ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ pawiki https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਾਟਕ ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Event Event talk Topic 0 2289 840327 840292 2026-05-31T17:54:34Z Nitesh Gill 8973 840327 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ | image = Mural painting of Guru Nanak from Gurdwara Baba Atal Rai.jpg | alt = 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਦੀ ਦਵਾਰ ਉੱਤੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | caption = 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਦੀ ਦਵਾਰ ਉੱਤੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | birth_name = ਨਾਨਕ | birth_date = 15 ਅਪਰੈਲ 1469 (ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ, ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ){{sfn|Gupta|1984|p=49}} | birth_place = ਰਾਏ ਭੋਇ ਕੀ ਤਲਵੰਡੀ, [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ]] <br> {{small|(ਹੁਣ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]])}} | death_date = {{Death date and age|1539|09|22|1469|04|15|df=y}} | death_place = [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]], [[ਲਾਹੌਰ ਸੂਬਾ]], [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] <br> {{small|(ਹੁਣ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]])}} | resting_place = [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕਰਤਾਰਪੁਰ]], ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ | known_for = * [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਬਾਨੀ *ਲਿਖਣ [[ਜਪੁਜੀ]] ਸਾਹਿਬ *ਲਿਖਣ [[ਕੀਰਤਨ ਸੋਹਿਲਾ]] | successor = [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ]] | parents = [[ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ]] ਅਤੇ [[ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ]] | spouse = [[ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ]] | children = [[ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ]]<br>[[ਲਖਮੀ ਦਾਸ]] | religion = [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] | location = [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] | other_name = ''ਪੀਰ ਬਾਲਗਦਾਨ'' ([[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite news |last1=Service |first1=Tribune News |title=Booklet on Guru Nanak Dev's teachings released |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/ludhiana/booklet-on-guru-nanak-dev%E2%80%99s-teachings-released-859755 |work=Tribuneindia News Service |language=en |quote=Rare is a saint who has travelled and preached as widely as Guru Nanak Dev. He was known as Nanakachraya in Sri Lanka, Nanak Lama in Tibet, Guru Rimpochea in Sikkim, Nanak Rishi in Nepal, Nanak Peer in Baghdad, Wali Hind in Mecca, Nanak Vali in Misar, Nanak Kadamdar in Russia, Baba Nanak in Iraq, Peer Balagdaan in Mazahar Sharif and Baba Foosa in China, said Dr S S Sibia, director of Sibia Medical Centre.}}</ref><br>''ਨਾਨਕਚਰਿਆਯਾ'' (ਸ਼੍ਰੀ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਲਾਮ'' (ਤਿੱਬਤ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਗੁਰੂ ਰਿਨਪੋਚ'' (ਸਿੱਕਮ ਅਤੇ ਭੂਟਾਨ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਰਿਸ਼ੀ'' ([[ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਪੀਰ'' ([[ਇਰਾਕ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਇਰਾਕ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਵਾਲੀ ਹਿੰਦੀ'' (ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਵਾਲੀ'' (ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਕਦਮਦਾਰ'' ([[ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਰੂਸ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਬਾਬਾ ਫੂਸਾ'' ([[ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਚੀਨ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref> | signature = Pothi written by Guru Nanak.jpg }} '''ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''[[:en:Guru_Nanak|Guru Nanak]]'''; 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1469 – 22 ਸਤੰਬਰ 1539), ਜਾਂ '''ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ''',{{sfn|Macauliffe|1909|p=[[s:Page:The Sikh Religion, its gurus, sacred writings and authors Vol 1.djvu/63|lvii]]}} [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਮੋਢੀ ਸਨ ਅਤੇ ਦਸ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ [[ਕੱਤਕ]] ਦੀ [[ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ]] (ਅਕਤੂਬਰ-ਨਵੰਬਰ) ਨੂੰ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਗੁਰਪੁਰਬ]] ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ [[ਏਸ਼ੀਆ]] ਭਰ ਵਿੱਚ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ [[ਇੱਕ ਓਅੰਕਾਰ]] (ੴ, 'ਇਕ ਰੱਬ') ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਹਰ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਸੱਚ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।{{sfn|Hayer|1988|p=14}} ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ (ਪਰਮਾਤਮਾ) ਸਮਾਨਤਾ, ਭਾਈਚਾਰਕ ਪਿਆਰ, ਚੰਗਿਆਈ ਅਤੇ ਨੇਕੀ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਅਧਿਆਤਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਸਥਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।{{sfn|Sidhu|2009|p=26}}{{sfn|Khorana|1991|p=214}}{{sfn|Prasoon|2007}} ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ 974 ਕਾਵਿ-ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਰਦਾਸਾਂ [[ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ]] ਹਨ; [[ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ]]; ਅਤੇ [[ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ]] ਹਨ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਨਕ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਬ੍ਰਹਮਤਾ, ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਨੌਂ ਗੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਉੱਤੇ ਉਤਰੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਸੀ। ==ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ== [[Image:Inside view of the entrance - Gurdwara Janam Asthan.jpg|thumb|200px|left|[[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿਖੇ [[ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ]], ਯਾਦਗਾਰੀ ਜਗ੍ਹਾ ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ।]] {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ<ref>{{cite book | last=ਮੈਕਾਲਿਫ਼ | first=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ | authorlink=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ | year=2004 | origyear=1909 | title=The Sikh Religion —।ts Gurus, Sacred Writings and Authors | publisher=Low Price Publications | location=ਭਾਰਤ | isbn = 81-86142-31-2 | page=1 | quote=The third day of the light-half of the month of Baisakh (April–May) in the year AD 1469, but, some historians believe that the Guru was born on 15 April 1469 A.D.}}. Generally thought to be the third day of Baisakh (or Vaisakh) of Vikram Samvat 1526.</ref> ਨੂੰ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਨੇੜੇ ਰਾਇ ਭੋਇ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ (ਹੁਣ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]), ਵਿਖੇ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਜੋ [[ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ]] ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਸਨ।<ref name="Macauliffe3">{{cite book|title=The Sikh Religion —।ts Gurus, Sacred Writings and Authors|last=ਮੈਕਾਲਿਫ਼|first=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ|publisher=Low Price Publications|year=2004|isbn=81-86142-31-2|location=India|authorlink=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼|origyear=1909}}</ref><ref>{{cite book|title=The।llustrated History of the Sikhs|last= ਸਿੰਘ|first=ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ|publisher=Oxford University Press|year=2006|isbn=0-19-567747-1|location=ਭਾਰਤ|pages=12–13|authorlink=ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ}} Also, according to the Purātan Janamsākhī (the birth stories of Guru Nanak).</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪੇ, ਕਲਿਆਣ ਚੰਦ ਦਾਸ ਬੇਦੀ, ਮਕਬੂਲ ਨਾਮ [[ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ]] ਅਤੇ [[ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ|ਤ੍ਰਿਪਤਾ]] ਸਨ।<ref>{{cite web |url=http://www.sgpc.net/gurus/gurunanak.asp |title=Guru Nanak Sahib, Guru Nanak Ji, First Sikh Guru, First Guru Of Sikhs, Sahib Shri Guru Nanak Ji,।ndia |publisher=Sgpc.net |date= |accessdate=9 August 2009 |archive-date=18 ਫ਼ਰਵਰੀ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120218023855/http://www.sgpc.net/gurus/gurunanak.asp |dead-url=yes }}</ref> ਪਿਓ ਪਿੰਡ ਤਲਵੰਡੀ ਦੇ ਫ਼ਸਲ ਮਾਮਲੇ ਦੇ [[ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੇਖਾਕਾਰ|ਪਟਵਾਰੀ]] ਸਨ।<ref>{{cite web |url=http://nankana.com/AboutRaiBular1.html |title=The Bhatti's of Guru Nanak's Order |publisher=Nankana.com |date= |accessdate=9 August 2009 |archive-date=16 ਜੂਨ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130616151332/http://nankana.com/AboutRaiBular1.html |dead-url=yes }}</ref> ਮਾਪੇ ਹਿੰਦੂ ਖੱਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਵਪਾਰੀ ਸਨ।<ref>{{cite book|title=The Encyclopedia of Sikhism|last=ਸਿੰਘਾ|first=ਹ. ਸ.|publisher=ਹੇਮਕੁੰਟ ਪ੍ਰੈਸ|year=2000|ISBN=978-81-7010-301-1|page=125}}</ref><ref>{{cite book|title=The A to Z of Sikhism|url=https://archive.org/details/atozofsikhism0000mcle|last=ਮਕਲੌਡ|first=ਵ. ਹ.| authorlink=ਡਬਲਿਊ ਐਚ ਮੈਕਲੋਡ |publisher=Scarecrow Press|year=2009|ISBN=978-0-8108-6828-1|page=[https://archive.org/details/atozofsikhism0000mcle/page/86 86]}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਭੈਣ, [[ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ]], ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਵੱਡੀ ਸੀ। ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਜੈ ਰਾਮ ਨਾਲ਼ 1475 ਵਿੱਚ [[ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ, [[ਦੌਲਤ ਖ਼ਾਨ ਲੋਧੀ]] ਦੇ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਨਾਨਕ ਦਾ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਨਾਲ਼ ਲਾਡ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਵੀ ਮਗ਼ਰ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਅਤੇ ਜੀਜੇ ਦੇ ਘਰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਉਹ 20 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਦੌਲਤ ਖ਼ਾਨ ਅਧੀਨ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।<ref name=":0" /> ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਮਤਾਬਕ ਇਹ ਅਰਸਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਲਈ ਇੱਕ ਖ਼ੁਦ ਤਰੱਕੀ ਵਾਲ਼ਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕਲਾਮ ਵਿੱਚ ਹੁਕਮਰਾਨੀ ਢਾਂਚੇ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਹਵਾਲੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name="autogenerated9">{{cite book | last=ਕੋਲ | first=ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ |author2=ਸੰਭੀ, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ| year=1978 | title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices | url=https://archive.org/details/sikhs00cole | publisher=Routledge & Kegan Paul | location=ਲੰਡਨ| isbn = 0-7100-8842-6 | page=[https://archive.org/details/sikhs00cole/page/9 9] | nopp=true}}</ref> ਸਿੱਖ ਰਿਵਾਜ਼ਾਂ ਮਤਾਬਕ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਇਲਾਹੀ ਰਹਿਮਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਨੇ।<ref name="GuruNanakBBC">{{cite web |title=The founder of Sikhism |url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/nanak.shtml |website=BBC |accessdate=3 September 2019}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਖਿੜਦੀ ਹੋਈ ਸੂਝ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਨਾਨਕ ਨੇ ਇਲਾਹੀ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਿਖਾਈ। ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ<ref name=":0">{{Cite book|title=Guru Nanak Founder of Sikhism|last=Singh|first=Dr. Trilochan Singh|publisher=Gurdwara Parbandhak Committee , Sis Giani,Chandni Chowk, Delhi|year=1969|location=Delhi|pages=8-12; 51 ; 50|quote=For three years Gopal gave elementary education to Nanak in language, arithmetic and other subjects, ......He easily committed to memory , everything that was taught to him...When Gopal gave his first lesson on a secular subject and asked the students to write it on the wooden slate, Nanak wrote some verses in the form of an acrostic. Teacher was taken aback what he saw written on the wooden slate.....He found...acrostic written in couplets of extremely simple Panjabi Language.What surprised him was the profound thought of the poems: ...(a) aida _ He who has created the whole cosmos, His will is evolving it to his purpose . Nanak , the poet( shair) sayeth: He is the cause of all that occurs. __ Guru Nanak : Aasa , Patti, p 433 Page 51 footnote Puratan janm sakhi fixes the marriage date at age of 12 , which is too early , bahi mani singh and meharban janam sakhi fixes marriage age at 15 or 16 which seems to be correct. Bala’s Janam sakhi fixes it at 18 which is less probable……page 50 For next 4 years Nanak led a homely life….during this period he had two sons…|via=http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPage.jsp?ID=5529&page=1&CategoryID=1&Searched=}}</ref>, ਉਸ ਵਕ਼ਤ ਦੇ ਰਿਵਾਜ਼ ਮਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਓ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪਾਂਧੇ ਗੋਪਾਲ ਕੋਲ ਸਕੂਲੀ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾਇਆ।<ref name="Macauliffe3"/> ਗੋਪਾਲ ਨੇ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਾਕਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਨਿਆਣੇ ਹੁੰਦੇ ਨਾਨਕ ਨੇ ਆਪਣੇ [[ਅਧਿਆਪਕ]] ਨੂੰ ਨੰਬਰ ਇੱਕ ਨਾਲ਼ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਅੱਖਰ, ਓ ਅਤੇ ਅੰਕਾਰ ਨੂੰ ਜੋੜ, 'ਰੱਬ ਇੱਕ ਹੈ' ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book|title=A History Of The Sikhs|last=ਕਨਿੰਗਹਮ|first=ਜੋਸਫ ਡੇਵੀ|publisher=ਜੌਣ ਮਰੀ|year=1853|location=ਲੰਡਨ|pages=37–38|id=|origyear=}}</ref> ਹੋਰ ਬਚਪਨੀ ਖ਼ਾਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਨਕ ਬਾਰੇ ਅਜੀਬ ਅਤੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਗੱਲਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੱਕ ਰਾਏ ਬੁਲਾਰ ਵਲੋਂ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਕੜਕਵੀਂ ਧੁੱਪ ਤੋਂ, ਇੱਕ ਖ਼ਾਤੇ ਮੁਤਾਬਕ, ਦਰਖ਼ਤ ਦੀ ਛਾਂ,<ref>{{cite web|url=https://archive.org/stream/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d_djvu.txt|title=ਰਾਏ ਬੁਲਾਰ|last= ਸਿੰਘ| first=ਗੁਰਨੇਕ|work=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਪਟਿਆਲ਼ਾ|accessdate=18 August 2015}}</ref> ਜਾਂ, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ, ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਕੋਬਰਾ ਵਲੋਂ ਛਾਂ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref name="kartar singh">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nhKMUnfLZLEC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|title=Life Story Of Guru Nanak|last=ਸਿੰਘ|first=ਕਰਤਾਰ|publisher=ਹੇਮਕੁੰਟ ਪ੍ਰੈਸ|year=1984|isbn=978-8170101628|location=New Delhi|page=18}}</ref> 24 ਸਤੰਬਰ 1487 ਨੂੰ ਨਾਨਕ ਦਾ ਵਿਆਹ [[ਬਟਾਲਾ]] ਕਸਬੇ ਦੇ ਮੂਲ ਚੰਦ ਅਤੇ ਚੰਦੋ ਰਾਣੀ ਦੀ ਧੀ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਨਾਲ਼ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਜੋੜੇ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤ ਸਨ, [[ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ]] (8 ਸਤੰਬਰ 1494 - 13 ਜਨਵਰੀ 1629)<ref>{{cite web|url=https://archive.org/stream/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d_djvu.txt|title=ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ|last= ਸਿੰਘ| first=ਗੁਰਨੇਕ|work=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਪਟਿਆਲ਼ਾ|accessdate=18 August 2015}}</ref> ਅਤੇ ਲਖਮੀ ਚੰਦ (12 ਫਰਵਰੀ 1497 - 9 ਅਪ੍ਰੈਲ 1555)। ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਉਦਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਬਣ ਗਏ।<ref>{{cite web|url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title=Udasi|last=Madanjit Kaur|work=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Patiala|accessdate=17 September 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak1.html|title=Sikh Gurus|website=Sikh-history.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20070830205721/http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak1.html|archive-date=30 August 2007|accessdate=11 March 2016|url-status=dead}}</ref> == ਜੀਵਨ == [[File:Guru.Nanak.with.Hindu.holymen-b.JPG|thumb|200px|left|ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਹਿੰਦੂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ]] ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਹੈ। [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]], ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਾਤਬ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ|ਵਾਰਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾਨਕ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਅਰਸਾ ਬਾਅਦ ਕੰਪਾਇਲ ਕਰਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਖ਼ੁਲਾਸਾ ਸਹਿਤ ਸਨ। [[ਜਨਮਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ|ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ]] ਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਹਲਾਤ ਨੂੰ ਛੋਟਿਆਂ ਵਾਕਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਗਿਆਨ-ਰਤਨਵਾਲੀ ਨੂੰ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਬਾਬਤ ਪਿਛਲੇ ਪਖੰਡੀ ਖ਼ਾਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਕਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ਼ ਲਿਖਿਆ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਰੀਦ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਹੀ ਖ਼ਾਤਾ ਲਿਖਣ ਲਈ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜਨਮਸਾਖੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਰੀਬੀ ਰਫ਼ੀਕ, [[ਭਾਈ ਬਾਲਾ]] ਵਲੋਂ ਲਿਖੇ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਲਿਖਣ ਦੇ ਤਰੀਕ਼ੇ ਅਤੇ ਵਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕਰਕੇ, [[ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼]] ਵਰਗੇ ਸਕੌਲਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Macauliffe3"/> ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਮਤਾਬਕ, ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਨ ਦੇ ਚੰਗੇ ਕਾਰਨ ਹਨ ਕਿ ਲੇਖਕ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਕਰੀਬੀ ਰਫ਼ੀਕ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਹਮਸਫ਼ਰੀ ਸਨ। == ਸਿੱਖੀ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦਾ ਆਗ਼ਾਜ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices|url=https://archive.org/details/sikhs00cole| last=ਕੋਲ | first=ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ |author2=ਸੰਭੀ, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ|publisher=Routledge & Kegan Paul|year=1978|isbn=0-7100-8842-6|location=London|pages=[https://archive.org/details/sikhs00cole/page/9 9]–10}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=N5lpveRnSxEC&pg=PA207|title=Diversity and Unity in Federal Countries|author1=ਲੋਈਜ਼ ਮੋਰੀਨੋ|author2=ਕੇਸਰ ਕੋਲੀਨੋ|publisher=McGill Queen University Press|year=2010|isbn=978-0-7735-9087-8|page=207}}</ref> ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਮੌਲਿਕ ਯਕੀਨ, ਮੁਕੱਦਸ ਗ੍ਰੰਥ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਚਾ ਅਤੇ ਬੰਦਗੀ, ਸਾਰੀ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਵਿੱਚ ਇਤਫ਼ਾਕ, ਬੇਖ਼ੁਦ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਣਾ, ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵਾਸਤੇ ਸਮਾਜਕ ਇਨਸਾਫ਼ ਲਈ ਉੱਦਮ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰ ਵਤੀਰਾ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਘਰੇਲੂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ।<ref name="Kalsi_Chelsea2">{{cite book|title=Sikhism|author=ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਕਲਸੀ|publisher=Chelsea House, Philadelphia|pages=41–50}}</ref><ref name="Cole_Sambhi">{{cite book|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices | last=ਕੋਲ | first=ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ |author2=ਸੰਭੀ, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ|publisher=Sussex Academic Press|year=1995|page=200}}</ref><ref name="Teece 2004 4">{{cite book|title=Sikhism:Religion in focus|last=Teece|first=Geoff|publisher=Black Rabbit Books|year=2004|isbn=978-1-58340-469-0|location=|page=4}}</ref> [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਨੂੰ [[ਸਿੱਖੀ]] ਵਿੱਚ ਸੁਪ੍ਰੀਮ ਇਖਤਿਆਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗਿਆਰਵੇਂ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਨ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੁੱਲ 974 ਸ਼ਬਦ ਹਨ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ftdcvmviy_8C|title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures|author1=ਕ੍ਰਿਸਟਫਰ ਸ਼ੈਕਲ|author2=ਅਰਵਿੰਦ ਮੰਡੇਰ|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1-136-45108-9|pages=xviii–xix}}</ref> == ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ: ਸ਼ਬਦ, ਰਾਗ, ਰਬਾਬ == [[ਮੱਧਕਾਲ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ‘ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਤੀ’ ਅਤੇ ‘ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ’ ਲਈ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਨਹਦ ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਾਦੀ ਬਣਾਉਂਦਿਆਂ 'ਰਾਗ ਸਹਿਤ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ‘ਕੀਰਤਨ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਭਾਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਕਾਵਿ ਜਿਵੇਂ 'ਜਪੁ', ਸਲੋਕ-ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਰਾਗ ਰਹਿਤ ਰਚੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲਾ ਦਰਸ਼ਨ ਆਲਾਪ ਵਾਂਗ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗੀਤਕਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗੀਤਕਤਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਿਕਨਾਤੀਸੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀਆਂ ਚਾਰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਉਹ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਕੌਮਾਂ, ਜਾਤੀਆਂ ਤੇ ਮਜ਼ਹਬਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨ ਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਕਰਕੇ ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੋਂ ਆਈ (ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਾਜ਼) ਰਬਾਬ ਨੂੰ ਸੰਗ ਰਲਾ ਕੇ ਬਹੁਵਚਨਤਾ, ਬਹੁ-ਸਭਿਆਚਾਰਕਤਾ ਤੇ ਵਿਸਮਾਦੀ ਆਨੰਦ ਦਾ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਗਵਾਹ ਨੇ ਕਿ ਨਾਨਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ 'ਮਰਦਾਨਿਆਂ! ਰਬਾਬ ਛੇੜ ਬਾਣੀ ਆਈ।' 'ਛੇੜ ਰਬਾਬ' ਕਿਉਂਕਿ ਵਜਾਉਣਾ ਜਾਂ ਕਹਿਣਾ ਵਜਾ ਰਬਾਬ ਹੁਕਮ ਹੈ ਅਤੇ 'ਛੇੜ' ਆਸ਼ਿਕਾਂ ਦੀ, ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਰੱਤਿਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਕਿਆਸ ਕਰੋ ਨਾਨਕ ਆਖ ਰਿਹੈ, 'ਮਰਦਾਨਿਆ! ਛੇੜ ਰਬਾਬ।' ਤਾਂ ਰਬਾਬ ਉਸ ਵਕਤ ਕੋਈ ਸਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਰੱਬ (ਇਸ਼ਕ) ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੈ ਤੇ ਮਰਦਾਨਾ ਕੋਈ ਮੁਸਲਿਮ ਜਾਂ ਰਬਾਬੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਮੀ ਜਿਹੜਾ ਰਬਾਬ ਉਪਰ ਰਾਗ ਯਾਨੀ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਸੁਰ ਛੇੜਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਲਾਹੀ ਬਾਣੀ ਜਾਂ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਨਾਨਕ ਦੇ ਮੁਖਾਰਬਿੰਦ 'ਚੋਂ ਉਤਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜ-ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਭੁੱਲੀ-ਭਟਕੀ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਮਹਾਆਨੰਦ ਅਤੇ ਵਿਸਮਾਦ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2019/11/%e0%a8%a8%e0%a8%be%e0%a8%a8%e0%a8%95-%e0%a8%ac%e0%a8%be%e0%a8%a3%e0%a9%80-%e0%a8%b6%e0%a8%ac%e0%a8%a6-%e0%a8%b0%e0%a8%be%e0%a8%97-%e0%a8%b0%e0%a8%ac%e0%a8%be%e0%a8%ac/|title=ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ: ਸ਼ਬਦ, ਰਾਗ, ਰਬਾਬ|date=2019-11-11|website=Punjabi Tribune Online|language=hi-IN|access-date=2019-11-13}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਧੰਨ ਧੰਨ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚੋਂ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਾਨਕ ਨੇ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਆਪ ਨਹੀਂ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤੀਆਂ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੁਰੀਦਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰੁਸਤੀ ਬਾਝੋਂ, ਅਤੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਅਦਬ ਲਈ ਕਈ ਕਿੱਸੇ ਅਤੇ ਕਲਪ ਅਫ਼ਸਾਨਿਆ ਨਾਲ਼ ਲਿਖੀਆਂ।<ref>Nikky-Guninder Kaur Singh (2011), Sikhism: An।ntroduction,।B Tauris, {{ISBN|978-1848853218}}, pages 2-8</ref> ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨਾਲ਼ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਸਣੇ, ਕਦੀਮੀ, ਮੌਜੂਦਾ ਅਤੇ ਅਗਾਂਹ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਰਦ ਅਤੇ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਦੇ ਵਾਕ ਮਕਬੂਲ ਹਨ, ਜੋ ਬੰਦਗੀ ਰਾਹੀਂ ਇਲਾਹੀ ਇਲਮ ਨੂੰ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ [[ਸਿੱਖ ਭਗਤ|ਭਗਤਾਂ]] ਦੇ ਵਾਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਕਈ ਜੋ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੀ ਕੇ ਰੁਖ਼ਸਤ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ।<ref>ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ ਕੋਲ ਅਤੇ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸੰਭੀ (1995), The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices, Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1898723134}}, pages 52-53, 46, 95-96, 159</ref> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਭਗਤੀ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਆਤਮਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਘਰੇਲੂ ਜੀਵਨ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref name="Kamala1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=WTfKwGV6mBkC|title=The Socially Involved Renunciate – Guru Nanaks Discourse to Nath Yogi's|author1=Nayar, Kamal Elizabeth|author2=Sandhu, Jaswinder Singh|publisher=State University of New York Press|year=2007|isbn=978-0-7914-7950-6|location=United States of America|pages=106}}</ref> ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ, ਦਿਸਦਾ ਸੰਸਾਰ ਅਨੰਤ ਕਾਇਨਾਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।<ref name="Nikky1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=UUWIEfAY-mMC|title=Hindu spirituality: Postclassical and modern (Editors: K. R. Sundararajan, Bithika Mukerji)|author1=Kaur Singh|author2=Nikky Guninder|date=30 January 2004|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=81-208-1937-3|location=English|pages=530}}</ref> ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਰੰਪਰਾ ਦੁਆਰਾ, ਨਾਨਕ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: * '''[[ਵੰਡ ਛਕੋ]]:''' ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੋ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। * '''[[ਕਿਰਤ ਕਰੋ]]:''' ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਜਾਂ ਧੋਖਾਧੜੀ ਦੇ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਮਾਉਣਾ / ਬਿਤਾਉਣਾ। * '''[[ਨਾਮ ਜਪੋ]]:''' ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ। == ਭਾਵ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਭਗਤੀ ਸੰਤ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸੀ।<ref name="David Lorenzen 1995 pages 1-22">David Lorenzen (1995), Bhakti Religion in North India: Community Identity and Political Action, State University of New York Press, {{ISBN|978-0791420256}}, pages 1-2, Quote: "Historically, Sikh religion derives from this nirguni current of bhakti religion"</ref><ref name="Louis Fenech 2014 page 35">Louis Fenech (2014), in The Oxford Handbook of Sikh Studies (Editors: Pashaura Singh, Louis E. Fenech), Oxford University Press, {{ISBN|978-0199699308}}, page 35, Quote: "Technically this would place the Sikh community's origins at a much further remove than 1469, perhaps to the dawning of the Sant movement, which possesses clear affinities to Guru Nanak's thought sometime in the tenth century. The predominant ideology of the Sant ''parampara'' in turn corresponds in many respects to the much wider devotional Bhakti tradition in northern India."</ref><ref name="encyclobritannicasikh">[http://www.britannica.com/topic/Sikhism Sikhism], Encyclopædia Britannica (2014), Quote: "In its earliest stage Sikhism was clearly a movement within the Hindu tradition; Nanak was raised a Hindu and eventually belonged to the Sant tradition of northern India",</ref> ਵਿਦਵਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਮੱਧਯੁਗੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜੋ ਕਿ ਸਤਲੋਕ (ਸੱਚਖੰਡ) ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ।<ref name="David Lorenzen 1995 pages 1-22"/> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸਿਰਫ਼ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name="Grewal">{{cite book|url=http://www.cambridge.org/gb/academic/subjects/history/south-asian-history/sikhs-punjab?format=PB&isbn=9780521637640|title=The Sikhs of the Punjab|author=Grewal, JS|publisher=Cambridge University Press|year=October 1998|isbn=0-521-63764-3|location=United Kingdom|pages=28 onwards|authorlink=Chapter 2 – Foundation of the Sikh Panth}}</ref><ref name="Singha">{{cite book|url=http://bookshop.blackwell.co.uk/jsp/welcome.jsp?action=search&type=isbn&term=8170102456|title=Sikhism: A Complete Introduction|author=Singha, HS|date=30 May 2009|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-245-8|location=New Delhi, India|page=8|authorlink=Evolution Of Sikhism}}</ref> == ਉਦਾਸੀਆਂ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਆਧੁਨਿਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਤਿੱਬਤ]], ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਰਬ ਦੇ ਦੌਰੇ ਕੀਤੇ, ਜੋ 27 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 1496 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ।<ref name="GuruNanak_BBC2">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/nanak.shtml|title=Guru Nanak: A brief overview of the life of Guru Nanak, the founder of the Sikh religion.}}</ref><ref>{{cite book|title=Sikh Twareekh|author=Harjinder Singh Dilgeer|publisher=The Sikh University Press|year=2008|location=Belgium & India}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=37i7uAYe6QEC&pg=PA125|title=Sikhism Today|author=Jagbir Johal|publisher=Bloomsbury Academic|year=2011|isbn=978-1-84706-272-7|pages=125 note 1}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾਅਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਭਾਰਤੀ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਦੇ ਮਾਉਂਟ ਸੁਮੇਰੂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮੱਕਾ, ਬਗਦਾਦ, ਅਚਲ ਬਟਾਲਾ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਦੌਰਾ ਵੀ ਕੀਤਾ।<ref name="CallewaertSnell1994p262">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GrMwdEqHLzEC|title=According to Tradition: Hagiographical Writing in India|author1=Winand M. Callewaert|author2=Rupert Snell|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|year=1994|isbn=978-3-447-03524-8|pages=26–27}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ 'ਤੇ ਬਹਿਸ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ 19 ਵੀਂ ਅਤੇ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।<ref name="CallewaertSnell1994p262"/><ref name="Lorenzen1995p412">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=rpSxJg_ehnIC|title=Bhakti Religion in North India: Community Identity and Political Action|author=David N. Lorenzen|date=1995|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0-7914-2025-6|pages=41–42, context: 37–43}}</ref> 1508 ਵਿੱਚ, ਨਾਨਕ ਨੇ [[ਬੰਗਾਲ]] ਦੇ ਸਿਲਹਟ ਖੇਤਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web|url=http://www.sikhiwiki.org/index.php/Gurdwaras_in_Bangladesh|title=Gurdwaras in Bangladesh|publisher=Sikhi Wiki|access-date=2019-10-04|archive-date=2023-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206090035/https://www.sikhiwiki.org/index.php/Gurdwaras_in_Bangladesh|url-status=dead}}</ref> ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਰੋਤ ਤੁਰਕੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਬਗਦਾਦ ਦੇ ਪੱਥਰ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਲੋਕ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਫਕੀਰ 1511-1515 ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਸਨ, ਦੂਸਰੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ 1521–1522 ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ 11 ਸਾਲ ਦੂਰ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ), ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਸਰੇ ਲੋਕ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੱਛਮੀ ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੱਥਰ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬਗਦਾਦ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>V. L. Ménage (1979), [https://www.jstor.org/stable/25210997 The "Gurū Nānak" Inscription at Baghdad], The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, Cambridge University Press, No. 1, pages 16-21</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਜਾਂ ਜ਼ਿਕਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਦੇ ਟੈਕਸਟ ਜਾਂ ਉਪ-ਲਿਖਤ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਦਾਅਵਿਆਂ ਤੇ ਅਤਿਰਿਕਤ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਲਗਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=QhV5AAAAMAAJ|title=Sikhs and Sikhism|author=WH McLeod|publisher=Oxford University Press|year=2004|isbn=978-0-19-566892-6|pages=127–131}}</ref> ਬਗਦਾਦ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਣ ਦਾ ਅਧਾਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਗਏ ਸਨ, ਕੁਝ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨਾਲ ਉਹ [[ਜੇਰੂਸਲਮ|ਯਰੂਸ਼ਲਮ]], [[ਮੱਕਾ]], [[ਵੈਟੀਕਨ ਸ਼ਹਿਰ|ਵੈਟੀਕਨ]], [[ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ]] ਅਤੇ [[ਸੁਡਾਨ]] ਗਏ ਸਨ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=yivKuDmDYksC|title=Comparative Religious And Philosophies: Anthropomorphlsm And Divinity|author=Mahinder N. Gulati|publisher=Atlantic Publishers|year=2008|isbn=978-81-269-0902-5|pages=316–319}}</ref> ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਨਾਵਲ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਹ ਮਿਟਣ ਵਰਗੇ ਦਾਅਵੇ ਵੀ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸੂਫੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਪੀਰਾਂ ਬਾਰੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸਿੱਖ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸਿੱਧੇ ਅਤੇ ਅਸਿੱਧੇ ਉਧਾਰ ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਬੋਧੀ ਜਾਟਕ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹਨ।<ref name="Lorenzen1995p412"/><ref name="CallewaertSnell1994p28">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GrMwdEqHLzEC|title=According to Tradition: Hagiographical Writing in India|author1=Winand M. Callewaert|author2=Rupert Snell|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|year=1994|isbn=978-3-447-03524-8|pages=27–30}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=dKl84EYFkTsC|title=The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition|author=Harjot Oberoi|publisher=University of Chicago Press|year=1994|isbn=978-0-226-61593-6|pages=55}}</ref> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਚਾਰ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੱਤਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਮਨੁੱਖ-ਮਾਤਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਯਾਦ ਘਰ 'ਚ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਸਤਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਸਿੱਕਿਮ, ਭੁਟਾਨ, ਤਿੱਬਤ, ਸੁਮੇਰ ਪਰਬਤ, ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਦੀ ਝੀਲ, ਬਦਰੀਨਾਥ, ਕੇਦਾਰਨਾਥ, ਜੋਸ਼ੀਮਠ, ਲੱਦਾਖ, ਅਮਰਨਾਥ, ਅਲਮੋੜਾ, ਬਾਗੇਸ਼ਵਰ, ਖਟਮੰਡੂ ਆਦਿ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਸੀ 1509 ਵਿੱਚ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਹ ਉਦਾਸੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਸੀ। ਇਸ ਉਦਾਸੀ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 'ਚ ਨਾਨਕ ਮਤੇ ਤੋਂ ਪੀਲੀਭੀਤ, ਸੀਤਾਪੁਰ, ਲਖਨਊ, ਇਲਾਹਾਬਾਦ, ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ, ਬਨਾਰਸ, ਪਟਨਾ, ਮਯਾ, ਸਿਲਹਟ, ਧੁਬੜੀ, ਗੁਹਾਟੀ, ਸਿਲਾਂਗ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਜੀ ਢਾਕਾ ਤੇ ਕਲਕੱਤਾ ਹੋ ਕੇ ਜਗਨਨਾਥਪੁਰੀ ਪਹੁੰਚੇ। ਜਗਨਨਾਥ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੱਟ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਲਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁੰਟੂਰ, ਮਦਰਾਸ ਅਤੇ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਥੋਂ ਉਹ ਲੰਕਾ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਜਾਫਨਾ ਦੇ ਰਾਣਾ ਸ਼ਿਵਨਾਥ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਲੰਕਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਸਮਾਪਤ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਕੋਚੀਨ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨਾਨਕ ਝੀਰਾ, ਮਾਲਟੇਕਰੀ, ਨਾਂਦੇੜ, ਨਾਮਦੇਵ ਦੇ ਨਗਰ ਨਰਸੀ ਬਾਮਣੀ, ਭਗਤ ਤਿਰਲੋਚਨ ਦੇ ਨਗਰ ਵਾਰਸੀ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਔਕੇਸ਼ਵਰ ਪਹੁੰਚੇ ਤੇ ਉਥੋਂ ਉਹ ਇੰਦੌਰ, ਖੰਡਵਾ ਤੋਂ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ ਜਬਲਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਗਵਾਰੀਘਾਟ ਪਹੁੰਚੇ| ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਮਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ 'ਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਰਾਹ ਵਿਖਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਇਥੇ ਠਹਿਰੇ ਹੋਣ। ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕਿਨਾਰੇ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਅਪਰਕੰਟਕ ਜਿਥੋਂ ਨਰਮਦਾ ਨਿਕਲ ਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ==ਵਾਰਸ== ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਵਾਰਸ ਐਲਾਨਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ [[ਗੁਰ ਅੰਗਦ]] ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ "ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਆਪਣਾ" ਜਾਂ "ਤੁਹਾਡਾ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ" ਹੈ। ਭਾਈ ਲਹਿਣੇ ਨੂੰ ਵਾਰਸ ਐਲਾਨਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਅਰਸੇ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ [[22 ਸਤੰਬਰ]] 1539 ਨੂੰ [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਭਾਰਤ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] ਵਿਖੇ 70 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰੇ ਫ਼ਾਨੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਰੁਖ਼ਸਤ ਹੋ ਗਏ।<ref>{{cite web|url=http://www.sikhs.org/guru1.htm |title=The Sikhism Home Page: Guru Nanak |publisher=Sikhs.org |accessdate=9 August 2009}}</ref> == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ == 2015 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਹ ਫਕੀਰ'' ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਸਰਤਾਜ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਲਿਮਟਿਡ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਹੈ। ਲਿਮਿਟੇਡ ''ਰੂਪਕ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਇੱਕ ਟੇਪਸਟਰੀ'' ਨੌਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ 2021-22 ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|30em}} == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ]] * [[ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਸਿੱਖੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] * [[ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ]] * [[ਨਾਨਕਪੰਥੀ]] == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * ''[[:en:Max Arthur Macauliffe|ਮੈਕਾਲਿਫ਼, ਮੈਕਸ]]'' ''(1909) ਦ ਸਿੱਖ ਰਿਲਿਜਨ ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ'' * ''[[:en:Sahib Singh|ਸਿੰਘ, ਸਾਹਿਬ (ਪ੍ਰੋ.)]]'' ''ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ'' == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == *[https://www.youtube.com/watch?v=bUarPFWcEF4&t=68s ਆਰ ਨਾਨਕ ਪਾਰ ਨਾਨਕ ਬੋਲ - ਦਿਲਜੀਤ ਦੋਸਾਂਝ] *[http://www.sikhs.org/guru1.htm sikhs.org] * https://mandillon.blogspot.com/?m=1 * [https://web.archive.org/web/20070830205721/http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak1.html sikh-history.com] * [http://www.srigurugranthsahib.org/audio/g1.htm srigurugranthsahib.org]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[:en:Gurudwara Nagiana Sahib|Gurudwara Nagiana Sahib]] * [https://www.nagiana-sahib.org/ nagiana-sahib.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190218021505/https://www.nagiana-sahib.org/ |date=2019-02-18 }} {{ਸਿੱਖੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1469]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਬਾਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hAudio microformats]] ql3puj5b5xexfpmaxdelil8rmfcc4cu 840336 840327 2026-06-01T08:22:50Z Nitesh Gill 8973 840336 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ | image = Mural painting of Guru Nanak from Gurdwara Baba Atal Rai.jpg | alt = 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਦੀ ਦਵਾਰ ਉੱਤੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | caption = 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਦੀ ਦਵਾਰ ਉੱਤੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | birth_name = ਨਾਨਕ | birth_date = 15 ਅਪਰੈਲ 1469 (ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ, ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ){{sfn|Gupta|1984|p=49}} | birth_place = ਰਾਏ ਭੋਇ ਕੀ ਤਲਵੰਡੀ, [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ]] <br> {{small|(ਹੁਣ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]])}} | death_date = {{Death date and age|1539|09|22|1469|04|15|df=y}} | death_place = [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]], [[ਲਾਹੌਰ ਸੂਬਾ]], [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] <br> {{small|(ਹੁਣ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]])}} | resting_place = [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕਰਤਾਰਪੁਰ]], ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ | known_for = * [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਬਾਨੀ *ਲਿਖਣ [[ਜਪੁਜੀ]] ਸਾਹਿਬ *ਲਿਖਣ [[ਕੀਰਤਨ ਸੋਹਿਲਾ]] | successor = [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ]] | parents = [[ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ]] ਅਤੇ [[ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ]] | spouse = [[ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ]] | children = [[ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ]]<br>[[ਲਖਮੀ ਦਾਸ]] | religion = [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] | location = [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] | other_name = ''ਪੀਰ ਬਾਲਗਦਾਨ'' ([[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite news |last1=Service |first1=Tribune News |title=Booklet on Guru Nanak Dev's teachings released |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/ludhiana/booklet-on-guru-nanak-dev%E2%80%99s-teachings-released-859755 |work=Tribuneindia News Service |language=en |quote=Rare is a saint who has travelled and preached as widely as Guru Nanak Dev. He was known as Nanakachraya in Sri Lanka, Nanak Lama in Tibet, Guru Rimpochea in Sikkim, Nanak Rishi in Nepal, Nanak Peer in Baghdad, Wali Hind in Mecca, Nanak Vali in Misar, Nanak Kadamdar in Russia, Baba Nanak in Iraq, Peer Balagdaan in Mazahar Sharif and Baba Foosa in China, said Dr S S Sibia, director of Sibia Medical Centre.}}</ref><br>''ਨਾਨਕਚਰਿਆਯਾ'' (ਸ਼੍ਰੀ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਲਾਮ'' (ਤਿੱਬਤ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਗੁਰੂ ਰਿਨਪੋਚ'' (ਸਿੱਕਮ ਅਤੇ ਭੂਟਾਨ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਰਿਸ਼ੀ'' ([[ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਪੀਰ'' ([[ਇਰਾਕ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਇਰਾਕ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਵਾਲੀ ਹਿੰਦੀ'' (ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਵਾਲੀ'' (ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਕਦਮਦਾਰ'' ([[ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਰੂਸ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਬਾਬਾ ਫੂਸਾ'' ([[ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਚੀਨ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref> | signature = Pothi written by Guru Nanak.jpg }} '''ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''[[:en:Guru_Nanak|Guru Nanak]]'''; 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1469 – 22 ਸਤੰਬਰ 1539), ਜਾਂ '''ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ''',{{sfn|Macauliffe|1909|p=[[s:Page:The Sikh Religion, its gurus, sacred writings and authors Vol 1.djvu/63|lvii]]}} [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਮੋਢੀ ਸਨ ਅਤੇ ਦਸ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ [[ਕੱਤਕ]] ਦੀ [[ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ]] (ਅਕਤੂਬਰ-ਨਵੰਬਰ) ਨੂੰ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਗੁਰਪੁਰਬ]] ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ [[ਏਸ਼ੀਆ]] ਭਰ ਵਿੱਚ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ [[ਇੱਕ ਓਅੰਕਾਰ]] (ੴ, 'ਇਕ ਰੱਬ') ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਹਰ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਸੱਚ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।{{sfn|Hayer|1988|p=14}} ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ (ਪਰਮਾਤਮਾ) ਸਮਾਨਤਾ, ਭਾਈਚਾਰਕ ਪਿਆਰ, ਚੰਗਿਆਈ ਅਤੇ ਨੇਕੀ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਅਧਿਆਤਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਸਥਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।{{sfn|Sidhu|2009|p=26}}{{sfn|Khorana|1991|p=214}}{{sfn|Prasoon|2007}} ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ 974 ਕਾਵਿ-ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਰਦਾਸਾਂ [[ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ]] ਹਨ; [[ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ]]; ਅਤੇ [[ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ]] ਹਨ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਨਕ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਬ੍ਰਹਮਤਾ, ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਨੌਂ ਗੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਉੱਤੇ ਉਤਰੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਸੀ। == ਜੀਵਨ == [[File:Guru.Nanak.with.Hindu.holymen-b.JPG|thumb|200px|left|ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਹਿੰਦੂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ]] ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਹੈ। [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]], ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਾਤਬ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ|ਵਾਰਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾਨਕ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਅਰਸਾ ਬਾਅਦ ਕੰਪਾਇਲ ਕਰਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਖ਼ੁਲਾਸਾ ਸਹਿਤ ਸਨ। [[ਜਨਮਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ|ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ]] ਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਹਲਾਤ ਨੂੰ ਛੋਟਿਆਂ ਵਾਕਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਗਿਆਨ-ਰਤਨਵਾਲੀ ਨੂੰ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਬਾਬਤ ਪਿਛਲੇ ਪਖੰਡੀ ਖ਼ਾਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਕਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ਼ ਲਿਖਿਆ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਰੀਦ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਹੀ ਖ਼ਾਤਾ ਲਿਖਣ ਲਈ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜਨਮਸਾਖੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਰੀਬੀ ਰਫ਼ੀਕ, [[ਭਾਈ ਬਾਲਾ]] ਵਲੋਂ ਲਿਖੇ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਲਿਖਣ ਦੇ ਤਰੀਕ਼ੇ ਅਤੇ ਵਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕਰਕੇ, [[ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼]] ਵਰਗੇ ਸਕੌਲਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Macauliffe3"/> ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਮਤਾਬਕ, ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਨ ਦੇ ਚੰਗੇ ਕਾਰਨ ਹਨ ਕਿ ਲੇਖਕ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਕਰੀਬੀ ਰਫ਼ੀਕ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਹਮਸਫ਼ਰੀ ਸਨ। === ਜਨਮ === [[File:The Entrance of Janam Asthan-2.jpg|thumb|200px|left|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ]] ਉਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ।]] ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ [[15 ਅਪ੍ਰੈਲ]] [[1469]] ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਰਾਇ ਭੋਇ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ ਪਿੰਡ (ਮੌਜੂਦਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ, ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ,{{sfn|Singh|2006|pp=12–13}}{{sfn|Grewal|1998|p=6}} ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਭਾਰਤੀ ਮਹੀਨੇ ਕਾਰਤਿਕ ਜਾਂ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕੱਤਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।{{sfn|Gupta|1984|p=49}} ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਵਾਂਗ ਖੱਤਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਬੀਲੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।{{sfn|Mandair|2013|pp=18–27}} ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਇੱਕ ਬੇਦੀ ਖੱਤਰੀ ਸਨ। ਅਰਵਿੰਦ-ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮੰਡੇਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਾਨਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਦਾ ਨਾਮ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਨਾਨਕ ਅਤੇ ਨਾਨਕੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।[19] ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ ਜਨਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਾਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਜੜ੍ਹੀ-ਬੂਟੀ ਬੰਜਰ ਇਲਾਕਾ ਹੈ।<ref name=":4">{{Cite book |last=Singh |first=Kapur |title=Guru Nanak's Life and Thought |date=October 2001 |publisher=Guru Nanak Dev University |isbn=817770012X |editor-last=Kair |editor-first=Madanjit |edition=2nd |series=Selected Works of Sirdar Kapur Singh |location=Amritsar |editor-last2=Singh |editor-first2=Piar}}</ref> ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਅਲੌਕਿਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਹਾਣੀ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਬਾਲਗ ਵਾਂਗ ਹਾਸਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੁਸਲਿਮ ਦੌਲਤਣ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋਤਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।{{sfn|Mandair|2013|pp=18–27}} === ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ === [[Image:Inside view of the entrance - Gurdwara Janam Asthan.jpg|thumb|200px|left|[[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿਖੇ [[ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ]], ਯਾਦਗਾਰੀ ਜਗ੍ਹਾ ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ।]] {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ<ref>{{cite book | last=ਮੈਕਾਲਿਫ਼ | first=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ | authorlink=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ | year=2004 | origyear=1909 | title=The Sikh Religion —।ts Gurus, Sacred Writings and Authors | publisher=Low Price Publications | location=ਭਾਰਤ | isbn = 81-86142-31-2 | page=1 | quote=The third day of the light-half of the month of Baisakh (April–May) in the year AD 1469, but, some historians believe that the Guru was born on 15 April 1469 A.D.}}. Generally thought to be the third day of Baisakh (or Vaisakh) of Vikram Samvat 1526.</ref> ਨੂੰ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਨੇੜੇ ਰਾਇ ਭੋਇ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ (ਹੁਣ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]), ਵਿਖੇ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਜੋ [[ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ]] ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਸਨ।<ref name="Macauliffe3">{{cite book|title=The Sikh Religion —।ts Gurus, Sacred Writings and Authors|last=ਮੈਕਾਲਿਫ਼|first=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ|publisher=Low Price Publications|year=2004|isbn=81-86142-31-2|location=India|authorlink=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼|origyear=1909}}</ref><ref>{{cite book|title=The।llustrated History of the Sikhs|last= ਸਿੰਘ|first=ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ|publisher=Oxford University Press|year=2006|isbn=0-19-567747-1|location=ਭਾਰਤ|pages=12–13|authorlink=ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ}} Also, according to the Purātan Janamsākhī (the birth stories of Guru Nanak).</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪੇ, ਕਲਿਆਣ ਚੰਦ ਦਾਸ ਬੇਦੀ, ਮਕਬੂਲ ਨਾਮ [[ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ]] ਅਤੇ [[ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ|ਤ੍ਰਿਪਤਾ]] ਸਨ।<ref>{{cite web |url=http://www.sgpc.net/gurus/gurunanak.asp |title=Guru Nanak Sahib, Guru Nanak Ji, First Sikh Guru, First Guru Of Sikhs, Sahib Shri Guru Nanak Ji,।ndia |publisher=Sgpc.net |date= |accessdate=9 August 2009 |archive-date=18 ਫ਼ਰਵਰੀ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120218023855/http://www.sgpc.net/gurus/gurunanak.asp |dead-url=yes }}</ref> ਪਿਓ ਪਿੰਡ ਤਲਵੰਡੀ ਦੇ ਫ਼ਸਲ ਮਾਮਲੇ ਦੇ [[ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੇਖਾਕਾਰ|ਪਟਵਾਰੀ]] ਸਨ।<ref>{{cite web |url=http://nankana.com/AboutRaiBular1.html |title=The Bhatti's of Guru Nanak's Order |publisher=Nankana.com |date= |accessdate=9 August 2009 |archive-date=16 ਜੂਨ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130616151332/http://nankana.com/AboutRaiBular1.html |dead-url=yes }}</ref> ਮਾਪੇ ਹਿੰਦੂ ਖੱਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਵਪਾਰੀ ਸਨ।<ref>{{cite book|title=The Encyclopedia of Sikhism|last=ਸਿੰਘਾ|first=ਹ. ਸ.|publisher=ਹੇਮਕੁੰਟ ਪ੍ਰੈਸ|year=2000|ISBN=978-81-7010-301-1|page=125}}</ref><ref>{{cite book|title=The A to Z of Sikhism|url=https://archive.org/details/atozofsikhism0000mcle|last=ਮਕਲੌਡ|first=ਵ. ਹ.| authorlink=ਡਬਲਿਊ ਐਚ ਮੈਕਲੋਡ |publisher=Scarecrow Press|year=2009|ISBN=978-0-8108-6828-1|page=[https://archive.org/details/atozofsikhism0000mcle/page/86 86]}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਭੈਣ, [[ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ]], ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਵੱਡੀ ਸੀ। ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਜੈ ਰਾਮ ਨਾਲ਼ 1475 ਵਿੱਚ [[ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ, [[ਦੌਲਤ ਖ਼ਾਨ ਲੋਧੀ]] ਦੇ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਨਾਨਕ ਦਾ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਨਾਲ਼ ਲਾਡ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਵੀ ਮਗ਼ਰ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਅਤੇ ਜੀਜੇ ਦੇ ਘਰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਉਹ 20 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਦੌਲਤ ਖ਼ਾਨ ਅਧੀਨ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।<ref name=":0" /> ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਮਤਾਬਕ ਇਹ ਅਰਸਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਲਈ ਇੱਕ ਖ਼ੁਦ ਤਰੱਕੀ ਵਾਲ਼ਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕਲਾਮ ਵਿੱਚ ਹੁਕਮਰਾਨੀ ਢਾਂਚੇ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਹਵਾਲੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name="autogenerated9">{{cite book | last=ਕੋਲ | first=ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ |author2=ਸੰਭੀ, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ| year=1978 | title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices | url=https://archive.org/details/sikhs00cole | publisher=Routledge & Kegan Paul | location=ਲੰਡਨ| isbn = 0-7100-8842-6 | page=[https://archive.org/details/sikhs00cole/page/9 9] | nopp=true}}</ref> ਸਿੱਖ ਰਿਵਾਜ਼ਾਂ ਮਤਾਬਕ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਇਲਾਹੀ ਰਹਿਮਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਨੇ।<ref name="GuruNanakBBC">{{cite web |title=The founder of Sikhism |url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/nanak.shtml |website=BBC |accessdate=3 September 2019}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਖਿੜਦੀ ਹੋਈ ਸੂਝ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਨਾਨਕ ਨੇ ਇਲਾਹੀ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਿਖਾਈ। ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ<ref name=":0">{{Cite book|title=Guru Nanak Founder of Sikhism|last=Singh|first=Dr. Trilochan Singh|publisher=Gurdwara Parbandhak Committee , Sis Giani,Chandni Chowk, Delhi|year=1969|location=Delhi|pages=8-12; 51 ; 50|quote=For three years Gopal gave elementary education to Nanak in language, arithmetic and other subjects, ......He easily committed to memory , everything that was taught to him...When Gopal gave his first lesson on a secular subject and asked the students to write it on the wooden slate, Nanak wrote some verses in the form of an acrostic. Teacher was taken aback what he saw written on the wooden slate.....He found...acrostic written in couplets of extremely simple Panjabi Language.What surprised him was the profound thought of the poems: ...(a) aida _ He who has created the whole cosmos, His will is evolving it to his purpose . Nanak , the poet( shair) sayeth: He is the cause of all that occurs. __ Guru Nanak : Aasa , Patti, p 433 Page 51 footnote Puratan janm sakhi fixes the marriage date at age of 12 , which is too early , bahi mani singh and meharban janam sakhi fixes marriage age at 15 or 16 which seems to be correct. Bala’s Janam sakhi fixes it at 18 which is less probable……page 50 For next 4 years Nanak led a homely life….during this period he had two sons…|via=http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPage.jsp?ID=5529&page=1&CategoryID=1&Searched=}}</ref>, ਉਸ ਵਕ਼ਤ ਦੇ ਰਿਵਾਜ਼ ਮਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਓ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪਾਂਧੇ ਗੋਪਾਲ ਕੋਲ ਸਕੂਲੀ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾਇਆ।<ref name="Macauliffe3"/> ਗੋਪਾਲ ਨੇ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਾਕਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਨਿਆਣੇ ਹੁੰਦੇ ਨਾਨਕ ਨੇ ਆਪਣੇ [[ਅਧਿਆਪਕ]] ਨੂੰ ਨੰਬਰ ਇੱਕ ਨਾਲ਼ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਅੱਖਰ, ਓ ਅਤੇ ਅੰਕਾਰ ਨੂੰ ਜੋੜ, 'ਰੱਬ ਇੱਕ ਹੈ' ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book|title=A History Of The Sikhs|last=ਕਨਿੰਗਹਮ|first=ਜੋਸਫ ਡੇਵੀ|publisher=ਜੌਣ ਮਰੀ|year=1853|location=ਲੰਡਨ|pages=37–38|id=|origyear=}}</ref> ਹੋਰ ਬਚਪਨੀ ਖ਼ਾਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਨਕ ਬਾਰੇ ਅਜੀਬ ਅਤੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਗੱਲਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੱਕ ਰਾਏ ਬੁਲਾਰ ਵਲੋਂ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਕੜਕਵੀਂ ਧੁੱਪ ਤੋਂ, ਇੱਕ ਖ਼ਾਤੇ ਮੁਤਾਬਕ, ਦਰਖ਼ਤ ਦੀ ਛਾਂ,<ref>{{cite web|url=https://archive.org/stream/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d_djvu.txt|title=ਰਾਏ ਬੁਲਾਰ|last= ਸਿੰਘ| first=ਗੁਰਨੇਕ|work=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਪਟਿਆਲ਼ਾ|accessdate=18 August 2015}}</ref> ਜਾਂ, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ, ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਕੋਬਰਾ ਵਲੋਂ ਛਾਂ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref name="kartar singh">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nhKMUnfLZLEC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|title=Life Story Of Guru Nanak|last=ਸਿੰਘ|first=ਕਰਤਾਰ|publisher=ਹੇਮਕੁੰਟ ਪ੍ਰੈਸ|year=1984|isbn=978-8170101628|location=New Delhi|page=18}}</ref> 24 ਸਤੰਬਰ 1487 ਨੂੰ ਨਾਨਕ ਦਾ ਵਿਆਹ [[ਬਟਾਲਾ]] ਕਸਬੇ ਦੇ ਮੂਲ ਚੰਦ ਅਤੇ ਚੰਦੋ ਰਾਣੀ ਦੀ ਧੀ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਨਾਲ਼ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਜੋੜੇ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤ ਸਨ, [[ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ]] (8 ਸਤੰਬਰ 1494 - 13 ਜਨਵਰੀ 1629)<ref>{{cite web|url=https://archive.org/stream/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d_djvu.txt|title=ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ|last= ਸਿੰਘ| first=ਗੁਰਨੇਕ|work=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਪਟਿਆਲ਼ਾ|accessdate=18 August 2015}}</ref> ਅਤੇ ਲਖਮੀ ਚੰਦ (12 ਫਰਵਰੀ 1497 - 9 ਅਪ੍ਰੈਲ 1555)। ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਉਦਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਬਣ ਗਏ।<ref>{{cite web|url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title=Udasi|last=Madanjit Kaur|work=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Patiala|accessdate=17 September 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak1.html|title=Sikh Gurus|website=Sikh-history.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20070830205721/http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak1.html|archive-date=30 August 2007|accessdate=11 March 2016|url-status=dead}}</ref> == ਸਿੱਖੀ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦਾ ਆਗ਼ਾਜ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices|url=https://archive.org/details/sikhs00cole| last=ਕੋਲ | first=ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ |author2=ਸੰਭੀ, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ|publisher=Routledge & Kegan Paul|year=1978|isbn=0-7100-8842-6|location=London|pages=[https://archive.org/details/sikhs00cole/page/9 9]–10}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=N5lpveRnSxEC&pg=PA207|title=Diversity and Unity in Federal Countries|author1=ਲੋਈਜ਼ ਮੋਰੀਨੋ|author2=ਕੇਸਰ ਕੋਲੀਨੋ|publisher=McGill Queen University Press|year=2010|isbn=978-0-7735-9087-8|page=207}}</ref> ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਮੌਲਿਕ ਯਕੀਨ, ਮੁਕੱਦਸ ਗ੍ਰੰਥ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਚਾ ਅਤੇ ਬੰਦਗੀ, ਸਾਰੀ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਵਿੱਚ ਇਤਫ਼ਾਕ, ਬੇਖ਼ੁਦ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਣਾ, ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵਾਸਤੇ ਸਮਾਜਕ ਇਨਸਾਫ਼ ਲਈ ਉੱਦਮ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰ ਵਤੀਰਾ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਘਰੇਲੂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ।<ref name="Kalsi_Chelsea2">{{cite book|title=Sikhism|author=ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਕਲਸੀ|publisher=Chelsea House, Philadelphia|pages=41–50}}</ref><ref name="Cole_Sambhi">{{cite book|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices | last=ਕੋਲ | first=ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ |author2=ਸੰਭੀ, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ|publisher=Sussex Academic Press|year=1995|page=200}}</ref><ref name="Teece 2004 4">{{cite book|title=Sikhism:Religion in focus|last=Teece|first=Geoff|publisher=Black Rabbit Books|year=2004|isbn=978-1-58340-469-0|location=|page=4}}</ref> [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਨੂੰ [[ਸਿੱਖੀ]] ਵਿੱਚ ਸੁਪ੍ਰੀਮ ਇਖਤਿਆਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗਿਆਰਵੇਂ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਨ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੁੱਲ 974 ਸ਼ਬਦ ਹਨ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ftdcvmviy_8C|title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures|author1=ਕ੍ਰਿਸਟਫਰ ਸ਼ੈਕਲ|author2=ਅਰਵਿੰਦ ਮੰਡੇਰ|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1-136-45108-9|pages=xviii–xix}}</ref> == ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ: ਸ਼ਬਦ, ਰਾਗ, ਰਬਾਬ == [[ਮੱਧਕਾਲ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ‘ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਤੀ’ ਅਤੇ ‘ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ’ ਲਈ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਨਹਦ ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਾਦੀ ਬਣਾਉਂਦਿਆਂ 'ਰਾਗ ਸਹਿਤ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ‘ਕੀਰਤਨ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਭਾਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਕਾਵਿ ਜਿਵੇਂ 'ਜਪੁ', ਸਲੋਕ-ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਰਾਗ ਰਹਿਤ ਰਚੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲਾ ਦਰਸ਼ਨ ਆਲਾਪ ਵਾਂਗ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗੀਤਕਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗੀਤਕਤਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਿਕਨਾਤੀਸੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀਆਂ ਚਾਰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਉਹ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਕੌਮਾਂ, ਜਾਤੀਆਂ ਤੇ ਮਜ਼ਹਬਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨ ਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਕਰਕੇ ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੋਂ ਆਈ (ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਾਜ਼) ਰਬਾਬ ਨੂੰ ਸੰਗ ਰਲਾ ਕੇ ਬਹੁਵਚਨਤਾ, ਬਹੁ-ਸਭਿਆਚਾਰਕਤਾ ਤੇ ਵਿਸਮਾਦੀ ਆਨੰਦ ਦਾ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਗਵਾਹ ਨੇ ਕਿ ਨਾਨਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ 'ਮਰਦਾਨਿਆਂ! ਰਬਾਬ ਛੇੜ ਬਾਣੀ ਆਈ।' 'ਛੇੜ ਰਬਾਬ' ਕਿਉਂਕਿ ਵਜਾਉਣਾ ਜਾਂ ਕਹਿਣਾ ਵਜਾ ਰਬਾਬ ਹੁਕਮ ਹੈ ਅਤੇ 'ਛੇੜ' ਆਸ਼ਿਕਾਂ ਦੀ, ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਰੱਤਿਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਕਿਆਸ ਕਰੋ ਨਾਨਕ ਆਖ ਰਿਹੈ, 'ਮਰਦਾਨਿਆ! ਛੇੜ ਰਬਾਬ।' ਤਾਂ ਰਬਾਬ ਉਸ ਵਕਤ ਕੋਈ ਸਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਰੱਬ (ਇਸ਼ਕ) ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੈ ਤੇ ਮਰਦਾਨਾ ਕੋਈ ਮੁਸਲਿਮ ਜਾਂ ਰਬਾਬੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਮੀ ਜਿਹੜਾ ਰਬਾਬ ਉਪਰ ਰਾਗ ਯਾਨੀ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਸੁਰ ਛੇੜਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਲਾਹੀ ਬਾਣੀ ਜਾਂ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਨਾਨਕ ਦੇ ਮੁਖਾਰਬਿੰਦ 'ਚੋਂ ਉਤਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜ-ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਭੁੱਲੀ-ਭਟਕੀ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਮਹਾਆਨੰਦ ਅਤੇ ਵਿਸਮਾਦ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2019/11/%e0%a8%a8%e0%a8%be%e0%a8%a8%e0%a8%95-%e0%a8%ac%e0%a8%be%e0%a8%a3%e0%a9%80-%e0%a8%b6%e0%a8%ac%e0%a8%a6-%e0%a8%b0%e0%a8%be%e0%a8%97-%e0%a8%b0%e0%a8%ac%e0%a8%be%e0%a8%ac/|title=ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ: ਸ਼ਬਦ, ਰਾਗ, ਰਬਾਬ|date=2019-11-11|website=Punjabi Tribune Online|language=hi-IN|access-date=2019-11-13}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਧੰਨ ਧੰਨ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚੋਂ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਾਨਕ ਨੇ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਆਪ ਨਹੀਂ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤੀਆਂ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੁਰੀਦਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰੁਸਤੀ ਬਾਝੋਂ, ਅਤੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਅਦਬ ਲਈ ਕਈ ਕਿੱਸੇ ਅਤੇ ਕਲਪ ਅਫ਼ਸਾਨਿਆ ਨਾਲ਼ ਲਿਖੀਆਂ।<ref>Nikky-Guninder Kaur Singh (2011), Sikhism: An।ntroduction,।B Tauris, {{ISBN|978-1848853218}}, pages 2-8</ref> ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨਾਲ਼ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਸਣੇ, ਕਦੀਮੀ, ਮੌਜੂਦਾ ਅਤੇ ਅਗਾਂਹ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਰਦ ਅਤੇ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਦੇ ਵਾਕ ਮਕਬੂਲ ਹਨ, ਜੋ ਬੰਦਗੀ ਰਾਹੀਂ ਇਲਾਹੀ ਇਲਮ ਨੂੰ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ [[ਸਿੱਖ ਭਗਤ|ਭਗਤਾਂ]] ਦੇ ਵਾਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਕਈ ਜੋ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੀ ਕੇ ਰੁਖ਼ਸਤ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ।<ref>ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ ਕੋਲ ਅਤੇ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸੰਭੀ (1995), The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices, Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1898723134}}, pages 52-53, 46, 95-96, 159</ref> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਭਗਤੀ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਆਤਮਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਘਰੇਲੂ ਜੀਵਨ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref name="Kamala1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=WTfKwGV6mBkC|title=The Socially Involved Renunciate – Guru Nanaks Discourse to Nath Yogi's|author1=Nayar, Kamal Elizabeth|author2=Sandhu, Jaswinder Singh|publisher=State University of New York Press|year=2007|isbn=978-0-7914-7950-6|location=United States of America|pages=106}}</ref> ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ, ਦਿਸਦਾ ਸੰਸਾਰ ਅਨੰਤ ਕਾਇਨਾਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।<ref name="Nikky1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=UUWIEfAY-mMC|title=Hindu spirituality: Postclassical and modern (Editors: K. R. Sundararajan, Bithika Mukerji)|author1=Kaur Singh|author2=Nikky Guninder|date=30 January 2004|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=81-208-1937-3|location=English|pages=530}}</ref> ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਰੰਪਰਾ ਦੁਆਰਾ, ਨਾਨਕ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: * '''[[ਵੰਡ ਛਕੋ]]:''' ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੋ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। * '''[[ਕਿਰਤ ਕਰੋ]]:''' ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਜਾਂ ਧੋਖਾਧੜੀ ਦੇ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਮਾਉਣਾ / ਬਿਤਾਉਣਾ। * '''[[ਨਾਮ ਜਪੋ]]:''' ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ। == ਭਾਵ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਭਗਤੀ ਸੰਤ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸੀ।<ref name="David Lorenzen 1995 pages 1-22">David Lorenzen (1995), Bhakti Religion in North India: Community Identity and Political Action, State University of New York Press, {{ISBN|978-0791420256}}, pages 1-2, Quote: "Historically, Sikh religion derives from this nirguni current of bhakti religion"</ref><ref name="Louis Fenech 2014 page 35">Louis Fenech (2014), in The Oxford Handbook of Sikh Studies (Editors: Pashaura Singh, Louis E. Fenech), Oxford University Press, {{ISBN|978-0199699308}}, page 35, Quote: "Technically this would place the Sikh community's origins at a much further remove than 1469, perhaps to the dawning of the Sant movement, which possesses clear affinities to Guru Nanak's thought sometime in the tenth century. The predominant ideology of the Sant ''parampara'' in turn corresponds in many respects to the much wider devotional Bhakti tradition in northern India."</ref><ref name="encyclobritannicasikh">[http://www.britannica.com/topic/Sikhism Sikhism], Encyclopædia Britannica (2014), Quote: "In its earliest stage Sikhism was clearly a movement within the Hindu tradition; Nanak was raised a Hindu and eventually belonged to the Sant tradition of northern India",</ref> ਵਿਦਵਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਮੱਧਯੁਗੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜੋ ਕਿ ਸਤਲੋਕ (ਸੱਚਖੰਡ) ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ।<ref name="David Lorenzen 1995 pages 1-22"/> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸਿਰਫ਼ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name="Grewal">{{cite book|url=http://www.cambridge.org/gb/academic/subjects/history/south-asian-history/sikhs-punjab?format=PB&isbn=9780521637640|title=The Sikhs of the Punjab|author=Grewal, JS|publisher=Cambridge University Press|year=October 1998|isbn=0-521-63764-3|location=United Kingdom|pages=28 onwards|authorlink=Chapter 2 – Foundation of the Sikh Panth}}</ref><ref name="Singha">{{cite book|url=http://bookshop.blackwell.co.uk/jsp/welcome.jsp?action=search&type=isbn&term=8170102456|title=Sikhism: A Complete Introduction|author=Singha, HS|date=30 May 2009|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-245-8|location=New Delhi, India|page=8|authorlink=Evolution Of Sikhism}}</ref> == ਉਦਾਸੀਆਂ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਆਧੁਨਿਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਤਿੱਬਤ]], ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਰਬ ਦੇ ਦੌਰੇ ਕੀਤੇ, ਜੋ 27 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 1496 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ।<ref name="GuruNanak_BBC2">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/nanak.shtml|title=Guru Nanak: A brief overview of the life of Guru Nanak, the founder of the Sikh religion.}}</ref><ref>{{cite book|title=Sikh Twareekh|author=Harjinder Singh Dilgeer|publisher=The Sikh University Press|year=2008|location=Belgium & India}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=37i7uAYe6QEC&pg=PA125|title=Sikhism Today|author=Jagbir Johal|publisher=Bloomsbury Academic|year=2011|isbn=978-1-84706-272-7|pages=125 note 1}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾਅਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਭਾਰਤੀ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਦੇ ਮਾਉਂਟ ਸੁਮੇਰੂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮੱਕਾ, ਬਗਦਾਦ, ਅਚਲ ਬਟਾਲਾ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਦੌਰਾ ਵੀ ਕੀਤਾ।<ref name="CallewaertSnell1994p262">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GrMwdEqHLzEC|title=According to Tradition: Hagiographical Writing in India|author1=Winand M. Callewaert|author2=Rupert Snell|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|year=1994|isbn=978-3-447-03524-8|pages=26–27}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ 'ਤੇ ਬਹਿਸ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ 19 ਵੀਂ ਅਤੇ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।<ref name="CallewaertSnell1994p262"/><ref name="Lorenzen1995p412">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=rpSxJg_ehnIC|title=Bhakti Religion in North India: Community Identity and Political Action|author=David N. Lorenzen|date=1995|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0-7914-2025-6|pages=41–42, context: 37–43}}</ref> 1508 ਵਿੱਚ, ਨਾਨਕ ਨੇ [[ਬੰਗਾਲ]] ਦੇ ਸਿਲਹਟ ਖੇਤਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web|url=http://www.sikhiwiki.org/index.php/Gurdwaras_in_Bangladesh|title=Gurdwaras in Bangladesh|publisher=Sikhi Wiki|access-date=2019-10-04|archive-date=2023-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206090035/https://www.sikhiwiki.org/index.php/Gurdwaras_in_Bangladesh|url-status=dead}}</ref> ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਰੋਤ ਤੁਰਕੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਬਗਦਾਦ ਦੇ ਪੱਥਰ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਲੋਕ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਫਕੀਰ 1511-1515 ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਸਨ, ਦੂਸਰੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ 1521–1522 ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ 11 ਸਾਲ ਦੂਰ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ), ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਸਰੇ ਲੋਕ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੱਛਮੀ ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੱਥਰ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬਗਦਾਦ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>V. L. Ménage (1979), [https://www.jstor.org/stable/25210997 The "Gurū Nānak" Inscription at Baghdad], The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, Cambridge University Press, No. 1, pages 16-21</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਜਾਂ ਜ਼ਿਕਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਦੇ ਟੈਕਸਟ ਜਾਂ ਉਪ-ਲਿਖਤ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਦਾਅਵਿਆਂ ਤੇ ਅਤਿਰਿਕਤ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਲਗਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=QhV5AAAAMAAJ|title=Sikhs and Sikhism|author=WH McLeod|publisher=Oxford University Press|year=2004|isbn=978-0-19-566892-6|pages=127–131}}</ref> ਬਗਦਾਦ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਣ ਦਾ ਅਧਾਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਗਏ ਸਨ, ਕੁਝ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨਾਲ ਉਹ [[ਜੇਰੂਸਲਮ|ਯਰੂਸ਼ਲਮ]], [[ਮੱਕਾ]], [[ਵੈਟੀਕਨ ਸ਼ਹਿਰ|ਵੈਟੀਕਨ]], [[ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ]] ਅਤੇ [[ਸੁਡਾਨ]] ਗਏ ਸਨ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=yivKuDmDYksC|title=Comparative Religious And Philosophies: Anthropomorphlsm And Divinity|author=Mahinder N. Gulati|publisher=Atlantic Publishers|year=2008|isbn=978-81-269-0902-5|pages=316–319}}</ref> ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਨਾਵਲ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਹ ਮਿਟਣ ਵਰਗੇ ਦਾਅਵੇ ਵੀ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸੂਫੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਪੀਰਾਂ ਬਾਰੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸਿੱਖ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸਿੱਧੇ ਅਤੇ ਅਸਿੱਧੇ ਉਧਾਰ ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਬੋਧੀ ਜਾਟਕ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹਨ।<ref name="Lorenzen1995p412"/><ref name="CallewaertSnell1994p28">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GrMwdEqHLzEC|title=According to Tradition: Hagiographical Writing in India|author1=Winand M. Callewaert|author2=Rupert Snell|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|year=1994|isbn=978-3-447-03524-8|pages=27–30}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=dKl84EYFkTsC|title=The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition|author=Harjot Oberoi|publisher=University of Chicago Press|year=1994|isbn=978-0-226-61593-6|pages=55}}</ref> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਚਾਰ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੱਤਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਮਨੁੱਖ-ਮਾਤਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਯਾਦ ਘਰ 'ਚ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਸਤਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਸਿੱਕਿਮ, ਭੁਟਾਨ, ਤਿੱਬਤ, ਸੁਮੇਰ ਪਰਬਤ, ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਦੀ ਝੀਲ, ਬਦਰੀਨਾਥ, ਕੇਦਾਰਨਾਥ, ਜੋਸ਼ੀਮਠ, ਲੱਦਾਖ, ਅਮਰਨਾਥ, ਅਲਮੋੜਾ, ਬਾਗੇਸ਼ਵਰ, ਖਟਮੰਡੂ ਆਦਿ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਸੀ 1509 ਵਿੱਚ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਹ ਉਦਾਸੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਸੀ। ਇਸ ਉਦਾਸੀ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 'ਚ ਨਾਨਕ ਮਤੇ ਤੋਂ ਪੀਲੀਭੀਤ, ਸੀਤਾਪੁਰ, ਲਖਨਊ, ਇਲਾਹਾਬਾਦ, ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ, ਬਨਾਰਸ, ਪਟਨਾ, ਮਯਾ, ਸਿਲਹਟ, ਧੁਬੜੀ, ਗੁਹਾਟੀ, ਸਿਲਾਂਗ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਜੀ ਢਾਕਾ ਤੇ ਕਲਕੱਤਾ ਹੋ ਕੇ ਜਗਨਨਾਥਪੁਰੀ ਪਹੁੰਚੇ। ਜਗਨਨਾਥ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੱਟ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਲਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁੰਟੂਰ, ਮਦਰਾਸ ਅਤੇ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਥੋਂ ਉਹ ਲੰਕਾ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਜਾਫਨਾ ਦੇ ਰਾਣਾ ਸ਼ਿਵਨਾਥ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਲੰਕਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਸਮਾਪਤ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਕੋਚੀਨ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨਾਨਕ ਝੀਰਾ, ਮਾਲਟੇਕਰੀ, ਨਾਂਦੇੜ, ਨਾਮਦੇਵ ਦੇ ਨਗਰ ਨਰਸੀ ਬਾਮਣੀ, ਭਗਤ ਤਿਰਲੋਚਨ ਦੇ ਨਗਰ ਵਾਰਸੀ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਔਕੇਸ਼ਵਰ ਪਹੁੰਚੇ ਤੇ ਉਥੋਂ ਉਹ ਇੰਦੌਰ, ਖੰਡਵਾ ਤੋਂ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ ਜਬਲਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਗਵਾਰੀਘਾਟ ਪਹੁੰਚੇ| ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਮਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ 'ਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਰਾਹ ਵਿਖਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਇਥੇ ਠਹਿਰੇ ਹੋਣ। ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕਿਨਾਰੇ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਅਪਰਕੰਟਕ ਜਿਥੋਂ ਨਰਮਦਾ ਨਿਕਲ ਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ==ਵਾਰਸ== ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਵਾਰਸ ਐਲਾਨਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ [[ਗੁਰ ਅੰਗਦ]] ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ "ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਆਪਣਾ" ਜਾਂ "ਤੁਹਾਡਾ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ" ਹੈ। ਭਾਈ ਲਹਿਣੇ ਨੂੰ ਵਾਰਸ ਐਲਾਨਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਅਰਸੇ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ [[22 ਸਤੰਬਰ]] 1539 ਨੂੰ [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਭਾਰਤ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] ਵਿਖੇ 70 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰੇ ਫ਼ਾਨੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਰੁਖ਼ਸਤ ਹੋ ਗਏ।<ref>{{cite web|url=http://www.sikhs.org/guru1.htm |title=The Sikhism Home Page: Guru Nanak |publisher=Sikhs.org |accessdate=9 August 2009}}</ref> == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ == 2015 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਹ ਫਕੀਰ'' ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਸਰਤਾਜ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਲਿਮਟਿਡ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਹੈ। ਲਿਮਿਟੇਡ ''ਰੂਪਕ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਇੱਕ ਟੇਪਸਟਰੀ'' ਨੌਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ 2021-22 ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|30em}} == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ]] * [[ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਸਿੱਖੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] * [[ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ]] * [[ਨਾਨਕਪੰਥੀ]] == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * ''[[:en:Max Arthur Macauliffe|ਮੈਕਾਲਿਫ਼, ਮੈਕਸ]]'' ''(1909) ਦ ਸਿੱਖ ਰਿਲਿਜਨ ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ'' * ''[[:en:Sahib Singh|ਸਿੰਘ, ਸਾਹਿਬ (ਪ੍ਰੋ.)]]'' ''ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ'' == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == *[https://www.youtube.com/watch?v=bUarPFWcEF4&t=68s ਆਰ ਨਾਨਕ ਪਾਰ ਨਾਨਕ ਬੋਲ - ਦਿਲਜੀਤ ਦੋਸਾਂਝ] *[http://www.sikhs.org/guru1.htm sikhs.org] * https://mandillon.blogspot.com/?m=1 * [https://web.archive.org/web/20070830205721/http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak1.html sikh-history.com] * [http://www.srigurugranthsahib.org/audio/g1.htm srigurugranthsahib.org]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[:en:Gurudwara Nagiana Sahib|Gurudwara Nagiana Sahib]] * [https://www.nagiana-sahib.org/ nagiana-sahib.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190218021505/https://www.nagiana-sahib.org/ |date=2019-02-18 }} {{ਸਿੱਖੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1469]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਬਾਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hAudio microformats]] 6mio7jn4qs0ljb73qfin85nymbtttfo 840337 840336 2026-06-01T08:38:35Z Nitesh Gill 8973 /* ਜੀਵਨ */ 840337 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ | image = Mural painting of Guru Nanak from Gurdwara Baba Atal Rai.jpg | alt = 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਦੀ ਦਵਾਰ ਉੱਤੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | caption = 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਦੀ ਦਵਾਰ ਉੱਤੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | birth_name = ਨਾਨਕ | birth_date = 15 ਅਪਰੈਲ 1469 (ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ, ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ){{sfn|Gupta|1984|p=49}} | birth_place = ਰਾਏ ਭੋਇ ਕੀ ਤਲਵੰਡੀ, [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ]] <br> {{small|(ਹੁਣ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]])}} | death_date = {{Death date and age|1539|09|22|1469|04|15|df=y}} | death_place = [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]], [[ਲਾਹੌਰ ਸੂਬਾ]], [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] <br> {{small|(ਹੁਣ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]])}} | resting_place = [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕਰਤਾਰਪੁਰ]], ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ | known_for = * [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਬਾਨੀ *ਲਿਖਣ [[ਜਪੁਜੀ]] ਸਾਹਿਬ *ਲਿਖਣ [[ਕੀਰਤਨ ਸੋਹਿਲਾ]] | successor = [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ]] | parents = [[ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ]] ਅਤੇ [[ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ]] | spouse = [[ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ]] | children = [[ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ]]<br>[[ਲਖਮੀ ਦਾਸ]] | religion = [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] | location = [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] | other_name = ''ਪੀਰ ਬਾਲਗਦਾਨ'' ([[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite news |last1=Service |first1=Tribune News |title=Booklet on Guru Nanak Dev's teachings released |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/ludhiana/booklet-on-guru-nanak-dev%E2%80%99s-teachings-released-859755 |work=Tribuneindia News Service |language=en |quote=Rare is a saint who has travelled and preached as widely as Guru Nanak Dev. He was known as Nanakachraya in Sri Lanka, Nanak Lama in Tibet, Guru Rimpochea in Sikkim, Nanak Rishi in Nepal, Nanak Peer in Baghdad, Wali Hind in Mecca, Nanak Vali in Misar, Nanak Kadamdar in Russia, Baba Nanak in Iraq, Peer Balagdaan in Mazahar Sharif and Baba Foosa in China, said Dr S S Sibia, director of Sibia Medical Centre.}}</ref><br>''ਨਾਨਕਚਰਿਆਯਾ'' (ਸ਼੍ਰੀ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਲਾਮ'' (ਤਿੱਬਤ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਗੁਰੂ ਰਿਨਪੋਚ'' (ਸਿੱਕਮ ਅਤੇ ਭੂਟਾਨ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਰਿਸ਼ੀ'' ([[ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਪੀਰ'' ([[ਇਰਾਕ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਇਰਾਕ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਵਾਲੀ ਹਿੰਦੀ'' (ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਵਾਲੀ'' (ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਕਦਮਦਾਰ'' ([[ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਰੂਸ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਬਾਬਾ ਫੂਸਾ'' ([[ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਚੀਨ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref> | signature = Pothi written by Guru Nanak.jpg }} '''ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''[[:en:Guru_Nanak|Guru Nanak]]'''; 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1469 – 22 ਸਤੰਬਰ 1539), ਜਾਂ '''ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ''',{{sfn|Macauliffe|1909|p=[[s:Page:The Sikh Religion, its gurus, sacred writings and authors Vol 1.djvu/63|lvii]]}} [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਮੋਢੀ ਸਨ ਅਤੇ ਦਸ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ [[ਕੱਤਕ]] ਦੀ [[ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ]] (ਅਕਤੂਬਰ-ਨਵੰਬਰ) ਨੂੰ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਗੁਰਪੁਰਬ]] ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ [[ਏਸ਼ੀਆ]] ਭਰ ਵਿੱਚ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ [[ਇੱਕ ਓਅੰਕਾਰ]] (ੴ, 'ਇਕ ਰੱਬ') ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਹਰ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਸੱਚ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।{{sfn|Hayer|1988|p=14}} ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ (ਪਰਮਾਤਮਾ) ਸਮਾਨਤਾ, ਭਾਈਚਾਰਕ ਪਿਆਰ, ਚੰਗਿਆਈ ਅਤੇ ਨੇਕੀ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਅਧਿਆਤਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਸਥਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।{{sfn|Sidhu|2009|p=26}}{{sfn|Khorana|1991|p=214}}{{sfn|Prasoon|2007}} ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ 974 ਕਾਵਿ-ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਰਦਾਸਾਂ [[ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ]] ਹਨ; [[ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ]]; ਅਤੇ [[ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ]] ਹਨ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਨਕ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਬ੍ਰਹਮਤਾ, ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਨੌਂ ਗੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਉੱਤੇ ਉਤਰੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਸੀ। == ਜੀਵਨ == [[File:Guru.Nanak.with.Hindu.holymen-b.JPG|thumb|200px|left|ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਹਿੰਦੂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ]] ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਹੈ। [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]], ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਾਤਬ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ|ਵਾਰਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾਨਕ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਅਰਸਾ ਬਾਅਦ ਕੰਪਾਇਲ ਕਰਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਖ਼ੁਲਾਸਾ ਸਹਿਤ ਸਨ। [[ਜਨਮਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ|ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ]] ਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਹਲਾਤ ਨੂੰ ਛੋਟਿਆਂ ਵਾਕਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਗਿਆਨ-ਰਤਨਵਾਲੀ ਨੂੰ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਬਾਬਤ ਪਿਛਲੇ ਪਖੰਡੀ ਖ਼ਾਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਕਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ਼ ਲਿਖਿਆ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਰੀਦ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਹੀ ਖ਼ਾਤਾ ਲਿਖਣ ਲਈ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜਨਮਸਾਖੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਰੀਬੀ ਰਫ਼ੀਕ, [[ਭਾਈ ਬਾਲਾ]] ਵਲੋਂ ਲਿਖੇ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਲਿਖਣ ਦੇ ਤਰੀਕ਼ੇ ਅਤੇ ਵਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕਰਕੇ, [[ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼]] ਵਰਗੇ ਸਕੌਲਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Macauliffe3"/> ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਮਤਾਬਕ, ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਨ ਦੇ ਚੰਗੇ ਕਾਰਨ ਹਨ ਕਿ ਲੇਖਕ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਕਰੀਬੀ ਰਫ਼ੀਕ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਹਮਸਫ਼ਰੀ ਸਨ। === ਜਨਮ === [[File:The Entrance of Janam Asthan-2.jpg|thumb|200px|left|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ]] ਉਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ।]] ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ [[15 ਅਪ੍ਰੈਲ]] [[1469]] ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਰਾਇ ਭੋਇ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ ਪਿੰਡ (ਮੌਜੂਦਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ, ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ,{{sfn|Singh|2006|pp=12–13}}{{sfn|Grewal|1998|p=6}} ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਭਾਰਤੀ ਮਹੀਨੇ ਕਾਰਤਿਕ ਜਾਂ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕੱਤਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।{{sfn|Gupta|1984|p=49}} ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਵਾਂਗ ਖੱਤਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਬੀਲੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।{{sfn|Mandair|2013|pp=18–27}} ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਇੱਕ ਬੇਦੀ ਖੱਤਰੀ ਸਨ। ਅਰਵਿੰਦ-ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮੰਡੇਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਾਨਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਦਾ ਨਾਮ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਨਾਨਕ ਅਤੇ ਨਾਨਕੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।[19] ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ ਜਨਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਾਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਜੜ੍ਹੀ-ਬੂਟੀ ਬੰਜਰ ਇਲਾਕਾ ਹੈ।<ref name=":4">{{Cite book |last=Singh |first=Kapur |title=Guru Nanak's Life and Thought |date=October 2001 |publisher=Guru Nanak Dev University |isbn=817770012X |editor-last=Kair |editor-first=Madanjit |edition=2nd |series=Selected Works of Sirdar Kapur Singh |location=Amritsar |editor-last2=Singh |editor-first2=Piar}}</ref> ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਅਲੌਕਿਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਹਾਣੀ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਬਾਲਗ ਵਾਂਗ ਹਾਸਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੁਸਲਿਮ ਦੌਲਤਣ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋਤਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।{{sfn|Mandair|2013|pp=18–27}} === ਕੱਤਕ ਜਨਮ ਤਾਰੀਖ === ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ (ਜਨਮਸਾਖੀ, 'ਜਨਮ ਕਹਾਣੀਆਂ'), ਜਾਂ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਰਵਾਇਤੀ ਜੀਵਨੀਆਂ, ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਵਤ 1526 ਦੇ ਵੈਸਾਖ ਮਹੀਨੇ (ਅਪ੍ਰੈਲ) ਵਿੱਚ, ਚਮਕਦਾਰ ਚੰਦਰ ਪੰਦਰਵਾੜੇ ਦੇ ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਹੋਇਆ ਸੀ।{{sfn|Gupta|1984|p=49}} ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ (ਪੁਰਾਤਨ ਅਰਥ "ਰਵਾਇਤੀ" ਜਾਂ "ਪ੍ਰਾਚੀਨ"), ਮਿਹਰਬਾਨ ਜਨਮਸਾਖੀ, ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਗਿਆਨ-ਰਤਨਵਾਲੀ, ਅਤੇ ਵਿਲਾਇਤ ਵਾਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।{{sfn|Gupta|1984|p=50}} ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 6, 1718 ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ।<ref name=":1">{{Cite book |last=Singh |first=Dr. Trilochan |url=http://ignca.nic.in/Asi_data/48740.pdf |title=Guru Nanak: Founder of Sikhism: A Biography |pages=489–491}}</ref> ਸਿੱਖ ਰਿਕਾਰਡ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਾਨਕ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਸੰਵਤ 1596 (22 ਸਤੰਬਰ 1539 ਈਸਵੀ) ਦੇ ਅਸੌਜ ਮਹੀਨੇ ਦੀ 10 ਤਰੀਕ ਨੂੰ 70 ਸਾਲ, 5 ਮਹੀਨੇ ਅਤੇ 7 ਦਿਨ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ (ਨਵੰਬਰ) ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵੈਸਾਖ (ਅਪ੍ਰੈਲ) ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।{{sfn|Gupta|1984|p=54}} 1815 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ, ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਨ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਤਿਉਹਾਰ ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।{{sfn|Gupta|1984|p=50}} ਹਾਲਾਂਕਿ, ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ - ਗੁਰਪੁਰਬ (ਗੁਰ + ਪੁਰਬ, 'ਜਸ਼ਨ') - ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਕੱਤਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਮਨਾਇਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਜਸ਼ਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਰਿਕਾਰਡ 1868 ਈਸਵੀ ਦਾ ਹੈ।{{sfn|Gupta|1984|p=52}} ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੁਆਰਾ ਕੱਤਕ ਜਨਮ ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਤਾਂ ਇਹ 1496 ਵਿੱਚ ਨਾਨਕ ਦੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਜਾਂ "ਆਤਮਕ ਜਨਮ" ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦਬਸਤਾਨ-ਏ-ਮਜ਼ਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਸੁਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|}} ਕੱਤਕ ਜਨਮਦਿਨ ਘਟਨਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਸਰੋਤ: ਬਾਲਾ ਜਨਮਸਾਖੀ ਕੱਤਕ ਜਨਮ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਜਨਮਸਾਖੀ ਹੈ ਜੋ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਨੇ ਨਾਨਕ ਦੇ ਚਾਚਾ ਲਾਲੂ ਤੋਂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਕੁੰਡਲੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ 20 ਅਕਤੂਬਰ 1469 ਈਸਵੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰੀ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਜਨਮਸਾਖੀ ਹੰਦਾਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ - ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਪਰਦਾ ਜੋ ਹੰਦਾਲ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ-ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਸੀ - ਸੰਸਥਾਪਕ ਨੂੰ ਨਾਨਕ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਦਰਸਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।{{sfn|Gupta|1984|pp=50–51}} ਸਮਕਾਲੀ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਇੱਕ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੱਤਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਬਦਕਿਸਮਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਰਚਨਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ ਉਸ ਮਹੀਨੇ ਹੋਇਆ ਸੀ।{{sfn|Gupta|1984|pp=50–51}} ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਨਕ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਬਾਅਦ ਕੱਤਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਾਨਕ ਨੇ ਉਸੇ ਦਿਨ "ਸਰਬ-ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ" ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਲੇਖਕ ਦੀ ਵਾਰੀ "ਬ੍ਰਹਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ" ਸੀ।{{sfn|Gupta|1984|pp=53–54}} ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite book |last=Bindra |first=Pritpal Singh |title=Guru Kian Sakhian Tales of the Sikh Gurus |pages=78}}</ref> ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 6, 1718<ref>{{Cite encyclopedia |title=Gurbilas Chhevian Patashahi |encyclopedia=The Sikh Encyclopedia |date=19 December 2000 |url=https://www.thesikhencyclopedia.com/sikh-scriptures-and-literature/eighteenth-century-literature/gukbilas-chhevin-patshahi/}}</ref> ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name=":1" /> 1776 ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਮਹਿਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name=":1" /> ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬੜ ਦੀ ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮਾ ਦਸਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ, 1769 ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ,<ref>{{Cite encyclopedia |date=2000-12-19 |title=BANSAVALINAMA DASAN PATSHAHIAN KA – The Sikh Encyclopedia |encyclopedia=The Sikh Encyclopedia |url=https://www.thesikhencyclopedia.com/sikh-scriptures-and-literature/eighteenth-century-literature/bansavalinama-dasan-patshahian-ka/ |access-date=2023-04-01 |language=en-US}}</ref> ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੀ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name=":1" /> 1727 ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਗੁਰਪੂਰਨਾਲੀ ਅਤੇ 1716 ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਮਾਲਵੇ ਦਾ ਸਫ਼ਰ, ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ 'ਤੇ ਹੋਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।<ref name=":1" /> 1797 ਦੀ ਨਾਨਕ ਚੰਦਰੋਦਿਆ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਜਨਮਸਾਖੀ ਅਤੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸੰਤ ਦਾਸ ਛਿੱਬੜ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਜਨਮਸਾਖੀ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ, ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ 'ਤੇ ਹੋਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।<ref name=":1" /> ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸੰਤ ਰੇਣ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਗੁਰਪੁਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ 'ਤੇ ਹੋਇਆ ਸੀ।[30] ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ (1909) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਕਾਰਤਿਕ ਪੂਰਨਿਮਾ 'ਤੇ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ ਨੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਆਗੂ ਗਿਆਨੀ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਹ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸੇ ਦਿਨ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਿੱਖ ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਇੱਕ ਤਿਉਹਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਵਸ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book |last=Singh |first=Ren |url=https://sikhbookclub.com/Book/Sri-Gur-Pur-Prakash-Part-1 |title=Gurpur Parkash}}</ref> ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਇਹ ਵੀ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੈਸਾਖ (ਮਾਰਚ-ਅਪ੍ਰੈਲ) ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਿਉਹਾਰ ਆ ਚੁੱਕੇ ਸਨ - ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹੋਲੀ, ਰਾਮ ਨੌਮੀ ਅਤੇ ਵੈਸਾਖੀ - ਇਸ ਲਈ ਲੋਕ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਵਾਢੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ, ਵਿਸਾਖੀ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਵਸ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਣ ਨਾਲ ਹਾਜ਼ਰੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ, ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਲਈ ਦਾਨ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਕੱਤਕ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ - ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਤੋਂ ਵਾਧੂ ਨਕਦੀ ਸੀ - ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸਨ।{{sfn|Macauliffe|1909|p=[[s:Page:The Sikh Religion, its gurus, sacred writings and authors Vol 1.djvu/90|lxxiv]]}} === ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ === [[Image:Inside view of the entrance - Gurdwara Janam Asthan.jpg|thumb|200px|left|[[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿਖੇ [[ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ]], ਯਾਦਗਾਰੀ ਜਗ੍ਹਾ ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ।]] {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ<ref>{{cite book | last=ਮੈਕਾਲਿਫ਼ | first=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ | authorlink=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ | year=2004 | origyear=1909 | title=The Sikh Religion —।ts Gurus, Sacred Writings and Authors | publisher=Low Price Publications | location=ਭਾਰਤ | isbn = 81-86142-31-2 | page=1 | quote=The third day of the light-half of the month of Baisakh (April–May) in the year AD 1469, but, some historians believe that the Guru was born on 15 April 1469 A.D.}}. Generally thought to be the third day of Baisakh (or Vaisakh) of Vikram Samvat 1526.</ref> ਨੂੰ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਨੇੜੇ ਰਾਇ ਭੋਇ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ (ਹੁਣ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]), ਵਿਖੇ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਜੋ [[ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ]] ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਸਨ।<ref name="Macauliffe3">{{cite book|title=The Sikh Religion —।ts Gurus, Sacred Writings and Authors|last=ਮੈਕਾਲਿਫ਼|first=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ|publisher=Low Price Publications|year=2004|isbn=81-86142-31-2|location=India|authorlink=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼|origyear=1909}}</ref><ref>{{cite book|title=The।llustrated History of the Sikhs|last= ਸਿੰਘ|first=ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ|publisher=Oxford University Press|year=2006|isbn=0-19-567747-1|location=ਭਾਰਤ|pages=12–13|authorlink=ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ}} Also, according to the Purātan Janamsākhī (the birth stories of Guru Nanak).</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪੇ, ਕਲਿਆਣ ਚੰਦ ਦਾਸ ਬੇਦੀ, ਮਕਬੂਲ ਨਾਮ [[ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ]] ਅਤੇ [[ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ|ਤ੍ਰਿਪਤਾ]] ਸਨ।<ref>{{cite web |url=http://www.sgpc.net/gurus/gurunanak.asp |title=Guru Nanak Sahib, Guru Nanak Ji, First Sikh Guru, First Guru Of Sikhs, Sahib Shri Guru Nanak Ji,।ndia |publisher=Sgpc.net |date= |accessdate=9 August 2009 |archive-date=18 ਫ਼ਰਵਰੀ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120218023855/http://www.sgpc.net/gurus/gurunanak.asp |dead-url=yes }}</ref> ਪਿਓ ਪਿੰਡ ਤਲਵੰਡੀ ਦੇ ਫ਼ਸਲ ਮਾਮਲੇ ਦੇ [[ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੇਖਾਕਾਰ|ਪਟਵਾਰੀ]] ਸਨ।<ref>{{cite web |url=http://nankana.com/AboutRaiBular1.html |title=The Bhatti's of Guru Nanak's Order |publisher=Nankana.com |date= |accessdate=9 August 2009 |archive-date=16 ਜੂਨ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130616151332/http://nankana.com/AboutRaiBular1.html |dead-url=yes }}</ref> ਮਾਪੇ ਹਿੰਦੂ ਖੱਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਵਪਾਰੀ ਸਨ।<ref>{{cite book|title=The Encyclopedia of Sikhism|last=ਸਿੰਘਾ|first=ਹ. ਸ.|publisher=ਹੇਮਕੁੰਟ ਪ੍ਰੈਸ|year=2000|ISBN=978-81-7010-301-1|page=125}}</ref><ref>{{cite book|title=The A to Z of Sikhism|url=https://archive.org/details/atozofsikhism0000mcle|last=ਮਕਲੌਡ|first=ਵ. ਹ.| authorlink=ਡਬਲਿਊ ਐਚ ਮੈਕਲੋਡ |publisher=Scarecrow Press|year=2009|ISBN=978-0-8108-6828-1|page=[https://archive.org/details/atozofsikhism0000mcle/page/86 86]}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਭੈਣ, [[ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ]], ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਵੱਡੀ ਸੀ। ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਜੈ ਰਾਮ ਨਾਲ਼ 1475 ਵਿੱਚ [[ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ, [[ਦੌਲਤ ਖ਼ਾਨ ਲੋਧੀ]] ਦੇ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਨਾਨਕ ਦਾ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਨਾਲ਼ ਲਾਡ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਵੀ ਮਗ਼ਰ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਅਤੇ ਜੀਜੇ ਦੇ ਘਰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਉਹ 20 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਦੌਲਤ ਖ਼ਾਨ ਅਧੀਨ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।<ref name=":0" /> ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਮਤਾਬਕ ਇਹ ਅਰਸਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਲਈ ਇੱਕ ਖ਼ੁਦ ਤਰੱਕੀ ਵਾਲ਼ਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕਲਾਮ ਵਿੱਚ ਹੁਕਮਰਾਨੀ ਢਾਂਚੇ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਹਵਾਲੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name="autogenerated9">{{cite book | last=ਕੋਲ | first=ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ |author2=ਸੰਭੀ, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ| year=1978 | title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices | url=https://archive.org/details/sikhs00cole | publisher=Routledge & Kegan Paul | location=ਲੰਡਨ| isbn = 0-7100-8842-6 | page=[https://archive.org/details/sikhs00cole/page/9 9] | nopp=true}}</ref> ਸਿੱਖ ਰਿਵਾਜ਼ਾਂ ਮਤਾਬਕ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਇਲਾਹੀ ਰਹਿਮਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਨੇ।<ref name="GuruNanakBBC">{{cite web |title=The founder of Sikhism |url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/nanak.shtml |website=BBC |accessdate=3 September 2019}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਖਿੜਦੀ ਹੋਈ ਸੂਝ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਨਾਨਕ ਨੇ ਇਲਾਹੀ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਿਖਾਈ। ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ<ref name=":0">{{Cite book|title=Guru Nanak Founder of Sikhism|last=Singh|first=Dr. Trilochan Singh|publisher=Gurdwara Parbandhak Committee , Sis Giani,Chandni Chowk, Delhi|year=1969|location=Delhi|pages=8-12; 51 ; 50|quote=For three years Gopal gave elementary education to Nanak in language, arithmetic and other subjects, ......He easily committed to memory , everything that was taught to him...When Gopal gave his first lesson on a secular subject and asked the students to write it on the wooden slate, Nanak wrote some verses in the form of an acrostic. Teacher was taken aback what he saw written on the wooden slate.....He found...acrostic written in couplets of extremely simple Panjabi Language.What surprised him was the profound thought of the poems: ...(a) aida _ He who has created the whole cosmos, His will is evolving it to his purpose . Nanak , the poet( shair) sayeth: He is the cause of all that occurs. __ Guru Nanak : Aasa , Patti, p 433 Page 51 footnote Puratan janm sakhi fixes the marriage date at age of 12 , which is too early , bahi mani singh and meharban janam sakhi fixes marriage age at 15 or 16 which seems to be correct. Bala’s Janam sakhi fixes it at 18 which is less probable……page 50 For next 4 years Nanak led a homely life….during this period he had two sons…|via=http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPage.jsp?ID=5529&page=1&CategoryID=1&Searched=}}</ref>, ਉਸ ਵਕ਼ਤ ਦੇ ਰਿਵਾਜ਼ ਮਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਓ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪਾਂਧੇ ਗੋਪਾਲ ਕੋਲ ਸਕੂਲੀ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾਇਆ।<ref name="Macauliffe3"/> ਗੋਪਾਲ ਨੇ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਾਕਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਨਿਆਣੇ ਹੁੰਦੇ ਨਾਨਕ ਨੇ ਆਪਣੇ [[ਅਧਿਆਪਕ]] ਨੂੰ ਨੰਬਰ ਇੱਕ ਨਾਲ਼ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਅੱਖਰ, ਓ ਅਤੇ ਅੰਕਾਰ ਨੂੰ ਜੋੜ, 'ਰੱਬ ਇੱਕ ਹੈ' ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book|title=A History Of The Sikhs|last=ਕਨਿੰਗਹਮ|first=ਜੋਸਫ ਡੇਵੀ|publisher=ਜੌਣ ਮਰੀ|year=1853|location=ਲੰਡਨ|pages=37–38|id=|origyear=}}</ref> ਹੋਰ ਬਚਪਨੀ ਖ਼ਾਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਨਕ ਬਾਰੇ ਅਜੀਬ ਅਤੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਗੱਲਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੱਕ ਰਾਏ ਬੁਲਾਰ ਵਲੋਂ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਕੜਕਵੀਂ ਧੁੱਪ ਤੋਂ, ਇੱਕ ਖ਼ਾਤੇ ਮੁਤਾਬਕ, ਦਰਖ਼ਤ ਦੀ ਛਾਂ,<ref>{{cite web|url=https://archive.org/stream/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d_djvu.txt|title=ਰਾਏ ਬੁਲਾਰ|last= ਸਿੰਘ| first=ਗੁਰਨੇਕ|work=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਪਟਿਆਲ਼ਾ|accessdate=18 August 2015}}</ref> ਜਾਂ, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ, ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਕੋਬਰਾ ਵਲੋਂ ਛਾਂ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref name="kartar singh">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nhKMUnfLZLEC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|title=Life Story Of Guru Nanak|last=ਸਿੰਘ|first=ਕਰਤਾਰ|publisher=ਹੇਮਕੁੰਟ ਪ੍ਰੈਸ|year=1984|isbn=978-8170101628|location=New Delhi|page=18}}</ref> 24 ਸਤੰਬਰ 1487 ਨੂੰ ਨਾਨਕ ਦਾ ਵਿਆਹ [[ਬਟਾਲਾ]] ਕਸਬੇ ਦੇ ਮੂਲ ਚੰਦ ਅਤੇ ਚੰਦੋ ਰਾਣੀ ਦੀ ਧੀ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਨਾਲ਼ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਜੋੜੇ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤ ਸਨ, [[ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ]] (8 ਸਤੰਬਰ 1494 - 13 ਜਨਵਰੀ 1629)<ref>{{cite web|url=https://archive.org/stream/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d_djvu.txt|title=ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ|last= ਸਿੰਘ| first=ਗੁਰਨੇਕ|work=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਪਟਿਆਲ਼ਾ|accessdate=18 August 2015}}</ref> ਅਤੇ ਲਖਮੀ ਚੰਦ (12 ਫਰਵਰੀ 1497 - 9 ਅਪ੍ਰੈਲ 1555)। ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਉਦਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਬਣ ਗਏ।<ref>{{cite web|url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title=Udasi|last=Madanjit Kaur|work=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Patiala|accessdate=17 September 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak1.html|title=Sikh Gurus|website=Sikh-history.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20070830205721/http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak1.html|archive-date=30 August 2007|accessdate=11 March 2016|url-status=dead}}</ref> == ਸਿੱਖੀ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦਾ ਆਗ਼ਾਜ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices|url=https://archive.org/details/sikhs00cole| last=ਕੋਲ | first=ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ |author2=ਸੰਭੀ, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ|publisher=Routledge & Kegan Paul|year=1978|isbn=0-7100-8842-6|location=London|pages=[https://archive.org/details/sikhs00cole/page/9 9]–10}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=N5lpveRnSxEC&pg=PA207|title=Diversity and Unity in Federal Countries|author1=ਲੋਈਜ਼ ਮੋਰੀਨੋ|author2=ਕੇਸਰ ਕੋਲੀਨੋ|publisher=McGill Queen University Press|year=2010|isbn=978-0-7735-9087-8|page=207}}</ref> ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਮੌਲਿਕ ਯਕੀਨ, ਮੁਕੱਦਸ ਗ੍ਰੰਥ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਚਾ ਅਤੇ ਬੰਦਗੀ, ਸਾਰੀ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਵਿੱਚ ਇਤਫ਼ਾਕ, ਬੇਖ਼ੁਦ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਣਾ, ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵਾਸਤੇ ਸਮਾਜਕ ਇਨਸਾਫ਼ ਲਈ ਉੱਦਮ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰ ਵਤੀਰਾ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਘਰੇਲੂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ।<ref name="Kalsi_Chelsea2">{{cite book|title=Sikhism|author=ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਕਲਸੀ|publisher=Chelsea House, Philadelphia|pages=41–50}}</ref><ref name="Cole_Sambhi">{{cite book|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices | last=ਕੋਲ | first=ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ |author2=ਸੰਭੀ, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ|publisher=Sussex Academic Press|year=1995|page=200}}</ref><ref name="Teece 2004 4">{{cite book|title=Sikhism:Religion in focus|last=Teece|first=Geoff|publisher=Black Rabbit Books|year=2004|isbn=978-1-58340-469-0|location=|page=4}}</ref> [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਨੂੰ [[ਸਿੱਖੀ]] ਵਿੱਚ ਸੁਪ੍ਰੀਮ ਇਖਤਿਆਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗਿਆਰਵੇਂ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਨ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੁੱਲ 974 ਸ਼ਬਦ ਹਨ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ftdcvmviy_8C|title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures|author1=ਕ੍ਰਿਸਟਫਰ ਸ਼ੈਕਲ|author2=ਅਰਵਿੰਦ ਮੰਡੇਰ|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1-136-45108-9|pages=xviii–xix}}</ref> == ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ: ਸ਼ਬਦ, ਰਾਗ, ਰਬਾਬ == [[ਮੱਧਕਾਲ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ‘ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਤੀ’ ਅਤੇ ‘ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ’ ਲਈ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਨਹਦ ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਾਦੀ ਬਣਾਉਂਦਿਆਂ 'ਰਾਗ ਸਹਿਤ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ‘ਕੀਰਤਨ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਭਾਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਕਾਵਿ ਜਿਵੇਂ 'ਜਪੁ', ਸਲੋਕ-ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਰਾਗ ਰਹਿਤ ਰਚੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲਾ ਦਰਸ਼ਨ ਆਲਾਪ ਵਾਂਗ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗੀਤਕਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗੀਤਕਤਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਿਕਨਾਤੀਸੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀਆਂ ਚਾਰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਉਹ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਕੌਮਾਂ, ਜਾਤੀਆਂ ਤੇ ਮਜ਼ਹਬਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨ ਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਕਰਕੇ ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੋਂ ਆਈ (ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਾਜ਼) ਰਬਾਬ ਨੂੰ ਸੰਗ ਰਲਾ ਕੇ ਬਹੁਵਚਨਤਾ, ਬਹੁ-ਸਭਿਆਚਾਰਕਤਾ ਤੇ ਵਿਸਮਾਦੀ ਆਨੰਦ ਦਾ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਗਵਾਹ ਨੇ ਕਿ ਨਾਨਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ 'ਮਰਦਾਨਿਆਂ! ਰਬਾਬ ਛੇੜ ਬਾਣੀ ਆਈ।' 'ਛੇੜ ਰਬਾਬ' ਕਿਉਂਕਿ ਵਜਾਉਣਾ ਜਾਂ ਕਹਿਣਾ ਵਜਾ ਰਬਾਬ ਹੁਕਮ ਹੈ ਅਤੇ 'ਛੇੜ' ਆਸ਼ਿਕਾਂ ਦੀ, ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਰੱਤਿਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਕਿਆਸ ਕਰੋ ਨਾਨਕ ਆਖ ਰਿਹੈ, 'ਮਰਦਾਨਿਆ! ਛੇੜ ਰਬਾਬ।' ਤਾਂ ਰਬਾਬ ਉਸ ਵਕਤ ਕੋਈ ਸਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਰੱਬ (ਇਸ਼ਕ) ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੈ ਤੇ ਮਰਦਾਨਾ ਕੋਈ ਮੁਸਲਿਮ ਜਾਂ ਰਬਾਬੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਮੀ ਜਿਹੜਾ ਰਬਾਬ ਉਪਰ ਰਾਗ ਯਾਨੀ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਸੁਰ ਛੇੜਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਲਾਹੀ ਬਾਣੀ ਜਾਂ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਨਾਨਕ ਦੇ ਮੁਖਾਰਬਿੰਦ 'ਚੋਂ ਉਤਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜ-ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਭੁੱਲੀ-ਭਟਕੀ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਮਹਾਆਨੰਦ ਅਤੇ ਵਿਸਮਾਦ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2019/11/%e0%a8%a8%e0%a8%be%e0%a8%a8%e0%a8%95-%e0%a8%ac%e0%a8%be%e0%a8%a3%e0%a9%80-%e0%a8%b6%e0%a8%ac%e0%a8%a6-%e0%a8%b0%e0%a8%be%e0%a8%97-%e0%a8%b0%e0%a8%ac%e0%a8%be%e0%a8%ac/|title=ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ: ਸ਼ਬਦ, ਰਾਗ, ਰਬਾਬ|date=2019-11-11|website=Punjabi Tribune Online|language=hi-IN|access-date=2019-11-13}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਧੰਨ ਧੰਨ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚੋਂ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਾਨਕ ਨੇ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਆਪ ਨਹੀਂ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤੀਆਂ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੁਰੀਦਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰੁਸਤੀ ਬਾਝੋਂ, ਅਤੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਅਦਬ ਲਈ ਕਈ ਕਿੱਸੇ ਅਤੇ ਕਲਪ ਅਫ਼ਸਾਨਿਆ ਨਾਲ਼ ਲਿਖੀਆਂ।<ref>Nikky-Guninder Kaur Singh (2011), Sikhism: An।ntroduction,।B Tauris, {{ISBN|978-1848853218}}, pages 2-8</ref> ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨਾਲ਼ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਸਣੇ, ਕਦੀਮੀ, ਮੌਜੂਦਾ ਅਤੇ ਅਗਾਂਹ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਰਦ ਅਤੇ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਦੇ ਵਾਕ ਮਕਬੂਲ ਹਨ, ਜੋ ਬੰਦਗੀ ਰਾਹੀਂ ਇਲਾਹੀ ਇਲਮ ਨੂੰ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ [[ਸਿੱਖ ਭਗਤ|ਭਗਤਾਂ]] ਦੇ ਵਾਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਕਈ ਜੋ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੀ ਕੇ ਰੁਖ਼ਸਤ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ।<ref>ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ ਕੋਲ ਅਤੇ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸੰਭੀ (1995), The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices, Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1898723134}}, pages 52-53, 46, 95-96, 159</ref> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਭਗਤੀ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਆਤਮਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਘਰੇਲੂ ਜੀਵਨ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref name="Kamala1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=WTfKwGV6mBkC|title=The Socially Involved Renunciate – Guru Nanaks Discourse to Nath Yogi's|author1=Nayar, Kamal Elizabeth|author2=Sandhu, Jaswinder Singh|publisher=State University of New York Press|year=2007|isbn=978-0-7914-7950-6|location=United States of America|pages=106}}</ref> ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ, ਦਿਸਦਾ ਸੰਸਾਰ ਅਨੰਤ ਕਾਇਨਾਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।<ref name="Nikky1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=UUWIEfAY-mMC|title=Hindu spirituality: Postclassical and modern (Editors: K. R. Sundararajan, Bithika Mukerji)|author1=Kaur Singh|author2=Nikky Guninder|date=30 January 2004|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=81-208-1937-3|location=English|pages=530}}</ref> ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਰੰਪਰਾ ਦੁਆਰਾ, ਨਾਨਕ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: * '''[[ਵੰਡ ਛਕੋ]]:''' ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੋ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। * '''[[ਕਿਰਤ ਕਰੋ]]:''' ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਜਾਂ ਧੋਖਾਧੜੀ ਦੇ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਮਾਉਣਾ / ਬਿਤਾਉਣਾ। * '''[[ਨਾਮ ਜਪੋ]]:''' ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ। == ਭਾਵ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਭਗਤੀ ਸੰਤ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸੀ।<ref name="David Lorenzen 1995 pages 1-22">David Lorenzen (1995), Bhakti Religion in North India: Community Identity and Political Action, State University of New York Press, {{ISBN|978-0791420256}}, pages 1-2, Quote: "Historically, Sikh religion derives from this nirguni current of bhakti religion"</ref><ref name="Louis Fenech 2014 page 35">Louis Fenech (2014), in The Oxford Handbook of Sikh Studies (Editors: Pashaura Singh, Louis E. Fenech), Oxford University Press, {{ISBN|978-0199699308}}, page 35, Quote: "Technically this would place the Sikh community's origins at a much further remove than 1469, perhaps to the dawning of the Sant movement, which possesses clear affinities to Guru Nanak's thought sometime in the tenth century. The predominant ideology of the Sant ''parampara'' in turn corresponds in many respects to the much wider devotional Bhakti tradition in northern India."</ref><ref name="encyclobritannicasikh">[http://www.britannica.com/topic/Sikhism Sikhism], Encyclopædia Britannica (2014), Quote: "In its earliest stage Sikhism was clearly a movement within the Hindu tradition; Nanak was raised a Hindu and eventually belonged to the Sant tradition of northern India",</ref> ਵਿਦਵਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਮੱਧਯੁਗੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜੋ ਕਿ ਸਤਲੋਕ (ਸੱਚਖੰਡ) ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ।<ref name="David Lorenzen 1995 pages 1-22"/> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸਿਰਫ਼ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name="Grewal">{{cite book|url=http://www.cambridge.org/gb/academic/subjects/history/south-asian-history/sikhs-punjab?format=PB&isbn=9780521637640|title=The Sikhs of the Punjab|author=Grewal, JS|publisher=Cambridge University Press|year=October 1998|isbn=0-521-63764-3|location=United Kingdom|pages=28 onwards|authorlink=Chapter 2 – Foundation of the Sikh Panth}}</ref><ref name="Singha">{{cite book|url=http://bookshop.blackwell.co.uk/jsp/welcome.jsp?action=search&type=isbn&term=8170102456|title=Sikhism: A Complete Introduction|author=Singha, HS|date=30 May 2009|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-245-8|location=New Delhi, India|page=8|authorlink=Evolution Of Sikhism}}</ref> == ਉਦਾਸੀਆਂ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਆਧੁਨਿਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਤਿੱਬਤ]], ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਰਬ ਦੇ ਦੌਰੇ ਕੀਤੇ, ਜੋ 27 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 1496 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ।<ref name="GuruNanak_BBC2">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/nanak.shtml|title=Guru Nanak: A brief overview of the life of Guru Nanak, the founder of the Sikh religion.}}</ref><ref>{{cite book|title=Sikh Twareekh|author=Harjinder Singh Dilgeer|publisher=The Sikh University Press|year=2008|location=Belgium & India}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=37i7uAYe6QEC&pg=PA125|title=Sikhism Today|author=Jagbir Johal|publisher=Bloomsbury Academic|year=2011|isbn=978-1-84706-272-7|pages=125 note 1}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾਅਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਭਾਰਤੀ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਦੇ ਮਾਉਂਟ ਸੁਮੇਰੂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮੱਕਾ, ਬਗਦਾਦ, ਅਚਲ ਬਟਾਲਾ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਦੌਰਾ ਵੀ ਕੀਤਾ।<ref name="CallewaertSnell1994p262">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GrMwdEqHLzEC|title=According to Tradition: Hagiographical Writing in India|author1=Winand M. Callewaert|author2=Rupert Snell|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|year=1994|isbn=978-3-447-03524-8|pages=26–27}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ 'ਤੇ ਬਹਿਸ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ 19 ਵੀਂ ਅਤੇ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।<ref name="CallewaertSnell1994p262"/><ref name="Lorenzen1995p412">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=rpSxJg_ehnIC|title=Bhakti Religion in North India: Community Identity and Political Action|author=David N. Lorenzen|date=1995|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0-7914-2025-6|pages=41–42, context: 37–43}}</ref> 1508 ਵਿੱਚ, ਨਾਨਕ ਨੇ [[ਬੰਗਾਲ]] ਦੇ ਸਿਲਹਟ ਖੇਤਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web|url=http://www.sikhiwiki.org/index.php/Gurdwaras_in_Bangladesh|title=Gurdwaras in Bangladesh|publisher=Sikhi Wiki|access-date=2019-10-04|archive-date=2023-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206090035/https://www.sikhiwiki.org/index.php/Gurdwaras_in_Bangladesh|url-status=dead}}</ref> ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਰੋਤ ਤੁਰਕੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਬਗਦਾਦ ਦੇ ਪੱਥਰ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਲੋਕ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਫਕੀਰ 1511-1515 ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਸਨ, ਦੂਸਰੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ 1521–1522 ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ 11 ਸਾਲ ਦੂਰ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ), ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਸਰੇ ਲੋਕ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੱਛਮੀ ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੱਥਰ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬਗਦਾਦ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>V. L. Ménage (1979), [https://www.jstor.org/stable/25210997 The "Gurū Nānak" Inscription at Baghdad], The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, Cambridge University Press, No. 1, pages 16-21</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਜਾਂ ਜ਼ਿਕਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਦੇ ਟੈਕਸਟ ਜਾਂ ਉਪ-ਲਿਖਤ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਦਾਅਵਿਆਂ ਤੇ ਅਤਿਰਿਕਤ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਲਗਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=QhV5AAAAMAAJ|title=Sikhs and Sikhism|author=WH McLeod|publisher=Oxford University Press|year=2004|isbn=978-0-19-566892-6|pages=127–131}}</ref> ਬਗਦਾਦ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਣ ਦਾ ਅਧਾਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਗਏ ਸਨ, ਕੁਝ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨਾਲ ਉਹ [[ਜੇਰੂਸਲਮ|ਯਰੂਸ਼ਲਮ]], [[ਮੱਕਾ]], [[ਵੈਟੀਕਨ ਸ਼ਹਿਰ|ਵੈਟੀਕਨ]], [[ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ]] ਅਤੇ [[ਸੁਡਾਨ]] ਗਏ ਸਨ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=yivKuDmDYksC|title=Comparative Religious And Philosophies: Anthropomorphlsm And Divinity|author=Mahinder N. Gulati|publisher=Atlantic Publishers|year=2008|isbn=978-81-269-0902-5|pages=316–319}}</ref> ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਨਾਵਲ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਹ ਮਿਟਣ ਵਰਗੇ ਦਾਅਵੇ ਵੀ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸੂਫੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਪੀਰਾਂ ਬਾਰੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸਿੱਖ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸਿੱਧੇ ਅਤੇ ਅਸਿੱਧੇ ਉਧਾਰ ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਬੋਧੀ ਜਾਟਕ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹਨ।<ref name="Lorenzen1995p412"/><ref name="CallewaertSnell1994p28">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GrMwdEqHLzEC|title=According to Tradition: Hagiographical Writing in India|author1=Winand M. Callewaert|author2=Rupert Snell|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|year=1994|isbn=978-3-447-03524-8|pages=27–30}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=dKl84EYFkTsC|title=The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition|author=Harjot Oberoi|publisher=University of Chicago Press|year=1994|isbn=978-0-226-61593-6|pages=55}}</ref> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਚਾਰ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੱਤਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਮਨੁੱਖ-ਮਾਤਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਯਾਦ ਘਰ 'ਚ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਸਤਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਸਿੱਕਿਮ, ਭੁਟਾਨ, ਤਿੱਬਤ, ਸੁਮੇਰ ਪਰਬਤ, ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਦੀ ਝੀਲ, ਬਦਰੀਨਾਥ, ਕੇਦਾਰਨਾਥ, ਜੋਸ਼ੀਮਠ, ਲੱਦਾਖ, ਅਮਰਨਾਥ, ਅਲਮੋੜਾ, ਬਾਗੇਸ਼ਵਰ, ਖਟਮੰਡੂ ਆਦਿ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਸੀ 1509 ਵਿੱਚ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਹ ਉਦਾਸੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਸੀ। ਇਸ ਉਦਾਸੀ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 'ਚ ਨਾਨਕ ਮਤੇ ਤੋਂ ਪੀਲੀਭੀਤ, ਸੀਤਾਪੁਰ, ਲਖਨਊ, ਇਲਾਹਾਬਾਦ, ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ, ਬਨਾਰਸ, ਪਟਨਾ, ਮਯਾ, ਸਿਲਹਟ, ਧੁਬੜੀ, ਗੁਹਾਟੀ, ਸਿਲਾਂਗ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਜੀ ਢਾਕਾ ਤੇ ਕਲਕੱਤਾ ਹੋ ਕੇ ਜਗਨਨਾਥਪੁਰੀ ਪਹੁੰਚੇ। ਜਗਨਨਾਥ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੱਟ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਲਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁੰਟੂਰ, ਮਦਰਾਸ ਅਤੇ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਥੋਂ ਉਹ ਲੰਕਾ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਜਾਫਨਾ ਦੇ ਰਾਣਾ ਸ਼ਿਵਨਾਥ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਲੰਕਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਸਮਾਪਤ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਕੋਚੀਨ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨਾਨਕ ਝੀਰਾ, ਮਾਲਟੇਕਰੀ, ਨਾਂਦੇੜ, ਨਾਮਦੇਵ ਦੇ ਨਗਰ ਨਰਸੀ ਬਾਮਣੀ, ਭਗਤ ਤਿਰਲੋਚਨ ਦੇ ਨਗਰ ਵਾਰਸੀ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਔਕੇਸ਼ਵਰ ਪਹੁੰਚੇ ਤੇ ਉਥੋਂ ਉਹ ਇੰਦੌਰ, ਖੰਡਵਾ ਤੋਂ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ ਜਬਲਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਗਵਾਰੀਘਾਟ ਪਹੁੰਚੇ| ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਮਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ 'ਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਰਾਹ ਵਿਖਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਇਥੇ ਠਹਿਰੇ ਹੋਣ। ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕਿਨਾਰੇ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਅਪਰਕੰਟਕ ਜਿਥੋਂ ਨਰਮਦਾ ਨਿਕਲ ਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ==ਵਾਰਸ== ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਵਾਰਸ ਐਲਾਨਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ [[ਗੁਰ ਅੰਗਦ]] ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ "ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਆਪਣਾ" ਜਾਂ "ਤੁਹਾਡਾ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ" ਹੈ। ਭਾਈ ਲਹਿਣੇ ਨੂੰ ਵਾਰਸ ਐਲਾਨਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਅਰਸੇ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ [[22 ਸਤੰਬਰ]] 1539 ਨੂੰ [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਭਾਰਤ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] ਵਿਖੇ 70 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰੇ ਫ਼ਾਨੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਰੁਖ਼ਸਤ ਹੋ ਗਏ।<ref>{{cite web|url=http://www.sikhs.org/guru1.htm |title=The Sikhism Home Page: Guru Nanak |publisher=Sikhs.org |accessdate=9 August 2009}}</ref> == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ == 2015 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਹ ਫਕੀਰ'' ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਸਰਤਾਜ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਲਿਮਟਿਡ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਹੈ। ਲਿਮਿਟੇਡ ''ਰੂਪਕ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਇੱਕ ਟੇਪਸਟਰੀ'' ਨੌਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ 2021-22 ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|30em}} == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ]] * [[ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਸਿੱਖੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] * [[ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ]] * [[ਨਾਨਕਪੰਥੀ]] == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * ''[[:en:Max Arthur Macauliffe|ਮੈਕਾਲਿਫ਼, ਮੈਕਸ]]'' ''(1909) ਦ ਸਿੱਖ ਰਿਲਿਜਨ ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ'' * ''[[:en:Sahib Singh|ਸਿੰਘ, ਸਾਹਿਬ (ਪ੍ਰੋ.)]]'' ''ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ'' == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == *[https://www.youtube.com/watch?v=bUarPFWcEF4&t=68s ਆਰ ਨਾਨਕ ਪਾਰ ਨਾਨਕ ਬੋਲ - ਦਿਲਜੀਤ ਦੋਸਾਂਝ] *[http://www.sikhs.org/guru1.htm sikhs.org] * https://mandillon.blogspot.com/?m=1 * [https://web.archive.org/web/20070830205721/http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak1.html sikh-history.com] * [http://www.srigurugranthsahib.org/audio/g1.htm srigurugranthsahib.org]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[:en:Gurudwara Nagiana Sahib|Gurudwara Nagiana Sahib]] * [https://www.nagiana-sahib.org/ nagiana-sahib.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190218021505/https://www.nagiana-sahib.org/ |date=2019-02-18 }} {{ਸਿੱਖੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1469]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਬਾਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hAudio microformats]] g9xne8atkqpcg7o8k29zy0eobab8vej 0 21376 840325 830698 2026-05-31T17:25:13Z Sonia Atwal 49604 /* */ 840325 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |holiday_name = ਧਰਤੀ ਦਿਵਸ |type = international |image = Earth Day Flag.png |imagesize = |caption = ਜੌਨ ਮੈਕਕੋਨੇਲ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਅਣ-ਅਧਿਕਾਰਤ ਧਰਤੀ ਦਾ ਝੰਡੇ ਵਿੱਚ "ਦ ਬਲੂ ਮਾਰਬਲ" ਫੋਟੋ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ''ਦ ਬਲੂ ਮਾਰਬਲ'' ਅਪੋਲੋ 17 ਦੇ ਅਮਲੇ ਦੁਆਰਾ ਲਈ ਗਈ ਹੈ। |official_name = |nickname = |observedby = |litcolor = |longtype = |significance = ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ |begins = 1970 |ends = |date = ਅਪਰੈਲ 22 |duration = 1 day |frequency = ਸਾਲਾਨਾ |celebrations = |observances = |relatedto = }} '''ਧਰਤੀ ਦਿਵਸ''' ਵਾਤਾਵਰਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸਮਰਥਨ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ 22 ਅਪਰੈਲ, ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਲਾਨਾ ਸਮਾਗਮ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 22 ਅਪਰੈਲ, 1970 ਨੂੰ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੁਣ 193 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ 1 ਬਿਲੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ EARTHDAY.ORG (ਪਹਿਲਾਂ ਅਰਥ ਡੇ ਨੈੱਟਵਰਕ)<ref name="Independent-2020">{{Cite news |date=April 21, 2020 |title=Earth Day 2020: What Is It and How Do People Mark It Around the World? |work=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/life-style/earth-day-2020-climate-change-environment-bees-a8314891.html |access-date=February 19, 2021}}</ref> ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਤਾਲਮੇਲ ਕੀਤੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=https://www.euronews.com/green/2022/04/20/1-billion-people-are-taking-part-in-earth-day-here-are-some-reasons-to-be-hopeful-this-yea |title=1 billion people are taking part in Earth Day - here are some reasons to be hopeful this year |date=April 20, 2022 |publisher=Euronews |access-date=March 9, 2023}}</ref><ref name="Independent-2020" /><ref name="Yahoo-2020">{{Cite news |date=April 24, 2020 |title=The 50th Anniversary Of Earth Day Unites Tens Of Millions Of People Across The World In Action And A Multi-Platform Event |publisher=Yahoo |url=https://www.yahoo.com/lifestyle/50th-anniversary-earth-day-unites-153700569.html |access-date=February 19, 2021 |archive-date=April 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422222506/https://www.yahoo.com/lifestyle/50th-anniversary-earth-day-unites-153700569.html |url-status=dead }}</ref> 2024 ਲਈ ਅਧਿਕਾਰਤ ਥੀਮ "ਪਲੈਨੇਟ ਬਨਾਮ ਪਲਾਸਟਿਕ" ਹੈ। 2025 ਧਰਤੀ ਦਿਵਸ ਦੀ 55ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਹੋਵੇਗੀ।<ref>{{Cite web |date=March 28, 2022 |title=Earth Day 2022 Invest in Our Planet |url=https://www.earthday.org |access-date=March 28, 2022 |publisher=earthday.org}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.dailyherald.com/submitted/20230302/earth-week-naperville-celebrates-53rd-annual-earth-day-with-special-programs |title=Earth Week Naperville celebrates 53rd annual Earth Day with special programs |date=March 8, 2023 |publisher=Daily Herald |access-date=March 8, 2023}}</ref> 1969 ਵਿੱਚ [[ਸਾਨ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸਕੋ|ਸੈਨ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਯੂਨੈਸਕੋ]] ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਾਰਕੁਨ ਜੌਹਨ ਮੈਕਕੋਨਲ ਨੇ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 21 ਮਾਰਚ, 1970 ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਗੋਲਿਸਫਾਇਰ ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਮਨਾਇਆ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੈਕਕੋਨੇਲ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਇੱਕ ਘੋਸ਼ਣਾ ਵਿੱਚ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਸਕੱਤਰ ਜਨਰਲ ਯੂ ਥਾਂਟ ਦੁਆਰਾ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਸੈਨੇਟਰ ਗੇਲਰਡ ਨੈਲਸਨ ਨੇ 22 ਅਪਰੈਲ, 1970 ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਧਿਆਪਨ-ਇਨ ਆਯੋਜਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਕਾਰਕੁਨ, ਡੇਨਿਸ ਹੇਅਸ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਨੈਲਸਨ ਅਤੇ ਹੇਜ਼ ਨੇ ਘਟਨਾ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ "ਧਰਤੀ ਦਿਵਸ" ਰੱਖਿਆ। ਡੇਨਿਸ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਟਾਫ ਨੇ ਪੂਰੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਅਧਿਆਪਨ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ। 20 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਆ ਗਏ, ਅਤੇ ਪਹਿਲਾ ਧਰਤੀ ਦਿਵਸ ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵਿਰੋਧ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਗੈਰ-ਵਾਤਾਵਰਣ ਕੇਂਦਰਿਤ ਭਾਈਵਾਲਾਂ ਨੇ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ। ਮਜ਼ਦੂਰ ਆਗੂ ਵਾਲਟਰ ਰਾਊਥਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਆਟੋ ਵਰਕਰਜ਼ (UAW) ਪਹਿਲੇ ਧਰਤੀ ਦਿਵਸ ਦੇ ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸੰਚਾਲਨ ਸਮਰਥਕ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਹਾਇਕ ਸੀ।<ref name="Grist-2010">[https://grist.org/article/2010-04-21-labor-and-environmentalists-have-been-teaming-up-since-the-first/ Labor and environmentalists have been teaming up since the first Earth Day]". Grist. April 2, 2010. Retrieved April 28, 2020.</ref><ref name=":24MLM">"[https://time.com/5570269/earth-day-origins/ Meet 'Mr. Earth Day,' the Man Who Helped Organize the Annual Observance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230221080512/https://time.com/5570269/earth-day-origins/ |date=2023-02-21 }}". Time. Retrieved April 28, 2020.</ref><ref name=":5aaCC">[https://therumpus.net/2009/04/the-rumpus-interview-with-denis-hayes/ The Rumpus Interview with Earth Day Organizer Denis Hayes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200406171040/http://therumpus.net/2009/04/the-rumpus-interview-with-denis-hayes/ |date=2020-04-06 }}". The Rumpus.net. April 2, 2009. Retrieved April 28, 2020.</ref> ਹੇਜ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ: "UAW ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਪਹਿਲਾ ਧਰਤੀ ਦਿਵਸ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫਲਾਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ!" ਨੈਲਸਨ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਮੈਡਲ ਆਫ਼ ਫ੍ਰੀਡਮ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name=":6BB">[https://grist.org/article/2010-04-21-labor-and-environmentalists-have-been-teaming-up-since-the-first/ "Labor and environmentalists have been teaming up since the first Earth Day"]. Grist. April 2, 2010. Retrieved April 28, 2020.</ref><ref name="Striepe-2013">{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20130423111518/http://www.care2.com/greenliving/a-brief-history-of-earth-day.html |archive-date=2013-04-23 |title=Earth Day Care2 Healthy Living |work=Care2.com |url=http://www.care2.com/greenliving/a-brief-history-of-earth-day.html |date=2013-04-21 |first=Becky |last=Striepe |access-date=2013-04-24 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.earthday.org/planet-vs-plastics/ |title=Planet vs. Plastics Global Theme for Earth Day 2024 |date=n.d. |publisher=earthday.org |access-date=January 20, 2024}}</ref> ਪਹਿਲਾ ਧਰਤੀ ਦਿਵਸ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ। 1990 ਵਿੱਚ, ਡੇਨਿਸ ਹੇਜ਼, 1970 ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ, ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲਿਆ ਅਤੇ 141 ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ।<ref name="Bullitt-2011">[https://web.archive.org/web/20110807180351/http://bullitt.org/who-we-are/staff Staff – The Buillitt Foundation]". Bullitt.org. Archived from the original on August 7, 2011. Retrieved April 22, 2011.</ref><ref name=":7XA">"[https://therumpus.net/2009/04/the-rumpus-interview-with-denis-hayes/ The Rumpus Interview With Earth Day Organizer Denis Hayes"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200406171040/http://therumpus.net/2009/04/the-rumpus-interview-with-denis-hayes/ |date=2020-04-06 }}. The Rumpus.net. April 17, 2020. Retrieved April 20, 2020.</ref><ref name=":7BX">"[https://web.archive.org/web/20100328214819/http://www.epa.gov/history/topics/earthday/01.htm How Earth Day gave birth to the environmental movement=The Harvard Gazette]". January–February 1990. Archived from the original on March 28, 2010. Retrieved April 22, 2010.</ref> ਧਰਤੀ ਦਿਵਸ 2016 'ਤੇ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ, ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ, ਚੀਨ ਅਤੇ 120 ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੈਰਿਸ ਸਮਝੌਤੇ 'ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਦਸਤਖਤ ਨੇ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ [[2015 ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਜਲਵਾਯੂ ਬਦਲਾਅ ਸੰਮੇਲਨ|2015 ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਾਨਫਰੰਸ]] ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ 195 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਦੁਆਰਾ ਅਪਣਾਏ ਗਏ ਇਤਿਹਾਸਕ ਡਰਾਫਟ ਜਲਵਾਯੂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸੰਧੀ ਦੇ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਲਈ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਲੋੜ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। '''ਧਰਤੀ ਦਿਵਸ ਹਫ਼ਤੇ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ''' ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਈਚਾਰੇ, ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਹਫ਼ਤਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਬੰਧੀ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="SNS-2018">"[https://www.thestatesman.com/cities/earth-day-lets-pledge-to-keep-our-environment-clean-says-mamata-1502625867.html Earth Day: Let's pledge to keep our environment clean, says Mamata]". The Statesman.</ref> ਧਰਤੀ ਦਿਵਸ 2020 'ਤੇ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ 100 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੇ 50ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਮਨਾਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਔਨਲਾਈਨ ਜਨਤਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref name="Yahoo-2020" /> ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਪਰ ਵੱਖਰਾ ਸਮਾਗਮ, [[ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ]], [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਸਾਲ 5 ਜੂਨ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Commons}} * [http://www.earthday.org/ EARTHDAY.ORG] – Coordinating worldwide events for Earth Day * [https://cleanup.earthday.org/ The Great Global CleanUp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200422045557/https://cleanup.earthday.org/ |date=2020-04-22 }} – CleanUp Website including Global Map, Signup to CleanUp and Find a CleanUp * [http://www.epa.gov/earthday/ United States Earth Day] – The U.S. government's ''Earth Day'' site * [http://www.earthday.ca/ Earth Day Canada] – The Canadian Official Site for ''Earth Day'' * [http://www.history.com/topics/earth-day Earth Day] at The History Channel * [http://www.nelsonearthday.net/ Gaylord Nelson and Earth Day: The Making of the Modern Environmental Movement] – a narrative account of the origins of Earth Day, Nelson's political career, as well as online access to documents from the Wisconsin Historical Society's Nelson Papers collection * [https://earthsocietyfoundation.com/ Earth Society Foundation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191023223504/https://earthsocietyfoundation.com/ |date=October 23, 2019 }} – Official organization arranging annual equinox Earth Day celebration at the United Nations {{ਵਿਸ਼ਵ ਦਿਵਸ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਾਤਾਵਰਣ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦਿਵਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦਿਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਰਤੀ ਦਿਵਸ]] 72zivan8kmc0krgeucc1jl7fryj424n 0 22233 840339 840046 2026-06-01T10:43:57Z CommonsDelinker 156 Removing [[:c:File:Bank_of_England_polymer_notes_collage.png|Bank_of_England_polymer_notes_collage.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Túrelio|Túrelio]] because: [[:c:COM:L|Copyright violation]]: for [[:c:COM:CRT/United Kingdom#Currency|] 840339 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਮੁਦਰਾ | currency_name = <div class="NavFrame collapsed" style="border-style:none;padding:0"> <div class="NavHead" style="font-size:1.1em; background:#f9f9f9;text-align:center">ਪਾਊਂਡ ਸਟਰਲਿੰਗ</div> <div class="NavContent" style="line-height:0.8em"> Peuns sterling <small>{{kw icon}}</small><br> Punt steirling <small>{{ga icon}}</small><br> Punt Sostynagh <small>{{gv icon}}</small><br> Poond or Pund sterlin <small>{{sco icon}}</small><br> Punnd Sasannach <small>{{gd icon}}</small><br> Punt sterling <small>{{cy icon}}</small><br> Livre sterling <small>{{fr icon}}</small> </div></div> | image_1 = | image_title_1 = ਮੌਜੂਦਾ ਬੈਂਕ ਆਫ਼ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਪੋਲੀਮਰ ਨੋਟਾਂ (£5, £10, £20 ਅਤੇ £50) ਦਾ ਕੋਲਾਜ | iso_code = GBP | using_countries = {{ਝੰਡਾ|ਸੰਯੁਕਤ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ}} {{Collapsible list | title = 9 ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜਖੇਤਰ | ''{{flag|ਬਰਤਾਨਵੀ ਅੰਟਾਰਕਟਿਕ ਰਾਜਖੇਤਰ}}'' | ''{{flag|ਫ਼ਾਕਲੈਂਡ ਟਾਪੂ}}'' ([[ਫ਼ਾਕਲੈਂਡ ਟਾਪੂ ਪਾਊਂਡ]] ਸਮੇਤ) | ''{{flag|ਜਿਬਰਾਲਟਰ}}'' ([[ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਪਾਊਂਡ]] ਸਮੇਤ) | ''{{flag|ਸੇਂਟ ਹੇਲੇਨਾ, ਅਸੈਂਸ਼ਨ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸਤਾਨ ਦਾ ਕੂਨਾ}}'' ([[ਤ੍ਰਿਸਤਾਨ ਦਾ ਕੂਨਾ]]; alongside [[Saint Helena pound]] in ''[[Saint Helena]]'' and ''[[Ascension Island|Ascension]]'') | ''{{flag|ਦੱਖਣੀ ਜਾਰਜੀਆ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਸੈਂਡਵਿੱਚ ਟਾਪੂ}}'' ([[ਫ਼ਾਕਲੈਂਡ ਟਾਪੂ ਪਾਊਂਡ]] ਸਮੇਤ)'' | ''{{flag|ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਰਾਜਖੇਤਰ}}'' (''ਕਨੂੰਨੀ'', US Dollar used ''de facto'')<ref>[http://wwp.greenwichmeantime.com/time-zone/asia/british-indian-ocean-territory/currency-british-indian-ocean-territory/index.htm British Indian Ocean Territory Currency<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>Commemorative UK Pounds and Stamps issued in GBP have been issued. Source:[http://www.joelscoins.com/oops.htm][http://www.biotpostoffice.com/index.asp]</ref> }} ''{{flag|ਗਰਨਜ਼ੇ}}'' (ਸਥਾਨਕ ਛਾਪਾ: [[ਗਰਨਜ਼ੇ ਪਾਊਂਡ]]) ''{{flag|ਮੈਨ ਟਾਪੂ}}'' (ਸਥਾਨਕ ਛਾਪਾ: [[ਮਾਂਕਸ ਪਾਊਂਡ]]) ''{{flag|ਜਰਸੀ}}'' (ਸਥਾਨਕ ਛਾਪਾ: [[ਜਰਸੀ ਪਾਊਂਡ]]) | unofficial_users = {{Collapsible list | title = | ''{{flag|ਯੁਗਾਂਡਾ}}'' | ''{{flag|ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ}}''<ref>Alongside [[Zimbabwean dollar]] (suspended indefinitely from 12 April 2009), [[Euro]], [[United States dollar|US Dollar]], [[ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਰਾਂਡ]] ਅਤੇ [[ਬੋਤਸਵਾਨੀ ਪੂਲਾ]]. The U.S. Dollar has been adopted as the official currency for all government transactions.</ref> | ''{{flag|ਜ਼ਾਂਬੀਆ}}'' | ''{{flag|ਸਿਏਰਾ ਲਿਓਨ}}'' | ''{{flag|ਤਨਜ਼ਾਨੀਆ}}'' | ''{{flag|ਰਵਾਂਡਾ}}'' | ''{{flag|ਮਲਾਵੀ}}'' | ''{{flag|ਬੋਤਸਵਾਨਾ}}'' | ''[[ਮੀਰਪੁਰ, ਅਜ਼ਾਦ ਕਸ਼ਮੀਰ|ਮੀਰਪੁਰ, ਅਜ਼ਾਦ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]''<ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-17249424| work=BBC News| title=Inside Pakistan's 'Little Britain' as overseas nationals get vote| date=2012-03-04}}</ref> }} | inflation_rate = 2.7%, ਨਵੰਬਰ 2012। | inflation_source_date = [http://www.ons.gov.uk/ons/publications/all-releases.html?definition=tcm:77-22462%3F UK National Statistics] | inflation_method = [[ਖਪਤਕਾਰ ਮੁੱਲ ਸੂਚਕ (ਸੰਯੁਕਤ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ)|CPI]] | ERM_since = 8 October 1990 | ERM_withdraw = 16 September 1992 ([[ਕਾਲਾ ਬੁੱਧਵਾਰ]]) | pegged_by = [[ਫ਼ਾਕਲੈਂਡ ਟਾਪੂ ਪਾਊਂਡ]] (at par)<br>[[ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਪਾਊਂਡ]] (at par)<br>[[ਸੇਂਟ ਹੇਲੇਨਾ ਪਾਊਂਡ]] (at par)<br>[[ਜਰਸੀ ਪਾਊਂਡ]] (ਸਥਾਨਕ ਛਾਪਾ)<br>[[ਗਰਨਜ਼ੇ ਪਾਊਂਡ]] (ਸਥਾਨਕ ਛਾਪਾ)<br>[[Manx pound]] (ਸਥਾਨਕ ਛਾਪਾ)<br>ਸਕਾਟਲੈਂਡੀ ਨੋਟ (ਸਥਾਨਕ ਛਾਪਾ)<br>ਉੱਤਰੀ ਆਇਰਲੈਂਡੀ ਨੋਟ (ਸਥਾਨਕ ਛਾਪਾ) | subunit_ratio_1 = 1/100 | subunit_name_1 = [[ਪੈਨੀ]] | symbol = [[ਪਾਊਂਡ ਨਿਸ਼ਾਨ|£]] | symbol_subunit_1 = p | plural = pounds | plural_subunit_1 = ਪੈਂਸ | frequently_used_coins = [[Penny (British decimal coin)|1p]], [[Two pence (British decimal coin)|2p]], [[Five pence (British coin)|5p]], [[Ten pence (British coin)|10p]], [[Twenty pence (British coin)|20p]], [[Fifty pence (British coin)|50p]], [[One pound (British coin)|£1]], [[Two pounds (British coin)|£2]] | rarely_used_coins = [[Five pounds (British coin)|£5]] [[British twenty-five pence coin|25p]] £500 (Silver Kilo) £1,000 (Gold Kilo)<ref>[http://www.itv.com/news/update/2012-06-01/1-000-gold-kilo-coin-marks-queens-diamond-jubilee/ £1,000 gold Kilo Coin marks Queen's Diamond Jubilee| ITV News]</ref> | coin_article = Coins of the pound sterling | frequently_used_banknotes = £5, £10, £20, £50 | rarely_used_banknotes = £1,£100 | banknote_article = ਪਾਊਂਡ ਸਟਰਲਿੰਗ ਦੇ ਬੈਂਕ ਨੋਟ | issuing_authority = [[ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਬੈਂਕ]] | issuing_authority_website = www.bankofengland.co.uk | printer = {{Collapsible list | title=printers | frame_style=border:none; padding: 0; | English ({{abbr |inc. |including }} ਵੇਲਜ਼ੀ ਨੋਟ: | [[ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਬੈਂਕ]] | ਸਕਾਟਲੈਂਡੀ ਨੋਟ: | [[ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦਾ ਬੈਂਕ]] | [[ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦਾ ਸ਼ਾਹੀ ਬੈਂਕ]] | [[ਕਲਾਈਡਜ਼ਡੇਲ ਬੈਂਕ]] | ਉੱਤਰੀ ਆਇਰਲੈਂਡੀ ਨੋਟ: | [[ਉੱਤਰੀ ਬੈਂਕ]] | [[ਫ਼ਸਟ ਟਰੱਸਟ ਬੈਂਕ]] | [[ਅਲਸਟਰ ਬੈਂਕ]] | [[ਆਇਰਲੈਂਡ ਦਾ ਬੈਂਕ]] | ਮੁਕਟ ਮੁਥਾਜੀ ਨੋਟ: | [[ਗਰਨਜ਼ੇ ਦੇ ਰਾਜ]] | [[ਜਰਸੀ ਦੇ ਰਾਜ]] | [[ਮੈਨ ਟਾਪੂ]] ਦੀ ਸਰਕਾਰ }} | printer_override_with_original_text = Y | printer_website = {{Collapsible list | title=websites | frame_style=border:none; padding: 0; | [http://www.bankofengland.co.uk/ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਬੈਂਕ] | [http://www.bankofscotland.co.uk/ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦਾ ਬੈਂਕ] | [http://www.rbs.com/ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦਾ ਸ਼ਾਹੀ ਬੈਂਕ] | [http://www.clydesdalebank.co.uk/ ਕਲਾਈਡਜ਼ਡੇਲ ਬੈਂਕ] | [http://www.northernbank.co.uk/ ਉੱਤਰੀ ਬੈਂਕ] | [http://www.firsttrustbank.co.uk/ ਫ਼ਰਸਟ ਟਰੱਸਟ ਬੈਂਕ] | [http://www.ulsterbank-group.com/ ਅਲਸਟਰ ਬੈਂਕ] | [http://www.bankofireland.co.uk/ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦਾ ਬੈਂਕ] | [http://www.gov.im/treasury/coins/notes.xml ਮੈਨ ਟਾਪੂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ] | [http://www.gov.je/TreasuryResources/Jersey+Currency/default.htm ਜਰਸੀ ਦੇ ਰਾਜ] }} | mint = [[ਸ਼ਾਹੀ ਟਕਸਾਲ]] | mint_website = www.royalmint.com }} '''ਪਾਊਂਡ ਸਟਰਲਿੰਗ''' (ਨਿਸ਼ਾਨ: [[ਪਾਊਂਡ ਨਿਸ਼ਾਨ|£]]; [[ISO 4217|ISO ਕੋਡ]]: '''GBP'''), ਜਿਹਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ '''ਪਾਊਂਡ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਸੰਯੁਕਤ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ]], ਬਰਤਾਨਵੀ ਮੁਕਟ ਮੁਥਾਜ ਮੁਲਕ [[ਜਰਸੀ]], [[ਗਰਨਜ਼ੇ]] ਅਤੇ [[ਮੈਨ ਟਾਪੂ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਰਾਜਖੇਤਰ]] [[ਦੱਖਣੀ ਜਾਰਜੀਆ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਸੈਂਡਵਿੱਚ ਟਾਪੂ]]<ref>{{cite web|url=http://www.fco.gov.uk/en/about-the-fco/country-profiles/south-america/south-georgia-south-sandwich|title=Foreign and Commonwealth Office country profiles: South Georgia and the South Sandwich Islands|publisher=British Foreign & Commonwealth Office|date=2007-09-06|accessdate=2010-04-17|archiveurl=https://archive.today/20120802125129/www.fco.gov.uk/en/about-the-fco/country-profiles/south-america/south-georgia-south-sandwich|archivedate=2012-08-02|dead-url=yes}}</ref> [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਅੰਟਾਰਕਟਿਕ ਰਾਜਖੇਤਰ]]<ref>{{cite web|url=http://www.fco.gov.uk/en/about-the-fco/country-profiles/south-america/british-antarctic-territory|title=Foreign and Commonwealth Office country profiles: British Antarctic Territory|publisher=British Foreign & Commonwealth Office|date=2010-03-25|accessdate=2010-04-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081121112820/http://www.fco.gov.uk/en/about-the-fco/country-profiles/south-america/british-antarctic-territory|archivedate=2008-11-21|dead-url=yes}}</ref> ਅਤੇ [[ਸੇਂਟ ਹੇਲੇਨਾ, ਅਸੈਂਸ਼ਨ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸਤਾਨ ਦਾ ਕੂਨਾ]] (ਸਿਰਫ਼ [[ਤ੍ਰਿਸਤਾਨ ਦਾ ਕੂਨਾ]] ਵਿੱਚ) ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਕ ਮੁਦਰਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/south-america/tristan-da-cunha|title=Foreign and Commonwealth Office country profiles: Tristan da Cunha|publisher=British Foreign & Commonwealth Office|date=2010-02-12|accessdate=2010-04-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100630104507/http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/south-america/tristan-da-cunha|archivedate=2010-06-30|dead-url=yes}}</ref> ਇਹਨੂੰ ਅੱਗੋਂ 100 '''ਪੈਂਸ''' (pence) (ਇੱਕ-ਵਚਨ: ਪੈਨੀ/penny) ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਈ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਜੋ ਸਟਰਲਿੰਗ ਨਹੀਂ ਵਰਤਦੇ, ਦੀ ਮੁਦਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਊਂਡ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਹਵਾਲੇ== * [http://www.bis-ans-ende-der-welt.net/Grossbritannien-B-En.htm ਪਾਊਂਡ ਸਟਰਲਿੰਗ (ਬੈਂਕਨੋਟਸ)] {{en icon}} {{de icon}} {{fr icon}} * [http://www.bis-ans-ende-der-welt.net/Schottland-B-En.htm ਪਾਊਂਡ ਸਟਰਲਿੰਗ (ਸਕੌਟਲੈਂਡ ਦੇ ਬੈਂਕਨੋਟਸ)] {{en icon}} {{de icon}} {{fr icon}} * [http://www.bis-ans-ende-der-welt.net/Nordirland-B-En.htm ਪਾਊਂਡ ਸਟਰਲਿੰਗ (ਉੱਤਰੀ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਬੈਂਕਨੋਟਸ)] {{en icon}} {{de icon}} {{fr icon}} {{ਅਮਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਮੁਦਰਾਵਾਂ}} {{ਏਸ਼ੀਆ ਦੀਆਂ ਮੁਦਰਾਵਾਂ}} {{ਯੂਰਪ ਦੀਆਂ ਮੁਦਰਾਵਾਂ}} c1jbv02dk07uhn2jg69qu6ctzshefn2 0 22892 840322 612296 2026-05-31T17:20:07Z Sonia Atwal 49604 /* */ 840322 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday | holiday_name = ਸੰਸਾਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ | type = ਅੰਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ | image = Ecologia.jpg | official_name = ਯੂ ਐਨ ਸੰਸਾਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ | nickname = ਈਕੋ ਡੇ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ, | observedby = ਸੰਸਾਰ ਭਰ | significance = ਆਲਮੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਸੰਬੰਧੀ ਦਿਵਸ | duration = 1 ਦਿਨ | frequency = ਸਾਲਾਨਾ | scheduling = ਹਰ ਸਾਲ ਉਹੀ ਦਿਨ | date = ਜੂਨ 5 | firsttime = ਜੂਨ 5, 1972 | relatedto = [[Environment (biophysical)|ਵਾਤਾਵਰਣ]], [[ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ]] | mission = ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੁਰੱਖਿਆ | website = [http://www.unep.org UNEP]}} '''ਸੰਸਾਰ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਿਵਸ''',  ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਲਈ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਦੇ ਮਕਸਦ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਸਾਲ 5 ਜੂਨ, ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<span class="cx-segment" data-segmentid="67"></span> 1972 ਵਿੱਚ, ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਹ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਤਿ-ਆਬਾਦੀ, ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਵਾਰਮਿੰਗ, ਟਿਕਾਊ ਖਪਤ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ-ਜੀਵਨ ਜੁਰਮਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮੁਹਿੰਮ ਰਹੀ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਿਵਸ ਸਾਲ ਵਿੱਚ 143 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨਾਲ ਮੰਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰਵਜਨਕ ਪਹੁੰਚ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਲ, ਡਬਲਿਊ.ਈ.ਡੀ. ਨੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ, ਐਨ.ਜੀ.ਓ (ਸੰਸਥਾਵਾਂ), ਕਮਿਊਨਿਟੀਆਂ, ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਥੀਮ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web|last=Nations|first=United|title=World Environment Day|url=https://www.un.org/en/observances/environment-day|access-date=2020-06-03|website=United Nations|language=en}}</ref> ==ਇਤਿਹਾਸ== ਇਹ 1972 ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਆਮ ਸਭਾ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="UN_ARES2994XXVII_page1">United Nations General Assembly<span> </span>&#x20;<span>Session -1 </span>&#x20;''Resolution''&#x20;<span> </span>''2994''<span>.</span>[http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/2994(XXVII) &#x20;]</ref> ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਬਾਰੇ ਸਟਾਕਹੋਮ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਏਕੀਕਰਨ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ "ਸੰਸਾਰ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਿਵਸ" ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref>http://timesofindia.indiatimes.com/world-environment-day/eventcoverage/87223</ref> ==ਸੰਸਾਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਗਮ== ===2005=== 2005 ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਿਵਸ ਦੀ ਥੀਮ "Green Cities" ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਅਰਾ ਸੀ "Plant for the Planet!"।<ref>[http://www.unep.org/wed/2005/en lish/About_WED_2005/ World Environment Day 2005 Official Site, 2005, "About World Environment Day 2005"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090519050728/http://www.unep.org/wed/2005/english/About_WED_2005/ |date=19 May 2009 }}, accessed 28 May 2009</ref> ===2006=== ਸੰਸਾਰ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਿਵਸ 2006 ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ [[ਰੇਗਿਸਤਾਨ]] ਅਤੇ [[ਮਾਰੂਥਲੀਕਰਨ]] ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਅਰਾ ਸੀ "Don't desert drylands"।<ref>{{Cite web|date=13 February 2006|title=UN World Environment Day 2006, in Algiers, to focus on Desertification|url=https://news.un.org/en/story/2006/02/168982-un-world-environment-day-2006-algiers-focus-desertification|access-date=4 June 2020|website=UN News|language=en|archive-date=4 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604044951/https://news.un.org/en/story/2006/02/168982-un-world-environment-day-2006-algiers-focus-desertification|url-status=live}}</ref> ਨਾਅਰੇ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ 2006 ਦੇ ਮੁੱਖ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮਾਰੋਹ [[ਅਲਜੀਰੀਆ]] ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ===2007=== 2007 ਲਈ ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸੀ "Melting Ice – a Hot Topic?" ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਧਰੁਵੀ ਸਾਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ 2007 ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਧਰੁਵੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਹੋਰ ਬਰਫ਼ - ਅਤੇ ਬਰਫ਼ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦੇ ਗਲੋਬਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਿਵਸ 2007 ਦਾ ਮੁੱਖ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਸ਼ਨ ਆਰਕਟਿਕ ਸਰਕਲ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਨਾਰਵੇ ਦੇ ਟਰੋਮਸੋ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>[http://www.wed.npolar.no/world-environment-day-2007/view?set_language=en Norwegian Polar Institute, World Environment Day 2007–information in English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070601181022/http://www.wed.npolar.no/world-environment-day-2007/view?set_language=en |date=1 June 2007 }} [http://thor.npolar.no:8080/wed and Norwegian]</ref> ਮਿਸਰ ਨੇ 2007 ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ ਲਈ ਇੱਕ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite web| title=Ministry of State for Environment Affairs (MSEA) celebrations of the World Environment Day 2008| website=www.sis.gov.eg| date=5 June 2008| url=https://www.sis.gov.eg/newVR/environment/2m.htm| access-date=28 August 2020| archive-date=5 September 2019| archive-url=https://web.archive.org/web/20190905035320/http://www.sis.gov.eg/newVR/environment/2m.htm| url-status=live}}</ref> ===2008=== ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਿਵਸ 2008 ਲਈ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਵੈਲਿੰਗਟਨ]] ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਸ਼ਨ ਸਨ। 2008 ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਸੀ "[[ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ|CO2]], Kick the Habit! Towards a Low Carbon Economy." ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਕਾਰਬਨ-ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ [[ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸ|ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸਾਂ]] ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਜੰਗਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ 'ਤੇ ਵੀ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕੀਤਾ।<ref>[http://www.unep.org/Documents.Multilingual/Default.asp?DocumentID=519&ArticleID=5677&l=en UNEP Press Release, 1 October 2007, "Kick the Habit – World Environment Day 2008 to be Hosted by New Zealand with Focus on Fostering Low-Carbon Economies"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071113205036/http://www.unep.org/Documents.Multilingual/Default.asp?DocumentID=519&ArticleID=5677&l=en |date=13 November 2007 }}, accessed 10 November 2007</ref> ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਬੋਟੈਨਿਕ ਗਾਰਡਨ ਨੇ 5 ਜੂਨ 2008 ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ ਲਈ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨ<ref>{{Cite web |url=http://www.world-environmentday.com/2015/05/world-environment-day-2008.html |title=world environment day 2008 host countries |access-date=22 May 2015 |archive-date=11 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160111051237/http://www.world-environmentday.com/2015/05/world-environment-day-2008.html |url-status=live }}</ref> ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ===2009=== ਸੰਸਾਰ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਿਵਸ 2009 ਦੀ ਥੀਮ 'Your Planet Needs You – UNite to Combat Climate Change', ਅਤੇ ਮਾਈਕਲ ਜੈਕਸਨ ਦੇ 'Earth Song' ਨੂੰ 'ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ ਗੀਤ' ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਮੈਕਸੀਕੋ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ<ref>{{cite web | url=http://www.unep.org/wed/2012/WEDThatWas/2009/ | title=WED That Was – 2009 | access-date=14 August 2013 | archive-date=10 March 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140310140447/http://www.unep.org/wed/2012/WEDThatWas/2009/ | url-status=live }}</ref> ===2010=== 'Many Species. One Planet. One Future', 2010 ਦੀ ਥੀਮ ਸੀ। ਇਸਨੇ 2010 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਸਾਲ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ [[ਰਵਾਂਡਾ]] ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਬੀਚ ਸਫ਼ਾਈ, ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ, ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ, ਫਿਲਮ ਤਿਉਹਾਰਾਂ, ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਦੇ ਨਾਲ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |url=http://www.unep.org/wed/2010/english/media/kwitaizina.asp |title=World Environment Day 2010 |access-date=31 May 2010 |archive-date=29 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529163224/http://unep.org/wed/2010/english/media/kwitaizina.asp |url-status=live }}</ref> ਹਰੇਕ ਮਹਾਂਦੀਪ ([[ਅੰਟਾਰਕਟਿਕਾ]] ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ) ਦਾ ਇੱਕ "ਖੇਤਰੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਸ਼ਹਿਰ" ਸੀ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਸਾਰੇ ਉੱਤਰ ਲਈ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਵਜੋਂ ਪਿਟਸਬਰਗ, ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ।<ref>{{Cite web |url=http://www.pittsburghmagazine.com/Pittsburgh-Magazine/April-2010/Meet-Some-Cool-Green-People/ |title=The New Emerald City – Pittsburgh Magazine – April 2010 – Pittsburgh, PA |date=22 March 2010 |access-date=11 October 2011 |archive-date=5 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120405040527/http://www.pittsburghmagazine.com/Pittsburgh-Magazine/April-2010/Meet-Some-Cool-Green-People/ |url-status=live }}</ref> ===2011=== 2011 ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ [[ਭਾਰਤ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਲਈ ਇਸ ਦਿਵਸ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਨ ਦਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਮੌਕਾ ਸੀ। 2011 ਦੀ ਥੀਮ 'Forests – Nature At Your Service' ਸੀ। ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੀਚ ਸਫ਼ਾਈ, ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ, ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ, ਫਿਲਮ ਤਿਉਹਾਰ, ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਸਮਾਗਮ, ਰੁੱਖ ਲਗਾਉਣ<ref>[https://www.unenvironment.org/news-and-stories/story/club-news "Club news"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190817165021/https://www.unenvironment.org/news-and-stories/story/club-news |date=17 August 2019 }}, ''unenvironment.org'', 7 August 2017. Retrieved 17 August 2019.</ref> ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ===2012=== 2012 ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ ਦੀ ਥੀਮ 'Green Economy' ਸੀ।<ref name="WED2012">{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/the-good-earth/World-Environment-Day-2012-Lets-pledge-to-make-earth-a-better-place/articleshow/13684726.cms |title=World Environment Day 2012: Let's pledge to make earth a better place |author=Times News Network |date=31 May 2012 |access-date=4 June 2013 |archive-date=9 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130609084038/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-05-31/the-good-earth/31920494_1_world-environment-day-united-nations-environment-programme-unep |website=[[The Times of India]] |url-status=live }}</ref> ਥੀਮ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦੇਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਦੇਖਣਾ ਹੈ ਕਿ "Green Economy" ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਫਿੱਟ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਦੇਸ਼ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਸੀ।<ref name="WED2012"/> === 2013 === [[ਤਸਵੀਰ:Umweltfestival_2011_vor_dem_Brandenburger_Tor.jpg|thumb|ਵਾਤਾਵਰਨ ਫੈਸਟੀਵਲ 2011 ਨੂੰ Brandenburg ਗੇਟ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਟੇਜ]] [[ਤਸਵੀਰ:2011._Городской_экологический_праздник_в_Донецке_057.jpg|thumb|ਡਨਿਟ੍ਸ੍ਕ, ਯੂਕਰੇਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ 2011 ਨੂੰ]] [[ਤਸਵੀਰ:Wed_on_bikes.jpg|thumb|ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ Consul CG yee, ਥੇਸ੍ਜ਼ਲਾਨੀਕੀ ਦੇ ਮੇਅਰ Vassilis Papageorgopoulos, ਥੇਸ੍ਜ਼ਲਾਨੀਕੀ ਪਾਨਾਯੀਓਟੀਸ Psomiadis ਦੇ prefect, ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ Waterfront 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ' ਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ, ਬਾਈਕ ਮਾਰਗ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ]] [[ਤਸਵੀਰ:Trees_planting_in_Konso.jpg|thumb|ਈਥੋਪੀਆ - ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ 2012 Konso ਵਿੱਚ ਦੌਰਾਨ ਟਰੀ ਲਾਉਣਾ.]] ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ ਲਈ 2013 ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ Think.Eat.Save ਸੀ.<span class="cx-segment" data-segmentid="202"></span><ref name="WED2013">{{Cite web|url=http://www.unep.org/wed/theme/|title="Think.Eat.Save" World Environment Day 5 June|date=5 June 2013|website=World Environment Day|publisher=United Nations Environment Programme|accessdate=4 June 2013|archiveurl=https://www.webcitation.org/6H9cUH2Zw?url=http://www.unep.org/wed/theme/|archivedate=5 ਜੂਨ 2013|deadurl=yes}}</ref> === 2014 === ਥੀਮ: - 'ਸਮਾਲ ਟਾਪੂ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ' ਦਾ ਨਾਅਰਾ: - 'ਤੁਹਾਡਾ ਅਵਾਜ਼ ਨਾ ਵਾਚਟਾਵਰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪੱਧਰ ਦਾ ਉਭਾਰੋ.. === 2015 === 2015 ਲਈ ਥੀਮ 'ਸੀ ਸੱਤ ਅਰਬ ਸੁਪਨੇ; ਇੱਕ ਪਲੈਨਿਟ; ਦੇਖਭਾਲ ਦੇ ਨਾਲ 'ਵਰਤਦਾ ਹੈ. === 2016 === 2016 ਲਈ ਥੀਮ ਵਣਾਂ ਵਿੱਚ ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਪਾਰ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਲੜਾਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=http://www.rona.unep.org/news/2015/angola-seeking-rebuild-elephant-populations-named-global-host-world-environment-day-2016 |title=UNEP, World Environment Day, 10 December, 2015, accessed March 15, 2016 |access-date=ਮਈ 12, 2016 |archive-date=ਮਾਰਚ 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160318131056/http://www.rona.unep.org/news/2015/angola-seeking-rebuild-elephant-populations-named-global-host-world-environment-day-2016 |dead-url=yes }}</ref> ===2017=== 2017 ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ 'ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ- ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ, ਖੰਭਿਆਂ ਤੋਂ ਭੂਮੱਧ ਰੇਖਾ ਤੱਕ।" ਇਸ ਡਾ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਦੇਸ਼ ਕਨੈਡਾ ਸੀ।<ref>[http://worldenvironmentday.global/host-country/canada-natural-heritage-heart-national-identit 2017 Host country named as Canada, UNEP, 31 Jan 2017]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===2018=== 2018 ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ "ਬੀਟ ਪਲਾਸਟਿਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ" ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਦੇਸ਼ [[ਭਾਰਤ]] ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.unenvironment.org/news-and-stories/press-release/india-raises-curtain-historic-world-environment-day|title=India Raises Curtain on Historic World Environment Day|website=unenvironment.org|language=en|date=25 May 2018|access-date=2019-08-17|archive-date=2019-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190817165555/https://www.unenvironment.org/news-and-stories/press-release/india-raises-curtain-historic-world-environment-day|dead-url=yes}}</ref> ਇਸ ਥੀਮ ਨੂੰ ਚੁਣਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਲੋਕ ਪਲਾਸਟਿਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ਮਰ੍ਹਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕਹਿਰੀ-ਵਰਤੋਂ ਜਾਂ ਡਿਸਪੋਸੇਬਲ 'ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਿਰਭਰਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਾਤਾਵਰਨ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਥਾਨਾਂ, ਆਪਣੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਪਲਾਸਟਿਕਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/india-news/world-environment-day-2018-live-updates-host-nation-india-focuses-on-beat-plastic-pollution-theme-1862462|title=World Environment Day 2018 LIVE: Host Nation India Focuses On 'Beat Plastic Pollution' Theme|work=NDTV.com|access-date=2018-06-05}}</ref> 2022 ਤੱਕ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/energy/power/india-aims-to-partner-with-un-to-promote-use-of-solar-energy/articleshow/64476669.cms|title=India aims to partner with UN to promote use of solar energy|date=2018-06-06|work=The Economic Times|access-date=2018-06-06}}</ref> ===2019=== 2019 ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ "ਬੀਟ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਨ" ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਦੇਸ਼ [[ਚੀਨ]] ਹੈ। ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਨ ਦਾ ਥੀਮ ਇਸ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਲਾਨਾ ਲਗਭਗ 70 ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>[https://www.worldenvironmentday.global/story/world-environment-day-how-world-came-together-beatairpollution "World Environment Day - How the world came together to #BeatAirPollution"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190612143357/https://www.worldenvironmentday.global/story/world-environment-day-how-world-came-together-beatairpollution |date=2019-06-12 }}, ''www.worldenvironmentday.global'', 7 June 2019. Retrieved 2019-09-24.</ref> ਰੀਯੂਨੀਅਨ ਆਈਲੈਂਡ ਵਿੱਚ, ਮਿਸ ਅਰਥ 2018 ਨਿਊ ਵਿਅਤਨਾਮ ਯੁਗਾਨ ਫੈਂਗ ਖਾਨ੍ਹ ਨੇ ਵੀਅਤਨਾਮ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਿਵਸ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ “ਗਲੋਬਲ ਵਾਰਮਿੰਗ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਲੜੀਏ” ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=vi&u=https://www.phapluatplus.vn/van-hoa-giai-tri/hoa-hau-phuong-khanh-duoc-bao-quoc-te-ca-tung-vi-bai-dien-van-tai-ngay-moi-truong-the-gioi-d99321.html&prev=search|title=Hoa hậu Phương Khánh được báo quốc tế ca tụng vì bài diễn văn tại "Ngày môi trường thế giới" (Miss Phuong Khanh was praised by the international newspaper for her speech at "World Environment Day")|last=Hoi|first=Dao Van|date=10 June 2019|work=Pháp Luật Plus|access-date=10 June 2019}}</ref> ===2020=== 2020 ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ "ਟਾਈਮ ਫਾਰ ਨੇਚਰ" ("Time for Nature") ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ [[ਕੋਲੰਬੀਆ]] ਵਿੱਚ ਜਰਮਨੀ ਨਾਲ ਭਾਈਵਾਲੀ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|last=Environment|first=U. N.|title=World Environment Day|url=http://www.worldenvironmentday.global/node|access-date=2020-06-04|website=World Environment Day|language=en}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਕੋਲੰਬੀਆ ਧਰਤੀ ਦੀ ਜੀਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ 10% ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ “ਮੈਗਾਡੀਵਰਸੀ” (ਵੱਧ ਵਿਭਿੰਨਤਾ) ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਕੋਲੰਬੀਆ ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਦੇ ਮੀਂਹ ਦੇ ਜੰਗਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਕੋਲੰਬੀਆ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਓਰਚਿਡ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ, ਤਿਤਲੀਆਂ, ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੋਵਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਸਥਾਨ ਹੈ।<ref>https://thetempest.co/2018/02/19/now-beyond/colombia-is-a-megadiverse-country-and-heres-why-that-matters/</ref> ===2021=== ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ 5 ਜੂਨ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। 2021 ਦੀ ਥੀਮ "Ecosystem Restoration"<ref>{{Cite web|date=3 June 2020|title=World Environment Day 2021 Date, History, Theme, Significance, Quotes|url=https://news.jagatgururampalji.org/world-environment-day-history-theme-quotes/|access-date=5 June 2021|website=S A NEWS|language=en-US}}</ref> ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਮੌਕੇ UN Decade of Ecosystem Restoration ਵੀ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|last=Team|first=BS Web|date=5 June 2021|title=World Environment Day 2021: Theme, ecosystem restoration, pics, and more|work=Business Standard India|url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/world-environment-day-2021-theme-images-importance-of-ecosystem-restoration-june-5-environment-crisis-121060500082_1.html|access-date=5 June 2021}}</ref><ref>[https://www.genevaenvironmentnetwork.org/world-environment-day/#scroll-nav__2 2021 Theme: Ecosystem Restoration] Geneva Environment Network, 31 May 2021</ref> ===2022=== 2022 ਲਈ ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ ਦੀ ਥੀਮ "Only One Earth" ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ [[ਸਵੀਡਨ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਾਤਾਵਰਨ]] ico4qw5qskthvr4mfq9y60ds73e0sfs 840323 840322 2026-05-31T17:21:11Z Sonia Atwal 49604 /* 2008 */ 840323 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday | holiday_name = ਸੰਸਾਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ | type = ਅੰਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ | image = Ecologia.jpg | official_name = ਯੂ ਐਨ ਸੰਸਾਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ | nickname = ਈਕੋ ਡੇ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ, | observedby = ਸੰਸਾਰ ਭਰ | significance = ਆਲਮੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਸੰਬੰਧੀ ਦਿਵਸ | duration = 1 ਦਿਨ | frequency = ਸਾਲਾਨਾ | scheduling = ਹਰ ਸਾਲ ਉਹੀ ਦਿਨ | date = ਜੂਨ 5 | firsttime = ਜੂਨ 5, 1972 | relatedto = [[Environment (biophysical)|ਵਾਤਾਵਰਣ]], [[ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ]] | mission = ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੁਰੱਖਿਆ | website = [http://www.unep.org UNEP]}} '''ਸੰਸਾਰ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਿਵਸ''',  ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਲਈ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਦੇ ਮਕਸਦ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਸਾਲ 5 ਜੂਨ, ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<span class="cx-segment" data-segmentid="67"></span> 1972 ਵਿੱਚ, ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਹ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਤਿ-ਆਬਾਦੀ, ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਵਾਰਮਿੰਗ, ਟਿਕਾਊ ਖਪਤ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ-ਜੀਵਨ ਜੁਰਮਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮੁਹਿੰਮ ਰਹੀ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਿਵਸ ਸਾਲ ਵਿੱਚ 143 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨਾਲ ਮੰਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰਵਜਨਕ ਪਹੁੰਚ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਲ, ਡਬਲਿਊ.ਈ.ਡੀ. ਨੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ, ਐਨ.ਜੀ.ਓ (ਸੰਸਥਾਵਾਂ), ਕਮਿਊਨਿਟੀਆਂ, ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਥੀਮ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web|last=Nations|first=United|title=World Environment Day|url=https://www.un.org/en/observances/environment-day|access-date=2020-06-03|website=United Nations|language=en}}</ref> ==ਇਤਿਹਾਸ== ਇਹ 1972 ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਆਮ ਸਭਾ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="UN_ARES2994XXVII_page1">United Nations General Assembly<span> </span>&#x20;<span>Session -1 </span>&#x20;''Resolution''&#x20;<span> </span>''2994''<span>.</span>[http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/2994(XXVII) &#x20;]</ref> ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਬਾਰੇ ਸਟਾਕਹੋਮ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਏਕੀਕਰਨ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ "ਸੰਸਾਰ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਿਵਸ" ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref>http://timesofindia.indiatimes.com/world-environment-day/eventcoverage/87223</ref> ==ਸੰਸਾਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਗਮ== ===2005=== 2005 ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਿਵਸ ਦੀ ਥੀਮ "Green Cities" ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਅਰਾ ਸੀ "Plant for the Planet!"।<ref>[http://www.unep.org/wed/2005/en lish/About_WED_2005/ World Environment Day 2005 Official Site, 2005, "About World Environment Day 2005"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090519050728/http://www.unep.org/wed/2005/english/About_WED_2005/ |date=19 May 2009 }}, accessed 28 May 2009</ref> ===2006=== ਸੰਸਾਰ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਿਵਸ 2006 ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ [[ਰੇਗਿਸਤਾਨ]] ਅਤੇ [[ਮਾਰੂਥਲੀਕਰਨ]] ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਅਰਾ ਸੀ "Don't desert drylands"।<ref>{{Cite web|date=13 February 2006|title=UN World Environment Day 2006, in Algiers, to focus on Desertification|url=https://news.un.org/en/story/2006/02/168982-un-world-environment-day-2006-algiers-focus-desertification|access-date=4 June 2020|website=UN News|language=en|archive-date=4 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604044951/https://news.un.org/en/story/2006/02/168982-un-world-environment-day-2006-algiers-focus-desertification|url-status=live}}</ref> ਨਾਅਰੇ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ 2006 ਦੇ ਮੁੱਖ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮਾਰੋਹ [[ਅਲਜੀਰੀਆ]] ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ===2007=== 2007 ਲਈ ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸੀ "Melting Ice – a Hot Topic?" ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਧਰੁਵੀ ਸਾਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ 2007 ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਧਰੁਵੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਹੋਰ ਬਰਫ਼ - ਅਤੇ ਬਰਫ਼ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦੇ ਗਲੋਬਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਿਵਸ 2007 ਦਾ ਮੁੱਖ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਸ਼ਨ ਆਰਕਟਿਕ ਸਰਕਲ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਨਾਰਵੇ ਦੇ ਟਰੋਮਸੋ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>[http://www.wed.npolar.no/world-environment-day-2007/view?set_language=en Norwegian Polar Institute, World Environment Day 2007–information in English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070601181022/http://www.wed.npolar.no/world-environment-day-2007/view?set_language=en |date=1 June 2007 }} [http://thor.npolar.no:8080/wed and Norwegian]</ref> ਮਿਸਰ ਨੇ 2007 ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ ਲਈ ਇੱਕ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite web| title=Ministry of State for Environment Affairs (MSEA) celebrations of the World Environment Day 2008| website=www.sis.gov.eg| date=5 June 2008| url=https://www.sis.gov.eg/newVR/environment/2m.htm| access-date=28 August 2020| archive-date=5 September 2019| archive-url=https://web.archive.org/web/20190905035320/http://www.sis.gov.eg/newVR/environment/2m.htm| url-status=live}}</ref> ===2008=== ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਿਵਸ 2008 ਲਈ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਵੈਲਿੰਗਟਨ]] ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਸ਼ਨ ਸਨ। 2008 ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਸੀ "[[ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ|CO2]], Kick the Habit! Towards a Low Carbon Economy." ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਕਾਰਬਨ-ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ [[ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸ|ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸਾਂ]] ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਜੰਗਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ 'ਤੇ ਵੀ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕੀਤਾ।<ref>[http://www.unep.org/Documents.Multilingual/Default.asp?DocumentID=519&ArticleID=5677&l=en UNEP Press Release, 1 October 2007, "Kick the Habit – World Environment Day 2008 to be Hosted by New Zealand with Focus on Fostering Low-Carbon Economies"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071113205036/http://www.unep.org/Documents.Multilingual/Default.asp?DocumentID=519&ArticleID=5677&l=en |date=13 November 2007 }}, accessed 10 November 2007</ref> ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਬੋਟੈਨਿਕ ਗਾਰਡਨ ਨੇ 5 ਜੂਨ, 2008 ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ ਲਈ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨ<ref>{{Cite web |url=http://www.world-environmentday.com/2015/05/world-environment-day-2008.html |title=world environment day 2008 host countries |access-date=22 May 2015 |archive-date=11 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160111051237/http://www.world-environmentday.com/2015/05/world-environment-day-2008.html |url-status=live }}</ref> ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ===2009=== ਸੰਸਾਰ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਿਵਸ 2009 ਦੀ ਥੀਮ 'Your Planet Needs You – UNite to Combat Climate Change', ਅਤੇ ਮਾਈਕਲ ਜੈਕਸਨ ਦੇ 'Earth Song' ਨੂੰ 'ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ ਗੀਤ' ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਮੈਕਸੀਕੋ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ<ref>{{cite web | url=http://www.unep.org/wed/2012/WEDThatWas/2009/ | title=WED That Was – 2009 | access-date=14 August 2013 | archive-date=10 March 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140310140447/http://www.unep.org/wed/2012/WEDThatWas/2009/ | url-status=live }}</ref> ===2010=== 'Many Species. One Planet. One Future', 2010 ਦੀ ਥੀਮ ਸੀ। ਇਸਨੇ 2010 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਸਾਲ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ [[ਰਵਾਂਡਾ]] ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਬੀਚ ਸਫ਼ਾਈ, ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ, ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ, ਫਿਲਮ ਤਿਉਹਾਰਾਂ, ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਦੇ ਨਾਲ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |url=http://www.unep.org/wed/2010/english/media/kwitaizina.asp |title=World Environment Day 2010 |access-date=31 May 2010 |archive-date=29 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529163224/http://unep.org/wed/2010/english/media/kwitaizina.asp |url-status=live }}</ref> ਹਰੇਕ ਮਹਾਂਦੀਪ ([[ਅੰਟਾਰਕਟਿਕਾ]] ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ) ਦਾ ਇੱਕ "ਖੇਤਰੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਸ਼ਹਿਰ" ਸੀ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਸਾਰੇ ਉੱਤਰ ਲਈ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਵਜੋਂ ਪਿਟਸਬਰਗ, ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ।<ref>{{Cite web |url=http://www.pittsburghmagazine.com/Pittsburgh-Magazine/April-2010/Meet-Some-Cool-Green-People/ |title=The New Emerald City – Pittsburgh Magazine – April 2010 – Pittsburgh, PA |date=22 March 2010 |access-date=11 October 2011 |archive-date=5 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120405040527/http://www.pittsburghmagazine.com/Pittsburgh-Magazine/April-2010/Meet-Some-Cool-Green-People/ |url-status=live }}</ref> ===2011=== 2011 ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ [[ਭਾਰਤ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਲਈ ਇਸ ਦਿਵਸ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਨ ਦਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਮੌਕਾ ਸੀ। 2011 ਦੀ ਥੀਮ 'Forests – Nature At Your Service' ਸੀ। ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੀਚ ਸਫ਼ਾਈ, ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ, ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ, ਫਿਲਮ ਤਿਉਹਾਰ, ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਸਮਾਗਮ, ਰੁੱਖ ਲਗਾਉਣ<ref>[https://www.unenvironment.org/news-and-stories/story/club-news "Club news"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190817165021/https://www.unenvironment.org/news-and-stories/story/club-news |date=17 August 2019 }}, ''unenvironment.org'', 7 August 2017. Retrieved 17 August 2019.</ref> ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ===2012=== 2012 ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ ਦੀ ਥੀਮ 'Green Economy' ਸੀ।<ref name="WED2012">{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/the-good-earth/World-Environment-Day-2012-Lets-pledge-to-make-earth-a-better-place/articleshow/13684726.cms |title=World Environment Day 2012: Let's pledge to make earth a better place |author=Times News Network |date=31 May 2012 |access-date=4 June 2013 |archive-date=9 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130609084038/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-05-31/the-good-earth/31920494_1_world-environment-day-united-nations-environment-programme-unep |website=[[The Times of India]] |url-status=live }}</ref> ਥੀਮ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦੇਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਦੇਖਣਾ ਹੈ ਕਿ "Green Economy" ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਫਿੱਟ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਦੇਸ਼ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਸੀ।<ref name="WED2012"/> === 2013 === [[ਤਸਵੀਰ:Umweltfestival_2011_vor_dem_Brandenburger_Tor.jpg|thumb|ਵਾਤਾਵਰਨ ਫੈਸਟੀਵਲ 2011 ਨੂੰ Brandenburg ਗੇਟ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਟੇਜ]] [[ਤਸਵੀਰ:2011._Городской_экологический_праздник_в_Донецке_057.jpg|thumb|ਡਨਿਟ੍ਸ੍ਕ, ਯੂਕਰੇਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ 2011 ਨੂੰ]] [[ਤਸਵੀਰ:Wed_on_bikes.jpg|thumb|ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ Consul CG yee, ਥੇਸ੍ਜ਼ਲਾਨੀਕੀ ਦੇ ਮੇਅਰ Vassilis Papageorgopoulos, ਥੇਸ੍ਜ਼ਲਾਨੀਕੀ ਪਾਨਾਯੀਓਟੀਸ Psomiadis ਦੇ prefect, ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ Waterfront 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ' ਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ, ਬਾਈਕ ਮਾਰਗ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ]] [[ਤਸਵੀਰ:Trees_planting_in_Konso.jpg|thumb|ਈਥੋਪੀਆ - ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ 2012 Konso ਵਿੱਚ ਦੌਰਾਨ ਟਰੀ ਲਾਉਣਾ.]] ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ ਲਈ 2013 ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ Think.Eat.Save ਸੀ.<span class="cx-segment" data-segmentid="202"></span><ref name="WED2013">{{Cite web|url=http://www.unep.org/wed/theme/|title="Think.Eat.Save" World Environment Day 5 June|date=5 June 2013|website=World Environment Day|publisher=United Nations Environment Programme|accessdate=4 June 2013|archiveurl=https://www.webcitation.org/6H9cUH2Zw?url=http://www.unep.org/wed/theme/|archivedate=5 ਜੂਨ 2013|deadurl=yes}}</ref> === 2014 === ਥੀਮ: - 'ਸਮਾਲ ਟਾਪੂ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ' ਦਾ ਨਾਅਰਾ: - 'ਤੁਹਾਡਾ ਅਵਾਜ਼ ਨਾ ਵਾਚਟਾਵਰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪੱਧਰ ਦਾ ਉਭਾਰੋ.. === 2015 === 2015 ਲਈ ਥੀਮ 'ਸੀ ਸੱਤ ਅਰਬ ਸੁਪਨੇ; ਇੱਕ ਪਲੈਨਿਟ; ਦੇਖਭਾਲ ਦੇ ਨਾਲ 'ਵਰਤਦਾ ਹੈ. === 2016 === 2016 ਲਈ ਥੀਮ ਵਣਾਂ ਵਿੱਚ ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਪਾਰ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਲੜਾਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=http://www.rona.unep.org/news/2015/angola-seeking-rebuild-elephant-populations-named-global-host-world-environment-day-2016 |title=UNEP, World Environment Day, 10 December, 2015, accessed March 15, 2016 |access-date=ਮਈ 12, 2016 |archive-date=ਮਾਰਚ 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160318131056/http://www.rona.unep.org/news/2015/angola-seeking-rebuild-elephant-populations-named-global-host-world-environment-day-2016 |dead-url=yes }}</ref> ===2017=== 2017 ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ 'ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ- ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ, ਖੰਭਿਆਂ ਤੋਂ ਭੂਮੱਧ ਰੇਖਾ ਤੱਕ।" ਇਸ ਡਾ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਦੇਸ਼ ਕਨੈਡਾ ਸੀ।<ref>[http://worldenvironmentday.global/host-country/canada-natural-heritage-heart-national-identit 2017 Host country named as Canada, UNEP, 31 Jan 2017]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===2018=== 2018 ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ "ਬੀਟ ਪਲਾਸਟਿਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ" ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਦੇਸ਼ [[ਭਾਰਤ]] ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.unenvironment.org/news-and-stories/press-release/india-raises-curtain-historic-world-environment-day|title=India Raises Curtain on Historic World Environment Day|website=unenvironment.org|language=en|date=25 May 2018|access-date=2019-08-17|archive-date=2019-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190817165555/https://www.unenvironment.org/news-and-stories/press-release/india-raises-curtain-historic-world-environment-day|dead-url=yes}}</ref> ਇਸ ਥੀਮ ਨੂੰ ਚੁਣਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਲੋਕ ਪਲਾਸਟਿਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ਮਰ੍ਹਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕਹਿਰੀ-ਵਰਤੋਂ ਜਾਂ ਡਿਸਪੋਸੇਬਲ 'ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਿਰਭਰਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਾਤਾਵਰਨ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਥਾਨਾਂ, ਆਪਣੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਪਲਾਸਟਿਕਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/india-news/world-environment-day-2018-live-updates-host-nation-india-focuses-on-beat-plastic-pollution-theme-1862462|title=World Environment Day 2018 LIVE: Host Nation India Focuses On 'Beat Plastic Pollution' Theme|work=NDTV.com|access-date=2018-06-05}}</ref> 2022 ਤੱਕ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/energy/power/india-aims-to-partner-with-un-to-promote-use-of-solar-energy/articleshow/64476669.cms|title=India aims to partner with UN to promote use of solar energy|date=2018-06-06|work=The Economic Times|access-date=2018-06-06}}</ref> ===2019=== 2019 ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ "ਬੀਟ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਨ" ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਦੇਸ਼ [[ਚੀਨ]] ਹੈ। ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਨ ਦਾ ਥੀਮ ਇਸ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਲਾਨਾ ਲਗਭਗ 70 ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>[https://www.worldenvironmentday.global/story/world-environment-day-how-world-came-together-beatairpollution "World Environment Day - How the world came together to #BeatAirPollution"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190612143357/https://www.worldenvironmentday.global/story/world-environment-day-how-world-came-together-beatairpollution |date=2019-06-12 }}, ''www.worldenvironmentday.global'', 7 June 2019. Retrieved 2019-09-24.</ref> ਰੀਯੂਨੀਅਨ ਆਈਲੈਂਡ ਵਿੱਚ, ਮਿਸ ਅਰਥ 2018 ਨਿਊ ਵਿਅਤਨਾਮ ਯੁਗਾਨ ਫੈਂਗ ਖਾਨ੍ਹ ਨੇ ਵੀਅਤਨਾਮ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਿਵਸ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ “ਗਲੋਬਲ ਵਾਰਮਿੰਗ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਲੜੀਏ” ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=vi&u=https://www.phapluatplus.vn/van-hoa-giai-tri/hoa-hau-phuong-khanh-duoc-bao-quoc-te-ca-tung-vi-bai-dien-van-tai-ngay-moi-truong-the-gioi-d99321.html&prev=search|title=Hoa hậu Phương Khánh được báo quốc tế ca tụng vì bài diễn văn tại "Ngày môi trường thế giới" (Miss Phuong Khanh was praised by the international newspaper for her speech at "World Environment Day")|last=Hoi|first=Dao Van|date=10 June 2019|work=Pháp Luật Plus|access-date=10 June 2019}}</ref> ===2020=== 2020 ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ "ਟਾਈਮ ਫਾਰ ਨੇਚਰ" ("Time for Nature") ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ [[ਕੋਲੰਬੀਆ]] ਵਿੱਚ ਜਰਮਨੀ ਨਾਲ ਭਾਈਵਾਲੀ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|last=Environment|first=U. N.|title=World Environment Day|url=http://www.worldenvironmentday.global/node|access-date=2020-06-04|website=World Environment Day|language=en}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਕੋਲੰਬੀਆ ਧਰਤੀ ਦੀ ਜੀਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ 10% ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ “ਮੈਗਾਡੀਵਰਸੀ” (ਵੱਧ ਵਿਭਿੰਨਤਾ) ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਕੋਲੰਬੀਆ ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਦੇ ਮੀਂਹ ਦੇ ਜੰਗਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਕੋਲੰਬੀਆ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਓਰਚਿਡ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ, ਤਿਤਲੀਆਂ, ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੋਵਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਸਥਾਨ ਹੈ।<ref>https://thetempest.co/2018/02/19/now-beyond/colombia-is-a-megadiverse-country-and-heres-why-that-matters/</ref> ===2021=== ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ 5 ਜੂਨ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। 2021 ਦੀ ਥੀਮ "Ecosystem Restoration"<ref>{{Cite web|date=3 June 2020|title=World Environment Day 2021 Date, History, Theme, Significance, Quotes|url=https://news.jagatgururampalji.org/world-environment-day-history-theme-quotes/|access-date=5 June 2021|website=S A NEWS|language=en-US}}</ref> ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਮੌਕੇ UN Decade of Ecosystem Restoration ਵੀ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|last=Team|first=BS Web|date=5 June 2021|title=World Environment Day 2021: Theme, ecosystem restoration, pics, and more|work=Business Standard India|url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/world-environment-day-2021-theme-images-importance-of-ecosystem-restoration-june-5-environment-crisis-121060500082_1.html|access-date=5 June 2021}}</ref><ref>[https://www.genevaenvironmentnetwork.org/world-environment-day/#scroll-nav__2 2021 Theme: Ecosystem Restoration] Geneva Environment Network, 31 May 2021</ref> ===2022=== 2022 ਲਈ ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ ਦੀ ਥੀਮ "Only One Earth" ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ [[ਸਵੀਡਨ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਾਤਾਵਰਨ]] geq53n2eb4eonesfg3lb93tyipkmwxx 840324 840323 2026-05-31T17:22:30Z Sonia Atwal 49604 /* 2021 */ 840324 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday | holiday_name = ਸੰਸਾਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ | type = ਅੰਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ | image = Ecologia.jpg | official_name = ਯੂ ਐਨ ਸੰਸਾਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ | nickname = ਈਕੋ ਡੇ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ, | observedby = ਸੰਸਾਰ ਭਰ | significance = ਆਲਮੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਸੰਬੰਧੀ ਦਿਵਸ | duration = 1 ਦਿਨ | frequency = ਸਾਲਾਨਾ | scheduling = ਹਰ ਸਾਲ ਉਹੀ ਦਿਨ | date = ਜੂਨ 5 | firsttime = ਜੂਨ 5, 1972 | relatedto = [[Environment (biophysical)|ਵਾਤਾਵਰਣ]], [[ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ]] | mission = ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੁਰੱਖਿਆ | website = [http://www.unep.org UNEP]}} '''ਸੰਸਾਰ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਿਵਸ''',  ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਲਈ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਦੇ ਮਕਸਦ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਸਾਲ 5 ਜੂਨ, ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<span class="cx-segment" data-segmentid="67"></span> 1972 ਵਿੱਚ, ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਹ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਤਿ-ਆਬਾਦੀ, ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਵਾਰਮਿੰਗ, ਟਿਕਾਊ ਖਪਤ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ-ਜੀਵਨ ਜੁਰਮਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮੁਹਿੰਮ ਰਹੀ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਿਵਸ ਸਾਲ ਵਿੱਚ 143 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨਾਲ ਮੰਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰਵਜਨਕ ਪਹੁੰਚ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਲ, ਡਬਲਿਊ.ਈ.ਡੀ. ਨੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ, ਐਨ.ਜੀ.ਓ (ਸੰਸਥਾਵਾਂ), ਕਮਿਊਨਿਟੀਆਂ, ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਥੀਮ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web|last=Nations|first=United|title=World Environment Day|url=https://www.un.org/en/observances/environment-day|access-date=2020-06-03|website=United Nations|language=en}}</ref> ==ਇਤਿਹਾਸ== ਇਹ 1972 ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਆਮ ਸਭਾ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="UN_ARES2994XXVII_page1">United Nations General Assembly<span> </span>&#x20;<span>Session -1 </span>&#x20;''Resolution''&#x20;<span> </span>''2994''<span>.</span>[http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/2994(XXVII) &#x20;]</ref> ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਬਾਰੇ ਸਟਾਕਹੋਮ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਏਕੀਕਰਨ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ "ਸੰਸਾਰ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਿਵਸ" ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref>http://timesofindia.indiatimes.com/world-environment-day/eventcoverage/87223</ref> ==ਸੰਸਾਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਗਮ== ===2005=== 2005 ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਿਵਸ ਦੀ ਥੀਮ "Green Cities" ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਅਰਾ ਸੀ "Plant for the Planet!"।<ref>[http://www.unep.org/wed/2005/en lish/About_WED_2005/ World Environment Day 2005 Official Site, 2005, "About World Environment Day 2005"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090519050728/http://www.unep.org/wed/2005/english/About_WED_2005/ |date=19 May 2009 }}, accessed 28 May 2009</ref> ===2006=== ਸੰਸਾਰ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਿਵਸ 2006 ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ [[ਰੇਗਿਸਤਾਨ]] ਅਤੇ [[ਮਾਰੂਥਲੀਕਰਨ]] ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਅਰਾ ਸੀ "Don't desert drylands"।<ref>{{Cite web|date=13 February 2006|title=UN World Environment Day 2006, in Algiers, to focus on Desertification|url=https://news.un.org/en/story/2006/02/168982-un-world-environment-day-2006-algiers-focus-desertification|access-date=4 June 2020|website=UN News|language=en|archive-date=4 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604044951/https://news.un.org/en/story/2006/02/168982-un-world-environment-day-2006-algiers-focus-desertification|url-status=live}}</ref> ਨਾਅਰੇ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ 2006 ਦੇ ਮੁੱਖ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮਾਰੋਹ [[ਅਲਜੀਰੀਆ]] ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ===2007=== 2007 ਲਈ ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸੀ "Melting Ice – a Hot Topic?" ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਧਰੁਵੀ ਸਾਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ 2007 ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਧਰੁਵੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਹੋਰ ਬਰਫ਼ - ਅਤੇ ਬਰਫ਼ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦੇ ਗਲੋਬਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਿਵਸ 2007 ਦਾ ਮੁੱਖ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਸ਼ਨ ਆਰਕਟਿਕ ਸਰਕਲ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਨਾਰਵੇ ਦੇ ਟਰੋਮਸੋ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>[http://www.wed.npolar.no/world-environment-day-2007/view?set_language=en Norwegian Polar Institute, World Environment Day 2007–information in English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070601181022/http://www.wed.npolar.no/world-environment-day-2007/view?set_language=en |date=1 June 2007 }} [http://thor.npolar.no:8080/wed and Norwegian]</ref> ਮਿਸਰ ਨੇ 2007 ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ ਲਈ ਇੱਕ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite web| title=Ministry of State for Environment Affairs (MSEA) celebrations of the World Environment Day 2008| website=www.sis.gov.eg| date=5 June 2008| url=https://www.sis.gov.eg/newVR/environment/2m.htm| access-date=28 August 2020| archive-date=5 September 2019| archive-url=https://web.archive.org/web/20190905035320/http://www.sis.gov.eg/newVR/environment/2m.htm| url-status=live}}</ref> ===2008=== ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਿਵਸ 2008 ਲਈ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਵੈਲਿੰਗਟਨ]] ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਸ਼ਨ ਸਨ। 2008 ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਸੀ "[[ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ|CO2]], Kick the Habit! Towards a Low Carbon Economy." ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਕਾਰਬਨ-ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ [[ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸ|ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸਾਂ]] ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਜੰਗਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ 'ਤੇ ਵੀ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕੀਤਾ।<ref>[http://www.unep.org/Documents.Multilingual/Default.asp?DocumentID=519&ArticleID=5677&l=en UNEP Press Release, 1 October 2007, "Kick the Habit – World Environment Day 2008 to be Hosted by New Zealand with Focus on Fostering Low-Carbon Economies"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071113205036/http://www.unep.org/Documents.Multilingual/Default.asp?DocumentID=519&ArticleID=5677&l=en |date=13 November 2007 }}, accessed 10 November 2007</ref> ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਬੋਟੈਨਿਕ ਗਾਰਡਨ ਨੇ 5 ਜੂਨ, 2008 ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ ਲਈ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨ<ref>{{Cite web |url=http://www.world-environmentday.com/2015/05/world-environment-day-2008.html |title=world environment day 2008 host countries |access-date=22 May 2015 |archive-date=11 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160111051237/http://www.world-environmentday.com/2015/05/world-environment-day-2008.html |url-status=live }}</ref> ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ===2009=== ਸੰਸਾਰ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਿਵਸ 2009 ਦੀ ਥੀਮ 'Your Planet Needs You – UNite to Combat Climate Change', ਅਤੇ ਮਾਈਕਲ ਜੈਕਸਨ ਦੇ 'Earth Song' ਨੂੰ 'ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ ਗੀਤ' ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਮੈਕਸੀਕੋ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ<ref>{{cite web | url=http://www.unep.org/wed/2012/WEDThatWas/2009/ | title=WED That Was – 2009 | access-date=14 August 2013 | archive-date=10 March 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140310140447/http://www.unep.org/wed/2012/WEDThatWas/2009/ | url-status=live }}</ref> ===2010=== 'Many Species. One Planet. One Future', 2010 ਦੀ ਥੀਮ ਸੀ। ਇਸਨੇ 2010 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਸਾਲ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ [[ਰਵਾਂਡਾ]] ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਬੀਚ ਸਫ਼ਾਈ, ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ, ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ, ਫਿਲਮ ਤਿਉਹਾਰਾਂ, ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਦੇ ਨਾਲ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |url=http://www.unep.org/wed/2010/english/media/kwitaizina.asp |title=World Environment Day 2010 |access-date=31 May 2010 |archive-date=29 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529163224/http://unep.org/wed/2010/english/media/kwitaizina.asp |url-status=live }}</ref> ਹਰੇਕ ਮਹਾਂਦੀਪ ([[ਅੰਟਾਰਕਟਿਕਾ]] ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ) ਦਾ ਇੱਕ "ਖੇਤਰੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਸ਼ਹਿਰ" ਸੀ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਸਾਰੇ ਉੱਤਰ ਲਈ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਵਜੋਂ ਪਿਟਸਬਰਗ, ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ।<ref>{{Cite web |url=http://www.pittsburghmagazine.com/Pittsburgh-Magazine/April-2010/Meet-Some-Cool-Green-People/ |title=The New Emerald City – Pittsburgh Magazine – April 2010 – Pittsburgh, PA |date=22 March 2010 |access-date=11 October 2011 |archive-date=5 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120405040527/http://www.pittsburghmagazine.com/Pittsburgh-Magazine/April-2010/Meet-Some-Cool-Green-People/ |url-status=live }}</ref> ===2011=== 2011 ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ [[ਭਾਰਤ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਲਈ ਇਸ ਦਿਵਸ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਨ ਦਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਮੌਕਾ ਸੀ। 2011 ਦੀ ਥੀਮ 'Forests – Nature At Your Service' ਸੀ। ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੀਚ ਸਫ਼ਾਈ, ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ, ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ, ਫਿਲਮ ਤਿਉਹਾਰ, ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਸਮਾਗਮ, ਰੁੱਖ ਲਗਾਉਣ<ref>[https://www.unenvironment.org/news-and-stories/story/club-news "Club news"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190817165021/https://www.unenvironment.org/news-and-stories/story/club-news |date=17 August 2019 }}, ''unenvironment.org'', 7 August 2017. Retrieved 17 August 2019.</ref> ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ===2012=== 2012 ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ ਦੀ ਥੀਮ 'Green Economy' ਸੀ।<ref name="WED2012">{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/the-good-earth/World-Environment-Day-2012-Lets-pledge-to-make-earth-a-better-place/articleshow/13684726.cms |title=World Environment Day 2012: Let's pledge to make earth a better place |author=Times News Network |date=31 May 2012 |access-date=4 June 2013 |archive-date=9 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130609084038/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-05-31/the-good-earth/31920494_1_world-environment-day-united-nations-environment-programme-unep |website=[[The Times of India]] |url-status=live }}</ref> ਥੀਮ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦੇਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਦੇਖਣਾ ਹੈ ਕਿ "Green Economy" ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਫਿੱਟ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਦੇਸ਼ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਸੀ।<ref name="WED2012"/> === 2013 === [[ਤਸਵੀਰ:Umweltfestival_2011_vor_dem_Brandenburger_Tor.jpg|thumb|ਵਾਤਾਵਰਨ ਫੈਸਟੀਵਲ 2011 ਨੂੰ Brandenburg ਗੇਟ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਟੇਜ]] [[ਤਸਵੀਰ:2011._Городской_экологический_праздник_в_Донецке_057.jpg|thumb|ਡਨਿਟ੍ਸ੍ਕ, ਯੂਕਰੇਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ 2011 ਨੂੰ]] [[ਤਸਵੀਰ:Wed_on_bikes.jpg|thumb|ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ Consul CG yee, ਥੇਸ੍ਜ਼ਲਾਨੀਕੀ ਦੇ ਮੇਅਰ Vassilis Papageorgopoulos, ਥੇਸ੍ਜ਼ਲਾਨੀਕੀ ਪਾਨਾਯੀਓਟੀਸ Psomiadis ਦੇ prefect, ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ Waterfront 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ' ਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ, ਬਾਈਕ ਮਾਰਗ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ]] [[ਤਸਵੀਰ:Trees_planting_in_Konso.jpg|thumb|ਈਥੋਪੀਆ - ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ 2012 Konso ਵਿੱਚ ਦੌਰਾਨ ਟਰੀ ਲਾਉਣਾ.]] ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ ਲਈ 2013 ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ Think.Eat.Save ਸੀ.<span class="cx-segment" data-segmentid="202"></span><ref name="WED2013">{{Cite web|url=http://www.unep.org/wed/theme/|title="Think.Eat.Save" World Environment Day 5 June|date=5 June 2013|website=World Environment Day|publisher=United Nations Environment Programme|accessdate=4 June 2013|archiveurl=https://www.webcitation.org/6H9cUH2Zw?url=http://www.unep.org/wed/theme/|archivedate=5 ਜੂਨ 2013|deadurl=yes}}</ref> === 2014 === ਥੀਮ: - 'ਸਮਾਲ ਟਾਪੂ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ' ਦਾ ਨਾਅਰਾ: - 'ਤੁਹਾਡਾ ਅਵਾਜ਼ ਨਾ ਵਾਚਟਾਵਰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪੱਧਰ ਦਾ ਉਭਾਰੋ.. === 2015 === 2015 ਲਈ ਥੀਮ 'ਸੀ ਸੱਤ ਅਰਬ ਸੁਪਨੇ; ਇੱਕ ਪਲੈਨਿਟ; ਦੇਖਭਾਲ ਦੇ ਨਾਲ 'ਵਰਤਦਾ ਹੈ. === 2016 === 2016 ਲਈ ਥੀਮ ਵਣਾਂ ਵਿੱਚ ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਪਾਰ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਲੜਾਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=http://www.rona.unep.org/news/2015/angola-seeking-rebuild-elephant-populations-named-global-host-world-environment-day-2016 |title=UNEP, World Environment Day, 10 December, 2015, accessed March 15, 2016 |access-date=ਮਈ 12, 2016 |archive-date=ਮਾਰਚ 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160318131056/http://www.rona.unep.org/news/2015/angola-seeking-rebuild-elephant-populations-named-global-host-world-environment-day-2016 |dead-url=yes }}</ref> ===2017=== 2017 ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ 'ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ- ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ, ਖੰਭਿਆਂ ਤੋਂ ਭੂਮੱਧ ਰੇਖਾ ਤੱਕ।" ਇਸ ਡਾ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਦੇਸ਼ ਕਨੈਡਾ ਸੀ।<ref>[http://worldenvironmentday.global/host-country/canada-natural-heritage-heart-national-identit 2017 Host country named as Canada, UNEP, 31 Jan 2017]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===2018=== 2018 ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ "ਬੀਟ ਪਲਾਸਟਿਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ" ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਦੇਸ਼ [[ਭਾਰਤ]] ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.unenvironment.org/news-and-stories/press-release/india-raises-curtain-historic-world-environment-day|title=India Raises Curtain on Historic World Environment Day|website=unenvironment.org|language=en|date=25 May 2018|access-date=2019-08-17|archive-date=2019-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190817165555/https://www.unenvironment.org/news-and-stories/press-release/india-raises-curtain-historic-world-environment-day|dead-url=yes}}</ref> ਇਸ ਥੀਮ ਨੂੰ ਚੁਣਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਲੋਕ ਪਲਾਸਟਿਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ਮਰ੍ਹਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕਹਿਰੀ-ਵਰਤੋਂ ਜਾਂ ਡਿਸਪੋਸੇਬਲ 'ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਿਰਭਰਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਾਤਾਵਰਨ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਥਾਨਾਂ, ਆਪਣੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਪਲਾਸਟਿਕਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/india-news/world-environment-day-2018-live-updates-host-nation-india-focuses-on-beat-plastic-pollution-theme-1862462|title=World Environment Day 2018 LIVE: Host Nation India Focuses On 'Beat Plastic Pollution' Theme|work=NDTV.com|access-date=2018-06-05}}</ref> 2022 ਤੱਕ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/energy/power/india-aims-to-partner-with-un-to-promote-use-of-solar-energy/articleshow/64476669.cms|title=India aims to partner with UN to promote use of solar energy|date=2018-06-06|work=The Economic Times|access-date=2018-06-06}}</ref> ===2019=== 2019 ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ "ਬੀਟ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਨ" ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਦੇਸ਼ [[ਚੀਨ]] ਹੈ। ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਨ ਦਾ ਥੀਮ ਇਸ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਲਾਨਾ ਲਗਭਗ 70 ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>[https://www.worldenvironmentday.global/story/world-environment-day-how-world-came-together-beatairpollution "World Environment Day - How the world came together to #BeatAirPollution"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190612143357/https://www.worldenvironmentday.global/story/world-environment-day-how-world-came-together-beatairpollution |date=2019-06-12 }}, ''www.worldenvironmentday.global'', 7 June 2019. Retrieved 2019-09-24.</ref> ਰੀਯੂਨੀਅਨ ਆਈਲੈਂਡ ਵਿੱਚ, ਮਿਸ ਅਰਥ 2018 ਨਿਊ ਵਿਅਤਨਾਮ ਯੁਗਾਨ ਫੈਂਗ ਖਾਨ੍ਹ ਨੇ ਵੀਅਤਨਾਮ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਿਵਸ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ “ਗਲੋਬਲ ਵਾਰਮਿੰਗ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਲੜੀਏ” ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=vi&u=https://www.phapluatplus.vn/van-hoa-giai-tri/hoa-hau-phuong-khanh-duoc-bao-quoc-te-ca-tung-vi-bai-dien-van-tai-ngay-moi-truong-the-gioi-d99321.html&prev=search|title=Hoa hậu Phương Khánh được báo quốc tế ca tụng vì bài diễn văn tại "Ngày môi trường thế giới" (Miss Phuong Khanh was praised by the international newspaper for her speech at "World Environment Day")|last=Hoi|first=Dao Van|date=10 June 2019|work=Pháp Luật Plus|access-date=10 June 2019}}</ref> ===2020=== 2020 ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ "ਟਾਈਮ ਫਾਰ ਨੇਚਰ" ("Time for Nature") ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ [[ਕੋਲੰਬੀਆ]] ਵਿੱਚ ਜਰਮਨੀ ਨਾਲ ਭਾਈਵਾਲੀ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|last=Environment|first=U. N.|title=World Environment Day|url=http://www.worldenvironmentday.global/node|access-date=2020-06-04|website=World Environment Day|language=en}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਕੋਲੰਬੀਆ ਧਰਤੀ ਦੀ ਜੀਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ 10% ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ “ਮੈਗਾਡੀਵਰਸੀ” (ਵੱਧ ਵਿਭਿੰਨਤਾ) ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਕੋਲੰਬੀਆ ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਦੇ ਮੀਂਹ ਦੇ ਜੰਗਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਕੋਲੰਬੀਆ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਓਰਚਿਡ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ, ਤਿਤਲੀਆਂ, ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੋਵਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਸਥਾਨ ਹੈ।<ref>https://thetempest.co/2018/02/19/now-beyond/colombia-is-a-megadiverse-country-and-heres-why-that-matters/</ref> ===2021=== ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ 5 ਜੂਨ, ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। 2021 ਦੀ ਥੀਮ "Ecosystem Restoration"<ref>{{Cite web|date=3 June 2020|title=World Environment Day 2021 Date, History, Theme, Significance, Quotes|url=https://news.jagatgururampalji.org/world-environment-day-history-theme-quotes/|access-date=5 June 2021|website=S A NEWS|language=en-US}}</ref> ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਮੌਕੇ UN Decade of Ecosystem Restoration ਵੀ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|last=Team|first=BS Web|date=5 June 2021|title=World Environment Day 2021: Theme, ecosystem restoration, pics, and more|work=Business Standard India|url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/world-environment-day-2021-theme-images-importance-of-ecosystem-restoration-june-5-environment-crisis-121060500082_1.html|access-date=5 June 2021}}</ref><ref>[https://www.genevaenvironmentnetwork.org/world-environment-day/#scroll-nav__2 2021 Theme: Ecosystem Restoration] Geneva Environment Network, 31 May 2021</ref> ===2022=== 2022 ਲਈ ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ ਦੀ ਥੀਮ "Only One Earth" ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ [[ਸਵੀਡਨ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਾਤਾਵਰਨ]] 5o3cm5uiutbz5ebu80tuusrootlrjlf 0 44464 840317 195518 2026-05-31T15:16:21Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840317 wikitext text/x-wiki [[File:Top of Rock Cropped.jpg|thumb|[[ਵਾਲ ਸਟਰੀਟ]] ਦੀਆਂ ਰਿਵਾਇਤੀ ਕੰਪਨੀਆਂ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ]] ਵਿੱਚ [[ਮਿੱਡਟਾਊਨ ਮੈਨਹੈਟਨ]] ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਈਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite web|url=http://igeographer.lib.indstate.edu/pohl.pdf|title=Where is Wall Street? Financial Geography after 09/11|author=Nicole Pohl, Franklin & Marshall College|publisher=The Industrial Geographer|accessdate=March 26, 2014|archive-date=ਅਕਤੂਬਰ 23, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023055920/http://igeographer.lib.indstate.edu/pohl.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://usatoday30.usatoday.com/news/attack/2001/10/24/midtown.htm|title='Wall Street' migrates to Midtown|author=Noelle Knox and Martha T. Moor|publisher=USA TODAY|accessdate=March 26, 2014|date=2001-10-24}}</ref>]] '''ਮਾਲੀ ਕੇਂਦਰ''' ਜਾਂ '''ਆਰਥਕ ਕੇਂਦਰ''' ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ [[ਸੰਸਾਰੀ ਸ਼ਹਿਰ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਕਈ [[ਬੈਂਕ]], [[ਕਾਰੋਬਾਰ]] ਅਤੇ [[ਸਰਾਫ਼ਾ ਬਜ਼ਾਰ]] ਹੋਣ। {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] aji9ydlw1rlc1modmazihjlvfdgq4m2 0 83395 840340 832605 2026-06-01T11:51:04Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840340 wikitext text/x-wiki {{Infobox prepared food | name = ਸੰਦੇਸ਼ | image = [[File:Sondeshnolen.jpg|200px]] | caption = ''ਨੋਲਨ ਸੰਦੇਸ਼'' [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]], ਭਾਰਤ ਤੋਂ | alternate_name = | country = [[ਭਾਰਤ]], [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] | region = [[ਬੰਗਾਲ]] | creator = | course = [[ਮਿਠਾਈ]] | served = | main_ingredient = ਛੰਨਾ / ਪਨੀਰ, ਖੰਡ, [[ਗੁੜ]], [[ਗਾੜਾ ਦੁੱਧ]] | variations = | calories = | other = }} '''ਸੰਦੇਸ਼''' ਬੰਗਾਲੀ ਮਿਠਾਈ ਹੈ ਜੋ ਕੀ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਛੇਨਾ ਜਾਂ ਪਨੀਰ ਨਾਲ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=http://www.hindustanlink.com/recepiet/sandesh.htm |title=Sandesh Mishti |access-date=2016-08-15 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303171754/http://www.hindustanlink.com/recepiet/sandesh.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://indianfood.about.com/od/sweetsanddesserts/r/sandesh.htm |title=Sandesh |access-date=2016-08-15 |archive-date=2016-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161231015515/http://indianfood.about.com/od/sweetsanddesserts/r/sandesh.htm |url-status=dead }}</ref> ਢਾਕਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਪਰਾਨਹਾਰ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਦਿਲ ਚੁਰਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਮਾਵੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|last=editor|first=Ken Albala,|title=Food cultures of the world encyclopedia|publisher=Greenwood|location=Santa Barbara, Calif.|isbn=9780313376276|pages=34|url=https://books.google.com/books?id=zG1H75z0EYYC&pg=RA2-PA34&dq=sandesh+called+Pranahara+in+dhaka&hl=en&sa=X&ei=-srRT_hSjKCJB6zo7IED&ved=0CDkQ6AEwAA#v=onepage&q=sandesh%20called%20Pranahara%20in%20dhaka&f=false}}</ref> ==ਇਤਿਹਾਸ== ਸੰਦੇਸ਼ ਦਾ ਮੱਧਕਾਲੀ ਬੰਗਾਲੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤੀਬਾਸ ਰਾਮਾਇਣ ਅਤੇ ਚੈਤਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੈ।<ref name="Meenakshi_2000">{{cite book |url=https://books.google.ca/books?id=NQltAwAAQBAJ&lpg=PT338 |title=Calcutta Cookbook: A Treasury of Recipes From Pavement to Place |author=Meenakshi Das Gupta, Bunny Gupta and Jaya Chaliha |year=2000 |publisher=Penguin UK| isbn=9789351181491 |page=338 }}</ref> ਇਸਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਤਾ। ਇਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ ਕੀ ਕਦੋਂ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਛੇਨਾ ਮਿਠਾਈ ਆਖਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।<ref>{{cite book |url=https://books.google.ca/books?id=tuor2vcVtiQC&lpg=PA57 |title=Milk - Beyond the Dairy: Proceedings of the Oxford Symposium on Food and Cookery 1999 |editor=Harlan Walker |publisher=Oxford Symposium |year=2000 |isbn=9781903018064 |page=57 }}</ref><ref name="Michael_2011">{{cite book |url=https://books.google.ca/books?id=gN6ySQnUnfwC&lpg=PA53 |title=Sweet Invention: A History of Dessert |author=Michael Krondl |year=2011 |publisher=Chicago Review Press |isbn=9781556529542 |pages=55–59 }}</ref> ==ਵਿਧੀ== [[File:Sandesh - Kolkata 2012-01-13 8319.JPG|thumb|ਬੰਗਾਲੀ ਸੰਦੇਸ਼]] ਇਸਨੂੰ ਪਨੀਰ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੰਗਾਲੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਮਖਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਛੇਨਾ ਉੱਤੇ ਚੀਨੀ ਪਾਕੇ ਹਲਕੀ ਆਂਚ ਤੇ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਿੱਠਾ ਅਤੇ ਗਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਦੀ ਬਲ ਬਣਾ ਕੇ ਕੰਚਾਗੋਲਾ ਆਖਦੇ ਹਨ. ਕਈ ਵਾਰ ਛੇਨਾ ਸੁਕਾਕੇ, ਦਬਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਦਾ ਸਵਾਦ ਦੇਕੇ ਰੰਗ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਇਸਨੂੰ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਚਾਸ਼ਨੀ ਪਕੇ, ਨਾਰੀਅਲ ਦੀ ਖੀਰ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਆਕਾਰ ਜਿਂਵੇ ਕੀ ਹਾਥੀ, ਮੱਛੀ, ਆਦਿ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਨੂੰ ਗੁੜ ਨਾਲ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਨੋਲਨ ਗੁੜ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਇਹ ਮਥੈ ਆਪਣੇ ਭੂਰੇ ਰੰਗ ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪਕਵਾਨ]] 9vezsy5kaztwzyot519rmz8g22m7ct2 0 105739 840329 818053 2026-05-31T21:14:05Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840329 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਰੀਮਾ ਨਾਨਾਵਤੀ|image=Reema Nanavati.jpg|birth_date={{Birth date and age|1964|05|22}}|birth_place=[[ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ]], [[ਗੁਜਰਾਤ]], [[ਭਾਰਤ]]|resting place=ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ|restingplace=ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ|occupation=ਸਮਾਜ ਸੇਵੀ|spouse=ਮਹਿਰ ਭੱਟ|children=ਦੋ|awards=[[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]]}} '''ਰੀਮਾ ਨਾਨਾਵਤੀ''', ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਸੇਵਿਕਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਤੌਰ "ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਵੈ-ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਮਹਿਲਾ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ" ਦੀ ਮੁੱਖੀ ਵਜੋਂ ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="SEWA">{{Cite web|url=http://www.sewa.org/padmashri.asp|title=SEWA|date=2014|publisher=SEWA|access-date=October 17, 2014|archive-date=ਫ਼ਰਵਰੀ 25, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150225143619/http://www.sewa.org/padmashri.asp|dead-url=yes}}</ref> ਉਸਨੂੰ 2013 ਵਿੱਚ, [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਵਲੋਂ, [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ, ਉਸਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Padma 2013">{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/list-of-padma-awardees/article4345496.ece|title=Padma 2013|date=26 January 2013|publisher=The Hindu|access-date=October 10, 2014}}</ref> == ਜੀਵਨੀ == ਰੀਮਾ ਨਾਨਾਵਤੀ , [[ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ]] ਵਿੱਖੇ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਵਿੱਚ 22, ਮਈ 1964, ਨੂੰ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਸਾਇੰਸ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੁਏਸ਼ਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੇ ਲਈ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ, ਉਸਨੇ ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ([[ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਸੇਵਾ|ਆਈ.ਏ.ਐਸ]]) ਨੂੰ ਪਾਸ ਕੀਤਾ।<ref name="DNA India">{{Cite web|url=http://www.dnaindia.com/ahmedabad/report-reema-nanavaty-receives-padma-shri-1825177|title=DNA India|date=21 April 2013|publisher=DNA India|access-date=October 17, 2014}}</ref> ਪਰ, ਉਸਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਾਲ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ।<ref name="DNA 1">{{Cite web|url=http://www.dnaindia.com/india/report-sewa-s-reema-nanavaty-gets-padma-shri-1792876|title=DNA 1|date=26 January 2013|publisher=DNA India|access-date=October 17, 2014}}</ref> ਨਾਨਾਵਤੀ, ਨੇ [[ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਸੇਵਾ|ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸੇਵਾ]] ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, 1986 ਵਿੱਚ, ਸਵੈ-ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਮਹਿਲਾ ਦੇ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (SEWA), [[ਇਲਾ ਭੱਟ]], ਇੱਕ [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ|ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ]] ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਵਰਕਰ, ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਇੱਕ [[ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਜਥੇਬੰਦੀ|ਐਨਜੀਓ]], ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਈ। ਉਸਨੂੰ 1999 ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਜਰਨਲ ਸਕਤਰਾ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇੇ ਜਨਤਕ ਸੇਵਾ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਪਿੰਡਾਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਹੋਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਸੇਵਾ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸੀ, SEWA ਨੇ SEWA ਭੈਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਸਮਾਨ ਨੂੰ 40,000 ਘਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਸਵੈ-ਸਹਾਇਤਾ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਚੂਨ ਵੰਡ ਨੈੱਟਵਰਕ, ਰੂਡੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। 2001 ਵਿੱਚ, ਰੀਮਾ ਨਾਨਾਵਤੀ ਨੇ ਗੁਜਰਾਤ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫੰਡ ਫਾਰ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ (IFAD) ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਜੀਵਿਕਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ 2001 ਦੇ ਗੁਜਰਾਤ ਭੂਚਾਲ ਪੀੜਤਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰਾਹਤ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਪਹਿਲ ਹੈ।<ref name="DNA India" /> ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ 2002 ਦੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੰਗਾ ਪੀੜਤਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਇੱਕ ਰਾਹਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸ਼ਾਂਤਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ SEWA ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਲੈ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਗਠਨ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ, ਹੁਣ [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਬਗਾਵਤ|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਤੋਂ [[ਅਸਾਮ]] ਤੱਕ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਯੁੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ [[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ|ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ]], [[ਭੂਟਾਨ]] ਅਤੇ [[ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ SEWA ਟਰੇਡ ਫੈਸੀਲੀਟੇਸ਼ਨ ਸੈਂਟਰ (FTC) ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਿੰਗ ਜੋ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।<ref name="DNA 1" /><ref name="Como Foundation">{{cite web |url=http://comofoundationambassador.wordpress.com/self-employed-womens-association/ |title=Como Foundation |publisher=Como Foundation |date=2014 |access-date=17 October 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/ifc-to-guarantee-sewa-bank-s-loans-from-nationalised-banks/735556/ |title=Indian Express |publisher=Indian Express |date=10 January 2011 |access-date=17 October 2014 |archive-date=5 ਮਾਰਚ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305144956/http://archive.indianexpress.com/news/ifc-to-guarantee-sewa-bank-s-loans-from-nationalised-banks/735556/ |dead-url=yes }}</ref> 2013 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰੀਮਾ ਨਾਨਾਵਤੀ ਨੂੰ ਚੌਥੇ ਸਰਵਉੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ, [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name="Padma 2013" /> == ਵਿਵਾਦ == [[ਵਿਕੀਲੀਕਸ]] ਕੈਬਲ 41091 ਨੇ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਮਾਈਕਲ ਐਸ ਓਵੇਨ (ਅਮਰੀਕੀ ਕੌਂਸਲ ਜਨਰਲ-ਸੀਜੀ) ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਕਿ ਸੰਗਠਨ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਵੈ-ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਮਹਿਲਾ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਨੂੰ "ਵਿਰੋਧ" ਦਬਾਅ ਲਈ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦੇ "ਗੁੱਸੇ" ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/news/the-india-cables/gujarat-tried-to-use-sewa-for-communal-propaganda/article1591969.ece|title=‘Gujarat tried to use SEWA for communal propaganda'|website=The Hindu|access-date=7 May 2016}}</ref> ਪਰ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇੁ ਮੁੱਖੀ ਸੈਕਟਰੀ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਐਸੇਈਡਬਲਿਊਏ ਸੰਸਥਾ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੈ, ਜੋ ਫੰਡਾਂ ਦਾ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://deshgujarat.com/2011/04/03/something-on-what-was-sewas-real-trouble-with-modi-government|title=Something that could be SEWA’s real problem with Modi govt|date=3 April 2011|website=DeshGujarat}}</ref> ਐਸੇਈਡਬਲਿਊਏ (SEWA) ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਕੜਵਾਹਟ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਵੈ-ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਮਹਿਲਾ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ  * [[ਇਲਾ ਭੱਟ]] == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|30em}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Cite journal|last=Reema Nanavaty|title=Doosri azadi|url=http://www.india-seminar.com/2011/619/619_reema_nanavatyi.htm|journal=India Seminar}} * {{Cite web|url=http://www.theindianpanorama.com/2013/04/08/president-confers-padma-awards/|title=Padma Awards List|date=2014|publisher=Indian Panorama|access-date=October 12, 2014|archive-date=ਮਈ 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210516200146/https://www.theindianpanorama.com/2013/04/08/president-confers-padma-awards/|url-status=dead}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=aJFwK8XYQMkC&pg=PA371&lpg=PA371&dq=Reema+Nanavati&source=bl&ots=PLFCcSrG93&sig=XIm9arh10jkY21bYhrIJCcjZHYg&hl=en&sa=X&ei=UQtBVKLSBdjh8AXd_4CgBg&redir_esc=y#v=onepage&q=Reema%20Nanavati&f=false|title=Women of India: Colonial and Post-colonial Periods|last=Bharati Ray|date=4 October 2005|publisher=Sage|isbn=9780761934097|pages=371 of 622 pages}} * {{Cite web|url=http://deshgujarat.com/2013/01/25/two-from-gujarat-win-padma-award/|title=News report|date=January 25, 2013|publisher=Desh Gujarat|access-date=October 17, 2014}} * {{Cite web|url=http://www.business-standard.com/article/economy-policy/one-can-t-have-balanced-growth-without-being-inclusive-114012801182_1.html|title=Seminar Report|date=October 17, 2014|publisher=Business Standard|access-date=October 17, 2014}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1964]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੇ ਸਰਗਰਮ ਕਾਰਜ ਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਕਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] hyqvohruh2za5mm66yh8qrci682lq35 0 119349 840326 821688 2026-05-31T17:40:39Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840326 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Net_crops_tropicalvsworld.png|thumb| ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਚੋਣਵੇਂ ਖੰਡੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਗ੍ਰਾਫ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਕੱਚੇ ਅੰਕੜੇ।[http://faostat3.fao.org/browse/Q/QC/E] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161122053717/http://faostat3.fao.org/browse/Q/QC/E |date=2016-11-22 }} ]] '''ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ''' (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ: '''Climate Change and Agriculture''') ਦੋਵੇਂ ਆਪਸੀ ਸਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗਲੋਬਲ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। [[ਆਲਮੀ ਤਪਸ਼|ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ]] ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਔਸਤਨ ਤਾਪਮਾਨ, [[ਮੀਂਹ|ਬਾਰਸ਼]] ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਦੀਆਂ ਅਤਿ ਆਧੁਨਿਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ (ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਗਰਮੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ; ਕੀੜਿਆਂ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ; ਵਾਯੂਮੰਡਲ [[ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ]] ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨੀ-ਪੱਧਰ ਦੇ [[ਓਜ਼ੋਨ]] ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ; ਕੁਝ ਭੋਜਨਾਂ ਦਾ ਪੋਸ਼ਣ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ;<ref name="science-news">{{Cite news|url=https://www.sciencenews.org/article/nutrition-climate-change-top-science-stories-2017-yir|title=Worries grow that climate change will quietly steal nutrients from major food crops|last=Milius|first=Susan|date=December 13, 2017|work=[[Science News]]|access-date=January 21, 2018}}</ref> ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪੱਧਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ।<ref>Hoffmann, U., Section B: Agriculture - a key driver and a major victim of global warming, in: Lead Article, in: Chapter 1, in {{Harvard citation no brackets|Hoffmann|2013}}</ref> ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਵੰਡੇ ਗਏ ਹਨ।<ref name="porter summary">Porter, J.R., ''et al.'', Executive summary, in: [http://ipcc-wg2.gov/AR5/images/uploads/WGIIAR5-Chap7_FINAL.pdf Chapter 7: Food security and food production systems] (archived [https://web.archive.org/web/20141105164634/https://ipcc-wg2.gov/AR5/images/uploads/WGIIAR5-Chap7_FINAL.pdf 5 November 2014]), in {{Harvard citation no brackets|IPCC AR5 WG2 A|2014}} </ref> ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨੀਵੇਂ ਵਿਥਕਾਰ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ [[ਫਸਲ ਪੈਦਾਵਾਰ (ਖੇਤੀ ਉਤਪਾਦਨ)|ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ]] ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰੇਗੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉੱਤਰੀ [[ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ ਰੇਖਾ|ਵਿਥਾਂ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਜਾਂ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name="porter summary" /> ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਝ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਮੂਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਗਰੀਬੀ|ਗਰੀਬਾਂ]] ਲਈ ਭੋਜਨ ਦੀ ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਖਤਰਾ ਵਧਾਏਗੀ।<ref>Paragraph 4, in: SUMMARY AND RECOMMENDATIONS, in: {{Harvard citation no brackets|HLPE|2012}} </ref> [[ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ]] CO₂ ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਮੀਥੇਨ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ, ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਭੂਮੀ ਬਾਂਝਪਨ, ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਦਾ ਉਜਾੜੇ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ, [[ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸ|ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸਾਂ]] ਦੇ ਐਂਥ੍ਰੋਪੋਜੇਨਿਕ ਨਿਕਾਸ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੋਵਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ [[ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸ|ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ]]।<ref>Section 4.2: Agriculture’s current contribution to greenhouse gas emissions, in: {{Harvard citation no brackets|HLPE|2012}} </ref> ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਜੰਗਲਾਤ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਵਰਤੋਂ ਬਦਲਾਅ ਨੇ ਸਾਲ 2010 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸਾਲਾਨਾ ਨਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ 20 ਤੋਂ 25% ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।<ref>Blanco, G., ''et al.'', Section 5.3.5.4: Agriculture, Forestry, Other Land Use, in: [http://report.mitigation2014.org/report/ipcc_wg3_ar5_chapter5.pdf Chapter 5: Drivers, Trends and Mitigation] (archived [https://web.archive.org/web/20141230092610/http://report.mitigation2014.org/report/ipcc_wg3_ar5_chapter5.pdf 30 December 2014)], in: {{Harvard citation no brackets|IPCC AR5 WG3|2014}}. Emissions aggregated using 100-year [[ ਗਲੋਬਲ ਵਾਰਮਿੰਗ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ |global warming potentials]] from the [[ ਆਈ ਪੀ ਸੀ ਸੀ ਦੀ ਦੂਜੀ ਮੁਲਾਂਕਣ ਰਿਪੋਰਟ |IPCC Second Assessment Report]].</ref> ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ 'ਤੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਮੌਸਮੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ<ref>Porter, J.R., ''et al.'', Section 7.5: Adaptation and Managing Risks in Agriculture and Other Food System Activities, in [http://ipcc-wg2.gov/AR5/images/uploads/WGIIAR5-Chap7_FINAL.pdf Chapter 7: Food security and food production systems] (archived [https://web.archive.org/web/20141105164634/https://ipcc-wg2.gov/AR5/images/uploads/WGIIAR5-Chap7_FINAL.pdf 5 November 2014]), in {{Harvard citation no brackets|IPCC AR5 WG2 A|2014}}</ref><ref>Oppenheimer, M., ''et al.'', Section 19.7. Assessment of Response Strategies to Manage Risks, in: [http://ipcc-wg2.gov/AR5/images/uploads/WGIIAR5-Chap19_FINAL.pdf Chapter 19: Emergent risks and key vulnerabilities] (archived [https://web.archive.org/web/20141105164634/https://ipcc-wg2.gov/AR5/images/uploads/WGIIAR5-Chap19_FINAL.pdf 5 November 2014]), in {{Harvard citation no brackets|IPCC AR5 WG2 A|2014}}</ref> ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੈਕਟਰ ਤੋਂ ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਵੀ।<ref>SUMMARY AND RECOMMENDATIONS, in: {{Harvard citation no brackets|HLPE|2012}}</ref><ref>Current climate change policies are described in {{Harvard citation no brackets|Annex I NC|2014}} and {{Harvard citation no brackets|Non-Annex I NC|2014}}</ref><ref>Smith, P., ''et al.'', Executive summary, in: [http://report.mitigation2014.org/report/ipcc_wg3_ar5_chapter5.pdf Chapter 5: Drivers, Trends and Mitigation] (archived [https://web.archive.org/web/20141230092610/http://report.mitigation2014.org/report/ipcc_wg3_ar5_chapter5.pdf 30 December 2014)], in: {{Harvard citation no brackets|IPCC AR5 WG3|2014}} </ref> == ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉੱਪਰ ਮੌਸਮੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ == [[ਤਸਵੀਰ:Corn_and_soybean_temperature_response_(ARS_USDA).png|alt=refer to caption and image description|left|thumb|450x450px| ਹਰ ਪੌਦੇ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਲਈ, ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਇਕ ਸਰਬੋਤਮ ਤਾਪਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਪਮਾਨ ਵਧਣ ਜਾਂ ਘਟਣ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸ ਘਟਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਾਪਮਾਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਸੀਮਾ ਹੈ ਜਿਸ ਅੰਦਰ ਇਕ ਪੌਦਾ ਬੀਜ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੀਮਾ ਦੇ ਬਾਹਰ, ਪੌਦਾ ਦੁਬਾਰਾ ਪ੍ਰਜਨਨ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਗ੍ਰਾਫ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, [[ਮੱਕੀ]] 95°F (35°C) ਤੋਂ ਉਪਰ ਤਾਪਮਾਨ ਤੇ ਮੁੜ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਅਸਫਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ [[ਸੋਇਆਬੀਨ]] 102°F (38.8°C) ਦੇ ਉੱਪਰ।<ref>{{Include-USGov|agency=US Global Change Research Program ([[USGCRP]])|source=[http://nca2009.globalchange.gov/corn-and-soybean-temperature-response Corn and Soybean Temperature Response] {{cite web |url=http://nca2009.globalchange.gov/corn-and-soybean-temperature-response |title=Archived copy |access-date=2013-05-30 |deadurl=yes |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512133320/http://nca2009.globalchange.gov/corn-and-soybean-temperature-response |archive-date=12 May 2013 |df=dmy-all }}, in: [http://nca2009.globalchange.gov/agriculture Agriculture], in: {{citation |year = 2009 |title = Global Climate Change Impacts in the United States |author = Karl, T.R. |publisher = Cambridge University Press |isbn = 978-0-521-14407-0 |url = http://nca2009.globalchange.gov/ |display-authors = etal |access-date = 2019-08-16 |archive-date = 2013-06-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130607054901/http://nca2009.globalchange.gov/ |url-status = dead }}}}</ref> ]] ਤਕਨੀਕੀ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਧਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ, ਜੈਨੇਟਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸੋਧੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਅਤੇ [[ਸਿੰਚਾਈ]] ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਮਿੱਟੀ]] ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੌਸਮ ਅਜੇ ਵੀ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਕ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉੱਪਰ ਮੌਸਮ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਵਿਸ਼ਵ ਜਲਵਾਯੂ ਪੈਟਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਥਾਨਕ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। 1880 ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਔਸਤਨ ਸਤਹ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿਚ 1.5°F (0.83°C) ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਸਮੇਂ [[ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨ (ਐਗਰੋਨੋਮੀ)|ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ]] ਨੂੰ ਹਰੇਕ ਸਥਾਨਕ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਵੱਡੇ ਆਯਾਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਤੇ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਰਯਾਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅਰਾਮਦੇਹ [[ਕੁੱਲ ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦਨ|ਆਮਦਨੀ]], ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਹਿਲੂ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮੌਸਮ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਾਇੰਸ ਜਰਨਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਇੱਕ 2008 ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, "ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ 2030 ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਮੁੱਖ ਫਸਲ, ਮੱਕੀ ਦਾ 30% ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੁਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਚੌਲਾਂ, ਬਾਜਰੇ ਅਤੇ ਮੱਕੀ ਵਰਗੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰੀ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦਾ 10% ਤੱਕ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7220807.stm|title=Climate 'could devastate crops'|date=31 January 2008|work=BBC News}}</ref><ref>{{Cite journal|date=February 2008|title=Prioritizing climate change adaptation needs for food security in 2030|url=https://archive.org/details/sim_science_2008-02-01_319_5863/page/606|journal=Science|volume=319|issue=5863|pages=607–10|doi=10.1126/science.1152339|pmid=18239122}}</ref> ਅੰਤਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਪੈਨਲ ਆਨ ਮੌਸਮ ਤਬਦੀਲੀ (ਆਈ.ਪੀ.ਸੀ.ਸੀ.) ਨੇ ਕਈ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੌਸਮ ਤਬਦੀਲੀ ਬਾਰੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਆਈ.ਪੀ.ਸੀ.ਸੀ. ਦੀ ਤੀਜੀ ਮੁਲਾਂਕਣ ਰਿਪੋਰਟ, ਜੋ 2001 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਨੇ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਪਾਣੀ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਵਿੱਚ ਕਮੀ, ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਜਾਂ ਬਦਲੀ ਹੋਈ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗਰਮ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਉਪ-ਖੰਡੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਝਾੜ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਆਉਣ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਗਰੀਬ ਦੇਸ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣਗੇ। ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਬਾਰਸ਼ ਵਾਲੀਆਂ ਕਈ ਫਸਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਾਪਮਾਨ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੌਸਮ ਦੇ ਛੋਟੇ ਬਦਲਾਂ ਲਈ ਵੀ ਝਾੜ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘਟਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ; 21 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵਿੱਚ 30% ਤੱਕ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨ ਦਾ ਉਦਯੋਗ ਵੀ ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੋਏਗਾ। [[ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸ|ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸਾਂ ਦੇ]] ਵਧਣ ਨਾਲ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਲਈ, ਮੌਸਮ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਨੁਸਾਰ inਸਤਨ ਫਸਲੀ ਝਾੜ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਘਟ ਕੇ 50% ਰਹਿ ਜਾਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਮੱਕੀ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੋਜਿਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ 25% ਤੱਕ ਵਧਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ। ਝਾੜ 'ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਅਨੁਕੂਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਦੇ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ' ਤੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੀ ਬੋਧ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਦੇ ਵਾਧੇ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੰਭਾਵਤ ਝਾੜ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਦੇ ਵਧਣ ਦੇ ਅਰਸੇ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਅਤੇ ਮਾੜੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਮੌਸਮੀ ਤਬਦੀਲੀ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ: * '''ਉਤਪਾਦਕਤਾ''' - ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਅਤੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ। * '''ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਭਿਆਸ''' - ਪਾਣੀ ਵਰਤਣ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ (ਸਿੰਚਾਈ) ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ [[ਨਦੀਨ-ਨਾਸ਼ਕ ਦਵਾਈਆਂ|ਨਦੀਨ-ਨਾਸ਼ਕ]], [[ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ]] ਅਤੇ [[ਖਾਦ|ਖਾਦਾਂ]]। * '''ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ''' - ਖ਼ਾਸਕਰ ਮਿੱਟੀ ਚੋ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਦੀ ਬਾਰੰਬਾਰਤਾ ਅਤੇ ਤੀਬਰਤਾ (ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਲੀਚਿੰਗ), ਭੌਂ ਖੁਰਣ, [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ]] ਕਮੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ। * '''ਪੇਂਡੂ ਸਪੇਸ''' - ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਲਾਭ, ਜ਼ਮੀਨੀ ਅਟਕਲਾਂ, ਜ਼ਮੀਨੀ ਤਿਆਗ, ਅਤੇ ਹਾਈਡ੍ਰੌਲਿਕ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੁਆਰਾ। * '''ਅਨੁਕੂਲਤਾ''' - ਜੀਵ ਜਿਆਦਾ ਜਾਂ ਘੱਟ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਵਧੇਰੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਲੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹੜ੍ਹ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕ ਜਾਂ ਲੂਣ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧੀ ਚੌਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਤੁਰੰਤਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਬੇਪਰਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਡੀਆਂ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾਵਾਂ ਹਨ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਕਿਉਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖਾਸ ਸਥਾਨਕ ਖੇਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ, ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਉੱਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਭੋਜਨ ਮੰਗਾਂ ਅਤੇ ਅਨੁਕੂਲਣ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਬਹੁਤੇ ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਅਤੇ ਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏਗਾ, ਨਾ ਕਿ ਜਲਵਾਯੂ ਦੇ ਹੌਲੀ ਰੁਝਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ। ਜੇ ਤਬਦੀਲੀ ਹੌਲੀ ਹੈ, ਬਾਇਓਟਾ ਐਡਜਸਟਮੈਂਟ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਉਹ ਜਿਹੜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਾੜੀ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਦੇ ਮਾੜੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ [[ਕੁਦਰਤੀ ਛਾਂਟ|ਕੁਦਰਤੀ ਚੋਣ]] ਅਤੇ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਅਜੇ ਵੀ ਅਣਜਾਣ ਹੈ ਕਿ [[ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ|ਮੌਸਮੀ ਤਬਦੀਲੀ]] ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਰਵੱਈਏ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੇ ਮਾਡਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਮਝਣੀ ਔਖੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਲਈ, [[ਉਂਟਾਰੀਓ|ਓਨਟਾਰੀਓ]] [[ਕੈਨੇਡਾ|ਕਨੈਡਾ]] ਵਿੱਚ ਗੈਲਫ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਭੂਗੋਲ ਲੇਖਕ, ਇਵਾਨ ਫਰੇਜ਼ਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤੇ ਹਨ ਜੋ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖੇਤੀ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ [[ਸੋਕਾ|ਸੋਕੇ]] ਦਾ ਫਸਲ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ 'ਤੇ ਕੋਈ ਵੱਡਾ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਅਸਰ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Fraser|first=E|year=2007a|title=Travelling in antique lands: Studying past famines to understand present vulnerabilities to climate change|url=|journal=Climate Change|volume=83|issue=4|pages=495–514|doi=10.1007/s10584-007-9240-9}}</ref><ref name="Simelton, E. 2009">{{Cite journal|last=Simelton|first=E.|last2=Fraser|first2=E.|last3=Termansen|first3=M.|year=2009|title=Typologies of crop-drought vulnerability: an empirical analysis of the socio-economic factors that influence the sensitivity and resilience to drought of three major food crops in China (1961–2001)|url=|journal=Environmental Science & Policy|volume=12|issue=4|pages=438–452|doi=10.1016/j.envsci.2008.11.005}}</ref> ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਮੂਲੀ ਸੋਕੇ ਦਾ ਵੀ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ [[ਇਥੋਪੀਆ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਥੇ ਇੱਕ ਮਾਮੂਲੀ ਸੋਕੇ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਕਾਲ਼ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ), ਇਸਦੇ ਬਨਾਮ, ਕਈ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਵੱਡੀ ਮੌਸਮ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦੇ ਅਪਨਾ ਲਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite journal|last=Fraser|first=E.|last2=Termansen|first2=M.|last3=Sun|first3=N.|last4=Guan|first4=D.|last5=Simelton|first5=E.|last6=Dodds|first6=P.|last7=Feng|first7=K.|last8=Yu|first8=Y.|year=2008|title=Quantifying socio economic characteristics of drought sensitive regions: evidence from Chinese provincial agricultural data|url=|journal=Comptes Rendus Geoscience|volume=340|issue=9–10|pages=679–688|bibcode=2008CRGeo.340..679F|doi=10.1016/j.crte.2008.07.004}}</ref> ਇਵਾਨ ਫਰੇਜ਼ਰ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਮਾਡਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਲਵਾਯੂ ਮਾਡਲਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਹੈ, “ਕਮਜ਼ੋਰਤਾ ਵਾਲੇ ਹੌਟਸਪੌਟਸ” ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਲਈ <ref name="Simelton, E. 2009" /> ਅਜਿਹੇ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਯੂਐਸ ਮੱਕੀ (ਮੱਕੀ) ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ ਕਮਜ਼ੋਰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੇ ਬਦਤਰ ਸੋਕੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜੋ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਦਲਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਣਗੇ।<ref>{{Cite journal|last=Fraser|first=E. D. G.|last2=Simelton|first2=E.|last3=Termansen|first3=M.|last4=Gosling|first4=S. N.|last5=South|first5=A.|year=2013|title='Vulnerability hotspots': integrating socio-economic and hydrological models to identify where cereal production may decline due to climate change induced drought|url=|journal=Agricultural and Forest Meteorology|volume=170|issue=|pages=195–205|doi=10.1016/j.agrformet.2012.04.008}}</ref> ਹੋਰ ਅਧਿਐਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੌਸਮ ਸੰਬੰਧੀ ਜਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ-ਜਲਵਾਯੂ ਸੂਚਕਾਂਕ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੱਧ ਰਹੇ ਮੌਸਮ ਦੀ ਲੰਬਾਈ, ਪੌਦੇ ਦੇ ਗਰਮੀ ਦੇ ਤਣਾਅ, ਜਾਂ ਖੇਤ ਦੇ ਕੰਮਕਾਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਭੂਮੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇਦਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਛਾਣੇ ਗਏ ਅਤੇ ਜੋ ਵਾਹਨ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮਾਹੌਲ ਤੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦੇ ਅਨੁਮਾਨਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਖੇਤੀਬਾੜੀ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Harding|first=A. E.|last2=Rivington|first2=M.|last3=Mineter|first3=M. J.|last4=Teff|first4=S. F. B.|year=2015|title=Agro-meteorological indices and climate model uncertainty over the UK|journal=Climatic Change|volume=128|issue=1|pages=113–126|bibcode=2015ClCh..128..113H|doi=10.1007/s10584-014-1296-8}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Monier|first=E.|last2=Xu|first2=L.|last3=Snyder|first3=R. L.|year=2016|title=Uncertainty in future agro-climate projections in the United States and benefits of greenhouse gas mitigation|journal=Environmental Research Letters|volume=11|issue=5|pages=055001|bibcode=2016ERL....11e5001M|doi=10.1088/1748-9326/11/5/055001}}</ref> == ਮੌਸਮੀ ਤਬਦੀਲੀ ਉੱਪਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ == [[ਤਸਵੀਰ:Greenhouse_gas_emissions_from_agriculture,_by_region,_1990-2010.png|alt=refer to caption and image description|right|thumb|450x450px| ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤੋਂ ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸ ਨਿਕਾਸ, ਖੇਤਰ ਦੁਆਰਾ, 1990-2010. ]] ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੇਤਰ, ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਗੈਸ ਨਿਕਾਸ ਅਤੇ ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚਾਲਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। [[ਪਥਰਾਟੀ ਬਾਲਣ|ਜੈਵਿਕ ਬਾਲਣ]] ਦੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਅਤੇ ਖਪਤਕਾਰ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਪਭੋਗਤਾ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਵਰਗੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੁਆਰਾ [[ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸ|ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸ ਦੇ]] ਨਿਕਾਸ ਵਿਚ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ;<ref>[http://www.virtualcentre.org/en/library/key_pub/longshad/A0701E00.pdf Food and Agriculture Organization of the UN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080625000000/http://www.virtualcentre.org/en/library/key_pub/longshad/A0701E00.pdf|date=25 June 2008}} retrieved 25 June 2007</ref> ਮੌਸਮ ਤਬਦੀਲੀ ਬਾਰੇ ਅੰਤਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਪੈਨਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਿਛਲੇ 250 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੇਖੇ ਗਏ ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਜੈਵਿਕ ਇੰਧਨ, ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਹਨ।<ref>[http://ipcc-wg1.ucar.edu/wg1/wg1-report.html Intergovernmental Panel on Climate Change] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070501031449/http://ipcc-wg1.ucar.edu/wg1/wg1-report.html|date=1 May 2007}} ([[ ਮੌਸਮੀ ਤਬਦੀਲੀ ਬਾਰੇ ਅੰਤਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਪੈਨਲ |IPCC]])</ref> === ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ === ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਵਧਾਉਣ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ: * CO₂ ਰੀਲੀਜ਼ [[ਜੰਗਲ-ਵਾਢੀ|ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ]] ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। * [[ਚਾਵਲ|ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ]] ਤੋਂ ਮਿਥੇਨ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। * ਮੀਥੇਨ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਰਿਹਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। * [[ਖਾਦ|ਖਾਦ ਦੀ]] ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਨਾਈਟ੍ਰਸ ਆਕਸਾਈਡ ਜਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਕੱਠੇ ਮਿਲ ਕੇ, ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਮਿਥੇਨ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਦੇ 54%, ਲਗਭਗ 80% ਨਾਈਟ੍ਰਸ ਆਕਸਾਈਡ ਨਿਕਾਸ, ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>[http://www.grida.no/climate/ipcc/emission/076.htm Intergovernmental Panel on Climate Change Special Report on Emissions Scenarios] retrieved 26 June 2007</ref> === ਪਸ਼ੂ === ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਅਤੇ ਵਧ ਰਹੀ ਬਾਲਣ-ਸੰਘਣੀ ਖੇਤੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸ ਨਿਕਾਸ ਦੇ 18%<ref name="lls">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1B9LQQkm_qMC|title=Livestock's Long Shadow: Environmental Issues and Options|last=Steinfeld|first=Henning|last2=Gerber|first2=Pierre|last3=Wassenaar|first3=T. D.|last4=Castel|first4=Vincent|last5=Haan|first5=Cees de|date=1 January 2006|publisher=Food & Agriculture Org.|isbn=9789251055717|archive-url=https://web.archive.org/web/20080625000000/http://www.virtualcentre.org/en/library/key_pub/longshad/A0701E00.pdf|archive-date=25 June 2008|dead-url=yes|via=Google Books|df=dmy-all}},</ref> ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਨ: * 9% ਗਲੋਬਲ [[ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ]] ਨਿਕਾਸ * 35-40% ਗਲੋਬਲ [[ਮੀਥੇਨ|ਮਿਥੇਨ]] ਨਿਕਾਸ (ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਫਰਮੀਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ [[ਰੂੜੀ|ਖਾਦ ਦੇ]] ਕਾਰਨ) * ਗਲੋਬਲ ਨਾਈਟ੍ਰਸ ਆਕਸਾਈਡ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਦਾ 64% (ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਖਾਦ|ਖਾਦ ਦੀ]] ਵਰਤੋਂ ਕਾਰਨ)<ref name="lls"/> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] 7jtim6fp94e103sm5sbkp0r62ibqvvl 0 124542 840321 574053 2026-05-31T17:15:18Z Sonia Atwal 49604 /* */ 840321 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Antarctica Weddell Sea region relief location map.png|thumb|ਵੈਡਲ ਸਾਗਰ]] [[ਤਸਵੀਰ:Small_Tabular_Icebergs_(26376305448).jpg|thumb|]] '''ਵੈਡਲ ਸਾਗਰ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: Weddell Sea) [[ਦੱਖਣੀ ਮਹਾਂਸਾਗਰ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਵੈਡੇਲ ਗਾਇਅਰ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਕੋਟ ਲੈਂਡ ਅਤੇ ਅੰਟਾਰਕਟਿਕ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਬੇਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਪੂਰਬੀ ਬਿੰਦੂ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਮਾਰਥਾ ਕੋਸਟ, ਮਹਾਰਾਣੀ ਮੌਡ ਲੈਂਡ ਵਿਖੇ ਕੇਪ ਨੋਰਵੇਗੀਆ ਹੈ। ਕੇਪ ਨੋਰਵੇਗੀਆ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਰਾਜਾ ਹੈਕੋਨ ਸੱਤਵਾਂ ਸਾਗਰ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਥਾਈ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਬਰਫ ਦੇ ਸ਼ੈਲਫ ਖੇਤਰ, ਫਿਲਚਨਰ-ਰੋਨੇ ਆਈਸ ਸ਼ੈਲਫ ਦੁਆਰਾ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਅੰਟਾਰਕਟਿਕਾ, [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਅੰਟਾਰਕਟਿਕ ਰਾਜਖੇਤਰ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅੰਟਾਰਕਟਿਕ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੇ ਦੋ ਓਵਰਲੈਪਿੰਗ ਅੰਟਾਰਕਟਿਕ ਖੇਤਰੀ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਟਾਰਕਟਿਕ ਚਿਲੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ ਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ 'ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਲਗਭਗ 2,000 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (1,200 ਮੀਲ) ਪਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਖੇਤਰਫਲ ਲਗਭਗ 2.8 ਮਿਲੀਅਨ ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ (1.1 × 106 ਵਰਗ ਮੀਲ) ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/638688/Weddell-Sea|title=Weddell Sea|publisher=Encyclopædia Britannica}}</ref> ਫਿਲਚਨਰ-ਰੋਨੇ ਆਈਸ ਸ਼ੈਲਫ ਸਮੇਤ ਕਈ ਬਰਫ਼ ਦੀਆਂ ਕਿਨਾਰੀਆਂ, ਵੈਡੇਲ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਫ੍ਰੀਜ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਟਾਰਕਟਿਕ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਬਰਫ਼ ਦੀਆਂ ਕਿਨਾਰੀਆਂ, ਜੋ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਵੈਡੇਲ ਸਾਗਰ ਦੇ ਲਗਭਗ 10,000 ਵਰਗ ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ (3,900 ਵਰਗ ਮੀਲ) ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਢੱਕਦੀਆਂ ਸਨ, 2002 ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇਕ ਨਾਟਕੀ ਘਟਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਖੇਤਰ ਜੋ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ ਉਹ ਬਰਫ ਦੇ ਸ਼ੈਲਫ ਦੇ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਸੀ। ਵੈਡਡੇਲ ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਸਾਫ ਪਾਣੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਐਲਫਰੇਡ ਵੇਜਨਰ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦੇ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ 13 ਅਕਤੂਬਰ, 1986 ਨੂੰ 80 ਮੀਟਰ (260 ਫੁੱਟ) ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ 'ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਸੈਕੀ ਡਿਸਕ ਲੱਭਣ' ਤੇ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਗੰਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ। 1950 ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਦਿ ਵ੍ਹਾਈਟ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਥਾਮਸ ਆਰ ਹੈਨਰੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ: “ਵੈਡਡੇਲ ਸਾਗਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾਜਨਕ ਖੇਤਰ, ਇਸ ਦੇ ਬਰਗ ਨਾਲ ਭਰੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘੇ ਹਨ। ਰਾਸ ਸਾਗਰ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ, ਅਨੁਮਾਨਤ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ।” ਉਹ ਸਮੁੱਚੇ ਅਧਿਆਇ ਲਈ ਜਾਰੀ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਬਰਫੀਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖੇ ਗਏ ਹਰੇ-ਵਾਲ ਵਾਲ਼ੇ ਮਰਮਨ ਦੇ ਮਿਥਿਹਾਸ, 1949 ਤੱਕ ਤੱਟ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਚਾਲਕ ਦਲ ਦੀ ਅਯੋਗਤਾ, ਅਤੇ ਬੇਵਫ਼ਾ "ਫਲੈਸ਼ ਫ੍ਰੀਜ਼" ਜੋ ਕਿ ਖੱਬੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਰਨੈਸਟ ਸ਼ੈਕਲਟਨ ਦੀ "ਇੰਡਿਉਰੈਂਸ", "ਆਈਸ ਫਲੋਇਸ"। == ਵਾਤਾਵਰਣ == [[ਤਸਵੀ|thumb| ਡਾਇਵਿੰਗ ਵੈਡੇਲ ਸੀਲ ]] ਵੇਡੇਲ ਸਾਗਰ ਵ੍ਹੇਲ ਅਤੇ ਸੀਲ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ. ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਗੁਣਕਾਰੀ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਵਿਚ ਵੈਡੇਲ ਸੀਲ ਅਤੇ ਕਾਤਲ ਵ੍ਹੇਲ, ਹੰਪਬੈਕ ਵ੍ਹੇਲ, ਮਿਨਕੇ ਵ੍ਹੇਲ, ਚੀਤੇ ਸੀਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰੈਬੀਟਰ ਸੀਲ ਅਕਸਰ ਵੇਡੇਲ ਸਾਗਰ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਡੋਲੀ ਪੈਨਗੁਇਨ ਇਸ ਦੂਰ ਦੁਰਾਡੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪੈਨਗੁਇਨ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਹੈ। ਐਡਲੀਜ਼ ਦੀ 100,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਜੋੜਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਲੋਨੀ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਪਾਉਲੇਟ ਆਈਲੈਂਡ ਤੇ ਪਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। 1997 ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ, ਇੱਕ ਸਮਰਾਟ ਪੈਨਗੁਇਨ ਕਲੋਨੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਵੇਡੇਲ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਸਨੋਹਿੱਲ ਆਈਲੈਂਡ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੈਡੇਲ ਸਾਗਰ ਅਕਸਰ ਭਾਰੀ ਪੈਕ-ਆਈਸ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਬਸਤੀ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਮਜ਼ਬੂਤ ਆਈਸ-ਕਲਾਸ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="oceanwide-expeditions.com">{{Cite web|url=http://www.oceanwide-expeditions.com/destinations/destination/weddell-sea/highlights/|title=Weddell Sea – Highlights|publisher=Oceanwide Expeditions|access-date=2020-01-09|archive-date=2015-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150708155514/http://www.oceanwide-expeditions.com/destinations/destination/weddell-sea/highlights|dead-url=yes}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == qpcckd6f3ludzruv5bba40doqwqiwbk 0 125052 840320 759219 2026-05-31T16:29:41Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840320 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Cover_page_of_Dr._Babasaheb_Ambedkar's_'Mooknayak'.jpg|thumb|ਮੂਕ ਨਾਇਕ, ਪਹਿਲਾ ਅੰਕ]] '''ਮੁਕਨਾਇਕ''' [[ਭੀਮ ਰਾਓ ਅੰਬੇਡਕਰ|ਡਾ.]] [[ਭੀਮ ਰਾਓ ਅੰਬੇਡਕਰ|ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਬੇਦਕਰ]] ਵਲੋਂ 1920 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੰਦਰਵਾੜਾ ਅਖਬਾਰ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਦਰਦ ਅਤੇ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/ravivar-mata/100-years-of-the-makers-of-mukuneka/articleshow/68865388.cms{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਇਸ ਰਸਾਲੇ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੰਕ 31 ਜਨਵਰੀ 1920 ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਇਆ [[1920|ਸੀ]]। ਇਹ [[ਮੁੰਬਈ|ਮੁੰਬਈ ਤੋਂ]] ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਨਿਕਲਦਾ ਸੀ। ਮਹਾਰ ਜਾਤੀ ਦੇ ਇੱਕ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਨੌਜਵਾਨ ਪਾਂਡੂਰੰਗ ਨੰਦਰਾਮ ਭੱਟਕਰ ਨੇ ਰਸਾਲੇ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਬੇਦਕਰ ਸਿਡਨਹੈਮ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਸੰਪਾਦਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਗਿਆਨਦੇਵ ਧਰੁਵਨਾਥ ਘੋਲਪ ਨੂੰ ਮੂਕ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਹਿਲਾ ਅੰਕ 'ਮਨੋਗਾਤ' ਅੰਬੇਦਕਰ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਅਗਲੇ ਤੇਰਾਂ ਮੁੱਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੇਖ ਵੀ ਲਿਖੇ। ਛਤਰਪਤੀ ਰਾਜਾਰਸ਼ੀ ਸ਼ਾਹੂ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦੀ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਅੰਬੇਦਕਰ ਨੇ ਮਰਾਣਯੇਕ ਨੂੰ [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਰਾਠੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਜਾਂ ਲੋਕ ਭਾਸ਼ਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਾਰਜ ਖੇਤਰ (ਕਰਮਭੂਮੀ) [[ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ|ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਸੀ]]। ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ [[ਦਲਿਤ]] ਲੋਕ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਮਰਾਠੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਸਨ.<ref>{{Cite web|url=http://velivada.com/2018/03/28/dr-ambedkar-as-a-journalist/|title=Dr. Ambedkar as a Journalist|date=2018-03-28|language=en-US|access-date=2020-02-02|archive-date=2018-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180911225433/http://velivada.com/2018/03/28/dr-ambedkar-as-a-journalist/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forwardpress.in/2017/07/vartma-ke-sandrbh-men-ambedkar-ki-patrakarita-ka-mahatv/|title=वर्तमान के सन्दर्भ में आंबेडकर की पत्रकारिता का महत्व|last=चौबे|first=Kripashankar Chaube कृपाशंकर|date=2017-07-05|language=hi-IN}}</ref> ਇਸ ਰਸਾਲੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਦਲਿਤਾਂ, ਗਰੀਬਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੋਸਿਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਲਈ, ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਬੇਦਕਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੇਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਛੂਤ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਹੋਈ ਬੇਇਨਸਾਫੀ ਬਾਰੇ ਚਾਨਣਾ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮਾਜ ਦੀ ਬਿਹਤਰੀ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕੁਝ ਉਪਾਅ ਸੁਝਾਏ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੰਨਦਾ ਸੀ ਕਿ ਅਛੂਤਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਜਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਛੂਤਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਵਿਦਿਅਕ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। 5 ਜੁਲਾਈ 1920 ਨੂੰ ਅੰਬੇਦਕਰ ਅਗਲੀ ਵਿਦਿਆ ਲਈ ਲੰਡਨ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ। ਫਿਰ 31 ਜੁਲਾਈ, 1920 ਨੂੰ, ਮੂਕ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ ਧਰੁਵਨਾਥ ਘੋਲਪ ਕੋਲ ਆਇਆ।<ref>{{Cite book|title=Mahamanav Dr. Bhimrao Ramji Ambedkar|last=Gaikwad|first=Dr. Dnyanraj Kashinath|publisher=Riya Publication|year=2016|isbn=|location=|pages=102|language=Marathi}}</ref> ਇਸ ਵੇਲੇ, ''ਮੂਕਨਾਇਕ'' ਦੇ 19 ਅੰਕ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅੰਬੇਦਕਰ ਨੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਲਿਖਤਾਂ ਲਿਖੀਆਂ।<ref>{{Cite web|url=https://www.mahanews.gov.in/Home/FrontMantralayDetails.aspx?str=utYf/MWKOh8=|title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ|access-date=2021-10-13|archive-date=2019-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190103210546/https://www.mahanews.gov.in/Home/FrontMantralayDetails.aspx?str=utYf%2FMWKOh8%3D|dead-url=yes}}</ref> ''ਮੂਕਨਾਇਕ'' ਨੇ ਇਹ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਅਛੂਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਵਿਚਾਰ, ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ, ਚੁਣੇ ਗਏ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ, ਪੋਸਟਾਂ, ਖ਼ਬਰਾਂ, ਕੁਸ਼ਲ ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਸ਼ੀਲਾ ਪਗੋਤੇ ‘ਮੂਕਨਾਇਕ’ ਪੱਤਰ ਵਿਚਲੇ ਪੱਤਰ ਸਨ। 'ਮੂਕਨਾਇਕ' ਅਪ੍ਰੈਲ 1923 ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.beedlive.com/newsdetail.php|title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ|access-date=2020-02-02|archive-date=2020-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200202120210/http://www.beedlive.com/newsdetail.php|dead-url=yes}}</ref> == ਪਹਿਲਾ ਅੰਕ == [[ਤਸਵੀਰ:MookNayak_(Mute_Hero_-_1920)_and_Bahishkrit_Bharat_(India_Ostracised_-_1927)_were_two_Marathi_journals_edited_by_Dr._Babasaheb_Ambedkar.jpg|right|thumb|305x305px| ਦੋ ਅਖਬਾਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਉਹ ਮੂਕਨਾਇਕ ਅਤੇ ਬਹਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤ ਭਾਰਤ ਸਨ।]] ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਬੇਦਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, "ਕਿਸੇ ਵੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਉਸ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਅਖਬਾਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" ਅੰਦੋਲਨ, ਜਿਸਦਾ ਅਖਬਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇੱਕ ਟੁੱਟੇ ਖੰਭ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਅਛੂਤ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਕੀਤਾ। ਮੂਕਨਾਇਕ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ [[ਤੁਕਾ ਰਾਮ|ਸੰਤ ਤੁਕਾਰਾਮ ਦੇ]] ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸੀ। ::''काय करुन आता धरुनिया भीड |'' ::''नि:शक हे तोड वाजविले ||१||'' ::''नव्हे जगी कोण मुकियाचा जाण |'' ::''सार्थक लाजोनी नव्हे हित ||२||'' ਸੰਪਾਦਕੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੰਕ ਵਿੱਚ, ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤਾ ਹਲਫਨਾਮਾ ਲਿਖਿਆ ਹੈ<ref>{{Cite book|title=Aadhunik Maharashtracha Itihas|last=Gathal|first=Dr. S. S.|publisher=Kailas Publication|year=2017|isbn=|location=Aurangpura, Aurangabad, Maharashtra|pages=424, 425|language=Marathi}}</ref> - ''ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਹਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੀ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਦੇ ਹੱਲ ਸੁਝਾਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਅਤੇ ਮਾਰਗ ਦੇ ਸਹੀ ਸੁਭਾਅ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਅਖਬਾਰ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਹੈ.'' ''ਪਰ ਮੁੰਬਈ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਚਲ ਰਹੇ ਹੋਰ ਅਖਬਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਖਬਾਰ ਅਜਿਹੀ ਜਾਤ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।'' ''ਨਾ ਸਿਰਫ ਉਹ ਦੂਜੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਤਬਾਹੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਬਣਦੇ ਹਨ.'' ''ਅਜਿਹੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡੀ ਚਿਤਾਵਨੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਜਾਤੀ ਪਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਨਿਘਾਰ ਦੂਸਰੀ ਜਾਤੀ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ।'' ''ਸੁਸਾਇਟੀ ਇੱਕ ਕਿਸ਼ਤੀ ਹੈ.'' ''ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਿਸ਼ਤੀ 'ਤੇ ਯਾਤਰੀ ਜਾਣ ਬੁੱਝ ਕੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਜੇ ਉਹ ਦੂਜੇ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਛੇਕ ਸੁੱਟਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਜਲਦੀ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਣੀ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ.'' ''ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਨਸਲ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਨਨ ਨੂੰ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚੇਗਾ.'' ''ਇਸ ਲਈ, ਸਵੈ-ਹਿੱਤ ਪੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ.'' ਇਹ ਚੁੱਪ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੰਕ ਦਾ ਪਾਠ ਹੈ: ''“ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਇੱਕ ਬੁਰਜ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਜਾਤੀ ਇੱਕ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹੈ।'' ''ਪਰ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਟਾਵਰ ਵਿੱਚ ਪੌੜੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇੱਕ ਮੰਜ਼ਲ ਤੋਂ ਦੂਸਰੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਜਾਣ ਦਾ ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ.'' ''ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਫਰਸ਼ 'ਤੇ ਮਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ.'' ''ਹੇਠਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਵਿਚਲੇ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਉਪਰਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਪਰਲੀ ਮੰਜ਼ਲ ਵਿੱਚ ਆਦਮੀ, ਫਿਰ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਬੇਕਾਰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ. "''<ref>{{Cite web|url=https://www.forwardpress.in/2017/02/baba-sahab-dr-ambedkar-ka-srijnatmak-sahity/|title=बाबा साहेब डा. आंबेडकर का सृजनात्मक साहित्य|last=राजबहादुर|first=Raj Bahadur|date=2017-02-10|language=hi-IN}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਲਿਤ]] cxwe20btheac82ayhqog9bh5ipd02dw 0 141467 840314 764702 2026-05-31T12:29:18Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840314 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Homosexuality_in_Khajuraho_sculpture.jpg|thumb| ਖਜੂਰਾਹੋ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਆਦਮੀਆਂ (ਕੇਂਦਰ) ਦੀਆਂ ਕਾਮੁਕ ਮੂਰਤੀਆਂ।]] [[ਤਸਵੀਰ:Ardhanari_Gangaikonda.jpg|thumb| [[ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ]], [[ਸ਼ਿਵ]] ਅਤੇ [[ਪਾਰਵਤੀ]] ਦਾ ਅੰਧਰੋਗਨੀ ਰੂਪ, ਗੰਗਾਈਕੋਂਡਾਚੋਲਾਪੁਰਮ ਤੋਂ]] ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਮਲਿੰਗੀ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। == ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ == ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਧਰਮ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਲਿੰਗੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਬਾਰੇ ਹੁਕਮਾਂ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਿਤੀਆਂ ਲਈਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਦੇ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਲਿੰਗੀ ਪਾਤਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਰਪੱਖ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋਣ ਤੱਕ। [[ਬਾਤਸਾਇਨ|ਵਾਤਸਯਾਨ]] ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਪਾਠ [[ਕਾਮਸੂਤਰ]] [[ਸਮਲਿੰਗਕਤਾ|ਕਾਮੁਕ ਸਮਲਿੰਗੀ]] ਵਿਵਹਾਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। === ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ === [[ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ (ਪੁਸਤਕ)|ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ]], 2ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਗ੍ਰੰਥ ਰਾਜਕਰਾਫਟ 'ਤੇ, ਵਿਭਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜਿਨਸੀ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਵੇਂ ਮਰਦ ਜਾਂ ਔਰਤ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਜੁਰਮਾਨੇ ਨਾਲ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਮਲਿੰਗੀ ਸੰਭੋਗ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਾਮੂਲੀ ਅਪਰਾਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਸੰਭੋਗ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।<ref name="History1">{{Harvard citation no brackets|Vanita|Kidwai|2001}}</ref> ਗੈਰ-ਕੁਆਰੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੈਕਸ ਲਈ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਰਦਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਲਿੰਗੀ ਸੰਭੋਗ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਅਤੇ "ਗਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਉਤਪਾਦ ਖਾਣ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਦਾ ਵਰਤ ਰੱਖਣ" ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। - ਤਪੱਸਿਆ ਸਮਲਿੰਗੀ ਸੰਭੋਗ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਧਾਰਨਾ ਦਾ ਬਦਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਜਾਤ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="History1">{{Harvard citation no brackets|Vanita|Kidwai|2001}}</ref> == ਮੱਧਕਾਲੀ ਦੌਰ == [[ਅਲਬਰੂਨੀ|ਅਲ-ਬਿਰੂਨੀ]] ਨਾਲ ਮੱਧਯੁਗੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸਮਲਿੰਗੀ ਅਤੇ ਪੇਡਰੇਸਿਟੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨਾਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ, ਇਹ [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ]] ਦੇ ਸੁਲਤਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ [[ਸ਼ਰੀਆ]] ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮਨਾਹੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਆਮ ਹੋ ਗਿਆ। == ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ == ਮੁਗਲਾਂ ਦਾ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਸਮਲਿੰਗੀ ਅਤੇ ਪੇਡਰੇਸਟੀ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਨੂੰ "ਸ਼ੁੱਧ ਪਿਆਰ" ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਕੇਂਦਰੀ ਏਸ਼ੀਆ|ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ]] ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਇੰਨਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬੁਰਹਾਨਪੁਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਦਾ ਇੱਕ ਲੜਕੇ ਦੇ ਨੌਕਰ ਦੁਆਰਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਨੇੜਤਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅਲੀ ਕੁਲੀ ਖਾਨ ਨੂੰ ਮਰਦਾਂ ਨਾਲ ਸਮਲਿੰਗੀ ਸਬੰਧ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਸਰਮਦ ਕਾਸ਼ਾਨੀ]] ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਉਸਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਭਾਈ ਚੰਦ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਲੜਕੇ ਲਈ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਖਰਕਾਰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ। ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਯੁੱਗ ਦੀ ਉਰਦੂ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ "ਚਪਟੀ" ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇੱਕੋ ਲਿੰਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। "ਅਮਰਦ ਪਰਸਤ" ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨੌਜਵਾਨ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਡੱਚ ਯਾਤਰੀ ਜੋਹਾਨ ਸਟਾਵੋਰੀਨਸ ਨੇ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਰਦ ਸਮਲਿੰਗੀ ਸਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ, "ਸਦੋਮ ਦਾ ਪਾਪ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਵਹਿਸ਼ੀ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਭੇਡਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪਸ਼ੂ ਸੰਚਾਰ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਕੁਦਰਤੀ ਅਪਰਾਧਾਂ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।" <ref>[Johan Stavorinus, Voyages to the East Indies, G G. Robinson (London), 1798, pp. 455-56. Cited in Grcenberg, p. 180.]</ref> [[ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੇ ਫਤਵਾ-ਏ-ਆਲਮਗੀਰੀ ਨੇ ਸਮਲਿੰਗੀ ਸਬੰਧਾਂ ਲਈ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਂਝਾ ਸਮੂਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੁਲਾਮ ਲਈ 50 ਕੋੜੇ, ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਕਾਫ਼ਰ ਲਈ 100, ਜਾਂ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਲਈ ਪੱਥਰ ਮਾਰ ਕੇ ਮੌਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/stream/digestmoohummud00bailgoog#page/n57/mode/2up|title=A digest of the Moohummudan law|last=Baillier|first=Neil B. E.|date=1875|pages=1–3|access-date=May 10, 2021}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://history.stackexchange.com/questions/42157/how-did-the-mughals-view-homosexuality|title=How did the Mughals view homosexuality?|website=History Stack Exchange}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://scroll.in/article/810007/from-bulleh-shah-and-shah-hussain-to-amir-khusro-same-sex-references-abound-in-islamic-sufi-poetry|title=From Bulleh Shah and Shah Hussain to Amir Khusro, same-sex references abound in Islamic poetry|last=Khalid|first=Haroon|date=17 June 2016|website=Scroll.in|language=en|access-date=7 September 2018}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://archive.diarna.org/site/detail/public/1931/|title=Sarmad Kashani Tomb in Jami Masjid, New Delhi, India - Archive - Diarna.org|website=archive.diarna.org}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://jewishstudies.washington.edu/global-judaism/sarmad-kashani-sufi-jewish/|title=Of Genizahs, Sufi Jewish Saints, and Forgotten Corners of History - UW Stroum Center for Jewish Studies|date=1 March 2016}}</ref> == ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਕਾਲ (1858-1947 ਈ.) == [[ਤਸਵੀਰ:Two_women_embracing_and_using_carrots_as_dildoes._Gouache_Wellcome_L0033073.jpg|thumb| ਦੋ ਔਰਤਾਂ ਗਾਜਰਾਂ ਨੂੰ ਡਿਲਡੋ ਵਜੋਂ ਵਰਤ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਗੌਚੇ ਪੇਂਟਿੰਗ।]] [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ]] ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਦੰਡਾਵਲੀ ਦੀ ਧਾਰਾ 377 ਤਹਿਤ, ਸਮਲਿੰਗੀ ਜਿਨਸੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਇਸਨੂੰ "ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿਰੁੱਧ" ਮੰਨਦਿਆਂ ਜਿਨਸੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਰਾਧਿਕ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਕਿ 1861 ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਗੋਆ ਇਨਕਿਊਜ਼ੀਸ਼ਨ ਨੇ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਲੀਲਤਾ ਦੇ ਪੂੰਜੀ ਅਪਰਾਧ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ।<ref>{{Cite news|url=http://www.deccanherald.com/content/66330/xavier-aware-brutality-inquisition.html|title=Xavier was aware of the brutality of the Inquisition|date=27 April 2010|work=Deccan Herald|access-date=18 September 2017|publisher=Deccan Herald}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://indiafacts.org/the-portuguese-inquisition-in-goa-a-brief-history/|title=The Portuguese Inquisition in Goa: A brief history|last=Sharma|first=Jai|website=Indiafacts.org|access-date=18 September 2017}}</ref> == ਭਾਰਤ ਦਾ ਗਣਰਾਜ (ਸੀ. 1947 ਸੀਈ - ਮੌਜੂਦਾ) == 1977 ਵਿੱਚ [[ਸ਼ੁਕੰਤਲਾ ਦੇਵੀ|ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਦੇਵੀ]] ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਮਲਿੰਗਤਾ ਦਾ<ref>{{Cite journal|last=Subir K Kole|date=2007-07-11|title=Globalizing queer? AIDS, homophobia and the politics of sexual identity in India|journal=Globalization and Health|volume=3|pages=8|doi=10.1186/1744-8603-3-8|pmc=2018684|pmid=17623106}}: "The first academic book on Indian homosexuals appeared in 1977 (The World of Homosexuals) written by Shakuntala Devi, the mathematics wizkid who was internationally known as the human computer. This book treated homosexuality in a positive light and reviewed socio-cultural and legal situation of homosexuality in India and contrasted that with the then gay liberation movement in USA."</ref> ਅਧਿਐਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਧਾਰਾ 377 ਦੇ ਤਹਿਤ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦੁਰਲੱਭ ਸਨ, 2009 ਤੱਕ ਵੀਹ ਸਾਲ ਸਮਲਿੰਗੀ ਸਬੰਧਾਂ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸਨ,  [[ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਵਾਚ]] ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਐੱਚਆਈਵੀ/ਏਡਜ਼ ਰੋਕਥਾਮ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ, ਉਹ ਮਰਦ ਜੋ ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਸੈਕਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਗਰੁੱਪ ਨੇ 2006 ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਅਤੇ 2001 ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਲਖਨਊ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀਆਂ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਦਿੱਤੇ। 1860 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਦੰਡਾਵਲੀ ਦੀ ਧਾਰਾ 377 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨਾਜ਼ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਬਨਾਮ ਦਿੱਲੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ 2009 ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਤੱਕ ਸਮਲਿੰਗੀ ਸਬੰਧ ਇੱਕ ਅਪਰਾਧਿਕ ਅਪਰਾਧ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਐਨ.ਸੀ.ਟੀ. <ref name="History">{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-25927595|title=Where is it illegal to be gay?|date=10 February 2014|work=BBC News|access-date=11 February 2014}}</ref> 2013 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਉਲਟਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨਵਤੇਜ ਸਿੰਘ ਜੌਹਰ ਬਨਾਮ ਭਾਰਤ ਦੀ ਯੂਨੀਅਨ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ 2018 ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਤੱਕ ਸਮਲਿੰਗੀ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਅਪਰਾਧਕ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸਨੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ "ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਰੀਰਕ ਸੰਭੋਗ" ਕਰਨਾ ਇੱਕ ਅਪਰਾਧ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। === 2009-2013 === [[ਤਸਵੀਰ:Anjali_gopalan.jpg|thumb|285x285px| [[ਅੰਜਲੀ ਗੋਪਾਲਨ]] (ਜੁਲਾਈ 2012) ਨਾਲ [[ਮਦੁਰਈ|ਮਦੁਰਾਈ]] ਵਿਖੇ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਪਹਿਲੀ [[ਗੈਰ-ਬਾਈਨਰੀ ਜੈਂਡਰ|ਜੈਂਡਰਕੀਅਰ]] ਪ੍ਰਾਈਡ ਪਰੇਡ <ref>{{Cite web|url=http://www.newindianexpress.com/education/edex/One-Who-Fights-For-an-Other/2015/04/13/article2756559.ece|title=One Who Fights For an Other|website=The New Indian Express|access-date=2022-04-25|archive-date=2016-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924062152/http://www.newindianexpress.com/education/edex/One-Who-Fights-For-an-Other/2015/04/13/article2756559.ece|url-status=dead}}</ref>]] == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] 4ukht8fjoui59jfdse18jqbkl573tbr 0 148825 840330 636721 2026-06-01T00:05:19Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840330 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Godward-In_the_Days_of_Sappho-1904.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d4/Godward-In_the_Days_of_Sappho-1904.jpg/250px-Godward-In_the_Days_of_Sappho-1904.jpg|thumb|250x250px| ਜੌਹਨ ਵਿਲੀਅਮ ਗੌਡਵਾਰਡ ਦੁਆਰਾ ''ਰੇਵੇਰੀ'' (ਜਾਂ ਸਾਫ਼ੋ ''ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ'' ), 1904। [[ਸਾਫ਼ੋ|ਲੈਸਬੋਸ]] ਦੇ ਸਾਫ਼ੋ ਨੇ ''[[ਲੈਸਬੀਅਨ]]'' ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਮੁਕ ਇੱਛਾ ਦਾ ਅਰਥ ਦਿੱਤਾ।<ref name="oed">"Lesbian", [http://dictionary.oed.com/ Oxford English Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060625103623/http://dictionary.oed.com/ |date=2006-06-25 }}, Second Edition, 1989. Retrieved on January 7, 2009.</ref>]] '''ਲੈਸਬੀਅਨ ਸਾਹਿਤ''' [[ਲੈਸਬੀਅਨ]] ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ [[ਸਾਹਿਤ]] ਦੀ ਇੱਕ ਉਪ-ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ, ਨਾਟਕ, ਲੈਸਬੀਅਨ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ '''ਗਲਪ''' ਅਤੇ ਲੈਸਬੀਅਨ-ਰੁਚੀ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ '''ਗੈਰ-ਗਲਪ''' ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਗਲਪ ਜੋ ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗਲਪ, ਵਿਗਿਆਨ ਗਲਪ, [[ਮਨੋਕਥਾ]], ਡਰਾਵਣੀ ਅਤੇ [[ਰੁਮਾਂਸ ਨਾਵਲ|ਰੋਮਾਂਸ]] ਆਦਿ। == ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ == ਲੈਸਬੀਅਨ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੈਸਬੀਅਨ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਪਰੀਤ ਲਿੰਗੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲੈਸਬੀਅਨ-ਥੀਮ ਵਾਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਲੈਸਬੀਅਨ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜੋ ਲੈਸਬੀਅਨ ਥੀਮਾਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਅਕਸਰ ਲੈਸਬੀਅਨ ਸਾਹਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਪਰੀਤ ਲਿੰਗੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜੋ ਲੈਸਬੀਅਨ ਥੀਮਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਸ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਅਕਸਰ ਲੈਸਬੀਅਨ ਸਾਹਿਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਲੈਸਬੀਅਨ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਕੰਮ [[ਸਾਫ਼ੋ|ਲੇਸਬੋਸ ਦੇ ਸਾਫ਼ੋ]] ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਲਿਖਤਾਂ ਤੋਂ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜਵਾਨ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਪਾਦਨ ਲਈ ਸਾਫ਼ੋ ਦੇ ਚਾਰਜ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਾਫ਼ੋ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਕਵਿਤਾ ਬਚੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ: ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਉਸਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲੜਕੀਆਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਕੁਝ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਾਂ ਕਲਾਤਮਕ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਲੈਸਬੀਅਨ ਫਿਕਸ਼ਨ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਧਦੀ ਅਤੇ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ, ਸਮਕਾਲੀ ਲੈਸਬੀਅਨ ਸਾਹਿਤ ਕਈ ਛੋਟੀਆਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੈਸਬੀਅਨ ਪ੍ਰੈਸਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਔਨਲਾਈਨ ਫੈਨਡਮ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Seajay|first=Carol|author-link=Carol Seajay|date=December 1994|title=The Backlash and the Backlist|url=https://archive.org/details/sim_womens-review-of-books_1994-12_12_3/page/18|journal=The Women's Review of Books|volume=12|issue=3|pages=18–19|doi=10.2307/4022017|jstor=4022017}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਨਵੀਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਲੈਸਬੀਅਨ ਪ੍ਰੈਸਾਂ ਨੇ ਟਰਾਂਸ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ, ਗੇਅ ਅਤੇ ਦੁਲਿੰਗੀ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਪ੍ਰੈਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹੋਰ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬ੍ਰਾਂਚਿੰਗ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਲੈਸਬੀਅਨ ਥੀਮ ਅਤੇ ਪਾਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਨਾਵਲ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|30em}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * Goodreads 'ਤੇ [https://www.goodreads.com/genres/lesbian-literature ਲੈਸਬੀਅਨ ਸਾਹਿਤ] * ਬਾਈਵਾਟਰ ਬੁੱਕਸ ਵਿਖੇ [http://www.bywaterbooks.com/ ਲੈਸਬੀਅਨ ਸਾਹਿਤ] (ਲੇਸਬੀਅਨ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ, 2004 ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ) * ਸੇਫਾਇਰ ਬੁੱਕਸ ਵਿਖੇ [http://www.sapphirebooks.com/ ਲੈਸਬੀਅਨ ਸਾਹਿਤ] (ਲੇਸਬੀਅਨ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ, 2010 ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ) * ਗੋਲਡਨ ਕਰਾਊਨ ਲਿਟਰੇਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਵਿਖੇ [http://www.goldencrown.org/ ਲੈਸਬੀਅਨ ਸਾਹਿਤ] * ਵਿੱਕਡ ਪਬਲਿਸ਼ਿੰਗ ਵਿਖੇ [http://www.wickedpublishing.net/lesbian-fiction-store ਲੈਸਬੀਅਨ ਫਿਕਸ਼ਨ] (ਲੇਸਬੀਅਨ ਸਾਹਿਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, 2016 ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ) * ਬੀ ਕਲਿਫ ਪ੍ਰੈਸ (ਆਰਕਾਈਵ) ਵਿਖੇ [https://web.archive.org/web/20170619072602/http://lesbianmysteries.com/ ਲੈਸਬੀਅਨ ਮਿਸਟਰੀਜ਼] * [http://www.thelesbianreview.com ਲੇਸਬੀਅਨ ਰਿਵਿਊ ਵਿਖੇ ਲੈਸਬੀਅਨ ਕਿਤਾਬਾਂ] (ਕਿਤਾਬ ਦੀਆਂ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ) * [https://lesbiansovereverything.com/ ਲੈਸਬੀਅਨਜ਼ ਓਵਰ ਐਥਿੰਗ] (ਲੇਸਬੀਅਨ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਪਲੇਟਫਾਰਮ) * ਪੇਨੇਲੋਪ ਜੇ. ਏਂਗਲਬ੍ਰੈਚਟ ਦੁਆਰਾ [https://web.archive.org/web/20170510085146/http://gem.greenwood.com/wse/wsePrint.jsp?id=id395 ''ਲੈਸਬੀਅਨ ਸਾਹਿਤ''], ''ਵਿਮੈਨ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ'', 1999, ਵੋਲ. 2, ਪੀ.ਪੀ.&nbsp;852–856, ਗ੍ਰੀਨਵੁੱਡ ਪ੍ਰੈਸ (2002) (ਪੁਰਾਲੇਖ) * ਬਾਰਬਰਾ ਗਰੀਅਰ ਦੁਆਰਾ [http://outhistory.org/exhibits/show/lesbian-in-literature/history ''ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੈਸਬੀਅਨ''], 1981, (ਤੀਜਾ ਐਡੀ. ), ਨਿਆਦ ਪ੍ਰੈਸ, ਆਊਟ ਹਿਸਟਰੀ ਵਿਖੇ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ]] roxoh5dwrxieoa3xlwja3v6l54906ap 0 150979 840338 821743 2026-06-01T09:54:50Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840338 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਸੁਮਨ ਸਹਾਏ | image = | alt = | caption = | birth_date = <!-- {{Birth date and age|df=yes|YYYY|MM|DD}} --> | birth_place = | nationality = [[ਭਾਰਤੀ]] | citizenship = ਭਾਰਤ | education = [[Ph.D.]], 1975 | alma_mater = [[ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਨ]] | occupation = ਸੰਸਥਾਪਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ | years_active = | employer = | organization = [[ਜੀਨ ਮੁਹਿੰਮ]] | known_for = | awards = [[ਗੋਲਡਨ ਆਰਕ ਦਾ ਆਰਡਰ]], [[ਬੋਰਲੌਗ ਅਵਾਰਡ]], [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] | website = <!-- {{URL|Example.com}} --> }} '''ਸੁਮਨ ਸਹਾਏ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਐਕਟਿਵਿਜ਼ਮ|ਕਾਰਕੁਨ]] ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਨ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹੈ। == ਕਰੀਅਰ == ਸਹਾਏ ਨੇ [[ਪੀਐਚ.ਡੀ.|ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ.]] 1975 ਵਿੱਚ [[ਇੰਡੀਅਨ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ|ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ]]<ref name="intoday1">{{Cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/How+I+made+it:+Suman+Sahai/1/95201.html|title=How I made it: Suman Sahai : Aspire|date=2010-04-29|work=[[India Today]]|access-date=2013-03-29}}</ref> ਤੋਂ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ [[ਅਲਬਰਟਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਅਲਬਰਟਾ]] [[ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਸ਼ਿਕਾਗੋ]] [[ਹਾਇਡੇਲਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਹਾਈਡਲਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ]] ਲਗਾਤਾਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੈਨੇਟਿਕਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਆਵਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Dr Suman Sahai: Curriculum vitae |url=http://www.worldacademy.org/view/nomination/3916 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130412160910/http://www.worldacademy.org/view/nomination/3916 |archive-date=12 April 2013 |access-date=2013-04-12 |publisher=[[World Academy of Art and Science]]}}</ref> ਵੈੱਬ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਹਾਏ ਨੇ 40 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੇਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੋਧੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਨੀਤੀਗਤ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 200 ਵਾਰ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ 9 ਦਾ ਐਚ-ਇੰਡੈਕਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>[[Web of Science]], accessed 2021-04-16.</ref> ਉਹ [[ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਜਥੇਬੰਦੀ|ਐਨਜੀਓ]], ਜੀਨ ਕੈਂਪੇਨ ਦੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Basu|first=Paroma|last2=Qiu|first2=Jane|author-link2=Jane Qiu|last3=Powell|first3=Kendall|year=2008|title=Making a difference|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-10-16_455_7215/page/1002|journal=Nature|volume=455|issue=7215|pages=1002–3|doi=10.1038/nj7215-1002a|pmid=18938259}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Jayaraman|first=K.S.|year=2002|title=Poor crop management plagues Bt cotton experiment in India|url=https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2002-11_20_11/page/1069|journal=Nature Biotechnology|volume=20|issue=11|pages=1069|doi=10.1038/nbt1102-1069|pmid=12410241|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Jayaraman|first=K.S.|year=1993|title=Indians protest against US-led gene bank|journal=Nature|volume=361|issue=6410|pages=291|bibcode=1993Natur.361..291J|doi=10.1038/361291a0|pmid=<!--none-->|doi-access=free}}</ref> == ਅਵਾਰਡ == * ਗੋਲਡਨ ਆਰਕ ਦਾ ਆਰਡਰ, 2001<ref name="intoday12">{{Cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/How+I+made+it:+Suman+Sahai/1/95201.html|title=How I made it: Suman Sahai : Aspire|date=2010-04-29|work=[[India Today]]|access-date=2013-03-29}}</ref> * ਬੋਰਲੌਗ ਅਵਾਰਡ, 2004<ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2004/01/31/stories/2004013106441200.htm|title=Subba Rao, Suman Sahai get Borlaug award|date=2004-01-31|work=[[The Hindu]]|access-date=2013-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20040507031931/http://www.hindu.com/2004/01/31/stories/2004013106441200.htm|archive-date=2004-05-07}}</ref> * [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]], 2011<ref>{{Cite web |title=Press Information Bureau English Releases: Padma Awards Announced |url=http://www.pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=69364 |access-date=2013-03-29 |publisher=Government of India}}</ref> == ਸਾਹਿਤਕ ਚੋਰੀ == ਅਪ੍ਰੈਲ 2013 ਵਿੱਚ, ਸਹਾਏ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਹੈਬਿਲਿਟੇਸ਼ਨ ਥੀਸਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤਕ ਚੋਰੀ ਕਰਦੇ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ,<ref name="LJ">{{Cite journal|last=Köppelle|first=Winfried|date=2013-04-09|title=Heidelberger Habilitations-Humbug|url=http://www.biotech-europe.de/editorials/726.lasso|journal=Laborjournal|language=de|issue=4|pages=14–17|issn=1612-8354|oclc=85726582|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510010709/http://www.biotech-europe.de/editorials/726.lasso|archive-date=10 May 2013}} [http://www.ask-force.org/web/India/Koeppelle-Heidelberg-Habilitation-Humbug-english-20130418.pdf English translation]</ref><ref>{{Cite book|url=http://katalog.ub.uni-heidelberg.de/titel/2547898|title=Sahai, Suman: Elucidation of the role of neurotransmitter glutamate in normal and abnormal mental function|work=HEIDI|publisher=University Library Heidelberg|year=1986|access-date=2013-04-12}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਕਿ 1986 ਵਿੱਚ ਹਾਈਡਲਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸ 'ਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ [[ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ]] ਹੋਣ ਜਾਂ ਹੋਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਬਿਨਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ।<ref name="LJ" /> 14 ਅਪ੍ਰੈਲ 2013 ਨੂੰ, ਹਾਈਡਲਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸਾਹਿਤਕ ਚੋਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਕਿ ਸਹਾਏ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਾਈਡਲਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਕਹਿਣ ਦਾ ਕੋਈ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਹਾਏ ਨੇ ਆਪਣੀ ''ਵੇਨੀਆ ਲੀਜੈਂਡੀ'' ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।<ref name="LJ" /><ref>{{Cite web |title=Stellungnahme der Medizinischen Fakultät der Universität Heidelberg |url=http://www.klinikum.uni-heidelberg.de/ShowSingleNews.176.0.html?&no_cache=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=6772&cHash=493fc2a4bdbf14a5532b76df14417abd |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130424120242/http://www.klinikum.uni-heidelberg.de/ShowSingleNews.176.0.html?&no_cache=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=6772&cHash=493fc2a4bdbf14a5532b76df14417abd |archive-date=24 April 2013 |access-date=2013-04-29 |publisher=UniversitätsKlinikum Heidelberg}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references /> fvcgc4ueic6g0cxo7xlzlbo0n90ugeh 0 152149 840328 642308 2026-05-31T19:42:03Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840328 wikitext text/x-wiki '''ਰਾਧਿਕਾ ਹਰਜ਼ਬਰਗਰ''' (née '''Jayakar''' ; ਜਨਮ 1938) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ, ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ [[ਹਿੰਦ ਅਧਿਐਨ|ਭਾਰਤ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨ ਹੈ।<ref name="Good News">{{Cite web |date=2014 |title=Good News |url=http://www.goodnewsindia.com/index.php/Magazine/story/rvalley/P3/ |access-date=26 October 2014 |publisher=Good News}}</ref> ਉਹ [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੇ ਚਿਤੂਰ ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵੈਲੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵੈਲੀ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਸੈਂਟਰ ਦੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ [[ਜਿੱਦੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ|ਜਿੱਡੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਮੂਰਤੀ]] ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। == ਜੀਵਨੀ == ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਾਧਿਕਾ ਜੈਕਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਮਨੋਹਰ ਜੈਕਰ ਅਤੇ [[ਪੁਪੂਲ ਜੈਕਰ|ਪੁਪੁਲ ਜੈਕਰ]] (ਨੀ ਮਹਿਤਾ), ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕਾਰਕੁਨ ਅਤੇ [[ਜਿੱਦੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ|ਜਿੱਡੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਮੂਰਤੀ]] ਅਤੇ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਲੇਖਕ, 1938 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। [[ਟੋਰਾਂਟੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਡਾਕਟਰੇਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ,<ref name="Rishi valley profile" /> ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਵੈਲੀ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਸੈਂਟਰ<ref name="Rishi Valley Education Centre">{{Cite web |date=2014 |title=Rishi Valley Education Centre |url=http://www.rishivalley.org/default.html |access-date=26 October 2014 |publisher=Rishi Valley Education Centre |archive-date=12 ਦਸੰਬਰ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141212005210/http://www.rishivalley.org/default.html |url-status=dead }}</ref> ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇੰਸਟ੍ਰਕਟਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ,<ref name="Rishi valley profile">{{Cite web |date=2014 |title=Rishi valley profile |url=http://www.rishivalley.org/school/faculty.htm |access-date=26 October 2014 |publisher=Rishi valley |archive-date=16 ਅਕਤੂਬਰ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141016052424/http://www.rishivalley.org/school/faculty.htm |url-status=dead }}</ref> ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਬਣ ਗਈ।<ref name="Good News/><ref name="Rishi valley profile" /><ref name="TOI">{{Cite web |date=30 August 2008 |title=TOI |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/Gandhis-revisit-Jiddu-legacy/articleshow/3424011.cms |access-date=26 October 2014 |publisher=TOI}}</ref> == ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ == ਰਾਧਿਕਾ ਹਰਜ਼ਬਰਗਰ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ''ਪੰਜਵੀਂ ਅਤੇ ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੇਖ'' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name="Book">{{Cite book|title=Bhartrhari and the Buddhists: An Essay in the Development of Fifth and Sixth Century Indian Thought (Studies of Classical India)|last=Radhika Herzberger|date=30 April 1986|publisher=Springer|isbn=978-9027722508|pages=284}}</ref> ਉਸਨੇ ''ਇੰਡੀਅਨ ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਫਿਲਾਸਫੀ'' ਵਰਗੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੇਖ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ।<ref name="article 2">{{Cite web |last=Radhika Herzberger and A Kumaraswamy |date=2014 |title=Independent Schools as Resource Centres |url=http://www.india-seminar.com/2011/627/627_radhika_&_kumaraswamy.htm |access-date=26 October 2014 |publisher=India Seminar}}</ref><ref name="Article">{{Cite web |last=Radhika Herzberger |date=January 1990 |title=Living lightly on earth |url=http://www.india-seminar.com/2001/500/500%20radhika%20herzberger.htm |access-date=26 October 2014 |publisher=India Seminar}}</ref><ref name="Article 3">{{Cite journal|last=Hans G. Herzberger, Radhika Herzberger|year=1981|title=Bhartrhari's paradox|url=http://philpapers.org/rec/HERBP|journal=Indian Journal of Philosophy|volume=9|issue=1|pages=1–17}}</ref> * {{Cite web |last=Radhika Herzberger and A Kumaraswamy |date=2014 |title=Independent Schools as Resource Centres |url=http://www.india-seminar.com/2011/627/627_radhika_&_kumaraswamy.htm |access-date=26 October 2014 |publisher=India Seminar}} * {{Cite web |last=Radhika Herzberger |date=January 1990 |title=Living lightly On Earth |url=http://www.india-seminar.com/2001/500/500%20radhika%20herzberger.htm |access-date=26 October 2014 |publisher=India Seminar}} * {{Cite journal|last=Hans G. Herzberger, Radhika Herzberger|year=1981|title=Bhartrhari's paradox|url=http://philpapers.org/rec/HERBP|journal=Indian Journal of Philosophy|volume=9|issue=1|pages=1–17}} == ਅਵਾਰਡ == [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ|ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ]] 2013 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਚੌਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name="Padma 2013">{{Cite web |date=25 January 2013 |title=Padma 2013 |url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=91838 |access-date=10 October 2014 |publisher=Press Information Bureau, Government of India}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਪੁਪੂਲ ਜੈਕਰ|ਪੁਪੁਲ ਜੈਕਾਰ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} * {{Cite book|title=Bhartrhari and the Buddhists: An Essay in the Development of Fifth and Sixth Century Indian Thought (Studies of Classical India)|last=Radhika Herzberger|date=30 April 1986|publisher=Springer|isbn=978-9027722508|pages=284}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Cite web |date=2014 |title=Padma Awards List |url=http://www.theindianpanorama.com/2013/04/08/president-confers-padma-awards/ |access-date=12 October 2014 |publisher=Indian Panorama |archive-date=16 ਮਈ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210516200146/https://www.theindianpanorama.com/2013/04/08/president-confers-padma-awards/ |url-status=dead }} * {{Cite web |date=31 May 1995 |title=India Today interview |url=http://indiatoday.intoday.in/story/jiddu-krishnamurti-was-one-of-worlds-greatest-religious-revolutionaries-pupul-jayakar/1/288881.html |access-date=26 October 2014 |publisher=India Today}} * {{Cite web |date=25 February 2012 |title=Krishnamurti, chronicles of a less ordinary life |url=https://www.youtube.com/watch?v=EP0j4Qw5MsI |access-date=26 October 2014 |publisher=YouTube video}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1938]] 4dno8davzu6k8r2uyoacbbwt3yej7ea 0 158884 840333 819825 2026-06-01T06:20:53Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840333 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder|| | name = ਸ਼ਿਆਮਾ ਸਿੰਘ | image = | caption = | birth_date = {{birth date|df=y|1942|11|26}} | birth_place = [[ਪਟਨਾ]], [[ਬਿਹਾਰ]] | residence = [[ਦਿੱਲੀ]], [[ਪਟਨਾ]] | death_date = {{death date and age|2017|09|11|1942|11|26|df=yes}} | death_place = [[ਦਿੱਲੀ]] | party = [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|INC]] | office = [[ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਲੋਕ ਸਭਾ|ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ]]<br>[[ਔਰੰਗਾਬਾਦ (ਬਿਹਾਰ) (ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ)|ਔਰੰਗਾਬਾਦ]]] | constituency = [[ਔਰੰਗਾਬਾਦ (ਬਿਹਾਰ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ)|ਔਰੰਗਾਬਾਦ]] | termstart = 1999 | termend = 2004 | predecessor = ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੁਮਾਰ | successor = ਨਿਖਿਲ ਕੁਮਾਰ | office2 = ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ<br> [[ਬਿਹਾਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ]] | termstart2 = 2004 | termend2 = 2017 | spouse = [[ਨਿਖਿਲ ਕੁਮਾਰ (ਰਾਜਪਾਲ)|ਨਿਖਿਲ ਕੁਮਾਰ]] | children = | website = | footnotes = | date = 7 ਸਤੰਬਰ | year = 2009 | source = http://www.parliamentofindia.nic.in/ls/lok13/biodata/13BI40.htm }} '''ਸ਼ਿਆਮਾ ਸਿੰਘ''' (ਜਨਮ 26 ਨਵੰਬਰ 1942 – 11 ਸਤੰਬਰ 2017) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ<ref>{{Cite web |last=Lok Sabha Website |title=Shyama Singh MP(13th Lok Sabha) |url=http://www.parliamentofindia.nic.in/ls/lok13/biodata/13BI40.htm |access-date=2009-02-04 |publisher=Official Website}}</ref><ref>{{Cite web |last= |title=MP-Shyama Singh |url=http://www.parliamentofindia.nic.in/ls/lok13/biodata/13BI40.htm |access-date=2009-07-06 |publisher=Parliament of India}}</ref> ਔਰੰਗਾਬਾਦ (ਬਿਹਾਰ) (ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ) ਤੋਂ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਸਾਬਕਾ<ref>{{Cite web |last= |title=Profyl of nagaland Governor Nikhil Kumar |url=http://india.gov.in/outerwin.php?id=http://nagaland.nic.in/functionaries/rajbhavan/governor.htm |access-date=2009-07-06 |publisher=Nagaland Government |archive-date=2011-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110127023105/http://india.gov.in/outerwin.php?id=http://nagaland.nic.in/functionaries/rajbhavan/governor.htm |url-status=dead }}</ref> ਰਾਜਪਾਲ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਅਤੇ ਕੇਰਲ, ਨਿਖਿਲ ਕੁਮਾਰ, ਜੋ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਇਸੇ ਹਲਕੇ ਤੋਂ 14ਵੀਂ [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਲਈ ਵੀ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਹ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਰਹੂਮ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] ਦੀ<ref name="auto2">{{Cite web |title=Sisters Under The Skin |url=https://www.telegraphindia.com/culture/style/sisters-under-the-skin/cid/1550137 |website=www.telegraphindia.com}}</ref> ਪਹਿਲਕਦਮੀ 'ਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਸੀ।<ref name="auto2" /><ref name="auto3">{{Cite web |date=11 September 2017 |title=Former MP Shyama Sinha passes away at 74 in Delhi, to be cremated on Sept 13; Bihar CM mourns death |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/former-mp-shyama-sinha-passes-away-at-74-in-delhi-to-be-cremated-on-sept-13-bihar-cm-mourns-death/story-FN0xMljWQcea8Hwx1I6v5L.html |website=Hindustan Times}}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸਰ ਟੀਪੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ<ref>{{Cite web |date=2017-12-05 |title=Home |url=http://thetribhuvanschool.com/ |access-date=2019-09-12 |publisher=The Tribhuvan School |archive-date=2020-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420065040/http://thetribhuvanschool.com/ |url-status=dead }}</ref> ਸੁਤੰਤਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿੱਤ ਸਕੱਤਰ ਅਤੇ<ref name="auto1">{{Cite web |title=Former Cong MP Shyama Singh passes away |url=http://news.statetimes.in/former-cong-mp-shyama-singh-passes-away/}}</ref> ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਮਾਧੁਰੀ ਸਿੰਘ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਪੂਰਨੀਆ ਤੋਂ ਦੋ ਵਾਰ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਸਦ|ਸੰਸਦ]] ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪਟਨਾ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਕਾਲਜ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ ਤੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। ਉਸਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਸਾਬਕਾ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹ ਅਤੇ [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] ਸਾਂਸਦ ਐਨ.ਕੇ. ਸਿੰਘ (ਬਿਹਾਰ ਕਾਡਰ ਦਾ 1964 ਬੈਚ ਦਾ ਆਈ.ਏ.ਐਸ. ਅਧਿਕਾਰੀ) ਹੈ<ref>{{Cite web |last=Prabhu Chawla |title=N K Singh:India's supercrat |url=http://www.india-today.com/itoday/20010402/cover-nks.shtml |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130103134145/http://www.india-today.com/itoday/20010402/cover-nks.shtml |archive-date=3 January 2013 |access-date=2004-11-04 |website=India Today}}</ref> ਜਿਸਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਾਲ ਸਕੱਤਰ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਦੋ ਵਾਰ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਪੂਰਨੀਆ [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਹਲਕੇ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ।<ref name="auto">{{Cite web |title=Goodbye to good life for heirloom |url=https://www.telegraphindia.com/bihar/goodbye-to-good-life-for-heirloom/cid/189593 |website=www.telegraphindia.com}}</ref> == ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ == ਸ਼ਿਆਮਾ, ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਨਾਮਵਰ ਪਰਿਵਾਰ<ref name="auto22">{{Cite web |title=Sisters Under The Skin |url=https://www.telegraphindia.com/culture/style/sisters-under-the-skin/cid/1550137 |website=www.telegraphindia.com}}</ref> ਤੋਂ ਹੈ, ਨੇ 1999-2004 ਤੱਕ [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਾਬਾਦ<ref name="auto4">{{Cite web |title=Goodbye to good life for heirloom |url=https://www.telegraphindia.com/bihar/goodbye-to-good-life-for-heirloom/cid/189593 |website=www.telegraphindia.com}}</ref> ਸੰਸਦੀ ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਚੋਣ ਲੜੀ ਅਤੇ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ, ਉਸਨੇ ਸਕੂਲਾਂ, ਮਹਿਲਾ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਕੰਪਿਊਟਰ ਸੈਂਟਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=August 2022}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਸਰੋਤ == * ''ਮੇਰੇ ਸੰਸਾਰ'', ਡਾ. ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਨਰਾਇਣ ਸਿਨਹਾ ਦੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ * ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਅਭਿਨੰਦਨ ਗ੍ਰੰਥ ਸਮਿਤੀ। 1947 ''ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਅਭਿਨੰਦਨ ਗ੍ਰੰਥ।'' [[ਬਿਹਾਰ]] . * ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਨਰਾਇਣ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਸਾਲ ਸਮਾਰੋਹ ਕਮੇਟੀ 1987''ਬਿਹਾਰ ਬਿਭੂਤੀ : ਵਯਕਤੀ ਔਰ ਕ੍ਰਿਤੀ'', [[ਬਿਹਾਰ]] * ਬਿਮਲ ਪ੍ਰਸਾਦ (ਸੰਪਾਦਕ)। 1980 ''ਇੱਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਦੀ ਖੋਜ: ਜੈਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਰਾਇਣ ਦੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ।'' ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈਸ, [[ਦਿੱਲੀ]] । == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [https://web.archive.org/web/20040628012028/http://www.telegraphindia.com/1040411/asp/look/story_3111494.asp ਚਮੜੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਭੈਣਾਂ] * [https://nagalandpost.com/ChannelNews/State/StateNews.aspx?news=TkVXUzEwMDEyMDgwMA%3D%3D ਰਾਜਪਾਲ, ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਸ਼ਿਆਮਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ 'ਤੇ ਦੁੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170913202510/http://www.nagalandpost.com/ChannelNews/State/StateNews.aspx?news=TkVXUzEwMDEyMDgwMA== |date=2017-09-13 }} * [http://www.newindianexpress.com/nation/2017/sep/12/former-congress-mp-shyama-singh-passes-away-1655678.html ਸਾਬਕਾ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਸ਼ਿਆਮਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਸਾਬਕਾ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਸ਼ਿਆਮਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ] * [https://web.archive.org/web/20140513024839/http://www.telegraphindia.com/1140410/jsp/bihar/story_18175086.jsp ਸ਼ਿਆਮਾ ਸਿੰਘ] * [http://www.rajbhavan.nagaland.gov.in/governor_15.html ਰਾਜਪਾਲ ਨਿਖਿਲ ਕੁਮਾਰ-ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ] * [http://www.uniindia.com/nitish-condoles-death-of-former-mp-shyama-singh/other/news/986328.html ਨਿਤੀਸ਼ ਨੇ ਸ਼ਿਆਮਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ 'ਤੇ ਸੋਗ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਹੈ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਹਾਰ ਦੀਆਂ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1942]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2017]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] 4nu3h92rvqftgmdv0jkmvb17qf242ji 0 161870 840335 815016 2026-06-01T08:12:03Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840335 wikitext text/x-wiki '''ਸਾਰਾਹ ਕੁਰੈਸ਼ੀ''' ( {{lang-ur|{{nq|سارہ قریشی}}|label=[[ਉਰਦੂ|ਉਰਦੂ]]}} ) ਇੱਕ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੋਕ|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ]] ਏਰੋਸਪੇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਹੈ ਅਤੇ ਏਰੋ ਇੰਜਨ ਕਰਾਫਟ ਦਾ ਸੀਈਓ ਹੈ, [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਨਿੱਜੀ ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਕੰਪਨੀ ਜੋ ਵਾਤਾਵਰਣ-ਅਨੁਕੂਲ [[ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼|ਏਅਰਕ੍ਰਾਫਟ]] [[ਇੰਜਣ|ਇੰਜਣਾਂ ']] ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=2020-02-26 |title=Pakistani Scientist Unveils World's First Eco-Friendly Aircraft Engine |url=https://www.researchsnipers.com/pakistani-scientist-unveils-worlds-first-eco-friendly-aircraft-engine/ |access-date=2020-11-28 |website=RS News |language=en-US |archive-date=2020-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130135853/https://www.researchsnipers.com/pakistani-scientist-unveils-worlds-first-eco-friendly-aircraft-engine/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=I |first=Farah |title=This Muslimah Scientist Invented Artificial Rain From Aircraft Vapor Trails To Combat Global Warming |url=https://halalop.com/tech/this-muslimah-scientist-invented-artificial-rain-to-combat-global-warming/ |access-date=2020-11-28 |website=Halalop |language=en-US }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਸਾਰਾਹ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਈਕੋ-ਫਰੈਂਡਲੀ ਇੰਜਣ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਕਾਸ ਅਧੀਨ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Dr Sarah Qureshi Archives |url=https://nayadaur.tv/tag/dr-sarah-qureshi/ |access-date=2020-11-28 |website=Naya Daur |language=en-US |archive-date=2020-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201206183632/https://nayadaur.tv/tag/dr-sarah-qureshi/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-03-12 |title=Mar 12, 2020 {{!}} Engineer`s contribution to reducing pollution lauded |url=https://epaper.dawn.com/DetailImage.php?StoryImage=12_03_2020_004_007 |access-date=2020-11-28 |website=Dawn Epaper |language=en}}</ref> == ਪਿਛੋਕੜ == ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਦਾ ਜਨਮ [[ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਕੁਆਂਟਮ ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=admin |title=Short Profile of Mr. Masood Latif Qureshi; Founder and Chief Technology Officer at Aero Engine Craft (Pvt) Ltd – PAeC |url=https://pakaero.com.pk/short-profile-of-mr-masood-latif-qureshi/ |access-date=2020-11-28 |language=en-US}}</ref> ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ, ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਨੂੰ ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ [[ਇੰਜਣ|ਇੰਜਣਾਂ]] ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨਾਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਐਕਸਪੋਜਰ ਨੇ ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਆਟੋਮੋਟਿਵ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਇੰਟਰਨਸ਼ਿਪ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਵੀ ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾਦਾਇਕ ਕਾਰਕ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Release - |first=Press |title=dr sarah qureshi |url=https://whenwherehow.pk/tag/dr-sarah-qureshi/ |access-date=2020-11-28 |website=WhenWhereHow Pakistan |language=en-US |archive-date=2020-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201207092637/https://whenwherehow.pk/tag/dr-sarah-qureshi/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Dr. Sarah Qureshi {{!}} Brandsynario |url=https://www.brandsynario.com/tag/dr-sarah-qureshi/ |access-date=2020-11-28 |language=en-US |archive-date=2020-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020094434/https://www.brandsynario.com/tag/dr-sarah-qureshi/ |url-status=dead }}</ref> ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਨੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ (NUST), ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਮਕੈਨੀਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਬੈਚਲਰ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਏਰੋਸਪੇਸ ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ ਅਤੇ ਪੀਐਚ.ਡੀ. ਕ੍ਰੈਨਫੀਲਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ|ਯੂਕੇ]] ਤੋਂ ਏਰੋਸਪੇਸ ਪ੍ਰੋਪਲਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=2020-09-14 |title=Sarah Qureshi |url=https://www.pakpedia.pk/sarah-qureshi/ |access-date=2020-11-28 |website=Pakpedia {{!}} Pakistan's Biggest Online Encyclopedia |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Senate science panel concerned over slow release of funds |url=https://www.thenews.com.pk/print/627887-senate-science-panel-concerned-over-slow-release-of-funds |access-date=2020-11-28 |website=www.thenews.com.pk |language=en}}</ref> NUST ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਨੇ ਉਡਾਣ ਸਿੱਖਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਪਾਇਲਟ ਲਾਇਸੈਂਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਕ੍ਰੈਨਫੀਲਡ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਨੇ ਐਕਰੋਬੈਟਿਕ ਫਲਾਇੰਗ ਵੀ ਸਿੱਖਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite web |date=2019-05-27 |title=Dr. Sarah Qureshi On the Brink of An Aerospace Marvel |url=https://niclahore.lums.edu.pk/dr-sarah-qureshi-on-the-brink-of-an-aerospace-marvel/ |access-date=2020-11-28 |website=NICLahore |language=en-US |archive-date=2020-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126032146/https://niclahore.lums.edu.pk/dr-sarah-qureshi-on-the-brink-of-an-aerospace-marvel/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=2019-11-29 |title=Pakistani engineer develops environment-friendly aeroplane engine |url=https://thecurrent.pk/pakistani-engineer-develops-environment-friendly-aeroplane-engine/ |access-date=2020-11-28 |website=The Current |language=en-US}}</ref> ਉਸ ਕੋਲ 70 ਘੰਟਿਆਂ ਦੀ ਉਡਾਣ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Sarah Qureshi Developing Pollution free Aircraft Engine |url=https://defence.pk/pdf/threads/sarah-qureshi-developing-pollution-free-aircraft-engine.644065/ |access-date=2020-11-28 |website=Pakistan Defence |language=en-US |archive-date=2020-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201209172508/https://defence.pk/pdf/threads/sarah-qureshi-developing-pollution-free-aircraft-engine.644065/ |url-status=dead }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] lgbzni87covte1eqvqekzjvgtcuj6z6 0 174474 840331 818579 2026-06-01T00:59:34Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840331 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = ਵਿਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ | image = | country = ਨੀਦਰਲੈਂਡ | fullname = | birth_date = {{birth date and age|2003|1|9|df=yes}} | birth_place = [[ਚੀਮਾ ਖੁਰਦ]], [[ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਭਾਰਤ]] | batting = ਖੱਬਾ-ਹੱਥ | bowling = ਸੱਜੀ-ਬਾਂਹ | role = [[ਬੱਲੇਬਾਜ਼ੀ (ਕ੍ਰਿਕਟ)|ਬੱਲੇਬਾਜ਼]] | international = true | internationalspan = 2019-ਵਰਤਮਾਨ | odidebutdate = 20 ਜੂਨ | odidebutyear = 2022 | odidebutagainst = ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ | odicap = 79 | lastodidate = 6 ਜੂਨ | lastodiyear = 2025 | lastodiagainst = ਸਕਾਟਲੈਂਡ | odishirt = 7 | T20Idebutdate = 19 ਸਤੰਬਰ | T20Idebutyear = 2019 | T20Idebutagainst = ਆਇਰਲੈਂਡ | T20Icap = 49 | lastT20Idate = 3 ਸਿਤੰਬਰ | lastT20Iyear = 2025 | lastT20Iagainst = ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ | T20Ishirt = 7 | columns = 4 | column1 = [[ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ|ਓਡੀਆਈ]] | matches1 = 46 | runs1 = 1,304 | bat avg1 = 29.63 | 100s/50s1 = 1/8 | top score1 = 110 | deliveries1 = 246 | wickets1 = 7 | bowl avg1 = 36.71 | fivefor1 = 0 | tenfor1 = 0 | best bowling1 = 2/12 | catches/stumpings1 = 8/– | column2 = [[ਟਵੰਟੀ-20 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ|ਟੀ20ਆਈ]] | matches2 = 29 | runs2 = 400 | bat avg2 = 14.81 | 100s/50s2 = 0/1 | top score2 = 52 | deliveries2 = 99 | wickets2 = 6 | bowl avg2 = 14.50 | fivefor2 = – | tenfor2 = – | best bowling2 = – | catches/stumpings2 = 11/– | column3 = [[ਲਿਸਟ ਏ ਕ੍ਰਿਕਟ|ਲਿਸਟ ਏ]] | matches3 = 48 | runs3 = 1,305 | bat avg3 = 27.16 | 100s/50s3 = 1/8 | top score3 = 110 | deliveries3 = 276 | wickets3 = 8 | bowl avg3 = 34.50 | fivefor3 = 0 | tenfor3 = 0 | best bowling3 = 2/12 | catches/stumpings3 = 11/– | column4 = [[ਟਵੰਟੀ-20|ਟੀ20]] | matches4 = 29 | runs4 = 400 | bat avg4 = 14.82 | 100s/50s4 = 0/1 | top score4 = 52 | deliveries4 = 12 | wickets4 = 6 | bowl avg4 = 27.16 | fivefor4 = – | tenfor4 = – | best bowling4 = – | catches/stumpings4 = 11/– | date = 28 ਨਵੰਬਰ 2024 | source = http://www.espncricinfo.com/netherlands/content/player/1153767.html Cricinfo }} '''ਵਿਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ''' (ਜਨਮ 9 ਜਨਵਰੀ 2003) ਇੱਕ ਡੱਚ [[ਕ੍ਰਿਕਟ|ਕ੍ਰਿਕਟਰ]] ਹੈ।<ref name="Bio">{{Cite web |title=Vikramjit Singh |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1153767.html |access-date=19 September 2019 |website=ESPN Cricinfo}}</ref> ਉਹ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੇ [[ਬੱਲੇਬਾਜ਼ੀ ਕ੍ਰਮ (ਕ੍ਰਿਕਟ)|ਸਲਾਮੀ ਬੱਲੇਬਾਜ਼]] ਵਜੋਂ 2019 ਤੋਂ [[ਨੀਦਰਲੈਂਡਜ਼ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ]] ਲਈ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 9 ਜਨਵਰੀ 2003 ਨੂੰ [[ਚੀਮਾ ਖੁਰਦ|ਚੀਮਾ ਖੁਰਦ,]][[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। [[1984 ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗੇ|1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗਿਆਂ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੇ ਦਾਦਾ ਖੁਸ਼ੀ ਚੀਮਾ ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਭੱਜ ਗਏ ਸਨ। ਉਸਦੇ ਦਾਦਾ ਨੇ ਅਮਸਤੇਲਵੀਨ ਵਿੱਚ ਟੈਕਸੀ ਡਰਾਈਵਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਕੰਪਨੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ | ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਅਗਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚਕਾਰ ਆਉਣ ਜਾਣ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ 'ਤੇ ਜਦੋਂ ਸਿੰਘ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਸ ਗਏ।<ref name=RajIe>{{cite news|url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/india-vs-netherlands-world-cup-family-fled-punjab-in-the-80s-19-year-old-vikramjit-singh-at-t20-wc-for-netherlands-8232018/lite/|title=Family fled Punjab in the ’80s, 19-yr-old at T20 World Cup for Netherlands|first=Pratyush|last=Raj|date=27 October 2022|access-date=4 July 2023|newspaper=The Indian Express|archive-url=https://web.archive.org/web/20221113135418/https://indianexpress.com/article/sports/cricket/india-vs-netherlands-world-cup-family-fled-punjab-in-the-80s-19-year-old-vikramjit-singh-at-t20-wc-for-netherlands-8232018/lite/|archive-date=13 November 2022|url-status=live|language=en}}</ref> == ਖੇਡ ਜੀਵਨ == ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ [[ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਨੀਦਰਲੈਂਡ]] ਦੇ ਕਪਤਾਨ ਪੀਟਰ ਬੋਰੇਨ ਨੇ ਖੇਡਦੇ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਸਿੰਘ ਨੂੰ VRA ਐਮਸਟਰਡਮ ਲਈ ਕਲੱਬ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖੇਡਣ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ।ਉਸਨੇ ਬੋਰੇਨ ਅਤੇ ਅਮਿਤ ਉਨਿਆਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਕੋਚਿੰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਵਿੱਚ ਉਨਿਆਲ ਦੀ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ।<ref name=RajIe/> ਉਸਨੇ 15 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਏ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸਿੰਘ ਨੇ 2019 ਅੰਡਰ-19 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਯੂਰਪ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ ਵਿੱਚ ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਡਰ-19 ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਦੂਸਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੌੜਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਖਿਡਾਰੀ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਪੰਜ ਪਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ 304 ਦੌੜਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਰੁੱਧ 133 ਦੀ ਪਾਰੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.espncricinfo.com/series/iccu19wc-qlf-europe-2019-1194300/stats|title=ICC Under-19 World Cup Qualifier Europe Region 2019|access-date=4 July 2023|publisher=ESPNcricinfo|language=en}}</ref> ਸਤੰਬਰ 2019 ਵਿੱਚ, ਸਿੰਘ ਨੂੰ 2019–20 ਆਇਰਲੈਂਡ ਟ੍ਰਾਈ-ਨੈਸ਼ਨ ਸੀਰੀਜ਼ ਲਈ ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਦੀ ਟਵੰਟੀ20 ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ 19 ਸਤੰਬਰ 2019 ਨੂੰ ਨੀਦਰਲੈਂਡਜ਼ ਲਈ [[ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਸਕਾਟਲੈਂਡ]] ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਆਪਣਾ [[ਟਵੰਟੀ-20 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ]] ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ 11 ਮਈ 2021 ਨੂੰ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਦੌਰੇ ਦੌਰਾਨ, ਆਇਰਲੈਂਡ ਵੁਲਵਜ਼ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਏ ਟੀਮ ਲਈ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਲਿਸਟ ਏ ਮੈਚ ਖੇਡਿਆ। ਉਸੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜੀ ਲਈ ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਦੀ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ (ਓਡੀਆਈ) ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{cite web |url=https://www.kncb.nl/en/news/preview-first-odi-in-ten-years-between-netherlands-and-scotland-19-21-may/ |title=Preview: first ODI in ten years between Netherlands and Scotland (19 & 21 May) |work=Royal Dutch Cricket Association |access-date=17 May 2021 |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਫਰਵਰੀ 2022 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲੜੀ ਲਈ ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਓਡੀਆਈ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ 29 ਮਾਰਚ 2022 ਨੂੰ [[ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ]] ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਆਪਣਾ ਓਡੀਆਈ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1288987.html |title=1st ODI (D/N), Mount Maunganui, Mar 29 2022, Netherlands tour of New Zealand |work=ESPN Cricinfo |access-date=29 March 2022|language=en}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਡੱਚ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 2003]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] i7v1970h5vaazaa9ldln08by0cw1pui 0 175015 840334 749730 2026-06-01T08:06:50Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840334 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Sara Naveed | image = Our Story Ends Here.jpg | caption = Book of Sara Naveed (Our Story Ends Here) | birth_date = 1 April | birth_place = [[Sialkot]], [[Pakistan]] | nationality = [[Pakistani]] | occupation = Author, Deputy Editor | known_for = Undying Affinity }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਸਾਰਾ ਨਵੀਦ'''<ref>{{Cite web |last=Iqbal |first=Mohsin |title=Interview with "Undying Affinity" Book's Writer Sara Naveed |url=http://www.pakreaders.com/interview-with-undying-affinity-books-writer-sara-naveed/ |access-date=21 December 2014 |website=Pakreaders.com}}</ref> ( {{lang-ur|{{Nastaliq|سارہ نوید}}}}) [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੇਖਕ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=Sara Naveed |url=https://penguin.co.in/author/sara-naveed/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513083715/https://penguin.co.in/author/sara-naveed/ |archive-date=2020-05-13 |access-date= |website=Penguin India }}</ref><ref>{{Cite web |date=2019-08-13 |title=In Conversation With Novelist Sara Naveed |url=https://mashion.pk/in-conversation-with-novelist-sara-naveed/ |access-date=2020-04-14 |website=Mashion |language=en |archive-date=2020-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200808023234/https://mashion.pk/in-conversation-with-novelist-sara-naveed/ |url-status=dead }}</ref> == ਜੀਵਨ == ''ਸਾਰਾ ਨਵੀਦ ਨੇ'' ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਐਂਡ ਤਕਨਾਲੋਜੀ, [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਤੋਂ ਬੈਂਕਿੰਗ ਅਤੇ ਵਿੱਤ ਵਿੱਚ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਕੀਤੀ। ਕਾਨਵੈਂਟ ਆਫ਼ ਜੀਸਸ ਐਂਡ ਮੈਰੀ, ਸਿਆਲਕੋਟ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰੀ-ਮੈਡੀਕਲ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਖਤਮ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |last=Khanduja |first=Jaideep |date=23 December 2014 |title=Author Interview: Sara Naveed: Undying Affinity Love Me For A Reason And Let The Reason To Be Love |url=http://pebbleinthestillwaters.blogspot.com/2014/12/author-interview-sara-naveed-undying.html |access-date=23 December 2014 |website=Pebble In The Still Waters |publisher=Blogspot}}</ref> ਨਵੰਬਰ 2014 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ, ''ਅਨਡਾਈਂਗ ਐਫੀਨਿਟੀ'' ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰੋਮਾਂਸ ਨਾਵਲ ਹੈ।<ref name="SimplyAmina">{{Cite web |last=Mughal |first=Amina |title=EXCLUSIVE: Sara Naveed talks about her upcoming book, Fawad Khan + More |url=https://simplyamina.wordpress.com/2014/08/17/exclusive-sara-naveed-talks-about-her-upcoming-book-fawad-khan-more/ |access-date=17 August 2014 |website=SimplyAmina |publisher=WordPress |archive-date=22 ਅਗਸਤ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140822054812/http://simplyamina.wordpress.com/2014/08/17/exclusive-sara-naveed-talks-about-her-upcoming-book-fawad-khan-more/ |url-status=dead }}</ref> [http://penguin.co.in/ ਪੇਂਗੁਇਨ ਰੈਂਡਮ ਹਾਊਸ ਇੰਡੀਆ] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਉਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਾਵਲ, ਜਿਸ ਦਾ ''[https://www.goodreads.com/book/show/33978240-our-story-ends-here ਸਿਰਲੇਖ ਆਵਰ ਸਟੋਰੀ ਐਂਡਜ਼ ਹੇਅਰ ਹੈ]'', 14 ਫਰਵਰੀ 2017 ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਇਆ।<ref name=":0">{{Cite web |title=Our Story Ends Here |url=https://www.goodreads.com/book/show/33978240-our-story-ends-here}}</ref> == ਕੰਮ == * ਅਨਡਾਇੰਗ ਅਫਿਨਿਟੀ<ref>{{Cite web |title=Undying Affinity |url=https://penguin.co.in/book/uncategorized/undying-affinity/ |access-date=2020-04-14 |website=Penguin India |language=en-US}}</ref> * ਆਰ ਸਟੋਰੀ ਐਂਡਸ ਹਿਅਰ<ref>{{Cite web |title=Our Story Ends Here |url=https://penguin.co.in/book/uncategorized/our-story-ends-here/ |access-date=2020-04-14 |website=Penguin India |language=en-US}}</ref> * ਆਲ ਆਫ਼ ਮਾਈ ਹਾਰਟ<ref>{{Cite web |title=All of My Heart |url=https://penguin.co.in/book/uncategorized/all-of-my-heart/ |access-date=2020-04-14 |website=Penguin India |language=en-US}}</ref> * ਦ ਵਰਲਡ ਬਿਟਵਿਨ ਅਸ<ref>{{Cite web |title=The World Between Us |url=https://penguin.co.in/book/uncategorized/the-world-between-us/ |access-date=2020-04-14 |website=Penguin India |language=en-US}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references /> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.saranaveed.com ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਮਹਿਲਾ ਲੇਖਕ]] k8okkfl24yu088b3y0sq65whwhgaymy 0 175471 840332 749732 2026-06-01T06:05:39Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840332 wikitext text/x-wiki '''ਸ਼ਾਹਰੁਖ ਹੁਸੈਨ''' ( {{lang-ur|شاہ رخ حسین}} ਜਨਮ 28 ਅਪ੍ਰੈਲ 1950) ਇੱਕ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ]] ਲੇਖਕ ਹੈ ਜੋ ਗਲਪ, ਗੈਰ-ਗਲਪ, ਅਤੇ ਸਕ੍ਰੀਨਰਾਈਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਮਨੋ-ਚਿਕਿਤਸਕ, ਲੋਕ-ਕਥਾਕਾਰ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਵੀ ਹੈ। ਉਹ [[ਲੰਡਨ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਸੈਨ ਰਾਇਲ ਲਿਟਰੇਰੀ ਫੰਡ ਦੀ ਫੈਲੋ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title=Fellows: Shahrukh Husain |url=https://www.rlf.org.uk/fellowships/shahrukh-husain/ |publisher=Royal Literary Fund}}</ref> ਉਹ ਇੱਕ ਮਨੋ-ਚਿਕਿਤਸਕ, ਲੋਕ-ਕਥਾਕਾਰ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਵੀ ਹੈ। ਉਹ [[ਲੰਡਨ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ ਦੀ ਚੋਣ == * ''ਇਨ ਕਸਟਡੀ'' (1993) ਲਈ ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇਅ, [[ਅਨੀਤਾ ਦੇਸਾਈ]] ਦੁਆਰਾ ਇਸੇ ਨਾਮ ਦੇ ਨਾਵਲ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਇਸਮਾਈਲ ਮਰਚੈਂਟ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਮਰਚੈਂਟ ਆਈਵਰੀ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਬੀਚਮ ਹਾਊਸ ਲਈ ਇੱਕ ਐਪੀਸੋਡ ਵੀ ਲਿਖਿਆ। <ref>{{Cite web |date=2019-07-25 |title=Beecham House review: Gurinder Chadha's period drama falls prey to a white man's gaze of colonial India |url=https://www.firstpost.com/entertainment/beecham-house-review-gurinder-chadhas-period-drama-falls-prey-to-a-white-mans-gaze-of-colonial-india-7048141.html |access-date=2020-11-21 |website=Firstpost}}</ref> == ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਚੋਣ == * ''ਇੱਕ ਬੇਚੈਨ ਹਵਾ'' (2013) * ''ਦ ਗੋਡੇਸ: ਸ਼ਕਤੀ, ਲਿੰਗਕਤਾ, ਐਂਡ ਨਾਰੀ ਬ੍ਰਹਮ'' (2003) * ''ਚੰਦਰ ਦੀਆਂ ਬੇਟੀਆਂ: ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀਆਂ ਡੈਣ ਕਹਾਣੀਆਂ'' (1993) * ''ਹੈਂਡਸਮ ਹੀਰੋਇਨਜ਼'' (1996)। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * Shahrukh Husain at Library of Congress, with 25 library catalogue records * [http://www.writewords.org.uk/interviews/shahrukh_husain.asp "Shahrukh Husain Interview"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250320115516/http://www.writewords.org.uk/interviews/shahrukh_husain.asp |date=2025-03-20 }} at WriteWords.org.uk, 16 December 2005 * [https://web.archive.org/web/20060526233527/http://www.rlf.org.uk/fellowshipscheme/profile.cfm?fellow=31&menu=3 "Shahrukh Husain"] at the Royal Literary Fund (archived 2006) * [https://web.archive.org/web/20060313171342/http://www.barefoot-books.com/uk/site/pages/authors.php?aid=33 Biography] from Barefoot Books (archived 2006) * [https://web.archive.org/web/20060315190032/http://www.penguinbooksindia.com/AuthorLounge/AuthorDetail.asp?aid=933 Biography] from Penguin Books India (archived 2006) [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1950]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਮਹਿਲਾ ਲੇਖਕ]] 869vjyxdjl7khheeq6ci3s4ypnzirao 0 184310 840319 766161 2026-05-31T15:34:42Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840319 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਮਿਸ਼ੇਲ ਦਿਲਹਾਰਾ | image = Michelle_Dilhara_cover.jpg | image_size = | alt = | caption = | birth_name = ਹਥਰਾਸਿੰਘੇ ਮਿਸ਼ੇਲ ਦਿਲਹਾਰਾ | birth_date = {{Birth date and age|df=y|1996|5|1}} | birth_place = ਰਾਗਾਮਾ, [[ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ]] | death_cause = | resting_place = | occupation = ਅਭਿਨੇਤਰੀ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਕਾਰਕੁਨ, ਲੇਖਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁਨ, ਪਰਉਪਕਾਰੀ | signature = }} '''ਹਥਾਰਸਿੰਘੇ ਮਿਸ਼ੇਲ ਦਿਲਹਾਰਾ''' (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: '''Hatharasinghege Michelle Dilhara;''' [[ਸਿੰਹਾਲਾ ਭਾਸ਼ਾ|ਸਿੰਹਾਲਾ]]: මිෂෙල් දිල්හාරා; ਜਨਮ 1 ਮਈ 1996) ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾਈ [[ਅਦਾਕਾਰ|ਅਭਿਨੇਤਰੀ]] ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰੇਮੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=25 April 2019 |title=Actress Michelle dilhara |url=http://www.sarasaviya.lk/birthday/2019-05-01-000000/%E0%B6%BB%E0%B6%82%E0%B6%9C%E0%B6%B1-%E0%B7%81%E0%B7%92%E0%B6%BD%E0%B7%8A%E0%B6%B4%E0%B7%92%E0%B6%B1%E0%B7%93-%E0%B6%B8%E0%B7%92%E0%B7%82%E0%B7%99%E0%B6%BD%E0%B7%8A-%E0%B6%AF%E0%B7%92%E0%B6%BD%E0%B7%8A%E0%B7%84%E0%B7%8F%E0%B6%BB%E0%B7%8F |access-date=25 April 2019 |language=si}}</ref><ref>{{Cite web |date=25 April 2020 |title=Actress Michelle Dilhara films |url=https://www.imdb.com/name/nm9450804/ |access-date=25 April 2020 |language=en}}</ref> ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਦਿਲਹਾਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀ ''ਸੁਦੂ ਅੰਡੇਗੇਨਾ ਕਾਲੂ ਅਵਿਦਿਨ''<ref name="DN2017">{{Cite news|url=http://dailynews.lk/2017/10/10/features/130673/be-difference|title=Be the difference|date=10 October 2017|work=[[Daily News (Sri Lanka)|Daily News]]|access-date=27 November 2017}}</ref><ref name="m1996">{{Cite web |date=13 January 2018 |title=Michelle Dilhara A blend of altruism and talent |url=https://ceylontoday.lk/site-api/uploads/e_paper/GLAMOUR-20-05-2018.pdf |access-date=13 January 2018 |publisher=[[Ceylon Today]] |archive-date=8 ਅਪ੍ਰੈਲ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200408013949/https://ceylontoday.lk/site-api/uploads/e_paper/GLAMOUR-20-05-2018.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="I like to become a Film Actress">{{Cite news|url=http://www.silumina.lk/2018/01/06/%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B6%B3%E0%B7%94%E0%B6%B1/%E0%B7%83%E0%B7%92%E0%B6%B1%E0%B6%B8%E0%B7%8F-%E0%B6%B1%E0%B7%92%E0%B6%BB%E0%B7%8A%E0%B6%B8%E0%B7%8F%C2%AD%E0%B6%AB%C2%AD%E0%B6%BA%E0%B6%9A-%E0%B6%BB%E0%B6%9F%C2%AD%E0%B6%B4%E0%B7%8F%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%B1-%E0%B6%86%E0%B7%83%E0%B6%BA%E0%B7%92|title=I like to become a Film Actress|date=6 January 2018|work=[[Silumina]]|access-date=6 January 2018|archive-date=14 ਜਨਵਰੀ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180114093723/http://www.silumina.lk/2018/01/06/%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B6%B3%E0%B7%94%E0%B6%B1/%E0%B7%83%E0%B7%92%E0%B6%B1%E0%B6%B8%E0%B7%8F-%E0%B6%B1%E0%B7%92%E0%B6%BB%E0%B7%8A%E0%B6%B8%E0%B7%8F%C2%AD%E0%B6%AB%C2%AD%E0%B6%BA%E0%B6%9A-%E0%B6%BB%E0%B6%9F%C2%AD%E0%B6%B4%E0%B7%8F%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%B1-%E0%B6%86%E0%B7%83%E0%B6%BA%E0%B7%92|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=Chose me for a non-dialogue main character Michelle Dilhara |url=http://www.sarasaviya.lk/interviews/2019/05/02/4931/දෙබස්-නැති-ප්%E2%80%8Dරධාන-චරිතයකට-මාව-තෝරාගෙන |access-date=2021-01-22 |website=sarasaviya}}</ref> ਵਿੱਚ "ਅਯੋਮਾ" ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਦਾਕਾਰੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.silumina.lk/2019/03/16/%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B6%B3%E0%B7%94%E0%B6%B1/%E0%B6%AD%E0%B6%BB%E0%B7%94-%E0%B6%AD%E0%B7%9C%E0%B6%BB%E0%B6%AD%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%94|title=A request letter that Michelle received|date=20 April 2019|work=[[Silumina]]|access-date=20 April 2019|archive-date=6 ਮਈ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190506032234/http://www.silumina.lk/2019/03/16/%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B6%B3%E0%B7%94%E0%B6%B1/%E0%B6%AD%E0%B6%BB%E0%B7%94-%E0%B6%AD%E0%B7%9C%E0%B6%BB%E0%B6%AD%E0%B7%94%E0%B6%BB%E0%B7%94|url-status=dead}}</ref> 2019 ਵਿੱਚ ਦਿਲਹਾਰਾ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁਵਾ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਕਿਤਾਬ "ਸਮਾਜਿਕ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਇੱਕ ਗਲਪ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਮੌਜੂਦ ਹੈ" ਅਤੇ ਉਸਦੀ "ਥਿਊਰੀ ਆਫ਼ ਅਲਟਰਨੇਟਿਵ ਸੋਸ਼ਲ ਕੋਗਵੀਲ" ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਯੁਵਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।<ref name="Alternative123">{{Cite web |date=24 February 2020 |title=The Theory of Alternative Social Cogwheel by Michelle Dilhara |url=http://www.ft.lk/lifestyle/The-Theory-of-Alternative-Social-Cogwheel-by-Michelle-Dilhara/8-696198 |access-date=24 February 2020 |publisher=[[Daily FT]]}}</ref><ref name="ceylontoday11">{{Cite news|url=https://ceylontoday.lk/features-more/4150|title=Through the Eyes of a Humanitarian|last=Perera|first=Priyangwada|date=11 November 2019|work=[[Ceylon Today]]|access-date=11 November 2019|archive-date=28 ਨਵੰਬਰ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191128023158/https://ceylontoday.lk/features-more/4150|url-status=dead}}</ref><ref name="My life">{{Cite web |date=8 May 2019 |title=My life is also like Arthur Fleck's in Joker Film |url=http://www.deshaya.lk/article/52/%E0%B7%84%E0%B6%AF%E0%B7%83%E0%B6%BB/13968/%E0%B6%86%E0%B6%AD%E0%B6%BB%E0%B7%8A%E0%B6%9C%E0%B7%9A-%E0%B6%A2%E0%B7%93%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B6%AD%E0%B6%BA-%E0%B6%85%E0%B7%83%E0%B7%8A%E0%B7%83%E0%B7%9A-%E0%B6%B8%E0%B6%B8%E0%B6%AD%E0%B7%8A--%E0%B6%89%E0%B6%B1%E0%B7%8A%E0%B6%B1%E0%B7%80%E0%B7%8F--- |access-date=8 Dec 2019 |archive-date=8 ਦਸੰਬਰ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191208035159/http://www.deshaya.lk/article/52/%25E0%25B7%2584%25E0%25B6%25AF%25E0%25B7%2583%25E0%25B6%25BB/13968/%25E0%25B6%2586%25E0%25B6%25AD%25E0%25B6%25BB%25E0%25B7%258A%25E0%25B6%259C%25E0%25B7%259A-%25E0%25B6%25A2%25E0%25B7%2593%25E0%25B7%2580%25E0%25B7%2592%25E0%25B6%25AD%25E0%25B6%25BA-%25E0%25B6%2585%25E0%25B7%2583%25E0%25B7%258A%25E0%25B7%2583%25E0%25B7%259A-%25E0%25B6%25B8%25E0%25B6%25B8%25E0%25B6%25AD%25E0%25B7%258A--%25E0%25B6%2589%25E0%25B6%25B1%25E0%25B7%258A%25E0%25B6%25B1%25E0%25B7%2580%25E0%25B7%258F--- |url-status=dead }}</ref> 2020 ਵਿੱਚ ਦਿਲਹਾਰਾ ਨੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਯੋਗ ਸੀਰੀਅਲ ''ਸੁਦੂ ਅੰਡੇਗੇਨਾ ਕਾਲੂ ਅਵਿਦੀਨ'' ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਰਾਏਗਾਮ ਟੈਲੀਜ਼ ਅਵਾਰਡ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ।<ref>{{Cite news|url=http://www.sundayobserver.lk/2020/10/11/youth-observer/many-faceted-gem|title=Michelle Dilhara: A many faceted gem|date=11 October 2020|work=Sunday Observer|access-date=11 October 2020}}</ref> ਇਸੇ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ, ਉਸਨੇ 2019 ਦੇ ਸੁਮਤੀ ਅਵਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵੀ ਜਿੱਤਿਆ,<ref>{{Cite web |date=31 March 2021 |title='Veeraya Gedara Awaith' won big at Sumathi Awards 2020 |url=http://www.sarasaviya.lk/news-teledramas/2021/04/01/20153/වීරයා-ගෙදර-ඇවිත්-සුමති-සම්මාන-දිනාගනී |access-date=2021-04-04 |website=Sarasaviya}}</ref> ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ 2021 ਵਿੱਚ 15ਵਾਂ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸਟੇਟ ਅਵਾਰਡ ਵੀ ਜਿੱਤਿਆ। 2020 ਵਿੱਚ, ਦਿਲਹਾਰਾ ਨੂੰ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀਵਾਰ ''ਕੈਨ ਯੂ ਹੀਅਰ ਮੀ'' ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ "ਮਾਹਿਮੀ" ਲਈ 26ਵੇਂ ਸੁਮਤੀ ਅਵਾਰਡ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2021 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀ ''ਪੋਰਕ ਵੇਦੀਆ'' ਲਈ ਰਾਏਗਾਮ ਟੈਲੀਜ਼ ਅਵਾਰਡ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਸਹਾਇਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2022 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਸੀਰੀਅਲ ''ਲੋਕਾ'' ਲਈ ਰਾਏਗਾਮ ਟੈਲੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਸਹਾਇਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਉਹ [[ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ|ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ]] ਲਈ ਧਰਤੀ ਦਿਵਸ ਨੈੱਟਵਰਕ ਰਾਜਦੂਤ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref name="CT2020">{{Cite news|url=http://www.sundayobserver.lk/2020/06/07/spectrum/actress-michelle-dilhara-becomes-%E2%80%98earth-day-network%E2%80%99-ambassador-sri-lanka|title=Actress Michelle Dilhara Becomes 'Earth Day Network' Ambassador for Sri Lanka|date=6 June 2020|work=[[Sunday Observer (Sri Lanka)|Sunday Observer]]|access-date=6 June 2020}}</ref> ਉਹ ਨੈੱਟ ਜ਼ੀਰੋ ਅਤੇ ਕਾਰਬਨ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੋਟਰ ਵੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਟਿਕਾਊ ਵਿਕਾਸ ਟੀਚਾ 13, ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਕੋਰੀਆਈ ਦੂਤਾਵਾਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ੁੱਧ ਜ਼ੀਰੋ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਫਰੇਮਵਰਕ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੋਰੀਆ ਦੇ ਰਾਜਦੂਤ ਸਾਂਥੁਥ ਵੂਨਜਿਨ ਜੀਓਂਗ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Korean ambassador Santhush Woonjin Jeong joined hands with Earth Day network ambassador Michelle Dilhara for a green initiative. |url=https://www.wtnzfox43.com/story/44277153/korean-ambassador-santhush-woonjin-jeong-joined-hands-with-earth-day-network-ambassador-michelle-dilhara-for-a-green-initiative |access-date=2021-09-28 |website=www.wtnzfox43.com |language=en |archive-date=2021-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127111830/https://www.wtnzfox43.com/story/44277153/korean-ambassador-santhush-woonjin-jeong-joined-hands-with-earth-day-network-ambassador-michelle-dilhara-for-a-green-initiative |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Go Green Embassy Initiative 상세보기{{!}}Embassy Notice Embassy of the Republic of Korea in the Democratic Socialist Republic of Sri Lanka |url=https://overseas.mofa.go.kr/lk-en/brd/m_2309/view.do?seq=759931 |access-date=2021-09-28 |website=overseas.mofa.go.kr}}</ref><ref>{{Cite web |last=Times |first=Pawtucket |title=Korean ambassador Santhush Woonjin Jeong joined hands with Earth Day network ambassador Michelle Dilhara for a green initiative. |url=https://www.pawtuckettimes.com/financial-page.html |access-date=2021-09-28 |website=Pawtucket Times |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਲਵਾਯੂ ਕਾਰਕੁਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1996]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] e471e7805o8u2a90ddjzfabj4nk2loj 0 193883 840315 787448 2026-05-31T13:06:59Z Tamanpreet Kaur 26648 Created by translating the section "Key relational themes" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1357006689|Hyperreality]]" 840315 wikitext text/x-wiki '''ਹਾਈਪਰਰਿਐਲਿਟੀ''' [[ਉੱਤਰ-ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ|ਪੋਸਟ-ਸਟ੍ਰਕਚਰਲਿਜ਼ਮ]] ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਕਲਪ ਹੈ ਜੋ ਹਕੀਕਤ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਉਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਲਖਾਇਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਕੀਕਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਲਈ ਘੜੇ ਗਏ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਅਤੇ ਆਮ ਸਹਿਮਤੀ ਵਾਲ਼ੀ ਹਕੀਕਤ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਘਿੱਚਮਿੱਚ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਈਪਰਰੀਅਲਿਟੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਹਕੀਕਤ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੇ ਗੁੰਨ੍ਹੇ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਕੀਕੀ ਅਤੇ ਮਨੋਘੜਤ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਲਤ ਮਲਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇੱਕ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਸਪੱਸ਼ਟ ਅੰਤਰ ਨਾ ਰਹੇ। <ref name="Tiffin2">{{Cite journal|last=Tiffin|first=John|last2=Terashima|first2=Nobuyoshi|year=2005|title=Paradigm for the third millennium|journal=Hyperreality}}</ref> ਇਹ ਪਦ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ [[ਯਾਂ ਬੌਦਰੀਆਰ|ਜੀਨ ਬੌਦਰੀਲਾਰਦ]] ਨੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ [[ਉੱਤਰਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦ|ਉੱਤਰ-ਆਧੁਨਿਕ]] ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੇ ਸੰਚਾਰ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਵਿਦਵਤਾਪੂਰਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਜੋ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਰ-ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਉਥਲ-ਪੁਥਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਲਹਿਰਾਂ ਨੇ ਅੱਡੀ ਲਾਈ ਸੀ। ਉੱਤਰ-ਆਧੁਨਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਰਾਹੀਂ, ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖੰਡਿਤ, ਪੂਰਕ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਸਮੂਹਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪੁਰਜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। [[ਸਮਾਜਿਕ ਯਥਾਰਥ|ਸਮਾਜਿਕ ਹਕੀਕਤਾਂ]] ਜੋ ਸਹਿਮਤੀ ਵਾਲੀ ਹਕੀਕਤ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਲਗਾਤਾਰ ਪੈਦਾ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਰਤੋਂ ਦੁਆਰਾ ਬਦਲਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਹਾਈਪਰਰੀਅਲਟੀ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। == ਹਾਈਪਰ ਰੀਅਲਿਟੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਵਿਸ਼ੇ == === ਨਤੀਜੇ === ਹਾਈਪਰ ਰੀਐਲਿਟੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਨਵੀਂ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਈਪਰ ਰੀਅਲਿਟੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਭਿਆਨਕ ਸਿੱਟਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਬਰਾਂ 'ਤੇ ਕੁਝ ਸੁਣਨਾ ਅਤੇ ਇਸ' ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾ ਕਰਨਾ ਚੁਣਨਾ ਕਾਫ਼ੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਅਤੇ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਅਨੁਭਵੀ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਖ਼ਬਰ ਸੱਚੀ ਹੈ ਜਾਂ ਝੂਠੀ, ਜੋ ਅਤਿ-ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ।<ref>{{Citation |title=11 The Gulf War Did Not Take Place |date=2002-05-01 |url=http://dx.doi.org/10.1515/9781503619630-014 |work=Jean Baudrillard: Selected Writings |pages=231–253 |publisher=Stanford University Press |doi=10.1515/9781503619630-014 |isbn=9781503619630 |access-date=2022-04-12}}</ref> ਪਹਿਲਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿਮੂਲੇਸ਼ਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਗਲਪ ਨੂੰ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਸੱਚ ਮੁੱਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇਹ ਵੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਹੇਰਾਫੇਰੀ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਦਰਸ਼ਕ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇਕਾਈ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਸ਼ਕਤੀ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Bordon|first=Yvonne|date=2013-01-21|title=T cells take a break from IL-7|journal=Nature Reviews Immunology|volume=13|issue=2|pages=71|doi=10.1038/nri3388|issn=1474-1733|pmid=23334243|doi-access=free}}</ref> ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਖਿੱਚੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਬਦਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਜਨਤਾ ਅੰਤਿਮ ਨਤੀਜਾ ਦੇਖ ਸਕੇ। ਫਿਰ ਜਨਤਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਸਮਝਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੀ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਹਨ। ਇਹ ਉਸ ਬਿੰਦੂ ਤੱਕ ਅੱਗੇ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸੋਧਾਂ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਕਿਸ਼ੋਰ ਉਮਰ ਦੌਰਾਨ ਸਰਜਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Ozimek|first=Phillip|last2=Bierhoff|first2=Hans-Werner|date=2020-10-02|title=All my online-friends are better than me – three studies about ability-based comparative social media use, self-esteem, and depressive tendencies|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/0144929X.2019.1642385|journal=Behaviour & Information Technology|language=en|volume=39|issue=10|pages=1110–1123|doi=10.1080/0144929X.2019.1642385|issn=0144-929X|url-access=subscription}}</ref> ਸੱਚ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅਤਿ-ਅਸਲੀਅਤ ਲਈ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਨਤੀਜਾ ਸੰਭਵ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰ-ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦ]] e1o8m7fd0ttxo4t20bqz004r0zf3zuq 840316 840315 2026-05-31T13:07:29Z Tamanpreet Kaur 26648 840316 wikitext text/x-wiki '''ਹਾਈਪਰਰਿਐਲਿਟੀ''' [[ਉੱਤਰ-ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ|ਪੋਸਟ-ਸਟ੍ਰਕਚਰਲਿਜ਼ਮ]] ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਕਲਪ ਹੈ ਜੋ ਹਕੀਕਤ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਉਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਲਖਾਇਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਕੀਕਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਲਈ ਘੜੇ ਗਏ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਅਤੇ ਆਮ ਸਹਿਮਤੀ ਵਾਲ਼ੀ ਹਕੀਕਤ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਘਿੱਚਮਿੱਚ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਈਪਰਰੀਅਲਿਟੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਹਕੀਕਤ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੇ ਗੁੰਨ੍ਹੇ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਕੀਕੀ ਅਤੇ ਮਨੋਘੜਤ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਲਤ ਮਲਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇੱਕ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਸਪੱਸ਼ਟ ਅੰਤਰ ਨਾ ਰਹੇ। <ref name="Tiffin2">{{Cite journal|last=Tiffin|first=John|last2=Terashima|first2=Nobuyoshi|year=2005|title=Paradigm for the third millennium|journal=Hyperreality}}</ref> ਇਹ ਪਦ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ [[ਯਾਂ ਬੌਦਰੀਆਰ|ਜੀਨ ਬੌਦਰੀਲਾਰਦ]] ਨੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ [[ਉੱਤਰਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦ|ਉੱਤਰ-ਆਧੁਨਿਕ]] ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੇ ਸੰਚਾਰ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਵਿਦਵਤਾਪੂਰਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਜੋ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਰ-ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਉਥਲ-ਪੁਥਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਲਹਿਰਾਂ ਨੇ ਅੱਡੀ ਲਾਈ ਸੀ। ਉੱਤਰ-ਆਧੁਨਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਰਾਹੀਂ, ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖੰਡਿਤ, ਪੂਰਕ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਸਮੂਹਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪੁਰਜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। [[ਸਮਾਜਿਕ ਯਥਾਰਥ|ਸਮਾਜਿਕ ਹਕੀਕਤਾਂ]] ਜੋ ਸਹਿਮਤੀ ਵਾਲੀ ਹਕੀਕਤ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਲਗਾਤਾਰ ਪੈਦਾ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਰਤੋਂ ਦੁਆਰਾ ਬਦਲਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਹਾਈਪਰਰੀਅਲਟੀ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। == ਨਤੀਜੇ == ਹਾਈਪਰ ਰੀਐਲਿਟੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਨਵੀਂ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਈਪਰ ਰੀਅਲਿਟੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਭਿਆਨਕ ਸਿੱਟਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਬਰਾਂ 'ਤੇ ਕੁਝ ਸੁਣਨਾ ਅਤੇ ਇਸ' ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾ ਕਰਨਾ ਚੁਣਨਾ ਕਾਫ਼ੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਅਤੇ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਅਨੁਭਵੀ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਖ਼ਬਰ ਸੱਚੀ ਹੈ ਜਾਂ ਝੂਠੀ, ਜੋ ਅਤਿ-ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ।<ref>{{Citation |title=11 The Gulf War Did Not Take Place |date=2002-05-01 |url=http://dx.doi.org/10.1515/9781503619630-014 |work=Jean Baudrillard: Selected Writings |pages=231–253 |publisher=Stanford University Press |doi=10.1515/9781503619630-014 |isbn=9781503619630 |access-date=2022-04-12}}</ref> ਪਹਿਲਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿਮੂਲੇਸ਼ਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਗਲਪ ਨੂੰ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਸੱਚ ਮੁੱਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇਹ ਵੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਹੇਰਾਫੇਰੀ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਦਰਸ਼ਕ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇਕਾਈ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਸ਼ਕਤੀ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Bordon|first=Yvonne|date=2013-01-21|title=T cells take a break from IL-7|journal=Nature Reviews Immunology|volume=13|issue=2|pages=71|doi=10.1038/nri3388|issn=1474-1733|pmid=23334243|doi-access=free}}</ref> ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਖਿੱਚੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਬਦਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਜਨਤਾ ਅੰਤਿਮ ਨਤੀਜਾ ਦੇਖ ਸਕੇ। ਫਿਰ ਜਨਤਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਸਮਝਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੀ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਹਨ। ਇਹ ਉਸ ਬਿੰਦੂ ਤੱਕ ਅੱਗੇ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸੋਧਾਂ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਕਿਸ਼ੋਰ ਉਮਰ ਦੌਰਾਨ ਸਰਜਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Ozimek|first=Phillip|last2=Bierhoff|first2=Hans-Werner|date=2020-10-02|title=All my online-friends are better than me – three studies about ability-based comparative social media use, self-esteem, and depressive tendencies|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/0144929X.2019.1642385|journal=Behaviour & Information Technology|language=en|volume=39|issue=10|pages=1110–1123|doi=10.1080/0144929X.2019.1642385|issn=0144-929X|url-access=subscription}}</ref> ਸੱਚ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅਤਿ-ਅਸਲੀਅਤ ਲਈ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਨਤੀਜਾ ਸੰਭਵ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰ-ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦ]] qoivif51xgqg3h38l5tgww1vgjjtzq9 0 194864 840318 836151 2026-05-31T15:32:23Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840318 wikitext text/x-wiki '''ਮਿਸ ਰਾਜਸਥਾਨ'''<ref>{{Cite web |title=Miss Rajasthan {{!}} QuickCompany |url=https://www.quickcompany.in/trademarks/3230520-miss-rajasthan |access-date=2022-09-04 |website=www.quickcompany.in}}</ref> ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ [[ਸੁੰਦਰਤਾ ਮੁਕਾਬਲਾ]] ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਸਾਲ ਰਾਜਸਥਾਨ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਊਜ਼ਨ ਗਰੁੱਪ ਇਸ ਸੁੰਦਰਤਾ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Miss Rajasthan 2022 |url=https://missrajasthan.org/ |access-date=2022-09-04 |website=missrajasthan.org}}</ref> ਮਿਸ ਰਾਜਸਥਾਨ ਫੈਮਿਨਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਸਨੇ 2017 ਤੋਂ [[ਫੇਮਿਨਾ ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ|ਫੈਮਿਨਾ ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ]] ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਫਾਰਮੈਟ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਫੈਮਿਨਾ ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ ਵਿੱਚ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਰਾਜ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਲਈ ਫੈਮਿਨਾ ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀ ਜੇਤੂ ਨੂੰ ਤਾਜ ਪਹਿਨਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਆਡੀਸ਼ਨ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Miss India 2017: #WeAreChanging - Beauty Pageants - Indiatimes |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-india/miss-india-2017-wearechanging/articleshow/57054371.cms |access-date=2022-09-04 |website=Femina Miss India |archive-date=2022-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220904190332/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-india/miss-india-2017-wearechanging/articleshow/57054371.cms |url-status=dead }}</ref> == ਮਿਸ ਰਾਜਸਥਾਨ 2015 == ਇਹ ਮੁਕਾਬਲਾ [[ਜੈਪੁਰ]], ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।<ref name=":0">{{Cite web |last=Hindi |first=Glamstaan |date=2024-05-25 |title=हर्षिका बन्ना बनी मिस राजस्थान 2024 |url=https://www.glamstaan.com/hindi/harshika-batra-becomes-miss-rajasthan-2024-winner |access-date=2024-05-25 |website=Glamstaan Hindi |language=hindi |archive-date=2024-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240525180355/https://www.glamstaan.com/hindi/harshika-batra-becomes-miss-rajasthan-2024-winner |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Cite web |title=हर्षिका बन्ना बनी मिस राजस्थान 2024, अर्निका जैन को फर्स्ट और खुशी बेलावाला को सेकंड रनरअप का ख़िताब - Sangri Today Hindi |url=https://hindi.sangritoday.com/harshika-banna-became-miss-rajasthan-2024-arnika-jain-got-the-title-of-first-and-khushi-belawala-the-second-runner-up |access-date=2024-05-25 |website=hindi.sangritoday.com }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| class="wikitable" |+'''ਅੰਤਿਮ ਨਤੀਜੇ''' ! ਨਤੀਜਾ ! ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ |- | ਮਿਸ ਰਾਜਸਥਾਨ 2024 | ਹਰਸ਼ਿਕਾ ਬੱਤਰਾ |- | ਪਹਿਲਾ ਰਨਰ ਅੱਪ | ਅਰਨਿਕਾ ਜੈਨ |- | ਦੂਜਾ ਰਨਰ ਅੱਪ | ਖੁਸ਼ੀ ਬੇਲਾਵਾਲਾ |} == ਮਿਸ ਰਾਜਸਥਾਨ 2024 == ਇਹ ਮੁਕਾਬਲਾ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ [[ਜੈਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਜੈਪੁਰ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਡੀਸ਼ਨ ਹੋਏ।<ref>{{Cite web |title=Miss Rajasthan 2023: राजस्थानी छोरियां दिखाएंगी खूबसूरती का जलवा, 5400 से ज्यादा लड़कियों ने की दावेदारी |url=https://www.amarujala.com/rajasthan/jaipur/miss-rajasthan-2023-rajasthani-girls-will-show-beauty-more-than-5400-girls-claim-2023-06-05 |access-date=2023-06-06 |website=Amar Ujala |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |last=शर्मा |first=विशाल |date=2023-06-05 |title=Miss Rajasthan 2023: राजस्थानी छोरियां दिखाएंगी खूबसूरती का जलवा, 5400 से ज्यादा गर्ल्स ने की दावेदारी |url=https://www.rajasthantak.com/miss-rajasthan-2023-rajasthani-girls-will-show-beauty-more-than-5400-girls-claim/ |access-date=2023-06-06 |website=Rajasthan Tak |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Today |first=Sangri |date=2023-06-05 |title=मिस राजस्थान 2023 का हुए ग्रैंड ऑडिशन |url=https://hindi.sangritoday.com/miss-rajasthan-2023-grand-audition |access-date=2023-06-06 |website=Sangri Today |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-05-16 |title=ब्यूटी पेजेंट मिस राजस्थान में रैंप पर बिखेरे जलवे, बेटियों ने भरी सपनों की उड़ान |url=https://www.aajtak.in/visualstories/news/in-jaipur-daughters-sizzle-on-the-ramp-in-beauty-pageant-miss-rajasthan-flight-of-dreams-lclcn-36812-16-05-2023 |access-date=2023-06-06 |website=www.aajtak.in |language=hi}}</ref> {| class="wikitable" |+'''ਅੰਤਿਮ ਨਤੀਜੇ''' ! ਨਤੀਜਾ ! ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ! ਨੋਟ(ਟਾਂ) |- | ਮਿਸ ਰਾਜਸਥਾਨ 2023 | ਵੈਸ਼ਨਵੀ ਸ਼ਰਮਾ <ref>{{Cite web |date=2023-08-07 |title=वैष्णवी शर्मा बनी मिस राजस्थान 2023 की विनर |url=https://www.patrika.com/jaipur-news/vaishnavi-sharma-became-the-winner-of-miss-rajasthan-2023-8419155/ |access-date=2023-09-10 |website=Patrika News |language=hi-IN}}</ref> | ਫੈਮਿਨਾ ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ ਰਾਜਸਥਾਨ 2024 <ref>{{Cite web |last=Today |first=Sangri |date=2024-08-19 |title=Vaishnavi Sharma wins Femina Miss India Rajasthan 2024 title: A journey from Miss Rajasthan to national pride |url=https://www.sangritoday.com/vaishnavi-sharma-wins-femina-miss-india-rajasthan-2024-title-a-journey-from-miss-rajasthan-to-national-pride |access-date=2024-08-20 |website=Sangri Today |language=en}}</ref> |- | ਪਹਿਲਾ ਰਨਰ ਅੱਪ | ਅਕਾਂਕਸ਼ਾ ਚੌਧਰੀ <ref>{{Cite web |date=2023-08-07 |title=Jaipur मिस राजस्थान की विजेता बनीं वैष्णवी शर्मा, फर्स्ट रनर अप रहीं आकांक्षा |url=https://samacharnama.com/city/jaipur/vaishnavi-sharma-crowned-miss-rajasthan-2017/cid11803224.htm |access-date=2023-09-10 |website=samacharnama.com |language=hi}}</ref> | |- |ਦੂਜਾ ਰਨਰ ਅੱਪ | ਓਰਜਾਲਾ | |} == ਮਿਸ ਰਾਜਸਥਾਨ 2023 == '''ਅੰਤਿਮ ਨਤੀਜੇ''' {| class="wikitable" !ਨਤੀਜਾ ! ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ! ਨੋਟ(ਟਾਂ) |- | ਮਿਸ ਰਾਜਸਥਾਨ 2022 | ਤਰੁਸ਼ੀ ਰਾਏ <ref>{{Cite web |last=thegreatpageantcommunity |date=2022-08-09 |title=Meet the winners of Miss Rajasthan 2022 |url=https://thegreatpageantcommunity.com/2022/08/09/meet-the-winners-of-miss-rajasthan-2022/ |access-date=2022-09-04 |website=The Great Pageant Community |language=en-US}}</ref> | |- |ਪਹਿਲਾ ਰਨਰ ਅੱਪ | ਪ੍ਰਿਯਾਂ ਸੈਨ <ref>{{Cite web |last=arvind.raghuwanshi |title=MBBS स्टूडेंट पर पूरे राजस्थान को गर्व, छोटी सी उम्र में पिता की मौत...फिर भी नहीं मानी हार और कर दिया कमाल |url=https://hindi.asianetnews.com/gallery/rajasthan/medical-student-priyan-sen-became-the-first-runner-of-miss-rajasthan-kpr-rgg2i6 |access-date=2022-09-09 |website=Asianet News Network Pvt Ltd |language=hi}}</ref> | ਮਿਸ ਅਰਥ ਇੰਡੀਆ 2023 <ref>{{Cite web |title=प्रियन सेन के नाम हुआ Miss Earth India 2023 का खिताब, वियतनाम में भारत को करेंगी रिप्रेजेंट - Priyan Sen named Miss Earth India 2023, will represent India in Vietnam |url=https://www.jagran.com/rajasthan/jaipur-priyan-sen-from-rajasthan-got-title-of-miss-earth-india2023-23515033.html |access-date=2023-08-30 |website=Jagran |language=hi}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Bureau |first=ABP News |date=2023-08-28 |title=Rajasthan's Priyan Sain Crowned Miss Earth India 2023 |url=https://news.abplive.com/lifestyle/priyan-sen-miss-earth-india-2023-who-is-priyan-sen-represent-india-in-vietnam-1625948 |access-date=2023-08-30 |website=news.abplive.com |language=en}}</ref> |- | ਦੂਜਾ ਰਨਰ ਅੱਪ | ਪਰਿਧੀ ਸ਼ਰਮਾ | |} == ਮਿਸ ਰਾਜਸਥਾਨ 2022 == ਇਹ ਮੁਕਾਬਲਾ 6 ਅਗਸਤ 2022 ਨੂੰ ਬਿਰਲਾ ਆਡੀਟੋਰੀਅਮ, [[ਜੈਪੁਰ]], ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿਖੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜੈਪੁਰ ਦੀ ਤਰੁਸ਼ੀ ਰਾਏ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜੇਤੂ ਦਾ ਤਾਜ ਪਹਿਨਾਇਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |last=Today |first=Sangri |date=2022-08-07 |title=Tarushee Rai became Miss Rajasthan 2022, grand finale in royal and grand style |url=https://www.sangritoday.com/tarushee-rai-became-miss-rajasthan-2022-grand-finale-in-royal-and-grand-style |access-date=2022-09-04 |website=Sangri Today |language=en}}</ref> {| class="wikitable" !ਨਤੀਜਾ ! ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ |- | ਮਿਸ ਰਾਜਸਥਾਨ 2021 | ਮਾਨਸੀ ਰਾਠੌਰ |- | ਪਹਿਲਾ ਰਨਰ ਅੱਪ | ਕਸ਼ਿਸ਼ ਅਸ਼ਵਨੀ |- | ਦੂਜਾ ਰਨਰ ਅੱਪ | ਅੰਜਲੀ ਜੋਧਾ |} == ਮਿਸ ਰਾਜਸਥਾਨ 2021 == ਇਹ ਮੁਕਾਬਲਾ 5 ਅਕਤੂਬਰ 2021 ਨੂੰ ਬਿਰਲਾ ਆਡੀਟੋਰੀਅਮ, ਜੈਪੁਰ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿਖੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਮਾਗਮ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸੀ ਰਾਠੌਰ ਨੂੰ ਜੇਤੂ ਦਾ ਤਾਜ ਪਹਿਨਾਇਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |date=2021-10-08 |title=Mansi Rathore Became Miss Rajasthan 2021, grand finale with grand ceremony - Sangri Buzz |url=https://www.sangribuzz.com/mansi-rathore-became-miss-rajasthan-2021-grand-finale-with-grand-ceremony/ |access-date=2022-09-04 |language=en-US}}</ref> {| class="wikitable" !ਨਤੀਜਾ ! ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ! ਨੋਟ(ਟਾਂ) |- | ਮਿਸ ਰਾਜਸਥਾਨ 2020 | ਖੁਸ਼ੀ ਅਜਵਾਨੀ <ref>{{Cite web |date=11 January 2021 |title=खुशी अज्वानी बनीं मिस राजस्थान, रॉयल अंदाज में हुआ ग्रैंड फिनाले |url=https://www.etvbharat.com/hindi/rajasthan/city/jaipur/khushi-ajwani-became-miss-rajasthan/rj20210111055958645 |access-date=2022-09-04 |website=ETV Bharat News}}</ref> | ਕੈਂਪਸ ਪ੍ਰਿੰਸੈਸ 2020 ਦਾ ਫਾਈਨਲਿਸਟ <ref>{{Cite web |title=ABOUT-Campus Princess-Campus Princess-Beauty Pageant |url=https://beautypageants.indiatimes.com/campus-princess/campus-princess/2020/khushi-ajwani/contestantprofile/84732037.cms |access-date=2022-09-04 |website=Femina Miss India |archive-date=2022-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220904193038/https://beautypageants.indiatimes.com/campus-princess/campus-princess/2020/khushi-ajwani/contestantprofile/84732037.cms |url-status=dead }}</ref> |} == ਮਿਸ ਰਾਜਸਥਾਨ 2020 == {| class="wikitable" !ਨਤੀਜਾ ! ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ! ਨੋਟ(ਟਾਂ) |- | ਮਿਸ ਰਾਜਸਥਾਨ 2019 | ਕੰਚਨ ਖਟਾਨਾ <ref>{{Cite web |date=2019-08-14 |title=कंचन खटाना ने जीता मिस राजस्थान 2019 का खिताब |url=https://hindi.news18.com/news/rajasthan/jaipur-kanchan-khatana-won-the-title-of-miss-rajasthan-2019-hydak-2323858.html |access-date=2022-09-04 |website=News18 हिंदी |language=hi }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | ਮਿਸ ਦੀਵਾ ਯੂਨੀਵਰਸ 2020 ਸਟੇਟ ਫਾਈਨਲਿਸਟ |- | ਪਹਿਲਾ ਰਨਰ ਅੱਪ | ਅਰੁਣਾ ਬੇਨੀਵਾਲ | ਵੀਐਲਸੀਸੀ ਫੈਮਿਨਾ ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ ਰਾਜਸਥਾਨ 2020 <ref>{{Cite web |title=Learn More About VLCC Femina Miss India Rajasthan 2020 Aruna Beniwal's Life Story - Beauty Pageants - Indiatimes |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-india/learn-more-about-vlcc-femina-miss-india-rajasthan-2020-aruna-beniwals-life-story/articleshow/80147585.cms |access-date=2022-09-05 |website=Femina Miss India |archive-date=2022-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220905183022/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-india/learn-more-about-vlcc-femina-miss-india-rajasthan-2020-aruna-beniwals-life-story/articleshow/80147585.cms |url-status=dead }}</ref> |- | ਚੌਥਾ ਰਨਰ ਅੱਪ | ਮਿਤਾਲੀ ਕੌਰ | ਮਿਸ ਇੰਟਰਕੌਂਟੀਨੈਂਟਲ ਇੰਡੀਆ 2021 |} == ਮਿਸ ਰਾਜਸਥਾਨ 2019 == {| class="wikitable" !ਨਤੀਜਾ ! ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ |- | ਮਿਸ ਰਾਜਸਥਾਨ 2015 | ਕੋਮਲ ਮਹੇਚਾ <ref>{{Cite web |date=16 May 2018 |title=Miss Rajasthan 2015 Archives |url=https://www.archedu.org/blog/tag/miss-rajasthan-2015/ |access-date=2022-09-04 |website=Arch College of Design & Business Blog |language=en-US}}</ref> |} == ਮਿਸ ਰਾਜਸਥਾਨ 2018 == {| class="wikitable" !ਨਤੀਜਾ ! ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ! ਨੋਟ(ਟਾਂ) |- | ਮਿਸ ਰਾਜਸਥਾਨ 2017 | ਸਿਮਰਨ ਸ਼ਰਮਾ <ref>{{Cite web |date=2017-08-21 |title=सिमरन शर्मा बनीं मिस राजस्थान 2017, ग्रैंड फिलाने में दिखा रॉयल लुक |url=https://hindi.news18.com/news/rajasthan/jaipur-miss-rajasthan-2017-winner-is-simran-sharma-1084213.html |access-date=2022-09-04 |website=News18 हिंदी |language=hi }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | ਮਿਸ ਗ੍ਰੈਂਡ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ 2020 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ <ref>{{Cite web |date=2021-02-26 |title=MISS GRAND INTERNATIONAL 2020: GUWAHATI GIRL SIMRAN SHARMA LATEST PHOTOSHOOT IN THAILAND - News Live |url=https://newslivetv.com/miss-grand-international-2020-guwahati-girl-simran-sharma-latest-photoshoot-in-thailand/ |access-date=2022-09-04 |language=en-GB}}</ref> |} == ਮਿਸ ਰਾਜਸਥਾਨ 2017 == {| class="wikitable" !ਨਤੀਜਾ ! ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ |- | ਮਿਸ ਰਾਜਸਥਾਨ 2018 | ਆਂਚਲ ਬੋਹਰਾ <ref>{{Cite web |date=20 August 2018 |title=Jaipur diary |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2018/aug/20/jaipur-diary-1860083.html |access-date=2022-09-04 |website=The New Indian Express}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2018-08-14 |title=मिस राजस्थान 2018: जोधपुर की आँचल बोहरा विनर लेकसिटी की जूही व्यास फर्स्ट रनर अप |url=https://udaipurtimes.com/hindi/miss-rajasthan-2018-juhi-vyas-first-runner-up-of-aanchal/c74416-w2859-cid117871-s10696.htm |access-date=2022-09-04 |website=udaipurtimes.com |language=hi}}</ref> |} == ਮਿਸ ਰਾਜਸਥਾਨ 2016 == {| class="wikitable" !ਨਤੀਜਾ ! ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ |- | ਮਿਸ ਰਾਜਸਥਾਨ 2016 | ਗੀਤਾਂਜਲੀ <ref>{{Cite web |title=Geetannjli-Miss India Contestants-Miss India-Beauty Pageant |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-india/miss-india-contestants/2016/fmi-2016-delhi/contestantprofile/51139133.cms |access-date=2022-09-04 |website=Femina Miss India }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{Cite web |date=2016-08-20 |title=Geetanjali won the MISS RAJASTHAN 2016 title {{!}} The India Post The India Post |url=https://www.theindiapost.com/uncategorized/geetanjali-won-miss-rajasthan-2016-title/ |access-date=2022-09-04 |language=en-US |archive-date=2022-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220904194111/https://www.theindiapost.com/uncategorized/geetanjali-won-miss-rajasthan-2016-title/ |url-status=dead }}</ref> |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੁੰਦਰਤਾ ਮੁਕਾਬਲੇ]] 1riyblgs3ya62otimd8vpjg9qnd3i1x