url=yes}}</ref> | nationality =ਭਾਰਤੀ | occupation =ਸੰਗੀਤਕਾਰ, ਗਾਇਕ, ਕਵੀ, ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ, ਗੀਤਕਾਰ | years_active = 1939-2011 | notable_works = ''[[ਰੁਦਾਲੀ]]''<br/>''[[ਦਰਮਿਆਨ]]''<br/>''[[ਗਜਾ ਗਾਮਿਨੀ]]''<br/>''[[ਦਮਨ (ਫਿਲਮ)|ਦਮਨ]]''<br/>''[[ਇੰਦਰਮਾਲਤੀ]]'' | party = [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] | movement = [[ਇੰਡੀਅਨ ਪੀਪਲਜ਼ ਥੀਏਟਰ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] | spouse = Priyamvada Patel | children = Tej Bhupen Hazarika (b. 1952) | awards = [[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ]] (2012) [ਮਰਨ ਉੱਪਰੰਤ] <br/> [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] (1977) <br/> [[ਦਾਦਾ ਸਾਹਿਬ ਫਾਲਕੇ ਅਵਾਰਡ]] (1992) <br/> [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] (2001) <br/> [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ]] (2008) <br/> [[ਅਸਾਮ ਰਤਨ|অসম ৰত্ন (ਅਸਾਮ ਰਤਨ)]] (2009) <br/> [[Muktijoddha Padak]] (2011) [ਮਰਨ ਉੱਪਰੰਤ] | signature = Bhupen Hazarika signature.png | website = http://www.bhupenhazarika.com }} '''ਭੁਪੇਨ ਹਜ਼ਾਰਿਕਾ''' ([[ਆਸਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਆਸਾਮੀ]]: ভূপেন হাজৰিকা) (1926–2011) ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੂਰਬੋਤਰ ਰਾਜ ਅਸਮ ਤੋਂ ਇੱਕ ਬਹੁਮੁਖੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਵਾਲਾ ਗੀਤਕਾਰ, ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਉਹ [[ਆਸਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਆਸਾਮੀ]] ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਕਵੀ, ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਅਸਾਮ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਚੰਗਾ ਜਾਣਕਾਰ ਵੀ ਸੀ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਵਿਲੱਖਣ ਕਲਾਕਾਰ ਸੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਗੀਤ ਆਪ ਲਿਖਦਾ, ਸੰਗੀਤਬੱਧ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਗਾਉਂਦਾ ਸੀ। ==ਜ਼ਿੰਦਗੀ== ਭੂਪੇਨ ਹਜ਼ਾਰਿਕਾ ਦਾ ਜਨਮ 1926 ਵਿੱਚ ਅਸਾਮ ਦੇ ਸਦੀਆ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਵੀ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਭੂਪੇਨ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਹੋਰ ਪਰਵਾਨ ਚੜ੍ਹਿਆ। ਉਸ ਨੇ 11 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅਸਾਮ ਵਿੱਚ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਗਾਇਆ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਹੀ ਸਾਲ ਅਸਾਮੀ ਫ਼ਿਲਮ ਇੰਦਰਮਾਲਤੀ ਵਿੱਚ ਬਾਲ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰੀ ਅਤੇ ਗਾਇਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਵੀ ਮਿਲਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ, [[ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੁ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਬੀਏ ਅਤੇ ਐਮਏ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸ਼ੌਕ ਲਈ ਗੁਵਾਹਾਟੀ ਰੇਡੀਓ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁੱਝ ਸਮਾਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। == ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == {| class="wikitable sortable collapsible" |- style="background:#b0c4de; text-align:center;" ! rowspan="2" style="width:33px;" |ਸਾਲ. ! rowspan="2" |ਫ਼ਿਲਮ ! colspan="6" |ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ |- style="background:#b0c4de; text-align:center;" !ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕ !ਸੰਗੀਤਕਾਰ !ਡਾਇਰੈਕਟਰ !ਨਿਰਮਾਤਾ !ਲੇਖਕ !ਅਦਾਕਾਰ |- |1939 |''ਇੰਦਰਮਾਲਤੀ'' | | | | | |- |1948 |''ਸਿਰਾਜ'' |ਹਾਂ | | | | |- |1955 |''ਪਿਓਲੀ ਫੁਕਾਨ'' |ਹਾਂ | | | | |- |1956 |''ਏਰਾ ਬਤੋਰ ਸੁਰ'' |ਹਾਂ |ਹਾਂ | | |- |1958 |''ਮਹੂਤ ਬੰਧੂ ਰੇ'' | |ਹਾਂ|{{yes}} | | | |- |1961 |''ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ'' |ਹਾਂ |ਹਾਂ |- |1964 |''ਪ੍ਰਤੀਧਵਾਨੀ'' | |ਹਾਂ|{{yes}} | | | |- |1964 |''ਕਾ ਸਵਰਿਤੀ'' | |ਹਾਂ|{{yes}} | | | |- |1966 |''ਲਾਤੀ-ਘਾਟੀ'' | |ਹਾਂ |{{yes}} | | | |- |1969 |''ਚਿਕ ਮਿਕ ਬਿਜੂਲੀ'' |ਹਾਂ |ਹਾਂ | |- |1974 |''ਅਰੋਪ'' | |ਹਾਂ | | | |- |1974 |ਫ਼ੋਰ ਹੂਮ ਦਾ ਸਨਸ਼ਾਯੀਨਜ਼ | |ਹਾਂ|{{yes}} | | | |- |1975 |''ਚਮੇਲੀ ਮੇਮਸਾਬ'' |ਹਾਂ |ਹਾਂ | | |- |1975 |ਖੋਜ |ਹਾਂ |ਹਾਂ | |- |1976 |''ਰੂਪ ਕੋਂਵਰ ਜਯੋਤੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਅਰੁ ਜੋਯਮੋਤੀ'' | |ਹਾਂ|{{yes}} | | | |- |1976 |''ਮੇਰਾ ਧਰਮ ਮੇਰੀ ਮਾਂ'' |ਹਾਂ | | | |- |1977 |''ਥਰੂ ਮੇਲੋਡੀ ਅਤੇ ਰਿਦਮ'' | |ਹਾਂ|{{yes}} | | | |- |1977 |''ਸ਼ਿਮਨਾ ਪੇਯਰੀ'' | |ਹਾਂ | | | |- |1978 |ਚਮੇਲੀ ਮੇਮਸਾਹਿਬ (ਬੰਗਾਲੀ) |ਹਾਂ | | | |- |1979 |''ਮੋਨ-ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ'' | |ਹਾਂ|{{yes}} | | | |- |1979 |''[[ਦੇਵਦਾਸ (1979 ਫ਼ਿਲਮ)|ਦੇਬਦਾਸ]]'' |ਹਾਂ | | | | |- |1981 |ਚਮੇਲੀ ਮੇਮਸਾਬ |ਹਾਂ | | | |- |1982 |''ਅਪਰੂਪਾ'' | |ਹਾਂ | | | |- |1986 |''ਸਵਿਕਾਰੋਕਤੀ'' | |ਹਾਂ|{{yes}} | | | |- |1986 |''ਏਕ ਪਲ'' |ਹਾਂ |ਹਾਂ |{{yes}} |- |1988 |''ਸਿਰਾਜ'' |ਹਾਂ |ਹਾਂ | | |- |1993 |''[[ਰੁਦਾਲੀ (1993 ਫ਼ਿਲਮ)|ਰੁਦਾਲੀ]]'' |ਹਾਂ |ਹਾਂ | | |- |1993 |''ਪ੍ਰਤਿਮੂਰਤੀ'' | |ਹਾਂ | | | |- |1995 |ਪਾਨੀ |ਹਾਂ |ਹਾਂ | |- |1997 |''ਦੋ ਰਾਹੇਂ'' | |ਹਾਂ | | | |- |1997 |''ਦਰਮੀਆਨਃ ਇਨ ਬਟਵੀਨ'' |ਹਾਂ |ਹਾਂ | | |- |1998 |''ਸਾਜ਼'' | |ਹਾਂ | | | |- |2000 |''[[ਗਜ ਗਾਮਿਨੀ]]'' |ਹਾਂ |ਹਾਂ | | |- |2001 |''[[ਦਮਨ (2001 ਫ਼ਿਲਮ)|ਦਮਨਃ ਏ ਵਿਕਟਿਮਔਫ ਮੇਰੀਟਲ]]'' |ਹਾਂ |ਹਾਂ | | |- |2003 |''ਕਯੋਂ'' | |ਹਾਂ | | | |- |2006 |''ਚਿੰਗਾਰੀ'' | |ਹਾਂ ||{{yes}} | |- |2011 |''ਗਾਂਧੀ ਟੂ ਹਿਟਲਰ'' |ਹਾਂ | | | | |} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1926]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2011]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] 1yts7ylszhhbec4o9nnlumb5lk1m2wm 0 67482 840289 824788 2026-05-30T17:58:25Z Sonia Atwal 49604 /* ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ */ 840289 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard" tabindex="0" style="width: 22em; margin-bottom: 14px;" ! colspan="2" style="text-align: center;" |ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ[[ਤਸਵੀਰ:Bhai Mati Das.jpg|border|center|thumb]]'''ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਅ ਆਰੇ ਨਾਲ ਅੱਧੇ ਟੁਕੜੇ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰ, ਲਗਭਗ 19ਵੀਂ ਸਦੀ''' |- ! colspan="2" style="text-align:center;background:lavender" |ਨਿੱਜੀ ਜਾਣਕਾਰੀ |- ! scope="row" |ਜਨਮ |1641 ਪਿੰਡ ਕਰਿਆਲਾ, ਜੇਹਲਮ, ਪੰਜਾਬ [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] ([[ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]) |- ! scope="row" |ਸ਼ਹੀਦੀ |11 ਨਵੰਬਰ, 1675 [[ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ|ਚਾਂਦਨੀ ਚੌੰਕ, ਦਿੱਲੀ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]]) |- ! scope="row" |ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ |ਆਰੇ ਨਾਲ ਚੀਰਿਆ ਗਿਆ |- !ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ |ਭਾਈ ਹੀਰਾ ਨੰਦ |} '''ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ''' (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ: '''Bhai Mati Das'''; ਮੌਤ 11 ਨਵੰਬਰ 1675; ਦੀਵਾਨ ਮਤੀ ਦਾਸ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ'''<ref name=":1">{{Cite book|last=Singh|first=Jaspal|title=Guru Granth Sahib: The Sikh Scripture|publisher=K.K. Publications|year=2021|pages=62}}</ref>'''), ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਸਮੇਤ ਮੁੱਢਲੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਸਨ। [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ|ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ]] ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਠੀਕ ਪਹਿਲਾਂ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ|ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁਕਮਾਂ ਹੇਠ, ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ, [[ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ]] ਅਤੇ [[ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ]] ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ [[ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੋਤਵਾਲੀ (ਪੁਲਿਸ-ਸਟੇਸ਼ਨ) ਵਿਖੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਜੁਲਮੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਨੂੰ ਦੋ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਅਤੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੱਟ ਕੇ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। == ਜਨਮ == ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਛਿੱਬਰ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਇੱਕ (ਸਰਸਵਤ) ਮੋਹਿਆਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ।<ref>{{cite book|last1=Singh|first1=Bakhshish|title=Proceedings: Ed. Parm Bakhshish Singh, Volume 1 Punjab History Conference|date=1998|publisher=Punjabi University|location=Patiala|isbn=9788173804625|url=https://books.google.com/books?id=fQpDAAAAYAAJ|page=113|quote=He was connected with Mati Das and Sati Das, the Mohyal brahmins who according to him had acted as the diwans of Guru Tegh Bahadur and suffered martyrdom.}}</ref> ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜੇਹਲਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕਟਾਸ ਰਾਜ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਸੜਕ 'ਤੇ ਚੱਕਵਾਲ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਦਸ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ, ਕਰਿਆਲਾ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸਨ। ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਚੇਲੇ ਹੀਰਾ ਨੰਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਉਹ ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ ਸਨ। ਹੀਰਾ ਨੰਦ ਭਾਈ ਪ੍ਰਗਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਲੱਖੀ ਦਾਸ ਦੇ ਪੋਤੇ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਸ਼ਹੀਦ ਵੀ ਸਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਜਥੇਦਾਰ (ਨੇਤਾ) ਰਹੇ ਸਨ।<ref>{{Cite web |title=Bhai Sati Dass and Bhai Mati Dass |url=http://www.sikh-history.com/sikhhist/martyrs/satidass.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190113030450/http://www.sikh-history.com/sikhhist/martyrs/satidass.html |archive-date=13 January 2019 |access-date=14 January 2019 |website=sikh-history.com}}</ref> ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ, ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਜਥੇਦਾਰ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਜੀ, ਸ਼੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ]] ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਕੋਲ ਬਾਬਾ ਬਕਾਲੇ ਵਿਖੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਆਏ ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਦੀਵਾਨ ਥਾਪਿਆ। ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨਾਲ ਬਿਹਾਰ, ਬੰਗਾਲ ਤੇ ਆਸਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੌਰੇ ਤੇ ਨਾਲ ਗਏ ਸਨ। === ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ === ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਲੋਪ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਤੇ ਅਗਲਾ ਗੁਰੂ ਕੌਣ ਹੋਵੇਗਾ ਇਸ ਬਾਰੇ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਈ ਵਾਰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲਬਾਣਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਬਕਾਲਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਲੱਭਿਆ ਜਿੱਥੇ ਨਵਾਂ ਗੁਰੂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਬਾਅਦ।<ref>{{cite book|last1=Kohli|first1=Mohindar|title=Guru Tegh Bahadur: Testimony of Conscience|date=1992|publisher=Sahitya Akademi|isbn=9788172012342|page=14}}</ref><ref>{{cite book|last1=Singh|first1=Prithi Pal|title=The History of Sikh Gurus|date=2006|publisher=Lotus Press|location=New Delhi|isbn=9788183820752|page=116}}</ref> ਨਵੇਂ ਗੁਰੂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿੱਤੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀਆਂ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਦੀਵਾਨ ਮਤੀ ਦਾਸ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,<ref>{{cite book|last1=Stracey|first1=Rusell|title=The History of the Muhiyals: The Militant Brahman Race of India|date=1911|page=24}}</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਇੱਕ ਰਸੋਈਏ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ। ਦੋਵੇਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਅਸਾਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦੋ ਸਾਲ ਦੇ ਠਹਿਰਾਅ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ।<ref>{{cite book|last1=Gupta|first1=Hari|title=History of the Sikhs: The Sikh Gurus, 1469-1708|date=1984|publisher=Munshiram Manoharlal|isbn=9788121502764|page=375}}</ref> ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਫਿਰ ਕੀਰਤਪੁਰ ਤੋਂ ਪੰਜ ਮੀਲ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮਾਖੋਵਾਲ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਖਰੀਦੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ, ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਹੁਣ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ (ਅਨੰਦ ਦਾ ਨਿਵਾਸ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੇ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਤੇ ਹੋ ਰਹੇ ਜੁਲਮ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ [[ਦਿੱਲੀ]] ਗਏ ਤਾਂ ਆਪ ਨਾਲ ਸਨ। [[ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ]] ਜੀ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ, ਭਾਈ ਉਦੈ ਜੀ, [[ਭਾਈ ਜੈਤਾ]] ਜੀ ਤੇ [[ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ]] ਦੀ ਆਦਿ ਗੁਰਸਿੱਖ ਵੀ ਨਾਲ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਮੁਗਲ ਹਕੂਮਤ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਸਿਰੇ ਨਾ ਚੜ੍ਹੀ ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਤੇ ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਕੋਲ ਹੀ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਇਕੱਲਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦੇਣਗੇ। ਮੁਗਲ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਤੇ ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਕੋਤਵਾਲੀ ਵਿੱਚੋ ਬਾਹਰ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ, ਜਿਥੇ ਜਲਾਦ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਰਾ ਤੇ ਸ਼ਕੰਜਾ ਲੈ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਕਾਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ 'ਸਿੱਖੀ ਛੱਡ ਕੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋ ਜਾਉ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੁਖ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣਗੇ। ਪਰੰਤੂ ਭਾਈ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸੁਖ ਤੇ ਲਾਲਚ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤੇ। [[ਕਾਜ਼ੀ]] ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਰੇ ਨਾਲ ਦੋਫਾੜ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ।ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਸਾਕਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂ ਸੁਣਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਤੇ ਪਿਆਰ ਹੋਰ ਵਧਿਆ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਹੀ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਧਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਲੀ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖੀ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਤਮਾ ਇਤਨੀ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੌਤ ਉਸ ਨੂੰ ਡਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। === ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਜੀ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ === 1675 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਬੁਲਾਇਆ।<ref>{{cite book|last1=Singh|first1=Hari|title=Sikh Heritage, Gurdwaras & Memorials in Pakistan|date=1994|publisher=Asian Publication Services|page=80}}</ref> ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਨਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ, ਹਰਦੁਆਰ ਅਤੇ ਬਨੇਰਸ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੰਦੂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨਗੇ।<ref>{{cite book|last1=Singh|first1=Trilochan|title=Guru Tegh Bahadur Prophet and Martyr (A Biography)|date=1967|publisher=Delhi Sikh Gurdwara Parbhandak Committee|location=Sis Ganj, Chandni Chowk, Delhi|page=376}}</ref> ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ ਪਰ ਰੋਪੜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਲਿਕਪੁਰ ਰੰਗੜਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸਮਰਪਿਤ ਸਿੱਖ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ, ਭਾਈ ਉਦੈ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਜੈਤਾ (ਰੰਗਰੇਟਾ) ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੀੜ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਉਦੈ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਭੇਜਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਨੂੰ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰ ਸਕਣ। ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕੌਂਸਲ ਚੈਂਬਰ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਧਰਮ, ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਬਾਰੇ ਕਈ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਸਿੱਖ ਸਨ ਤਾਂ ਉਹ ਜਨੇਊ ਅਤੇ ਤਿਲਕ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਕਿਉਂ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਹ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸ਼ਕਤੀਹੀਣ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਨ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਪਨਾਹ ਵਜੋਂ ਆਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰਕ ਨਾਲ ਉਹ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਤੋਂ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ 'ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ (ਗਲੇਡੀਏਟਰ ਜਾਂ ਤਲਵਾਰ ਦਾ ਨਾਈਟ; ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਤਿਆਗ ਮਲ ਸੀ) ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜਾਂ 'ਤੇ ਭਾਰੀ ਵਾਰ ਕਰਕੇ ਇਹ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਤਸੀਹੇ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। == ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ == ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕਾਜ਼ੀ ਅੱਗੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੁਹਰਾਈਆਂ। ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਨੂੰ ਨਵਾਬ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜੇਕਰ ਉਹ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸੂਬੇ ਦੀ ਗਵਰਨਰਸ਼ਿਪ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 11 ਨਵੰਬਰ, 1675 ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਵੱਡੀ ਭੀੜ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਜੱਲਾਦਾਂ ਨੂੰ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੋਤਵਾਲੀ (ਪੁਲਿਸ-ਸਟੇਸ਼ਨ) ਵਿੱਚ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ।<ref>{{cite book|last1=Gill|first1=Pritam|title=Guru Tegh Bahadur, The Unique Martyr|date=1975|publisher=New Academic Pub. Co.|page=69}}</ref> ਗੁਰੂ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{cite book|last1=Surinder|first1=Johar|title=Guru Tegh Bahadur: A Bibliography|date=1975|publisher=Abhinav Publications|location=New Delhi|isbn=9788170170303|page=206}}</ref> 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਵਜੋਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।<ref name="martyrdom">{{Cite web |date=2001-10-16 |title=Guru Tegh Bahadur's martyrdom |url=http://www.thehindu.com/thehindu/2001/10/16/stories/05162524.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20020228135707/http://thehindu.com/thehindu/2001/10/16/stories/05162524.htm |archive-date=28 February 2002 |access-date=12 November 2016 |website=[[The Hindu]]}}</ref> ਫਿਰ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ, ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। === ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ === ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਨ,<ref>{{cite book|last1=Arneja|first1=Simran|title=Ik Onkar One God|date=2009|isbn=9788184650938|pages=45}}</ref> ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਅੰਤਿਮ ਇੱਛਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਫਾਂਸੀ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਨੂੰ ਦੋ ਖੰਭਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਿੱਧਾ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਦੋ-ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ ਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਮਰ ਤੱਕ ਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਨੇ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਰਹੱਸਮਈ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਦਿਆਲ ਦਾਸ ਨੇ ਇਸ ਨਰਕ ਭਰੇ ਕੰਮ ਲਈ ਸਮਰਾਟ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢੀਆਂ। === ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ === ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੋਲ ਗੱਠੜੀ ਵਾਂਗ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਬਲਦੇ ਤੇਲ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਕਾਂਸੀ ਦੀ ਕੜਾਹੀ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਕੋਲਿਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਬਲਾਕ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਦਾ ਭੁੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੇ ਸੋਗ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਇਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ।<ref>{{cite book|last1=Gupta|first1=Hari|title=History of the Sikhs: The Sikh Gurus, 1469-1708|date=1978|publisher=Munshiram Manoharlal|page=376}}</ref> ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖੰਭੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਸੂਤੀ ਰੇਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟਿਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਜਲਾਦ ਨੇ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹੇ ਅਤੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਗੁਰਮੰਤਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅੱਗ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। === ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ === ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ ਸਿਰ ਜਲਾਲ-ਉਦ-ਦੀਨ ਜੱਲਾਦ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਜਲਾਦ ਨੇ ਵੱਢ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਣਾ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਇੱਕ ਬੋਹੜ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸੀ (ਰੁੱਖ ਦਾ ਤਣਾ ਅਤੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਜੇ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ), ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਕੋਤਵਾਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੁਨਹੇਰੀ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ,<ref>{{cite book|last1=Sahi|first1=Joginder|title=Sikh Shrines in India & Abroad|date=1978|publisher=Common World|page=60}}</ref> ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 11 ਨਵੰਬਰ, 1675 ਨੂੰ ਕੈਦੀ ਵਜੋਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਰ ਭਾਈ ਜੈਤਾ, [38], ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਇੱਕ ਚੇਲੇ, ਅਨੰਦਪੁਰ ਲੈ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਨੌਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਸਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ (ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)। ਸਰੀਰ ਨੂੰ, ਇਸ ਦੇ ਚੌਥਾਈ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਚੇਲਾ, ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਵਣਜਾਰਾ, ਦੁਆਰਾ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਆੜ ਵਿੱਚ ਚੋਰੀ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਘਾਹ ਦੀ ਇੱਕ ਗੱਡੀ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਝੌਂਪੜੀ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਇਸਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਅੱਜ ਇਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੈ।<ref>{{cite book|last1=Das|first1=Madan|title=Story Of Harry Singh & Sophie Kaur|date=2014|publisher=Partridge India|isbn=9781482821352|page=168}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿਖੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। == ਵਿਰਾਸਤ == ਸਿੱਖ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Bhai Mati Das Ji profile |url=http://www.searchsikhism.com/bhai-mati-das |access-date=12 November 2016 |website=searchsikhism.com |archive-date=4 ਨਵੰਬਰ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104003635/http://www.searchsikhism.com/bhai-mati-das |url-status=dead }}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਛੁੱਟੀ ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਰਦਾਸ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|last1=Singh|first1=Inder Pal|title=The Grandeur of Khalsa|date=1999|publisher=Guru Nanak Dev University|location=Amritsar|page=77}}</ref> ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਸਤੀ ਦਾਸ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ, ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|last1=Kindersley|first1=Dorling|title=Top 10 Delhi|date=2010|publisher=[[Penguin Books]]|location=New York|isbn=9780756688493|page=10|edition=First}}</ref><ref>{{cite book|title=Fodor's Essential India: with Delhi, Rajasthan, Mumbai & Kerala|date=2015|publisher=[[Fodor's]] Travel|isbn=9781101878682}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] * [[ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ|ਭਾਈ ਦਿਆਲ ਦਾਸ]] * [[ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ]] * [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] * [[ਛਿੱਬਰ]] == ਹਵਾਲੇ == d5c1lf5u4dmpnbfdsvxrh7t4qzwprv8 0 68875 840298 689224 2026-05-30T22:45:20Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840298 wikitext text/x-wiki '''ਡੈਲਨ ਮੈਥੀ''' (13 ਅਕਤੂਬਰ 1938 – 20 ਫ਼ਰਵਰੀ 2005) ਇੱਕ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਲੇਖਿਕਾ ਸੀ ਜੋ ਕਨੀਸਨਾ ਜੰਗਲ ਬਾਰੇ ਲਿਖੇ ਆਪਣੇ 4 ਨਾਵਲਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=http://www.dalenematthee.co.za/english/biography/index.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2015-12-06 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303233758/http://www.dalenematthee.co.za/english/biography/index.html |url-status=dead }}</ref> ਇਸਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ 14 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]], [[ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|French]], [[ਜਰਮਨ ਭਾਸ਼ਾ|ਜਰਮਨ]], [[ਸਪੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਸਪੇਨੀ]], [[ਇਤਾਲਵੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਇਤਾਲਵੀ]], [[ਹਿਬਰੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿਬਰੂ]] ਅਤੇ ਆਈਸਲੈਂਡਿਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite web |url=http://www.mieliestronk.com/skryfdmatthee.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2015-12-06 |archive-date=2014-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140320230331/http://mieliestronk.com/skryfdmatthee.html |url-status=dead }}</ref> ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀਆਂ 10 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਕ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। == ਜੀਵਨ == ਇਸਦਾ ਜਨਮ ਡੈਲਨ ਸਕੌਟ ਵਜੋਂ ਰੀਵਰਜ਼ਡੇਲ, ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕੇਪ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਸੀ ਵਿਖੇ 13 ਅਕਤੂਬਰ 1938 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। 1957 ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਦਸਵੀਂ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੇ ਆਊਡਟਸ਼ੂਰਨ ਵਿਖੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਨੇ ਹੋਲੀ ਕਰਾਸ ਕਾਨਵੈਂਟ ਵਿਖੇ ਉਚੇਰੀ <span class="cx-segment cx-highlight" data-segmentid="34"> ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ</span>। ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ "12 ਵਜੇ ਦੀ ਛਟੀ" (Die Twaalfuurstokkie) 1970 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੀ। 1982 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ "ਜੂਦਾਸ ਬੱਕਰੀ" (''Die Judasbok)''ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਾਰਵਾਈ। ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ "ਜੰਗਲ ਨਾਵਲ" ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਨੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਲਈ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਅਤੇ ਦੋ ਨਾਵਲਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ। == ਰਚਨਾਵਾ == === ਜੰਗਲਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਨਾਵਲ === * ''ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਿੱਚ ਗੇੜੀਆਂ (Kringe in 'n bos) - ''1984 * ''ਫ਼ੀਲਾ ਦਾ ਬੱਚਾ ''(Fiela se Kind) - 1985 * ''ਮਲਬੇਰੀ ਜੰਗਲ (Moerbeibos'') - 1987 * ''ਸੁਪਨਮਾਈ ਜੰਗਲ (Toorbos) -'' 2003 == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1938]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਨਾਵਲਕਾਰ]] 9l54ek0r9tzjbh73szjf3tw9ikfwgzo 0 75325 840308 840212 2026-05-31T05:58:45Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840308 wikitext text/x-wiki {{Other uses}} {{Use dmy dates|date=October 2012}} {{Taxobox | name = ਪੈਲਿਕਾਨ | fossil_range = [[Late Oligocene]]-Recent, {{fossilrange|28.1|0}} | image = Pelikan Walvis Bay.jpg | image_caption = A [[great white pelican]] in breeding condition flying in [[Walvis Bay]], [[Namibia]]. | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordate|Chordata]] | classis = [[bird|Aves]] | ordo = [[Pelecaniformes]] | familia = '''Pelecanidae''' | genus='''''Pelecanus''''' | familia_authority = [[Constantine Samuel Rafinesque|Rafinesque]], 1815 | genus_authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]] | type_species = ''[[Great white pelican|Pelecanus onocrotalus]]'' | type_species_authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]] | subdivision_ranks = Species | subdivision = 8, see [[#Living species|text]] }} '''ਪੈਲਿਕਾਨ''', ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਜਲ-ਪੰਛੀ ਹੈ ਜੋ ਮੱਛੀਆਂ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਦੋ ਕਿਲੋ ਖ਼ੁਰਾਕ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਲੰਬੀ, ਭਾਰੀ ਤੇ ਚਪਟੀ ਚੁੰਝ ਹੇਠ ਇੱਕ ਲਚਕਦਾਰ ਥੈਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨ ਲਈ ਜਾਲ ਵਜੋਂ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਢੇਰ ਸਾਰੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਚੁੰਝ ਵਿੱਚ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਉਂ ਹੀ ਸਪੂਨ-ਬਿਲ ਨਾਮਕ ਪੰਛੀ ਆਪਣੀ ਚਿਮਚੇ ਵਰਗੀ ਚੁੰਝ ਨਾਲ ਚਿੱਕੜ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਖੁਰਾਕ (ਛੋਟੇ ਜੀਵ) ਲੱਭ ਕੇ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੰਛੀ ਅਕਸਰ ਆਪਣੀ ਚੁੰਝ ਨੂੰ ਚਿੱਕੜ ਵਿੱਚ ਗੱਡੀ ਰੱਖਦਾ ਹੋਇਆ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name="ਜੀਵ ਸੰਸਾਰ">{{cite web | url=http://punjabitribuneonline.com/2016/02/%E0%A8%B6%E0%A8%BF%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A9%80-%E0%A8%AC%E0%A8%A8%E0%A8%BE%E0%A8%AE-%E0%A8%B6%E0%A8%BF%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%B0-%E0%A8%AC%E0%A8%A3%E0%A8%A8-%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2-2/ | title=ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਬਨਾਮ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਜੀਵ | publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ | date=14 ਫ਼ਰਵਰੀ 2016 | accessdate=15 ਫ਼ਰਵਰੀ 2016 | author=ਡਾ. ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਸਰਹਿੰਦੀ}}</ref> === Living species === {| class="wikitable" style="width:70%;" ! colspan="4" style="text-align:center; background:#d3d3a4;" |Living species of ''Pelecanus'' |- ! style="width:10%;" |Common and binomial names<ref name="zoonomen">{{Cite web|url = http://www.zoonomen.net/avtax/pele.html|title = Zoological Nomenclature Resource: Pelecaniformes (Version 2.003)|date = 14 December 2011|publisher = www.zoonomen.net|accessdate = 21 May 2012}}</ref> ! Image ! style="text-align:center;" |Description ! style="width:35%;" |Range and status |- |American white pelican<br> ''Pelecanus erythrorhynchos''<br> Gmelin, 1789 |<center>[[ਤਸਵੀਰ:Mikebaird_-_American_White_Pelican_(Pelecanus_erythrorhynchos_)_(bird)_in_Mo_(by).jpg|alt=American white pelican|185x185px]]</center> |Length {{Convert|1.3|–|1.8|m|ft|sigfig = 2|abbr = on}}, wingspan {{Convert|2.44|–|2.9|m|ft|abbr = on}}, weight {{Convert|5|–|9|kg|lb|sigfig = 1|abbr = on}}.<ref name="Nellis01">{{Cite book|last = Nellis|first = David W.|title = Common Coastal Birds of Florida & the Caribbean|url = http://books.google.com/?id=-REZ4R8wBg4C|accessdate = 29 June 2012|year = 2001|publisher = Pineapple Press|location = Sarasota, Florida|isbn = 1-56164-191-X|page = 11}}</ref> Plumage almost entirely white, except for black primary and secondary remiges only visible in flight. |Monotypic. Inland North America, wintering in Mexico.<ref name="sibleymonroe">{{Cite book|author = Sibley, Charles Gald; Monroe, Burt Leavelle|title = Distribution and Taxonomy of Birds of the World|url = http://books.google.com/?id=Wk-vyrNVAccC|accessdate = 29 June 2012|year = 1990|publisher = Yale University Press|isbn = 0300049692|pages = 314–15}}</ref> Status: Least Concern.<ref name="iucnerythrorhynchos"><cite class="citation web" id="CITEREFBirdLife_International2011">BirdLife International (2011). </cite></ref> |- |Brown pelican<br> ''Pelecanus occidentalis''<br> Linnaeus, 1766 |<center>[[ਤਸਵੀਰ:Pelecanus_Occidentalis_KW_1.JPG|alt=Brown pelican|185x185px]]</center> |Length up to {{Convert|1.4|m|ft|abbr = on}}, wingspan {{Convert|2|–|2.3|m|ft|abbr = on}}, weight {{Convert|3.6|–|4.5|kg|lb|abbr = on}}.<ref>{{Cite web|url = http://www.fws.gov/contaminants/pdf/brown_pelicanfactsheet09.pdf|title = Brown Pelican|accessdate = 9 June 2012|work = Endangered Species Program information sheet|publisher = US Fish & Wildlife Service|date = November 2009|archive-date = 30 ਜੂਨ 2012|archive-url = https://www.webcitation.org/68niH0piT?url=http://www.fws.gov/contaminants/pdf/brown_pelicanfactsheet09.pdf|dead-url = yes}}</ref> Smallest pelican; distinguished by brown plumage; feeds by plunge-diving.<ref>{{Cite book|author = Ridgely, Robert S.; Gwynne, John A.|title = A Guide to the Birds of Panama: With Costa Rica, Nicaragua, and Honduras|url = http://books.google.com/?id=H9INVOMUgOAC|accessdate = 29 June 2012|year = 1992|publisher = Princeton University Press|location = Princeton, New Jersey|isbn = 0691025126|page = 63}}</ref> |Five subspecies. Coastal distribution ranging from North America and the Caribbean to northern South America and the Galapagos.<ref name="sibleymonroe"/> Status: Least Concern.<ref name="iucnphillippenis"><cite class="citation web">BirdLife International (2011). </cite></ref> |- |Peruvian pelican<br> ''Pelecanus thagus''<br> Molina, 1782 |<center>[[ਤਸਵੀਰ:Pelícano_en_Pucusana.JPG|alt=Peruvian pelican|185x185px]]</center> |Length up to {{Convert|1.52|m|ft|abbr = on}}, wingspan {{Convert|2.48|m|ft|abbr = on}},<ref>{{Cite book|author = Chester, Sharon R.|title = A Wildlife Guide to Chile: Continental Chile, Chilean Antarctica, Easter Island, Juan Fernández Archipelago|url = http://books.google.com/?id=qrI5ph6BWiIC|accessdate = 29 June 2012|year = 2008|publisher = Princeton University Press|location = Princeton, New Jersey|isbn = 0691129762|pages = 174–75}}</ref> average weight {{Convert|7|kg|lb|abbr = on}}.<ref>{{Cite web|url = http://mundoazul.org/habitats-species/marine-birds/peruvian-pelican-pelecanus-thagus/|title = Peruvian Pelican|accessdate = 9 June 2012|first = Stefan|last = Austermühle|publisher = Mundo Azul|date = 17 October 2010|archive-date = 4 ਜੂਨ 2012|archive-url = https://web.archive.org/web/20120604234020/http://mundoazul.org/habitats-species/marine-birds/peruvian-pelican-pelecanus-thagus/|url-status = dead}}</ref> Dark with a white stripe from the crown down the sides of the neck. |Monotypic. Pacific Coast of South America from Ecuador and Peru south through to southern Chile.<ref name="sibleymonroe"/> Status: Near Threatened.<ref name="iucnphillippenis"/> |- |Great white pelican<br> ''Pelecanus onocrotalus''<br> [[ਕਾਰਲ ਲੀਨੀਅਸ|Linnaeus]], 1758 |<center>[[ਤਸਵੀਰ:Whitepelican_edit_shadowlift_edit.jpg|alt=Great white pelican|185x185px]]</center> |Length {{Convert|1.40|–|1.75|m|ft|abbr = on}}, wingspan {{Convert|2.45|–|2.95|m|ft|abbr = on}}, weight {{Convert|10|–|11|kg|lb|abbr = on}}.<ref name="BWP">{{Cite book|editor = Snow, David; Perrins, Christopher M|title = The Birds of the Western Palearctic concise edition (2 volumes)|year = 1998|publisher = Oxford University Press|location = Oxford, United Kingdom|isbn = 0-19-854099-X|pages = 93–98}}</ref><ref name="Mullarney">{{Cite book|last = Mullarney|first = Killian|author2 = Svensson, Lars|author3 = Zetterström, Dan|author4 = Grant, Peter|title = [[Collins Bird Guide]]|year = 1999|publisher = Collins|isbn = 0-00-219728-6|page = [https://archive.org/details/collinsbirdguide0000sven/page/76 76]}}</ref> Plumage white, with pink facial patch and legs. |Monotypic. Patchy distribution from eastern Mediterranean east to Indochina and Malay Peninsula, and south to South Africa.<ref name="sibleymonroe"/> Status: Least Concern.<ref name="iucnphillippenis"/> |- |Australian pelican<br> ''Pelecanus conspicillatus''<br> Temminck, 1824 |<center>[[ਤਸਵੀਰ:Pelecanus_conspicillatus_-Australia_-8.jpg|alt=Australian pelican|185x185px]]</center> |Length {{Convert|1.60|–|1.90|m|ft|abbr = on}}, wingspan {{Convert|2.5|–|3.4|m|ft|abbr = on}}, weight {{Convert|4|–|8.2|kg|lb|abbr = on}}.<ref>{{Cite web|url = http://australian-animals.net/pelican.htm|title = Australian Pelican|accessdate = 10 June 2012|publisher = Unique Australian Animals|archive-date = 8 ਨਵੰਬਰ 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151108001417/http://australian-animals.net/pelican.htm|dead-url = yes}}</ref> Predominantly white with black along primaries and very large, pale pink bill. |Monotypic. Australia and New Guinea; vagrant to New Zealand, Solomons, Bismarck Archipelago, Fiji and Wallacea.<ref name="sibleymonroe"/> Status: Least Concern.<ref name="iucnphillippenis"/> |- |Pink-backed pelican<br> ''Pelecanus rufescens''<br> Gmelin, 1789 |<center>[[ਤਸਵੀਰ:Juvenile brown pelican.jpg|alt=Pink-backed pelican|185x185px]]</center> |Length {{Convert|1.25|–|1.32|m|ft|abbr = on}}, wingspan {{Convert|2.65|–|2.9|m|ft|abbr = on}},<ref name="beaman">{{Cite book|author = Beaman, Mark; Madge, Steve|title = The Handbook of Bird Identification: For Europe and the Western Palearctic|url = http://books.google.com/?id=M_RpY0i2blYC|accessdate = 29 June 2012|year = 2010|publisher = A&C Black|location = London, United Kingdom|isbn = 1408134942|pages = 83–85}}</ref> weight {{Convert|3.9|–|7|kg|lb|abbr = on}}.<ref>Elliott (1992), p. 309</ref> Grey and white plumage, occasionally pinkish on the back, with a yellow upper mandible and grey pouch.<ref name="beaman"/> |Monotypic. Africa, Seychelles and southwestern Arabia;<ref name="sibleymonroe"/> extinct in Madagascar.<ref>{{Cite book|last = Langrand|first = Olivier|title = Guide to the Birds of Madagascar|url = http://books.google.com/?id=VYVqhOqS2WEC|accessdate = 29 June 2012|year = 1990|publisher = Yale University Press|location = New Haven, Connecticut|isbn = 0300043104|page = 96}}</ref> Status: Least Concern.<ref name="iucnphillippenis"/> |- |Dalmatian pelican<br> ''Pelecanus crispus''<br> Bruch, 1832 |<center>[[ਤਸਵੀਰ:Pelecanus_crispus_at_Beijing_Zoo_crop.JPG|alt=Dalmatian pelican|185x185px]]</center> |Length {{Convert|1.60|–|1.80|m|ft|abbr = on}}, wingspan {{Convert|2.70|–|3.20|m|ft|abbr = on}}, weight {{Convert|10|–|12|kg|lb|abbr = on}}.<ref name="BWP"/><ref name="Mullarney"/> Largest pelican; differs from great white pelican in having curly nape feathers, grey legs and greyish-white plumage.<ref name="beaman"/> |Monotypic. South-eastern Europe to India and China.<ref name="sibleymonroe"/> Status: Vulnerable.<ref name="iucnphillippenis"/> |- |Spot-billed pelican<br> ''Pelecanus philippensis''<br> Gmelin, 1789 |<center>[[ਤਸਵੀਰ:Pelecanus_Philippensis.JPG|alt=Spot-billed pelican|278x278px]]</center> |Length {{Convert|1.27|–|1.52|m|ft|abbr = on}}, wingspan {{Convert|2.5|m|ft|abbr = on}}, weight c. {{Convert|5|kg|lb|abbr = on}}.<ref name="brazil09">{{Cite book|author = Brazil, Mark|title = Birds of East Asia|url = http://books.google.com/?id=7-GgBoivL70C|accessdate = 29 June 2012|year = 2009|publisher = A&C Black|location = London, United Kingdom|isbn = 0713670401|page = 110}}</ref> Mainly grey-white all over, with a grey hindneck crest in breeding season, pinkish rump and spotted bill pouch.<ref name="brazil09"/> |Monotypic. Southern Asia from southern Pakistan across India east to Indonesia;<ref name="sibleymonroe"/> extinct in the Philippines and possibly eastern China.<ref name="brazil09"/> Status: Near Threatened.<ref name="iucnphillippenis"/> |} == Description == {|class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:5%;" |- ![[File:Pelican-Gaping-Aruba.JPG|thumb|A brown pelican opening mouth and inflating air sac to display tongue and some inner bill anatomy.]] ![[File:Pelecanus erythrorhynchos -Tulsa Zoo, Oklahoma, USA-8c.jpg|right|thumb|upright|[[American white pelican]] with knob which develops on bill before the breeding season]] ![[File:Pelecanus occidentalis -Smith Island, Chesapeake Bay, Maryland, USA -nest-8cr.jpg|right|thumb|An adult [[brown pelican]] with a chick in a nest in Chesapeake Bay, [[Maryland]], US. This species will nest on the ground when no suitable trees are available.<ref>{{cite web |url=http://www.floridawildlifeviewing.com/florida_animals_wildlife/PelicanNesting.htm |title=Brown Pelican breeding and nesting habits |accessdate=5 August 2012 |work=Florida Wildlife Viewing |publisher=M. Timothy O’Keefe |archive-date=23 ਅਪ੍ਰੈਲ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160423043852/http://www.floridawildlifeviewing.com/florida_animals_wildlife/PelicanNesting.htm |url-status=dead }}</ref>]] |} == ਨੋਟਸ == {{Notelist}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * <span><span>[[File:Wiktionary-logo-en.svg|link=|alt=|16x16px]]</span></span><span></span><span> The dictionary definition of </span>[[wiktionary:pelican|pelican]]<span> at Wiktionary</span> * <span><span>[[File:Commons-logo.svg|link=|alt=|16x16px]]</span></span><span></span><span> Media related to </span>[[c:Pelecanus|Pelecanus]]<span> at Wikimedia Commons</span> * [http://ibc.lynxeds.com/family/pelicans-pelecanidae Pelican videos] on the Internet Bird Collection [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਾਨਵਰ]] j4fr6py2zi3653gw21evhun3r7t79mv 0 83308 840311 839337 2026-05-31T07:56:24Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840311 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club| | clubname = ਫਗਵਾੜਾ ਫੁੱਟਬਾਲ ਲੀਗ | image = | nickname = PFL | fullname = ਫਗਵਾੜਾ ਫੁੱਟਬਾਲ ਲੀਗ | founded = ਅਕਤੂਬਰ 2015 | ground = | capacity = | chairman = ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ | manager = | pattern_la1 = | pattern_la3 = | pattern_b3 = | pattern_ra3 = | pattern_so3 = | pattern_sh3 = | leftarm3 = | body3 = | rightarm3 = | shorts3 = | socks3 = | website = }} ===ਜਾਣ-ਪਛਾਣ=== ਫਗਵਾੜਾ ਫੁੱਟਬਾਲ ਲੀਗ ਦਾ ਆਰੰਭ [[2015]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ,<ref>{{Cite web|url=http://m.dailyhunt.in/news/india/punjabi/ajitjalandhar-epaper-ajithjal/y+th+kalbb+phagavada+vllo+karavai+gai+phuttabal+lig+ch+palahi+di+jhandi-newsid-45784572|title=ਫਗਵਾੜਾ ਫੁੱਟਬਾਲ ਲੀਗ-2015|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=}}</ref> ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ [[ਪਲਾਹੀ]] ਜੇਤੂ ਰਿਹਾ।<ref>{{Cite web|url=http://beta.ajitjalandhar.com/news/20151101/9/1121598.cms#sthash.lYbFvieT.dpbs|title=ਫਗਵਾੜਾ ਫੁੱਟਬਾਲ ਲੀਗ-2016|last=|first=|website=|publisher=|access-date=}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <gallery> File:ਫਗਵਾੜਾ ਫੁੱਟਬਾਲ ਲੀਗ.jpg|thumb|ਫਗਵਾੜਾ ਫੁੱਟਬਾਲ ਲੀਗ-2016 (ਫੁੱਟਬਾਲ ਮੈਦਾਨ ਪਲਾਹੀ) </gallery> {| class="wikitable" style="text-align:center;margin:right" |- ! style="width:25%"| [[ਪਲਾਹੀ]] ! style="width:25%"| [[ਨੰਗਲ ਮੱਝਾਂ]] ! style="width:25%"| [[ਮੇਹਟਾਂ]] |- | [[ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਪਲਾਹੀ]] | ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਨੰਗਲ ਮੱਝਾਂ | ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਮੇਹਟਾਂ |- | ਸਮਰਥਾ: 5,000 | ਸਮਰਥਾ: 5,000 | ਸਮਰਥਾ: 5,000 |- | [[File:ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਪਲਾਹੀ- ਫਰਵਰੀ 2017.jpg|150px]] | [[File:ਪਿੰਡ ਮੇਹਟਾਂ.jpg|150px]] | [[File:ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਪਲਾਹੀ- ਫਰਵਰੀ 2017.jpg|150px]] |- ===ਲੀਗ ਮੈਚ-2016=== ਫਗਵਾੜਾ ਫੁੱਟਬਾਲ ਲੀਗ-[[2016]] ਦਾ ਓਦਘਾਟਨੀ ਮੈਚ [[ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਪਲਾਹੀ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ,<ref name="web">{{cite news | url=http://epaper.ajitjalandhar.com/edition/20160815/9/4/10.cms | title=ਲੀਗ ਮੈਚ | accessdate=29 ਅਗਸਤ 2016 | archive-date=6 ਫ਼ਰਵਰੀ 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230206090725/https://epaper.ajitjalandhar.com/edition/20160815/9/4/10.cms | url-status=dead }}</ref> ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਓਪਨ ਵਰਗ ਦੀਆ ਅੱਠ ਟੀਮਾਂ ([[ਪਲਾਹੀ]],[[ਬਰਨਾ]],[[ਨੰਗਲ ਮੱਝਾਂ]],[[ਖਲਵਾੜਾ]],[[ਮੇਹਟਾਂ]],[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]],[[ਪਲਾਹੀ ਗੇਟ]],[[ਭੁਲਾਰਾਏ]] ਅਤੇ ਅੰਡਰ 16 ਸਾਲ ਦੀਆ ਪੰਜ ਟੀਮਾਂ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]] ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਪਿੰਡ [[ਪਲਾਹੀ]] ਨੇ ਦੂਜਾ ਸਥਾਨ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ। <gallery> File:ਪਲਾਹੀ ਗੇਟ.jpg|thumb|ਟੀਮ [[ਪਲਾਹੀ ਗੇਟ]] </gallery> {| class=wikitable |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! colspan="18" style="background: LightSteelBlue;"| ਮੈਚ ਸੂਚੀ-2016 |- style="background:#ccc; text-align:center;" !rowspan="2"|ਮੈਚ ਨੰਬਰ !rowspan="2"|ਵਰਗ !rowspan="2"|ਮਿਤੀ !rowspan="2"|ਪਿੰਡ/ਸਟੇਡੀਅਮ !colspan="2"|ਮੈਚ !rowspan="2"|ਗੋਲ (ਕ੍ਰਮਵਾਰ) |- ! ਪਹਿਲੀ ਟੀਮ ! ਦੂਜੀ ਟੀਮ |- |--bgcolor="#ffcccc" |01||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|13 ਅਗਸਤ 2016||[[ਪਲਾਹੀ]]/[[ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਪਲਾਹੀ]]||[[ਪਲਾਹੀ ਗੇਟ]]||[[ਭੁਲਾਰਾਏ]]||3-1 |- |--bgcolor="#ccffcc" |02||ਅੰਡਰ 16 ਸਾਲ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|13 ਅਗਸਤ 2016||[[ਪਲਾਹੀ]]/[[ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਪਲਾਹੀ]]||[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]]||[[ਖੋਥੜਾ]]||2-1 |- |--bgcolor="#ffcccc" |03||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|13 ਅਗਸਤ 2016||[[ਪਲਾਹੀ]]/[[ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਪਲਾਹੀ]]||[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]]||[[ਸ਼ਿਵਪੁਰੀ]]||3-1 |- |--bgcolor="#ccffcc" |04||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|14 ਅਗਸਤ 2016||[[ਪਲਾਹੀ]]/[[ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਪਲਾਹੀ]]||[[ਖਲਵਾੜਾ]]||[[ਬਰਨਾ]]||2-1 |- |--bgcolor="#ffcccc" |05||ਅੰਡਰ 16 ਸਾਲ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|14 ਅਗਸਤ 2016||[[ਪਲਾਹੀ]]/[[ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਪਲਾਹੀ]]||[[ਪਲਾਹੀ]]||[[ਨੰਗਲ ਮੱਝਾਂ]]||2-1 |- |--bgcolor="#ccffcc" |06||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|14 ਅਗਸਤ 2016||[[ਪਲਾਹੀ]]/[[ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਪਲਾਹੀ]]||[[ਪਲਾਹੀ]]||[[ਨੰਗਲ ਮੱਝਾਂ]] ||2-2 |- |--bgcolor="#ffcccc" |07||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|20 ਅਗਸਤ 2016||[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]]||[[ਪਲਾਹੀ]]||[[ਖਲਵਾੜਾ]] ||2-0 |- |--bgcolor="#ccffcc" |08||ਅੰਡਰ 16 ਸਾਲ|| ਸਾਲਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|20 ਅਗਸਤ 2016||[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]]||[[ਮੇਹਟਾਂ]]||[[ਖਲਵਾੜਾ]] ||2-0 |- |--bgcolor="#ffcccc" |09||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|20 ਅਗਸਤ 2016||[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]]||[[ਸ਼ਿਵਪੁਰੀ]]||[[ਪਲਾਹੀ ਗੇਟ]]||1-0 |- |--bgcolor="#ccffcc" |10||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|21 ਅਗਸਤ 2016||[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]]||[[ਨੰਗਲ ਮੱਝਾਂ]]||[[ਬਰਨਾ]]||3-0 |- |--bgcolor="#ffcccc" |11||ਅੰਡਰ 16 ਸਾਲ|| ਸਾਲਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|21 ਅਗਸਤ 2016||[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]]||[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]]||[[ਬਰਨਾ]]||2-0 |- |--bgcolor="#ccffcc" |12||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|21 ਅਗਸਤ 2016||[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]]||[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]]||[[ਭੁਲਾਰਾਏ]] ||3-2 |--bgcolor="#ffcccc" |13||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|27 ਅਗਸਤ 2016||[[ਖੋਥਰਾ]]||[[ਪਲਾਹੀ ਗੇਟ]]||[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]] ||0-0 |- |--bgcolor="#ccffcc" |14||ਅੰਡਰ 16 ਸਾਲ|| ਸਾਲਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|27ਅਗਸਤ 2016||[[ਖੋਥਰਾ]]||[[ਪਲਾਹੀ]]||[[ਮੇਹਟਾਂ]]||5-0 |- |--bgcolor="#ffcccc" |15||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|27 ਅਗਸਤ 2016||[[ਖੋਥਰਾ]]||[[ਪਲਾਹੀ]]||[[ਬਰਨਾ]]||2-2 |- |--bgcolor="#ccffcc" |16||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|28 ਅਗਸਤ 2016||[[ਖੋਥਰਾ]]||[[ਨੰਗਲ ਮੱਝਾਂ]]||[[ਭੁਲਾਰਾਏ]]||2-1 |- |--bgcolor="#ffcccc" |17||ਅੰਡਰ 16 ਸਾਲ|| ਸਾਲਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|28 ਅਗਸਤ 2016||[[ਖੋਥਰਾ]]||[[ਬਰਨਾ]]||[[ਖੋਥੜਾ]]||1-0 |- |--bgcolor="#ccffcc" |18||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|28 ਅਗਸਤ 2016||[[ਖੋਥਰਾ]]||[[ਖਲਵਾੜਾ]]||[[ਸ਼ਿਵਪੁਰੀ]]||2-0 |--bgcolor="#ffcccc" |19||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|3 ਸਤੰਬਰ 2016||[[ਨੰਗਲ ਮੱਝਾਂ]]||[[ਭੁਲਾਰਾਏ]]||[[ਬਰਨਾ]]||2-0 |- |--bgcolor="#ccffcc" |20||ਅੰਡਰ 16 ਸਾਲ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|3 ਸਤੰਬਰ 2016||[[ਨੰਗਲ ਮੱਝਾਂ]]||[[ਨੰਗਲ ਮੱਝਾਂ]]||[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]]||0-0 |- |--bgcolor="#ffcccc" |21||ਓਪਨ|| ਸਾਲਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|3 ਸਤੰਬਰ 2016||[[ਨੰਗਲ ਮੱਝਾਂ]]||[[ਪਲਾਹੀ]]||[[ਸ਼ਿਵਪੁਰੀ]]||4-0 |- |--bgcolor="#ccffcc" |22||ਓਪਨ|| ਸਾਲਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|13 ਸਤੰਬਰ 2016||[[ਨੰਗਲ ਮੱਝਾਂ]]||[[ਪਲਾਹੀ ਗੇਟ]]||[[ਖਲਵਾੜਾ]]||1-0 |- |--bgcolor="#ffcccc" |23||ਅੰਡਰ 16 ਸਾਲ|| ਸਾਲਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|13 ਸਤੰਬਰ 2016||[[ਨੰਗਲ ਮੱਝਾਂ]]||[[ਪਲਾਹੀ]]||[[ਬਰਨਾ]]||2-1 |- |--bgcolor="#ccffcc" |24||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|13 ਸਤੰਬਰ 2016||[[ਨੰਗਲ ਮੱਝਾਂ]]||[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]]||[[ਨੰਗਲ ਮੱਝਾਂ]]||1-0 |- |--bgcolor="#ffcccc" |25||ਓਪਨ|| ਸਾਲਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|10 ਸਤੰਬਰ 2016||[[ਪਲਾਹੀ]]/[[ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਪਲਾਹੀ]]||[[ਨੰਗਲ ਮੱਝਾਂ]]||[[ਸ਼ਿਵਪੁਰੀ]]||5-0 |- |--bgcolor="#ccffcc" |26||ਅੰਡਰ 16 ਸਾਲ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ| 10 ਸਤੰਬਰ 2016||[[ਪਲਾਹੀ]]/[[ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਪਲਾਹੀ]]||[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]]||[[ਪਲਾਹੀ]]||2-0 |- |--bgcolor="#ffcccc" |27||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|10 ਸਤੰਬਰ 2016||[[ਪਲਾਹੀ]]/[[ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਪਲਾਹੀ]]||[[ਪਲਾਹੀ ਗੇਟ]]||[[ਪਲਾਹੀ]]||2-0 |--bgcolor="#ccffcc" |28||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|11 ਸਤੰਬਰ 2016||[[ਪਲਾਹੀ]]/[[ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਪਲਾਹੀ]]||[[ਖਲਵਾੜਾ]]||[[ਭੁਲਾਰਾਏ]]||3-1 |- |--bgcolor="#ffcccc" |29||ਅੰਡਰ 16 ਸਾਲ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|11 ਸਤੰਬਰ 2016||[[ਪਲਾਹੀ]]/[[ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਪਲਾਹੀ]]||[[ਬਰਨਾ]]||[[ਮੇਹਟਾਂ]]||0-0 |- |--bgcolor="#ccffcc" |30||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|11 ਸਤੰਬਰ 2016||[[ਪਲਾਹੀ]]/[[ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਪਲਾਹੀ]]||[[ਬਰਨਾ]]||[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]]||1-0 |- |--bgcolor="#ffcccc" |31||ਅੰਡਰ 16 ਸਾਲ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|17 ਸਤੰਬਰ 2016||[[ਪਲਾਹੀ]]/[[ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਪਲਾਹੀ]]||[[ਖੋਥੜਾ]]||[[ਪਲਾਹੀ]]||2-1 |- |--bgcolor="#ccffcc" |32||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ| 17 ਸਤੰਬਰ 2016||[[ਪਲਾਹੀ]]/[[ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਪਲਾਹੀ]]||[[ਮੇਹਟਾਂ]]||[[ਬਰਨਾ]]||3-1 |- |--bgcolor="#ffcccc" |33||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|17 ਸਤੰਬਰ 2016||[[ਪਲਾਹੀ]]/[[ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਪਲਾਹੀ]]||[[ਨੰਗਲ ਮੱਝਾਂ]]||[[ਪਲਾਹੀ ਗੇਟ]]||3-2 |--bgcolor="#ccffcc" |34||ਅੰਡਰ 16 ਸਾਲ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|18 ਸਤੰਬਰ 2016||[[ਪਲਾਹੀ]]/[[ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਪਲਾਹੀ]]||[[ਨੰਗਲ ਮੱਝਾਂ]]||[[ਮੇਹਟਾਂ]]||4-0|1-0 |- |--bgcolor="#ffcccc" |35||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|18 ਸਤੰਬਰ 2016||[[ਪਲਾਹੀ]]/[[ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਪਲਾਹੀ]]||[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]]||[[ਖਲਵਾੜਾ]]||2-0 |- |--bgcolor="#ccffcc" |36||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|18 ਸਤੰਬਰ 2016||[[ਪਲਾਹੀ]]/[[ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਪਲਾਹੀ]]||[[ਪਲਾਹੀ]]||[[ਭੁਲਾਰਾਏ]]||3-1 |- |--bgcolor="#ffcccc" |37||ਅੰਡਰ 16 ਸਾਲ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|24 ਸਤੰਬਰ 2016||[[ਨੰਗਲ ਮੱਝਾਂ]]||[[ਨੰਗਲ ਮੱਝਾਂ]]||[[ਬਰਨਾ]]||5-0 |- |--bgcolor="#ccffcc" |38||ਓਪਨ|| ਸਾਲਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|24 ਸਤੰਬਰ 2016||[[ਨੰਗਲ ਮੱਝਾਂ]]||[[ਪਲਾਹੀ]]||[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]]||3-2 |- |--bgcolor="#ffcccc" |39||ਓਪਨ|| ਸਾਲਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|24 ਸਤੰਬਰ 2016||[[ਨੰਗਲ ਮੱਝਾਂ]]||[[ਪਲਾਹੀ ਗੇਟ]]||[[ਬਰਨਾ]]||0-0 |- |--bgcolor="#ccffcc" |40||ਓਪਨ|| ਸਾਲਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|25 ਸਤੰਬਰ 2016||[[ਨੰਗਲ ਮੱਝਾਂ]]||[[ਮੇਹਟਾਂ]]||[[ਭੁਲਾਰਾਏ]]||1-1 |- |--bgcolor="#ffcccc" |41||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|25 ਸਤੰਬਰ 2016||[[ਨੰਗਲ ਮੱਝਾਂ]]||[[ਨੰਗਲ ਮੱਝਾਂ]]||[[ਖਲਵਾੜਾ]]||3-0 |--bgcolor="#ccffcc" |42||ਅੰਡਰ 16 ਸਾਲ|| ਸਾਲਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|25 ਸਤੰਬਰ 2016||[[ਨੰਗਲ ਮੱਝਾਂ]]||[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]]||[[ਮੇਹਟਾਂ]]||3-0 |- |--bgcolor="#ffcccc" |43||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|1 ਅਕਤੂਬਰ 2016||[[ਮੇਹਟਾਂ]]||[[ਮੇਹਟਾਂ]]||[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]]||3-3 |- |--bgcolor="#ccffcc" |44||ਓਪਨ|| ਸਾਲਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|1 ਅਕਤੂਬਰ 2016||[[ਮੇਹਟਾਂ]]||[[ਨੰਗਲ ਮੱਝਾਂ]]||[[ਪਲਾਹੀ]]||1-0 |- |--bgcolor="#ffcccc" |45||ਅੰਡਰ 16 ਸਾਲ|| ਸਾਲਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|1 ਅਕਤੂਬਰ 2016||[[ਮੇਹਟਾਂ]]||[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]]||[[ਖੋਥੜਾ]]||3-0 |- |--bgcolor="#ccffcc" |46||ਓਪਨ|| ਸਾਲਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|2 ਅਕਤੂਬਰ 2016||[[ਮੇਹਟਾਂ]]||[[ਖਲਵਾੜਾ]]||[[ਬਰਨਾ]]||2-2 |- |--bgcolor="#ffcccc" |47||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|2 ਅਕਤੂਬਰ 2016||[[ਮੇਹਟਾਂ]]||[[ਪਲਾਹੀ ਗੇਟ]]||[[ਭੁਲਾਰਾਏ]]||5-1 |--bgcolor="#ccffcc" |48||ਅੰਡਰ 16 ਸਾਲ|| ਸਾਲਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|2 ਅਕਤੂਬਰ 2016||[[ਮੇਹਟਾਂ]]||[[ਮੇਹਟਾਂ]]||[[ਬਰਨਾ]]||2-0 |- |--bgcolor="#ffcccc" ||49||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|8 ਅਕਤੂਬਰ 2016||[[ਮੇਹਟਾਂ]]||[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]]|||[[ਭੁਲਾਰਾਏ]]||1-1 |--bgcolor="#ccffcc" ||50||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|8 ਅਕਤੂਬਰ 2016||[[ਮੇਹਟਾਂ]]||[[ਪਲਾਹੀ]]||[[ਖਲਵਾੜਾ]]||4-2 |- |--bgcolor="#ffcccc" ||51||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|8 ਅਕਤੂਬਰ 2016||[[ਮੇਹਟਾਂ]]||[[ਨੰਗਲ ਮੱਝਾਂ]]||[[ਬਰਨਾ]]||1-0 |--bgcolor="#ccffcc" ||52|||ਅੰਡਰ 16 ਸਾਲ||9 ਅਕਤੂਬਰ2016||[[ਮੇਹਟਾਂ]]||[[ਨੰਗਲ ਮੱਝਾਂ]]||[[ਖੋਥੜਾ]]||1-1 |- |--bgcolor="#ffcccc" ||53|||ਓਪਨ||9 ਅਕਤੂਬਰ2016||[[ਮੇਹਟਾਂ]]||[[ਮੇਹਟਾਂ]]||[[ਪਲਾਹੀ ਗੇਟ]]||2-2 |--bgcolor="#ccffcc" ||54|||ਅੰਡਰ 16 ਸਾਲ||9 ਅਕਤੂਬਰ2016||[[ਮੇਹਟਾਂ]]||[[ਮੇਹਟਾਂ]]||[[ਪਲਾਹੀ]]||2-1 |- |--bgcolor="#ffcccc" ||55||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|15 ਅਕਤੂਬਰ2016||[[ਨੰਗਲ ਮੱਝਾਂ]]||[[ਪਲਾਹੀ]]||[[ਬਰਨਾ]]||4-1 |--bgcolor="#ccffcc" ||56|||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|15 ਅਕਤੂਬਰ2016||[[ਨੰਗਲ ਮੱਝਾਂ]]||[[ਮੇਹਟਾਂ]]||[[ਖਲਵਾੜਾ]]||1-0 |- |--bgcolor="#ffcccc" ||57|||ਅੰਡਰ 16 ਸਾਲ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|15 ਅਕਤੂਬਰ2016||[[ਨੰਗਲ ਮੱਝਾਂ]]||[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]]||[[ਨੰਗਲ ਮੱਝਾਂ]]||1-0 |--bgcolor="#ccffcc" ||58|||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|16 ਅਕਤੂਬਰ20166||[[ਨੰਗਲ ਮੱਝਾਂ]]||[[ਨੰਗਲ ਮੱਝਾਂ]]||[[ਭੁਲਾਰਾਏ]]||2-0 |- |--bgcolor="#ffcccc" ||59||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|16 ਅਕਤੂਬਰ2016||[[ਨੰਗਲ ਮੱਝਾਂ]]||[[ਪਲਾਹੀ ਗੇਟ]]||[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]]||3-1 |--bgcolor="#ccffcc" ||60||ਅੰਡਰ 16 ਸਾਲ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|16 ਅਕਤੂਬਰ2016||[[ਨੰਗਲ ਮੱਝਾਂ]]||[[ਖੋਥੜਾ]]||[[ਬਰਨਾ]]||1-1 |- |--bgcolor="#ffcccc" ||61||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|22 ਅਕਤੂਬਰ2016||[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]]||[[ਭੁਲਾਰਾਏ]]||[[ਬਰਨਾ]]||2-0 |--bgcolor="#ccffcc" ||62||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|22 ਅਕਤੂਬਰ2016||[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]]||[[ਖਲਵਾੜਾ]]||[[ਪਲਾਹੀ ਗੇਟ]] ||1-0 |- |--bgcolor="#ffcccc" ||63||ਅੰਡਰ 16 ਸਾਲ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|22 ਅਕਤੂਬਰ2016||[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]]||[[ਨੰਗਲ ਮੱਝਾਂ]]||[[ਮੇਹਟਾਂ]]||1-0 |--bgcolor="#ccffcc" ||64||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|23ਅਕਤੂਬਰ2016||[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]]||[[ਪਲਾਹੀ]]||[[ਮੇਹਟਾਂ]]||1-0 |- |--bgcolor="#ffcccc" ||65|||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|23 August 2016||[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]]||[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]]||[[ਨੰਗਲ ਮੱਝਾਂ]]||1-1 |--bgcolor="#ccffcc" ||66||ਅੰਡਰ 16 ਸਾਲ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|23 ਅਕਤੂਬਰ2016||[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]]||[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]]||[[ਬਰਨਾ]]||2-0 |- |--bgcolor="#ffcccc" |67||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|29 ਅਕਤੂਬਰ2016||[[ਪਲਾਹੀ]]/[[ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਪਲਾਹੀ]]||[[ਖਲਵਾੜਾ]]|||[[ਭੁਲਾਰਾਏ]]||0-1 |- |--bgcolor="#ccffcc" |68||ਅੰਡਰ 16 ਸਾਲ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|29 ਅਕਤੂਬਰ2016||[[ਪਲਾਹੀ]]/[[ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਪਲਾਹੀ]]||[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]]|||[[ਪਲਾਹੀ]]||0-0 |- |--bgcolor="#ffcccc" |69||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|29 ਅਕਤੂਬਰ2016||[[ਪਲਾਹੀ]]/[[ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਪਲਾਹੀ]]||[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]]|||[[ਬਰਨਾ]]||1-0 |--bgcolor="#ccffcc" |70||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|30 ਅਕਤੂਬਰ2016||[[ਪਲਾਹੀ]]/[[ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਪਲਾਹੀ]]||[[ਪਲਾਹੀ]]||[[ਪਲਾਹੀ ਗੇਟ]]||0-0 |- |--bgcolor="#ffcccc" |71||ਅੰਡਰ 16 ਸਾਲ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|30 ਅਕਤੂਬਰ2016||[[ਪਲਾਹੀ]]/[[ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਪਲਾਹੀ]]||[[ਮੇਹਟਾਂ]]||[[ਖੋਥੜਾ]]||1-0 |--bgcolor="#ccffcc" |72||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|30 ਅਕਤੂਬਰ2016||[[ਪਲਾਹੀ]]/[[ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਪਲਾਹੀ]]||[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]]||[[ਬਰਨਾ]]||1-0 |- |--bgcolor="#ffcccc" |73||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|5 ਨਵੰਬਰ 2016||[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]]||[[ਪਲਾਹੀ ਗੇਟ]]||[[ਨੰਗਲ ਮੱਝਾਂ]]||2-0 |- |--bgcolor="#ccffcc" |74||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|5 ਨਵੰਬਰ 2016||[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]]||[[ਪਲਾਹੀ]]||[[ਭੁਲਾਰਾਏ]]||2-1 |- |--bgcolor="#ffcccc" |75||ਅੰਡਰ 16 ਸਾਲ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|5 ਨਵੰਬਰ 2016||[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]]||[[ਨੰਗਲ ਮੱਝਾਂ]]||[[ਬਰਨਾ]]||3-0 |--bgcolor="#ccffcc" |76||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|6 ਨਵੰਬਰ 2016||[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]]||[[ਖਲਵਾੜਾ]]||[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]]||1-0 |- |--bgcolor="#ffcccc" |77||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|6 ਨਵੰਬਰ 2016||[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]]||[[ਮੇਹਟਾਂ]]||[[ਬਰਨਾ]]||7-2 |- |--bgcolor="#ccffcc" |78||ਅੰਡਰ 16 ਸਾਲ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|6 ਨਵੰਬਰ 2016||[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]]||[[ਪਲਾਹੀ]]||[[ਨੰਗਲ ਮੱਝਾਂ]]||1-0 |- |--bgcolor="#ffcccc" |79||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|12 ਨਵੰਬਰ 2016||[[ਮੇਹਟਾਂ]]||[[ਪਲਾਹੀ]]||[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]]||1-0 |- |--bgcolor="#ccffcc" |80||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|12 ਨਵੰਬਰ 2016||[[ਮੇਹਟਾਂ]]||[[ਪਲਾਹੀ ਗੇਟ]]||[[ਬਰਨਾ]]||2-1 |- |--bgcolor="#ffcccc" |81||ਅੰਡਰ 16 ਸਾਲ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|12 ਨਵੰਬਰ 2016||[[ਮੇਹਟਾਂ]]||[[ਨੰਗਲ ਮੱਝਾਂ]]||[[ਖੋਥੜਾ]]||2-0 |--bgcolor="#ccffcc" |82||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|13 ਨਵੰਬਰ 2016||[[ਮੇਹਟਾਂ]]||[[ਨੰਗਲ ਮੱਝਾਂ]]||[[ਖਲਵਾੜਾ]]||2-1 |- |--bgcolor="#ffcccc" |83||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|13 ਨਵੰਬਰ 2016||[[ਮੇਹਟਾਂ]]||[[ਮੇਹਟਾਂ]]||[[ਭੁਲਾਰਾਏ]]||3-2 |- |--bgcolor="#ccffcc" |84||ਅੰਡਰ 16 ਸਾਲ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|13 ਨਵੰਬਰ 2016||[[ਮੇਹਟਾਂ]]||[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]]||[[ਮੇਹਟਾਂ]]||2-1 |- |--bgcolor="#ffcccc" |85||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|18 ਨਵੰਬਰ 2016||[[ਪਲਾਹੀ]]/[[ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਪਲਾਹੀ]]||[[ਪਲਾਹੀ]]||[[ਪਲਾਹੀ ਗੇਟ]]||2-1 |- |--bgcolor="#ccffcc" |86||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|18 ਨਵੰਬਰ 2016||[[ਪਲਾਹੀ]]/[[ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਪਲਾਹੀ]]||[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]]||[[ਨੰਗਲ ਮੱਝਾਂ]]||3-0 |- |--bgcolor="#ffcccc" |87||ਅੰਡਰ 16 ਸਾਲ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|19 ਨਵੰਬਰ 2016||[[ਪਲਾਹੀ]]/[[ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਪਲਾਹੀ]]||[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]]||[[ਮੇਹਟਾਂ]]||2-1 |--bgcolor="#ccffcc" |88||ਅੰਡਰ 16 ਸਾਲ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|19 ਨਵੰਬਰ 2016||[[ਪਲਾਹੀ]]/[[ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਪਲਾਹੀ]]||[[ਪਲਾਹੀ]]||[[ਨੰਗਲ ਮੱਝਾਂ]]||6-5 |- |--bgcolor="#ffcccc" |89||ਅੰਡਰ 16 ਸਾਲ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|20 ਨਵੰਬਰ 2016||[[ਪਲਾਹੀ]]/[[ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਪਲਾਹੀ]]||[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]]||[[ਪਲਾਹੀ]]||2-1 |- |--bgcolor="#ccffcc" |90||ਓਪਨ||ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ|20 ਨਵੰਬਰ 2016||[[ਪਲਾਹੀ]]/[[ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਪਲਾਹੀ]]||[[ਸੁੱਖਚੈਨਆਣਾ ਸਾਹਿਬ]]||[[ਪਲਾਹੀ]]||2-0 |- |} == ਹਵਾਲੇ == 2aru3f26vasgwq26wa9fdni62awk3jf 0 85868 840296 740208 2026-05-30T21:02:29Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840296 wikitext text/x-wiki '''ਟਰੌਏ '''( [[ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨਾਨੀ]]: Τροία, Troia and Ἴλιον, Ilion, or Ἴλιος, Ilios, [[ਲਾਤੀਨੀ]]: Trōia and Īlium, [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: Troy, [[ਹਿੰਦੀ]]: त्राय) ਵਰਤਮਾਨ [[ਤੁਰਕੀ]] ਦੇ ਉਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਵਸਿਆ ਨਗਰ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਅਸਲੀਅਤ ਅਤੇ ਮਿਥਿਕ ਦੋਵਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸਦਾ  ਉਲੇਖ[[ ਇਲੀਆਡ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਮਹਾਂਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਟ੍ਰਾਜਨ ਯੁੱਧਾਂ  ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਟਰੌਏ ਨੂੰ 1998 ਵਿਚ [[ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣਾ]] ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite book|title=[[Bibliotheca historica]]|author=[[Diodorus Siculus]]|at=[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Diodorus_Siculus/4D*.html#75.3 4.75.3]}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Walls_of_Troy_(1).jpg|thumb| ਟਰੌਏ ਦੀ ਕੰਧ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ]] [[ਤਸਵੀਰ:Troas.png|thumb|ਟਰੋਡ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ, ਟਰੌਏ ਦੀ ਸਾਈਟ ਸਮੇਤ ]][[ਤਸਵੀਰ:Priam's treasure (r).jpg|right|thumb|330x330px|<nowiki>ਪ੍ਰਿਯਮ ਦਾ ਖ਼ਜਾਨਾ, ਜਿਸਦਾ ਹੈਨਰਿਕ ਸਚਲੀਅਮਾਨ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ]</nowiki>]][[ਤਸਵੀਰ:Tetradrachm_from_Troy.jpg|thumb|ਸਿਲਵਰ ਦੀ ਮੋਹਰਾਂ,[[ਅਥੀਨਾ]] ਦੇ ਸਿਰ ਸਮੇਤ, 165-150 ਬੀ.ਸੀ.]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * [http://www.muze.gov.tr/troia-en {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208063715/http://www.muze.gov.tr/troia-en |date=2015-12-08 }}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208063715/http://www.muze.gov.tr/troia-en |date=2015-12-08 }} * General ** {{Cite web|url=http://www.cerhas.uc.edu/troy/|title=Welcome to Troy|author=Troia Projekt and CERHAS|year=2013|publisher=University of Cincinnati|access-date=8 August 2013|archive-date=14 ਮਈ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080514131308/http://cerhas.uc.edu/troy/|dead-url=yes}} * Archaeology ** {{Cite web|url=http://www.uni-tuebingen.de/troia/eng/index.html|title=TROIA AND THE TROAD - ARCHAEOLOGY OF A REGION: The new excavations at Troy|author=Institut für Ur- und Frühgeschichte und Archäologie des Mittelalters, Universität Tübingen, DEU, and Department of Classics, University of Cincinnati, USA|year=2010|publisher=Institut für Ur- u. Frühgeschichte|access-date=8 August 2013|archive-date=19 ਮਈ 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20050519022321/http://www.uni-tuebingen.de/troia/eng/index.html|dead-url=yes}} CS1 maint: Multiple names: authors list (link) *** {{Cite web|url=http://www.uni-tuebingen.de/troia/vr/vr0201_en.html|title=Reconstructions|author=Troia Project|year=2004|publisher=University of Tübingen|access-date=8 August 2013|archive-date=30 ਅਗਸਤ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130830115303/http://www.uni-tuebingen.de/troia/vr/vr0201_en.html|dead-url=yes}} *** {{Cite web|editor1-first=Sebastian|editor1-last=Heath|editor2-first=Billur|editor2-last=Tekkök|url=http://classics.uc.edu/troy/grbpottery/|title=Greek, Roman and Byzantine Pottery at Ilion (Troia)|date=2007–2009|publisher=Classics Department, University of Cincinnati|access-date=10 August 2013|archive-date=7 ਜੂਨ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110607230758/http://classics.uc.edu/troy/GRBPottery/|dead-url=yes}} *** {{Cite web|first=Sebastian|last=Heath|first2=Dietrich|last2=Mannsperger|first3=C. Brian|last3=Rose|first4=John|last4=Wallrodt|url=http://classics.uc.edu/troy/coins/|title=Coins from Ilion (Troia)|year=2013|publisher=Classics Department, University of Cincinnati|access-date=10 August 2013}} ** {{Cite web|first=Jeremy B.|last=Rutter|title=Welcome|publisher=Dartmouth College|year=2013|url=http://www.dartmouth.edu/~prehistory/aegean/|access-date=10 August 2013|archive-date=18 ਜੁਲਾਈ 2012|archive-url=https://archive.today/20120718124320/http://www.dartmouth.edu/~prehistory/aegean/|dead-url=yes}} *** {{Cite web|title=Lesson 23: Troy VI|url=http://www.dartmouth.edu/~prehistory/aegean/?page_id=737|access-date=2016-10-18|archive-date=2016-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160817062747/http://www.dartmouth.edu/%7Eprehistory/aegean/?page_id=737|dead-url=yes}} *** {{Cite web|url=http://www.dartmouth.edu/~prehistory/aegean/?page_id=630|title=Lesson 27: Troy VII and the Historicity of the Trojan War|access-date=2016-10-18|archive-date=2014-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407192643/http://www.dartmouth.edu/~prehistory/aegean/?page_id=630|dead-url=yes}} * Geography ** {{Cite web|first=Neil|last=Thomas|url=http://www.udel.edu/PR/UDaily/2003/troy030303.html|title=Geology corresponds with Homer’s description of ancient Troy|year=2003|publisher=University of Delaware|access-date=10 August 2013}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles containing Ancient Greek-language text|Category:Articles containing Ancient Greek-language text]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles containing Latin-language text|Category:Articles containing Latin-language text]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles containing Turkish-language text|Category:Articles containing Turkish-language text]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Multiple names: authors list|Category:CS1 maint: Multiple names: authors list]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਟਰੌਏ]] ky7qszyz1fcl1uz4k2a8ni2afk16g7a 0 91303 840281 777156 2026-05-30T17:09:55Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Early life" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1354996912|Mumtaz (Indian actress)]]" 840281 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਮੁਮਤਾਜ਼ | image = Mumtaz (actress).jpg | caption = | native_name = {{lang-hi|मुमताज़}}<br/>{{lang-ur|{{Nastaliq|ممتاز}}}} | birth_name = ਮੁਮਤਾਜ਼ ਅਸਕਰੀ | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1947|7|31}} | birth_place = [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], [[ਭਾਰਤ]] | yearsactive = 1952–1978 | citizenship = {{flagicon|UK}} [[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼]] | occupation = ਅਦਾਕਾਰਾ, ਮਾਡਲ | relatives = ਮਲਿਕਾ (ਭੈਣ)<br>ਰੰਧਾਵਾ (ਦੇਵਰ)<br>ਸ਼ਾਦ ਰੰਧਾਵਾ (ਭਤੀਜੀ)<br>ਫਰਦੀਨ ਖਾਨ (ਜਵਾਈ)<br>ਫਿਰੋਜ਼ ਖਾਨ]] (ਸਸੁਰ)<br>ਰੋਪੇਸ਼ ਕੁਮਾਰ (ਚਾਚੇ ਦਾ ਮੁੰਡਾ) | spouse = ਮਯੂਰ ਮਾਧਵਨੀ (ਵਿਆਹ 1974) }} '''ਮੁਮਤਾਜ਼ ਮਾਧਵਨੀ''' (ਜਨਮ 31 ਜੁਲਾਈ 1947<ref name="DOB">{{ਖ਼ਬਰ ਦਾ ਹਵਾਲਾ|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Mumtaz-I-am-lonely/articleshow/15274809.cms|title=Mumtaz: I am lonely|last=Jha|first=Subhash|date=30 July 2012|work=The Times of India}}</ref>) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਮਾਡਲ ਹੈ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਮੁਮਤਾਜ ਦਾ ਜਨਮ ਅਬਦੁਲ ਸਮਦ ਅਸਕਰੀ (ਇੱਕ ਸੁੱਕੇ ਮੇਵੇ ਵਿਕਰੇਤਾ) ਅਤੇ ਸ਼ਾਦੀ ਹਬੀਬ ਆਗਾ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਕਿ [[ਮਸ਼ਹਦ]], [[ਈਰਾਨ|ਇਰਾਨ]] ਤੋਂ ਸੀ । ਮੁਮਤਾਜ਼ ਦੇ ਪਿਤਾ ਇਮਾਮ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਸਨ।<ref>{{Cite web |last=Farook |first=Farhana |title=EXCLUSIVE: "I was extremely ambitious," says Mumtaz |url=https://www.filmfare.com/interviews/exclusive-i-was-extremely-ambitious-says-mumtaz-70406.html |access-date=2025-04-29 |website=[[Filmfare]] |language=en}}</ref> ਮੁਮਤਾਜ਼ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਤਲਾਕ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Mumtaz – The Asian Age |url=https://dailyasianage.com/print-news/77094 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308054318/https://dailyasianage.com/print-news/77094 |archive-date=8 March 2022 |access-date=7 March 2018 |website=The Asian Age}}</ref><ref>{{Cite web |date=31 July 2013 |title=Mumtaz's Life In Pics |url=https://www.indiatimes.com/culture/who-we-are/mumtazs-life-in-pics-291996-1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191213092126/https://www.indiatimes.com/culture/who-we-are/mumtazs-life-in-pics-291996-1.html |archive-date=13 December 2019 |access-date=7 March 2018 |website=The Times of India |publisher=Times Internet Limited.}}</ref><ref>{{Cite web |date=31 July 2017 |title=Mumtaz turns 70: Did you know Shammi Kapoor and Jeetendra were in love with the actor? |url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/mumtaz-turns-70-did-you-know-shammi-kapoor-and-jeetendra-were-in-love-with-the-actor/story-8N5tdWG9OHDWAFc5K3SqeI.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190607114226/https://www.hindustantimes.com/bollywood/mumtaz-turns-70-did-you-know-shammi-kapoor-and-jeetendra-were-in-love-with-the-actor/story-8N5tdWG9OHDWAFc5K3SqeI.html |archive-date=7 June 2019 |access-date=7 March 2018 |website=Hindustan Times |publisher=HT Media Limited}}</ref> ਮੁਮਤਾਜ਼ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਅਦਾਕਾਰਾ [[ਮਲਿਕਾ ਅਸਕਰੀ|ਮਲਿਕਾ]] ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਪਹਿਲਵਾਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ ਰੰਧਾਵਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ-ਜੋ ਪਹਿਲਵਾਨ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰ [[ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Mumtaz-Dara-Singhs-kindness-got-me-my-first-role/articleshow/14847676.cms|title=Mumtaz: Dara Singh's kindness got me my first role|date=13 July 2012|work=The Times of India|access-date=7 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171206003219/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Mumtaz-Dara-Singhs-kindness-got-me-my-first-role/articleshow/14847676.cms|archive-date=6 December 2017|publisher=Bennett, Coleman & Co. Ltd.}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Mumtaz.jpg|right|thumb|ਮੁਮਤਾਜ਼ 2010 ਵਿਚ]] ਮੁਮਤਾਜ਼ ਨੇ ਬਾਲ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਹੀ ਸੋਨੇ ਕੀ ਚਿੜੀਆਂ (1958) ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਉਹ ਫਿਲਮ ਵੱਲਹ ਕਆ ਬਾਤ ਹੈ, ''ਸਟ੍ਰੀ'' ਅਤੇ ''Sਹਰਾ''  ਵਿੱਚ 1960 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ। ਇੱਕ ਏ ਕਲਾਸ ਅਦਾਕਾਰਾ ਵਜੋਂ ਉਹ ਫਿਲਮ ''[[ਗਹਿਰਾ ਦਾਗ]]''<ref name="Yahoo">1–3.</ref> ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ਦੇ ਹੀਰੋ ਦੀ ਭੈਣ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸਫਲ ਰਹੀ ਫਿਲਮ ''[[ਮੁਝੇ ਜੀਣੇ ਦੋ]]''  ਵਿੱਚ ਛੋਟਾ ਰੋਲ ਮਿਲਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ 16 ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਕਿਰਦਾਰ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਫਿਲਮਾਂ ਸਨ''ਫੋਲਾਦ'', ''ਵੀਰ ਭੀਮਸੈਨ'', ''ਟਾਰਜ਼ਨ ਕਮਜ਼ ਇਨ ਦਿੱਲੀ'', ''ਸਿਕੰਦਰ-ਈ-ਆਜ਼ਮ'', ''ਰੁਸਤਮੇ -ਏ-ਹਿੰਦ'', ''ਰਾਕਾ'' ਅਤੇ ''ਡਾਕੂ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ '' ਜਿਹੜੀ ਫ੍ਰੀਸਟਾਈਲ ਪਹਿਲਵਾਨ [[ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ]] ਨਾਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸਟੰਟ-ਫਿਲਮ ਹੀਰੋਇਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਲੇਬਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਟੰਟ-ਫਿਲਮ ਹੈਰੋਇਨ। ਇਸ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮਿਹਨਤਾਨਾ 450,000 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਮੁਮਤਾਜ਼ ਦਾ ਮਹਟਣਾ 250,000 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਫਿਲਮ ਹੋ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-13/news-interviews/32649724_1_dara-singh-first-film-stunts|title=Mumtaz: Dara Singh's kindness got me my first role|date=13 July 2012|publisher=''[[Times of India]]''|access-date=23 July 2012|archive-date=28 ਸਤੰਬਰ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928094709/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-13/news-interviews/32649724_1_dara-singh-first-film-stunts|dead-url=yes}}</ref> ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਰਾਜ ਖੋਸਲਾ ਦੀ ਫਿਲਮ ''ਦੋ ਰਾਸਤੇ'' (1969) [[ਫਿਲਮ]] ਤੀ। [[ਰਾਜੇਸ਼ ਖੰਨਾ]] ਨੇ ਮੁਮਤਾਜ਼ ਨੂੰ ਇਸ ਫਿਲਮ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਸਟਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਦਕਿ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਖੋਸਲਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਚਾਰ ਗੀਤਾ ਵਿੱਚ ਮਾਮੂਲੀ ਜਿਹੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।<ref name="Oomph">{{Cite web|url=http://indiaabroad.com/entertai/2002/aug/21dinesh.htm|title=The oomph and spirit of Mumtaz|last=[[Dinesh Raheja]]|date=August 2002|publisher=''[[Rediff.com]]''|access-date=23 July 2012|archive-date=20 ਸਤੰਬਰ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920121327/http://indiaabroad.com/entertai/2002/aug/21dinesh.htm|dead-url=yes}}</ref> ਇਸ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਮੁਮਤਾਜ਼ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਚਾਹੇ ਛੋਟੀ ਸੀ ਪਰ ਇਹ ਫਿਲਮ ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਸੀ। 1969 ਵਿੱਚ ਰਾਜੇਸ਼ ਖੰਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ'' ਦੋ ਰਾਸਤੇ'' ਅਤੇ ''ਬੰਧਨ'' ਕਮਾਈ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਹੀਆਂ, ਦੋਹਾਂ ਫਿਲਮਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਮ ਵਾਰ 65 ਲੱਖ ਅਤੇ 28 ਲੱਖ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=175&catName=MTk2OQ==|title=Box Office 1969|publisher=''BoxOfficeIndia.com''|access-date=23 July 2012|archive-date=7 ਫ਼ਰਵਰੀ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090207075843/http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=175&catName=MTk2OQ==|dead-url=yes}}</ref> [[ਰਾਜਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ]] ਦੇ ਨਾਲ ਫਿਲਮ ਟਾਂਗੇਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਕੀਤੀ। [[ਸ਼ਸ਼ੀ ਕਪੂਰ]] ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਟੰਟ ਹੀਰੋਇਨ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਫਿਲਮ ਸੱਚਾ ਜੂਠਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਚੋਰ ਮਚਾਏ ਛੋਰ ਫਿਲਮ ਮੁਮਤਾਜ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਕੀਤੀ। 1973 ਵਿੱਚ ਧਰਮਿੰਦਰ ਨਾਲ ਫਿਲਮ ''[[ਲੋਫ਼ਰ]]'' ਅਤੇ ''[[ਝੀਲ ਕੇ ਉਸ ਪਰ]]''। ਉਸ ਨੇ ਪਸੰਦੀਦਾ ਫਿਲਮ ਖਿਲੋਨਾ (1970) ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਵਧੀਆ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ, ਮੁਮਤਾਜ਼ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਸੀ ਕੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਉਸਦੀ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਮੁਮਤਾਜ਼ ਨੇ [[ਧਰਮਿੰਦਰ]], ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਖਾਨ, [[ਸੰਜੀਵ ਕੁਮਾਰ]] ਅਤੇ ਬਿਸਵਜੀਤ ਵਰਗੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। [[ਰਾਜੇਸ਼ ਖੰਨਾ]] ਨਾਲ ਉਸਦੀਆਂ 10 ਫਿਲਮਾਂ ਸਨ।<ref>{{Cite web|url=http://www.rediff.com/movies/report/mumtaz-rajesh-khanna-was-very-close-to-me/20120718.htm|title=Mumtaz: Rajesh Khanna was very close to me|date=18 July 2012|publisher=''Rediff.com''|access-date=23 July 2012}}</ref> == ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;" !ਸਾਲ !ਸਿਰਲੇਖ !ਭੂਮਿਕਾ !ਨੋਟਸ |- | 1961 | ''ਸਟ੍ਰੀ'' | | |- | 1962 | ''ਵੱਲਹ ਕਆ ਬਾਤ ਹੈ'' |ਮਾਲਾ-ਕੇਲੇ ਵਾਲੀ | |- | 1963 | ''ਸੇਹਰਾ'' |ਜੂਹੀ |- | 1963 | ''ਰੁਸਤਮ ਸੋਹਰਾਬ'' |ਸ਼ੇਹਰੂ<br> |- | 1963 | ''ਮੁਝੇ ਜੀਨੇ ਦੋ '' |ਫਰੀਦਾ- ਦਾਰੇ ਦੀ ਭੈਣ<br> |- | 1963 | ''ਗਹਰਾ ਦਾਗ'' |ਆਸ਼ਾ |- | 1963 | ''ਫ਼ੌਲਾਦ'' |ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਪਦਮਾ<br> |- | 1964 | ''ਵੀਰ ਭੀਮਸੈਨ'' | |- | 1964 | ''ਸਮਸੋਨ'' |ਪ੍ਰਿੰਸਿਸ ਸ਼ੇਰਾਂ |- | 1964 | ''ਕਵਾਲੀ ਕੀ ਰਾਤ'' | |- | 1964 | ''[[ਹਰਕੁਲੀਜ਼|ਹਰਕੁਲਸ]]'' | |- | 1964 | ''ਬਾਗ਼ੀ'' | |- | 1964 | ''ਆਂਧੀ ਔਰ ਤੂਫਾਨ'' | |- | 1965 | ''[[ਟਾਰਜ਼ਨ|ਟਾਰਜਨ]]'' |ਰੇਖਾ |- | 1965 | ''ਕਿੰਗ ਕੋਂਗ'' | |- | 1965 | ''ਸਨ ਆਫ ਹਾਤਿਮ ਤਾਈਂ'' | |- | 1965 | ''[[ਸਿਕੰਦਰ ਮਹਾਨ|ਸਿਕੰਦਰੇ ਆਜ਼ਮ]]'' |ਸਿੰਥਿਯਾ |- | 1965 | ''ਰੁਸਤਮੇ ਹਿੰਦ '' | |- | 1965 | ''ਰਾਕਾ'' | |- | 1965 | ''ਮੇਰੇ ਸਨਮ'' |ਕਾਮਿਨੀ(ਕਮੋਂ) |- | 1965 | ''ਖ਼ਾਨਦਾਨ'' |ਨੀਲੀਮਾ |- | 1965 | ''ਕਾਜਲ'' |ਝਰਨਾ |- | 1965 | ''ਜਾਦੂਈ ਅੰਗੂਠੀ'' | |- | 1965 | ''ਹਮ ਦੀਵਾਨੇ'' | |- | 1965 | ''ਦੋ ਦਿਲ'' |ਅਲਬੇਲੀ |- | 1965 | ''[[ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ|ਬੋਕਸਰ]]'' | |- | 1965 | ''ਬਹੁ ਬੇਟੀ'' |ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ |- | 1966 | ਜੇ ਰਾਤ ਫਿਰ ਨਾ ਆਏਗੀ<br> |ਰੀਟਾ |- | 1966 | ''ਸਾਵਨ ਕੀ ਘਟਾ'' |ਸਲੋਨੀ |- | 1966 | ''ਸਾਜ਼ ਔਰ ਆਵਾਜ਼'' | |- | 1966 | ''ਰੁਸਤਮ ਕੌਣ'' | |- | 1966 | ''ਪਿਆਰ ਕੀਏ ਜਾ '' |ਮੀਨਾ ਪ੍ਰਿਆਦਰਸ਼ਨੀ<br> |- | 1966 | ''ਪਤੀ ਪਤਨੀ'' |ਕਾਲਾ |- | 1966 | ''ਲੜਕਾ ਲੜਕੀ'' |ਆਸ਼ਾ |- | 1966 | ''ਜਵਾਨ ਮਰਦ'' | |- | 1966 | ''ਡਾਕੂ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ'' |ਪ੍ਰਿੰਸਿਸ ਅਰੁਣਾ<br> |- | 1966 | ''ਦਾਦੀ ਮਾਂ'' |ਸੀਮਾ |- | 1966 | ''ਸੂਰਜ'' |ਕਲਾਵਤੀ |- | 1967 | ''ਵੋ ਕੋਈ ਔਰ ਹੋਗਾ'' |ਸੀਮਾ |- | 1967 | ''[[ਰਾਮ ਔਰ ਸ਼ਿਆਮ|ਰਾਮ ਔਰ ਸ਼ਾਮ]]'' |ਸ਼ਾਂਤੀ |- | 1967 | ''ਪੱਥਰ ਕੇ ਸਨਮ'' |ਮੀਨਾ |- | 1967 | ''ਹਮਰਾਜ਼'' |ਸ਼ਬਨਮ |- | 1967 | ''ਦੋ ਦੁਸ਼ਮਣ'' | |- | 1967 | ਸੀ.ਆਈ.ਡੀ.  909<br> |ਰੇਸ਼ਮਾ |- | 1967 | ''ਚੰਦਨ ਕਾ ਪਲਣਾ<br> '' |ਸਾਧਨਾ |- | 1967 | ''ਬੂੰਦ ਜੋ  ਬਣ ਜਾਏ ਮੋਤੀ '' |ਸ਼ੇਫਾਲੀ |- | 1967 | ''ਬਗ਼ਦਾਦ ਕੀ ਰਾਤੇ '' | |- | 1967 | ''ਆਗ'' |ਪਾਰੋ |- | 1968 | ''ਮੇਰੇ ਹਮਦਮ ਮੇਰੇ ਦੋਸਤ '' |ਮੀਨਾ |- | 1968 | ''ਜੁੰਗ ਔਰ  ਅਮਨ ''<br> | |- | 1968 | ''ਜਹਾਂ ਮਿਲੇ ਧਰਤੀ ਆਕਾਸ਼ '' | |- | 1968 | ''ਗੋਲਡਨ ਆਇਜ਼ ਸਿਕ੍ਰ੍ਟ  ਏਜੇਂਟ 007'' | |- | 1968 | ''ਗੌਰੀ'' |ਗੀਤਾ |- | 1968 | ''ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ'' |ਰੂਪਾ ਸ਼ਰਮਾ |- | 1968 | ''ਆਪਣੇ ਘਰ  ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ'' | |- | 1969 | ''ਸ਼ਰਤ '' |ਸਪਨਾ ਸਿੰਘ<br> |- | 1969 | ''ਮੇਰੇ ਯਾਰ ਮੇਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣ'' | |- | 1969 | ''ਮੇਰੇ ਦੋਸਤ ''<br> | |- | 1969 | ''ਜਿਗਰੀ ਦੋਸਤ '' |ਸ਼ੋਭਾ ਦਾਸ<br> |- | 1969 | ''ਦੋ ਰਾਸਤੇ '' |ਰੀਨਾ |- | 1969 | ਬੰਦਨ<br> |ਗੌਰੀ ਮਲੀਕਰਮ<br> |- | 1969 | ''ਆਪਣਾ ਖੂਨ ਆਪਣਾ ਦੁਸ਼ਮਣ'' | |- | 1969 | ''ਆਦਮੀ ਔਰ ਇਨਸਾਨ'' |ਰੀਟਾ |- | 1970 | ''ਸੱਚਾ ਜੂਠਾ '' |ਮੀਨਾ / ਰੀਟਾ<br> |- | 1970 | ''ਪਰਦੇਸ਼ੀ'' |ਮੈਨਾ |- | 1970 | ''ਖਿਲੋਨਾ'' |ਚਾਂਦ |- | 1970 | ''ਹੁਮਜੋਲੀ'' |ਮੀਨਾ |ਮਹਿਮਾਨ ਭੂਮਿਕਾ<br> |- | 1970 | ''ਹਿਮੰਤ''<br> |ਮਾਲਤੀ |- | 1970 | ''ਏਕ ਨੰਨੀ ਮੁੰਨੀ ਲੜਕੀ ਥੀ ''<br> | |- | 1970 | ''ਭਾਈ ਭਾਈ '' |ਬਿਜਲੀ |- | 1970 | ''ਮਾਂ ਔਰ ਮਮਤਾ'' |ਮੇਰੀ |- | 1971 | ''ਮੇਲਾ'' |ਲਾਜੋ<br> |- | 1971 | ''ਲੜਕੀ ਪਸੰਦ ਹੈ '' | |- | 1971 | ''ਕਠਪੁਤਲੀ'' |ਨਿਸ਼ਾ |- | 1971 | ''ਏਕ ਨਾਰੀ ਏਕ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ'' |ਮੀਨਾ |- | 1971 | ''ਦੁਸ਼ਮਣ'' |ਫੂਲਮਤੀ |- | 1971 | ''ਚਾਹਤ'' | |- | 1971 | ''ਉਪਾਸਨਾ'' | ਸ਼ਾਲੂ (ਨਾਲੇ ਕਿਰਨ) |- | 1971 | ''ਤੇਰੇ ਮੇਰੇ ਸਪਨੇ'' |ਨਿਸ਼ਾ ਪਟੇਲ / ਨਿਸ਼ਾ ਕੁਮਾਰੀ |- | 1971 | ''ਹਰੇ ਰਾਮਾ ਹਰੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ '' |ਸ਼ਾਂਤੀ |- | 1972 | ''ਟਾਂਗੇਵਾਲਾ'' |ਪਾਰੋ / ਚੰਦਿਕਾਂ<br> |- | 1972 | ''ਸ਼ਰਾਰਤ '' |ਰਾਧਾ / ਮੀਤਾ<br> |- | 1972 | ''ਪਿਆਰ ਦੀਵਾਨਾ'' |ਮਮਤਾ |- | 1972 | ''ਗੋਮਤੀ ਕੇ ਕਿਨਾਰੇ'' |ਰੋਸ਼ਨੀ |- | 1972 | ''ਧੜਕਨ ''<br> |ਰੇਖਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ<br> |- | 1972 | ਅਪਰਾਧ<br> |ਮੀਨਾ / ਰੀਟਾ<br> |- | 1972 | ''ਆਪਣਾ ਦੇਸ਼ '' | ਚੰਦਾ /ਮਾਦਮੇ ਪਪੋਲੋਲੀਤਾ |- | 1972 | ''ਰੂਪ ਤੇਰਾ ਮਸਤਾਨਾ'' |ਪ੍ਰਿੰਸਿਸ ਉਸ਼ਾ / ਕਿਰਨ<br> |ਦੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ<br> |- | 1973 | ''ਪਿਆਰ ਕਾ ਰਿਸਤਾ '' | |- | 1973 | ''ਬਂਦੇ ਹਾਥ '' |ਮਾਲਾ |- | 1973 | ''ਲੋਫ਼ਰ '' |ਅੰਜੁ |- | 1973 | ''ਝੀਲ ਕੇ ਉਸ ਪਾਰ '' |ਨੀਲੂ |- | 1973 | ''ਚੋਰ  ਮਚਾਏ ਛੋਰ''<br> |ਰੇਖਾ |- | 1973 | ''ਆਪ ਕੀ ਕਸਮ'' |ਸੁਨੀਤਾ |- | 1974 | ''ਰੋਟੀ'' |ਬਿਜਲੀ |- | 1975 | ''ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀ'' |ਕਾਮਿਨੀ |- | 1975 | ਲਫੰਗੇ<br> |ਸਪਨਾ |- | 1975 | ''ਆਗ ਔਰ ਤੂਫਾਨ'' | |- | 1976 | ''ਨਾਗਿਨ '' |ਰਾਜ ਕੁਮਾਰੀ<br> |- | 1977 | ''ਆਈਨਾ'' |ਸ਼ਾਲਿਨੀ |- | 1990 | ''ਆਂਧਿਆ'' |ਸ਼ਕੁਂਤਲਾ |- | 2010 | ''1 ਆ ਮਿੰਟ'' |ਅਦਾਕਾਰਾ | ਦੋਕੁ ਡਰਾਮਾ ਫਿਲਮ |} == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਮੁਮਤਾਜ਼ ਦਾ [[ਵਿਆਹ]] [[ਵਪਾਰੀ]] ਮਯੂਰ ਮਾਧਵਨੀ ਨਾਲ 1974 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕੁੜੀਆਂ ਹਨ।  ਇੱਕ ਦਾ ਵਿਆਹ ਅਭਿਨੇਤਾ ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਖਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਫਰਦੀਨ ਖਾਨ 2006 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। == ਅਵਾਰਡ == ਮੁਮਤਾਜ਼ ਨੇ 1970 ਵਿੱਚ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਵਧੀਆ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਫਿਲਮ ਖਿਲੋਨਾ ਲਈ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਫਿਲਮ ਖਿਲੋਨਾ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਜੋ ਇੱਕ ਵੇਸਵਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੀ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੁਮਤਾਜ਼ ਨੇ ਇਸ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ  ਵਧੀਆ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦਾ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਐਵਾਰਡ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=http://maharashtratimes.indiatimes.com/video/entertainment/revealed-how-mumtaz-bagged-lead-role-in-khilona/videoshow/49939808.cms|title=खिलोना सिनेमात मुमताझला कशी मिळाली महत्त्वाची भूमिका? - Maharashtra Times|website=Maharashtra Times|access-date=2015-11-28|archive-date=21 ਅਗਸਤ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170821091726/http://maharashtratimes.indiatimes.com/video/entertainment/revealed-how-mumtaz-bagged-lead-role-in-khilona/videoshow/49939808.cms|dead-url=yes}}</ref> ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ  ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰਾ ਤੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ [[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਇਨਾਮ|ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ]] ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਅਵਨੇਤਰੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਤਿੰਨ  ਬੀ.ਐੱਫ਼.ਜੇ.ਏ. ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ।<ref name="bfjaaward.com">{{Cite web |url=http://www.bfjaaward.com/award-winners.php?year=1969 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2017-03-17 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222074040/http://www.bfjaaward.com/award-winners.php?year=1969 |url-status=dead }}</ref> '''ਜੇਤੂ''' * ਬੀ.ਐੱਫ਼.ਜੇ.ਏ. ਅਵਾਰਡ: ਸਹਾਇਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ–ਫਿਲਮ ''ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ'' (1968) * ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਵਧੀਆ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ – ਫਿਲਮ ''ਖਿਲੋਨਾ'' (1970)<ref name="Symbol">{{Cite web|url=http://www.indiatribune.com/index.php?option=com_content&view=article&id=5314:top-bollywood-sex-symbols-of-all-time&catid=108:filmi-duniya&Itemid=472|title=Top Bollywood sex symbols of all time|publisher=''[[India Tribune]]''|access-date=23 July 2012}}</ref> * [[ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਜੀਵਨਭਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਸਨਮਾਨ|ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਲਾਈਫ ਟਾਈਮ ਆਚੀਵਮੈਂਟ ਪੁਰਸਕਾਰ]] (1996) * ਆਈ.ਆਈ.ਐੱਫ਼.ਏ. ਅਵਾਰਡ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਆਨਰੇਰੀ ਅਵਾਰਡ (2008) ਮਿਲਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report_iifa-to-honour-rehman-benegal-and-mumtaz_1164914|title=IIFA to honour Rehman, Benegal and Mumtaz|date=17 May 2008|publisher=''[[DNA (newspaper)|DNA]]''|access-date=23 July 2012}}</ref> '''ਨਾਮਜ਼ਦ''' * ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਵਧੀਆ ਸਹਾਇਤਾ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ – ''[[ਰਾਮ ਔਰ ਸ਼ਿਆਮ]]'' (1967) * ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਵਧੀਆ ਸਹਾਇਤਾ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ – ''ਆਦਮੀ ਔਰ ਇਨਸਾਨ'' (1969) == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * {{IMDb name|id=0612614|name=ਮੁਮਤਾਜ਼}} * [http://www.rediff.com/entertai/2002/aug/21dinesh.htm ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ english ਦੇ ਮੁਮਤਾਜ਼ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਨੂੰ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1947]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰਾਂ]] 474s3c7ih1ztx7g3mhcolaa47hx6t0p 0 132008 840283 812363 2026-05-30T17:21:10Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840283 wikitext text/x-wiki {{Infobox artist|honorific_prefix=|resting_place_coordinates=<!-- {{Coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} -->|website=|memorials=|patrons=|elected=|spouse=|movement=|style=|notable_works=|known_for=|alma_mater=[[ਸਟੈਨਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]<br> ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਕਾਲਜ ਆਫ ਆਰਟ|education=|nationality=ਅਮਰੀਕੀ|resting_place=|name=ਜੀਨਾ ਵੈਲਨਟਾਈਨ <!-- include middle initial, if not specified in birth_name -->|death_place=|death_date=<!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} -->|birth_place=ਬਰਵਿਨ, ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ|birth_date={{birth date and age|1979|11|09}} <!-- {{Birth date and age|YYYY|MM|DD}} for living artists, {{Birth date|YYYY|MM|DD}} for dead. For living people supply only the year unless the exact date is already WIDELY published, as per [[WP:DOB]]. Treat such cases as if only the year is known, so use {{birth year and age|YYYY}} or a similar option. -->|birth_name=|native_name_lang=|native_name=|caption=|alt=|image_size=|image=Jina Valentine.jpg|honorific_suffix=|module=}} '''ਜੀਨਾ ਵੈਲਨਟਾਈਨ''' (ਜਨਮ 9 ਨਵੰਬਰ 1979, ਬਰਵਿਨ, ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ ਵਿੱਚ ) ਇੱਕ ਸਮਕਾਲੀ [[ਅਮਰੀਕੀ]] ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਕੰਮ ਅਮਰੀਕੀ ਲੋਕ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੈ। ਉਹ ਇਤਿਹਾਸ ਚਿਤਰਣ ਲਈ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ- ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਡਰਾਇੰਗ, ਪੇਪਰਮੇਕਿੰਗ, ਫਾਉਂਡ-ਆਬਜੈਕਟ ਕੋਲਾਜ ਅਤੇ ਰੈਡੀਕਲ ਆਰਕਾਈਵ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://art.unc.edu/studio-art/studio-art-faculty/jina-valentine/|title=Jina Valentine {{!}} Art Department|website=art.unc.edu|language=en-US|access-date=2017-03-11|archive-date=2017-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170609203935/http://art.unc.edu/studio-art/studio-art-faculty/jina-valentine/|dead-url=yes}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://thebeardenproject.studiomuseum.org/jina-valentine/|title=The Bearden Project|website=The Studio Museum in Harlem|archive-url=https://web.archive.org/web/20150424142509/http://thebeardenproject.studiomuseum.org/jina-valentine/|archive-date=2015-04-24|access-date=2015-10-07}}</ref> == ਸਿੱਖਿਆ == ਵੈਲਨਟਾਈਨ ਨੇ ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੇ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਸਟੈਨਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਐਮ.ਐਫ.ਏ. ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਕਾਰਨੇਗੀ ਮੇਲਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਬੀ.ਐੱਫ.ਏ. ਅਤੇ [[ਫ਼ਰਾਂਸ|ਫਰਾਂਸ]] ਦੇ ਲਕੋਸਟ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=http://art.state.gov/ArtistDetail.aspx?id=103876|title=Jina Valentine|website=US Department of State|access-date=2015-10-07|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185351/http://art.state.gov/ArtistDetail.aspx?id=103876|dead-url=yes}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == ਜੀਨਾ ਵੈਲਨਟਾਈਨ [[ਸ਼ਿਕਾਗੋ]] ਤੋਂ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਦੇ ਸਕੂਲ ਆਫ ਆਰਟ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿੰਟਮੀਡੀਆ ਦੀ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.saic.edu/profiles/faculty/jina-valentine|title=jvalen3|website=School of the Art Institute of Chicago|language=en|access-date=2019-04-18}}</ref> ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ [[ਚੈਪਲ ਪਹਾੜੀ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਕੈਰੋਲੀਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਯੂ.ਐਨ.ਸੀ ਚੈਪਲ ਹਿੱਲ]] ਵਿਖੇ ਆਰਟ ਦੀ ਇਕ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਦ ਡਰਾਇੰਗ ਸੈਂਟਰ, <ref>{{Cite web|url=http://www.drawingcenter.org/en/drawingcenter/5/exhibitions/9/upcoming/803/the-intuitionists/|title=The Intuitionists|website=The Drawing Center|access-date=2015-10-07}}</ref> ਹਰਲਮ ਦੇ ਸਟੂਡੀਓ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, <ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2005/11/18/arts/design/where-issues-of-black-identity-meet-the-concerns-of-every-artist.html?_r=0|title=Where Issues of Black Identity Meet the Concerns of Every Artist|website=The New York Times|access-date=2015-10-07}}</ref> ਸੀ.ਯੂ.ਈ.ਫਾਊਡੇਸ਼ਨ, <ref>{{Cite web|url=http://www.re-title.com/exhibitions/archive_CUEArtFoundation8421.asp|title=CUE Art Foundation: The JOAN MITCHELL FOUNDATION 2009 MFA GRANT RECIPIENTS SHOW|website=re-title International Contemporary Art|archive-url=https://web.archive.org/web/20130818180118/http://re-title.com/exhibitions/archive_CUEArtFoundation8421.asp|archive-date=2013-08-18|access-date=2015-10-07}}</ref> ਏਲਿਜ਼ਾਬੇਥ ਫਾਊਡੇਸ਼ਨ, <ref>{{Cite web|url=http://efabeta.squarespace.com/in-residence/|title=IN RESIDENCE: Recent Projects from Sculpture Space|website=The Elizabeth Foundation for the Arts|access-date=2015-10-07}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਪੈਟਰਿਕਾ ਸਵੀਟੋ ਗੈਲਰੀ, ਫਲੇਸ਼ਰ-ਓਲਮਨਗੈਲਰੀ, <ref>{{Cite web|url=http://articles.philly.com/2007-02-23/entertainment/25237966_1_contemporary-black-artists-drawings-first-one-person-show|title=A confident one-woman show Jina Valentine's eclectic and prolific work graces Fleisher/Ollman.|website=Philly.com|access-date=2015-10-07|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304082817/http://articles.philly.com/2007-02-23/entertainment/25237966_1_contemporary-black-artists-drawings-first-one-person-show|url-status=dead}}</ref> ਮਾਰਲਬਰੂ ਗੈਲਰੀ, <ref>{{Cite web|url=http://www.marlboroughgallery.com/exhibitions/natural-renditions|title=Natural Renditions|website=Marlborough Gallery|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031649/http://www.marlboroughgallery.com/exhibitions/natural-renditions|archive-date=2016-03-04|access-date=2015-10-07}}</ref> ਓਗਿਲਵੀ ਗੈਲਰੀ, ਅਤੇ 21ਸੀ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਹੋਟਲ (ਡਰਹਮ) ਆਦਿ ਵਿਚ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.21cmuseumhotels.com/durham/event/exhibition-opening-forms-functions-jina-valentine-jaydan-moore/|title=Exhibition Opening: Forms and Functions: Jina Valentine and Jaydan Moore - 21c Durham|work=21c Durham|access-date=2017-04-20|language=en-US}}</ref> ਉਸਨੇ ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਐਟਲਾਂਟਿਕ ਸੈਂਟਰ ਫਾੱਰ ਆਰਟਸ, ਵੂਮਨ ਸਟੂਡੀਓ ਵਰਕਸ਼ਾਪ, ਸਕਲਪਚਰ ਸਪੇਸ, ਸਕੋਹੇਗਨ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਪੇਂਟਿੰਗ ਐਂਡ ਸਕਲਪਚਰ, ਸੈਂਟਾ ਫੇ ਆਰਟ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਅਤੇ ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਸੀਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨੇਲ ਡੇਸ ਆਰਟਸ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਹੈ। 2011 ਵਿਚ ਉਸਨੇ ''ਟਿਕਟ ਟੂ ਦ ਅਨਨੋਨ'' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਸਵਿਸ ਆਊਟਸਾਈਡਰ ਕਲਾਕਾਰ ਅਲੋਇਸ ਕੋਰਬਾਜ਼ ਦੇ ਕੰਮ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Ticket to the unknown|last=Valentine|first=Jina|date=2011-01-01|publisher=Future Plan And Program|isbn=978-0983381501|location=United States|language=English|oclc=785081724}}</ref> ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਟੈਫਨੀ ਜੈਮਿਸਨ ਦੀ ਭਵਿੱਖ ਯੋਜਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://futureplanandprogram.com/jina-valentine/|title=TICKET TO THE UNKNOWN {{!}} Future Plan and Program|website=futureplanandprogram.com|language=en-US|access-date=2017-03-11}}</ref> ਉਸਨੂੰ ਜੋਨ ਮਿਸ਼ੇਲ ਐਮ.ਐਫ.ਏ. ਗ੍ਰਾਂਟ, <ref name="JMF">{{Cite web|url=http://joanmitchellfoundation.org/artist-programs/artist-grants/mfa|title=Joan Mitchell Foundation|publisher=Joan Mitchell Foundation|access-date=3 January 2017}}</ref> ਇੱਕ ਸੈਨ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਆਰਟਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ <ref name="sfartsc">{{Cite web|url=http://www.sfartscommission.org/gallery/2010/immediate-future-the-2008-murphy-and-cadogan-fellowships-in-the-fine-arts/|title=IMMEDIATE FUTURE: The 2008 Murphy and Cadogan Fellowships in the Fine Arts|publisher=SF arts commission|archive-url=https://web.archive.org/web/20160426164515/http://www.sfartscommission.org/gallery/2010/immediate-future-the-2008-murphy-and-cadogan-fellowships-in-the-fine-arts/|archive-date=26 April 2016|access-date=3 January 2017}}</ref> ਅਤੇ ਕਰੀਏਟਿਵ ਕੈਪੀਟਲ ਇਮਰਜਿੰਗ ਫੀਲਡਜ਼ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.artnews.com/2016/01/12/creative-capitals-2016-awardees/|title=Creative Capital Announces 2016 Awardees in Emerging Fields, Literature, and Performing Arts {{!}} ARTnews|website=www.artnews.com|language=en-US|access-date=2017-04-20}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਕਲਾ 2015 ਦੀਆਂ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ 'ਸਾਉਥਰਨ ਕਲਚਰਜ਼' ਦੇ ਕਵਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.southerncultures.org/issues/vol-21-no-2-summer-2015/|title=Vol. 21, No. 2: Summer 2015 - Southern Cultures|work=Southern Cultures|access-date=2017-04-20|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite journal|date=2016-01-31|title=Jina Valentine|url=https://muse.jhu.edu/article/608421|journal=Southern Cultures|volume=21|issue=4|pages=123–124|doi=10.1353/scu.2015.0049|issn=1534-1488}}</ref> ਵੈਲਨਟਾਈਨ ਨੇ 2005 ਵਿਚ ਕਲਾਕਾਰ [[ਹੀਦਰ ਹਾਰਟ]] ਦੇ ਨਾਲ [[ਬਲੈਕ ਲੰਚ ਟੇਬਲ]] <ref>{{Cite web|url=http://artfcity.com/2015/07/13/tonight-at-moma-updating-wikipedias-archive-of-contemporary-black-artists/|title=Tonight at MoMA: Updating Wikipedia's Archive of Contemporary Black Artists|website=ArtFCity|access-date=2015-10-07|archive-date=2015-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20150714000610/http://artfcity.com/2015/07/13/tonight-at-moma-updating-wikipedias-archive-of-contemporary-black-artists/|url-status=dead}}</ref> ਦੀ ਸਹਿ-ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।<ref name="Artsy">{{Cite news|url=https://www.artsy.net/article/the-art-genome-project-why-are-all-the-black-artists-sitting-together-in-the-cafeteria|title=Why Are All the Black Artists Sitting Together in the Cafeteria?|last=Jene-Fagon|first=Olivia|date=3 January 2017|work=[[Artsy (website)|Artsy]]|last2=Yoshi Tani|first2=Ellen}}</ref> ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਇਹ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਮੌਖਿਕ ਪੁਰਾਲੇਖ, ਸੈਲੂਨ ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਐਡਿਟ-ਆ-ਥਾਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਕਲਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1979]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ 20ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਅਧੀਨ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਵਧਾਏ ਲੇਖ]] j7pti48pe0uhut7ki7ucj7huy3kigz9 0 132170 840295 831575 2026-05-30T19:00:51Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840295 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਜੈਰੀ ਜੋਨਸ|birth_place=[[ਨਿਊਯਾਰਕ]], ਯੂ.ਐਸ.|birth_date=|occupation={{hlist|ਅਦਾਕਾਰਾ|ਮਾਡਲ|ਐਲਜੀਬੀਟੀਕੀਯੂ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁੰਨ}}|spouse=|years_active=2018–ਹੁਣ|children=}}'''ਜੈਰੀ ਜੋਨਸ''' ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰਾ, ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ, ਮਾਡਲ ਅਤੇ [[ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ|ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ.ਕਿਯੂ]]. ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਜਕਰਤਾ ਹੈ। ਜੋਨਸ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੈਂਬਰ, ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਸਲਾਹਕਾਰ, ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕੋਚ ਅਤੇ ਪੋਰਟ ਅਥਾਰਟੀ ਦੀ ਨਿਰਮਾਤਾ ਸੀ। ਉਹ [[ਕਾਨ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ|ਕੈਨਸ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ]] ਵਿਚ ਮੁਕਾਬਲਾ 'ਚ ਆਈ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਬਲੈਕ [[ਟਰਾਂਸ ਔਰਤ]] ਨਿਰਮਾਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.papermag.com/jai-jones-port-authority-2638329692.html?rebelltitem=14#rebelltitem14?rebelltitem=14|title=This Trans Artist Made History at Cannes Film Festival|last=Michael|first=Michael Love|date=2019-05-29|website=PAPER|language=en|access-date=2020-06-27}}</ref> 2020 ਵਿਚ ਜੋਨਜ਼ ਕੈਲਵਿਨ ਕਲੇਨ ਦੀ 2020 ਪ੍ਰਾਈਡ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ 9 ਚਿਹਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/style/article/calvin-klein-pride-campaign-jari-jones-trend/index.html|title=Black trans model Jari Jones fronts Calvin Klein's Pride campaign|last=Palumbo|first=Jacqui|date=2020-06-26|website=CNN|language=en|access-date=2020-06-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.eonline.com/news/1165699/black-trans-model-jari-jones-fronts-calvin-klein-2020-pride-campaign|title=Black Trans Model Jari Jones Fronts Calvin Klein 2020 Pride Campaign|date=2020-06-28|website=E! Online|access-date=2020-06-29}}</ref> ਅਦਾਕਾਰੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜੋਨਸ ਟਰਾਂਸ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ [[ਬਲੈਕ ਲਾਈਵਜ਼ ਮੈਟਰ|ਬਲੈਕ ਲਾਈਵਜ਼ ਮੈਟਰਸ]] ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.poresto.net/hiperviral/2020/6/26/jari-jones-la-trans-afroamericana-que-protagoniza-campana-de-calvin-klein-291.html|title=Jari Jones, la trans afroamericana que protagoniza campaña de Calvin Klein|date=2020-06-26|website=Por Esto|language=es|access-date=2020-06-27|archive-date=2022-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20221224012332/https://www.poresto.net/hiperviral/2020/6/26/jari-jones-la-trans-afroamericana-que-protagoniza-campana-de-calvin-klein-291.html|url-status=dead}}</ref> ਜੋਨਸ ਡਵ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਮਾਰਕਾ ਜਿਵੇਂ "ਅਲਵਿਦਾ ਜੱਜਮੈਂਟ, ਹੈਲੋ ਅੰਡਰਆਰਮਜ 'ਮੁਹਿੰਮ ਅਤੇ ਏਲਿਜ਼ਾਬੇਥ ਸੂਜ਼ਾਨ ਦੇ "ਕਲੋਥਿੰਗ ਇਜ਼ ਪੋਲੀਟੀਕਲ" ਮੁਹਿੰਮ ਆਦਿ ਲਈ ਮਾਡਲਿੰਗ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.thesouthafrican.com/lifestyle/calvin-klein-plus-size-model-jari-jones/|title=Pride Month: Calvin Klein chooses plus-size model activist Jari Jones|date=2020-06-25|website=The South African|language=en-US|access-date=2020-06-29}}</ref> ਉਸਨੇ 2019 ਵਿੱਚ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ]] ਵਿੱਚ 'ਦ ਰੀਅਲ ਕੈਟਵਾਕ' ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.essence.com/fashion/the-real-catwalk-2018/|title=‘The Real Catwalk’ Event Reminds The World That Sexy Comes In All Sizes|website=Essence|language=en-US|access-date=2020-06-30}}</ref> ਉਸਨੇ ਨਾਈਲੋਨ, [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼]], ਆਲੂਰ ਅਤੇ ਆਉਟ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਲਈ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਜੋ ਮੀਡੀਆ ਵਿਚ [[ਕੁਈਰ]], [[ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ]] ਅਤੇ ਰੰਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਟੀ ਸੀਰੀਜ਼ ਦੇ [[ਨੈਟਫਲਿਕਸ|ਨੈੱਟਫਲਿਕਸ]] ਟੇਲਜ਼ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://avalonuk.com/clients/19141/|title=Jari Jones|website=Avalon|language=en-US|access-date=2020-06-28|archive-date=2023-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230609175118/https://avalonuk.com/clients/19141/|url-status=dead}}</ref> ਉਹ [[ਕਾਨ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ|ਕੈਨਸ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ]] ਵਿਚ ਫ਼ਿਲਮ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਬਲੈਕ ਟਰਾਂਸ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://elizabethsuzann.com/blogs/stories/clothing-is-political-jari-jones|title=Clothing Is Political: Jari Jones|website=Elizabeth Suzann|language=en|access-date=2020-06-28|archive-date=2020-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200627092229/https://elizabethsuzann.com/blogs/stories/clothing-is-political-jari-jones|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.vulture.com/2019/05/port-authoritys-cast-on-their-history-making-cannes-moment.html|title=Port Authority’s Cast on Their Viral, History-Making Cannes Moment|last=Handler|first=Rachel|date=2019-05-19|website=Vulture|language=en-us|access-date=2020-06-28}}</ref> ਫ਼ਿਲਮ, ''ਪੋਰਟ ਅਥਾਰਟੀ'' ਨੇ ਰੰਗ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਟਰਾਂਸ ਔਰਤ [[ਲੇਇਨਾ ਬਲੂਮ]] ਨੂੰ ਵੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/mumbai-hidden-gem-port-authority-showcases-a-kind-ballroom-love-story-1210554|title=Mumbai Hidden Gem: 'Port Authority' Showcases a Different Kind of Ballroom Love Story|website=The Hollywood Reporter|language=en|access-date=2020-06-28}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[:en:LGBT_culture_in_New_York_City|ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਸਭਿਆਚਾਰ]] * [[:en:List_of_LGBT_people_from_New_York_City|ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਐਲਜੀਬੀਟੀਕਿਯੂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDB name}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁੰਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁੰਨ]] p7hdiljcaxjrjb5tiu967pyhubwwyol 0 133499 840302 826911 2026-05-31T02:51:40Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840302 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਸੰਗੀਤ ਕਲਾਕਾਰ|Name=ਨਿਰਮਲਾ ਰਾਜੇਸਕਰ|image=Nirmala Rajasekar performing live in India.jpg|caption=ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਨਿਰਮਲਾ ਰਾਜੇਸਕਰ ਦੀ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਕੁੰਭਕੋਨਮ ਵਿਚ ਵੱਕਾਰੀ ਜਨਾਰਜਨੀ ਸਭਾ ਵਿਚ ਲਾਈਵ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ।|Background=non_vocal_instrumentalist|Birth_name=|Alias=|Born=11 ਦਸੰਬਰ|Origin=[[ਚੇਨਈ]]|Instrument=[[ਵੀਣਾ]]|Genre=ਕਰਨਾਟਕ, ਸੰਸਾਰ ਸੰਗੀਤ|Occupation=ਸੰਗੀਤਕਾਰ, ਕੰਪੋਜ਼ਰ, ਗਾਇਕਾ, ਵਾਨਿਕਾ|Years_active=|Label=ਇਨਨੋਵਾ|website=www.nirmalarajasekar.com}} '''ਨਿਰਮਲਾ ਰਾਜੇਸਕਰ''' ਇੱਕ ਕਾਰਨਾਟਕੀ ਸਰਸਵਤੀ ਵੀਣਾ ਵਾਦਕ, [[ਸੰਗੀਤਕਾਰ]], [[ਗਾਇਕੀ|ਗਾਇਕਾ]] ਅਤੇ [[ਅਧਿਆਪਕ|ਸਿੱਖਿਅਕ]] ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.compas.org/news/2016/5/25/may-artist-spotlight-carnatic-composer-nirmala-rajasekar|title=May Artist Spotlight: Carnatic Composer Nirmala Rajasekar|website=COMPAS|language=en-US|access-date=2020-10-22|archive-date=2020-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20201024171908/https://www.compas.org/news/2016/5/25/may-artist-spotlight-carnatic-composer-nirmala-rajasekar|url-status=dead}}</ref> ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵੀਣਾ ਵਾਦਕ,<ref name=":1">{{Cite web|url=http://calendar.usd.edu/cal/event/showEventMore.rdo;jsessionid=84BB1BBC4B4248B2D5BF3980A07AFCD3|title=USD Public Events NMM Live! Sounds of South India - Nirmala Rajasekar - Bedework Events Calendar|website=calendar.usd.edu|access-date=2020-10-22}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਸਤੰਬਰ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਰਾਜੇਸਕਰ ਨੇ ਕਾਰਨੇਗੀ ਹਾਲ,<ref name=":2"/> ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ,<ref name=":3">{{Cite web|url=http://www.sangeetmela.org/sangeet-mela-2017/artists-2017/nirmala-rajasekar-veena/|title=Smt Nirmala Rajasekar (veena - Chennai/USA)|last=Shen|date=2017-05-29|website=QLD Sangeet Mela Association|language=en-AU|access-date=2020-10-22}}</ref> ਮਦਰਾਸ ਸੰਗੀਤ ਅਕੈਡਮੀ, ਨਾਰਦਾ ਗਣ ਸਭਾ,<ref name=":4">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/tn-veena-exponent-violinist-and-flautist-to-present-trigalbandi/articleshow/72964070.cms|title=TN: Veena exponent, violinist and flautist to present trigalbandi {{!}} Chennai News - Times of India|last=Dec 25|first=B. Sivakumar / TNN /|last2=2019|website=The Times of India|language=en|access-date=2020-10-22|last3=Ist|first3=11:49}}</ref> ਸਵਾਈ ਗੰਧਾਰਵ ਤਿਉਹਾਰ ਅਤੇ ਕੌਨਿਆ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਸੰਗੀਤ ਉਤਸਵ ਵਿਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।ਰਾਜੇਸਕਰ ਅਮਰੀਕੀ ਕੰਪੋਜ਼ਰਜ਼ ਫੋਰਮ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸਹਿ-ਚੇਅਰ ਹੈ।<ref name=":5">{{Cite web|url=https://composersforum.org/about/board/|title=Board|website=American Composers Forum|language=en-US|access-date=2020-10-22}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਨਿਰਮਲਾ ਰਾਜੇਸਕਰ ਨੇ ਸਰਸਵਤੀ ਵੀਣਾ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ 6 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ [[ਚੇਨਈ|ਚੇਨੱਈ]]<ref name=":6">{{Cite web|url=https://www.mprnews.org/story/2018/10/25/renowned-south-indian-musician-makes-plymouth-her-home|title=Renowned south Indian musician in Plymouth|website=MPR News|access-date=2020-10-22}}</ref> ਦੇ ਸ਼੍ਰੀ ਦੇਵੀ ਕੋਟਾਈ ਨਰਾਇਣ ਅਯੰਗਰ, ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਕਮਲਾ ਅਸਵਥਾਮਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ [[ਈ. ਗਾਇਤਰੀ]] ਦੀ ਮਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name=":7">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/chennai-margazhi-season/nirmala-rajasekars-mission-is-to-keep-the-veena-flag-flying-across-the-globe/article6735447.ece|title=Strings that sing|last=Venkataramanan|first=Geetha|date=2014-12-29|work=The Hindu|access-date=2020-10-22|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> [[ਬੰਗਲੌਰ]] ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਜੀ. ਚੇਨਨਾਮਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਈ.ਪੀ. ਅਲਮੇਲੂਨਾਲ ਨਾਲ ਬਸਵਾਨਗੁੜੀ ਦੇ ਗਾਨਾ ਮੰਦਿਰਾ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।<ref name=":8">{{Cite web|url=http://www.richmondrasikas.org/2017/05/carnatic-saraswati-veena-by-nirmala.html|title=Carnatic Saraswati veena by Nirmala Rajasekar|access-date=2020-10-22}}</ref> ਰਾਜੇਸਕਰ ਨੇ ਵਾਇਲਨਿਸਟ ਸ੍ਰੀ ਏ.ਡੀ. ਜ਼ਕਰੀਆ ਅਤੇ [[ਵੀਣਾ]] ਵਾਦਕ ਸ੍ਰੀ ਐਸ. ਬਾਲਚੰਦਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਰਾਜੇਸਕਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸੋਲੋ ਗਾਇਕ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name=":9">{{Cite web|url=https://www.mprnews.org/story/2012/11/14/carnatic-music-master-nirmala-rajasekar-passes-on-love-for-music|title=Carnatic music master Nirmala Rajasekar passes on love for music|website=MPR News|access-date=2020-10-22}}</ref><ref name=":10"/><ref name=":11">{{Cite web|url=https://www.asianage.com/india/all-india/120220/a-sublime-saraswati-veena-baithak-by-nirmala-rajasekar.html|title=A sublime saraswati veena baithak by Nirmala Rajasekar|last=Khanna|first=Shailaja|date=2020-02-12|website=The Asian Age|access-date=2020-10-22}}</ref> ਚੇਨਈ ਵਾਪਿਸ ਪਰਤਣ 'ਤੇ ਰਾਜੇਸਕਰ ਸਰਸਵਤੀ ਵੀਣਾ ਵਾਦਕ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਕਲਪਕਮ ਸਵਾਮੀਨਾਥਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਸਨੇ ਲਗਭਗ ਤੀਹ ਸਾਲਾਂ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref name=":7"/><ref>{{Cite web|url=https://www.otterbein.edu/news/upcoming-music-performances-include-indian-veena-american-art-songs-and-british-invasion/|title=Upcoming Music Performances include Indian veena, American art songs and British Invasion|website=Otterbein University|language=en-US|access-date=2020-10-22|archive-date=2020-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026163206/https://www.otterbein.edu/news/upcoming-music-performances-include-indian-veena-american-art-songs-and-british-invasion/|dead-url=yes}}</ref> ਸਵਾਮੀਨਾਥਨ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ, ਰਾਜੇਸਕਰ ਦਿਕਸ਼ਿਤ ''ਸ਼ੀਸ਼ਿਆ ਪਰੰਪਰਾ'' ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://old.radioweb.in/programs/kalpakam-swaminathan-2|title=Kalpakam Swaminathan {{!}} RadioWeb Carnatic|website=old.radioweb.in|access-date=2020-10-23|archive-date=2020-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20201024234346/http://old.radioweb.in/programs/kalpakam-swaminathan-2|dead-url=yes}}</ref> ਚੇਨਈ ਅਤੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ, ਰਾਜੇਸਕਰ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਬੀ. ਸੀਤਾਰਾਮ ਸਰਮਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋ.ਟੀ. ਆਰ. ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ ਨਾਲ ਕਾਰਨਾਟਕ ਵੋਕਲ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ<ref>{{Cite web|url=https://worldmusiccentral.org/2018/08/07/artist-profiles-nirmala-rajasekar/|title=Artist Profiles: Nirmala Rajasekar {{!}} World Music Central.org|last=Romero|first=Angel|language=en-US|access-date=2020-10-22}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਸਤੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੀ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। == ਸੰਗੀਤਕ ਕਰੀਅਰ == ਰਾਜੇਸਕਰ ਚਾਲੀ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਕੰਪੋਜ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।<ref name=":12">{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/cities/chennai/2019/dec/11/vainika-to-win-over-wisconsin-2074335.html|title=Vainika to win over Wisconsin|website=The New Indian Express|access-date=2020-10-22}}</ref> ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਵਿਚ ਰਾਜੇਸਕਰ ਰਵਾਇਤੀ ਕਾਰਨਾਟਕ ਭੰਡਾਰ ਨੂੰ ਸਰਸਵਤੀ ਵੀਣਾਵਾਦਕ ਵਜੋਂ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ<ref name=":0"/> <ref name=":6"/> <ref name=":7"/> <ref name=":11"/> ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਸਮਕਾਲੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name=":10"/> 2020 ਵਿਚ ਰਾਜੇਸਕਰ, ਵਿਸਕਾਨਸਿਨ-ਰਿਵਰ ਫਾਲਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਲਾਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨਡ ਕੰਪੋਜ਼ਰ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬਾ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹੈ।<ref name=":13">{{Cite web|url=https://www.uwrf.edu/MUS/CommissionedComposers.cfm|title=Commissioned Composers|website=www.uwrf.edu|language=en|access-date=2020-10-22|archive-date=2020-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027060840/https://www.uwrf.edu/MUS/CommissionedComposers.cfm|url-status=dead}}</ref> ਪੁਰਾਣੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਪੌਲਿਨ ਓਲੀਵਰੋਸ, ਮਾਰਟਨ ਫੈਲਡਮੈਨ, ਜੌਨ ਕੇਜ, ਜੈਨੀਫਰ ਹਿਗਡਨ ਅਤੇ ਜੂਲੀਆ ਵੁਲਫੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। 2007 ਵਿੱਚ ਰਾਜਾਸੇਕਰ ਦੀ ਐਲਬਮ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਵੀਣਾ ਨੂੰ ਇਨੋਵਾ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ<ref>{{Cite web|url=https://www.innova.mu/albums/nirmala-rajasekar/song-veena|title=Song of the Veena {{!}} Innova Recordings|website=www.innova.mu|access-date=2020-10-22|archive-date=2020-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200505065838/https://www.innova.mu/albums/nirmala-rajasekar/song-veena|url-status=dead}}</ref> ਅਤੇ 2010 ਵਿੱਚ ਇਨੋਵਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਐਲਬਮ 'ਇਨਟੂ ਦ ਰਾਗ' ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.innova.mu/albums/nirmala-rajasekar/raga|title=Into the Raga {{!}} Innova Recordings|website=www.innova.mu|access-date=2020-10-22|archive-date=2020-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200505042645/https://www.innova.mu/albums/nirmala-rajasekar/raga|url-status=dead}}</ref> ਰਾਜਸੇਕਰ ਦੀ ਤੀਜੀ ਐਲਬਮ ਇਨੋਵਾ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗੀ ਵਿਸ਼ਵ ਸੰਗੀਤ ਐਲਬਮ ਮੈਥ੍ਰੀ: ਦ ਮਿਊਜ਼ਕ ਆਫ ਫ੍ਰੈਂਡਸ਼ਿਪ ਨੂੰ 2018 ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.innova.mu/albums/nirmala-rajasekar/maithree|title=Maithree {{!}} Innova Recordings|website=www.innova.mu|access-date=2020-10-22}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਫ਼ਰਵਰੀ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name=":10">{{Cite web|url=https://www.startribune.com/four-artists-from-india-who-made-their-mark-on-minnesota/528526162/|title=Four artists from India who made their mark on Minnesota|website=Star Tribune|access-date=2020-10-22|archive-date=2020-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026024232/https://www.startribune.com/four-artists-from-india-who-made-their-mark-on-minnesota/528526162/|url-status=dead}}</ref> ਐਲਬਮ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਸੋਂਗਲਾਈਨਜ਼,<ref>{{Cite web|url=https://www.songlines.co.uk/reviews/review|title=Review|website=Songlines|language=en|access-date=2020-10-22|archive-date=2020-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20201212235351/https://www.songlines.co.uk/reviews/review|dead-url=yes}}</ref> ਡਬਲਯੂ.ਐਨ.ਵਾਈ.ਸੀ. ਨਿਊ ਸਾਉਂਡਜ਼ ਅਤੇ ਜੈਜ਼ ਵੀਕਲੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.innova.mu/albums/nirmala-rajasekar/maithree|title=Maithree {{!}} Innova Recordings|website=www.innova.mu|access-date=2020-10-22}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਫ਼ਰਵਰੀ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਦੂਜੀਆਂ ਐਲਬਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾ ਸਾਗਾਰਾ, ਚਰਸੂਰ ਡਿਜੀਟਲ ਵਰਕਸਟੇਸ਼ਨ<ref>{{Cite web|url=http://charsur.com/index.php?route=product/product&product_id=359|title=Kutcheri- SudhaSaagara|website=Charsur Digital Workstation|language=en|access-date=2020-10-22}}</ref> ਅਤੇ ਮੇਲੋਡਿਕ ਐਕਸਪ੍ਰੇਸ਼ਨ<ref>{{Citation|title=Melodic Expressions - Veena (1998) - Nirmala Rajasekar|url=https://mio.to//album/Nirmala+Rajasekar/Melodic+Expressions|access-date=2020-10-22|archive-date=2020-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200205072547/https://mio.to/album/Nirmala%2BRajasekar/Melodic%2BExpressions|url-status=dead}}</ref> ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਰਾਜੇਸਕਰ ਨੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ- ਰੋਨੂ ਮਜੂਮਦਾਰ,<ref name=":4"/> ਪੰ. ਤਰੁਣ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ,<ref>{{Cite news|url=https://www.pressreader.com/usa/northwest-arkansas-democrat-gazette/20191018/page/18|title=Jugalbandi|last=Upadhyay|first=Aninda|date=18 October 2019|work=Northwest Arkansas Democrat Gazette|access-date=22 October 2020}}</ref> ਪੰ. ਗੌਰਵ ਮਜੂਮਦਾਰ,<ref>{{Cite web|url=https://news.csusm.edu/renowned-indian-musicians-take-the-stage-at-csusm/|title=Renowned Indian Musicians Take the Stage at CSUSM|website=Renowned Indian Musicians Take the Stage at CSUSM|language=en-us|access-date=2020-10-22}}</ref> ਸ਼੍ਰੀ ਮੈਸੂਰ ਮੰਜੁਨਾਥ, ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਕਾਲਾਪਨ,<ref name=":1"/> ਗਾਓ ਹਾਂਗ,<ref>{{Cite web|url=https://www.chinesepipa.com/Butterfly.html|title=Butterfly - Home Page|website=www.chinesepipa.com|access-date=2020-10-22}}</ref> ਐਂਥਨੀ ਕੌਕਸ<ref name=":2"/> ਅਤੇ ਕਵੀ ਰੌਬਰਟ ਬਲਾਈ ਆਦਿ।<ref name=":14">{{Cite web|url=http://ampers.org/mn-art-culture-history/performer-teacher-nirmala-rajasekar/|title=Performer & Teacher Nirmala Rajasekar – Ampers|website=ampers.org|access-date=2020-10-22|archive-date=2020-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026200818/http://ampers.org/mn-art-culture-history/performer-teacher-nirmala-rajasekar/|url-status=dead}}</ref> ਰਾਜੇਸਕਰ [[ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ|ਆਲ-ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ]] ਦੀ ਏ-ਗਰੇਡ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ,<ref name=":15">{{Cite web|url=https://dhvaniohio.org/event/veena-recital-by-nirmala-rajashekar/|title=Veena Recital by Nirmala Rajasekar – Dhvani|website=dhvaniohio.org|access-date=2020-10-22}}</ref><ref name=":8"/> ਅਤੇ ਉਹ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਬ੍ਰੌਡਕਾਸਟਿੰਗ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ,<ref name=":16">{{Cite web|url=https://www.abc.net.au/radionational/programs/godforbid/music-from-the-goddesses/8859716|title=Music from the Goddess|date=2017-08-31|website=ABC Radio National|language=en-AU|access-date=2020-10-22}}</ref> ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬਰਾਡਕਾਸਟਿੰਗ ਕੰਪਨੀ,<ref name=":1"/> ਅਤੇ [[ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ|ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ]] 'ਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ । 1989 ਤੋਂ ਰਾਜੇਸਕਰ ਭਾਰਤੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਕਾਉਂਸਲ ਲਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀ ਕਲਾਕਾਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਰਾਜੇਸਕਰ ਨੂੰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਮਿਊਜ਼ਕ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਅਤੇ ਮਿਨੀਸੋਟਾ ਹਿਸਟੋਰੀਕਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਅਤੇ ਸਮਿਥਸੋਨੀਅਨ ਸੰਸਥਾ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ "ਬਿਓਂਡ ਬਾਲੀਵੁੱਡ" ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Minnesota Historical Society|date=2016|title=Vibrant Accompaniment|url=http://collections.mnhs.org/MNHistoryMagazine/articles/65/v65i01front.pdf|journal=Minnesota History|access-date=2021-03-09|archive-date=2020-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026084313/http://collections.mnhs.org/MNHistoryMagazine/articles/65/v65i01front.pdf|url-status=dead}}</ref> 1995 ਤੋਂ ਰਾਜੇਸਕਰ [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਦੇ [[ਮਿਨੇਸੋਟਾ]] ਵਿੱਚ ਰਹੀ ਹੈ,<ref name=":6"/><ref name=":10"/> ਹਰ ਸਾਲ ਕਈ ਮਹੀਨੇ [[ਭਾਰਤ]], [[ਤੁਰਕੀ]],<ref name=":3"/> [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ]],<ref name=":16"/> [[ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ]] ਅਤੇ [[ਸਿੰਗਾਪੁਰ]] ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name=":15"/> ਰਾਜੇਸਕਰ ਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸ਼ਰੂਤੀ ਰਾਜੇਸਕਰ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਗਾਇਕਾ ਹੈ।<ref name=":2">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/a-vainikas-journey-around-the-world/article30395636.ece|title=A vainika’s journey around the world|last=Swaminathan|first=G.|date=2019-12-25|work=The Hindu|access-date=2020-10-22|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref name=":9"/> == ਅਹੁਦਾ == ਰਾਜੇਸਕਰ ਨਾਢਾ ਰਸ ਕੇਂਦਰ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹੈ<ref name=":8"/><ref name=":14"/><ref name=":3"/> ਅਤੇ ਪ੍ਰੋ. ਕਲੀਵਲੈਂਡ ਤਿਆਗਾਰਾਜਾ ਫੈਸਟੀਵਲ ਦੁਆਰਾ ਟੀ.ਆਰ. ਸੁਬ੍ਰਾਹਮਣਯਮ ਟੀਚਿੰਗ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://stepoutside.org/event/cleveland-thyagaraja-festival-2019-04-20-cleveland-oh.html|title=Cleveland Thyagaraja Festival|website=stepoutside.org|language=en|access-date=2020-10-22}}</ref>ਉਹ ਇਕ ਕੌਮਪਾਸ ਅਧਿਆਪਨ ਕਲਾਕਾਰ ਵੀ ਹੈ।<ref name=":0"/> ਰਾਜੇਸਕਰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਅਮੈਰੀਕਨ ਕੰਪੋਜ਼ਰਜ਼ ਫੋਰਮ<ref name=":5"/><ref name=":17">{{Cite web|url=https://www.imsom.org/events/20200614.html|title=IMSOM Concert: Nirmala Rajasekar (Veena)|website=www.imsom.org|access-date=2020-10-23}}</ref> ਬੋਰਡ ਦੀ ਸਹਿ-ਚੇਅਰ ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਕਾਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸੰਘ ਦੀ ਉਪ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.gcma.in/committee-members.php|title=Global Carnatic Musician's Association - Committee Members|website=www.gcma.in|access-date=2020-10-22|archive-date=2020-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027034613/https://www.gcma.in/committee-members.php|dead-url=yes}}</ref><ref name=":2"/> == ਅਵਾਰਡ == * 2020 ਵਿਸਕਾਨਸਿਨ-ਰਿਵਰ ਫਾਲਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਲਾਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨਡ ਕੰਪੋਜ਼ਰ<ref name=":13"/> * 2018 ਤੇਲਗੂ ਅਕਾਦਮੀ, ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ("ਜੀਨੀਅਸ ਪ੍ਰਾਈਜ਼")<ref name=":17"/> * ਰੋਟਰੀ ਕਲੱਬ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਵੱਲੋਂ ਵੋਕੇਸ਼ਨਲ ਐਕਸੀਲੈਂਸ ਅਵਾਰਡ<ref>{{Cite web |url=http://diftv.corridor-design.com/season-8/nirmala-rajasekar/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2021-03-09 |archive-date=2022-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220327153630/http://diftv.corridor-design.com/season-8/nirmala-rajasekar/ |dead-url=yes }}</ref> * 2010 ਮੈਕਨਾਈਟ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ<ref>https://www.mcknight.org/grant-programs/arts/past-mcknight-artist-fellows</ref> * 2006 ਬੁਸ਼ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ<ref>https://www.bushfoundation.org/fellows/nirmala-rajasekar</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਿਲਾ ਹਫ਼ਤਾ 2021 ਵਿੱਚ ਸੋਧੇ ਗਏ ਲੇਖ]] og5hvapuhkio3aibnt1ho0dknmy5hfl 0 137507 840273 599267 2026-05-30T13:42:52Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840273 wikitext text/x-wiki <ref>{{Cite book|title=ਬਾਬਾ ਸੱਭਾ ਸਿੰਘ|last=ਧੌਲਾ|first=ਗੁਰਸੇਵਕ ਸਿੰਘ|publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ|year=2022|location=ਬਰਨਾਲਾ}}</ref>[[<ref>{{Cite journal|last=ਸਪੋਕਸਮੈਨ|first=ਸਿੱਖ|year=2019|title=ਸਿੱਖ ਸਪੋਕਸਮੈਨ ਕੈਨੇਡਾ|url=https://sikhspokesman.com/|journal=ਸਿੱਖ ਸਪੋਕਸਮੈਨ|pages=34}}</ref><mapframe latitude="30" longitude="0" zoom="2" width="400" height="300" align="right" />[[File:Gursewak Singh Dhaula.jpg|thumb|ਗੁਰਸੇਵਕ ਸਿੰਘ ਧੌਲਾ]]http://www.sikhspokesman.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150904071123/http://www.sikhspokesman.com/ |date=2015-09-04 }}<ref>{{Cite web|url=http://www.punjabilokdhara.com/|title=ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ|last=ਲੋਕਧਾਰਾ|first=ਪੰਜਾਬੀ|date=2013|website=ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ|publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ}}</ref>|thumb|ਗੁਰਸੇਵਕ ਸਿੰਘ ਧੌਲਾ]] {{ਅੰਦਾਜ਼}}{{ਹਵਾਲੇ ਬਿਨਾਂ}} ਗੁਰਸੇਵਕ ਸਿੰਘ ਧੌਲਾ ਟਰਾਂਟੋ (ਕੈਨੇਡਾ) ਤੋਂ ਛਪਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸਿੱਖ ਸਪੋਕਸਮੈਨ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਧੌਲਾ ਜ਼ਿਲ਼ਾ ਬਰਨਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਮਾਣ ਹੈ ਕਿ ਇਥੇ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਮੁਕਾਮ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਅਨੇਕਾ ਸਖ਼ਸ਼ੀਅਤਾਂ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਗੁਰਸੇਵਕ ਸਿੰਘ ਧੌਲਾ ਦਾ ਜਨਮ 19 ਜੂਨ 1972 ਨੂੰ ਹੋਇਆ । ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਮੋਰਚਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਧਰਮਯੁੱਧ ਮੋਰਚਾ ,ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਮੋਰਚਾ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਗੁਰਸੇਵਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤ ਘਰ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਮਿਲੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਚਲੰਤ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿਚ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਹਜਾਰਾਂ ਲੇਖ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਛਪੇ ਹਨ। ਪੰਛੀਆਂ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ 'ਪੰਛੀ ਬਚਾਓ=ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਓ' ਨਾਮ ਦੀ ਲਹਿਰ ਚਲਾਈ ਜਿਹੜੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਛਾ ਗਈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਬਨਾਉਟੀ ਆਲ੍ਹਣੇ ਲਾ ਕੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਬਾਰੇ ਸੈਂਕੜੇ ਲੈਕਚਰ ਸਕੂਲ਼ਾਂ-ਕਾਲਜਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾਂ ਮੀਂਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਰਿਚਾਰਜ ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਲਾਓ ਮੁਹਿਮਾਂ ਵੀ ਚਲਾਈਆਂ।    ਗੁਰਸੇਵਕ ਸਿੰਘ ਧੌਲਾ ਨੇ ਫੇਸਬੁੱਕ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਨਾਮ ਦਾ ਗਰੁੱਪ ਬਣਾ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਫਲਤਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਗਰੁੱਪ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਈ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਵਿਚ ਲੋਕਧਾਰਾ ਮੇਲੇ ਲਾਏ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਪਸਾਰ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਇਕ ਦਰਜਨ ਕਿਤਾਬਾਂ ਛਪਵਾਈਆਂ, 'ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦਾ ਮੁਹਾਂਦਰਾ' ਨਾਮ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤੀ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਖ਼ੋਜ਼ ਭਰਪੂਰ ਕਿਤਾਬ 'ਬਾਬਾ ਸੱਭਾ ਸਿੰਘ' ਹੈ।    ਇਸ ਵੇਲੇ ਆਪ ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮ ਹਨ। == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}}ਬਾਬਾ ਸੱਭਾ ਸਿੰਘ : ਗੁਰਸੇਵਕ ਸਿੰਘ ਧੌਲਾ khbeti5muliskndt8cqs9ezaat17kdt 0 139425 840304 829825 2026-05-31T03:57:11Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840304 wikitext text/x-wiki '''ਨੋਨੀ ਸਲਮਾ,''' ਜਿਸਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹਬੀਬ ਬਾਬਤੁੰਡੇ ਲਾਵਲ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਨਾਈਜੀਰੀਅਨ [[ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ]] ਫ਼ਿਲਮ-ਮੇਕਰ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੌਕੀਨ ਹੈ। ਉਸਨੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]] ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਕੀਤੀ, ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਫ਼ਿਲਮ ਅਕਾਦਮੀ ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.pulse.ng/gist/salma-noni-nigerian-transgender-regrets-not-changing-his-sex-when-he-was-younger/fn71vmj|title=Nigerian transgender regrets not changing his sex when he was younger|date=2016-09-22|website=Pulse Nigeria|language=en|access-date=2021-09-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.imdb.com/name/nm5562189/bio|title=Noni Salma|website=IMDb|access-date=2021-09-18}}</ref> ਨੋਨੀ ਸਲਮਾ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ [[ਨਿਊਯਾਰਕ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰਜੀਨੀਆ ਕਾਮਨਵੈਲਥ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.informationng.com/2016/08/noni-salma-i-was-scared-of-living-in-nigeria-as-a-woman-in-a-mans-body.html|title=Noni Salma: 'I Was Scared Of Living In Nigeria As A Woman In A Mans Body'|last=Daniel|first=Jo|date=2016-08-05|website=Information Nigeria|language=en-US|access-date=2021-09-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://sleekgist.com/meet-babatunde-the-nigerian-man-who-had-surgery-to-transform-himself-into-a-woman/|title=Meet Babatunde, The Nigerian Man Who Had Surgery To Transform Himself Into A Woman|last=Choms|first=Harry|date=2021-06-23|website=Sleek Gist|language=en-US|access-date=2021-09-30|archive-date=2021-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930135828/https://sleekgist.com/meet-babatunde-the-nigerian-man-who-had-surgery-to-transform-himself-into-a-woman/|url-status=dead}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ == ਨੋਨੀ ਸਲਮਾ ਨੇ ਲਾਗੋਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਆਰਟਸ ਵਿੱਚ ਬੈਚਲਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਥੀਏਟਰ ਆਰਟਸ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਫਿਲਮ ਅਕਾਦਮੀ|ਨਿਊਯਾਰਕ ਫ਼ਿਲਮ ਅਕਾਦਮੀ]] ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਡਿਪਲੋਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=https://therustintimes.com/2019/06/17/out-proud-and-african-noni-salma/|title=Out, Proud and African: Noni Salma|last=Specials·June 17|first=Pride Month|last2=2019|date=2019-06-17|website=The Rustin Times|language=en-US|access-date=2021-09-18}}</ref><ref name=":0"/> == ਕਰੀਅਰ == ਉਸਦੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਛੋਟੀ ਥ੍ਰਿਲਰ ''ਅਲੀਬੀ'' ਨੇ 2016 ਦੇ ਮੈਨਹਟਨ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਬੇਸਟ ਕ੍ਰਿਮੀਨਲ ਮਿਸਰੀ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.tvcentertainment.tv/2016/04/27/habeeb-lawals-alibi-wins-big-manhattan-film-festival/|title=Habeeb Lawal's 'Alibi' wins big at Manhattan Film Festival|date=2016-04-27|website=Pure Entertainment|language=en-US|access-date=2021-09-18|archive-date=2021-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210918072945/https://www.tvcentertainment.tv/2016/04/27/habeeb-lawals-alibi-wins-big-manhattan-film-festival/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ynaija.com/nigeriasnewtribe-davido-ahmed-musa-adesua-etomi-chinwe-egwin-samson-itodo-others-make-the-future-awards-africa-2018-nominees-list/|title=#NigeriasNewTribe: Davido, Ahmed Musa, Adesua Etomi, Chinwe Egwin, Samson Itodo, others make The Future Awards Africa 2018 nominees list » YNaija|last=Sponsor|date=2018-12-02|website=YNaija|language=en-GB|access-date=2021-09-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://iselemagazine.com/2020/07/30/two-poems-noni-salma/|title=Two Poems {{!}} Noni Salma|date=2020-07-30|website=Isele Magazine|language=en|access-date=2021-09-30}}</ref> ਸਲਮਾ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਐਨ.ਵਾਈ.ਐਫ.ਏ. ਪੀਐਚਡੀ ਥੀਸਿਸ 'ਮੋਰਨਿੰਗ ਆਫਟਰ ਮਿਡਨਾਈਟ' ਲਈ ਟ੍ਰੇਜ਼ਰ ਕੋਸਟ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਦਾ 'ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਫ਼ਿਲਮ ਮੁਕਾਬਲਾ' ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਰਾਈਵਟਿੰਗ ਲਘੂ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਵੀਲ ਆਫ ਸਾਈਲੈਂਸ' ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਕਰਟਨ ਆਫ ਸਾਈਲੈਂਸ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਮਾਰਚ 2014 ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ, [[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ]] ਵਿੱਚ ਬੀ.ਐਫ.ਆਈ. ਫਲੇਅਰ ਲੰਡਨ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਵਾਈਲ ਆਫ਼ ਸਾਈਲੈਂਸ ਨੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]], ਈਗੇਲ ਕੈਨੇਡਾ, ਅਤੇ ਜਰਮਨ ਵਿਦੇਸ਼ ਦਫ਼ਤਰ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਸਕ੍ਰੀਨਿੰਗ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://m.scooper.news/2021/06/30/meet-babatunde-the-nigerian-man-who-had-surgery-to-transform-into-a-woman-pictures/16372021|title=Scooper - News: Meet Babatunde, The Nigerian Man Who Had Surgery To Transform Into A Woman [Pictures]|website=m.scooper.news|language=en|access-date=2021-09-18|archive-date=2021-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210918075721/https://m.scooper.news/2021/06/30/meet-babatunde-the-nigerian-man-who-had-surgery-to-transform-into-a-woman-pictures/16372021|url-status=dead}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਈਲ ਆਫ ਸਾਈਲੈਂਸ ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 2015 ਵਿੱਚ ਕੁਈਰ ਸਕ੍ਰੀਨ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ, ਸਿਨੇਹੋਮੋ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ, ਵੈਲਾਡੋਇਡ, ਸਪੇਨ ਸਮੇਤ ਕਈ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਕ੍ਰੀਨਿੰਗ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਇਸਨੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ, ਸਰਵੋਤਮ ਲਘੂ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਲਈ ਦੂਜਾ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਨੋਨੀ ਸਲਮਾ ਨੂੰ 2018 ਵਿੱਚ 'ਦਿ ਫਿਊਚਰ ਅਵਾਰਡਜ਼ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਪ੍ਰਾਈਜ਼ ਫਾਰ ਸਕ੍ਰੀਨ ਪ੍ਰੋਡਿਊਸਰ' ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.premiumtimesng.com/news/more-news/298755-burna-boy-adesua-etomi-maraji-others-make-2018-future-awards-list.html|title=Burna Boy, Adesua Etomi, Maraji others make 2018 Future Awards list {{!}} Premium Times Nigeria|date=2018-12-03|language=en-GB|access-date=2021-09-18}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}}   [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] nczpwbe1evwe3d4l20oqvyh9fr324of 0 141507 840312 600471 2026-05-31T09:52:13Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840312 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:The_Lukina_Jama–Trojama_cave_system_-_SubtBiol-011-045-g001.jpg|right|thumb| [[ਕ੍ਰੋਏਸ਼ੀਆ|ਕਰੋਸ਼ੀਆ]] ਦੇ [[ਵੇਲਬਿਟ|ਵੇਲੇਬਿਟ]] ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ [[ਲੁਕੀਨਾ ਜਾਮਾ-ਟ੍ਰੋਜਾਮਾ]] [[ਗੁਫ਼ਾ|ਗੁਫਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]] ਦਾ ਇੱਕ 3D ਕਰਾਸ-ਸੈਕਸ਼ਨ। ਸ਼ੈੱਲਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸਥਾਨਾਂ ('''1''') ਅਤੇ ਗੁਫਾ-ਨਿਵਾਸ ਵਾਲੇ ''[[ਜ਼ੋਸਪੀਅਮ ਥੌਲਸਮ|ਘੋਗੇ ਜ਼ੋਸਪੀਅਮ ਥੌਲਸਮ]]'' ਦੇ ਇੱਕਲੇ ਜੀਵਿਤ ਨਮੂਨੇ ('''2''') ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Weigand">{{Cite journal|last=Alexander M. Weigand|year=2013|title=New ''Zospeum'' species (Gastropoda, Ellobioidea, Carychiidae) from 980 m depth in the Lukina jama–Trojama cave system (Velebit Mts., Croatia)|url=https://www.pensoft.net/J_FILES/13/articles/5966/5966-G-3-layout.pdf|journal=Subterranean Biology|volume=11|pages=45–53|doi=10.3897/subtbiol.11.5966|doi-access=free|access-date=2022-04-27|archive-date=2021-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123083603/https://pensoft.net/J_FILES/13/articles/5966/5966-G-3-layout.pdf|url-status=dead}}</ref>]] [[ਤਸਵੀਰ:Trogloraptor_marchingtoni_(Female);_Josephine_County,_Oregon.jpg|thumb| [[ਔਰੇਗਨ|ਓਰੇਗਨ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੁਫਾ ਤੋਂ ਮੱਕੜੀ ''[[ਟ੍ਰੋਗਲੋਰੇਪਟਰ ਮਾਰਚਿੰਗਟੋਨੀ]]''।]] '''ਬਾਇਓਸਪੀਲੋਜੀ''', ਜਿਸ ਨੂੰ '''ਗੁਫਾ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ|ਜੀਵ]] -ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ, ਜੋ [[ਗੁਫ਼ਾ|ਗੁਫਾਵਾਂ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ [[ਪ੍ਰਾਣੀ|ਜੀਵਾਂ]] ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਟ੍ਰੋਗਲੋਫੌਨਾ]] ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਬਾਇਓਸਪੀਲੀਓਲੋਜੀ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਜੋਂ == === ਇਤਿਹਾਸ === ਇੱਕ ਗੁਫਾ [[ਓਲਮ]] ਸਲਾਮੈਂਡਰ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਗੁਫਾ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਜ਼ਿਕਰ 1689 ਦਾ ਹੈ। [[ਕਾਰਨੀਓਲਾ]] ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, [[ਸਲੋਵੇਨੀਆ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ, ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੇਬੀ ਅਜਗਰ ਸਮਝ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ [[ਜੋਹਾਨ ਵੇਖਾਰਡ ਵਾਨ ਵਾਲਵਾਸਰ]] ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ''[[ਕਾਰਨੀਓਲਾ ਦੇ ਡਚੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ|ਦ ਗਲੋਰੀ ਆਫ਼ ਦ ਡਚੀ ਆਫ਼ ਕਾਰਨੀਓਲਾ ਵਿੱਚ]]'' ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੁਫਾ ਜੀਵਾਂ 'ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਰਸਮੀ ਅਧਿਐਨ [[ਅੰਨ੍ਹੇ ਗੁਫਾ ਬੀਟਲ]] 'ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ [[ਸਲੋਵੇਨੀਆ]] ਵਿੱਚ [[ਪੋਸਟੋਜਨਾ ਗੁਫਾ]] ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਨਵੇਂ ਖੋਜੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ, ਲੈਂਪਲਾਈਟਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ, ਲੂਕਾ Čeč ਦੁਆਰਾ 1831 ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ।<ref name="PMS">[http://www2.pms-lj.si/favourite/leptodirus.html "Narrow-necked" blind cave beetle] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140108151120/http://www2.pms-lj.si/favourite/leptodirus.html|date=2014-01-08}}. Slovenian museum of natural history. Accessed 2009-03-16.</ref> ਨਮੂਨਾ [[ਫਰਡੀਨੈਂਡ ਜੋਸੇਫ ਸਮਿੱਟ|ਫਰਡੀਨੈਂਡ ਜੇ. ਸਮਿੱਟ]] ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਪੇਪਰ ''ਇਲੀਰੀਸ਼ੇਸ ਬਲੈਟ'' (1832) ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਸੀ।[ ] ਉਸਨੇ ਦਾਨੀ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ''[[ਲੇਪਟੋਡੀਰਸ ਹੋਚੇਨਵਰਟੀ|ਲੇਪਟੋਡੀਰਸ ਹੋਚੇਨਵਰਤੀ]]'' ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ [[ਸਲੋਵੀਨ ਭਾਸ਼ਾ|ਸਲੋਵੇਨੀ]] ਨਾਮ ''ਡਰੋਬਨੋਵਰਟਨਿਕ'' ਅਤੇ [[ਜਰਮਨ ਭਾਸ਼ਾ|ਜਰਮਨ]] ਨਾਮ ''ਐਂਗਲਸਕਾਫਰ ਵੀ ਦਿੱਤਾ'', ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਪਤਲੀ ਗਰਦਨ ਵਾਲਾ (ਬੀਟਲ)"।<ref name="Mader2003">Mader B. (2003). [http://www.zrc-sazu.si/izrk/carsologica/Acta322/Pdf322/mader1.pdf Archduke Ludwig Salvator and ''Leptodirus hohenwarti'' from Postonjska jama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927024732/http://www.zrc-sazu.si/izrk/carsologica/Acta322/Pdf322/mader1.pdf|date=2011-09-27}}. ''Acta carsologica'' '''32'''(2): 290-298.</ref> ਲੇਖ ਇੱਕ ਗੁਫਾ ਜਾਨਵਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਸਮੀ ਵਰਣਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ (1768 ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ [[ਓਲਮ]], ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਗੁਫਾ ਜਾਨਵਰ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ)। ਸ਼ਮਿਡਟ ਦੁਆਰਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਖੋਜ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਅਗਿਆਤ ਗੁਫਾ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਕੁਦਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ, ''L. hochenwartii'' (olm ਦੇ ਨਾਲ) ਦੀ ਖੋਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਜੋਂ ਬਾਇਓਸਪੀਲੀਓਲੋਜੀ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Nat2000_report">Vrezec A. et al. (2007) [http://www.natura2000.gov.si/uploads/tx_library/koncno_porocilo_MonitoringHrosci3_2.pdf Monitoring populacij izbranih ciljnih vrst hroščev (končno poročilo)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170916010747/http://www.natura2000.gov.si/uploads/tx_library/koncno_porocilo_MonitoringHrosci3_2.pdf|date=2017-09-16}} (Monitoring of selected populations of target beetle species). [[ਨੈਚੁਰਾ 2000|Natura 2000]] report. {{in lang|sl}}</ref><ref name="PMS" /><ref>Polak S. (2005). "Importance of discovery of the first cave beetle ''Leptodirus hochenwartii'' Schmidt, 1832." . ''Endins'' '''28''' (2005).</ref> ਬਾਇਓਸਪੀਲੀਓਲੋਜੀ ਨੂੰ 1907 ਵਿੱਚ [[ਐਮਿਲ ਰਾਕੋਵਿਟਾ]] ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ''Essai sur les Problèmes biospéologiques'' ("ਬਾਇਓਸਪੀਲੀਓਲੋਜੀਕਲ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ 'ਤੇ ਲੇਖ") ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਜੋਂ ਰਸਮੀ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।  == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.utexas.edu/tmm/sponsored_sites/biospeleology ਬਾਇਓਸਪੀਲੋਜੀ;] ਟੈਕਸਾਸ ਨੈਚੁਰਲ ਸਾਇੰਸ ਸੈਂਟਰ, [[ਆਸਟਿਨ ਵਿਖੇ ਟੈਕਸਾਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਔਸਟਿਨ ਵਿਖੇ ਟੈਕਸਾਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਅਤੇ [[ਮਿਸੌਰੀ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਆਫ਼ ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ|ਮਿਸੂਰੀ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਆਫ਼ ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ]] ਦੁਆਰਾ [http://www.utexas.edu/tmm/sponsored_sites/biospeleology ਗੁਫਾਵਾਂ, ਕਾਰਸਟ ਅਤੇ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਦਾ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ] * [https://web.archive.org/web/20151206164020/http://www.cavebiota.com/ ਗੁਫਾ ਬਾਇਓਟਾ;] ਹੂਜ਼ੀਅਰ [[ਹੂਜ਼ੀਅਰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫੋਰੈਸਟ|ਨੈਸ਼ਨਲ ਫੋਰੈਸਟ]] ਅਤੇ ਇੰਡੀਆਨਾ ਕਾਰਸਟ ਕੰਜ਼ਰਵੈਂਸੀ ਦੁਆਰਾ ਸਪਾਂਸਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ [https://web.archive.org/web/20151206164020/http://www.cavebiota.com/ ਇੱਕ ਵਿਕਸਤ "ਵੇਬਿਊਮੈਂਟਰੀ"] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਰਤ ਵਿਗਿਆਨ]] ==ਹਵਾਲੇ== 3bo9dyy7vac0ghjizfdhbuuhjo1s7s7 0 142369 840275 840018 2026-05-30T15:44:24Z Jagseer S Sidhu 18155 added [[Category:ਜਨਮ 1994]] using [[WP:HC|HotCat]] 840275 wikitext text/x-wiki {{short description|Punjabi Singer}} {{Infobox musical artist | name = ਅਰਜਨ ਢਿੱਲੋਂ | image = | caption = ਅਰਜਨ ਢਿੱਲੋਂ | background = solo_singer | birth_name = | birth_date = {{Birth date and age|1994|12|14}}<ref>{{Cite web |author=arjandhillonofficial |date=14 December 2020 |title=Arjan Dhillon on instagram:"thank you all for the birthday wishes |url=https://www.instagram.com/p/CIxnYaUl2HX/?igshid=YmMyMTA2M2Y= |website=Instagram |access-date=4 June 2022}}</ref>| birth_place = [[ਭਦੌੜ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] | genre = ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ | occupation = [[ਗਾਇਕ ]], [[ਗੀਤਕਾਰ]] | instrument = ਵੋਕਲ | years_active = 2017-ਹੁਣ ਤੱਕ | label = ਬਰਾਊਨ ਸਟੂਡੀਓਜ਼ }} '''ਅਰਜਨ ਢਿੱਲੋਂ''' ਇੱਕ [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]] [[ਗਾਇਕ]] ਅਤੇ [[ਗੀਤਕਾਰ]] ਹੈ । ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀਤਕ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇੱਕ ਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ। [[ਦਿਲਜੀਤ ਦੋਸਾਂਝ]], [[ਰਣਜੀਤ ਬਾਵਾ]], [[ਨਿਮਰਤ ਖਹਿਰਾ]], [[ਗੁਰਨਾਮ ਭੁੱਲਰ]] ਸਮੇਤ ਕਈ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਾਕਾਰ ਅਰਜਨ ਦੇ ਲਿਖੇ ਗੀਤ ਗਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ । ਅਰਜਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਲਾਕਾਰੀ ਸਫ਼ਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 2018 ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਸਰ ਮੂਵੀ ਲਈ "ਇਸ਼ਕ ਜਾ ਹੋ ਗਿਆ" ਗੀਤ ਗਾਕੇ ਕੀਤੀ । ਅਰਜਨ ਨੇ ਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ [[ਨਿਮਰਤ ਖਹਿਰਾ]] ਲਈ "ਸੂਟ" ਗੀਤ ਲਿਖ ਕੇ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਅਕਤੂਬਰ 2017 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ।<ref>{{Cite web|url=https://music.apple.com/ca/album/suit-feat-mankirt-aulakh-single/1503452192|title=Suit (Feat. Mankirt Aulakh) - Single by Nimrat Khaira|date=15 March 2020|work=[[Apple Music]]|access-date=4 June 2022|archive-date=26 ਦਸੰਬਰ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211226115439/https://music.apple.com/ca/album/suit-feat-mankirt-aulakh-single/1503452192|url-status=dead}}</ref> ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ [[ਨਿਮਰਤ ਖਹਿਰਾ]] ਨੇ ਅਰਜਨ ਦੇ ਲਿਖੇ ਕਈ ਗੀਤ ਗਾਏ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ "ਟੌਹਰ", "ਰਾਣੀ ਹਾਰ" ਅਤੇ "ਲਹਿੰਗਾ" ਗੀਤ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ । 2018 ਵਿੱਚ ਅਰਜਨ ਨੇ ਅਫ਼ਸਰ ਮੂਵੀ ਲਈ 4 ਗੀਤ ਲਿਖੇ, ਜੋ ਕਿ [[ਰਣਜੀਤ ਬਾਵਾ]], [[ਨਿਮਰਤ ਖਹਿਰਾ]], [[ਗੁਰਨਾਮ ਭੁੱਲਰ]] ਦੁਆਰਾ ਗਾਏ ਗਏ ਸਨ । ਉਸਨੇ ਅਫ਼ਸਰ ਮੂਵੀ ਵਿੱਚ "ਇਸ਼ਕ ਜਾ ਹੋ ਗਿਆ" ਗੀਤ ਗਾਕੇ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀਤਕ ਸਫ਼ਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ।ਹਰਜਿੰਦਰ ਖੋਸੇ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਅਰਜਨ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਸਿੰਗਲ ਟਰੈਕ "ਸ਼ੇਰਾ ਸਾਂਭ ਲੈ" ਜੂਨ 2019 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ। ਅਕਤੂਬਰ 2020 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੇ ਗੀਤ "ਬਾਈ ਬਾਈ" ਨੇ ਅਰਜਨ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਪਹਿਚਾਣ ਦਿੱਤੀ । ਅਰਜਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਈ.ਪੀ. "ਦ ਫਿਊਚਰ" ਨਵੰਬਰ 2020 ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਸਟੂਡੀਓ ਐਲਬਮ "ਅਵਾਰਾ" ਨਵੰਬਰ 2021 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ। ਅਰਜਨ ਨੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਦ ਇੱਕ ਤੋਂ ਇੱਕ ਹਿਟ ਐਲਬਮ ਏ ਫਾਰ ਅਰਜਨ, ਜਲਵਾ, ਸਰੂਰ, ਚੋਬਰ ਤੇ ਮੈਨੀਫੈਸਟ (ਲੀਕ ਹੋਈ ਐਲਬਮ) ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾਈਆਂ। == ਐਲਬਮਾਂ == * ਅਵਾਰਾ (2021) * ਜਲਵਾ (2022) * ਏ ਫਾਰ ਅਰਜਨ (2022) * ਸਰੂਰ (2023) * ਚੋਬਰ (2024) * ਪਤੰਦਰ (2024) * ਏ ਫਾਰ ਅਰਜਨ 2 (2025) * ਸ਼ਿਖਰ (2025) * ਅਨਿਗਮਾ (2026) == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼-ਭਾਸ਼ਾ ਗਾਇਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1994]] po3y1f07tf84aq5ts12g0c67ckdijs7 0 147713 840299 627620 2026-05-31T00:32:58Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840299 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=Dikla Hadar|image=File:Dikla hadar.jpg|alt=<!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software -->|caption=|birth_name=<!-- only use if different from name -->|birth_date={{birth date and age|1981|12|10}}|birth_place=[[Ashkelon]], Israel|occupation=Actress, voice actress|years_active=2007–present|children=1}} '''ਦਿਕਲਾ ਹੈਦਰ''' ( {{Lang-he|דקלה הדר}} ; ਜਨਮ ਦਸੰਬਰ 10, 1981) ਇੱਕ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ।<ref>[https://www.ishim.co.il/p.php?s=דקלה+הדר Dikla Hadar's filmography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221224134558/https://www.ishim.co.il/p.php?s=%D7%93%D7%A7%D7%9C%D7%94+%D7%94%D7%93%D7%A8 |date=2022-12-24 }} (in Hebrew)</ref> == ਜੀਵਨੀ == ਅਸ਼ਕਲੋਨ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ, ਹੈਦਰ ਨੇ 2007 ਵਿੱਚ ਸਟੇਜ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸਨੇ ਥੇਲਮਾ ਯੇਲਿਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲੌਜਿਸਟਿਕ ਕੋਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵੀ ਸੀ। ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਹੈਦਰ ਦੇ ਸਟੇਜ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਉਸਨੇ ਕੈਮਰੀ ਥੀਏਟਰ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਥੀਏਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੈਬਰੇ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ੋਅ ਗਿਲਾਡ ਕਿਮਚੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। 2009 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ''ਏ ਮਿਡਸਮਰ ਨਾਈਟਸ ਡ੍ਰੀਮ'' ਦੇ ਇੱਕ ਸਟੇਜ ਅਡੈਪਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=https://www.haaretz.co.il/gallery/theater/1.3293911|title=דיקלה הדר: ככה נראית שחקנית מבטיחה|last=|date=6 February 2011|publisher=haaretz.co.il|language=he|access-date=15 August 2019}}</ref> ਸਕਰੀਨ 'ਤੇ, ਹੈਦਰ ਨੇ 2011 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਹ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਜਨਤਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਵਾਜ਼ ਅਦਾਕਾਰਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ''ਕੁੰਗ ਫੂ ਪਾਂਡਾ'' ਫ੍ਰੈਂਚਾਇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵਾਈਪਰ ਦੀਆਂ ਹਿਬਰੂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਮੀਟਬਾਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੈਮ ਸਪਾਰਕਸ ਵਿੱਚ ''ਕਲਾਉਡੀ'', ਇਨਕ੍ਰੈਡੀਬਲਜ਼ ''2'' ਵਿੱਚ ਇਲਾਸਟੀਗਰਲ, ''ਮੌਨਸਟਰਸ ਬਨਾਮ'' ਵਿੱਚ ਸੂਜ਼ਨ ਮਰਫੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ''ਏਲੀਅਨਜ਼'', ''ਕਾਰਾਂ 2'' ਵਿੱਚ ਹੋਲੀ ਸ਼ਿਫਟਵੈਲ, ਜੋਏ ''ਇਨਸਾਈਡ ਆਉਟ'', ''ਸਿੰਗ'' ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ੀਟਾ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ''ਸ਼ਰੇਕ ਫਾਰਐਵਰ ਆਫਟਰ'' ਦੇ ਹਿਬਰੂ ਡੱਬ ਵਿੱਚ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਫਿਓਨਾ, ਸ਼ਾਰੋਨਾ ਨੇਸਟੋਵਿਚ ਦੀ ਥਾਂ, ''ਦ ਲੈਜੈਂਡ ਆਫ਼ ਕੋਰਰਾ'' ਵਿੱਚ ਅਵਤਾਰ ਕੋਰ ਨੂੰ ਵੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। === ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ === ਹੈਦਰ ਇੱਕ ਸਮਲਿੰਗੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ, ਉਸਦਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀ ਦਾ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਣੂ ਦਾਨ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.yediot.co.il/articles/0,7340,L-5163208,00.html|title="עוצמת הרגשות שאני מפתחת כלפי בנות לא משתווה לשום רגש לגבר"|last=|date=13 March 2018|publisher=yediot.co.il|language=he|access-date=8 January 2020}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Commons category inline}} * {{IMDB name|8972965}} * {{Behind The Voice Actors person|Dikla-Hadar}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1981]] hzry2iwtd9dt5blxa7jg16ctkl5lb7a 0 159827 840282 709536 2026-05-30T17:12:18Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Later life and death" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1329320608|T. R. Rajakumari]]" 840282 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਟੀ.ਆਰ. ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ | image = TR Rajakumari Sivakavi 1943.jpg | image_size = 200px | caption = ਟੀ.ਆਰ. ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ (1943). | other_names = | birth_name = ਤੰਜਾਵੁਰ ਰਾਧਾਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ ਰਾਜੇਈ | birth_date = 5 ਮਈ 1922 | birth_place = <nowiki>ਤੰਜਾਵੁਰ, ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]], </nowiki>[[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ]] | death_date = 20 ਸਤੰਬਰ 1999 (ਉਮਰ 77) | death_place = [[ਚੇਨਈ]], [[ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]], ਭਾਰਤ | years_active = 1936–1963 | spouse = | children = }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਤੰਜਾਵੁਰ ਰਾਧਾਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ ਰਾਜੇਈ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Thanjavur Radhakrishnan Rajayee;''' 5 ਮਈ 1922- 20 ਸਤੰਬਰ 1999), ਉਸਦੇ ਸਕ੍ਰੀਨ ਨਾਮ '''TR ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ''' ਦੁਆਰਾ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ, ਕਰਨਾਟਿਕ ਗਾਇਕਾ ਅਤੇ ਡਾਂਸਰ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਤਾਮਿਲ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ "ਡ੍ਰੀਮ ਗਰਲ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="newspaper">{{Cite news|url=https://news.google.com/newspapers?nid=P9oYG7HA76QC&dat=19901117&printsec=frontpage&hl=en|title=T. R. Rajakumari: 'The dream girl' with many-sided talent|last=Guy|first=Randor|date=17 November 1990|work=[[The Indian Express]]|pages=18|author-link=Randor Guy}}</ref><ref>{{Cite web |date=2 August 2009 |title=தமிழ்ப்பட உலகின் முதல் கனவுக்கன்னி டி.ஆர்.ராஜகுமாரி |trans-title=T. R. Rajakumari, the first dream girl of Tamil cinema |url=http://www.maalaimalar.com/2009/08/04122341/rajakumari.html |access-date=14 March 2010 |website=[[Maalai Malar]] |language=Tamil |archive-date=28 ਜਨਵਰੀ 2013 |archive-url=https://archive.today/20130128073933/http://www.maalaimalar.com/2009/08/04122341/rajakumari.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=A Legend in her time - the Hindu |url=http://www.cscsarchive.org:80/MediaArchive/art.nsf/(docid)/698DD498239CE50465256940004C8B17 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071014010324/http://www.cscsarchive.org:80/MediaArchive/art.nsf/(docid)/698DD498239CE50465256940004C8B17 |archive-date=14 October 2007 |access-date=30 September 2022 |website=www.cscsarchive.org:80}}</ref> == ਫਿਲਮ ਕੈਰੀਅਰ == ਰਜਾਈ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ " ''ਕੁਮਾਰਾ ਕੁਲੋਥੁੰਗਨ"'' ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜੋ 1938-39 ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ ਪਰ ''ਕੱਚਾ ਦੇਵਯਾਨੀ'' ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1941 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਟੀ ਆਰ ਰਾਜੇਈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਟੀ ਆਰ ਰਾਜਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸਦੀ ਦੂਜੀ ਫਿਲਮ ਡੀ.ਐਸ. ਮਾਰਕੋਨੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਮੰਧਾਰਾਵਤੀ ਵੀ 1941 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/features/cinema/cinema-columns/kumara-kulothungan-1939/article5818852.ece|title=Kumara Kulothungan (1941)|last=Guy|first=Randor|date=22 March 2014|work=[[The Hindu]]|access-date=26 June 2018|archive-url=https://archive.today/20140323040330/http://www.thehindu.com/features/cinema/cinema-columns/kumara-kulothungan-1939/article5818852.ece|archive-date=23 March 2014|author-link=Randor Guy}}</ref> ''ਕੱਚਾ ਦੇਵਯਾਨੀ'' (1941) ਇੱਕ ਹਿੱਟ ਸੀ ਅਤੇ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਭੰਬਲਭੂਸਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ''ਕੱਚਾ ਦੇਵਯਾਨੀ ਦੇ'' ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Aramba Kaala Tamil cinema (1931–1941)|last=Narayanan|first=Aranthai|publisher=Vijaya Publications|year=2009|pages=107}}</ref><ref>{{Cite web |last=Randor Guy |author-link=Randor Guy |date=23 October 2009 |title=Blast from the Past: Katcha Devayani 1941 |url=http://www.hindu.com/cp/2009/10/23/stories/2009102350471600.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101129082039/http://www.hindu.com/cp/2009/10/23/stories/2009102350471600.htm |archive-date=29 November 2010 |access-date=14 March 2010 |website=[[The Hindu]]}}</ref> 1944 ਵਿੱਚ, ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨੇ ਐਮਕੇ ਤਿਆਗਰਾਜਾ ਭਗਵਥਰ ਦੇ ਨਾਲ ਰਿਕਾਰਡ-ਤੋੜਨ ਵਾਲੀ ਫਿਲਮ ''ਹਰੀਦਾਸ'' ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਗਲੈਮਰਸ ਕਿਰਦਾਰ ਲਈ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |last=Guy |first=Randor |date=11 July 2008 |title=Blast From the Past : Haridas 1944 |url=http://www.hindu.com/cp/2008/07/11/stories/2008071150391600.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080714042834/http://www.hindu.com/cp/2008/07/11/stories/2008071150391600.htm |archive-date=14 July 2008 |access-date=14 March 2010 |website=[[The Hindu]]}}</ref> ਆਪਣੇ ਤਾਮਿਲ ਫਿਲਮ ਕੈਰੀਅਰ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨੇ ਤਿਆਗਰਾਜਾ ਭਗਵਥਰ, ਟੀ ਆਰ ਮਹਾਲਿੰਗਮ, ਕੇਆਰ ਰਾਮਾਸਾਮੀ, ਪੀਯੂ ਚਿਨੱਪਾ, [[ਐਮ ਜੀ ਰਾਮਚੰਦਰਨ|ਐਮਜੀ ਰਾਮਾਚੰਦਰਨ]] ਅਤੇ ਸਿਵਾਜੀ ਗਣੇਸ਼ਨ ਸਮੇਤ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫਿਲਮ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਸਨੇ "ਆਰ ਆਰ ਪਿਕਚਰਜ਼" ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਣ ਕੰਪਨੀ (ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਟੀ ਆਰ ਰਮੰਨਾ ਨਾਲ) ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ''ਵਾਜਪਿਰੰਧਾਵਨ'' (1953), ''ਕੁੰਡੁਕਲੀ'' (1954), ''ਗੁਲ-ਏ-ਬਾਗਾਵਲੀ'' (1955), ''ਪਾਸਮ'' (1962), ''ਪੇਰੀਆ ਇਦਾਥੂ ਪੇਨ'' ਵਰਗੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ। (1963), ''ਪਨਾਮ ਪਦੈਥਾਵਨ'' (1965) ਅਤੇ ''ਪਾਰਕੁਮ ਪਾਵੈ'' (1966)। ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਵਜੋਂ ਉਸਦੀ ਆਖਰੀ ਫਿਲਮ ''ਵਨੰਬਦੀ'' (1963) ਸੀ। <ref>{{Cite web |date=4 August 2009 |title="கனவுக்கன்னி" டி.ஆர்.ராஜகுமாரி 5 சூப்பர் ஸ்டார்களுடன் நடித்தார் |url=http://www.maalaimalar.com/2009/08/04122341/rajakumari.html |archive-url=https://archive.today/2013.01.28-073933/http://www.maalaimalar.com/2009/08/04122341/rajakumari.html |archive-date=28 January 2013 |access-date=14 March 2010 |website=[[Maalai Malar]]}}</ref> == ਮੌਤ == ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਦੀ ਲੰਬੀ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 20 ਸਤੰਬਰ 1999 ਨੂੰ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref name="obituary">{{Cite news|url=http://www.expressindia.com/news/ie/daily/19990921/ige21074.html|title=Actress Rajkumari dies at 79|date=21 September 1999|work=[[The Indian Express]]|access-date=30 November 2016|archive-url=https://archive.today/20121004135501/http://www.expressindia.com/news/ie/daily/19990921/ige21074.html|archive-date=4 October 2012}}</ref> == ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਮੌਤ == ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 20 ਸਤੰਬਰ 1999 ਨੂੰ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref name="obituary">{{Cite news|url=http://www.expressindia.com/news/ie/daily/19990921/ige21074.html|title=Actress Rajkumari dies at 79|date=21 September 1999|work=[[The Indian Express]]|access-date=30 November 2016|archive-url=https://archive.today/20121004135501/http://www.expressindia.com/news/ie/daily/19990921/ige21074.html|archive-date=4 October 2012}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1999]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1922]] 9d65fmq9vors3i9fqlruc45xxkg1x7i 0 160691 840300 662023 2026-05-31T00:52:14Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840300 wikitext text/x-wiki '''ਦੀਪਤੀ ਸਾਧਵਾਨੀ''' ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਅਦਾਕਾਰ|ਅਦਾਕਾਰਾ]] ਅਤੇ ਗਾਇਕਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਹਰਿਆਣਾ ਰੋਡਵੇਜ਼, ਤੂਤ ਜਾਏਂ, ਲਾਲਾ ਲਾਲਾ ਲੋਰੀ ਅਤੇ ਬਟਰਫਲਾਈ ਵਾਲੇ ਨਾਮ ਦੇ ਕਈ ਸੰਗੀਤ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ।<ref name=":1">{{Cite web |title=Singer, actor, host: Deepti Sadhwani talks about working with Badshah and more |url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2020/aug/11/singer-actor-host-deepti-sadhwani-talks-about-working-with-badshah-and-more-2181810.html |access-date=16 September 2021 |website=The New Indian Express}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਸਾਧਵਾਨੀ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਲਖਨਊ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਜੈਪੁਰੀਆ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਤੋਂ ਵਿੱਤ ਵਿੱਚ ਐਮਬੀਏ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ CA ਅਤੇ ICWA ਵੀ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਵੇਸ਼ ਬੈਂਕਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite web |title=Taking Centre Stage |url=https://www.magzter.com/stories/Lifestyle/The-Sindhian/Taking-Centre-Stage |access-date=16 September 2021 |website=www.magzter.com |language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title='Tarak Mehta Ka Oolta Chashmah' actress Deepti Sadhwani to debut as singer - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/tarak-mehta-ka-oolta-chashmah-actress-deepti-sadhwani-to-debut-as-singer/articleshow/87369397.cms |access-date=12 January 2022 |website=The Times of India |language=en}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == ਸਾਧਵਾਨੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇੱਕ ਨਿਵੇਸ਼ ਬੈਂਕਰ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ''ਮਿਸ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ'' ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ''ਫੈਮਿਨਾ ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ'' ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਇੱਕ ਖੇਤਰੀ ਫਾਈਨਲਿਸਟ ਸੀ। ਉਹ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀਵਾਰ ''ਤਾਰਕ ਮਹਿਤਾ ਕਾ ਉਲਟਾ ਚਸ਼ਮਾ'' ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ੀ ਮਰਾਠੀ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ''ਹਸਿਆ ਸਮਰਾਟ'' ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ''ਨਜ਼ਰ ਹਾਟੀ ਦੁਰਘਟਨ ਘਾਟੀ'' ਅਤੇ ''ਰੌਕ ਬੈਂਡ ਪਾਰਟੀ'' ਵਰਗੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵੀ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। 2020 ਲੌਕਡਾਊਨ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ''ਹਰਿਆਣਾ ਰੋਡਵੇਅ'', ''ਤੂਤ ਜਾਏਂ'', ''ਲਾਲਾ ਲਾਲਾ ਲੋਰੀ'' ਨਾਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸੰਗੀਤ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Creating a hattrick in the pandemic |url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2020/oct/06/creating-a-hattrick-in-the-pandemic-2206439.html |access-date=16 September 2021 |website=The New Indian Express}}</ref><ref name=":0" /><ref>{{Cite web |date=19 September 2021 |title=From An Investment Banker To A Singer-Actress Deepti Sadhwani |url=http://thekolkatamail.com/from-an-investment-banker-to-a-singer-actress-deepti-sadhwani/ |access-date=8 October 2021 |language=en-US}}</ref> == ਫਿਲਮਗ੍ਰਾਫੀ == === ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === * ''ਤਾਰਕ ਮਹਿਤਾ ਕਾ ਉਲਟਾ ਚਸ਼ਮਾ''<ref name=":1" /> * ''ਹਸਯਾ ਸਮਰਾਟ''<ref name=":1" /> === ਫਿਲਮਾਂ === * ''ਨਜਰ ਹਟੀ ਦੁਰਘਟਨਾ ਘਾਟੀ''<ref name=":1" /> * ''ਰਾਕ ਬੈਂਡ ਪਾਰਟੀ''<ref>{{Cite web |title=Ravindar Kuhar and Deepti Sadhwani romance in "Rock Band Party" |url=https://www.icnnational.com/ravindar-kuhar-deepti-sadhwani-romance-rock-band-party/ |access-date=16 September 2021 |website=www.icnnational.com |archive-date=16 ਸਤੰਬਰ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210916135837/https://www.icnnational.com/ravindar-kuhar-deepti-sadhwani-romance-rock-band-party/ |url-status=dead }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੇ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] d8p244t4ykz0uwb6uk8paujadxdwsft 0 176142 840306 832519 2026-05-31T04:52:30Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840306 wikitext text/x-wiki [[File:Mrs. Jehan Sadat and Mrs. Rosalynn Carter in Cairo, March 8, 1979 (10729894473).jpg|thumb|right|ਮਿਸਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਜੇਹਾਨ ਸਾਦਤ 8 ਮਾਰਚ, 1979 ਨੂੰ [[ਕਾਇਰੋ]] ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਹਮਰੁਤਬਾ ਰੋਸਲਿਨ ਕਾਰਟਰ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੀ ਹੋਈ।]] [[File:First Ladies 2008.jpg|thumb|right|22 ਸਤੰਬਰ 2008 ਨੂੰ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ|ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਨ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ਼ ਆਰਟ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ।]] [[File:Michelle Obama and the spouses of the G20 leaders.jpg|thumb|right|[[ਪਿਟਸਬਰਗ]], [[ਪੈੱਨਸਿਲਵੇਨੀਆ|ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ]], 25 ਸਤੰਬਰ 2009 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ]] '''ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ''' ਜਾਂ '''ਪਹਿਲਾ ਸੱਜਣ''' ਇੱਕ ਗੈਰ-ਅਧਿਕਾਰਤ ਸਿਰਲੇਖ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਤਨੀ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਗੈਰ-[[ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ]] [[ਰਾਜ ਦਾ ਮੁਖੀ|ਰਾਜ ਦੇ ਮੁਖੀ]] ਜਾਂ ਮੁੱਖ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਦੀ ਧੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਔਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/first%20lady ''First Lady'', Merriam-Webster Dictionary], retrieved December 30, 2014</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20131130143409/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/First-Lady ''First Lady'', Oxford Dictionaries], retrieved December 30, 2014</ref><ref>Amanda Foreman, "Our First Ladies and Their Predecessors", ''[[The Wall Street Journal]]'', May 30–31, 2015, C11, https://www.wsj.com/articles/the-first-ladies-and-their-predecessors-1432830990, retrieved May 30, 2015</ref> ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਔਰਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਪੇਸ਼ੇ ਜਾਂ ਕਲਾ ਦੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/first-lady ''First Lady'', Collins English Dictionary], retrieved December 30, 2014</ref> ਇਹ ਸਿਰਲੇਖ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮੁਖੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਰਾਜ ਦਾ ਮੁਖੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref>{{cite news |last1=McGuirk |first1=Rod |title=Australian first lady 'flattered' by 'delicious' description |url=https://apnews.com/article/a60ddf8ed23e4f0dae7f9b943cc5878b |access-date=September 20, 2021 |work=[[Associated Press]] |date=May 2, 2018}}</ref><ref name="visentin20180826">{{Cite news |url=https://www.smh.com.au/politics/federal/jenny-morrison-australia-s-new-first-lady-20180825-p4zzr2.html |title=Jenny Morrison, Australia's new first lady |last=Visentin |first=Lisa |date=August 26, 2018 |work=[[The Sydney Morning Herald]] |access-date=September 20, 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.herald.ie/incoming/step-forward-fionnuala-taoiseachs-wife-and-his-perfect-partner-as-he-runs-country-27980889.html|title=Step forward Fionnuala -- Taoiseach's wife and his perfect partner as he runs country - Herald.ie|access-date=2023-10-16|archive-date=2016-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205115642/http://www.herald.ie/incoming/step-forward-fionnuala-taoiseachs-wife-and-his-perfect-partner-as-he-runs-country-27980889.html|url-status=dead}}</ref><ref name="SGFirstLady">{{cite news |last1=Lin |first1=Yijun |title=【第一配偶】最會賺錢第一夫人：何晶將從新加坡淡馬錫退休 年薪至今仍是謎|trans-title='First Spouse'- The most moneymaking First Lady: Ho Ching set to retire from Temasek (Holdings). Her annual salary is still a mystery |url=https://vip.udn.com/vip/story/121937/5728782 |access-date=September 27, 2021 |work=[[United Daily News]] |date=September 19, 2021 |language=zh-tw}}</ref> ਇਹ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਵੰਡ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇਣ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite web |title=About the Governor |url=https://evers.wi.gov/Pages/About/About_Tony.aspx |website=Governor [[Tony Evers]] |publisher=Government of Wisconsin |access-date=September 27, 2021}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== * [http://www.planetrulers.com/first-ladies Current First Ladies (biographies and photo profiles)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220814053441/https://planetrulers.com/first-ladies/ |date=2022-08-14 }} 9menwj4kczsbo39naks3m0l18gnp1bh 0 184338 840303 793113 2026-05-31T03:46:33Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840303 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਨੈਥਮੀ ਰੋਸ਼ੇਲ ਰੋਜਰ੍ਸ | image = Nethmi roshel in 2021.jpg | caption = 2021 ਵਿੱਚ ਰੋਸ਼ੇਲ | native_name = නෙත්මි රොශෙල් | birth_name = ਨੇਥਮੀ ਨਿਸ਼ੇਕਾ ਰੋਸੇਲ ਰੋਜਰਸ | birth_date = {{Birth date and age|1998|11|06|df=y}} | birth_place = [[ਕੋਲੰਬੋ]], ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ }} '''ਨੇਥਮੀ ਨਿਸ਼ੇਕਾ ਰੋਸੇਲ ਰੋਜਰਸ''' (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: '''Nethmi Nisheka Roshel Rogers;''' ਜਨਮ 6 ਨਵੰਬਰ 1998) ({{Lang-si|නෙත්මි නිෂේකා රොශෙල්}} ) '''ਨੇਥਮੀ ਰੋਸੇਲ''' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ, ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾਈ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਤੇ [[ਮਾਡਲ (ਵਿਅਕਤੀ)|ਮਾਡਲ]] ਹੈ।''<ref>{{Cite web |title=Mxtube.net :: sri lankan acterss nethmi roshel Mp4 3GP Video & Mp3 Download unlimited Videos Download |url=http://mxtube.net/videos/search/sri%20lankan%20acterss%20nethmi%20roshel |access-date=2021-06-25 |website=mxtube.net |archive-date=2021-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210625171401/http://mxtube.net/videos/search/sri%20lankan%20acterss%20nethmi%20roshel |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.aruna.lk/%e0%b6%b8%e0%b6%b8-%e0%b6%87%e0%b6%ad%e0%b7%8a%e0%b6%ad%e0%b6%a7%e0%b6%b8-%e0%b6%85%e0%b7%84%e0%b7%92%e0%b6%82%e0%b7%83%e0%b6%9a-%e0%b6%b1%e0%b7%90%e0%b7%84%e0%b7%90-%e0%b7%84%e0%b7%90%e0%b6%b6/|title=මම ඇත්තටම අහිංසක නැහැ හැබැයි මම නපුරුත් නැහැ|work=Aruna.lk}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://mawbima.lk/backend/uploads/e_paper/2019-11-10-Hadagesma1.pdf|title=Heartbeat|work=Mawbima|access-date=2024-03-31|archive-date=2021-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625171400/https://mawbima.lk/backend/uploads/e_paper/2019-11-10-Hadagesma1.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |date=30 November 2020 |title=මුල් පිටුව |url=http://www.tharunie.lk/%E0%B6%85%E0%B6%B1%E0%B7%92%E0%B6%9A%E0%B7%94%E0%B6%AD%E0%B7%8A/2020/12/02/3832/%E0%B6%B8%E0%B7%94%E0%B6%BD%E0%B7%8A-%E0%B6%B4%E0%B7%92%E0%B6%A7%E0%B7%94%E0%B7%80 |website=තරුණී |access-date=31 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=21 ਮਾਰਚ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230321140234/https://www.tharunie.lk/%E0%B6%85%E0%B6%B1%E0%B7%92%E0%B6%9A%E0%B7%94%E0%B6%AD%E0%B7%8A/2020/12/02/3832/%E0%B6%B8%E0%B7%94%E0%B6%BD%E0%B7%8A-%E0%B6%B4%E0%B7%92%E0%B6%A7%E0%B7%94%E0%B7%80 |url-status=dead }}</ref>'' ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦਿੱਖ ਟੈਲੀਡ੍ਰਾਮਾ ''ਸਕਕਰਨ'' 'ਤੇ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ''ਦੀਵੇਨੀ ਇਨਿਮਾ ''' ਤੇ ਅਕਸ਼ਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ।<ref>{{Cite news|url=http://www.sarasaviya.lk/films-local/2020/12/03/19430/%E0%B6%BB%E0%B7%96%E0%B6%B4-%E0%B6%BB%E0%B6%A0%E0%B6%B1%E0%B7%8F-%E0%B6%B1%E0%B7%92%E0%B6%BB%E0%B7%8A%E0%B6%B8%E0%B7%8F%E0%B6%AB%E0%B6%9A%E0%B6%BB%E0%B7%94-%E0%B6%AD%E0%B7%92%E0%B6%BB%E0%B6%BA%E0%B6%A7-%E0%B6%9C%E0%B7%99%E0%B6%B1-%E0%B6%91%E0%B6%B1-%E0%B6%86%E0%B6%AF%E0%B6%BB-%E0%B6%9A%E0%B6%AD%E0%B7%8F%E0%B7%80|title=Adaraneeya Prarthana|work=Sarasaviya.lk}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ''ਅਦਾਰਣਿਆ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ'' ਵਿੱਚ ਪਰਾਮੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ 2022 ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਸਨ।<ref>{{Cite web |last=Ceylon-Watchdog-205150653262748 |date=2021-03-07 |title=Ceylon Watchdog {{!}} Most Reliable News Web In Sri Lanka {{!}} ශ්‍රී ලාංකික දේශපාලනයේ නිරුවත |url=https://ceylonwatchdog.com/2021/03/07/nethmi-roshel-rogers-champion-stars-unlimited/ |access-date=2021-06-25 |website=Ceylon Watchdog |language=en-US |archive-date=2021-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210625171401/https://ceylonwatchdog.com/2021/03/07/nethmi-roshel-rogers-champion-stars-unlimited/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-11-30 |title=මුල් පිටුව |url=http://www.tharunie.lk/%E0%B6%85%E0%B6%B1%E0%B7%92%E0%B6%9A%E0%B7%94%E0%B6%AD%E0%B7%8A/2020/12/02/3832/%E0%B6%B8%E0%B7%94%E0%B6%BD%E0%B7%8A-%E0%B6%B4%E0%B7%92%E0%B6%A7%E0%B7%94%E0%B7%80 |access-date=2021-06-25 |website=තරුණී |archive-date=2021-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210625171413/http://www.tharunie.lk/%E0%B6%85%E0%B6%B1%E0%B7%92%E0%B6%9A%E0%B7%94%E0%B6%AD%E0%B7%8A/2020/12/02/3832/%E0%B6%B8%E0%B7%94%E0%B6%BD%E0%B7%8A-%E0%B6%B4%E0%B7%92%E0%B6%A7%E0%B7%94%E0%B7%80 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=admin |date=2021-03-13 |title=ආක්ෂාගෙ පවුලේ කවුරුත් නොටුදු ඡායාරුප 20ක් |url=https://news40times.com/2021/03/13/%E0%B6%86%E0%B6%9A%E0%B7%8A%E0%B7%82%E0%B7%8F%E0%B6%9C%E0%B7%99-%E0%B6%B4%E0%B7%80%E0%B7%94%E0%B6%BD%E0%B7%9A-%E0%B6%9A%E0%B7%80%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%94%E0%B6%AD%E0%B7%8A-%E0%B6%B1%E0%B7%9C/ |access-date=2021-06-25 |website=News 40 Times |language=en-US |archive-date=2021-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210625171401/https://news40times.com/2021/03/13/%E0%B6%86%E0%B6%9A%E0%B7%8A%E0%B7%82%E0%B7%8F%E0%B6%9C%E0%B7%99-%E0%B6%B4%E0%B7%80%E0%B7%94%E0%B6%BD%E0%B7%9A-%E0%B6%9A%E0%B7%80%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%94%E0%B6%AD%E0%B7%8A-%E0%B6%B1%E0%B7%9C/ |url-status=dead }}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਉਸਦੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਉੱਦਮਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਰੋਜਰਸ ਨੇ ਕਈ ਪ੍ਰਚਾਰ ਫੋਟੋਸ਼ੂਟ ਲਈ ਇੱਕ ਮਾਡਲ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ''ਟੇਕਨੋ ਕੈਮਨ'' ਅਤੇ ''ਨੇਸਕਾਫੇ'' ਵਰਗੇ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਂਡ ਅੰਬੈਸਡਰ ਹੈ। === ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਟੈਲੀਡ੍ਰਾਮਾ ''ਸਕਕਰਨ'' ਵਿੱਚ 'ਜੈਵਤੀ' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਜੋ ਸਿਰਸਾ ਟੀਵੀ ' ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=මම අඬන්න හරි බයයි |url=https://www.deshaya.lk/article/52/%E0%B7%84%E0%B6%AF%E0%B7%83%E0%B6%BB/17144/%E0%B6%B8%E0%B6%B8-%E0%B6%85%E0%B6%AC%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%B1-%E0%B7%84%E0%B6%BB%E0%B7%92-%E0%B6%B6%E0%B6%BA%E0%B6%BA%E0%B7%92 |access-date=2024-03-31 |archive-date=2025-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250409203717/https://www.deshaya.lk/article/52/%E0%B7%84%E0%B6%AF%E0%B7%83%E0%B6%BB/17144/%E0%B6%B8%E0%B6%B8-%E0%B6%85%E0%B6%AC%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%B1-%E0%B7%84%E0%B6%BB%E0%B7%92-%E0%B6%B6%E0%B6%BA%E0%B6%BA%E0%B7%92 |url-status=dead }}</ref> ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਾਧਾ ਉਸਨੂੰ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੋਪ ਓਪੇਰਾ ''ਡੇਵੇਨੀ ਇਨਿਮਾ'' ਵਿੱਚ ''ਅਕਸ਼ਰਾ'' ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੱਲ ਲੈ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸਨੇ ਟੈਲੀਡ੍ਰਾਮਾ ''ਹੀਰੂ ਅਵਿਦੀਨ'', ਅਤੇ ''ਰਾਵਣਾ'' (ਸੀਜ਼ਨ 2) ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ ਹਨ। ਮਈ 2023 ਵਿੱਚ, ਰੋਜਰਸ ਰੈਂਡਿਕਾ ਗੁਣਾਤਿਲਕੇ ਦੇ ਨਾਲ ਰੋਮਾਂਸ [[ਮੈਲੋਡਰਾਮਾ|ਮੇਲੋਡ੍ਰਾਮਾ]] ''ਰੋਜ਼ਾ'' ਵਿੱਚ ''ਗੌਰੀ'' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਟੀਵੀ ਡੇਰਾਨਾ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੋਵੇਗੀ। === ਫਿਲਮ === ਉਸਦੀ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਫਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੀ ਰੋਮਾਂਸ ਫਿਲਮ, ਅਦਾਰਾਨੇਯਾ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ<ref>{{Cite web |title=Nethmi Roshel Rogers &#124; Biography &#124; Wiki &#124; Age &#124; Birthday &#124; News &#124; 2024 |url=https://www.trendceylon.com/celebrities/nethmi-roshel-rogers/ |access-date=30 January 2024 |website=Trendceylon}}</ref> ਉੱਤੇ "ਪਰਾਮੀ" ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 2022 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ, ਅਮਰੀਕਾ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ, ਕੈਨੇਡਾ, ਯੂਏਈ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸੀ। ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਨੌਜਵਾਨ ਆਧੁਨਿਕ ਰੋਮਾਂਸ ਨੂੰ ਤਾਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਮਿਲੀ,<ref>{{Cite web |title=Adaraneeya Prarthana - Experience &#124; නොවැම්බර් 4 සිට දිවයින පුරා‍‍... ආදරණීය ප්‍රාර්ථනා 🥰 |url=https://www.youtube.com/watch?v=gVuPYV9ScZU |access-date=30 January 2024 |via=www.youtube.com}}</ref> ਫਿਲਮ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ, ਸਾਉਂਡਟ੍ਰੈਕ ਅਤੇ ਸਿਨੇਮੈਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਦਸੰਬਰ 2021 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ''ਜੋ ਦਿਸਾਨਾਇਕੇ'' ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ''ਚੈਰੀ ਬਲੌਸਮ'' ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕਰਕੇ [[ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮ|ਛੋਟੀ ਫਿਲਮ]] ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਕਦਮ ਰੱਖਿਆ।<ref>{{Cite web |date=25 December 2021 |title=Cherry Blossom 2021 sinhala short film sinhala article |url=https://gmwwcine.com/cherry-blossom-2021-sinhala-short-film-sinhala-article/ |access-date=27 April 2022 |website=gmwwcine |archive-date=7 ਦਸੰਬਰ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207071244/https://gmwwcine.com/cherry-blossom-2021-sinhala-short-film-sinhala-article/ |url-status=dead }}</ref> ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਪ੍ਰੈਲ 2022 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਅਵਰੁਡੂ ਟੈਲੀਫਿਲਮ ''ਵਸਾਂਥੇ'' ਵਿੱਚ ਜੋਸ਼ੀਲੇ, ਅਤੇ ਹੰਕਾਰੀ ''ਕਾਟਾ-ਮਾਲੇ'' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਟੀਵੀ ਡੇਰਾਨਾ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੋਈ। ਰੋਜਰਜ਼ ਨੇ ਟੈਲੀਫਿਲਮ ''ਅਦਾਰਾ ਵਸੰਤੇ'' ਵਿੱਚ "ਵਾਰਸ਼ਾ" ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਸਟਾਰ ਲਵਨ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਅਤੇ ਅਕੀਲਾ ਧਨੁਦਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦੀ ਸ਼ਾਮ, 2023 'ਤੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਦੀ ਅਗਲੀ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੀ ਫਿਲਮ, ''ਕੰਬਲੀ'' ਲਈ ਮੁਹੂਰਤ ਸਮਾਰੋਹ 28 ਮਾਰਚ 2023 ਨੂੰ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 9 ਸਤੰਬਰ 2023 ਨੂੰ ਆਯੋਜਿਤ ਡੇਰਾਨਾ ਲਕਸ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡਸ 2023 ਵਿੱਚ, ਰੋਸ਼ੇਲ ਨੇ ਅਦਾਰਾਣੀਯਾ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਅਤੇ 'ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਭਿਨੇਤਰੀ' ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1998]] d8ukx39hcymdfv1a5o65fdq7seyvqt3 0 184903 840294 747564 2026-05-30T18:43:57Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840294 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = | image = Portrait Jenny Apolants.png }} '''ਜੈਨੀ ਅਪੋਲੈਂਟ''' ਇੱਕ ਜਰਮਨ ਯਹੂਦੀ [[ਨਾਰੀਵਾਦ|ਨਾਰੀਵਾਦੀ]] ਅਤੇ ਮਹਿਲਾ ਵੋਟ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite web |title=Jenny Apolant {{!}} Jewish Women's Archive |url=https://jwa.org/encyclopedia/article/Apolant-Jenny |access-date=2019-01-15 |website=jwa.org}}</ref> ਅਪੋਲੈਂਟ ਨੇ ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ [[ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕ|ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ]] ਲਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite book|title=Jewish responses to persecution|last=Matthäus, Jürgen|date=2010|publisher=AltaMira Press|isbn=9780759119086|editor-last=Roseman, Mark|oclc=1074442997|editor-last2=Garbarini Alexandra}}</ref> 1907 ਵਿੱਚ, ਅਪੋਲੈਂਟ ਨੇ ਜਨਰਲ ਜਰਮਨ ਵੁਮੈਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ, ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਵੁਮੈਨਸ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਸਰਵਿਸਿਜ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਸੰਗਠਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ ਜਰਮਨ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਾਰੇ ਕਈ ਲੇਖ ਲਿਖੇ।<ref name=":0" /> ਉਹ ਯਹੂਦੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਜਰਮਨ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ।<ref name=":0" /> 1919 ਤੋਂ 1924 ਤੱਕ, ਅਪੋਲੈਂਟ ਨੇ ਫ੍ਰੈਂਕਫਰਟ ਵਿੱਚ ਡੀਡੀਪੀ ਮਿਊਂਸਪਲ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਇਸ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਬਣ ਗਈ।<ref>{{Cite web |title=Frauen Macht Politik » Jenny Apolant |url=http://frauen-macht-politik-ffm.de/portraits/jenny-apolant/ |access-date=2019-01-16 |language=de-DE |archive-date=2019-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190116100450/http://frauen-macht-politik-ffm.de/portraits/jenny-apolant/ |url-status=dead }}</ref> 1922 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਰਕਰਜ਼ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Jenny Apolant: Eine Kämpferin für Frauenrechte - 100 Jahre Frauenwahlrecht |url=https://www.journal-frankfurt.de//journal_news/Kultur-9/100-Jahre-Frauenwahlrecht-Jenny-Apolant-Eine-Kaempferin-fuer-Frauenrechte-33353.html |access-date=2019-01-16 |website=Journal Frankfurt}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |title=Frankfurter Frauenzimmer - Biografien |url=http://www.frankfurterfrauenzimmer.de/ep10-detail.html?bio=db |access-date=2019-01-15 |website=www.frankfurterfrauenzimmer.de}}</ref> == ਜੀਵਨੀ == ਜੈਨੀ ਰਾਥੇਨਾਊ ਦਾ ਜਨਮ 5 ਨਵੰਬਰ 1874 ਨੂੰ [[ਬਰਲਿਨ]], ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ, ਮੈਥਿਲਡੇ ਰਾਥੇਨਾਉ (ਨੀ ਨੱਚਮੈਨ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਪਤੀ ਐਮਿਲ ਰਾਥੇਨਾਓ) ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 1891 ਤੋਂ 1895 ਤੱਕ ਹੰਬੋਲਟ ਅਕੈਡਮੀ (ਹੰਬੋਲਡਕੈਡਮੀ) ਵਿੱਚ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਉੱਤੇ ਭਾਸ਼ਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ। 1899 ਵਿੱਚ, ਅਪੋਲੈਂਟ ਨੇ ਡਾਕਟਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਕੈਂਸਰ ਖੋਜਕਰਤਾ, ਹਿਊਗੋ ਅਪੋਲੈਂਟ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੀ ਸੋਫੀ ਏਲਾ ਦਾ ਜਨਮ ਜਨਵਰੀ 1900 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name=":1" /> ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ 1905 ਵਿੱਚ ਹਿਊਗੋ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਲਈ [[ਫ਼ਰਾਂਕਫ਼ੁਰਟ|ਫਰੈਂਕਫਰਟ]] ਚਲਾ ਗਿਆ।<ref name=":0" /> ਫਰੈਂਕਫਰਟ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਨੇ ਟੈਂਪਰੈਂਸ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=z7dtAAAAMAAJ&pg=PA424|title=The Universal Jewish Encyclopedia: An Authoritative and Popular Presentation of Jews and Judaism Since the Earliest Times|last=Landman|first=Isaac|last2=Rittenberg|first2=Louis|date=1939|publisher=Universal Jewish Encyclopedia, Incorporated|language=en}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਹਿਊਗੋ ਅਪੋਲੈਂਟ ਦੀ ਸੰਨ 1915 ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਜੈਨੀ ਅਪੋਲੈਂਟ ਆਪਣੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਪੀਡ਼ਤ ਸੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਟੁੱਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਸੈਨੇਟਰੀਅਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਭਾਵਨਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ। ਅਪੋਲੈਂਟ ਦੀ ਮੌਤ 5 ਜੂਨ 1925 ਨੂੰ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਹੋਈ।<ref name=":1" /> ਜੈਨੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, [[ਨਾਜ਼ੀ ਪਾਰਟੀ|ਨਾਜ਼ੀ]] ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਯਹੂਦੀ ਮਹਿਲਾ ਲੀਗ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜੋ "ਜਰਮਨ ਮਹਿਲਾ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਤੋਂ ਅਟੁੱਟ ਸੀ"।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HwdJi-Sv7mwC&pg=PA23|title=Jewish Responses to Persecution: 1933-1938|last=Matthäus|first=Jürgen|last2=Matthaus|first2=Jurgen|last3=Roseman|first3=Mark|date=2010|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-7591-1908-6|language=en}}</ref><ref name=":0" /><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pHEwAAAAYAAJ&pg=PA63|title=Leben und Lehre|last=Salzberger|first=Georg|date=1982|publisher=W. Kramer|isbn=978-3-7829-0259-5|pages=63|language=de}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1874]] i6ck8sjf8rtze7c41a0w15mpnj080f9 0 190308 840309 840100 2026-05-31T06:04:23Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840309 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਪੋਰੀ ਮੋਨੀ | image = Pori Moni 2024 close 22 (cropped).jpg | caption = 2024 ਵਿੱਚ ਪੋਰੀ ਮੋਨੀ | native_name = পরীমণি | native_name_lang = bn | birth_name = ਸ਼ਮਸੁੰਨਹਾਰ ਸਮ੍ਰਿਤੀ | birth_date = {{birth date and age|1992|10|24|df=yes}} | birth_place = ਸਤਖੀਰਾ, [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]]<ref>{{Cite news|date=2020-12-31|title=Pori Moni: A Dazzling Star in Bangladeshi Cinema |url=https://unb.com.bd/category/Entertainment/pori-moni-a-dazzling-star-in-bangladeshi-cinema/32698|access-date=2021-01-03|work=UNB|language=en|archive-date=17 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191217083701/http://unb.com.bd:80/category/Entertainment/pori-moni-a-dazzling-star-in-bangladeshi-cinema/32698|url-status=live}}</ref> | occupation = ਅਦਾਕਾਰਾ | years_active = 2013–ਵਰਤਮਾਨ | spouse = {{plainlist| * {{marriage|ਇਸਮੈਲ ਹੁਸੈਨ|2010|2012|end=div}}<ref>{{cite news|url=https://www.deshrupantor.com/entertainment/2020/08/16/239077|script-title=bn:নতুন বিয়েও কি ভেঙে গেল পরীমনির?|work=Desh Rupantor|date=16 August 2020|language=bn}}</ref> * {{marriage|ਫਿਰਦੌਸ ਕਬੀਰ ਸੌਰਵ|2012|2014|end=div}}<ref name="jug6Aug2021">{{cite news |url=https://www.jugantor.com/entertainment/451062/%E0%A6%8F%E0%A6%95%E0%A6%A8%E0%A6%9C%E0%A6%B0%E0%A7%87-%E0%A6%AA%E0%A6%B0%E0%A7%80%E0%A6%AE%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%B0-%E0%A6%AF%E0%A6%A4-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A7%87-%E0%A6%93-%E0%A6%98%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%B7%E0%A7%8D%E0%A6%A0-%E0%A6%B8%E0%A6%AE%E0%A7%8D%E0%A6%AA%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%95 |script-title=bn:একনজরে পরীমনির যত বিয়ে ও ঘনিষ্ঠ সম্পর্ক |work=Jugantor |date=6 August 2021 |language=bn}}</ref> * {{marriage|ਤਮੀਮ ਹਸਨ|2017|2019|end=div}}<ref name="jug6Aug2021"/> * {{marriage|ਕਮਰੁਜ਼ਮਾਨ ਰੌਨੀ|2020|2020|end=div}}<ref>{{cite news |url=https://www.prothomalo.com/entertainment/dhallywood/%E0%A6%AA%E0%A6%B0%E0%A7%80%E0%A6%AE%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%B0-%E0%A7%A9-%E0%A6%9F%E0%A6%BE%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A7%87-%E0%A6%95%E0%A6%BF-%E0%A6%AD%E0%A7%87%E0%A6%99%E0%A7%87%E0%A6%87-%E0%A6%97%E0%A7%87%E0%A6%B2 |script-title=bn:পরীমনির ৩ টাকার বিয়ে কি ভেঙেই গেল? |work=Prothom Alo |date=16 August 2020 |language=bn}}</ref> * {{marriage|ਸਰਫੁਲ ਰਾਜ਼|2021|2023|end=div}}<ref name="pa31Dec2022" /><ref>{{Cite news |script-title=bn:জেল থেকে বেরিয়ে সিনেমার সেটে প্রেম, তারপর বিয়ে করেন পরীমণি |url=https://www.jamuna.tv/news/307480 |access-date=2022-01-10 |work=Jamuna Television |language=bn}}</ref> }} | children = 1 | awards = }} '''ਸ਼ਮਸੁੰਨਹਾਰ ਸਮ੍ਰਿਤੀ''' ({{Lang-bn|শামসুন্নাহার স্মৃতি}}; ਜਨਮ 24 ਅਕਤੂਬਰ 1992), ਉਸ ਦੇ ਸਟੇਜ ਨਾਮ '''ਪੋਰੀ ਮੋਨੀ''' ਦੁਆਰਾ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ,<ref>{{Cite news|url=https://www.theindependentbd.com/post/221677|title=Pori Moni: A dazzling star in Dhallywood|work=The Independent|access-date=2023-04-02}}</ref> ਇੱਕ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=2021-12-08 |script-title=bn:গভীর রাতে কার উপর অভিমান করে ফোন ভাঙলেন পরীমনি? |url=https://www.dainikeidin.com/2021/12/08/35679.html |access-date=2021-12-08 |website=Dainik Eidin - দৈনিক এইদিন |language=bn |archive-date=2021-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130709/https://www.dainikeidin.com/2021/12/08/35679.html |url-status=dead }}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਸਫਲ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="tbs15Jun2021">{{Cite news|url=https://www.tbsnews.net/glitz/pori-moni-pirojpur-fdcs-most-popular-heroine-261277|title=Pori Moni: From Pirojpur to FDC's most popular heroine|last=Siddique|first=Habibullah|date=15 June 2021|work=The Business Standard}}</ref> 2020 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ [[ਫੋਰਬਜ਼|ਫੋਰਬਸ ਏਸ਼ੀਆ]] ਦੇ "100 ਡਿਜੀਟਲ ਸਟਾਰਸ" ਵਿੱਚ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Watson |first=Rana Wehbe |title=Forbes Asia's 100 Digital Stars |url=https://www.forbes.com/sites/ranawehbe/2020/12/07/forbes-asias-100-digital-stars/ |access-date=2021-09-17 |website=Forbes |language=en}}</ref> ਪੋਰੀ ਮੌਨੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇੱਕ ਮਾਡਲ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 2015 ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ ''ਰਾਣਾ ਪਲਾਜ਼ਾ'' ਨਾਲ ਫ਼ਿਲਮ ਇੰਡਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ 2016 ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ <nowiki><i id="mwKg">ਧੂਮਕੇਤੂ</i></nowiki> ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਸਫਲਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/showbiz/movie-review/bangla/dhumketu-1344898|title=Dhumketu|date=2017-01-14|work=The Daily Star|access-date=2023-04-02|language=en}}</ref> ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ: ''ਸਵਪਨਾਜਾਲ'' (2018), ''ਗੁਨੀਨ'' (2022) ਅਤੇ ''ਅੰਤੋਰ ਜਾਲਾ'' (2017) ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੇ 21ਵੇਂ ਮੇਰਿਲ-ਪ੍ਰੋਥਮ ਆਲੋ ਅਵਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਲੋਚਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://en.prothomalo.com/entertainment/Who-wins-what-at-Meril-Prothom-Alo-Awards|title=Who wins what at Meril-Prothom Alo Awards|work=Prothom Alo|access-date=2023-04-02|language=en}}</ref> == ਆਰੰਭਕ ਜੀਵਨ == ਸ਼ਮਸੁੰਨਹਾਰ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਜਨਮ 24 ਅਕਤੂਬਰ 1992,<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/bangladeshi-actress-alleges-rape-murder-attempt-by-businessman-seeks-justice-from-pm-in-fb-post/articleshow/83502517.cms|title=Bangladeshi actress alleges rape, murder attempt by businessman, seeks justice from PM in Facebook post|work=[[The Times of India]]}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraphindia.com/world/bangladeshi-businessman-arrested-after-film-actress-alleges-rape/cid/1818802|title=Bangladeshi businessman arrested after film actress alleges rape|work=The Telegraph}}</ref> ਸਤਖੀਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਗੁਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਪਿਰੋਜਪੁਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਾਨਾ-ਨਾਨੀ ਦੇ ਘਰ ਵੱਡੀ ਹੋਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਦੇ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=May 2023}} == ਕਰੀਅਰ == ਰਾਣਾ ਪਲਾਜ਼ਾ ਆਫ਼ਤ ' ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਮੌਨੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ, ''ਰਾਣਾ ਪਲਾਜ਼ਾ'',<ref>{{Cite news|url=https://www.ntvbd.com/entertainment/11947/%E0%A6%85%E0%A6%AD%E0%A6%BF%E0%A6%A8%E0%A7%9F%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%A3-%E0%A6%A6%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A7%87%E0%A6%9B%E0%A6%BF-%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A6%BE-%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%9C%E0%A6%BE%E0%A7%9F--%E0%A6%AA%E0%A6%B0%E0%A7%80%E0%A6%AE%E0%A6%A8%E0%A6%BF|work=NTV|language=bn|script-title=bn:অভিনয়ের প্রমাণ দিয়েছি 'রানা প্লাজা'য়: পরীমনি}}</ref> ਨੂੰ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਫ਼ਿਲਮ ਸੈਂਸਰ ਬੋਰਡ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਫ਼ਤ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗਲਤ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/arts-entertainment/6-month-ban-rana-plaza-movi-131812|title=6-month ban on Rana Plaza movie|date=2015-08-24|work=The Daily Star|access-date=2018-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181219152729/https://www.thedailystar.net/arts-entertainment/6-month-ban-rana-plaza-movi-131812|archive-date=19 December 2018}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਦੂਜੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਭਲੋਭਾਸ਼ਾ ਸ਼ਿਮਾਹੀਨ'' 13 ਫਰਵਰੀ 2015 ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ''ਆਰੋ ਭਲੋਬਾਸ਼ਬੋ ਤੋਮੇ'' ਅਤੇ ''ਧੂਮਕੇਤੂ'' ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਕਿਬ ਖਾਨ ਨਾਲ ਸਹਿ-ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.bd-pratidin.com/entertainment/2018/10/12/367621|date=2018-10-12|work=Bangladesh Pratidin|access-date=2021-09-12|language=bn|script-title=bn:ফের প্রেক্ষাগৃহে শাকিব-পরীর ধূমকেতু}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਮੌਨੀ ਨੇ 2010 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਇਸਮਾਈਲ ਹੁਸੈਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 2012 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਤਲਾਕ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.dhakapost.com/country/51898|title=Teachers are still proud of Parimani|work=Dhaka Post|access-date=2021-08-13|language=bn}}</ref> ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 2012 ਵਿੱਚ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ਫਿਰਦੌਸ ਕਬੀਰ ਸੌਰਵ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.ittefaq.com.bd/entertainment/265369/চার-বিয়ে-করেও-স্বামীহারা-পরীমণি|work=The Daily Ittefaq|access-date=2021-08-13|script-title=bn:চার বিয়ে করেও স্বামীহারা পরীমণি!|trans-title=Pori Moni without husband even after four marriages!}}</ref> 2019 ਵਿੱਚ ਮੌਨੀ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਆਰਜੇ ਤਮੀਮ ਹਸਨ ਨਾਲ ਹੋਈ ਸੀ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬ੍ਰੇਕਅੱਪ ਹੋ ਗਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/arts-entertainment/news/pori-monis-engagement-tamim-hasan-1702597|title=Pori Moni's engagement to Tamim Hasan|date=15 February 2019|work=The Daily Star}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.daily-sun.com/post/398771/Porimoni's-engagement-breaks-up-before-marriage|title=Porimoni's engagement breaks up before marriage!|work=Daily Sun}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਸਤੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/showbiz/cover-story/actress-pori-moni-announced-her-love-relationship-with-rj-tamim-hasan-1436827|title=PORI IN LOVE|date=22 July 2017|work=The Daily Star}}</ref> ਮਾਰਚ 2020 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਕਮਰੁਜ਼ਮਾਨ ਰੌਨੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਪਰ ਇਹ ਵਿਆਹ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/showtime/2020/03/20/pori-moni-gets-married|title=Pori Moni gets married|date=2020-03-20|work=Dhaka Tribune|access-date=2021-09-17}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-12-25 |title=Dhallywood Stars Who Got Divorced in 2020 |url=https://editorialge.com/2020-dhallywood-stars-marriage-divorce/ |access-date=2022-01-10 |website=Editorialge |language=en-US}}</ref> ਅਕਤੂਬਰ 2021 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਅਭਿਨੇਤਾ-ਮਾਡਲ ਸਰਫੁਲ ਰਾਜ਼ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਰਾਜ਼-ਪੋਰੀਮੋਨੀ 10 ਅਗਸਤ 2022 ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੜਕੇ, ਸ਼ਾਹੀਮ ਮੁਹੰਮਦ ਰਾਜਿਆ ਦੇ ਮਾਪੇ ਬਣੇ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/entertainment/tv-film/news/pori-moni-posts-picture-son-reveals-name-3092481|title=Pori Moni posts picture with son, reveals name|date=2022-08-11|work=The Daily Star|access-date=2022-08-12|language=en}}</ref> 31 ਦਸੰਬਰ 2022 ਨੂੰ, ਮੌਨੀ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਰਾਹੀਂ ਰਾਜ਼ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵੱਖ ਹੋਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਿਆ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਘਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref name="pa31Dec2022">{{Cite news|url=https://en.prothomalo.com/entertainment/o70zoije87|title=Parted ways today, will send divorce letter soon: Pori Moni|date=2022-12-31|work=Prothom Alo|access-date=2022-12-31|language=en}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/entertainment/tv-film/news/you-are-animal-learn-be-decent-human-first-pori-moni-razz-3337261|title=You are an animal, learn to be a decent human first: Pori Moni to Razz|date=2023-06-04|work=The Daily Star|access-date=2023-06-04|language=en}}</ref> ਤਨਜਿਨ ਤਿਸ਼ਾ, ਨਜ਼ੀਫਾ ਤੁਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਸੁਨੇਰਾਹ ਬਿਨਤੇ ਕਮਲ ਸਮੇਤ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਨਾਲ ਰਾਜ਼ ਦੇ ਕਈ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ,<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2023-06-07 |title='I want divorce within 24 hours'- Pori Moni cried in live program |url=https://www.daily-bangladesh.com/english/entertainment/84061 |access-date=2023-07-26 |website=Daily Bangladesh |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਪੋਰੀ ਮੌਨੀ ਨੇ 18 ਸਤੰਬਰ 2023 ਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਤਲਾਕ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.channelionline.com/razz-talks-about-divorce/|title=Razz talks about divorce|last=|first=|date=2023-09-22|work=Channel I|access-date=2023-09-22|language=bn}}</ref> == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == {| class="wikitable sortable" !Year !Film !Role !Director ! class="unsortable" scope="col" |{{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- | rowspan="6" |2015 |''Bhalobasha Simahin'' |Simana |Shah Alam Mondal |<ref>{{Cite news|url=https://en.ntvbd.com/entertainment/999/Porimonis-first-movie-trailer-released|title=Porimoni's first movie trailer released|last=Sohel|first=Sheikh Khalil|date=18 February 2015|work=NTV}}</ref> |- |''Pagla Deewana'' |Layla |Wazed Ali Sumon |<ref>{{Cite news|url=http://www.prothom-alo.com/entertainment/article/494548/%E0%A6%A6%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%B6%E0%A6%95%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AA%E0%A6%BE%E0%A6%97%E0%A6%B2-%E0%A6%95%E0%A6%B0%E0%A7%87-%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%AC-%E0%A6%AA%E0%A6%B0%E0%A7%80%E0%A6%AE%E0%A6%A8%E0%A6%BF|last=Qadir|first=Manzoor|date=4 April 2015|work=Prothom Alo|access-date=2 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151216181803/http://www.prothom-alo.com/entertainment/article/494548/%E0%A6%A6%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%B6%E0%A6%95%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AA%E0%A6%BE%E0%A6%97%E0%A6%B2-%E0%A6%95%E0%A6%B0%E0%A7%87-%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%AC-%E0%A6%AA%E0%A6%B0%E0%A7%80%E0%A6%AE%E0%A6%A8%E0%A6%BF|archive-date=16 December 2015|language=bn|script-title=bn:দর্শকদের পাগল করে দেব: পরীমনি|trans-title=The audience will go crazy: Pori Moni}}</ref> |- |''Aro Bhalobashbo Tomay'' |Nolok |SA Haque Olike |<ref>{{Cite news|url=http://www.thedailystar.net/arts-entertainment/dhallywood/%E2%80%9Caro-bhalobashbo-tomay%E2%80%9D-get-countrywide-release-today-126601|title='Aro Bhalobashbo Tomay' to get countrywide release today|date=14 August 2015|work=The Daily Star|access-date=16 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160207002032/http://www.thedailystar.net/arts-entertainment/dhallywood/%E2%80%9Caro-bhalobashbo-tomay%E2%80%9D-get-countrywide-release-today-126601|archive-date=7 February 2016}}</ref> |- |''Lover Number One'' |Dola |Faruq Omar |<ref>{{Cite news|url=https://www.ntvbd.com/entertainment/18596/%E0%A6%95%E0%A7%87%E0%A6%AE%E0%A6%A8-%E0%A6%89%E0%A7%9C%E0%A6%9B%E0%A7%87-%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%AA%E0%A7%80-%E0%A6%AA%E0%A6%B0%E0%A7%80-%E0%A6%9C%E0%A7%81%E0%A6%9F%E0%A6%BF%E0%A6%B0-%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%A5%E0%A6%AE-%E0%A6%9B%E0%A6%AC%E0%A6%BF|last=Babu|first=Mazhar|date=23 August 2015|work=NTV|language=bn|script-title=bn:কেমন উড়ছে বাপ্পী-পরী জুটির প্রথম ছবি?|trans-title=How is the first picture of Bappi-Pari pair flying?}}</ref> |- |''Nagar Mastan'' |Pori |Rakibul Alam Rakib |<ref>{{Cite news|url=https://www.prothomalo.com/entertainment/%E0%A6%9C%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%AE%E0%A6%A6%E0%A6%BF%E0%A6%A8%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E2%80%98%E0%A6%A8%E0%A6%97%E0%A6%B0-%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B8%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E2%80%99|date=22 October 2015|work=Prothom Alo|language=bn|script-title=bn:জন্মদিনের উপহার 'নগর মাস্তান'|trans-title=Birthday Gift 'Nagar Mastan'}}</ref> |- |''Mohua Sundori'' |Mohua |Rowshon Ara Nipa |<ref>{{Cite news|url=http://www.thedailystar.net/showbiz/deshi-grapevine/pori-moni-makes-phone-call-%E2%80%9Cnirmol-jatra-utshob%E2%80%9D-175516|title=Pori Moni makes phone call to 'Nirmol Jatra Utshob'|date=21 November 2015|work=The Daily Star|access-date=2 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151210182427/http://www.thedailystar.net/showbiz/deshi-grapevine/pori-moni-makes-phone-call-%E2%80%9Cnirmol-jatra-utshob%E2%80%9D-175516|archive-date=10 December 2015}}</ref> |- | rowspan="3" |2016 |''Pure Jay Mon'' |Kiron |Apurba Rana |<ref>{{Cite news|url=http://bangla.thereport24.com/article/144205/M|date=29 January 2016|work=The Report 24|language=bn|script-title=bn:মন পোড়াবে 'পুড়ে যায় মন'|trans-title=}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਸਤੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |''Rokto'' |Sania |Wajed Ali Sumon |<ref>{{Cite news|url=http://en.bbarta24.net/interview/2016/09/24/4958|title=Pori Moni smiles as 'Rokto' abuzz with box office|date=24 September 2016|work=B Barta 24|access-date=21 ਅਕਤੂਬਰ 2024|archive-date=5 ਦਸੰਬਰ 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231205090442/http://en.bbarta24.net/interview/2016/09/24/4958|url-status=dead}}</ref> |- |''Dhumketu'' |Rukh Moni |Shafiq Hasan |<ref>{{Cite news|url=https://www.theindependentbd.com/arcprint/details/70330/2016-11-29|title=Happy comes up with item song|date=29 November 2016|work=The Independent|location=Dhaka}}</ref> |- | rowspan="5" |2017 |''Antor Jala'' |Sona |Malek Afsary |<ref>{{Cite news|url=https://www.theindependentbd.com/printversion/details/128185|title='Antor Jala' set to hit nationwide cinemas today|date=15 December 2017|work=The Independent|location=Dhaka}}</ref> |- |''Apon Manush'' |Kiron |[[Shah Alam Mondal]] |<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/showbiz/deshi-grapevine/pori-and-bappis-apon-manush-1397944|title=Pori and Bappi's 'Apon Manush'|date=29 April 2017|work=The Daily Star}}</ref> |- |''Innocent Love'' |Pari |Apurba Rana |<ref>{{Cite news|url=https://bangla.bdnews24.com/glitz/article1438333.bdnews|date=22 December 2017|work=bdnews24.com|language=bn|script-title=bn:পরীর 'ইনোসেন্ট লাভ' মুক্তি পেলো ৫৮ প্রেক্ষাগৃহে|trans-title=Pori Moni's 'Innocent Love' was released in 56 theaters}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |''Koto Shopno Koto Asha'' |Pori |Wakil Ahmed |<ref>{{Cite news|url=http://bangla.bdnews24.com/glitz/article1271836.bdnews|work=bdnews24.com|access-date=2017-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170114225118/http://bangla.bdnews24.com/glitz/article1271836.bdnews|archive-date=14 January 2017|language=bn|script-title=bn:শুক্রবার মুক্তি পাচ্ছে 'কত স্বপ্ন কত আশা'}}</ref> |- |''Shona Bondhu'' |Kajol |Jahangir Alam Sumon |<ref>{{Cite news|url=https://www.kalerkantho.com/online/entertainment/2017/08/26/536492|date=26 August 2017|work=Kaler Kantho|language=bn|script-title=bn:পরীমনির সোনা বন্ধু|trans-title=Shona Bondu of Pori Moni}}</ref> |- |2018 |''Swapnajaal'' |Shuvra |Giasuddin Selim |<ref>{{Cite news|url=https://www.newagebd.net/print/article/38833|title=Swapnajaal weaves dreams in brutal reality|last=Kamol|first=Ershad|date=12 April 2018|work=New Age}}</ref> |- |2019 |''[[Amar Prem Amar Priya]]'' |Jannat |Shamimul Islam Shamim |<ref>{{Cite news|url=https://www.newagebd.net/article/64128/index.php|title=Two local, one Hollywood films to hit local cinemas today|date=8 February 2019|work=New Age}}</ref> |- | rowspan="1" |2020 |''Bishwoshundori'' |Shova |Chayanika Chowdhury |<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/arts-entertainment/news/siam-and-pori-moni-starrer-bishwoshundori-arrives-theatres-today-2009665|title=Siam and Pori Moni starrer 'Bishwoshundori' arrives in theatres today|last=Akbar|first=Zahid|date=11 December 2020|work=The Daily Star}}</ref> |- | rowspan="1" |2021 |''Sphulingo'' |Diba |Tauquir Ahmed |<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/arts-entertainment/film/news/leesa-gazis-baarir-naam-shahana-sheds-light-womans-courage-2127266|title=Leesa Gazi's 'Baarir Naam Shahana' sheds light on a woman's courage|last=Iqbal|first=Shababa|date=11 July 2021|work=The Daily Star}}</ref> |- | rowspan="2" |2022 |''Mukhosh'' |Sohana |Efthakhar Suvo |<ref>{{Cite news|url=https://www.tbsnews.net/splash/mosharraf-karims-mukhosh-be-released-4-march-369595|title=Mosharraf Karim's 'Mukhosh' to be released on 4 March|date=12 February 2022|work=The Business Standard|access-date=6 March 2022|language=en}}</ref> |- |''Gunin'' |Rabeya |Giasuddin Selim | |- | rowspan="3" |2023 |''Adventure of Sundarbans'' |Trisha |Abu Raihan Jewel |<ref name="tbs15Jun2021"/> |- |''Maa'' |Beena |Aranya Anwar | |- |''Puff Daddy'' |Tina |Shahid un Nabi | |- |2024 |<nowiki><i id="mwAZM">Kagojer Bou</i></nowiki> |Titli |Chayanika Chowdhury |<ref>{{Cite news|url=https://www.prothomalo.com/entertainment/dhallywood/4s2bws0tym|title=প্রচার ছাড়াই মুক্তি পেল তিন সিনেমা|last=Alam|first=Manjarul|date=2024-01-20|work=Prothom Alo|access-date=2024-02-04|language=bn}}</ref> |- | rowspan="11" |TBA |{{Pending film|Rongila Kitab}} |TBA |Anam Biswas |<ref>{{Cite web |title=Pori Moni Rongila Kitab |url=https://www.thedailystar.net/tags/pori-moni-rongila-kitab |access-date=2024-09-21 |website=The Daily Star |language=en}}</ref> |- | {{Pending film|Nodir Buke Chaad}} |Nodi |Shawkat Islam |<ref>{{Cite news|url=https://www.dhakatimes24.com/2021/06/14/218091/%E0%A6%AA%E0%A6%B0%E0%A7%80%E0%A6%AE%E0%A6%A8%E0%A6%BF-%E0%A6%85%E0%A6%AD%E0%A6%BF%E0%A6%A8%E0%A7%80%E0%A6%A4-%E0%A6%B8%E0%A6%BF%E0%A6%A8%E0%A7%87%E0%A6%AE%E0%A6%BE-%E0%A6%95%E0%A6%A4%E0%A6%97%E0%A7%81%E0%A6%B2%E0%A7%8B-%E0%A6%86%E0%A6%AA%E0%A6%A8%E0%A6%BF-%E0%A6%95%E0%A6%BF-%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%96%E0%A7%87%E0%A6%9B%E0%A7%87%E0%A6%A8-%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%96%E0%A7%81%E0%A6%A8-%E0%A6%9C%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A7%81%E0%A6%A8-%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%85%E0%A6%AD%E0%A6%BF%E0%A6%A8%E0%A7%9F%E0%A6%B6%E0%A7%88%E0%A6%B2%E0%A7%80|date=14 June 2021|work=Dhaka Times News|language=bn|script-title=bn:পরীমনি অভিনীত সিনেমা কতগুলো? আপনি কি দেখেছেন? দেখুন, জানুন তার অভিনয়শৈলী}}</ref> |- | {{Pending film|Pritilata}} |[[ਪ੍ਰੀਤੀਲਤਾ ਵਾਦੇਦਾਰ|Pritilata Waddedar]] |Rashid Palash |<ref name="tbs15Jun2021" /> |- | {{Pending film|Rana Plaza}} |Reshma |Nazrul Islam Khan |<ref>{{Cite news|url=https://www.daily-sun.com/post/78042/Trailer-of-the-movie-%E2%80%9CRana-Plaza%E2%80%9D|title=Trailer of the movie "Rana Plaza"|date=22 September 2015|work=Daily Sun|language=en|access-date=21 ਅਕਤੂਬਰ 2024|archive-date=30 ਨਵੰਬਰ 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241130035337/https://www.daily-sun.com/post/78042/Trailer-of-the-movie-%E2%80%9CRana-Plaza%E2%80%9D|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://asia.nikkei.com/NAR/Articles/Rana-Plaza-filmmakers-struggle-to-get-movie-released-in-Bangladesh|title='Rana Plaza' filmmakers struggle to get movie released in Bangladesh|last=Freeman|first=Joe|date=6 October 2015|work=Nikkei Asia|last2=Rozario|first2=Rock Ronald}}</ref> |- |{{Pending film|Dodor Golpo}} |Kajol Chowdhury |Reza Ghotok | |- | {{Pending film|1971 Shei Shob Din}} | {{TBA}} |Hridi Haq |<ref>{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2020/03/03/pori-moni-set-to-act-in-upcoming-liberation-war-film|title=Pori Moni set to act in upcoming Liberation War film|date=2020-03-03|work=Dhaka Tribune|access-date=2020-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031025257/https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2020/03/03/pori-moni-set-to-act-in-upcoming-liberation-war-film|archive-date=31 October 2020}}</ref> |- | {{Pending film|Amar Mon Jure Tui}} | {{TBA}} |Wajed Ali Sumon |<ref>{{Cite news|url=https://www.banglanews24.com/entertainment/news/bd/259060.details|date=24 January 2014|work=Banglanews24.com|language=bn|script-title=bn:দীর্ঘদিন পর ‍অ্যাকশন হিরো রুবেল|access-date=21 ਅਕਤੂਬਰ 2024|archive-date=16 ਅਪ੍ਰੈਲ 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250416185825/https://www.banglanews24.com/entertainment/news/bd/259060.details|url-status=dead}}</ref> |- | {{Pending film|Bahaduri}} | {{TBA}} |Shafiq Hasan |<ref>{{Cite news|url=http://m.thedailynewnation.com/print-news/261697|title=Symon Sadik can't think anything without film|date=30 August 2020|work=The New Nation|archive-url=https://web.archive.org/web/20210208125258/http://m.thedailynewnation.com/print-news/261697|archive-date=8 ਫ਼ਰਵਰੀ 2021|access-date=21 ਅਕਤੂਬਰ 2024|url-status=dead}}</ref> |- | {{Pending film|Dorodiya}} | {{TBA}} |Wazed Ali Sumon |<ref name="bk19Nov2017">{{Cite news|url=https://www.bhorerkagoj.com/2017/11/19/%E0%A6%9B%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%B0-%E0%A6%B6%E0%A7%81%E0%A6%B0%E0%A7%81-%E0%A6%86%E0%A6%9B%E0%A7%87-%E0%A6%B6%E0%A7%87%E0%A6%B7-%E0%A6%A8%E0%A7%87%E0%A6%87/|date=19 November 2017|work=Bhorer Kagoj|language=bn|script-title=bn:ছবির শুরু আছে শেষ নেই|trans-title=There is no end to the beginning of the picture}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | {{Pending film|Probashi Don}} | {{TBA}} |Shaheen Sumon |<ref name="bk19Nov2017" /><ref>{{Cite news|url=https://www.jagonews24.com/entertainment/news/73516|date=7 January 2016|work=Jago News 24|language=bn|script-title=bn:ভিসার অপেক্ষায় শাহিন সুমনের প্রবাসী ডন|trans-title=Shaheen Sumon's Probashi Don is waiting for a visa}}</ref> |- | {{Pending film|Surprise}} | {{TBA}} |F. I. Manik |<ref name="bk19Nov2017" /> |} == ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ == * ''ਦੂਜੀ ਪਾਰੀ'' (2013–2014) - ਇਦਰੀਸ ਹੈਦਰ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ <ref>{{Cite news|url=https://unicef.org.ar/bew/video-Argen-v-ch1.html|script-title=bn:খাম খুলে দেখি ২১ হাজার টাকা : পরীমনি|access-date=2024-10-21|archive-date=2021-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614192028/https://unicef.org.ar/bew/video-Argen-v-ch1.html|url-status=dead}}</ref> * ''ਵਿਸ਼ੇਸ਼'' * ''ਵਾਧੂ ਬੈਚਲਰ'' * ''ਨਾਰੀ'' * ''ਨੋਬੋਨੀਤਾ ਤੋਮਰ ਜੋਨੋ'' * ''ਓਸ਼ੋਮਾਪਟੋ ਵਲੋਭਾਸ਼ਾ'' * ''ਮੋਨ ਭਲੋ ਨਾਇ'' * ''ਕੋਠਾ ਦਿਲਮ'' * ''ਈਪਰ ਓਪਾਰ'' * ''ਕੀਨੋ ਮੀਚ ਨੋਕਖੋਤਰੇ'' * ''ਅਕਤੁਖਾਨੀ'' == ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ == {| class="wikitable sortable" style="background:#F5F5F5;" !ਸਾਲ ! ਸਿਰਲੇਖ ! ਓ.ਟੀ.ਟੀ ! ਅੱਖਰ ! ਡਾਇਰੈਕਟਰ ! ਨੋਟਸ |- | 2018 | ''ਪ੍ਰੀਤੀ'' | ਬਾਇਓਸਕੋਪ | ਪ੍ਰੀਤੀ | ਅਬਦੁਲ ਕਾਦਰ | |} == ਇਨਾਮ == {| class="wikitable" !ਸਾਲ ! ਅਵਾਰਡ ! ਸ਼੍ਰੇਣੀ ! ਫਿਲਮ ! ਨਤੀਜਾ ! {{Abbr|Ref|References}} |- | 2016 | ਬਾਬੀਸਾਸ ਅਵਾਰਡ | ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾ | ''[[Mohua Sundori|ਮੋਹੁਆ ਸੁੰਦਰੀ]]'' | {{Won}} | |- | rowspan="3" | 26 ਅਪ੍ਰੈਲ, 2019 | rowspan="3" | ਮੇਰਿਲ-ਪ੍ਰੋਥਮ ਆਲੋ ਅਵਾਰਡਸ | ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਲੋਚਕ ਪੁਰਸਕਾਰ | rowspan="3" | ''ਸਵਪਨਾਜਾਲ''| {{Won}} | rowspan="3" | <ref>{{Cite news|url=https://www.prothomalo.com/entertainment/article/1590868|work=Prothom Alo|script-title=bn:'দেবী' ও 'স্বপ্নজাল' সমানে সমান}}</ref> |- | ਸਰਬੋਤਮ ਫਿਲਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ | rowspan=2 {{Nom}} |- | ਸਰਵੋਤਮ ਫਿਲਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (ਆਲੋਚਕ) |- | ਅਕਤੂਬਰ 22, 2019 | ਭਾਰਤ-ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ | ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਭਿਨੇਤਰੀ | rowspan="2" | ''[[Amar Prem Amar Prya|ਅਮਰ ਪ੍ਰੇਮ ਅਮਰ ਪਿਆਰਾ]]''| {{Won}} | <ref>{{Cite web |script-title=bn:Chander Hat in Dhaka on the stage of the first India-Bangladesh Film Awards, who got it? Take a look ... |url=https://eisamay.indiatimes.com/entertainment/cinema/complete-winners-list-of-bharat-bangladesh-film-awards-ceremony-for-the-first-time/articleshow/71709772.cms |access-date=2024-10-21 |archive-date=2019-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022191028/https://eisamay.indiatimes.com/entertainment/cinema/complete-winners-list-of-bharat-bangladesh-film-awards-ceremony-for-the-first-time/articleshow/71709772.cms |url-status=dead }}</ref> |- | 25 ਜੁਲਾਈ, 2020 | CJFB ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਵਾਰਡ | ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (ਆਲੋਚਕ)| {{Won}} | <ref>{{Cite news|url=https://bangla.bdnews24.com/glitz/article1784751.bdnews|work=bdnews24.com|language=bn|script-title=bn:ইউরো-সিজেএফবি পারফরম্যান্স অ্যাওয়ার্ড পেলেন যারা|trans-title=Those who received the Euro-CJFB Performance Award|access-date=2024-10-21|archive-date=2021-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210525184126/https://bangla.bdnews24.com/glitz/article1784751.bdnews|url-status=dead}}</ref> |- | 25 ਦਸੰਬਰ, 2021 | CJFB ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਵਾਰਡ | ਵਧੀਆ ਅਭਿਨੇਤਰੀ | ਬਿਸ਼੍ਵੋਸੁਨ੍ਦਰੀ | {{Won}} | |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * {{Cite news|url=https://www.tbsnews.net/bangla/%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%A8%E0%A7%8B%E0%A6%A6%E0%A6%A8/%E0%A6%AA%E0%A6%B0%E0%A7%80%E0%A6%AE%E0%A6%A8%E0%A6%BF-%E0%A6%AA%E0%A6%BF%E0%A6%B0%E0%A7%8B%E0%A6%9C%E0%A6%AA%E0%A7%81%E0%A6%B0-%E0%A6%A5%E0%A7%87%E0%A6%95%E0%A7%87-%E0%A6%8F%E0%A6%AB%E0%A6%A1%E0%A6%BF%E0%A6%B8%E0%A6%BF%E0%A6%B0-%E0%A6%86%E0%A6%B2%E0%A7%8B%E0%A6%9A%E0%A6%BF%E0%A6%A4-%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A7%9F%E0%A6%BF%E0%A6%95%E0%A6%BE|date=14 June 2021|work=The Business Standard|language=bn|script-title=bn:পরীমনি: পিরোজপুর থেকে এফডিসির আলোচিত নায়িকা|trans-title=Pori Moni: Popular heroine of FDC from Pirojpur}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDb name|7808090}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1992]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾ]] mdyyolqrzulvps8nbob9uca1vn2kkx1 0 195433 840271 796686 2026-05-30T13:09:47Z Ziv 53128 ([[c:GR|GR]]) [[File:Amruta khanvilkar in 2022.jpg]] → [[File:Amruta Khanvilkar snapped at Andheri (2).jpg]] → Copyvio replacement by Commons Administrator: Any wrong year information or image descriptions may needs to be adjusted. Feel also free to choose a other image. ([[c:c:GR]]) 840271 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਅਮਰੁਤਾ ਖਾਨਵਿਲਕਰ | image = Amruta Khanvilkar snapped at Andheri (2).jpg | caption = 2022 ਵਿੱਚ ਖਾਨਵਿਲਕਰ | birth_date = {{birth date and age|1984|11|23|df=y}} | birth_place = [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], ਭਾਰਤ | nationality = ਭਾਰਤੀ | occupation = {{hlist|ਅਦਾਕਾਰਾ | ਨਿਰਮਾਤਾ}} | years_active = 2004–ਮੌਜੂਦ | notable_works = | spouse = | awards = }} '''ਅਮ੍ਰਿਤਾ ਖਾਨਵਿਲਕਰ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Amruta Khanvilkar;''' ਜਨਮ 23 ਨਵੰਬਰ 1984) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]] ਅਤੇ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਮਰਾਠੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Top 5 Actresses:सर्वात जास्त मानधन घेणाऱ्या मराठी अभिनेत्री कोण माहितीये काय? |url=https://www.esakal.com/image-story/know-highly-paid-top-five-actresses-in-marathi-film-industrypriya-bapatsai-tamhankarsonali-kulkarniamruta-khanvilkarsrr99 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240125134259/https://www.esakal.com/image-story/know-highly-paid-top-five-actresses-in-marathi-film-industrypriya-bapatsai-tamhankarsonali-kulkarniamruta-khanvilkarsrr99 |archive-date=25 January 2024 |access-date=2023-06-19 |website=eSakal - Marathi Newspaper |language=mr-IN}}</ref> ਖਾਨਵਿਲਕਰ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾ ਬਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ 2004 ਵਿੱਚ ''ਇੰਡੀਆਜ਼ ਬੈਸਟ ਸਿਨੇਸਟਾਰ ਕੀ ਖੋਜ'' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ''ਗੋਲਮਾਲ'' (2006) ਨਾਲ ਮਰਾਠੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ''ਮੁੰਬਈ ਸਾਲਸਾ'' (2007) ਨਾਲ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਕਾਮੇਡੀ ਫ਼ਿਲਮ ''"ਸਾਦੇ ਮਾੜੇ ਟੀਨ"'' (2007), "ਅਲੌਕਿਕ ਡਰਾਉਣੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਫੂਨਕ"'' (2008) ਅਤੇ "ਸਸਪੈਂਸ ਥ੍ਰਿਲਰ" "''ਗੈਇਰ''" (2009) ਨੂੰ ਵਪਾਰਕ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲੀ। ਉਸਨੇ 2010 ਵਿੱਚ ਮਰਾਠੀ ਫਿਲਮ ''ਨਟਰੰਗ'' ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਲਾਵਨੀ ਡਾਂਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ "ਵਜਲੇ ਕੀ ਬਾਰਾ" ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 2015 ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਕਟਿਆਰ ਕਲਜਾਤ ਘੁਸਾਲੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਰਾਜ ਫਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਰਾਠੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। "''ਸ਼ਾਲਾ''" (2011), ''ਆਇਨਾ ਕਾ ਬੇਨਾ'' (2012), ''ਵੈਲਕਮ ਜ਼ਿੰਦਗੀ'' (2015) ਅਤੇ ''ਚੋਰੀ ਮਮਲਾ'' (2020) ਉਸਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫਿਲਮਾਂ ਹਨ। ਖਾਨਵਿਲਕਰ ਨੇ ਹਾਈ-ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ''ਰਾਜ਼ੀ'' (2018), "''ਮਲੰਗ''" (2020) ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਵੈੱਬ ਸੀਰੀਜ਼ ''ਡੈਮੇਜਡ'' ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਓਟੀਟੀ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਮਿਲੀ। ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਡਰਾਮਾ ''ਚੰਦਰਮੁਖੀ'' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੁਖਾਂਤਕ ਤਮਾਸ਼ਾ ਕਲਾਕਾਰ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਡਰਾਮਾ ''ਪਾਂਡੀਚੇਰੀ'' ਅਤੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਇਤਿਹਾਸਕ ''ਹਰ ਹਰ ਮਹਾਦੇਵ'' (ਦੋਵੇਂ 2022) ਨਾਲ ਹੋਰ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 2024 ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਖਾਨਵਿਲਕਰ ਹਿੰਦੀ ਵੈੱਬ ਸੀਰੀਜ਼ ''ਵੀਡੀਓ ਕੈਮ ਸਕੈਮ'' ਅਤੇ ''ਲੂਟੇਰੇ'' ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਰਹੀ। ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਖਾਨਵਿਲਕਰ ਨੇ "''ਨੱਚ ਬੱਲੀਏ'' 7" ਵਰਗੇ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ''ਫੀਅਰ ਫੈਕਟਰ: ਖਤਰੋਂ ਕੇ ਖਿਲਾੜੀ 10'', ਨਾਲ ਹੀ ''ਡਾਂਸ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਡਾਂਸ - ਸੀਜ਼ਨ 1'' (2012), "ਡਾਂਸ ਇੰਡੀਆ ਡਾਂਸ 6", ਅਤੇ ''ਫੇਮਸਲੀ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਮਰਾਠੀ'' (2019) ਦੀ ਐਂਕਰਿੰਗ ਕੀਤੀ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Amruta_khanvilka.jpg|left|thumb|220x220px| ਖਾਨਵਿਲਕਰ 2011 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ]] [[ਤਸਵੀਰ:Amruta_Khanvilkar_graces_the_trailer_launch_of_Satyameva_Jayate_(08).jpg|thumb|314x314px| ਸਤਿਆਮੇਵ ਜਯਤੇ (2018) ਦੇ ਟ੍ਰੇਲਰ ਲਾਂਚ ਮੌਕੇ ਖਾਨਵਿਲਕਰ]] [[ਤਸਵੀਰ:Amruta_Khanvilkar_at_the_trailer_launch_of_Har_Har_Mahadev.jpg|left|thumb|231x231px| 2022 ਵਿੱਚ ਹਰ ਹਰ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਟ੍ਰੇਲਰ ਲਾਂਚ ਮੌਕੇ ਖਾਨਵਿਲਕਰ।]] [[ਤਸਵੀਰ:Amruta_Khanvilkar_graces_Lakme_Fashion_Week_2018_–_Day_4_(15).jpg|thumb|316x316px| [[ਲੈਕਮੇ ਫੈਸ਼ਨ ਵੀਕ]] 2018 ਵਿਖੇ ਖਾਨਵਿਲਕਰ <ref>{{Cite web |last=southindiafashion |date=2018-08-26 |title=Amruta Khanvilkar in SVA Couture |url=https://www.southindiafashion.com/2018/08/amruta-khanvilkar-in-sva-couture-black-saree-lakme-fashion-week.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230825171002/https://www.southindiafashion.com/2018/08/amruta-khanvilkar-in-sva-couture-black-saree-lakme-fashion-week.html |archive-date=25 August 2023 |access-date=2023-08-25 |website=South India Fashion |language=en-US}}</ref>]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDb name|3035081}} * {{Instagram|amrutakhanvilkar}} * {{Bollywood Hungama person|amruta-khanvilkar}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1984]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਰਾਠੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 684jukipec28k9dqc60zk5f5idu82u8 840272 840271 2026-05-30T13:13:50Z Ziv 53128 → corr. 840272 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਅਮਰੁਤਾ ਖਾਨਵਿਲਕਰ | image = Amruta Khanvilkar snapped at Andheri (2).jpg | caption = 2018 ਵਿੱਚ ਖਾਨਵਿਲਕਰ | birth_date = {{birth date and age|1984|11|23|df=y}} | birth_place = [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], ਭਾਰਤ | nationality = ਭਾਰਤੀ | occupation = {{hlist|ਅਦਾਕਾਰਾ | ਨਿਰਮਾਤਾ}} | years_active = 2004–ਮੌਜੂਦ | notable_works = | spouse = | awards = }} '''ਅਮ੍ਰਿਤਾ ਖਾਨਵਿਲਕਰ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Amruta Khanvilkar;''' ਜਨਮ 23 ਨਵੰਬਰ 1984) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]] ਅਤੇ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਮਰਾਠੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Top 5 Actresses:सर्वात जास्त मानधन घेणाऱ्या मराठी अभिनेत्री कोण माहितीये काय? |url=https://www.esakal.com/image-story/know-highly-paid-top-five-actresses-in-marathi-film-industrypriya-bapatsai-tamhankarsonali-kulkarniamruta-khanvilkarsrr99 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240125134259/https://www.esakal.com/image-story/know-highly-paid-top-five-actresses-in-marathi-film-industrypriya-bapatsai-tamhankarsonali-kulkarniamruta-khanvilkarsrr99 |archive-date=25 January 2024 |access-date=2023-06-19 |website=eSakal - Marathi Newspaper |language=mr-IN}}</ref> ਖਾਨਵਿਲਕਰ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾ ਬਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ 2004 ਵਿੱਚ ''ਇੰਡੀਆਜ਼ ਬੈਸਟ ਸਿਨੇਸਟਾਰ ਕੀ ਖੋਜ'' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ''ਗੋਲਮਾਲ'' (2006) ਨਾਲ ਮਰਾਠੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ''ਮੁੰਬਈ ਸਾਲਸਾ'' (2007) ਨਾਲ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਕਾਮੇਡੀ ਫ਼ਿਲਮ ''"ਸਾਦੇ ਮਾੜੇ ਟੀਨ"'' (2007), "ਅਲੌਕਿਕ ਡਰਾਉਣੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਫੂਨਕ"'' (2008) ਅਤੇ "ਸਸਪੈਂਸ ਥ੍ਰਿਲਰ" "''ਗੈਇਰ''" (2009) ਨੂੰ ਵਪਾਰਕ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲੀ। ਉਸਨੇ 2010 ਵਿੱਚ ਮਰਾਠੀ ਫਿਲਮ ''ਨਟਰੰਗ'' ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਲਾਵਨੀ ਡਾਂਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ "ਵਜਲੇ ਕੀ ਬਾਰਾ" ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 2015 ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਕਟਿਆਰ ਕਲਜਾਤ ਘੁਸਾਲੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਰਾਜ ਫਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਰਾਠੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। "''ਸ਼ਾਲਾ''" (2011), ''ਆਇਨਾ ਕਾ ਬੇਨਾ'' (2012), ''ਵੈਲਕਮ ਜ਼ਿੰਦਗੀ'' (2015) ਅਤੇ ''ਚੋਰੀ ਮਮਲਾ'' (2020) ਉਸਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫਿਲਮਾਂ ਹਨ। ਖਾਨਵਿਲਕਰ ਨੇ ਹਾਈ-ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ''ਰਾਜ਼ੀ'' (2018), "''ਮਲੰਗ''" (2020) ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਵੈੱਬ ਸੀਰੀਜ਼ ''ਡੈਮੇਜਡ'' ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਓਟੀਟੀ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਮਿਲੀ। ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਡਰਾਮਾ ''ਚੰਦਰਮੁਖੀ'' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੁਖਾਂਤਕ ਤਮਾਸ਼ਾ ਕਲਾਕਾਰ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਡਰਾਮਾ ''ਪਾਂਡੀਚੇਰੀ'' ਅਤੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਇਤਿਹਾਸਕ ''ਹਰ ਹਰ ਮਹਾਦੇਵ'' (ਦੋਵੇਂ 2022) ਨਾਲ ਹੋਰ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 2024 ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਖਾਨਵਿਲਕਰ ਹਿੰਦੀ ਵੈੱਬ ਸੀਰੀਜ਼ ''ਵੀਡੀਓ ਕੈਮ ਸਕੈਮ'' ਅਤੇ ''ਲੂਟੇਰੇ'' ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਰਹੀ। ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਖਾਨਵਿਲਕਰ ਨੇ "''ਨੱਚ ਬੱਲੀਏ'' 7" ਵਰਗੇ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ''ਫੀਅਰ ਫੈਕਟਰ: ਖਤਰੋਂ ਕੇ ਖਿਲਾੜੀ 10'', ਨਾਲ ਹੀ ''ਡਾਂਸ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਡਾਂਸ - ਸੀਜ਼ਨ 1'' (2012), "ਡਾਂਸ ਇੰਡੀਆ ਡਾਂਸ 6", ਅਤੇ ''ਫੇਮਸਲੀ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਮਰਾਠੀ'' (2019) ਦੀ ਐਂਕਰਿੰਗ ਕੀਤੀ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Amruta_khanvilka.jpg|left|thumb|220x220px| ਖਾਨਵਿਲਕਰ 2011 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ]] [[ਤਸਵੀਰ:Amruta_Khanvilkar_graces_the_trailer_launch_of_Satyameva_Jayate_(08).jpg|thumb|314x314px| ਸਤਿਆਮੇਵ ਜਯਤੇ (2018) ਦੇ ਟ੍ਰੇਲਰ ਲਾਂਚ ਮੌਕੇ ਖਾਨਵਿਲਕਰ]] [[ਤਸਵੀਰ:Amruta_Khanvilkar_at_the_trailer_launch_of_Har_Har_Mahadev.jpg|left|thumb|231x231px| 2022 ਵਿੱਚ ਹਰ ਹਰ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਟ੍ਰੇਲਰ ਲਾਂਚ ਮੌਕੇ ਖਾਨਵਿਲਕਰ।]] [[ਤਸਵੀਰ:Amruta_Khanvilkar_graces_Lakme_Fashion_Week_2018_–_Day_4_(15).jpg|thumb|316x316px| [[ਲੈਕਮੇ ਫੈਸ਼ਨ ਵੀਕ]] 2018 ਵਿਖੇ ਖਾਨਵਿਲਕਰ <ref>{{Cite web |last=southindiafashion |date=2018-08-26 |title=Amruta Khanvilkar in SVA Couture |url=https://www.southindiafashion.com/2018/08/amruta-khanvilkar-in-sva-couture-black-saree-lakme-fashion-week.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230825171002/https://www.southindiafashion.com/2018/08/amruta-khanvilkar-in-sva-couture-black-saree-lakme-fashion-week.html |archive-date=25 August 2023 |access-date=2023-08-25 |website=South India Fashion |language=en-US}}</ref>]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDb name|3035081}} * {{Instagram|amrutakhanvilkar}} * {{Bollywood Hungama person|amruta-khanvilkar}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1984]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਰਾਠੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] a0dw7lgb0xkjw8f9mav5l39lvqfo3d5 0 197329 840274 804201 2026-05-30T13:45:46Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840274 wikitext text/x-wiki {| class="infobox biography vcard" ! colspan="2" class="infobox-above" style="font-size:125%;" |<div class="fn">ਗੁਰੂ ਗੋਪੀਨਾਥ</div> |- | colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Art77c.jpg|frameless]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। | class="infobox-data" |24 ਜੂਨ 1908<br /><div class="birthplace" style="display:inline">[[Central Division (Travancore)|ਕੇਂਦਰੀ ਤਰਾਵਣਕੋਰ]], ਕੇਰਲ</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |ਮਰ ਗਿਆ। | class="infobox-data" |9 ਅਕਤੂਬਰ 1987 (ID1) (ਉਮਰ 79) &nbsp; |- ! class="infobox-label" scope="row" |ਕੌਮੀਅਤ | class="infobox-data category" |ਭਾਰਤੀ |- ! class="infobox-label" scope="row" |ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ&nbsp; | class="infobox-data" |ਕੇਰਲ ਨਟਨਮ (ਕੇਰਲ ਨਾਚ) |- ! class="infobox-label" scope="row" |ਬੱਚੇ. | class="infobox-data" |4, [[Vinodini Sasimohan|ਵਿਨੋਦਿਨੀ ਸਾਸੀਮੋਹਨ]], [[Venugopal|ਵੇਣੂਗੋਪਾਲ]] ਸਮੇਤ |- ! class="infobox-label" scope="row" |ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ | class="infobox-data" |[[Guru Kunchu Kurup|ਗੁਰੂ ਕੁੰਚੂ ਕੁਰੁਪ]] (ਅੰਕਲ) |} ਪੇਰੂਮਾਨੂਰ ਗੋਪੀਨਾਥਨ ਪਿਲਾਈ(ਅਸਲੀ ਨਾਂ),ਜਿਹੜੇ ਕਿ '''ਗੁਰੂ ਗੋਪੀਨਾਥ''' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, (ਜਨਮ 24 ਜੂਨ 1908-ਦੇਹਾਂਤ 9 ਅਕਤੂਬਰ 1987) ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ-ਕਮ-ਡਾਂਸਰ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨ੍ਰਿਤ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰੱਖਿਅਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ, ਕੇਰਲ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕਾ ਅਕਾਦਮੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ, ਅਤੇ ਕੇਰਲ ਸੰਗੀਤਾ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਹਨ।<ref name="SNA Awardees' List">{{Cite web |date=2016 |title=SNA Awardees' List |url=http://sangeetnatak.gov.in/sna/awardeeslist.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331060603/http://www.sangeetnatak.gov.in/sna/awardeeslist.htm |archive-date=31 March 2016 |access-date=February 5, 2016 |publisher=Sangeet Natak Akademi}}</ref><ref>{{Cite web |title=Dance |url=http://www.keralaculture.org/dance-ksna/458 |access-date=25 February 2023 |publisher=Department of Cultural Affairs, Government of Kerala}}</ref><ref>{{Cite web |title=Kerala Sangeetha Nataka Akademi Award: Dance |url=http://www.keralaculture.org/dance-a-ksna/466 |access-date=26 February 2023 |publisher=Department of Cultural Affairs, Government of Kerala}}</ref> == ਮਹੱਤਵ == ਬੇਸ਼ੱਕ ਗੁਰੂ ਗੋਪੀਨਾਥ ਕਲਾ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਸਖ਼ਤ ਪਰ ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਕਲਾਕਾਰ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਕੇਰਲ]] ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਚ ਨਾਟਕ ਕਥਕਲੀ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਉਦੇ ਸ਼ੰਕਰ|ਉਦੈ ਸ਼ੰਕਰ]] ਵਾਂਗ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਨਾਚ ਦੀ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਚ ਦੀ ਇੱਕ ਸਮਕਾਲੀ ਸ਼ੈਲੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ [[ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਨਾਚ|ਕਲਾਸੀਕਲ]] ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੀ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਤੇ ਛਡਣ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲਈ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ [[ਕਥਕਲੀ]] ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਭਾਰਤੀ ਨਾਚ [[ਹਿੰਦੂ ਮਿਥਿਹਾਸ]] ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਭਾਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਾਚ [[ਮਨੁੱਖ|ਮਨੁੱਖਤਾ]] ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਵਿਸ਼ਵ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਬਾਈਬਲ]] ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਾਲੇ ਨਾਚ ਅਤੇ ਬੈਲੇ ਦੀ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫੀ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ([[Kaplingadan|ਕਪਲਿੰਗਦਾਨ]] ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ (ਕਥਕਲੀ ਦੀ ਕਲੁਵਾਜ਼ੀ) ਸ਼ੈਲੀ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।ਜਦੋਂ ਕਵੀ [[ਵਲਾਥੋਲ ਨਾਰਾਇਣ ਮੈਨਨ|ਵੱਲਾਥੋਲ ਨਾਰਾਇਣ ਮੈਨਨ]] ਨੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਰ ਦੇ ਮੁਲਮਕੁਨਨਾਥੁਕਾਵੁ ਵਿਖੇ ਕੇਰਲ ਕਲਾਮੰਡਲਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਉਸਤਾਦਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੱਟੀਕਮਥੋਡੀ ਰਵੰਨੀ ਮੈਨਨ, ਗੁਰੂ ਕੁੰਚੂ ਕੁਰੁਪ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਕਵਲਾਪਾਰਾ ਨਾਰਾਇਣਨ ਨਾਇਰ ਤੋਂ ਵੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਾਟਯਾਚਾਰੀਆ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਮਣੀ ਮਾਧਵ ਚੱਕੀਅਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਸ ਅਭਿਨੈ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਥਕਲੀ ਕਲਾਕਾਰ ਕਲਾਮੰਡਲਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ ਨਾਇਰ ਅਤੇ ਡਾਂਸਰ ਆਨੰਦ ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਲਾਮੰਡਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਬੈਚ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ। ਉਹ [[ਰਾਗਿਨੀ ਦੇਵੀ]], ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ [[ਮਿਸ਼ੀਗਨ]] ਤੋਂ ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਜੰਮਪਲ ਡਾਂਸਰ ਐਸਥਰ ਲੂਏਲਾ ਸ਼ਰਮਨ ਸੀ, ਦੇ ਨਾਲ ਡਾਂਸ ਪਾਰਟਨਰ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਗੋਪੀਨਾਥ ਅਤੇ ਰਾਗਿਨੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਦਸੰਬਰ 1932 ਵਿੱਚ [[ਮੁੰਬਈ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਸਟੇਜ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਟੇਜ ਸ਼ੋਅ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਖਿਲ ਭਾਰਤੀ ਦੌਰੇ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਾਚ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਣ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਥਕਲੀ ਅਤੇ ਨਾਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਆਮ ਆਦਮੀ ਅਤੇ ਪਾਰਖੀ ਲਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਵਿਆਪਕ ਸੀ। ਜਦੋਂ [[ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ]] ਨੇ ਤੀਹਵਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ ਗੋਪੀਨਾਥ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵੇਖੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਡਾਂਸਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਸੀ :- "ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਗੋਪੀਨਾਥ ਇੱਕ ਅਸਲੀ ਕਲਾਕਾਰ ਹਨ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਯਕੀਨ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਭਾਰਤ ਜਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਪੱਖ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਮਹਾਨ ਅਤੀਤ ਦੀਆਂ ਝਲਕੀਆਂ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਜਦੋਂ ਨ੍ਰਿਤ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਜ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬੇਕਾਰ ਅਮੀਰਾਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸਬਕ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਨ੍ਰਿਤ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਸਾਨੂੰ ਸਹੀ ਅਗਵਾਈ ਦੇਵੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਘਾਟ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਅਜੇ ਵੀ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਹਾਂ।" ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਾਵਣਕੋਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਚਿਥਿਰਾ ਥਿਰੂਨਲ ਬਲਰਾਮ ਵਰਮਾ ਤੋਂ ਵੀਰਾ ਸ੍ਰਮਖਲਾ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਦਾ ਦਰਜਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਇਪਟਾ|ਇੰਡੀਅਨ ਪੀਪਲਜ਼ ਥੀਏਟਰ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] (ਆਈ. ਪੀ. ਟੀ. ਏ.) ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਬਿੰਦਰ ਭਾਰਤੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵਿਸ਼ਵ ਭਾਰਤੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ [[Nava Rasa|ਨਵ ਰਸ]] (ਨੌ ਭਾਵਨਾਵਾਂ) ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਮਰੀਕਾ, ਫਰਾਂਸ, ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ [[ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ]] ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ [[ਅਜਾਇਬ ਘਰ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਦੀ ਕਥਕਲੀ ਸ਼ੈਲੀ ਇੱਕ ਪੁਰਸ਼ ਏਕਾਧਿਕਾਰ ਸੀ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਗੋਪੀਨਾਥ ਹੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਕੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਕਥਕਲੀ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਡਾਂਸ ਸੰਸਥਾਨ ਦਾ ਮਹਿਲ ਡਾਂਸਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਚੇਨਈ]] ਵਿੱਚ ਨਟਾਨਨਿਕੇਤਨ ਅਤੇ [[ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ|ਤ੍ਰਿਵੇਂਦਰਮ]] ਵਿੱਚ [[Viswa Kala Kendra|ਵਿਸ਼ਵ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ]] ਅਤੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਥਕਲੀ ਕੇਂਦਰ ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸਨ। ਮਲਿਆਲਮ ਫਿਲਮ ਇਤਿਹਾਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗੋਪੀਨਾਥ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਿਲਮ 'ਪ੍ਰਹਲਾਦ' ਵਿੱਚ ਹਿਰਨਿਆਕਾਸੀਪੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਛੇਵੀਂ ਮਲਿਆਲਮ ਫਿਲਮ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਊਂਡ ਟਰੈਕ ਵਾਲੀ ਤੀਜੀ ਫਿਲਮ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਜੀਵਿਤਨੌਕਾ ਵਿੱਚ ਜੀਸਸ ਕ੍ਰਾਈਸਟ ਅਤੇ ਭਾਕਥਾਕੁਚੇਲਾ ਵਿੱਚ ਪੁਥਾਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਪੀਨਾਥ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਕਲਾਕਾਰ ਸਨ ਜੋ ਕਥਕਲੀ ਵਿੱਚ ਨੌ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਦਿਖਾ ਸਕਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਹਰ ਅੱਧੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਿਖਾ ਸਕਦੇ ਸਨ। 9 ਅਕਤੂਬਰ 1987 ਨੂੰ ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ ਹਾਲ ਏਰਨਾਕੁਲਮ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੈਲੇ [[ਰਾਮਾਇਣ]] ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਟੇਜ ਉੱਤੇ ਹੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਕੇਰਲ ਸਰਕਾਰ ਨੇ [[ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ|ਤ੍ਰਿਵੇਂਦਰਮ]] ਵਿੱਚ '[http://gurugopinathnatanagramam.org/Default.aspx ਗੁਰੂ ਗੋਪੀਨਾਥ ਨਟਾਨਗ੍ਰਾਮਮ]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}' ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਡਾਂਸ ਪਿੰਡ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨਟਾਨਗ੍ਰਾਮਮ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇੱਕ 3 ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਨਾਚ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਪੀਨਾਥ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ, ਸਾਬਕਾ [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ|ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ]] ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ 1954 ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਫ਼ਦ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਹਾਨ ਭਾਰਤੀ ਡਾਂਸਰ ਤਾਰਾ ਚੌਧਰੀ, ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਨਾਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜੰਮੀ ਇਕਲੌਤੀ ਡਾਂਸਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ 1961 ਵਿੱਚ [[ਫ਼ਿਨਲੈਂਡ|ਫਿਨਲੈਂਡ]] ਦੇ [[ਹੈਲਸਿੰਕੀ|ਹੇਲਸਿੰਕੀ]] ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਅੱਠਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁਵਾ ਉਤਸਵ ਵਿੱਚ ਕਲਾਸੀਕਲ ਡਾਂਸ ਦੇ ਜੱਜ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲ == ਗੁਰੂ ਗੋਪੀਨਾਥ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ 'ਪੇਰੂਮਾਨੂਰ ਥਰਾਵਦ' ਦੀ ਕਥਕਲੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਕਥਕਲੀ ਕਲਾਕਾਰ [[Champakkulam Paachu Pillai|ਚੰਪਾਕੁਲਮ ਪਾਚੂ ਪਿਲਾਈ]], ਜੋ ਕਥਕਲੀ ਵਿੱਚ ਥਾਡ਼ੀ ਅਤੇ ਕਾਠੀ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਨਾ ਭੀਮ ਪਰਮੂ ਪਿਲਾਈ ਉਰਫ ਉੰਦਾ ਪਰਮੂ ਪਿਲਈ, ਜੋ ਕਿ ਤਰਾਵਣਕੋਰ ਦੇ ਇੱਕ ਦਰਬਾਰੀ ਡਾਂਸਰ (ਕਥਕਲੀ) ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 24 ਜੂਨ 1908 ਨੂੰ ਮਾਧਵੀ ਅੰਮਾ ਅਤੇ ਕੈਪੀਲੀ ਸੰਕਰਾ ਪਿਲਾਈ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਚੰਪਾਕੁਲਮ, ਕੁੱਟਾਨਾਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜੋ ਹੁਣ ਕੇਰਲ ਦੇ [[ਅੱਲਾਪੁੜਾ|ਅਲਾਪੁਡ਼ਾ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ 'ਕਥਕਲੀ' ਦੀ ਕਪਲਿੰਗਦਾਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[Champakkulam Paramu Pillai|ਚੰਪਾਕੁਲਮ ਪਰਮੂ ਪਿਲਾਈ]] ਅਤੇ ਚੰਪਾਕੂਲਮ ਸ਼ੰਕੂ ਪਿਲਾਈ। ਮਹਾਨ ਕਥਕਲੀ ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਕੁੰਚੂ ਕੁਰੁਪ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਕਥਕਲੀ ਅਰੰਗੂ (ਸਟੇਜ) ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਦੇ ਤਹਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਚਾਚੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਟੋਲੀ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਕਥਕਲੀ ਸ਼ੋਅ ਲਈ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ੋਅ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਚਾਚਾ ਸੌਂ ਰਹੇ ਮੁੰਡੇ ਕੋਲ ਆਏ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹਾਂਰਸ਼ੀ-ਇੱਕ ਸੰਨਿਆਸੀ-ਵਰਗਾ ਲੱਗਣ ਲਈ ਕੁਝ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਮੇਕਅੱਪ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੱ ਸਟੇਜ 'ਤੇ ਕੁਰਸੀ' ਤੇ ਬੈਠਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਤੀਰਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਚਮਕਦਾ ਸਿਰ ਵਾਲਾ ਆਦਮੀ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਜਿਵੇਂ ਚਾਚਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਗੋਪੀਨਾਥ ਦੀ ਕਿਸੇ ਕਥਕਲੀ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਸੀ। [[Champakkulam Paramu Pillai|ਚੰਪਾਕੁਲਮ ਪਰਮੂ ਪਿਲਾਈ]], [[Mathoor Kunjupilla Panicker|ਮਾਥੂਰ ਕੁੰਜੁਪਿੱਲਾ ਪਨਿਕਰ]] ਅਤੇ ਚੰਪਾਕਕੁਲਮ ਵਿਖੇ [[Thakazhi Kesava Panicker|ਤਕਾਜ਼ੀ ਕੇਸਵਾ ਪਨਿਕਰ]] ਵਰਗੇ ਕਥਕਲੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਮਾਸਟਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਥਕਲੀ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਦੱਖਣੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਸੀ, ਜੋ ਅਭਿਨੈ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਵਲਾਪਾਰਾ ਨਾਰਾਇਣਨ ਨਾਇਰ 'ਕੇਰਲ ਕਲਾਮੰਡਲਮ' ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅਧਿਆਪਕ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਕੁੰਚੂ ਕੁਰੁਪ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ [[ਅਭਿਨੈ]] ਦਾ ਪਾਠ ਸਿਖਾਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਥਕਲੀ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਣਨ ਲਈ ਦੱਖਣੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਮਾਹਰ ਚੇਂਗਨੂਰ ਰਮਨ ਪਿਲਾਈ ਕੋਲ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿਨਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। == ਪਰਿਵਾਰ == ਗੁਰੂ ਗੋਪੀਨਾਥ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮੁਲੱਕਲ ਥੰਕਮਾਨੀ ਅੰਮਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਮਹਾਨ [[ਮੋਹਿਨੀਅੱਟਮ]] ਡਾਂਸਰ ਅਤੇ ਕੇਰਲ ਨਟਨਮ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਉਹ 30 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕੇਰਲ ਕਲਾਮੰਡਲਮ ਵਿਖੇ ਮੋਹਿਨੀਅੱਟਮ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਵੀ [[ਵਲਾਥੋਲ ਨਾਰਾਇਣ ਮੈਨਨ|ਵੱਲਾਥੋਲ ਨਾਰਾਇਣ ਮੈਨਨ]] ਅਤੇ ਮਾਨੱਕੁਲਮ ਮੁਕੁੰਦਾ ਰਾਜਾ ਨੇ ਇਸ ਮਰ ਰਹੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਕੋਰਸ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਗੋਪੀਨਾਥ ਦੀ ਸਹਿ-ਡਾਂਸਰ ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਬਣ ਗਈ। ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦਾ ਉਸ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਸਮਰਥਨ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਬੱਚੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਧੀ [http://www.ambahouse.org/theauthor.shtml ਵਸੰਤੀ ਜੈਸਵਾਲ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190511061503/http://www.ambahouse.org/theauthor.shtml |date=2019-05-11 }} ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਡਾਂਸਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵਕ ਹੈ। ਉਹ ਕੇਰਲ ਨਟਨਮ ਅਤੇ [[ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ]] ਦੀ ਇੱਕ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੂਜੀ ਧੀ ਵਿਲਾਸਿਨੀ ਰਾਮਚੰਦਰਨ ਸੀ, ਜੋ [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਆਈ. ਏ. ਐੱਸ. ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੀ (ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ 5 ਮਾਰਚ 2015 ਨੂੰ ਹੋਈ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਧੀ ਵਿਨੋਦਿਨੀ ਸਸੀਮੋਹਨ 60 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮਲਿਆਲਮ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਲ ਕਲਾਕਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਹੁਣ ''ਵਿਸ਼ਵ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ'', [[ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ|ਤ੍ਰਿਵੇਂਦਰਮ]] ਦੀ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ। ਜੀ. ਵੇਣੂਗੋਪਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। == ਕੇਰਲ ਨਟਨਮ (ਕੇਰਲ ਨਾਚ) == ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ "ਕਥਕਲੀ" ਨੂੰ ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਬਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨਾਚ ਰੂਪ ਤੋਂ ਨਾਚ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੁਝ ਨਵੀਨਤਾਕਾਰੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਓਰੀਐਂਟਲ ਡਾਂਸ', 'ਕਥਕਲੀ ਨਟਨਮ' ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 'ਕੇਰਲ ਨਟਨਮ' (ਕੇਰਲਾ ਨਟਨਮ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੇਰਲ ਨਟਨਮ ਨੂੰ ਕਥਕਲੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ੈਲੀਬੱਧ ਰੂਪ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਪੀਨਾਥ ਨੇ ਆਪਣੀ ਖੁਦ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਜੋ ਕਲਾਸੀਕਲ ਪਿਛੋਕੜ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਲਾ ਅਤੇ ਨਾਚ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਕਥਕਲੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਲਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਛੇੜਛਾੜ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਥਕਲੀ ਨੂੰ ਉੱਚ ਵਰਗ ਦੇ [[ਬ੍ਰਾਹਮਣ]] ਅਤੇ ਨਾਇਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਵਿਹੜਿਆਂ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਨ੍ਰਿਤ ਚੈਂਬਰਾਂ ਤੋਂ ਜਨਤਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਕੇਰਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਾਚ ਦੀ ਲਹਿਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਤੀਹ ਅਤੇ ਚਾਲੀ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਨਾਚ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਕੋਈ ਸਿਖਲਾਈ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੋਪੀਨਾਥ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੇਖਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। == ਰਾਮਲੀਲਾ ਅਤੇ ਰਾਮਾਇਣ ਬੈਲੇ == ਗੁਰੂ ਗੋਪੀਨਾਥ ਭਾਰਤੀ ਨਾਚਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 'ਰਾਮ ਲੀਲਾ' ਇਸ ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਬੂਤ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਆਖਰੀ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫੀ 'ਰਾਮਾਇਣ' ਬੈਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੇਰਲ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ 1500 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਰ ਮੰਚਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। == ਕਿਤਾਬਾਂ == ਗੁਰੂ ਗੋਪੀਨਾਥ ਨੇ ਮਲਿਆਲਮ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਕੇਰਲ ਨਾਚਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੋ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹਨ-ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਡਾਂਸ ਪੋਜ ਅਤੇ ਅਬਿਨਯਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਕਾ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਲੋਕਾਸ ਨਾਲ) । ਹੋਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਹਨਃ * ਕਥਕਲੀ ਨਟਨਮ (ਕਥਕਲੀ ਨ੍ਰਿਤ) * ਨਟਨਕੈਰਾਲੀ (ਕੇਰਲ ਨਾਚ) * ਥਲਾਵੁਮ ਨਟਨਾਵਮ (ਤਾਲ ਅਤੇ ਨੱਚਣ) * ਅਭਿਨਯਮਪੁਰਮ (ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ) * ਅਭਿਨੈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਕਾ (ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ) == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1987]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1908]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] ggd2497qzyequ4f0xtqmrjj92jj16vc 0 200952 840310 839754 2026-05-31T06:22:22Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840310 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਪ੍ਰਦੁਮ ਸ਼ੁਕਲਾ | birth_date = {{Birth date and age|2006|6|24}} | birth_place = [[ਵਾਰਾਣਸੀ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਭਾਰਤ | nationality = ਭਾਰਤੀ | occupation = ਉਦਯਮੀ, ਸਮੱਗਰੀ ਨਿਰਮਾਤਾ | education = IIMT Group of Colleges (B.Tech) }} '''ਪ੍ਰਦੁਮ ਸ਼ੁਕਲਾ''' ([[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]]: '''प्रदुम शुक्ला'''; ਜਨਮ 24 ਜੂਨ 2006) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਉਦਯਮੀ ਅਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹਨ। ਉਹ Desh Crux ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹਨ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਟਾਰਟਅਪ ਅਤੇ ਕੰਪਨੀ ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://english.varthabharati.in/business/how-pradum-shukla-desh-crux-is-helping-startups-build-their-online-presence|title=How Pradum Shukla Desh Crux Is Helping Startups Build Their Online Presence|last=Bharathi|first=Vartha|access-date=2026-05-20|language=en|archive-date=2026-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20260311124609/https://english.varthabharati.in/business/how-pradum-shukla-desh-crux-is-helping-startups-build-their-online-presence|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=From IIMT Group of Colleges to Entrepreneurship: Pradum Shukla Desh Crux for Startups |url=https://firstindia.co.in/news/business/pradum-shukla-desh-crux-iimt-group-of-colleges-entrepreneurship |access-date=2026-05-20 |website=firstindia.co.in |language=en}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਪ੍ਰਦੁਮ ਸ਼ੁਕਲਾ ਦਾ ਜਨਮ 24 ਜੂਨ 2006 ਨੂੰ [[ਵਾਰਾਣਸੀ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਾਰੰਭਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਚੰਦਰਪ੍ਰਭਾ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਡਿਵਾਈਨ ਸੈਨਿਕ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਗ੍ਰੇਟਰ ਨੋਇਡਾ ਦੇ IIMT Group of Colleges ਵਿੱਚ ਬੀ.ਟੈਕ (ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ) ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Pradum Shukla |url=https://www.goodreads.com/author/show/40068516.Pradum_Shukla |access-date=2026-05-20 |website=www.goodreads.com}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == ਪ੍ਰਦੁਮ ਸ਼ੁਕਲਾ ਨੇ ਡਿਜ਼ਿਟਲ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਰਾਹੀਂ ਪਛਾਣ ਬਣਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ Desh Crux ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਟਾਰਟਅਪ ਅਤੇ ਕੰਪਨੀ ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਡਿਜ਼ਿਟਲ ਨਵੀਨਤਾ, ਆਨਲਾਈਨ ਉਦਯਮਤਾ ਅਤੇ ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮ ਵਿਕਾਸ ‘ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Giri |first=Sushil |date=2026-02-19 |title=Indian AI Summit 2026 Encourages Startup Innovation and Digital Visibility {{!}} Ai Summit 2026 Encourages Startup Innovation |url=https://english.newstrack.com/india-news/indian-ai-summit-2026-startup-innovation-digital-visibility-desh-crux-579578 |access-date=2026-05-20 |website=english.newstrack.com |language=en}}</ref> ਉਹ ''The Power to Outgrow'' ਕਿਤਾਬ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। == ਕਿਤਾਬਾਂ == * ''The Power to Outgrow''<ref>{{Cite web |title=The Power to Outgrow by Pradum Shukla {{!}} Open Library |url=https://openlibrary.org/works/OL43807592W/The_Power_to_Outgrow |access-date=2026-05-20 |website=Open Library |language=pa}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * {{IMDb name|id=nm14553401}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਦਯੋਗਪਤੀ]] jmk20blpnlwukw944yrx3mtljwd8l7w 0 203422 840276 836845 2026-05-30T15:53:19Z IvanScrooge98 14422 /* */ +pron 840276 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = ਜ਼ੋਹਰਾਨ ਮਮਦਾਨੀ | image = Zohran Mamdani 05.25.25 (b) (cropped).jpg | caption = ਮਮਦਾਨੀ ਦੀ ੨੦੨੫ ਦੀ ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ | term_start = ੧ ਜਨਵਰੀ ੨੦੨੬ | term_end = | birth_name = ਜ਼ੋਹਰਾਨ ਕਵਾਮੇ ਮਮਦਾਨੀ | birth_date = {{birth date and age|1991|10|18}} | birth_place = ਕਾਮਪਾਲਾ, ਯੁਗਾਂਡਾ<!-- Do NOT link Uganda; see [[MOS:GEOLINK]]--> | spouse = {{marriage|ਰਾਮਾ ਦੁਵਾਜੀ|February 2025 }} | signature = Zohran Mamdani Signature.svg }}{{Unreferenced|date=ਅਪਰੈਲ 2026}} '''ਜ਼ੋਹਰਾਨ ਕਵਾਮੇ ਮਮਦਾਨੀ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Zohran Kwame Mamdani''', {{pronunciation|Zohran Mamdani.ogg}}) ਇੱਕ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]] ਦਾ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਹੈ ਅਤੇ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ|ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ]] ਦਾ 2026 ਤੋਂ 112ਵਾਂ ਮੇਅਰ ਹੈ। ਜ਼ੋਹਰਾਨ ਇੱਕ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੈ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ [[ਨਿਊਯਾਰਕ (ਰਾਜ)|ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਸਟੇਟ]] ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ 2021-2025 ਤੱਕ ਐਸਟੋਰੀਆ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਕਾਮਪਾਲਾ, ਯੁਗਾਂਡਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] ਮੂਲ ਦੇ ਟੱਬਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮਹਿਮੂਦ ਮਮਦਾਨੀ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਮੀਰਾ ਨੈਰ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮਕਾਰ ਸਨ। ਜ਼ੋਹਰਾਨ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਰਹਿਣ ਲਈ ਆ ਗਏ। ਬ੍ਰੌਂਕਸ ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਬਾਓਡੁਇਨ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮੇਅਰ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਕਿਫਾਇਤੀ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਕਿਰਾਇਆ-ਮੁਕਤ ਬੱਸ ਸੇਵਾ, ਮੁਫਤ ਬਾਲ-ਡਾਕਟਰੀ ਸਹਾਇਤਾ, ਅਤੇ $30 ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ ਦੀ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਉਜਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਿਆ। 2025 ਵਿੱਚ, ਜ਼ੋਹਰਾਨ ਨੇ ਐਂਡ੍ਰੂ ਕੁਓਮੋ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ [[ਮੁਸਲਮਾਨ]] ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆਈ-ਅਮਰੀਕੀ ਮੇਅਰ ਬਣੇ। ਮਮਦਾਨੀ ਦਾ ਜਨਮ ਕੰਪਾਲਾ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਮਾਪਿਆਂ, ਅਕਾਦਮਿਕ ਮਹਿਮੂਦ ਮਮਦਾਨੀ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਮੀਰਾ ਨਾਇਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ, ਕੇਪ ਟਾਊਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਚਲੇ ਗਏ। ਮਮਦਾਨੀ ਨੇ 2014 ਵਿੱਚ ਬੋਡੋਇਨ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਅਫਰੀਕਾਨਾ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਮੇਜਰ ਨਾਲ ਬੈਚਲਰ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰੌਂਕਸ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। ਹਾਊਸਿੰਗ ਕੌਂਸਲਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਮਦਾਨੀ ਨੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਖਾਦਰ ਅਲ-ਯਾਤੀਮ ਅਤੇ ਰੌਸ ਬਰਕਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮੁਹਿੰਮ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 2020 ਵਿੱਚ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਟੇਟ ਅਸੈਂਬਲੀ ਲਈ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ, ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਟਿਕ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਵਾਰ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਅਰਾਵੇਲਾ ਸਿਮੋਟਾਸ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਸੀ। ਐਸਟੋਰੀਆ ਅਤੇ ਲੌਂਗ ਆਈਲੈਂਡ ਸਿਟੀ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ 2022 ਅਤੇ 2024 ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਦੁਬਾਰਾ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ। ਅਕਤੂਬਰ 2024 ਵਿੱਚ, ਮਮਦਾਨੀ ਨੇ 2025 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਦੇ ਮੇਅਰ ਲਈ ਆਪਣੀ ਉਮੀਦਵਾਰੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ, ਮਮਦਾਨੀ ਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ, ਕਿਫਾਇਤੀ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਪਲੇਟਫਾਰਮ 'ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ, ਕਿਰਾਏ-ਮੁਕਤ ਸਿਟੀ ਬੱਸਾਂ, ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਚਾਈਲਡ ਕੇਅਰ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਵਾਲੀਆਂ ਕਰਿਆਨੇ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ, ਕਿਰਾਏ-ਸਥਿਰ ਇਕਾਈਆਂ 'ਤੇ ਕਿਰਾਏ ਦੀ ਰੋਕ, ਵਾਧੂ ਕਿਫਾਇਤੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਇਕਾਈਆਂ, ਅਤੇ 2030 ਤੱਕ $30 ਦੀ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਉਜਰਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ LGBTQ ਅਧਿਕਾਰਾਂ, ਵਿਆਪਕ ਜਨਤਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸੁਧਾਰਾਂ, ਅਤੇ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਸਾਲਾਨਾ $1 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ 'ਤੇ ਟੈਕਸ ਵਾਧੇ ਲਈ ਵੀ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਜੂਨ 2025 ਵਿੱਚ ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਟਿਕ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਜਿੱਤੀ, ਸਾਬਕਾ ਗਵਰਨਰ ਐਂਡਰਿਊ ਕੁਓਮੋ ਨੂੰ ਇੱਕ ਉਲਟਫੇਰ ਵਿੱਚ ਹਰਾਇਆ, ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਅਰ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਉਹ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁਸਲਿਮ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਏਸ਼ੀਆਈ ਅਮਰੀਕੀ ਮੇਅਰ ਹਨ। == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ == ਮਮਦਾਨੀ 2025 ਲਈ ਗੂਗਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ "ਲੋਕ" ਟ੍ਰੈਂਡਿੰਗ ਖੋਜ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਪੰਨਾ 2025 ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ 10 ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਮਮਦਾਨੀ ਨੂੰ ਰੈਮੀ ਯੂਸਫ਼ ਦੁਆਰਾ ਸੈਟਰਡੇ ਨਾਈਟ ਲਾਈਵ ਦੇ 51ਵੇਂ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ, 2025 ਦੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਮੇਅਰ ਚੋਣ ਦੀ ਦੂਜੀ ਬਹਿਸ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਇੱਕ ਠੰਡੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਕੈਚ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਮੂਲ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1991]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਫ਼ੇ ਉਤੇ ਹਿੰਦੀ ਹਵਾਲੇ ਵਰਤੇ ਹਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਫ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਰਦੂ ਲਿਖਤ ਵਰਤੇ ਹਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hAudio microformats]] g1j25b4hrjgix0egha6v3wns612ngjz 4 203558 840307 840097 2026-05-31T05:27:14Z Kuldeep (Punjabi Wikimedians) 55242 /* ਵਿਕੀ ਲਵਜ਼ ਹਿਮਾਲਿਆ ਤਹਿਤ ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ */ ਨਵਾਂ ਭਾਗ 840307 wikitext text/x-wiki {{ਸੱਥ/ਹੈੱਡਰ}} == ਵਿਕੀ ਲਵਜ਼ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਅਤੇ ਓਕੇਆਈ ਨਾਲ਼ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਵਿਤ ਸਹਿਯੋਗ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, [https://outreachdashboard.wmflabs.org/campaigns/wiki%20loves%20himalayas/programs ਵਿਕੀ ਲਵਜ਼ ਹਿਮਾਲਿਆ] ਨਾਮ ਦੇ ਹੇਠ ਹੁਣ ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇੱਕ ਟ੍ਰੇਨਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਨੂੰ [https://hsrc.iiit.ac.in/research/highland%20histories.html ਹਾਈਲੈਂਡ ਹਿਸਟਰੀਜ਼] ਅਤੇ [[m:IIITH-OKI|ਓਕੇਆਈ]] ਵੱਲੋਂ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਓਕੇਆਈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ੧ ਅਤੇ ੨ ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਸਿੱਕਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਧੰਨਵਾਦ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:11, 22 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਵਰਤੋਂਕਾਰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ|ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ]] ਜੀ [[ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਪਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ ਜੀ ਨੇ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਕਸ਼ਾਪ [[ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ]] ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਦਿਨ ੬ ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਥੇ ਸਪੀਕਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਧੰਨਵਾਦ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:21, 22 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == Punjabi Wikimedians Skill Development Workshop 2026, Chandigarh == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਸਮੂਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨੂੰ ਦੱਸਦਿਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਯੂਜ਼ਰ ਗਰੁੱਪ ਵੱਲੋਂ '''21 ਅਤੇ 22 ਮਾਰਚ 2026''' ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੋ-ਰੋਜ਼ਾ ਸਮਰੱਥਾ ਨਿਰਮਾਣ (Capacity Building) ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਸਾਡੇ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ 'ਆਨ-ਵਿਕੀ' ਯੋਗਦਾਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ 'ਆਫ-ਵਿਕੀ' ਹੁਨਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ, ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਪਾਰਟਨਰਸ਼ਿਪ) ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾ ਅਤੇ OKI (IIIT-H) ਦੇ ਸਟਾਫ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਾਹਿਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਗੇ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਇਸ ਆਨਲਾਈਨ ਅਰਜ਼ੀ ਨੂੰ ਭਰਕੇ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜਿਸਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਮਿਤੀ '''4 ਮਾਰਚ 2026''' ਹੈ। ਚੁਣੇ ਗਏ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਗਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਈਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। '''ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਲਿੰਕ:''' [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSetY3Ja21LI1mCDVWJzkPX893Ll7ECrWP9MN4WQwjBgUkxjHw/viewform?usp=header ਗੂਗਲ ਫਾਰਮ] -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:12, 26 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) :ਜੋ ਲੋਕ ਇਹ ਜਾਨਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸੋਧਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਲਈ 20 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਹੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਇੱਛੁਕ [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdv1EUW1QX2a4_6DXDUB-LrhBLpCqmdqqbhnt3Kn2jfds8swA/viewform?usp=header ਇਹ ਗੂਗਲ ਫਾਰਮ] ਭਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। :-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:28, 27 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) ::ਕੁੱਝ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਆਊਟਰੀਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਮਾਰਚ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤੇ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਈਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:01, 18 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Punjabi Wikimedians Women's Day Meetup 2026, Patiala == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਯੂਜ਼ਰ ਗਰੁੱਪ ਵੱਲੋਂ '''ਵੂਮੈਨ ਡੇ (ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ)''' ਦੇ ਉਤਸਵ ਮੌਕੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੈਠਕ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੈਠਕ 9 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ (ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਨੇੜੇ) ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਬੈਠਕ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਮਹਿਲਾ ਐਡਿਟਰਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਨਵੇਂ ਐਡਿਟਰਾ ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਹਵਾਲੇ ਜੋੜਨ ਅਤੇ ਲੇਖ ਵਧਾਉਣ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਸ ਬੈਠਕ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੌਜੂਦਾ ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ 'ਤੇ ਰਹੇਗਾ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Tamanpreet Kaur|Tamanpreet Kaur]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Tamanpreet Kaur|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 14:23, 27 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਸਾਲਾਨਾ ਯੋਜਨਾ 2026-27 == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਆਪਾਂ ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਮਈ 2026 ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੁਣ ਸਾਲ ਜੂਨ 2026 ਤੋਂ ਮਈ 2027 ਦੇ ਲਈ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਆਫ਼ਲਾਈਨ ਬੈਠਕ, ਵਰਕਸ਼ਾਪ, ਵਿਕੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੁਸੀਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਲਿੰਕਾਂ ਉੱਤੇ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਇਸੇ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਧੰਨਵਾਦ। * ਯੋਜਨਾ - https://docs.google.com/document/d/1hRmcQpctTkW5uD2nEMPK4rwH8gy0sPcowds_nD8RhN8/edit?tab=t.0#heading=h.xguagl4w4kiz * ਬਜਟ - https://docs.google.com/spreadsheets/d/1ObeAO3saDF_3EV97oLTuLkRkunufnghX/edit?gid=1317624397#gid=1317624397 * ਸਮਾਂਰੇਖਾ - https://docs.google.com/spreadsheets/d/11R9rU_dw-JO8srtJuZG17bnV4SPVLHtschTbLfwgxuE/edit?gid=0#gid=0 --'''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 06:15, 7 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਤ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਆਗਾਮੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਬਾਰੇ ਅੱਪਡੇਟ == ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਕੁੱਝ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਅੱਪਡੇਟ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਆਯੋਜਕਾਂ ਨੂਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵਧਾਈ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਨੂੰ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਅਤੇ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਉਲੀਕਣ। ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ [[ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਇੱਕ ਆਊਟਰੀਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਸਟਾਫ਼ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਲਹਿਰ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ|ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ]] ਜੀ ਨੇ ਲਈ ਸੀ। ([https://outreachdashboard.wmflabs.org/courses/Punjabi%20Wikimedians/Dev%20Samaj%20College%20For%20Women%20Firozpur,%20Outreach ਆਊਟਰੀਚ ਡੈਸਬੋਰਡ]) ਦੂਜੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਉੱਤੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Tamanpreet Kaur|ਤਮਨਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ]] ਅਤੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Taranpreet Goswami|ਤਰਨਪ੍ਰੀਤ ਗੋਸਵਾਮੀ]] ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਮਹਿਲਾ ਮੀਟਅੱਪ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ 10 ਮਹਿਲਾ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ 4 ਨਵੇਂ ਵਰਕੋਂਕਾਰ ਖ਼ਾਤੇ ਵੀ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਸੋਧ ਅਤੇ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ([https://outreachdashboard.wmflabs.org/courses/Punjabi%20Wikimedians/Women's%20Week%20Meetup%202026/home ਆਊਟਰੀਚ ਡੈਸਬੋਰਡ]) ਆਖ਼ਰੀ ਅੱਪਡੇਟ ਆਗਾਮੀ 21 ਅਤੇ 22 ਮਾਰਚ 2026 ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਹੁਣ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਬਜਾਏ '''ਪਟਿਆਲਾ''' ਵਿਖੇ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਸੋ ਮੈਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਾਂਗਾ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਮੈਸੇਜ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਫਾਰਮ ਨਹੀਂ ਭਰਿਆ ਸੀ ਉਹ [https://docs.google.com/forms/d/1NwQHxhXorpkv1wIS6nYELgDh3oJ5-t1G1Gie9HCM7HU/edit ਇਹ ਫਾਰਮ ਕੱਲ੍ਹ ਭਾਵ 11 ਮਾਰਚ ਤੱਕ] ਭਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਧੰਨਵਾਦ ਜੀ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:38, 10 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]])</bdi> 11:15, 19 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == Punjabi Wikimedians Capacity Building Workshop 2026, Chandigarh == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, Punjabi Wikimedians Skill Development Workshop 2026, Chandigarh ਲਈ ਉੱਪਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਮਾਰਚ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹੋਣੀ ਸੀ ਪਰ ਕੁੱਝ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। ਹੁਣ ਇਹ ਵਰਕਸ਼ਾਪ 18 ਅਤੇ 19 ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਓਕੇਆਈ ਅਤੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤਾ ਫਾਰਮ ਭਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਧੰਨਵਾਦ। ਫਾਰਮ - https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdY8hwqRH1oFeExAkDXL2Ag4xW4oH7EM8PKi2mERlXHmaQMyg/viewform?usp=header -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:56, 28 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਨਫਰੰਸ 4 ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ 6 ਸਤੰਬਰ 2026 ਤੱਕ ਕੋਚੀ (ਭਾਰਤ) ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ। ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ, ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ, ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਤੇ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੰਚ 'ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮੰਚ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਹਾਂ, ਨਵਾਂ ਸਿੱਖਦੇ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰਕੇ, ਮੁਫ਼ਤ ਗਿਆਨ ਦੀ ਲਹਿਰ (free knowledge movement) ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਲਈ ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅੱਗੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। 🙂 ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ: [15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026, ਰਾਤ 11:59 ਵਜੇ ਤੱਕ (IST)] ਅਰਜ਼ੀ ਦਾ ਲਿੰਕ (Application link): https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdA3rR9xX_k31dzJrjM5MTDNYNUIRcAB45S4TflsYCbGJNrzg/viewform ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ (More information): [[metawiki:WikiConference_India_2026/Scholarship|WCI 2026 Scholarship metawiki]] ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ। ਧੰਨਵਾਦ, ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ -[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Gnoeee|Gnoeee]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Gnoeee|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 21:16, 28 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:12, 3 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Invitation to join South Asian Community and the Annual Planning Discussions with WMF == "Kindly feel free to translate this text into your own language." Dear Community member, We would like to invite you all to the April edition of the South Asia Open Community Call that will focus on a discussion with the leadership of the Wikimedia Foundation on their [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|Annual Plan (2026-2027)]]. The [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan|Foundation’s Annual Plan]] is a high-level roadmap for what the organisation aims to achieve in the coming year. It includes not only the foundation’s Goals, Progress, and plan but also a summary of Global Trends that impact the present and future of our movement. This is the right time for the South Asia community to participate and share their thoughts on the Wikimedia Foundation’s annual plan, helping shape it together. Share your hopes, concerns, bold ideas, and specific requests to contribute to the Foundation’s planning. Hence, the next [[:m:South Asia Open Community Call|South Asia Open Community Call]] will be hosted on the following dates/times. Please mark the same in your calendar and sign up [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]]. * Platform: Google Meet * Date: 17th April, 2026 * Time: 1930-2045 IST (1400-1515 UTC) * Registration Link: [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]] Note: Only those who have registered will receive the joining link. Look forward to seeing you on the call, Best, [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:41, 5 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=29127818 --> == ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 - Scholarship Applications == ਪਿਆਰੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ, ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ ਨੇੜੇ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। [[metawiki:Special:MyLanguage/WikiConference_India_2026|ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026]] ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅਰਜ਼ੀ ਫਾਰਮ ਮੈਟਾ ਵਿਕੀ 'ਤੇ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਲੱਭ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਦੀ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ: 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026, ਰਾਤ ​​11:59 IST ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਕੀ ਹਨ, ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਰਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੋ। ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਅਪਡੇਟਸ ਲਈ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਾਨਫਰੰਸ ਮੈਟਾ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਟੀਮ ਵੱਲੋਂ, ਨਿੱਘਾਂ ਭਰਿਆ ਸਵਾਗਤ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Jagmit Singh Brar|Jagmit Singh Brar]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Jagmit Singh Brar|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 03:44, 13 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) == Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026 - Call for Applications == The [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|Indic MediaWiki Developers User Group]] is pleased to announce the upcoming [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]], scheduled to take place in Hyderabad from 26 - 28 June 2026 (with 25 June as Day 0), in collaboration with the [[m:IIITH-OKI|IIITH-OKI]] and [https://www.osdg.in/ OSDG] club at [[w: International Institute of Information Technology, Hyderabad|International Institute of Information Technology, Hyderabad]]. Wikimedia hackathons are spaces for developers, designers, content editors, and other community stakeholders to collaborate on building technical solutions that help improve tools, workflows, and overall user experience across Wikimedia projects. '''The hackathon is intended for:''' * Technical contributors active in the Wikimedia technical ecosystem, including developers, maintainers (admins/interface admins), translators, designers, researchers, documentation writers, etc. * Content contributors having an in-depth understanding of technical issues in their home Wikimedia projects like Wikipedia, Wikisource, Wiktionary, etc. * Contributors from other FOSS communities or those who have participated in Wikimedia events in the past and would like to begin contributing to Wikimedia technical spaces. Participants may work on curated hackathon tasks and are also encouraged to propose their own ideas, supported by a clear problem statement and a proposed approach. To encourage participation and support promising contributions, scholarships will be provided to support participants’ related expenses. '''Apply here:''' * Scholarship application form (Deadline: 2 May 2026): [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSej8JvGsvQ7mYmkXdUDriMrKNPajCqH4e3clEct_GnmA1HZ3g/viewform Google form] '''More information:''' We encourage interested contributors to apply and participate. Further updates, including program details and venue, will be shared on the Meta page. * Meta page: [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]] If you have any questions, concerns, or need support with the application, please reach out via the Meta-Wiki talk page or email at {{nospam|contact|indicmediawikidev.org}}. Best Regards, On behalf of Indic Mediawiki Developers User Group ==ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸੈਮੀਨਾਰ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ, ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਿਰਸਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਨੀਵਾਰ, 25 ਅਪਰੈਲ, 2026 ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੁਪਹਿਰ ਤਿੰਨ ਵਜੇ '''ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ''' ਵਿਸ਼ੇ ਉਪਰ ਇੱਕ ਸੈਮੀਨਾਰ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਮੁੱਢਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਤੁਹਾਡਾ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਸੱਦਾ ਪੱਤਰ ਭੇਜ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਕੋਈ ਨੇੜਲਾ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਸਹਿਯੋਗ ਲਈ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜਰੂਰ ਸੰਪਰਕ ਕਰੇ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਤੁਹਾਡੇ ਸੁਝਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਰਹੇਗਾ। ਧੰਨਵਾਦ ਜੀ। ਸੈਮੀਨਾਰ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਾ ਲਿੰਕ [https://meta.wikimedia.org/wiki/Seminar_on_Punjabi_Wikipedia_at_Kalanwali,_Sirsa ਇਥੇ] ਹੈ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:47, 22 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) === ਟਿੱਪਣੀ === :@[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]], ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਕਦਮ ਜੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੁੜ ਸਰਗਰਮ ਹੁੰਦਿਆਂ ਦੇਖ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ੨੫ ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਆ ਪਾਵਾਂਗਾ ਪਰ ਕਿਸੇ ਸੈਮੀਨਰ ਲਈ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਜ਼ਰੂਰ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਧੰਨਵਾਦ। -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 10:24, 23 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) ---'''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਓਪਰੀ ਸੰਸਥਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਆਸਾਨ ਹੈ। ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਹੁੰਗਾਰੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ। --- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 15:08, 23 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 00:58, 26 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) </bdi> (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਠੇ ਕੁਝ ਸਵਾਲ == ਸਤ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ ਸਭ ਨੂੰ, ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਅਸੀਂ, ਲਗਭਗ, ਸਭ ਆਪਣੇ 25 ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਲੇਖਾਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲੇਖ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਬਾਰੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵਰਗੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਲਿਖਦੇ ਸਮੇਂ, ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੀ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ 'ਉਨ੍ਹਾਂ' ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਉਹ' ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਇਜ਼ੱਤ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਇਸ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਬਿਹਤਰ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ-ਦੋ ਬੈਠਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਹੈ ਪਰ ਕਦੀ ਕੁਝ ਨਿਚੋੜ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਪਾਇਆ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਇਸ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Nitesh Gill|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:34, 28 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) :@[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ਜੀ ਤੁਹਾਡਾ ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ ਇਸ ਜ਼ਰੂਰੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਸੱਥ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਤਾਂ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕੇ ਅਤੇ ਇਸ ਕੋਈ ਰਾਹ ਲੱਭਕੇ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਅੱਪਡੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਜਾਂ ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਅਲੱਗ ਤੋਂ ਨੀਤੀ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕੇ। ਮੇਰਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਜੀਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਇਸ ਆਪਾਂ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਬਤ ਲੇਖਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਕੁੱਝ ਸਫ਼ਿਆਂ ਦੇ ਲਿੰਕ ਸਾਂਝਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਹਾਲੀਆ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਪਡੇਟ ਕੀਤਾ ਸੀ (ਜਾਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ) :ਹਾਲੀਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਸਫ਼ੇ - :ਸ਼ਬਦ ਜੋੜ (Spelling) ਬਾਰੇ - [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼/ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ|ਲਿੰਕ]] :ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਚੰਗਾ ਲੇਖ (Good Article) - [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਚੰਗੇ ਲੇਖ|ਲਿੰਕ]] :ਇਸ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਨਤੀਜੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਾਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਅੱਪਡੇਟ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗੇ - :[[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼/ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ਼ ਸੰਬਂਧਿਤ ਲੇਖ]] :ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੇ ਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ - [[:en:Wikipedia:Manual of Style/Islam-related articles|Wikipedia:Manual of Style/Islam-related articles]] :-- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 09:21, 30 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) :‘ਉਨ੍ਹਾਂ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ‘ਆਪ’ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਹੈ ਇਹ ਵੀ ਬਹੁ-ਵਚਨ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Geet Arts|Geet Arts]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Geet Arts|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 11:28, 9 ਮਈ 2026 (UTC) :ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾਈ ਨੀਤੀ ਸਬੰਧੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਚਰਚਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਵਿਚਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਵਿਆਕਰਣਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਪੜਨਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਾਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਨੀਤੀ ਬਣਾਈ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। :ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ “you” ਵਰਗਾ ਇਕ ਤਟਸਥ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ “ਤੂੰ”, “ਤੁਸੀਂ”, “ਆਪ” ਆਦਿ ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਆਕਰਣ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਦਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਪੂਰਵਕ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਆਮ ਲਿਖਤ, ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ, ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੀ “ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ”, “ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ” ਵਰਗੇ ਪੜਨਾਂਵ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। :ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ’ਤੇ “ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ” ਵਰਤਣਾ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨਜਨਕ ਭਾਸ਼ਾਈ ਰੀਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਬੇਅਦਬੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। :ਇਸ ਲਈ ਮੇਰਾ ਸੁਝਾਅ ਹੈ ਕਿ: :•ਸਾਰੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਲਈ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ “ਉਨ੍ਹਾਂ”, “ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ”, “ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ” ਵਰਗੇ ਆਦਰਸੂਚਕ ਪੜਨਾਂਵ ਵਰਤੇ ਜਾਣ। :• ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਜਾਂ ਪ੍ਰਚਾਰਾਤਮਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਜਿਵੇਂ “ਮਹਾਨ”, “ਪੂਜਨੀਕ”, “ਅਵਤਾਰੀ”, “ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ” ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾਵੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹਵਾਲੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਾ ਹੋਣ। :• ਨੀਤੀ ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ, ਇਤਿਹਾਸਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਜਨਤਕ ਹਸਤੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੋਵੇ। :• ਜਿੱਥੇ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ, ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੜਨਾਂਵ ਦੀ ਥਾਂ ਸਿੱਧਾ ਨਾਮ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਲਿਖਤ ਹੋਰ ਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ੀ ਰਹੇ। :ਮੇਰੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੀਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ, ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੀ ਨਿਰਪੱਖਤਾ — ਤਿੰਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖ ਸਕਦੀ ਹੈ। :ਧੰਨਵਾਦ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Aman Arora PTL|Aman Arora PTL]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Aman Arora PTL|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 13:21, 9 ਮਈ 2026 (UTC) --- @[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ਜੀ, ਇਸ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ੁਕਰੀਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਵਧੀਆ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਚਰਚਾ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਸੱਥ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇ। ਦੂਜਾ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਉਸ/ਉਹ ਕਰਦਿਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਜੇਕਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕਵਚਨ ਕਰ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਏਜੰਡੇ ਤਹਿਤ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਫਿਰਕੂ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੇਖਾਂ ਲਈ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਗਹਿਰੇ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਕ ਦੌਰ ਉਹ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਨੇੜ ਭੂਤ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰ ਰਹੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੈ ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਅਜਿਹੇ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਉੱਤੇ ਸੁਆਲ ਵੀ ਉੱਠਦੇ ਰਹੇ/ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਆਚਰਨ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਅਖਬਾਰੀ ਹਵਾਲੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਤੁਰੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨਿਚੋੜ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਬਿਹਤਰ ਹੈ। --- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:14, 29 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) * [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ਜੀ, ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ। ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਮਤ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇ ਅਸੀਂ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਹੱਲ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਰਾਹ ਕੱਢ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਜੇ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਡੇਟ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਲਈ ਮਦਦਗਾਰ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਹਰ ਵਾਰ ਇਸ ਮਾਮਲੇ 'ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪਵੇਗੀ। ਬਾਕੀ ਸਭ ਨੂੰ ਵੀ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸੁਝਾਅ ਜ਼ਰੂਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰੋ। ਸ਼ੁਕਰੀਆ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Nitesh Gill|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:18, 29 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) *:ਸ਼ੁਕਰੀਆ @[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ਇਸ ਸਵਾਲ ਲਈ. ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਲੇਖਾਂ 'ਤੇ 'ਉਨ੍ਹਾਂ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਿਹਤਰ ਰਹੇਗੀ। ਹੋਰ ਸਭ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਉੱਤੇ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਧੰਨਵਾਦ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Tamanpreet Kaur|Tamanpreet Kaur]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Tamanpreet Kaur|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 14:49, 30 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) * ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ। ਮੈਂ ਇਸ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ @[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeepburjbhalaike|Kuldeepburjbhalaike]] ਜੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਮਤ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ [[:en:Main_Page|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ]] ਦੇ '[[:en:Wikipedia:Manual_of_Style/Islam-related_articles|Manual of Style/Islam-related articles]]' ਵਾਂਗ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਲਈ ਵੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਹੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਹੱਲ ਹੈ। :ਇਸ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਮੈਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਨੁਕਤੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ: :ਨੀਤੀਗਤ ਢਾਂਚਾ (Policy Framework): ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ 'ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼' (Manual of Style) ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜੋ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਲਈ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਤੈਅ ਕਰੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸੰਭਾਵੀ ਟਕਰਾਅ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਣਗੇ ਅਤੇ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕਸਾਰਤਾ ਆਵੇਗੀ। :ਸਾਡੇ ਮੌਜੂਦਾ '[[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼/ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ|ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ]]' ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵਾਂਗ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਨਵੀਂ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਜਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸਤਿਕਾਰਤ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਲਈ 'ਉਹ' ਦੀ ਬਜਾਏ 'ਉਨ੍ਹਾਂ/ਉਹਨਾਂ' ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਨੀਤੀਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। :ਇਹ ਨੀਤੀ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੇ ਮਿਆਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪੁਲ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰੇਗੀ। :ਮੈਂ ਇਸ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਪੱਖੋਂ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ। <font color="green" face="Segoe Script" size="4"><b> [[User:Harry sidhuz|Harry sidhuz]] </b></font>^{<font face="Andalus"> ([[User talk:Harry sidhuz|talk]]) &#124;[[Special:Contributions/Harry sidhuz|Contribs]])</font>} 17:17, 1 ਮਈ 2026 (UTC) * ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ! ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਜਰੂਰੀ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਵੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਉੱਪਰ ਦਿੱਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹਾਂ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੀਤੀਆਂ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਪੈਣਗੀਆਂ। ਮੇਰੇ ਖਿਆਲ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰ੍ਮੁੱਖ ਧਰਮਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਿੰਦੂ/ਮੁਸਲਮਾਨ/ਸਿੱਖ/ਇਸਾਈ ਆਦਿ) ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗੁਰੂਆਂ, ਪੀਰਾਂ, ਪੈਗੰਬਰਾਂ, ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਆਦਿ ਲਈ ਇੱਕ ਖਾਸ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸ਼ੈਲੀ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਓਹਨਾਂ/ਆਪ ਆਦਿ) ਵਰਤਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਖਿੱਤੇ ਜਾਂ ਜਗ੍ਹਾ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਕਿਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਜਾਂ ਲੀਡਰ ਲਈ ਸਿਰਫ ਆਮ ਪੰਜਾਬੀ (ਉਸ/ਓਹ ਆਦਿ) ਵਰਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਰਾ ਨਿੱਜੀ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਕੈਟਾਗਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਬਰੀਕ ਜਿਹੀ ਲਾਈਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨੀਤੀ ਜਾਂ ਖਰੜੇ ਵਜੋਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਸੁਝਾਅ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ।[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Jagmit Singh Brar|Jagmit Singh Brar]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Jagmit Singh Brar|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 13:47, 9 ਮਈ 2026 (UTC) *ਸਤਿ ਸ਼੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ ! ਇਹ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਚਰਚਾ ਹੈ। ਜਿਵੇ ਕਿ ਉੱਪਰ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਤੂੰ, ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੁਸੀ, ਉਸਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਉਹਨਾਂ ਸਬਦ ਠੀਕ ਹਨ ਜਿਵੇ ਕਿ ਇੱਕ ਲੇਖ ਹੈ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਵੇਲ਼ੇ ਬਹੁਤ ਅਜੀਬ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨਾਲ਼ ਹੋਇਆ ਉਸਦਾ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਓਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਹੋਇਆ ਠੀਕ ਲੱਗੇਗਾ ਜੀ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Gurtej Chauhan|Gurtej Chauhan]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Gurtej Chauhan|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) == Call for Applications: TTT 2026 (Deadline Extended to 20 May) == ''<small>Apologies for writing in English. Please feel free to translate this into your language.</small>'' Hello everyone, We hope you are doing well. We would like to share that applications for the [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026|Train the Trainer (TTT) 2026]] program are currently open. TTT is a capacity-building initiative aimed at supporting Wikimedians in developing training, facilitation, and leadership skills. We are happy to inform you that the scholarship application deadline has been [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026/Scholarship|extended until 20 May 2026]]. We are still receiving applications and encourage interested community members, especially emerging leaders, to [https://docs.google.com/forms/d/17eq6lJNCTVBoKRqz5IdSCiYWv-eHBrYRnx1wXfncwLI/viewform?edit_requested=true&pli=1 apply]. We also request your support in sharing this opportunity within your communities and networks, so that it can reach a wider and more diverse group of participants. Thank you for your continued support. '''OKI (IIIT-H)''' [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 13:02, 17 ਮਈ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh (OKI)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=30361720 --> == ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਸਾਲਾਨਾ ਯੋਜਨਾ 2026-27 ਅੱਪਡੇਟ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਯੂਜ਼ਰ ਗਰੁੱਪ ਵੱਲੋਂ ਜੂਨ 2026 ਤੋਂ ਮਈ 2027 ਤੱਕ [https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Resources_and_Partnerships/India_General_Support_Project/Punjabi_Wikimedians_Annual_Plan_2026-27 ਸਾਲਾਨਾ ਯੋਜਨਾ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀ] ਪਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਬੋਹੱਦ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਰਜ਼ੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਈ ਹੈ। ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਸੰਬੰਧੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਆਪਣੀ ਅਗਲੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਸਭ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਲਈ ਬਹੁਤ ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ। -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 15:13, 20 ਮਈ 2026 (UTC) == 25 ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਲੇਖ ਸੁਧਾਰ ਮੁਹਿੰਮ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਪਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉੱਤੇ 25 ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਖੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਣ ਲਈ ਇੱਕ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਪਿਛਲੇ ਕੁਛ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਵੀ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ 25 ਮਈ ਤੋਂ 7 ਜੂਨ ਤੱਕ ਇਹਨਾਂ 25 ਲੇਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਰਹਿੰਦੇ ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਣ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰੇ ਗਏ ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇਣ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਲਿੰਕ ਰਾਹੀਂ ਰਜਿਸਟਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲਿਖ ਉੱਤੇ ਤੁਸੀਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਧੰਨਵਾਦ। *ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਲਿੰਕ: https://w.wiki/P45L *ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ: https://w.wiki/HtyR -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:07, 23 ਮਈ 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:14, 27 ਮਈ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == ਵਿਕੀ ਲਵਜ਼ ਹਿਮਾਲਿਆ ਤਹਿਤ ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, [https://outreachdashboard.wmflabs.org/campaigns/wiki%20loves%20himalayas/programs ਵਿਕੀ ਲਵਜ਼ ਹਿਮਾਲਿਆ] ਨਾਮ ਦੇ ਹੇਠ ਹੁਣ ਤੱਕ ਚਾਰ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਟ੍ਰੇਨਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਨੂੰ [https://hsrc.iiit.ac.in/research/highland%20histories.html ਹਾਈਲੈਂਡ ਹਿਸਟਰੀਜ਼] ਅਤੇ [[m:IIITH-OKI|ਓਕੇਆਈ]] ਵੱਲੋਂ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਿਛਲੀਆਂ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਇਸ ਆਖ਼ਰੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੈਂ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਕੰਮ ਉੱਥੇ ਆਏ ਨਵੇਂ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ੨੨ ਅਤੇ ੨੩ ਜੂਨ ੨੦੨੬ ਨੂੰ ਲੱਦਾਖ਼ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਧੰਨਵਾਦ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 05:27, 31 ਮਈ 2026 (UTC) 29biv9us5pl2l0a137pzvuqw418sd6c