ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ pawiki https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.5 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਾਟਕ ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Event Event talk Topic 0 2458 840590 837041 2026-06-10T03:44:03Z Tamanpreet Kaur 26648 /* ਗੈਲਰੀ */ 840590 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[ਸਿੱਖੀ]] | name = ਗੁਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ | native_name = | native_name_lang = pa | image = Sri Guru Har Krishan Ji Gurudwara Pothi Mala.jpg | alt = ਗੁਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਫ਼ੈਸਕੋ | caption = ਗੁਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਫ਼ੈਸਕੋ | birth_name = ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ | birth_date = 7 ਜੁਲਾਈ 1656 | birth_place = [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ]] | death_date = {{Death date and age|df=yes|1664|03|30|1656|08|07}} | death_place = [[ਦਿੱਲੀ]] | resting_place = | period = 1661–1664 | other_names = ''ਅੱਠਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ'', ਬਾਲਾ ਪ੍ਰੀਤਮ | occupation = | predecessor = [[ਗੁਰ ਹਰਿਰਾਇ]] | successor = [[ਗੁਰ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] | father = ਗੁਰ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ | mother = ਮਾਤਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੌਰ | death_cause = [[ਚੇਚਕ]] }} {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} '''ਗੁਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ''' (7 ਜੁਲਾਈ 1656 – 30 ਮਾਰਚ 1664<ref name="Kohli1992p12">{{cite book |author=Mohindar Pal Kohli |url=https://books.google.com/books?id=3H1XAEqCOqAC&pg=PA12 |title=Guru Tegh Bahadur: Testimony of Conscience |publisher=Sahitya Akademi |year=1992 |isbn=978-81-7201-234-2 |pages=12–13}}</ref>) [[ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂ]] ਸਨ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ '''ਬਾਲ ਗੁਰੂ''',<ref name="singha">HS Singha (2009), The Encyclopedia of Sikhism, Hemkunt Press, {{ISBN|978-8170103011}}, pp. 96–97</ref> ਜਾਂ '''ਹਰਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ''',<ref name="Fenech2014p148">{{cite book |author1=Louis E. Fenech |url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA148 |title=Historical Dictionary of Sikhism |author2=W. H. McLeod |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |year=2014 |isbn=978-1-4422-3601-1 |page=148}}</ref><ref>{{cite book |author1=Pashaura Singh |url=https://books.google.com/books?id=CzYeAwAAQBAJ&pg=PT951 |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |author2=Louis E. Fenech |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-100412-4 |page=951}}</ref> ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ]],<ref name="singha" /> ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। 1664 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਚੇਚਕ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੱਠਵੇਂ ਜਨਮਦਿਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ, ਗੁਰੂਜੀ ਵਜੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਰਾਜ, ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਸਾਲ, ਪੰਜ ਮਹੀਨੇ ਅਤੇ 24 ਦਿਨ ਰਿਹਾ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ "ਬਾਬਾ ਬਕਾਲੇ" ਕਹਿਣ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਾ-ਚਾਚਾ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਨ ਲਈ ਕਿਹਾ।<ref name=singha /><ref name="Fenech2014p148" /> ==ਜੀਵਨੀ== ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ‘ਬਾਲ ਗੁਰੂ’ ਜਾਂ ਫਿਰ ‘ਬਾਲਾ ਪ੍ਰੀਤਮ’ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]] ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਗਏ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰਿਆਈ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ 8 ਸਾਵਣ ਸੰਮਤ 1723 ਮੁਤਾਬਿਕ 7 ਜੁਲਾਈ 1656 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਪਿਤਾ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਕ੍ਰਿਸਨ ਕੌਰ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਰਾਮਰਾਏ, ਉਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਜੀ ਨੇ ਅਕਤੂਬਰ 1661 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਆਪ ਜੀ ਨੁੂੰ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਅਧਾਰ ‘ਤੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਬਖਸ਼ ਦਿੱਤੀ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਮਰਾਏ ਬੜੇ ਚਤੁਰ, ਨੀਤੀ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਅਤੇ ਮਸੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤਿਕਾਰ ਦੀ ਨਿਗ੍ਹਾ ਨਾਲ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਜਦ ਔਰੰਗਜੇਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਬੁਲਾਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜੇਬ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਦਿਖਾਈਆਂ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੁਲਾਣਿਆਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ‘ਤੇ ਔਰੰਗਜੇਬ ਨੇ ਰਾਮਰਾਏ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ‘ਮਿਟੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੀ ਪੇੜੈ ਪਈ ਕੁਮਿਆਰ’ ਲਿਖ ਕੇ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ‘ਤੇ ਆਪਣਾ ਬਣਿਆ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਖੁਸਨੰਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਮਰਾਏ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਸਲ ਸਬਦ ‘ਮਿਟੀ ਬੇਈਮਾਨ ਕੀ ਪੇੜੈ ਪਈ ਕੁਮਿਆਰ’ ਹੈ ਪਰ ਲਿਖਾਰੀ ਦੀ ਗਲਤੀ ਕਾਰਨ ‘ਮੁਸਲਮਾਨ’ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਘੋਰ ਅਵੱਗਿਆ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਦਾ ਲਈ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਰਾਮਰਾਏ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ। ਗੁਰਗੱਦੀ ‘ਤੇ ਬੈਠਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੀ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਰੋਪੜ ਦੇ ਇੱਕ ਧਨੀ ਆਦਮੀ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਹੀ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਜਦ ਉਸ ਆਦਮੀ ਨੇ ਪਛੁਤਾਵਾ ਕੀਤਾ ਤੇਅੱਗੇ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਇਨਸਾਨ ਬਣਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਆਪਜੀ ਨੇ ਭਰੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕੁੜੀਮਾਰ ਨੂੰ ਤਾੜਨਾ ਕਰਕੇ ਬਖਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਜੀ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪਰਉਪਕਾਰ ਕੀਤੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਮਰਾਏ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜੇਬ ਕੋਲ ਫਰਿਆਦ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੇਰਾ ਹੱਕ ਮਾਰ ਕੇ ਮੇਰੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਅਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤਾਂ ਹੋਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਪਰ ਔਰੰਗਜੇਬ ਨੇ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਬੁਲਾਏ। ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੀਵਾਨ ਪਰਸਰਾਮ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਦਿੱਲੀ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਦੀਵਾਨ ਕੀਰਤਪੁਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦੀਵਾਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣ ਤੋਂ ਕੋਈ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਪਰ ਉਹ ਔਰੰਗਜੇਬ ਵਰਗੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਣਗੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਕੇ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਤੁਰਨ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਭੀੜ ਕੀਰਤਪੁਰ ਆ ਗਈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਤੇ ਦਿਲਾਸਾ ਦਿੱਤਾ ਫਿਰ ਵੀ ਸੈਂਕੜੇ ਸਿੱਖ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਚੱਲ ਪਏ। ਅੰਬਾਲੇ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕਸਬੇ ਪੰਜੋਖਰੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕੁਝ ਉਘੇ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਬਾਕੀ ਸਭ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲੀਰਾਤ ਪੰਜੋਖਰੇ ਕੱਟੀ। ਉਥੋਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹੰਕਾਰੀ ਪੰਡਿਤ ਲਾਲਚੰਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਤੁਹਾਨੁੂੰ ਗੁਰੂ ਹਰਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੁਆਪਰ ਯੁੱਗ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸਨ ਜੀਨੇ ਗੀਤਾ ਰਚੀ ਸੀ। ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਅਰਥ ਕਰਕੇ ਵਿਖਾਓ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚੋਂ ਧੁਰੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਨਿਮਰਤਾ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਬੋਲੇ, ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਸੇਵਕ ਹਾਂ। ਕਲਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਹੀ ਵਰਤਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਕਲਾ ਦੇਖਣੀ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਬੰਦਾ ਲੈ ਆ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਆਪਣੀ ਮਿਹਰ ਸਦਕਾ ਗੀਤਾ ਦੇ ਅਰਥ ਕਰਕੇ ਤੇਰੀ ਨਿਸਾ ਕਰਵਾ ਦੇਣਗੇ। ਪੰਡਿਤ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਛੱਜੂ ਨਾਮੀ ਅਨਪੜ੍ਹ ਝਿਉਰ ਨੂੰ ਲੈ ਆਇਆ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਦਰੀਂ ਨਦਰ ਨਿਹਾਲ ਕੀਤਾ ਤੇਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਪੰਡਿਤ ਜੀ ਦੀ ਨਿਸਾ ਕਰਵਾਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਸੋਟੀ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਨੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨੇਤਰ ਪਾਏ। ਪੰਡਿਤ ਨੇ ਗੀਤਾ ਦੇ ਔਖੇ ਤੋਂ ਔਖੇ ਸਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਪੁੱਛੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਅਰਥ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਪੰਡਿਤ ਇਹ ਕੌਤਕ ਵੇਖ ਕੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨੀ ਪੈ ਗਿਆ, ਮੁਆਫੀ ਮੰਗੀ ਤੇ ਸਿੱਖ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜਿੱਥੇ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬੰਗਲੇ ਠਹਿਰੇ। ਔਰੰਗਜੇਬ ਨੇ ਦਰਸਨਾ ਲਈ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਆਦੇਸ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਨਹਿ ਮਲੇਛ ਕੋ ਦਰਸਨ ਦੇਹੈਂ’ ਕਹਿ ਕੇ ਦਰਸਨ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਬਦ ਲਿੱਖ ਕੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ‘ਕਿਆ ਖਾਧੇ ਕਿਆ ਪੈਧੇ ਹੋਇ, ਜਾ ਮਨਿ ਨਾਹੀ ਸਚਾ ਸੋਇ॥” ਔਰੰਗਜੇਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸਹਿਜਾਦਾ ਮੁਅੱਜ਼ਮ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਭੇਜਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਉਪਦੇਸ ਦੇ ਕੇ ਨਿਹਾਲ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਰਾਮਰਾਏ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਨਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਤੁਰੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਪੱਸਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਗੁਰਗੱਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਜਾਂ ਜੱਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਨਹੀਂ। ਰਾਮਰਾਏ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਤੁਕ ਬਦਲੀ, ਇਸ ਤੇ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੁੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਗੁਰਗੱਦੀ ਬਾਰੇ ਦਾਅਵਾ ਝੂਠਾ ਹੈ। ਸਹਿਜਾਦਾ ਮੁਅੱਜ਼ਮ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟੀਕਰਨ ਸੁਣ ਕੇ ਔਰੰਗਜੇਬ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਕਾਇਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕਰਾਮਾਤੀ ਸਕਤੀ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆਇਆ ਤੇ ਪਟਰਾਣੀ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੋਟੀ ਪਟਰਾਣੀ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ‘ਇਹ ਹੈ ਪਟਰਾਣੀ’ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਪੂਰੀ ਹੋਣਦਾ ਵਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਬੁਖਾਰ ਤੇ ਚੇਚਕ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਫੈਲ ਗਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੁਖੀ ਬਿਮਾਰਾਂ ਦੀ ਦਿਨ ਰਾਤ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਦਸਵੰਧ ਤੇ ਭੇਟਾ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਵਰਤਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਦਰਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਤਨ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਤਾਂ ਦਸਮੇਸ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਹੈ ‘ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਧਿਆਇਐ, ਜਿਸ ਡਿਠੈ ਸਭ ਦੁਖ ਜਾਇ।’ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਗੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਤੇਜ ਬੁਖਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ‘ਤੇ ਵੀ ਚੇਚਕ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦਿੱਸਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਸਮਾ ਜਾਣ ਕੇ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਬਾਰੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ‘ਬਾਬਾ ਬਕਾਲੇ’ ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਸੀ ਕਿ ਅਗਲਾ ਗੁਰੂ ਪਿੰਡ ਬਕਾਲੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ 3 ਵੈਸਾਖ ਸੰਮਤ 1721 ਮੁਤਾਬਿਕ 30 ਮਾਰਚ 1664 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਜੋਤੀਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ। [[ਗ੍ਰੇਗੋਰੀਅਨ ਕੈਲੰਡਰ]] ਮੁਤਾਬਿਕ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ 3 ਵੈਸਾਖ ਹਰ ਸਾਲ 16 ਜਾਂ 17 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਯਾਤਰਾ 7 ਸਾਲ 8 ਮਹੀਨੇ 19 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਜਮੁਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ‘ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਹੁਣ ‘ਬਾਲਾ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਦੁਆਰਾ’ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ ਲੇਖਨ == ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਵਧੇਰੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ​​ਸਾਹਿਤ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref>{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-969930-8|page=41}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਜੀਵਨੀਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਕੌਣ ਸੀ, 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ - ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ ਦੁਆਰਾ - ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਸੰਗਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|author=Surjit Singh Gandhi|title=History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 C.E |url=https://books.google.com/books?id=vZFBp89UInUC&pg=PA590 |year=2007|publisher=Atlantic Publishers |isbn=978-81-269-0858-5|pages=590–591 with note 2}}</ref> == ਗੈਲਰੀ == <gallery> File:Front view of Gurudwara Bangla Sahib, Delhi.jpg|[[ਗੁਰਦੁਆਰਾ]] [[ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਜੈ ਸਿੰਘ I|ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ,<ref name="Macauliffe3">{{cite book |author=Macauliffe |title=Sikh Religion – Vol4 [[iarchive:in.ernet.dli.2015.69685/page/n335|p. 320]] |publisher=Oxford |year=1909 |pages=320}}</ref> where Guru Har Krishan died—now one of North India's most famous gurudwaras File:Gurudwara Panjokhra Sahib, Haryana.jpg|[[ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ]] ਪੰਜੋਖਰਾ ਸਾਹਿਬ, [[ਅੰਬਾਲਾ]], [[ਹਰਿਆਣਾ]], ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਿੱਲੀ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਗਏ ਸਨ—ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। File:Sri Guru Har Krishan Ji Gurudwara Pothi Mala.jpg|ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਫ੍ਰੈਸਕੋ, ਲਗਭਗ 1745 File:Guru Har Krishan painting.jpg|ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ (ਖੱਬੇ) ਇੱਕ ਸੇਵਾਦਾਰ ਦੁਆਰਾ ਖਿੱਚੀ ਗਈ, ਲਗਭਗ 1700-1750 File:Guru Har Krishan miniature painting.jpg|ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਲਘੂ ਪੇਂਟਿੰਗ File:Guru Har Krishan being worshipped by his followers.jpg|ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਰਧਾਲੂ File:Original structure of Gurudwara Sri Sheesh Mahal Sahib, Kiratpur Sahib.jpg|[[ਗੁਰਦੁਆਰਾ]] ਸ੍ਰੀ ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ ਸਾਹਿਬ, [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੀ ਮੂਲ ਬਣਤਰ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ </gallery> {{clear}} == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] 9aoyb48b3xc3416nh2qo9rb57f0uixf 840591 840590 2026-06-10T03:45:51Z Tamanpreet Kaur 26648 /* ਗੈਲਰੀ */ 840591 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[ਸਿੱਖੀ]] | name = ਗੁਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ | native_name = | native_name_lang = pa | image = Sri Guru Har Krishan Ji Gurudwara Pothi Mala.jpg | alt = ਗੁਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਫ਼ੈਸਕੋ | caption = ਗੁਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਫ਼ੈਸਕੋ | birth_name = ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ | birth_date = 7 ਜੁਲਾਈ 1656 | birth_place = [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ]] | death_date = {{Death date and age|df=yes|1664|03|30|1656|08|07}} | death_place = [[ਦਿੱਲੀ]] | resting_place = | period = 1661–1664 | other_names = ''ਅੱਠਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ'', ਬਾਲਾ ਪ੍ਰੀਤਮ | occupation = | predecessor = [[ਗੁਰ ਹਰਿਰਾਇ]] | successor = [[ਗੁਰ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] | father = ਗੁਰ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ | mother = ਮਾਤਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੌਰ | death_cause = [[ਚੇਚਕ]] }} {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} '''ਗੁਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ''' (7 ਜੁਲਾਈ 1656 – 30 ਮਾਰਚ 1664<ref name="Kohli1992p12">{{cite book |author=Mohindar Pal Kohli |url=https://books.google.com/books?id=3H1XAEqCOqAC&pg=PA12 |title=Guru Tegh Bahadur: Testimony of Conscience |publisher=Sahitya Akademi |year=1992 |isbn=978-81-7201-234-2 |pages=12–13}}</ref>) [[ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂ]] ਸਨ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ '''ਬਾਲ ਗੁਰੂ''',<ref name="singha">HS Singha (2009), The Encyclopedia of Sikhism, Hemkunt Press, {{ISBN|978-8170103011}}, pp. 96–97</ref> ਜਾਂ '''ਹਰਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ''',<ref name="Fenech2014p148">{{cite book |author1=Louis E. Fenech |url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA148 |title=Historical Dictionary of Sikhism |author2=W. H. McLeod |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |year=2014 |isbn=978-1-4422-3601-1 |page=148}}</ref><ref>{{cite book |author1=Pashaura Singh |url=https://books.google.com/books?id=CzYeAwAAQBAJ&pg=PT951 |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |author2=Louis E. Fenech |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-100412-4 |page=951}}</ref> ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ]],<ref name="singha" /> ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। 1664 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਚੇਚਕ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੱਠਵੇਂ ਜਨਮਦਿਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ, ਗੁਰੂਜੀ ਵਜੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਰਾਜ, ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਸਾਲ, ਪੰਜ ਮਹੀਨੇ ਅਤੇ 24 ਦਿਨ ਰਿਹਾ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ "ਬਾਬਾ ਬਕਾਲੇ" ਕਹਿਣ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਾ-ਚਾਚਾ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਨ ਲਈ ਕਿਹਾ।<ref name=singha /><ref name="Fenech2014p148" /> ==ਜੀਵਨੀ== ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ‘ਬਾਲ ਗੁਰੂ’ ਜਾਂ ਫਿਰ ‘ਬਾਲਾ ਪ੍ਰੀਤਮ’ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]] ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਗਏ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰਿਆਈ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ 8 ਸਾਵਣ ਸੰਮਤ 1723 ਮੁਤਾਬਿਕ 7 ਜੁਲਾਈ 1656 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਪਿਤਾ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਕ੍ਰਿਸਨ ਕੌਰ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਰਾਮਰਾਏ, ਉਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਜੀ ਨੇ ਅਕਤੂਬਰ 1661 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਆਪ ਜੀ ਨੁੂੰ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਅਧਾਰ ‘ਤੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਬਖਸ਼ ਦਿੱਤੀ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਮਰਾਏ ਬੜੇ ਚਤੁਰ, ਨੀਤੀ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਅਤੇ ਮਸੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤਿਕਾਰ ਦੀ ਨਿਗ੍ਹਾ ਨਾਲ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਜਦ ਔਰੰਗਜੇਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਬੁਲਾਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜੇਬ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਦਿਖਾਈਆਂ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੁਲਾਣਿਆਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ‘ਤੇ ਔਰੰਗਜੇਬ ਨੇ ਰਾਮਰਾਏ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ‘ਮਿਟੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੀ ਪੇੜੈ ਪਈ ਕੁਮਿਆਰ’ ਲਿਖ ਕੇ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ‘ਤੇ ਆਪਣਾ ਬਣਿਆ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਖੁਸਨੰਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਮਰਾਏ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਸਲ ਸਬਦ ‘ਮਿਟੀ ਬੇਈਮਾਨ ਕੀ ਪੇੜੈ ਪਈ ਕੁਮਿਆਰ’ ਹੈ ਪਰ ਲਿਖਾਰੀ ਦੀ ਗਲਤੀ ਕਾਰਨ ‘ਮੁਸਲਮਾਨ’ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਘੋਰ ਅਵੱਗਿਆ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਦਾ ਲਈ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਰਾਮਰਾਏ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ। ਗੁਰਗੱਦੀ ‘ਤੇ ਬੈਠਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੀ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਰੋਪੜ ਦੇ ਇੱਕ ਧਨੀ ਆਦਮੀ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਹੀ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਜਦ ਉਸ ਆਦਮੀ ਨੇ ਪਛੁਤਾਵਾ ਕੀਤਾ ਤੇਅੱਗੇ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਇਨਸਾਨ ਬਣਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਆਪਜੀ ਨੇ ਭਰੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕੁੜੀਮਾਰ ਨੂੰ ਤਾੜਨਾ ਕਰਕੇ ਬਖਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਜੀ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪਰਉਪਕਾਰ ਕੀਤੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਮਰਾਏ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜੇਬ ਕੋਲ ਫਰਿਆਦ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੇਰਾ ਹੱਕ ਮਾਰ ਕੇ ਮੇਰੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਅਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤਾਂ ਹੋਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਪਰ ਔਰੰਗਜੇਬ ਨੇ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਬੁਲਾਏ। ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੀਵਾਨ ਪਰਸਰਾਮ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਦਿੱਲੀ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਦੀਵਾਨ ਕੀਰਤਪੁਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦੀਵਾਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣ ਤੋਂ ਕੋਈ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਪਰ ਉਹ ਔਰੰਗਜੇਬ ਵਰਗੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਣਗੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਕੇ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਤੁਰਨ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਭੀੜ ਕੀਰਤਪੁਰ ਆ ਗਈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਤੇ ਦਿਲਾਸਾ ਦਿੱਤਾ ਫਿਰ ਵੀ ਸੈਂਕੜੇ ਸਿੱਖ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਚੱਲ ਪਏ। ਅੰਬਾਲੇ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕਸਬੇ ਪੰਜੋਖਰੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕੁਝ ਉਘੇ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਬਾਕੀ ਸਭ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲੀਰਾਤ ਪੰਜੋਖਰੇ ਕੱਟੀ। ਉਥੋਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹੰਕਾਰੀ ਪੰਡਿਤ ਲਾਲਚੰਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਤੁਹਾਨੁੂੰ ਗੁਰੂ ਹਰਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੁਆਪਰ ਯੁੱਗ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸਨ ਜੀਨੇ ਗੀਤਾ ਰਚੀ ਸੀ। ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਅਰਥ ਕਰਕੇ ਵਿਖਾਓ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚੋਂ ਧੁਰੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਨਿਮਰਤਾ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਬੋਲੇ, ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਸੇਵਕ ਹਾਂ। ਕਲਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਹੀ ਵਰਤਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਕਲਾ ਦੇਖਣੀ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਬੰਦਾ ਲੈ ਆ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਆਪਣੀ ਮਿਹਰ ਸਦਕਾ ਗੀਤਾ ਦੇ ਅਰਥ ਕਰਕੇ ਤੇਰੀ ਨਿਸਾ ਕਰਵਾ ਦੇਣਗੇ। ਪੰਡਿਤ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਛੱਜੂ ਨਾਮੀ ਅਨਪੜ੍ਹ ਝਿਉਰ ਨੂੰ ਲੈ ਆਇਆ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਦਰੀਂ ਨਦਰ ਨਿਹਾਲ ਕੀਤਾ ਤੇਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਪੰਡਿਤ ਜੀ ਦੀ ਨਿਸਾ ਕਰਵਾਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਸੋਟੀ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਨੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨੇਤਰ ਪਾਏ। ਪੰਡਿਤ ਨੇ ਗੀਤਾ ਦੇ ਔਖੇ ਤੋਂ ਔਖੇ ਸਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਪੁੱਛੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਅਰਥ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਪੰਡਿਤ ਇਹ ਕੌਤਕ ਵੇਖ ਕੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨੀ ਪੈ ਗਿਆ, ਮੁਆਫੀ ਮੰਗੀ ਤੇ ਸਿੱਖ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜਿੱਥੇ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬੰਗਲੇ ਠਹਿਰੇ। ਔਰੰਗਜੇਬ ਨੇ ਦਰਸਨਾ ਲਈ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਆਦੇਸ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਨਹਿ ਮਲੇਛ ਕੋ ਦਰਸਨ ਦੇਹੈਂ’ ਕਹਿ ਕੇ ਦਰਸਨ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਬਦ ਲਿੱਖ ਕੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ‘ਕਿਆ ਖਾਧੇ ਕਿਆ ਪੈਧੇ ਹੋਇ, ਜਾ ਮਨਿ ਨਾਹੀ ਸਚਾ ਸੋਇ॥” ਔਰੰਗਜੇਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸਹਿਜਾਦਾ ਮੁਅੱਜ਼ਮ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਭੇਜਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਉਪਦੇਸ ਦੇ ਕੇ ਨਿਹਾਲ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਰਾਮਰਾਏ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਨਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਤੁਰੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਪੱਸਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਗੁਰਗੱਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਜਾਂ ਜੱਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਨਹੀਂ। ਰਾਮਰਾਏ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਤੁਕ ਬਦਲੀ, ਇਸ ਤੇ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੁੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਗੁਰਗੱਦੀ ਬਾਰੇ ਦਾਅਵਾ ਝੂਠਾ ਹੈ। ਸਹਿਜਾਦਾ ਮੁਅੱਜ਼ਮ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟੀਕਰਨ ਸੁਣ ਕੇ ਔਰੰਗਜੇਬ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਕਾਇਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕਰਾਮਾਤੀ ਸਕਤੀ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆਇਆ ਤੇ ਪਟਰਾਣੀ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੋਟੀ ਪਟਰਾਣੀ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ‘ਇਹ ਹੈ ਪਟਰਾਣੀ’ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਪੂਰੀ ਹੋਣਦਾ ਵਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਬੁਖਾਰ ਤੇ ਚੇਚਕ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਫੈਲ ਗਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੁਖੀ ਬਿਮਾਰਾਂ ਦੀ ਦਿਨ ਰਾਤ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਦਸਵੰਧ ਤੇ ਭੇਟਾ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਵਰਤਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਦਰਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਤਨ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਤਾਂ ਦਸਮੇਸ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਹੈ ‘ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਧਿਆਇਐ, ਜਿਸ ਡਿਠੈ ਸਭ ਦੁਖ ਜਾਇ।’ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਗੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਤੇਜ ਬੁਖਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ‘ਤੇ ਵੀ ਚੇਚਕ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦਿੱਸਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਸਮਾ ਜਾਣ ਕੇ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਬਾਰੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ‘ਬਾਬਾ ਬਕਾਲੇ’ ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਸੀ ਕਿ ਅਗਲਾ ਗੁਰੂ ਪਿੰਡ ਬਕਾਲੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ 3 ਵੈਸਾਖ ਸੰਮਤ 1721 ਮੁਤਾਬਿਕ 30 ਮਾਰਚ 1664 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਜੋਤੀਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ। [[ਗ੍ਰੇਗੋਰੀਅਨ ਕੈਲੰਡਰ]] ਮੁਤਾਬਿਕ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ 3 ਵੈਸਾਖ ਹਰ ਸਾਲ 16 ਜਾਂ 17 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਯਾਤਰਾ 7 ਸਾਲ 8 ਮਹੀਨੇ 19 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਜਮੁਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ‘ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਹੁਣ ‘ਬਾਲਾ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਦੁਆਰਾ’ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ ਲੇਖਨ == ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਵਧੇਰੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ​​ਸਾਹਿਤ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref>{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-969930-8|page=41}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਜੀਵਨੀਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਕੌਣ ਸੀ, 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ - ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ ਦੁਆਰਾ - ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਸੰਗਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|author=Surjit Singh Gandhi|title=History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 C.E |url=https://books.google.com/books?id=vZFBp89UInUC&pg=PA590 |year=2007|publisher=Atlantic Publishers |isbn=978-81-269-0858-5|pages=590–591 with note 2}}</ref> == ਗੈਲਰੀ == <gallery> File:Front view of Gurudwara Bangla Sahib, Delhi.jpg|[[ਗੁਰਦੁਆਰਾ]] [[ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਜੈ ਸਿੰਘ I|ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ,<ref name="Macauliffe3">{{cite book |author=Macauliffe |title=Sikh Religion – Vol4 [[iarchive:in.ernet.dli.2015.69685/page/n335|p. 320]] |publisher=Oxford |year=1909 |pages=320}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|last1=Takhar|first1=Opinderjit Opinderjit|title=Global Sikhs: Histories, Practices and Identities|last2=Jakobsh|first2=Doris R.|publisher=Taylor & Francis|year=2023|isbn=9781000847352|series=Routledge Critical Sikh Studies|quote=Again, the emperor summoned Guru Har Krishan to Delhi through Raja Jai Singh who hosted the young Guru in his bungalow. Anticipating that the emperor would insist that he demonstrate miraculous feats, the Guru refused to meet him in person. Meanwhile, an epidemic of smallpox was raging in the city of Delhi, and the Guru came out of Raja Jai Singh's bungalow to tend the sick. During the service of healing the sick Guru Har Krishan was himself afflicted with the disease of smallpox, which ravaged his body. He made the pronouncement of designating his successor as "Baba Bakale", meaning that the next Guru would be found in the town of Bakala. He was specifically referring to his great-uncle, Tegh Bahadur (youngest son of Guru Hargobind), who lived at the town of Bakala at that time. His sagacious decision once again frustrated Aurangzeb's attempts to bring the mainstream Sikh community under control. Guru Har Krishan passed away on March 30, 1664.}}</ref> where Guru Har Krishan died—now one of North India's most famous gurudwaras File:Gurudwara Panjokhra Sahib, Haryana.jpg|[[ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ]] ਪੰਜੋਖਰਾ ਸਾਹਿਬ, [[ਅੰਬਾਲਾ]], [[ਹਰਿਆਣਾ]], ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਿੱਲੀ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਗਏ ਸਨ—ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। File:Sri Guru Har Krishan Ji Gurudwara Pothi Mala.jpg|ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਫ੍ਰੈਸਕੋ, ਲਗਭਗ 1745 File:Guru Har Krishan painting.jpg|ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ (ਖੱਬੇ) ਇੱਕ ਸੇਵਾਦਾਰ ਦੁਆਰਾ ਖਿੱਚੀ ਗਈ, ਲਗਭਗ 1700-1750 File:Guru Har Krishan miniature painting.jpg|ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਲਘੂ ਪੇਂਟਿੰਗ File:Guru Har Krishan being worshipped by his followers.jpg|ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਰਧਾਲੂ File:Original structure of Gurudwara Sri Sheesh Mahal Sahib, Kiratpur Sahib.jpg|[[ਗੁਰਦੁਆਰਾ]] ਸ੍ਰੀ ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ ਸਾਹਿਬ, [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੀ ਮੂਲ ਬਣਤਰ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ </gallery> {{clear}} == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] k0pvcouih2nre4ej8n1joryitbdowun 0 2753 840586 840157 2026-06-10T00:57:39Z Amritpal Aman 49791 840586 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | period = 1675–1708 | religion = [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] | name = ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ | image = Painting of Guru Gobind Singh, found within the Anandpuri Hazuri Bir codex of the Dasam Granth, ca.1690's–1700's.jpg | alt = ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ | caption = ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ (ਵਿਰਾਜਮਾਨ) ਦੀ ਸਮਕਾਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਖਰੜੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ | birth_name = ਗੋਬਿੰਦ ਦਾਸ | birth_date = 22 ਦਸੰਬਰ 1666<ref name=eos/> | birth_place = [[ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਬਿਹਾਰ ਸੂਬਾ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ]] | death_date = {{death date and age|1708|10|07|1666|12|22|df=yes}} | death_place = [[ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਨੰਦੇੜ]], ਬਿਦਾਹ ਸੂਬਾ, [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ]] | other_names = ''ਦਸਵੇਂ ਨਾਨਕ''<ref>{{Cite book |last1=Singh |first1=Pashaura |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ&pg=PA311 |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |last2=Fenech |first2=Louis E. |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2014 |isbn=978-0-19-969930-8 |page=311}}</ref><br>''ਦਸਵਾਂ ਮਾਸਟਰ'' <br>''ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ'' | known_for = * [[ਖ਼ਾਲਸਾ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ<ref name="MandairShackle2013p25" /> * [[ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ]]<ref name="aarweb.org">{{cite web |url=https://aarweb.org/AARMBR/AARMBR/Publications-and-News-/Book-Series/Books/Religion-in-Translation-Series/Debating-the-Dasam-Granth.aspx#:~:text=The%20controversy%20stems%20from%20two,liaisons%20between%20men%20and%20women. |title=Debating the Dasam Granth |website=aarweb.org |access-date=20 January 2024}}</ref> * ਸਿੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ ਦੀ ਰਚਨਾ [[ਦੇਹ ਸਿਵਾ ਬਰ ਮੋਹਿ ਇਹੈ]]<ref name=":1" /><ref>{{Cite book |last=Dilgeer |first=Harjinder Singh |title=The Sikh Reference Book |url=https://archive.org/details/sikhreferenceboo0000dila |publisher=Sikh Educational Trust for Sikh University Centre, Denmark |year=1997 |isbn=9780969596424 |pages=[https://archive.org/details/sikhreferenceboo0000dila/page/n97 94] |quote=Some Sikhs, out of ignorance, began using " deh shiva bar mohe ihai shubh karman te kabhoon na taron ... " as the Sikh national anthem.}}</ref> * [[ਜ਼ਫਰਨਾਮਾ (ਚਿੱਠੀ)|ਜ਼ਫਰਨਾਮਾ]] ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਨੂੰ "ਜਿੱਤ ਦਾ ਪੱਤਰ" * ਸਿੱਖ ਤਿਉਹਾਰ [[ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ * [[ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ|ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ]] ਦੀ ਸਾਜਨਾ<ref name="Celebrating life">{{Cite book |last=Williams |first=Victoria |url=https://www.worldcat.org/oclc/956633929 |title=Celebrating life customs around the world : from baby showers to funerals |publisher=ABC-CLIO |year=2016 |isbn=978-1-4408-3658-9 |location=Santa Barbara, California |pages=70 |chapter=Dastaar Bandi and Amrit Sanchar, Sikhism |oclc=956633929 |quote=During the ceremony the amrit is accompanied by a solemn oath in the presence of Sri Guru Granth Sahib and Panj Pyare, or the five beloved ones. Panj Pyare is a quintet of initiated Sikh men or women that act as leaders within the Sikh community. The Panj Pyare oversee the Amrit Sanchar ceremony by preparing the initiates and administering the amrit to those ready to be initiated}}</ref><ref name=":1" /> * ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਖੇ 52 ਹੁਕਮ ਦੇਣਾ - [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ 52 ਹੁਕਮ]]<ref>{{cite book|last=Singh|first=Balawindara|title=Fifty-Two Commandments Of Guru Gobind Singh|year=2004|publisher=Singh Bros.|page=9|location=Michigan, US}}</ref><ref>{{cite book|last=Singh|first=Satbir|title=Aad Sikh Te Aad Sakhian|year=1991|publisher=New Book Company|location=Jalandhar}}</ref> * [[ਪੰਜ ਕਕਾਰ]]<ref>{{cite news |url=http://www.worldsikh.org/what_is_the_kirpan |title=What is the kirpan? |newspaper=World Sikh Organization of Canada |access-date=18 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402114654/http://www.worldsikh.org/what_is_the_kirpan |archive-date=2 April 2015 |url-status=live}}</ref> * ਜੈਕਾਰਾ [[ਬੋਲੇ ਸੋ ਨਿਹਾਲ]]<ref>{{Cite web |title=Bole So Nihal {{!}} Asian Ethnic Religion {{!}} Religious Comparison |url=https://www.scribd.com/document/80513870/Bole-So-Nihal |access-date=7 December 2017 |language=en |via=Scribd}}</ref> | predecessor = [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] | successor = [[ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] | spouse = [[ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ|ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ]], [[ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ|ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ]] ਅਤੇ [[ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ|ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ ਜੀ]] | children = [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ|ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ]]<br>[[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ|ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ]]<br>[[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ|ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ]] (ਗੋਦ ਲਏ ਹੋਏ)<ref name="The encyclopaedia of Sikhism">{{cite book |last1=Singh |first1=Harbans |title=The encyclopaedia of Sikhism |date=1992–1998 |publisher=Punjabi University |location=Patiala |isbn=9788173805301 |volume=4 |pages=463–464}}</ref><br>[[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ|ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ]] | father = [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ|ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ]] | mother = [[ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ]] | signature = Autograph_(neeshan)_of_Guru_Gobind_Singh.png | founder = [[File:Sikh flag.jpg|20 px]] [[ਖ਼ਾਲਸਾ]] [[File:Sikh flag.jpg|20 px]] [[ਖ਼ਾਲਸਾ ਫੌਜ]] | pen_name = ਸ਼ਯਾਮ<br>ਰਾਮ<br>ਕਾਲ<br>ਗੋਬਿੰਦ ਦਾਸ<br>ਨਾਨਕ<br>ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ<br>ਸ਼ਾਹ ਗੋਬਿੰਦ<ref name="Gandhi 1978 607">{{Cite book |last=Gandhi |first=Surjit Singh |url=https://books.google.com/books?id=k-sJAQAAIAAJ&q=guru+gobind+singh+pen+name |title=History of the Sikh Gurus: A Comprehensive Study |date=1978 |publisher=Gur Das Kapur |pages=607 |language=en}}</ref><ref name="ReferenceA">In the last stanza of [[Chaupai Sahib]] Guru Gobind Singh refers to himself as Gobind Das</ref><ref name="Singh 2015 66, 68, 77">{{Cite book |last=Singh |first=Kamalroop |url=https://www.worldcat.org/oclc/932463542 |title=The Grańth of Guru Gobind Singh : essays, lectures, and translations |date=2015 |others=Gurinder Singh Mann |isbn=978-0-19-945897-4 |edition=1st |location=New Delhi |pages=66, 68, 77 |oclc=932463542}}</ref> }} '''ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Guru Gobind Singh;''' ਉਚਾਰਨ: [guru gobind singh]; 22 ਦਸੰਬਰ 1666 –7 ਅਕਤੂਬਰ 1708;<ref name="eos">{{Cite web|url=https://archive.org/details/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIiE-l/page/n101|title=GOBIND SINGH, GURU (1666–1708)|last=Ganda Singh|website=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Patiala|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729230458/http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|archive-date=29 July 2017|access-date=7 March 2016}}</ref><ref name="colesambhip36">{{Cite book|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practice|last=Owen Cole|first=William|last2=Piara Singh Sambhi|publisher=Sussex Academic Press|year=1995|page=36}}</ref> ਜਨਮ ਦਾ ਨਾਮ: '''ਗੋਬਿੰਦ ਦਾਸ''' ਜਾਂ '''ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ'''<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KVhwDwAAQBAJ&pg=PT68|title=Understanding Sikhism|last=Cole|first=W. Owen|date=26 August 2004|publisher=Dunedin Academic Press Ltd|isbn=978-1-906716-91-2|pages=68|language=en|quote=Guru Gobind Singh's name was Gobind Das or sometimes said to be Gobind Rai, but from the founding of the Khalsa he is known to be Guru Gobind Singh.}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/sikhism00mcle/page/46/mode/2up?view=theater|title=Sikhism|last=McLeod|first=W. H.|date=1997|publisher=Penguin Books|isbn=978-0-14-025260-6|pages=47|language=en|quote=Gobind Das was the original name of the Tenth Guru, at least so it seems. Muslim sources generally refer to him as Gobind Rai, but documents issued by his father, Guru Tegh Bahadur, give his name as Gobind Das.}}</ref><ref>Guru Gobind Singh in the final verse of his composition, [[Chaupai (Sikhism)|Chaupai Sahib]], refers to himself as Gobind Das.</ref>) ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਹੋਏ ਹਨ। ਓਹ ਇੱਕ [[ਰੂਹਾਨੀਅਤ|ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੁਰੂ]], ਯੋਧਾ, [[ਕਵੀ]] ਅਤੇ [[ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ]] ਸਨ। ਜਦੋਂ ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਨੂੰ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਵਾਰਸ ਵਜੋਂ [[ਸਿੱਖ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ ਅਗਲੇ (ਦਸਵੇਂ) ਆਗੂ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਪ ਜੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਆਖਰੀ ਮਨੁੱਖੀ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] ਹੋਏ ਹਨ।<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/sikhism0000mayl_l1v5|title=Sikhism|last=Mayled|first=Jon|publisher=Heinemann|year=2002|isbn=978-0-435-33627-1|page=[https://archive.org/details/sikhism0000mayl_l1v5/page/12 12]|url-access=registration}}</ref> ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਜੀਵਿਤ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ - ਦੋ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਨੂੰ [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗਲ]] ਗਵਰਨਰ [[ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ (ਸਰਹੰਦ)|ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ]] ਦੇ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Routledge">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=u48rUnVEHbEC&pg=PA93|title=The Routledge Handbook of Religion and Security|last=Seiple|first=Chris|last2=Hoover|first2=Dennis|last3=Otis|first3=Pauletta|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-0-415-66744-9|pages=93}}; {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC|title=The Mughal Empire|last=Richards|first=John F.|publisher=Cambridge University Press|year=1995|isbn=978-0-521-56603-2|pages=255–258}}</ref><ref>{{Cite journal|date=1972|title=The Sikh Review|journal=Sikh Cultural Centre|volume=20|issue=218–229|page=28}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=9RzzxcEL4C0C|title=Sikh Militancy in the Seventeenth Century: Religious Violence in Mughal and Early Modern India|last=Hardip Singh Syan|publisher=I.B.Tauris|year=2013|isbn=978-1-78076-250-0|pages=218–222}}</ref> == ਜਨਮ == ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੌਵੇਂ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]], [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਅਤੇ [[ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ]] ਜੀ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Happy Guru Gobind Singh Jayanti: Wishes, Pics, Facebook Messages To Share |url=https://www.ndtv.com/india-news/happy-guru-gobind-singh-jayanti-2021-wishes-messages-pics-sms-status-for-whatsapp-facebook-2355113 |access-date=20 January 2021 |website=NDTV.com}}</ref> ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਖੱਤਰੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸੋਢੀ ਗੋਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ। ਉਹਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 22 ਦਸੰਬਰ, 1666 ਨੂੰ [[ਪਟਨਾ]], [[ਬਿਹਾਰ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ [[ਬੰਗਾਲ]] ਅਤੇ [[ਅਸਾਮ]] ਦੇ ਦੌਰੇ 'ਤੇ ਸਨ।<ref name="eos2">{{Cite web |last=Ganda Singh |title=Gobind Singh, Guru (1666–1708) |url=https://archive.org/details/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIiE-l/page/n101 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729230458/http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |archive-date=29 July 2017 |access-date=7 March 2016 |website=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjabi University Patiala}}</ref> ਦੇਸੀ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਨਮ ਮਿਤੀ ਪੋਹ ਦੇ ਚੰਦਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਸੱਤ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਹੈ (ਇਸ ਨੂੰ ਪੋਹ ਸੁਦੀ 7ਵੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) । ਉਹਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਨਾਮ ਗੋਬਿੰਦ ਦਾਸ ਸੀ ਅਤੇ [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ|ਤਖਤ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਹਰੀਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਅਸਥਾਨ ਉਸ ਘਰ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਉੱਥੇ ਬਿਤਾਏ ਸਨ।<ref name="eos2" /> 1670 ਵਿੱਚ, ਉਹਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਪੰਜਾਬ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਮਾਰਚ 1672 ਵਿੱਚ ਉਹ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਤਲਹਟੀ ਵਿੱਚ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਰੇਂਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="eos2" /><ref name="BBC">{{Cite web |date=26 October 2009 |title=BBC Religions – Sikhism |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/gobindsingh.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110123020041/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/gobindsingh.shtml |archive-date=23 January 2011 |access-date=30 July 2011 |publisher=BBC}}</ref><ref name="shelke1992">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=rmr71DjRNV8C|title=Divine covenant: rainbow of religions and cultures|last=Shelke|first=Christopher|publisher=Gregorian Press|year=2009|isbn=978-88-7839-143-7|page=199}}</ref>[[ਤਸਵੀਰ:GuruGobindBirthPlace.jpg|thumb|ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਪਟਨਾ, ਬਿਹਾਰ]] == ਵਿੱਦਿਆ ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} ਆਪ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਵਿਦਿਆ ਦਿਵਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿਦਿਆ ਤੋਂ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੂੰ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਫੌਜੀ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਦਿਆ ਵੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ|ਪੰਜਾਬੀ]], [[ਹਿੰਦੀ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਹਿੰਦੀ]], [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਅਤੇ [[ਫ਼ਾਰਸੀ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਲਿਖੀ ਹੈ। 1672 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਆਨੰਦਪੁਰ ਵਿਖੇ ਆ ਗਏ। ਫਾਰਸੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ 'ਕਾਜ਼ੀ ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ' ਤੋਂ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ 'ਪੰਡਿਤ ਹਰਜਸ' ਤੋਂ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ 'ਮਤੀ ਦਾਸ' ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਬ ਚੰਦ|'ਸਾਹਿਬ ਚੰਦ']] ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ]] ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਮਾਰਚ 1673 ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਹਫ਼ਤੇ ਤੋਂ 10 ਜੁਲਾਈ, 1675 ਤੱਕ [[ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ]] ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਇਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਇਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ [[ਲਾਹੌਰ]] ਤੋਂ ਭਾਈ ਹਰਜਸ ਸੁਭਿੱਖੀ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਆਏ। ਉਹਨਾ ਦੀ ਬੇਟੀ ਬੀਬੀ ਜੀਤਾਂ ਜੀ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਨਾਲ 12 ਮਈ, 1673 ਨੂੰ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਭਾਈ ਬਜਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰ ਚਲਾਉਣ ਅਤੇ ਘੋੜ ਸਵਾਰੀ ਸਿਖਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। == ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਅਨਮੋਲ ਵਚਨ == * ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਨੂੰ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਚਲਾਓ। * ਆਪਣੀ ਕਮਾਈ ਦਾ [[ਦਸਵੰਧ]] ਦਾਨ ਕਰੋ। * ਮਿਹਨਤ ਕਰੋ ਅਤੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਆਲਸ ਨਾ ਕਰੋ। * ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ, ਜਾਤ ਅਤੇ ਕੁਲ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਹੰਕਾਰੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰੋ। * ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਾਮ, ਦਾਮ, ਪੁਨੀਸ਼ ਅਤੇ ਬੇਦ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਓ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲੜਾਈ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਏਗਾ। * ਕਿਸੇ ਨੂੰ [[ਈਰਖਾ]] ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰੋ। * ਲੋੜਵੰਦ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਮਦਦ ਕਰੋ। * ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਨਿਯਮਤ ਕਸਰਤ ਅਤੇ ਘੋੜ ਸਵਾਰੀ ਦੀਆਂ ਕਸਰਤਾਂ ਕਰੋ। * ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਸ਼ਾ ਅਤੇ [[ਤੰਬਾਕੂ]] ਸੇਵਨ ਨਾ ਕਰੋ। * ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰਨ ਗੁਰੂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰੋ। ਪੂਰਨ ਗੁਰੂ ਇੱਕ ਉਹ ਹੋਵੇਗਾ ਜੋ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਬਖਸ਼ੇਗਾ। == ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ == [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ 1699 ਵਿੱਚ ''[[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸਾ]]'' ਨਾਮਕ ''[[ਸਿੱਖ]]'' ਯੋਧੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ<ref name="BBC2">{{Cite web |date=26 October 2009 |title=BBC Religions – Sikhism |url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/gobindsingh.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20110123020041/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/gobindsingh.shtml |archive-date=23 January 2011 |access-date=30 July 2011 |publisher=BBC}}</ref> ''[[ਪੰਜ ਕਕਾਰ]]'' <ref name="MandairShackle2013p252">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=D8xdAgAAQBAJ|title=Sikh Religion, Culture and Ethnicity|last=Mandair|first=Arvind-Pal Singh|last2=Shackle|first2=Christopher|last3=Singh|first3=Gurharpal|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1-136-84627-4|pages=25–28}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-7HJ5idB8_QC&pg=PA45|title=When Sparrows Became Hawks: The Making of the Sikh Warrior Tradition, 1699–1799|last=Dhavan|first=P|publisher=Oxford University Press|year=2011|isbn=978-0-19-975655-1|pages=3–4}}</ref> ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਖਾਲਸਾ (ਅਮ੍ਰਿਤ ਛਕੇ) ਸਿੱਖ ਹਰ ਸਮੇਂ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ। ''[[ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ]]'' ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਲਿਖਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, (ਪਰ ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਕੁਖ ਵਿਵਾਦ ਹਨ) ਜਿਸ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸਿੱਖ ਅਰਦਾਸਾਂ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਅੰਗ ਹੈ।<ref name="britdasam2">[https://www.britannica.com/topic/Dasam-Granth Dasam Granth], Encyclopaedia Britannica</ref><ref name="McLeod19902">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=7xIT7OMSJ44C|title=Textual Sources for the Study of Sikhism|last=McLeod|first=W. H.|publisher=University of Chicago Press|year=1990|isbn=978-0-226-56085-4|author-link=W. H. McLeod}}, pages 2, 67</ref> ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਓਹਨਾਂ ਨੇ "[[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ"]] ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ [[ਗੁਰੂ]] ਵਜੋਂ ਅੰਤਮ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਰਹਿੰਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਤੱਕ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਗੁਰੂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name="MandairShackle2013p112">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=D8xdAgAAQBAJ|title=Sikh Religion, Culture and Ethnicity|last=Mandair|first=Arvind-Pal Singh|last2=Shackle|first2=Christopher|last3=Singh|first3=Gurharpal|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1-136-84627-4|pages=11–12, 17–19}}</ref> 1699 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ [[ਵਿਸਾਖੀ]] (ਸਾਲਾਨਾ ਬਸੰਤ ਦੀ ਵਾਢੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ) 'ਤੇ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਅਨੰਦਪੁਰ]] [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।<ref name="Cynthia_Mahmood_Faith_Baisakhi2">{{Cite book|last=Mahmood|first=Cynmthia Keppley|title=Fighting for faith and nation dialogues with Sikh militants|publisher=University of Pennsylvania Press|year=1996|isbn=978-0-8122-1592-2|location=Philadelphia|pages=43–45|oclc=44966032}}</ref> ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਸਿਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਅੱਗੇ ਆਇਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਇੱਕ ਤੰਬੂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਖੂਨੀ ਤਲਵਾਰ ਲੈ ਕੇ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੇ ਵਾਪਸ ਆਏ।<ref name="Cynthia_Mahmood_Faith_Baisakhi">{{Cite book|last=Mahmood|first=Cynmthia Keppley|title=Fighting for faith and nation dialogues with Sikh militants|publisher=University of Pennsylvania Press|year=1996|isbn=978-0-8122-1592-2|location=Philadelphia|pages=43–45|oclc=44966032}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਿਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਤੰਬੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਅਤੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲੱਥਪੱਥ ਤਲਵਾਰ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਉਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਚਾਰ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਈ। ਪੰਜਵੇਂ ਵਲੰਟੀਅਰ ਦੇ ਤੰਬੂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਪੰਜਾਂ ਵਲੰਟੀਅਰਾਂ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆਏ, ਸਾਰੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ]] ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸਾ]] ਕਿਹਾ।<ref>{{Cite book|last=Macauliffe|first=Max Arthur|url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9781139506595|title=The Sikh Religion|date=2009|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-50659-5|location=Cambridge|doi=10.1017/cbo9781139506595}}</ref> ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਲੋਹੇ ਦੇ ਕਟੋਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਪਤਾਸੇ ਮਿਲਾਏ, ਇਸਨੂੰ ਖੰਡੇ ਨਾਲ ਹਿਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ "[[ਅੰਮ੍ਰਿਤ]]" ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਇਸਨੂੰ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਛਕਾਇਆ, ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਪਾਠ ਵੀ ਕੀਤੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਖਾਲਸਾ - ਇੱਕ ਯੋਧਾ ਭਾਈਚਾਰਾ - ਦੀ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ (ਅਧਿਆਪਨ ਰਸਮ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਉਪਨਾਮ "[[ਸਿੰਘ]]" (ਸ਼ੇਰ) ਵੀ ਦਿੱਤਾ। ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜਾਂ ਨੂੰ ਉਸਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਵਜੋਂ ਛਕਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਛੇਵਾਂ ਖਾਲਸਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਦਾਸ ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੀਖਿਆ ਸਮਾਰੋਹ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਚਰਨ ਪਾਹੁਲ ਰਸਮ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੀਖਿਆ ਗੁਰੂ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਮਸੰਦ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਪੈਰ ਦਾ ਅੰਗੂਠਾ ਡੁਬੋਇਆ ਹੋਇਆ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦਾ ਸੀ। === ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਦੀ [[ਪੰਜ ਕਕਾਰ|ਪੰਜ ਕਕਾਰਾਂ]] ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ: === * '''[[ਕੇਸ|ਕੇਸ਼]]''': ਅਣਕੱਟੇ ਵਾਲ * '''[[ਕੰਘਾ]]''': ਇੱਕ ਲੱਕੜੀ ਦਾ ਕੰਘਾ * '''[[ਕੜਾ]]''': ਗੁੱਟ 'ਤੇ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਲੋਹੇ ਜਾਂ ਸਟੀਲ ਦਾ ਕੰਗਣ * '''[[ਕਿਰਪਾਨ]]''': ਇੱਕ ਤਲਵਾਰ * '''[[ਕਛਹਿਰਾ]]''': ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਯੋਧਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੰਬਾਕੂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਹਲਾਲ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾਣਾ, ਵਿਵਾਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਰੀਰਕ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਵਿਭਚਾਰ ਕਰਨ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਉਹ ਵਿਰੋਧੀ ਧੜਿਆਂ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣਗੇ। ਨਾਲ ਹੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਭੇਦਭਾਵ ਦੀ ਥਾਂ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਵੱਲੋਂ ਹੋ ਰਹੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸੱਚ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ। == ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ== ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ - ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੇ ਅਧੀਨ [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] ਸਿੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਸੀ।<ref name="ReichbergSyse2014p673">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=t3CFAwAAQBAJ|title=Religion, War, and Ethics: A Sourcebook of Textual Traditions|last=Brekke|first=Torkel|publisher=Cambridge University Press|year=2014|isbn=978-1-139-95204-0|editor-last=Gregory M. Reichberg and Henrik Syse|pages=673–674}}</ref> ਸ਼੍ਰੀ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਮੁਸਲਮਾਨ-ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ।<ref name="ReichbergSyse2014p673" /> ਮੁਗ਼ਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew|title=The Sikhs of the Punjab|last=J. S. Grewal|publisher=Cambridge University Press|year=1998|isbn=978-0-521-63764-0|page=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/62 62]|url-access=registration}}, Quote: "Aurangzeb took an active interest in the issue of succession, passed orders for the execution of Guru Tegh Bahadur, and at one time ordered total extirpation of Guru Gobind Singh and his family".</ref> ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਇੱਕ''ਧਰਮ ਯੁੱਧ'' (ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਯੁੱਧ) ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਇੱਕ ਆਖਰੀ ਉਪਾਅ ਵਜੋਂ ਲੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਤਾਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਨਾ ਹੀ ਲਾਲਚ ਲਈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਟੀਚਿਆਂ ਲਈ।<ref name="Wright2003p1532">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=xW33ZuBnNC0C&pg=PA153|title=God and Morality|last=Christopher J. H. Wright|publisher=Oxford University Press|year=2003|isbn=978-0-19-914839-4|pages=153}}</ref> ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ, ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਰੋਕਣ, ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।<ref name="Wright2003p1532" /> ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਚੌਦਾਂ ਯੁੱਧਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਕਦੇ ਵੀ ਬੰਦੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਦੇ ਪੂਜਾ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।<ref name="Wright2003p1532" /> ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਬਹੁਤ ਲੰਬਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਇੰਨਾ ਭਰਪੂਰ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਿਤੇ ਅਰਾਮ ਮਿਲਿਆ ਹੋਵੇੇ। ਨੇਕੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਅਤੇ ਬਦੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਸੀ। ਇਸ ਮਨੋਰਥ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਲੋੜ ਪਈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੈਨਿਕ, ਇਖਲਾਕੀ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ। ਇਸ ਕਰਵਾਈ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਟਾਕਰਾ ਹੋਇਆ ਜਿਹੜੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ-ਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਨਾਲ ਜੂਝਣਾ ਪਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੜਾਈਆਂ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। # ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ # ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ [[ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ]] ਤੋਂ ਛੇ ਮੀਲ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਭੰਗਾਣੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸੰਮਤ 1688ਈ. ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਇਹ ਯੁੱਧ [[ਸ੍ਰੀਨਗਰ]] ਦੇ ਫਤਿਹਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਲੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੋਈ ਡੇਢ ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਨਦੌਣ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਹਮਲਾਵਰ ਅਲਫ਼ ਖਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਚੰਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਇਸਤੋਂ ਉੱਪਰੰਤ ਕਈ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਣੀ ਰਹੀ। 1694 ਈ. ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗੜੇ ਦੇ ਫੌਜ਼ਦਾਰ ਦਿਲਾਵਰ ਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਨੰਦਪੁਰ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ ਲਈ ਭੇਜਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://punjabi.krishijagran.com//news/many-many-congratulations-on-the-birth-anniversary-of-guru-gobind-singh/|title=ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਹਾੜੇ ਦੀਆਂ ਲੱਖ ਲੱਖ ਵਧਾਈਆਂ|last=Staff|first=K. J.|website=punjabi.krishijagran.com|access-date=2021-01-21}}</ref> ਪਰ ਉਹ ਕੁਝ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਆਉਣ ਬਾਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਲਈ ਉਹ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ ਤਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਿਲ ਛੱਡ ਗਏ ਤੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚੋਂ ਭੱਜ ਗਏ। ਛੇਤੀ ਹੀ 1695 ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਦਿਲਾਵਰ ਖਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵਡੇਰੀ ਮਹਿੰਮ ਹੁਸੈਨ ਖਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਭੇਜੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੰਧੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਨਾ ਲਿਆ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਮਦਰਦੀ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਸੀ ਜੋ ਹੁਸੈਨ ਖਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਤੇ ਲੜੇ। 1696 ਵਿੱਚ ਸਹਿਜਾਦ ਮੁਅਜ਼ਿਮ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ ਮਿਰਜ਼ਾ ਬੇਗ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਤੇ 1699 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੜਾਈਆ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਦੌਰ ਚੱਲ ਪਿਆ। 1699 ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਅੰਮਿ੍ਤ ਸੰਚਾਰ ਹੋਇਆ। ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾ ਤੋਂ ਆਪ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ। ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ। ਪੰਜਾ ਪਿਆਰੇ ਨਾਲ ਸਿੰਘ ਸ਼ਬਦ ਲੱਗਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਅਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਸਿੱਘ ਬਣ ਲੱਗੇ। ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਅੰਨਦਪੁਰ]] ਸੀ। ਲਗਾਤਾਰ 8 ਮਹੀਨੇ ਤੋ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ ਸੀ। ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਸੰਮਤ 1762 ਦੀ 6-7 ਪੋਹ ਦੀ ਦਰਮਿਆਨੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅਨੰਦ ਗੜ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਖਾਲੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਚੁੱਕੀਆਂ ਕਸਮਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਪਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਜੰਗ ਹੋਈ, ਕਾਫੀ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਛੜ ਗਿਆ। ਅਗਲਾ ਟਾਕਰਾ 8 ਪੋਹ ਨੂੰ 1762 (ਸੰਨ 1705) ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਤੇ ਭਾਰੀ ਜੰਗ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ|ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ|ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ]], ਹੋਰਨਾਂ ਚਾਲੀ ਕੁ ਸਿੰਘਾਂ ਸਮੇਤ ਲੜਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 30 ਪੋਹ 1762 ਬਿਕ੍ਰਮੀ (ਸੰਨ1705ਈ.) ਵਿੱਚ [[ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ|ਖਿਦਰਾਣਾ ਦੀ ਢਾਬ]] ਤੇ ਸੂਬਾ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ [[ਮੁਗ਼ਲ|ਮੁਗ਼ਲਾ]] ਫੌਜ ਨਾਲ ਜੰਗ ਲੜੀ। ਇੱਥੇ ਚਾਲੀ ਸਿੰਘਾਂ ਵਲੋਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਬੇਦਾਵਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ [[ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ|ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆ]] ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਕਾਰਨ ਮੁਕਤਸਰ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। == ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੜਾਈਆਂ == ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ]] ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ 13 ਲੜਾਈਆਂ ਲੜੀਆਂ। * [[ਭੰਗਾਣੀ ਦੀ ਜੰਗ|ਭੰਗਾਣੀ ਦੀ ਲੜਾਈ]] (1688), ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ''ਬਿਚਿਤਰ ਨਾਟਕ'' ਦੇ ਅਧਿਆਇ 8 ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਫਤਿਹ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਭਾੜੇ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਹਯਾਤ ਖਾਨ ਅਤੇ ਨਜਾਬਤ ਖਾਨ<ref name="Grewal1998p732">{{Cite book|url=https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew|title=The Sikhs of the Punjab|last=J. S. Grewal|publisher=Cambridge University Press|year=1998|isbn=978-0-521-63764-0|pages=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/73 73]–74|url-access=registration}}</ref> ਦੇ ਨਾਲ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਮਕਸਦ ਦੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਪਾਲ (ਉਸਦੇ ਮਾਮਾ) ਅਤੇ ਦਯਾ ਰਾਮ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਨਾਇਕਾਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=squPx387FuwC|title=Birth of the Khalsa, The: A Feminist Re-Memory of Sikh Identity|last=Nikky-Guninder Kaur Singh|publisher=State University of New York Press|year=2012|isbn=978-0-7914-8266-7|pages=26–28}}</ref> [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ|ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ]] ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਦਾ ਚਚੇਰਾ ਭਰਾ ਸੰਗੋ ਸ਼ਾਹ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Grewal1998p732" /> * [[ਨਾਦੌਣ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਨਦੌਣ ਦੀ ਲੜਾਈ]] (1691), ਮੀਆਂ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਲੀਫ਼ ਖ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਇਸਲਾਮੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿਰੁੱਧ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ, ਭੀਮ ਚੰਦ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਤਹਿਆਂ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਹਿਯੋਗੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਹਰਾਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Dh6jydKXikoC|title=Dictionary of Battles and Sieges: F-O|last=Jaques|first=Tony|publisher=Greenwood|year=2007|isbn=978-0-313-33538-9|pages=704}}</ref> ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਜੰਮੂ ਸਥਿਤ ਇਸਲਾਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref name="Grewal1998p733">{{Cite book|url=https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew|title=The Sikhs of the Punjab|last=J. S. Grewal|publisher=Cambridge University Press|year=1998|isbn=978-0-521-63764-0|pages=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/73 73]–74|url-access=registration}}</ref> 1693 ਵਿੱਚ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੱਖਣ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨਾਲ ਲੜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾਵੇ।<ref name="Grewal1998p73">{{Cite book|url=https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew|title=The Sikhs of the Punjab|last=J. S. Grewal|publisher=Cambridge University Press|year=1998|isbn=978-0-521-63764-0|pages=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/73 73]–74|url-access=registration}}</ref><ref name="Fenech2013p14">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=aUUfAQAAQBAJ|title=The Sikh Zafar-namah of Guru Gobind Singh: A Discursive Blade in the Heart of the Mughal Empire|last=Fenech|first=Louis E.|publisher=Oxford University Press|year=2013|isbn=978-0-19-993145-3|pages=14}}</ref> * [[ਗੁਲੇਰ ਦੀ ਲੜਾਈ]] (1696), ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਸਲਿਮ ਕਮਾਂਡਰ ਦਿਲਾਵਰ ਖਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰੁਸਤਮ ਖਾਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, [[ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ]] ਦੇ ਨੇੜੇ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਗੁਲੇਰ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫੌਜ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ।<ref name="Jaques2007p4202">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Dh6jydKXikoC|title=Dictionary of Battles and Sieges: F-O|last=Jaques|first=Tony|publisher=Greenwood|year=2007|isbn=978-0-313-33538-9|pages=420}}</ref> ਕਮਾਂਡਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜਰਨੈਲ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਗੁਲੇਰ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਭੇਜਿਆ, [[ਪਠਾਨਕੋਟ]] ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਸਾਂਝੀ ਫੌਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹਾਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।<ref name="Jaques2007p4202" /> * [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ|ਅਨੰਦਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ (1700)]], ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਿਆਦਾ ਖਾਨ ਅਤੇ ਦੀਨਾ ਬੇਗ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਹੇਠ 10,000 ਸਿਪਾਹੀ ਭੇਜੇ ਸਨ।<ref name="Jaques2007p482">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3amnMPTPP5MC|title=Dictionary of Battles and Sieges: A-E|last=Jaques|first=Tony|publisher=Greenwood Publishing|year=2007|isbn=978-0-313-33537-2|pages=48–49}}</ref> ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾ ਖਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਸਿੱਧੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ, ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਕਾਰਨ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਭੱਜ ਗਈ।<ref name="Jaques2007p482" /> * [[ਨਿਰਮੋਹ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਨਿਰਮੋਹਗੜ੍ਹ ਦੀ ਲੜਾਈ (1702)]], ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਨਿਰਮੋਹਗੜ੍ਹ ਦੇ ਕੰਢੇ [[ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ]] ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ। ਦੋ ਦਿਨ ਲੜਾਈ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦਾ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਦੀ ਫੌਜ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੀ ਗਈ। * [[ਬਸੌਲੀ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਬਸੋਲੀ ਦੀ ਲੜਾਈ]] (1702), ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ; [[ਬੋਲੀਵੀਆ|ਬਸੋਲੀ]] ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਰਾਜਾ ਧਰਮਪੂਲ ਨੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref name="Jaques2007p1122">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Dh6jydKXikoC|title=Dictionary of Battles and Sieges: F-O|last=Jaques|first=Tony|publisher=Greenwood|year=2007|isbn=978-0-313-33538-9|pages=112}}</ref> ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਅਜਮੇਰ ਚੰਦ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਕਹਿਲੂਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਰਣਨੀਤਕ ਸ਼ਾਂਤੀ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ ਤਾਂ ਲੜਾਈ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ।<ref name="Jaques2007p1122" /> * [[ਸਾਕਾ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ|ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਲੜਾਈ (1704)]] ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਹਰ ਖਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ;<ref name="fenechmcleod218">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ|title=Historical Dictionary of Sikhism|last=Fenech|first=Louis E.|last2=W. H. McLeod|publisher=Rowman & Littlefield|year=2014|isbn=978-1-4422-3601-1|pages=218}}</ref> ਮੁਸਲਿਮ ਕਮਾਂਡਰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ,<ref name="fenechmcleod218" /> ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਪੱਖ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ- ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ, ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਸਮੇਤ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ।<ref>{{Cite book|title=Guru Gobind Singh: Prophet of peace|last=Raju|first=Karam Singh|year=1999|isbn=9380213646}}</ref><ref name="Rinehart2011p22">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=58AVDAAAQBAJ|title=Debating the Dasam Granth|last=Rinehart|first=Robin|publisher=Oxford University Press|year=2011|isbn=978-0-19-975506-6|pages=22–23}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA79|title=Historical Dictionary of Sikhism|last=Fenech|first=Louis E.|last2=W. H. McLeod|publisher=Rowman & Littlefield|year=2014|isbn=978-1-4422-3601-1|pages=79}}</ref> == ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨੀਂਹ== 1684 ਤਕ ‘ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ’ (ਹੁਣ [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ) ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਨਗਰ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕੁੱਝ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਈਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦਾ ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਚੰਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਵਿੱਟਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਮੰਗਣ ‘ਤੇ ਪਰਸਾਦੀ ਹਾਥੀ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿਤਾ। ਉਸ ਨੇ ‘ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ’ ਵਲ ਵੀ ਕੈਰੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਵੇਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤਾ। 1685 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ, [[ਨਾਹਨ]] ਦੇ ਰਾਜੇ ਮੇਦਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਅਪਣੀ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਣ ਦੀ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ। 14 ਅਪਰੈਲ, 1685 ਦੇ ਦਿਨ [[ਨਾਹਨ]] ਦੇ ਰਾਜੇ ਮੇਦਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਹਨ ਪੁੱਜੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਜਮਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਨਗਰ ਵਸਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨੀਂਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 29 ਅਪਰੈਲ, 1685 ਦੇ ਦਿਨ, ਦੀਵਾਨ ਨੰਦ ਚੰਦ ਸੰਘਾ ਕੋਲੋਂ ਅਰਦਾਸ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਭਾਈ ਰਾਮ ਕੁੰਵਰ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮੋੜ੍ਹੀ ਗਡਵਾ ਕੇ ਰਖਵਾਈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਗਲੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਪੰਜ ਮਹੀਨੇ [[ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੇ। ਇੱਥੇ 11 ਮਈ, 1685 ਦੇ ਦਿਨ ਰਾਮ ਰਾਏ ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ਨੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੋਂ ਮੌਕੂਫ਼ ਕਰ ਦਿਤਾ ਸੀ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਇਆ। ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਸਿੱਖਾ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਜਾਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਨਾਹਨ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਬੜੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਹਨ ਰਿਆਸਤ 'ਚੋਂ ਨਾ ਜਾਣ ਪਰ ਆਪ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਲਾਸਾ ਦਿਤਾ ਤੇ ਤਿਆਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੀ। ਆਪ, 27 ਅਕਤੂਬਰ, 1688 ਦੇ ਦਿਨ, ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਚੱਲੇ ਅਤੇ [[ਕਪਾਲ ਮੋਚਨ]], ਲਾਹੜਪੁਰ, [[ਟੋਕਾ]], ਦਾਬਰਾ, ਰਾਣੀ ਦਾ ਰਾਏਪੁਰ, ਢਕੌਲੀ, [[ਨਾਡਾ ਸਾਹਿਬ|ਨਾਢਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਮਨੀਮਾਜਰਾ ਰਿਆਸਤ|ਮਨੀਮਾਜਰਾ]], [[ਕੋਟਲਾ ਨਿਹੰਗ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ|ਕੋਟਲਾ ਨਿਹੰਗ]], [[ਘਨੌਲੀ|ਘਨੌਲਾ]], [[ਬੁੰਗਾ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ)|ਬੁੰਗਾ]], [[ਅਟਾਰੀ]], [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ, ਨਵੰਬਰ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿਚ, [[ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ]] (ਹੁਣ [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]]) ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ==ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦੁਰ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ== ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ [[ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਫ਼ਰ|ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ]] ਦੇ ਕਾਫ਼ਲੇ 13 ਮਈ, 1708 ਦੇ ਦਿਨ ਬੁਰਹਾਨਪੁਰ ਪੁੱਜੇ ਸਨ। [[ਵਜ਼ੀਰ_ਖ਼ਾਨ_(ਸਰਹੰਦ)|ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ]] ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਦਾ ਮੇਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਬੁਰਹਾਨਪੁਰ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਚਿਰ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ, ਮਈ, 1708 ਦੇ ਦੋ ਹਫ਼ਤੇ ਨਰਮਦਾ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਹੜ੍ਹ ਆਏ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਬੁਰਹਾਨਪੁਰ ਰੁਕਿਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਏਲਚੀਆਂ ਨੇ ਮਿਲੀ ਰਕਮ ਕਾਰਨ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਨੀਅਤ ਬਦਲੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਦਰਅਸਲ ਹੁਣ ਉਹ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਭੇਜੀ ਰਕਮ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਐਕਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਵਿੱਚ ਆਖ਼ਰੀ ਮੁਲਾਕਾਤ [[ਤਾਪਤੀ ਦਰਿਆ]] ਪਾਰ ਕਰਨ, 25 ਜੂਨ, 1708 ਮਗਰੋਂ ਬਾਲਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਅਗਸਤ, 1708 ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਇਸ ਮੁਲਾਕਾਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਅਪਣੇ ਕੌਲਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਦਿਤਾ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ 24 ਅਗਸਤ, 1708 ਨੂੰ ਦਰਿਆ ਬਾਣ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ, ਨੰਦੇੜ ਵਿੱਚ ਰੁਕ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਆਸ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪ ਇਨਸਾਫ਼ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਜਿਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੇਲ 3 ਸਤੰਬਰ, 1708 ਦੇ ਦਿਨ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਬੈਰਾਗੀ (ਮਗਰੋਂ [[ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ|ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦੁਰ]]) ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਹਾਕਮਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਜਾ ਕੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮੰਗੀ। ===ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ=== 1699 ਈ. ਨੂੰ ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਭਾਰੀ ਇਕੱਠ ਹੋਇਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਪੰਜ ਸਿਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਮੰਗ [[ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਜੋ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਖੱਤਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ। , [[ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਇਹ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਜੱਟ ਸੀ। [[ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ ਜੀ]]ਜੋ ਕਿ ਉੜੀਸਾ ਦੇ ਜਗਨਨਾਥ ਦਾ ਹਿੰਮਤ ਰਾਏ ਸੀ। [[ਭਾਈ ਮੋਹਕਮ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਇਹ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਦੁਆਰਕਾ ਰੰਗਾਈ ਛਪਾਈ ਵਾਲਾ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਸੀ। ਅਤੇ [[ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਇਹ [[ਕਰਨਾਟਕਾ]] ਦੇ ਬੀਦਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਾਈ ਸਾਹਿਬ ਚੰਦ ਨੇ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਇਆ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਪਾਸੋ ਆਪ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤ]] ਛਕਿਆ । ਇਸ ਉੱਪਰੰਤ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸ਼ਬਦ ਲੱਗਿਆ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਕੇਸ, ਕੰਘਾ, ਕੜਾ, ਕਿਰਪਾਨ ਅਤੇ ਕੱਛ ਦਾ ਧਾਰੀ ਹੋਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੋਈ ਅਤੇ 20 ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਾਸੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਆਪਣਾ ਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। "ਆਪੇ ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਹੈ, ਆਪੇ ਗੁਰ ਚੇਲਾ। "ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸਨ। ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਨਿਯਮ ÷ ਪੰਜ ਕੱਕੇ:- ਕੰਘਾ, ਕੜਾ, ਕਛਿਹਰਾ, ਕਿਰਪਾਨ, ਕੇਸ ਧਾਰਨ ਕਰੇਗਾ<ref>{{Cite web|url=https://punjabi.krishijagran.com//news/many-many-congratulations-on-the-birth-anniversary-of-guru-gobind-singh/|title=ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਹਾੜੇ ਦੀਆਂ ਲੱਖ ਲੱਖ ਵਧਾਈਆਂ|last=Staff|first=K. J.|website=punjabi.krishijagran.com|access-date=2021-01-21}}</ref>। ਜਾਤੀਵਾਦ ਤੋਂ ਉਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਸਮਝੇਗਾ। ਅੰਮਿੑਤ ਵੇਲੇ ਜਾਗਣਾ, ਪਾਠ ਕਰਨਾ, ਬਲਿਦਾਨ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹੇਗਾ। ===ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣਾ=== ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ‘ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ' ਵਿੱਚ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ]] ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 'ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ' ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਦਾਸ, ਸੇਖ ਚਾਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਦਾਤੀ, ਇਹ [[ਗੁਰਬਾਣੀ]] ਸਰਵ ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ ਸਰਬ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੁੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਦੱਵੀ ਥਾਪ ਕੇ 1708ਈ. ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ [[ਨੰਦੇੜ]] ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਂ ਗਏ। ਪੰਜ ਅਕਤੂਬਰ, 1708 ਦੇ ਦਿਨ, ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ, ਨੰਦੇੜ ਤੋਂ ਚਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਜਮਸ਼ੇਦ ਖ਼ਾਨ ਪਠਾਣ ਨੇ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੁੱਤਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿਤਾ ਤੇ ਜਮਧਾਰ (ਕਟਾਰ) ਦੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਕਰ ਕੇ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ, ਪਰਤਵਾਂ ਵਾਰ ਕਰ ਕੇ ਜਮਸ਼ੇਦ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਥਾਏਂ ਮਾਰ ਦਿਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਦੀ ਤਾਬ ਨਾ ਝਲਦੇ ਹੋਏ, 7 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਤੜਕੇ ਵੇਲੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਇਸੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ [[ਗੋਦਾਵਰੀ ਦਰਿਆ]] ਦੇ ਕੰਢੇ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ==ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ== ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ 'ਅਖ਼ਬਾਰਾਤ-ਇ-ਦਰਬਾਰ-ਇ-ਮੁਅੱਲਾ' ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹੀ ਜ਼ਿਕਰ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ ਸੈਨਾਪਤੀ ਦੀ 'ਗੁਰਸੋਭਾ' (1709), [[ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ 1|ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ]] ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਮਕਾਲੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ [[ਮਿਰਜ਼ਾ ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ|ਮਿਰਜ਼ਾ ਮੁਹੰਮਦ]] ਦੀ 'ਇਬਰਤਨਾਮਾ' (1716), [[ਮੁਹੰਮਦ ਕਾਸਿਮ ਨਨੌਤਵੀ|ਮੁਹੰਮਦ ਕਾਸਿਮ]] ਦੀ 'ਇਬਰਤਨਾਮਾ' (1723), ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਫ਼ੀ ਦੀ 'ਮੀਰਾਤ-ਇ-ਵਾਰਿਦਾਤ' (1734) ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਲੇਖਕ ਚਤੁਰਮਾਨ ਸਕਸੈਨਾ ਦੀ 'ਚਹਾਰ ਗੁਲਸ਼ਨ' ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ 'ਮੌਤ' ਛੁਰਿਆਂ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਹੋਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਭੇਜੇ ਜਿਰਾਹ ਵਲੋਂ ਜ਼ਖ਼ਮ ਸੀਣ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਕਮਾਨ ਖਿੱਚਣ ਨਾਲ 'ਮੌਤ' ਦਾ ਜ਼ਰਾ-ਮਾਸਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਦਰਅਸਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਈ ਮੀਲ ਦੂਰ ਨਿਕਲ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਵਲੋਂ ਹਕੀਮ/ਜਿਰਾਹ ਭੇਜਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਨਾ-ਮੁਮਕਿਨ ਹੀ ਸੀ। ਉਂਜ ਉਹ ਹਮਲੇ ਦੀ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਵੀ ਸੀ। ਅਜਿਹਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਣ, ਜ਼ਖ਼ਮ ਸੀਣ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਮਾਨ ਖਿੱਚਣ ਦੀ “ਦੁਰਘਟਨਾ/ਹਾਦਸੇ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋਣ” ਜਾਂ “ਕਮਾਨ ਖਿੱਚ ਕੇ ਆਪ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤੀ ਮੌਤ” ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਜਾਂ/ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕਰਵਾਇਆ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਕਰਵਾਏ ਹਮਲੇ 'ਚੋਂ ਸੁਰਖ਼ਰੂ ਕਰ ਸਕਣ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ “ਮੌਤ” ਇੰਜ ਵਿਖਾਉਣਾ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਤਵਾਰੀਖ਼ ਵਿਗਾੜਨਾ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਸਿੱਖ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ, ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪੇਗੰਡੇ ਦੀ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਦੀ ਤਹਿ ਤਕ ਜਾਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਇਸ ਨੂੰ ਤਵਾਰੀਖ਼ ਬਣਾ ਕੇ ਅਹਿਮਕਤਾ ਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਅਗਲੇ ਬਚਕਾਨੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾੜ੍ਹ ਦਿਤਾ। ਕੁੱਝ ਸਿੱਖ ਲਿਖਾਰੀ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਚਾਹੁੰਦੇ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਇਆ ਵਿਖਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਸੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਮਾਨ ਖਿੱਚਣ ਨਾਲ ਮੌਤ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਰਧਾ ਜਾਪੀ ਹੋਵੇ। ਏਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਇੱਕ ਅੱਧ ਲੇਖਕ ਨੇ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖ ਮਾਰਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਠਾਣ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦੇ ਝਗੜੇ ਵਿੱਚ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿਤਾ ਸੀ। ਦੋ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਇਹ ਬੇਥ੍ਹਵੀ ਵੀ ਮਾਰੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹਮਲਾਵਰ ਪਠਾਣ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ (ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ) ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਵਾਸਤੇ ਆਪ ਭੜਕਾਇਆ ਸੀ। ਪਰ ਇਹ ਲੇਖਕ ਵੀ ਜ਼ਖ਼ਮ ਸੀਣ ਤੇ ਮਗਰੋਂ ਕਮਾਨ ਖਿਚਣ ਨਾਲ ਮੌਤ ਦੀ ਥਾਂ ਕਾਰੀ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਨਾਲ ਦੋ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ==ਰਚਨਾਵਾਂ== ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜੋ [[ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ]] ਅਤੇ ਸਰਬਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:[[ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ]], [[ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ (ਪੱਤਰ)|ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ]], [[ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ]], [[ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ]], [[ਬਚਿੱਤਰ ਨਾਟਕ]], ਚੌਬੀਸ ਅਵਤਾਰ, ਸਸ਼ਤਰ ਨਾਮ ਮਾਲਾ, ਗਿਆਨ ਪਬੋੋਧ, [[ਖਾਲਸਾ ਮਹਿਮਾ]] ਆਦਿ ਸਨ। [[ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ|ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ]] ਮੁੱਢਲੀ ਰਚਨਾ ਹੈ।<ref>(ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਾਹਿਤ, ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਦੇਣ) ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ</ref> ==ਅਨੰਦਪੁਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤਸਰ ਤੱਕ== * 6 ਪੋਹ ਦੀ ਰਾਤ ਅਨੰਦਪੁਰ ਛਡਿਆ * 7 ਪੋਹ ਦੀ ਰਾਤ ਚਮਕੌਰ * 8 ਪੋਹ ਨੂੰ [[ਸਾਕਾ_ਚਮਕੌਰ_ਸਾਹਿਬ|ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ]] * 8 ਪੋਹ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਵੱਲ * 9 -11 ਪੋਹ [[ਮਾਛੀਵਾੜਾ|ਮਾਛੀਵਾੜੇ]] * 12 ਪੋਹ ਨੂੰ ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਤੋਂ ਉਚ ਦੇ ਪੀਰ ਬਣ ਟੁਰੇ * 13 ਪੋਹ ਅਜਨੇਰ ਰਹੇ * 14 ਪੋਹ ਕਨੇਚ * 15 ਪੋਹ ਆਲਮਗੀਰ * 16 ਪੋਹ ਮੋਹੀ * 17 ਪੋਹ ਹੇਹਰ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਦਾਸ ਮਹੰਤ ਕੋਲ * 18 ਪੋਹ ਰਾਇਕੋਟ * 19 ਪੋਹ ਲੰਮੇਂ ਜੱਟਪੁਰੇ * 20 ਪੋਹ ਰਾਤ ਭਦੌੜ * 21 ਪੋਹ ਦੀਨੇ * 22 ਪੋਹ ਨੂੰ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਔਰੰਗੇ ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ * 26 ਪੋਹ ਨੂੰ ਭਗਤਾ * 27 ਪੋਹ ਨੂੰ ਬਰਗਾੜੀ * ਬਹਿਬਲ ਆਦਿ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ * 28 ਪੋਹ ਕੋਟਕਪੂਰੇ, ਢਿਲਵਾਂ * 29 ਪੋਹ ਜੈਤੋ ਨਗਰ, ਰਾਮੇਆਣੇ * 30 ਪੋਹ ਰੂਪੇਆਣੇ ਤੋਂ ਖਿਦਰਾਣੇ (ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਜੰਗ ) * 1 ਮਾਘ, ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ। ==ਜਫ਼ਰਨਾਮਾ== 12 ਦਸੰਬਰ, 1705 ਦੇ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਪੀਰਾਂ ਵਾਲੇ ਹਰੇ ਰੰਗ ਦੇ (ਮੁਸਲਮਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਰੇ ਕਪੜਿਆਂ ਨੂੰ ਨੀਲ-ਬਸਤਰ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ; ਨੀਲ ਦਾ ਲਫ਼ਜ਼ੀ ਮਾਅਨਾ ਨੀਲਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ 'ਰੰਗਦਾਰ' ਹੈ) ਪਹਿਨ ਕੇ [[ਅਨੇਰੀ ਵਜਾਨੀ|ਅਜਨੇਰ]] ਦੇ ਕਾਜ਼ੀ ਚਰਾਗ਼ ਸ਼ਾਹ ਤੇ ਚਾਰ ਹੋਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮੁਰੀਦਾਂ (ਇਨਾਇਤ ਅਲੀ ਨੂਰਪੁਰ, ਕਾਜ਼ੀ ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਸਲੋਹ, ਸੁਬੇਗ ਸ਼ਾਹ ਹਲਵਾਰਾ ਅਤੇ ਹਸਨ ਅਲੀ ਮੋਠੂ ਮਾਜਰਾ) ਨਾਲ [[ਮਾਛੀਵਾੜਾ]] ਤੋਂ ਦੀਨਾ [[ਕਾਂਗੜ]] ਵਲ ਚਲ ਪਏ। ਕਿੜੀ ਪਠਾਣਾਂ, [[ਘੁੰਗਰਾਲ|ਘੁੰਗਰਾਲੀ]], [[ਮਾਨੂੰਪੁਰ, ਲੁਧਿਆਣਾ|ਮਾਨੂੰਪੁਰ]] ਵਿਚੋਂ ਹੁੰਦੇ ਆਪ [[ਅਜਨੇਰ]] ਪੁੱਜੇ ਤੇ ਕਾਜ਼ੀ ਚਰਾਗ਼ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਮਹਿਮਾਨ ਬਣੇ। ਅਗਲਾ ਦਿਨ ਆਪ ਅਜਨੇਰ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹੇ ਤੇ 13 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਚਲ ਪਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਮਲਕਪੁਰ]], ਲੱਲ, [[ਕਟਾਣੀ ਕਲਾਂ|ਕਟਾਣੀ]], [[ਰਾਮਪੁਰ ਸੁਨੜਾ|ਰਾਮਪੁਰ]] ਹੁੰਦੇ [[ਦੋਰਾਹਾ]] ਪੁੱਜੇ ਅਤੇ ਰਾਤ ਉਥੇ ਸਰਾਂ ਵਿਚ ਬਿਤਾਈ। ਇਥੋਂ ਚਲ ਕੇ ਆਪ [[ਕਨੇਚ]] ਪਿੰਡ ਪੁੱਜੇ। ਇਥੋਂ ਚਲ ਕੇ ਹੋਰ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ 14 ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਦਿਨ [[ਆਲਮਗੀਰ]] ਪੁੱਜੇ। ਇਕ ਰਾਤ ਇਥੇ ਰਹਿਣ ਮਗਰੋਂ ਮੋਹੀ ਪਿੰਡ ਵਲ ਚਲੇ ਗਏ। 15 ਦਸੰਬਰ ਦੀ ਰਾਤ ਮੋਹੀ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਮਗਰੋਂ ਆਪ 16 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਹੇਹਰ ਪਿੰਡ ਜਾ ਪੁੱਜੇ। ਇਥੋਂ ਚਲ ਕੇ 17 ਦਸੰਬਰ ਦੀ ਰਾਤ ਲੰਮੇ ਜਟਪੁਰੇ ਬਿਤਾਈ ਜਿਥੇ ਰਾਏ ਕੱਲ੍ਹਾ ਆਪ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਅਪਣੇ ਸਾਥੀ ਨੂਰਾ ਮਾਹੀ ਨੂੰ [[ਸਰਹਿੰਦ]] ਭੇਜ ਕੇ, [[ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ]] ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਹੀਦੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਤਸਦੀਕ ਕਰਵਾਈ। ਦੋ ਰਾਤ ਇਥੇ ਰਹਿਣ ਮਗਰੋਂ ਇਥੋਂ ਚਲ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ [[ਤਖਤੂਪੁਰਾ]] ਪੁੱਜੇ। ਇਥੇ ਆਪ ਨੇ ਆਪ ਦੇ ਨਾਲ ਆਏ ਪੰਜ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮੁਰੀਦਾਂ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਆਖੀ ਅਤੇ ਆਪ ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਚਲ ਪਏ। ਫਿਰ ਆਪ ਮਧੇਅ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ [[ਭਦੌੜ]] ਪੁੱਜੇ। 20 ਦਸੰਬਰ ਦੀ ਰਾਤ ਉਥੇ ਬਿਤਾਉਣ ਮਗਰੋਂ 21 ਦਸੰਬਰ, 1705 ਦੇ ਦਿਨ [[ਦੀਨਾ ਸਾਹਿਬ|ਦੀਨਾ]] ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਜਾ ਠਹਿਰੇ। [[ਦੀਨਾ ਸਾਹਿਬ|ਦੀਨਾ ਸਾਹਿਬ ਨਗਰ]] ਉਹ ਨਗਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦਸੰਬਰ 21 ਸੰਨ 1705 ਈ. ਨੂੰ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੀ ਉਸ ਚਿੱਠੀ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਅੰਨਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਵਸੂਲ ਹੋਈ ਸੀ। ਸਿੱਖੀ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਚਿੱਠੀ ਦਾ ਤਾਤਵਿਕ ਸਿਰਲੇਖ ‘ਜਫ਼ਰਨਾਮਾ` ਦੇ ਨਾਮ ਦੁਆਰਾ ਪੁਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਫ਼ਰਨਾਮਾ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। 12 ਹਦਾਇਤ ਵਿੱਚ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤਾ। ਹਦਾਇਤ ਨਾਮੇ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਚਿੱਠੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਭੇਜੀ। ਇਸ ਚਿੱਠੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਵਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਜਬਰ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਹੋਰ ਹੀਲੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰ ਢੁੱਕਵੀ ਜਾਇਜ਼ ਦੱਸੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ। <poem>ਗਰਿਸਨਤ 'ਚ ਕਾਰੇ ਕੁਨ ਦ ਚਿਹਲ ਨਰ। ਕਿ ਦਕ ਲਕ ਬਰਾਇਦ ਬੇਖਬਰ। </poem> ==ਹਵਾਲਾ ਪੁਸਤਕਾਂ== # ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਫ਼ਰ, ਕਰਨਵੀਰ ਸਿੰਘ (ਸੰਪਾ.) # ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੋਹਲੀ # ਰਾਸ਼ਟਰੀਯ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਕਰਨਵੀਰ ਸਿੰਘ # ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਦੇਣ, ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ # ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਰਵਾਨੀ, ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਤਾਤਲੇ # ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਅਮਰ ਸਿੰਘ == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ 52 ਹੁਕਮ * [[ਬਾਬਾ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ|ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ]] * [[ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀ == *{{commons category-inline||ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ}} {{Jathedars of Damdami Taksal}} {{S-start}} {{succession box |before=[[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] |title=[[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] |years=11 ਨਵੰਬਰ 1675 – 7 ਅਕਤੂਬਰ 1708 |after=[[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] }} {{s-end}} {{Sikhism|state=collapsed}} {{Guru Gobind Singh}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਯੋਧੇ]] tdao3ddnv5yw8mak5fta5hvl8sufhby 0 10934 840600 817517 2026-06-10T07:28:47Z Sonia Atwal 49604 /* */ 840600 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |native_name = |conventional_long_name = ਗ਼ੁਲਾਮ ਵੰਸ਼ <br/> ਮਮਲੂਕ ਵੰਸ਼ |common_name = ਗ਼ੁਲਾਮ ਖ਼ਾਨਦਾਨ |year_start = 1206 |year_end = 1290 |date_start = |date_end = |event_start = |event_end = |s1 = ਖ਼ਿਲਜੀ ਵੰਸ਼ |flag_s1 = Delhi_Sultanate_under_Khalji_dynasty_-_based_on_A_Historical_Atlas_of_South_Asia.svg |image_map = Mamluk dynasty 1206 - 1290 ad.GIF |image_map_caption = ਮਮਲੂਕ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=147, map XIV.3 (h) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=185 |access-date=2022-09-22 |archive-date=2021-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605005217/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=185 |url-status=dead }}</ref> |religion = [[ਸੁੰਨੀ ਇਸਲਾਮ]] |capital = {{plainlist| *[[ਲਹੌਰ]] <small>(1206–1210)</small> *[[ਬਦਾਯੂੰ]] <small>(1210–1214)</small> *[[ਦਿੱਲੀ]] <small>(1214–1290)</small>}}<ref name=vsoxford2>Vincent A Smith, {{Google books|p2gxAQAAMAAJ|The Oxford History of India: From the Earliest Times to the End of 1911}}, Chapter 2, Oxford University Press</ref> |government_type = [[ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ]] |legislature = |title_leader = ਸੁਲਤਾਨ |leader1 = [[ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਐਬਕ]] |year_leader1 = 1206–1210(ਪਹਿਲਾ) |leader2 = [[ਸ਼ਮਸੁਦੀਨ ਕਯੂਮਰਸ]] |year_leader2 = 1290(ਅਖੀਰ) |common_languages = [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]] <ref name="asi.nic.in">{{cite web |url=http://asi.nic.in/asi_epigraphical_arabicpersian.asp |title=Arabic and Persian Epigraphical Studies - Archaeological Survey of India |publisher=Asi.nic.in |access-date=2010-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929105219/http://asi.nic.in/asi_epigraphical_arabicpersian.asp |archive-date=29 September 2011 |url-status=dead }}</ref> | today = *[[ਭਾਰਤ]] *[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] *[[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] *[[ਨੇਪਾਲ]] }} {{ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ|ਮਮਲੂਕ}} '''ਗੁਲਾਮ ਖ਼ਾਨਦਾਨ''' ਜਾਂ '''ਗ਼ੁਲਾਮ ਵੰਸ਼''' ਜਾਂ '''ਮਮਲੂਕ ਵੰਸ਼''' ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਸੀ। ਇਸ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਾਸਕ [[ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਐਬਕ]] ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਮੋਹੰਮਦ ਗੌਰੀ]] ਨੇ [[ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਚੌਹਾਨ]] ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਸੱਤਾ ਉੱਤੇ 1206 ਈਸਵੀ ਤੋਂ 1290 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਗੁਲਾਮ ਵੰਸ਼ ਇਸ ਕਾਰਣ ਪਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਇਲਤੁਤਮਿਸ਼ ਤੇ ਬਲਬਨ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਗੁਲਾਮ ਭਾਵ ਦਾਸ ਸਨ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਸਿੰਘਾਸਨ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਹੋਏ। ਕੁਤੁਬਦੀਨ (1206 - 1210 ਈਸਵੀ) ਮੂਲ: ਸ਼ਹਾਬੁਦੀਨ [[ਮੁਹੰਮਦ ਗੌਰੀ]] ਦਾ ਤੁਰਕੀ ਦਾਸ ਸੀ ਤੇ 1192 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਤਰਾਇਣ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਵਾਮੀ ਦੇ ਵੱਲੋਂ [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਸਲਤਨਤ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਤ ਤੇ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਬਿਹਾਰ ਤੇ ਬੰਗਾਲ ਤੱਕ, 1206 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਗੌਰੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਫੈਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਸਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਕੁਤਬਦੀਨ ਐਬਕ ਮੁਹੰਮਦ ਗੌਰੀ ਦਾ ਤੁਰਕੀ ਦਾਸ ਸੀ ਪਰ ਉਸਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦੇਖਕੇ ਗੌਰੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦਾਸਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਾਸ਼ਕ ਇਲਤੁਤਮਿਸ਼ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ 1211 ਈਸਵੀ ਤੋਂ 1236 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਸ਼ਾਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵਿਸਥਾਰ ਹੋਇਆ ਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਨਰਮਦਾ ਤੱਕ ਤੇ ਬੰਗਾਲ ਤੋਂ ਸਿੰਧੂ ਤੱਕ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਗੁਲਾਮ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਤਹਿਤ ਆ ਗਿਆ। ਇਲਤੁਤਮਿਸ਼ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬੜੇ ਹੀ ਬਿਲਾਸੀ ਸਨ। ਅੰਤ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ 1236 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਰਜ਼ੀਆ ਬੇਗਮ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠੀ। ਰਜ਼ੀਆ ਬੜੀ ਹੀ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮਹਿਲਾ ਸੀ ਉਹ ਮਰਦਾਨੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠਦੀ ਸੀ ਪਰ ਸਾਜ਼ਿਸਕਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਚਾਅ ਨਾ ਸਕੀ ਤੇ 1240 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਾਸ਼ਕ ਹੋਇਆ - ਸੁਲਤਾਨ ਗਿਆਸੁਦੀਨ ਬਲਬਨ ਵੀ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਇਲਤੁਤਮਿਸ਼]] ਦਾ ਗੁਲਾਮ ਸੀ, ਇਸਨੇ 1266 ਈਸਵੀ ਤੋਂ 1287 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਸ਼ਾਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਇਸਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਅਮੀਰ ਖੁਸਰੋ ਗੁਲਾਮ ਸ਼ਾਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਹੀ ਵਰੋਸਾਏ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ। ਇਸ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਜਾਂ ਸੰਸਥਾਪਕ ਗ਼ੁਲਾਮ (ਦਾਸ) ਸਨ ਨਾ ਕਿ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਵਿਚੋਂ ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਿਰਫ਼ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਸ਼ਾਸਕ ਸੂਚੀ== *[[ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਐਬਕ]] (1206-1210) *[[ਆਰਾਮਸ਼ਾਹ]] (1210-1211) *[[ਇਲਤੁਤਮਿਸ਼]] (1211-1236) *[[ਰੁਕਨ-ਉਦ-ਦੀਨ ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ]] (1236) *[[ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨ]] (1236-1240) *[[ਮੁਈਜੁੱਦੀਨ ਬਹਿਰਾਮਸ਼ਾਹ]] (1240-1242) *[[ਅਲਾਉ ਦੀਨ ਮਸੂਦ]] (1242-1246) *[[ਨਸੀਰੂਦੀਨ ਮਹਿਮੂਦ]] (1246-1266) *[[ਗ਼ਿਆਸੁੱਦੀਨ ਬਲਬਨ]] (1266-1286) *[[ਮੁਈਜ਼ ਉਦ-ਦੀਨ ਕਾਇਕਾਬਾਦ]] (1287-1290) *[[ਸ਼ਮਸੁਦੀਨ ਕਯੂਮਰਸ]] (1290) ==ਰਾਜਕਾਲ== ਇਸਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਸੱਤਾ ਉੱਤੇ ਕਰੀਬ 84 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਪਾਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪੂਰਵ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼ਾਸਕ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮਾਂ ਤੱਕ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਕਾਇਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਚੰਗੇਜ ਖਾਂ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜਵਾਬ ਪੱਛਮ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਮੰਗੋਲਾਂ ਦਾ ਹਮਲਾ ਵੀ ਹੋਇਆ। ==ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਗਰ== <gallery widths="200" heights="200" perrow="4"> ਤਸਵੀਰ:Quwwat-al-Islam Mosque, Delhi.jpg|alt=|ਕੁੱਵਤ ਉੱਲ ਇਸਲਾਮ ਮਸਜਿਦ ਤਸਵੀਰ:Intricate stone carvings in the cloister of Quwwat ul-Islam mosque, near Qutub Minar.jpg|alt=|ਕੁੱਵਤ ਉੱਲ ਇਸਲਾਮ ਮਸਜਿਦ ਤਸਵੀਰ:Adhai Din-ka-Jhonpra Screen wall (6133975257).jpg|alt=|ਅਜਮੇਰ ਵਿੱਚ ਅਢਾਈ ਦਿਨ ਕਾ ਝੋਪੜਾ ਮਸਜਿਦ ਤਸਵੀਰ:Inside the Marble Mehrab at Sultan Ghari.jpg|ਸੁਲਤਾਨ ਘੜੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਤਸਵੀਰ:Tomb of Altamash.jpg|[[ਇਲਤੁਤਮਿਸ਼]] ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਤਸਵੀਰ:Qutb Minar 2011.jpg|ਕੁਤਬ ਮੀਨਾਰ ਤਸਵੀਰ:Qutub Minar Inscriptions 2022.jpg|ਕੁਤਬ ਮੀਨਾਰ ਦਾ ਨੀਚੇ ਤੋਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ </gallery> ==ਸ੍ਰੋਤ== * {{cite encyclopedia | title = Delhi Sultanate | volume = 2 | last = Anzalone | first = Christopher | encyclopedia = Encyclopedia of World History | pages = 100–101 | year = 2008 | isbn = 978-0-8160-6386-4 | publisher = Facts on File | editor = Ackermann, M. E. etc}} * {{cite book | last = Walsh | first = J. E. | title = A Brief History of India | url = https://archive.org/details/briefhistoryofin0000wals | url-access = registration | publisher = Facts on File | year = 2006 | isbn = 0-8160-5658-7}} * [https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V02_403.gif Dynastic Chart] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210419084338/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V02_403.gif |date=2021-04-19 }} [[The Imperial Gazetteer of India]], v. 2, ''p.&nbsp;368.'' * {{cite book |author=Sisirkumar Mitra |title=The Early Rulers of Khajurāho |url=https://books.google.com/books?id=irHN2UA_Z7gC&pg=PA113 |publisher=Motilal Banarsidass |year=1977 |isbn=9788120819979 }} == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗ਼ੁਲਾਮ ਖ਼ਾਨਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ]] <references /> qwccp76w132i9vf0nz0e26uxio0ummj 0 10935 840601 620069 2026-06-10T07:36:37Z Sonia Atwal 49604 /* ਜਨਮ ਅਤੇ ਬਚਪਨ */ 840601 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch |name = ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਐਬਕ |title = ਲੱਖ ਬਖਸ਼ |image = Grave of Sultan Qutb al-Din Aibak.jpg |caption = ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਐਬਕ ਦੀ ਕਬਰ |reign = 25 ਜੂਨ, 1206 – 14 ਨਵੰਬਰ 1210<ref name="Jackson546">''Kutb al-Din Aybek'', P. Jackson, ''The Encyclopaedia of।slam'', Vol. V, ed. C.E. Bosworth, E. van Donzel, B. Lewis, and C. Pellat, (Brill, 1986), 546.</ref> |coronation = 25 ਜੂਨ, 1206 |predecessor = [[ਮੁਹੰਮਦ ਗ਼ੌਰੀ]] |successor = [[ਆਰਾਮਸ਼ਾਹ]] |succession = ਪਹਿਲਾ [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਸ਼ਾਸ਼ਕ|ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਸੁਲਤਾਨ]] |issue = |royal house = |dynasty = [[ਗ਼ੁਲਾਮ ਖ਼ਾਨਦਾਨ]] |father = |mother = |birth_date = 1150 |birth_place = [[ਤੁਰਕਿਸਤਾਨ]] |death_date = 1210 (ਉਮਰ 60) |death_place = [[ਲਾਹੌਰ]], [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ]] |date of burial = |place of burial = |religion = [[ਇਸਲਾਮ]] }} '''ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਐਬਕ''' (ਅਰਬੀ: قطب الدين أيبك‎, ਫ਼ਾਰਸੀ: قطب الدین ایبک‎; ਸ਼ਬਦਾਰਥ:"ਦੀਨ ਦਾ ਧੁਰਾ") ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਾਸਕ, [[ਦਿੱਲੀ]] ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੁਲਤਾਨ ਅਤੇ [[ਗ਼ੁਲਾਮ ਖ਼ਾਨਦਾਨ]] ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕੇਵਲ ਚਾਰ ਸਾਲ (1206 – 1210) ਹੀ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ।<ref name="ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼">{{cite book | title=ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ - ਜਿਲਦ ਤੀਜੀ| publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ | author=ਭਾਈ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ | year=2010 | pages=787 | isbn=81-302-0257-3}}</ref> ਉਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਫੌਜ਼ੀ ਸੀ ਜੋ ਦਾਸ ਬਣ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਫੌਜੀ ਅਭਿਆਨਾਂ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਸੁਲਤਾਨ। ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਐਬਕ 'ਲੱਖ ਬਖਸ਼' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ==ਜਨਮ ਅਤੇ ਬਚਪਨ== ਕੁਤੁਬ ਅਲ ਦੀਨ (ਜਾਂ ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ) [[ਤੁਰਕਿਸਤਾਨ]] ਦਾ ਨਿਵਾਸੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ [[ਤੁਰਕ]] ਸਨ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮਏ ਦਾਸ ਵਪਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਨ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲਾਭਪ੍ਰਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਦਾਸਾਂ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਨ ਦੇ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਦੇ ਹੱਥ ਫਰੋਖਤ ਕਰਨਾ (ਵੇਚਣਾ) ਇੱਕ ਲਾਭਦਾਈ ਧੰਦਾ ਸੀ, ਬਾਲਕ ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਦੇ ਹੱਥ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ [[ਨਿਸ਼ਾਪੁਰ]] ਦੇ ਕਾਜੀ ਫਖਰੂੱਦੀਨ ਅਬਦੁਲ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਕੂਫੀ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ। ਅਬਦੁਲ ਅਜੀਜ ਨੇ ਬਾਲਕ ਕੁਤੁਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਨਾਲ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਆਪਨ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਅਬਦੁਲ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਓੜਕ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਹੰਮਦ ਗੋਰੀ ਨੇ ਖ਼ਰੀਦ ਲਿਆ। ==ਨੌਕਰੀ== ਗੋਰ ਦੇ ਮਹਿਮੂਦ ਨੇ ਐਬਕ ਦੇ ਸਾਹਸ, ਕਰਤਵਿਅਨਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਸਵਾਮਿਭਕਤੀ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਅਸਤਬਲ ( ਘੁੜਸਾਲ ) ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ( ਅਮੀਰ - ਏ - ਅਖੂਰ ) ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਇੱਕ ਸਨਮਾਨਿਤ ਪਦ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫੌਜੀ ਅਭਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਦਾ ਮੌਕੇ ਮਿਲਿਆ। ਤਰਾਈਨ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਚੋਹਾਨ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ, ਮਾਰਨੇ ਦੇ ਬਾਅਦ ਐਬਕ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਦਿੱਲੀ, ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰਦਾਈ ਬਣਾ। ==ਫੌਜੀ ਅਭਿਆਨ== ਉਸ ਨੇ ਗੋਰੀ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਫੌਜੀ ਅਭਿਆਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਅਭਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਗੋਰੀ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਹਿਮੂਦ ਗੋਰੀ ਫ਼ਤਹਿ ਦੇ ਬਾਅਦ ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਸੱਤਾ ਸੌਂਪ ਗਿਆ ਸੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜਪੂਤ ਤੁਰਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਸਰਵਪ੍ਰਥਮ, 1192 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ [[ਅਜਮੇਰ]] ਅਤੇ [[ਮੇਰਠ]] ਵਿੱਚ ਵਿਦ੍ਰੋਹਾਂ ਦਾ ਦਮਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਸੱਤਾ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ ਹੋਇਆ। ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਕੋਲ [[ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ]] ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਕੇ ਉਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਫਤਹਿ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਪਨਾਈ। ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼ਾਸਕ ਦਾ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਇਨ੍ਹੇ ਸਮਾਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਟਿਕਿਆ ਸੀ। ਜਾਟ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਹਾਂਸੀ ਦੇ ਕਿਲੇ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਤੁਰਕ ਕਿਲੇਦਾਰ ਮਲਿਕ ਨਸੀਰੁੱਦੀਨ ਲਈ ਸੰਕਟ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਉੱਤੇ ਐਬਕ ਨੇ ਜਾਟਾਂ ਨੂਰਾਹਕੇ ਕਰ ਹਾਂਸੀ ਦੇ ਦੁਰਗ ਉੱਤੇ ਫੇਰ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਸੰਨ 1194 ਵਿੱਚ ਅਜਮੇਰ ਦੇ ਉਸਨੇਦੀੱਜੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਦਬਾਇਆ ਅਤੇ [[ਕੰਨੌਜ]] ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਜੈੱਚੰਦ ਦੇ ਸਾਤਥਚੰਦਵਾਰ ਦੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਅਪਨੇ ਸਵਾਮੀ ਦਾਨ[[ਕੰਨੌਜ|ਸਾਥ]] ਾਲ ਦਿੱਤਾ। 11[[ਕੰਨੌਜ|ਈ]]5 ਇਸਵੀ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਕੋਇਲ ( ਅਲੀਗੜ੍ਹ ) ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਸੰਨ 1196 ਵਿੱਚ ਅਜਮੇਰ ਦੇ ਮੇਦੋਂ ਨੇ ਤੀਸਰੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਭੀਮਦੇਵ ਦਾ ਹੱਥ ਸੀ। ਮੇਦੋਂ ਨੇ ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤੇ ਉੱਤੇ ਉਸੀ ਸਮੇਂ ਮਹਿਮੂਦ ਗੌਰੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਆਉਣੋਂ ਮੇਦੋਂ ਨੇ ਘੇਰਾ ਉਠਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਐਬਕ ਬੱਚ ਗਿਆ। ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ 1197 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਭੀਮਦੇਵ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅੰਹਿਲਵਾੜਾ ਨੂੰ ਲੂਟਾ ਅਤੇ ਅੱਤੁਲ ਪੈਸਾ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ। 1197 - 98 ਦੇ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਕੰਨੌਜ, ਚੰਦਵਾਰ ਅਤੇ ਬਦਾਯੂੰ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਕਬਜਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਸਿਰੋਹੀ ਅਤੇ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਕੁੱਝ ਭੱਜਿਆ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਉੱਤੇ ਇਹ ਫਤਹਿ ਚਿਰਸਥਾਈ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕੀ। ਇਸ ਸਾਲ ਉਸਨੇ ਬਨਾਰਸ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 1202 - 03 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਚੰਦੇਲ ਰਾਜਾ ਪਰਮਰਦੀ ਦੇਵ ਨੂੰ ਹਾਰ ਕਰ ਕਾਲਿੰਜਰ, ਮਹੋਬਾ ਅਤੇ ਖਜੁਰਾਹੋ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਲਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਗੋਰੀ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਸੇਨਾਪਤੀ ਬੱਖਿਆਰ ਖਿਲਜੀ ਨੇ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ==ਸ਼ਾਸਕ== ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦੇ ਪੂਰਵ ਮਹਿਮੂਦ ਗੋਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਐਲਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਖਾਨਦਾਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਤੁਰਕ ਦਾਸਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿਆਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ। ਗੋਰੀ ਦੇ ਦਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਐਬਕ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਗਯਾਸੁੱਦੀਨ ਮਹਿਮੂਦ, ਯਲਦੌਜ, ਕੁਬਾਚਾ ਅਤੇ ਅਲੀਮਰਦਾਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਖ਼ੁਰਾਂਟ ਅਤੇ ਲਾਇਕ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਾਰਿਸ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਗੋਰੀ ਨੇ ਐਬਕ ਨੂੰ ਮਲਿਕ ਦੀ ਉਪਾਧਿ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਸੀ। ਐਬਕ ਦਾ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕਮਜੋਰ ਸੀ ਉੱਤੇ ਉਸਨੇ ਔਖਾ ਪਰੀਸਥਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਭਰਿਆ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਓੜਕ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਸੱਤਾ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਬਣਾ। ਗੋਰੀ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ 24 ਜੂਨ 1206 ਨੂੰ ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਦਾ ਰਾਜਾਰੋਹਨ ਹੋਇਆ ਉੱਤੇ ਉਸਨੇ ਸੁਲਤਾਨ ਦੀ ਉਪਾਧਿ ਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਹੋਰ ਗੁਲਾਮ ਸਰਦਾਰ ਯਲਦੌਜ ਅਤੇ ਕੁਬਾਚਾ ਉਸਤੋਂ ਈਰਖਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਸੂਦ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਕਰ ਐਬਕ ਲਈ ਔਖਾ ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਤੁਰਕਾਂ ਨੇ ਬੰਗਾਲ ਤੱਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਰੌਂਦ ਪਾਇਆ ਸੀ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਰਵਉੱਚਤਾ ਸ਼ੱਕੀ ਸੀ। ਰਾਜਪੂਤ ਵੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਉੱਤੇ ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਐਬਕ ਨੇ ਇਸ ਸੱਬਦਾ ਡਟਕੇ ਸਾਮਣਾ ਕੀਤਾ। ਬਖਤੀਯਾਰ ਖਿਲਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਲੀਮਰਦਾਨ ਨੇ ਅਜਾਦੀ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਐਬਕ ਦੇ ਸਵਾਮਿਤਵ ਨੂੰ ਮੰਨਣੇ ਵਲੋਂ ਮਨਾਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਰਣਾਂ ਵਲੋਂ ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਦਾ ਸ਼ਾਸਣਕਾਲ ਕੇਵਲ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗੁਜ਼ਰਿਆ। ==ਮੌਤ== ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ 1210 ਵਿੱਚ ਪੋਲੋ ਖੇਡਦੇ ਸਮੇਂ ਘੋੜੇ ਉੱਤੋਂ ਡਿੱਗਣ ਕਾਰਨ ਹੋਈ।<ref name="ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼"/> ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਆਰਾਮਸ਼ਾਹ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਉੱਤੇ ਜਿਆਦੇ ਦਿਨ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ। ਤੱਦ ਇਲਤੁਤਮਿਸ਼ ਨੇ ਸੱਤਾ ਸੰਭਾਲੀ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗ਼ੁਲਾਮ ਖ਼ਾਨਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸੁਧਾਰੇ ਸਫ਼ੇ]] 5yzeele9xpvir3ahxtkeubtndm7an7l 840602 840601 2026-06-10T07:38:41Z Sonia Atwal 49604 /* ਨੌਕਰੀ */ 840602 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch |name = ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਐਬਕ |title = ਲੱਖ ਬਖਸ਼ |image = Grave of Sultan Qutb al-Din Aibak.jpg |caption = ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਐਬਕ ਦੀ ਕਬਰ |reign = 25 ਜੂਨ, 1206 – 14 ਨਵੰਬਰ 1210<ref name="Jackson546">''Kutb al-Din Aybek'', P. Jackson, ''The Encyclopaedia of।slam'', Vol. V, ed. C.E. Bosworth, E. van Donzel, B. Lewis, and C. Pellat, (Brill, 1986), 546.</ref> |coronation = 25 ਜੂਨ, 1206 |predecessor = [[ਮੁਹੰਮਦ ਗ਼ੌਰੀ]] |successor = [[ਆਰਾਮਸ਼ਾਹ]] |succession = ਪਹਿਲਾ [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਸ਼ਾਸ਼ਕ|ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਸੁਲਤਾਨ]] |issue = |royal house = |dynasty = [[ਗ਼ੁਲਾਮ ਖ਼ਾਨਦਾਨ]] |father = |mother = |birth_date = 1150 |birth_place = [[ਤੁਰਕਿਸਤਾਨ]] |death_date = 1210 (ਉਮਰ 60) |death_place = [[ਲਾਹੌਰ]], [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ]] |date of burial = |place of burial = |religion = [[ਇਸਲਾਮ]] }} '''ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਐਬਕ''' (ਅਰਬੀ: قطب الدين أيبك‎, ਫ਼ਾਰਸੀ: قطب الدین ایبک‎; ਸ਼ਬਦਾਰਥ:"ਦੀਨ ਦਾ ਧੁਰਾ") ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਾਸਕ, [[ਦਿੱਲੀ]] ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੁਲਤਾਨ ਅਤੇ [[ਗ਼ੁਲਾਮ ਖ਼ਾਨਦਾਨ]] ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕੇਵਲ ਚਾਰ ਸਾਲ (1206 – 1210) ਹੀ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ।<ref name="ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼">{{cite book | title=ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ - ਜਿਲਦ ਤੀਜੀ| publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ | author=ਭਾਈ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ | year=2010 | pages=787 | isbn=81-302-0257-3}}</ref> ਉਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਫੌਜ਼ੀ ਸੀ ਜੋ ਦਾਸ ਬਣ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਫੌਜੀ ਅਭਿਆਨਾਂ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਸੁਲਤਾਨ। ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਐਬਕ 'ਲੱਖ ਬਖਸ਼' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ==ਜਨਮ ਅਤੇ ਬਚਪਨ== ਕੁਤੁਬ ਅਲ ਦੀਨ (ਜਾਂ ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ) [[ਤੁਰਕਿਸਤਾਨ]] ਦਾ ਨਿਵਾਸੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ [[ਤੁਰਕ]] ਸਨ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮਏ ਦਾਸ ਵਪਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਨ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲਾਭਪ੍ਰਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਦਾਸਾਂ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਨ ਦੇ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਦੇ ਹੱਥ ਫਰੋਖਤ ਕਰਨਾ (ਵੇਚਣਾ) ਇੱਕ ਲਾਭਦਾਈ ਧੰਦਾ ਸੀ, ਬਾਲਕ ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਦੇ ਹੱਥ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ [[ਨਿਸ਼ਾਪੁਰ]] ਦੇ ਕਾਜੀ ਫਖਰੂੱਦੀਨ ਅਬਦੁਲ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਕੂਫੀ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ। ਅਬਦੁਲ ਅਜੀਜ ਨੇ ਬਾਲਕ ਕੁਤੁਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਨਾਲ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਆਪਨ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਅਬਦੁਲ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਓੜਕ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਹੰਮਦ ਗੋਰੀ ਨੇ ਖ਼ਰੀਦ ਲਿਆ। ==ਨੌਕਰੀ== ਗੋਰ ਦੇ ਮਹਿਮੂਦ ਨੇ ਐਬਕ ਦੇ ਸਾਹਸ, ਕਰਤਵਿਅਨਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਸਵਾਮਿਭਕਤੀ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਅਸਤਬਲ (ਘੁੜਸਾਲ) ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ (ਅਮੀਰ - ਏ - ਅਖੂਰ) ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਇੱਕ ਸਨਮਾਨਿਤ ਪਦ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫੌਜੀ ਅਭਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਦਾ ਮੌਕੇ ਮਿਲਿਆ। ਤਰਾਈਨ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਚੋਹਾਨ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ, ਮਾਰਨੇ ਦੇ ਬਾਅਦ ਐਬਕ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਦਿੱਲੀ, ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰਦਾਈ ਬਣਾ। ==ਫੌਜੀ ਅਭਿਆਨ== ਉਸ ਨੇ ਗੋਰੀ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਫੌਜੀ ਅਭਿਆਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਅਭਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਗੋਰੀ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਹਿਮੂਦ ਗੋਰੀ ਫ਼ਤਹਿ ਦੇ ਬਾਅਦ ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਸੱਤਾ ਸੌਂਪ ਗਿਆ ਸੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜਪੂਤ ਤੁਰਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਸਰਵਪ੍ਰਥਮ, 1192 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ [[ਅਜਮੇਰ]] ਅਤੇ [[ਮੇਰਠ]] ਵਿੱਚ ਵਿਦ੍ਰੋਹਾਂ ਦਾ ਦਮਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਸੱਤਾ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ ਹੋਇਆ। ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਕੋਲ [[ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ]] ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਕੇ ਉਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਫਤਹਿ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਪਨਾਈ। ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼ਾਸਕ ਦਾ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਇਨ੍ਹੇ ਸਮਾਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਟਿਕਿਆ ਸੀ। ਜਾਟ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਹਾਂਸੀ ਦੇ ਕਿਲੇ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਤੁਰਕ ਕਿਲੇਦਾਰ ਮਲਿਕ ਨਸੀਰੁੱਦੀਨ ਲਈ ਸੰਕਟ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਉੱਤੇ ਐਬਕ ਨੇ ਜਾਟਾਂ ਨੂਰਾਹਕੇ ਕਰ ਹਾਂਸੀ ਦੇ ਦੁਰਗ ਉੱਤੇ ਫੇਰ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਸੰਨ 1194 ਵਿੱਚ ਅਜਮੇਰ ਦੇ ਉਸਨੇਦੀੱਜੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਦਬਾਇਆ ਅਤੇ [[ਕੰਨੌਜ]] ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਜੈੱਚੰਦ ਦੇ ਸਾਤਥਚੰਦਵਾਰ ਦੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਅਪਨੇ ਸਵਾਮੀ ਦਾਨ[[ਕੰਨੌਜ|ਸਾਥ]] ਾਲ ਦਿੱਤਾ। 11[[ਕੰਨੌਜ|ਈ]]5 ਇਸਵੀ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਕੋਇਲ ( ਅਲੀਗੜ੍ਹ ) ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਸੰਨ 1196 ਵਿੱਚ ਅਜਮੇਰ ਦੇ ਮੇਦੋਂ ਨੇ ਤੀਸਰੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਭੀਮਦੇਵ ਦਾ ਹੱਥ ਸੀ। ਮੇਦੋਂ ਨੇ ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤੇ ਉੱਤੇ ਉਸੀ ਸਮੇਂ ਮਹਿਮੂਦ ਗੌਰੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਆਉਣੋਂ ਮੇਦੋਂ ਨੇ ਘੇਰਾ ਉਠਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਐਬਕ ਬੱਚ ਗਿਆ। ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ 1197 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਭੀਮਦੇਵ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅੰਹਿਲਵਾੜਾ ਨੂੰ ਲੂਟਾ ਅਤੇ ਅੱਤੁਲ ਪੈਸਾ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ। 1197 - 98 ਦੇ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਕੰਨੌਜ, ਚੰਦਵਾਰ ਅਤੇ ਬਦਾਯੂੰ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਕਬਜਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਸਿਰੋਹੀ ਅਤੇ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਕੁੱਝ ਭੱਜਿਆ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਉੱਤੇ ਇਹ ਫਤਹਿ ਚਿਰਸਥਾਈ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕੀ। ਇਸ ਸਾਲ ਉਸਨੇ ਬਨਾਰਸ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 1202 - 03 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਚੰਦੇਲ ਰਾਜਾ ਪਰਮਰਦੀ ਦੇਵ ਨੂੰ ਹਾਰ ਕਰ ਕਾਲਿੰਜਰ, ਮਹੋਬਾ ਅਤੇ ਖਜੁਰਾਹੋ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਲਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਗੋਰੀ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਸੇਨਾਪਤੀ ਬੱਖਿਆਰ ਖਿਲਜੀ ਨੇ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ==ਸ਼ਾਸਕ== ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦੇ ਪੂਰਵ ਮਹਿਮੂਦ ਗੋਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਐਲਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਖਾਨਦਾਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਤੁਰਕ ਦਾਸਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿਆਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ। ਗੋਰੀ ਦੇ ਦਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਐਬਕ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਗਯਾਸੁੱਦੀਨ ਮਹਿਮੂਦ, ਯਲਦੌਜ, ਕੁਬਾਚਾ ਅਤੇ ਅਲੀਮਰਦਾਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਖ਼ੁਰਾਂਟ ਅਤੇ ਲਾਇਕ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਾਰਿਸ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਗੋਰੀ ਨੇ ਐਬਕ ਨੂੰ ਮਲਿਕ ਦੀ ਉਪਾਧਿ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਸੀ। ਐਬਕ ਦਾ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕਮਜੋਰ ਸੀ ਉੱਤੇ ਉਸਨੇ ਔਖਾ ਪਰੀਸਥਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਭਰਿਆ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਓੜਕ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਸੱਤਾ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਬਣਾ। ਗੋਰੀ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ 24 ਜੂਨ 1206 ਨੂੰ ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਦਾ ਰਾਜਾਰੋਹਨ ਹੋਇਆ ਉੱਤੇ ਉਸਨੇ ਸੁਲਤਾਨ ਦੀ ਉਪਾਧਿ ਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਹੋਰ ਗੁਲਾਮ ਸਰਦਾਰ ਯਲਦੌਜ ਅਤੇ ਕੁਬਾਚਾ ਉਸਤੋਂ ਈਰਖਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਸੂਦ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਕਰ ਐਬਕ ਲਈ ਔਖਾ ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਤੁਰਕਾਂ ਨੇ ਬੰਗਾਲ ਤੱਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਰੌਂਦ ਪਾਇਆ ਸੀ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਰਵਉੱਚਤਾ ਸ਼ੱਕੀ ਸੀ। ਰਾਜਪੂਤ ਵੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਉੱਤੇ ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਐਬਕ ਨੇ ਇਸ ਸੱਬਦਾ ਡਟਕੇ ਸਾਮਣਾ ਕੀਤਾ। ਬਖਤੀਯਾਰ ਖਿਲਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਲੀਮਰਦਾਨ ਨੇ ਅਜਾਦੀ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਐਬਕ ਦੇ ਸਵਾਮਿਤਵ ਨੂੰ ਮੰਨਣੇ ਵਲੋਂ ਮਨਾਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਰਣਾਂ ਵਲੋਂ ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਦਾ ਸ਼ਾਸਣਕਾਲ ਕੇਵਲ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗੁਜ਼ਰਿਆ। ==ਮੌਤ== ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ 1210 ਵਿੱਚ ਪੋਲੋ ਖੇਡਦੇ ਸਮੇਂ ਘੋੜੇ ਉੱਤੋਂ ਡਿੱਗਣ ਕਾਰਨ ਹੋਈ।<ref name="ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼"/> ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਆਰਾਮਸ਼ਾਹ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਉੱਤੇ ਜਿਆਦੇ ਦਿਨ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ। ਤੱਦ ਇਲਤੁਤਮਿਸ਼ ਨੇ ਸੱਤਾ ਸੰਭਾਲੀ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗ਼ੁਲਾਮ ਖ਼ਾਨਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸੁਧਾਰੇ ਸਫ਼ੇ]] 40esofvs65xwogakrzksai20mtjqxk7 840603 840602 2026-06-10T07:46:07Z Sonia Atwal 49604 /* ਫੌਜੀ ਅਭਿਆਨ */ 840603 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch |name = ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਐਬਕ |title = ਲੱਖ ਬਖਸ਼ |image = Grave of Sultan Qutb al-Din Aibak.jpg |caption = ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਐਬਕ ਦੀ ਕਬਰ |reign = 25 ਜੂਨ, 1206 – 14 ਨਵੰਬਰ 1210<ref name="Jackson546">''Kutb al-Din Aybek'', P. Jackson, ''The Encyclopaedia of।slam'', Vol. V, ed. C.E. Bosworth, E. van Donzel, B. Lewis, and C. Pellat, (Brill, 1986), 546.</ref> |coronation = 25 ਜੂਨ, 1206 |predecessor = [[ਮੁਹੰਮਦ ਗ਼ੌਰੀ]] |successor = [[ਆਰਾਮਸ਼ਾਹ]] |succession = ਪਹਿਲਾ [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਸ਼ਾਸ਼ਕ|ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਸੁਲਤਾਨ]] |issue = |royal house = |dynasty = [[ਗ਼ੁਲਾਮ ਖ਼ਾਨਦਾਨ]] |father = |mother = |birth_date = 1150 |birth_place = [[ਤੁਰਕਿਸਤਾਨ]] |death_date = 1210 (ਉਮਰ 60) |death_place = [[ਲਾਹੌਰ]], [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ]] |date of burial = |place of burial = |religion = [[ਇਸਲਾਮ]] }} '''ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਐਬਕ''' (ਅਰਬੀ: قطب الدين أيبك‎, ਫ਼ਾਰਸੀ: قطب الدین ایبک‎; ਸ਼ਬਦਾਰਥ:"ਦੀਨ ਦਾ ਧੁਰਾ") ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਾਸਕ, [[ਦਿੱਲੀ]] ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੁਲਤਾਨ ਅਤੇ [[ਗ਼ੁਲਾਮ ਖ਼ਾਨਦਾਨ]] ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕੇਵਲ ਚਾਰ ਸਾਲ (1206 – 1210) ਹੀ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ।<ref name="ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼">{{cite book | title=ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ - ਜਿਲਦ ਤੀਜੀ| publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ | author=ਭਾਈ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ | year=2010 | pages=787 | isbn=81-302-0257-3}}</ref> ਉਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਫੌਜ਼ੀ ਸੀ ਜੋ ਦਾਸ ਬਣ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਫੌਜੀ ਅਭਿਆਨਾਂ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਸੁਲਤਾਨ। ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਐਬਕ 'ਲੱਖ ਬਖਸ਼' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ==ਜਨਮ ਅਤੇ ਬਚਪਨ== ਕੁਤੁਬ ਅਲ ਦੀਨ (ਜਾਂ ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ) [[ਤੁਰਕਿਸਤਾਨ]] ਦਾ ਨਿਵਾਸੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ [[ਤੁਰਕ]] ਸਨ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮਏ ਦਾਸ ਵਪਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਨ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲਾਭਪ੍ਰਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਦਾਸਾਂ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਨ ਦੇ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਦੇ ਹੱਥ ਫਰੋਖਤ ਕਰਨਾ (ਵੇਚਣਾ) ਇੱਕ ਲਾਭਦਾਈ ਧੰਦਾ ਸੀ, ਬਾਲਕ ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਦੇ ਹੱਥ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ [[ਨਿਸ਼ਾਪੁਰ]] ਦੇ ਕਾਜੀ ਫਖਰੂੱਦੀਨ ਅਬਦੁਲ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਕੂਫੀ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ। ਅਬਦੁਲ ਅਜੀਜ ਨੇ ਬਾਲਕ ਕੁਤੁਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਨਾਲ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਆਪਨ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਅਬਦੁਲ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਓੜਕ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਹੰਮਦ ਗੋਰੀ ਨੇ ਖ਼ਰੀਦ ਲਿਆ। ==ਨੌਕਰੀ== ਗੋਰ ਦੇ ਮਹਿਮੂਦ ਨੇ ਐਬਕ ਦੇ ਸਾਹਸ, ਕਰਤਵਿਅਨਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਸਵਾਮਿਭਕਤੀ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਅਸਤਬਲ (ਘੁੜਸਾਲ) ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ (ਅਮੀਰ - ਏ - ਅਖੂਰ) ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਇੱਕ ਸਨਮਾਨਿਤ ਪਦ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫੌਜੀ ਅਭਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਦਾ ਮੌਕੇ ਮਿਲਿਆ। ਤਰਾਈਨ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਚੋਹਾਨ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ, ਮਾਰਨੇ ਦੇ ਬਾਅਦ ਐਬਕ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਦਿੱਲੀ, ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰਦਾਈ ਬਣਾ। ==ਫੌਜੀ ਅਭਿਆਨ== ਉਸ ਨੇ ਗੋਰੀ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਫੌਜੀ ਅਭਿਆਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਅਭਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਗੋਰੀ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਹਿਮੂਦ ਗੋਰੀ ਫ਼ਤਹਿ ਦੇ ਬਾਅਦ ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਸੱਤਾ ਸੌਂਪ ਗਿਆ ਸੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜਪੂਤ ਤੁਰਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਸਰਵਪ੍ਰਥਮ, 1192 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ [[ਅਜਮੇਰ]] ਅਤੇ [[ਮੇਰਠ]] ਵਿੱਚ ਵਿਦ੍ਰੋਹਾਂ ਦਾ ਦਮਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਸੱਤਾ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ ਹੋਇਆ। ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਕੋਲ [[ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ]] ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਕੇ ਉਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਫਤਹਿ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਪਨਾਈ। ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼ਾਸਕ ਦਾ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਇਨ੍ਹੇ ਸਮਾਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਟਿਕਿਆ ਸੀ। ਜਾਟ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਹਾਂਸੀ ਦੇ ਕਿਲੇ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਤੁਰਕ ਕਿਲੇਦਾਰ ਮਲਿਕ ਨਸੀਰੁੱਦੀਨ ਲਈ ਸੰਕਟ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਉੱਤੇ ਐਬਕ ਨੇ ਜਾਟਾਂ ਨੂਰਾਹਕੇ ਕਰ ਹਾਂਸੀ ਦੇ ਦੁਰਗ ਉੱਤੇ ਫੇਰ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਸੰਨ 1194 ਵਿੱਚ ਅਜਮੇਰ ਦੇ ਉਸਨੇ ਦੀੱਜੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਦਬਾਇਆ ਅਤੇ [[ਕੰਨੌਜ]] ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਜੈੱਚੰਦ ਦੇ ਸਾਤਥਚੰਦਵਾਰ ਦੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਅਪਨੇ ਸਵਾਮੀ ਦਾਨ [[ਕੰਨੌਜ|ਸਾਥ]] ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ। 1195 [[ਕੰਨੌਜ]] ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਕੋਇਲ (ਅਲੀਗੜ੍ਹ) ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਸੰਨ 1196 ਵਿੱਚ ਅਜਮੇਰ ਦੇ ਮੇਦੋਂ ਨੇ ਤੀਸਰੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਭੀਮਦੇਵ ਦਾ ਹੱਥ ਸੀ। ਮੇਦੋਂ ਨੇ ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤੇ ਉੱਤੇ ਉਸੀ ਸਮੇਂ ਮਹਿਮੂਦ ਗੌਰੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਆਉਣੋਂ ਮੇਦੋਂ ਨੇ ਘੇਰਾ ਉਠਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਐਬਕ ਬੱਚ ਗਿਆ। ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ 1197 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਭੀਮਦੇਵ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅੰਹਿਲਵਾੜਾ ਨੂੰ ਲੂਟਾ ਅਤੇ ਅੱਤੁਲ ਪੈਸਾ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ। 1197 - 98 ਦੇ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਕੰਨੌਜ, ਚੰਦਵਾਰ ਅਤੇ ਬਦਾਯੂੰ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਕਬਜਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਸਿਰੋਹੀ ਅਤੇ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਕੁੱਝ ਭੱਜਿਆ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਉੱਤੇ ਇਹ ਫਤਹਿ ਚਿਰਸਥਾਈ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕੀ। ਇਸ ਸਾਲ ਉਸਨੇ ਬਨਾਰਸ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 1202 - 03 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਚੰਦੇਲ ਰਾਜਾ ਪਰਮਰਦੀ ਦੇਵ ਨੂੰ ਹਾਰ ਕਰ ਕਾਲਿੰਜਰ, ਮਹੋਬਾ ਅਤੇ ਖਜੁਰਾਹੋ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਲਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਗੋਰੀ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਸੇਨਾਪਤੀ ਬੱਖਿਆਰ ਖਿਲਜੀ ਨੇ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ==ਸ਼ਾਸਕ== ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦੇ ਪੂਰਵ ਮਹਿਮੂਦ ਗੋਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਐਲਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਖਾਨਦਾਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਤੁਰਕ ਦਾਸਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿਆਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ। ਗੋਰੀ ਦੇ ਦਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਐਬਕ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਗਯਾਸੁੱਦੀਨ ਮਹਿਮੂਦ, ਯਲਦੌਜ, ਕੁਬਾਚਾ ਅਤੇ ਅਲੀਮਰਦਾਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਖ਼ੁਰਾਂਟ ਅਤੇ ਲਾਇਕ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਾਰਿਸ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਗੋਰੀ ਨੇ ਐਬਕ ਨੂੰ ਮਲਿਕ ਦੀ ਉਪਾਧਿ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਸੀ। ਐਬਕ ਦਾ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕਮਜੋਰ ਸੀ ਉੱਤੇ ਉਸਨੇ ਔਖਾ ਪਰੀਸਥਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਭਰਿਆ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਓੜਕ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਸੱਤਾ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਬਣਾ। ਗੋਰੀ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ 24 ਜੂਨ 1206 ਨੂੰ ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਦਾ ਰਾਜਾਰੋਹਨ ਹੋਇਆ ਉੱਤੇ ਉਸਨੇ ਸੁਲਤਾਨ ਦੀ ਉਪਾਧਿ ਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਹੋਰ ਗੁਲਾਮ ਸਰਦਾਰ ਯਲਦੌਜ ਅਤੇ ਕੁਬਾਚਾ ਉਸਤੋਂ ਈਰਖਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਸੂਦ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਕਰ ਐਬਕ ਲਈ ਔਖਾ ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਤੁਰਕਾਂ ਨੇ ਬੰਗਾਲ ਤੱਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਰੌਂਦ ਪਾਇਆ ਸੀ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਰਵਉੱਚਤਾ ਸ਼ੱਕੀ ਸੀ। ਰਾਜਪੂਤ ਵੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਉੱਤੇ ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਐਬਕ ਨੇ ਇਸ ਸੱਬਦਾ ਡਟਕੇ ਸਾਮਣਾ ਕੀਤਾ। ਬਖਤੀਯਾਰ ਖਿਲਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਲੀਮਰਦਾਨ ਨੇ ਅਜਾਦੀ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਐਬਕ ਦੇ ਸਵਾਮਿਤਵ ਨੂੰ ਮੰਨਣੇ ਵਲੋਂ ਮਨਾਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਰਣਾਂ ਵਲੋਂ ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਦਾ ਸ਼ਾਸਣਕਾਲ ਕੇਵਲ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗੁਜ਼ਰਿਆ। ==ਮੌਤ== ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ 1210 ਵਿੱਚ ਪੋਲੋ ਖੇਡਦੇ ਸਮੇਂ ਘੋੜੇ ਉੱਤੋਂ ਡਿੱਗਣ ਕਾਰਨ ਹੋਈ।<ref name="ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼"/> ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਆਰਾਮਸ਼ਾਹ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਉੱਤੇ ਜਿਆਦੇ ਦਿਨ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ। ਤੱਦ ਇਲਤੁਤਮਿਸ਼ ਨੇ ਸੱਤਾ ਸੰਭਾਲੀ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗ਼ੁਲਾਮ ਖ਼ਾਨਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸੁਧਾਰੇ ਸਫ਼ੇ]] 0y53wvuz2pq830pv5k0b9x51jl22iw9 840604 840603 2026-06-10T07:48:41Z Sonia Atwal 49604 /* ਸ਼ਾਸਕ */ 840604 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch |name = ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਐਬਕ |title = ਲੱਖ ਬਖਸ਼ |image = Grave of Sultan Qutb al-Din Aibak.jpg |caption = ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਐਬਕ ਦੀ ਕਬਰ |reign = 25 ਜੂਨ, 1206 – 14 ਨਵੰਬਰ 1210<ref name="Jackson546">''Kutb al-Din Aybek'', P. Jackson, ''The Encyclopaedia of।slam'', Vol. V, ed. C.E. Bosworth, E. van Donzel, B. Lewis, and C. Pellat, (Brill, 1986), 546.</ref> |coronation = 25 ਜੂਨ, 1206 |predecessor = [[ਮੁਹੰਮਦ ਗ਼ੌਰੀ]] |successor = [[ਆਰਾਮਸ਼ਾਹ]] |succession = ਪਹਿਲਾ [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਸ਼ਾਸ਼ਕ|ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਸੁਲਤਾਨ]] |issue = |royal house = |dynasty = [[ਗ਼ੁਲਾਮ ਖ਼ਾਨਦਾਨ]] |father = |mother = |birth_date = 1150 |birth_place = [[ਤੁਰਕਿਸਤਾਨ]] |death_date = 1210 (ਉਮਰ 60) |death_place = [[ਲਾਹੌਰ]], [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ]] |date of burial = |place of burial = |religion = [[ਇਸਲਾਮ]] }} '''ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਐਬਕ''' (ਅਰਬੀ: قطب الدين أيبك‎, ਫ਼ਾਰਸੀ: قطب الدین ایبک‎; ਸ਼ਬਦਾਰਥ:"ਦੀਨ ਦਾ ਧੁਰਾ") ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਾਸਕ, [[ਦਿੱਲੀ]] ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੁਲਤਾਨ ਅਤੇ [[ਗ਼ੁਲਾਮ ਖ਼ਾਨਦਾਨ]] ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕੇਵਲ ਚਾਰ ਸਾਲ (1206 – 1210) ਹੀ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ।<ref name="ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼">{{cite book | title=ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ - ਜਿਲਦ ਤੀਜੀ| publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ | author=ਭਾਈ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ | year=2010 | pages=787 | isbn=81-302-0257-3}}</ref> ਉਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਫੌਜ਼ੀ ਸੀ ਜੋ ਦਾਸ ਬਣ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਫੌਜੀ ਅਭਿਆਨਾਂ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਸੁਲਤਾਨ। ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਐਬਕ 'ਲੱਖ ਬਖਸ਼' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ==ਜਨਮ ਅਤੇ ਬਚਪਨ== ਕੁਤੁਬ ਅਲ ਦੀਨ (ਜਾਂ ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ) [[ਤੁਰਕਿਸਤਾਨ]] ਦਾ ਨਿਵਾਸੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ [[ਤੁਰਕ]] ਸਨ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮਏ ਦਾਸ ਵਪਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਨ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲਾਭਪ੍ਰਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਦਾਸਾਂ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਨ ਦੇ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਦੇ ਹੱਥ ਫਰੋਖਤ ਕਰਨਾ (ਵੇਚਣਾ) ਇੱਕ ਲਾਭਦਾਈ ਧੰਦਾ ਸੀ, ਬਾਲਕ ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਦੇ ਹੱਥ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ [[ਨਿਸ਼ਾਪੁਰ]] ਦੇ ਕਾਜੀ ਫਖਰੂੱਦੀਨ ਅਬਦੁਲ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਕੂਫੀ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ। ਅਬਦੁਲ ਅਜੀਜ ਨੇ ਬਾਲਕ ਕੁਤੁਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਨਾਲ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਆਪਨ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਅਬਦੁਲ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਓੜਕ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਹੰਮਦ ਗੋਰੀ ਨੇ ਖ਼ਰੀਦ ਲਿਆ। ==ਨੌਕਰੀ== ਗੋਰ ਦੇ ਮਹਿਮੂਦ ਨੇ ਐਬਕ ਦੇ ਸਾਹਸ, ਕਰਤਵਿਅਨਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਸਵਾਮਿਭਕਤੀ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਅਸਤਬਲ (ਘੁੜਸਾਲ) ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ (ਅਮੀਰ - ਏ - ਅਖੂਰ) ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਇੱਕ ਸਨਮਾਨਿਤ ਪਦ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫੌਜੀ ਅਭਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਦਾ ਮੌਕੇ ਮਿਲਿਆ। ਤਰਾਈਨ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਚੋਹਾਨ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ, ਮਾਰਨੇ ਦੇ ਬਾਅਦ ਐਬਕ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਦਿੱਲੀ, ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰਦਾਈ ਬਣਾ। ==ਫੌਜੀ ਅਭਿਆਨ== ਉਸ ਨੇ ਗੋਰੀ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਫੌਜੀ ਅਭਿਆਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਅਭਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਗੋਰੀ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਹਿਮੂਦ ਗੋਰੀ ਫ਼ਤਹਿ ਦੇ ਬਾਅਦ ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਸੱਤਾ ਸੌਂਪ ਗਿਆ ਸੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜਪੂਤ ਤੁਰਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਸਰਵਪ੍ਰਥਮ, 1192 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ [[ਅਜਮੇਰ]] ਅਤੇ [[ਮੇਰਠ]] ਵਿੱਚ ਵਿਦ੍ਰੋਹਾਂ ਦਾ ਦਮਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਸੱਤਾ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ ਹੋਇਆ। ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਕੋਲ [[ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ]] ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਕੇ ਉਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਫਤਹਿ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਪਨਾਈ। ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼ਾਸਕ ਦਾ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਇਨ੍ਹੇ ਸਮਾਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਟਿਕਿਆ ਸੀ। ਜਾਟ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਹਾਂਸੀ ਦੇ ਕਿਲੇ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਤੁਰਕ ਕਿਲੇਦਾਰ ਮਲਿਕ ਨਸੀਰੁੱਦੀਨ ਲਈ ਸੰਕਟ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਉੱਤੇ ਐਬਕ ਨੇ ਜਾਟਾਂ ਨੂਰਾਹਕੇ ਕਰ ਹਾਂਸੀ ਦੇ ਦੁਰਗ ਉੱਤੇ ਫੇਰ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਸੰਨ 1194 ਵਿੱਚ ਅਜਮੇਰ ਦੇ ਉਸਨੇ ਦੀੱਜੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਦਬਾਇਆ ਅਤੇ [[ਕੰਨੌਜ]] ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਜੈੱਚੰਦ ਦੇ ਸਾਤਥਚੰਦਵਾਰ ਦੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਅਪਨੇ ਸਵਾਮੀ ਦਾਨ [[ਕੰਨੌਜ|ਸਾਥ]] ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ। 1195 [[ਕੰਨੌਜ]] ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਕੋਇਲ (ਅਲੀਗੜ੍ਹ) ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਸੰਨ 1196 ਵਿੱਚ ਅਜਮੇਰ ਦੇ ਮੇਦੋਂ ਨੇ ਤੀਸਰੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਭੀਮਦੇਵ ਦਾ ਹੱਥ ਸੀ। ਮੇਦੋਂ ਨੇ ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤੇ ਉੱਤੇ ਉਸੀ ਸਮੇਂ ਮਹਿਮੂਦ ਗੌਰੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਆਉਣੋਂ ਮੇਦੋਂ ਨੇ ਘੇਰਾ ਉਠਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਐਬਕ ਬੱਚ ਗਿਆ। ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ 1197 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਭੀਮਦੇਵ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅੰਹਿਲਵਾੜਾ ਨੂੰ ਲੂਟਾ ਅਤੇ ਅੱਤੁਲ ਪੈਸਾ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ। 1197 - 98 ਦੇ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਕੰਨੌਜ, ਚੰਦਵਾਰ ਅਤੇ ਬਦਾਯੂੰ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਕਬਜਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਸਿਰੋਹੀ ਅਤੇ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਕੁੱਝ ਭੱਜਿਆ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਉੱਤੇ ਇਹ ਫਤਹਿ ਚਿਰਸਥਾਈ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕੀ। ਇਸ ਸਾਲ ਉਸਨੇ ਬਨਾਰਸ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 1202 - 03 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਚੰਦੇਲ ਰਾਜਾ ਪਰਮਰਦੀ ਦੇਵ ਨੂੰ ਹਾਰ ਕਰ ਕਾਲਿੰਜਰ, ਮਹੋਬਾ ਅਤੇ ਖਜੁਰਾਹੋ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਲਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਗੋਰੀ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਸੇਨਾਪਤੀ ਬੱਖਿਆਰ ਖਿਲਜੀ ਨੇ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ==ਸ਼ਾਸਕ== ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦੇ ਪੂਰਵ ਮਹਿਮੂਦ ਗੋਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਐਲਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਖਾਨਦਾਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਤੁਰਕ ਦਾਸਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿਆਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ। ਗੋਰੀ ਦੇ ਦਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਐਬਕ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਗਯਾਸੁੱਦੀਨ ਮਹਿਮੂਦ, ਯਲਦੌਜ, ਕੁਬਾਚਾ ਅਤੇ ਅਲੀਮਰਦਾਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਖ਼ੁਰਾਂਟ ਅਤੇ ਲਾਇਕ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਾਰਿਸ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਗੋਰੀ ਨੇ ਐਬਕ ਨੂੰ ਮਲਿਕ ਦੀ ਉਪਾਧਿ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਸੀ। ਐਬਕ ਦਾ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕਮਜੋਰ ਸੀ ਉੱਤੇ ਉਸਨੇ ਔਖਾ ਪਰੀਸਥਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਭਰਿਆ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਓੜਕ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਸੱਤਾ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਬਣਾ। ਗੋਰੀ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ 24 ਜੂਨ, 1206 ਨੂੰ ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਦਾ ਰਾਜਾ ਰੋਹਨ ਹੋਇਆ ਉੱਤੇ ਉਸਨੇ ਸੁਲਤਾਨ ਦੀ ਉਪਾਧਿ ਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਹੋਰ ਗੁਲਾਮ ਸਰਦਾਰ ਯਲਦੌਜ ਅਤੇ ਕੁਬਾਚਾ ਉਸ ਤੋਂ ਈਰਖਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਸੂਦ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਕਰ ਐਬਕ ਲਈ ਔਖਾ ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਤੁਰਕਾਂ ਨੇ ਬੰਗਾਲ ਤੱਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਰੌਂਦ ਪਾਇਆ ਸੀ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਰਵਉੱਚਤਾ ਸ਼ੱਕੀ ਸੀ। ਰਾਜਪੂਤ ਵੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਉੱਤੇ ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਐਬਕ ਨੇ ਇਸ ਸੱਬਦਾ ਡਟਕੇ ਸਾਮਣਾ ਕੀਤਾ। ਬਖਤੀਯਾਰ ਖਿਲਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਲੀਮਰਦਾਨ ਨੇ ਅਜਾਦੀ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਐਬਕ ਦੇ ਸਵਾਮਿਤਵ ਨੂੰ ਮੰਨਣੇ ਵਲੋਂ ਮਨਾਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਰਣਾਂ ਵਲੋਂ ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ ਕੇਵਲ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗੁਜ਼ਰਿਆ। ==ਮੌਤ== ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ 1210 ਵਿੱਚ ਪੋਲੋ ਖੇਡਦੇ ਸਮੇਂ ਘੋੜੇ ਉੱਤੋਂ ਡਿੱਗਣ ਕਾਰਨ ਹੋਈ।<ref name="ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼"/> ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਆਰਾਮਸ਼ਾਹ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਉੱਤੇ ਜਿਆਦੇ ਦਿਨ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ। ਤੱਦ ਇਲਤੁਤਮਿਸ਼ ਨੇ ਸੱਤਾ ਸੰਭਾਲੀ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗ਼ੁਲਾਮ ਖ਼ਾਨਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸੁਧਾਰੇ ਸਫ਼ੇ]] j399zjd1iafn9cqv8id78qggdf5fhk9 840607 840604 2026-06-10T07:59:23Z Sonia Atwal 49604 /* ਫੌਜੀ ਅਭਿਆਨ */ 840607 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch |name = ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਐਬਕ |title = ਲੱਖ ਬਖਸ਼ |image = Grave of Sultan Qutb al-Din Aibak.jpg |caption = ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਐਬਕ ਦੀ ਕਬਰ |reign = 25 ਜੂਨ, 1206 – 14 ਨਵੰਬਰ 1210<ref name="Jackson546">''Kutb al-Din Aybek'', P. Jackson, ''The Encyclopaedia of।slam'', Vol. V, ed. C.E. Bosworth, E. van Donzel, B. Lewis, and C. Pellat, (Brill, 1986), 546.</ref> |coronation = 25 ਜੂਨ, 1206 |predecessor = [[ਮੁਹੰਮਦ ਗ਼ੌਰੀ]] |successor = [[ਆਰਾਮਸ਼ਾਹ]] |succession = ਪਹਿਲਾ [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਸ਼ਾਸ਼ਕ|ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਸੁਲਤਾਨ]] |issue = |royal house = |dynasty = [[ਗ਼ੁਲਾਮ ਖ਼ਾਨਦਾਨ]] |father = |mother = |birth_date = 1150 |birth_place = [[ਤੁਰਕਿਸਤਾਨ]] |death_date = 1210 (ਉਮਰ 60) |death_place = [[ਲਾਹੌਰ]], [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ]] |date of burial = |place of burial = |religion = [[ਇਸਲਾਮ]] }} '''ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਐਬਕ''' (ਅਰਬੀ: قطب الدين أيبك‎, ਫ਼ਾਰਸੀ: قطب الدین ایبک‎; ਸ਼ਬਦਾਰਥ:"ਦੀਨ ਦਾ ਧੁਰਾ") ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਾਸਕ, [[ਦਿੱਲੀ]] ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੁਲਤਾਨ ਅਤੇ [[ਗ਼ੁਲਾਮ ਖ਼ਾਨਦਾਨ]] ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕੇਵਲ ਚਾਰ ਸਾਲ (1206 – 1210) ਹੀ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ।<ref name="ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼">{{cite book | title=ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ - ਜਿਲਦ ਤੀਜੀ| publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ | author=ਭਾਈ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ | year=2010 | pages=787 | isbn=81-302-0257-3}}</ref> ਉਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਫੌਜ਼ੀ ਸੀ ਜੋ ਦਾਸ ਬਣ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਫੌਜੀ ਅਭਿਆਨਾਂ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਸੁਲਤਾਨ। ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਐਬਕ 'ਲੱਖ ਬਖਸ਼' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ==ਜਨਮ ਅਤੇ ਬਚਪਨ== ਕੁਤੁਬ ਅਲ ਦੀਨ (ਜਾਂ ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ) [[ਤੁਰਕਿਸਤਾਨ]] ਦਾ ਨਿਵਾਸੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ [[ਤੁਰਕ]] ਸਨ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮਏ ਦਾਸ ਵਪਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਨ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲਾਭਪ੍ਰਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਦਾਸਾਂ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਨ ਦੇ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਦੇ ਹੱਥ ਫਰੋਖਤ ਕਰਨਾ (ਵੇਚਣਾ) ਇੱਕ ਲਾਭਦਾਈ ਧੰਦਾ ਸੀ, ਬਾਲਕ ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਦੇ ਹੱਥ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ [[ਨਿਸ਼ਾਪੁਰ]] ਦੇ ਕਾਜੀ ਫਖਰੂੱਦੀਨ ਅਬਦੁਲ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਕੂਫੀ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ। ਅਬਦੁਲ ਅਜੀਜ ਨੇ ਬਾਲਕ ਕੁਤੁਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਨਾਲ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਆਪਨ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਅਬਦੁਲ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਓੜਕ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਹੰਮਦ ਗੋਰੀ ਨੇ ਖ਼ਰੀਦ ਲਿਆ। ==ਨੌਕਰੀ== ਗੋਰ ਦੇ ਮਹਿਮੂਦ ਨੇ ਐਬਕ ਦੇ ਸਾਹਸ, ਕਰਤਵਿਅਨਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਸਵਾਮਿਭਕਤੀ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਅਸਤਬਲ (ਘੁੜਸਾਲ) ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ (ਅਮੀਰ - ਏ - ਅਖੂਰ) ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਇੱਕ ਸਨਮਾਨਿਤ ਪਦ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫੌਜੀ ਅਭਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਦਾ ਮੌਕੇ ਮਿਲਿਆ। ਤਰਾਈਨ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਚੋਹਾਨ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ, ਮਾਰਨੇ ਦੇ ਬਾਅਦ ਐਬਕ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਦਿੱਲੀ, ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰਦਾਈ ਬਣਾ। ==ਫੌਜੀ ਅਭਿਆਨ== ਉਸ ਨੇ ਗੋਰੀ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਫੌਜੀ ਅਭਿਆਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਅਭਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਗੋਰੀ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਹਿਮੂਦ ਗੋਰੀ ਫ਼ਤਹਿ ਦੇ ਬਾਅਦ ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਸੱਤਾ ਸੌਂਪ ਗਿਆ ਸੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜਪੂਤ ਤੁਰਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਸਰਵਪ੍ਰਥਮ, 1192 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ [[ਅਜਮੇਰ]] ਅਤੇ [[ਮੇਰਠ]] ਵਿੱਚ ਵਿਦ੍ਰੋਹਾਂ ਦਾ ਦਮਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਸੱਤਾ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ ਹੋਇਆ। ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਕੋਲ [[ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ]] ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਕੇ ਉਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਫਤਹਿ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਪਨਾਈ। ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼ਾਸਕ ਦਾ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਇਨ੍ਹੇ ਸਮਾਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਟਿਕਿਆ ਸੀ। ਜਾਟ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਹਾਂਸੀ ਦੇ ਕਿਲੇ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਤੁਰਕ ਕਿਲੇਦਾਰ ਮਲਿਕ ਨਸੀਰੁੱਦੀਨ ਲਈ ਸੰਕਟ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਉੱਤੇ ਐਬਕ ਨੇ ਜਾਟਾਂ ਨੂਰਾਹਕੇ ਕਰ ਹਾਂਸੀ ਦੇ ਦੁਰਗ ਉੱਤੇ ਫੇਰ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਸੰਨ 1194 ਵਿੱਚ ਅਜਮੇਰ ਦੀ, ਉਸਨੇ ਦੂਜੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਦਬਾਇਆ ਅਤੇ [[ਕੰਨੌਜ]] ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਜੈੱਚੰਦ ਦੇ ਸਾਤਥਚੰਦਵਾਰ ਦੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਅਪਨੇ ਸਵਾਮੀ ਦਾਨ [[ਕੰਨੌਜ]] ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਥ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। 1195 [[ਕੰਨੌਜ]] ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਕੋਇਲ (ਅਲੀਗੜ੍ਹ) ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਸੰਨ 1196 ਵਿੱਚ ਅਜਮੇਰ ਦੇ ਮੇਦੋਂ ਨੇ ਤੀਸਰੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਭੀਮਦੇਵ ਦਾ ਹੱਥ ਸੀ। ਮੇਦੋਂ ਨੇ ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤੇ ਉੱਤੇ ਉਸੀ ਸਮੇਂ ਮਹਿਮੂਦ ਗੌਰੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਆਉਣੋਂ ਮੇਦੋਂ ਨੇ ਘੇਰਾ ਉਠਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਐਬਕ ਬੱਚ ਗਿਆ। ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ 1197 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਭੀਮਦੇਵ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅੰਹਿਲਵਾੜਾ ਨੂੰ ਲੂਟਾ ਅਤੇ ਅੱਤੁਲ ਪੈਸਾ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ। 1197 - 98 ਦੇ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਕੰਨੌਜ, ਚੰਦਵਾਰ ਅਤੇ ਬਦਾਯੂੰ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਕਬਜਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਸਿਰੋਹੀ ਅਤੇ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਕੁੱਝ ਭੱਜਿਆ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਉੱਤੇ ਇਹ ਫਤਹਿ ਚਿਰਸਥਾਈ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕੀ। ਇਸ ਸਾਲ ਉਸਨੇ ਬਨਾਰਸ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 1202 - 03 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਚੰਦੇਲ ਰਾਜਾ ਪਰਮਰਦੀ ਦੇਵ ਨੂੰ ਹਾਰ ਕਰ ਕਾਲਿੰਜਰ, ਮਹੋਬਾ ਅਤੇ ਖਜੁਰਾਹੋ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਲਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਗੋਰੀ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਸੇਨਾਪਤੀ ਬੱਖਿਆਰ ਖਿਲਜੀ ਨੇ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ==ਸ਼ਾਸਕ== ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦੇ ਪੂਰਵ ਮਹਿਮੂਦ ਗੋਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਐਲਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਖਾਨਦਾਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਤੁਰਕ ਦਾਸਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿਆਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ। ਗੋਰੀ ਦੇ ਦਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਐਬਕ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਗਯਾਸੁੱਦੀਨ ਮਹਿਮੂਦ, ਯਲਦੌਜ, ਕੁਬਾਚਾ ਅਤੇ ਅਲੀਮਰਦਾਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਖ਼ੁਰਾਂਟ ਅਤੇ ਲਾਇਕ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਾਰਿਸ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਗੋਰੀ ਨੇ ਐਬਕ ਨੂੰ ਮਲਿਕ ਦੀ ਉਪਾਧਿ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਸੀ। ਐਬਕ ਦਾ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕਮਜੋਰ ਸੀ ਉੱਤੇ ਉਸਨੇ ਔਖਾ ਪਰੀਸਥਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਭਰਿਆ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਓੜਕ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਸੱਤਾ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਬਣਾ। ਗੋਰੀ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ 24 ਜੂਨ, 1206 ਨੂੰ ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਦਾ ਰਾਜਾ ਰੋਹਨ ਹੋਇਆ ਉੱਤੇ ਉਸਨੇ ਸੁਲਤਾਨ ਦੀ ਉਪਾਧਿ ਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਹੋਰ ਗੁਲਾਮ ਸਰਦਾਰ ਯਲਦੌਜ ਅਤੇ ਕੁਬਾਚਾ ਉਸ ਤੋਂ ਈਰਖਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਸੂਦ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਕਰ ਐਬਕ ਲਈ ਔਖਾ ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਤੁਰਕਾਂ ਨੇ ਬੰਗਾਲ ਤੱਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਰੌਂਦ ਪਾਇਆ ਸੀ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਰਵਉੱਚਤਾ ਸ਼ੱਕੀ ਸੀ। ਰਾਜਪੂਤ ਵੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਉੱਤੇ ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਐਬਕ ਨੇ ਇਸ ਸੱਬਦਾ ਡਟਕੇ ਸਾਮਣਾ ਕੀਤਾ। ਬਖਤੀਯਾਰ ਖਿਲਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਲੀਮਰਦਾਨ ਨੇ ਅਜਾਦੀ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਐਬਕ ਦੇ ਸਵਾਮਿਤਵ ਨੂੰ ਮੰਨਣੇ ਵਲੋਂ ਮਨਾਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਰਣਾਂ ਵਲੋਂ ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ ਕੇਵਲ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗੁਜ਼ਰਿਆ। ==ਮੌਤ== ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ 1210 ਵਿੱਚ ਪੋਲੋ ਖੇਡਦੇ ਸਮੇਂ ਘੋੜੇ ਉੱਤੋਂ ਡਿੱਗਣ ਕਾਰਨ ਹੋਈ।<ref name="ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼"/> ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਆਰਾਮਸ਼ਾਹ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਉੱਤੇ ਜਿਆਦੇ ਦਿਨ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ। ਤੱਦ ਇਲਤੁਤਮਿਸ਼ ਨੇ ਸੱਤਾ ਸੰਭਾਲੀ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗ਼ੁਲਾਮ ਖ਼ਾਨਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸੁਧਾਰੇ ਸਫ਼ੇ]] ab5nk0nyjljqchbhn3zx080z1v4cjht 0 10949 840608 614081 2026-06-10T08:03:02Z Sonia Atwal 49604 /* */ 840608 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = ਮੁਹੰਮਦ ਗ਼ੌਰੀ | title = | image = Shrine of Mu'izz al-Din Muhammad.JPG | caption = ਸੋਹਾਵਾ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਮੁਹੰਮਦ ਗ਼ੌਰੀ ਦਾ ਮਕਬਰਾ | succession = [[ਗ਼ੋਰੀ ਰਾਜਵੰਸ਼|ਗ਼ੋਰੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਸੁਲਤਾਨ]] | reign = 1173–1203 (ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਗਿਆਠ ਅਲ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਨਾਲ)<br>1203–1206 (ਖੁਦ ਸ਼ਾਸ਼ਕ) | coronation = | predecessor = ਗਿਆਠ ਅਲ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ | successor = ਗ਼ੌਰ : ਗਿਆਠ ਅਲ-ਦੀਨ ਮਹਿਮੂਦ<br />ਗਜ਼ਨੀ : ਤਾਜ ਅਦ-ਦੀਨ ਜਿਲਦੀਜ<br />ਲਾਹੌਰ: [[ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਐਬਕ]]<br />ਬੰਗਾਲ: ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨ ਬਖ਼ਤਿਆਰ ਖਿਲਜੀ<br />ਮੁਲਤਾਨ: ਨਸੀਰ-ਉਦ-ਦੀਨ ਕੁਬਾਚਾ | spouse = | royal house = [[ਗ਼ੋਰੀ ਰਾਜਵੰਸ਼]] | father = ਬਾਹਾ ਅਲ-ਦੀਨ ਸੈਮ ਪਹਿਲਾ | mother = | religion = [[ਸੁੰਨੀ ਇਸਲਾਮ]] | reign2 = | birth_date = 1149 | birth_place = ਗ਼ੌਰ, [[ਗ਼ੋਰੀ ਰਾਜਵੰਸ਼]] (ਹੁਣ [[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ]]) | death_date = 15 ਮਾਰਚ, 1206 | death_place = ਦਮਿਆਕ, ਜਿਹਲਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, [[ਗ਼ੋਰੀ ਰਾਜਵੰਸ਼]] (ਹੁਣ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]) | place of burial = [[ਗਜ਼ਨੀ]] }} '''ਮੁਹੰਮਦ ਗੌਰੀ''' 12ਵੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦਾ ਅਫਗਾਨ ਯੋਧਾ ਸੀ ਜੋ ਗਜਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਅਧੀਨ ਗੌਰ ਨਾਮਕ ਰਾਜ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ। ਉਹ 1173 ਈ. ਵਿੱਚ ਗੌਰ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਦੀਪ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾ ਹਮਲਾ [[ਮੁਲਤਾਨ]] (1175 ਈ.) ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ। [[ਪਾਟਨ]] (ਗੁਜਰਾਤ) ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਭੀਮ ਦੂਸਰੇ ਉੱਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਗੌਰੀ ਨੇ 1178 ਈ. ਵਿੱਚ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿੰਤੂ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਰ ਗਿਆ। ਮੁਹੰਮਦ ਗੌਰੀ ਅਤੇ [[ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਚੌਹਾਨ]] ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤਰਾਈਨ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਲੜਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ। 1191 ਈ. ਵਿੱਚ ਹੋਏ [[ਤਰਾਈਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਚੌਹਾਨ ਦੀ ਫਤਹਿ ਹੋਈ ਪਰ ਅਗਲੇ ਹੀ ਸਾਲ 1192 ਈ. ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਚੌਹਾਨ ਨੂੰ [[ਤਰਾਈਨ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਲੜਾਈ]] ਵਿੱਚ ਮੁਹੰਮਦ ਗੌਰੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰਾਇਆ। ਮੁਹੰਮਦ ਗੌਰੀ ਨੇ ਚੰਦਾਵਰ ਦੀ ਲੜਾਈ (1194 ਈ.) ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਗਹੜਵਾਲ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਜੈਚੰਦ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤਿਆ ਸਾਮਰਾਜ ਆਪਣੇ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੌਪ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਗਜਨੀ ਚਲਾ ਗਿਆ। 15 ਮਾਰਚ, 1206 ਈ. ਨੂੰ ਮੁਹੰਮਦ ਗੌਰੀ ਦੀ ਗਜਨੀ ਵਿੱਚ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੋਰੀ ਦੇ ਗੁਲਾਮ [[ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਐਬਕ]] ਨੇ [[ਗ਼ੁਲਾਮ ਖ਼ਾਨਦਾਨ]] ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗ਼ੁਲਾਮ ਖ਼ਾਨਦਾਨ]] hgbeqhbt1xignrqppvlbuv9hnvveq9w 0 11867 840598 808628 2026-06-10T06:44:09Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840598 wikitext text/x-wiki [[File:Light dispersion conceptual waves350px.gif|thumb|266x266px|ਚਿੱਟੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਵੀਮ ਨੂੰ ਖਿੰਡਾਉਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਤਿਕੋਣੀ ਪ੍ਰਿਜ਼ਮ । ਲੰਬੀਆਂ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈਆਂ (ਲਾਲ) ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈਆਂ (ਨੀਲੀਆਂ) ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।]] [[File:Light shining2.JPG|thumb|right|250px|ਪ੍ਰਕਾਸ਼]] [[File:Cloud in the sunlight.jpg|thumb|250px|ਸੂਰਜ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਬੱਦਲ]] ਪ੍ਰਕਾਸ਼, [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ]] ਦੇ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹਿੱਸੇ ਅੰਦਰ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ]] ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਦਿਸਣਯੋਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ [[ਇਨਸਾਨੀ ਅੱਖ]] ਪ੍ਰਤਿ [[ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਤਮਿਕ ਸਮਝ|ਦੇਖਣਯੋਗ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਤਮਿਕ ਸਮਝ|ਦੇਖਣ]] ਦੇ ਅਰਥ ਲਈ ਜਿਮੇਵਾਰ ਹੈ।<ref>[[International Commission on Illumination|CIE]] (1987). [http://www.cie.co.at/publ/abst/17-4-89.html ''International Lighting Vocabulary''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227034508/http://www.cie.co.at/publ/abst/17-4-89.html |date=27 ਫ਼ਰਵਰੀ 2010 }}. Number 17.4. CIE, 4th edition. ISBN 978-3-900734-07-7.<br />By the ''International Lighting Vocabulary'', the definition of ''light'' is: “Any radiation capable of causing a visual sensation directly.”</ref> ਦਿਸਣਯੋਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਆਮਤੌਰ ਤੇ 400–700 [[ਨੈਨੋਮੀਟਰ]] (nm), ਜਾਂ 4.00 × 10⁻⁷ ਤੋਂ 7.00 × 10⁻⁷&nbsp;m ਤੱਕ ਦੀ ਰੇਂਜ ਵਿੱਚ [[ਤਰੰਗਲੰਬਾਈ]]ਆਂ ਰੱਖਦਾ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ [[ਇਨਫ੍ਰਾਰੈੱਡ]] (ਲੰਬੀ ਤਰੰਗ ਲੰਬਾਈ ਵਾਲੀਆਂ) ਅਤੇ [[ਅਲਟ੍ਰਾਵਾਇਲਟ]] (ਘੱਟ ਤਰੰਗਲੰਬਾਈ ਵਾਲੀਆਂ) ਤਰੰਗਾਂ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Pal2001">{{cite book|last1=Pal|first1=G. K.|last2=Pal|first2=Pravati|title=Textbook of Practical Physiology|url=https://books.google.com/books?id=CcJvIiesqp8C&pg=PA387|accessdate=11 October 2013|edition=1st|year=2001|publisher=Orient Blackswan|location=Chennai|isbn=978-81-250-2021-9|page=387|chapter=chapter 52|quote=The human eye has the ability to respond to all the wavelengths of light from 400–700 nm. This is called the visible part of the spectrum.}}</ref><ref name="BuserImbert1992">{{cite book|last1=Buser|first1=Pierre A.|last2=Imbert|first2=Michel|title=Vision|url=https://books.google.com/books?id=NSZvt8Ld2-8C&pg=PA50|accessdate=11 October 2013|year=1992|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-02336-8|page=50|quote=Light is a special class of radiant energy embracing wavelengths between 400 and 700 nm (or mμ), or 4000 to 7000 Å.}}</ref> ਇਸ ਤਰੰਗਲੰਬਾਈ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਮੋਟੇ ਤੌਰ ਤੇ 430-750 (ਟੈਰਾਹਰਟਜ਼) ਦੀ ਰੇਂਜ ਦੀ ਇੱਕ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ । ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸੋਮਾ [[ਸੂਰਜ]] ਹੈ। [[ਸੂਰਜੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼]] ਊਰਜਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਹੈ ਜੋ ਹਰੇ ਪੌਦੇ ਸਟਾਰਚ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾਤਰ ਸੂਗਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਜੀਵਤ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਹਾਜ਼ਮੇ ਲਈ ਊਰਜਾ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। [[ਫੋਟੋਸਿੰਥੈਸਿਸ]] ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਬਣਾਵਟੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜੀਵਤ ਚਸਤੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸਾਰੀ ਊਰਜਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਇਨਸਾਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਇੱਕੋ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੋਮਾ ਅੱਗ ਰਹੀ ਹੈ, ਪੁਰਾਤਨ ਕੈਂਪਫਾਇਰਾਂ ਤੋਂ ਅਜੋਕੇ ਕੈਰੋਸੀਨ ਲੈਂਪਾਂ ਤੱਕ । [[ਬਿਜਲੀ ਬੱਲਬ]] ਅਤੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਪਾਵਰ ਟਰਾਂਸਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ|ਪਾਵਰ ਸਿਸਟਮਾਂ]] ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਸਦਕਾ, ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨੇ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਤੌਰ ਤੇ ਅੱਗ-ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀ ਜਗਹ ਲੈ ਲਈ । ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਨਸਲਾਂ ਅਪਣੀ ਖੁਦ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ [[ਬਾਇਓਲਿਊਮਿਨੀਸੈਂਸ]] ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਜੁਗਨੂੰ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਰਤਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਤੋਂ ਅਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਛੁਪਾਉਣ ਲਈ ਚਮਗਾਦੜ ਜਾਲ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦਿਸਣਯੋਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਮੁਢਲੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ [[ਤੀਬਰਤਾ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਤੀਬਰਤਾ]], ਸੰਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾ, ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਜਾਂ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ [[ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ]], ਅਤੇ [[ਪੋਲਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ (ਤਰੰਗਾਂ)|ਧਰੁਵੀਕਰਨ]] ਹਨ, ਜਦੋਂਕਿ ਇਸਦੀ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ|ਸਪੀਡ]] ਵੈਕੱਮ ਅੰਦਰ, 299,792,458 ਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤਿ ਸਕਿੰਟ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ [[ਗਣਿਤਿਕ ਸਥਿਰਾਂਕ|ਸਥਿਰਾਂਕਾਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਦਿਸਣਯੋਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਮੈਟਿਕ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਾਂਗ, ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵੈਕੱਮ ਅੰਦਰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਇਸ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।{{Citation needed|date=February 2014}} [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅੰਦਰ, ਸ਼ਬਦ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼]] ਕਦੇ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ ਬਾਲੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਦਿਸਣਯੋਗ ਹੋਵੇ ਚਾਹੇ ਨਾ ਹੋਵੇ।<ref>{{Cite book | title = Camera lenses: from box camera to digital | author = Gregory Hallock Smith | publisher = SPIE Press | year = 2006 | isbn = 978-0-8194-6093-6 | page = 4 | url = https://books.google.com/?id=6mb0C0cFCEYC&pg=PA4}}</ref><ref>{{Cite book | title = Comprehensive Physics XII | author = Narinder Kumar | publisher = Laxmi Publications | year = 2008 | isbn = 978-81-7008-592-8 | page = 1416 | url = https://books.google.com/?id=IryMtwHHngIC&pg=PA1416}}</ref> ਇਸ ਸਮਝ ਮੁਤਾਬਿਕ, [[ਗਾਮਾ ਕਿਰਨ|ਗਾਮਾ ਕਿਰਨਾਂ]], [[X-ਰੇਅ|ਐਕਸ-ਕਿਰਨਾਂ]], [[ਮਾਈਕ੍ਰੋਵੇਵ|ਮਾਈਕ੍ਰੋ-ਤਰੰਗਾਂ]] ਅਤੇ [[ਰੇਡੀਓਵੇਵ|ਰੇਡੀਓ-ਤਰੰਗਾਂ]] ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੀ ਹਨ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਾਂਗ, ਦਿਸਣਯੋਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ [[ਫੋਟੋਨ]] ਨਾਮਕ ਛੋਟੇ ਪੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਕਾਸਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੋਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਤਰੰਗ|ਤਰੰਗਾਂ]] ਅਤੇ [[ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ|ਕਣਾਂ]] ਦੋਹਾਂ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਵਿਸੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨੂੰ [[ਤਰੰਗ-ਕਣ ਦੋਹਰਾਪਣ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਜਿਸਨੂੰ [[ਔਪਟਿਕਸ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਜੋਕੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਿਸਰਚ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ। '''ਪ੍ਰਕਾਸ਼''' ਇੱਕ [[ਬਿਜਲਈ ਚੁੰਬਕੀ ਕਿਰਨਾਹਟ]] ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਤਰੰਗ ਲੰਬਾਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸੀਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤਕਨੀਕੀ ਜਾਂ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੰਗ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਵਿਕਿਰਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਮੂਲ ਕਣ ਫੋਟਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗੁਣ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਹਨ। * ਤੀਬਰਤਾ ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ * ਆਵ੍ਰੱਤੀ ਜਾਂ ਤਰੰਗਲੰਬਾਈ ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਰੰਗ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। * ਧਰੁਵੀਕਰਣ (ਕੰਪਨ ਦਾ ਕੋਣ) ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਮ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਤਰੰਗ - ਅਣੂ ਦਵੈਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਤਰੰਗ ਅਤੇ ਅਣੂ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। == ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਮੈਗਨੈਟਿਕ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਅਤੇ ਦਿਸਣਯੋਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ == {{Main|ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ}} [[File:EM spectrum.svg|thumb|380px|right|ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਮੇਤ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ]] ਉੱਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪਾਈ ਗਈ ਹੈ।]] ਆਮਤੌਰ ਤੇ, ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ, ਜਾਂ E M R (ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਰੁਤਬਾ ਸਥਿਰ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਅਤੇ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਅਤੇ [[ਨਜ਼ਦੀਕ ਅਤੇ ਦੂਰ ਫੀਲਡ|ਨਜ਼ਦੀਕ ਫੀਲਡਾਂ]] ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ), ਨੂੰ ਤਰੰਗਲੰਬਾਈ ਅਨੁਸਾਰ [[ਰੇਡੀਓ]], [[ਮਾਈਕ੍ਰੋਵੇਵ]], [[ਇਨਫ੍ਰਾ-ਰੈੱਡ]], ਅਤੇ [[ਦਿਸਣਯੋਗ ਖੇਤਰ]] ਜੋ ਸਾਡੀ ਸਮਝ ਵਾਲ਼ਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ, [[ਅਲਟ੍ਰਾਵਾਇਲਟ]], [[X-ਰੇਅ]] ਅਤੇ [[ਗਾਮਾ ਰੇਅ]] ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ]] ਦੀ ਫਿਤਰਤ ਇਸਦੀ [[ਤਰੰਗਲੰਬਾਈ]] ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉੱਚ-[[ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ]]ਆਂ ਛੋਟੀਆਂ [[ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ]]ਆਂ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਿਮਰ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਇਕਲੌਤੇ ਐਟਮਾਂ ਅਤੇ ਅਣੂਆਂ ਨਾਲ [[ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ]] ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਵਰਤਾਓ ਇਸਦੇ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੀ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀ ਪ੍ਰਤਿ [[ਕੁਆਂਟਮ]] [[ਊਰਜਾ]] ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। [[ਦਿਸਣਯੋਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼]] ਖੇਤਰ ਅੰਦਰ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ]] ਕੁਆਂਟੇ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ (ਜਿਸਨੂੰ [[ਫੋਟੌਨ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਜੋ [[ਊਰਜਾ]]ਵਾਂ ਦੇ ਨਿਊਨਤਮ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅਣੂਆਂ ਅੰਦਰ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕ [[ਐਕਸਾਇਟੇਸ਼ਨ]] ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬੰਧਨ ਜਾਂ [[ਅਣੂ]] ਦੀ [[ਰਸਾਇਣ-ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦਿਸਣਯੋਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਦੇ ਨਿਊਨਤਮ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ, ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਇਨਸਾਨਾਂ ਲਈ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ (ਇਨਫ੍ਰਾ-ਰੈੱਡ) ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦੇ ਫੋਟੌਨ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੀ, ਇਨਸਾਨੀ ਰੈਟੀਨਾ ਅੰਦਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਤਮਿਕ ਅਣੂ [[ਰੈਟੀਨਲ]] ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਚੱਲਣ ਵਾਲ਼ੀ, ਅਣੂ ਤਬਦੀਲੀ (ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਬਦੀਲੀ) ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੀ, ਜਰੂਰਤ ਮੁਤਾਬਿਕ ਕਾਫ਼ੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਊਰਜਾ, ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ । ਕੁੱਝ ਅਜਿਹੇ ਜਾਨਵਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਹੋ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਇਨਫ੍ਰਾ-ਰੈੱਡ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਤਿ ਸੰਵੇਰਦਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੁਆਂਟਮ ਸੋਖਣ (ਅਬਜ਼ੌਰਪਸ਼ਨ) ਦੇ ਭਾਵ ਤੋਂ ਨਹੀਂ । [[ਸੱਪਾਂ ਅੰਦਰ ਇਨਫ੍ਰਾ-ਰੈੱਡ ਸਵੇਂਦਨਤਾ]] ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ [[ਥਰਮਲ ਇਮੇਜਿੰਗ]] ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੈੱਲੂਲਰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੂਖਮ ਪੈਕਟ ਇਨਫ੍ਰਾ-ਰੈੱਡ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਰੇਂਜ ਅੰਦਰ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਮੌਲੀਕਿਊਲਰ ਕੰਪਨ ਅਤੇ ਤਾਪ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਜਾਨਵਰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਦਿਸਣਯੋਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਰੇਂਜ ਤੋਂ ਉੱਪਰ, ਅਲਟ੍ਰਾਵਾਇਲਟ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਇਨਸਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਜਿਆਦਾਤਰ ਕਾਰਣ ਇਸਦਾ 360 ਨੈਨੋਮੀਟਰ ਤੋਂ ਥੱਲੇ [[ਕੌਰਨੀਆ]] ਦੁਆਰਾ ਸੋਖ ਲਿਆ ਜਾਣਾ ਅਤੇ 400 ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਲੈਨੱਜ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੋਖ ਲਿਆ ਜਾਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਅੱਗੇ, ਇਨਸਾਨੀ ਅੱਖ ਦੀ [[ਰੈਟੀਨਾ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ [[ਰੌਡ ਸੈੱਲ|ਰੌਡਾਂ]] ਅਤੇ [[ਕੋਨ ਸੈੱਲ|ਕੋਨਾਂ]] ਬਹੁਤ ਸੂਖਮ (360&nbsp;nm ਤੋਂ ਥੱਲੇ) ਅਲਟ੍ਰਾਵਾਇਲਟ ਤਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਸਕਦੀਆਂ ਅਤੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਲਟ੍ਰਾਵਾਇਲਟ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਜਾਨਵਰ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲੈੱਨਜ਼ਾਂ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ (ਜਿਵੇਂ ਕੀਟ ਅਤੇ ਝੀਂਗੇ) ਅਲਟ੍ਰਾਵਾਇਲਟ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਦੇ ਕਾਬਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਕਾਰਨ ਕੁਆਂਟਮ ਫੋਟੌਨ-ਅਬਜ਼ੌਰਪਸ਼ਨ ਮਕੈਨਿਜ਼ਮ ਹਨ, ਜੋ ਉਹੀ ਰਸਾਇਣਿਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ ਜਿਸਤਰਾਂ ਇਨਸਾਨ ਦਿਸਣਯੋਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ। ਵਿਭਿੰਨ ਸੋਮੇ ਦਿਸਣਯੋਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ 420 ਤੋਂ 680<ref>{{cite book|last=Laufer|first=Gabriel|title=Introduction to Optics and Lasers in Engineering|url=https://books.google.com/books?id=4MxLPYMS5TUC&pg=PA11|accessdate=20 October 2013|date=13 July 1996|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-45233-5|page=11}}</ref><ref name="Bradt2004">{{cite book|last=Bradt|first=Hale|title=Astronomy Methods: A Physical Approach to Astronomical Observations|url=https://books.google.com/books?id=hp7vyaGvhLMC&pg=PA26|accessdate=20 October 2013|year=2004|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-53551-9|page=26}}</ref> ਤੱਕ 380 ਤੋਂ 800&nbsp;nm ਤੱਕ ਜਿੰਨਾ ਚੌੜਾ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="OhannesianStreeter2001">{{cite book|last1=Ohannesian|first1=Lena|last2=Streeter|first2=Anthony|title=Handbook of Pharmaceutical Analysis|url=https://books.google.com/books?id=DwPb4wgqseYC&pg=PA187|accessdate=20 October 2013|date=9 November 2001|publisher=CRC Press|isbn=978-0-8247-4194-5|page=187}}</ref><ref name="AhluwaliaGoyal2000">{{cite book|last1=Ahluwalia|first1=V. K.|last2=Goyal|first2=Madhuri|title=A Textbook of Organic Chemistry|url=https://books.google.com/books?id=tJNJnn0M75MC&pg=PA110|accessdate=20 October 2013|date=1 January 2000|publisher=Narosa|isbn=978-81-7319-159-6|page=110}}</ref> ਆਦਰਸ਼ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਹਾਲਤਾਂ ਅਧੀਨ, ਲੋਕ ਇਨਫ੍ਰਾ-ਰੈੱਡ ਨੂੰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 1050&nbsp;nm ਤੱਕ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ;<ref name="Sliney1976">{{cite journal| last1=Sliney | first1=David H. | last2=Wangemann | first2=Robert T. | last3=Franks | first3=James K. | last4 =Wolbarsht | first4=Myron L. | year=1976 | title=Visual sensitivity of the eye to infrared laser radiation | journal=[[Journal of the Optical Society of America]] | volume=66 | issue=4 | pages=339–341 | doi=10.1364/JOSA.66.000339 | url =http://www.opticsinfobase.org/josa/abstract.cfm?uri=josa-66-4-339 | quote=The foveal sensitivity to several near-infrared laser wavelengths was measured. It was found that the eye could respond to radiation at wavelengths at least as far as 1064 nm. A continuous 1064 nm laser source appeared red, but a 1060 nm pulsed laser source appeared green, which suggests the presence of second harmonic generation in the retina. |subscription=yes}}</ref> ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਜਵਾਨ ਯੁਵਕ 310 ਤੋਂ 313&nbsp;nm ਤੱਕ ਹੇਠਾਂ ਦੀਆਂ ਅਲਟ੍ਰਾਵਾਇਲਟ ਤਰੰਗਲੰਬਾਈਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name="LynchLivingston2001">{{cite book|last1=Lynch|first1=David K.|last2=Livingston|first2=William Charles|title=Color and Light in Nature|url=https://books.google.com/books?id=4Abp5FdhskAC&pg=PA231|accessdate=12 October 2013|edition=2nd|year=2001|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, UK|isbn=978-0-521-77504-5|page=231|quote=Limits of the eye's overall range of sensitivity extends from about 310 to 1050 nanometers}}</ref><ref name="Dash2009">{{cite book|last1=Dash|first1=Madhab Chandra|last2=Dash|first2=Satya Prakash|title=Fundamentals Of Ecology 3E|url=https://books.google.com/books?id=7mW4-us4Yg8C&pg=PA213|accessdate=18 October 2013|year=2009|publisher=Tata McGraw-Hill Education|isbn=978-1-259-08109-5|page=213|quote=Normally the human eye responds to light rays from 390 to 760 nm. This can be extended to a range of 310 to 1,050 nm under artificial conditions.}}</ref><ref name="Saidman1933">{{cite journal| last1=Saidman | first1=Jean | date=15 May 1933 | title=Sur la visibilité de l'ultraviolet jusqu'à la longueur d'onde 3130 | trans_title=The visibility of the ultraviolet to the wave length of 3130 | journal=[[Comptes rendus de l'Académie des sciences]] | volume=196 | pages=1537–9 | language=French | url =http://visualiseur.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3148d}}</ref> ਰੁੱਖ ਵਿਕਾਸ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਰੰਗ ਵਰਣਪਟ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ [[ਫੋਟੋਮ੍ਰਫੋਜੀਨੈਸਿਸ]] ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। [[File:Linear visible spectrum.svg|center|800px]] == ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ == '''ਰੌਸਨੀ ਦੀ ਗਤੀ''' [[ਖਲਾਅ]] ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਨੂੰ {{math|'''''c'''''}} ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇੱਕ ਸਰਬਵਿਆਪਕ ਭੌਤਿਕ ਸਥਿਰ ਅੰਕ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਅਸਲ ਮੁੱਲ '''{{val|299792458|ul=ਮੀਟਰ ਪਰ ਸੈਕਿੰਡ}}''' (≈'''{{val|3.00|e=8}} ਮੀ/ਸੈ'''), {{math|''c''}} ਉਹ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਗਤੀ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਮਾਦਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਭੌਤਿਕ ਵਸਤੂਆਂ ਗਤੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਉਹ ਗਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਪੁੰਜ ਰਹਿਤ ਕਣ ਜਿਵੇ, ਰੋਸ਼ਨੀ, ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੇਟਿਕ ਵਿਕਰਨਾ ਅਤੇ ਗਰੂਤਾ ਕਿਰਨਾ ਅਾਦਿ, [[ਖਲਾਅ]] ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="penrose">{{Cite book| last=Penrose |first=R | year=2004 | title=[[The Road to Reality: A Complete Guide to the Laws of the Universe]] | pages=410–1 | publisher=[[Vintage Books]] | isbn=978-0-679-77631-4 | quote=... the most accurate standard for the metre is conveniently ''defined'' so that there are exactly 299,792,458 of them to the distance travelled by light in a standard second, giving a value for the metre that very accurately matches the now inadequately precise standard metre rule in Paris. }}</ref> [[ਸਾਪੇਖਤਾ ਸਿਧਾਂਤ]] ਅਨੁਸਾਰ {{math|''c''}} ਦਾ ਸਬੰਧ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ [[ਅਲਬਰਟ ਆਈਨਸਟਾਈਨ]] ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਮੀਕਰਨ '''{{math|''E''}}&nbsp;=&nbsp;{{math|''mc''²}}''' :ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਜਿਵੇ ਕੱਚ ਜਾਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀ ਗਤੀ, {{math|''c''}} ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। {{math|''c''}} ਅਤੇ ਗਤੀ {{math|''v''}} ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਨੂੰ [[ਅਪਵਰਤਿਤ ਅੰਕ]] {{math|''n''}} ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। :ਜਿਵੇ, ({{math|''n''}}&nbsp;=&nbsp;{{math|''c''}}&nbsp;/&nbsp;{{math|''v''}}). ਜਿਵੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਕੰਚ ਵਿੱਚ ਅਪਵਰਤਿਤ ਅੰਕ 1.5 ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਤਲਵ ਹੈ ਕਿ ਰੌਸ਼ਨੀ ਕੰਚ ਵਿੱਚ {{nowrap|{{math|''c''}} / 1.5 ≈ {{val|200000|u=km/s}}}}; ਗਤੀ ਨਾਲ ਦੌੜਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰੌਸਨੀ ਦਾ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਅਪਵਰਤਿਤ ਅੰਕ 1.0003 ਹੈ। : ਇਸਲਈ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਗਤੀ {{math|''c''}} ਨਾਲੋਂ ਲਗਭਗ {{val|299700|u=km/s}} ਜਾਂ {{val|90|u=km/s}} ਘੱਟ ਹੈ।. == ਔਪਟਿਕਸ == {{Main|ਔਪਟਿਕਸ}} ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੇ [[ਪਦਾਰਥ]] ਦੀ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ [[ਔਪਟਿਕਸ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਸਤਰੰਗੀ ਪੀਂਘ]] ਅਤੇ [[ਔਰੋਰਾ (ਅਸਟ੍ਰੋਨੋਮੀ)|ਔਰੋਰਾ ਬੋਰੀਅਲਿਸ]] ਬਰਗੇ [[ਔਪਟੀਕਲ ਵਰਤਾਰਾ|ਔਪਟੀਕਲ ਵਰਤਾਰਿਆਂ]] ਦਾ ਪਰਖ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਫਿਤਰਤ ਪ੍ਰਤਿ ਇਸ਼ਾਰੇ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। === ਰਿਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨ === {{Main|ਅਪਵਰਤਨ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼)}} [[Image:Refraction-with-soda-straw.jpg|thumb|250 px|ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਅਪਵਰਤਨ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ । ]] ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬੀਮ ਕਿਸੇ ਵੈਕੱਮ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮਾਧਿਅਮ ਦਰਮਿਆਨ ਸੀਮਾ ਪਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਮਾਧਿਅਮ ਦਰਮਿਆਨ ਲੰਘਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬੀਮ ਸੀਮਾ ਪ੍ਰਤਿ [[ਔਰਥੋਗਨਲਟੀ|ਔਰਥੋਗਨਲ]] (ਜਾਂ ਸਮਕੋਣ ਤੇ) ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ ਆਈ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਬੀਮ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਆਈ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ [[ਰਿਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੋਮੇ == {{Further|ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਸੋਮਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ}} ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਕਈ ਸੋਮੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸਾਂਝੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਸੋਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਥਰਮਲ ਸੋਮੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ: ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ [[ਤਾਪਮਾਨ]] ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਇੱਕ ਖਾਸ [[ਬਲੈਕ-ਬੌਡੀ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ]] ਦੇ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਰਲ ਥਰਮਲ ਸੋਮਾ [[ਸੂਰਜੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼]] ਹੈ, ਜੋ ਲੱਗਪਗ convert|6,000|K|C F|abbr=off}} ਉੱਚਾਈ ਦੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਦੇ ਦਿਸਣਯੋਗ ਖੇਤਰ ਅੰਦਰ ਸੂਰਜ ਦੇ [[ਕ੍ਰਮੋਸਫੀਅਰ]] ਦੁਆਰਾ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ ਇਕਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਾਫ ਪੇਪਰ ਤੇ ਉਲੀਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ<ref>{{Cite web |url=http://thulescientific.com/LYNCH%20%26%20Soffer%20OPN%201999.pdf |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=13 ਜੁਲਾਈ 2016 |archive-date=5 ਜੁਲਾਈ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100705070506/http://thulescientific.com/LYNCH%20%26%20Soffer%20OPN%201999.pdf |url-status=dead }}</ref>, ਅਤੇ ਮੋਟੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੂਰਜੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ 44% ਹਿੱਸਾ ਜਮੀਨ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹੋਏ ਦਿਸਣਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://rredc.nrel.gov/solar/spectra/am1.5/|title=Reference Solar Spectral Irradiance: Air Mass 1.5|accessdate=2009-11-12|archive-date=12 ਮਈ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190512190812/https://rredc.nrel.gov/solar//spectra/am1.5/|url-status=dead}}</ref> ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਨ [[ਬਲੱਬ]] ਹੈ, ਜੋ ਅਪਣੀ ਊਰਜਾ ਦਾ ਲੱਗਪਗ 10% ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਦਿਸਮਯੋਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਕਾਸਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਾ ਇਨਫ੍ਰਾ-ਰੈੱਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਥਰਮਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੋਮੇ [[ਅੱਗ|ਲਪਟਾਂ]] ਵਿੱਚ ਜਲ ਰਹੇ ਠੋਸ ਕਣ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਬੀ ਅਪਣਾ ਜਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸਾ ਇਨਫ੍ਰਾ-ਰੈੱਡ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੱਢਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਥੋੜਾ ਜਿਹਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਦਿਸਣਯੋਗ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਅਧੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਲੈਕਬਾਡੀ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਦੀ ਉੱਚਤਮ ਗਹਿਰੀ ਇਨਫ਼ਰਾ-ਰੈੱਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਲੱਗਪਗ 10 [[ਮਾਈਕ੍ਰੋਮੀਟਰ]] ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਨਸਾਨੀ ਜੀਵਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਾਸਤੇ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਠੰਢੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਤਾਪਮਾਨ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੀਕ (ਚੋਟੀ) ਹੋਰ ਘੱਟ ਤਰੰਗਲੰਬਾਈਆਂ ਵੱਲ ਖਿਸਕਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਲਾਲ ਚਮਕ ਪਹਿਲਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਫੇਰ ਚਿੱਟੀ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨੀਲਾ-ਚਿੱਟਾ ਰੰਗ, ਜਦੋਂ ਚੋਟੀ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਦੇ ਦਿਸਣਯੋਗ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਲਟ੍ਰਾਵਾਇਲਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। == ਇਕਾਈਆਂ ਅਤੇ ਨਾਪ == {{SI radiometry units|1|self|nb}}<!-- parameter 1 for table number, parameter 2 for compare destination page, parameter 3 for reference group --> {{SI light units|2|self|nb}}<!-- parameter 1 for table number, parameter 2 for compare destination page, parameter 3 for reference group --> == ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ == == ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਬਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਥਿਊਰੀਆਂ, ਕਾਲ਼ਕ੍ਰਮ ਦਰਜੇ ਮੁਤਾਬਿਕ == === ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਰੀਸ ਅਤੇ ਹੈਲੈਨਿਜ਼ਮ === {{Refimprove section|date=May 2011}} ==== ਐਂਪੀਡਕਲਸ ==== 5ਵੀੰ ਸਦੀ ਈਸਾਪੂਰਵ ਵਿੱਚ, [[ਐਂਪੀਡਕਲਸ]] ਨੇ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ (ਖੁਦ ਹੀ ਮੰਨ ਲੈਣਾ) ਕੀਤਾ ਕਿ ਹਰੇਕ ਚੀਜ਼ [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਤੱਤ|ਚਾਰ ਤੱਤਾਂ]]: ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ [[ਐਫ੍ਰੋਡਾਈਟ]] (ਸਾਗਰ ਪੁੱਤਰੀ ਜਾਂ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀ ਦੇਵੀ) ਨੇ ਚਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਇਨਸਾਨੀ ਅੱਖ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਲਈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਜੋਤ ਜਗਾ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸੰਭਵ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਅੱਖ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਚਮਕ ਉੱਠੀ । ਜੇਕਰ ਇਹ ਸੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦਿਨ ਵਾਂਗ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਖਣਾ ਸੰਭਵ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਇਸਲਈ ਐਂਪੀਡਕਲਸ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਕਿਰਨਾਂ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਕਿਸੇ ਸੋਮੇ ਤੋਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਕੀਤੀ । ==== ਯੁਕਿਲਡ ==== ਲੱਗਪਗ 300 ਈਸਾਪੂਰਵ, [[ਯੁਕਿਲਡ]] ਨੇ [[ਔਪਟੀਕਾ]] ਲਿਖੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਯੁਕਿਲਡ ਨੇ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੱਧੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ-ਪਰਿਵਰਤਨ (ਰਿੱਫਲੈਕਸ਼ਨ) ਦੇ ਨਿਯਮ ਦਰਸਾਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ । ਉਸਨੇ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਕਿ ਨਜ਼ਰ ਅੱਖ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਬੀਮ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਲਈ ਉਹ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਦੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਇੱਕ ਅੱਖ ਬੰਦ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫੇਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅੱਖ ਖੋਲੇ । ਬੇਸ਼ੱਕ ਜੇਕਰ ਅੱਖ ਤੋਂ ਬੀਮ ਅਨੰਤ ਤੇਜ਼ ਯਾਤਰਾ ਕਰੇ, ਇਹ ਕੋਈ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ । ==== ਲੁਕਰੇਟਸ ==== 55 ਈਸਾਪੂਰਵ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਗਰੀਕ [[ਅਟੌਮਿਜ਼ਮ|ਅਟੌਮਿਸਟਾਂ]] ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਰੋਮਨ [[ਲੁਕਰੇਟਸ]] ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ: "''ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਗਰਮੀ; ਇਹ ਛੋਟੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂਆਂ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਰਾਂ ਧੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਧੱਕੇ ਦੁਆਰਾ ਦੂਰ ਹੋਈ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ-ਸਪੇਸ ਦੇ ਆਰਪਾਰ ਲੰਘਣ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵਕਤ ਨਹੀਂ ਗੁਆਉਂਦੇ।''" – ''ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਉੱਤੇ'' ਬਾਦ ਦੀਆਂ ਕਣ ਥਿਊਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਲੁਕ੍ਰੇਟਸ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ==== ਪਟੋਲੇਮੀ ==== [[ਪਟੋਲੇਮੀ]] (ਦੂਜੀ ਸਦੀ) ਨੇ ਅਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਔਪਟਿਕਸ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ [[ਅਪਵਰਤਨ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼)|ਅਪਵਰਤਨ]] ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ।<ref>{{Cite book | title = Ptolemy's Theory of Visual Perception: An English Translation of the Optics with Introduction and Commentary | author = Ptolemy and A. Mark Smith | publisher = Diane Publishing | year = 1996 | page = 23 | isbn = 0-87169-862-5}}</ref> === ਕਲਾਸੀਕਲ ਭਾਰਤ === ==== ਸਾਮਖਿਆ ਸਕੂਲ ==== [[ਪੁਰਾਤਨ ਭਾਰਤ ਅੰਦਰ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਟੈਕਨੌਲੌਜੀ|ਪੁਰਾਤਨ ਭਾਰਤ]] ਅੰਦਰ, [[ਸਾਮਖਿਆ]] ਅਤੇ [[ਵੈਸ਼ੇਸ਼ਿਕਾ]] ਦੇ [[ਹਿੰਦੂ]] ਸਕੂਲਾਂ ਨੇ, ਈਸਾ ਤੋਂ ਬਾਦ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉੱਤੇ ਥਿਊਰੀਆਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਸਾਮਖਿਆ ਸਕੂਲ ਅਨੁਸਾਰ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਹਨਾਂ ਪੰਜ ਬੁਨਿਆਦੀ “ਸੂਖਮ” ਤੱਤਾਂ (ਤੰਮਾਤਰਾ) ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸਤੋਂ ਸਥੂਲ ਤੱਤ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੀ [[ਅਟੌਮਿਜ਼ਮ|ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਸੰਖਿਆ]] ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਦਰਸਾਈ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਇਹ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰ ਹੁੰਦੇ ਲਏ ਗਏ ਸਨ।<ref name="sifuae.com">{{Cite web |url=http://www.sifuae.com/sif/wp-content/uploads/2015/04/Shastra-Pratibha-2015-Seniors-Booklet.pdf |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=13 ਜੁਲਾਈ 2016 |archive-date=30 ਮਈ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530101227/http://www.sifuae.com/sif/wp-content/uploads/2015/04/Shastra-Pratibha-2015-Seniors-Booklet.pdf |dead-url=yes }}</ref> ==== ਵੈਸ਼ੇਸ਼ਿਕਾ ਸਕੂਲ ==== ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਵੈਸ਼ੇਸ਼ਿਕਾ ਸਕੂਲ [[ਇਥਰ (ਕਲਾਸੀਕਲ ਤੱਤ)|ਈਥਰ]] ਦੇ ਗੈਰ-ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਅਧਾਰ ਉੱਤੇ ਭੌਤਿਕੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇੱਕ [[ਐਟੋਮਿਕ ਥਿਊਰੀ]], ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। (ਦੇਖੋ [[ਐਟੌਮਿਜ਼ਮ#ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਮਾਣੂਵਾਦ|ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਮਾਣੂਵਾਦ]]।) ਧਰਤੀ ([[ਪ੍ਰਿਥਵੀ]]), [[ਪਾਣੀ]], [[ਅੱਗ]], ਅਤੇ ਹਵਾ ([[ਵਾਯੂ]]) ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਐਟਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜਸ (ਅੱਗ) ਐਟਮਾਂ ਦੀ ਉੱਚ [[ਵਿਲੌਸਿਟੀ]] ਦੀ ਇੱਕ ਧਾਰਾ ਹੋਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲੇਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਕਣ ਤੇਜਸ ਐਟਮਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੱਖਰੇ ਗੁਣ ਦਿਖਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।{{Citation needed|date=January 2012}} ==== ਵਿਸ਼ਨੂ ਪੁਰਾਣ ==== [[ਵਿਸ਼ਨੂ ਪੁਰਾਣ]] [[ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਕਿਰਨਾਂ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ [[ਸੂਰਜੀ ਰੋਸ਼ਨੀ]] ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।{{Citation needed|date=January 2012}}<ref name="sifuae.com"/> ==== ਬੁੱਧ ==== ਭਾਰਤੀ [[ਬੁੱਧਿਸਟ]] ਜਿਵੇਂ 5ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ [[ਡਿਗਨਾਗਾ]] ਅਤੇ 7ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ [[ਧਰਮਕੀਰਤੀ]] ਨੇ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣੂਵਾਦ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਸੱਤਾ ਤੋਂ ਬਣੀ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਬਾਬਤ ਇੱਕ ਫਿਲਾਸਫੀ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਊਰਜਾ ਦੀਆਂ ਅਲਪਕਾਲੀਨ ਝਲਕਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਊਰਜਾ ਸਮਾਨ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਸੱਤਾ ਹੋਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਜ਼ਰੀਆ ਬਣਾਇਆ ।{{Citation needed|date=January 2012}}<ref name="sifuae.com"/> === ਡੇਸਕ੍ਰੇਟਸ === [[ਰੇਨੇ ਡੇਸਕ੍ਰੇਟਸ]] (1596–1650) ਨੇ [[ਅਲਹਾਜ਼ਨ|ਬਨ ਅਲ-ਹੇਥਮ]] ਅਤੇ [[ਵਿਟੇਲੋ]] ਅਤੇ [[ਰੋਜ਼ਰ ਬੇਕਨ#ਲੀਗੇਸੀ|ਬੇਕਨ]], [[ਗ੍ਰੌਸਟੇਸਟੇ]], ਅਤੇ [[ਕੈਪਲਰ]] ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਚੁੱਕੀਂ ਰੱਖਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਚਮਕਦਾਰ ਵਸਤੂ ਦਾ ਇੱਕ [[ਮਕੈਨਿਜ਼ਮ (ਫਿਲਾਸਫੀ)|ਮਕੈਨੀਕਲ]] ਗੁਣ ਹੈ।<ref name="Theoriesof">''Theories of light, from Descartes to Newton'' A. I. Sabra CUP Archive,1981 pg 48 ISBN 0-521-28436-8, ISBN 978-0-521-28436-3</ref> 1637 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ [[ਅਪਰਵਰਤਨ]] ਦੀ ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਛਾਪੀ ਜੋ, ਗਲਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਇਹ ਮੰਨਦੀ ਸੀ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿਸੇ ਘੱਟ ਸੰਘਣੇ ਮਾਧਿਅਮ ਵਿੱਚ ਲੰਘਣ ਨਾਲ਼ੌਂ ਕਿਸੇ ਜਿਆਦਾ ਸੰਘਣੇ ਮਾਧਿਆਮ ਵਿੱਚ ਨੂੰ ਜਿਆਦਾ ਤੇਜ਼ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਡੇਸਕ੍ਰੇਟਸ ਇਸ ਨਤੀਜੇ ਉੱਤੇ [[ਅਵਾਜ਼]] ਦੀਆਂ ਤਰੰਗਾਂ ਦੇ ਵਰਤਾਓ ਨਾਲ ਸਮਾਨਤਾ ਦੁਆਰਾ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ।{{Citation needed|date=January 2010}} ਬੇਸ਼ੱਕ ਡੇਸਕ੍ਰੇਟਸ ਸਾਪੇਖਿਕ ਸਪੀਡਾਂ ਬਾਬਤ ਗਲਤ ਸੀ।, ਫੇਰ ਵੀ ਉਹ ਇਹ ਮੰਨਣ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਸੀ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਇੱਕ ਤਰੰਗ ਵਾਂਗ ਵਰਤਾਓ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਅਤੇ ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਕੱਢਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਸਹੀ ਸੀ ਕਿ ਵੱਖਰੇ ਮਾਧਿਅਮਾਂ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਦੁਆਰਾ [[ਰਿਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨ]] ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਵਰਤਣ ਵਾਲ਼ਾ ਡੇਸਕ੍ਰੇਟਸ ਕੋਈ ਪਹਿਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਚਮਕਦਾਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਮਾਧਿਅਨ ਦੀ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਮਕੈਨੀਕਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ, ਡੇਸਕ੍ਰੇਟਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਅਜੋਕੀ ਭੌਤਿਕੀ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ]] ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Theoriesof" /> === ਕਣ ਥਿਊਰੀ === {{Main|ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਕੌਰਪਸਕਲਰ ਥਿਊਰੀ}} [[Image:PierreGassendi.jpg|thumb|200 px|[[ਪੀਅਰੇ ਗਾੱਸੈਂਡੀ]]]] [[ਪੀਅਰੇ ਗਾੱਸੈਂਡੀ]] (1592–1655), ਜੋ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ, ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਕਣ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ ਜੋ 1660ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਦ ਛਾਪੀ ਗਈ ਸੀ। [[ਇਜ਼ਾਕ ਨਿਊਟਨ]] ਨੇ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਉਮਰ ਉੱਤੇ ਗਾੱਸੈਂਡੀ ਦੇ ਕੰਮ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨੂੰ ਡਿਸਕ੍ਰੇਟਸ ਦੀ ਪਲੇਨਮ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਪ੍ਰਤਿ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ । ਉਸਨੇ ਅਪਣੀ ਪੁਸਤਕ [[ਹਾਈਪੋਥੀਸਿਸ ਔਫ ਲਾਈਟ|ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀ ਪਰਿਕਲਪਨਾ]] ਵਿੱਚ 1675 ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ [[ਕੌਰਪਸਕਿਊਲੇਰੇਨਿਜ਼ਮ|ਕੌਰਪਸਕਿਊਲਾਂ]] (ਪਦਾਰਥਕ ਕਣਾਂ) ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਸੋਮੇ ਤੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੱਢੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਤਰੰਗ ਫਿਤਰਤ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਤਰਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਤਰਕ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਤਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੁਆਲ਼ੇ ਝੁਕਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿਰਫ ਸਿੱਧੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ, ਫੇਰ ਵੀ, ਇਹ ਆਗਿਆ ਦੇ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ [[ਡਿੱਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨ]] ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਸਮਝਾਇਆ (ਜੋ [[ਫ੍ਰਾਂਸੈਸਕੋ ਮਾਰੀਆ ਗ੍ਰੀਮਲਡੀ]] ਦੁਆਰਾ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ) ਸੀ ਕਿ, ਕੋਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਣ [[ਇਥਰ (ਕਲਾਸੀਕਲ ਤੱਤ)|ਇਥਰ]] ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਥਾਨਬੱਧ ਤਰੰਗ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ [[ਰਿੱਫਲੈਕਸ਼ਨ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਪਰਿਵਰਤਨ]] ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਿਰਫ ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਹੀ [[ਰਿਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨ]] ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਸਕਦੀ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਸੰਘਣੇ [[ਮਾਧਿਅਮ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ)|ਮੀਡੀਅਮ]] ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ (ਐਕਸਲ੍ਰੇਟ ਹੋ ਜਾਣਾ) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ [[ਗਰੈਵਿਟੀ|ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ]] ਖਿੱਚ ਜਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਅਪਣੀ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਰਨ 1704 ਦੀ ਅਪਣੀ ਪੁਸਤਕ [[ਔਪਟਿਕਸ]] ਵਿੱਚ ਛਾਪਿਆ । ਉਸਦੇ ਰੁਤਬੇ ਨੇ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਕਣ ਥਿਊਰੀ]] ਨੂੰ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਬੋਲਬਾਲਾ (ਦਬਦਬਾ) ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮੱਦਦ ਕੀਤੀ । ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਕਣ ਥਿਊਰੀ ਨੇ [[ਲੈਪਲੇਸ]] ਨੂੰ ਇਹ ਤਰਕ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਇੰਨੀ ਭਾਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵੀ ਇਸਤੋਂ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ । ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਉਹ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੋਵੇਗੀ ਜਿਸਨੂੰ ਹੁਣ [[ਬਲੈਕ ਹੋਲ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੈਪਲੇਸ ਨੇ ਅਪਣੇ ਸੁਝਾਅ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਵਾਪਿਸ ਲੈ ਲਏ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਵੇਵ ਥਿਊਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਲਈ ਮਾਡਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਠੋਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਈ (ਜਿਵੇਂ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ, ਨਾ ਹੀ ਕਣ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਤਰੰਗ ਥਿਊਰੀ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਸਹੀ ਹੈ)। ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਲੇਖ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ [[ਸਟੀਫਨ ਹਾਕਿੰਗ]] ਅਤੇ [[ਜੌਰਜ ਐੱਫ. ਆਰ. ਇਲਿੱਸ]] ਦੁਆਰਾ “ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੈਮਾਨੇ ਦੀ ਬਣਤਰ” ਵਿੱਚ ਦਿਸਿਆ । ਤੱਥ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ [[ਧਰੁਵੀਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼|ਪੋਲਰਾਇਜ਼]] ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਿਊਟਨ ਦੁਆਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ [[ਕਣ ਥਿਊਰੀ]] ਵਰਤ ਕੇ ਗੁਣਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। 1810 ਵਿੱਚ [[ਐਟੀਨੇ-ਲੁਇਸ ਮਾਲੁਸ]] ਨੇ [[ਪੋਲਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ]] ਦੀ ਇੱਕ ਗਣਿਤਿਕ ਕਣ ਥਿਊਰੀ ਈਜਾਦ ਕੀਤੀ । 1812 ਵਿੱਚ [[ਜੀਨ-ਬੈਪਿਸਟੇ ਬਾਇਟ]] ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਇਸ ਥਿਊਰੀ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ [[ਪੋਲਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ]] ਦੇ ਸਾਰੇ [[ਗਿਆਤ]] ਵਰਤਾਰੇ ਸਮਝਾਏ ਹਨ। ਉਸ ਵਕਤ ਉੱਤੇ ਪੋਲਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਕਣ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਸਬੂਤ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। === ਤਰੰਗ ਥਿਊਰੀ === {{ਮੁੱਖ ਲੇਖ|ਛੱਲ}} ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਜੜ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ, [[ਰੌਬਰਟ ਹੂਕ]] (1635-1703) ਨੇ ਇੱਕ [[ਪਲਸ ਥਿਊਰੀ]] (ਨਬਜ਼ ਥਿਊਰੀ) ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਖਿੰਡਾਅ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਪਾਣੀ ਅੰਦਰ ਤਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਅਪਣੇ 1665 ਦੇ ਕੰਮ [[ਮਾਈਕ੍ਰੋਗ੍ਰਾਫੀਆ[[ (ਔਬਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ IX) ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ । 1672 ਵਿੱਚ ਹੂਕ ਨੇ ਸੁਝਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਕੰਪਨਾਂ ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ [[ਪਰਪੈਂਡੀਕਿਊਲਰ]] (ਸਮਕੋਣ ਉੱਤੇ) ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। [[ਕ੍ਰਿਸਚੀਅਨ ਹੂਜੀਨ]] (1629-1695) ਨੇ 1678 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਗਣਿਤਿਕ ਵੇਵ ਥਿਊਰੀ ਕੱਢੀ, ਅਤੇ 1690 ਵਿੱਚ ਅਪਣੇ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉੱਤੇ ਨਿਬੰਧ]] (ਲੇਖ) ਵਿੱਚ ਛਾਪਿਆ । ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ ਕਿ [[ਲਿਉਮਿਨੀਫੇਰਸ ਈਥਰ]] (ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਮਾਧਿਅਮ ਅੰਦਰ ਤਰੰਗਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਤਰੰਗਾਂ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਇਸਲਈ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਸੰਘਣੇ ਮਾਧਿਅਮ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ ਧੀਮੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>Fokko Jan Dijksterhuis, [https://books.google.com/books?id=cPFevyomPUIC Lenses and Waves: Christiaan Huygens and the Mathematical Science of Optics in the 17th Century], Kluwer Academic Publishers, 2004, ISBN 1-4020-2697-8</ref> [[File:Young Diffraction.png|right|thumb|200px|[[ਥੌਮਸਨ ਯੰਗ (ਵਿਗਿਆਨੀ)|ਥੌਮਸਨ ਯੰਗ]] ਦਾ ਇੱਕ [[ਡਬਲ-ਸਲਿਟ ਪ੍ਰਯੋਗ]] ਦਾ ਇੱਕ ਸਕੈੱਚ ਜੋ [[ਡਿਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨ]] ਦਿਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਯੰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨੇ ਓਸ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤਰੰਗਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ]] [[ਵੇਵ ਥਿਊਰੀ]] ਨੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤਰੰਗਾਂ [[ਅਵਾਜ਼]] ਤਰੰਗਾਂ ਵਾਂਗ ਇੱਕ ਦੂਜੀ ਨਾਲ ਇੰਟ੍ਰਫੇਅਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ (ਜਿਵੇਂ 1800 ਦੇ ਲੱਗਪਗ [[ਥੌਮਸਨ (ਵਿਗਿਆਨੀ)|ਥੌਮਸਨ ਯੰਗ]] ਦੁਆਰਾ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ) । ਯੰਗ ਨੇ ਇੱਕ [[ਡਬਲ-ਸਲਿਟ ਪ੍ਰਯੋਗ|ਡਿੱਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਪ੍ਰਯੋਗ]] ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੇ ਵੀ ਤਰੰਗਾਂ ਦੀ ਤਰਾਂ ਵਰਤਾਓ ਕੀਤਾ । ਉਸਨੇ ਇਹ ਵੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ ਕਿ ਵੱਖਰੇ [[ਰੰਗ]] ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ [[ਤਰੰਗਲੰਬਾਈ]]ਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅੱਖ ਅੰਦਰਲੇ ਤਿੰਨ-ਰੰਗਾਂ ਦੇ [[ਰਿਸੈਪਟਰ|ਰਿਸੈਪਟਰਾਂ]] (ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ) ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰੰਗ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਮਝਾਏ । ਵੇਵ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਮਰਥਕ [[ਲੀਓਨਹਾਰਡ ਇਲੁਰ]] ਸੀ। ਉਸਨੇ “ਨੋਵਾ ਥਿਓਰੀਆ ਲਿਉਕਿਸ ਇਟ ਕਲਰਮ” (1746) ਵਿੱਚ ਤਰਕ ਕੀਤਾ ਕਿ [[ਡਿਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨ]] ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੇਵ ਥਿਊਰੀ ਰਾਹੀਂ ਜਿਆਦਾ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 1816 ਵਿੱਚ [[ਆਂਦ੍ਰੇ-ਮੈਰੀ ਐਂਪੀਅਰ]] ਨੇ [[ਅਗਸਟਿਨ-ਜੀਨ ਫ੍ਰੈਸਨਲ]] ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਈਡੀਆ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਧਰੁਵੀਕਰਨ ਨੂੰ ਵੇਵ ਥਿਊਰੀ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੋਈ [[ਟਰਾਂਸਵਰਸ ਤਰੰਗ]] ਹੋਵੇ ।<ref>James R. Hofmann, ''André-Marie Ampère: Enlightenment and Electrodynamics'', Cambridge University Press, 1996, p. 222.</ref> ਬਾਦ ਵਿੱਚ, ਫ੍ਰੈਸਨਲ ਨੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਅਪਣੀ ਖੁਦ ਦੀ ਵੇਵ ਥਿਊਰੀ ਕੱਢੀ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ 1817 ਵਿੱਚ [[ਅਕੈਡਮੀ ਡੇਸ ਸਾਇੰਸਿਜ਼]] ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ । [[ਸਾਇਮੀਅਨ ਡੈਨਿਕਸ ਪੋਆਇਸ਼ਨ]] ਨੇ ਫ੍ਰੈਸਨਲ ਦੇ ਗਣਿਤਿਕ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਜੁੜ ਕੇ ਵੇਵ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਨਾ ਲੈਣ ਵਾਲ਼ਾ ਤਰਕ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਨੇ ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਕੌਰਪਸਕਿਊਲਰ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਪਲਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮੱਦਦ ਕੀਤੀ । 1821 ਤੱਕ, ਫ੍ਰੈਸਨਲ ਗਣਿਤਿਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪੋਲਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਵੇਵ ਥਿਊਰੀ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਟਰਾਂਸਵਰਸ (ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਆਰਪਾਰ ਸਥਿਤ ਜਾਂ ਫੈਲਿਆ ਹੋਣਾ) ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ [[ਲੌਂਗੀਚਿਊਡਨਲ]] ([[ਦੇਸ਼ਾਂਤਰ]]) ਕੰਪਨ ਵਗੈਰਾਹ ਨਾ ਹੋਵੇ । ਵੇਵ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਕਮਜੋਰੀ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤਰੰਗਾਂ, ਅਵਾਜ਼ ਤਰੰਗਾਂ ਵਾਂਗ, ਸੰਚਾਰ ਲਈ ਕਿਸੇ ਮਾਧਿਅਮ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਮੰਗਦੀਆਂ ਸਨ। 1678 ਵਿੱਚ ਹੂਜੀਨ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਪਰਿਕਲਪਿਤ ਪਦਾਰਥ ਲਿਉਮਿਨੀਫੇਰੁਸ ਇਥਰ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ [[ਮਾਈਕਲ-ਮੋਰਲੇ ਪ੍ਰਯੋਗ]] ਰਾਹੀਂ ਬਾਦ ਦੀ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤਵਰ ਸ਼ੱਕ ਵਿੱਚ ਪਾ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਕੌਰਪਸਕਿਊਲਰ ਥਿਊਰੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਸੀ। ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿਸੇ ਸੰਘਣੇ ਮਾਧਿਅਮ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਦੋਂਕਿ ਹੂਜੀਨ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਵੇਵ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਅਰਥ ਉਲਟਾ ਸੀ। ਉਸ ਵਕਤ ਤੇ, [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ]] ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਨਾਪ ਕੇ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਥਿਊਰੀ ਸਹੀ ਹੈ। 1850 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਜਰੂਰਤ ਜਿੰਨਾ ਸ਼ੁੱਧ ਨਾਪ ਲੈਣ ਵਾਲ਼ਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਵਿਅਕਤੀ [[ਲੀਓਨ ਫੋਕਾਲਟ]] ਸੀ।<ref>{{Cite book | title = Understanding Physics |author1=David Cassidy |author2=Gerald Holton |author3=James Rutherford | publisher = Birkhäuser | year = 2002 | isbn = 0-387-98756-8 | url = https://books.google.com/?id=rpQo7f9F1xUC&pg=PA382}}</ref> ਉਸਦਾ ਨਤੀਜਾ ਵੇਵ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਸਮਰਥਮਨ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਵੇਵ ਥਿਊਰੀ ਅੰਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਜਿਸਦਾ ਸਿਰਫ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸਾ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤ ਹੋਇਆ । === ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਦਿਸਣਯੋਗ ਰੋਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਲਈ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਥਿਊਰੀ === {{Main|ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ}} [[File:light-wave.svg|360px|thumb|ਵਕਤ ਵਿੱਚ ਜਾਮ ਹੋਈ ਵੀ [[ਪੋਲਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ (ਤਰੰਗਾਂ)|ਰੇਖਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪੋਲਰਾਇਜ਼ ਹੋਈ ਵੀ]] ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤਰੰਗ ਦੀ ਇੱਕ 3-ਅਯਾਮੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਦੋ ਡੋਲ ਰਹੇ ਹਿੱਸਿਆਂ; ਇੱਕ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ]] ਅਤੇ ਇੱਕ [[ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ]] ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਜੋ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਤਿ ਅਤੇ ਗਤੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਇੱਕ [[ਟਰਾਂਸਵਰਸ ਤਰੰਗ]]) ਤੋਂ ਸਮਕੋਣ ਤੇ ਹਨ]] 1845 ਵਿੱਚ, [[ਮਾਈਕਲ ਫੈਰਾਡੇਅ]] ਨੇ ਖੋਜਿਆ ਕਿ ਰੇਖਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪੋਲਰਾਇਜ਼ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਪੋਲਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸਤਹਿ ਉਦੋਂ ਘੁੰਮ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ([[ਟਰਾਂਸਪੇਰੈਂਟ]]) [[ਡਾਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ]] ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ [[ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ]] ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਹੁਣ [[ਫੈਰਾਡੇਅ ਰੋਟੇਸ਼ਨ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="LongairMalcolm">{{cite book|last=Longair|first=Malcolm|title=Theoretical Concepts in Physics|year=2003|page=87}}</ref> ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਗਵਾਹੀ ਸੀ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨਟਿਜ਼ਮ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 1846 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜਰੂਰ ਹੀ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੋ ਰਹੀ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ [[ਡਿਸਟਰਬੈਂਸ]] (ਹਲਚਲ) ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ।<ref name="LongairMalcolm" /> ਫੈਰਾਡੇਅ ਨੇ 1847 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਇੱਕ ਉੱਚ-ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਕੰਪਨ (ਵਾਈਬ੍ਰੇਸ਼ਨ) ਹੈ, ਜੋ ਇਥਰ ਵਰਗੇ ਕਿਸੇ ਮਾਧਿਅਮ ਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫੈਰਾਡੇਅ ਦੇ ਕੰਮ ਨੇ [[ਜੇਮਸ ਕਲੇਰਕ ਮੈਕਸਵੈਲ]] ਨੂੰ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ]] ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ । ਮੈਕਸਵੈਲ ਨੇ ਖੋਜਿਆ ਕਿ ਸਵੈ-ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਤਰੰਗਾਂ ਸਪੇਸ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਸਥਿਰ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਗੁਜ਼ਰਦੀਆਂ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਪੂਰਵ ਨਾਪੀ ਗਈ ਸਪੀਡ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਿਕਲੀ । ਇਸ ਤੋਂ, ਮੈਕਸਵੈਲ ਨੇ ਨਤੀਜਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਸ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ 1862 ਵਿੱਚ “ਔਨ ਫਿਜ਼ੀਕਲ ਲਾਈਨਜ਼ ਔਫ ਫੋਰਸ” (ਬਲ ਦੀਆਂ ਭੌਤਿਕੀ ਰੇਖਾਵਾਂ ਉੱਤੇ) ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ । 1872 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ [[ਏ ਟ੍ਰੀਟਾਇਜ਼ ਔਨ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਸਿਟੀ ਐਂਡ ਮੈਗਨੈਟਿਜ਼ਮ|ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਚੁੰਬਕਤਾ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਲੇਖ]] ਛਾਪਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਅਤੇ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡਾਂ ਦੇ ਵਰਤਾਓ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਣ ਗਣਿਤਿਕ ਵੇਰਵਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਹੁਣ ਤੱਕ [[ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਤੋਂ ਬਾਦ ਛੇਤੀ ਹੀ, [[ਹੈਨਰਿਚ ਹਰਟਜ਼]] ਨੇ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ [[ਰੇਡੀਓ]] ਤਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਅਤੇ ਇਹ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਹ ਤਰੰਗਾਂ ਇੰਨਬਿੰਨ ਦਿਸਣਯੋਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਵਰਤਾਓ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ।, ਜੋ [[ਰਿਫਲੈਕਸ਼ਨ]] (ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਤਾ ਪਰਿਵਰਤਨ), [[ਰਿਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨ]] (ਅਪਰਵਰਤਨ), [[ਡਿੱਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨ]] (ਖਿੰਡਾਅ) ਅਤੇ [[ਇੰਟ੍ਰਫੇਰੈਂਸ]] (ਦਖਲ-ਅੰਦਾਜ਼ੀ) ਵਰਗੇ ਗੁਣ ਦਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। [[ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀ ਥਿਊਰੀ]] ਅਤੇ [[ਹਰਟਜ਼]] ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਨੇ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅਜੋਕੇ [[ਰੇਡੀਓ]], [[ਰਾਡਾਰ]], [[ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ]], [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਇਮੇਜਿੰਗ]], ਅਤੇ [[ਤਾਰਹੀਣ]] ([[ਵਾਇਰਲੈੱਸ]]) [[ਦੂਰਸੰਚਾਰ]] ([[ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ]]) ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵੱਲ ਲਿਜਾਂਦਾ । [[ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ]] ਅੰਦਰ, ਫੋਟੌਨਾਂ ਨੂੰ [[ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਥਿਊਰੀ]] ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਈਆਂ ਤਰੰਗਾਂ ਦੇ [[ਤਰੰਗ ਪੈਕਟ|ਤਰੰਗ ਪੈਕਟਾਂ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ]] ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਦਿਸਣਯੋਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਜਰੂਰੀ ਸੀ। ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ [[ਮੈਕਸਵੈੱਲ]] ਦੀ [[ਕਲਾਸੀਕਲ]] [[ਥਿਊਰੀ]] ਨਹੀਂ ਸਮਝਾ ਸਕਦੀ ਸੀ। (ਜਿਵੇਂ [[ਸਪੈਕਟ੍ਰਲ ਰੇਖਾ]]ਵਾਂ)। === ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ === 1900 ਵਿੱਚ, [[ਮੈਕਸ ਪਲੈਂਕ]], ਜੋ [[ਬਲੈਕ ਬਾਡੀ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ]] ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰ ਰਹਾ ਸੀ।, ਨੇ ਸੁਝਾਇਆ ਕਿ ਬੇਸ਼ੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਇੱਕ ਤਰੰਗ ਸੀ।, ਫੇਰ ਵੀ ਇਹ ਤਰੰਗਾਂ ਅਪਣੀ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਸਿਰਫ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਊਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਕਾਸਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਲੈਂਕ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨੂੰ [[ਕੁਆਂਟਾ]] (ਜਿਸਨੂੰ ਲੈਟਿਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ “ਕਿੰਨਾ ਜਿਆਦਾ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਕਿਹਾ । 1905 ਵਿੱਚ, ਅਲਬਰਟ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੁਆਂਟੇ ਦੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ [[ਫੋਟੋਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ]] ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤਿਆ, ਅਤੇ ਸੁਝਾਇਆ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੁਆਂਟੇ ਇੱਕ ਵਾਸਤਵਿਕ ਹੋਂਦ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। 1923 ਵਿੱਚ [[ਅਰਥੁਰ ਹੌੱਲੀ ਕੌਂਪਟਨ]] ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਤੋਂ ਖਿੰਡੀਆਂ ਘੱਟ ਤੀਬਰਤਾ ਵਾਲੀਆਂ X-ਕਿਰਨਾਂ (ਕੌਂਪਟਨ ਸਕੈਟ੍ਰਿੰਗ) ਵੇਲੇ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਤਰੰਗਲੰਬਾਈ ਖਿਸਕਾਅ (ਸ਼ਿਫਟ) X-ਕਿਰਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਣ-ਥਿਊਰੀ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਕਿਸੇ ਵੇਵ ਥਿਊਰੀ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ । 1926 ਵਿੱਚ [[ਗਿਲਬ੍ਰਟ ਐੱਨ. ਲੇਵਿਸ]] ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੁਆਂਟਾ ਕਣਾਂ ਨੂੰ [[ਫੋਟੌਨ]] ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ । ਅੰਤ ਨੂੰ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੀ ਅਜੋਕੀ ਥਿਊਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਤਸਵੀਰ (ਕਿਸੇ ਸਮਝ ਮੁਤਾਬਿਕ) ਦੋਵੇਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਇੱਕ ਕਣ ਅਤੇ ਇੱਕ ਤਰੰਗ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਬਣਾ ਕੇ ਆਈ, ਅਤੇ (ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਮਝ ਮੁਤਾਬਿਕ), ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਵਰਤਾਰੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜੋ ਨਾ ਕੋਈ ਕਣ ਹੈ ਨਾ ਤਰੰਗ (ਜੋ ਦਰਅਸਲ ਅਸਥੂਲਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬੇਸਬਾਲ ਜਾਂ ਸਾਗਰੀ ਤਰੰਗਾਂ) । ਸਗੋਂ, ਅਜੋਕੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਝਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਕਦੇ ਕਦੇ ਸਥੂਲਿਕ ਮੈਟਾਫਰ (ਰੂਪਕ/ਕਣਾਂ) ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਪ੍ਰਤਿ ਢੁਕਵੇਂ ਗਣਿਤ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਸਥੂਲਿਕ ਮੈਟਾਫਰ (ਰੂਪਕ/ਪਾਣੀ-ਤਰੰਗਾਂ) ਦੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਨਾਲ, ਪਰ ਇਹ ਦਰਅਸਲ ਅਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਕਲਪਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ । ਜਿਵੇਂ ਕੌਂਪਟਨ ਸਕੈਟ੍ਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਰੇਡੀਓ ਤਰੰਗਾਂ ਅਤੇ X-ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਘੱਟ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਤਰੰਗ ਵਾਂਗ ਜਿਆਦਾ ਵਰਤਾਓ ਕਰਨ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉੱਚ-ਫ੍ਰਿਕੁਐਂਸੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕਣ ਵਾਂਗ ਜਿਆਦਾ ਵਰਤਾਓ ਕਰਨ ਵੱਲ ਮਜਬੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਦੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਰੂਪ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਗੁਆਉਂਦੀ । ਦਿਸਣਯੋਗ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਜੋ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇੱਕ ਮੱਧ ਅਧਾਰ ਘੇਰਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਤਰੰਗ ਜਾਂ ਕਣ ਮਾਡਲ ਜਾਂ, ਕਦੇ ਕਦੇ ਦੋਹੇ ਮਾਡਲ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਦਰਸਾਓਣਯੋਗ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == {{Portal|Physics|Science}} {{cmn|3| *[[ਆਟੋਮੋਟਿਵ ਲਾਇੰਟਿੰਗ]] *[[ਬਾਲਿਸਟਿਕ ਫੋਟੌਨ]] *[[ਰੰਗ ਤਾਪਮਾਨ]] *[[ਫਰਮੈਟ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ]] *[[ਹੂਜੀਨ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ]] *[[ਇਨਕੈਂਡੈਸੈਂਟ ਲਾਈਟ ਬੱਲਬ]] *[[ਇਲੁਮੀਨੇਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਮੀਸ਼ਨ]] *[[ਲਿਊਮਿਨੀਸੈਂਸ ਦਾ ਜਰਨਲ]] *[[ਲਾਈਟ ਆਰਟ]] *[[ਲਾਈਟ ਬੀਮ]] *[[ਲਾਈਯ ਫਾਂਟਾਸਟਿਕ (ਟੀ ਵੀ ਸੀਰੀਜ਼)]] *[[ਲਾਈਯ ਮਿੱਲ]] *[[ਲਾਈਯ ਪੇਂਟਿੰਗ]] *[[ਲਾਈਟ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ]] *[[ਲਾਈਟ ਥਰਪੀ]] *[[ਲਾਈਟਿੰਗ]] *[[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੋਮਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] *[[ਲਿਉਮਿਨੀਸੈਂਸ:ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਿਕ ਲਿਉਮਿਨੀਸੈਂਸ ਦਾ ਰਸਾਲਾ]] *[[ਫੋਟੋਲ ਸਨੀਜ਼ ਰਿਫਲੈਕਸ]] *[[ਫੋਟੋਮੀਟਰੀ (ਔਪਟਿਕਸ)|ਫੋਟੋਮੀਟਰੀ]] *[[ਫੋਟੌਨ]] *[[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਹੱਕ]] *[[ਸੂਰਜ ਐਕਸਪੋਜ਼ਰ ਦੇ ਰਿਸਕ ਅਤੇ ਲਾਭ]] *[[ਸਪੈਕਟ੍ਰੋਸਕੋਪੀ]] *[[ਦਿਸਣਯੋਗ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ]] *[[ਵੇਵ-ਪਾਰਟੀਕਲ ਡਿਊਐਲਿਟੀ]] }} == ਨੋਟਸ == {{Reflist|group=nb}} {Reflist|30em}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == Harmeen Kaur * {{Commons-inline|ਪ੍ਰਕਾਸ਼}} * {{Wiktionary-inline}} * {{Wikiquote-inline}} {{Color topics}} {{Use dmy dates|date=September 2010}} {{Authority control}} [[Category:ਪ੍ਰਕਾਸ਼| ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] 1nqo0d3cpt5d2y1rgkmxslhr2ugn09p 0 13290 840584 755899 2026-06-09T23:53:49Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840584 wikitext text/x-wiki '''ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ''' ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸਿੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ । ਇਸ ਦੇ ਲਿਖਾਰੀ ਪ੍ਰਤੀ ਕਈ ਵਿਚਾਰ ਹਨ, ਕੁਝ ਇਸਨੂੰ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ 15 ਲਿਖਤਾਂ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਹਨ, ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲੇਖਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਭਜਨ ਹਨ,<ref name="britdasam">[https://www.britannica.com/topic/Dasam-Granth Dasam Granth], Encyclopædia Britannica</ref> ਜੋ ਕਿ ਦੇਵੀ ਦੁਰਗਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਪੁਨਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਹਨ,<ref name="Nesbitt2016p107">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zD8SDAAAQBAJ|title=Sikhism: A Very Short Introduction|author=Eleanor Nesbitt|publisher=Oxford University Press|year=2016|isbn=978-0-19-106277-3|pages=107–109}}</ref> ਇੱਕ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ, ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾਪੂਰਵਕ ਚਰਚਾ। ਅਤੇ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ<ref name="SinghFenech2014p136">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies|author=Robin Rinehart|publisher=Oxford University Press|year=2014|isbn=978-0-19-969930-8|editor=Pashaura Singh and Louis E Fenech|pages=136–138}}</ref> ਸਮਕਾਲੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਲਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref name="McLeod1990">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=7xIT7OMSJ44C|title=Textual Sources for the Study of Sikhism|last=McLeod|first=W. H.|publisher=University of Chicago Press|year=1990|isbn=978-0-226-56085-4|author-link=W. H. McLeod}}, pages 2, 67</ref><ref name="FenechMcLeod2014p923">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ|title=Historical Dictionary of Sikhism|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|year=2014|isbn=978-1-4422-3601-1|pages=92–94}}</ref> ਇਸ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਫਾਇਦੇ ਲਈ, ਹਿੰਦੂ ਪੁਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ, ਤਵ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਸਵਈਏ ਅਤੇ ਕਬਿਓ ਬਾਚ ਬੇਂਤੀ ਚੌਪਈ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਨਿਤਨੇਮ ਜਾਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਰਦਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੰਚਾਰ ਜਾਂ ਅਰੰਭ ਸਮਾਰੋਹ ਦਾ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।<ref name="McLeod19902">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=7xIT7OMSJ44C|title=Textual Sources for the Study of Sikhism|last=McLeod|first=W. H.|publisher=University of Chicago Press|year=1990|isbn=978-0-226-56085-4|author-link=W. H. McLeod}}, pages 2, 67</ref> ਜ਼ਫਰਨਾਮਾ ਅਤੇ ਹਿਕਾਯਤ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਇਸ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਫਾਰਮੈਟ ਵਿਚ ਜੁੜ ਗਏ। ਹੋਰ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਟਨਾ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਅਤੇ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲਿਖਤਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਸਮਕਾਲੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਵਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਗਰਦੰਤੀ ਅਤੇ ਭਗਉਤੀ ਅਸਤੋਤਰ।<ref name="FenechMcLeod2014p924">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ|title=Historical Dictionary of Sikhism|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|year=2014|isbn=978-1-4422-3601-1|pages=92–94}}</ref> == ਲੇਖਕ == ਭਾਵੇਂ ''ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ'' ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੰਕਲਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ''ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ'' ਦੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ 'ਤੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ''ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ'' ਦੇ ਲੇਖਕ ਬਾਰੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰ ਹਨ:<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ma3G-hjh6SwC&pg=PA52|title=Historical dictionary of Sikhism|last=McLeod|first=W. H.|publisher=Rowman & Littlefield|year=2005|isbn=978-0-8108-5088-0|page=52}}</ref> # ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਵਿਚਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਰਚੀ ਸੀ। # ਸਮੁੱਚਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਗੁਰੂ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਕਵੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। # ਰਚਨਾ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਾਕੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਬਾਕੀ ਕਵੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। [[ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ]] ਅਤੇ [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਅਨੰਦਪੁਰ]] ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 52 ਕਵੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕਈ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। 1704 [[ਸਾਕਾ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ|ਵਿੱਚ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਲੜਾਈ]] ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਡੇਰਾ [[ਸਰਸਾ ਨਦੀ|ਸਿਰਸਾ ਨਦੀ]] ਪਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸੰਕਲਿਤ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲਿਖਤਾਂ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.thesikhencyclopedia.com/sikh-scriptures-and-literature/eighteenth-century-literature/bavanja-kavi/|title=Bavanja Kavi|last=Singh|first=Harbans|date=19 December 2000|website=Sikh Encyclopedia}}</ref> ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਕਾਪੀਰ ਉਪਲਬਧ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਾਪੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ''ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ'' ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਸਾਰੀਆਂ ਉਪਲਬਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਕੀਤਾ। ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ''ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ'' ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਚਿੱਠੀ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਰਚੀ। ਪਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੱਤਰ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=http://worldcat.org/oclc/710992237|title=Debating the Dasam Granth|last=Rinehart|first=Robin|date=2011|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-984247-6|page=39|oclc=710992237}}</ref> ‘ਚੰਡੀ ਚਰਿਤਰ’ ਅਤੇ ‘ਭਗਉਤੀ ਦੀ ਵਾਰ’ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=April 2020}} ==ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਦਸਮ ਬਾਣੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ== ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਤੇ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਸਿੱਖ ਹਵਾਲੇ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।: === 1600s === ==== ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਕਥਾ, ਭਾਈ ਜੈਤਾ ==== ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਕਥਾ ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਰਚੀ ਗਈ ਸੀ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਸਮੇਂ ਚੌਪਈ (ਚਰਿਤਰ 404), ਸਵੈਯੇ (ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ) ਅਤੇ ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਾਠ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।<ref>Line 118, Page 73, Sri Gur Katha, Bhai Jaita</ref><ref>Bhai Jaita’s epic Sri Gur Katha: a New Milestone in the Sikh Literature, Raj Kumar Hans, MSU Baroda Paper for the Conference on Sikhi(sm), Literature and Film, Hofstra University, 19-21 Oct 2012</ref> ਅਨੰਦਪੁਰ ਮਾਰਕੋ ਬੀੜ (ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਅਨੰਦਪੁਰ ਹਜ਼ੂਰੀ ਬੀੜ ਨਾਲ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਾਓ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਖੁਦ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name=":02">Singh, Kamalroop, and Gurinder Singh Mann. "The Graṅth of Guru Gobind Singh: Essays, Lectures, and Translations." (2015).</ref> ਬੀੜ ਦੇ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਦਸਤਖਤ ਮਿਤੀਆਂ ਵੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਵਤਾਰ 'ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ 1687 ਈਸਵੀ ਦਾ ਹੈ।<ref name=":03">Singh, Kamalroop, and Gurinder Singh Mann. "The Graṅth of Guru Gobind Singh: Essays, Lectures, and Translations." (2015).</ref><gallery> File:Page_from_the_Anandpuri_Marco_Bir_of_the_Dasam_Granth_04.jpg|ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਅਨੰਦਪੁਰੀ ਮਾਰਕੋ ਬੀੜ ਦੇ ਕਈ ਪੰਨੇ File:Page_from_the_Anandpuri_Marco_Bir_of_the_Dasam_Granth_02.jpg|ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਅਨੰਦਪੁਰੀ ਮਾਰਕੋ ਬੀੜ ਦੇ ਕਈ ਪੰਨੇ File:Page_from_the_Anandpuri_Marco_Bir_of_the_Dasam_Granth_01.jpg|ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਅਨੰਦਪੁਰੀ ਮਾਰਕੋ ਬੀੜ ਦੇ ਕਈ ਪੰਨੇ File:Page_from_the_Anandpuri_Marco_Bir_of_the_Dasam_Granth_03.jpg|ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਅਨੰਦਪੁਰੀ ਮਾਰਕੋ ਬੀੜ ਦੇ ਕਈ ਪੰਨੇ </gallery> === 1700s === ==== ਰਹਿਤਨਾਮਾ, ਭਾਈ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਸਿੰਘ ==== ਇਸ ਪੁਸਤਿਕਾ ਵਿੱਚ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ 38 ਦੋਹੇ ਵਾਲੀ ਛੋਟੀ ਕਵਿਤਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਬਾਣੀ, ਸਬ ਸਿੱਖਨ ਕੋ ਹੁਕਮ ਹੈ ਗੁਰੂ ਮਾਨਿਓ ਗ੍ਰੰਥ, ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਰਹਿਤਨਾਮੇ ਵਿਚ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਰਸਮ ਹੈ। ਹੇਠਾਂ ਉਸੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਵਾਲਾ ਹੈ: ਬਿਨਾ 'ਜਪੁ' 'ਜਾਪੁ' ਜਪੇ, ਜੋ ਜੇਵਹਿ ਪਰਸਾਦਿ || ਸੋ ਬਿਸਟਾ ਕਾ ਕਿਰਮ ਹੂਇ, ਜਨਮ ਗਵਾਵੈ ਬਾਦ ||<ref name="rehit">{{cite web |author=Category: Eighteenth century Literature |date=2012-04-14 |title=thesikhencyclopedia-Rehitname |url=http://173.233.71.213/scriptures/eighteenth-century-literature/rahitname |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140109000546/http://173.233.71.213/scriptures/eighteenth-century-literature/rahitname |archive-date=2014-01-09 |accessdate=2014-01-04 |publisher=173.233.71.213}}</ref> ==== ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਹਜ਼ੂਰੀ, ਭਾਈ ਚੌਪਾ ਸਿੰਘ ==== ਇਹ ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਆਚਰਣ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਬਿਆਨ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਭਾਈ ਚੌਪਾ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ ਦੁਆਰਾ 1702-1706 ਈ. ਇਹ ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੰਕਤੀਆਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="rehit2">{{cite web |author=Category: Eighteenth century Literature |date=2012-04-14 |title=thesikhencyclopedia-Rehitname |url=http://173.233.71.213/scriptures/eighteenth-century-literature/rahitname |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140109000546/http://173.233.71.213/scriptures/eighteenth-century-literature/rahitname |archive-date=2014-01-09 |accessdate=2014-01-04 |publisher=173.233.71.213}}</ref> ==== ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ, ਕਵੀ ਸੈਨਾਪਤਿ ==== ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ 1711 ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੈਨਾਪਤੀ, ਦਰਬਾਰੀ ਕਵੀ ਨੇ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਰੋਤ ਵਿਚ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਸਰੋਤ ਵਿਚ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਸਰੋਤ ਨੇ ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਕਲਕੀ ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{cite web |author=Category: Eighteenth century Literature |date=2012-04-14 |title=Sri Gur Sobha - Kavi Senapati |url=http://www.thesikhencyclopedia.com/scriptures/eighteenth-century-literature/sri-gur-sobha |accessdate=2014-01-04 |publisher=Thesikhencyclopedia.com}}</ref> ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਉਸ ਮੰਤਵ ਦੇ ਐਲਾਨ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ ਦੇ ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਕੀ ਬਾਚ’ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਕਵੀ ਦੀ ਇਸ ਇੱਛਾਪੂਰਣ ਸੋਚ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਦੁਸ਼ਟ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਛੁਡਾਉਣ ਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਅਨੰਦਗੜ੍ਹ ਆਵੇਗਾ। ਇਹ ਦਸਮ ​​ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਨਿਹਕਲੰਕ ਕਲਕੀ ਅਵਤਾਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਨਾ ਕੇਵਲ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ ਬਲਕਿ ਕੁਝ ਤੁਕਾਂ ਸ੍ਰੀ ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਪਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ-ਜੁਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ।<ref>{{cite web |date= |title=Abstract by Gurbachan Singh on Sri Gur Sobha |url=http://sikhinstitute.org/july_2008/13-gursi.htm |accessdate=2014-01-04 |publisher=Sikhinstitute.org |archive-date=2014-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140104204222/http://sikhinstitute.org/july_2008/13-gursi.htm |url-status=dead }}</ref> ==== ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ, ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੱਤਰ ==== ਇਹ ਪੱਤਰ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ 8 ਸਾਲ ਬਾਅਦ 1716 ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ 303 ਚਰਿਤਰਾਂ, ਸ਼ਸਤਰ ਨਾਮ ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਵਤਾਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਆਲੋਚਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਗਿਆਨੀ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਬਲਭ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਚਰਿਤ੍ਰੋਪਾਖਯਾਨ ਵਿਚ 404 ਚਰਿਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੇਵਲ 303 ਚਰਿਤ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖੇ ਸਨ। ਇਸ ਪੱਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਸ਼ੱਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਾਅਲੀ ਹੋਣ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>...ਇਹ ਵੀ ਸੋਚਣ ਦੀ ਗਲ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਇਸ ਚਿੱਠੀ ਦੇ ਅਸਤਿਤ੍ਵ ਦੀ ਖ਼ਬਰ 'ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ' ਦੀ ਬਾਣੀ ਉਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ਕਿ ਪੂਰੇ 'ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ' ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਕ੍ਰਿਤ ਦਸਣ ਵਾਸਤੇ ਉਸ ਨੇ ਫ਼ਰਜ਼ੀ ਚਿੱਠੀ ਬਣਾਈ ਹੈ। ਪਰ ਸਥਿਤੀ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ। ਜਿਸ ਗਿ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ 'ਬਲਭ' ਨੇ ਸ. ਕਰਮ ਸਿੰਘ 'ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ' ਦੀ ਪ੍ਰੁੇੁਰਨਾ ਨਾਲ ਇਸ ਪੱਤਰ ਨੂੰ ਖੋਜ ਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਸੀ, ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਉਹ 'ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ' ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਸੀ। 'ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਵਤਾਰ ਬਾਣੀ', ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਇਸ ਪੱਤਰ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਕਿਸੇ ਕਵੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ 'ਚਰਿਤਰੋਪਾਖਿਆਨ' ਦੇ ਕੇਵਲ 303 ਚਰਿਤ੍ਰ ਗੁਰੂ-ਕ੍ਰਿਤ ਹਨ। ...Sri Dasam Granth Krtitv, Dr. Harbhajan Singh</ref><ref>{{Cite book|url=http://worldcat.org/oclc/710992237|title=Debating the Dasam Granth|last=Rinehart|first=Robin|date=2011|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-984247-6|page=39|oclc=710992237}}</ref><ref>...ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਇਕ ਪੱਤਰ ਉਪਲਬਧ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 303 'ਚਰਿਤਰ ਉਪਾਖਿਆਨ' ਅਤੇ 'ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਵਤਾਰ' ਦਾ ਪੂਰਬਾਰਧ ਮਿਲ ਜਾਣ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਉਤਰਾਰਧ ਅਥਵਾ 'ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਨਾਮ ਮਾਲਾ' ਨਾ ਮਿਲਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ...Sri Dasam Granth Krtitv, Dr. Harbhajan Singh</ref><ref>....ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਿੱਲੀ ਨਾਲ ਨਿਰੰਤਰ ਬਣਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਪੱਤਰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਵੀ ਕੋਈ 4-5 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਦਾ ਹੈ।.....Sri Dasam Granth Krtitv, Dr. Harbhajan Singh</ref> ==== ਪਰਚੀ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ - ਬਾਵਾ ਸੇਵਾਦਾਸ ==== ਇਹ ਖਰੜਾ ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਿਮਾਹੀ (ਲਗਭਗ 1741) ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਦਾਸ, ਇੱਕ ਉਦਾਸੀ ਦੁਆਰਾ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਰਾਮ ਅਵਤਾਰ ਦੇ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ 33 ਸਵਈਏ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਜ਼ਫਰਨਾਮਾ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਿਕਾਇਤਾਨ ਵਿਚ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਭਜਨਾਂ ਅਤੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਫੈਲਣ ਦੇ ਸਬੂਤ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>Sakhi 87, Parchi Guru Gobind Singh Ki</ref><ref>Sakhi 50, Parchi Guru Gobind Singh Ki, Sevadas</ref><ref>{{cite web |author=Category: Eighteenth century Literature |date=2012-04-14 |title=Parchi and History |url=http://www.thesikhencyclopedia.com/scriptures/eighteenth-century-literature/parchi |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227150728/http://www.thesikhencyclopedia.com/scriptures/eighteenth-century-literature/parchi |archive-date=2013-12-27 |accessdate=2014-01-04 |publisher=Thesikhencyclopedia.com}}</ref><ref>Sakhi 13, Parchi Guru Gobind Singh Ki, Bava Sewadas</ref> ==== ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 10, ਭਾਈ ਕੋਇਰ ਸਿੰਘ ਕਲਾਲ ==== ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ 43 ਸਾਲ ਬਾਅਦ 1751 ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇ ਸਬੂਤ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਪਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤੇ ਵੇਰਵੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਪਾਉਂਟਾ ਵਿਖੇ ਚੌਬੀਸ ਅਵਤਾਰ, ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ, ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ, ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ ਦੇ ਲਿਖਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹਿਕਾਇਤਾਨ ਨੂੰ ਜ਼ਫਰਨਾਮੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>ਜਫ਼ਰਨਾਮ ਹੈ ਸਭ ਜਗ ਜਾਨੈ। ਲਿਖੀ ਹਿਕਾਯਤ ਦਵਾਦਸ ਤਾ ਮੈ। Page 199, Gurbilas Patshahi 10, Bhai Koer Singh</ref> '''ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮਾ ਦਾਸਨ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਦਾ, ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬੜ''' [[ਤਸਵੀਰ:A photograph of the Charitropakhyan Pothi (volume of pages) in the hand of Guru Gobind Singh.png|thumb|18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਚਰਿਤ੍ਰੋਪਾਖਯਾਨ ਪੋਥੀ (ਪੰਨਿਆਂ ਦੀ ਖੰਡ) ਦੀ ਇੱਕ ਫੋਟੋ।]] ਬੰਸਵਲੀਨਾਮਾ 1769 ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦਸ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਉਗਰਦੰਤੀ ਦੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਦੇਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਗੁਰੂ ਹੈ। ਇਹ (ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ) ਮੇਰਾ ਨਾਟਕ ਹੈ। ਉਹ ਵੱਖਰੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਚਬੀਅਸ ਅਵਤਾਰ, ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Bansavalinama|last=Singh|first=Kesar|publisher=Singh Brothers|pages=258-260|language=Punjabi}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sikh Encyclopedia |url=https://www.thesikhencyclopedia.com/sikh-scriptures-and-literature/eighteenth-century-literature/bansavalinama-dasan-patshahian-ka/?amp}}</ref><ref>{{Cite book|title=Bansavalinama|last=Singh|first=Kesar|publisher=Singh Brothers|pages=141|language=Punjabi}}</ref><ref>{{Cite book|title=Bansavalinama|last=Singh|first=Kesar|publisher=Singh Brothers|pages=161|language=Punjabi}}</ref> ==== ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ, ਸਰੂਪ ਸਿੰਘ ਕੌਸ਼ਿਸ਼ ==== ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜੋ ਭੱਟ ਸਰੂਪ ਸਿੰਘ ਕੌਸ਼ਿਸ਼ ਦੁਆਰਾ 1790 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਭਾਦਸੋਂ ਵਿਖੇ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਾਰੀਖਾਂ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸੰਖੇਪ ਹਨ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਸੰਕਲਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਪਰ ਇਹ ਦਸਮ ​​ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਿਖੇ ਲਿਖਿਆ ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਵਤਾਰ ਨੇ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਲਿਖਿਆ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ 33 ਸਵਈਏ, ਸ਼ਸਤਰਨਾਮ ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੁਕਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite web |author=Category: Eighteenth century Literature |date=2012-04-14 |title=Guru Kian Sakhian |url=http://www.thesikhencyclopedia.com/scriptures/eighteenth-century-literature/guru-kian-sakhian |accessdate=2014-01-04 |publisher=Thesikhencyclopedia.com}}</ref><ref>Sakhi 43/65, Guru Kian Sakhian, Sarup Singh Kaushish</ref><ref>Page 125, Sakhi 60, Guru Kian Sakhian, Sarup Singh Kaushish</ref> == ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ == [[File:Bhaimanisingh.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bhaimanisingh.jpg|thumb|ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸੰਕਲਨ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦਾ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੱਤਰ]] ਉਹ ਦਸਮ ​​ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਨੰਦਪੁਰੀ ਮਾਰਕੋ ਬੀੜ ਹੈ (ਅਨੰਦਪੁਰੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਬੀੜ ਨਾਲ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ)। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੁਰੂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ 1687 ਈਸਵੀ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਬੀੜ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਵਤਾਰ ਰਚਨਾ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਦਸਤਖਤਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ (ਇਹ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸੂਚਕਾਂਕ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੈ)। ਅਨੰਦਪੁਰ ਹਜ਼ੂਰੀ ਬੀੜ (ਮਾਰਕੋ ਬੀੜ ਨਾਲ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ) ਲਗਭਗ 1698 ਈਸਵੀ ਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਝ ਫੋਲੀਓ ਪੰਨੇ ਨਿਸ਼ਚਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ (ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਅਤੇ ਹਿਕਾਯਤ), ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ 1700 (ਲਗਭਗ 1705 ਈ.) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਚੇ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਫਾਰਮੈਟ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਸਾਰੇ ਪੰਨਿਆਂ 'ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਫੋਲੀਓ ਨੰਬਰਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਇਹ ਚਿੱਠੀਆਂ ਸ਼ਾਇਦ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਜੋੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹੋਣ.<ref name="FenechMcLeod2014p922">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ|title=Historical Dictionary of Sikhism|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|year=2014|isbn=978-1-4422-3601-1|pages=92–94}}</ref> ਇਕ ਹੋਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੰਪੂਰਨ ਪਾਠ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਬਚੀ ਹੋਈ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ 1713 ਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਖਰੜੇ ਦੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਮੂਲੀ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਹਨ।<ref name="wd1999p279">{{cite book|url=https://archive.org/details/isbn_9780877790440|title=Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions|author1=Wendy Doniger|author2=Encyclopaedia Britannica staff|publisher=Merriam-Webster|year=1999|isbn=978-0-87779-044-0|page=[https://archive.org/details/isbn_9780877790440/page/279 279]|url-access=registration}}</ref> [[File:Old_Dasam_Granth_Bir_(Copy).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Old_Dasam_Granth_Bir_(Copy).jpg|thumb|ਦੇਵੀ ਭਗਵਤੀ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਉਸ ਦੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਗਈ ਪਟਨਾ ਬੀੜ (1698 ਈ.) ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਗਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਵਾਲੀ ਬੀੜ (1713) ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਬੀੜ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਬੰਨੋ ਸੰਸਕਰਣ ਦੇ ਭਜਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਅਤੇ ਹਿਕਾਯਤਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀ-ਅਰਬੀ ਨਸਤਾਲਿਕ ਲਿਪੀ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="FenechMcLeod2014p922" /> Tਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ 1721 ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਗੋਬਿੰਦ ਮਨਸੁਖਾਨੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।<ref name="Mansukhani1993">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=59EOQ2M7dQkC|title=Hymns from the Dasam Granth|last=Mansukhani|first=Gobind Singh|publisher=Hemkunt Press|year=1993|isbn=978-81-7010-180-2|page=10}}</ref> ਮੁਢਲੇ ਅਨੰਦਪੁਰੀ, ਪਟਨਾ ਅਤੇ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲਿਖਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜੋ ਸਮਕਾਲੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਵਿਵਾਦਿਤ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਉਗਰਦੰਤੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਭਗਉਤੀ ਅਸਤੋਤ੍ਰ ਵਰਗੇ ਭਾਗ ਜੋ ਕਿ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦੁਆਰਾ 20ਵੀਂ ਸਦੀ<ref name="FenechMcLeod2014p922" /> ਇੰਡੋਲੋਜਿਸਟ ਵੈਂਡੀ ਡੋਨੀਗਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਸਿੱਖ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਖਰੜੇ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਸੰਕਲਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਸਿੱਧੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਪਾਠ ਨੂੰ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਈ ਕਵੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਕਲਿਤ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਿਖੇ ਉਸਦੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ<ref name="wd1999p279" /> 1902 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਧੂਰੇ ਹਿੱਸੇ ਸੰਪੂਰਨ, ਪਰ ਕੁਝ ਵੱਖਰੇ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਨੰਦਪੁਰੀ ਅਤੇ ਪਟਨਾ ਦੀਆਂ ਬੀੜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਨ।.<ref name="Rinehart2011p43">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=qe6WnpbT2BkC|title=Debating the Dasam Granth|author=Robin Rinehart|publisher=Oxford University Press|year=2011|isbn=978-0-19-984247-6|pages=43–46}}</ref>1885 ਵਿਚ, ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੌਰਾਨ, ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰਮਤਿ ਗ੍ਰੰਥ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸਭਾ ਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਨਾਲ ਸੰਨ 1897 ਵਿਚ ਸੋਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।<ref name="Rinehart2011p43" /> ਇਸ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ 32 ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਪਾਠ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਕੁਝ ਬਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤਾ, ਬਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 1,428 ਪੰਨਿਆਂ ਦਾ ਸੰਸਕਰਣ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਮਿਆਰੀ ਸੰਸਕਰਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਿਆਰੀ ਐਡੀਸ਼ਨ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1902 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="Rinehart2011p43" /> ਇਹ ਉਹ ਸੰਸਕਰਣ ਹੈ ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਸਤੀਵਾਦੀ-ਯੁੱਗ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਮੈਲਕਮ ਦੁਆਰਾ 1812 ਵਿੱਚ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Rinehart2011p43" />ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਰੌਬਿਨ ਰਿਨਹਾਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਪੀਆਂ, ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਪੂਰਾ ਮਿਆਰੀ ਸੰਸਕਰਨ ਪਾਠ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸੇ ਕ੍ਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="Rinehart2011p43" /> ==ਬਾਣੀਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ== #[[ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ]] #[[ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ]] #[[ਬਚਿੱਤਰ ਨਾਟਕ]] #[[ਚੰਡੀ ਚਰਿਤ੍ਰ (ਉਕਤਿ ਬਿਲਾਸ)]] #[[ਚੰਡੀ ਚਰਿਤ੍ਰ 2]] #[[ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ]] #[[ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਬੋਧ]] #[[ਬਿਸਨੁ ਅਵਤਾਰ]] #[[ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਵਤਾਰ]] #[[ਰੁਦ੍ਰ ਅਵਤਾਰ]] #[[ਸ਼ਬਦ ਹਜ਼ਾਰੇ]] #[[33 ਸਵੱਈਏ]] #[[ਖਾਲਸਾ ਮਹਿਮਾ]] #[[ਸ਼ਸਤਰ ਨਾਮ ਮਾਲਾ]] #[[ਸ੍ਰੀ ਚਰਿਤ੍ਰੋਪਖਯਾਨ]] #[[ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ (ਪੱਤਰ)|ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ]] ([[ਹਿਕਾਇਤਾਂ]]) ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== * [http://dasamgranth.org/ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਪੜ੍ਹੋ ਜੀ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150915020955/http://www.dasamgranth.org/ |date=2015-09-15 }} *[http://sikhdigitallibrary.blogspot.com/2013/03/dashmesh-darpan-tey-sri-dasam-granth-di.html Dashmesh Darpan tey Sri Dasam Granth di Kunji - Sher Singh MSc Kashmir] *[http://sikhdigitallibrary.blogspot.com/2013/06/devi-pujan-partal-bhai-by-veer-singh.html Devi Pujan Partal - Bhai Veer Singh] * [https://www.facebook.com/notes/harjinder-singh-dilgeer/%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%96%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A8%9A-%E0%A8%A6%E0%A8%B8%E0%A8%AE-%E0%A8%97%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%B0%E0%A8%A5-%E0%A8%A6%E0%A8%BE-%E0%A8%AA%E0%A8%9A%E0%A8%BE%E0%A8%B0-%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%89%E0%A8%82-%E0%A8%B6%E0%A9%81%E0%A8%B0%E0%A9%82-%E0%A8%95%E0%A9%80%E0%A8%A4%E0%A8%BE-%E0%A8%97%E0%A8%BF%E0%A8%86-%E0%A8%A1%E0%A8%BE%E0%A8%95%E0%A8%9F%E0%A8%B0-%E0%A8%B9%E0%A8%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%A6%E0%A8%B0-%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%98-%E0%A8%A6%E0%A8%BF%E0%A8%B2%E0%A8%97%E0%A9%80%E0%A8%B0/490020481039118 ਡਾਕਟਰ ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਿਲਗੀਰ] {{ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ]] c0g7zpiowlqydeukr4v2f5uaq7mo704 0 14257 840567 827593 2026-06-09T16:19:31Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Family background" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1357970932|Rabindranath Tagore]]" 840567 wikitext text/x-wiki {{ਗਿਆਨਸੰਦੂਕ ਜੀਵਨੀ | ਨਾਮ = '''ਰਾਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ''' | ਚਿੱਤਰ = 1926 Rabindrath Tagore.jpg | ਚਿੱਤਰ_ਸੁਰਖੀ = '''ਰਾਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ''' | ਚਿੱਤਰ_ਅਕਾਰ = | ਪੂਰਾ_ਨਾਮ ='''ਰਾਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ''' | ਜਨਮ_ਤਾਰੀਖ =7 ਮਈ 1861 | ਜਨਮ_ਸਥਾਨ =[[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] ਦਾ ਨਗਰ 'ਠਾਕਰਬਾੜੀ' | ਮੌਤ_ਤਾਰੀਖ ={{Death date and age|df=yes|1941|08|07|1861|05|07}} | ਮੌਤ_ਸਥਾਨ =[[ਕੋਲਕਾਤਾ]], [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] | ਮੌਤ_ਦਾ_ਕਾਰਨ =ਵੱਡੀ ਉਮਰ | ਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ =ਭਾਰਤੀ | ਪੇਸ਼ਾ =ਕਵੀ, ਨਾਵਲਕਾਰ, ਪੇਂਟਰ, ਕਹਾਣੀਕਾਰ | ਪਛਾਣੇ_ਕੰਮ =[[ਗੀਤਾਂਜਲੀ]] | ਜੀਵਨ_ਸਾਥੀ ='ਮ੍ਰਿਨਾਲਿਨੀ ਦੇਵੀ' | ਬੱਚੇ =ਪੰਜ ਬੱਚੇ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੋ ਦੀ ਮੌਤ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੋਈ | ਧਰਮ =ਬੰਗਾਲੀ | ਸਿਆਸਤ = | ਇਹ_ਵੀ_ਵੇਖੋ =ਸਾਹਿਤ ਦਾ [[ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] | ਦਸਤਖਤ = Rabindranath Tagore Signature.svg | ਵੈੱਬਸਾਈਟ = | ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਦਵਾਰ = | ਹੋਰ_ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਦਵਾਰ = }} '''ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ''' ([[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]]: '''রবীন্দ্রনাথ ঠাকুর'''; [[7 ਮਈ]] [[1861]] - [[7 ਅਗਸਤ]] [[1941]]) ਇੱਕ [[ਬੰਗਾਲੀ ਲੋਕ|ਬੰਗਾਲੀ]] [[ਕਵੀ]], [[ਨਾਟਕਕਾਰ]], [[ਨਾਵਲਕਾਰ]] ਅਤੇ [[ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] ਸੀ ਜਿਸਨੇ [[19ਵੀਂ ਸਦੀ|19ਵੀਂ]] ਅਤੇ [[20ਵੀਂ ਸਦੀ]] ਵਿੱਚ [[ਬੰਗਾਲੀ ਸਾਹਿਤ]] ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਰਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕਾਵਿ-ਪੁਸਤਕ [[ਗੀਤਾਂਜਲੀ]] ਲਈ 1913 ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਦਾ [[ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ]] ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web | title=Rabindranath Tagore Biographical | website=NobelPrize.org | date=1941-08-07 | url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1913/tagore/biographical/ | access-date=2025-11-14}}</ref> [[ਯੂਰਪ]] ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦਾ ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਬੰਦਾ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਇਹ ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ। ਟੈਗੋਰ ਬੰਗਾਲੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਾਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ, [[ਦੇਬੇਂਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ]] ਤੇ [[ਸਾਰਦਾ ਦੇਵੀ|ਸ਼ਾਰਦਾ ਦੇਵੀ]] ਦੇ 14 ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚੋਂ 13ਵਾਂ ਸੀ। ਉਹਦੀ ਨਿੱਕੀ ਉਮਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹਦੀ ਮਾਂ ਮਰ ਗਈ ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਨੌਕਰਾਂ ਨੇ ਪਾਲਿਆ। ਉਹ [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਕਨੂੰਨ ਪੜ੍ਹਨ ਗਿਆ। ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 1869 ਵਿੱਚ 8 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://pa.wikisource.org/wiki/%E0%A8%87%E0%A9%B0%E0%A8%A1%E0%A9%88%E0%A8%95%E0%A8%B8:%E0%A8%9F%E0%A9%88%E0%A8%97%E0%A9%8B%E0%A8%B0_%E0%A8%95%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%A3%E0%A9%80%E0%A8%86%E0%A8%82.pdf|title=ਇੰਡੈਕਸ:ਟੈਗੋਰ ਕਹਾਣੀਆਂ.pdf - ਵਿਕੀਸਰੋਤ|website=pa.wikisource.org|access-date=2020-02-04}}</ref> == ਜੀਵਨ ਕਥਾ== ===ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ=== [[ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ]] ਦਾ ਜਨਮ ਪਿਤਾ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ [[ਦੇਬੇਂਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ]] ਅਤੇ ਸ਼ਾਰਦਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਘਰ 7 ਮਈ, 1861 ਨੂੰ ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੇ [[ਜੋੜਾਸਾਂਕੋ ਠਾਕੁਰਬਾੜੀ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |url=http://www.calcuttaweb.com/tagore/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2014-04-10 |archive-date=2006-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061101183003/http://www.calcuttaweb.com/tagore/ |dead-url=yes |archivedate=2006-11-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061101183003/http://www.calcuttaweb.com/tagore/ |url-status=deviated }}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੇਂਟ ਜੇਵੀਅਰ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਕੀਲ ਬਨਣ ਦੀ ਚਾਹਤ ਵਿੱਚ [[1878]] ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਬਰਿਜਟੋਨ ਦੇ ਇੱਕ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਦਰਜ ਕਰਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਲੰਡਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਕਨੂੰਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਲੇਕਿਨ [[1880]] ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। [[1883]] ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ 'ਮ੍ਰਿਨਾਲਿਨੀ ਦੇਵੀ' ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਜੋ ਜੈਸੋਰ (ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਪੂਰਬੀ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਭਾਵ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]]) ਦੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਸੀ। [[File:Rabindranath-Tagore-Mrinalini-Devi-1883.jpg|thumb|right|upright|ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਮ੍ਰਿਨਾਲਿਨੀ ਦੇਵੀ ਨਾਲ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ, 1883]] ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ, ਜੋ ਖੁਦ ਨੂੰ ਬਾਊਲ ਟੈਗੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਬਿਨਾ ਸ਼ਕ ਇੱਕ ਬਹੁਰੰਗੀ ਸੁਭਾ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸ਼ਬਦਾਂ, ਸੰਗੀਤਕ ਧੁਨਾਂ, ਰੰਗਾਂ ਤੇ ਲਕੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਸਫ਼ਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਨ ਬੱਸ ਸਿਰਫ਼ ਤੇ ਇੱਕ ਕਵੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਆਸ ਸੀ ਕਿ ਜਦ ਉਨ੍ਹਾ ਦੇ ਪਾਏ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਪੂਰਨੇ ਖੁਰ ਜਾਣਗੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾ ਦੇ ਗੀਤ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਇਹ ਇੱਕ ਹਕੀਕਤ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਬਹੁਤੀ ਦੁਨੀਆ ਉਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜ਼ੀਮ ਕਵੀ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹੀ ਜਾਣਦੀ ਹੈ; ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਵੀ ਜੋ ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਵਰਗੀ ਅਮਰ ਰਚਣਾ ਦਾ ਰਚਣਹਾਰ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਹੀਂ ਦੋ-ਦੋ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ [[ਕੌਮੀ ਗੀਤ]] ਹੋਣ ਦਾ ਫ਼ਖਰ ਹਾਸਿਲ ਹੈ। ਪਰ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਟੈਗੋਰ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਸਿਰਫ਼ [[ਕਵਿਤਾ]] ਦੇ ਹੀ ਦਾਇਰੇ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾ ਨੇ [[ਨਾਵਲ]], [[ਕਹਾਣੀ]], [[ਨਾਟਕ]], [[ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ]], [[ਜੀਵਨੀ]] ਤੇ [[ਨਿਬੰਧਕਾਰੀ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣਾ ਭਰਪੂਰ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾ ਦਾ ਰਬਿੰਦਰ ਸੰਗੀਤ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ [[ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ]] ਦੇ ਮੁਲਕਾਂ ਅੰਦਰ ਉਵੇਂ ਹੀ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਲੋਕ-ਧੁਨਾਂ ਅੰਦਰ ਉਸਦੀ ਪੈਠ ਅੱਜ ਵੀ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਚਿਤਰ-ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਕੋਈ ਉਚੇਚੀ ਸਿਖਲਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਈ, ਤੇ ਕਲਾ ਦੇ ਇਸ ਸੂਖਮ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਦਾਖਿਲਾ ਵੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖਰੀ ਮਰਹਲੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਫੇਰ ਵੀ ਇੱਕ ਉੱਘੇ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਸਨੇ ਦੇਸ-ਵਿਦੇਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਈ। ਉਸਦੇ ਚਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਯੂਰੋਪ ਤੇ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਕਈ ਨਾਮਵਰ ਚਿੱਤਰਕਾਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ]] ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ, ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਨਾਲੋਂ ਚਿਤਰਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਮਾਣਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਖੁਦ ਕਦੇ ਵੀ ਦਾਨਿਸ਼ਵਰ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਸਗੋਂ ਕਈ ਮੌਕਿਆਂ ’ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਵੀ ਧਰਮ, ਕਲਾ ਤੇ ਸੌਂਦਰਯ-ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਜਰੀਆਂ ਪੈੜਾਂ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸਿਆਸਤ, ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਟੈਗੋਰ ਨੇਂ ਉਮਰ ਭਰ ਆਜ਼ਾਦ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਝੰਡਾ ਬੁਲੰਦ ਰਖਿਆ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਚਿੰਤਨ ਜੋ ਨਾ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਜੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਝਦਾ ਸੀ ਤੇ ਨਾਹੀ ਕੌਮੀ ਸਰਹਦਾਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸਮਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਖੰਡ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਜੋ ਉਸੇ ਲਈ ਗਾਉਂਦਾ, ਉਸੇ ਲਈ ਸੋਚਦਾ ਤੇ ਉਸੇ ਲਈ ਜਿਉਂਦਾ ਸੀ। ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਸਨ। ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਮਨ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਜਿਵੇਂ ਉਚਾਟ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਈ ਦੈਵੀ ਦਖਲ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਅਚਾਣਕ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤਾਈਂ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਮਣ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਦ ਉਹ ਸਿਤੰਬਰ ੧੮੫੮ ਵਿੱਚ ਗਰ ਪਰਤ ਆਏ ਸਨ। ਟੈਗੋਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਬਚਪਨ ਇੱਕ ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਘੋਰ ਇੱਕਲਤਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗੁਜ਼ਰਿਆ ਸੀ। ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਤਾਂ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਹੀ ਘਰ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਟੈਗੋਰ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮਾਂ ਨੌਕਰਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਗੁਜ਼ਰਦਾ, ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਸਨੂੰ "ਨੌਕਰਾਂ ਦੀ ਹਕੂਮਤ" ਦਾ ਦੌਰ ਕਹਿਂਦੇ ਹਨ। ਚੌਦਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਇਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਸ਼ਾਰਦਾ ਦੇਵੀ ਕੋਲ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਣ ਲਈ ਸਮਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੀ ਨਿਕਲਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਟੈਗੋਰ ਸਿਰਫ਼ ਉਸੇ ਦੀ ਹੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਖੁਦ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹਿਫ਼ੂਜ਼ ਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਰਬੀ ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੇ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਸੋਦਾਮਿਨੀ ਜਦ ਉਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਨਹਾਉਂਦੀ ਤਾਂ ਹਾਸੇ-ਹਾਸੇ ਵਿੱਚ ਕਹਿਂਦੀ, " ਕੀ ਹੋਇਆ ਜੇ ਮੇਰਾ ਰਬੀ ਕਾਲਾ ਹੈ ਤੇ ਇੰਨਾ ਗੋਰਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਵੇਖ ਲੈਣਾ ਉਹ ਸਾਰਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਚਮਕੇਗਾ। ਮਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤਾਈਂ ਨਸੀਬ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਦ ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭਰਜਾਈ ਕਾਦਂਬਰੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਸੰਭਾਲੀ। ਕਾਦਂਬਰੀ ਖੁਦ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਚੰਗੀ ਰਸੀਆ ਤੇ ਪਾਰਖੂ ਸੀ। ਉਸੇ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਲਕ ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ। ਉਹੀ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਉਸਤਾਦ, ਪ੍ਰਸੰਸਕ ਤੇ ਆਲੋਚਕ ਵੀ ਸੀ। ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਅੰਤਾਂ ਦਾ ਮੋਹ ਸੀ। ਟੈਗੋਰ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਮਨਪਸੰਦ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਦੀ ਉਸਦੀ ਹਸਰਤ ਪੂਰੀ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ। ਉਸਦੀ ਖੁਦਕਸ਼ੀ ਤੋਂ ਬਾਦ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਭਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਇਹ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਉਸੇ ਦੇ ਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ। ===ਸਿੱਖਿਆ=== ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਰਸਿਆ-ਬਸਿਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਸਤੇਂਦਰਨਾਥ ਇੰਡੀਅਨ ਸਿਵਿਲ ਸਰਵਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਇੱਕ ਉੱਚੇ ਪਾਏ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਗੀਤਾ ਤੇ ਮੇਘਦੂਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੋਲੀਅਰ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਉਸਨੇ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਉਸ ’ਤੇ ਖਾਸ ਮੇਹਰ ਸੀ। ਪੱਛਮੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਨਾਲ ਟੈਗੋਰ ਦਾ ਨੇੜਲਾ ਸੰਪਰਕ ਉਸੇ ਰਾਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। "ਭਾਰਤੀ" ਵਰਗਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਾਹਿਤਕ ਰਸਾਲਾ ਉਸਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ "ਭਾਰਤੀ" ਵਿੱਚ ਛਪਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਇਹ ਵਰਦਾਨ ਤਾਂ ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਜਨਮ-ਘੁੱਟੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਅਧੁਨਿਕ ਸਕੂਲੀ ਸਿਖਿਆ ਉਸਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਰਾਸ ਨਾ ਆ ਸਕੀ। ਮੁਢੱਲੀ ਸਿਖਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਤੋਂ ਬਾਦ ਜਦ ਉਸਨੂੰ ਓਰੀਐਂਟਲ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਿਲ ਕਰਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਵਜੂਦ ਨੇ ਹੀ ਜਿਵੇਂ ਉਸਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਬਗਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸਨੂੰ ਲਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਸਜਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਸਕੂਲ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਵੀ ਉਸਦੀ ਇਸ ਰੁਚੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬਦਲਾਓ ਨਾ ਆਇਆ। ਆਖਿਰ ਉਸਦੀ ਪੜਾਈ-ਲਿਖਾਈ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਖੁਦ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਲੈ ਲਈ। ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ’ਤੇ ਲੈ ਗਏ। ਉਸ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਨਿਕੇਤਨ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਭੂਮੀਕਾ ਨਿਭਾਉਣੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਟਗੋਰ ਦੀ ਜੀਵਨ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਰੁਖ ਬਦਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਖੁਦ ਟੈਗੋਰ ਉਨ੍ਹਾ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਤਿੰਨ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਦੇ ਮਿਲੇ-ਜੁਲੇ ਮਾਹੋਲ ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਹੰਮਦੀ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸਭਿਆਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। ਬਾਲਪਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾ ਸਭਿਆਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਿਆ ਸੀ, ਇਸੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਅਖੰਡ ਸਂਸਾਰ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਬੀਜ ਬੋ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਫੇਰ ਉਮਰ ਭਰ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਅਲਗਾਵ ਜਾਂ ਨਾਮਿਲਵਰਤਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਸਾਥ ਨਾ ਦੇ ਸਕੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਲ ਉਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਦੇਸ-ਵਿਦੇਸ ਦੋਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਤਾਰਨਾ ਪਿਆ। ਸਤਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਸਤੇਂਦਰਨਾਥ ਦੇ ਨਾਲ ਇੰਗਲੈਂਡ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਸਤੇਂਦਰ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਯੂਰਪ ਦਾ ਬਦਲਿਆ ਹੋਇਆ ਮਾਹੌਲ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾ ਦੀ ਰੁਚੀ ਜਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਈ ਹੋਵੇਗਾ। ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਹੀ ਸੁਫ਼ਨਮਈ ਤਸਵੀਰ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੋਈ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਟਾਪੂ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਟੈਨੀਸਨ ਵਰਗੇ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਬਾਂਸਰੀ ਹਵਾਵਾਂ ’ਚ ਘੁਲੀ ਪਈ ਸੀ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਯਾਤਰਾ ਸੀ। ਪਰ ਦਿਲ ਹੀ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਸਨ ਕਿ [[ਬਾਇਰਨ]] ਤੇ ਵਾਲਮੀਕ ਵਾਂਗ ਕਿਉਂ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਾਈ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਵੀ ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰੇ ਉਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਕੁਝ ਖਾਸ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ। ਉਨ੍ਹਾ ਲਿਖਿਆ, " ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਨੀਰਸ, ਧੁੰਆਂਖਿਆ, ਧੁੰਦ ਅਤੇ ਸਿੱਲ ਦਾ ਮਾਰਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਮੈਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਕੋਈ ਕਾਹਲ ਵਿੱਚ ਸੀ ਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਏ ਨੂੰ ਧਕੇ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। " ਪਰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਬਾਰੇ ਉਸਦੇ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਚਿਰ-ਸਥਾਈ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਹ ਉਸ ਫ਼ਿਜ਼ਾ ਅੰਦਰ ਘੁਲੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਗਲੈਡਸਟੇਨ ਤੇ ਜਾਨ ਬ੍ਰਾਈਟ ਵਰਗੇ ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮਨੁਖੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਬਾਰੇ ਬੋਲਦਿਆਂ ਸੁਣਿਆ। ਇਨ੍ਹਾ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਤਾਈਂ ਮੁਤਾਸਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਆਖਰੀ ਸਮੇਂ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ "ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਸੰਕਟ" ਬਾਰੇ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾ ਪਰਵਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਰਾਜ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਦਬਾ ਹੇਠ ਆ ਕੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਰਵੋਤਮ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਧਰੋਹ ਕਮਾਇਆ ਹੈ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਆਜ਼ਾਦੀ ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਭਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਘਾਟ ਨੂੰ ਟੈਗੋਰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਨੇੜਲੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਉਨ੍ਹਾ ਕਈ ਨਿਜੀ ਚਿੱਠੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੌਰੇ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਿਸਟਰ ਸਕਾਟ ਦੇ ਘਰ ਠਹਿਰਣ ਲਈ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕੋਈ ਕਾਲਾ ਉਨ੍ਹਾ ਦੇ ਘਰ ਰਹਿਣ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਘਰ ਦੀਆਂ ਦੋਹੇਂ ਕੁੜੀਆਂ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵੱਲ ਰਹਿਣ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਪਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਰਬੀ ਨੇ ਉੱਥੇ ਸਬ ਦਾ ਮਨ ਮੋਹ ਲਿਆ ਸੀ, ਸਮੇਤ ਉਨ੍ਹਾ ਦੇ ਲਾਡਲੇ ਕੁੱਤੇ ਟੈਬੀਜ਼ ਦੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਘਰ ਦੀ ਮਾਲਕਿਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਕੁੜੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਉਸਦੀ ਚੰਗੀ ਬਣਨ ਲਗੀ ਸੀ। ਛੋਟੀ ਕੁੜੀ ਜੋ ਕਿ ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਹਮ ਉਮਰ ਹੀ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਚੰਗਾ ਪਸੰਦ ਕਰਨ ਲੱਗੀ ਸੀ। ਉਹ ਖੁਦ ਗਾਉਣਾ ਤੇ ਪਿਆਨੋ ਵਜਾਉਣਾ ਜਾਣਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਖੁਦ ਰਬੀ ਨੂੰ ਕਈ ਆਇਰਸ਼ ਤੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਗਾਣੇ ਸਿਖਾਏ। ਇਹ ਪੱਛਮੀ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਛਾਣ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਉਸਨੇ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਵਾਲਮੀਕ-ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਰਚਣ ਵੇਲੇ ਲਿਆ ਸੀ। ਟੈਗੋਰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਪੜਾਈ ਲਈ ਆਇਆ ਸੀ। ਪਰ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਕਾਰਣ ਉਸਨੂੰ ਦੌਰਾ ਅਧੂਰਾ ਛੱਡ ਕੇ ਵਾਪਿਸ ਮੁੜਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਜ਼ਾਹਿਰਾ ਤੌਰ ’ਤੇ ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਵਾਪਿਸ ਬੁਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਈ ਵਜ਼ਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਖੁਲੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖੀਆਂ ਟੈਗੋਰ ਦੀਆਂ ਚਿਠੀਆਂ ਨੇ ਘਰ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਇਕੱਲਿਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚਾਹੁੰਦੇ। ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇਂ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਵਿਦਾਇਗੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਮਿਸੇਜ਼ ਸਕਾਟ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਰੋਣ ਲਗ ਪਈ। ਪਰ ਉਸਨੇ ਕੁੜੀਆਂ ਬਾਰ ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਨਾ ਲਿਖਿਆ, ਹਾਂ, ਘਰ ਆ ਕੇ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਜ਼ਰੂਰ ਲਿਖੀ: "ਉਹ ਚੇਹਰਾ ਜਿਸਦੇ ਬਨਣ ’ਚ ਸ਼ਾਇਦ ਫੁੱਲ ਲੱਗੇ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ, ਤੇ ਉਹ ਖੁੱਲੀਆਂ ਖਿਲਰੀਆਂ ਜ਼ੁਲਫ਼ਾਂ ਨੀਂਦ ਉਡਾ ਦੇਣ ਗੀਆਂ ਮੇਰੀ, ਤੇ ਹਸਰਤ ਭਿੱਜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੱਕਣ ਗੀਆਂ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ’ਚ, ਹੰਝੂਆਂ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਫ਼ੁਸਫ਼ੁਸਾਏਗੀ : ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਣੈ? ਜ਼ਰੂਰ?"ਕਈ ਸਾਲ ਬਾਦ ਜਦੋਂ ਟੈਗੋਰ ਮੁੜ ਇੰਗਲੈਂਡ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਸਕਾਟ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾ ਦੇ ਨਵੇਂ ਠਿਕਾਣੇ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹੁਣ ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਦੀ ਚਰਚਾ ਹੋਣ ਲਗੀ ਸੀ। ਕੁੜੀ ਲਭਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਘਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਕੰਮ ਇੱਕ ਦਾਇਰੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਕੁੜੀ ਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰ ’ਚੋਂ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਸਮਾਜਿਕ ਨਾਤੇਦਾਰੀਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਹਾਲੇ ਵੀ ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਥੀ ਸਨ। ਜੋ ਕੁੜੀ ਲੱਭੀ ਗਈ ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਪੜੀ-ਲਿਖੀ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਖੂਬਸੂਰਤ। ਉਹ ਬੇਣੀਮਾਧਵ ਚੌਧਰੀ ਦੀ ਕੁੜੀ ਸੀ ਜੋ ਟੈਗੋਰ ਸਟੇਤ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਕਰਮਚਾਰੀ ਸੀ। ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਨਾਂ ਭਵਤਾਰਣੀ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਸਂਸਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਟੈਗੋਰ ਤਾਂ ਇਸ ਸਂਸਾਰ ਦਾ ਰਸੀਆ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਅੰਤਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸਨੇ ਇਸ ਲੋਕ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਤੋਂ ਮੁੰਹ ਮੋੜਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਭਵਤਾਰਣੀ ਦਾ ਨਾਂ ਮ੍ਰਿਣਾਲਨੀ ਰਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਮ੍ਰਿਣਾਲਨੀ ਨੇ ਟੈਗੋਰ ਦਾ ਸਾਥ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਰਧਾ ਭਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਖਿਆਲ ਰਖਦੀ। ਉਸਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਖਾਤਿਰ ਉਸਨੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਿੱਖੀ ਤੇ ਥੋੜੀ-ਬਹੁਤ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵੀ। ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਹੀ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਉਸਨੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਰਮਾਇਣ ਦਾ ਬੰਗਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸੰਖੇਪ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਟੈਗੋਰ ਉਮਰ ਦੇ ਆਖਰੀ ਮਰਹਲੇ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸਨੇ ਮ੍ਰਿਣਾਲਨੀ ਦਾ ਸ਼ਾਇਦ ਸਹੀ-ਸਹੀ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ। ਪਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਸ ਸਂਸਾਰ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਲਿਆਂ ਮ੍ਰਿਣਾਲਨੀ ਨੂੰ ਕਈ ਦਹਾਕੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਪਰ ਕਵੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਉਹ ਜਿਉਂਦੀ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। "ਸੰਧਿਆ-ਸੰਗੀਤ" ਦੇ ਛਪਣ ਤੋਂ ਬਾਦ ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਧਾਰਾ ਦਾ ਰੁਖ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਤਕ ਉਸਦੇ ਕਈ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਿਹ, ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਨਾਵਲ ਛਪ ਚੁਕੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਿਸ਼ਤੀ, ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ, ਸਨਿਆਸੀ, ਵਿਸਰਜਨ ਤੇ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁਖ ਸਨ। ਹਰ ਵਿਧਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਵੇਕਲੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬੰਗਾਲੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬੰਕਿਮ ਚੰਦਰ ਵੀ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਕਬੂਲ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਕਤਰ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਕਈ ਵਾਰ ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਪੁਜੀਸ਼ਾਨਾਂ ਲੈਣੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਉਨ੍ਹਾ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਕਦੇ ਕੁੜਤਣ ਦੀ ਵਜਾਹ ਨਹੀਂ ਬਣੀ। ਪਰ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਕਬੂਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾ ਦਾ ਖਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਤੇ ਲੋਕ-ਕਲਾ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਤੋੜ-ਮਰੋੜ ਕੇ ਬੰਗਾਲੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਨਾਸ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਟੈਗੋਰ ਬਾਰੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੀ ਇਹ ਰਾਇ ਨੋਬਲ-ਈਨਾਮ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤਕ ਬਾਦਸਤੂਰ ਜਾਰੀ ਸੀ। ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਕਈਆਂ ਨੇ ਰਾਤੋ-ਰਾਤ ਧਿਰ ਬਦਲ ਲਈ ਸੀ। ਪਰ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਜਨਤਕ ਮੰਚ ਉੱਤੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਕਰਾਰ ਦਿੰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਬੂਲਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਲੋਕ ਉਮਰ ਭਰ ਇਸ ਲਈ ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। === ਟੈਗੋਰ ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ === 11 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਦਵਿੰਦਰਨਾਥ ਨਾਲ ਸੰਨ 1873 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆਇਆ।<ref>{{Cite journal|last=ਚੱਡਾ|first=ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ|year=ਨਵੰਬਰ 2012|title=ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|url=|journal=ਈਟਰਨਲ ਵਾਇਸ|volume=|pages=|via=ਕਲਗ਼ੀਧਰ ਟਰੱਸਟ , ਬੜੂ ਸਾਹਿਬ}}</ref>ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਉਸ ਨੇ ' ਮਾਈ ਰੈਮਿਨੀਸੈਂਸਸ ( 2012) ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਹੈ।{{Quote|text=ਮੈਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਗੁਰਦਰਬਾਰ ਇਕ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਤਰਾਂ ਯਾਦ ਹੈ।ਕਈ ਦਿਨ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸਿੱਖ ਮੰਦਰ ਜੋ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਥੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤੇਹੋਰ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਾਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਗਾਇਨ ਵਿੱਚ ਗੁਣਗੁਨਾਂਉਦਾ ਸੀ।ਕਿਸੇ ਬਾਹਰਲੇ ਕੋਲੋਂ ਭਗਤੀ ਦੇ ਗਾਇਨ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਵੀ ਬਹੁਤ ਉਤਸਾਹਿਤ ਹੁੰਦੇ ਸੀ ਤੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸੀ।ਇਕ ਵਾਰ ਰਾਗੀ ਸਾਡੇ ਘਰ ਵੀ ਆਏ ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਗਾ ਕੇ ਸੁਣਾਈ।"<ref>{{Cite journal|last=ਦੇਵ|first=ਅਮਿਆ|year=2014|title=ਟੈਗੋਰ ਤੇ ਸਿਖਿਜ਼ਮ|url=http://www.mainstreamweekly.net/article5261.html|journal=ਮੇਨਸਟਰੀਮ ਵੀਕਲੀ|volume=|pages=|via=}}</ref> }} 1909 ਤੋਂ 1914 ਦੌਰਾਨ ਬਲਕਿ ਇਸ ਤੋਂਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਵੀ ਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਟੈਗੋਰ ਕਵੀ ਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਟੈਗੋਰ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ , ਕਬੀਰ ਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸੰਤਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਰਚੀਆਂ ਹਨ। 21 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇਕ ਬੰਗਾਲੀ ਬਾਲ ਰਸਾਲੇ ਬਾਲਕ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸੌਦੇ ਦੀ ਕਥਾ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਲਿਖਿਆ।ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਉਸ ਨੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ "ਗੋਬਿੰਦ ਗੁਰੂ" , "ਵੀਰ ਗੁਰੂ" ਅਤੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਬਾਰੇ "ਬੰਦੀ ਬੀਰ" ਬੰਗਾਲੀ ਵਿੱਚ ਰਚੀਆਂ।ਸਿੱਖ ਰਾਗੀਆਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ ਗਾਇਨ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਬਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਇਤਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ " ਗਗਨ ਮੈਂ ਥਾਲ" ਰਚਨਾ ਦਾ ਬੰਗਾਲੀ ਵਿੱਚ ਉਲਥਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite journal|last=|first=|year=September 3, 2004|title=ਸਿਖਿਜ਼ਮ ਇੰਸਪਾਇਰਡ ਟੈਗੋਰ|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/Sikhism-inspired-Tagore-Expert/articleshow/837091.cms|journal=ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ ਇੰਡੀਆ|volume=|pages=|via=}}</ref> ===ਸਿਆਲਦਾਅ ਕਿਆਮ: 1878–1901=== [[File:কুঠিবাড়ি, রবীন্দ্রনাথ ঠাকুর, শিলাইদহ, কুষ্টিয়া.jpg|thumb|ਟੈਗੋਰ ਦਾ ਸਿਆਲਦਾਅ, (ਹੁਣ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ) ਵਾਲਾ ਘਰ]] ਜਦੋ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਜ਼ਮੀਂਦਾਰੀ ਦੀ ਦੇਖਰੇਖ ਦਾ ਕੰਮ ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਕਲਕੱਤਾ ਤੋਂ ਸਿਆਲਦਾਅ ਆਕੇ ਰਹਿਣ ਲਗ ਪਏ। ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਪਦਮਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਡੇ ਸੀ। ਕੰਮ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਕਈ-ਕਈ ਦਿਨ ਦਰਿਆਈ ਸਫ਼ਰ ’ਤੇ ਰਹਿਣ ਪੈਂਦਾ। ਉਸ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਕਸ਼ਤੀ ਵਿੱਚ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾ ਨੇ ਪਦਮਾ ਹੀ ਰਖ ਲਿਆ ਸੀ, ਮਾਂਝੀਆਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਾ ਹੁੰਦਾ। ਟੈਗੋਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਈ-ਕਈ ਦਿਨ ਤਾਂ ਬਿਣਾ ਬੋਲਿਆਂ ਹੀ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਫੇਰ ਉਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਪਛਾਨਣੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਪਰ ਇਹੋ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਨੇੜਿਓਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾ ਦੇ ਦੁਖ-ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਜੜ੍ਹਤਾ ਨੂੰ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਦੂਜਾ ਚੇਹਰਾ ਦੇਖਿਆ ਸੀ ਜੋ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਮੋਹਨ ਰਾਇ ਦੇ ਲੇਖਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਖਾਂਦਾ। ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਸੀ ਜੋ ਹੁਣ ਤਾਈਂ ਉਨ੍ਹਾ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੋ ਓਝਲ ਹੀ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾ ਦੀ ਮਨੋ-ਅਵਸਥਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਿਦਾਰਥ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ-ਜੁਲਦੀ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਹਿਲਾਂ ’ਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇਖਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੜ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਸੱਚ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਸਂਸਾਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਉਸ ਦੀਆਂ ਡੁੰਘਾਈਆ ਵਿੱਚ ਉਤਰਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਲੋਕਤਾ ਦਾ, ਬਗਾਵਤ ਤੇ ਸਿਆਸਤ ਦਾ ਤੱਤ ਵੀ ਝਲਕਣ ਲੱਗਾ ਸੀ, ਇੰਜ ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਉਤਰ ਆਈਆਂ ਹੋਣ। ਆਪਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਲਗਭਗ ਦੋ-ਤਿਹਾਈ ਹਿੱਸਾ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਲਿਖਿਆ। ਇਹ ਕਹਾਣੀਆ ਸਾਧਨਾਂ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵਿੱਚ ਛਪੀਆਂ, ਇਸਲਈ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਇਸ ਦੌਰ ਨੂੰ ਸਾਧਨਾ-ਕਾਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਚਮੁਚ ਹੀ ਇਹ ਸਮਾਂ ਉਸ ਲਈ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਹੀ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਫਲ ਵੱਜੋਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਕੌੜਾ ਫਲ ਉਸਦੀ ਝੋਲੀ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਰੂਹ ਹੁਣ ਕੁਝ ਕਰਨ ਲਈ ਛਟਪਟਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਜ਼ਮੀਂਦਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਪਰਜੀਵਤਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਕਈ ਵਰ੍ਹੇ ਬਾਦ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁਤਰ ਰਤਿੰਦਰਨਾਥ ਨੂੰ ਲਿਖੀ ਚਿਠੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਰਤਿੰਦਰਨਾਥ ਦੀ ਉਮਰ ਹੁਣ ਸਕੂਲ ਜਾਣ ਜੋਗੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਟੈਗੋਰ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਕੌੜੇ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੁਂਦੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਉਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਲੰਘਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ੧੯੦੧ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਨਿਕੇਤਨ ਆ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਖੋਲਣ ਦਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਸਕੂਲ ਜਿਹੜਾ ਫ਼ੈਕਟਰੀਨੁਮਾ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ’ਤੇ ਨਾ ਚਲਦਾ ਹੋਵੇ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਿਲ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਜਿਹੜਾ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਨਾਲੋਂ ਤੋੜਦਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇੱਕ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਸਕੂਲ ਜਿੱਥੇ ਬੱਚੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਕੂਲ ਦੀ ਚਾਰ-ਦੀਵਾਰੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਮੁੱਚੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ’ਚੋ ਸਿਖਿਆ ਲੈ ਸਕਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਹਾਸਿਲ ਕਰਣ। ਇਹ ਸਕੂਲ ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਸੁਫ਼ਨਿਆ ਦਾ ਸਕੂਲ ਸੀ। ਕੁੱਲ ਪੰਜ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਟੈਗੋਰ ਦਾ ਇਹ ਨਵਾਂ ਸਫ਼ਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਿਨ੍ਹਾ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਰਤਿੰਦਰਨਾਥ ਵੀ ਸੀ। ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਖੌਤੀ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਲੋਕ ਇਸ ਲਈ ਟੈਗੋਰ ਦਾ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇ ਰਹੇ ਕਿਉਂ ਕਿ ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਵਿੱਚੋਂ ਉਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਕੁੱਲ ਵਰਗੀ ਪੁਰਾਤਨਤਾ ਦੀ ਗੰਧ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾ ਦਾ ਦੂਜਾ ਇਤਰਾਜ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਬੰਗਾਲੀ ਨੂੰ ਸਿਖਿਆ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਾਉਣ ’ਤੇ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਤਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹਿਸਾ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਮਾਜੀਆਂ ਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਨੇੜੇ ਸਨ। ਪਛਾਖੜੀ ਵਰਗ ਲਈ ਤਾਂ ਉਸ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਹੀ ਇਤਰਾਜ਼ ਯੋਗ ਸੀ। ਪੰਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਅਧਿਆਪਕ ਈਸਾਈ ਫ਼ਿਰਕੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। ਇਹ ਗੱਲ ਉਨ੍ਹਾ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਉੱਕ ਹੀ ਫ਼ਿਟ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ਿਸ਼ ਆਖਿਰਕਾਰ ਗੈਰ-ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਪੈਰ ਕਿਵੇਂ ਛੂਹ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ-ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਟੈਗੋਰ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਸਮਝੋਤੇ ਕਰਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਸਲਣ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਜਾਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਵਖਰੀਆਂ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਗੱਲ ਹਰਗਿਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਟੈਗੋਰ ਖੁਦ ਇਸ ਵਿਤਕਰੇ ਵਿੱਚ ਯਕੀਨ ਰਕਦੇ ਸਨ ਪਰ ਉਹ ਕਿਸੇ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਥੋਪਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚਾਹੁੰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾ ਦਾ ਯਕੀਨ ਸੀ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਦ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਖਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੇ ਦਖਲ ਦੇਣ ’ਤੇ ਅਤੀਤ ਦੀ ਇਸ ਰਹਿਂਦ-ਖੂਂਹਦ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਕਲਾ ਨੂੰ ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਇਸ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਜਗਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਦਾ ਹਿਸਾ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਟੈਗੋਰ ਗੁਰੇਜ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾ ਦੀ ਇਹ ਧਾਰਣਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤਰਕ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਿਕਸਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪਰ ਉਹ ਸਿਖਿਆ ਨੂੰ ਮਹਿਜ਼ ਤਰਕਸ਼ੀਲਤਾ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਤੀਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਖਦੇ। ਉਨ੍ਹਾ ਦਾ ਜਤਨ ਸੀ ਕਿ ਬਾਲ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਿਸਮੈ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਵੀ ਹੁਲਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ--ਵਿਸਮੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਹੈ। ਟੈਗੋਰ ਦਾ ਮਤ ਸੀ ਕਿ ਇਹੋ ਵਿਸਮੈ-ਬੋਧ, ਇਸੇ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਦੀ ਖਿੱਚ ਆਖਿਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਅਨੰਤ ਦੀ ਖੋਜ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਵੇਗੀ ਜੋ ਤਰਕ ਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ-ਮਿਣਤੀ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੈ। ਟੈਗੋਰ ਦਾ ਸਕੂਲ਼ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸਹਿਯੋਗ ਤੇ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਇਸ ਸੁਫ਼ਨੇ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦੇ ਰਖਣ ਲਈ ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮੁੱਲ ਤਾਰਣਾ ਪਿਆ ਸੀ, ਮਾਲੀ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੇਣੀ ਪਈ ਸੀ। ਮਾਲੀ ਸੰਕਟ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਅੰਦਰਖਾਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਵਿਰੋਧ, ਇਸ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਾਫ਼ਿਲਾ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਲੋਕ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਮ੍ਰਿਣਾਲਨੀ ਬੀਮਾਰ ਪੈ ਗਈ। ਟੈਗੋਰ ਦਾ ਨਿਜੀ ਜੀਵਨ ਅਚਾਣਕ ਹੀ ਜਿਵੇਂ ਦੁਖਾਂ ’ਚ ਘਿਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਮ੍ਰਿਣਾਲਨੀ ਦੀ ਤਬੀਅਤ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਬਿਗੜਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਟੈਗੋਰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਗਏ ਸਨ। ਆਖਿਰ ੨੩ ਨਵੰਬਰ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ੨੮ ਸਾਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਹਮਸਫ਼ਰ ਉਨ੍ਹਾ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਕੇ ਤੁਰ ਗਈ। ਟੈਗੋਰ ਹਿੱਲ ਗਏ ਸਨ ਪਰ ਜੀਵਨ ਸੰਭਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇ ਰਿਹਾ। ਪਤਨੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਥੋੜੀ ਦੇਰ ਬਾਦ ਹੀ ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲਗਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾ ਦੀ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾ ਬੱਚੀ ਰੇਣੂਕਾ ਟੀ.ਬੀ ਵਰਗੀ ਨਾਮੁਰਾਦ ਬੀਮਾਰੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਤਿਲ-ਤਿਲ ਕਰਕੇ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਸਿਤੰਬਰ ੧੯੦੩ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਉਸਨੇ ਅੱਖਾਂ ਮੀਚ ਲਈਆਂ। ਉਸ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਸਾਲ-ਸਵਾ ਸਾਲ ਬਾਦ ਉਨ੍ਹਾ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਦੇਵਿੰਦਰਨਾਥ ਉਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਵਿਛੋੜਾ ਦੇ ਗਏ। ਸਾਲ-ਡਿਉੜ ਸਾਲ ਦੇ ਵਕਫ਼ੇ ਨਾਲ ਮੌਤ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫੇਰ ਉਨ੍ਹਾ ’ਤੇ ਨਿਰਮਮ ਵਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਬੇਟਾ ਸ਼ਮੇਂਦਰ, ਜੋ ਹਾਲੇ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੀ ਸੀ, ਹੈਜੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਚਲ ਵਸਿਆ। ਕਵੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗਮ ਨੂੰ ਗੀਤਾਂ ਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਢਾਲ ਕੇ ਨਿਜ਼ਾਤ ਦਾ ਰਾਹ ਲੱਭਿਆ। ਉਸਦੇ ਇਹ ਗੀਤ "ਸ਼ਿਸ਼ੂ" ਤੇ "ਸਮਰਪਣ" ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ। ਕਵੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਦੁਖ ਜਾਂ ਖੌਫ਼ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਸ ’ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਰੂਪ ਤੇ ਅਰੂਪ ਦੇ ਭੇਦ ਖੋਲਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾ ਅੰਦਰ ਕਵੀ ਜੀਵਨ-ਮ੍ਰਿਤੂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਦੀਆਂ ਰਮਜਾਂ ਖੋਲਦਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਟੈਗੋਰ ਦਾ ਨਿਜੀ ਜੀਵਨ ਜਦੋਂ ਘਰੇਲੂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾ ਘਿਰਿਆ ਸੀ, ਠੀਕ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਚੁਣੌਤੀ ਨੇ ਉਸਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਦਰਾਂ ’ਤੇ ਦਸਤਕ ਦਿੱਤੀ। ਲ਼ਾਰਡ ਕਰਜ਼ਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮਜ਼ਹਬ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਬੰਗਾਲ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਦੀ ਰਿਹਰਸਲ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੇ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਨੂੰ ਹਾਲੇ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹਾ ਪਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਜਿਨਾਹ ਜਦੋਂ ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਗੋਖਲੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਦਰਸ਼ ਮੰਨਦਾ ਸੀ। ੧੬ ਅਕਤੂਬਰ ੧੯੦੫ ਬੰਗਾਲ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਮੁਕਰਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਦੇਸ਼ਭਗਤ ਹਲਕਿਆਂ ਦੇ ਸੰਗ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ ਟੈਗੋਰ ਨੇ "ਭਾਈ-ਭਾਈ ਏਕੋ ਥਾਣੇਨ" ਦਾ ਨਾਹਰਾ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤਾ। ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਦਾ ਟੈਗੋਰ ਦਾ ਢੰਗ ਵੀ ਸ਼ਾਇਰਾਨਾ ਸੀ, ਉਹ ਇਹ ਦਿਖਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਰੂਹਾਨੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਤੇ ਨਿਰਵੈਰਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਕੁਰੂਪ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਹਸੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਗੀਤ ਪਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, "ਅਮਾਰੋ ਸੋਨਾਰ ਬਾਂਗਲੋ"—ਓ ਮੇਰਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਬੰਗਾਲ। ਇਸ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ, ਉੱਥੇ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਦੀ ਮਨਮੋਹਕ ਤਸਵੀਰ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਝੂਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜਿਉਂਦੇ-ਜਾਗਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਚੀਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਤਕਰੀਬਨ ਛੇ ਦਹਾਕੇ ਬਾਦ ਇਸੇ ਗੀਤ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਕੌਮੀ ਤਰਾਨਾ ਬਣਿਆ। ੩੦ ਅੱਸੂ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਜਿਸ ਦਿਨ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਵੰਡ ਨੇ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਲੈਣਾ ਸੀ, ਟੈਗੋਰ ਆਪਣੇ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲੇ, ਹੁਗਲੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨਾਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਇਹ ਹੋਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਤੁਰ ਪਏ, "ਤੂੰ ਤੋੜੇਂਗਾ ਰੱਬ ਦੇ ਬੰਧਨ, ਤੂੰ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਤੂੰ ਹੰਕਾਰੀ...। " ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਾਫ਼ਿਲਾ ਉਨ੍ਹਾ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਟੈਗੋਰ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਮਜ਼ਹਬ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਇਹ ਵੰਡ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਰੱਬ ਨੇ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਉਸਦੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੰਡਿਆ। ਜੋ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਉਹ ਉਸਦੇ ਗੁੱਟ ਤੇ ਕੇਸਰੀ ਰੰਗ ਦਾ ਰੇਸ਼ਮੀ ਗਾਨਾਂ ਬੰਨ ਦਿੰਦੇ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ "ਰਖਸ਼ਾ-ਬੰਧਨ" ਆਖਦੇ। ਆਪਣੇ ਘਰ ਨਾਲ ਲਗਦੀ ਇੱਕ ਮਸੀਤ ਦੇ ਮੌਲਵੀਆਂ ਦੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾ ਨੇ ਇਹ ਗਾੰਨਾ ਬੰਨਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਵਾਰੀਸਾਲ ਤੇ ਅਗਰਤਾਲਾ ਸਮੇਤ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਪਰ ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਉਹ ਲਹਿਰ ਹਿੰਸਕ ਰੂਪ ਧਾਰਦੀ ਗਈ, ਉਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾ ਦਾ ਮੋਹ ਭੰਗ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ। ਟੈਗੋਰ ਸਕੂਲਾ-ਕਾਲਜਾਂ ਦੇ ਬਾਈਕਾਟ ਤੇ ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਿਰੋਧੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਤਾਮੀਰੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੀ ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ, ਵਿਨਾਸ਼, ਤੋੜ-ਵਿਛੋੜੇ ਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਗੱਲ ਨੇ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੀ ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਣ ਲਹਿਰ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਬੋਲਣ ਤੇ ਲਿਖਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਮਹੌਲ ਵਿੱਚ ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਭੀੜ ਤੋਂ ਅਲਗ-ਥਲਗ ਪੈ ਗਏ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾ ’ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਲੇ ਛੱਡ ਜਾਣ ਦੀਆਂ ਤੋਹਮਤਾਂ ਲਗ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਹ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਰਜ਼ਨ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੜਕ ਰਹੇ ਸੀ। ਕਵੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਆਖਿਰ ਇੱਕਲੇ ਹੀ ਤੁਰਨਾ ਪੈਣਾ ਸੀ। ਇਹ ਜਨਤਕ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦਾ ਕਵੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਤੇ ਆਖਰੀ ਤਜ਼ੁਰਬਾ ਸੀ। ==ਟੈਗੋਰ ਤੇ ਰਾਥਨਸਟਾਈਨ ਦੀ ਮਿਲਣੀ== ਹੁਣ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਵੀ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਅੰਬਰ-ਅੰਬਰ ਧੜਕਨੇ ਸਨ। ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੌਕਾ-ਮੇਲ ਬਹੁਤ ਹਸੀਨ ਸੀ। ਦੂਰ ਲੰਦਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਰਾਥਨਸਟਾਈਨ, ਜੋ ਕਿ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਕਲਾ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪਰਖੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਯੂਰੋਪ ਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਅਦਬੀ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਡੂੰਘੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਤੇ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਸੀ। "ਮਾਡਰਨ ਰਿਵੀਉ" ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਪੰਨੇ ਪਲਟ ਦਿਆਂ ਉਸਦੀ ਨਿਗਾਹ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ’ਤੇ ਪਈ, ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਨਾਂ ਉਸ ਲਈ ਅਜਨਬੀ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਕਹਾਣੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਜੋਰਾਸਾਂਕੂ ਖਤ ਲਿਖਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਲੇਖਕ ਦਾ ਹੋਰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣ ਸਕੇ। ਕੁਝ ਅਰਸਾ ਬਾਦ ਉਸਨੂੰ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ ਮਿਲੀ, ਇਹ ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਨਿਕੇਤਨ ਵਿੱਚ ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਅਜਿਤ ਚਕਰਵਰਤੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇਹ ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਨੁਵਾਦ ਸੀ। ਅਨੁਵਾਦ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚਲੀ ਰੂਹਾਨੀ ਸੁਰ ਨੇ ਰਾਥਨਸਟਾਈਨ ਨੂੰ ਕੀਲ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖ ਕੇ ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਲੰਦਨ ਆਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿਤਾ। ਇੱਤਫ਼ਾਕ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਟੈਗੋਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਨਿਕਲ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਹ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਉਸਦਾ ਇਹ ਦੌਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਸੇ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਂਸਾਰ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਲਈ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਨ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਟੈਗੋਰ ਜਦ ਲੰਦਨ ਰਾਥਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਕਾਪੀ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਫ਼ੜਾਈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਦੀਆਂ ਉਹ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕਵੀ ਨੇ ਖੁਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਰਾਥਨਸਟਾਈਨ ਨੂੰ ਇੰਜ ਲੱਗਾ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਰਹਸਮਈ ਸ਼ੈਅ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਵੇ। ਬ੍ਰੈਡਲੇ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮਹਾਕਵੀ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਸ਼ਾਇਦ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਖਰੜਾ ਯੀਟਸ ਦੇ ਪੜਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਪੜਣਸਾਰ ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਖੁਮਾਰੀ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਚੜ ਗਈ। ਲੰਦਨ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫੇਰ ਉਨ੍ਹਾ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪੜਿਆ ਤੇ ਇੱਕ-ਦੁੱਕਾ ਕੁਝ ਸੁਝਾ ਵੀ ਦਿੱਤੇ। ਪਰ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਮੂਲ ਪਾਠ ਨਾਲ ਕੋਈ ਛੇੜ-ਛਾੜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਬੰਗਾਲੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਖੁਦ ਕਵੀ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਅਨੁਵਾਦ ਕਦੇ ਪੂਰਣ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਦ ਵੀ ਰਾਬਰਟ ਬ੍ਰਿਜ ਵਰਗੇ ਲਾਮਿਸਾਲ ਕਵੀ ਨੇ ਉਸ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਮਾਮੂਲੀ ਸੋਧਾਂ ਕਰਨ ਦੀ ਤਜਵੀਜ ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਯੀਟਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ’ਤੇ ਮੰਜ਼ੂਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ੭ ਜੁਲਾਈ ੧੯੧੨ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਰਾਥਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਘਰ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਬੁਲੰਦ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੜ ਕੇ ਸੁਣਾਈਆਂ। ਸ਼ਰੋਤਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ [[ਯੀਟਸ]] ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, [[ਐਜ਼ਰਾ ਪਾਉਂਡ]], [[ਸਿਨਕਲੇਯਰ]],[[ ਵੈਲਜ਼]], [[ਬਰਟੰਡ ਰਸਲਜ਼]],[[ ਬਰੂਕ]] ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਮਹਾਰਥੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਐਜ਼ਰਾ ਪਾਉਂਡ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਦੀਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਦਾਂਤੇ ਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਸਦੀ ਇਹ ਖੁਮਾਰੀ ਥੁੜ ਚਿਰੀ ਸੀ, ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਹ ਟੈਗੋਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਨੋਬਲ ਈਨਾਮ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਦ ਉਸਦਾ ਇਹ ਵਿਰੋਧ ਜਗ ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਇਹ ਈਨਾਮ ਸਾਹਿਤਕ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿਚਲੀ ਇੱਕ ਸਨਸਨੀ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਸਨਸਨੀ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਮੋਹਰੀ ਉਹ ਖੁਦ ਆਪ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਵਿਤਾ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਟੈਗੋਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਸੀ। ਸਿਨਕਲੇਯਰ ਦਾ ਇਹ ਦਾਵਾ ਸੀ ਕਿ ਟੈਗੋਰ ਦੀਆਂ ਇਹ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪੱਛਮੀ ਸਾਹਿਤ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਇਆਫ਼ਾ ਸਨ। ਰਾਥਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਨੂੰ ਇਹ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਛਾਪਣ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਵੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਯੀਟਸ ਨੇ ਉਸ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਮੁਖਬੰਧ ਲਿਖਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਪੂਰਾ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਯੀਟਸ ਇਨ੍ਹਾ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ "ਸਰਵੁੱਚ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ" ਤਸਲੀਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਕੋਈ ਯੂਨਿਵਰਸਿਟੀ ਉਸਨੂੰ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰੇ। ਪਰ ਲਾਰਡ ਕਰਜ਼ਨ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਕਾਰਣ ਇਹ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ ਤੇ ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਨੂੰ ਇਸ ਸਨਮਾਨ ਲਈ ਚੌਥਾਈ ਸਦੀ ਤਾਈਂ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਸੰਨ ੧੯੧੩ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤਕ ਖੇਤਰ ਦਾ ਨੋਬਲ ਈਨਾਮ ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਦੇਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਮੌਕਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਸ਼ਿੰਦੇ ਨੂੰ ਇਸ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜ਼ਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਫ਼ੌਜੀ ਖੇਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਹਿਲੀ ਵਡੀ ਜੰਗ ਦਾ ਜਨੂਨ ਸਂਸਾਰ ਦੇ ਜ਼ਹਿਨ ਵਿੱਚ ਖੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਉੱਤੇ ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਹੋਰ ਵੀ ਖਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਬਾਦ ਅਮਰੀਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਟੈਗੋਰ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ ਦੀ ਮੰਦੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇੱਕ ਖੁਫ਼ੀਆ ਹੁਕਮ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਨਿਕੇਤਨ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਭੇਜਣ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਦਾ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਤਰਜ਼ੁਮਾ ਛਪਣ ਤੋਂ ਬਾਦ ਆਲੋਚਕ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਲਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕਵੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗੁਟਰ-ਗੂੰ ਸਿੱਕਿਆਂ ਖਾਤਿਰ ਵੇਚ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਪਰ ਨੋਬਲ ਈਨਾਮ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਨੇ ਰਾਤੋ-ਰਾਤ ਸਥਿਤੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਵਧਾਈ ਦੇਣ ਖਾਤਿਰ ਉਨ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੌੜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ੧੪ ਨਵੰਬਰ ੧੯੧੩ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਨੋਬਲ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਕੇਬਲਗ੍ਰਾਮ ਕਲਕੱਤਾ ਪਹੁੰਚੀ ਜਿੱਥੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਨਿਕੇਤਨ ਲਈ ਤਾਰਾਂ ਖੜਕਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਦੇਖਦੇ ਹੀ ਦੇਖਦੇ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਉਤਸਵ ਵਰਗਾ ਮਾਹੌਲ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗਡੀਆਂ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਆਸ਼ਰਮ-ਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਖਾਸ ਮੌਕਾ ਸੀ ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਹੁਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਇਹ "ਨੋਬਲ ਈਨਾਮ" ਕੀ ਸ਼ੈਅ ਹੈ। ਉਹ ਤਾਂ ਬਸ ਗੁਰੂਦੇਵ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾ ਲਈ ਇੰਨਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣ ਕੁੱਲ ਦੁਨੀਆ ਉਨ੍ਹਾ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਇਸ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਟੈਗੋਰ ਦਾ ਮਨ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ੨੩ ਨਵੰਬਰ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਉਸਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰਥ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂ ਜੋ ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਤੀਤ ਦੀ ਕੁੜਤਣ ਘੁਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜਦ ਮੈਂ ਪੂਰਬ ਦੇ ਕੰਡੇ ਬੈਠ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭੇਟ ਦੇ ਫੁੱਲ ਚੜਾਏ ਸਨ ਤਾਂ ਮੈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਦੀ ਵਧਾਏਗਾ। ..........ਯੂਰੋਪ ਨੇ ਸਨਮਾਨ ਦਾ ਇਹ ਹਾਰ ਮੇਰੇ ਗਲ ਪਾਇਆ ਹੈ। .........ਇਸਦਾ ਅਸਲ ਮੁੱਲ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਸਭਿਅਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਮਾਣਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਸਾਡੇ ਮੁਲਕ ਨਾਲ ਕੁਝ ਲੈਣਾ-ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ। ..........ਜੇ ਕਿਸੇ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਨੋਬਲ ਈਨਾਮ ਹਾਸਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਮੁੱਲ ਵੀ ਵੱਧ ਜਾਵੇ। "ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਚੁਭੀਆਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਨ। ਪਰ ਉਹ ਮੌਕੇ ਦੀ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਚੁੱਪ ਸਨ। ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਜਦ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਲਾਰਡ ਕਾਰਿਮਿਸ਼ੇਲ ਹੱਥੋਂ ਗਵਰਨਰ ਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਤਗਮਾ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਦਿਖਾਉਣ ਦਾ ਚੰਗਾ ਮੌਕਾ ਹਾਸਿਲ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਨੂੰ ਭਵਿਖ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾ ਕਦੇ ਹੱਥੋਂ ਜਾਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਮੁੱਲ ਤਾਰਨਾ ਪਿਆ। ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ "ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਖੋਜ" ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਸਪੁੱਤਰ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਆਪਸੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਾਫ਼ੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸੀ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਿਸ਼ ਮੀਰਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਹਾਸੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਕਾਇਨਾਤ ਤੱਪ ਤੇ ਆਨੰਦ ਦੇ ਦੋ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਸਾਜੀ ਗਈ ਹੈ, ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਤੱਪ ਦੀ ਮੂਰਤ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਆਨੰਦ ਦੀ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਜਦੋਂ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪਣਾ ਸਕੂਲ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਆ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾ ਦੇ ਸਕੂਲ "ਫ਼ੀਨਕਸ" ਦੇ ਬੱਚੇ ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਭੇਜੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾ ੨੦ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦਾ ਬੇਟਾ ਦੇਵਦਾਸ ਵੀ ਸੀ। ਟੈਗੋਰ ਤੇ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਉਦੋਂ ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ ਜਦੋਂ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈਣ ਵਾਸਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਆਏ ਸਨ। ਐਂਡਰੀਉਜ਼ ਉਨ੍ਹਾ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਦੋਸਤ ਸੀ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਉਨ੍ਹਾ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਕੜੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਟੈਗੋਰ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੇ ਅਹਿੰਸਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਹਿਮਾਇਤੀ ਸਨ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਪਿਛੜੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਤਮੀਰੀ ਕੰਮ ਦੇ ਵੀ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾ ਕਦੇ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਣ ਦੇ ਮਤ ਨੂੰ ਕਬੂਲ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਚਰਖੇ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨੂੰ ਹੀ ਸਵੀਕਾਰਦੇ ਸਨ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਖੁਦ ਉਨ੍ਹਾ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਰਾਜ਼ੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜੋ ਕਾਮਯਾਬ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਈ। ਇਸ ਲਈ ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਫਲ ਚਖਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਟੈਗੋਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੂੰ ਬਾਖਬਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੀ ਸਵਰਾਜ ਦੇ ਮੋਹ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਵਰਤ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿਵਲ ਨਾਫ਼ਰਮਾਨੀ ਵੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਦੋਹਰੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜਦੋਂ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨੇੜੇ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਤਾਕਤ ਹੋਰ ਵੀ ਖਤਰਨਾਕ ਸਿੱਧ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਲਿਆਂਵਾਲਾ ਦੀ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਦ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਬੇਬਾਕ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਕੁੜਤਣ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਈ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਇੱਕ "ਮਹਾਨ ਸੰਤਰੀ" ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਗਦੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਹੋਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਲਿਆਂਵਾਲਾ ਦੇ ਸਾਕੇ ਨੇ ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ "ਰਾਜ" ਦੀ ਛਵੀ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਛਮੀ ਸਭਿਅਤਾ ਬਾਰੇ ਉਸਦੀ ਧਾਰਨਾ ਵਿੱਚ ਤਿੱਖੀ ਤਬਦੀਲੀ ਆਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਸਿਖਰ "ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਸੰਕਟ" ਨਾਂ ਦੇ ਉਸਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਖਰੀ ਜਨਮਦਿਨ ਸਮੇਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਅਤੇ ਅਖਬਾਰਾਂ ’ਤੇ ਲੱਗੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਹਤਿਆਕਾੰਡ ਦੀਆਂ ਖਬਰਾਂ ਦੇਸ਼ ਅੰਦਰ ਫੈਲ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਟੈਗੋਰ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਨਿਕੇਤਨ ਤੋਂ ਕਲਕੱਤਾ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਸਨ। ਪਰ ਸਿਆਸੀ ਲੀਡਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇੰਨਾ ਡਰੇ ਹੋਏ ਸਨ ਕਿ ਪਬਲਿਕ ਜਲਸਾ ਕਰਨ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਨਣ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਦੁਖੀ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਐਂਡਰਿਉਜ਼ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਦਿਲ ਫ਼ਰੋਲਿਆ। ਇਸ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਲਿਖੇ ਗਏ ਪੰਜ ਖਤ ਦੋ ਦਰਦਮੰਦ ਦਿਲਾਂ ਦੀ ਤਰਜ਼ਮਾਨੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਐਂਡਰਿਉਜ਼ ਜੋ ਇੱਕ ਪਾਦਰੀ ਸੀ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਭਾਰਤੀ ਮਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੀਨਬੰਧੂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਿਹਾ ਕਿ ਕਿਵੇਂ "ਈਸਾ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ" ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨੈਤਿਕ ਜਿੱਤ ਸਮਝਣ ਦੀ ਭੁੱਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸੀ। ਚਾਰ-ਚੁਫ਼ੇਰੇ ਚੁੱਪ ਪਸਰੀ ਸੀ, ਇਕੱਲੇ ਤੁਰਣ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਵੰਗਾਰ ਕਵੀ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਲਲਕਾਰ ਰਹੀ ਸੀ। ੨੯ ਮਈ ਦੀ ਰਾਤ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਲਾਰਡ ਚੈਮਸਫ਼ੋਰਡ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖਤ ਲਿਖਿਆ: ਯੋਰ ਐਕਸੀਲੈਂਸੀ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ...........ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜੋ ਜ਼ਾਲਿਮਾਨਾ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ ਹਨ....................ਸਭਿਅਕ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਕੋਈ ਮਿਸਾਲ ਨਹੀਂ.............ਸਾਡੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਰਾ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇਜ਼ਤੀਆਂ ਤੇ ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਹੰਡਾ ਰਹੇ ਹਨ...........ਘੁਟਵੀਂ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚੋਂ ਰਿਸ-ਰਿਸ ਕੇ ਉਹ ਟੀਸ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਤਾਈਂ ਪਹੁੰਚ ਰਹੀ ਹੈ.........ਸਾਡੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਇਸ ਪੀੜ ਨੂੰ ਹਾਕਿਮਾਂ ਨੇ ਉੱਕਾ ਹੀ ਅਣਗੋਲਿਆਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ...........ਪ੍ਰੈਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ........ਸਾਡੇ ਦੁਖਾਂ ਦਾ ਕਰੂਰਤਾ ਨਾਲ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਊਣ ਦੀ ਹਦ ਤਾਈਂ ਗਏ ਹਨ.........ਅਪੀਲ ਦਾ ਕੋਈ ਫ਼ਾਇਦਾ ਨਹੀਂ............ਸਟੇਟਸਮੈਨਸ਼ਿਪ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਦੂਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉੱਥੇ ਬਚੀ ਨਹੀਂ..........ਸੋ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇੰਨਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾ ਲੱਖਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਬਣਾ ਜੋ ਡਰ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ’ਚ ਹੱਕੇ-ਬੱਕੇ ਹੋਏ ਗੂੰਗੇ ਹੀ ਹੋ ਗਏ ਹਨ.........ਇਸ ਘੋਰ ਬੇਜ਼ਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਮੈਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਇਹ ਡਰਾਮੇ ਇਸ ਘੜੀ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤਿੱਖਾ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ........ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾ ਦਾ ਮਾਨ-ਸਨਮਾਨ ਸਭ ਖੋਹ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ.........................ਇਹੋ ਕਾਰਣ ਨੇ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਰਹੇ ਨੇ............ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਨਾਈਟਹੁਡ ਦੇ ਮੇਰੇ ਇਸ ਖਿਤਾਬ ਤੋਂ ਸੁਰਖੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਜੋ ਮੈਂ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪੂਰਵਲੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੱਥੋਂ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ ਸੀ......................। ਰ, ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਸਿਰਾ-ਸਾਰ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਹੀ ਬਚੇ ਸਨ ਪਰ ਕਵਿਤਾ ਹਾਲੇ ਵੀ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਜਵਾਨ ਸੀ। ਨਾਜ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਉਸ ਤਾਈਂ ਪਹੁੰਚ ਦੀਆਂ ਤੇ ਉਹ ਕਵਿਤਾ ਛੁਹਾ ਕੇ ਤ੍ਰਾਸਦੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਫ਼ਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ:"ਪਾਪਾਂ ਮਾਰੇ ਯੁਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਏਗਾ, .......ਸਾਦਗੀ ਨਾਲ ਸਰਸ਼ਾਰ ਬੰਦਾ, ਲਾਲਸਾਵਾਂ ਛੰਡ, ਮੁਕਤ ਹੋ ਚਿਤਾ ਦੀ ਰਾਖ ਚੋਂ ਉਠੇਗਾ, ਨਵੇ ਸਿਰਜਨ ਲਈ, ਚਿੰਤਨ ਲਈ। " ਬੁਖਾਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ੧੫ ਮਈ ਨੂੰ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਖਤ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਰਾਸ਼ਤਰਪਤੀ ਰੂਜ਼ਵੈਲਟ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ। ਇਹ ਉਹ ਸਮਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਮਿੱਤਰ ਦੇਸ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਇਹ ਭਰੋਸਾ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾ ਦੀ ਜੰਗ ਜ਼ਮਹੂਰੀਅਤ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਖਾਤਿਰ ਹੈ। ਅਗਸਤ ੧੯੪੦ ਨੂੰ ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਨਿਕੇਤਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖਾਸ ਕਨਵੋਕੇਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਕਵੀ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਭੇਂਟ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਬਾਦ ਉਸਨੇ ਰਮਾਇਣ ਦੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਾ ਉੱਤੇ ਜਨਤਕ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ। ਫ਼ੇਰ ਉਸੇ ਸਾਲ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ "ਛੈਲ-ਬੇਲਾ" ਨਾਂ ਦੀ ਉਸਦੀ ਕਿਤਾਬ ਆਈ। ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਉਹ ਕਈ ਧਰਾਤਲਾਂ ’ਤੇ ਜਿਉਂ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਪੂਰੇ ਵੇਗ ਨਾਲ। ==ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦ== 1871 ਈ: ਵਿੱਚ ਰਾਬਿੰਦਰ ਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਅਕਾਦਮੀ, ਜੋ ਐਂਗਲੋ ਇੰਡੀਅਨ ਸਕੂਲ ਸੀ, ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1874 ਈ: ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਸੇਂਟ ਏਸਜ਼ੇਵੀਅਰ ਸਕੂਲ' ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਾਲ ਰਾਬਿੰਦਰ ਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਟਕਕਾਰ ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ ਦੇ ਨਾਟਕ 'ਮੈਕਬੈੱਥ' ਅਤੇ ਮਹਾਂਕਵੀ ਕਾਲੀਦਾਸ ਦੀ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾ 'ਕੁਮਾਰਸੰਭਮ' ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਕੀਤਾ। 'ਅਭਿਲਾਸ਼ਾ' ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਵਿਤਾ ਸੀ ਜੋ ਇਸੇ ਸਾਲ ਛਪੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ 'ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਾਜ਼ਾਰ ਪਤ੍ਰਿਕਾ' ਵਿੱਚ ਛਪੀ। ਰਾਬਿੰਦਰ ਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੀ 1882 ਈ: ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ 'ਸੰਧਿਆ ਸੰਗੀਤ' ਛਪੀ।<ref>{{Cite web|url=https://pa.wikisource.org/wiki/%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%A8%E0%A8%BE:%E0%A8%9F%E0%A9%88%E0%A8%97%E0%A9%8B%E0%A8%B0_%E0%A8%95%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%A3%E0%A9%80%E0%A8%86%E0%A8%82.pdf/1|title=ਟੈਗੋਰ ਕਹਾਣੀਆਂ|last=ਕੁੰਜਾਹੀ|first=ਸ਼ਾਦ|date=1944|website=pa.wikisource.org|publisher=ਕਲ ਬੁਕ ਏਜੰਸੀ ਤੋਕ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ|access-date=}}</ref> == ਰਚਨਾਧਰਮੀ == ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ, ਛੰਦ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਅਨੋਖੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਗਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਕਵਿਤਾ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਸੀ ਅਤੇ 1877 ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਘੂਕਥਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਕ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਜਾਨ ਫੂਕਣ ਵਾਲੇ ਯੁਗਦਰਸੀ ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਸਿਰਜਣ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ [[ਗੀਤਾਂਜਲੀ]], [[ਪੂਰਬੀ ਪ੍ਰਵਾਹਿਨੀ]], [[ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਭੋਲਾਨਾਥ]], [[ਮਹੂਆ]], ਵਨਵਾਣੀ, ਪਰਿਸ਼ੇਸ਼, ਪੁਨਸ਼ਚ, ਵੀਥਿਕਾ ਸ਼ੇਸ਼ਲੇਖਾ, [[ਚੋਖੇਰਬਾਲੀ]], ਕਣਿਕਾ, ਨੈਵੇਦਯ ਮਾਯੇਰ ਖੇਲਾ ਅਤੇ ਕਸ਼ਣਿਕਾ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਾਹਿਤ, ਦਰਸ਼ਨ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਆਦਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮੇਟ ਲਏ ਸਨ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮੋ-ਸਮਾਜੀ ਦੇ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸਮਾਜੀ ਸਨ। ਪਰ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ। ਰਾਬਿੰਦਰ ਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨੇ 1876 ਈ: ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ-ਨਾਟ 'ਬਾਨੋਫੂਲ' ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। 1877 ਈ: ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 'ਅਲੀਕਬਾਬੂ' ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰੀ ਵੀ ਕੀਤੀ ਤੇ 'ਭਾਨੁਸਿੰਹੇਰ ਪਦਾਵਲੀ', 'ਭਿਖਾਰਿਨੀ' ਤੇ 'ਕਰੁਣਾ' ਆਦਿ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। 1879 ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੰਦਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਮਿਲ ਗਿਆ। <br/>ਰਾਬਿੰਦਰ ਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨੇ 1880 ਈ: ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਪਰਤਣ 'ਤੇ ਗੀਤ-ਨਾਟ 'ਮਾਨ-ਮਈ' ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਪੱਤਰ ਵੀ ਲਿਖੇ ਜੋ ਮਗਰੋਂ 'ਯੂਰਪੀ ਪਰਵਾਸੀ ਪੱਤਰ' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਛਪੇ। 1881 ਈ: ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 'ਵਾਲਮੀਕੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ' ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਭਗਵਾਨ ਵਾਲਮੀਕ ਬਾਰੇ ਨਾਟਕ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਵਾਲਮੀਕ ਨੇ 'ਰਾਮਾਇਣ' ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਨਾਟਕ ਠਾਕਰਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਖੇਡਿਆ ਗਿਆ। ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਰੱਬ ਦੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਚਿਰਸਥਾਈ ਸੰਪਰਕ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਸ਼ਾਖਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨਾ ਹੋਵੇ-ਕਵਿਤਾ, ਗਾਣ, ਕਥਾ, ਨਾਵਲ, ਡਰਾਮਾ, ਪ੍ਰਬੰਧ-ਕਾਵਿ, ਸ਼ਿਲਪਕਲਾ-ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਧਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕੁੱਝ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ। ==ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਿਕੇਤਨ== ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਨੇੜ ਬਹੁਤ ਭਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੋਚਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੋਚ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ 1901 ਵਿੱਚ ਸਿਆਲਦਾ ਛੱਡਕੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਆ ਗਏ। ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਸੰਗ ਰੁੱਖਾਂ, ਬਗੀਚਿਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਿਕੇਤਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਦ ਰਬਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦਾ ਨਿਜੀ ਜੀਵਨ ਅਚਾਨਕ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੰਜ ਜਾਪਦਾ ਜੀਵਨ ਜਿਵੇਂ ਰਬਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਮੌਤ ਬੜੀ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਖੋਹ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਲਣ ਦਾ ਵੀ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲ ਰਿਹਾ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਿਕੇਤਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨੂੰ ਹਾਲੇ ਥੋੜਾ ਹੀ ਸਮਾਂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਅਚਾਨਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮ੍ਰਿਣਾਲਨੀ ਦੇਵੀ ਸਖਤ ਬੀਮਾਰ ਪੈ ਗਈ। ਟੈਗੋਰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਗਏ ਸਨ; ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਲੋਅ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀ-ਤੋੜ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮ੍ਰਿਣਾਲਨੀ ਦੀ ਤਬੀਅਤ ਲਗਾਤਾਰ ਬਿਗੜਦੀ ਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਖੀਰ 28 ਸਾਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮ੍ਰਿਣਾਲਨੀ ਨੇ ਲੰਬੀ ਬੀਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਦ 23 ਨਵੰਬਰ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਵਾਰ ਤੱਕਿਆ, ਅੰਤਿਮ ਸਾਹ ਭਰੀ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਮੂੰਦ ਲਈਆਂ। ਇਹ ਘੜੀ ਟੈਗੋਰ ਲਈ ਵੇਦਨਾ ਤੇ ਪੀੜ ਦਾ ਸਿਖਰ ਸੀ, ਉਹ ਤੜਫ ਰਹੇ ਸਨ ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਦੇ ਗੁੱਝੇ ਭੇਦ ਇਹ ਵੇਦਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਖੋਲ ਰਹੀ ਸੀ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਸ ਅਨਸ਼ਵਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਤ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ: ' ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਮਰਮ ਜਾਣ ਗਿਆ ਹਾਂਂ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਖਾਤਿਰ ਠੁਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈਂ- - । ਵੈਦਿਕ ਪਾਤਰ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਵਾਂਗ ਟੈਗੋਰ ਵੀ ਵੇਦਨਾ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਹੇ ਸਨ। ==ਸੰਪਾਦਕ== ਰਾਬਿੰਦਰ ਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਨਿਰੰਤਰ ਚਲਦੀ ਰਹੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1890 ਵਿੱਚ 'ਬਿਸਰਜਨ' ਗੀਤ ਨਾਟ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰੰਗ-ਮੰਚ 'ਤੇ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। 1892 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ 'ਚਿਤਰਾਂਗਦਾ' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। 1894 ਵਿੱਚ 'ਸੋਨਾਰ ਤਰੀ' ਛਪੀ। ਉਹ 'ਸਾਧਨਾ' ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਵੀ ਬਣੇ। 1896 ਵਿੱਚ 'ਚਿਤਰਾ' ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਛਪਿਆ। ==ਗੀਤਾਂਜਲੀ== ਰਾਬਿੰਦਰ ਨਾਥ ਟੈਗੋਰ 1898 ਈ: ਵਿੱਚ 'ਭਾਰਤੀ' ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਬਣੇ। 1901 ਈ: ਵਿੱਚ 'ਬੰਗਦਰਸ਼ਨ' ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ ਕਵੀ ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਹੇਠ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਇਸੇ ਸਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਬੇਟੀਆਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ। ਟੈਗੋਰ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਜੀਵਨ ਅਦੁੱਤੀ ਹੈ। 1912 ਈ: ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾ 'ਗੀਤਾਂਜਲੀ' ਛਪੀ ਜਿਸ ਨੂੰ 1913 ਈ: ਵਿੱਚ 'ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ' ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਕਲਕੱਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੱਲੋਂ ਡੀ. ਲਿਟ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ==[http://punjabistory.com/essay-on-rabindranath-tagore-in-punjabi/ ਟੈਗੋਰ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220216162758/http://punjabistory.com/essay-on-rabindranath-tagore-in-punjabi/ |date=2022-02-16 }} ਤੇ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ == ''ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ'' ਦੇ ਸਾਕੇ ਨੇ ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ "ਰਾਜ" ਦੀ ਛਵੀ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਛਮੀ ਸਭਿਅਤਾ ਬਾਰੇ ਉਸਦੀ ਧਾਰਨਾ ਵਿੱਚ ਤਿੱਖੀ ਤਬਦੀਲੀ ਆਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਸਿਖਰ "ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਸੰਕਟ" ਨਾਂ ਦੇ ਉਸਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਖਰੀ ਜਨਮਦਿਨ ਸਮੇਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਅਤੇ ਅਖਬਾਰਾਂ ’ਤੇ ਲੱਗੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਹਤਿਆਕਾੰਡ ਦੀਆਂ ਖਬਰਾਂ ਦੇਸ਼ ਅੰਦਰ ਫੈਲ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਟੈਗੋਰ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਨਿਕੇਤਨ ਤੋਂ ਕਲਕੱਤਾ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਸਨ। ਪਰ ਸਿਆਸੀ ਲੀਡਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇੰਨਾ ਡਰੇ ਹੋਏ ਸਨ ਕਿ ਪਬਲਿਕ ਜਲਸਾ ਕਰਨ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਨਣ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਦੁਖੀ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ [[ਐਂਡਰਿਉਜ਼]] ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਦਿਲ ਫ਼ਰੋਲਿਆ। ਇਸ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਲਿਖੇ ਗਏ ਪੰਜ ਖਤ ਦੋ ਦਰਦਮੰਦ ਦਿਲਾਂ ਦੀ ਤਰਜ਼ਮਾਨੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਐਂਡਰਿਉਜ਼ ਜੋ ਇੱਕ ਪਾਦਰੀ ਸੀ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਭਾਰਤੀ ਮਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੀਨਬੰਧੂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਿਹਾ ਕਿ ਕਿਵੇਂ "ਈਸਾ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ" ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨੈਤਿਕ ਜਿੱਤ ਸਮਝਣ ਦੀ ਭੁੱਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸੀ। ਚਾਰ-ਚੁਫ਼ੇਰੇ ਚੁੱਪ ਪਸਰੀ ਸੀ, ਇਕੱਲੇ ਤੁਰਣ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਵੰਗਾਰ ਕਵੀ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਲਲਕਾਰ ਰਹੀ ਸੀ। ੨੯ ਮਈ ਦੀ ਰਾਤ ਟੈਗੋਰ ਨੇ [[ਲਾਰਡ ਚੈਮਸਫ਼ੋਰਡ]] ਨੂੰ ਇੱਕ ਖਤ ਲਿਖਿਆ। ==ਟੈਗੋਰ ਤੇ ਕੌਮੀ ਗੀਤ == ਅਕਤੂਬਰ ੧੯੩੭ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਟੈਗੋਰ ਗੋਪਤੂ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ ਤਾਂ ਪੰਡਿਤ ਨਹਿਰੂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਈ। ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਕੌਮੀ ਗੀਤ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਉਨ੍ਹਾ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ। ਨਹਿਰੂ ਬੰਦੇ-ਮਾਤਰਮ ਨਾਲੋਂ ਜਨ-ਗਣ-ਮਨ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਰਜ਼ੀਹ ਦੇ ਰਹੇ ਸੀ, ਉਹ ਇਸ ਬਾਰੇ ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਰਾਇ ਜਾਣਨ ਦੇ ਇਛੁਕ ਸਨ। ਪਰ ਟੈਗੋਰ ਲਈ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ’ਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਕਹਿਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਨ-ਗਣ-ਮਨ ਦੇ ਰਚਣਹਾਰ ਉਹ ਖੁਦ ਸਨ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਬੰਦੇ-ਮਾਤਰਮ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਧੁਨ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾ ਨੇ ਹੀ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਉਸ ਗੀਤ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਇਤਰਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਟੈਗੋਰ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਸਹਿਮਤ ਸਨ ਕਿ ਕੌਮੀ ਗੀਤ ਸਭ ਦੀ ਮੰਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਹੀ ਤਹਿ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਖਾਸ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹਰਗਿਜ਼ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਭਾਰਤ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਫ਼ਿਰਕੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਨੂੰ ਲਿਖੀ ਚਿੱਠੀ ਵਿੱਚ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੰਦੇ-ਮਾਤਰਮ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਗੀਤ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਬਖਾਨੀ ਗਈ ਦੇਵੀ ਸੰਕੇਤਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੁਰਗਾ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਵੀ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਠੀਕ ਹੈ ਪਰ ਸੰਸਦ ਸਭ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਥਾਂ ਹੈ ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਢੁਕਵਾਂ ਨਹੀਂ। ਕੌਮੀ ਗੀਤ ਤਾਂ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਦਿਲੋਂ ਕਬੂਲ ਹੋਵੇ। ਲਗਭਗ ੧੦ ਸਾਲ ਬਾਦ ਡਾ. ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਵਾਲੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਜਨ-ਗਣ-ਮਨ ਨੂੰ ਕੌਮੀ ਗੀਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। == ਸੰਗੀਤ == ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਕਰੀਬ 2, 230 ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਰਾਬਿੰਦਰ ਸੰਗੀਤ ਬੰਗਲਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਹੈ। ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਵਲੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਿਆਦਾਤਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤਾਂ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਠੁਮਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਇਹ ਗੀਤ ਮਾਨਵੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੁਦੇਵ ਦੇ ਗੀਤ ਇਹ ਆਭਾਸ ਕਰਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਉਸ ਰਾਗ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਈ ਹੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਗਹਿਰਾ ਲਗਾਉ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਕੁਦਰਤ ਪ੍ਰੇਮੀ ਅਜਿਹਾ ਇੱਕਮਾਤਰ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹੇ ਦੋ ਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰਗਾਨ ਲਿਖਿਆ। ==ਪੈਂਟਿੰਗ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ== ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੈਂਟਿੰਗ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। == ਦਰਸ਼ਨ == ਗੁਰੁਦੇਵ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤਮ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਯੁੱਗ ਦਾ ਸੰਸ਼ਾ, ਮੋਹ, ਕਲਾਂਤੀ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜਾਂ ਜ਼ਾਹਰ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਰੱਬ ਦੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਚਿਰਸਥਾਈ ਸੰਪਰਕ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਉਭਰਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। ਟੈਗੋਰ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਚਾਰਕ ਮੱਤਭੇਦ ਰਿਹਾ। ਜਿੱਥੇ ਗਾਂਧੀ ਪਹਿਲੇ ਪਾਏਦਾਨ ਉੱਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਨੂੰ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਉਥੇ ਟੈਗੋਰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਲੇਕਿਨ ਦੋਨੋਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੂੰ ਮਹਾਤਮਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਿਕੇਤਨ ਆਰਥਕ ਕਮੀ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁਰੁਦੇਵ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕਾਂ ਦਾ ਮੰਚਨ ਕਰਕੇ ਪੈਸਾ ਇਕੱਤਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਵਕਤ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ੬੦ ਹਜਾਰ ਰੁਪਏ ਦੇ ਅਨੁਦਾਨ ਦਾ ਚੈੱਕ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਖੀਰ ਸਮਾਂ 7 ਅਗਸਤ 1841 ਦੇ ਕੁੱਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਲਾਜ ਲਈ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਤੋਂ [[ਕੋਲਕਾਤਾ]] ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਾਤੀਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਸਾਡੇ ਇੱਥੇ ਨਵਾਂ ਪਾਵਰ ਹਾਊਸ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹਾਂ ਪੁਰਾਣਾ ਆਲੋਕ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ ਨਵੇਂ ਦਾ ਆਗਮਨ ਹੋਵੇਗਾ।<ref>{{Cite web |url=http://www.historytoday.com/hugh-tinker/death-rabindranath-tagore |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2014-04-10 |archive-date=2014-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140510082833/http://www.historytoday.com/hugh-tinker/death-rabindranath-tagore |dead-url=yes |archivedate=2014-05-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140510082833/http://www.historytoday.com/hugh-tinker/death-rabindranath-tagore |url-status=deviated }}</ref> 7 ਅਗਸਤ, 1941 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਅਦੁੱਤੀ ਕਵੀ, ਨਾਟਕਕਾਰ ਤੇ ਚਿੰਤਕ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਗਿਆ। == ਸਨਮਾਨ == #ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਨ 1913 ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ [[ਸਰ ਦੀ ਉਪਾਧੀ]] ਮਿਲੀ। #[[ਕਲਕੱਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵੱਲੋਂ ਡੀ. ਲਿਟ ਦੀ ਉਪਾਧੀ #ਰਾਬਿੰਦਰ ਨਾਥ ਟੈਗੋਰਨੂੰ 1915 ਵਿੱਚ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਨ 'ਸਰ' ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 1919 ਈ: ਵਿੱਚ [[ਜਲਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ]] ਦੇ ਖੂਨੀ ਸਾਕੇ ਪਿੱਛੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਮੋੜ ਦਿੱਤੀ। #[[ਹਾਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਅਮਰੀਕਾ, [[ਢਾਕਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], [[ਕਲਕੱਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਣ ਯਾਦਗਾਰੀ #1935 ਈ: ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਨੇ ਡੀ. ਲਿਟ ਦੀ ਉਪਾਧੀਕ #1936 ਵਿੱਚ ਢਾਕਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਡੀ. ਲਿਟ ਦੀ ਉਪਾਧੀ #1940 ਈ: ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵੱਲੋਂ ਡੀ. ਲਿਟ ਦੀ ਮਾਣਹਿਤ ਡਿਗਰੀ ==ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੌਲਿਕ ਬੰਗਾਲੀ ਨਮੂਨਾ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿੱਪੀ ਵਿੱਚ== ===ਚਿੱਤ ਯੇਥਾ ਭਯ਼ਸ਼ੂਨਯ ਉਚ ਯੇਥਾ ਸ਼ਿਰ=== <poem> ਚਿੱਤ ਯੇਥਾ ਭਯ਼ਸ਼ੂਨਯ ਉਚ ਯੇਥਾ ਸ਼ਿਰ, ਗਿਆਨ ਯੇਥਾ ਮੁਕਤ, ਜੇਥਾ ਗ੍ਰਹੇਰ ਪ੍ਰਾਚੀਰ ਆਪਨ ਪ੍ਰਾਂਗਣਤਲੇ ਗਣਤਲੇ ਦਿਵਸ-ਸ਼ਰ੍ਵਰੀ ਵਸੁਧਾਰੇ ਰਾਖੇ ਨਾਇ ਥਣਡ ਕ੍ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਕਰਿ। ਜੇਥਾ ਵਾਕ੍ਯ ਹ੍ਰਦਯੇਰ ਉਤਸਮੂਖ ਹਤੇ ਉਚਛਸਿਯਾ ਉਠੇ ਜੇਥਾ ਨਿਰ੍ਵਾਰਿਤ ਸ੍ਰੋਤੇ, ਦੇਸ਼ੇ ਦੇਸ਼ੇ ਦਿਸ਼ੇ ਦਿਸ਼ੇ ਕਰਮਧਾਰਾ ਧਾਯ ਅਜਸ੍ਰ ਸਹਸ੍ਰਵਿਧ ਚਰਿਤਾਰਥਾਯ਼, ਯੇਥਾ ਤੁਛ ਆਚਾਰੇਰ ਮਰੂ-ਵਾਲੂ-ਰਾਸ਼ਿ ਵਿਚਾਰੇਰ ਸ੍ਰੋਤਪਥ ਫੇਲੇ ਨਾਇ ਗ੍ਰਾਸਿ- ਪੌਰੁਸ਼ੇਰੇ ਕਰੇਨਿ ਸ਼ਤਧਾ, ਨਿਤਯ ਯੇਥਾ ਤੁਮਿ ਸਰਬ ਕਰਮ-ਚਿੰਤਾ-ਆਨੰਦੇਰ ਨੇਤਾ, ਨਿਜ ਹਸਤੇ ਨਿਰਦਈ ਆਘਾਤ ਕਰਿ ਪਿਤ:, ਭਾਰਤੇਰੇ ਸੇਇ ਸ੍ਵਰਗੇ ਕਰੋ ਜਾਗ੍ਰਤ॥ ਅਨੁਵਾਦ: ਜਿੱਥੇ ਚਿੱਤ ਡਰ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਵੇ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਗਰਵ ਨਾਲ਼ ਸਿਰ ਉੱਚਾ ਕਰਕੇ ਚੱਲ ਸਕੀਏ ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨ ਮੁਕ‍ਤ ਹੋਵੇ ਜਿੱਥੇ ਦਿਨ ਰਾਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆਂ ਨਾ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਵਾਕ‍ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੋਵੇ ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਦੀਆਂ ਅਨਗਿਣਤ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸਰੋਤ ਫੁੱਟਦੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਬੇਰੋਕ ਵਗਦੇ ਹੋਣ ਜਿੱਥੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਨਦੀ ਤੁੱਛ ਵਿਹਾਰਾਂ ਦੇ ਨੀਰਸ ਮਾਰੂਥਲ ਵਿਚ ਨਾ ਗਵਾਚ ਜਾਵੇ ਜਿੱਥੇ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਸੌ ਸੌ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਨਾ ਹੋਵੇ ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ, ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਮੋਹਰੀ ਤੂੰ ਹੋਵੇਂ ਓ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ (ਪ੍ਰਭੂ) , ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ਼ ਨਿਰਦਈ ਦਾ ਆਘਾਤ ਕਰ ਐਸੇ ਸੁਤੰਤਰ ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਇਸ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਜਗਾ ਦੇ </poem>. == ਗੀਤਾਂਜਲੀ:ਟੈਗੋਰ: ਗੀਤ ੧ (ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ) == <blockquote> ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਅਸੀਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, <br /> ਜਿਓਂ ਮੌਜ ਤੇਰੀ!<br /> ਇਸ ਕੱਚੇ ਭਾਂਡੇ ਨੂੰ , <br /> ਤੂੰ ਕੈ ਵਾਰ ਖਾਲੀ ਕੀਤਾ, <br /> ਤੇ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਮੁੜ ਸਜਰੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ । <br /> ਵਾਦੀਆਂ ਪਹਾੜਾਂ ਥੀਂ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਲਈ ਫ਼ਿਰਿਆ ਤੂੰ , <br /> ਇਸ ਕਾਹਨੀ ਜਹੀ ਬਾਂਸਰੀ ਨੂੰ , <br /> ਤੇ ਭਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਇਹਦੇ ਸਾਹੀਂ, <br /> ਆਦਿ-ਕੁਆਰੀਆਂ ਤਾਨਾਂ , <br / > ਅਜਰ ਅਮਰ ਤੇਰੀ ਛੋਹ ਨੇ, <br /> ਅਲੂਏਂ ਜਹੇ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਦੇ, <br /> ਕੜ੍ਹ ਪਾੜ ਛੱਡੇ, <br /> ਤੇ ਝਰ ਝਰ ਪੈਂਦਾ ਹੁਣ ਉਸ ’ਚੋਂ, <br /> ਜੋ ਕਦੇ ਨਾ ਝਰਿਆ, <br /> ਅਕਹਿ, ਅਛੋਹ, <br /> ਤੇਰੀਆਂ ਨੇਹਮਤਾਂ ਦੀ ਝੜੀ, <br /> ਭਰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਏ ਮੇਰੀ ਚੂਚੀ ਜਈ ਬੁੱਕ, <br /> ਜੁਗ ਬੀਤੇ ਤੂੰ ਹਾਲੇ ਵੀ ਵਰਦਾਂ, <br /> ਤੇ ਮੈਂ ਹਾਲੇ ਵੀ ਊਣਾ। </blockquote> == ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ == ਟੈਗੋਰ ਨਾਮ [[ਠਾਕੁਰ (ਸਿਰਲੇਖ)|ਠਾਕੁਰ]] ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਲਿੱਪੀਕਰਨ ਹੈ। ਟੈਗੋਰਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਉਪਨਾਮ ''ਕੁਸ਼ਾਰੀ'' ਸੀ। ਉਹ ਪਿਰਾਲੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਨ ('ਪਿਰਾਲੀ' ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਕਲੰਕਿਤ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਅਰਥ ਰੱਖਦਾ ਸੀ-ਇੱਕ ਅਪਮਾਨ ਜਿਸ ਨੇ ਪਿਰਾਲਿਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਪ-ਜਾਤੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ. ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਬਰਧਮਾਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕੁਸ਼ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ।<ref>{{Cite web |title=Tagore and Caste: From Brahmacharyasram to Swadeshi Movement (1901–07) |url=https://www.sahapedia.org/tagore-and-caste-brahmacharyasram-swadeshi-movement-1901%E2%80%9307 |access-date=2025-10-15 |website=Sahapedia |language=en}}</ref> ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਜੀਵਨੀਕਾਰ ਪ੍ਰਭਾਤ ਕੁਮਾਰ ਮੁਖੋਪਾਧਿਆਏ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਰਬਿੰਦਰਜੀਵਨੀ ਓ ਰਬਿੰਦਰ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਬੇਸ਼ਕ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੁਸ਼ਾਰੀ ਭੱਟ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀਨ ਕੁਸ਼ਾਰੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਸਨ; ਦੀਨ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਸ਼ਤੀਸੁਰ ਦੁਆਰਾ ਕੁਸ਼ (ਬਰਧਵਾਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ) ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਇਸਦਾ ਮੁਖੀ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾਰੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।[1] ==ਹਵਾਲੇ== {{Commonscat|Rabindranath Tagore|ਰਬਿੰਦਰ ਨਾਥ ਟੈਗੋਰ}}[http://punjabistory.com/essay-on-rabindranath-tagore-in-punjabi/ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ‘ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਲੇਖ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220216162758/http://punjabistory.com/essay-on-rabindranath-tagore-in-punjabi/ |date=2022-02-16 }}{{ਹਵਾਲੇ}} {{ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਨੋਬਲ ਜੇਤੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਾਲੀ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੋਬਲ ਜੇਤੂ ਸਾਹਿਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1861]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1941]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ]] 013wqtw9wps5id83ihbrm8fse7zqyml 0 14572 840574 837462 2026-06-09T17:26:05Z Nitesh Gill 8973 840574 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer<!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --> | name = ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ | honorific_prefix = | image = Amrita Pritam (1919 – 2005) , in 1948.jpg | caption = 1948 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਮ | birth_name = ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਕੌਰ | birth_date = {{birth date|1919|8|31|df=y}} | birth_place = [[ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ]], [[ਪੰਜਾਬ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ)|ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ]] (ਹੁਣ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]) | death_date = {{death date and age|2005|10|31|1919|8|31|df=y}} | death_place = [[ਦਿੱਲੀ]], [[ਭਾਰਤ]] | occupation = ਨਾਵਲਕਾਰ, ਕਵੀ, ਨਿਬੰਧਕਾਰ | nationality = ਭਾਰਤੀ | period = 1936–2005 | genre = ਕਵਿਤਾ, ਵਾਰਤਕ, ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ | subject = ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ, ਔਰਤਾਂ, ਸੁਪਨਾ | movement = [[ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ|ਰੋਮਾਂਸ]]-[[ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦ]] | notableworks = ''[[ਪਿੰਜਰ (ਨਾਵਲ)|ਪਿੰਜਰ]]'' (ਨਾਵਲ)<br />''[[ਅੱਜ ਆਖਾਂ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ]]'' (ਕਵਿਤਾ)<br />''ਸੁਨੇਹੜੇ'' (ਕਵਿਤਾ) | spouse = ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ | partner = ਇਮਰੋਜ਼ | children = 2 | awards = [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]] {{small|(1956)}}<br>[[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] {{small|(1969)}}<br>[[ਭਾਰਤੀ ਗਿਆਨਪੀਠ]] {{small|(1982)}}<br>ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਸਨਮਾਨ {{small|(2000)}}<br>[[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ]] {{small|(2004)}} | signature = | website = | influences = | influenced = | module = {{Infobox officeholder | embed = yes | office = [[ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ]], [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] | constituency = ਨਾਮਜ਼ਦ | termstart = 12 ਮਈ 1986 | termend = 11 ਮਈ 1992 }} }} '''ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ''' (31 ਅਗਸਤ 1919 - 31 ਅਕਤੂਬਰ 2005)<ref>{{cite web | url=http://www.guardian.co.uk/news/2005/nov/04/guardianobituaries.india | title=Amrita Pritam: A poet passionate about the suffering of her Punjabi people | publisher=The Guardian | date=4 November 2005}}</ref> ਇੱਕ [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]] [[ਲੇਖਕ]], [[ਕਵਿੱਤਰੀ|ਕਵੀ]], [[ਨਾਵਲਕਾਰ]], [[ਕਹਾਣੀਕਾਰ]] ਅਤੇ [[ਵਾਰਤਕ|ਵਾਰਤਕਕਾਰ]] ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਅਹਿਮ ਨਾਰੀ ਲੇਖਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.sahapedia.org/amrita-pritam-first-modern-punjabi-poet|title=Amrita Pritam, the First Modern Punjabi Poet|website=Sahapedia|language=en|access-date=2022-03-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/lifestyle/amrita-pritam-100th-birth-anniversary-5-memorable-books-by-the-poet-novelist-2291743.html|title=Amrita Pritam 100th Birth Anniversary: 5 Memorable Books by the Poet, Novelist|website=News18|access-date=2020-09-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://lifestyle.livemint.com//news/big-story/i-wanted-to-write-at-all-costs-and-i-did-amrita-pritam-111634487569638.html|title=Amrita Pritam: 'I wanted to write at all costs, and I did'|date=2020-08-30|website=Mintlounge|language=en|access-date=2022-03-20|archive-date=2022-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220320073204/https://lifestyle.livemint.com//news/big-story/i-wanted-to-write-at-all-costs-and-i-did-amrita-pritam-111634487569638.html|url-status=dead}}</ref> ਛੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸਫ਼ਰ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਕਵਿਤਾ, ਨਾਵਲ, ਜੀਵਨੀ, ਨਿਬੰਧ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਧਾਵਾਂ ਦੀਆਂ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite web | title=ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ : ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ | website=Punjabi Kavita | url=https://punjabi-kavita.com/AmritaPritam.php | language=pa | access-date=2025-11-14}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਦੇ 20 ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ, 13 ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਵਾਰਤਕ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਤਿੰਨ ਸਫ਼ਰਨਾਮੇ, ਦੋ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀਆਂ<ref>{{cite web | title=ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ | website=ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ | date=2014-01-17 | url=https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%85%E0%A9%B0%E0%A8%AE%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%BF%E0%A8%A4%E0%A8%BE%20%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80%E0%A8%A4%E0%A8%AE | language=pa | access-date=2025-11-14}}</ref> ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>[https://archive.today/20120724154701/www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2005%5C11%5C14%5Cstory_14-11-2005_pg7_43 Amrita Pritam: A great wordsmith in Punjab’s literary history] ''[[ਡੇਲੀ ਟਾਈਮਸ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)]]'', 14 ਨਵੰਬਰ 2005.</ref> ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੇ 1966 ਤੋਂ ਨਾਗਮਣੀ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤਰ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite web | title=ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ | website=ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ | date=2014-01-17 | url=https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%85%E0%A9%B0%E0%A8%AE%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%BF%E0%A8%A4%E0%A8%BE%20%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80%E0%A8%A4%E0%A8%AE | language=pa | access-date=2025-11-14}}</ref> ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਨੂੰ [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]], [[ਭਾਰਤੀ ਗਿਆਨਪੀਠ]] ਅਤੇ [[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਨ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{cite web | title=10 facts about Amrita Pritam her fans would want to know | website=The Times of India | date=2019-08-31 | url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/books/features/10-facts-about-amrita-pritam-her-fans-would-want-to-know/photostory/70911761.cms | access-date=2025-11-14}}</ref> ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਵਿਤਾ [[ਅੱਜ ਆਖਾਂ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ]] ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਵੰਡ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਏ ਕਤਲੇਆਮ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣਾ ਰੋਸ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ [[ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ|ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ]] ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਦੁਹਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/art-and-culture/100-years-of-amrita-pritam-the-legend-of-amrita-pritam-lives-on-through-her-poems-and-stories/story-cDQRKVC8dVQ5x2PZl0bahM.html|title=The legend of Amrita Pritam lives on through her poems and stories|date=2019-08-31|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-09-05}}</ref> ਇੱਕ ਨਾਵਲਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਪਿੰਜਰ (ਨਾਵਲ)|ਪਿੰਜਰ]] (1950) ਉਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਾਵਲ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਵਾਰਡ ਜੇਤੂ ਫ਼ਿਲਮ [[ਪਿੰਜਰ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਪਿੰਜਰ]] (2003) ਵੀ ਬਣੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.tribuneindia.com/2005/20051105/saturday/main1.htm|title=The Tribune - Magazine section - Saturday Extra|website=www.tribuneindia.com|access-date=2020-09-05}}</ref> 1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਵੰਡ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਆ ਗਈ। 1956 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਾਵਿ ਪੁਸਤਕ '[[ਸੁਨੇਹੜੇ]]' ਲਈ [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਬਣੀ।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/punjab/amrita-pritam-in-the-eyes-of-prominent-punjabi-writers/story-WUDSiRpKjlyGEAszMKpZbM.html|title=Amrita Pritam in the eyes of prominent Punjabi writers|date=2018-08-31|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2022-03-20}}</ref> 1982 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਾਵਿ ਪੁਸਤਕ 'ਕਾਗਜ਼ ਤੇ ਕੈਨਵਸ' ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਤਕ ਇਨਾਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ “ਗਿਆਨਪੀਠ ਇਨਾਮ”, ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਿਕਾ ਸੀ।<ref name=":0" /> 1969 ਵਿੱਚ, ਇਸ ਨੂੰ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ|ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ ਤੇ 2004 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ, [[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਨ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/books/remembering-amrita-pritam-on-the-poet-s-99th-birth-anniversary/story-XZtVDIwAuzXw2ymlP74KIO.html|title=Remembering Amrita Pritam on the poet’s 99th birth anniversary|date=2018-08-31|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2022-03-20}}</ref> ==ਬਚਪਨ== ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦਾ ਜਨਮ [[31 ਅਗਸਤ]] [[1919]] ਨੂੰ [[ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ]] ਹਿੱਤਕਾਰੀ ਤੇ ਮਾਤਾ ਰਾਜ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ [[ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ]] ([[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web |date=2018-08-31 |title=ਜਨਮ ਦਿਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼: ਪੰਜਾਬੀ-ਦੀ-ਰਹਿਬਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ |url=https://www.ptcnews.tv/birthday-special-amrita-pritam |access-date=2026-03-22 |website=PTC News |language=pa}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਛੰਦ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸਨ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਨੇ [[ਕਾਫ਼ੀਆ|ਕਾਫ਼ੀਏ]], [[ਰਦੀਫ਼]] ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਦਾ ਹੋਰ ਮੁੱਢਲਾ ਗਿਆਨ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਆਪ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਕੁੜਮਾਈ ਦੂਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਭੂਆ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਪਿਤਾ ਨੇ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਪੁਗਾਈ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਇਆ। ਇਹ ਵਿਆਹ [[1936]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਕਵਾਤੜਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web |url=http://panjabisanjh.com/%E0%A8%85%E0%A9%B0%E0%A8%AE%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%BF%E0%A8%A4%E0%A8%BE-%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80%E0%A8%A4%E0%A8%AE-%E0%A8%A6%E0%A8%BE-%E0%A8%9C%E0%A9%80%E0%A8%B5%E0%A8%A8%E0%A8%B0/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2021-06-16 |archive-date=2021-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624195809/http://panjabisanjh.com/%E0%A8%85%E0%A9%B0%E0%A8%AE%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%BF%E0%A8%A4%E0%A8%BE-%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80%E0%A8%A4%E0%A8%AE-%E0%A8%A6%E0%A8%BE-%E0%A8%9C%E0%A9%80%E0%A8%B5%E0%A8%A8%E0%A8%B0/ |dead-url=yes }}</ref> ਇਸ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਉਪਨਾਮ 'ਪ੍ਰੀਤਮ' ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਲਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਆਹੁਤਾ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ 1960 ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/books/features/10-facts-about-amrita-pritam-her-fans-would-want-to-know/photostory/70911761.cms?picid=70911790</ref> ==ਸਿੱਖਿਆ == ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੇ [[1932]] ਵਿੱਚ ਅੱਠਵੀਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਪਾਸ ਕੀਤੀਆਂ। [[1933]] ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ [[ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲਾਹੌਰ]] ਤੋਂ ਦਸਵੀਂ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਮਾਹਿਰ ਸੀ। [[15 ਮਈ]] [[1973]] ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੱਲੋਂ ਡੀ.ਲਿਟ ਦੀ ਆਨਰੇਰੀ ਡਿਗਰੀ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਸ੍ਰੀ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਦਾ ਬਚਪਨ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਗੁਜ਼ਰਿਆ ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਉਥੇ ਹੀ ਹੋਈ। ਇਸਨੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸਦੀਆਂ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਛਪੀਆਂ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ, ਗਲਪ, ਲੇਖ, ਲੋਕ ਗੀਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਇੱਕ ਸਵੈ ਜੀਵਨੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਈ ਭਾਰਤੀ ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/news/2005/nov/04/guardianobituaries.india|title=Amrita Pritam|last=Massey|first=Reginald|date=2005-11-04|work=The Guardian|access-date=2026-04-18|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> ==ਵਿਆਹੁਤਾ ਜੀਵਨ== ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਪੁੱਤਰ ਨਵਰਾਜ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰੀ ਕੰਦਲਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite web |title=How heritage was lost: Amrita Pritams Hauz Khas house |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/life-style/how-heritage-was-lost-amrita-pritam-s-hauz-khas-house-825777/ |access-date=2026-04-19 |website=The Tribune |language=en}}</ref> ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ [[ਲਾਹੌਰ]] ਤੋਂ [[ਦੇਹਰਾਦੂਨ]] ਅਤੇ ਫਿਰ [[ਦਿੱਲੀ]] ਆ ਗਈ।<ref>{{Cite web |last=Dutt |first=Nirupama |date=2017-08-14 |title=When Amrita Pritam called out to Waris Shah in a heartrending ode while fleeing the Partition riots |url=https://scroll.in/article/847004/when-amrita-pritam-called-out-to-waris-shah-in-a-heartrending-ode-while-fleeing-the-partition-riots |access-date=2026-04-19 |website=Scroll.in |language=en}}</ref> == ਸਾਹਿਤਕ ਜੀਵਨ == ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ, 'ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲਹਿਰਾਂ' ਸੀ।<ref name=":1">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/books/features/10-facts-about-amrita-pritam-her-fans-would-want-to-know/photostory/70911761.cms?picid=70911786|title=10 facts about Amrita Pritam her fans would want to know|date=2019-08-31|work=The Times of India|access-date=2026-04-18|issn=0971-8257}}</ref> ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਵਿੱਤਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Pal |first=Sherryl Sanjay |date=2023-08-31 |title=Amrita Pritam: The Unfettered Voice of Punjabi Literature |url=https://www.thetalentedindian.com/amrita-pritam-the-unfettered-voice-of-punjabi-literature/ |access-date=2026-04-18 |website=The Talented Indian |language=en-US}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾਕੇ ਲਗਭੱਗ 100 ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ<ref name=":1" /> ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮਕਥਾ [[ਰਸੀਦੀ ਟਿਕਟ]] ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅਨੇਕਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ [[ਅਨੁਵਾਦ]] ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵੀ ਲਿਖੇ। ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ‘ਠੰਢੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ’ [[1935]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ [[ਵੀਅਤਨਾਮ]], [[ਰੂਸ]], [[ਯੂਗੋਸਲਾਵੀਆ]], [[ਹੰਗਰੀ]], [[ਰੋਮਾਨੀਆ]] ਅਤੇ [[ਬੁਲਗਾਰੀਆ]] ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ [[1956]] ਵਿੱਚ ਸੁਨੇਹੜੇ, ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ’ਤੇ [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਮਿਲਿਆ।<ref>{{Cite web |title=..:: SAHITYA : Akademi Awards ::.. |url=http://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp |access-date=2026-04-18 |website=sahitya-akademi.gov.in}}</ref> [[1958]] ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਕਲਾ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲੋਂ [[1974]] ਵਿੱਚ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕੰਨੜ ਸਾਹਿਤ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ [[1978]] ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। [[1981]] ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ 'ਕਾਗਜ਼ ਤੇ ਕੈਨਵਸ' ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲਈ [[ਗਿਆਨਪੀਠ ਅਵਾਰਡ]] ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |title=welcome to:Bhartiya Jnanpith |url=http://jnanpith.net/laureates/index.html |access-date=2026-04-18 |website=jnanpith.net |archive-date=2007-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013122739/http://jnanpith.net/laureates/index.html |url-status=dead }}</ref> ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਕੂ ਫਸਾਦਾਂ, ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ। [[1960]] ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਈ, ਫਿਰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ 40 ਸਾਲ ਇਮਰੋਜ਼ ਨਾਲ ਬਿਤਾਏ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਦੀ ਮਾਲਕ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/news/archive/features/%E0%A8%85%E0%A9%B0%E0%A8%AE%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%BF%E0%A8%A4%E0%A8%BE-%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80%E0%A8%A4%E0%A8%AE-%E0%A8%A8%E0%A9%82%E0%A9%B0-%E0%A8%B8%E0%A8%AE%E0%A8%9D%E0%A8%A6-1430751|title=ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ - Tribune Punjabi|last=|first=|date=2018-09-01|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20221109043546/https://www.punjabitribuneonline.com/news/archive/features/%E0%A8%85%E0%A9%B0%E0%A8%AE%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%BF%E0%A8%A4%E0%A8%BE-%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80%E0%A8%A4%E0%A8%AE-%E0%A8%A8%E0%A9%82%E0%A9%B0-%E0%A8%B8%E0%A8%AE%E0%A8%9D%E0%A8%A6-1430751|archive-date=2022-11-09|dead-url=|language=en-US|url-status=dead}}</ref> ==ਮੌਤ== [[31 ਅਕਤੂਬਰ]] [[2005]] ਨੂੰ 86 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4393970.stm|title=Indian writer Amrita Pritam dies|date=2005-10-31|access-date=2026-04-18|language=en-GB}}</ref> == ਵਿਰਾਸਤ == 2007 ਵਿੱਚ [[ਗੁਲਜ਼ਾਰ]] ਨੇ ਇੱਕ ਆਡੀਓ ਐਲਬਮ 'Amrita Pritam recited by Gulzar' ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ।<ref>[http://www.gulzaronline.com/default.htm 'Amrita recited by Gulzar'] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705222306/http://www.gulzaronline.com/default.htm|date=5 July 2008}}, Gulzaronline.com.</ref><ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/Cities/City_Supplements/Bombay_Times/Gulzar_recites_for_Amrita_Pritam/articleshow/2008708.cms Gulzar recites for Amrita Pritam] ''[[The Times of India]]'', 7 May 2007.</ref> 2007 ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਬਣਨੀ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ।<ref>[http://www.realbollywood.com/news/2007/01/movie-on-amrita-pritam-to-be-shot-in-himachal.html Movie on Amrita Pritam to be shot in Himachal] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080709011536/http://www.realbollywood.com/news/2007/01/movie-on-amrita-pritam-to-be-shot-in-himachal.html|date=9 July 2008}} ''Realbollywood.com''.</ref> 31 ਅਗਸਤ 2019 ਨੂੰ [[ਗੂਗਲ]] ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ 100ਵੇਂ ਜਨਮ ਦਿਹਾੜੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ [[ਗੂਗਲ ਡੂਡਲ]] ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ।<ref name="Amrita Pritam's Google Doodle">{{cite web |date=2019-08-31 |title=Amrita Pritam's 100th Birthday |url=https://doodles.google/doodle/amrita-pritams-100th-birthday/ |access-date=2019-08-31 |website=Google.com}}</ref><ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/google-celebrates-100th-birth-anniversary-of-punjabi-poet-author-amrita-pritam-with-a-doodle/articleshow/70918925.cms|title=Google celebrates 100th birth anniversary of Punjabi poet, author Amrita Pritam with a doodle|date=31 August 2019|newspaper=[[The Times of India]]|access-date=31 August 2019}}</ref> ==ਰਚਨਾਵਾਂ== ===ਨਾਵਲ=== {{div col|colwidth=22em}} #ਜੈ ਸ੍ਰੀ (1946) #ਡਾਕਟਰ ਦੇਵ (1949), (ਹਿੰਦੀ, ਗੁਜਰਾਤੀ, ਮਲਯਾਲਮ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #[[ਪਿੰਜਰ (ਨਾਵਲ)|ਪਿੰਜਰ]] (1950), (ਹਿੰਦੀ, ਉਰਦੂ, ਗੁਜਰਾਤੀ, ਮਲਯਾਲਮ, ਮਰਾਠੀ, ਕੋਂਕਣੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਅਤੇ ਸਰਬੋਕਰੋਸ਼ਿਆਈ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਆਲ੍ਹਣਾ (1952), (ਹਿੰਦੀ, ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਅੱਸ਼ੂ (1958), (ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਇੱਕ ਸਵਾਲ (1959), (ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਬੁਲਾਵਾ (1960), (ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਬੰਦ ਦਰਵਾਜ਼ਾ (1961), (ਹਿੰਦੀ, ਕੰਨੜ, ਸਿੰਧੀ, ਮਰਾਠੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਰੰਗ ਦਾ ਪੱਤਾ (1963), (ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਇੱਕ ਸੀ ਅਨੀਤਾ (1964), (ਹਿੰਦੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਚੱਕ ਨੰਬਰ ਛੱਤੀ (1964), (ਹਿੰਦੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਸਿੰਧੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਧਰਤੀ ਸਾਗਰ ਤੇ ਸਿੱਪੀਆਂ (1965), (ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ (1968), (ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਧੁੱਪ ਦੀ ਕਾਤਰ (1969) #ਏਕਤੇ ਏਰਿਅਲ (1969), (ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਜਲਾਵਤਨ (1970), (ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਯਾਤਰੀ (1971), (ਹਿੰਦੀ, ਕੰਨੜ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਬਾਂਗਲਾ ਅਤੇ ਸਰਬੋਕਰੋਟ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਜੇਬ ਕਤਰੇ (1971), (ਹਿੰਦੀ, ਉਰਦੂ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਮਲਯਾਲਮ ਅਤੇ ਕੰਨੜ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਪੱਕੀ ਹਵੇਲੀ (1972), (ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਅੱਗ ਦੀ ਲਕੀਰ (1974), (ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਕੱਚੀ ਸੜਕ (1975), (ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ (1975), (ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ (1977), (ਹਿੰਦੀ, ਬੁਲਗਾਰਿਅਨ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਦੂਸਰੀ ਮੰਜ਼ਿਲ (1977), (ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਤੇਹਰਵਾਂ ਸੂਰਜ (1978), (ਹਿੰਦੀ, ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਉਨਿੰਜਾ ਦਿਨ (1979), (ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਕੋਰੇ ਕਾਗਜ਼ (1982), (ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਹਰਦੱਤ ਦਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀਨਾਮਾ (1982), (ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) ===ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ=== #ਛੱਤੀ ਵਰ੍ਹੇ ਬਾਅਦ (1943) #ਕੁੰਜੀਆਂ (1944) #ਆਖ਼ਰੀ ਖ਼ਤ (1956) #ਗੋਜਰ ਦੀਆਂ ਪਰੀਆਂ (1960) #ਚਾਨਣ ਦਾ ਹਉਕਾ (1962) #ਜੰਗਲੀ ਬੂਟੀ (1969) #ਹੀਰੇ ਦੀ ਕਣੀ #ਲਾਤੀਯਾਂ ਦੀ ਛੋਕਰੀ #ਪੰਜ ਵਰ੍ਹੇ ਲੰਮੀ ਸੜਕ #ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਮੌਤ #ਤੀਜੀ ਔਰਤ ===ਆਤਮਕਥਾ === #[[ਰਸੀਦੀ ਟਿਕਟ]] (1976) #ਕਾਲਾ ਗੁਲਾਬ (1968) #Shadow of word's (2004) ===ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ === #ਠੰਢੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ (1934) #ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲਹਿਰਾਂ (1936) #ਜਿਉਂਦਾ ਜੀਵਨ (1938) #ਤ੍ਰੇਲ ਧੋਤੇ ਫੁੱਲ (1941) #ਓ ਗੀਤਾਂ ਵਾਲਿਓ (1942) #ਅੰਮੜੀ ਦਾ ਵਿਹੜਾ #ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਪੱਲੇ ਵਿੱਚ (1943) #ਸੰਝ ਦੀ ਲਾਲੀ (1943) #ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਸੌਗਾਤ (1944) #ਲੋਕ ਪੀੜ (1944) #ਪੱਥਰ ਗੀਟੇ (1946) #ਲੰਮੀਆਂ ਵਾਟਾਂ, 1949 #ਮੈਂ ਤਵਾਰੀਖ਼ ਹਾਂ ਹਿੰਦ ਦੀ (1950) #ਸਰਘੀ ਵੇਲਾ, (1951) #ਮੇਰੀ ਚੋਣਵੀਂ ਕਵਿਤਾ (1952) #ਸੁਨੇਹੜੇ (1955 - ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਵਿਤਾ ਸੰਗ੍ਰਿਹ) #ਅਸ਼ੋਕਾ ਚੇਤੀ (1957) #ਕਸਤੂਰੀ (1959) #ਨਾਗਮਣੀ (1964) #ਛੇ ਰੁੱਤਾਂ (1969) #ਮੈਂ ਜਮਾਂ ਤੂੰ (1977) #ਲਾਮੀਆਂ ਵਤਨ #ਕਾਗਜ਼ ਤੇ ਕੈਨਵਸ (ਗਿਆਨਪੀਠ ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਵਿਤਾ ਸੰਗ੍ਰਿਹ) ===ਗਦ ਰਚਨਾਵਾਂ=== #ਕਿਰਮਿਚੀ ਲਕੀਰਾਂ #ਕਾਲ਼ਾ ਗੁਲਾਬ #ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ (1969) #ਇਕੀ ਪੱਤੀਆਂ ਦਾ ਗੁਲਾਬ , ਸਫਰਨਾਮਾ (1973) #ਔਰਤ: ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ (1975) #ਇੱਕ ਉਦਾਸ ਕਿਤਾਬ (1976) #ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਵਰੇ (1978) #ਕਿਹੜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿਹੜਾ ਸਾਹਿਤ (1979) #ਕੱਚੇ ਅੱਖਰ (1979) #ਇੱਕ ਹੱਥ ਮਹਿੰਦੀ ਇੱਕ ਹੱਥ ਛੱਲਾ (1980) #ਮੁਹੱਬਤਨਾਮਾ (1980) #ਮੇਰੇ ਕਾਲ ਮੁਕਤ ਸਮਕਾਲੀ (1980) #ਸ਼ੌਕ ਸੁਰਾਹੀ (1981) #ਕੜੀ ਧੁੱਪ ਦਾ ਸਫ਼ਰ (1982) #ਅੱਜ ਦੇ ਕਾਫਰ (1982) === ਸਫਰਨਾਮਾ=== #ਬਾਰੀਆਂ ਝਰੋਖੇ (1961) ===ਹੋਰ=== #ਬਲ ਬਲ ਦੀਵੜਿਆ #ਅਦਨ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਯੋਗੀ {{div col end}} ==ਮਾਨ-ਸਨਮਾਨ== #ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ 1956 ਵਿੱਚ “ਸੁਨੇਹੜੇ” ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕੈਡਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ #1958 ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਿਆ #1969 ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ‘ਪਦਮ ਸ੍ਰੀ’ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ #ਸਾਹਿਤ ਕਲਾ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲੋਂ 1974 ਵਿੱਚ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ #ਕੰਨੜ ਸਾਹਿਤ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ 1978 ਵਿੱਚ ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ #1982 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ "ਕਾਗਜ ਤੇ ਕੈਨਵਸ" ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਗਿਆਨ ਪੀਠ ਐਵਾਰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। #1988 ਵਿੱਚ ਬਲਗਾਰਿਆ ਵੈਰੋਵ ਇਨਾਮ (ਅੰਤਰਾਸ਼ਟਰੀ) #2005 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਨਮਾਨ ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>[http://punjabitribuneonline.com/2012/07/ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ-ਪ੍ਰੀਤਮ-ਦੀਆਂ-ਚੋਣ/ ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]</ref> ==ਗੈਲਰੀ== <gallery> File:Amrita Pritam-New Delhi-Dec 1969-Pic Ravinder Ravi.jpg|ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ 1969 ਵਿੱਚ File:Amrita Pritam.jpg|ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ File:Amrita Pritam-New Delhi-1979-Pic Dev Inder.jpg|ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ 1979 ਵਿੱਚ </gallery> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== {{Commons category|Amrita Pritam}} * '''[http://www.gadyakosh.org/gk/index.php?title=%E0%A4%85%E0%A4%AE%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%BE_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%AE Amrita Pritam at Gadya Kosh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220233825/http://www.gadyakosh.org/gk/index.php?title=%E0%A4%85%E0%A4%AE%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%BE_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%AE |date=2016-12-20 }} (her prose work in Devanagari script)''' * [http://www.sawnet.org/books/authors.php?Pritam+Amrita Amrita Pritam and her Works at ''South Asian Women's Network'' (Sawnet)] * [https://web.archive.org/web/20080618100709/http://www.razarumi.com/2008/06/09/amrita-pritam-1919-2005/ Amrita Pritam 1919-2005-a tribute by Raza Rumi] * [http://www.geocities.com/kavitayan/amritapritam.html Poems by Amrita Pritam at ''Kavitayan'']( {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091026173015/http://www.geocities.com/kavitayan/amritapritam.html |date=2009-10-26 }} 2009-10-25) ;ਵੀਡੀਓ ਕੜੀਆਂ * {{YouTube|gvgSY81gVMM|''Aj Waris Shah Nu'', Amrita Pritam's most important poem, recited by Gulzar}} * {{YouTube|um6QOvOPol4|Amrita Pritam's poem ''Main Tainu Pir Milangi'' recited by Gulzar}} {{ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ}} {{ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ}} {{ਗਿਆਨਪੀਠ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਿਆਨਪੀਠ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1919]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2005]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਿਲਾ ਹਫ਼ਤਾ 2022 ਵਿੱਚ ਸੋਧੇ ਗਏ ਲੇਖ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖ]] h1czhh32yz4xx81nxej1juk6rws1d2w 0 27029 840593 840183 2026-06-10T03:54:29Z Tamanpreet Kaur 26648 840593 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[ਸਿੱਖੀ]] | name = ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ | image = Guru Angad miniature painting.jpg | alt = | caption = ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | birth_name = ਲਹਿਣਾ | birth_date = {{Birth date|df=yes|1504|03|31}} | birth_place = ਮੱਤੇ ਦੀ ਸਰਾਏ, [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪੰਜਾਬ (ਖੇਤਰ)|ਪੰਜਾਬ]], [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ]] | death_date = {{Death date and age|df=yes|1552|03|29|1504|03|31}} | death_place = [[ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਲਾਹੌਰ ਸੂਬਾ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ]]<ref>{{cite book|author=H. S. Singha|title=The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries)|url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C |year=2000|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-301-1|page=20}}</ref> | known_for = [[ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਲਿਪੀ ਦੀ ਮਿਆਰਬੰਦੀ | predecessor = [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]] | successor = [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]] | spouse = [[ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ]] | children = ਭਾਈ ਦਾਸੂ (1521–1598)<br /> ਭਾਈ ਦਾਤੂ (1524–1575)<br /> ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ (1529–1601) <br /> ਬੀਬੀ ਅਨੋਖੀ (1531–1608) | mother = ਮਾਤਾ ਰਾਮੋ | father = ਭਾਈ ਫੇਰੂ ਮੱਲ | other_name = ਦੂਜੇ ਨਾਨਕ | period = 1539–1552 }} {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} '''ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ''' (31 ਮਾਰਚ 1504 – 29 ਮਾਰਚ 1552)<ref name="eos">{{cite web |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |title=Guru Angad |last1=McLeod |first1=W.H.|website=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjabi University Punjabi |access-date=30 September 2015}}</ref> ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਦਸ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਦੂਜੇ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂ]] ਸੀ। [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]], [[ਸਿੱਖੀ]] ਦੇ ਬਾਨੀ, ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸਿੱਖ ਬਣ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਨਾਲ਼ ਕੰਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਤੋਂ ਬਦਲਕੇ ਅੰਗਦ ਦੇਵ (ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਅੰਗ) ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ<ref>{{cite book|last1=Clarke|first1=Peter B.|last2=Beyer|first2=Peter|title=The World's Religions: Continuities and Transformations|date=2009|publisher=Routledge|location=Abingdon|isbn=9781135210991|page=565}}</ref> ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ।<ref name="Fenech2014p36">{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA36 |year=2014|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-1-4422-3601-1|page=36}}</ref><ref name="ColeSambhi1995p18">{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA18 |year=1995|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=18–20}}</ref><ref name=Shackle_2005>{{cite book | last=Shackle | first=Christopher |author2=Mandair, Arvind-Pal Singh | year=2005 | title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures | publisher=Routledge | location=United Kingdom | isbn = 0-415-26604-1 | pages=xiii–xiv | nopp=true}}</ref> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 1539 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ।<ref name=eosamardas>{{cite web |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |title=Amar Das, Guru (1479–1574) |last1=Kushwant Singh |website=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjab University Patiala |accessdate=10 December 2016}}</ref><ref name=cole20>{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices|url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA22| year=1995| publisher= Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=20-21}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] ਨੂੰ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਤਰਤੀਬ ਵਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Mandair2013p35">{{cite book|author=Arvind-Pal Singh Mandair|title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ&pg=PA35 |year=2013|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-4411-0231-7|pages=35–37}}</ref><ref name="ColeSambhi1995p18"/> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਉਚਾਰੀ ਬਾਣੀ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ 62 ਜਾਂ 63 ''[[ਸਲੋਕ|ਸਲੋਕਾਂ]]'' ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।<ref name="ColeSambhi1995p18"/> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਸੇਵਾਦਾਰ [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ|ਅਮਰਦਾਸ]] ਨੂੰ ਇਸ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਲਈ ਚੁਣਿਆ।<ref name=eosamardas/><ref name=cole20/> == ਜੀਵਨ == === ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ === ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦਾ ਜਨਮ [[ਪੰਜਾਬ]] ਖੇਤਰ ਦੇ [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੁਕਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੇ ਪਿੰਡ ਮੱਤੇ ਦੀ ਸਰਾਏ ਵਿੱਚ 31 ਮਾਰਚ, 1504 ਨੂੰ ਲਹਿਣਾ ਨਾਮ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web |title=Guru Angad Sahib (Sri Guru Angad Dev Ji)|url=https://sgpc.net/ten-guru-sahibs/guru-angad-sahib/|website=SGPC (Shiromani Gurdwara Parbandhak Committee)(Supreme Gurdwara Management Committee) official website.}}</ref><ref name="Mandair2013p352">{{cite book|author=Arvind-Pal Singh Mandair|title=Sikhism: A Guide for the Perplexed|url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ&pg=PA35|year=2013|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-4411-0231-7|pages=35–37}}</ref><ref name="Fenech2014p362">{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA36|year=2014|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-1-4422-3601-1|page=36}}</ref><ref name=":82">{{Cite book |last=Jain|first=Harish C.|title=The Making of Punjab|publisher=Unistar Books|year=2003|pages=271–272}}</ref> ਉਹ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਵਪਾਰੀ ਫੇਰੂ ਮੱਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ।<ref name=":82" /> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਮਾਤਾ ਰਾਮੋ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਸਭਿਰਾਏ, ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਜਾਂ ਦਇਆ ਕੌਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਸੀ।<ref name="eos2">{{cite web |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title=Guru Angad|last1=McLeod|first1=W.H.|website=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Punjabi|access-date=30 September 2015}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਦਾ ਨਾਮ ਬਾਬਾ ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ ਤ੍ਰੇਹਾਨ ਸੀ।<ref name=":82" /> ਬਾਕੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਵਾਂਗ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਵੀ [[ਖੱਤਰੀ]] ਜਾਤੀ (ਤ੍ਰੇਹਾਨ ਗੋਤ) ਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite book |last=Shackle|first=Christopher|author2=Mandair, Arvind-Pal Singh|year=2005|title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures|publisher=Routledge|location=United Kingdom|isbn=0-415-26604-1|page=xv}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Fenech|first1=Louis E.|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ|title=Historical Dictionary of Sikhism|last2=McLeod|first2=W. H.|date=11 June 2014|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-1-4422-3601-1|page=189|language=en|quote=LAHINA (1504–1552). A Trehan Khatri of Khadur who became a disci- ple of Nanak. He was later renamed Angad and succeeded Nanak as the Second Guru of the Sikhs in 1539.}}</ref> ਜਨਵਰੀ, 1520 ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਦਾ ਵਿਆਹ [[ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ|ਬੀਬੀ ਖੀਵੀ]] ਜੀ ਨਾਲ਼ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਦਾਤੂ (ਜ. 1535) ਅਤੇ ਦਾਸੂ (ਜ. 1542), ਅਤੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰੀਆਂ, ਅਮਰੋ (ਜ. 1526) ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ (ਜ. 1535) ਸਨ।<ref name="eos3">{{cite web |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title=Guru Angad|last1=McLeod|first1=W.H.|website=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Punjabi|access-date=30 September 2015}}</ref><ref name=":83">{{Cite book |last=Jain|first=Harish C.|title=The Making of Punjab|publisher=Unistar Books|year=2003|pages=271–272}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ [[ਬਾਬਰ]] ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਕਰਕੇ ਪਿੰਡ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਸਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ [[ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ]] ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਵਸੇ ਪਿੰਡ [[ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਆ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗਦ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਖਡੂਰ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਮਾਤਾ [[ਦੁਰਗਾ]] ਦੇ ਇੱਕ [[ਮੰਦਰ]] ਵਿੱਚ ਪੁਜਾਰੀ ਸਨ।<ref name="Fenech2014p363">{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA36|year=2014|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-1-4422-3601-1|page=36}}</ref><ref name="ColeSambhi1995p182">{{cite book |author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA18 |year=1995|publisher=Sussex Academic Press |isbn=978-1-898723-13-4|pages=18–20|quote=Guru Angad became a Sikh sometime after Guru Nanak settled at Kartarpur. He was a Khatri of the Trehan got, from the village of Matta di Sarai, in the Ferozepur district, who, on his marriage to Khivi, the daughter of a Khatri, moved to her village of Khadur where he became priest of the temple of Durga. He met the Guru with a group of villagers and decided to join him in Kartarpur. He and his family moved to be with him. He is said to have been born in 1504, but neither the date of his conversion nor that of his installation is known. He became Guru on the death of the first Master in 1539 and died in 1552.}}</ref><ref name="eos4">{{cite web |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title=Guru Angad|last1=McLeod|first1=W.H.|website=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Punjabi|access-date=30 September 2015}}</ref><ref name=":84">{{Cite book |last=Jain|first=Harish C.|title=The Making of Punjab|publisher=Unistar Books|year=2003|pages=271–272}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਮਾਤਾ ਦੁਰਗਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref name=":84" /> ਉਹ ਕਈ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਗਏ।<ref name=":84" /> ਇਹਨਾਂ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ 'ਤੇ, ਉਹ [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] ਦੀ ਬਸਤੀ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘੇ, ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅੰਤਿਮ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref name=":84" /> ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫਿਰ ਲਹਿਣਾ ਅਤੇ ਨਾਨਕ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘਾ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ।<ref name=":84" /> ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਛੇ ਸਾਲ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਮਿਲੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।<ref name=":84" /> ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੀਹਵਿਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ, ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿੱਚ 6 ਤੋਂ 7 ਸਾਲ ਤੱਕ [[ਗੁਰੂ]] ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ<ref name="eos5">{{cite web |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title=Guru Angad|last1=McLeod|first1=W.H.|website=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Punjabi|access-date=30 September 2015}}</ref><ref>{{cite book|last1=Sikka|first1=A.S.|title=Complete Poetical Works of Ajit Singh Sikka|date=2003|publisher=Atlantic Publishers and Distribution|page=951}}</ref> === ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਚੋਣ === [[File:Gurdwara Baba Atal fresco 47.jpg|thumb|ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਗੁਰਗੱਦੀ ਰਸਮ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਫਰੈਸਕੋ।]] ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਲਹਿਣਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਕਿਉਂ ਚੁਣਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜੱਗ ਬਾਰੇ ਹੈ ਜੋ ਚਿੱਕੜ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬਹੁਤ ਗੰਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਹਿਣਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚਿੱਕੜ ਵਿੱਚੋਂ ਚੁੱਕਿਆ, ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤਾ।<ref name="Cole 1978 18">{{cite book | last=Cole | first=W. Owen | author2=Sambhi, Piara Singh | year=1978 | title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices | publisher=Routledge & Kegan Paul | location=London | isbn=0-7100-8842-6 | pages=[https://archive.org/details/sikhs00cole/page/18 18] | no-pp=true | url=https://archive.org/details/sikhs00cole/page/18 }}</ref> ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਨੂੰ 14 ਜੂਨ, 1539 ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਸਮੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸਮਾਰੋਹ ਉਸੇ ਸਾਲ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 7 ​​ਸਤੰਬਰ, 1539 ਨੂੰ ਹੋਇਆ।<ref name=":8" /> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਲਹਿਣਾ ਦਾ ਨਾਮ ਅੰਗਦ (ਅੰਗ, ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ) ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਚੁਣਿਆ।<ref name="Fenech2014p22">{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-969930-8|page=22}}</ref> 22 ਸਤੰਬਰ, 1539 ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੇਲੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਇੱਕ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ|ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ]] ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਖੋਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੱਭ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਲਈ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।<ref name=":srigranth83">{{cite web|title=Sri Guru Granth Sahib, ang 83|url=http://www.srigranth.org/servlet/gurbani.gurbani?Action=Page&id=3336&Param=83#l3336}}</ref> ਉਸ ਸਮੇਂ [[ਗੁਰਬਾਣੀ]] ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, "ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮਰ ਜਾਓ, ਉਸਦੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿਉਣਾ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਅਰਥ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣਾ ਹੈ"।<ref name=":srigranth83" /> [[File:Historical photograph of Gurdwara Sri Khadur Sahib, ca.1920's. Published in the 1930 first edition of Mahan Kosh by Kahn Singh Nabha.jpg|thumb|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਫੋਟੋ, ਲਗਭਗ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ। ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੁਆਰਾ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਦੇ 1930 ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ।]] ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਛੱਡ ਕੇ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ (ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ) ਪਿੰਡ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਸਮੇਂ, ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਗੂ ਮੰਨਿਆ ਜਦੋਂ ਕਿ ਨਾਨਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ [[ਲੰਗਰ (ਸਿੱਖ ਧਰਮ)|ਲੰਗਰ]] ਪ੍ਰਥਾ ਰਾਹੀਂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref name="Fenech2014p41">{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-969930-8|pages=41–44}}</ref> === ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ === ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੂਜੇ [[ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ]] [[ਹੁਮਾਯੂੰ]] 1540 ਦੇ ਆਸਪਾਸ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੰਨੌਜ ਦੀ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਤਖ਼ਤ [[ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ]] ਨੂੰ ਹਾਰ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਆਇਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|last1=Singh|first1=Pashaura|last2=Fenech|first2=Louis|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies|date=2014|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=9780191004124|page=41|edition=First}}</ref> ਸਿੱਖ ਹਾਇਓਗ੍ਰਾਫੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਹੁਮਾਯੂੰ [[ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮੱਲ ਅਖਾੜਾ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਬੈਠੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾ ਰਹੇ ਸਨ।<ref>{{cite book |last1=Singh |first1=Ajit |title=Suraj Prakash Granth part 5 ras 4 |date=2005 |isbn=81-7601-685-3 |page=177}}</ref> ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਨਾ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਆਇਆ। ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਲੜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਤਖ਼ਤ ਗੁਆ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਭੱਜ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ, ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਲੜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|last1=Singh|first1=Gurpreet|title=Ten Masters|date=2001|publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd.|location=New Delhi|isbn=9788171829460|page=53}}</ref> ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਇਆ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਉਹ ਤਖ਼ਤ ਦੁਬਾਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।<ref name="Fenech2014p41"/> === ਮੌਤ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ === [[File:Fresco of Guru Angad from above the entrance of the Baoli Sahib located in Goindwal.jpg|thumb|ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ, ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿਖੇ ਦੂਜੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਦਾ ਫ੍ਰੈਸਕੋ]] ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਉਦਾਹਰਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]] ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ [[ਹਿਮਾਲਿਆ]] ਵਿੱਚ [[ਗੰਗਾ ਦਰਿਆ|ਗੰਗਾ ਨਦੀ]] 'ਤੇ [[ਹਰਿਦੁਆਰ]] ਤੱਕ ਲਗਭਗ ਵੀਹ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ। ਲਗਭਗ 1539 ਵਿੱਚ, ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ, ਉਹ ਇੱਕ ਸਾਧੂ ਜਾਂ ਤਪੱਸਵੀ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਗੁਰੂ (ਅਧਿਆਪਕ, ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਲਾਹਕਾਰ) ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਖੋਜਣਗੇ।<ref name=eosamardas/> ਆਪਣੀ ਵਾਪਸੀ 'ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੀ ਧੀ ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਇੱਕ ਭਜਨ ਨੂੰ ਗਾਉਂਦੇ ਸੁਣਿਆ, ਜਿਸਾ ਵਿਆਹ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="FenechMcLeod2014p29"/> ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ 1539 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੁਰੂ ਅਪਣਾਇਆ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਸਨ।<ref name=eosamardas/> ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਪ੍ਰਤੀ ਬਹੁਤ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦਿਖਾਈ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠਦੇ ਸੀ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਲਈ ਸਾਫ਼-ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਂਦਾ ਸਨ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਵੇਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਸਨ।<ref name=eosamardas/> ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੇ 1552 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ।<ref name=cole20/><ref name="FenechMcLeod2014p29">{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA29|year=2014|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-1-4422-3601-1|pages=29–30}}</ref><ref name="Singha2000p14">{{cite book|author=H. S. Singha|title=The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries)|url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|year=2000|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-301-1|pages=14–17, 52–56}}</ref> ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ 29 ਮਾਰਚ, 1552 ਨੂੰ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ।<ref>https://www.britannica.com/biography/Guru-Angad</ref> == ਪ੍ਰਭਾਵ == === ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ === [[File:Gurmukhi inscription claimed to have been handwritten by Guru Angad to teach children at Khadur Sahib the glyphs ūṛā to ṇāṇā, ca.1539–1552.jpg|thumb|ਗੁਰਮੁਖੀ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉੜਾ ਤੋਂ ਨਾਣਾ ਤੱਕ ਗਲਾਈਫ਼ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਹੱਥੀਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਲਗਭਗ 1539–1552]] ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ [[ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਲਿਪੀ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਮਿਆਰੀ ਲਿਖਣ ਵਾਲੀ ਲਿਪੀ ਹੈ, <ref name="shacklexvii"/> ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ [[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ]] ਨਾਮਕ ਫਾਰਸੀ-ਅਰਬੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="Bright1996p395">{{cite book|author1=Peter T. Daniels|author2=William Bright|title=The World's Writing Systems |url=https://books.google.com/books?id=ospMAgAAQBAJ&pg=PA395 |year=1996|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-507993-7|page=395}}</ref> ਮੂਲ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=shacklexvii>{{cite book | last=Shackle | first=Christopher |author2=Mandair, Arvind-Pal Singh | year=2005 | title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures | publisher=Routledge | location=United Kingdom | isbn = 0-415-26604-1 | pages=xvii–xviii}}</ref> ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਿਆਰੀਕਰਣ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book |last=Masica |first=Colin |author-link=Colin Masica |year=1993 |title=The Indo-Aryan Languages |place= Cambridge, U.K. |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-29944-2 |url=https://books.google.com/books?id=J3RSHWePhXwC&q=indoaryan+languages|page=143}}</ref><ref>{{cite book|author=Arvind-Pal Singh Mandair|title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ&pg=PA36 |year=2013|publisher=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-4411-0231-7|page=36}}</ref> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੁਆਰਾ ਐਕ੍ਰੋਸਟਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਭਜਨ ਸਮੇਤ ਲਿਪੀ ਦੇ ਸੰਭਾਵੀ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ,<ref name=cole19>{{cite book | last=Cole | first=W. Owen | author2=Sambhi, Piara Singh | year=1978 | title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices | publisher=Routledge & Kegan Paul | location=London | isbn=0-7100-8842-6 | pages=[https://archive.org/details/sikhs00cole/page/19 19] | no-pp=true | url=https://archive.org/details/sikhs00cole/page/19 }}</ref> ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਜੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="JainCardona2007p594">{{cite book|author1=Danesh Jain|author2=George Cardona|title=The Indo-Aryan Languages |url=https://books.google.com/books?id=OtCPAgAAQBAJ |date=26 July 2007|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-79711-9|pages=594–596}}</ref> ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੇ 62 ਜਾਂ 63 [[ਸ਼ਲੋਕ]] (ਰਚਨਾਵਾਂ) ਵੀ ਲਿਖੇ, ਜੋ ਕਿ ਇਕੱਠੇ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]], ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗ੍ਰੰਥ, ਦਾ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਬਣਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite book | last=Shackle | first=Christopher |author2=Mandair, Arvind-Pal Singh | year=2005 | title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures | publisher=Routledge | location=United Kingdom | isbn = 0-415-26604-1 | page= xviii}}</ref> ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੇ ਸੰਯੋਜਕ ਵਜੋਂ ਸੀ।<ref>{{cite book | last=Shackle | first=Christopher |author2=Mandair, Arvind-Pal Singh | year=2005 | title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures | publisher=Routledge | location=United Kingdom | isbn = 0-415-26604-1 | page= xviii}}</ref> ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਭਾਈ ਪੈਰਾ ਮੋਖਾ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵੀ ਕਰਦੇ ਸੀ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸੰਕਲਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦੇ ਸੀ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਲਈ ਰਾਹ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਿਖਿਆਰਥੀਆਂ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀ।<ref name=cole19/> ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੰਗਤ ਭਾਰਦਵਾਜ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਜਾਂ ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਤੋਂ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਹਨ।<ref name=":1">{{Cite book |last=Bhardwaj |first=Mangat |title=Panjabi: A Comprehensive Grammar |date=Aug 25, 2016 |publisher=Routledge |isbn=9781317643265 |pages=380}}</ref> ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ|ਨਾਭਾ ਦੇ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ]] (1930), [[ਜੀ.ਬੀ. ਸਿੰਘ|ਜੀ. ਬੀ. ਸਿੰਘ]] (1950), [[ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ]] (1954), ਅਤੇ ਜੀ. ਐਸ. ਸਿੱਧੂ (2004) ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਉਭਾਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name=":1" /> ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਗਲਾਈਫ਼ ਅਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸੰਭਾਵਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਨੇ 1530-1535 ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਲਿਪੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਆਰੀ ਬਣਾਇਆ ਤਾਂ ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਮਿਆਰੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕੇ।<ref name=":1" /> === ਲੰਗਰ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਕਾਰਜ === ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ|ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ]] ਵਿੱਚ [[ਲੰਗਰ (ਸਿੱਖ ਧਰਮ)|ਲੰਗਰ]] ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਮੁਫ਼ਤ ਸਾਦਾ ਭੋਜਨ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਸੀ।<ref name="Mandair2013p35"/><ref>{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969930-8|page=319}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਸੋਈ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ [[ਸੇਵਾਦਾਰ|ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ]] ਲਈ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਵਿਧੀ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਅਤੇ ਪਨਾਹ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਜੋਂ ਮੰਨਣ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਮਰ ਅਤੇ ਪਰਾਹੁਣਚਾਰੀ ਵਾਲੇ ਰਹੇ।<ref name="Mandair2013p35"/> ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਰ ਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਵੇਂ ਕੇਂਦਰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਦਾ ਅਧਾਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕੀਤਾ।<ref name="Mandair2013p35"/> === ਮੱਲ ਅਖਾੜਾ === [[File:Page 111 - two Sikh wrestlers. Watercolour drawing.jpg|thumb|19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੋ ਸਿੱਖ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਮੈਚ ਦਾ ਜਲ-ਰੰਗ।]] [[ਕੁਸ਼ਤੀ]] ਦੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਅੰਗਦ ਨੇ<ref>{{cite book|last1=Green|first1=Thomas|title=Martial Arts of the World: An Encyclopedia of History and Innovation, Volume 2|url=https://archive.org/details/martialartsofwor0000unse|date=2010|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara|isbn=9781598842432|page=286}}</ref> ਇੱਕ ਮੱਲ ਅਖਾੜਾ (ਕੁਸ਼ਤੀ ਦਾ ਅਖਾੜਾ) ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਸਰੀਰਕ ਕਸਰਤਾਂ, ਮਾਰਸ਼ਲ ਆਰਟਸ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਿਹਤ ਵਿਸ਼ੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤੰਬਾਕੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|last1=Sharma|first1=Rajkumar|title=Second Sikh Guru: Shri Guru Angad Sahib Ji|date=2014|publisher=Lulu Press|isbn=9781312189553}}</ref><ref name="Troubador Publishing Ltd">{{cite book|last1=Chowdhry|first1=Mohindra|title=Defence of Europe by Sikh Soldiers in the World Wars|url=https://archive.org/details/defenceofeuropeb0000mohi|date=2018|publisher=Troubador Publishing Ltd|location=Leicestershire|isbn=9781789010985|page=[https://archive.org/details/defenceofeuropeb0000mohi/page/48 48]}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕਸਰਤ ਕਰਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Troubador Publishing Ltd"/> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੰਡੂਰ ਦੇ ਕੁਝ ਪਿੰਡਾਂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੱਲ ਅਖਾੜੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ।<ref>{{cite book|last1=Dogra|first1=R. C.|last2=Mansukhani|first2=Gobind|title=Encyclopaedia of Sikh Religion and Culture|date=1995|publisher=Vikas Publishing House|isbn=9780706983685|page=[https://archive.org/details/encyclopaediaofs0000dogr/page/18 18]|url=https://archive.org/details/encyclopaediaofs0000dogr/page/18}}</ref> ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੁਸ਼ਤੀ [[ਨਿਤਨੇਮ|ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਹਲਕੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।<ref name="Calcutta">{{cite journal|author=Sikh Cultural Centre|title=Physical Fitness: Sangati Mal Akhara|journal=The Sikh Review|date=2004|volume=52|issue=1-6; Issues 601–606|page=94}}</ref> === ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਜੀਵਨੀ === [[File:Illustration of Guru Angad and Bhai Bala, with the Bhai Bala Janamsakhi being put into writing, lithograph print, from the 'Pothi Janam Sakhi Bhai Bale Ji Ki', circa mid-to-late-19th century.jpg|thumb|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਜਨਮਸਾਖੀ ਨੂੰ 'ਪੋਥੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਜੀ ਕੀ' ਤੋਂ ਲਿਥੋਗ੍ਰਾਫ ਪ੍ਰਿੰਟ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਲਗਭਗ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ]] ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਸੀ।<ref name=":8" /> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁੱਝ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਸਲ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।<ref name=":8" /> ਕੁਝ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ [[ਜਨਮਸਾਖੀ ਅਤੇ ਸਾਖੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ|ਜਨਮਸਾਖੀ]] ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਵਾਲੀ ਪਰੰਪਰਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। == ਸਾਹਿਤ == ਪਿਛਲੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਲਟ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀਆਂ ਕੁਝ [[ਸ਼ਲੋਕ]] ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅੰਗਦ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।<ref>{{Cite book |last=Shackle |first=Christopher |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199699308 |editor-last=Singh |editor-first=Pashaura |edition=1st |pages=109–124 |chapter=8: Survey of Literature in the Sikh Tradition |editor-last2=Fenech |editor-first2=Louis E.}}</ref> == ਰਚਨਾਵਾਂ == ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਦੇ 62 ਸਲੋਕ ਆਦਿ [[ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਕਿਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਨ 1604 ਵਿੱਚ ਸੰਪਾਦਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 'ਵਾਰ' ਦਾ ਰੂਪ ਪਉੜੀਆਂ ਦਾ ਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ 'ਵਾਰ' ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਇਕੋ ਮਹੱਲੇ ਦੇ ਕਰਤਾ ਦੀਆਂ ਰਚੀਆਂ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਪਉੜੀਆਂ ਨਾਲ ਸਲੋਕ ਲਗਾਏ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੱਕ 'ਵਾਰ' ਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਤੇ ਆਸ ਕਰ ਕੇ ਇੱਕੋ ਮਹੱਲੇ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸਨ, ਪਰ ਸਲੋਕ ਹੋਰ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨ ਦੇ ਵੀ ਨਾਲ ਲਗਾਏ ਗਏ। 'ਵਾਰ' ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ 'ਵਾਰ' ਉਸੇ ਮਹੱਲੇ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਥੱਲੇ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜੋ 'ਵਾਰ' ਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਸੀ। ਸੋ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਕੋਈ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਹੋਰ ਮਹੱਲਿਆ ਦੀਆਂ 'ਵਾਰਾ' ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਲੋਕ ਦਰਜ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ 'ਵਾਰਾ' ਵਿੱਚ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:- * ਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਰਾਗ ਮਹਲਾ 2 (ਦੋ ਸਲੋਕ) * ਵਾਰ ਮਾਝ ਮਹਲਾ 2 (ਬਾਰਾ ਸਲੋਕ) * ਵਾਰ ਆਸਾ ਮਹਲਾ 2 (ਚੌਦਾਂ ਸਲੋਕ) * ਵਾਰ ਸੋਰਠਿ ਮਹਲਾ 2 (ਇਕ ਸਲੋਕ) * ਵਾਰ ਸੂਹੀ ਮਹਲਾ 2 (ਗਿਆਰਾ ਸਲੋਕ) * ਵਾਰ ਰਾਮਕਲੀ ਮਹਲਾ 2 (ਸੱਤ ਸਲੋਕ) * ਵਾਰ ਮਾਰੂ ਮਹਲਾ 2 (ਇਕ ਸਲੋਕ) * ਵਾਰ ਸਾਰੰਗ ਮਹਲਾ 2 (ਨੌਂ ਸਲੋਕ) * ਵਾਰ ਸਵਾਰ ਮਹਲਾ 2 (ਪੰਜ ਸਲੋਕ) == ਗੈਲਰੀ == <gallery> File:Guru Nanak with Bhai Lehna, who is getting dirtied by carrying weeds overhead.jpg|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ (ਖੱਬੇ) ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ (ਸੱਜੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇਗਾ) ਨਾਲ। File:Guru Angad taking-leave of Guru Nanak, painting from an 1830's Janamsakhi (life stories) 05.jpg|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਜੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ, 1830 ਦੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਤੋਂ ਪੇਂਟਿੰਗ। File:Bhai Bala Recites the Life Story of Guru Nanak to Guru Angad and Onlookers.png|[[ਭਾਈ ਬਾਲਾ]] (ਖੱਬੇ) ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਜੀ ਦੀ ਜੀਵਨ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਨਮਸਾਖੀ ਪੇਂਟਿੰਗ। File:Guru Angad painting.jpg|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਜੀ ਦੀ ਲਘੂ ਪੇਂਟਿੰਗ। File:Guru Angad drawing from early 19th century.jpg|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੀ ਤਸਵੀਰ। File:Guru Angad, the Second Sikh Guru (1504-52), Seated on a Terrace Beneath a Canopy With an Attendant.png|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਜੀ ਇੱਕ ਸੇਵਾਦਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਛੱਤਰੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਛੱਤਰੀ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੈਦਾਨ, ਲਗਭਗ 1830। File:Gurmukhi inscription handwritten by Guru Angad Dev, the second Sikh guru.jpg|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ </gallery> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == *[[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] *[[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} ===Bibliography=== * Harjinder Singh Dilgeer, SIKH HISTORY (in English) in 10 volumes, especially volume 1 (published by Singh Brothers Amritsar, 2009–2011). * Sikh Gurus, Their Lives and Teachings, K.S. Duggal ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Commons category||ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ}} {{wikiquote}} *[http://www.srigranth.org/servlet/gurbani.gurbani?Action=Page&id=3336&Param=83#l3336 First Gurbani by Guru Angad] *[https://web.archive.org/web/20151125142353/http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak2.html sikh-history.com] {{Writers of Guru Granth Sahib}} {{Sikhism|state=collapsed}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕ]] 6bvwgvqyb4ixchk9h0r52q4vybt7cx0 840594 840593 2026-06-10T03:56:23Z Tamanpreet Kaur 26648 840594 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[ਸਿੱਖੀ]] | name = ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ | image = Guru Angad miniature painting.jpg | alt = | caption = ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | birth_name = ਲਹਿਣਾ | birth_date = {{Birth date|df=yes|1504|03|31}} | birth_place = ਮੱਤੇ ਦੀ ਸਰਾਏ, [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪੰਜਾਬ (ਖੇਤਰ)|ਪੰਜਾਬ]], [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ]] | death_date = {{Death date and age|df=yes|1552|03|29|1504|03|31}} | death_place = [[ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਲਾਹੌਰ ਸੂਬਾ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ]]<ref>{{cite book|author=H. S. Singha|title=The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries)|url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C |year=2000|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-301-1|page=20}}</ref> | known_for = [[ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਲਿਪੀ ਦੀ ਮਿਆਰਬੰਦੀ | predecessor = [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]] | successor = [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]] | spouse = [[ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ]] | children = ਭਾਈ ਦਾਸੂ (1521–1598)<br /> ਭਾਈ ਦਾਤੂ (1524–1575)<br /> ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ (1529–1601) <br /> ਬੀਬੀ ਅਨੋਖੀ (1531–1608) | mother = ਮਾਤਾ ਰਾਮੋ | father = ਭਾਈ ਫੇਰੂ ਮੱਲ | other_name = ਦੂਜੇ ਨਾਨਕ | period = 1539–1552 }} {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} '''ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ''' (31 ਮਾਰਚ 1504 – 29 ਮਾਰਚ 1552)<ref name="eos">{{cite web |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |title=Guru Angad |last1=McLeod |first1=W.H.|website=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjabi University Punjabi |access-date=30 September 2015}}</ref> ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਦਸ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਦੂਜੇ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂ]] ਸੀ। [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]], [[ਸਿੱਖੀ]] ਦੇ ਬਾਨੀ, ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸਿੱਖ ਬਣ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਨਾਲ਼ ਕੰਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਤੋਂ ਬਦਲਕੇ ਅੰਗਦ ਦੇਵ (ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਅੰਗ) ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ<ref>{{cite book|last1=Clarke|first1=Peter B.|last2=Beyer|first2=Peter|title=The World's Religions: Continuities and Transformations|date=2009|publisher=Routledge|location=Abingdon|isbn=9781135210991|page=565}}</ref> ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ।<ref name="Fenech2014p36">{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA36 |year=2014|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-1-4422-3601-1|page=36}}</ref><ref name="ColeSambhi1995p18">{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA18 |year=1995|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=18–20}}</ref><ref name=Shackle_2005>{{cite book | last=Shackle | first=Christopher |author2=Mandair, Arvind-Pal Singh | year=2005 | title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures | publisher=Routledge | location=United Kingdom | isbn = 0-415-26604-1 | pages=xiii–xiv | nopp=true}}</ref> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 1539 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ।<ref name=eosamardas>{{cite web |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |title=Amar Das, Guru (1479–1574) |last1=Kushwant Singh |website=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjab University Patiala |accessdate=10 December 2016}}</ref><ref name=cole20>{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices|url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA22| year=1995| publisher= Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=20-21}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] ਨੂੰ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਤਰਤੀਬ ਵਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Mandair2013p35">{{cite book|author=Arvind-Pal Singh Mandair|title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ&pg=PA35 |year=2013|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-4411-0231-7|pages=35–37}}</ref><ref name="ColeSambhi1995p18"/> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਉਚਾਰੀ ਬਾਣੀ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ 62 ਜਾਂ 63 ''[[ਸਲੋਕ|ਸਲੋਕਾਂ]]'' ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।<ref name="ColeSambhi1995p18"/> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਸੇਵਾਦਾਰ [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ|ਅਮਰਦਾਸ]] ਨੂੰ ਇਸ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਲਈ ਚੁਣਿਆ।<ref name=eosamardas/><ref name=cole20/> == ਜੀਵਨ == === ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ === ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦਾ ਜਨਮ [[ਪੰਜਾਬ]] ਖੇਤਰ ਦੇ [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੁਕਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੇ ਪਿੰਡ ਮੱਤੇ ਦੀ ਸਰਾਏ ਵਿੱਚ 31 ਮਾਰਚ, 1504 ਨੂੰ ਲਹਿਣਾ ਨਾਮ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web |title=Guru Angad Sahib (Sri Guru Angad Dev Ji)|url=https://sgpc.net/ten-guru-sahibs/guru-angad-sahib/|website=SGPC (Shiromani Gurdwara Parbandhak Committee)(Supreme Gurdwara Management Committee) official website.}}</ref><ref name="Mandair2013p352">{{cite book|author=Arvind-Pal Singh Mandair|title=Sikhism: A Guide for the Perplexed|url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ&pg=PA35|year=2013|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-4411-0231-7|pages=35–37}}</ref><ref name="Fenech2014p362">{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA36|year=2014|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-1-4422-3601-1|page=36}}</ref><ref name=":82">{{Cite book |last=Jain|first=Harish C.|title=The Making of Punjab|publisher=Unistar Books|year=2003|pages=271–272}}</ref> ਉਹ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਵਪਾਰੀ ਫੇਰੂ ਮੱਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ।<ref name=":82" /> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਮਾਤਾ ਰਾਮੋ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਸਭਿਰਾਏ, ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਜਾਂ ਦਇਆ ਕੌਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਸੀ।<ref name="eos2">{{cite web |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title=Guru Angad|last1=McLeod|first1=W.H.|website=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Punjabi|access-date=30 September 2015}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਦਾ ਨਾਮ ਬਾਬਾ ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ ਤ੍ਰੇਹਾਨ ਸੀ।<ref name=":82" /> ਬਾਕੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਵਾਂਗ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਵੀ [[ਖੱਤਰੀ]] ਜਾਤੀ (ਤ੍ਰੇਹਾਨ ਗੋਤ) ਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite book |last=Shackle|first=Christopher|author2=Mandair, Arvind-Pal Singh|year=2005|title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures|publisher=Routledge|location=United Kingdom|isbn=0-415-26604-1|page=xv}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Fenech|first1=Louis E.|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ|title=Historical Dictionary of Sikhism|last2=McLeod|first2=W. H.|date=11 June 2014|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-1-4422-3601-1|page=189|language=en|quote=LAHINA (1504–1552). A Trehan Khatri of Khadur who became a disci- ple of Nanak. He was later renamed Angad and succeeded Nanak as the Second Guru of the Sikhs in 1539.}}</ref> ਜਨਵਰੀ, 1520 ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਦਾ ਵਿਆਹ [[ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ|ਬੀਬੀ ਖੀਵੀ]] ਜੀ ਨਾਲ਼ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਦਾਤੂ (ਜ. 1535) ਅਤੇ ਦਾਸੂ (ਜ. 1542), ਅਤੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰੀਆਂ, ਅਮਰੋ (ਜ. 1526) ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ (ਜ. 1535) ਸਨ।<ref name="eos3">{{cite web |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title=Guru Angad|last1=McLeod|first1=W.H.|website=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Punjabi|access-date=30 September 2015}}</ref><ref name=":83">{{Cite book |last=Jain|first=Harish C.|title=The Making of Punjab|publisher=Unistar Books|year=2003|pages=271–272}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ [[ਬਾਬਰ]] ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਕਰਕੇ ਪਿੰਡ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਸਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ [[ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ]] ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਵਸੇ ਪਿੰਡ [[ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਆ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗਦ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਖਡੂਰ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਮਾਤਾ [[ਦੁਰਗਾ]] ਦੇ ਇੱਕ [[ਮੰਦਰ]] ਵਿੱਚ ਪੁਜਾਰੀ ਸਨ।<ref name="Fenech2014p363">{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA36|year=2014|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-1-4422-3601-1|page=36}}</ref><ref name="ColeSambhi1995p182">{{cite book |author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA18 |year=1995|publisher=Sussex Academic Press |isbn=978-1-898723-13-4|pages=18–20|quote=Guru Angad became a Sikh sometime after Guru Nanak settled at Kartarpur. He was a Khatri of the Trehan got, from the village of Matta di Sarai, in the Ferozepur district, who, on his marriage to Khivi, the daughter of a Khatri, moved to her village of Khadur where he became priest of the temple of Durga. He met the Guru with a group of villagers and decided to join him in Kartarpur. He and his family moved to be with him. He is said to have been born in 1504, but neither the date of his conversion nor that of his installation is known. He became Guru on the death of the first Master in 1539 and died in 1552.}}</ref><ref name="eos4">{{cite web |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title=Guru Angad|last1=McLeod|first1=W.H.|website=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Punjabi|access-date=30 September 2015}}</ref><ref name=":84">{{Cite book |last=Jain|first=Harish C.|title=The Making of Punjab|publisher=Unistar Books|year=2003|pages=271–272}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਮਾਤਾ ਦੁਰਗਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref name=":84" /> ਉਹ ਕਈ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਗਏ।<ref name=":84" /> ਇਹਨਾਂ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ 'ਤੇ, ਉਹ [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] ਦੀ ਬਸਤੀ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘੇ, ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅੰਤਿਮ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref name=":84" /> ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫਿਰ ਲਹਿਣਾ ਅਤੇ ਨਾਨਕ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘਾ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ।<ref name=":84" /> ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਛੇ ਸਾਲ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਮਿਲੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।<ref name=":84" /> ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੀਹਵਿਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ, ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿੱਚ 6 ਤੋਂ 7 ਸਾਲ ਤੱਕ [[ਗੁਰੂ]] ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ<ref name="eos5">{{cite web |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title=Guru Angad|last1=McLeod|first1=W.H.|website=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Punjabi|access-date=30 September 2015}}</ref><ref>{{cite book|last1=Sikka|first1=A.S.|title=Complete Poetical Works of Ajit Singh Sikka|date=2003|publisher=Atlantic Publishers and Distribution|page=951}}</ref> === ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਚੋਣ === [[File:Gurdwara Baba Atal fresco 47.jpg|thumb|ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਗੁਰਗੱਦੀ ਰਸਮ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਫਰੈਸਕੋ।]] ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਲਹਿਣਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਕਿਉਂ ਚੁਣਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜੱਗ ਬਾਰੇ ਹੈ ਜੋ ਚਿੱਕੜ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬਹੁਤ ਗੰਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਹਿਣਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚਿੱਕੜ ਵਿੱਚੋਂ ਚੁੱਕਿਆ, ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤਾ।<ref name="Cole 1978 18">{{cite book | last=Cole | first=W. Owen | author2=Sambhi, Piara Singh | year=1978 | title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices | publisher=Routledge & Kegan Paul | location=London | isbn=0-7100-8842-6 | pages=[https://archive.org/details/sikhs00cole/page/18 18] | no-pp=true | url=https://archive.org/details/sikhs00cole/page/18 }}</ref> ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਨੂੰ 14 ਜੂਨ, 1539 ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਸਮੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸਮਾਰੋਹ ਉਸੇ ਸਾਲ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 7 ​​ਸਤੰਬਰ, 1539 ਨੂੰ ਹੋਇਆ।<ref name=":8">{{Cite book |last=Jain |first=Harish C. |title=The Making of Punjab |publisher=Unistar Books |year=2003 |pages=271–272}}</ref> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਲਹਿਣਾ ਦਾ ਨਾਮ ਅੰਗਦ (ਅੰਗ, ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ) ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਚੁਣਿਆ।<ref name="Fenech2014p22">{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-969930-8|page=22}}</ref> 22 ਸਤੰਬਰ, 1539 ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੇਲੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਇੱਕ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ|ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ]] ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਖੋਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੱਭ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਲਈ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।<ref name=":srigranth83">{{cite web|title=Sri Guru Granth Sahib, ang 83|url=http://www.srigranth.org/servlet/gurbani.gurbani?Action=Page&id=3336&Param=83#l3336}}</ref> ਉਸ ਸਮੇਂ [[ਗੁਰਬਾਣੀ]] ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, "ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮਰ ਜਾਓ, ਉਸਦੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿਉਣਾ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਅਰਥ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣਾ ਹੈ"।<ref name=":srigranth83" /> [[File:Historical photograph of Gurdwara Sri Khadur Sahib, ca.1920's. Published in the 1930 first edition of Mahan Kosh by Kahn Singh Nabha.jpg|thumb|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਫੋਟੋ, ਲਗਭਗ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ। ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੁਆਰਾ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਦੇ 1930 ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ।]] ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਛੱਡ ਕੇ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ (ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ) ਪਿੰਡ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਸਮੇਂ, ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਗੂ ਮੰਨਿਆ ਜਦੋਂ ਕਿ ਨਾਨਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ [[ਲੰਗਰ (ਸਿੱਖ ਧਰਮ)|ਲੰਗਰ]] ਪ੍ਰਥਾ ਰਾਹੀਂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref name="Fenech2014p41">{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-969930-8|pages=41–44}}</ref> === ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ === ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੂਜੇ [[ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ]] [[ਹੁਮਾਯੂੰ]] 1540 ਦੇ ਆਸਪਾਸ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੰਨੌਜ ਦੀ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਤਖ਼ਤ [[ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ]] ਨੂੰ ਹਾਰ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਆਇਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|last1=Singh|first1=Pashaura|last2=Fenech|first2=Louis|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies|date=2014|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=9780191004124|page=41|edition=First}}</ref> ਸਿੱਖ ਹਾਇਓਗ੍ਰਾਫੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਹੁਮਾਯੂੰ [[ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮੱਲ ਅਖਾੜਾ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਬੈਠੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾ ਰਹੇ ਸਨ।<ref>{{cite book |last1=Singh |first1=Ajit |title=Suraj Prakash Granth part 5 ras 4 |date=2005 |isbn=81-7601-685-3 |page=177}}</ref> ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਨਾ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਆਇਆ। ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਲੜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਤਖ਼ਤ ਗੁਆ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਭੱਜ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ, ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਲੜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|last1=Singh|first1=Gurpreet|title=Ten Masters|date=2001|publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd.|location=New Delhi|isbn=9788171829460|page=53}}</ref> ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਇਆ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਉਹ ਤਖ਼ਤ ਦੁਬਾਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।<ref name="Fenech2014p41"/> === ਮੌਤ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ === [[File:Fresco of Guru Angad from above the entrance of the Baoli Sahib located in Goindwal.jpg|thumb|ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ, ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿਖੇ ਦੂਜੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਦਾ ਫ੍ਰੈਸਕੋ]] ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਉਦਾਹਰਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]] ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ [[ਹਿਮਾਲਿਆ]] ਵਿੱਚ [[ਗੰਗਾ ਦਰਿਆ|ਗੰਗਾ ਨਦੀ]] 'ਤੇ [[ਹਰਿਦੁਆਰ]] ਤੱਕ ਲਗਭਗ ਵੀਹ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ। ਲਗਭਗ 1539 ਵਿੱਚ, ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ, ਉਹ ਇੱਕ ਸਾਧੂ ਜਾਂ ਤਪੱਸਵੀ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਗੁਰੂ (ਅਧਿਆਪਕ, ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਲਾਹਕਾਰ) ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਖੋਜਣਗੇ।<ref name=eosamardas/> ਆਪਣੀ ਵਾਪਸੀ 'ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੀ ਧੀ ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਇੱਕ ਭਜਨ ਨੂੰ ਗਾਉਂਦੇ ਸੁਣਿਆ, ਜਿਸਾ ਵਿਆਹ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="FenechMcLeod2014p29"/> ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ 1539 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੁਰੂ ਅਪਣਾਇਆ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਸਨ।<ref name=eosamardas/> ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਪ੍ਰਤੀ ਬਹੁਤ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦਿਖਾਈ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠਦੇ ਸੀ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਲਈ ਸਾਫ਼-ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਂਦਾ ਸਨ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਵੇਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਸਨ।<ref name=eosamardas/> ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੇ 1552 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ।<ref name=cole20/><ref name="FenechMcLeod2014p29">{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA29|year=2014|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-1-4422-3601-1|pages=29–30}}</ref><ref name="Singha2000p14">{{cite book|author=H. S. Singha|title=The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries)|url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|year=2000|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-301-1|pages=14–17, 52–56}}</ref> ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ 29 ਮਾਰਚ, 1552 ਨੂੰ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ।<ref>https://www.britannica.com/biography/Guru-Angad</ref> == ਪ੍ਰਭਾਵ == === ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ === [[File:Gurmukhi inscription claimed to have been handwritten by Guru Angad to teach children at Khadur Sahib the glyphs ūṛā to ṇāṇā, ca.1539–1552.jpg|thumb|ਗੁਰਮੁਖੀ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉੜਾ ਤੋਂ ਨਾਣਾ ਤੱਕ ਗਲਾਈਫ਼ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਹੱਥੀਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਲਗਭਗ 1539–1552]] ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ [[ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਲਿਪੀ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਮਿਆਰੀ ਲਿਖਣ ਵਾਲੀ ਲਿਪੀ ਹੈ, <ref name="shacklexvii"/> ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ [[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ]] ਨਾਮਕ ਫਾਰਸੀ-ਅਰਬੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="Bright1996p395">{{cite book|author1=Peter T. Daniels|author2=William Bright|title=The World's Writing Systems |url=https://books.google.com/books?id=ospMAgAAQBAJ&pg=PA395 |year=1996|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-507993-7|page=395}}</ref> ਮੂਲ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=shacklexvii>{{cite book | last=Shackle | first=Christopher |author2=Mandair, Arvind-Pal Singh | year=2005 | title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures | publisher=Routledge | location=United Kingdom | isbn = 0-415-26604-1 | pages=xvii–xviii}}</ref> ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਿਆਰੀਕਰਣ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book |last=Masica |first=Colin |author-link=Colin Masica |year=1993 |title=The Indo-Aryan Languages |place= Cambridge, U.K. |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-29944-2 |url=https://books.google.com/books?id=J3RSHWePhXwC&q=indoaryan+languages|page=143}}</ref><ref>{{cite book|author=Arvind-Pal Singh Mandair|title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ&pg=PA36 |year=2013|publisher=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-4411-0231-7|page=36}}</ref> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੁਆਰਾ ਐਕ੍ਰੋਸਟਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਭਜਨ ਸਮੇਤ ਲਿਪੀ ਦੇ ਸੰਭਾਵੀ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ,<ref name=cole19>{{cite book | last=Cole | first=W. Owen | author2=Sambhi, Piara Singh | year=1978 | title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices | publisher=Routledge & Kegan Paul | location=London | isbn=0-7100-8842-6 | pages=[https://archive.org/details/sikhs00cole/page/19 19] | no-pp=true | url=https://archive.org/details/sikhs00cole/page/19 }}</ref> ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਜੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="JainCardona2007p594">{{cite book|author1=Danesh Jain|author2=George Cardona|title=The Indo-Aryan Languages |url=https://books.google.com/books?id=OtCPAgAAQBAJ |date=26 July 2007|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-79711-9|pages=594–596}}</ref> ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੇ 62 ਜਾਂ 63 [[ਸ਼ਲੋਕ]] (ਰਚਨਾਵਾਂ) ਵੀ ਲਿਖੇ, ਜੋ ਕਿ ਇਕੱਠੇ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]], ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗ੍ਰੰਥ, ਦਾ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਬਣਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite book | last=Shackle | first=Christopher |author2=Mandair, Arvind-Pal Singh | year=2005 | title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures | publisher=Routledge | location=United Kingdom | isbn = 0-415-26604-1 | page= xviii}}</ref> ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੇ ਸੰਯੋਜਕ ਵਜੋਂ ਸੀ।<ref>{{cite book | last=Shackle | first=Christopher |author2=Mandair, Arvind-Pal Singh | year=2005 | title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures | publisher=Routledge | location=United Kingdom | isbn = 0-415-26604-1 | page= xviii}}</ref> ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਭਾਈ ਪੈਰਾ ਮੋਖਾ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵੀ ਕਰਦੇ ਸੀ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸੰਕਲਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦੇ ਸੀ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਲਈ ਰਾਹ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਿਖਿਆਰਥੀਆਂ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀ।<ref name=cole19/> ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੰਗਤ ਭਾਰਦਵਾਜ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਜਾਂ ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਤੋਂ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਹਨ।<ref name=":1">{{Cite book |last=Bhardwaj |first=Mangat |title=Panjabi: A Comprehensive Grammar |date=Aug 25, 2016 |publisher=Routledge |isbn=9781317643265 |pages=380}}</ref> ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ|ਨਾਭਾ ਦੇ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ]] (1930), [[ਜੀ.ਬੀ. ਸਿੰਘ|ਜੀ. ਬੀ. ਸਿੰਘ]] (1950), [[ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ]] (1954), ਅਤੇ ਜੀ. ਐਸ. ਸਿੱਧੂ (2004) ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਉਭਾਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name=":1" /> ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਗਲਾਈਫ਼ ਅਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸੰਭਾਵਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਨੇ 1530-1535 ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਲਿਪੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਆਰੀ ਬਣਾਇਆ ਤਾਂ ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਮਿਆਰੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕੇ।<ref name=":1" /> === ਲੰਗਰ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਕਾਰਜ === ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ|ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ]] ਵਿੱਚ [[ਲੰਗਰ (ਸਿੱਖ ਧਰਮ)|ਲੰਗਰ]] ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਮੁਫ਼ਤ ਸਾਦਾ ਭੋਜਨ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਸੀ।<ref name="Mandair2013p35"/><ref>{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969930-8|page=319}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਸੋਈ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ [[ਸੇਵਾਦਾਰ|ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ]] ਲਈ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਵਿਧੀ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਅਤੇ ਪਨਾਹ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਜੋਂ ਮੰਨਣ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਮਰ ਅਤੇ ਪਰਾਹੁਣਚਾਰੀ ਵਾਲੇ ਰਹੇ।<ref name="Mandair2013p35"/> ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਰ ਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਵੇਂ ਕੇਂਦਰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਦਾ ਅਧਾਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕੀਤਾ।<ref name="Mandair2013p35"/> === ਮੱਲ ਅਖਾੜਾ === [[File:Page 111 - two Sikh wrestlers. Watercolour drawing.jpg|thumb|19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੋ ਸਿੱਖ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਮੈਚ ਦਾ ਜਲ-ਰੰਗ।]] [[ਕੁਸ਼ਤੀ]] ਦੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਅੰਗਦ ਨੇ<ref>{{cite book|last1=Green|first1=Thomas|title=Martial Arts of the World: An Encyclopedia of History and Innovation, Volume 2|url=https://archive.org/details/martialartsofwor0000unse|date=2010|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara|isbn=9781598842432|page=286}}</ref> ਇੱਕ ਮੱਲ ਅਖਾੜਾ (ਕੁਸ਼ਤੀ ਦਾ ਅਖਾੜਾ) ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਸਰੀਰਕ ਕਸਰਤਾਂ, ਮਾਰਸ਼ਲ ਆਰਟਸ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਿਹਤ ਵਿਸ਼ੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤੰਬਾਕੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|last1=Sharma|first1=Rajkumar|title=Second Sikh Guru: Shri Guru Angad Sahib Ji|date=2014|publisher=Lulu Press|isbn=9781312189553}}</ref><ref name="Troubador Publishing Ltd">{{cite book|last1=Chowdhry|first1=Mohindra|title=Defence of Europe by Sikh Soldiers in the World Wars|url=https://archive.org/details/defenceofeuropeb0000mohi|date=2018|publisher=Troubador Publishing Ltd|location=Leicestershire|isbn=9781789010985|page=[https://archive.org/details/defenceofeuropeb0000mohi/page/48 48]}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕਸਰਤ ਕਰਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Troubador Publishing Ltd"/> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੰਡੂਰ ਦੇ ਕੁਝ ਪਿੰਡਾਂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੱਲ ਅਖਾੜੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ।<ref>{{cite book|last1=Dogra|first1=R. C.|last2=Mansukhani|first2=Gobind|title=Encyclopaedia of Sikh Religion and Culture|date=1995|publisher=Vikas Publishing House|isbn=9780706983685|page=[https://archive.org/details/encyclopaediaofs0000dogr/page/18 18]|url=https://archive.org/details/encyclopaediaofs0000dogr/page/18}}</ref> ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੁਸ਼ਤੀ [[ਨਿਤਨੇਮ|ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਹਲਕੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।<ref name="Calcutta">{{cite journal|author=Sikh Cultural Centre|title=Physical Fitness: Sangati Mal Akhara|journal=The Sikh Review|date=2004|volume=52|issue=1-6; Issues 601–606|page=94}}</ref> === ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਜੀਵਨੀ === [[File:Illustration of Guru Angad and Bhai Bala, with the Bhai Bala Janamsakhi being put into writing, lithograph print, from the 'Pothi Janam Sakhi Bhai Bale Ji Ki', circa mid-to-late-19th century.jpg|thumb|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਜਨਮਸਾਖੀ ਨੂੰ 'ਪੋਥੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਜੀ ਕੀ' ਤੋਂ ਲਿਥੋਗ੍ਰਾਫ ਪ੍ਰਿੰਟ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਲਗਭਗ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ]] ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਸੀ।<ref name=":8" /> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁੱਝ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਸਲ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।<ref name=":8" /> ਕੁਝ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ [[ਜਨਮਸਾਖੀ ਅਤੇ ਸਾਖੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ|ਜਨਮਸਾਖੀ]] ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਵਾਲੀ ਪਰੰਪਰਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। == ਸਾਹਿਤ == ਪਿਛਲੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਲਟ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀਆਂ ਕੁਝ [[ਸ਼ਲੋਕ]] ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅੰਗਦ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।<ref>{{Cite book |last=Shackle |first=Christopher |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199699308 |editor-last=Singh |editor-first=Pashaura |edition=1st |pages=109–124 |chapter=8: Survey of Literature in the Sikh Tradition |editor-last2=Fenech |editor-first2=Louis E.}}</ref> == ਰਚਨਾਵਾਂ == ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਦੇ 62 ਸਲੋਕ ਆਦਿ [[ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਕਿਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਨ 1604 ਵਿੱਚ ਸੰਪਾਦਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 'ਵਾਰ' ਦਾ ਰੂਪ ਪਉੜੀਆਂ ਦਾ ਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ 'ਵਾਰ' ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਇਕੋ ਮਹੱਲੇ ਦੇ ਕਰਤਾ ਦੀਆਂ ਰਚੀਆਂ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਪਉੜੀਆਂ ਨਾਲ ਸਲੋਕ ਲਗਾਏ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੱਕ 'ਵਾਰ' ਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਤੇ ਆਸ ਕਰ ਕੇ ਇੱਕੋ ਮਹੱਲੇ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸਨ, ਪਰ ਸਲੋਕ ਹੋਰ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨ ਦੇ ਵੀ ਨਾਲ ਲਗਾਏ ਗਏ। 'ਵਾਰ' ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ 'ਵਾਰ' ਉਸੇ ਮਹੱਲੇ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਥੱਲੇ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜੋ 'ਵਾਰ' ਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਸੀ। ਸੋ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਕੋਈ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਹੋਰ ਮਹੱਲਿਆ ਦੀਆਂ 'ਵਾਰਾ' ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਲੋਕ ਦਰਜ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ 'ਵਾਰਾ' ਵਿੱਚ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:- * ਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਰਾਗ ਮਹਲਾ 2 (ਦੋ ਸਲੋਕ) * ਵਾਰ ਮਾਝ ਮਹਲਾ 2 (ਬਾਰਾ ਸਲੋਕ) * ਵਾਰ ਆਸਾ ਮਹਲਾ 2 (ਚੌਦਾਂ ਸਲੋਕ) * ਵਾਰ ਸੋਰਠਿ ਮਹਲਾ 2 (ਇਕ ਸਲੋਕ) * ਵਾਰ ਸੂਹੀ ਮਹਲਾ 2 (ਗਿਆਰਾ ਸਲੋਕ) * ਵਾਰ ਰਾਮਕਲੀ ਮਹਲਾ 2 (ਸੱਤ ਸਲੋਕ) * ਵਾਰ ਮਾਰੂ ਮਹਲਾ 2 (ਇਕ ਸਲੋਕ) * ਵਾਰ ਸਾਰੰਗ ਮਹਲਾ 2 (ਨੌਂ ਸਲੋਕ) * ਵਾਰ ਸਵਾਰ ਮਹਲਾ 2 (ਪੰਜ ਸਲੋਕ) == ਗੈਲਰੀ == <gallery> File:Guru Nanak with Bhai Lehna, who is getting dirtied by carrying weeds overhead.jpg|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ (ਖੱਬੇ) ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ (ਸੱਜੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇਗਾ) ਨਾਲ। File:Guru Angad taking-leave of Guru Nanak, painting from an 1830's Janamsakhi (life stories) 05.jpg|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਜੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ, 1830 ਦੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਤੋਂ ਪੇਂਟਿੰਗ। File:Bhai Bala Recites the Life Story of Guru Nanak to Guru Angad and Onlookers.png|[[ਭਾਈ ਬਾਲਾ]] (ਖੱਬੇ) ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਜੀ ਦੀ ਜੀਵਨ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਨਮਸਾਖੀ ਪੇਂਟਿੰਗ। File:Guru Angad painting.jpg|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਜੀ ਦੀ ਲਘੂ ਪੇਂਟਿੰਗ। File:Guru Angad drawing from early 19th century.jpg|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੀ ਤਸਵੀਰ। File:Guru Angad, the Second Sikh Guru (1504-52), Seated on a Terrace Beneath a Canopy With an Attendant.png|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਜੀ ਇੱਕ ਸੇਵਾਦਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਛੱਤਰੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਛੱਤਰੀ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੈਦਾਨ, ਲਗਭਗ 1830। File:Gurmukhi inscription handwritten by Guru Angad Dev, the second Sikh guru.jpg|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ </gallery> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == *[[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] *[[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} ===Bibliography=== * Harjinder Singh Dilgeer, SIKH HISTORY (in English) in 10 volumes, especially volume 1 (published by Singh Brothers Amritsar, 2009–2011). * Sikh Gurus, Their Lives and Teachings, K.S. Duggal ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Commons category||ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ}} {{wikiquote}} *[http://www.srigranth.org/servlet/gurbani.gurbani?Action=Page&id=3336&Param=83#l3336 First Gurbani by Guru Angad] *[https://web.archive.org/web/20151125142353/http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak2.html sikh-history.com] {{Writers of Guru Granth Sahib}} {{Sikhism|state=collapsed}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕ]] g9z54peicztnxpre0s6tvm17eszulo9 0 28772 840571 783367 2026-06-09T17:03:36Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Awards and honors" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1358413362|Helen (actress)]]" 840571 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਹੈਲਨ | image = Helen at Kallista Spa opening.jpg | caption = | birthname = ਹੈਲਨ ਰਿਚਰਡਸਨ | birth_date ={{birth date |df=yes|1938|11|21}}<ref name=bday>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b017j20n |title=Helen celebrates 72nd birthday on Nov 21st|publisher=bbc.co.uk |date=21 October 2011|accessdate=1 April 2012}}</ref> | birth_place = [[ਬਰਮਾ]] | death_date = <!-- {{Death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} Death date then birth --> | death_place = | othername = | occupation = ਅਦਾਕਾਰਾ, ਡਾਂਸਰ | yearsactive = 1951–ਹੁਣ | spouse = [[ਸਲੀਮ ਖਾਨ]] (1981–ਵਰਤਮਾਨ) | children = ਅਰਪਿਤਾ ਖਾਨ | relatives = [[ਸਲਮਾਨ ਖਾਨ]] (ਮਤਰੇਆ ਪੁੱਤਰ)<br>[[ਅਰਬਾਜ਼ ਖਾਨ (ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ)|ਅਰਬਾਜ਼ ਖਾਨ]] (ਮਤਰੇਆ ਪੁੱਤਰ)<br>[[ਸੋਹੇਲ ਖਾਨ]] (ਮਤਰੇਆ ਪੁੱਤਰ) | domesticpartner = | website = }} ''' ਹੈਲਨ ਜੈਰਾਗ ਰਿਚਰਡਸਨ ''' (ਜਨਮ 21 ਨਵੰਬਰ, 1939) ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਡਾਂਸਰ ਹੈ। ਉਹ 500 ਤੋਂ ਵਧ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।<ref name="Pinto2006">{{cite book|author=Jerry Pinto|title=Helen: The Life and Times of an H-Bomb|url=http://books.google.com/books?id=Ng_vVIcq5yQC|accessdate=5 January 2013|date=1 March 2006|publisher=Penguin Books India|isbn=978-0-14-303124-6}}</ref> ਨੂੰ 1998 ਵਿੱਚ ਲਾਈਫਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਅਤੇ 2009 ਵਿੱਚ ਪਦਮਸ਼੍ਰੀ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਨਵਾਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੀ ਆਪਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਡਾਂਸਰ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।<ref name="revamp">{{cite news|last=Mukherjee|first=Madhurita|title=Revamping Bollywood's sexy vamps|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-02-03/news-interviews/27281535_1_cinema-special-appearance-shamita-shetty|accessdate=16 November 2010|newspaper=Times of India|date=3 February 2003|archive-date=3 ਨਵੰਬਰ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121103220911/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-02-03/news-interviews/27281535_1_cinema-special-appearance-shamita-shetty|dead-url=yes}} {{Cite web |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-02-03/news-interviews/27281535_1_cinema-special-appearance-shamita-shetty |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2014-01-08 |archive-date=2012-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103220911/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-02-03/news-interviews/27281535_1_cinema-special-appearance-shamita-shetty |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ਚਾਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਵੀ ਬਣੀ।<ref>{{cite web|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?230972 |title=Helen |publisher=OutlookIndia |date=17 April 2006 |accessdate=16 October 2011}}</ref> ਹੈਲਨ ਦੇ ਪਿਤਾ ਰਿਚਰਡਸਨ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਐਂਗਲੋ ਇੰਡੀਅਨ ਸਨ। ਉਸਦੇ ਦਾਦਾ ਸਪੇਨੀ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਸਕੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਜੈਰਾਗ ਸੀ। == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == * ''ਫਿਲਮ ਗੁਮਨਾਮ'' (1966) -ਸਰਬੋਤਮ ਸਹਾਇਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ * ਫਿਲਮ ''ਸ਼ਿਕਾਰ'' (1969) -ਸਰਬੋਤਮ ਸਹਾਇਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ * ''ਫਿਲਮ ਏਲਾਨ'' (1972) -ਸਰਬੋਤਮ ਸਹਾਇਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ * ਫਿਲਮ ''ਲਹੂ ਕੇ ਦੋ ਰੰਗ'' (1980)ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ-ਸਰਬੋਤਮ ਸਹਾਇਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ- ਜਿੱਤਿਆ * ਫਿਲਮ ਖਾਮੋਸ਼ੀਃ ਦ ਮਿਊਜ਼ੀਕਲ (1997) -ਸਰਬੋਤਮ ਸਹਾਇਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ * [[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਜੀਵਨਭਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਲਈ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਲਾਈਫਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ]] (1999) * [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]], ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ (2009) <ref name="Padma Awards">{{Cite web |year=2015 |title=Padma Awards |url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archive-date=15 October 2015 |access-date=21 July 2015 |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India}}</ref> * ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਅਵਾਰਡ (2022) <ref>{{Cite web |date=23 February 2024 |title=Celebrating Excellence: Winners Unveiled at the 57th Maharashtra State Marathi Film Awards |url=https://pune.news/entertainment/celebrating-excellence-winners-unveiled-at-the-57th-maharashtra-state-marathi-film-awards-142475/ |website=PUNE.NEWS |language=en-US}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰ]] sr6ex88ppybutfqyegsqt66slmxlwk8 0 29492 840613 570674 2026-06-10T08:58:08Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840613 wikitext text/x-wiki [[File:Fruit Stall in Barcelona Market.jpg|thumb|ਫਲਾਂ ਦੀ ਦੁਕਾਨ]] [[File:Mixed fruit.jpg|thumb|ਰਲੇ ਮਿਲੇ ਫਲ]] [[File:Culinary fruits front view.jpg|thumb|ਖਾਣ ਲਈ ਫਲ]] [[File:Fruit Basket.jpg|thumb|ਫਲਾਂ ਦੀ ਟੋਕਰੀ, ਚਿੱਤਰਕਾਰ: [[Balthasar van der Ast]]]] [[ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ '''ਫਲ''' ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੌਦੇ ਫਲਾਂ ਦੇ ਜਰੀਏ ਆਪਣੇ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਖਿਲਾਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਫਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖਾਏ ਵੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿਚ, ਇਨਸਾਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜਾਨਵਰ ਭੋਜਨ ਦੇ ਇੱਕ ਸਰੋਤ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫਲ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਆਮ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋ ਵਿੱਚ," ਫਲ" ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਸੇਬ, ਸੰਤਰੇ, ਅੰਗੂਰ, ਸਟ੍ਰਾਬੇਰੀ, ਕੇਲੇ, ਅਤੇ ਨਿਬੂ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਕੱਚੇ ਮਿੱਠੇ ਜਾ ਖਟਾਈ ਤੇ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨ" ਵਿੱਚ ਮੱਕੀ, ਕਣਕ ਅਨਾਜ, ਅਤੇ ਟਮਾਟਰ ਫਲ ਤਾ ਹਨ ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫਲ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫ਼ਲ ਵਿੱਚ ਫਾਈਬਰ, ਪਾਣੀ, ਵਿਟਾਮਿਨ C ਅਤੇ ਸ਼ੱਕਰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਲ ਦੇ ਨਿਯਮਤ ਸੇਵਨ ਨਾਲ ਕੈੰਸਰ ਦਾ ਜੋਖਮ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਡੀਓਵੈਸਕੁਲਰ ਰੋਗ (ਖਾਸ ਕਰ ਕੇ ਕੋਰੋਨਰੀ ਦਿਲ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ), ਸਟਰੋਕ, ਅਲਜ਼ਾਈਮਰ ਰੋਗ, ਮੋਤੀਆ ਵਰਗੇ ਰੋਗ ਫਲ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫ਼ਲਾ ਵਿੱਚ ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ ਦੀ ਕਾਫੀ ਮਾਤਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਲ ਭਾਰ (ਮੋਟਾਪਾ) ਘੱਟ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਲ ਕੈਲੋਰੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹਨ।<ref name="Lewis375">{{cite book |last=ਲੁਈਸ |first=ਰੌਬਰਟ ਏ. |title=ਸੀਆਰਸੀ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ |url=http://books.google.com/?id=TwRUZK0WTWAC&pg=PA375&lpg=PA375&dq=fruit |date=January 1, 2002 |publisher=CRC Press |isbn=0-8493-2327-4}}</ref> ਬਨਸਪਤੀ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਫਲ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅੰਡਾਸ਼ਯ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦਿਆਂ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਐਂਜੀਓਸਪਰਮਜ਼ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਢਾਂਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ, "ਫਲ" ਦਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਤਲਬ ਪੌਦੇ ਦੇ ਬੀਜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਉਹ ਗੁੱਦੇ ਵਾਲੇ ਢਾਂਚੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਮਿੱਠੇ ਜਾਂ ਖੱਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੱਚੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਖਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੇਬ, ਕੇਲੇ, ਅੰਗੂਰ, ਨਿੰਬੂ, ਸੰਤਰੇ ਅਤੇ ਸਟ੍ਰਾਬੇਰੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਬਨਸਪਤੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ, "ਫਲ" ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਜਿਹੇ ਢਾਂਚੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ "ਫਲ" ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੀਨ ਦੀਆਂ ਫਲੀਆਂ, ਮੱਕੀ ਦੇ ਦਾਨੇ, ਟਮਾਟਰ ਅਤੇ ਕਣਕ ਦੇ ਦਾਣੇ। <ref>{{cite book |last=Schlegel |first=Rolf H J |title=Eਪੌਦਾ ਪ੍ਰਜਨਨ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡਿਕ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ |url=https://books.google.com/books?id=7J-3fD67RqwC&q=acarpous&pg=PA177 |year=2003 |publisher=ਹੌਵਰਥ ਪ੍ਰੈਸ |isbn=978-1-56022-950-6 |page=177}}</ref><ref name="Mauseth271">{{cite book |last=ਮੌਸੇਥ |first=James D. |title=ਬੌਟਨੀ: ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਜਾਣ -ਪਛਾਣ |url=https://books.google.com/books?id=0DfYJsVRmUcC&pg=PA271 |year=2003 |publisher=Jones and Bartlett |isbn=978-0-7637-2134-3 |pages=271–72}}</ref> ਇੱਕ ਫੰਗਸ ਦਾ ਭਾਗ ਜੋ ਬੀਜ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਵੀ ਇੱਕ ਮਿੱਠਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref name="McGee247">{{cite book |last=McGee |first=Harold |author-link=Harold McGee |title=Oਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ 'ਤੇ: ਰਸੋਈ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ |url=https://books.google.com/books?id=iX05JaZXRz0C&q=On+Food+And+Cooking&pg=PA247 |year=2004 |publisher=Simon & Schuster |isbn=978-0-684-80001-1 |pages=247–48}}</ref> ==ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤੋਂ== ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੈਂਕੜੇ ਫਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁੱਦੇ ਵਾਲੇ ਫਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੇਬ, ਕੀਵੀਫ੍ਰੂਟ, ਅੰਬ, ਆੜੂ, ਨਾਸ਼ਪਾਤੀ, ਅਤੇ ਤਰਬੂਜ) ਮਨੁੱਖੀ ਭੋਜਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਹਨ, ਇਹ ਤਾਜ਼ੇ ਅਤੇ ਜੈਮ, ਮੁਰੱਬੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖਾਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਫਲ ਨਿਰਮਿਤ ਭੋਜਨ (ਜਿਵੇਂ ਕੇਕ, ਕੂਕੀਜ਼, ਆਈਸ ਕਰੀਮ, ਮਫਿਨਜ਼, ਜਾਂ ਦਹੀਂ) ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫਲਾਂ ਦੇ ਰਸ (ਉਦਾਹਰਨ ਸੇਬ ਦਾ ਰਸ, ਅੰਗੂਰ ਦਾ ਰਸ, ਜਾਂ ਸੰਤਰੇ ਦਾ ਰਸ) ਜਾਂ ਅਲਕੋਹਲ ਵਾਲੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ (ਜਿਵੇਂ, ਬ੍ਰਾਂਡੀ,ਫਰੂਟ ਬੀਅਰ, ਜਾਂ ਵਾਈਨ)।<ref>{{cite book |last=McGee |title=On Food and Cooking |url=https://books.google.com/books?id=iX05JaZXRz0C&pg=PA350 |pages=Chapter 7: A Survey of Common Fruits |no-pp=true |isbn=978-0-684-80001-1 |year=2004}}</ref><ref>{{Cite web|title=ਆਨਲਾਈਨ ਤਾਜ਼ੀ ਸਬਜ਼ੀਆਂ|url=https://www.lovelocal.in/pc/fruits-and-vegetables|access-date=2021-08-11|website=lovelocal.in}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਫਲ ਤੋਹਫੇ ਵਜੋਂ ਦੇਣ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਫਲਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਦੇ ਗੁਲਦਸਤੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। <ref>{{cite book |last=Farrell |first=Kenneth T. |title=Spices, Condiments and Seasonings |url=https://books.google.com/books?id=ehAFUhWV4QMC&pg=PA17 |year=1999 |publisher=Springer |isbn=978-0-8342-1337-1 |pages=17–19}}</ref><ref>{{Cite web|title=ਛੁੱਟੀਆਂ ਲਈ ਵਧੀਆ ਤੋਹਫ਼ੇ ਦੀਆਂ ਟੋਕਰੀਆਂ - ਖਪਤਕਾਰ ਰਿਪੋਰਟਾਂ |url=https://www.consumerreports.org/cro/magazine/2015/11/best-gift-baskets-for-the-holidays/index.htm|access-date=2021-03-13|website=www.consumerreports.org|language=en-US}}</ref> ==ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ== ਭੋਜਨ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਸੀਡੀਸੀ ਭੋਜਨ ਦੀ ਗੰਦਗੀ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਫਲਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਤਿਆਰੀ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਾਜ਼ੇ ਫਲ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਚੁਣਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸਟੋਰ ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਜਾਂ ਖਰਾਬ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਫਰਿੱਜ ਜਾਂ ਬਰਫ਼ ਵਿੱਚ ਰਖਿੱਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਖਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਧੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਛਿਲਕੇ ਜਾਂ ਚਮੜੀ ਵਾਲੇ ਫਲਾਂ ‘ਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਖਾਏ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਇਹ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖਰਾਬ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਜਾਂ ਖਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ==ਬਨਸਪਤੀ ਫਲ ਅਤੇ ਸਬਜੀਆਂ== [[Image:Botanical Fruit and Culinary Vegetables.png|thumb|300px| ਫਲ ਅਤੇ ਸਬਜੀ ਦਾ ਫਰਕ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ [[ਵੈੱਨ ਚਿੱਤਰ]]]] ਪੌਦੇ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਿੱਠੇ ਸਵਾਦ ਵਾਲੇ, ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੀਜਾਂ ਵਾਲੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ ਫਲ ਕਹਿ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕੋਈ ਵੀ ਫਿੱਕਾ ਜਾਂ ਘੱਟ ਮਿੱਠਾ ਉਤਪਾਦ ਸਬਜੀ ਦੇ ਖਾਤੇ ਗਿਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਸਖਤ, ਥਿੰਦਾ ਅਤੇ ਗਿਰੀ ਵਾਲਾ ਉਤਪਾਦ ਸੁੱਕਾ ਮੇਵਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਕ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਤੇ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਨਿਕਸ ਬਨਾਮ ਹੇਡਨ ਵੇਖੋ.</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Gurpreet Kaur Cheema|Gurpreet Kaur Cheema]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Gurpreet Kaur Cheema|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 06:37, 12 ਦਸੰਬਰ 2014 (UTC) [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫਲ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫਲ ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫਲ ਸਬਜੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਨਸਪਤੀ]] 7hllvk3qxbwt872z2mw2pqygf0rya5x 1 51647 840599 261981 2026-06-10T06:54:25Z ~2026-34098-10 60574 /* possst */ ਨਵਾਂ ਭਾਗ 840599 wikitext text/x-wiki =ਇੰਟਰਨੈੱਟ= ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਖ਼ਰੀਦਦਾਰੀ ਦਾ ਇਕ ਨਿਵੇਕਲਾ ਬਦਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਮੋਬਾਈਲ, ਟੈਬਲਟ ਅਤੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਰਾਹੀਂ ਘਰ ਬੈਠਿਆਂ ਹੀ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਆਰਡਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ| 'ਆਨ-ਲਾਈਨ' ਸਹੂਲਤ ਨੇ ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇ ਭੀੜ-ਭੜੱਕੇ, ਗਰਮੀ-ਸਰਦੀ, ਮੀਂਹ-ਹਨੇਰੀ ਅਤੇ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਖ਼ਰੀਦਦਾਰੀ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਤਰੀਕੇ ਦਾ ਸਿੱਕੇਬੰਦ ਬਦਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ| ਅੱਜ ਇੰਟਰਨੈੱਟ 'ਤੇ ਕਈ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ ਉਪਲਬਧ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਨ-ਲਾਈਨ ਖ਼ਰੀਦੋ-ਫ਼ਰੋਖ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ | ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ ਨਿਰੋਲ ਖ਼ਰੀਦਦਾਰੀ ਲਈ ਸੇਵਾਵਾਂ ਜੁਟਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਕਈਆਂ 'ਤੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੇਚਣ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਹੈ | ਵਸਤੂ ਦਾ ਆਰਡਰ ਦੇਣ ਲਈ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਖੋਲ੍ਹੇ ਆਪਣੇ ਗੂਗਲ ਖਾਤੇ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਾਂ | ਇਹਨਾਂ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਘਰ ਬੈਠੇ ਖ਼ਰੀਦਦਾਰੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ| ਆਨ-ਲਾਈਨ ਸੁਵਿਧਾ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨਿਕਸ ਦਾ ਸਮਾਨ, ਕਿਤਾਬਾਂ, ਮਨੋਰੰਜਨ, ਸੁੰਦਰਤਾ, ਫ਼ੈਸ਼ਨ, ਨਿੱਜੀ ਵਸਤੂਆਂ ਆਦਿ ਸਾਡੀ ਉਂਗਲੀ ਦੀ ਇਕ ਛੋਹ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਪਈਆਂ ਜਾਪਦੀਆਂ ਹਨ| ਆਓ, 'ਫਲਿਪਕਾਰਟ' ਅਤੇ 'ਏਬੇਅ' ਦੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰੀਏ: ਫਲਿਪਕਾਰਟ (6lipkart)-ਫਲਿਪਕਾਰਟ ਇਕ ਆਨ-ਲਾਈਨ ਸਟੋਰ ਹੈ ਜਿੱਥੋਂ ਵਸਤੂਆਂ ਖ਼ਰੀਦਣ ਲਈ ਆਨ-ਲਾਈਨ ਆਰਡਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ| ਇਸ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ : • ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਖ਼ਰੀਦੋ-ਫ਼ਰੋਖ਼ਤ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਿਯਮਾਂ ਤਹਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ| • ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਡੈਬਿਟ ਕਾਰਡ, ਕਰੈਡਿਟ ਕਾਰਡ, ਨੈੱਟ ਬੈਂਕਿੰਗ ਰਾਹੀਂ ਭੁਗਤਾਨ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਉਪਲਬਧ ਹੈ| ਉਂਝ ਗਾਹਕ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਵਸਤੂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸਮੇਂ ਵੀ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ| • ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਪਾਠ ਅਤੇ ਵੌਇਸ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਰਟ ਸਰਚ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਹੈ| • ਇਸ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਮਨਭਾਉਂਦੀ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਊਾਗਲੀ ਦੀ ਛੋਹ ਰਾਹੀਂ ਨੇੜਿਓਾ ਵੇਖਣ, ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾ ਹੈ| ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਸੂਚੀ, ਗਰਿੱਡ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਸਕਰੀਨ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ| • ਫ਼ਿਲਟਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ| • ਇਹ ਐਪ ਗਾਹਕ ਦੀ ਖ਼ਰੀਦ ਹਿਸਟਰੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ 'ਚ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਢੁੱਕਵਾਂ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਖਰੀਦ ਸਮੇਂ ਮਦਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ| • ਐਪ ਸਟੋਰ 'ਚ ਚੋਣਵੀਂ ਵਸਤੂ ਦੇ ਟਿਕਾਣੇ ਦੇ ਲਿੰਕ ਜਾਂ ਫ਼ੋਟੋ ਆਦਿ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੋਬਾਈਲ 'ਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ| • ਉਂਗਲੀ ਦੇ ਟੱਚ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ 'ਇੱਛਾ ਸੂਚੀ' (Wish list) 'ਚ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ| • ਇਸ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ | • ਐਪ ਸਾਨੂੰ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਰੇਟਾਂ 'ਚ ਗਿਰਾਵਟ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਾਅਵਤਾਂ (Offers) ਸਮੇਂ ਚੇਤਾਵਨੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਜਾਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ| [[ਏਬੇਅ (ebay)]] • ਏਬੇਅ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਨ-ਲਾਈਨ ਸ਼ਾਪਿੰਗ ਸਟੋਰ ਹੈ| ਇਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ: • ਇਸ 'ਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਖ਼ਰੀਦਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵੇਚਣ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਹੈ | • ਇਸ 'ਤੇ ਇਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਜਾਰੀ ਕਰਕੇ ਵੇਚਣ ਲਈ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ| • ਇਸ 'ਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਲੱਭਣ ਲਈ ਬਾਰ ਕੋਡ ਸਕੈਨਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ| • ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਕੰਪਨੀ ਵੱਲੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਸਾਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ| • ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਆਰਡਰ ਕੀਤੇ ਸਮਾਨ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਬਾਰੇ ਪੜਾਅ ਵਾਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ | • ਇਸ 'ਤੇ ਪਰਤਵਾਂ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਣ ਅਤੇ ਏਬੇਅ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਭੇਜਣ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਹੈ| • ਇਸ 'ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਸਰਚ ਕੀਤੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਸਰਚ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਹਿਫ਼ੂਜ਼ ਰੱਖਣ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖ਼ੂਬੀ ਹੈ| == possst == fffilll [[ਖ਼ਾਸ:ਯੋਗਦਾਨ/&#126;2026-34098-10|&#126;2026-34098-10]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:&#126;2026-34098-10|talk]]) 06:54, 10 ਜੂਨ 2026 (UTC) nfn8ecx3i4kvko718rdaw2vv1yrgna9 0 58166 840575 773624 2026-06-09T18:13:17Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840575 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher | name = ਜੂਡਿਥ ਬਟਲਰ | image=JudithButler2013.jpg |image_size=220 |caption=Butler in March 2012. | birth_date = {{birth date and age|1956|2|24}} | birth_place = [[ਕਲੀਵਲੈਂਡ, ਓਹਾਇਓ]], ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ | death_date = | death_place = | era = {{nowrap|[[20ਵੀਂ ਸਦੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ|20ਵੀਂ]]{{\}}[[21ਵੀਂ ਸਦੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ]]}} | region = [[ਪੱਛਮੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ]] | school_tradition = {{ublist |[[ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ]] |[[ਤੀਸਰੀ ਤਰੰਗ ਨਾਰੀਵਾਦ]] |[[ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸਿਧਾਂਤ]] |[[ਕੂਈਅਰ ਸਿਧਾਂਤ]] |[[ਉੱਤਰਆਧੁਨਿਕਤਵਾਦ]] |[[ਉੱਤਰ-ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ]]}} | main_interests = {{ublist |[[ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ]] |[[ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ]] |[[ਨੀਤੀ ਸਿਧਾਂਤ]] |[[ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ]] |ਡਿਸਕੋਰਸ |ਨਿਰੂਪਣ |[[ਮਨੁੱਖੀ ਲਿੰਗ ਭੇਦ|ਲਿੰਗ ਭੇਦ]] |[[ਯਹੂਦੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ]]}} | notable_ideas = {{ublist|class=nowrap |[[ਸਮਾਜਿਕ ਘਾੜਤ]] ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਜੈਂਡਰ]] |[[ਜੈਂਡਰ ਅਦਾਇਗੀ]]}} | influences = [[ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ]], [[ਮਿਛੈਲ ਫੂਕੋ]], [[ਥਿਓਡੋਰ ਆਡੋਰਨੋ]], [[ਜੌਨ ਲੌਂਗਸ਼ਾ ਔਸਟਿਨ]], [[ਲੂਸ ਇਰੀਗੇਰੇ]], [[ਮੋਨੀਕ ਵਿਟਿਗ]], [[ਏਮਨੂਏਲ ਲੇਵੀਨਾਸ]], [[ਯਾਕ ਦੇਰੀਦਾ]], [[ਯਾਕ ਲਾਕਾਂ]], [[ਸਿਗਮੰਡ ਫ਼ਰਾਇਡ]], [[ਸੋਰੇਨ ਕੀਰਕੇਗਾਰਦ]], [[ਫਰੀਡਰਿਸ਼ ਨੀਤਸ਼ੇ]], [[ਹੀਗਲ]], [[ਸੀਮੋਨ ਦ ਬੌਵੂਆ]] | influenced = [[ਪੁਸੀ ਰਾਇਟ]]&thinsp;<ref>{{cite news |url=http://www.nytimes.com/2012/08/26/arts/music/pussy-riot-was-carefully-calibrated-for-protest.html?nl=todaysheadlines&emc=tha28_20120823 |title=Pussy Riot Was Carefully Calibrated for Protest |last=Ryzik |first=Melena |date=22 August 2012 |work=[[The New York Times]] |accessdate=23 August 2012}}</ref> | }} '''ਜੂਡਿਥ ਬਟਲਰ''' (ਜਨਮ 24 ਫ਼ਰਵਰੀ 1956) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਜੈਂਡਰ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਹੈ ਜਿਸਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੇ [[ਰਾਜਨੀਤਕ ਦਰਸ਼ਨ]], [[ਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ|ਨੀਤੀ ਦਰਸ਼ਨ]], ਨਾਰੀਵਾਦ, ਕੂਈਅਰ (queer) ਸਿਧਾਂਤ<ref>{{cite web|last=Halberstam|first=Jack|title=An audio overview of queer theory in English and Turkish by Jack Halberstam|url=https://archive.org/details/HalberstamQueerTheory-AnkaraTurkey|accessdate=29 May 2014}}</ref> ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਤ ਸਿਧਾਂਤ]]<ref name="kearns">{{cite journal |last=Kearns |first=Gerry |title=The Butler affair and the geopolitics of identity |journal=Environment and Planning D: Society and Space |year=2013 |volume=31 |pages=191–207 |doi=10.1068/d1713}}</ref> ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। 1993 ਤੋਂ ਉਹ [[ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਬਰਕਲੇ]] ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਇਸ ਸਮੇਂ ਰੇਹਟੋਰਿਕ ਐਂਡ ਕੰਪੈਰੀਟਿਵ ਲਿਟਰੇਚਰ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਮੈਕਸੀਨ ਇਲੀਅਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹੈ ਅਤੇ [[ਆਲੋਚਤਨਾਤਮਿਕ ਸਿਧਾਂਤ]] ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਸਹਿ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹੈ। ਅਕਾਦਮਿਕ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਟਲਰ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਜੈਂਡਰ ਟ੍ਰਬਲ (Gender Trouble) ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜੈਂਡਰ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਜੈਂਡਰ ਅਦਾਇਗੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਿਲਮ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਔਖੀ ਵਾਰਤਕ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਵੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।<ref>{{cite journal |title=Judith Butler [Philosopher] |journal=The Believer |date=May 2003 |url=http://www.believermag.com/issues/200305/?read=interview_butler |accessdate=9 October 2013 |archive-date=5 ਅਕਤੂਬਰ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131005095930/http://www.believermag.com/issues/200305/?read=interview_butler |url-status=dead }}</ref> ਇਸ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਅਤੇ ਕੂਈਅਰ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite news |last=Thulin |first=Lesley |title=Feminist theorist Judith Butler rethinks kinship |url=http://www.columbiaspectator.com/2012/04/19/feminist-theorist-judith-butler-rethinks-kinship |accessdate=9 October 2013 |newspaper=Columbia Spectator |date=19 April 2012}}</ref> ਉਸਨੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਲੈਸਬੀਅਨ ਤੇ ਗੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਮਕਾਲੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name="mcgill">{{cite web |title=Judith Butler |url=http://publications.mcgill.ca/reporter/2013/05/judith-butler/ |work=McGill Reporter |publisher=McGill |accessdate=9 October 2013 |archive-date=25 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925091656/http://publications.mcgill.ca/reporter/2013/05/judith-butler/ |dead-url=yes }}</ref> ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਹ ਇਜ਼ਰਾਇਲੀ ਸਿਆਸਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਜ਼ਰਾਇਲੀ-ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਜ਼ੋਰ ਦੇਕੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ [[ਇਜ਼ਰਾਇਲ]] ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਾਰੇ [[ਯਹੂਦੀ|ਯਹੂਦੀਆਂ]] ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।<ref name="Derstandard15">{{cite news |url=http://derstandard.at/1347492636246/US-Philosophin-Butler-Israel-vertritt-mich-nicht |title=US-Philosophin Butler: Israel vertritt mich nicht |author= |newspaper=[[Der Standard]] |date=15 September 2012 |accessdate=15 September 2012}}</ref> ==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ== ਬਟਲਰ ਦਾ ਜਨਮ ਕਲੀਵਲੈਂਡ, ਓਹਾਇਓ<ref name="mellon">{{cite web | url=http://berkeley.edu/news/media/releases/2009/03/19_butler.shtml| title=Judith Butler wins Mellon Award |author=Maclay, Kathleen |publisher=[[UC Berkeley]] News. Media Relations |language=|date=March 19, 2009| accessdate=March 1, 2010}}</ref> ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੰਗੇਰੀਅਨ ਅਤੇ ਰੂਸੀ ਮੂਲ ਦੇ ਯਹੂਦੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।<ref name="2001int">{{cite web| url=http://www.lolapress.org/elec2/artenglish/butl_e.htm| title=Interview with Judith Butler| author=Regina Michalik| work=Lola Press| date=May 2001| accessdate=March 1, 2010| archive-date=ਦਸੰਬਰ 19, 2006| archive-url=https://web.archive.org/web/20061219151830/http://www.lolapress.org/elec2/artenglish/butl_e.htm| dead-url=yes}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਨਾਨਕਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਯਹੂਦੀ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।<ref name="taught">{{cite journal|last=Udi|first=Aloni|title=Judith Butler: As a Jew, I was taught it was ethically imperative to speak up|journal=Haaretz|date=24 February 2010|url=http://www.haaretz.com/news/judith-butler-as-a-jew-i-was-taught-it-was-ethically-imperative-to-speak-up-1.266243|accessdate=9 October 2013|archive-date=2 ਸਤੰਬਰ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130902022153/http://www.haaretz.com/news/judith-butler-as-a-jew-i-was-taught-it-was-ethically-imperative-to-speak-up-1.266243|url-status=dead}}</ref> ਇੱਕ ਬੱਚੀ ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉਸਨੇ ਹਿਬਰੂ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਨੇ ਯਹੂਦੀ ਨੀਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਲਾਸਾਂ ਵੀ ਲਗਾਈਆਂ ਜਿੱਥੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਹੋਈ।<ref name="firstphil">{{cite web| url=http://www.egs.edu/faculty/judith-butler/biography/| title=Judith Butler, Hannah Arendt Professor of Philosophy – Biography| work=The [[European Graduate School]]| location=Saas-Fee, Switzerland| accessdate=March 6, 2010| archive-date=ਸਤੰਬਰ 30, 2012| archive-url=https://web.archive.org/web/20120930140529/http://www.egs.edu/faculty/judith-butler/biography/| dead-url=yes}}</ref> 2010 ਦੀ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਬਟਲਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨੀਤੀ ਦੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ਉਸਨੇ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਹਿਬਰੂ ਸਕੂਲ ਦੀ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ "ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬੋਲਣ" ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਸੀ।<ref name="taught"/> ਬਟਲਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਲਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਾ ਆਉਂਦਾ ਅਤੇ ਜਦ ਉਸਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕਿ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਤਿੰਨ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇ:  "[[ਸਪਿਨੋਜ਼ਾ|ਸਪੀਨੋਜਾ]] ਨੂੰ ਯਹੂਦੀ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਉਂ ਛੇਕਿਆ ਗਿਆ? ਕੀ ਜਰਮਨ ਵਿਚਾਰਵਾਦ ਨੂੰ [[ਨਾਜ਼ੀਵਾਦ]] ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਇਹ ਕੀ ਕੋਈ ਹੋਂਦਮੂਲਕ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝੇ,ਮਾਰਟਿਨ ਬੀਊਬਰ ਦੀ ਲਿਖਤਾਂ ਸਮੇਤ?<ref>{{cite web|title=Judith Butler and Michael Roth: A Conversation at Wesleyan University's Center for Humanities|url=http://www.youtube.com/watch?v=Rf4px4KyqbY|publisher=Wesleyan University}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== * [http://rhetoric.berkeley.edu/people.php?page_id=1056&p=54 Biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140620050920/http://rhetoric.berkeley.edu/people.php?page_id=1056&p=54 |date=2014-06-20 }} – [[ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਬਰਕਲੇ|University of California, Berkeley]] *[http://www.egs.edu/faculty/judith-butler/biography/ Biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120930140529/http://www.egs.edu/faculty/judith-butler/biography/ |date=2012-09-30 }} – European Graduate School * {{Worldcat id|id=lccn-n99-35460}}WorldCat<span contenteditable="false"> catalog)</span> *{{YouTube|8k91WwJIhl8|Avital Ronell, Judith Butler, Hélène Cixous}} approach the notion of affinity through a discussion of "Disruptive Kinship," co-sponsored by Villa Gillet and the School of Writing at The New School for Public Engagement. * Interview of [http://www.egs.edu/faculty/judith-butler/articles/media-death-frames-of-war/ Judith Butler about her new book] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150127015012/http://www.egs.edu/faculty/judith-butler/articles/media-death-frames-of-war |date=2015-01-27 }} "Frames of War" on New Statesman * [http://www.barcelonametropolis.cat/en/page.asp?id=22&ui=449 Review of ''"Giving an Account of Oneself. ''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706214522/http://www.barcelonametropolis.cat/en/page.asp?id=22&ui=449 |date=2011-07-06 }}[http://www.barcelonametropolis.cat/en/page.asp?id=22&ui=449 ''Ethical Violence and Responsibility"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706214522/http://www.barcelonametropolis.cat/en/page.asp?id=22&ui=449 |date=2011-07-06 }}, by Judith Butler, Barcelona Metropolis Autumn 2010. {{En icon}} *[http://www.bookrags.com/biography/judith-p-butler-dlb/3.html "Dictionary of Literary Biography on Judith P. Butler (page 3)"] *[http://rwm.macba.cat/en/sonia/judith_butler/capsula Interview with Judith Butler about politics, economy, control societies, gender and identity (2011)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190423140627/https://rwm.macba.cat/en/sonia/judith_butler/capsula |date=2019-04-23 }} *{{YouTube|Rf4px4KyqbY|Judith Butler in conversation with Wesleyan University president Michael Roth}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਆਗੂ]] 36lak17i9nun3dydpq5covq5iywvcai 3 59633 840581 839270 2026-06-09T22:31:56Z MediaWiki message delivery 7061 /* Wikimedia Foundation Bulletin 2026 Issue 10 */ ਨਵਾਂ ਭਾਗ 840581 wikitext text/x-wiki {{ਜੀ ਆਇਆਂ ਨੂੰ}}----[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Sushilmishra|Sushilmishra]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Sushilmishra|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) ੨੩:੦੨, ੨ ਮਈ ੨੦੧੫ (UTC) {{talkheader}} == 100ਵਿਕੀਦਿਨ ਪੂਰੇ ਕਰਨ 'ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇੱਕ ਬਾਰਨਸਟਾਰ == {| style="border: 1px solid {{{border|gray}}}; background-color: {{{color|#fdffe7}}}; width=100%;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:100wikidays-barnstar-2.png|200px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[:meta:100wikidays|The #100wikidays Barnstar]]''' |- |style="vertical-align: middle; direction:ltr; border-top: 1px solid gray;" | ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ Satpal Dandiwal ਜੀ!,<br/><br/>ਤੁਸੀਂ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ 100 ਵਿਕੀਦਿਨ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਵਿਕੀ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਇਸ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਤੁਹਾਡਾ ਬਹੁਤ-ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ! ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣਾ ਵਢਮੁੱਲਾ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੰਦੇ ਰਹੋਗੇ। ਤੁਹਾਡੀ ਇਸ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ, ਇਹ ਬਾਰਨਸਟਾਰ!<br><br> ਧੰਨਵਾਦ! |} == ਲੇਖ ਸੁਧਾਰ ਐਡਿਟਾਥਨ ਸਬੰਧੀ == ਸਤਿ ਸ਼੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੇ ਲੇਖ ਸੁਧਾਰ ਐਡਿਟਾਥਨ ਜੋ ਪੰਨੇ ਤੁਸੀਂ ਸੁਧਾਰੇ ਹਨ ਜ਼ਰਾ ਇੱਕ ਝਾਤ ਮਾਰ ਕੇ ਦੇਖ ਲਵੋ ਕਿ ਮੁਲਾਂਕਣ ਲਈ ਉਹ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਲੇਖ_ਸੁਧਾਰ_ਐਡਿਟਾਥਾਨ_(1-30_ਅਪਰੈਲ_2016)|ਇਸ ਸੂਚੀ]] ਜੋੜੇ ਗਏ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡਾ ਕੋਈ ਲੇਖ ਸੂਚੀਬੱਧ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰਹਿ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਮੈਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਧੰਨਵਾਦ। --[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Satnam S Virdi|Satnam S Virdi]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Satnam S Virdi|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:44, 6 ਮਈ 2016 (UTC) ==ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇੱਕ ਬਾਰਨਸਟਾਰ== {| style="border: 1px solid {{{border|gray}}}; background-color: {{{color|#fdffe7}}}; width=100%;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:Today's Article For Improvement star.svg|200px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਲੇਖ ਸੁਧਾਰ ਐਡਿਟਾਥਾਨ (1-30 ਅਪਰੈਲ 2016)|ਲੇਖ ਸੁਧਾਰ ਐਡਿਟਾਥਾਨ ]]''' |- |style="vertical-align: middle; direction:ltr; border-top: 1px solid gray;" |<br/> '''ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਲੇਖ ਸੁਧਾਰ ਐਡਿਟਾਥਾਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਦੇ ਲਈ ਤੁਹਾਡਾ ਬਹੁਤ ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਕਰੀਆ!''' <br/>'''ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਅੱਗੇ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਹੀ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੰਦੇ ਰਹੋਗੇ।'''--[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Baljeet Bilaspur|Baljeet Bilaspur]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Baljeet Bilaspur|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 06:14, 8 ਮਈ 2016 (UTC) |} == Address Collection == Congratulations! You have more than 4 accepted articles in [[:m:Wikipedia Asian Month|Wikipedia Asian Month]]! Please submit your mailing address (not the email) via '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSe0KM7eQEvUEfFTa9Ovx8GZ66fe1PdkSiQViMFSrEPvObV0kw/viewform this google form]'''. This form is only accessed by me and your username will not distribute to the local community to send postcards. All personal data will be destroyed immediately after postcards are sent. Please contact your local organizers if you have any question. Best, [[:m:User:AddisWang|Addis Wang]], sent by [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 07:58, 3 ਦਸੰਬਰ 2016 (UTC) <!-- Message sent by User:AddisWang@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_Asian_Month/2016/Qualified_Editors/Mass&oldid=16123268 --> == ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਪ੍ਰਤਿ ਤਕਨੀਕੀ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ == {| style="border: 1px solid {{{border|gray}}}; background-color: {{{color|#fdffe7}}};" |rowspan="2" valign="middle" | {{#ifeq:{{{2}}}|alt|[[File:Tireless Contributor Barnstar Hires.gif|100px]]| [[File:Tireless Contributor Barnstar.gif|100px]]}} |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''ਤਕਨੀਕੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਾਲਾ ਮਿਹਨਤੀ ਸੰਪਾਦਕ''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਯੋਗਦਾਨ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹਾਂ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Param munde|<span style='color: #800000;background-color: #ADFF2F;'>param munde</span>]]''' ^{[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Param munde|<span style='color: #7FFFD4;'>ਗੱਲ-ਬਾਤ</span>]]} |} * ਬਹੁਤ-ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Param munde|Param Munde]] ਜੀ! - [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Satpal Dandiwal|Satpal Dandiwal]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Satpal Dandiwal|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:12, 22 ਸਤੰਬਰ 2017 (UTC) == Preslava == Namaste dear Satpal Dandiwal! Can you make an Punjabi-language article about singer Preslava? If you make this article, i will be grateful! Thank u! --[[ਖ਼ਾਸ:ਯੋਗਦਾਨ/89.110.22.119|89.110.22.119]] 17:00, 25 ਸਤੰਬਰ 2017 (UTC) == Bhubaneswar Heritage Edit-a-thon starts with great enthusiasm == [[File:Bhubaneswar_Heritage_Edit-a-thon_poster.svg|right|200px]] Hello,<br/> Thanks for signing up as a participant of [[:m:Bhubaneswar Heritage Edit-a-thon|Bhubaneswar Heritage Edit-a-thon]] (2017). The edit-a-thon has started with great enthusiasm and will continue till 10 November 2017. Please create/expand articles, or create/improve Wikidata items. You can see some suggestions [[:m:Bhubaneswar_Heritage_Edit-a-thon/List|here]]. Please report you contribution '''[[:m:Bhubaneswar Heritage Edit-a-thon/Report contribution|here]]'''. If you are an experienced Wikimedian, and want to lead this initiative, [[:m:Bhubaneswar_Heritage_Edit-a-thon/Participants#Ambassadors|become an ambassador]] and help to make the event a bigger success. Thanks and all the best. -- [[:m:User:Titodutta|Titodutta]] using [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:05, 14 ਅਕਤੂਬਰ 2017 (UTC) <small>You are getting this message because you have joined as a participant/ambassador. You can subscribe/unsubscribe [[:m:User:Titodutta/lists/BHEAT|here]].</small> <!-- Message sent by User:Titodutta@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Titodutta/lists/BHEAT&oldid=17328544 --> == Wikipedia Asian Month 2017: engage with audience == Dear WAM organizer, I’m Erick, the coordinator of WAM 2017. Thanks for your effort and help at [[:m:Wikipedia Asian Month 2017]]! Here are some more information about organizational matter of the event at a national level. <small>You are receiving this message because you have signed up as a organizer or in the [[:m:Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Asian_Month_Organisers|list]].</small> ; Timeline The event has started and will end in the November 30th 23:59 (UTC). However, we are late for some matter. So we need your help: * '''Invite''' previous participants and your community members to join. We have a [[:m:Wikipedia Asian Month 2017/SampleInvitation|template]] you can use. * '''Translate''' [[m:Special:PrefixIndex/MediaWiki:Centralnotice-WAM_2017-|Central Notice for your community]] (more instruction below) as well as sending a notice in village pump. Go public! * '''Become''' the jury member in a campaign on Fountain which is an amazing tool for you to supervise participants’ articles. If you don’t have the campaign set up, please contact us! And put a link to your community’s campaign page for participants’ navigation. * '''Organize''' a [[:m:Wikipedia Asian Month 2017/Event Partner|off-site]] editathon event. A coffee bar, internet and laptops. Though it’s optional. If you want to do that, please contact me. In the following days, you should answer the questions from your community and supervise the submissions. Hope you have fun! ; Prepare Central Notice Central Notice shows a banner on the top of pages in your wiki project along the event timeframe. We will use this to engage with audience. Steps: # Translate, change logo and link to event page. Find your project's Central Notice [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:PrefixIndex/MediaWiki:Centralnotice-WAM_2017- here]. For example, we can change the banner for Chinese Wikipedia [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=Centralnotice-tgroup-WAM_2017&filter=&language=zh&action=translate here]. # When you mark the 4 items (translation) as done. I'll enable the central notice in your language for this month. ; Interesting articles Have some interesting articles in your mind or from community? Drop us a line so that we can post that [[m:Wikipedia_Asian_Month_2017/Topics|here]] to exchange the information to other communities. ; Special Prize You can find some special prizes in [[:m:Wikipedia_Asian_Month_2017/Event_Partner|Event Partner]] page. They can be claimed by: * Write an article about Indigenous people in Taiwan at Wikipedia Asian Month (supported by Wikimedia Taiwan). * Write articles on monuments of Bhubaneswar (supported by Bhubaneswar Heritage Edit-a-thon). The participants who joins for the special prize need to also report their conribution in the speical page. The link is shown in the Event Partner page. ; Looking for help At all times, please reply me back or send me an email at erick@asianmonth.wiki.--[[m:User:Fantasticfears|Fantasticfears]] ([[m:User talk:Fantasticfears|talk]]) 12:12, 5 ਨਵੰਬਰ 2017 (UTC) <!-- Message sent by User:Fantasticfears@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Asian_Month_Organisers&oldid=17385072 --> Dear Satpal Dandiwal! Can you make an article in Punjabi about movie Sardar Saab and find poster? If you make this article, i will be grateful! Thank u! --[[ਖ਼ਾਸ:ਯੋਗਦਾਨ/178.71.200.47|178.71.200.47]] 15:58, 25 ਨਵੰਬਰ 2017 (UTC) Dear Satpal Dandiwal! Can you make an article about anime Space Pirate Captain Harlock in Punjabi and find poster or DVD cover? Thank u! --[[ਖ਼ਾਸ:ਯੋਗਦਾਨ/178.71.200.47|178.71.200.47]] 15:58, 25 ਨਵੰਬਰ 2017 (UTC) == Bhubaneswar Heritage Edit-a-thon Update == Hello,<br/> Thanks for signing up as a participant of [[:m:Bhubaneswar Heritage Edit-a-thon|Bhubaneswar Heritage Edit-a-thon]] (2017). The edit-a-thon has ended on 20th November 2017, 25 Wikipedians from more than 15 languages have created around 180 articles during this edit-a-thon. Make sure you have reported your contribution on [[Bhubaneswar Heritage Edit-a-thon/Report contribution|this page]]. Once you're done with it, Please put a {{tick}} mark next to your username in the list by 10th December 2017. We will announce the winners of this edit-a-thon after this process.-- [[:m:User:Saileshpat|Sailesh Patnaik]] using [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:30, 4 ਦਸੰਬਰ 2017 (UTC) <small>You are getting this message because you have joined as a participant/ambassador. You can subscribe/unsubscribe [[:m:User:Titodutta/lists/BHEAT|here]].</small> <!-- Message sent by User:Saileshpat@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Titodutta/lists/BHEAT&oldid=17509628 --> == What's Next (WAM) == Congratulations! The Wikipedia Asian Month is has ended and you've done amazing work of organizing. What we've got and what's next? ;Here are some number I would like to share with you :Total submitted: 7429 articles; 694 users ; Here are what will come after the end of WAM * Make sure you judge all articles before December 12th, and participants who can improve their contribution (not submit) before December 10th. * Once you finish the judging, please update [[:m:Wikipedia Asian Month/Status|'''this page''']] after December 12th * There will be three round of address collection scheduled: December 15th, December 20th, and December 25th. * Please report the local Wikipedia Asian Ambassador (who has most accepted articles) [[:m:Wikipedia Asian Month/2017 Ambassadors|'''on this page''']], if the 2nd participants have more than 30 accepted articles, you will have two ambassadors. * There will be a progress page for the postcards. <small>If you no longer want to receive the WAM organizer message, you can remove your username at [[:m:Global message delivery/Targets/Wikipedia Asian Month Organisers|this page]].</small> '''Best Wishes''',<br /> Sailesh Patnaik using [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:37, 5 ਦਸੰਬਰ 2017 (UTC) <!-- Message sent by User:Saileshpat@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Asian_Month_Organisers&oldid=17513917 --> == WAM Address Collection == Congratulations! You have more than 4 accepted articles in Wikipedia Asian Month! Please submit your postal mailing address via '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdvj_9tlmfum9MkRx3ty1sJPZGXHBtTghJXXXiOVs-O_oaUbw/viewform?usp=sf_link Google form]''' or email me about that on erick@asianmonth.wiki before the end of Janauary, 2018. The Wikimedia Asian Month team only has access to this form, and we will only share your address with local affiliates to send postcards. All personal data will be destroyed immediately after postcards are sent. Please contact your local organizers if you have any question. We apologize for the delay in sending this form to you, this year we will make sure that you will receive your postcard from WAM. If you've not received a postcard from last year's WAM, Please let us know. All ambassadors will receive an electronic certificate from the team. Be sure to fill out your email if you are enlisted [[:m:Wikipedia_Asian_Month/2017_Ambassadors|Ambassadors list]]. Best, [[:m:User:fantasticfears|Erick Guan]] ([[m:User talk:fantasticfears|talk]]) <!-- Message sent by User:Fantasticfears@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Fantasticfears/mass/WAM_2017&oldid=17583922 --> == WAM Address Collection - 1st reminder == Hi there. This is a reminder to fill the address collection. Sorry for the inconvenience if you did submit the form before. If you still wish to receive the postcard from Wikipedia Asian Month, please submit your postal mailing address via '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdvj_9tlmfum9MkRx3ty1sJPZGXHBtTghJXXXiOVs-O_oaUbw/viewform this Google form]'''. This form is only accessed by WAM international team. All personal data will be destroyed immediately after postcards are sent. If you have problems in accessing the google form, you can use [[:m:Special:EmailUser/Saileshpat|Email This User]] to send your address to my Email. If you do not wish to share your personal information and do not want to receive the postcard, please let us know at [[:m:Talk:Wikipedia_Asian_Month_2017|WAM talk page]] so I will not keep sending reminders to you. Best, [[:m:User:Saileshpat|Sailesh Patnaik]] <!-- Message sent by User:Saileshpat@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Fantasticfears/mass/WAM_2017&oldid=17583922 --> == Confusion in the previous message- WAM == Hello again, I believe the earlier message has created some confusion. If you have already submitted the details in the Google form, '''it has been accepted''', you don't need to submit it again. The earlier reminder is for those who haven't yet submitted their Google form or if they any alternate way to provide their address. I apologize for creating the confusion. Thanks-[[:m:User:Saileshpat|Sailesh Patnaik]] <!-- Message sent by User:Saileshpat@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Fantasticfears/mass/WAM_2017&oldid=17583922 --> == A barnstar for you! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Original Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''The Original Barnstar''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਬਾਰਨਸਟਾਰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Tow|Tow]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Tow|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 22:16, 8 ਜਨਵਰੀ 2018 (UTC) |} == Wiki Loves the Olympics 2018 == Hello. In 2016 you participated in Wiki Loves the Olympics. I want to invite you to participate again this year. Tomorrow the Winter Olympic Games starts in South Korea and we have organized a contest about Winter Olympic and Paralimpic Games. You have the information in [[:m:Wiki Loves the Olympics 2018]]. Of course, you can also invite other people that you know they could be interested. Thanks! --[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Millars|Millars]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Millars|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 23:11, 8 ਫ਼ਰਵਰੀ 2018 (UTC) == Space Pirate == Satpal Dandiwal! Can you make an article about anime series Space Pirate Captain Harlock in Punjabi and find and upload DVD cover in Japanese or Hindi? Thank you! --[[ਖ਼ਾਸ:ਯੋਗਦਾਨ/92.100.25.205|92.100.25.205]] 15:29, 30 ਮਾਰਚ 2018 (UTC) == Share your experience and feedback as a Wikimedian in this global survey == Hello! Sorry for writing in English. The Wikimedia Foundation is asking for your feedback in a survey. We want to know how well we are supporting your work on and off wiki, and how we can change or improve things in the future. The opinions you share will directly affect the current and future work of the Wikimedia Foundation. You have been randomly selected to take this survey as we would like to hear from your Wikimedia community. The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes. <big>'''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_5ABs6WwrDHzAeLr?aud=PL Take the survey now]'''</big> You can find more information about this survey [[m:Special:MyLanguage/Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|on the project page]] and see how your feedback helps the Wikimedia Foundation support editors like you. This survey is hosted by a third-party service and governed by this [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2018_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]] (in English). Please visit our [[m:Special:MyLanguage/Community_Engagement_Insights/Frequently_asked_questions|frequently asked questions page]] to find more information about this survey. If you need additional help, or if you wish to opt-out of future communications about this survey, send an email through the EmailUser feature to [[:m:Special:EmailUser/WMF Surveys|WMF Surveys]] to remove you from the list. Thank you! --[[User:WMF Surveys|WMF Surveys]] ([[User talk:WMF Surveys|talk]]) 01:32, 31 ਮਾਰਚ 2018 (UTC) <!-- Message sent by User:EGalvez (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2018/pl&oldid=17888276 --> == ਸਪੇਸ ਪੈਰੀਟ ਕੈਪਟਨ ਹਾਰਲਕ == Satpal Dandiwal! ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਏਨੀਮ ਲੜੀ ਦੇ [[ਸਪੇਸ ਪੈਰੀਟ ਕੈਪਟਨ ਹਾਰਲਕ]] ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਲਿਖ ਸਕਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਜਪਾਨੀ ਜਾਂ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਡੀਵੀਡੀ ਕਵਰ ਲੱਭ ਸਕਦੇ ਹੋ? ਤੁਹਾਡਾ ਧੰਨਵਾਦ! --[[ਖ਼ਾਸ:ਯੋਗਦਾਨ/178.71.166.123|178.71.166.123]] 17:18, 5 ਅਪਰੈਲ 2018 (UTC) == Reminder: Share your feedback in this Wikimedia survey == Every response for this survey can help the Wikimedia Foundation improve your experience on the Wikimedia projects. So far, we have heard from just 26% of Wikimramedia contributors who Wikimedia programs like the Education program, editathons, or image contests. The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes to be completed. '''[https://www.example.com Take the survey now.]''' If you are not fluent in English, I apologize again for posting in English. If you have already taken the survey, we are sorry you've received this reminder. We have designed the survey to make it impossible to identify which users have taken the survey, so we have to send reminders to everyone.If you wish to opt-out of the next reminder or any other survey, send an email through EmailUser feature to [[:m:Special:EmailUser/WMF Surveys|WMF Surveys]]. You can also send any questions you have to this user email. [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|Learn more about this survey on the project page.]] This survey is hosted by a third-party service and governed by this Wikimedia Foundation [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2018_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. Thank you! —[[m:User:WMF Surveys|WMF Surveys]] ([[:User talk:WMF Surveys|talk]]) 17:18, 15 ਅਪਰੈਲ 2018 (UTC) <!-- Message sent by User:EGalvez (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2018/pl&oldid=17888276 --> == Reminder: Wikimedia survey (corrected link) == Every response for this survey can help the Wikimedia Foundation improve your experience on the Wikimedia projects. So far, we have heard from just 26% of Wikimramedia contributors who Wikimedia programs like the Education program, editathons, or image contests. The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes to be completed.'''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_5ABs6WwrDHzAeLr?aud=PL Take the survey now.]''' If you are not fluent in English, I apologize for posting in English. If you have already taken the survey, we are sorry you've received this reminder. We have designed the survey to make it impossible to identify which users have taken the survey, so we have to send reminders to everyone. If you wish to opt-out of the next reminder or any other survey, send an email through EmailUser feature to [[:m:Special:EmailUser/WMF Surveys|WMF Surveys]]. You can also send any questions you have to this user email. [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|Learn more about this survey on the project page.]] This survey is hosted by a third-party service and governed by this Wikimedia Foundation [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2018_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. Thanks! —[[m:User:WMF Surveys|WMF Surveys]] ([[m:User talk:WMF Surveys|talk]]) 17:24, 15 ਅਪਰੈਲ 2018 (UTC) <!-- Message sent by User:EGalvez (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2018/pl&oldid=17888276 --> == Your feedback matters: Final reminder to take the global Wikimedia survey == Hello! This is a final reminder that the Wikimedia Foundation survey will close on '''23 April, 2018 (07:00 UTC)'''. The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes. '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_5ABs6WwrDHzAeLr?aud=PL Take the survey now.]''' If you are not a native speaker of English, I apologize for writing in English. '''If you already took the survey - thank you! We will not bother you again.''' We have designed the survey to make it impossible to identify which users have taken the survey, so we have to send reminders to everyone. To opt-out of future surveys, send an email through EmailUser feature to [[:m:Special:EmailUser/WMF Surveys|WMF Surveys]]. You can also send any questions you have to this user email. [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|Learn more about this survey on the project page.]] This survey is hosted by a third-party service and governed by this Wikimedia Foundation [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2018_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. Thank you!! --[[m:User:WMF Surveys|WMF Surveys]] ([[m:User_talk:WMF Surveys|talk]]) 05:54, 20 ਅਪਰੈਲ 2018 (UTC) <!-- Message sent by User:EGalvez (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2018/pl&oldid=17888276 --> == ਭਾਗ ਲੈਣਾ == ਸਤ ਸ਼੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਮੇਨੂ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਟਾਈਗਰ ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਮੁਕਾਬਲਾ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਲਈ ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਮਤਲਬ ਕੀ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਕਿਥੇ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਧੰਨਵਾਦ - [[User:‎Michael Singh Rehal|‎Michael Singh Rehal]] : ਹਾਂਜੀ @[[User:‎Michael Singh Rehal|‎Michael Singh Rehal]] ਜੀ! ਤੁਸੀਂ '''[[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਟਾਈਗਰ ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਮੁਕਾਬਲਾ/ਭਾਗ ਲੈਣ ਵਾਲੇ]]''' ਇਸ ਸਫੇ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਟਾਈਗਰ ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਮੁਕਾਬਲਾ]] ਇਹ ਸਫ਼ਾ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ. - [[User:Satpal Dandiwal|<span style="font-variant:small-caps; font-weight:bold; color:darkblue">Satpal</span>]][[User talk:Satpal Dandiwal|<span style="color:green">Dandiwal</span>]] 07:40, 21 ਅਪਰੈਲ 2018 (UTC) == Thank you for keeping Wikipedia thriving in India == <div style="width:100%; float:{{dir|2=right|3=left}}; height:8px; background:#fff;"></div> <div style="width:100%; float:{{dir|2=right|3=left}}; height:8px; background:#36c;"></div> <div style="width:100%; float:{{dir|2=right|3=left}}; height:8px; background:#fff;"></div> <span style="font-size:115%;">I wanted to drop in to express my gratitude for your participation in this important [[:m:Project Tiger Editathon 2018/redirects/MayTalkpageNotice|contest to increase articles in Indian languages]]. It’s been a joyful experience for me to see so many of you join this initiative. I’m writing to make it clear why it’s so important for us to succeed. Almost one out of every five people on the planet lives in India. But there is a huge gap in coverage of Wikipedia articles in important languages across India. This contest is a chance to show how serious we are about expanding access to knowledge across India, and the world. If we succeed at this, it will open doors for us to ensure that Wikipedia in India stays strong for years to come. I’m grateful for what you’re doing, and urge you to continue translating and writing missing articles. <mark>'''Your efforts can change the future of Wikipedia in India.'''</mark> You can find a list of articles to work on that are missing from Wikipedia right here: [[:m:Project Tiger Editathon 2018/redirects/MayTalkpageNoticeTopics|https://meta.wikimedia.org/wiki/Supporting_Indian_Language_Wikipedias_Program/Contest/Topics]] Thank you, — ''Jimmy Wales, Wikipedia Founder'' 18:18, 1 ਮਈ 2018 (UTC)</span> <br/> <div style="width:100%; float:{{dir|2=right|3=left}}; height:8px; background:#fff;"></div> <div style="width:100%; float:{{dir|2=right|3=left}}; height:8px; background:#36c;"></div> <div style="width:100%; float:{{dir|2=right|3=left}}; height:8px; background:#fff;"></div> <!-- Message sent by User:RAyyakkannu (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:RAyyakkannu_(WMF)/lists/Project_Tiger_2018_Contestants&oldid=17987387 --> == ਕਾਰਲ ਬੇੰਜ਼ == Thanks for creating this article. It looks awesome. --[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Titodutta|Titodutta]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Titodutta|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:55, 14 ਮਈ 2018 (UTC) : {{smiley}} Thank You @[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Titodutta|Titodutta]] - <font color="green" face="Segoe Script" size="4"><b> [[User:Satpal Dandiwal|Satpal Dandiwal]] </b></font>^{<font face="Andalus"> ([[User talk:Satpal Dandiwal|talk]]) &#124;[[Special:Contributions/Satpal Dandiwal|Contribs]])</font>} 06:32, 16 ਮਈ 2018 (UTC) == ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇੱਕ ਬਾਰਨਸਟਾਰ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[ਤਸਵੀਰ:Special Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''ਖ਼ਾਸ ਬਾਰਨਸਟਾਰ''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰੋਜੇਕਟ ਟਾਈਗਰ ਲਈ '''47 ਲੇਖ''' ਬਣਾਏ। ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਪ੍ਰੋਜੇਕਟ ਟਾਈਗਰ ਵਿੱਚ ਜਿਊਰੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਕਰੀਆ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨੂੰ ਸਫਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਤੁਹਾਡੀ ਲਗਾਤਾਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਅਤੇ ਟੀਮ ਵਰਕ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰਨਸਟਾਰ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵੱਲੋਂ ਦਿਲੋਂ ਧੰਨਵਾਦ! Punjabi Community is proud of you! [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Wikilover90|Wikilover90]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Wikilover90|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 07:40, 1 ਜੂਨ 2018 (UTC) |} ==ਰਾਣਾ ਵਿਕਰਮ (ਫ਼ਿਲਮ) ਲੇਖ ਬਾਰੇ == ਪਿਆਰੇ Satpal Dandiwal! ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਫਿਲਮ [[ਰਾਣਾ ਵਿਕਰਮ]] ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਲੇਖ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਭਿਨੇਤਾ ਵਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫਿਲਮਾਂ ਕੀਤਾ? ਤੁਹਾਡਾ ਧੰਨਵਾਦ! --[[ਖ਼ਾਸ:ਯੋਗਦਾਨ/217.66.156.139|217.66.156.139]] 17:30, 18 ਜੂਨ 2018 (UTC) == Invitation from WAM 2018 == [[File:Wikipedia Asian Month Logo.svg|right|200px]] Hi WAM organizers! Hope you receive your postcard successfully! Now it's a great time to '''[[:m:Wikipedia_Asian_Month_2018#Communities_and_Organizers|sign up at the 2018 WAM]]''', which will still take place in November. Here are some updates and improvements we will make for upcoming WAM. If you have any suggestions or thoughts, feel free to discuss on [[:m:Talk:Wikipedia Asian Month|the meta talk page]]. # We want to host many onsite Edit-a-thons all over the world this year. If you would like to host one in your city, please [[:m:Wikipedia Asian Month 2018/Onsite edit-a-thon|take a look and sign up at this page]]. # We will have many special prize provided by Wikimedia Affiliates and others. [[:m:Wikipedia Asian Month 2018/Event Partner|Take a look at here]]. Let me know if your organization also would like to offer a similar thing. # Please encourage other organizers and participants to sign-up in this page to receive updates and news on Wikipedia Asian Month. If you no longer want to receive the WAM organizer message, you can remove your username at [[:m:Global message delivery/Targets/Wikipedia Asian Month Organisers|this page]]. Reach out the WAM team here at the [[:m:Talk:Wikipedia Asian Month 2018|meta talk page]] if you have any questions. Best Wishes,<br /> [[:m:User:Saileshpat|Sailesh Patnaik]] using [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:03, 23 ਸਤੰਬਰ 2018 (UTC) <!-- Message sent by User:Saileshpat@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Asian_Month_Organisers&oldid=18097905 --> == Results from global Wikimedia survey 2018 are published == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello! A few months ago the [https://www.http://wikimediafoundation.org Wikimedia Foundation] invited you to take a survey about your experiences on Wikipedia. You signed up to receive the results. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Engagement_Insights/2018_Report The report is now published on Meta-Wiki!] We asked contributors 170 questions across many different topics like diversity, harassment, paid editing, Wikimedia events and many others. Read the report or watch the [https://www.youtube.com/watch?v=qGQtWFP9Cjc presentation], which is available only in English. Add your thoughts and comments to the [https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Community_Engagement_Insights/2018_Report report talk page]. Feel free to share the report on Wikipedia/Wikimedia or on your favorite social media. Thanks!<br /> --<bdi lang="en">[[m:User:EGalvez (WMF)|EGalvez (WMF)]]</bdi> </div> 19:25, 1 ਅਕਤੂਬਰ 2018 (UTC) <!-- Message sent by User:EGalvez (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/2018_Report_is_published/ot&oldid=18435587 --> == 27 Communities have joined WAM 2018, we're waiting for you! == [[File:Wikipedia Asian Month Logo.svg|right|200px]] Dear WAM organizers! Wikipedia Asian Month 2018 is now 26 days away! It is time to sign up for '''[[:m:Wikipedia_Asian_Month_2018#Communities_and_Organizers|WAM 2018]]''', Following are the updates on the upcoming WAM 2018: * Follow the [[:m:Wikipedia Asian Month 2018/Organiser Guidelines|organizer guidelines]] to host the WAM successfully. * We want to host many onsite Edit-a-thons all over the world this year. If you would like to host one in your city, please [[:m:Wikipedia Asian Month 2018/Onsite edit-a-thon|take a look and '''sign up''' at this page]]. * If you or your affiliate wants to organize an event partnering with WAM 2018, Please [[:m:Wikipedia Asian Month 2018/Event Partner|'''Take a look''' at here]]. * Please encourage other organizers and participants to sign-up in [[:m:Global message delivery/Targets/Wikipedia Asian Month Organisers|this page]] to receive updates and news on Wikipedia Asian Month. If you no longer want to receive the WAM organizer message, you can remove your username at [[:m:Global message delivery/Targets/Wikipedia Asian Month Organisers|this page]]. Reach out the WAM team here at the [[:m:Talk:Wikipedia Asian Month 2018|meta talk page]] if you have any questions. Best Wishes,<br /> [[:m:User:Wikilover90|Wikilover90]] using ~~<includeonly>~</includeonly>~~ <!-- Message sent by User:Saileshpat@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Asian_Month_Organisers&oldid=18448358 --> == WAM Organizers Update == Hi WAM Organizer! Hopefully, everything works just fine so far! '''[[:m:Talk:Wikipedia Asian Month 2018|Need Help Button''', post in any language is fine]] * Here are some recent updates and clarification of rules for you, and as always, let me know if you have any idea, thought or question. ** Additional souvenirs (e.g. postcard) will be sent to Ambassadors and active organizers. ** A participant's article count is combined on all language Wikipedias they have contributed to ** Only Wikipedia Asian Month on Wikipedia or Wikivoyage projects count (no WikiQuote, etc.) ** The global top 3 article count will only be eligible on Wikipedias where the WAM article requirement is at least 3,000 bytes and 300 words. ** If your community accepts an extension for articles, you should set up a page and allow participants to submit their contributions there. ** In case of redirection not allowed submitting in Fountain tool, a workaround is to delete it, copy and submit again. Or a submission page can be used too. ** Please make sure enforce the rules, such as proper references, notability, and length. ** International organizers will double check the top 3 users' accepted articles, so if your articles are not fulfilling the rules, they might be disqualified. We don't want it happened so please don't let us make such a decision. Please feel free to contact me and WAM team on [[m:Talk:Wikipedia Asian Month 2018|meta talk page]], send me an email by Email this User or chat with me on facebook. For some languages, the activity for WAM is very less, If you need any help please reach out to us, still, 12 more days left for WAM, Please encourage your community members to take part in it. If you no longer want to receive the WAM organizer message, you can remove your username at [[:m:Global message delivery/Targets/Wikipedia Asian Month Organisers|this page]]. Best Wishes,<br /> Sailesh Patnaik<br /> <!-- Message sent by User:Saileshpat@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Asian_Month_Organisers&oldid=18557757 --> ==Request for your assistance as Wikisource Community Advocate== Please check my email with added attachments for request for post-processing work needed for the scanning and other tasks done by RJVD Municipal library staff and Wikilover90. [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Wikilover90|Wikilover90]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Wikilover90|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 07:03, 27 ਨਵੰਬਰ 2018 (UTC) : Ji... thanks.. I'll check and reply. - <font color="green" face="Segoe Script" size="4"><b> [[User:Satpal Dandiwal|Satpal Dandiwal]] </b></font>^{<font face="Andalus"> ([[User talk:Satpal Dandiwal|talk]]) &#124;[[Special:Contributions/Satpal Dandiwal|Contribs]])</font>} 07:47, 27 ਨਵੰਬਰ 2018 (UTC) Thank you [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Wikilover90|Wikilover90]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Wikilover90|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 05:16, 2 ਦਸੰਬਰ 2018 (UTC) == What's Next (WAM)! == Congratulations! The Wikipedia Asian Month has ended successfully and you've done amazing work of organizing. What we've got and what's next? ; Tool problem : If you faced problem submitting articles via judging tool, use [[:m:Wikipedia Asian Month 2018/late submit|this meta page]] to do so. Please spread this message with local participants. ; Here are what will come after the end of WAM * Make sure you judge all articles before December 7th, and participants who can improve their contribution (not submit) before December 10th. * Participates still can submit their contribution of November before December 5th at [[:m:Wikipedia Asian Month 2018/late submit|'''this page''']]. Please let your local wiki participates know. Once you finish the judging, please update [[:m:Wikipedia Asian Month 2018/Status|'''this page''']] after December 7th * There will be three round of address collection scheduled: December 15th, December 20th, and December 25th. * Please report the local Wikipedia Asian Ambassador (who has most accepted articles) [[:m:Wikipedia Asian Month 2018/Ambassadors|'''on this page''']], if the 2nd participants have more than 30 accepted articles, you will have two ambassadors. * There will be a progress page for the postcards. ; Some Questions * In case you wondering how can you use the WAM tool (Fountain) in your own contest, contact the developer [[:m:User:Ле Лой|Le Loi]] for more information. Thanks again, Regards <br> [[User:Saileshpat|Sailesh Patnaik]] using [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 04:59, 3 ਦਸੰਬਰ 2018 (UTC) <!-- Message sent by User:Saileshpat@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Asian_Month_Organisers&oldid=18652404 --> == WAM Postcard collection == Dear organiser, Thanks for your patience, I apologise for the delay in sending the Google form for address collection. Please share [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScoZU2jEj-ndH3fLwhwG0YBc99fPiWZIfBB1UlvqTawqTEsMA/viewform this form] and the message with the participants who created 4 or more than 4 articles during WAM. We will send the reminders directly to the participants from next time, but please ask the participants to fill the form before January 10th 2019. Things to do: #If you're the only organiser in your language edition, Please accept your article, keeping the WAM guidelines in mind. #Please report the local Wikipedia Asian Ambassador (who has most accepted articles) [[:m:Wikipedia Asian Month 2018/Ambassadors|'''on this page''']], if the 2nd participants have more than 30 accepted articles, you will have two ambassadors. #Please update the status of your language edition in [[:m:Wikipedia Asian Month 2018/Status|'''this page''']]. Note: This form is only accessed by WAM international team. All personal data will be destroyed immediately after postcards are sent. If you have problems accessing the google form, you can use [[:m:Special:EmailUser/Saileshpat|Email This User]] to send your address to my Email. Thanks :) --[[:m:User:Saileshpat|Saileshpat]] using [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 21:15, 19 ਦਸੰਬਰ 2018 (UTC) <!-- Message sent by User:Saileshpat@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Asian_Month_Organisers&oldid=18711123 --> == Invitation to Organize Wiki Loves Love 2019 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:WLL Subtitled Logo subtitled b (transparent).svg|frameless|right]] [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Love 2019|Wiki Loves Love]] (WLL) is an International photography competition of Wikimedia Commons to subject love testimonials happening in the month of February 2019. The primary goal of the competition is to document love testimonials through human cultural diversity such as monuments, ceremonies, snapshot of tender gesture, and miscellaneous objects used as symbol of love; to illustrate articles in the worldwide free encyclopedia Wikipedia, and other Wikimedia Foundation (WMF) projects. February is around the corner and Wiki Loves Love team invites you to organize and promote WLL19 in your country and join hands with us to celebrate love and document it on Wikimedia Commons. The theme of 2019 is '''Festivals, ceremonies and celebrations of love'''. To organize Wiki Loves Love in your region, sign up at WLL [[:c:Commons:Wiki Loves Love 2019/Organise|Organizers]] page. You can also simply support and spread love by helping us [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Love 2019|translate]] the commons page in your local language which is open for translation. The contest starts runs from 1-28 February 2019. Independent from if there is a local contest organised in your country, you can help by making the photo contest Wiki Loves Love more accessible and available to more people in the world by translating the upload wizard, templates and pages to your local language. See for an overview of templates/pages to be translated at our [[:c:Commons:Wiki Loves Love 2019/Translations|Translations page]]. Imagine...The sum of all love! [[:c:Commons:Wiki Loves Love 2019/International Team|Wiki Loves Love team]] --[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:33, 6 ਜਨਵਰੀ 2019 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wiki_Loves_Love&oldid=18760999 --> == ਕਾਰਬੋਹਾਈਡ੍ਰੇਟ == ਦੋਵੇਂ ਪੰਨਿਆਂ ਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਰੁਸਤ ਹੈ ਜੀ, ਦੋਵੇਂ ਕਲੱਬ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਬਣਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਜੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖ ਰਿਹਾਂ - [[User:SINGH RUPINDER PAL]] : ਸ਼ੁਕਰੀਆ {{ping|SINGH RUPINDER PAL}} ਜੀ। - <font color="green" face="Segoe Script" size="4"><b> [[User:Satpal Dandiwal|Satpal Dandiwal]] </b></font>^{<font face="Andalus"> ([[User talk:Satpal Dandiwal|talk]]) &#124;[[Special:Contributions/Satpal Dandiwal|Contribs]])</font>} 10:42, 22 ਮਈ 2019 (UTC) == Structured Data - testing qualifiers for depicts == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> As you [[c:Commons_talk:Structured_data#Adding_qualifiers_to_Depicts|might have seen]], testing is underway for adding qualifiers to depicts statements. If you have not left feedback already, the Structured Data on Commons development team is very interested in hearing about your experience using qualifiers on the file page and in the UploadWizard. To get started you can visit [https://test-commons.wikimedia.org Test-Commons] and chose [https://test-commons.wikimedia.org/wiki/Special:RandomFile a random file] to test out, or upload your own file to [https://test-commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard try out the UploadWizard]. Questions, comments, and concerns can be left on the [[c:Commons talk:Structured data|Structured data talk page]] and the team will address them as best as they can. Thank you for your time. -- [[User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 19:08, 11 ਜੂਨ 2019 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Structured_Commons_focus_group&oldid=19075737 --> == Structured Data on Commons - IRC office hours this week, 18 July == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The Structured Data team is hosting an IRC office hour this week on Thursday, 18 July, from 17:00-18:00 UTC. Joining information as well as date and time conversion is available [[m:IRC_office_hours#Upcoming_office_hours|on Meta]]. Potential topics for discussion are the testing of "other statements", properties that may need to be created for Commons on Wikidata soon, plans for the rest of SDC development, or whatever you might want to discuss. The development team looks forward to seeing you there. -- [[User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:51, 16 ਜੁਲਾਈ 2019 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Structured_Commons_focus_group&oldid=19153218 --> == Structured Data - testing other statements == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> You can now test using other statements for structured data on the file page on [https://test-commons.wikimedia.org Test-Commons]. Some datatypes are not yet available, such a coordinates, but further support will be extended soon. You can find more information about testing on the [[c:Commons_talk:Structured_data#Testing_support_for_all_statements|SDC talk page]]. The team looks forward to your feedback. -- [[User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 16:41, 24 ਜੁਲਾਈ 2019 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Structured_Commons_focus_group&oldid=19153218 --> == Project Tiger 2.0 == ''Sorry for writing this message in English - feel free to help us translating it'' <div style="align:center; width:90%%;float:left;font-size:1.2em;margin:0 .2em 0 0;{{#ifeq:{{#titleparts:{{FULLPAGENAME}}|2}}||background:#EFEFEF;|}}border:0.5em solid #000000; padding:1em;"> <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:PT2.0 PromoMotion.webm|right|320px]] Hello, We are glad to inform you that [[m:Growing Local Language Content on Wikipedia (Project Tiger 2.0)|'''Project Tiger 2.0/GLOW''']] is going to start very soon. You know about Project Tiger first iteration where we saw exciting and encouraging participation from different Indian Wikimedia communities. To know about Project Tiger 1.0 please [[m:Supporting Indian Language Wikipedias Program|'''see this page''']] Like project Tiger 1.0, This iteration will have 2 components * Infrastructure support - Supporting Wikimedians from India with internet support for 6 months and providing Chromebooks. Application is open from 25th August 2019 to 14 September 2019. To know more [[m:Growing Local Language Content on Wikipedia (Project Tiger 2.0)/Support|'''please visit''']] * Article writing contest - A 3-month article writing contest will be conducted for Indian Wikimedians communities. Following community feedback, we noted some community members wanted the process of article list generation to be improved. In this iteration, there will be at least two lists of articles :# Google-generated list, :# Community suggested list. Google generated list will be given to the community members before finalising the final list. On the other hand, the community may create a list by discussing among the community over Village pump, Mailing list and similar discussion channels. Thanks for your attention,<br/> [[m:User:Ananth (CIS-A2K)|Ananth (CIS-A2K)]] ([[m:User talk:Ananth (CIS-A2K)|talk]])<br/> Sent by [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 11:41, 21 ਅਗਸਤ 2019 (UTC) </div> </div> <!-- Message sent by User:Tulsi Bhagat@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Ananth_(CIS-A2K)/PT1.0&oldid=19314862 --> {{clear}} == Structured Data - computer-aided tagging == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The development team is starting work on one of the last planned features for SDC v1.0, a lightweight tool to suggest depicts tags for images. I've published [[c:Commons:Structured_data/Computer-aided_tagging|a project page for it]], please have a look. I plan to share this page with everyone on Commons much more broadly in the coming days. The tool has been carefully designed to try to not increase any workload on Commons volunteers; for starters, it will be opt-in for auto-confirmed users only and will not generate any sort of backlog here on Commons. Additionally, the tool is highly privacy-minded for the contributors and publicly-minded for the third party being used, in this case Google. The [[c:Commons:Structured_data/Computer-aided_tagging#Implementation_and_usage_notes|implementation and usage notes contain more information]] about these and other potential concerns as a starting place. It's really important that the tool is implemented properly from the start, so feedback is welcome. Questions, comments, concerns are welcome [[c:Commons_talk:Structured_data/Computer-aided_tagging|on the talk page and I will get answers as quickly as possible as things come up]]. On the talk page you can also sign up to make sure you're a part of the feedback for designs and prototype testing. -- [[User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:57, 17 ਸਤੰਬਰ 2019 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Structured_Commons_focus_group&oldid=19282507 --> == Invitation from WAM 2019 == [[File:WAM logo without text.svg|right|200px]] Hi WAM organizers! Hope you are all doing well! Now it's a great time to '''[[:m:Wikipedia Asian Month 2019#Communities_and_Organizers|sign up for the 2019 Wikipedia Asian Month]]''', which will take place in November this year (29 days left!). Here are some updates and improvements we will make for upcoming WAM. If you have any suggestions or thoughts, feel free to discuss on [[:m:Talk:Wikipedia Asian Month 2019|the meta talk page]]. #Please add your language project by 24th October 2019. Please indicate if you need multiple organisers by 29th October. #Please update your community members about you being the organiser of the WAM. #We want to host many onsite Edit-a-thons all over the world this year. If you would like to host one in your city, please [[:m:Wikipedia Asian Month 2019/Onsite edit-a-thon|take a look and sign up at this page]]. #Please encourage other organizers and participants to sign-up [[:m:Global message delivery/Targets/Wikipedia Asian Month Organisers|in this page]] to receive updates and news on Wikipedia Asian Month. #If you no longer want to receive the WAM organizer message, you can remove your username at [[:m:Global message delivery/Targets/Wikipedia Asian Month Organisers|this page]]. Reach out the WAM team here at the [[:m:Talk:Wikipedia Asian Month 2019|meta talk page]] if you have any questions. Best Wishes,<br /> [[User:Saileshpat|Sailesh Patnaik]] using [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:03, 2 ਅਕਤੂਬਰ 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:Saileshpat@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Asian_Month_Organisers&oldid=19195667 --> == Structured Data - modeling data == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> As you may have seen, there are [[c:Commons:Structured data/Modeling|community discussions underway]] on how to best model structured data on Commons. Direct links to pages created so far: * [[c:Commons:Structured data/Modeling/Date|Date]] ([[c:Commons talk:Structured data/Modeling/Date|talk]]) * [[c:Commons:Structured data/Modeling/Source|Source]] ([[c:Commons talk:Structured data/Modeling/Source|talk]]) * [[c:Commons:Structured data/Modeling/Author|Author]] ([[c:Commons talk:Structured data/Modeling/Author|talk]]) * [[c:Commons:Structured data/Modeling/Copyright|Copyright]] ([[c:Commons talk:Structured data/Modeling/Copyright|talk]]) * [[c:Commons:Structured data/Modeling/Licensing|Licensing]] ([[c:Commons talk:Structured data/Modeling/Licensing|talk]]) * [[c:Commons:Structured data/Modeling/Location|Location]] ([[c:Commons talk:Structured data/Modeling/Location|talk]]) * [[c:Commons:Structured data/Modeling/Quality|Quality]] ([[c:Commons talk:Structured data/Modeling/Quality|talk]]) Please visit and participate in topics you might be interested in when you get some time. Thanks. -- [[User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 19:39, 2 ਅਕਤੂਬਰ 2019 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Structured_Commons_focus_group&oldid=19282507 --> == Structured Data - computer-aided tagging designs == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> I've published [[c:Commons:Structured_data/Get_involved/Feedback_requests/Computer-aided_tagging_designs|a design consultation for the computer-aided tagging tool]]. Please look over the page and [[c:Commons talk:Structured_data/Get_involved/Feedback_requests/Computer-aided_tagging_designs|participate on the talk page.]] If you haven't read over [[c:Commons:Structured data/Computer-aided tagging|the project page]], it might be helpful to do so first. The tool will hopefully be ready by the end of this month (October 2019), so timely feedback is important. -- [[User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:09, 9 ਅਕਤੂਬਰ 2019 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Structured_Commons_focus_group&oldid=19443090 --> == WikiConference India 2020: IRC today == {{subst:WCI2020-IRC (Oct 2019)}} [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 05:27, 20 ਅਕਤੂਬਰ 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:KCVelaga@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI2020&oldid=19473034 --> == WikiConference India 2020: IRC today == Greetings, thanks for taking part in the initial conversation around the [[:m:WikiConference_India_2020:_Initial_conversations|proposal for WikiConference India 2020]] in Hyderabad. Firstly, we are happy to share the news that there has been a very good positive response [[:m:WikiConference_India_2020:_Initial_conversations#Individual_Wikimedians|from individual Wikimedians]]. Also there have been community-wide discussions on local Village Pumps on various languages. Several of these discussions [[:m:WikiConference_India_2020:_Initial_conversations#Community_endorsements|have reached consensus]], and supported the initiative. To conclude this initial conversation and formalise the consensus, an IRC is being hosted today evening. We can clear any concerns/doubts that we have during the IRC. Looking forward to your participation. <u>The details of the IRC are</u> *Timings and Date: 6:00 pm IST (12:30 pm UTC) on 20 August 2019 *Website: https://webchat.freenode.net/ *Channel: #wci <small>'''''Note:''' Initially, all the users who have engaged on [[:m:WikiConference India 2020: Initial conversations|WikiConference India 2020: Initial conversations]] page or its talk page were added to the [[:m:Global message delivery/Targets/WCI2020|WCI2020 notification list]]. Members of this list will receive regular updates regarding WCI2020. If you would like to opt-out or change the target page, please do so on [[:m:Global message delivery/Targets/WCI2020|this page]].''</small> This message is being sent again because template substitution failed on non-Meta-Wiki Wikis. Sorry for the inconvenience. [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 05:58, 20 ਅਕਤੂਬਰ 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:KCVelaga@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI2020&oldid=19473034 --> == Happy Diwali == {| style="border: 5px ridge red; background-color: white;" |rowspan="2" valign="top" |[[File:Fuochi d'artificio.gif|120px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | <center>[[File:Diwali Festival.jpg|100px]]'''<span style="color: green;">Happy</span> <span style="color: green;">Diwali</span> [[File:Diwali Festival.jpg|100px]]'''</center> |- |<span style="color: blue;">"Hello, In this festive season of lights, rangoli, fireworks and sweets. I like to wish you & your family a very Happy and Prosperous Diwali". Regards,--[[User:Marajozkee|<span style="font-family: Lucida Calligraphy "><b style="color: #008000">Ra</b><b style="color:#f10">j</b><b style="color:#080">ee</b><b style="color:#008000">b</b>]] [[Image:Bouncywikilogo.gif|25px]]^{[[User_talk:Marajozkee|<span style="color:blue;font-family:Lucida Calligraphy">'''(talk!)'''</span>}]] |} == [WikiConference India 2020] Invitation to participate in the Community Engagement Survey == This is an invitation to participate in the Community Engagement Survey, which is one of the key requirements for drafting the Conference & Event Grant application for WikiConference India 2020 to the Wikimedia Foundation. The survey will have questions regarding a few demographic details, your experience with Wikimedia, challenges and needs, and your expectations for WCI 2020. The responses will help us to form an initial idea of what is expected out of WCI 2020, and draft the grant application accordingly. Please note that this will not directly influence the specificities of the program, there will be a detailed survey to assess the program needs post-funding decision. *Please fill the survey at; https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd7_hpoIKHxGW31RepX_y4QxVqoodsCFOKatMTzxsJ2Vbkd-Q/viewform *The survey will be open until 23:59 hrs of 22 December 2019. [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 05:10, 12 ਦਸੰਬਰ 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:KCVelaga@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI2020&oldid=19617891 --> == [WikiConference India 2020] Conference & Event Grant proposal == WikiConference India 2020 team is happy to inform you that the [[m:Grants:Conference/WikiConference India 2020|Conference & Event Grant proposal for WikiConference India 2020]] has been submitted to the Wikimedia Foundation. This is to notify community members that for the last two weeks we have opened the proposal for community review, according to the [[m:Grants:Conference|timeline]], post notifying on Indian Wikimedia community mailing list. After receiving feedback from several community members, certain aspects of the proposal and the budget have been changed. However, community members can still continue engage on the talk page, for any suggestions/questions/comments. After going through the proposal + [[m:Grants:Conference/WikiConference_India_2020#FAQs|FAQs]], if you feel contented, please endorse the proposal at [[m:Grants:Conference/WikiConference_India_2020#Endorsements|''WikiConference_India_2020#Endorsements'']], along with a rationale for endorsing this project. [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:21, 19 ਫ਼ਰਵਰੀ 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:KCVelaga@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI2020&oldid=19740275 --> == [Small wiki toolkits – Indic workshop series 2020] Register now! - Reminder == <small>Note:You have received this message as you an interface-admin on your home Wikimedia project.</small> ---- Greetings, hope this message finds you all in the best of your health, and you are staying safe amid the ongoing crisis. Firstly, to give you context, [[m:Small wiki toolkits|Small wiki toolkits]] (SWT) is an initiative to support [[m:Small_and_large_wikis#Small_wikis|small wiki]] communities, to learn and share technical and semi-technical skills to support, maintain, and grow. We are happy to inform you that the SWT group has planned a series of [[m:SWT Indic Workshop Series 2020/Overview|four online workshops for Indic Wikimedia community members]] during June & July 2020. These workshops have been specifically designed and curated for Indic communities, based on a [[:c:File:Community Engagement Survey report, WikiConference India 2020.pdf|survey conducted]] early this year. The four workshops planned in this regard are; *'''Understanding the technical challenges of Indic language wikis (by [[m:User:BMueller (WMF)|Birgit]]):''' Brainstorming about technical challenges faced by contributors to Indic language Wikimedia projects. *'''Writing user scripts & gadgets (by [[m:User:Jayprakash12345|Jayprakash12345]]):''' Basics to intermediate-level training on writing [[mw:Manual:Interface/JavaScript#Personal_scripts|user scripts]] (Javascript and jQuery fundamentals are prerequisites). *'''Using project management & bug reporting tool Phabricator (by [[m:User:AKlapper (WMF)|Andre]]):''' Introduction to [[mw:Phabricator|Phabricator]], a tool used for project management and software bug reporting. *'''Writing Wikidata queries (by [[m:User:Mahir256|Mahir256]]): '''Introduction to the Wikidata Query Service, from writing simple queries to constructing complex visualizations of structured data. :''You can read more about these workshops at: [[m:SWT Indic Workshop Series 2020/Workshops|SWT Indic Workshop Series 2020/Workshops]]'' -- exact dates and timings will be informed later to selected participants. Registration is open until 24 May 2020, and you can register yourself by visiting [[m:SWT Indic Workshop Series 2020/Registration|this page]]! These workshops will be quite helpful for Indic communities to expand their technical bandwidth, and further iterations will be conducted based on the response to the current series. Looking forward to your participation! If you have any questions, please contact us on the [[m:Talk:SWT Indic Workshop Series 2020/Overview|talk page here]]. [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 14:06, 22 ਮਈ 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:KCVelaga@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/India_Wikis_Interface_Admins&oldid=20108697 --> == Commons - Media Search == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The Structured Data team is working on an alternative, image-focused prototype for media search on Commons. The prototype uses categories, structured data as well as wikitext from Commons, and Wikidata to find its results. The development team would like your feedback on the prototype, as they are looking to work to further enhance the search experience on Commons. If you have a moment, please look over [[c:Commons:Structured data/Media search|the project page set up on Commons]] to find a link to the prototype and leave your feedback on [[c:Commons talk:Structured data/Media search|the talk page]]. Thanks for your time, I'll be posting message similar to this one to other pages on Commons. The team is looking forward to reading what you think. [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:47, 28 ਮਈ 2020 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Structured_Commons_focus_group&oldid=19701865 --> == ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਖੋਜ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਸਾਡੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੋ == ਪਿਆਰੇ {{ping|user:Satpal Dandiwal}}, ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ੁਕਰੀਆ, ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਖੋਜ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲੈ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਸਾਡੀ ਮਦਦ ਕਰੋ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ, [https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_2i2sbUVQ4RcH7Bb ਕੁਝ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦਿਓ] ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਵੀਡੀਓ ਕੌਲਾਂ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਾਂ ਤਹਿ ਕਰਾਂਗੇ। ਧੰਨਵਾਦ, [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:BGerdemann (WMF)|BGerdemann (WMF)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:BGerdemann (WMF)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 22:50, 2 ਜੂਨ 2020 (UTC) ਇਹ ਸਰਵੇ ਇੱਕ ਤੀਜੀ ਧਿਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਇਸ ਲਈ ਕੁਝ ਸ਼ਰਤਾਂ ਲਾਗੂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਈਵੇਸੀ ਅਤੇ ਡੇਟਾ-ਸੰਭਾਲਣ ਬਾਰੇ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ, [https://drive.google.com/file/d/1ck7A3qq9Lz3lEjHoq4PYO-JJ8c7G6VVW/view ਸਰਵੇਖਣ ਪ੍ਰਾਈਵੇਸੀ ਸਟੇਟਮੈਂਟ] ਵੇਖੋ। == Project Tiger 2.0 - Feedback from writing contest participants (editors) and Hardware support recipients == <div style="border:8px red ridge;padding:6px;> [[File:Emoji_u1f42f.svg|right|100px|tiger face]] Dear Wikimedians, We hope this message finds you well. We sincerely thank you for your participation in Project Tiger 2.0 and we want to inform you that almost all the processes such as prize distribution etc related to the contest have been completed now. As we indicated earlier, because of the ongoing pandemic, we were unsure and currently cannot conduct the on-ground community Project Tiger workshop. We are at the last phase of this Project Tiger 2.0 and as a part of the online community consultation, we request you to spend some time to share your valuable feedback on the Project Tiger 2.0 writing contest. Please '''fill this [https://docs.google.com/forms/d/1ztyYBQc0UvmGDBhCx88QLS3F_Fmal2d7MuJsiMscluY/viewform form]''' to share your feedback, suggestions or concerns so that we can improve the program further. '''Note: If you want to answer any of the descriptive questions in your native language, please feel free to do so.''' Thank you. [[User:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ([[User talk:Nitesh Gill|talk]]) 15:57, 10 June 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/list-2/PT2.0_Participants&oldid=20159289 --> </div> ==Translation request== Hello. Can you translate and upload the articles [[:en:Azerbaijan national football team]] and [[:en:Azerbaijan Premier League]] in Punjabi Wikipedia? They should be short. Yours sincerely, [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Artoxx|Artoxx]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Artoxx|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:16, 22 ਜੁਲਾਈ 2020 (UTC) == Commons - Media Sarch, new feedback round == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, I'm following up on a message from earlier in the year about the prototype development for [[c:Special:MediaSearch|Special:MediaSearch]]. Based on community feedback, the Structured Data team has developed some new features for [[c:Special:MediaSearch|Special:MediaSearch]] and are seeking another round of comments and discussions about the tool. [[c:Commons:Structured_data/Media_search|Commons:Structured_data/Media_search]] is updated with details about the new features plus some other development information, and feedback is welcome on [[c:Commons talk:Structured_data/Media_search|Commons talk:Structured_data/Media_search]]. Media Search works in any language, so the team would especially appreciate input around support for languages other than English. I look forward to reading about what you think. -- [[User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:05, 23 ਸਤੰਬਰ 2020 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Structured_Commons_focus_group&oldid=20129313 --> == Commons - Media Sarch, new feedback round == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, I'm following up on a message from earlier in the year about the prototype development for [[c:Special:MediaSearch|Special:MediaSearch]]. Based on community feedback, the Structured Data team has developed some new features for [[c:Special:MediaSearch|Special:MediaSearch]] and are seeking another round of comments and discussions about the tool. [[c:Commons:Structured_data/Media_search|Commons:Structured_data/Media_search]] is updated with details about the new features plus some other development information, and feedback is welcome on [[c:Commons talk:Structured_data/Media_search|Commons talk:Structured_data/Media_search]]. Media Search works in any language, so the team would especially appreciate input around support for languages other than English. I look forward to reading about what you think. -- [[User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:07, 24 ਸਤੰਬਰ 2020 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Structured_Commons_focus_group&oldid=20129313 --> == We sent you an e-mail == Hello {{PAGENAME}}, Really sorry for the inconvenience. This is a gentle note to request that you check your email. We sent you a message titled "The Community Insights survey is coming!". If you have questions, email surveys@wikimedia.org. You can [[:m:Special:Diff/20479077|see my explanation here]]. [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:53, 25 ਸਤੰਬਰ 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Samuel (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Samuel_(WMF)/Community_Insights_survey/other-languages&oldid=20479295 --> == Wikipedia Asian Month 2020 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[File:Wikipedia_Asian_Month_Logo.svg|link=m:Wikipedia_Asian_Month_2020|right|217x217px|Wikipedia Asian Month 2020]] Hi WAM organizers and participants! Hope you are all doing well! Now is the time to sign up for [[:m:Wikipedia Asian Month 2020|Wikipedia Asian Month 2020]], which will take place in this November. '''For organizers:''' Here are the [[:m:Wikipedia Asian Month 2020/Organiser Guidelines|basic guidance and regulations]] for organizers. Please remember to: # use '''[https://fountain.toolforge.org/editathons/ Fountain tool]''' (you can find the [[:m:Fountain tool|usage guidance]] easily on meta page), or else you and your participants’ will not be able to receive the prize from WAM team. # Add your language projects and organizer list to the [[:m:Wikipedia Asian Month 2020#Communities and Organizers|meta page]] before '''October 29th, 2020'''. # Inform your community members WAM 2020 is coming soon!!! # If you want WAM team to share your event information on [https://www.facebook.com/wikiasianmonth/ Facebook] / [https://twitter.com/wikiasianmonth twitter], or you want to share your WAM experience/ achievements on our blog, feel free to send an email to info@asianmonth.wiki or PM us via facebook. If you want to hold a thematic event that is related to WAM, a.k.a. [[:m:Wikipedia Asian Month 2020#Subcontests|WAM sub-contest]]. The process is the same as the language one. '''For participants:''' Here are the [[:m:Wikipedia Asian Month 2020#How to Participate in Contest|event regulations]] and [[:m:Wikipedia Asian Month/QA|Q&A information]]. Just join us! Let’s edit articles and win the prizes! '''Here are some updates from WAM team:''' # Due to the [[:m:COVID-19|COVID-19]] pandemic, this year we hope all the Edit-a-thons are online not physical ones. # The international postal systems are not stable enough at the moment, WAM team have decided to send all the qualified participants/ organizers extra digital postcards/ certifications. (You will still get the paper ones!) # Our team has created a [[:m:Wikipedia Asian Month 2020/WAM2020 postcards and certification deliver progress (for tracking)|meta page]] so that everyone tracking the progress and the delivery status. If you have any suggestions or thoughts, feel free to reach out the WAM team via emailing '''info@asianmonth.wiki''' or discuss on the meta talk page. If it’s urgent, please contact the leader directly ('''jamie@asianmonth.wiki'''). Hope you all have fun in Wikipedia Asian Month 2020 Sincerely yours, [[:m:Wikipedia Asian Month 2020/International Team|Wikipedia Asian Month International Team]] 2020.10</div> <!-- Message sent by User:KOKUYO@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WAM_2020&oldid=20508138 --> == Reminder: Festive Season 2020 edit-a-thon == Dear Wikimedians, Hope you are doing well. This message is to remind you about "[[Festive Season 2020 edit-a-thon|Festive Season 2020 edit-a-thon]]", which is going to start from tonight (5 December) 00:01 am and will run till 6 December, 11:59 pm IST. <br/><br/> Please give some time and provide your support to this event and participate. You are the one who can make it successful! Happy editing! Thank You [[User:Nitesh (CIS-A2K)|Nitesh (CIS-A2K)]] ([[User talk:Nitesh (CIS-A2K)|talk]]) 15:53, 4 December 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Satpal_(CIS-A2K)/Festive_Season_2020_Participants&oldid=20746996 --> == [Small wiki toolkits] Workshop on "Debugging/fixing template errors" - 27 March 2021 (Saturday) == Greetings, this is to inform you that as part of the Small wiki toolkits (South Asia) initiative, a workshop on "Debugging/fixing template errors" will be conducted on upcoming Saturday (27 March). We will learn how to address the common template errors on wikis (related but not limited to importing templates, translating them, Lua, etc.) Details of the workshop are as follows: *Date: 27 March *Timings: 15:30 to 17:00 (IST), 15:45 to 17:15 (NPT), 16:00 to 17:30 (BST) *Languages supported: English and Hindi *Meeting link: https://meet.google.com/cyo-mnrd-ryj If you are interested, please [[:m:Small_wiki_toolkits/South_Asia/Registration#Debugging_template_errors_workshop|sign-up on the registration page]]. Regards, [[:m:Small_wiki_toolkits/South_Asia/Organization|Small wiki toolkits - South Asia organizers]], 13:03, 23 ਮਾਰਚ 2021 (UTC) ''If you would like unsubscribe from updates related "Small wiki toolkits - South Asia", kindly remove yourself from [[:m:Global message delivery/Targets/Small wiki toolkits - South Asia|this page]].'' <!-- Message sent by User:KCVelaga@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Small_wiki_toolkits_-_South_Asia&oldid=21249539 --> == [Small wiki toolkits] Workshop on "Debugging/fixing template errors" - 27 March 2021 (Saturday) == Greetings, this is to inform you that as part of the Small wiki toolkits (South Asia) initiative, a workshop on "Debugging/fixing template errors" will be conducted on upcoming Saturday (27 March). We will learn how to address the common template errors on wikis (related but not limited to importing templates, translating them, Lua, etc.) Details of the workshop are as follows: *Date: 27 March *Timings: 15:30 to 17:00 (IST), 15:45 to 17:15 (NPT), 16:00 to 17:30 (BST) *Languages supported: English and Hindi *Meeting link: https://meet.google.com/cyo-mnrd-ryj If you are interested, please [[:m:Small_wiki_toolkits/South_Asia/Registration#Debugging_template_errors_workshop|sign-up on the registration page]]. Regards, [[:m:Small_wiki_toolkits/South_Asia/Organization|Small wiki toolkits - South Asia organizers]], 14:08, 23 ਮਾਰਚ 2021 (UTC) ''If you would like unsubscribe from updates related "Small wiki toolkits - South Asia", kindly remove yourself from [[:m:Global message delivery/Targets/Small wiki toolkits - South Asia|this page]].'' <!-- Message sent by User:KCVelaga@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Small_wiki_toolkits_-_South_Asia&oldid=21249539 --> == [Small wiki toolkits] Workshop on Workshop on "Designing responsive main pages" - 30 April (Friday) == As part of the Small wiki toolkits (South Asia) initiative, we would like to inform you about the third workshop of this year on “Designing responsive main pages”. During this workshop, we will learn to design the main page of a wiki to be responsive. This will allow the pages to be mobile-friendly, by adjusting the width and the height according to various screen sizes. Participants are expected to have a good understanding of Wikitext/markup and optionally basic CSS. Details of the workshop are as follows: *Date: 30 April 2021 (Friday) *Timing: [https://zonestamp.toolforge.org/1619785853 18:00 to 19:30 (India / Sri Lanka), 18:15 to 19:45 (Nepal), 18:30 to 20:00 (Bangladesh)] *Languages supported: English, Hindi *Meeting link: https://meet.google.com/zfs-qfvj-hts If you are interested, please [[:m:Small_wiki_toolkits/South_Asia/Registration#Designing_responsive_main_pages|sign-up on the registration page]]. Regards, [[:m:Small_wiki_toolkits/South_Asia/Organization|Small wiki toolkits - South Asia organizers]], 05:53, 24 ਅਪਰੈਲ 2021 (UTC) ''If you would like unsubscribe from updates related "Small wiki toolkits - South Asia", kindly remove yourself from [[:m:Global message delivery/Targets/Small wiki toolkits - South Asia|this page]].'' <!-- Message sent by User:KCVelaga@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Small_wiki_toolkits_-_South_Asia&oldid=21367255 --> == SWT South Asia Workshops: Feedback Survey == Thanks for participating in one or more of [[:m:Small wiki toolkits/South Asia/Workshops|small wiki toolkits workshops]]. Please fill out this short feedback survey that will help the program organizers learn how to improve the format of the workshops in the future. It shouldn't take you longer than 5-10 minutes to fill out this form. Your feedback is precious for us and will inform us of the next steps for the project. Please fill in the survey before 24 June 2021 at https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSePw0eYMt4jUKyxA_oLYZ-DyWesl9P3CWV8xTkW19fA5z0Vfg/viewform?usp=sf_link. [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:51, 9 ਜੂਨ 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:KCVelaga@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Small_wiki_toolkits_-_South_Asia&oldid=21367255 --> == Invitation for Functionary consultation 2021 == Greetings, Admins of the emerging community, I'm letting you know in advance about a meeting I'd like to invite you to regarding the [[:m:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]] and the community's ownership of its future enforcement. I'm still in the process of putting together the details, but I wanted to share the date with you: 10/11 July, 2021. I do not have a time on this date yet, but I will let you soon. We have created a [[:m:Universal Code of Conduct/Functionary consultations/June and July 2021|meta page]] with basic information. Please take a look at the meta page and sign up your name under the appropriate section. Thank you for your time.--[[User:BAnand (WMF)|BAnand (WMF)]] 15:14, 10 June 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:BAnand (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=MassMessage/Lists/UCoC_Group&oldid=21568660 --> == [Wikimedia Foundation elections 2021] Candidates meet with South Asia + ESEAP communities == Hello, As you may already know, the [[:m:Wikimedia_Foundation_elections/2021|2021 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections]] are from 4 August 2021 to 17 August 2021. Members of the Wikimedia community have the opportunity to elect four candidates to a three-year term. After a three-week-long Call for Candidates, there are [[:m:Template:WMF elections candidate/2021/candidates gallery|20 candidates for the 2021 election]]. An <u>event for community members to know and interact with the candidates</u> is being organized. During the event, the candidates will briefly introduce themselves and then answer questions from community members. The event details are as follows: *Date: 31 July 2021 (Saturday) *Timings: [https://zonestamp.toolforge.org/1627727412 check in your local time] :*Bangladesh: 4:30 pm to 7:00 pm :*India & Sri Lanka: 4:00 pm to 6:30 pm :*Nepal: 4:15 pm to 6:45 pm :*Pakistan & Maldives: 3:30 pm to 6:00 pm * Live interpretation is being provided in Hindi. *'''Please register using [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSflJge3dFia9ejDG57OOwAHDq9yqnTdVD0HWEsRBhS4PrLGIg/viewform?usp=sf_link this form] For more details, please visit the event page at [[:m:Wikimedia Foundation elections/2021/Meetings/South Asia + ESEAP|Wikimedia Foundation elections/2021/Meetings/South Asia + ESEAP]]. Hope that you are able to join us, [[:m:User:KCVelaga (WMF)|KCVelaga (WMF)]], 06:32, 23 ਜੁਲਾਈ 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:KCVelaga (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:KCVelaga_(WMF)/Targets/Temp&oldid=21774692 --> == Feedback for Mini edit-a-thons == Dear Wikimedian, Hope everything is fine around you. If you remember that A2K organised [[:Category: Mini edit-a-thons by CIS-A2K|a series of edit-a-thons]] last year and this year. These were only two days long edit-a-thons with different themes. Also, the working area or Wiki project was not restricted. Now, it's time to grab your feedback or opinions on this idea for further work. I would like to request you that please spend a few minutes filling this form out. You can find the form link [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdNw6NruQnukDDaZq1OMalhwg7WR2AeqF9ot2HEJfpeKDmYZw/viewform here]. You can fill the form by 31 August because your feedback is precious for us. Thank you [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:58, 16 ਅਗਸਤ 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_(CIS-A2K)/Mini_edit-a-thon_Participants&oldid=21886141 --> == ''Invitation for Wiki Loves Women South Asia 2021'' == <div style = "line-height: 1.2"> <span style="font-size:200%;">'''Wiki Loves Women South Asia 2021'''</span><br>'''September 1 - September 30, 2021'''<span style="font-size:120%; float:right;">[[m:Wiki Loves Women South Asia 2021|<span style="font-size:10px;color:red">''view details!''</span>]]</span> ----[[File:Wiki Loves Women South Asia.svg|right|frameless]]'''Wiki Loves Women South Asia''' is back with the 2021 edition. Join us to minify gender gaps and enrich Wikipedia with more diversity. Happening from 1 September - 30 September, [[metawiki:Wiki Loves Women South Asia 2021|Wiki Loves Women South Asia]] welcomes the articles created on gender gap theme. This year we will focus on women's empowerment and gender discrimination related topics. We are proud to announce and invite you and your community to participate in the competition. You can learn more about the scope and the prizes at the [[metawiki:Wiki Loves Women South Asia 2021|''project page'']]. Best wishes,<br> [[m:Wiki Loves Women South Asia 2021|Wiki Loves Women Team]] [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:HirokBot|HirokBot]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:HirokBot|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 21:53, 18 ਅਗਸਤ 2021 (UTC) </div> == ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਬੁਣੀਆਦ ੨੦੨੧ ਬੋਰਡ ਆਫ ਟਰੱਸਟੀ ਚੌਣਾਂ ਚ ਵੋਟ ਪਾਉਣ ਦਾ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ। == ਡਿਅਰ Satpal Dandiwal, ਤੁਸੀ ਇਹ ਈਮੇਲ ਇਸਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ ਕਿਓ ਕਿ ਤੁਸੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਬੁਣੀਆਦ ੨੦੨੧ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਟਰਸਟੀ ਚੌਣਾ ਵਿੱਚ ਵੋਟ ਪੌਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ | ਚੋਣਾਂ ੧੮ ਅਗਸਤ, ੨੦੨੧ ਨੂੰ ਖੁੱਲੀਆਂ ਅਤੇ ੩੧ ਅਗਸਤ, ੨੦੨੧ ਨੂੰ ਬੰਦ ਹੋਣ ਗਿਆਂ | ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਬੁਣੀਆਦ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਰਗੇ ਪਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਇੱਕ ਟਰਸਟੀ ਬੋਰਡ ਵਲੋ ਕਿਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ|ਬੋਰਡ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਬੁਣੀਆਦ ਦਾ ਫੈਂਸਲਾ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ | [[:m:Wikimedia Foundation Board of Trustees/Overview|ਬੋਰਡ ਆਫ ਟਰਸਟੀ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਣੋ]] | ਇਸ ਸਾਲ ਚਾਰ ਸੀਟਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਮਿਓਨਟੀ ਵਲੋ ਕਿਤੀ ਜਾਨੀ ਹੈ | ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ੧੯ ਉਮੀਦਵਾਰ ਇਨਾਂ ਸੀਟਾਂ ਲਈ ਚੋਣ ਲੜ ਰਹੇ ਹਨ | [[:m:Wikimedia_Foundation_elections/2021/Candidates#Candidate_Table|੨੦੨੧ ਦੇ ਬੋਰਡ ਟਰਸਟੀ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਣੋ]] | ਲਗਭਗ ੭੦.੦੦੦ ਕਮਿਉਨਟੀ ਦੇ ਮੈਬਰਾਂ ਨੂੰ ਚੋਣ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਹੈ | ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ! ਚੋਣਾਂ ੨੩.੫੯ ਯੂਟੀਸੀ ੩੧ ਆਗਸਤ ਤੱਕ ਹੀ ਨੇ | *[[Special:SecurePoll/vote/Wikimedia_Foundation_Board_Elections_2021|'''ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੇ ਸਿਕਿਉਰ ਪੋਲ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਵੋਟ ਕਰੋ''']] | ਜੇ ਤੁਸੀ ਪਹਿਲਾ ਵੋਟ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਵੋਟ ਪਾਉਣ ਲਈ ਧੰਨਵਾਦ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਮੇਲ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਅੰਦਾਜ਼ ਕਰੋ | ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵੋਟ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਚਾਹੇ ਉਨਾਂ ਦੇ ਕਿੰਨੇ ਵੀ ਖਾਤੇ ਹੋਨ | [[:m:Wikimedia Foundation elections/2021|ਇਸ ਚੋਣਾਂ ਦੀ ਹੋਰ ਜਾਨਕਾਰੀ ਲਈ ਪੜੋ]]| [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 06:37, 28 ਅਗਸਤ 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:KCVelaga (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:KCVelaga_(WMF)/Targets/Temp&oldid=21946145 --> == Mahatma Gandhi 2021 edit-a-thon to celebrate Mahatma Gandhi's birth anniversary == [[File:Mahatma Gandhi 2021 edit-a-thon poster 2nd.pdf|thumb|100px|right|Mahatma Gandhi 2021 edit-a-thon]] Dear Wikimedian, Hope you are doing well. Glad to inform you that A2K is going to conduct a mini edit-a-thon to celebrate Mahatma Gandhi's birth anniversary. It is the second iteration of Mahatma Gandhi mini edit-a-thon. The edit-a-thon will be on the same dates 2nd and 3rd October (Weekend). During the last iteration, we had created or developed or uploaded content related to Mahatma Gandhi. This time, we will create or develop content about Mahatma Gandhi and any article directly related to the Indian Independence movement. The list of articles is given on the [[:m: Mahatma Gandhi 2021 edit-a-thon|event page]]. Feel free to add more relevant articles to the list. The event is not restricted to any single Wikimedia project. For more information, you can visit the event page and if you have any questions or doubts email me at nitesh@cis-india.org. Thank you [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:33, 28 ਸਤੰਬਰ 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_(CIS-A2K)/Mini_edit-a-thon_Participants&oldid=21886141 --> == Wikipedia Asian Month 2021 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Hi [[m:Wikipedia Asian Month|Wikipedia Asian Month]] organizers and participants! Hope you are all doing well! Now is the time to sign up for [[Wikipedia Asian Month 2021]], which will take place in this November. '''For organizers:''' Here are the [[m:Wikipedia Asian Month 2021/Rules|basic guidance and regulations]] for organizers. Please remember to: # use '''[https://fountain.toolforge.org/editathons/ Fountain tool]''' (you can find the [[m:Wikipedia Asian Month/Fountain tool|usage guidance]] easily on meta page), or else you and your participants' will not be able to receive the prize from Wikipedia Asian Month team. # Add your language projects and organizer list to the [[m:Template:Wikipedia Asian Month 2021 Communities and Organizers|meta page]] before '''October 29th, 2021'''. # Inform your community members Wikipedia Asian Month 2021 is coming soon!!! # If you want Wikipedia Asian Month team to share your event information on [https://www.facebook.com/wikiasianmonth Facebook] / [https://twitter.com/wikiasianmonth Twitter], or you want to share your Wikipedia Asian Month experience / achievements on [https://asianmonth.wiki/ our blog], feel free to send an email to [mailto:info@asianmonth.wiki info@asianmonth.wiki] or PM us via Facebook. If you want to hold a thematic event that is related to Wikipedia Asian Month, a.k.a. [[m:Wikipedia Asian Month 2021/Events|Wikipedia Asian Month sub-contest]]. The process is the same as the language one. '''For participants:''' Here are the [[m:Wikipedia Asian Month 2021/Rules#How to Participate in Contest?|event regulations]] and [[m:Wikipedia Asian Month 2021/FAQ|Q&A information]]. Just join us! Let's edit articles and win the prizes! '''Here are some updates from Wikipedia Asian Month team:''' # Due to the [[m:COVID-19|COVID-19]] pandemic, this year we hope all the Edit-a-thons are online not physical ones. # The international postal systems are not stable enough at the moment, Wikipedia Asian Month team have decided to send all the qualified participants/ organizers extra digital postcards/ certifications. (You will still get the paper ones!) # Our team has created a [[m:Wikipedia Asian Month 2021/Postcards and Certification|meta page]] so that everyone tracking the progress and the delivery status. If you have any suggestions or thoughts, feel free to reach out the Wikipedia Asian Month team via emailing '''[Mailto:info@asianmonth.wiki info@asianmonth.wiki]''' or discuss on the meta talk page. If it's urgent, please contact the leader directly ('''[Mailto:&#x20;Jamie@asianmonth.wiki jamie@asianmonth.wiki]'''). Hope you all have fun in Wikipedia Asian Month 2021 Sincerely yours, [[m:Wikipedia Asian Month 2021/Team#International Team|Wikipedia Asian Month International Team]], 2021.10 </div> <!-- Message sent by User:Reke@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Asian_Month_Organisers&oldid=20538644 --> == How we will see unregistered users == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin=content/> Hi! You get this message because you are an admin on a Wikimedia wiki. When someone edits a Wikimedia wiki without being logged in today, we show their IP address. As you may already know, we will not be able to do this in the future. This is a decision by the Wikimedia Foundation Legal department, because norms and regulations for privacy online have changed. Instead of the IP we will show a masked identity. You as an admin '''will still be able to access the IP'''. There will also be a new user right for those who need to see the full IPs of unregistered users to fight vandalism, harassment and spam without being admins. Patrollers will also see part of the IP even without this user right. We are also working on [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Improving tools|better tools]] to help. If you have not seen it before, you can [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|read more on Meta]]. If you want to make sure you don’t miss technical changes on the Wikimedia wikis, you can [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|subscribe]] to [[m:Tech/News|the weekly technical newsletter]]. We have [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#IP Masking Implementation Approaches (FAQ)|two suggested ways]] this identity could work. '''We would appreciate your feedback''' on which way you think would work best for you and your wiki, now and in the future. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|let us know on the talk page]]. You can write in your language. The suggestions were posted in October and we will decide after 17 January. Thank you. /[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]<section end=content/> </div> 18:18, 4 ਜਨਵਰੀ 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(6)&oldid=22532666 --> == International Mother Language Day 2022 edit-a-thon == Dear Wikimedian, CIS-A2K announced [[:m:International Mother Language Day 2022 edit-a-thon|International Mother Language Day]] edit-a-thon which is going to take place on 19 & 20 February 2022. The motive of conducting this edit-a-thon is to celebrate International Mother Language Day. This time we will celebrate the day by creating & developing articles on local Wikimedia projects, such as proofreading the content on Wikisource, items that need to be created on Wikidata [edit Labels & Descriptions], some language-related content must be uploaded on Wikimedia Commons and so on. It will be a two-days long edit-a-thon to increase content about languages or related to languages. Anyone can participate in this event and editors can add their names [https://meta.wikimedia.org/wiki/International_Mother_Language_Day_2022_edit-a-thon#Participants here]. Thank you [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 13:13, 15 ਫ਼ਰਵਰੀ 2022 (UTC) <small> On behalf of [[User:Nitesh (CIS-A2K)]]</small> <!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_(CIS-A2K)/Mini_edit-a-thon_Participants&oldid=21886141 --> == International Women's Month 2022 edit-a-thon == Dear Wikimedians, Hope you are doing well. Glad to inform you that to celebrate the month of March, A2K is to be conducting a mini edit-a-thon, International Women Month 2022 edit-a-thon. The dates are for the event is 19 March and 20 March 2022. It will be a two-day long edit-a-thon, just like the previous mini edit-a-thons. The edits are not restricted to any specific project. We will provide a list of articles to editors which will be suggested by the Art+Feminism team. If users want to add their own list, they are most welcome. Visit the given [[:m:International Women's Month 2022 edit-a-thon|link]] of the event page and add your name and language project. If you have any questions or doubts please write on [[:m:Talk:International Women's Month 2022 edit-a-thon|event discussion page]] or email at nitesh@cis-india.org. Thank you [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:53, 14 ਮਾਰਚ 2022 (UTC) <small>On behalf of [[User:Nitesh (CIS-A2K)]]</small> <!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_(CIS-A2K)/Mini_edit-a-thon_Participants&oldid=21886141 --> == Indic Hackathon | 20-22 May 2022 + Scholarships == Hello {{PAGENAME}}, <small>''(You are receiving this message as you participated previously participated in small wiki toolkits workshops.)''</small> We are happy to announce that the [[:m:Indic MediaWiki Developers User Group|Indic MediaWiki Developers User Group]] will be organizing [[:m:Indic Hackathon 2022|Indic Hackathon 2022]], a regional event as part of the main [[:mw:Wikimedia Hackathon|Wikimedia Hackathon]] taking place in a hybrid mode during 20-22 May. The regional event will be an in-person event taking place in Hyderabad. As it is with any hackathon, the event’s program will be semi-structured i.e. while we will have some sessions in sync with the main hackathon event, the rest of the time will be upto participants’ interest on what issues they are interested to work on. The event page can be seen at <span class="plainlinks">https://meta.wikimedia.org/wiki/Indic_Hackathon_2022</span>. We have full scholarships available to enable you to participate in the event, which covers travel, accommodation, food and other related expenses. The link to scholarships application form is available on the event page. The deadline is 23:59 hrs 17 April 2022. Let us know on the event talk page or send an email to {{email|contact|indicmediawikidev.org}} if you have any questions. We are looking forward to your participation. Regards, [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:43, 12 ਅਪਰੈਲ 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:KCVelaga@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Small_wiki_toolkits_-_South_Asia&oldid=23135275 --> == You are invited to join/orginize Wikipedia Asain Month 2022 ! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[File:Wikipedia_Asian_Month_Logo.svg|link=m:Wikipedia_Asian_Month_2022|right|217x217px|Wikipedia Asian Month 2022]] Hi WAM organizers and participants! Hope you are all doing well! Now is the time to sign up for [[:m:Wikipedia Asian Month 2022|Wikipedia Asian Month 2022]], which will take place in this November. '''For organizers:''' Here are the [[:m:Wikipedia_Asian_Month_2022/Rules|basic guidance and regulations]] for organizers. Please remember to: # use '''[https://outreachdashboard.wmflabs.org/campaigns/wikipedia_asian_month_2022/overview/ Wikipedia Asian Month 2022 Programs & Events Dashboard.]''' , or else you and your participants’ will not be able to receive the prize from WAM team. # Add your language projects and organizer list to the [[:m:Wikipedia Asian Month 2022#Communities and Organizers|meta page]] 1 week before '''your campaign start date'''. # Inform your community members WAM 2022 is coming!!! # If you want WAM team to share your event information on [https://www.facebook.com/wikiasianmonth/ Facebook] / [https://twitter.com/wikiasianmonth twitter], or you want to share your WAM experience/ achievements on our blog, feel free to send an email to info@asianmonth.wiki. If you want to hold a thematic event that is related to WAM, a.k.a. [[:m:Wikipedia Asian Month 2022#Subcontests|WAM sub-contest]]. The process is the same as the language one. '''For participants:''' Here are the [[:m:Wikipedia Asian Month 2022#How to Participate in Contest|event regulations]] and [[:m:Wikipedia_Asian_Month_2022/FAQ|Q&A information]]. Just join us! Let’s edit articles and win the prizes! '''Here are some updates from WAM team:''' # Based on the [[:m:COVID-19|COVID-19]] pandemic situation in different region, this year we still suggest all the Edit-a-thons are online, but you are more then welcome to organize local offline events. # The international postal systems are not stable, WAM team have decided to send all the qualified participants/ organizers a [[:m:Wikipedia Asian Month 2022/Barnstars|digital Barnstars]]. If you have any suggestions or thoughts, feel free to reach out the WAM team via emailing '''info@asianmonth.wiki''' or discuss on the meta talk page. If it’s urgent, please contact the leader directly ('''reke@wikimedia.tw'''). Hope you all have fun in Wikipedia Asian Month 2022 Sincerely yours, [[:m:Wikipedia_Asian_Month_2022/Team|Wikipedia Asian Month International Team]] 2022.10</div> </div> <!-- Message sent by User:Joycewikiwiki@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Asian_Month_Organisers&oldid=23975688 --> == ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇੱਕ ਬਾਰਨਸਟਾਰ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[ਤਸਵੀਰ:Administrator Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਬਾਰਨਸਟਾਰ''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | .. [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Official Brar harry|Official Brar harry]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Official Brar harry|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 06:46, 6 ਨਵੰਬਰ 2022 (UTC) |} == WikiConference India 2023: Program submissions and Scholarships form are now open == Dear Wikimedian, We are really glad to inform you that '''[[:m:WikiConference India 2023|WikiConference India 2023]]''' has been successfully funded and it will take place from 3 to 5 March 2023. The theme of the conference will be '''Strengthening the Bonds'''. We also have exciting updates about the Program and Scholarships. The applications for scholarships and program submissions are already open! You can find the form for scholarship '''[[:m:WikiConference India 2023/Scholarships|here]]''' and for program you can go '''[[:m:WikiConference India 2023/Program Submissions|here]]'''. For more information and regular updates please visit the Conference [[:m:WikiConference India 2023|Meta page]]. If you have something in mind you can write on [[:m:Talk:WikiConference India 2023|talk page]]. ‘‘‘Note’’’: Scholarship form and the Program submissions will be open from '''11 November 2022, 00:00 IST''' and the last date to submit is '''27 November 2022, 23:59 IST'''. Regards [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 11:25, 16 ਨਵੰਬਰ 2022 (UTC) (on behalf of the WCI Organizing Committee) <!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2023_active_users,_scholarships_and_program&oldid=24082246 --> == WikiConference India 2023: Help us organize! == Dear Wikimedian, You may already know that the third iteration of [[:m:WikiConference_India_2023|WikiConference India]] is happening in March 2023. We have recently opened [[:m:WikiConference_India_2023/Scholarships|scholarship applications]] and [[:WikiConference_India_2023/Program_Submissions|session submissions for the program]]. As it is a huge conference, we will definitely need help with organizing. As you have been significantly involved in contributing to Wikimedia projects related to Indic languages, we wanted to reach out to you and see if you are interested in helping us. We have different teams that might interest you, such as communications, scholarships, programs, event management etc. If you are interested, please fill in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdN7EpOETVPQJ6IG6OX_fTUwilh7MKKVX75DZs6Oj6SgbP9yA/viewform?usp=sf_link this form]. Let us know if you have any questions on the [[:m:Talk: WikiConference_India_2023|event talk page]]. Thank you [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 15:21, 18 ਨਵੰਬਰ 2022 (UTC) (on behalf of the WCI Organizing Committee) <!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2023_active_users,_organizing_teams&oldid=24094749 --> == WikiConference India 2023: Open Community Call and Extension of program and scholarship submissions deadline == Dear Wikimedian, Thank you for supporting Wiki Conference India 2023. We are humbled by the number of applications we have received and hope to learn more about the work that you all have been doing to take the movement forward. In order to offer flexibility, we have recently extended our deadline for the Program and Scholarships submission- you can find all the details on our [[:m:WikiConference India 2023|Meta Page]]. COT is working hard to ensure we bring together a conference that is truly meaningful and impactful for our movement and one that brings us all together. With an intent to be inclusive and transparent in our process, we are committed to organizing community sessions at regular intervals for sharing updates and to offer an opportunity to the community for engagement and review. Following the same, we are hosting the first Open Community Call on the 3rd of December, 2022. We wish to use this space to discuss the progress and answer any questions, concerns or clarifications, about the conference and the Program/Scholarships. Please add the following to your respective calendars and we look forward to seeing you on the call * '''WCI 2023 Open Community Call''' * '''Date''': 3rd December 2022 * '''Time''': 1800-1900 (IST) * '''Google Link'''': https://meet.google.com/cwa-bgwi-ryx Furthermore, we are pleased to share the email id of the conference contact@wikiconferenceindia.org which is where you could share any thoughts, inputs, suggestions, or questions and someone from the COT will reach out to you. Alternatively, leave us a message on the Conference [[:m:Talk:WikiConference India 2023|talk page]]. Regards [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:21, 2 ਦਸੰਬਰ 2022 (UTC) On Behalf of, WCI 2023 Core organizing team. <!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2023_active_users,_scholarships_and_program&oldid=24083503 --> == Indic Wiki Improve-a-thon 2022 == Dear Wikimedian, Glad to inform you that CIS-A2K is going to conduct an event, Indic Wiki improve-a-thon 2022, for the Indic language. It will run from 15 December to 5 January 2023. It will be an online activity however if communities want to organise any on-ground activity under Improve-a-thon that would also be welcomed. The event has its own theme '''Azadi Ka Amrit Mahatosav''' which is based on a celebration of the 75th anniversary of Indian Independence. The event will be for 20 days only. This is an effort to work on content enrichment and improvement. We invite you to plan a short activity under this event and work on the content on your local Wikis. The event is not restricted to a project, anyone can edit any project by following the theme. The event page link is [[:m:Indic Wiki Improve-a-thon 2022|here]]. The list is under preparation and will be updated soon. The community can also prepare their list for this improve-a-thon. If you have question or concern please write on [[:m:Talk:Indic Wiki Improve-a-thon 2022|here]]. Regards [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 07:35, 12 ਦਸੰਬਰ 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Satpal_(CIS-A2K)/Mahatma_Gandhi_2020_edit-a-thon_Participants&oldid=20516231 --> == Indic Wiki Improve-a-thon 2022 has started == Dear Wikimedians, As you already know, Indic Wiki improve-a-thon 2022 has started today. It runs from 15 December (today) to 5 January 2023. This is an online activity however if communities want to organise any on-ground activity under Improve-a-thon please let us know at program@cis-india.org. Please note the event has a theme ''' Azadi Ka Amrit Mahatosav''' which is based on a celebration of the 75th anniversary of Indian Independence. The event will be for 20 days only. This is an effort to work on content enrichment and improvement. The event is not restricted to a particular project. The event page link is [[:m:Indic Wiki Improve-a-thon 2022|here]] please add your name in the participant's section. A few lists are there and we will add more. The community can also prepare their list for this improve-a-thon but we suggest you list stub articles from your Wiki. If you have a question or concern please write [[:m:Talk:Indic Wiki Improve-a-thon 2022|here]]. Regards [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 08:30, 15 ਦਸੰਬਰ 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Satpal_(CIS-A2K)/Mahatma_Gandhi_2020_edit-a-thon_Participants&oldid=20516231 --> == WikiConference India 2023:WCI2023 Open Community call on 18 December 2022 == Dear Wikimedian, As you may know, we are hosting regular calls with the communities for [[:m:WikiConference India 2023|WikiConference India 2023]]. This message is for the second Open Community Call which is scheduled on the 18th of December, 2022 (Today) from 7:00 to 8:00 pm to answer any questions, concerns, or clarifications, take inputs from the communities, and give a few updates related to the conference from our end. Please add the following to your respective calendars and we look forward to seeing you on the call. * [WCI 2023] Open Community Call * Date: 18 December 2022 * Time: 1900-2000 [7 pm to 8 pm] (IST) * Google Link: https://meet.google.com/wpm-ofpx-vei Furthermore, we are pleased to share the telegram group created for the community members who are interested to be a part of WikiConference India 2023 and share any thoughts, inputs, suggestions, or questions. Link to join the telegram group: https://t.me/+X9RLByiOxpAyNDZl. Alternatively, you can also leave us a message on the [[:m:Talk:WikiConference India 2023|Conference talk page]]. Regards [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 08:11, 18 ਦਸੰਬਰ 2022 (UTC) <small> On Behalf of, WCI 2023 Organizing team </small> <!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2023_active_users,_organizing_teams&oldid=24099166 --> == Women's Month Datathon on Commons == Dear Wikimedian, Hope you are doing well. CIS-A2K and [[:commons:Commons Photographers User Group|CPUG]] have planned an online activity for March. The activity will focus on Wikimedia Commons and it will begin on 21 March and end on 31 March 2023. During this campaign, the participants will work on structure data, categories and descriptions of the existing images. We will provide you with the list of the photographs that were uploaded under those campaigns, conducted for Women’s Month. You can find the event page link [[:m:CIS-A2K/Events/Women's Month Datathon on Commons|here]]. We are inviting you to participate in this event and make it successful. There will be at least one online session to demonstrate the tasks of the event. We will come back to you with the date and time. If you have any questions please write to us at the event [[:m:Talk:CIS-A2K/Events/Women's Month Datathon on Commons|talk page]] Regards [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:09, 12 ਮਾਰਚ 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_(CIS-A2K)/Mini_edit-a-thon_Participants&oldid=21886141 --> == Women's Month Datathon on Commons Online Session == Dear Wikimedian, Hope you are doing well. As we mentioned in a previous message, CIS-A2K and [[:commons:Commons Photographers User Group|CPUG]] have been starting an online activity for March from 21 March to 31 March 2023. The activity already started yesterday and will end on 31 March 2023. During this campaign, the participants are working on structure data, categories and descriptions of the existing images. The event page link is [[:m:CIS-A2K/Events/Women's Month Datathon on Commons|here]]. We are inviting you to participate in this event. There is an online session to demonstrate the tasks of the event that is going to happen tonight after one hour from 8:00 pm to 9:00 pm. You can find the meeting link [[:m:CIS-A2K/Events/Women's Month Datathon on Commons/Online Session|here]]. We will wait for you. Regards [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 13:38, 22 ਮਾਰਚ 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_(CIS-A2K)/Mini_edit-a-thon_Participants&oldid=21886141 --> == Checking files == Hi! All files need a source and author. Could you please check and fix [[:ਤਸਵੀਰ:Soohe Akhar.jpg]]? Files also need a license. Perhaps you could check and fix the files on [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MGA73/NoLicense]]? If files do not have a license, source and author they have to be deleted. So it is important that you fix. --[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MGA73|MGA73]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MGA73|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:07, 26 ਮਾਰਚ 2023 (UTC) == Invitation to Rejoin the [https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:Translation_task_force Healthcare Translation Task Force] == [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|right|frameless|125px]] You have been a [https://mdwiki.toolforge.org/prior/index.php?lang=pa medical translators within Wikipedia]. We have recently relaunched our efforts and invite you to [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php join the new process]. Let me know if you have questions. Best [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 12:34, 2 August 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_translatiors/pa&oldid=25416310 --> == Image Description Month in India Campaign == Dear Wikimedian, A2K has conducted an online activity or campaign which is an ongoing Image Description Month in India description-a-thon, a collaborative effort known as [[:m:Image Description Month|Image Description Month]]. This initiative aims to enhance image-related content across Wikimedia projects and is currently underway, running from October 1st to October 31st, 2023. Throughout this event, our focus remains centered on three primary areas: Wikipedia, Wikidata, and Wikimedia Commons. We have outlined several tasks, including the addition of captions to images on Wikipedia, the association of images with relevant Wikidata items, and improvements in the organization, categorization, and captions of media files on Wikimedia Commons. To participate, please visit our dedicated [[:m:CIS-A2K/Events/Image Description Month in India|event page]]. We encourage you to sign up on the respective meta page and generously contribute your time and expertise to make essential and impactful edits. Should you have any questions or require further information, please do not hesitate to reach out to me at nitesh@cis-india.org or [[User talk:Nitesh (CIS-A2K)|Nitesh (CIS-A2K)]]. Your active participation will play a significant role in enriching Wikimedia content, making it more accessible and informative for users worldwide. Join us in this ongoing journey of improvement and collaboration. Regards [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:09, 10 ਅਕਤੂਬਰ 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Satpal_(CIS-A2K)/Mahatma_Gandhi_2020_edit-a-thon_Participants&oldid=20516231 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikimedia Foundation Bulletin June Issue 2</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> <!-- Intended publication date: July 1, 2024 // covering period from June 17 to June 30 --> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation over the second half of June 2024. Please help [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/06-02|translate]].''</div> <div style="clear:both;"></div> <div style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-width: 400px; -moz-column-width: 400px; column-width: 400px;"> ---- '''Upcoming and current events and conversations''' [[File:Wikimania 2024 Gracanica Monastery illustration.gif|200px|right|link=diffblog:2024/06/26/register-now-to-attend-wikimania-katowice/|Wikimania Katowice]] <small>''[[:m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Talking: 2024|Talking: 2024]] continues''</small> * Register now for [[diffblog:2024/06/26/register-now-to-attend-wikimania-katowice/|Wikimania Katowice]] (7–10 August 2024). * [[mediawikiwiki:Editing_team/Community_Conversations#Next_Conversation|Editing team community conversation]] - [[phab:T359107|CopyVio Check]] and [[mediawikiwiki:Edit_check#5_June_2024|Real-time Checks]] (03 July 2024, in English) * [[mediawikiwiki:Growth/Communities/Conversations#Next_conversation|Growth team community conversation]] - New tasks for newcomers and patrollers' burden (16 July 2024, in Spanish) <br/> '''Annual Goals Progress on [[m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]''' <small>''See also newsletters: [[m:Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:Wikifunctions:Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language_and_Internationalization_Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on Mediawiki.org]]''</small> [[File:Wikimedia_Hackathon_2024_-_Group_photo,_360_cam.jpg|200px|right|link=diffblog:2024/06/18/wikimedia-hackathon-2024-good-projects-and-good-people/]] * [[diffblog:2024/06/18/wikimedia-hackathon-2024-good-projects-and-good-people/|Wikimedia Hackathon 2024:]] Good projects and good people! * [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/KV6USPRY7V2WST7KAWYF7XYVPU7OX3S2/|MediaWiki 1.42 general release.]] * [[:mw:Community_Configuration|The Community Configuration extension]] is released to [[mediawikiwiki:Help:Community_Configuration#Deployment|more Wikipedias]]. * The Trust & Safety Product team published the Incident Reporting System [[metawiki:Incident_Reporting_System/Minimum_Viable_Product_User_Testing_Summary|MVP User Testing Summary]] and a [[mw:Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|project update]] on temporary accounts. * Recent changes from the [[diffblog:2024/06/24/tech-news-2024-26/|latest Tech News]]. * Reference Check to be rolled out on all Wikipedias. Read [[diffblog:2024/06/17/references-check-encouraging-adding-citations-to-wikipedia/|the initial results]] from the Edit Check project. * Concluded voting on Community Wishlist Survey [[metawiki:Community_Wishlist_Survey/Future_Of_The_Wishlist/Renaming#June_2024_Update|renaming]]; new name now ''Community Wishlist''. * “[[mediawikiwiki:Wikimedia_Apps/iOS_Suggested_edits_project|Add an image]]” suggested edit was released to [[mediawikiwiki:Wikimedia_Apps/Team/iOS|Wikipedia iOS app]] & Donation through native GPay is now available on the [[mediawikiwiki:Wikimedia_Apps/Team/Android|Wikipedia Android app]]. * [[:diffblog:2024/01/29/talk-page-permalinks-dont-lose-your-threads/|Talk pages permalinks]] are now available at all wikis. * A new task force was formed to [[mw:Extension_talk:Graph/Plans#A_brief_informal_early_June_update|replace the disabled Graphs]] with more secure, easy to use, and extensible Charts. * Wikimedia Enterprise [[mediawikiwiki:Wikimedia_Enterprise#2024_-_Q2|Quarterly technical update]] focusing on machine readability, content integrity, and API usability. * Proposal for a [[m:Product_and_Technology_Advisory_Council/Proposal|Product & Tech Advisory Council]]. <br/> '''Annual Goals Progress on [[m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Goals/Equity|Equity]]''' <small>''See also a list of all movement events: [[m:Special:AllEvents|on Meta]]''</small> * [[diffblog:2024/06/19/preserving-assamese-heritage-through-the-wikisource-loves-manuscripts-project/|Highlights]] and [[diffblog:2024/06/19/celebrating-achievements-and-future-plans-a-cohort-journey-with-the-wikisource-loves-manuscripts-learning-partners-network/|achievements & future plans]] from [[metawiki:Wikisource_Loves_Manuscripts|Wikisource Loves Manuscripts Project]]. * Learn how to edit and upload to [[diffblog:2024/06/20/learn-how-to-edit-and-upload-to-wikimedia-commons-with-openrefine/|Wikimedia Commons with OpenRefine]]. * Watch the [https://www.youtube.com/watch?v=y_EUwdb9qyk&list=PLhV3K_DS5YfJM2hhwoRY7MyFLx8XAIwfv recording of the 11th edition] of [https://wikiworkshop.org/ Wiki Workshop] where research sessions on topics like Disinformation, Reliability, Representation and Gender, Governance and Policy, were held. * First edition of [[diffblog:2024/06/28/wikilearn-news-june-2024/|WikiLearn News]] released, highlighting opportunities and progress in the area of skills development. * [[diffblog:2024/06/25/ld42023-iv-wikidata-tools-everyone-is-talking-about/|The WikiData tools everyone is talking about]] during the 2023 LD4 Conference on Linked Data. *The Wikimedia Foundation has [[:mw:WMF membership with Unicode Consortium|become a member of the Unicode Consortium]]. <br/> '''Annual Goals Progress on [[m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Goals/Safety & Inclusion|Safety & Inclusion]]''' <small>''See also blogs: [[wmfblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> * Evaluation of the [[m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Evaluation|U4C election results]] (ongoing) * Building a public policy network from both sides of the Pacific: [[diffblog:2024/06/24/building-a-public-policy-network-from-both-sides-of-the-pacific-lessons-from-the-1st-global-wiki-advocacy-meet-up/|Lessons]] from the 1st Global Wiki Advocacy Meet-up. <br/> '''Annual Goals Progress on [[m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]''' <small>''See also: [[m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Reports|quarterly Metrics Reports]]''</small> * Thoughts on the Wikimedia Foundation's annual plan from the [[diffblog:2024/06/19/newcomers-trustworthiness-and-privacy-priorities-from-the-japanese-wikipedia-community/|Japanese Wikipedia community]]. * Where is [[diffblog:2024/06/25/another-year-in-review-where-is-wikimedia-in-the-climate-crisis-seeing-the-impact-of-wikimedia-projects/|Wikimedia in the Climate Crisis?]] – a recap of sustainability work across the movement and at the Foundation for 2023. Foundation Sustainability metrics for 2023 also [[m:Sustainability#Reports|available on Meta]]. * The Wikimedia Foundation's revamped social media strategy is [[:m:Social media|available on Meta]]. <br/> '''Board and Board committee updates''' <small>''See [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *Wikimedia Foundation Board liaisons published [[metawiki:Talk:Movement_Charter#Wikimedia_Foundation_Board_liaisons_reflections_on_final_Movement_charter_draft|reflections on final Movement Charter draft]]. *June 27 Conversation with Trustees [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/2024-06-27 Conversation with Trustees|Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/2024-06-27 Conversation with Trustees]]: notes & [https://www.youtube.com/live/DBgOvuMs-UA recording] including outcomes of the 20 June Board meeting and a discussion of the movement charter. *Ratification vote on [[:m:Movement Charter|Movement Charter]] until '''July 9, 2024 at 23:59 UTC''' *[[m:Wikimedia Foundation elections/2024|2024 Board Selection]]: [[metawiki:Wikimedia_Foundation_elections/2024|Candidates]] have answered [[metawiki:Wikimedia_Foundation_elections/2024/Questions_for_candidates#Selected_questions|community questions selected]] by the Elections Committee. *[[m:Wikimedia Foundation Affiliates Strategy|Affiliates strategy]]: Affiliate Health Criteria and changes to the User Group recognition process (''[[m:Talk:Wikimedia Foundation Affiliates Strategy|feedback page]]'') *Feedback on [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle|Procedure for Sibling Project Lifecycle]] finished on June 23. The [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/revised|revised version]] was published. Updates in July <br/> '''Foundation statements''' *[[foundationsite:2024/06/26/wikimedia-foundation-statement-volunteer-processes-reliable-sources/|Wikimedia Foundation statement on volunteer processes on reliable sources]] <!-- '''In the media''' --> '''Other Movement curated newsletters & news''' <small>''See also:'' [[:diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [[diffblog:tag/wikimedia-world/|Wikimedia World]]&nbsp;· [[:en:w:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:de:w:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]:</small> * <small>'''Topics''': [[m:Education/News|Education]] · [[outreach:GLAM/Newsletter|GLAM]] · [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]</small> * <small>'''Wikimedia Projects''': [[m:Wikimedia News|Milestones]] · [[d:Wikidata:Status updates|Wikidata]]</small> * <small>'''Regions''': [[m:CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]</small> </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/06-02| Help translate]]''' Previous editions of this bulletin are on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/Archive|Meta]]. Let askcac{{@}}wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:00, 2 ਜੁਲਾਈ 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=27047765 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikimedia Foundation Bulletin July Issue 1</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> <!-- Intended publication date: July 18, 2024 // covering period from June 30 to July 17 --> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|link=|class=skin-invert]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation over the first half of July 2024. Please help [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Bulletin%2F2024%2F07-01&action=page&filter= Translate].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Upcoming and current events and conversations''' [[File:Wikimania 2024 Goldhorn at Triglav animation.gif|200px|right|link=diffblog:2024/06/26/register-now-to-attend-wikimania-katowice/|Wikimania Katowice]] <small>''[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Talking: 2024|Talking: 2024]] continues''</small> * Registration for [[diffblog:2024/06/26/register-now-to-attend-wikimania-katowice/|Wikimania Katowice]] (7–10 August 2024) is still open. Register to attend in-person or virtually until 26 July. * The call for presentation [[metawiki:WikiArabia 2024|submissions]] for the WikiArabia 2024 is open (until July 28). '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2024-2025/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]''' <small>''See also newsletters: [[m:Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:Wikifunctions:Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language_and_Internationalization_Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on Mediawiki.org]]''</small> * The Community Tech team launched a new, continuous '''[[diffblog:2024/07/15/share-your-product-needs-with-the-community-wishlist/|Community Wishlist]]'''. Wish submission [[metawiki:Special:MyLanguage/Community_Wishlist|is now open]] and can be filled at any time. * Join the [[metawiki:Special:MyLanguage/Product_and_Technology_Advisory_Council/Proposal|Product and Technology Advisory Council (PTAC)]] as technical volunteers. Applications are open until August 10. * A new task force was formed to replace the disabled Graph with [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project|more secure, easy to use, and extendible Chart]]. You can [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Newsletter:Chart_Project|subscribe to the newsletter]] to get notified about new project updates and other news about Chart. * [[metawiki:Special:MyLanguage/CampaignEvents|CampaignEvents]] extension, [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/iOS_Suggested_edits#Add_an_image|add an Image]] feature on iOS Wikipedia app and more recent changes from the [[diffblog:2024/07/08/tech-news-2024-28/|Tech News]]. Read also other news in the [[diffblog:2024/07/02/tech-news-2024-27/|previous edition]]. * Dark mode - one of the most requested features [[diffblog:2024/07/17/dark-modes-bright-future-how-dark-mode-will-transform-wikipedias-accessibility/|will transform Wikipedia’s accessibility]] and is now available on select wikis, on mobile and desktop, in both reading and editing mode! * [[mediawikiwiki:MediaWiki_Product_Insights/Reports/June_2024|MediaWiki insights]] into work done to improve security, ease of use, maintainability and overall code health. Also, a 25% increase in the number of authors who have committed more than 5 patches! * Have you ever wished monitoring and fighting vandalism was easier from your mobile device? [[diffblog:2024/07/10/ِaddressing-vandalism-with-a-tap-the-journey-of-introducing-the-patrolling-feature-in-the-mobile-app|Edit Patrol]] is here to help. * On the value of experimentation – [[diffblog:2024/07/09/on-the-value-of-experimentation/|a Future Audiences perspective]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2024-2025/Goals/Equity|Equity]]''' <small>''See also a list of all movement events: [[m:Special:AllEvents|on Meta]]''</small> [[File:Equipo de Wikipedistas en El Salvador.jpg|right|alt=An image showing Ellie who was Wikicelebrated recently|thumb]] *[[diffblog:2024/07/15/celebrating-ellie/|Wikicelebrate Ellie from El Salvador]], a passionate Wikipedia trainer, event organizer and someone who finds joy in seeing others grow. *Growing visual knowledge on the Wikimedia projects – [[diffblog:2024/07/10/growing-visual-knowledge-on-the-wikimedia-projects-the-experiences-of-the-image-description-month/|the experiences of the Image Description Month]]. *Enhancing Learning with Ancient Manuscripts – [[diffblog:2024/07/11/wilmas-proofread-a-thon-enhancing-learning-with-ancient-manuscripts/|Wikisource Loves Manuscripts pilot project]] in Indonesia. <br/> '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2024-2025/Goals/Safety_%26_Integrity|Safety & Integrity]]''' <small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> *The call for candidates for the [[metawiki:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024_Special_Election|special election of the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is open now until July 19. *Protecting the Wikimedia model, its people, and its values – [[diffblog:2024/07/02/dont-blink-protecting-the-wikimedia-model-its-people-and-its-values-in-may-2024/|highlights from the Global Advocacy Team]]. *Reflections from the [[diffblog:2024/07/01/reflections-from-digital-rights-and-inclusion-forum-2024-drif24-a-conversation-with-wikimedians/|Digital Rights and Inclusion Forum 2024 (DRIF24)]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2024-2025/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]''' <small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Reports|quarterly Metrics Reports]]''</small> *[[diffblog:2024/07/12/funding-the-movement-key-takeaways-trends-and-lessons-from-fy23-24-community-fund-grants/|Key Takeaways, Trends, and Lessons]] from FY23/24 Community Fund Grants '''Board and Board committee updates''' <small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *Wikimedia Foundation Board of Trustees published [[metawiki:Wikimedia Foundation Board noticeboard/Board resolution and vote on the proposed Movement Charter|its decision]] not to ratify the draft Movement Charter along with proposed next steps ([[foundation:Minutes:2024-07-08|minutes]], [[foundation:Resolution:Draft_Movement_Charter_and_next_steps|resolution]], [[metawiki:Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Board_resolution_and_vote_on_the_proposed_Movement_Charter/Appendix|appendix]]). *Movement Charter voting is closed. At the time of drafting, the [[metawiki:Movement_Charter/Ratification/Voting#Electoral_Commission|scrutineers]] are working to ensure that all votes on the ballot are valid. '''Foundation statements''' * Wikimedia Foundation’s Accreditation to the World Intellectual Property Organization was [[foundationsite:news/2024/07/11/accreditation-world-intellectual-property-organization/|blocked for a fourth time by China]]. '''Other Movement curated newsletters & news''' <small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [[diffblog:tag/wikimedia-world/|Wikimedia World]]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]:</small> * <small>'''Topics''': [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]] · [[outreach:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]] · [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]</small> * <small>'''Wikimedia Projects''': [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]</small> * <small>'''Regions''': [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Bulletin%2F2024%2F07-01&action=page&filter= Help translate]''' Previous editions of this bulletin are on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/Archive|Meta-Wiki]]. Let askcac{{@}}wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div></div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:19, 18 ਜੁਲਾਈ 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=27113772 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikimedia Foundation Bulletin July Issue 2</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> <!-- Intended publication date: August 1, 2024 // covering period from July 18 to August 1 --> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation over the second half of July 2024. Please help [[m:Wikimedia Foundation Bulletin/2024/07-02|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Upcoming and current events and conversations''' [[File:Wikimania 2024 Plitvice Lakes Black Queen animation.gif|200px|right|link=diffblog:2024/06/26/register-now-to-attend-wikimania-katowice/|Wikimania Katowice]] <small>''[[:m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Talking: 2024|Talking: 2024]] continues''</small> * Where to from here? A [[:m:Wikimedia Foundation/Chief Executive Officer/Updates/August 2024 Update|message from Wikimedia Foundation CEO, Maryana Iskander]]. * The [https://wikimania.eventyay.com/2024/schedule/ program for Wikimania Katowice] (7–10 August 2024) is now live! [https://wikimania-tickets.eventyay.com/wikiorg/Wikimania/ Register now] to attend virtually! * Are you speaking at Wikimania? Here are some [[wikimania:2024:Speaker_resources|resources for speakers]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2024-2025/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]''' <small>''See also newsletters: [[m:Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:Wikifunctions:Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language_and_Internationalization_Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on Mediawiki.org]]''</small> * The Foundation recently opened our first data center in South America. Read about [[diffblog:2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/|how it is already lowering load times]]. * Feature updates from the [[diffblog:2024/07/23/tech-news-2024-30/|Tech News]]: Stewards can now [[metawiki:Special:MyLanguage/Global_blocks|globally block]] accounts; Wikimedia site users can now submit account vanishing requests via [[metawiki:Special:GlobalVanishRequest|GlobalVanishRequest]]; and interface of [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevs]] (also known as “Pending Changes”) is improved. * Dark mode will [[diffblog:2024/07/17/dark-modes-bright-future-how-dark-mode-will-transform-wikipedias-accessibility/|transform Wikipedia's accessibility]]. Interface admins and user script maintainers are encouraged to check gadgets and user scripts in the dark mode, [[mediawikiwiki:Reading/Web/Accessibility_for_reading#Get_involved_and_Contact|to find any hard-coded colors and fix them]]. * Measure the impact of Wikimedia Commons with [[wmdoc:generated-data-platform/aqs/analytics-api/reference/commons.html|Commons Impact Metrics]] analytics dashboard, [[diffblog:2024/07/19/commons-impact-metrics-now-available-via-data-dumps-and-api/|now available]] via data dumps and API. * [[diffblog:2024/07/22/the-perplexing-process-of-uploading-images-to-wikipedia/|Key findings from user research]] about confusion in uploading images to Wikipedia. * This month’s [[mediawikiwiki:Wikimedia_Research/Showcase#July_2024|Wikimedia Research Showcase]] highlighted the impact machine translation has on both content and readers of Wikipedia and provided interesting insights on how to overcome related challenges. Watch the [https://www.youtube.com/live/O7AqvHgqUVk?si=CnRpNymhpaDlmRhJ recording]. * The Charts project officially kicked off. The goal of this new initiative is to restore basic data visualization capabilities to the wikis. Check out [[mediawikiwiki:Extension:Chart/Project|the project page]] and follow our progress [[phab:tag/charts/|on Phabricator]]. * The [[metawiki:CampaignEvents|CampaignEvents]] extension is now available on Meta-wiki, Arabic Wikipedia, Igbo Wikipedia, and Swahili Wikipedia, and can be requested on other wikis. This extension helps manage and make events more visible. Learn about [[metawiki:CampaignEvents/Deployment_status|how to request this extension]]. * The Campaigns [[metawiki:Special:MyLanguage/Campaigns/Foundation_Product_Team|Product]] & [[metawiki:Special:MyLanguage/Campaigns/Foundation_Campaigns_Team|Programs]] teams have launched a [[metawiki:Campaigns/WikiProjects|consultation]] on WikiProjects and other forms of collaboration on the wikis. They want to understand why they work (or don’t work) for some Wikimedia communities, and they want to learn what can be done to improve the experience. Everyone is encouraged to share their [[metawiki:Campaigns/WikiProjects|feedback]]. * Are you a technical contributor? Check out the latest [[mediawikiwiki:Technical_Community_Newsletter/2024/July|Technical Community Newsletter.]] [[File:A giraffe with a beautiful background of Nairobi City Skyline.jpg|alt=A giraffe with a beautiful background of Nairobi City Skyline|thumb]] '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2024-2025/Goals/Equity|Equity]]''' <small>''See also a list of all movement events: [[m:Special:AllEvents|on Meta]]''</small> *The Wikimania Core Organizing Team (COT) for 2025 is delighted to [[diffblog:2024/07/24/wikimania-east-africa-2025-in-nairobi-kenya/|announce]] that the 20th Wikimania will be hosted in [[w:en:Nairobi|Nairobi, Kenya]]. *[[foundationsite:our-work/wikimedia-projects/the-wikipedia-library/|The Wikipedia Library]] secured new partnerships with [https://www.ieee.org/ Institute of Electrical and Electronics Engineers] (IEEE), [https://ceupress.com/ Central European University Press], and [https://www.linforme.com/ l’Informé] and is [[diffblog:2024/07/22/whats-new-in-the-wikipedia-library-april-june-2024/|adding more content collections]] in the library. *Three new ''A Wiki Minute'' videos have been released which address [[c:Category:How_does_Wikipedia_protect_readers_privacy_%E2%80%93_A_WIKI_MINUTE|reader privacy]] and [[c:Category:Who_is_in_charge_of_content_on_Wikipedia_-_A_WIKI_MINUTE|content management on Wikipedia]], as well as how Wikipedia [[c:Category:What_makes_Wikipedia_different_from_social_media_platforms_-_A_WIKI_MINUTE|differs from social media platforms]]. Learn how ''A Wiki Minute'' videos have [[diffblog:2024/07/22/the-a-wiki-minute-video-series-explaining-the-wikimedia-movement-one-minute-at-a-time/|helped increase awareness about our work]]. *The Committee Support Team [[diffblog:2024/07/25/the-committee-support-team-at-year-in-review-and-now-more-supportive/|year-in-review and reflections]]. *A new [https://wikipediapodden.se/asaf-bartov-wikilearn-274/ 20-minute audio interview about the WikiLearn platform] with [[m:User:Asaf_(WMF)|Asaf Bartov]], in an episode of the [https://wikipediapodden.se/ WikipediaPodden] podcast. *More of the [[m:Africa_Growth_Pilot/Online_self-paced_course|Wikipedia core policies curriculum]] developed for the [[m:Africa_Growth_Pilot|Africa Growth Pilot]] is available for review. After edits and improvements by the community, recorded videos would become a permanent core policies course on [[m:WikiLearn|WikiLearn]]. *One new wiki has been created: [[:wikivoyage:cs:Hlavní strana|Wikivoyage in Czech]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2024-2025/Goals/Safety_%26_Integrity|Safety & Integrity]]''' <small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> *Voting period for the [[metawiki:Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024_Special_Election|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is open now until August 10. Learn more about [[metawiki:Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024_Special_Election#Voter_eligibility|voting and voter eligibility]]. *US Supreme Court ruling on NetChoice cases: [[diffblog:2024/07/23/us-supreme-court-ruling-on-netchoice-cases-what-does-it-mean-for-wikipedia/|What does it mean for Wikipedia?]] '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2024-2025/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]''' <small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Reports|quarterly Metrics Reports]]''</small> *Announcing the [[diffblog:2024/07/26/announcing-the-2023-2024-research-fund-grantees/|2023-2024 Research Fund Grantees]] and their funded projects. '''Board and Board committee updates''' <small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *The outcomes of the June Board meeting are [[metawiki:Wikimedia Foundation Board noticeboard/June 2024 Meeting Outcomes|published on Meta]]. Agenda for the August meeting is [[foundation:Agenda:2024-08-05|here]]. *Welcoming new affiliates: Recognition of [[metawiki:Affiliations_Committee/Resolutions/2024/Recognition_of_Wikimedistas_Wayuu_User_Group|Wikimedistas Wayuu User Group]], [[metawiki:Affiliations_Committee/Resolutions/2024/Recognition_of_Wikimedia_Community_of_Togo_User_Group|Wikimedia Community of Togo User Group]], and [[metawiki:Affiliations_Committee/Resolutions/2024/Recognition_of_Wikimedians_of_Singapore_User_Group|Wikimedians of Singapore User Group]]. *The Board of Trustees selection [[metawiki:Wikimedia_Foundation_elections/2024/Resources_for_candidates|pre-onboarding]] and campaign period is open from July 25 to August 26. *Foundation Trustee Dariusz Jemelniak was [https://eit.europa.eu/news-events/news/five-new-eit-governing-board-members-appointed appointed] to the Governing Board of the European Institute of Innovation and Technology, established as part of the EU’s key funding program for research and innovation. *Movement Charter voter feedback: All comments are now on Meta-wiki ([[metawiki:Movement_Charter/Ratification/Voting/Results/Voter_comments_-_affiliates|65 comments from the affiliates voters]] and [[metawiki:Movement_Charter/Ratification/Voting/Results/Voter_comments_-_individuals|447 comments from the individual voters]]). '''Other Movement curated newsletters & news''' <small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [[diffblog:tag/wikimedia-world/|Wikimedia World]]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]:</small> * <small>'''Topics''': [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]] · [[outreach:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]] · [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]</small> * <small>'''Wikimedia Projects''': [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]</small> * <small>'''Regions''': [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]</small> </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/07-02|Help translate]]''' Previous editions of this bulletin are on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin#Issues|Meta]]. Let askcac{{@}}wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:48, 1 ਅਗਸਤ 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=27214964 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin August Issue 1</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> <!-- Intended publication date: August 15, 2024 // covering period from August 1 to August 14 --> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation over the first half of August 2024. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/08-01|Translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Special Wikimania issue''' <small>''This is a special Wikimania issue of the Bulletin. We'll be back to our regular format in the next issue''</small> [[File:Hannah Clover at Wikimania 2024 (cropped).jpg|150px|right|link=diffblog:2024/08/07/meet-the-wikimedians-of-the-year-2024/| Hannah Clover (User:Clovermoss), Wikimedian of the Year 2024.]] *Catch up on missed sessions of Wikimania Katowice or revisit your favourites directly from [https://wikimania.eventyay.com/2024/schedule/ the program], or review the day-long streams on YouTube: [https://www.youtube.com/playlist?list=PLhV3K_DS5YfL7A2HXrpt8ZgnWlGjp0vIP Day 1 streams], [https://www.youtube.com/watch?v=EYYQ-zBqY8s&list=PLhV3K_DS5YfJ9Wvo43XRDbCC2dfhdS7BG Day 2 streams], [https://www.youtube.com/watch?v=fRFuWtDKxwM&list=PLhV3K_DS5YfJ1xyY0LNDNX3RKyRQEXOdB Day 3 streams], [https://www.youtube.com/watch?v=Xxdm_bsuQWY&list=PLhV3K_DS5YfJdC5P86rsDsUtxEow0gDnR Day 4 streams]. *[https://www.youtube.com/live/BI9R11gaWTM?si=GIuUFxyYo48ITCll&t=5081 The Wikimedian of the Year Awards] at Wikimania paid tribute to amazing Wikimedians who have made significant contributions to the movement. Learn about all of [[diffblog:2024/08/07/meet-the-wikimedians-of-the-year-2024/|this year's winners]]. *Daily highlights from Wikimania: [[diffblog:2024/08/07/wikimania-2024-day-1-sessions-meetups-and-wikimedians-of-the-year/|Day 1]], [[diffblog:2024/08/08/wikimania-2024-day-2-the-next-generation/|Day 2]], [[diffblog:2024/08/09/wikimania-2024-day-3-spotlight-on-product-technology/|Day 3]], [[diffblog:2024/08/11/wikimania-2024-made-with-love/|Day 4]]. *[[metawiki:Coolest_Tool_Award#2024_Winners|Winners of the fifth edition of the Coolest Tool Award]] was announced at Wikimania. *Highlights of [[diffblog:2024/08/05/interested-in-product-and-tech-here-are-some-wikimania-sessions-you-dont-want-to-miss/|product and tech sessions on Wikimania]] with links to description and recording. *The [https://wikimania.eventyay.com/2024/talk/LBDZPC/ Open Conversation with the Trustees at Wikimania] hosted breakout discussions about the Movement Charter, affiliate strategy and hubs, the proposal for a Global Resource Distribution Committee (hybrid table--had streaming and is available to watch back online), the Product/Tech Advisory Council & Product/Tech priorities, building a sustainable revenue strategy for the movement: online fundraising, Wikimedia Enterprise and the Wikimedia Endowment, and responding to emerging threats to free knowledge: litigation, censorship, disinformation, and trust in an election year. *Catch up on Foundation-led sessions from Wikimania on safety and information integrity: [https://wikimania.eventyay.com/2024/talk/YHNGTJ/ Protecting Children on-Wiki: a Child Rights Solutions Workshop], [https://wikimania.eventyay.com/2024/talk/ANQYUV/ Information Integrity during Elections: Collective effort to address mis and disinformation], [https://wikimania.eventyay.com/2024/talk/RYDHY9/ Policy Advocacy Showcase: Stories of policy advocacy work in the movement and future trends]. *[[foundationsite:news/2024/07/31/wikimania-poland-celebrates-global-volunteers/|Wikimania 2024 in Poland celebrates global volunteers]] who make Wikipedia and sister projects possible. '''Upcoming and current events and conversations''' <small>''[[:m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Talking: 2024|Talking: 2024]] continues''</small> [[File:Wikimania 2024 Wednesday PJ 73.jpg|200px|right|link=|Wikimania Katowice]] *[[mediawikiwiki:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#30_August_2024|Language Community Meeting]]: Have topics to share or discuss? Add agenda [[etherpad:p/language-community-meeting-aug-2024|here]]. (August 30 at 15:00 UTC. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2024-2025/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]''' <small>''See also newsletters: [[m:Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:Wikifunctions:Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language_and_Internationalization_Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on Mediawiki.org]]''</small> *Two new parser functions and more recent changes on [[diffblog:2024/08/05/tech-news-2024-32/|Tech News]]. *Help us better understand [[:en:Wikipedia:WikiProject|WikiProjects]] or similar online collaboration spaces. Fill out [[metawiki:Special:MyLanguage/Campaigns/WikiProjects|a brief survey]] or share your thoughts [[metawiki:Talk:Campaigns/WikiProjects|on the talkpage]]. *Parsoid deployed on first production wikis and more updates on [[mediawikiwiki:MediaWiki_Product_Insights/Reports/July_2024|MediaWiki Product Insights]]. *Applications to join the [[metawiki:Special:MyLanguage/Product_and_Technology_Advisory_Council/Proposal|Product and Technology Advisory Council (PTAC)]] are extended until September 16. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2024-2025/Goals/Equity|Equity]]''' <small>''See also a list of all movement events: [[m:Special:AllEvents|on Meta]]''</small> *The 4th edition of the [[mediawikiwiki:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Newsletter/2024/July|Language & Internationalization newsletter]] (Aug 2024) is available. *Reviving history and spreading the Spirit of Wikisource Loves Manuscripts (WILMA) in [[diffblog:2024/08/06/spreading-the-spirit-of-wikisource-loves-manuscripts-wilma-in-the-philippines/|Naga City, the Philippines]] and [[diffblog:2024/08/03/reviving-history-wilma-engages-youth-in-ancient-manuscript-transcription-in-yogyakarta/|Yogyakarta, Indonesia]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2024-2025/Goals/Safety_%26_Integrity|Safety & Integrity]]''' <small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> *Digital Rights and Inclusion Forum, Global Digital Compact, and Anti-Disinformation Repository: [[diffblog:2024/07/30/dont-blink-protecting-the-wikimedia-model-its-people-and-its-values-in-june-2024/|Highlights from the Global Advocacy Team]]. '''Other Movement curated newsletters & news''' <small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [[diffblog:tag/wikimedia-world/|Wikimedia World]]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]:</small> * <small>'''Topics''': [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]] · [[outreach:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]] · [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]</small> * <small>'''Wikimedia Projects''': [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]</small> * <small>'''Regions''': [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/08-01|Help translate]]''' Previous editions of this bulletin are on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin#Issues|Meta]]. Let askcac{{@}}wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:32, 15 ਅਗਸਤ 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=27276341 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin August Issue 2</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <!-- Intended publication date: August 29, 2024 // covering period from August 15 to August 28 --> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation over the second half of August 2024. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/08-02|translate]]''</div> ---- '''Upcoming and current events and conversations''' <small>''[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Talking: 2024|Talking: 2024]] continues''</small> * [[mw:Wikimedia Language and Product Localization/Community meetings#30 August 2024|Language Community meeting]] (August 30 at 15:00 UTC). *[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfYQ2sWROtR8jIGKEQaqPUraKqd2lTX61acSdU2Q73pn0wkbA/viewform Cross-Regional Grantee Partner Learning Conversation Part 1] (August 31 at 07:00 UTC, in English, French, and Chinese Mandarin). * The [[m:Wikimedia+Libraries International Convention 2025|Wikimedia+Libraries Convention 2025]] will take place in Mexico City from January 15-17, 2025. The scholarship [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/624765?lang=en application deadline] is August 31. * [[m:ESEAP Hub/Meetings/8 September 2024|ESEAP Community Call]] (September 8 at 07:00 UTC). '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]''' <small>''See also newsletters: [[m:Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on Mediawiki.org]]''</small> * Highlights of the Product & Technology department's recent work in [[diffblog:2024/08/21/wikimedia-foundation-product-technology-improving-the-user-experience/|improving the user experience]]. * Editor tools related to references & categories and more tech updates on [[diffblog:2024/08/20/tech-news-2024-34/|the latest Tech News]]. * [https://www.outreachy.org/ Outreachy] (a paid, remote three-month internship to support underrepresented groups in tech) is open. Mentors should submit projects before September 11 at 16:00 UTC ([https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/message/RYYOGLIJFXKZOSU4PAS2SBO7TWKRGYU4/ more info]). * The [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|Campaign Events]] extension is now available on Meta-Wiki, Arabic Wikipedia, Igbo Wikipedia, and Swahili Wikipedia, and can be requested in other language wikis. * The Campaigns teams would like to learn more about how your communities do online collaboration such as WikiProjects, please [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScKWHPjSjSqOmca8E-eQl1HHUxYRbB4QeEV3zR2bd1_tcwuMg/viewform take this Google Form survey] or share examples of [[m:Campaigns/WikiProjects|successful collaborations on Meta Wiki]]. * Editors using the iOS Wikipedia app who have more than 50 edits can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/iOS Suggested edits#Add an image|Add an Image]] feature. This feature presents opportunities for small but useful contributions to Wikipedia. * Applications for the [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Proposal|Product and Technology Advisory Council (PTAC)]] are still open until September 16. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Equity|Equity]]''' <small>''See also a list of all movement events: [[m:Special:AllEvents|on Meta]]''</small> *Central Asian community members share [[diffblog:2024/08/24/central-asian-community-members-share-their-thoughts-on-wikimania-2024/|their thoughts on Wikimania 2024]]. *Take a look at updates on new feature developments and improvements in various [[mediawikiwiki:Wikimedia Language and Product Localization#Projects|language-related technical projects]] in the July 2024 edition of the [[diffblog:2024/08/23/language-and-internationalization-newsletters-3-2/|Language and internationalization newsletter]]. *The [[m:Grants:Conference|Conference and Events Fund]] is open for submission until September 2. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Safety & Integrity|Safety & Integrity]]''' <small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> *Meet the Wikimedia Foundation [[diffblog:2024/08/15/meet-the-wikimedia-foundation-global-advocacy-team/|Global Advocacy Team]]. '''Board and Board committee updates''' <small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *[[diffblog:2024/08/22/some-next-steps-on-a-movement-charter/|Some next steps on a movement charter]]: A message from Wikimedia Foundation CEO, Maryana Iskander, Chair of Board of Trustees, Nataliia Tymkiv, and Chair of Governance Committee, Dariusz Jemielniak. *[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|Elections]] for four community-and-affiliate elected seats on the Board of Trustees of the Wikimedia Foundation will be held from September 3 to September 17. To learn more about the candidates, watch this [https://www.youtube.com/watch?v=QfbjhJiy41E&list=PLhV3K_DS5YfJdC5P86rsDsUtxEow0gDnR&t=6582s short "Meet the Candidates" presentations]. '''Other Movement curated newsletters & news''' <small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [[diffblog:tag/wikimedia-world/|Wikimedia World]]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]:</small> * <small>'''Topics''': [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]] · [[outreach:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]] · [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]</small> * <small>'''Wikimedia Projects''': [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]</small> * <small>'''Regions''': [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/08-02|Help translate]]''' Previous editions of this bulletin are on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin#Issues|Meta]]. Let askcac{{@}}wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:06, 29 ਅਗਸਤ 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=27364928 --> == Indic Technical Consultations 2024 == ਪਿਆਰੇ ਸਾਥੀਓ, [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|ਇੰਡਿਕ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਡਿਵੈਲਪਰਸ ਯੂਜ਼ਰ ਗਰੁੱਪ]] ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਕਨੀਕੀ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਭਾਈਚਾਰਾ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰਾ ਤਕਨੀਕੀ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰੇ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਣਾ, ਆਮ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਕਾਸ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਚਾਰੂ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਇੱਕ ਸਰਵੇਖਣ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਅਤੇ ਸੁਝਾਅ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਲਿੰਕ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਸਰਵੇਖਣ ਫਾਰਮ (ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ) ਭਰੋ। https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfvVFtXWzSEL4YlUlxwIQm2s42Tcu1A9a_4uXWi2Q5jUpFZzw/viewform?usp=sf_link ਇਸ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਮਿਤੀ 21 ਸਤੰਬਰ 2024 ਹੈ। ਇਸ ਗਤੀਵਿਧੀ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਦੇਖੋ: https://w.wiki/AV78 ਇਹ ਸਰਵੇਖਣ {ਤੁਹਾਡੀ ਭਾਸ਼ਾ} ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਸਰਵੇਖਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਰ ਵੀ ਭਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਕਈ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਜਾਂ ਸੁਝਾਅ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ। ਤੁਹਾਡੇ ਯੋਗਦਾਨਾਂ ਲਈ ਧੰਨਵਾਦ! [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 13:33, 9 ਸਤੰਬਰ 2024 (UTC), ਇੰਡਿਕ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਡਿਵੈਲਪਰਸ ਦੀ ਤਰਫੋਂ <!-- Message sent by User:KCVelaga@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Indic_Tech_Consults_2024/pa&oldid=27434533 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin September Issue 1</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> <!-- Intended publication date: August 29, 2024 // covering period from August 28 to September 11--> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation over the first half of September 2024. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/09-01|Translate]].''</div> ---- '''Upcoming and current events and conversations''' <small>''[[:m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Talking: 2024|Talking: 2024]] continues''</small> * The Voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|2024 Board of Trustees election]] is open until September 17. Go to the [[m:Special:SecurePoll/vote/400|SecurePoll]] voting page to vote. * [[m:Wikisource Conference 2025/Scholarships|Scholarship application for Wikisource Conference 2025]] in Bali, Indonesia is open until September 20. * [[m:WikiConference Nigeria 2024/Scholarship|WikiConference Nigeria 2024]] will be held in Abuja, Nigeria from September 12–14. * [[m:Wikimedia CEE Meeting 2024|Wikimedia CEE Meeting 2024]] will take place in Istanbul, Türkiye on September 20–22. * [[m:Celtic Knot Conference 2024|Celtic Knot Wikimedia Languages Conference]] will take place in Waterford City, Ireland on September 25–27'''.''' * [[m:ItWikiCon/2024|Italian WikiConference]] will be held in Padua, Italy on September 27–29. * Join [[c:Commons:Wiki Loves Onam 2024|Wiki Loves Onam]], a photo campaign dedicated to documenting the vibrant and colorful festival of Onam on Wikimedia Commons. The campaign runs until September 30. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]''' <small>''See also newsletters: [[m:Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on Mediawiki.org]]''</small> * Users of all Wikis will have access to Wikimedia sites as read-only for a few minutes on September 25, starting at 15:00 UTC. [[phab:T370962|This]] is a planned [[m:Tech/Server switch|datacenter switchover for maintenance purposes]]. * The Alternative Text suggested edits feature has now been fully deployed to production on the iOS App for Spanish, Portuguese, Chinese, and French Wikipedias! This feature, part of [[m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product & Technology OKRs#WE1.2|WE1.2]], is designed to enhance how newcomers add alt text to images, aiming to improve accessibility and engagement. For more details, visit the [[mediawikiwiki:Wikimedia Apps/iOS Suggested edits project/Alt Text Experiment|project page]] and explore the new feature in the app! * Editors and volunteer developers interested in data visualization can now test the new software for charts. Its early version is available on beta Commons and beta Wikipedia. This is an important milestone before making charts available on regular wikis. You can [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|read more about this project update]] and help test the charts. * A new draft text of a policy discussing the use of Wikimedia’s APIs [[m:Special:MyLanguage/API Policy Update 2024|has been published on Meta-Wiki]]. The draft text does not reflect a change in policy around the APIs; instead, it is an attempt to codify existing API rules. Comments, questions, and suggestions are welcome on [[m:Talk:API Policy Update 2024|the proposed update’s talk page]] until September 13 or until those discussions have concluded. * More recent tech updates from [[diffblog:2024/09/03/tech-news-2024-36/|Tech News]]. * The [[f:Wikifunctions:Status updates/2024-09-06|latest status updates]] from Wikifunctions. * [[m:Campaigns/WikiProjects|Help us find WikiProjects]] or other online collaboration spaces! '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Equity|Equity]]''' <small>''See also a list of all movement events: [[m:Special:AllEvents|on Meta]]''</small> * [[diffblog:2024/09/04/revamping-movement-strategy-grants-with-hub-focus/|Revamping Movement Strategy Grants]] with Hub Focus. * Watch the recordings of Let's Connect Grantee Partner Learning Conversation: [https://www.youtube.com/watch?v=aMmCJe4lyRs Conversation #1 with Wiki in Africa, Wiki Advocates Philippines, and Indic MediaWiki Developers UG] and [https://www.youtube.com/watch?v=ddHt4opRpqg Conversation #2 with Wikimedia Community UG Malta, Wikimedia MA UG, and Wikimedia Canada]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Safety & Integrity|Safety & Integrity]]''' <small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> * Wikimedia Foundation defeats gambling magnate’s [[diffblog:2024/08/26/wikimedia-foundation-defeats-gambling-magnates-lawsuit-in-germany/|lawsuit in Germany]]. * Wikimedia Indonesia and UNESCO Jakarta [[diffblog:2024/09/03/wikimedia-indonesia-and-unesco-jakarta-team-up-against-harmful-content-online/|Team Up Against Harmful Content Online]]. * Child Rights Impact Assessment at EduWiki Knowledge Showcase and more: [[diffblog:2024/08/30/dont-blink-protecting-the-wikimedia-model-its-people-and-its-values-in-july-2024/|Latest updates]] from the Global Advocacy team. * Protecting the people: [[diffblog:2024/09/08/protecting-the-people-some-recommendations-for-safety-while-contributing-to-wikimedia-projects/|Some recommendations for safety]] while contributing to Wikimedia projects. '''Board and Board committee updates''' <small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> * The Movement Charter Drafting Committee published their [[diffblog:2024/08/30/recommendations-for-next-steps-from-the-mcdc-and-farewell/|recommendations]] and bid farewell. * Read updates from the [[diffblog:2024/09/03/updates-from-the-july-2024-wikimedia-endowment-board-meeting/|July 2024 Wikimedia Endowment Board Meeting]]. * Learn more about 12 candidates running for 4 seats on the Board by [[m:Wikimedia Foundation elections/2024/Candidates|reading their statements]] and their [[m:Wikimedia Foundation elections/2024/Questions for candidates|answers to community questions]]. * See the new [[m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|members of the U4C]] following the results of the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) special election, a new decision making group that will enforce the UCoC in specific circumstances. '''Other Movement curated newsletters & news''' <small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [[diffblog:tag/wikimedia-world/|Wikimedia World]]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]:</small> * <small>'''Topics''': [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]] · [[outreach:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]] · [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]</small> * <small>'''Wikimedia Projects''': [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]</small> * <small>'''Regions''': [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/09-01|Help translate]]''' Previous editions of this bulletin are on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin#Issues|Meta]]. Let askcac{{@}}wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:40, 12 ਸਤੰਬਰ 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=27427202 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin September Issue 2</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> <!-- Intended publication date: August 29, 2024 // covering period from August 28 to September 11--> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'' Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation over the second half of September 2024. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/09-02|Translate]].''</div> ---- '''Upcoming and current events and conversations''' [[File:Wikimedia United Nations General Assembly 2024 Hero Image.png|alt=Wikimedia at the United Nations General Assembly HQ|Wikimedia event at the United Nations|thumb]] <small>''[[:m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Talking: 2024|Talking: 2024]] continues''</small> * "[[diffblog:2024/09/24/wikimania-katowice-coverage-travels-around-the-world/|Wikimania Katowice coverage travels around the world]]" – a curated list of community and media coverage of Wikimania 2024. Over 100 pieces so far have been published about the event. * [[m:Campaigns/Future of WikiForHumanRights/Regional Conversations/Home|WikiForHumanRights]] will lead a conversation about the future of the campaign with [[m:Event:Campaigns/Future of WikiForHumanRights/Regional Conversations/Africa|the Africa region]] on September 25 at 15:00 UTC. * [[m:Grants:Knowledge Sharing/Connect|Let’s Connect]]: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSc2ZlVtIB_sVsnuvJ7NogSJ9DHOWnafOnQg2RyjjpwvYLKPRw/viewform “Technology for Language Diversity in Wikimedia”] will take place on September 26 at 15:00 UTC. * [[m:Wikisource Conference 2025|Wikisource Conference 2025]], the [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfKU36artM5fVRFeG9GAZGhJSVFJKlACkywvE522fJ6zBf_nA/viewform deadline for scholarship applications]  has been extended to September 29. * [[m:EU policy/Big Fat Brussels Meeting 9|Big Fat Brussels Meeting 9]] will be held in Brussels, Belgium from September 29–30'''.''' * [[m:WikiConference North America|WikiConference North America]] will be held in Indianapolis, USA from October 3–6. * [[m:WikiIndaba conference 2024|WikiIndaba Conference 2024]] will be held in Johannesburg, South Africa from October 4–6. * [[m:3rd Wikimedia Technology Summit (WTS 2024)|Wikimedia Technology Summit (WTS 2024)]]: will be held in Hyderabad, India from October 4–5. * [[m:ESEAP Hub/Meetings/6 October 2024|ESEAP Community Call]] will be held on October 6 at 07:00 UTC. * [[m:Wikimedia+Libraries International Convention 2025|Wikimedia+Libraries International Convention 2025]] is accepting submissions until October 6. * [[mw:Translation suggestions: Topic-based & Community-defined lists/Community space/Conversations|The Language and Product Localisation]] team is hosting two office hours to discuss this year's plans and gather feedback from event organizers. The first session is October 5 at 16:00 UTC (Europe-Africa-Americas friendly), and the second is on October 6 at 03:00 UTC (Asia-Pacific friendly). '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]''' <small>''See also newsletters: [[m:Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:f:Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on Mediawiki.org]]''</small> * '''MediaWiki Product Insights''': The [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Reports/August 2024|latest edition]] includes details about: research about [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Hooks|hook]] handlers to help simplify development, research about performance improvements, work to improve the REST API for end-users, and more. * '''Tech News''': Find out about the new automated [[m:Special:NamespaceInfo|Special:NamespaceInfo]] page, the latest Wishlist focus area, [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|Template recall and discovery]], and more [[diffblog:2024/09/17/tech-news-2024-38/|recent tech updates]]. * '''Wikidata Query Service''': [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS graph split|A new change to Wikidata Query Service]] will impact certain uses. The project will enter a transition period until the end of February 2025. For more details, visit the [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/September 2024 scaling update|announcement page]]. * '''Wikimedia Enterprise''': [https://enterprise.wikimedia.com/blog/enhanced-free-api/ Enhanced Free API Accounts]: Recurring Credits and More Frequent Updates, [https://enterprise.wikimedia.com/blog/structured-contents-snapshot-api/ early beta release of Structured Contents in Snapshot API], and [https://enterprise.wikimedia.com/blog/hugging-face-dataset/ early beta dataset release to Hugging Face]. * '''Wikifunctions''': [https://www.wikifunctions.org/wiki/Wikifunctions:Status_updates/2024-09-20 Status updates] from September 20. * '''Wikipedia Mobile Apps:''' Over 20,000 images have been added via the "Add an Image" feature on both iOS and Android ([[phab:T372954|T372954]])! * '''Knowledge is Human:''' Read about ongoing work on the 2024 iteration of the [[m:Wikimedia Foundation/Communications/Knowledge is Human|"Knowledge is Human" public awareness campaign]] * '''Server Switch''': A [[m:Tech/Server switch|server switch]] was completed successfully on September 25 with a read-only time of only [[wikitech:Switch Datacenter#Past Switches|2 minutes 45 seconds]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Equity|Equity]]''' <small>''See also a list of all movement events: [[m:Special:AllEvents|on Meta]]''</small> * '''Wikimedia Research Showcase''': Watch [https://www.youtube.com/live/USzLGJ5LLC8 the latest showcase] with the theme of [[mw:Wikimedia Research/Showcase|Curation of Wikimedia AI Datasets]]. * '''Conference and Event Fund''': [[m:Grants:Conference/Updates/September 2024|Updates and changes to the Conference and Event Fund program]] beginning in September 2024. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Safety & Integrity|Safety & Integrity]]''' <small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> * '''UN Summit of the Future Action Days:''' Watch the [https://webtv.un.org/en/asset/k11/k11syjqt72 Wikimedia event] titled "[[foundationsite:advocacy/power-of-the-commons-unga-event/|The Power of the Commons: Digital Public Goods for a more secure, inclusive, and resilient world]]" at The Summit of the Future. This is expected to result in a negotiated Global Digital Compact, which represents the final phase of our movement-wide [[m:Global Digital Compact Wikimedia Advocacy Collaboration 2024|campaign to impact the text of the Global Digital Compact]]. * '''Wikipedia and the Digital Services Act''': [https://wikimedia.brussels/wikipedia-and-the-digital-services-act-lessons-on-the-strength-of-community-and-the-future-of-internet-regulation/ Lessons on the strength of community and the future of internet regulation]. '''Foundation statements''' * [[foundationsite:news/2024/09/21/un-general-assembly-wikipedia-future-internet/|Ahead of UN General Assembly, Wikimedia Foundation calls on governments to ensure the future internet is shaped by communities for the public interest.]] '''Other Movement curated newsletters & news''' <small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [[diffblog:tag/wikimedia-world/|Wikimedia World]]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]:</small> * <small>'''Topics''': [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]] · [[outreach:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]] · [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]</small> * <small>'''Wikimedia Projects''': [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]</small> * <small>'''Regions''': [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/09-02|Help translate]]''' Previous editions of this bulletin are on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin#Issues|Meta]]. Let askcac{{@}}wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17:10, 27 ਸਤੰਬਰ 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=27522678 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin October Issue 1</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> <!-- Intended publication date: October 10, 2024 // covering period from September 26 to October 9--> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation over the first half of October 2024. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/10-01|Translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Upcoming and current events and conversations''' [[File:WikiArabia Oman Clipart 6.svg|alt=WikiArabia 2024|WikiArabia 2024|thumb]] <small>''[[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Talking: 2024|Talking: 2024]] continues''</small> * [https://ae.wikimedia.org/wiki/2024:WikiArabia WikiArabia Conference 2024] will be held in Muscat, Oman, from October 25 to 27. * [[m:WikiConvention francophone/2024|WikiConvention francophone 2024]] will be held in Québec, Canada, from November 2 to 3. * [[m:Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|AffCom, Case Review Committee (CRC) and the Ombuds commission (OC)]] are seeking new member applications from October 14. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]''' <small>''See also newsletters: [[m:Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:f:Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on Mediawiki.org]]''</small> * '''Tech News''': Updates on Dark Mode, Vector 2022 skin, CampaignEvents extension, and more on [[diffblog:2024/09/30/tech-news-2024-40/|tech news]]. * '''Translation suggestion:''' Sign up to participate in the test project, [[mw:Translation suggestions: Topic-based & Community-defined lists|Translation suggestions: Topic-based & Community-defined lists]], which will help organisers identify and add relevant content based on high-impact topics to their Wikipedia. * '''Wikifunctions''': [[f:Wikifunctions:Status updates/2024-09-26|Status updates]] from September 26. * '''Wikipedia Apps:''' Check out the latest issue of the [[m:Wikimedia Apps/Newsletter/Third quarter of 2024|Apps Quarterly Newsletter]]! '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Equity|Equity]]''' <small>''See also a list of all movement events: [[m:Special:AllEvents|on Meta]]''</small> * '''WikiWomen Summit''': [[diffblog:2024/09/27/event-summary-wikiwomen-summit-at-wikimania-2024/|Event summary]] at Wikimania 2024. * '''[[m:Special:MyLanguage/Grants:Knowledge Sharing/Connect|Let's Connect]]''': Watch recordings of the session [https://www.youtube.com/watch?v=1d6vGsmkWmQ Technology for Language Diversity in Wikimedia]. * '''WikiLearn''': [[diffblog:es/2024/10/03/wikilearn-news-september-2024/|The latest online learning opportunities]] created by Wikimedians for Wikimedians. * '''Indonesia:''' [[diffblog:2024/10/08/training-for-indonesian-wikipedia-administrators-to-safeguard-knowledge-integrity-ahead-of-the-regional-elections/|Training for Indonesian Wikipedia Administrators]] to Safeguard Knowledge Integrity Ahead of the Regional Elections '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Safety & Integrity|Safety & Integrity]]''' <small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> * '''Mexico:''' [[diffblog:2024/10/06/wikimedia-foundation-files-amicus-brief-in-mexico-urging-continued-use-of-intermediary-liability-protections-for-user-generated-content-in-richter-v-google/|Wikimedia Foundation files amicus brief in Mexico]] urging continued use of intermediary liability protections for user-generated content in Richter v. Google. * '''Paraguay:''' [[diffblog:2024/10/08/wikimedia-foundation-to-paraguayan-supreme-court-do-not-allow-people-to-abuse-the-law-to-suppress-legitimate-information/|Wikimedia Foundation to Paraguayan Supreme Court:]] Do not allow people to abuse the law to suppress legitimate information * '''Global:''' Celebrating a legal victory in Germany against censorship, reflections on Open Culture strategic workshop, and [[diffblog:2024/09/23/dont-blink-protecting-the-wikimedia-model-its-people-and-its-values-in-august-2024/|more global advocacy updates]]. '''Board and Board committee updates''' <small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> * '''Board Governance''': [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/MJ6DHSM3SKPBPONNPFI3NU2IGQHVEUUF/|Update from Wikimedia Foundation Board Governance Committee]], a proposal to ask for help and co-creation in [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard/mapping|Movement Charter Mapping Exercise]]. '''Other Movement curated newsletters & news''' <small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [[diffblog:tag/wikimedia-world/|Wikimedia World]]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]:</small> * <small>'''Topics''': [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]] · [[outreach:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]] · [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]</small> * <small>'''Wikimedia Projects''': [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]</small> * <small>'''Regions''': [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/10-01|Help translate]]''' Previous editions of this bulletin are on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin#Issues|Meta]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:31, 10 ਅਕਤੂਬਰ 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=27564558 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin October Issue 2</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> <!-- Intended publication date: 24 October, 2024 // covering period from 10 October to 23 October --> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation over the second half of October 2024. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/10-02|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Talking: 2024|Talking: 2024]] continues''</small> [[File:WikiForHumanRight 2023 Logo SVG.svg|alt=WikiForHumanRights|WikiForHumanRights|thumb]] *[https://www.fastcompany.com/91210242/how-wikipedia-is-staying-relevant-in-the-ai-era How Wikipedia is staying relevant in the AI era]: Wikimedia Foundation CEO Maryana Iskander talks about Wikipedia and AI in an interview with the ‘Rapid Response’ podcast. *[[metawiki:Campaigns/Future_of_WikiForHumanRights|Wiki for Human Rights]] is organizing a call for South Asia, East, Southeast Asia and the Pacific communities to discuss the Future of WikiForHumanRights on October 24 at 10 UTC. *[[metawiki:Event:CampaignEvents extension for Indonesian Wikipedia|Campaign Events tool]]: a call with the Indonesian communities will be hosted on October 25. *[[mediawikiwiki:Translation suggestions: Topic-based & Community-defined lists|Translation suggestions: Topic-based & Community-defined lists project]]: an office hour with event/campaign organisers and contributors who use [[mediawikiwiki:Content translation|Content Translation]] tool will be hosted on October 26th. Visit [[mediawikiwiki:Translation suggestions: Topic-based & Community-defined lists/Community space/Conversations|this page]] for more details. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:f:Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Tech News''': In issue [[diffblog:2024/10/14/tech-news-2024-42/|2024/42]], read about the removal of the Structured Discussion extension (also known as Flow), work on making text searches easier, and more. In issue [[diffblog:2024/10/22/tech-news-2024-43/|2024/43]], read about improvements to mobile app navigation, temporary accounts pilot details, the [[:mw:Reading/Web/Content Discovery Experiments|Content Discovery Experiments]], and more updates. *'''MediaWiki''': The latest monthly [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/MediaWiki_Product_Insights/Reports/September_2024|MediaWiki Product Insights newsletter]] is available and include updates on Wikimedia’s authentication system, research to simplify feature development in the MediaWiki platform, and more. *'''CampaignEvents extension''': The [[metawiki:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] provides tools to create, manage, and promote collaborative activities on the wikis, such as edit-a-thons, meetups, and more. You can visit the [[metawiki:CampaignEvents/Deployment_status|Deployment page]] to learn how to get the extension on your wiki. *'''Research:''' The Research team and collaborators are launching [[metawiki:Research:Wikipedia_Administrator_Recruitment,_Retention,_and_Attrition|new research on editors with extended rights]]. *'''New Content Translation feature''': Translators using Content Translation on wikis with mobile support can now customize their article suggestions with 41 filtering options. [[mediawikiwiki:Content_translation/Section_translation#Try_the_tool|This feature]] helps translators find relevant articles based on their interests for translation. *'''Wikifunctions:''' We are collecting [[f:Wikifunctions:Project_chat#Feedback_on_the_%22About%22_widget_on_Wikifunctions|feedback on the "About" widget]] that shows more info about the functions. Also, status updates from [[f:Wikifunctions:Status_updates/2024-10-11|October 11]] and [[f:Wikifunctions:Status_updates/2024-10-17|October 17]]. *'''Temporary Accounts:''' Temporary accounts will begin rolling out on '''October 29''' to production wikis with an aim to do a complete deployment by May 2025. You can see the deployment plan and timeline on the [[mw:Trust_and_Safety_Product/Temporary_Accounts#September_2024:_Deployment_plan_is_ready!|project page]]. As we rollout this change, it is likely that some tools (gadgets, user scripts, templates and bots) will be impacted by it. We have a [[mw:Trust_and_Safety_Product/Temporary_Accounts/For_developers#FAQ_for_developers|developer FAQ]]'' ''to help developers with making necessary changes to their maintained tool(s). Please let us know on [[mw:Help_talk:Temporary_accounts|our talk page]] if you have any tool in mind that may need updating or if you need help with updating your maintained tools. *'''Knowledge is Human campaign:''' The Communications department has just launched [[metawiki:Wikimedia_Foundation/Communications/Knowledge_is_Human|a public awareness campaign]] ([https://wikimediafoundation.org/our-work/knowledge-is-human/ landing page]) to showcase how real articles are edited and highlight Wikipedia as a source of information ahead of the [[:en:Wikipedia:Fundraising/2024_banners|2024 “Big English” fundraising drive]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Equity|Equity]]'''<br/><small>''See also a list of all movement events: [[m:Special:AllEvents|on Meta-Wiki]]''</small> *'''Grants''': Announcing the [[diffblog:2024/10/09/announcing-the-newest-round-of-knowledge-equity-fund-grantees/|newest round of Knowledge Equity Fund grantees]]. *'''Wikimedia Research Showcase''': Watch [https://www.youtube.com/live/61j55R7UZZA the latest showcase] with the theme of [[mediawikiwiki:Wikimedia_Research/Showcase|Wikipedia for Political and Election Analysis]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Safety & Integrity|Safety & Integrity]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> *'''Latest transparency report''': The latest Transparency Report, covering the period from January to June 2024, is now live on [[foundationsite:about/transparency/|the Foundation website]]. View also [[diffblog:2024/10/10/the-wikimedia-foundations-latest-transparency-report-2/|highlights from the report]]. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Board Elections''': [[metawiki:Wikimedia_Foundation_elections/2024/Announcement/Results_(long_version)|Preliminary results of the 2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections]] has been announced. *'''Affiliates Strategy''': [[metawiki:Affiliations_Committee/News/Issue_3#Affiliate_Strategy_Updates|Implementation status of a new affiliate health criteria and changes to User Groups recognition process]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]:</small> * <small>'''Topics''': [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]] · [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]] · [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]</small> * <small>'''Wikimedia Projects''': [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]</small> * <small>'''Regions''': [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/10-02|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:52, 24 ਅਕਤੂਬਰ 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=27655236 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin November Issue 1</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> <!--Intended publication date: Nov 7 // covering period from to Oct 24 - Nov 6 --> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation over the first half of November 2024. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/11-01|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- [[File:Mārtiņš Bruņenieks.jpg|alt=WikiCelebrate Mārtiņš Bruņenieks|WikiCelebrate Mārtiņš Bruņenieks|thumb]] '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Talking: 2024|Talking: 2024]] continues''</small> * '''Commons Community Call:''' The first [[:commons:Commons:WMF support for Commons/Commons community calls|community call]] with Wikimedia Commons volunteers and stakeholders to help prioritize support efforts for 2025-2026 Fiscal Year will take place on November 21. The theme of this call will be about how content should be organised on Wikimedia Commons. The call will be hosted by Chief Product and Technology Officer Selena Deckelmann. * '''Conferencia Justicia climática Perú 2024:''' [[:m:Conferencia Justicia climática Perú 2024|Conference on climate justice, indigenous voices and Wikimedia platform]] will be held in Huaraz, Peru from November 8 to 10. * '''Affiliations Committee:''' [[m:Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|Applications for joining the Affiliations Committee]] is open until November 18. * '''Ombuds Commission and Case Review Committee: '''[[m:Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|Applications for joining the Ombuds commission]] and the Case Review Committee are open until December 2. * '''Language community meeting:''' A [[:mw:Wikimedia Language and Product Localization/Community meetings#29 November 2024|language community meeting]] will be hosted on November 29, 16:00 UTC, discussing technical updates and problem-solving. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:f:Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> * '''Advisory Council''': [[m:PTAC|The new Product and Technology Advisory Council (PTAC) was announced]]. The PTAC will try to publish a set of community-validated recommendations that can serve as a potential 2-3 year blueprint for product and technical success. * '''Wikifunctions''': The Abstract Wikipedia team is working toward a rewrite of our backend services in a different programming language, likely Rust. [[wikifunctions:Wikifunctions:Status updates/2024-11-01|More status updates]]. * '''Tech News''': [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GuidedTour|The Guided Tour extension]], which help newcomers understand how to edit, now works with [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Dark mode|dark mode]]; Wikipedia readers can now download a browser extension to experiment with potential features that [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments|making it easier for readers to discover information on the wikis]]. More tech updates from tech news [[diffblog:2024/10/30/tech-news-2024-44/|44]] and [[diffblog:2024/10/22/tech-news-2024-43/|43]]. * '''Temporary accounts:''' Logged-out editors on 12 wikis, including Norwegian, Romanian, Serbian, Danish, and Cantonese Wikipedia, receive [[mw:Special:Mylanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] now. This new account type enhances the privacy of logged-out editors and makes it easier for community members to communicate with them. [[diffblog:2024/11/05/say-hi-to-temporary-accounts-easier-collaboration-with-logged-out-editors-with-better-privacy-protection/|Read the new Diff post to learn more about temporary accounts]]. * '''Mobile apps:''' The Mobile Apps team has released an [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Navigation Refresh#Phase 1: Creating a user Profile Menu (T373714)|update]] to the iOS app’s navigation, now available in the latest App store version. * '''Campaign Events Extension''': The [[m:CampaignEvents|Campaign Events extension]] is now live on [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|two more wikis]], Wikidata and the Spanish Wikipedia. * '''Admin Retention''': A survey on [[m:Research:Wikipedia Administrator Recruitment, Retention, and Attrition|Wikipedia Administrator Recruitment, Retention, and Attrition]] is open until November 11. As part of the Foundation's 2024-2025 Annual Plan, the research team and collaborators are studying recruitment, retention, and attrition patterns among long-tenured community members in official moderation and administration roles. * '''Knowledge is Human:''' The [[foundationsite:our-work/knowledge-is-human/|campaign web page]], which educates visitors on Wikipedia’s model and why it’s trustworthy, has earned over 140,000 clicks. The campaign has increased pageviews on WikimediaFoundation.org by more than 50%. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Equity|Equity]]'''<br/><small>''See also a list of all movement events: [[m:Special:AllEvents|on Meta-Wiki]]''</small> * '''WikiCelebrate''': From making a minor maintenance edit in 2005 to being one of the most appreciated Wikimedians in the Central Eastern European (CEE) region: this month [[diffblog:2024/10/29/from-closing-tags-to-opening-collaborations-wikicelebrating-martins-brunenieks/|we celebrate Mārtiņš Bruņenieks]]. * '''Wiki Loves Earth:''' [[diffblog:2024/10/25/mountains-birds-and-lakes-wiki-loves-earth-2024-central-asia-edition/|Mountains, Birds and Lakes – Central Asia Edition]] * '''Future of Language Incubation''': As part of a new [[mw:Future of Language Incubation|Future of Language Incubation]] initiative to support language onboarding, Wikipedia is now live for five languages: Pannonian Rusyn, Tai Nüa, Iban, Obolo, and Southern Ndebele. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Safety & Integrity|Safety & Integrity]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> * '''Global Advocacy''': Reflecting on the anniversary of the EU’s Digital Service Act (DSA), Wikimedians share successes and public policy priorities at digital rights Global Gathering event, and [[diffblog:2024/11/04/dont-blink-protecting-the-wikimedia-model-its-people-and-its-values-in-september-2024/|more global advocacy updates]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Reports|quarterly Metrics Reports]]''</small> * '''English Fundraising''': [[diffblog:2024/10/22/the-road-to-launch-wikimedias-2024-english-fundraising-campaign/|The Road to Launch: Wikimedia’s 2024 English Fundraising Campaign]]. * '''Fundraising Report''': Our [[m:Fundraising/2023-24 Report|annual fundraising report]] for the 2023-2024 fiscal year is published. Last year, we had over 8 million donors giving an average donation of m:Fundraising/2023-24 Report0.58. We ran campaigns in 33 countries, 18 languages, and received donations from over 200 countries. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]:</small> * <small>'''Topics''': [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]] · [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]] · [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]</small> * <small>'''Wikimedia Projects''': [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]</small> * <small>'''Regions''': [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/11-01|Help translate]]''' Previous editions of this bulletin are on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin#Issues|Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:34, 7 ਨਵੰਬਰ 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=27710067 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin November Issue 2</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> <!--Intended publication date: // covering period from Nov 7 to Nov 21 --> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation from November 7 to November 21, 2024. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/11-02|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Upcoming and current events and conversations'''<br /><small>''[[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Talking: 2024|Talking: 2024]] continues''</small> [[File:Wikimania.svg|alt=Wikimania logo|thumb|150px|Scholarships open for Wikimania 2025]] * '''Conversation with the trustees:''' Speak directly with the Wikimedia Foundation trustees about their work at the [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/2024-11-27 Conversation with Trustees|next Conversation with the Trustees]] on 27 November from 12:00 – 13:30 UTC. * '''Wikimedia Hackathon:''' [[diffblog:2024/11/13/registration-is-now-open-for-the-2025-wikimedia-hackathon/|Registration is now open]] for the 2025 Wikimedia Hackathon which will be held in Istanbul, Turkey, May 2–4, 2025. * '''Language Community:''' [[mw:Wikimedia Language and Product Localization/Community meetings#29 November 2024|The next language community meeting]] will be held on November 29 at 16:00 UTC. * '''Wikimania 2025:''' [[diffblog:2024/11/07/apply-for-a-scholarship-for-wikimania-2025/|Application for scholarship]] to attend Wikimania 2025 in Nairobi is open until the end of December 8. * '''Central Asian WikiCon:''' [[m:Central Asian WikiCon 2025|The Central Asian WikiCon 2025]] will take place on April 19–20, 2025, in Tashkent, Uzbekistan. [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdcEkOAaScx42HW_xvo4Oi_y3ZM5IEQ9P_fln4-gVehxLmbrQ/viewform Applications to be part of the Program and Scholarship Committee] is open until November 30. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]'''<br /><small>''See also newsletters: [[m:Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:f:WikiFunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> * '''Tech News:''' Admins and users of the Wikimedia projects [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Automoderator#Usage|where Automoderator is enabled]] can now monitor and evaluate important metrics related to Automoderator's actions; Stewards can now make [[m:Special:MyLanguage/Global blocks|global account blocks]] cause global [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblocks]]. Learn about the latest tech updates from tech news [[diffblog:2024/11/04/tech-news-2024-45/|45]], [[diffblog:2024/11/12/tech-news-2024-46/|46]], and [[diffblog:/024/11/19/tech-news-2024-47/|47]]. * '''Wikifunctions''': [[f:WikiFunctions:Status updates/2024-11-13|Wikifunctions now has a new Type]]: [https://www.wikifunctions.org/view/en/Z19677 rational numbers]. They expand the ability to deal with numbers considerably, allowing us to work with fractions and decimals, and not just whole numbers anymore. [[f:WikiFunctions:Status updates|More status updates]]. * '''Temporary accounts:''' We are rolling out [[mw:Help:Temporary accounts|temporary accounts for unregistered (logged-out) editors]] for more wikis including Romanian, Serbian, Danish, and Norwegian Bokmål. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Equity|Equity]]'''<br/><small>''See also a list of all movement events: [[m:Special:AllEvents|on Meta-Wiki]]''</small> * '''Language & Internationalization:''' [[mw:Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2024/October|The fifth edition of the Language & Internationalization newsletter]] is available. Some [[diffblog:2024/11/06/language-and-internationalization-newsletters-5/|key highlights]]: Mooré Wikipedia is live; Keyboard Layouts for Multiple Languages Added; New Projects Added to Translatewiki.net. * '''Wikimedia Research Showcase''': Watch [https://youtube.com/live/oH0PCNIzF0E?feature=share the latest showcase] which looked at [[mw:Wikimedia Research/Showcase| external factors that help different language versions of Wikipedia thrive]]. * '''Wikipedia Library''': [[diffblog:2024/11/18/whats-new-in-the-wikipedia-library-july-september-2024/|What's new]] in the Wikipedia Library? * '''Tulu Wikisource''': [[diffblog:2024/11/19/welcoming-tulu-wikisource/|Welcoming]] Tulu Wikisource. * '''CEE Meeting 2024''': [[diffblog:2024/11/19/central-asian-community-members-experiences-and-highlights-from-the-cee-meeting-2024/|Highlights]] from Central Asian community members at the CEE Meeting 2024. * '''Let's Connect:''' Let's Connect Learning clinic on [[m:Event:Let's Connect Learning Clinic: Gender Sensitivity Training|Gender Sensitivity Training within Wikimedia communities]] was held on November 22. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]'''<br /><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Reports|quarterly Metrics Reports]]''</small> * '''Audit reports 2023-24:''' [[diffblog:2024/11/07/highlights-from-the-fiscal-year-2023-2024-wikimedia-foundation-and-wikimedia-endowment-audit-reports/|Highlights]] from the fiscal year 2023–2024 Wikimedia Foundation and Wikimedia Endowment audit reports. * '''Wikimedia Enterprise:''' [[diffblog:2024/11/07/wikimedia-enterprise-financial-report-fiscal-year-2023-2024/|Financial report]] of Wikimedia Enterprise for the fiscal year 2023–2024. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> * '''Board Updates''': The Board met in Katowice, Poland on August 5 and held its quarterly business meeting before Wikimania. Learn more about the [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard|outcomes of the meeting]]. * '''AffCom''': The Affiliates Committee has [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/2UUDICRTMP3KTCZLW6LW25MRM6ZZCMCK/|resumed User Group recognition work]] after a pause to improve the User Group recognition process. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]:</small> * <small>'''Topics''': [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]] · [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]] · [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]</small> * <small>'''Wikimedia Projects''': [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]</small> * <small>'''Regions''': [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/11-02|Help translate]]''' Previous editions of this bulletin are on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin#Issues|Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18:18, 25 ਨਵੰਬਰ 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=27824573 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin December Issue</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our second November issue. This will be the final bulletin for 2024 and we'll be back in late January 2025 with the next issue. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/12-01|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Talking: 2024|Talking: 2024]] continues''</small> [[File:Kanguya Isaac 03 (cropped).jpg|alt=Chabota Kanguya Isaac|thumb|150px|Celebrating Chabota and his contributions to the movement.]] * '''Wikimania:''' [[diffblog:2024/12/02/host-wikimania-2027-and-beyond-open-call-for-wikimedia-organizers/|Open call to host Wikimania 2027 and beyond]] is open until end of January 27 anywhere on earth. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:f:Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> * '''Tech News''': [[mw:Extension:Chart/Project/Updates|Chart extension]] is now available on Commons and Testwiki; a new version of the standard wikitext editor-mode [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|syntax highlighter]] will be available as a [[m:Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]]; [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit Check]] will be relocated to a sidebar on desktop. More updates from tech news [[diffblog:2024/12/09/tech-news-2024-50/|50]], [[diffblog:2024/12/02/tech-news-2024-49/|49,]] and [[diffblog:2024/11/25/tech-news-2024-48/|48]]. * '''Wikifunctions''': [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2024-11-27|WordGraph dataset is released]], which is particularly useful for abstract descriptions for people in Wikidata. [[f:Wikifunctions:Status updates/2024-11-21|More status updates]]. * '''Wikipedia 2024 Year in Review:''' [[foundationsite:wikipedia-year-in-review-2024/|Wikipedia 2024 Year in Review]] launched, showcasing the collective impact of Wikipedia and Wikipedia contributors in the last calendar year. The iOS App also released a [[mw:Wikimedia Apps/Team/iOS/Personalized Wikipedia Year in Review|personalized Year in Review]] to Italy and Mexico, with insights based on reading, editing, and donation history. * '''Wikipedia Android App:''' The Android team has launched the Rabbit Holes feature in the final release of the year as part of [[m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product & Technology OKRs#Wiki Experiences|Wiki Experiences 3.1]]. Currently being tested in Sub-Saharan Africa and South Asia, this feature suggests a search term and a reading list based on the user's last two visited articles. For more details or to share feedback, visit the [[mw:Wikimedia Apps/Team/Android/Rabbit Holes|project page]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Equity|Equity]]'''<br /><small>''See also a list of all movement events: [[m:Special:AllEvents|on Meta-Wiki]]''</small> * '''WikiCelebrate''': From Challenges to Change-Making: [[diffblog:2024/11/21/from-challenges-to-change-making-celebrating-chabota/|We Wikicelebrate Chabota Isaac Kanguya]], a passionate contributor from Zambia, whose journey through the Wikimedia movement embodies resilience, collaboration, and a commitment to representing underrepresented voices. * '''Conference:''' Announcing [[diffblog:2024/11/26/central-asian-wikicon-2025/|Central Asian WikiCon 2025]] which will be hosted at Diplomat International School on April 19–20, 2025, in Tashkent, Uzbekistan. * '''Campaigns and topical collaboration:''' The Campaign Product and Programs teams [[m:Special:MyLanguage/Campaigns/WikiProjects|published research on the needs of WikiProject and other topical collaborations.]] * '''Wikisource''': The journey so far and looking ahead with [[diffblog:2024/11/25/wikisource-loves-manuscripts-the-journey-so-far-and-looking-ahead/|Wikisource Loves Manuscripts (WiLMa).]] * '''CEE Meeting''': [[diffblog:2024/11/19/central-asian-community-members-experiences-and-highlights-from-the-cee-meeting-2024/|Experiences and Highlights]] by Central Asian Community Members. * '''Partnership''': [[diffblog:2024/11/28/wikimedia-indonesia-and-google-join-forces-for-wikipedia-content-enrichment-in-indonesia/|Wikimedia Indonesia and Google Join Forces for Wikipedia Content Enrichment]] in Indonesia. * '''Wikimedia Research Showcase''': Watch the [https://www.youtube.com/live/_hk6KLD-0tg latest showcase] which discussed AI for Wikipedia. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Safety & Integrity|Safety & Integrity]]'''<br /><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> * '''Ongoing litigation:''' Update on [[:en:Wikipedia talk:2024 open letter to the Wikimedia Foundation#2 December Update from the Wikimedia Foundation|litigation in India.]] '''Board and Board committee updates'''<br /><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> * '''Board Elections''': The Board’s Executive Committee shared [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/M4PFMZOTBRVE4OIMQ5JTORF5NGCBKYX3/|some thoughts on the 2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections]]. '''External media releases & coverage''' * '''Most popular articles:''' [[foundationsite:news/2024/12/03/announcing-english-wikipedias-most-popular-articles-of-2024/|Announcing English Wikipedia’s most popular articles of 2024]]. * '''Interview:''' [https://nymag.com/intelligencer/article/jimmy-wales-on-why-wikipedia-is-still-so-good.html Jimmy Wales on Why Wikipedia Is Still So Good]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br /><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]:</small> * <small>'''Topics''': [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]] · [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]] · [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]</small> * <small>'''Wikimedia Projects''': [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]</small> * <small>'''Regions''': [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/12-01|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18:03, 16 ਦਸੰਬਰ 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=27929949 --> == Invitation to Participate in the Wikimedia SAARC Conference Community Engagement Survey == Dear Community Members, I hope this message finds you well. Please excuse the use of English; we encourage translations into your local languages to ensure inclusivity. We are conducting a Community Engagement Survey to assess the sentiments, needs, and interests of South Asian Wikimedia communities in organizing the inaugural Wikimedia SAARC Regional Conference, proposed to be held in Kathmandu, Nepal. This initiative aims to bring together participants from eight nations to collaborate towards shared goals. Your insights will play a vital role in shaping the event's focus, identifying priorities, and guiding the strategic planning for this landmark conference. Survey Link: https://forms.gle/en8qSuCvaSxQVD7K6 We kindly request you to dedicate a few moments to complete the survey. Your feedback will significantly contribute to ensuring this conference addresses the community's needs and aspirations. Deadline to Submit the Survey: 20 January 2025 Your participation is crucial in shaping the future of the Wikimedia SAARC community and fostering regional collaboration. Thank you for your time and valuable input. Warm regards,<br> [[:m:User:Biplab Anand|Biplab Anand]] <!-- Message sent by User:Biplab Anand@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Biplab_Anand/lists&oldid=28078122 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 1</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue in December 2024. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/1|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small> [[File:WP20Symbols CAKE WIP.jpg|Ideas for Wikipedia @ 25 needed|thumb|150px]] *'''Conversation with the trustees:''' Speak directly with the Wikimedia Foundation trustees about their work at the [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/2024-11-27 Conversation with Trustees|next Conversation with the Trustees]] on January 30 at 14:30 UTC. *'''Community Resilience and Sustainability:''' Join the [[m:Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Conversation Hour 2025 01 30|conversation hour]] which will discuss Trust and Safety, the Universal Code of Conduct, Committee Support, and Human Rights on January 30 at 20:00 UTC. *'''Annual Planning:''' Shaping Wikimedia Foundation’s 2025–2026 annual goals: [[diffblog:2025/01/10/shaping-wikimedia-foundations-2025-2026-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Key questions for the Wikimedia movement]]. *'''Central Asia Wikicon:''' [[m:Special:MyLanguage/Central Asian WikiCon 2025/Submissions|Submission for sessions]] is open until March 22. *'''Wikipedia is turning 25:''' We just celebrated Wikipedia's 24th birthday, and are already planning for next year's big milestone! [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25|Share your thoughts]] on what you have in mind to mark the silver jubilee of Wikipedia. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:f:Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Wikipedia App:''' iOS App users worldwide can now access a [[mw:Wikimedia Apps/Team/iOS/Personalized Wikipedia Year in Review|personalized Year in Review]] feature, providing insights based on their reading and editing history on Wikipedia. *'''Design System:''' [[diffblog:2024/12/18/codex-year-2024-in-reviewkey-milestones-and-innovations/|Codex – Year 2024 in Review]]: Key Milestones and Innovations. *'''Tech News:''' The [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents|CampaignEvents extension]] offers organizers features like event registration management directly on-wiki; The Single User Login system is being updated over the next few months; Administrators can mass-delete multiple pages created by a user or IP address using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Nuke|Extension:Nuke]]. More updates from tech news [[diffblog:2024/12/16/tech-news-2024-51/|Dec 16]], [[diffblog:2025/01/14/tech-news-week-03-13-january-2025/|Jan 13]], and [[diffblog:2025/01/21/tech-news-2025-week-04/|Jan 21]]. *'''Wikifunctions:''' [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-01-15|Wikifunctions shares their Quarterly planning]] for January-March 2025. *'''Admin Research Report:''' The Research Team published their final [[m:Research:Wikipedia Administrator Recruitment, Retention, and Attrition/Report|report on administrator recruitment, retention, and attrition]] patterns among long-tenure community members in moderation and administration roles. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Equity|Equity]]'''<br /><small>''See also a list of all movement events: [[m:Special:AllEvents|on Meta-Wiki]]''</small> *'''Distribution of Funds:''' Next steps toward the creation of the [[diffblog:2025/01/14/next-steps-toward-the-creation-of-the-interim-global-resource-distribution-committee/|interim Global Resource Distribution Committee]]. *'''Wikipedia Library:''' [[diffblog:2025/01/13/whats-new-in-the-wikipedia-library-oct-dec-2024/|What’s new in The Wikipedia Library?]] (Oct-Dec 2024). *'''Conferences:''' Your Sneak Peak into the [[diffblog:2024/12/17/your-sneak-peak-into-the-9-approved-wikimedia-conference-proposals-for-2025/|9 approved Wikimedia Conference Proposals for 2025]]. *'''Wikimania:''' [[diffblog:2024/12/19/road-to-wikimania-nairobi-travel-essentials-tips/|Road to Nairobi:]] Travel Essentials & Tips. *'''Wikisource Loves Manuscripts:''' Meet-up in Bali: [[diffblog:2025/01/09/wilma-meet-up-in-bali-strengthening-the-manuscript-preservation-ecosystem/|Strengthening the manuscript preservation ecosystem]]. *'''Wikimedia Research Showcase:''' Watch [https://www.youtube.com/live/gvF8p4r91NE the latest showcase] which looked at [[mw:Wikimedia Research/Showcase|Reader Attention and Curiosity.]] *'''Resource Support Pilot:''' Join the discussion about shaping [[:w:en:Wikipedia talk:WikiProject Resource Exchange/Resource Request#We want to buy you books|a pilot project]] on the English Wikipedia that would fund small resource requests (like books) to support editors in improving content. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Safety & Integrity|Safety & Integrity]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> *'''Global Advocacy:''' Wikimedians will promote cultural preservation and knowledge diversity at RightsCon 2025. [[diffblog:2025/01/17/wikimedians-will-promote-cultural-preservation-and-knowledge-diversity-at-rightscon-2025-tune-in/|Tune in]]! *'''Mis- and disinformation''': Training on misinformation and disinformation prevention for communities in Indonesia: [[diffblog:2025/01/08/training-on-misinformation-and-disinformation-prevention-for-communities-in-indonesia-a-recap/|A recap]]. *'''December's Global Advocacy Newsletter:''' For quarterly insights into the internet governance and policy work the Foundation is doing, subscribe to [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter our Global Advocacy Newsletter]. You can see our [https://us11.campaign-archive.com/?u=7e010456c3e448b30d8703345&id=e6f0776d39 latest December edition here]. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Board of Trustees''': The Wikimedia Foundation welcomes [[diffblog:2024/12/19/the-wikimedia-foundation-welcomes-community-and-affiliate-selected-trustees/|community-and-affiliate selected trustees]] and the Board appoints [[diffblog:2025/01/22/wikimedia-foundation-board-appoints-lorenzo-losa-its-first-chair-elect/|Lorenzo Losa its Chair-Elect]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]:</small> * <small>'''Topics''': [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]] · [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]] · [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]</small> * <small>'''Wikimedia Projects''': [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]] · [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]</small> * <small>'''Regions''': [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/XX-XX|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16:58, 27 ਜਨਵਰੀ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=28028810 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 2</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on 24 January. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/2|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Upcoming and current events and conversations'''<br /><small>''[[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small> *'''2025 reflections''': [[diffblog:2025/01/29/reflections-on-2025-from-the-wikimedia-foundation-executive-team/|Reflections on 2025]] from the Wikimedia Foundation's Executive team. *'''Annual Planning''': [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs#We want to improve the experience of collaboration on the wikis, so it’s easier for contributors to find one another and work on projects together, whether it’s through backlog drives, edit-a-thons, WikiProjects, or even two editors working together. How do you think we could help more contributors find each other, connect, and work together?|How can we help more contributors connect and collaborate?]] *'''Let's Connect''': The next Learning Clinic will be about [[m:Grants:Knowledge Sharing/Connect/Calendar|WikiLearn Essentials for Course Creators: Building Community Skills Online Part 2]] on [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdfspLA4vhstWm9fX8XfN4qIRO1Ai7gFB1lx80YRvU_RHJIpg/viewform February 13 at 16:30 UTC]. *'''WikiCredCon 2025''' will take place on [[m:WikiCredCon 2025|February 14–16]] in San Francisco, USA. *'''Wikisource Conference''' will take place on [[m:Wikisource Conference 2025|February 14–16]] in Bali, Indonesia. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]'''<br /><small>''See also newsletters: [[m:Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:f:Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Future Audiences''': [[m:Future Audiences/Community discussions|Watch the recording]] for lessons from the short video experiments. A new Discord bot experiment as a way to interact with Wikipedia, the Future Audiences Discord server and future plans for experiments around how to use gamification. *'''WikiProjects''': Bridging Knowledge Gaps: [[diffblog:2025/01/23/bridging-knowledge-gaps-rethinking-collaboration-through-wikiprojects-and-campaigns/|Rethinking Collaboration through WikiProjects and Campaigns]]. *'''Wikifunctions''': The newest sister project [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-01-29|now has 2000 functions]]. *'''Tech News:''' Editors who use the “Special characters” editing-toolbar menu can now see the 32 special characters you have used most recently, across editing sessions on that wiki; The Data Platform Engineering team has added a couple of new fields to [[wikitech:Data Platform/Data Lake/Edits/MediaWiki history dumps|MediaWiki History dumps]] to support the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Temporary Accounts]] initiative. More updates from tech news week [[diffblog:2025/01/27/tech-news-2025-week-05/|05]] and [[diffblog:2025/02/04/tech-news-2025-week-06/|06]]. *'''Product & Tech Advisory Council:''' The council looked at data, needs and trends to make a recommendation for the Foundation's annual plan. They recommended that [[m:Product and Technology Advisory Council/February 2025 draft PTAC recommendation for feedback/Mobile experiences|improving mobile contribution experiences]] has the greatest potential to bring in new and unheard voices onto Wikipedia and sister projects, and improve the experience of readers and contributors most widely. They are requesting [[m:Product and Technology Advisory Council/February 2025 draft PTAC recommendation for feedback|feedback and discussion.]] *'''Structured Tasks:''' The "[[mw:Help:Growth/Tools/Add an image|Add an Image]]" structured task is being tested on a representative sample of Wikipedias which allows users to add an image and an appropriate caption to a Wikipedia article. *'''Talk page improvements:''' [[mw:Talk pages project/Usability|Usability improvements]] are being deployed on remaining wikis. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Equity|Knowledge Equity]]'''<br /><small>''See also a list of all movement events: [[m:Special:AllEvents|on Meta-Wiki]]''</small> *'''Language Preservation''': Empowering the Next Generation to [[diffblog:2025/02/03/empowering-the-next-generation-to-preserve-indigenous-languages-through-wikikata/|Preserve Indigenous Languages through WikiKata]]. *'''Resource Distribution''': [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/BICNERLGSMRHSLSRTACHGDX5C7KQDB7F/|Call for candidates for the interim Global Resource Distribution Committee]] (GRDC) is opened. Apply until Feb 25. *'''WikiLearn''': A new edition of [[diffblog:2025/01/28/wikilearn-news-january-2025/|WikiLearn News]] highlights how Wikimedia affiliates are leveraging this online learning platform to support the movement. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Safety & Integrity|Safety & Integrity]]'''<br /><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy Medium blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Diff policy articles]''</small> *'''Global Advocacy''': The Wikimedia Foundation has officially joined the [[ccorg:2024/11/01/creative-commons-launches-taroch-coalition-for-open-access-to-cultural-heritage/|TAROCH (Towards an Open Cultural Heritage Recommendation) Coalition]], a campaign run by Creative Commons that aims for UNESCO to release an official recommendation to improve open access to cultural heritage. The team also discussed how media freedom, Wikipedia, and AI connect at the United Nations (UN) Forum on Business and Human Rights; [[diffblog:2025/01/24/dont-blink-protecting-the-wikimedia-model-its-people-and-its-values-in-november-december-2024/|read more monthly updates from the Global Advocacy team]]. *'''Banner & Logo Policies''': [[diffblog:2025/01/24/help-us-collect-examples-of-community-discussions-to-run-banners-or-make-temporary-logo-changes/|Help us collect examples of community discussions]] to run banners or make temporary logo changes. '''Board and Board committee updates'''<br /><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Welcoming new affiliates''': Recognition of [[m:Affiliations Committee/Resolutions/2024/Recognition of Inari Saami Wikimedians User Group|Inari Saami Wikimedians User Group]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br /><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/2|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:33, 10 ਫ਼ਰਵਰੀ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=28234179 --> == ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇੱਕ ਬਾਰਨਸਟਾਰ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[ਤਸਵੀਰ:Special Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''ਖ਼ਾਸ ਬਾਰਨਸਟਾਰ''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸਤਪਾਲ ਜੀ, 2 ਮਈ 2025 ਨੂੰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਿਕੀਪੀਡਆ ਉਪਰ 10 ਸਾਲ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਫਿਰ ਸਰਗਰਮ ਹੋਵੋ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਕੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਯਾਦਗਰ ਬਣਾਓ। ਆਓ! ਆਪਾਂ ਰਲ-ਮਿਲ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਆਨਲਾਈਨ ਗਿਆਨ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਤਿਲ-ਫੁਲ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਈਏ। [[File:Natural-moustache Simple Black.svg|80px]]<big>[[User:Stalinjeet Brar|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;"><font color="black"><b>Stalinjeet Brar</b></font></span>]]</big>[[User talk:Stalinjeet Brar|^''Talk'']] 14:23, 11 ਫ਼ਰਵਰੀ 2025 (UTC) |} : ਸ਼ੁਕਰੀਆ [[User:Stalinjeet Brar|Stalinjeet]] ਜੀ, ਤੁਹਾਡਾ ਕਿਹਾ ਸਿਰ-ਮੱਥੇ...। - [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Satpal Dandiwal|Satpal Dandiwal]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Satpal Dandiwal|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 10:45, 15 ਫ਼ਰਵਰੀ 2025 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 3</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on 10 February. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/3|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small> [[File:DpgBadge.svg|alt=Digital public good logo|thumb|Wikipedia recognised as a digital public good.]] *'''Wikipedia as a digital public good''': Wikipedia has [[diffblog:2025/02/12/wikipedia-recognized-as-a-digital-public-good|been recognized]] as a digital public good by the UN-endorsed [[w:en:Digital Public Goods Alliance|Digital Public Goods Alliance]]. *'''Middle East and Northern Africa (MENA) Connect''': The first edition of this regional community call for 2025 will be [[m:Event:MENA Connect فبراير 2025|held on February 22]]. *'''Wikimedia Research Showcase:''' The next showcase will be about "Wikipedia Administrator Recruitment, Retention, and Attrition" and will [[mw:Wikimedia Research/Showcase|take place on February 26 at 17:30 UTC]]. *'''Celebrate Women 2025''': The Gender Organizing community in the Wikimedia Movement hosts an annual campaign every March called [[m:Celebrate Women|Celebrate Women]]. Conversation hours to learn about some exciting tools that can support your efforts at closing the gender gap will be held on [[m:Event:Celebrate Women 2025 Office Hour Series/Tooling Training|February 25 at 14:00–16:00 UTC]]. *'''Outreachy''': Wikimedia Foundation is participating in Round 30 of the [https://www.outreachy.org/ Outreachy program] that runs from June – August 2025. The deadline to submit projects is March 4 at 16:00 UTC . '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:f:Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Growth features''': The new [[diffblog:2025/02/12/community-updates-module-connecting-newcomers-to-your-initiatives/|Community Updates module]] is a new feature to facilitate the connection between wiki editing initiatives and newcomers. *'''Simple article summaries''': The Web team at the Wikimedia Foundation has introduced [[mw:Reading/Web/Content_Discovery_Experiments/Simple_Article_Summaries|Simple Article Summaries project]] on [[:en:Wikipedia:Village_pump_(technical)/Archive_218#h-Simple_Article_Summaries:_research_so_far_and_next_steps-20250210151100|select Wikipedias]]. It aims to display article summaries that would be easy to digest for readers. *'''Language and internationalization''': Five new languages added to Wikipedia as part of the future of language incubation initiative. [[diffblog:2025/02/12/language-and-internationalization-newsletters-5-2/|Read more on the latest edition]] of the Language and internationalization newsletter. *'''Tech News''': Communities using growth tools can now showcase one event on the Special:Homepage for newcomers. More updates from tech news week [[diffblog:2025/02/11/tech-news-2025-week-07/|07]] and [[diffblog:2025/02/17/tech-news-2025-week-08/|08]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Equity|Knowledge Equity]]'''<br/><small>''See also a list of all movement events: [[m:Special:AllEvents|on Meta-Wiki]]''</small> *'''Community Insights:''' The [[m:Community Insights/Community Insights 2024 Report|Community Insights 2024 report]] captures new insights on newcomers (who are more likely to be younger), their motivations (97% liked that their contributions help others), and how for the first time, more than half of respondents (51%) agreed that the [[m:Community Insights/Community Insights 2024 Report#The Wikimedia Foundation|Wikimedia Foundation communicates well]] about its projects and initiatives. *'''Let’s Connect Learning Clinic''': [https://www.youtube.com/watch?v=iKOpqEnm4lw Watch the recording] of WikiLearn Essentials for Course Creators: Building Community Skills Online session 1. *'''Global Resource Distribution Committee''' '''(GRDC)''': Are you interested in improving how funds are distributed across the Wikimedia Movement? [[diffblog:2025/02/05/global-resource-distribution-committee-call-for-candidates/|Apply to be part of the interim GRDC by February 25]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Safety & Integrity|Safety & Integrity]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> *'''Public Policy''': How Wikimedia projects advance a positive vision for the internet's future [[diffblog:2025/02/12/the-public-domain-digital-commons-and-digital-public-goods-dpgs-how-wikimedia-projects-advance-a-positive-vision-for-the-internets-future/|through the public domain, the digital commons, and digital public goods]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Reports|quarterly Metrics Reports]]''</small> *'''Wikimedia Enterprise:''' Wikimedia Enterprise has [https://enterprise.wikimedia.com/blog/ecosia-and-wikimedia-enterprise-partner/ partnered] with Ecosia, a Berlin-based search engine. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Wikimedia Brasil''': [[diffblog:2025/02/13/wikimedia-brasil-becomes-the-newest-wikimedia-chapter/|Wikimedia Brasil becomes the newest Wikimedia Chapter]]! *'''Wikimedia Community User Group South Sudan''': [[m:Affiliations Committee/Resolutions/2025/Recognition of Wikimedia Community User Group South Sudan|Recognition]] of [[m:Wikimedia Community User Group South Sudan|Wikimedia Community User Group South Sudan]]. *'''Affiliations Committee''': [[diffblog:2025/02/10/shaping-the-future-insights-from-the-affiliations-committee-strategy-retreat-2024/|Insights about the future of the movement organization ecosystem]] from Affiliations Committee Strategy Retreat 2024. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/3|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|class=skin-invert|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:13, 24 ਫ਼ਰਵਰੀ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=28304046 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 4</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on 24 February. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/4|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- [[File:WIkimania 2025 Theme.jpg|alt=Wikimania 2025 Theme|thumb|Wikimania 2025 programming proposals are now open.]] '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small> * '''Annual Planning''': [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Help shape our early-stage thinking]] around our Product & Tech work and [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|provide feedback]] before budgets and measurable targets are committed. *'''Global Trends 2025''': As part of annual planning, we identify [[diffblog:2025/03/04/global-trends-2025/|a list of global trends]] that will impact the Wikimedia movement, such as changes in how and where people search for and contribute information online, the rise of misinformation and disinformation in online spaces, and evolving regulation of online information providers. *'''Wikimania 2025''': [[diffblog:2025/03/03/apply-now-to-speak-at-wikimania-2025/|Apply now]] to speak at Wikimania 2025 whether to lead a workshop, host a panel, present a poster, or showcase a tool demonstration. [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/cfp Submit your session by March 31] anywhere on earth. If you're interested reviewing proposals for Wikimania 2025 and helping shape the program, you can fill out a [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/656959 short form to apply to be a program reviewer] by 17 March. *'''WikiConference North America 2025''': Scholarship applications are now open [[wcna:2025/Attendance/Scholarships|until April 4]]. This conference will take place in New York City from October 16–19, 2025, under the theme “Wiki’s World Fair". *'''Wikimedia Enterprise and Global Advocacy at SXSW 2025''': Wikimedia Enterprise is coming together with Creative Commons [https://enterprise.wikimedia.com/blog/sxsw-2025/ on March 9] for a day of conversations and panel discussions at SXSW 2025 that tackles the challenges of AI and the preservation and ethical development of open data. Global Advocacy is participating on a panel [https://www.linkedin.com/posts/wikimedia-foundation_sxsw-wikimedia-futureofknowledge-activity-7303428562341027840-HMhO/?utm_source=share on March 8], diving into conversations about the future of the internet. *'''WikiCauserie''': The online bi-monthly meeting aimed at bringing together the French-speaking member communities of WikiFranca will be held next on [[m:Special:MyLanguage/WikiFranca/WikiCauserie/Editions|March 21 at 18:00 UTC]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[f:Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Datacenter Switchover''': All wikis will be in read-only mode for a few minutes for a [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Technology report|datacenter server switchover]] on [[wikitech:Switch Datacenter#Upcoming Switches|March 19 starting at 14:00 UTC]] for up to 30 minutes. * '''Tech News''': The [https://www.wikimedia.org/ wikimedia.org] portal has been updated – and is receiving some ongoing improvements – to modernize and improve the accessibility of our portal pages. It now has better support for mobile layouts, updated wording and links, and better language support. More updates from tech news week [[diffblog:2025/02/25/tech-news-2025-week-09/|09]] and [[diffblog:2025/03/04/tech-news-2025-week-10/|10]]. * '''Wikimedia Recommendation API''': [[diffblog:2025/02/24/sunset-of-wikimedia-recommendation-api/|We will be removing the recommendation API from the current offerings after March 31]]. This API is no longer used by newer versions of the Wikipedia Android Mobile application, which was its sole user. * '''Wikifunctions''': We deployed and tested [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-02-26|one of our main milestones for this quarter]]: the ability to get the right Lexeme given a Wikidata Item, or, put simpler, to get the right word from a thing. * '''Wikimedia Apps''': We are inviting users to help [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Improving Wikipedia Mobile Apps for Offline & Limited Internet Use|improve Wikipedia mobile app's reading and editing experiences in offline or limited internet use]]. We will organize focus groups to discuss these experiences in more detail. Share your thoughts and help improve the app by joining the [[mw:Talk:Wikimedia Apps/Improving Wikipedia Mobile Apps for Offline & Limited Internet Use|discussion]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Equity|Knowledge Equity]]'''<br/><small>''See also a list of all movement events: [[m:Special:AllEvents|on Meta-Wiki]]''</small> *'''Women’s History Month''': Wikimedia Foundation is running a campaign to spotlight some of the Wikimedians working to close the gender gap on Wikimedia projects. The campaign, [http://wikimediafoundation.org/knowledge-is-her ''Knowledge is human. Knowledge is her.''], is aimed at reaching external audiences in Sub-Saharan Africa. *'''Wikimedia Research Showcase''': "Gender Gaps" will be the featured theme for the next research showcase [[mw:Wikimedia Research/Showcase|taking place on March 19 at 16:30 UTC]]. *'''Global Resource Distribution Committee (GRDC)''': The call for candidates is being extended [[m:Global Resource Distribution Committee/Creation of the interim GRDC|until March 31]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Safety & Integrity|Safety & Integrity]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> *'''Privacy and Transparency''': [[diffblog:2025/02/26/privacy-and-transparency-staying-safe-in-an-open-movement/|Finding the balance between privacy and openness to stay safe in an open movement]]. *'''Legal Victory''': The Wikimedia Foundation has [[diffblog:2025/02/21/legal-victory-in-germany-protects-the-wikimedia-projects-and-volunteers-from-forum-shopping/|won a legal victory in Germany’s courts]] that sets a legal precedent defending the Wikimedia projects and volunteers against "forum shopping", choosing a court in a jurisdiction whose laws might be more favorable to them. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Reports|quarterly Metrics Reports]]''</small> *'''Wikimedia Enterprise''': [https://enterprise.wikimedia.com/blog/pleias-and-wikimedia-enterprise-partner/ Wikimedia Enterprise and French AI startup Pleias have joined forces] to show that structured, machine-readable knowledge can drive AI innovation while upholding openness, verifiability, and ethical development. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Ombuds Commission''': [[m:Talk:Ombuds commission#Announcing the 2025 Ombuds Commission|Announcing the 2025 Ombuds Commission]]. *'''Universal Code of Conduct''': [[m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Announcements#U4C Non-voting member appointed|Wikimedia Foundation has chosen to appoint Jacob Rogers, Associate General Counsel]], to the Foundation advisory seat on the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C). *'''Wikimedia Foundation Board of Trustees''': The Board met virtually on 11 December to hold its quarterly business. See the most recent corporate actions taken on the [[m:Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard|Board Noticeboard]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/4|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|class=skin-invert|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15:55, 10 ਮਾਰਚ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=28358976 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 5</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on 10 March. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/5|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small> *'''Wikimania 2025''': Program submission is still open until March 31. [[wikimania:Special:MyLanguage/2025:Program|Apply now]] to speak at Wikimania 2025. *'''Research Fund''': The [[m:Special:MyLanguage/Grants:Programs/Wikimedia Research & Technology Fund/Wikimedia Research Fund|2025 Wikimedia Research Fund]] is launching, inviting proposals from researchers aiming to advance free knowledge through Wikimedia projects. [[diffblog:2025/03/13/announcing-the-newest-round-of-the-research-fund/|Submit your proposal before April 16]]. *'''Central Notice Training''': [[diffblog:2025/03/17/learn-more-about-updates-to-the-central-notice-guidelines-by-joining-a-central-notice-requester-training/|Learn more about updates to the Central Notice Guidelines]] by joining a Central Notice Requester training [[m:Event:Central Notice Requester Training|on March 26 at 14:00 UTC]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:f:Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Design System''': [[diffblog:2025/03/14/wikimedia-design-jam-introduces-codex-to-designers/|Learn more about Wikimedia’s Codex design system]] and how to use it while designing for Wikimedia projects. *'''Tech News''': The [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special%3AContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=es&wprov=wppw2 improved Content Translation tool dashboard] is now available in [[phab:T387820|10 Wikipedias]] and will be available for all Wikipedias [[phab:T387821|soon]]; on Wikimedia Commons, a [[c:Commons:WMF support for Commons/Upload Wizard Improvements#Improve category selection|new system to select the appropriate file categories]] has been introduced. More updates from tech news week [[diffblog:2025/03/10/tech-news-2025-week-11/|11]] and [[diffblog:2025/03/17/tech-news-2025-week-12/|12]]. *'''P&T Annual Planning''': The Product & Technology department [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|publishes its plans]] early in the annual planning process, which is on Meta-Wiki and [[:m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|open for feedback]]. These [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs#Product and Technology Objectives|objectives and key results]] are not a list of projects, but instead, a set of directions for problems to solve and impacts to achieve over the course of the year. We look forward to engaging with the community on this plan. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Equity|Knowledge Equity]]'''<br/><small>''See also a list of all movement events: [[m:Special:AllEvents|on Meta-Wiki]]''</small> *'''Resource Support Pilot''': [[:en:Wikipedia talk:WikiProject Resource Exchange/Resource Request#We want to buy you books|The pilot project]] on English Wikipedia to fund small resource requests (like books) to support editors in improving content has moved to [[:en:Wikipedia talk:WikiProject Resource Exchange/Resource Request#Working on specifics|the next phases of the discussion]]. *'''Wikisource Conference''': [[diffblog:2025/03/13/wikisource-volunteers-reunite-after-a-decade-at-the-international-wikisource-conference-2025-in-bali/|Some highlights]] from the Wikisource Conference 2025 in Bali. *'''ESEAP Hub''': [[diffblog:2025/03/20/eseap-hub-the-story-so-far-and-look-ahead/|Future plans for the ESEAP Hub]] one-year pilot project. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Safety & Integrity|Safety & Integrity]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> *'''Litigation review''': [[diffblog:2025/03/14/2024-wikimedia-foundation-litigation-review-defending-the-wikimedia-projects-and-volunteers-in-court-and-shaping-the-future-of-the-internet/|Read key points of the Wikimedia Foundation's legal work last year]] to protect free and open knowledge broadly, and the Wikimedia volunteers and projects in particular. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Affiliations Committee''': [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/X7FQFUXRZ5JBLBNNA2GZY7XMWUOKPZDA/|Announcement of the 2025 Affiliations Committee Appointments]]. *'''Wikimedia MKD''': [[m:Affiliations Committee/Resolutions/2025/North Macedonian affiliates|Recognition]] of [[m:Wikimedia MKD|Wikimedia MKD User Group]]. *'''Wikimedia Community User Group Burundi''': [[m:Affiliations Committee/Resolutions/2025/Recognition of Wikimedia Community User Group Burundi|Recognition]] of [[m:Wikimedia Community User Group Burundi|Wikimedia Community User Group Burundi]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/5|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|class=skin-invert|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17:38, 24 ਮਾਰਚ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=28401145 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 6</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on 21 March. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/6|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small> *'''Progress on the Annual Plan''': [[diffblog:2025/03/24/progress-on-the-annual-plan-six-month-snapshot/|Six-Month Snapshot]]. *'''Global Trends''': [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard/Global trends and strengthening Wikipedia’s neutral point of view|A message from Wikimedia Foundation's Board of Trustees]] on global trends and [[diffblog:2025/03/27/strengthening-wikipedias-neutral-point-of-view/|strengthening Wikipedia’s neutral point of view]]. *'''Wikimedia Hackathon''': [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2025|The registration]] to attend the Wikimedia Hackathon is still open until midnight April 13. *'''Central Asia Wikicon''': [[m:Special:MyLanguage/Central Asian WikiCon 2025|The Central Asian WikiCon 2025]] will take place on April 19–20 in Tashkent, Uzbekistan. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:f:Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Infrastructure''': [[diffblog:2025/04/01/how-crawlers-impact-the-operations-of-the-wikimedia-projects/|How crawlers impact the operations of the Wikimedia projects]]. *'''Tech News''': The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] will be released to multiple wikis (see [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#Global Deployment Plan|deployment plan]] for details) in April 2025; The Editing team is working on a new [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit check]]: [[mw:Special:MyLanguage/Edit check#26 March 2025|Peacock check]]. This check’s goal is to identify non-neutral terms while a user is editing a wikipage. More updates from tech news week [[diffblog:2025/03/24/tech-news-2025-week-13/|13]] and [[diffblog:2025/04/01/tech-news-2025-week-14/|14]]. *'''Wikifunctions''': Read the [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-03-28|latest status updates]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Equity|Knowledge Equity]]'''<br/><small>''See also a list of all movement events: [[m:Special:AllEvents|on Meta-Wiki]]''</small> *'''Wikipedia Library''': [[diffblog:2025/04/02/whats-new-in-the-wikipedia-library-january-march-2025/|What’s new]] from January to March 2025. *'''Let's Connect Learning Clinic''': Missed the last Learning Clinic on "Safe Spaces, Strong Voices: Advancing Inclusion through the UCoC"? [[m:Special:MyLanguage/Grants:Knowledge Sharing/Connect/Calendar|Recording is now available]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Safety & Integrity|Safety & Integrity]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> *'''Transparency report''': The Wikimedia Foundation’s publishes its [[foundationsite:about/transparency/2024-2/|latest Transparency Report]] covering the period from July to December 2024. View [[diffblog:2025/03/31/the-wikimedia-foundations-latest-transparency-report-3/|highlights from the report]]. *'''Global Advocacy''': Read [[diffblog:2025/03/21/dont-blink-protecting-the-wikimedia-model-its-people-and-its-values-in-february-2025/|the latest developments on public policy advocacy]] from Wikimedia Foundation's Global Advocacy team. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2024-2025/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Reports|quarterly Metrics Reports]]''</small> *'''Wikimedia Enterprise''': [https://enterprise.wikimedia.com/blog/prorata-ai-and-wikimedia-enterprise-partner/ Wikimedia Enterprise Partners with ProRata.ai to Champion Sustainable Search Engine Practices]. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Elections Committee''': [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/GN6N7INJGG7L6AFK63T27DGCXKR376AL/|Wikimedia Foundation Governance Committee has appointed a new Elections Committee]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/6|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|class=skin-invert|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15:53, 7 ਅਪਰੈਲ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=28457464 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 7</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on April 4. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/7|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small> * '''Annual Planning and global trends''': [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Collaboration#Meetings, events and calls|Join one of the many conversations]] happening over April and May about how Wikimedians around the world are responding to [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Global Trends|global trends]] and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Collaboration|help shape the Foundation's annual plan]]. * '''CEE Catchup''': Join the upcoming [[:m:Event:CEE Catch up Nr. 9 (April 2025)|global trends workshop for the CEE communities]] organized together with the [[:m:CEE Hub|CEE Hub]] on April 23 at 16:00 UTC, to discuss AI, NPOV, Wikimedia communities and more. * '''Neutral point of view''': [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Global Trends/Common global standards for NPOV policies|More information and an update]] about the work to strengthen Wikipedia's neutral point of view. * '''Wiki Workshop 2025''': [[m:Special:MyLanguage/Wiki Workshop 2025|Register for the 12th annual Wiki Workshop]] taking place on May 21–22. It brings together researchers and scholars from around the globe who are interested in or actively engaged in research and development on Wikimedia projects. * '''Learning Clinic''': The upcoming [[metawiki:Grants:Knowledge Sharing/Connect/Calendar|Let’s Connect Learning Clinic]] is focusing on "Understanding and Navigating Conflict in Wikimedia Projects (Part 1)" and will take place on April 29 at 14:30 UTC. * '''Community Resilience and Sustainability''': [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Conversation Hour 2025 04 24|Quarterly Conversation hour]] taking place on April 24 at 18:00 UTC to discuss Trust and Safety, the Universal Code of Conduct, Committee Support, and Human Rights. * '''Wikimedia Hackathon''': [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2025|The Wikimedia Hackathon 2025]] will take place on May 2–4. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:f:Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Wikifunctions''': [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Main Page|Wikifunctions]] is now [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2024-09-13|integrated with Dagbani Wikipedia]]. It is the first Wikimedia project that will be able to call and integrate functions directly into Wikipedia articles. [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Read more weekly updates on Wikifunctions]]. *'''Edge Uniques''': [[:m:Edge Uniques|Introducing Edge Uniques]], a technical approach which consists of privacy-preserving first-party cookies that will enable usability testing of features through A/B testing, more accurate counting of site visits, and a way to stop distributed denial-of-service (DDoS) with better precision. *'''Tech News''': The Design System Team is preparing to release the next major version of Codex (v2.0.0) on April 29; Last week, the default thumbnail size was increased from 220px to 250px. This changes how pages are shown in all wikis and has been requested by some communities for many years, but wasn’t previously possible due to technical limitations. More updates from Tech News week [[diffblog:2025/04/07/tech-news-2025-week-15/|15]] and [[diffblog:2025/04/15/tech-news-2025-week-16/|16]]. *'''Outreachy''': Celebrating the excellent contributions from both interns and mentors in [[diffblog:2025/04/04/outreachy-round-29-internship-program/|Round 29 of the Outreachy internship program]]. *'''Developer Satisfaction Survey''': The results of the [[mw:Developer Satisfaction Survey/2025|Developer Satisfaction Survey (2025)]] are available. Thank you to all participants. These results help the Foundation decide what to work on next and to review what they recently worked on. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Equity|Knowledge Equity]]'''<br /><small>''See also a list of all movement events: [[m:Special:AllEvents|on Meta-Wiki]] · [[m:WikiLearn#Stay updated|WikiLearn]]''</small> *'''Wiki Loves Monuments''': [[foundationsite:news/2025/04/08/redemption-the-winners-of-wiki-loves-monuments-2024/|Celebrating the winners of Wiki Loves Monuments 2024]]. *'''Wikimedia Research Showcase''': Watch the latest research showcase featuring the theme of "[[mw:Wikimedia Research/Showcase|Motivation of Wikipedia Editors]]". '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Safety & Integrity|Safety & Integrity]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> *'''Digital Rights''': [[diffblog:2025/04/12/merging-ubuntu-and-digital-rights-in-africa-wikimedians-leading-conversations-at-the-digital-rights-and-inclusion-forum-2025-drif25/|Wikimedians leading conversations at the Digital Rights and Inclusion Forum 2025 (DRIF25)]]. *'''Community Resilience''': To better support community members when they are facing challenges while contributing to Wikimedia projects, the Trust and Safety team worked with the Arbitration Committees to create [[diffblog:2025/04/09/do-you-know-how-to-get-support-in-the-wikimedia-community/|Project Maps of communities]]. *'''RightsCon 2025''': [[diffblog:2025/04/11/wikimedia-at-rightscon-2025-key-takeaways-on-advocacy-and-inclusion/|Key takeaways on advocacy and inclusion]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/7|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|link=|class=skin-invert|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17:16, 21 ਅਪਰੈਲ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=28559530 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 8</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on April 18. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/8|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small> *'''Marking a transition at the Wikimedia Foundation''': [[:diffblog:/2025/05/06/marking-a-transition-at-the-wikimedia-foundation/|update from CEO Maryana Iskander]]. *'''Annual Planning''': We published the [[diffblog:2025/04/25/sharing-the-wikimedia-foundations-2025-2026-draft-annual-plan/|draft Annual Plan]] for the coming fiscal year (2025-2026) which prioritizes work to respond to [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Global Trends|global trends.]] Feedback welcome on [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|the talk page]] and [[m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Collaboration|many other places]]. *'''WikiForHumanRights''': Join the information session for [[m:Event:2025 WikiForHumanRights Information Session|the 2025 WikiForHumanRights Campaign]] on May 9 at 16:00 UTC. *'''Youth Conference''': [[m:Youth Conference 2025|Wikimedia Youth Conference 2025]] will take place on May 16-18 in Prague. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:f:Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''AI Strategy''': [[diffblog:2025/04/30/our-new-ai-strategy-puts-wikipedias-humans-first/|Our new AI strategy puts Wikipedia's humans first]]. *'''Tech News''': Event organizers who host collaborative activities on [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#Global Deployment Plan|multiple wikis]], including Bengali, Japanese, and Korean Wikipedias, now have access to the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]. Also, admins in the Wikipedia where the extension is enabled will automatically be granted the event organizer right soon. More updates from Tech News week [[diffblog:2025/04/21/tech-news-2025-week-17/|17]] and [[diffblog:2025/04/28/tech-news-2025-week-18/|18]]. *'''Abstract Wikipedia selected as a grant finalist''': Abstract Wikipedia has been selected by the MacArthur Foundation as [[diffblog:2025/04/30/abstract-wikipedia-is-a-100change-finalist/|one of five finalists for their 100&Change competition]]. The winner will be announced in late 2025. *'''Language and Internationalization''': Read some key highlights from [[diffblog:2025/04/24/language-and-internationalization-newsletters-7/|the April 2025 edition of the Language and internationalization newsletter]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Equity|Knowledge Equity]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:AllEvents|list of movement events]] · [[m:WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]]''</small> *'''Wikimania''': [[diffblog:2025/04/23/announcing-the-wikimania-2025-location/|Wikimania 2025 will be held in the Nairobi neighborhood of Gigiri]] and will host a special one-off [[diffblog:2025/05/01/convening-users-with-extended-rights-to-discuss-safety-privacy-and-tools-during-wikimania-2025/|preconference day for users with extended rights]]. *'''Learning Clinic''': The recent [[m:Grants:Knowledge Sharing/Connect/Calendar|Let's Connect Learning Clinic]] was about "Exploring Diff Blog: Sharing your story, & understanding Technical Implementation" and took place on May 6 at 12:00 UTC. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Safety & Integrity|Safety & Integrity]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> *'''Data privacy''': Arguing for data privacy and safety of internet users worldwide: [[diffblog:2025/04/25/arguing-for-data-privacy-and-safety-of-internet-users-worldwide-our-amicus-brief-in-the-snap-v-pina-lawsuit/|Our amicus brief in the Snap v. Pina lawsuit]]. *'''World Press Freedom Day''': We will be advocating for Wikimedia's model and speaking about "Information as a Public Good in the Age of AI" for [https://www.unesco.org/en/press-freedom/programme-2025?hub=66704 UNESCO's World Press Freedom Day] event in Brussels. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Reports|quarterly Metrics Reports]]''</small> *'''Risk preparedness:''' We shared the Foundation's approach to [[:diffblog:/2025/05/02/risk-preparedness-in-the-foundations-annual-plan/|risk preparedness as part of the annual plan]]. *'''Financial Report''': [[diffblog:2025/04/29/takeaways-from-the-wikimedia-foundations-form-990-for-fiscal-year-2023-2024/|Takeaways from the Wikimedia Foundation's Form 990 for fiscal year 2023-2024]]. *'''Annual Report''': The Foundation published the Annual Reports for both the [[foundationsite:annualreports/2023-2024-annual-report/|Wikimedia Foundation]] and the [https://wikimediaendowment.org/annualreports/2023-2024-annual-report Wikimedia Endowment]. These reports highlight the impact of work done by our global community of volunteers, staff, and donors over the past year. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Board and Board committee updates''': The Board met in in March to hold its quarterly business meeting and joined other meetings as part of the Wikimedia Foundation's annual strategic planning. See the most recent actions and updates on the [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard|Board Noticeboard]]. *'''Wikimedians of Chicago User Group''': [[m:Affiliations Committee/Resolutions/2025/Recognition of Wikimedians of Chicago User Group|Recognition]] of [[m:Wikimedians of Chicago User Group|Wikimedians of Chicago User Group]]. *'''Affcom News''': Read [[m:Affiliations Committee/News/Issue 5|the latest issue of AffCom News (January-March 2025)]], the newsletter that distributes relevant news and events about the work of Wikimedia's [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee]]. *'''Elections Committee update:''' [[m:Wikimedia Foundation elections/2025#Proposed rules|Review and comment on the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection rules]] for the upcoming 2025 selection process. The deadline is May 15 at 23:59 AoE. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l'actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/8|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|link=|class=skin-invert|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:00, 6 ਮਈ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=28664042 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 9</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on 6 May. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/9|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small> *'''Global Trends Community Workshop''': Join Foundation staff and trustees on [[m:Event:Global Trends Community Workshop|May 28th from 16:00 UTC]] for an online community workshop about [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Global Trends|global trends impacting Wikimedia]]. This workshop is part of [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Collaboration|continuous conversations]] aimed at connecting the movement and collaborating on the Foundation's annual plan. *'''Wiki Causerie''': [[m:WikiFranca/WikiCauserie/Editions|Wiki Causerie]] call with a focus on discussing the global trends to help shape the Foundation's annual plan will be held on [[m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Collaboration#Meetings, events and calls|May 23]]. *'''ESEAP Summit''': The [[m:ESEAP Strategy Summit 2025|ESEAP Strategy Summit 2025]] will take place in Manila, Philippines on May 23–25. *'''EduWiki Conference 2025''': The [[m:EduWiki Conference 2025|EduWiki Conference 2025]] will take place in Bogotá, Colombia on May 30–June 1. *'''Wiki Workshop 2025''': [[m:Special:MyLanguage/Wiki Workshop 2025|The 12th annual Wiki Workshop]] will take place online on May 21–22. *'''U4C Call for Candidates''': The [[m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|Universal Code of Conduct Coordinating Committee 2025 elections]] are accepting candidates until May 28. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[f:Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Content Translation''': A decade of consistent improvements to the [[diffblog:2025/05/08/a-decade-of-consistent-improvements-to-the-content-translation-tool-yields-over-two-million-wikipedia-articles/|Content Translation tool]] yields over two million Wikipedia articles. *'''Charts Extension''': After successfully deploying the extension on Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedia, we are moving forward with the next phase of deployment. Please consult [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|our page]] to discover when the new Charts extension will be deployed on your wiki. *'''Abstract Wikipedia''': [[f:Wikifunctions:Status updates/2025-05-09|Where Abstract Wikipedia fits into the new Wikimedia AI strategy]]. *'''Tech News''': The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|“Get shortened URL”]] link on the sidebar now includes a [[phab:T393309|QR code]]. Wikimedia site users can now use it by scanning or downloading it to quickly share and access shared content from Wikimedia sites, conveniently. More updates from Tech News week [[diffblog:2025/05/06/tech-news-2025-week-19/|19]] and [[diffblog:2025/05/12/tech-news-2025-week-20/|20]]. *'''Topical Lists''': Read about [[diffblog:2025/05/06/the-list-effect-how-organized-information-drives-wikipedia-growth/|the important role of topical lists]] in supporting campaigns and editing, as well as strategies for the future development, implementation, and sustainment of list-building support. *'''Two-factor Authentication''': From May 20, 2025, [[m:Special:MyLanguage/Oversight policy|oversighters]] and [[m:Special:MyLanguage/Meta:CheckUsers|checkusers]] will need to have their accounts secured with [[w:en:Multi-factor authentication|two-factor authentication]] (2FA) to be able to use their advanced rights. In the future, this requirement may be extended to other users with advanced rights. [[m:Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|Read the announcement]]. *'''Mobile Apps''': The iOS app team is experimenting with an "[[mw:Wikimedia Apps/iOS Suggested edits project/Activity Tab Experiment|Activity Tab]]" on Turkish, Spanish, French, and Chinese Wikipedias to see if inviting new editors to add images through Suggested Edits increases engagement. This insight will guide future improvements to the app experience. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Equity|Knowledge Equity]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:AllEvents|list of movement events]] · [[m:WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]]''</small> *'''Learning Clinic''': The next [[m:Grants:Knowledge Sharing/Connect/Calendar|Let's Connect Learning Clinic]] will be about "Communication and Cultural Sensitivity in Conflict Resolution - Best practices (Part 2)" and will take place on May 27 at 13:00 UTC. *'''The Wikipedia Library''': [[diffblog:2025/05/07/the-wikipedia-library-a-million-links-and-beyond/|An important milestone for The Wikipedia Library (TWL) has been reached]]. More than a million links have been added to Wikimedia projects by Library users. *'''Wikisource''': [[diffblog:2025/05/13/wikisource-preserving-the-past-for-the-future/|Watch the video celebrating the global Wikisource community]] in safeguarding our cultural heritage for future generations. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Safety & Integrity|Safety & Integrity]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> *'''India Legal Update''': [[w:en:Special:Permalink/1290423136#c-JSutherland_(WMF)-20250509212200-JSutherland_(WMF)-20250502175300|Good news from our legal team]], the Supreme Court of India set aside the Delhi High Court’s order directing the takedown of the [[w:en:Asian News International vs. Wikimedia Foundation|''Asian News International v. Wikimedia Foundation'' English Wikipedia article]]. [https://api.sci.gov.in/supremecourt/2025/2483/2483_2025_4_1501_61678_Judgement_09-May-2025.pdf The Supreme Court’s verdict] upholds the right to report and share information on matters of public interest, including legal proceedings in open courts. *'''UK Legal Challenge''': [[diffblog:2025/05/08/wikimedia-foundation-brings-legal-challenge-to-new-uk-online-safety-act-requirements/|Wikimedia Foundation brings legal challenge to new UK Online Safety Act requirements]]. *'''UCoC Updates''': The [[m:Universal Code of Conduct/Annual review/2025|Universal Code of Conduct 2025 annual review]] concluded, with community voting approving the proposed changes to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/9|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|class=skin-invert|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:45, 20 ਮਈ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=28731993 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 10</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on 16 May. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/10|translate]].''</div> ---- '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small> [[File:Colorful_Acacia_Tree.png|right|250px]] *'''Wikimania''': [[diffblog:2025/05/27/register-now-to-attend-wikimania-nairobi/|Register now to attend Wikimania Nairobi]]! Registration for the in-person event will be open until July 13 or while places remain. For joining virtually, you will be able to register at any time. *'''Let's Connect''': The next Let's Connect Learning Clinic will focus on "1Lib1Ref: Tools, Tactics and Innovation". The session will take place on [[m:Grants:Knowledge Sharing/Connect/Calendar|June 5 at 15:00 UTC]]. *'''U4C Call for Candidates''': The voting period for [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|Universal Code of Conduct Coordinating Committee 2025]] is open from June 3 to June 17 at 12:00 UTC. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:f:Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Tech News''': The Wikimedia Foundation will publish a hub for [[diffblog:2024/07/09/on-the-value-of-experimentation/|experiments]] to showcase and get user feedback on product experiments; The Moderator Tools team will launch [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|a new filter to Recent Changes]], starting at Indonesian Wikipedia. The goal is to help Recent Changes patrollers identify potentially problematic edits. More updates from Tech News week [[diffblog:2025/05/19/tech-news-2025-week-21/|21]] and [[diffblog:2025/05/26/tech-news-2025-week-22/|22]]. *'''Abstract Wikipedia''': A community-wide discussion for the development of [[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]] is now open on Meta: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. The discussion is open until June 12 at [[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]], and every opinion is welcomed. *'''Temporary accounts''': Admins, bureaucrats, or stewards will be manually granting [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Access to Temporary Account IP Addresses Policy|access to temporary account IP addresses]] to users without certain extended rights. Previously, these users were gaining this right automatically. The decision to change this was made by the Trust and Safety Product team after discussing with almost 20 large Wikipedia communities and Meta-Wiki. See the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates/2025-05 Access to IP addresses|full message about the change]]. In addition, the team is finishing work which unblocks rollouts on large wikis. A series of deployments will be happening in June. [[mw:Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|See the latest project update]] to learn about the satisfaction survey, related changes to features and tools, and more. *'''Wikifunctions''': [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Main Page|Wikifunctions]] is deployed on five Wiktionaries: [[wikt:ha:|Hausa]], [[wikt:ig:|Igbo]], [[wikt:bn:|Bengali]], [[wikt:ml:|Malayalam]], and [[wikt:dv:|Dhivehi/Maldivian]]. Users of the five projects are now allowed to call on Wikifunctions' functions freely from their user interface. *'''WikiGames''': A daily trivia game called ''[[mw:Wikimedia Apps/Team/Android/TrivaGame|WikiGames]]'' is coming to the Wikipedia Android app. It invites users to test their knowledge by guessing which historical event happened first based on real events from Wikipedia's "On this day" content. The game's goal is to help new audiences discover a preferred destination for discovering, engaging, and building encyclopedic content. It has been gradually rolled out as an A/B test to 50% of users in English, French, Portuguese, Russian, Spanish, Arabic, Chinese, and Turkish. *'''Wikimedia Cloud VPS''': [https://techblog.wikimedia.org/2025/05/06/wikimedia-cloud-vps-ipv6-support/ We have introduced IPv6 to the cloud virtual network], enhancing the platform's scalability, security, and future-readiness. *'''CampaignEvents extension''': Two new features [https://techblog.wikimedia.org/2025/05/12/promoting-events-and-wikiprojects/ Invitation Lists and Collaboration List] that allow organizers to promote events and WikiProjects on the wikis are now available. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Equity|Knowledge Equity]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:AllEvents|list of movement events]] · [[m:WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]]''</small> *'''WikiLearn''': Discover how online learning is helping develop Wikidata skills and the new courses coming up this quarter on [[diffblog:2025/05/15/wikilearn-news-may-2025/|WikiLearn News May 2025 edition]]. *'''Youth Conference''': Young Wikimedians gathered in Prague for [[diffblog:2025/05/15/the-future-is-now-young-wikimedians-gather-in-prague-for-the-first-ever-youth-conference/|the first-ever Youth Conference]], created ''for'' young people and ''by'' young people. *'''Gender Gap''': [[diffblog:2025/05/14/celebrate-women-campaign-2025-wikimedia-foundation-reflections/|Wikimedia Foundation Reflections]] on the Celebrate Women* Campaign 2025. *'''Accessibility''': In celebration of Global Accessibility Awareness Day 2025, we would like to look back together and highlight [[diffblog:2025/05/15/celebrating-global-accessibility-awareness-day-2025/|recent improvements and progress]] to ensure that the Wikimedia projects are more accessible for everyone. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Safety & Integrity|Safety & Integrity]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> *'''India Legal Update''': A victory for free speech, for Wikipedia and Beyond! [[diffblog:2025/05/23/indian-apex-court-restores-wikipedia-article-about-an-ongoing-lawsuit/|The Supreme Court of India overturned a Delhi High Court order]] that had required the removal of an English Wikipedia article about an ongoing lawsuit. *'''Mandatory 2FA''': Checkusers and oversighters will need to have two-factor authentication (2FA) enabled, otherwise they won't be able to use their tools. In the future, this requirement may apply to more user right groups. This is to increase the security of user accounts. [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|See the full message]]. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Board Election''': [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 Selection & Call for Questions]]. *'''Assamese Wikimedia Community User Group''': [[m:Affiliations Committee/Resolutions/2025/Recognition of Assamese Wikimedia Community User Group|Recognition]] of [[m:Assamese Wikimedia Community User Group|Assamese Wikimedia Community User Group]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l'actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/10|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:56, 3 ਜੂਨ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=28823402 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 11</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on May 30. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/11|translate]].''</div> ---- [[File:Cdl Magistrali Aprile 2018.jpeg|thumb|This month we celebrate Loretta and her contributions.|alt=This month we celebrate Loretta and her contributions.]] '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Tech News''': The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Chart extension]] is now available on all Wikimedia wikis. Editors can use this new extension to create interactive data visualizations like bar, line, area, and pie charts. The [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product|Trust and Safety Product team]] is finalizing work needed to roll out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] on large Wikipedias. More updates from Tech News week [[diffblog:2025/06/03/tech-news-2025-week-23/|23]] and [[diffblog:2025/06/10/tech-news-2025-week-24/|24]]. *'''New Engagement Experiments''': [[mw:Special:MyLanguage/New Engagement Experiments/WikiRun|We're testing out WikiRun]], a fun game that lets you race through Wikipedia by clicking from one article to another, aiming to reach a target page in as few steps and in as little time as possible! It's an experiment to explore new ways of engaging readers. [https://wikirun-game.toolforge.org/ Give it a try] and let us know what you think [[mw:Talk:New Engagement Experiments/WikiRun|on the talk page]]! '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Equity|Knowledge Equity]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:AllEvents|list of movement events]] · [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]]''</small> *'''WikiCelebrate''': How one librarian brought Wikipedia into the classroom and beyond: this month [[diffblog:2025/06/09/wikicelebrating-loretta-how-one-librarian-brought-wikipedia-into-the-classroom-and-beyond/|we celebrate Loretta]]. *'''Wikimedia Research Showcase''': The next showcase will center around the theme of "Ensuring Content Integrity on Wikipedia" and will [[mw:Wikimedia Research/Showcase|take place on June 18 at 16:30 UTC]]. *'''Resource Support''': [[w:en:Wikipedia:Resource support pilot|Resource Support pilot project is now open to requests]]. This is a pilot project which aims to support Wikipedia content editors in obtaining resources that they need to improve content on Wikipedia. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Safety & Integrity|Safety & Integrity]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> *'''Global Advocacy''': Read [[diffblog:2025/06/08/dont-blink-protecting-the-wikimedia-model-its-people-and-its-values-in-april-2025/|important highlights on public policy advocacy]] from Wikimedia Foundation's Global Advocacy team. *'''Global Advocacy''': The Global Advocacy team will be representing the Wikimedia Foundation at [https://medium.com/wikimedia-policy/join-the-wikimedia-foundation-to-discuss-ai-open-source-for-the-public-good-and-global-internet-93e368cce381 several events in June and July] – including hosting an edit-a-thon during UN Open Source week and running a booth at the [[w:en:Internet Governance Forum|Internet Governance Forum]]. '''Board and Board committee updates'''<br /><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Board Election''': The call for candidates for the [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 Selection]] will be opened on June 17. *'''Wikimedia Aotearoa New Zealand''': [[diffblog:2025/06/12/welcoming-wikimedia-aotearoa-new-zealand-as-the-latest-wikimedia-chapter/|Welcoming Wikimedia Aotearoa New Zealand as the Latest Wikimedia Chapter]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/11|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|link=|class=skin-invert|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:39, 17 ਜੂਨ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=28843544 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 12</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on June 13. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/12|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- [[File:Wikimedia Hackathon 2025 Istanbul 3D printed logo.jpg|Wikimedia Hackathon 2025 Istanbul|alt=Wikimedia Hackathon 2025 Istanbul|thumb]] '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small> *'''Elections for the Wikimedia Foundation Board of Trustees''': [[diffblog:2025/06/17/call-for-candidates-is-now-open-wikimedia-foundation-board-of-trustees/|Call for candidates is now open]] until July 2 at 11:59 UTC. *'''Sister projects task force''': The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|sister projects task force]] has started a [[diffblog:2025/06/27/community-consultation-about-the-wikispore-and-wikinews/|community consultation about Wikispore and Wikinews]]. *'''Wikimania 2025''': [[wikimania:2025:Wikimania|Register now]] to join Wikimania 2025 virtually from 6–9 August. *'''Neutral Point of View''': This year's annual planning [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Collaboration|saw many conversations]] about the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Global Trends|global trends]] that affect our movement including [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Global Trends/Common global standards for NPOV policies#What we are hearing about neutrality in our meetings with the communities|neutrality and the NPOV policies]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Infrastructure|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:f:Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Wikimedia Hackathon 2025''': [[diffblog:2025/06/24/wikimedia-hackathon-2025-a-place-where-everything-is-technically-possible/|Highlights from Wikimedia Hackathon]], a place where everything is 'technically possible'. *'''Wiki Mentor Africa Hackathon''': [[diffblog:2025/06/12/reflections-from-the-wiki-mentor-africa-hackathon-insights-from-participants-and-mentors/|Reflections and insights]] from participants and mentors. *'''Wikimedia API''': The MediaWiki Interfaces team will be [https://techblog.wikimedia.org/2025/06/12/apis-as-a-product-investing-in-the-current-and-next-generation-of-technical-contributors/ investing in Wikimedia web (HTTP) APIs] to better serve technical volunteer needs and protect Wikimedia infrastructure from potential abuse. *'''Tech News''': The Editing team will release [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Multi check|Multi Check]] to most Wikipedias. This feature shows multiple [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Reference check|Reference checks]] within the editing experience. This encourages users to add citations when they add multiple new paragraphs to a Wikipedia article. More updates from Tech News week [[diffblog:2025/06/16/tech-news-2025-week-25/|25]] and [[diffblog:2025/06/23/tech-news-2025-week-26/|26]]. *'''Temporary Accounts''': [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Temporary accounts]] were rolled out on ten large and medium-size Wikipedias, including Arabic, Chinese, French, Polish, Indonesian and more. Deployments on more Wikipedias will follow this week. [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Share your thoughts]] about the project. *'''Mobile Apps''': Mobile Apps team launched A/B test of [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Tabbed Browsing (Tabs)|Tabbed Browsing]] on the iOS Wikipedia App. Users in Arabic, English, and Japanese in select regions will see the test. *'''WikiGames''': The Android team launched ''Which Came First?'' — a fun, multilingual [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/TrivaGame|trivia game]] now available to all Android users in nine languages (Arabic, Chinese, English, French, German, Portuguese, Russian, Spanish and Turkish). It's a new step in making Wikipedia more interactive and engaging for mobile users. *'''Community Wishlist''': Read [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#June 18, 2025: Results of our last Wishathon sprint|results]] of the recently closed "[[m:Special:MyLanguage/Community Tech/Wishathon|Wishathon]]", our internal hackathon organized by [[m:Special:MyLanguage/Community Tech|Community Tech]] to help fulfil more wishes from Community Wishlist. *'''Wikifunctions''': Read Wikifunctions' [[f:Wikifunctions:Status updates/2025-06-21|July–September 2025 plans]]. *'''CampaignEvents Extension''': [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] has now been deployed to all Wikipedia, meaning that organizers on any language Wikipedia can now gain access to the extension features directly on that Wikipedia through the Wikipedia local admins. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Equity|Knowledge Equity]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:AllEvents|list of movement events]] · [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]]''</small> *'''Let's Connect Peer Learning''': A look into 3 years of [[diffblog:2025/06/13/why-you-should-be-part-of-lets-connect-evaluating-the-programs-results/|Let's Connect and peek into what's next]]. *'''Knowledge Equity Fund''': How a [[diffblog:2025/06/18/how-a-knowledge-equity-fund-grantee-and-a-wikimedia-affiliate-collaborate-on-human-rights-the-partnership-between-kontras-and-wikimedia-indonesia/|Knowledge Equity Fund grantee and a Wikimedia affiliate]] collaborate on Human Rights. *'''A Wiki Minute Videos''': We published [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Communications/A Wiki Minute#What are the videos?|three new 'A Wiki Minute' videos]] about what it takes to run Wikipedia and more topics. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Communications/A Wiki Minute#Where are the videos?|All videos]] are recorded and captioned in Arabic, German, English, French, Brazilian-Portuguese, Spanish. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Goals/Safety & Integrity|Safety & Integrity]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog]''</small> *'''Legal''': [[diffblog:2025/06/17/administrative-update-to-the-wikimedia-foundation-terms-of-use/|Administrative update to the Wikimedia Foundation Terms of Use]]. *'''Global Advocacy''': [[diffblog:2025/06/18/inside-the-first-big-un-wikipedia-edit-a-thon-expanding-tech-policy-knowledge/|Expanding tech policy knowledge at the first big UN Wikipedia edit-a-thon]]. *'''Legal''': [[m:Wikimedia Forum#Update on the UK legal challenge to Online Safety Act categorisation rules|We announced that a Wikipedia admin has joined our UK Online Safety Act lawsuit]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l'actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/12|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:08, 1 ਜੁਲਾਈ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=28877612 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 13</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on June 27. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/13|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- [[File:Laptop with Wikipedia "W" illustration.png|The Wikimania Hackathon 2025 inviting project ideas.|alt=Laptop with Wikipedia "W" illustration|thumb]] '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small> *'''Wikimania Hackathon 2025''': The Wikimania Hackathon 2025 is inviting you to [[diffblog:2025/06/30/call-for-projects-wikimania-hackathon-2025-is-coming-to-nairobi/|submit your project idea]]. *'''WikiWomen* Summit 2025''': [[wikimania:2025:WikiWomen* Summit|The WikiWomen* Summit 2025]] will take place in a hybrid format on 5th August, the pre-conference day of Wikimania 2025. [[diffblog:2025/06/27/wikiwomen-summit-2025-weaving-inclusive-futures-together/|Register now]]. *'''WikiIndaba 2025''': [[diffblog:2025/06/24/wikiindaba-2025-call-for-scholarship-applications-program-submission/|The scholarship applications and program submissions]] are open until 23:59 GMT on July 20. *'''WikiCon Brasil 2025''': [[wmbr:WikiCon Brasil 2025|WikiCon Brasil 2025]] will take place on July 19-20 in Salvador, Bahia, Brazil. *'''WikiConvention francophone 2025''': [[m:WikiConvention francophone/2025|The WikiConvention 2025]] will take place in Cotonou, Benin, October 2-5. The call for submissions [[m:WikiConvention francophone/2025/Soumissions|is open until July 15]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:f:Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Tech News''': [[mw:Special:MyLanguage/Help:Temporary accounts|Temporary accounts]] have been rolled out on 18 large and medium-sized Wikipedias, including German, Japanese, French, and Chinese; The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] has been enabled on all Wikipedias. More updates from Tech News week [[diffblog:2025/06/30/tech-news-2025-week-27/|27]] and [[diffblog:2025/07/08/tech-news-2025-week-28/|28]]. *'''AbuseFilter''': AbuseFilter maintainers can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:IPReputation/AbuseFilter variables|match against IP reputation data]] in [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilters]]. IP reputation data is information about the proxies and VPNs associated with the user’s IP address. This data is not shown publicly and is not generated for actions performed by registered accounts. *'''Favorite Templates''': A new feature related to [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|Template Recall and Discovery]] will be deployed to all Wikimedia projects: a [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData/Template discovery#Template categories|template category browser]] will be introduced to assist users in finding templates to put in their “favourite” list. The browser will allow users to browse a list of templates which have been organised into a given category tree. The feature has been requested by the community [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes/Select templates by categories|through the Community Wishlist]]. *'''Wikipedia App''': We have launched an A/B test of [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Tabbed Browsing (Tabs)|tabbed browsing in the Wikipedia iOS app]]. This feature allows users to open multiple articles in separate tabs, making it easier to switch between topics, explore, and return to previous reading spots. The test is currently running in Arabic, English, and Japanese in selected regions. We’re collecting feedback and plan to make the feature more widely available soon. *'''MediaWiki''': The MediaWiki Platform team has introduced a unified [[mw:Manual:Notifications|Built-in Notifications]] system, as part of [[mw:MediaWiki 1.44|MediaWiki 1.44]], that makes it easier for developers to send, manage, and customize notifications across the platform. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog] · [[m:WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]] · [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]''</small> *'''Hubs''': Personal, consistent and deeply human: [[diffblog:2025/06/26/personal-consistent-and-deeply-human-cee-hub-support-for-the-region-organizations/|How CEE Hub support the region organizations]]. *'''Legal''': Good intentions make for bad law in Utah, we argue in [[diffblog:2025/07/07/good-intentions-make-for-bad-law-in-utah-we-argue-in-our-amicus-brief-in-the-netchoice-v-brown-case/|our amicus brief in the Netchoice v. Brown case]]. *'''Wikimedia Organizations''': The Wikimedia Foundation and a group of experienced co-authors with affiliate background have drafted the paper [[m:Towards a Healthy Ecosystem of Wikimedia Organizations|Towards a Healthy Ecosystem of Wikimedia Organizations]]. This paper aims to be presented as a proposal for the movement at Wikimania in August 2025 in Nairobi. [[diffblog:2025/07/08/wikimedia-movement-organizations-draft-paper-open-for-community-review/|Share your feedback before July 29]]. *'''Advocacy''': We have created [[foundationsite:news/2025/06/27/the-wikipedia-test/|The Wikipedia Test]]: a public policy tool and a call to action to help ensure regulators consider how new laws can negatively affect online communities and platforms that provide services and information in the public interest. *'''Wikimedia Research Showcase''': The next showcase will center around the theme of "Examining the Impact of LLMs on Knowledge Production Communities" and will [[mw:Wikimedia Research/Showcase|take place on July 16 at 16:30 UTC]]. *'''Administrative Update to Our Privacy Policies''': Following personnel changes, we are removing the name of our former point of contact serving the European Economic Area and the UK for questions and requests related to personal data in the [[foundation:Special:Diff/518090|privacy policy]] and [[foundation:Special:Diff/518161|donor privacy policy]]. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Affiliations Committee''': [[m:Affiliations Committee/Resolutions/2025/User Group recognition interval period|New resolution from AffComm on User Group recognition interval period]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/13|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|link=|class=skin-invert|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18:55, 15 ਜੁਲਾਈ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=28981719 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 14</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks">[[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on July 11. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/14|translate]]. The bulletin will be back after Wikimania with a special issue on the 19th August.''</div> <div style="clear:both"></div> ---- [[File:Matatu bus illustration.png|Get Ready for Wikimania 2025!|alt=Matatu bus illustration.png|thumb]] '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small> *'''Wikimania 2025''': [[wmania:2025:Registration|Register to join virtually]] the 20th Wikimania taking place from [[diffblog:2025/07/21/wikimania-2025-connecting-wikimedians-across-the-world-for-20-years/|August 6-9]]. [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/schedule The programme] has highlights from across Wikimedia projects and communities including the reveal of who will be this year's [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/SQKC3A Wikimedians of the year.] *'''Strengthening a neutral point of view''': An overview of NPOV policies across Wikipedia projects, shows that 153 Wikipedias out of 342 (45%) don’t have easily accessible guidance on neutrality. The research was conducted to help understand how neutrality is ensured in our projects. and to provide an opportunity for peer learning across project communities. [[m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Global Trends/Common global standards for NPOV policies/Analysis of Neutral Point of View Policies across Wikipedias|Read the full research and join the conversation]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Apps]]&nbsp;· [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Tech News''': See all the 60 community-submitted tasks that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved over the last two weeks]] in Tech News week [[diffblog:2025/07/14/tech-news-2025-week-29/|29]] and [[diffblog:2025/07/21/tech-news-2025-week-30/|30]]. For example, the request to add Malayalam fonts in the [[oldwikisource:Special:MyLanguage/Wikisource:WS Export|Wikisource Book Export Tool]] was resolved and now, the rendering of Malayalam letters in exported Wikisource books [[phab:T374457|are accurate]]. *'''Temporary Accounts''': After the rollout of [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] on 18 large and medium-sized Wikipedias, we are monitoring the impact of this change, and preparing for the next deployments. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates#July 2025: Deployment on 18 large and medium-sized Wikipedias, and our plans for next months|See the full project update]]. *'''Add a link''': Administrators can now limit [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|"Add a Link"]] to newcomers, as opposed to keeping it open to more experienced editors as well. "Add a link" [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Constructive activation experimentation#Enwiki A/B test & "Add a Link" Improvements (Wiki Experiences 1.2.11 & 1.2.16)|helps newcomers to start editing]], so restricting the feature to them enables Administrators to cater the feature to that specific group, which they can do via the [[m:Special:CommunityConfiguration/GrowthSuggestedEdits|Community Configuration]] feature. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog] · [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]] · [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]''</small> *'''Digital Safety''': PEN America shares [[diffblog:2025/07/12/pen-america-shares-5-tips-for-bolstering-your-safety-and-privacy-online/|5 tips for bolstering your safety and privacy online]]. *'''Amicus brief''': [[diffblog:2025/07/10/our-amicus-brief-in-patterson-v-meta-defending-free-speech-and-the-open-internet-in-another-section-230-legal-case/|Our amicus brief in Patterson v. Meta]]: Defending free speech and the open internet in another Section 230 legal case. *'''UK Online Safety Act''': Court hearings for the Wikimedia Foundation's [[foundationsite:2025/07/17/wikimedia-foundation-challenges-uk-online-safety-act-regulations/|challenge to the UK Online Safety Act "Categorisation Regulations"]] happened on July 22 and 23. A verdict is not expected until August. *'''Advocacy sessions''': Collaborate for change at [[diffblog:2025/07/21/collaborating-for-change-dont-miss-these-policy-advocacy-sessions-at-wikimania-2025/|these policy advocacy sessions at Wikimania 2025]]. *'''Public-Interest content''': Expanding Indonesian Wikipedia with Public-Interest Content through [[diffblog:2025/07/23/expanding-indonesian-wikipedia-with-public-interest-content-through-project-gayatri/|Project Gayatri]]. *'''The Wikipedia Test''': [[diffblog:2025/07/17/introducing-the-wikipedia-test-a-tool-to-protect-the-public-interest-internet/|Learn how to use the Wikipedia Test]], a tool to protect the public interest internet. *'''Equity Fund''': As it closes, the Equity Fund has [[m:Special:MyLanguage/Knowledge Equity Fund/Grantee#Final round|announced its final round of grants]] to six past grantees. It will also be providing four "Connected Grants" to movement organizations who will pair closely with one of the grantees to collaborate together. *'''Don't blink''': [[diffblog:2025/07/12/dont-blink-protecting-the-wikimedia-model-its-people-and-its-values-in-may-2025/|The latest developments]] from around the world about protecting the Wikimedia model, its people and its values. *'''Content Translation''': Translators who use the Suggestions feature in the [[mw:Special:MyLanguage/Content translation|Content Translation tool]] can now select and receive article suggestions that are customized to geographical locations of their interest using the new "Regions" filter. *'''Wikifunctions''': [[f:Wikifunctions:Status updates/2025-07-19|Wikifunctions now has a new kind of Types]]: Wikidata-based enumerations, also known as light-weight enumerations. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Progress|Progress on the annual plan]]''</small> *'''Endowment''': Sharing the [[diffblog:2025/07/14/sharing-the-wikimedia-endowments-form-990-for-fiscal-year-2023-2024/|Wikimedia Endowment’s Form 990]] for fiscal year 2023 – 2024. Learn more from [[m:Wikimedia Endowment reports/Financial/Form 990/2023-2024 - frequently asked questions|the frequently asked questions]]. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Annual plan''': The Wikimedia Foundation Board of Trustees approved the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|Foundation's annual plan]] for next year virtually in their [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard|quarterly meeting]]. You can read more about the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals|goals for next year]] and a summary of the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Collaboration|continuous conversations]] that shaped the plan. *'''Board selection''': The Elections Committee shared a [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|list of the all eligible candidates]]. As there are more than 10 eligible candidates, a [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Shortlisting process|shortlisting process]] is currently taking place. Representatives of Wikimedia movement affiliates that are [[m:Wikimedia movement affiliates/Affiliates Status Report/Archive/2025-07|currently compliant]] with their reporting obligations can participate in the shortlisting process. Learn more about this process and next steps on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025#Timeline|Meta]]. '''Foundation statements''' *'''WIPO permanent observer''': For fifth time, [[foundationsite:news/2025/07/09/china-block-wikimedia-wipo/|China blocks Wikimedia Foundation as permanent observer to the World Intellectual Property Organization (WIPO)]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/14|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|class=skin-invert|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:02, 29 ਜੁਲਾਈ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=29017999 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 15</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on July 25. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/15|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- [[File:Robertsky at Wikimedians of the Year 2025 awards 2025-08-06 02.jpg|250px|thumb|link=diffblog:2025/08/06/meet-the-wikimedians-of-the-year-2025/|Robert Sim ([[w:en:User:Robertsky|User:Robertsky]]), Wikimedian of the Year 2025|alt=Photo of Robert Sim]] [[File:Wikimania 2025 à Nairobi Kenya.jpg|thumb|Wikimania 2025 group photo|alt=Group photo of hundreds of Wikimania attendees]] '''Special Wikimania issue''' <small>''This is a special Wikimania issue of the Bulletin. We'll be back to our regular format in the next issue''</small> * '''Wikimania Nairobi''': Catch up on missed sessions of Wikimania 2025 by [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/schedule/ checking session pages in the program]. These links will be replaced by Commons links when the uploads are finished. * '''Meet the Wikimedians of the Year 2025''': [https://www.youtube.com/live/yjENat8ts4Q?si=191tNJO1oPw43Nti&t=15892 The Wikimedian of the Year awards] give us an opportunity to pause, taking a moment to recognize people who make our mission possible. Learn about all of [[diffblog:2025/08/06/meet-the-wikimedians-of-the-year-2025/|this year's winners]]. * '''Highlights:''' Daily highlights from Wikimania: ** [[diffblog:2025/08/06/wikimania-2025-day-1-celebrating-20-years-of-wikimania-in-nairobi/|Day 1 - Celebrating 20 years of Wikimania]], ** [[diffblog:2025/08/07/wikimania-2025-day-2-technology-in-a-changing-world/|Day 2 - Technology in a changing world]], ** [[diffblog:2025/08/08/wikimania-2025-day-3-connecting-with-africa/|Day 3 - Connecting with communities in Africa]], ** [[diffblog:2025/08/10/wikimania-2025-day-4-bringing-generations-together/|Day 4 - Bringing generations together]]. * '''Product and Tech''': [[diffblog:2025/08/06/wikimania-2025-sessions-about-product-and-tech-you-dont-want-to-miss/|Wikimania 2025 sessions about Product and Tech]] you can watch, with links to the recordings. * '''Affiliate Strategy''': [[diffblog:2025/08/06/wikimania-2025-brings-affiliate-strategy-recommendations-into-focus/|Wikimania 2025 Brings Affiliate Strategy Recommendations into Focus]]. * '''Twentieth edition of Wikimania''': [[foundationsite:news/2025/08/05/wikimania-2025-celebrates-humans/|Celebrating humans who make Wikipedia possible.]] '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> * '''Tech News''': Some of the latest update from Tech News week [[diffblog:2025/07/29/tech-news-2025-week-31/|31]], [[diffblog:2025/08/05/tech-news-2025-week-32/|32]], and [[diffblog:2025/08/11/tech-news-2025-week-33/|33:]] The Wikimedia Commons community has decided to block [[mw:Special:MyLanguage/Upload dialog|cross-wiki uploads]] to Wikimedia Commons, for all users without autoconfirmed rights on that wiki, starting on August 16; The WikiEditor toolbar now includes [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:WikiEditor#Keyboard shortcuts|its keyboard shortcuts]] in the tooltips for its buttons. This will help to improve the discoverability of this feature. * '''Collaborative Contributions''': [[m:Talk:CampaignEvents/Collaborative contributions|Share your comments]] on [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaborative contributions|Collaborative Contributions]]. This project aims to create a new way to display the impact of collaborative editing activities (such as edit-a-thons, backlog drives, and WikiProjects) on the wikis. * '''PTAC''': The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] published a set of [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/August 2025 draft PTAC proposals for feedback|proposed experiments]] the Wikimedia Foundation can try to improve communication with community. [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council/August 2025 draft PTAC proposals for feedback|Feedback on the proposals]] are welcomed until August 22. * '''Watchlists and Recent Changes''': The Foundation will be focusing on wishes related to Watchlists and Recent Changes pages over the next few months. Please [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#July 24, 2025: Watchlists and Recent Changes pages|read the latest update]], and if you have ideas, please [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|submit a wish]] on the topic. * '''Wikifunctions''': The Foundation is working on [[wikifunctions:Wikifunctions:Status updates/2025-07-26|demonstrating functions that generate sentences and fragments in several languages]]. This is a considerable step towards creating text for Abstract Wikipedia. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog] · [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]] · [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]''</small> * '''Wikimedia Futures Lab''': [[m:Wikimedia Futures Lab|The Wikimedia Futures Lab]] is a process and convening co-designed by the Wikimedia Foundation and Wikimedia Deutschland that will help us all learn more about global trends and discuss potential movement-wide responses. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Futures Lab/Participation|You can apply now to join]] the in-person convening hosted on January 30 – February 1, 2026 in Frankfurt, Germany with participants from affiliates, contributors and external experts. * '''Don't Blink''': [[diffblog:2025/08/01/dont-blink-protecting-the-wikimedia-model-its-people-and-its-values-in-june-2025/|The latest developments]] from around the world about protecting the Wikimedia model, its people and its values. * '''Language and Internationalization''': Read about language support for new languages and other highlights from the July 2025 edition of [[diffblog:2025/08/12/language-and-internationalization-newsletters-8/|the Language and internationalization newsletter]]. * '''Language Community:''' The next language community meeting will be held on [[mw:Wikimedia Language and Product Localization/Community meetings#29 August 2025|August 29 at 15:00 UTC]]. * '''UK Online Safety Act''': The High Court of Justice has dismissed the [[foundationsite:2025/07/17/wikimedia-foundation-challenges-uk-online-safety-act-regulations/|Wikimedia Foundation's challenge to the UK's Online Safety Act (OSA) Categorisation Regulations]]. While the decision does not provide the immediate legal protections for Wikipedia that we hoped for, [[m:Wikimedia Forum#c-PBradley-WMF-20250811100200-PBradley-WMF-20250724174300|the Court’s ruling]] emphasized the responsibility of Ofcom and the UK government to ensure Wikipedia is protected as the OSA is implemented. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> * '''Affcom News''': Read [[m:Affiliations Committee/News/Issue 6|the latest issue of AffCom News (April-June 2025)]], the newsletter that distributes relevant news and events about the work of Wikimedia's [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/15|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:39, 19 ਅਗਸਤ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=29138148 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 16</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on August 16. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/16|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- [[File:WP25 Primary lockup black.png|thumb|250px|link=m:Wikipedia 25/Celebration toolkit|Wikipedia’s 25th birthday logo.|alt=Wikipedia 25 logo]] [[File:WP25 Birthday cake.gif|thumb|Wikipedia 25 Birthday cake|alt=Wikipedia 25 Birthday cake icon]] '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small> *'''Wikimedia Futures Lab''': [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Futures Lab/Participation|Apply]] before Sep 4 to join [[diffblog:2025/08/18/announcement-and-call-for-application-wikimedia-futures-lab/|The Wikimedia Futures Lab]], the in-person convening hosted on January 30 – February 1, 2026 in Frankfurt, Germany with participants from affiliates, contributors and external experts, to learn more about global trends and discuss potential movement-wide responses. *'''Wikimania 2026''': The theme and date for [[m:Wikimania 2026/en|Wikimania 2026]] have been decided: Liberté, Équité, Fiabilité (Freedom, Equity, Reliability). This edition will take place in Paris, from July 21 to July 25, 2026. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Tech News''': Some of the latest updates from Tech News week [[diffblog:2025/08/19/tech-news-2025-week-34/|34]] and [[diffblog:2025/08/26/tech-news-2025-week-35/|35]]: An A/B test comparing two versions of the desktop donate link launched on testwiki and English Wikipedia for 0.1% of logged out users on the desktop site. The experiment will run for three weeks, ending on 12 September; Administrators can now access the [[m:Special:BlockedExternalDomains|Special:BlockedExternalDomains]] page from the [[m:Special:CommunityConfiguration|Special:CommunityConfiguration]] list page. This makes it easier to find. *'''Spread Wikilove, thank comments''': A new improvement was added to the "[[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary|Discussion tools]]" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta feature]]; it is now possible to [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary#Comment actions|thank a user for their comment]]. This new feature is released for a 3-months long test. *'''Community Wishlist''': Template authors can now use additional CSS properties, since the CSS sanitizer used by [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateStyles|TemplateStyles]] was updated. These improvements are a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes/Allow use of modern CSS in templates by updating the TemplateStyles CSS sanitizer|Community Wishlist wish]]. *'''Wikipedia Mobile Apps:''' The Android app team has launched a new [[mw:Wikimedia Apps/Team/Android/Customizable Donation Reminder Experiment|experiment]] in Italy that lets logged-out readers of Italian and English Wikipedia set their own donation reminders based on how often they read. This new approach responds to feedback from donors who say their motivation to give is tied to their reading habits. Instead of one-size-fits-all banners, readers can now choose reminders that fit their own usage, all while keeping their privacy intact. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog] · [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]] · [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]''</small> *'''Wikipedia 25''': [[diffblog:2025/08/26/resources-for-celebrating-wikipedias-25th-birthday/|To celebrate Wikipedia’s 25th birthday]], the Wikimedia Foundation is adding several resources to the [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25|Wikipedia 25 Meta-Wiki hub]]. *'''The Wikipedia Library''': Collections from [[w:en:Dow Jones & Company|Dow Jones & Company]], including the [[w:en:The Wall Street Journal|The Wall Street Journal]], are now available to editors who are eligible for [[diffblog:2025/08/21/whats-new-in-the-wikipedia-library-april-june-2025/|The Wikipedia Library]]. *'''Don't Blink''': [[diffblog:2025/08/25/dont-blink-protecting-the-wikimedia-model-its-people-and-its-values-in-july-2025/|The latest developments]] from around the world about protecting the Wikimedia model, its people and its values. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Affiliate recognition''': [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/HZSAJ3BK7G5KPVQWDYFSMJH2DZCE4GUB/|The recognition of new User Groups, Chapters, and Thematic Organizations is paused]] until March 31, 2026. *'''Board of Trustees selection''': [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/52HHRA5RPTSKXIB76OSD3VCNYFUTGEH6/|The voting period for the upcoming Board selection process]] will now open on October 8 and close October 23. *'''New Board member''': [[foundationsite:news/2025/08/27/wikimedia-foundation-welcomes-incoming-board-trustee-mayree-clark/|Wikimedia Foundation welcomes incoming Board Trustee Mayree Clark]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/16|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18:13, 2 ਸਤੰਬਰ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=29200713 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 16</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on August 16. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/16|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- [[File:WP25 Primary lockup black.png|thumb|250px|link=m:Wikipedia 25/Celebration toolkit|Wikipedia’s 25th birthday logo.|alt=Wikipedia 25 logo]] [[File:WP25 Birthday cake.gif|thumb|Wikipedia 25 Birthday cake|alt=Wikipedia 25 Birthday cake icon]] '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small> *'''Wikimedia Futures Lab''': [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Futures Lab/Participation|Apply]] before Sep 4 to join [[diffblog:2025/08/18/announcement-and-call-for-application-wikimedia-futures-lab/|The Wikimedia Futures Lab]], the in-person convening hosted on January 30 – February 1, 2026 in Frankfurt, Germany with participants from affiliates, contributors and external experts, to learn more about global trends and discuss potential movement-wide responses. *'''Wikimania 2026''': The theme and date for [[m:Wikimania 2026/en|Wikimania 2026]] have been decided: Liberté, Équité, Fiabilité (Freedom, Equity, Reliability). This edition will take place in Paris, from July 21 to July 25, 2026. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Web team's projects|Web]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Tech News''': Some of the latest updates from Tech News week [[diffblog:2025/08/19/tech-news-2025-week-34/|34]] and [[diffblog:2025/08/26/tech-news-2025-week-35/|35]]: An A/B test comparing two versions of the desktop donate link launched on testwiki and English Wikipedia for 0.1% of logged out users on the desktop site. The experiment will run for three weeks, ending on 12 September; Administrators can now access the [[m:Special:BlockedExternalDomains|Special:BlockedExternalDomains]] page from the [[m:Special:CommunityConfiguration|Special:CommunityConfiguration]] list page. This makes it easier to find. *'''Spread Wikilove, thank comments''': A new improvement was added to the "[[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary|Discussion tools]]" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta feature]]; it is now possible to [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary#Comment actions|thank a user for their comment]]. This new feature is released for a 3-months long test. *'''Community Wishlist''': Template authors can now use additional CSS properties, since the CSS sanitizer used by [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateStyles|TemplateStyles]] was updated. These improvements are a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes/Allow use of modern CSS in templates by updating the TemplateStyles CSS sanitizer|Community Wishlist wish]]. *'''Wikipedia Mobile Apps:''' The Android app team has launched a new [[mw:Wikimedia Apps/Team/Android/Customizable Donation Reminder Experiment|experiment]] in Italy that lets logged-out readers of Italian and English Wikipedia set their own donation reminders based on how often they read. This new approach responds to feedback from donors who say their motivation to give is tied to their reading habits. Instead of one-size-fits-all banners, readers can now choose reminders that fit their own usage, all while keeping their privacy intact. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog] · [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]] · [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]''</small> *'''Wikipedia 25''': [[diffblog:2025/08/26/resources-for-celebrating-wikipedias-25th-birthday/|To celebrate Wikipedia’s 25th birthday]], the Wikimedia Foundation is adding several resources to the [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25|Wikipedia 25 Meta-Wiki hub]]. *'''The Wikipedia Library''': Collections from [[w:en:Dow Jones & Company|Dow Jones & Company]], including the [[w:en:The Wall Street Journal|The Wall Street Journal]], are now available to editors who are eligible for [[diffblog:2025/08/21/whats-new-in-the-wikipedia-library-april-june-2025/|The Wikipedia Library]]. *'''Don't Blink''': [[diffblog:2025/08/25/dont-blink-protecting-the-wikimedia-model-its-people-and-its-values-in-july-2025/|The latest developments]] from around the world about protecting the Wikimedia model, its people and its values. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Affiliate recognition''': [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/HZSAJ3BK7G5KPVQWDYFSMJH2DZCE4GUB/|The recognition of new User Groups, Chapters, and Thematic Organizations is paused]] until March 31, 2026. *'''Board of Trustees selection''': [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/52HHRA5RPTSKXIB76OSD3VCNYFUTGEH6/|The voting period for the upcoming Board selection process]] will now open on October 8 and close October 23. *'''New Board member''': [[foundationsite:news/2025/08/27/wikimedia-foundation-welcomes-incoming-board-trustee-mayree-clark/|Wikimedia Foundation welcomes incoming Board Trustee Mayree Clark]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/16|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18:14, 2 ਸਤੰਬਰ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=29200713 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 17</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on August 29. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/XX|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small> *'''Wikimania 2026''': The scholarship application for Wikimania 2026 is open. [[wikimania:Special:MyLanguage/2026:Scholarships|Apply now]] by October 31. *'''Wikipedia 25''': [[m:Talk:Wikipedia 25#Help us find inspiring stories to share during birthday celebrations|Help us find inspiring stories]] to share during birthday celebrations by September 23. *'''Wikimedia Research Showcase''': "Readers and Readership Research" will be the featured theme for the next research showcase taking place on [[mw:Wikimedia Research/Showcase|September 24 at 16:30 UTC]]. *'''Update to banner and logo policies''': Feedback is requested on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Update to banner and logo policies|proposed policy and documentation updates]] regarding the use of banners and logos for advocacy purposes. *'''GLAM Wiki 2025''': [[m:Special:MyLanguage/GLAM Wiki 2025/Participate/Registration|The registration for GLAM Wiki Conference]] is open until September 30. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Readers updates|Readers]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> [[File:Cybersecurity.png|thumb|A better way to protect Wikimedia from malicious bots|alt=Cybersecurity]] *'''Better bot detection''': [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|How we are improving bot detection and replacing our CAPTCHA]]. *'''Temporary Accounts''': [[mw:Help:Temporary accounts|Temporary accounts]] are now deployed to almost all wikis except the last 11. *'''User Info''': This [[mw:Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/User Info|new feature]] displays data related to a user account when you tap or click on the "user avatar" icon button next to a username. It's meant to be useful for different users with extended rights as well as newcomers. *'''Newsletter highlights''': The latest [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Newsletter updates#August 2025: Newsletter #1|Readers Newsletter]] is now available. It includes considerations about Wikipedia's declining pageviews in the recent years, how the Foundation and communities may work on addressing this together, and the formation of two new teams — Reader Growth and Reader Experience. *'''Activity Tab Experiment''': The Foundation launched an [[mw:Wikimedia Apps/Team/Android/Activity Tab Experiment#How does this work fit into the Wikimedia Foundation's Annual Plan?|experiment testing a new Activity tab]] in the Wikipedia Android app to our beta testers. Instead of only showing editing activity, this tab also surfaces insights about reading and donation behavior. *'''Search Suggestions''': To make it easier for users to find articles, logged-out users on both desktop and mobile will see [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments/Search Suggestions|suggestions of articles]] for further reading on English Wikipedia beginning the week of September 22. All non-English wikis received this update in June and July. *'''Paste Check''': The Foundation is working on a new check: [[mw:Special:MyLanguage/Paste check|Paste check]]. This check informs newcomers who paste text into Wikipedia that the content might not be accepted to ensure it is aligned with the Movement's values. This check will soon be tested at a few wikis. *'''CampaignEvents extension''': The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] has been enabled for all Wikisources. The extension makes it easier to organize and participate in collaborative activities, like edit-a-thons and WikiProjects, on the wikis. To request the extension for your wiki, visit the [[mw:Help:Extension:CampaignEvents/Deployment status|information page]]. *'''Structured Task''': The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a Link]] Structured Task has been fully released at English Wikipedia. This release is an important step in making editing more accessible for new contributors, especially on mobile. *'''Tech News''': Read more updates from Tech News week [[diffblog:2025/09/01/tech-news-2025-week-36/|36]] and [[diffblog:2025/09/09/tech-news-2025-week-37/|37]]. *'''Wikifunctions''': Wikifunctions is now [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-08-29|available on 65 Wiktionaries]] and has a new capability to [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-09-07|copy function calls from one Wikipedia to another]]. *'''Multilingual Contributors''': The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization|Language and Product Localisation team]] is launching a [[phab:T391045#11071277|CentralNotice campaign]] to attract multilingual contributors to specific Wikipedias. The campaign will feature regionally targeted banners to reach potential native speakers. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog] · [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]] · [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]''</small> *'''Global Resources''': [[diffblog:2025/09/08/introducing-the-interim-global-resource-distribution-committee/|Introducing the interim Global Resource Distribution Committee (GRDC)]]. *'''Funding the Movement''': [[diffblog:2025/09/02/funding-the-movement-key-takeaways-trends-and-lessons-from-fy-2024-2025-community-fund-grants/|Key Takeaways, Trends, and Lessons]] from FY 2024-2025 Community Fund Grants. *'''Open Indonesia''': Reflections on [[diffblog:2025/09/01/open-indonesia-energizing-the-open-knowledge-movement/|Open Indonesia]], an event in Bandung gathering communities dedicated to advancing open knowledge to build the country's Open Knowledge Roadmap. *'''WikiWomen*''': [[diffblog:2025/09/06/reflections-from-the-wikiwomen-summit-2025/|Reflections from the WikiWomen* Summit 2025]]. *'''Gender & AI''': Is Gendering AI Possible? [[diffblog:2025/09/03/is-gendering-ai-possible-reflections-from-the-2025-gendering-ai-conference/|Reflections from the 2025 Gendering AI Conference]]. *'''Wikipedia 25''': [[diffblog:2025/09/10/what-one-centenarian-contributor-can-teach-us-about-25-years-of-wikipedia/|What one centenarian can teach us about 25 years of Wikipedia]]. *'''Knowledge Equity Fund''': [[diffblog:2025/09/05/wikimedia-ghana-user-group-receives-knowledge-equity-fund-connected-grant/|Wikimedia Ghana User Group receives Knowledge Equity Fund Connected Grant]]. *'''Wikimania 2025''': [[diffblog:2025/09/03/eseap-first-timers-at-wikimania-nairobi/|ESEAP First Timers at Wikimania Nairobi]]. *'''César do Paço Lawsuit''': [https://medium.com/wikimedia-policy/what-happened-in-the-c%C3%A9sar-do-pa%C3%A7o-lawsuit-f91b7fb5e54b Update about a lawsuit in Portugal] and the Foundation's appeal to the European Court of Human Rights. *'''UK Online Safety Act''': [[foundationsite:news/2025/09/12/wikimedia-foundation-challenges-uk-online-safety-act-regulations/|The Wikimedia Foundation will not appeal]] the UK High Court’s decision to dismiss our challenge to the UK’s Online Safety Act (OSA) Categorisation Regulations. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''August board meeting''': [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard/August 2025 Meeting Outcomes|Updates on]] board appointments and selection, CEO search, work to strengthen Wikipedia's approach to neutral point of view and updates on three pilots around more shared decision-making and shared accountability across the movement. *'''New Endowment board members''': [[foundationsite:news/2025/08/29/welcoming-new-wikimedia-endowment-board-members-kevin-bonebrake-and-ike-kier/|Welcoming New Wikimedia Endowment Board Members, Kevin Bonebrake and Ike Kier]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/17|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|class=skin-invert|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:04, 17 ਸਤੰਬਰ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=29226349 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 18</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on September 13. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/18|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small> *'''CEE Meeting''': [[m:Wikimedia CEE Meeting 2025|Wikimedia CEE Meeting 2025]] will be held in Thessaloniki, Greece, September 26-28. *'''Learning Clinic''': The next [[m:Grants:Knowledge Sharing/Connect/Calendar|Let's Connect Learning Clinic]] will talk about "Mastering the Capacity Exchange (CapX) Tool" and will take place on September 30 at 13:00 UTC. *'''Big Fat Brussels Meeting''': The tenth in-person gathering of Wikimedians enthusiastic in free knowledge advocacy, [[m:Wikimedia Europe/Advocacy/Big Fat Brussels Meeting X|Big Fat Brussels Meeting]], will take place on October 3-4. *'''Wikimedia Research Showcase''': "Celebrating 13 Years: Wikidata’s Role in Learning and Culture" will be the featured theme for the [[mw:Wikimedia Research/Showcase#October 2025|next research showcase]] taking place on [https://zonestamp.toolforge.org/1760545800 October 15 at 16:30 UTC]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Readers updates|Web]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> [[File:Wikifunctions in 7 minutes.webm|thumbtime=0:01|thumb|Wikifunctions now available on 123 Wiktionaries]] *'''Tech News''': Read updates from Tech News week [[diffblog:2025/09/15/tech-news-2025-week-38/|38]] and [[diffblog:2025/09/22/tech-news-2025-week-39/|39]]. *'''Wikifunctions''': Wikifunctions is now available on [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-09-19|123 Wiktionary languages]] and have [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-09-12|more than 3,000 functions]] available. *'''Collaborative Contributions''': A new feature, [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaborative contributions| called Collaborative Contributions]], allows editors to see the impact of their collaborative editing activities. It was [[m:Event:Connection learning session 2|live demoed earlier]] and you can [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaborative contributions/Testing Version 1|follow instructions to test it out]]. *'''CampaignEvents extension''': The CampaignEvents extension was [[c:Special:AllEvents|deployed to Wikimedia Commons]] and all Wikisources -80+ wikis. *'''Event registration''': Starting the week of October 6, on [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/small.dblist|small]] and [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/medium.dblist|medium wikis]] that have the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] enabled, all autoconfirmed users will be able to use [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] as an organizer. No changes will be made for [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/large.dblist|large wikis]] unless requested in Phabricator. [[m:CampaignEvents/Proposal to grant autoconfirmed users on small and medium wikis the organizer access to the event registration tool|More information on Meta]]. *'''Search Suggestions:''' Upon clicking an empty search bar, logged-out users now see [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments/Search Suggestions|suggestions of articles for further reading]] on all Wikipedias, in order to make it easier for users to find articles. *'''Datacenter server switchover''': A successful [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|datacenter server switchover backup test]] took place on September 24. *'''Activity Tab now on Android:''' Beta users of the Wikipedia Android app can now try the redesigned [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Activity Tab Experiment|Activity tab]], which replaces the Edits tab. The new tab offers personalized insights into reading, editing, and donation activity, while simplifying navigation and making app use more engaging. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog] · [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]] · [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]''</small> *'''Banners & Logos policies''': The Wikimedia Foundation has published [[diffblog:2025/09/11/proposed-policies-related-to-the-use-of-banners-and-logo-changes-to-advocate-on-external-topics/|draft proposals for policies related to the use of banners and logo changes for advocacy purposes]]. *'''Wikipedia 25''': Wikimedia Foundation is creating [[m:Wikipedia 25/Easter egg experiments|playful, celebratory interventions]] on the [https://wikipedia.org/ Wikipedia portal page], the Wikipedia app, and potentially any interested Wikipedias to celebrate Wikipedia’s 25th birthday. Please [[m:Wikipedia 25/Easter egg experiments#We need your input:|share your inputs]] and add your username on the [[m:Talk:Wikipedia 25/Easter egg experiments#Do you have ideas for other fun Easter eggs that work within the concept brief?|Talk page]] if you think your community would be interested in participating. *'''Regional Funds''': [[diffblog:2025/09/18/welcoming-new-eseap-regional-funds-committee-members/|Welcoming new ESEAP Regional Funds Committee Members]]. *'''Peer Learning''': [[diffblog:2025/09/21/kujifunza-pamoja-lets-connect-at-wikimania-nairobi-2025/|Reflections from Let’s Connect at Wikimania Nairobi 2025]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Progress|Progress on the annual plan]]''</small> *'''Enterprise''': [https://enterprise.wikimedia.com/blog/parsed-wikipedia-tables/ Structured Contents now supports Wikipedia tables as structured JSON]. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Wikimedia Georgia''': [[diffblog:2025/09/19/wikimedia-georgia-becomes-the-newest-wikimedia-chapter/|Wikimedia Georgia becomes the newest Wikimedia Chapter.]] '''Foundation statements''' *'''Knowledge integrity''': The Wikimedia Foundation launches [[foundationsite:news/2025/09/18/keeping-information-reliable/|a new series that explores how Wikipedia can inspire new standards of knowledge integrity for our times]]. '''Highlights from other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> *'''National award''': Wikipedian and current chair of Wikimedia Deutschland, Alice Wiegand, receives the [https://blog.wikimedia.de/2025/09/19/wikipedianerin-alice-wiegand-erhaelt-bundesverdienstkreuz-wikimedia-deutschland-gratuliert-zu-besonderer-ehrung/ Order of Merit of the Federal Republic of Germany] for her voluntary commitment to Wikipedia and the global Wikimedia movement. *'''Supporting admins and patrollers''': Motivating, training and networking – [[diffblog:2025/09/22/motivating-training-and-networking-wikimedia-ukraines-plan-to-support-wikipedia-admins-and-patrollers/| Wikimedia Ukraine’s plan to support Wikipedia admins and patrollers]]. *'''Wikimania roundup''': A [https://fr.wikipedia.org/wiki/Wikip%C3%A9dia:RAW/2025-09-05#Wikimania_! roundup of Wikimania and this year's Wikimedians of the year] by the French-speaking community's newsletter, ''Regards sur l’actualité du mouvement Wikimédia'' (Views on Wikimedia movement's events, or RAW). <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/18|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16:27, 30 ਸਤੰਬਰ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=29349834 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 19</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on September 26. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/19|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small> *'''Wikimedia Foundation Board of Trustees Selection''': [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard/October 2025 update|Announcement of the final ballot]] for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees election and [[m:Talk:Wikimedia Foundation Board noticeboard/October 2025 update#More answers on the Board's decision on the 2025 final ballot|more answers about the decision]]. Eligible voters can [[votewiki:Special:SecurePoll/vote/1864|vote between October 8 – October 23]]. *'''Wikipedia 25''': Are you planning to organize events to celebrate [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25|Wikipedia's 25th birthday]]? The Wikimedia Foundation offers grants to support active Wikimedia groups in organizing short-term, low-cost projects to celebrate this milestone. [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Grants|Applications are open until November 1]]. *'''WikiConference North America 2025''': [[m:WikiConference North America|WikiConference North America]] will take place from October 16–19 in New York City, USA. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Readers updates|Readers]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> [[File:Accessibility for reading mockup with dark mode on.png|thumb|Dark Mode will soon be available on all Wikimedia sites.]] *'''Mobile Editing''': [[diffblog:2025/09/26/insights-on-mobile-web-editing-on-wikipedia-in-2025-part-i/|Insights on mobile web editing]] on Wikipedia in 2025 are now available. This report highlights that ~95% of IP mobile users editing via wikitext open the editor but make no changes at all, a vast untapped potential. It also pinpoints where contributors most often drop off. *'''Dark Mode''': [[mw:Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-04|Dark Mode]] user interface will be rolled out on all Wikimedia sites on October 29. All anonymous users of Wikimedia sites will have the option to activate a color scheme that features light-colored text on a dark background. This is designed to provide a more comfortable reading experience, especially in low-light situations. *'''Community wishlist extension:''' [[m:Community Wishlist/Updates#September 25, 2025: A new extension for the Community Wishlist|The new Community Wishlist extension has been released]]. This will allow users to add tags to their wishes to better categorise them, and (in a future iteration) to filter them by status, tags and focus areas. It will also be possible to support individual wishes again, as requested by the community in many instances. *'''Paste Check''': [[phab:T403680|22 Wikis are now testing]] a new Edit Check feature, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#paste|Paste Check]], to help avoid and fight copyright violations. When editors paste text into an article, Paste Check prompts them to confirm the origin and licensing of the content. *'''Tone Check''': The Wikimedia Foundation is working on a new check for newcomers: [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tone Check|Tone check]]. Using a prediction model, this check will encourage editors to improve the tone of their edits. *'''Search Suggestions''': [[mw:Reading/Web/Content Discovery Experiments/Search Suggestions|Search Suggestions was deployed on English Wikipedia]]. Upon clicking an empty search bar, logged-out users see suggestions of articles for further reading. The feature is available on both desktop and mobile. *'''Unsupported Tools Working Group''': A new [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|Unsupported Tools Working Group]] has been formed to help prioritize and review requests for support of unmaintained extensions, gadgets, bots, and tools. The group has chosen [[c:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons|Video2Commons]] as the first tool for its pilot cycle. The group will explore ways to improve and sustain the tool over the coming months. *'''Tech News''': Read updates from Tech News week [[diffblog:2025/09/29/tech-news-2025-week-40/|40]] and [[diffblog:2025/10/06/tech-news-2025-week-41/|41]] including about [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]] – a new feature to re-use references with different details. *'''Wikimedia Research Showcase''': Don't miss the next Wikimedia Research Showcase, "Celebrating 13 Years: Wikidata's Role in Learning and Culture" taking place on [[mw:Wikimedia Research/Showcase|October 15 at 16:30 UTC]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog] · [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]] · [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]''</small> *'''Wikimania''': Wikimania Nairobi has been featured in [[diffblog:2025/10/01/coverage-of-wikimania-nairobi-from-east-africa-to-the-world/|more than 100 stories across community platforms and international media outlets]]. *'''Wikifunctions''': [[f:Wikifunctions:Status updates/2025-10-03|Rich text is now available for embedded Wikifunctions calls]] across the 150 wikis where it’s enabled. *'''WikiLearn''': [[diffblog:2025/10/05/wikilearn-news-october-2025/|New Wikipedia online courses]] you can join to strengthen your Wikimedia editing skills. *'''Human Rights''': Making sure AI serves people and knowledge stays human: Wikimedia Foundation publishes a [[diffblog:2025/09/30/making-sure-ai-serves-people-and-knowledge-stays-human-wikimedia-foundation-publishes-a-human-rights-impact-assessment-on-the-interaction-of-ai-and-machine-learning-with-wikimedia-projects/|Human Rights Impact Assessment]] on the interaction of AI and machine learning with Wikimedia projects. *'''Don't blink''': [[diffblog:2025/09/30/dont-blink-protecting-the-wikimedia-model-its-people-and-its-values-in-august-2025/|The latest developments]] from around the world about protecting the Wikimedia model, its people and its values. *'''Digital Safety & Privacy''': [[diffblog:2025/10/02/frequently-asked-questions-about-our-legal-work/|Frequently Asked Questions]] about Wikimedia Foundation's Legal Work. *'''Transparency Report''': Wikimedia Foundation publishes its [[diffblog:2025/09/30/the-wikimedia-foundations-latest-transparency-report-4/|Latest Transparency Report]]. *'''Privacy Policy''': The [[foundation:Policy:Privacy policy|Wikimedia Foundation Privacy Policy]] is getting [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/LEJCT6LFF35F6NW5TPSPZ7NOWNIBUHPO/|a minor update]] in preparation for Temporary Accounts. *'''Learning Clinic''': Join the next Let's Connect Learning Clinic on the topic of "Mastering the Capacity Exchange (CapX) Tool (Part 2)" taking place on [[m:Grants:Knowledge Sharing/Connect/Calendar|October 20 at 17:00 UTC]]. '''Foundation statements''' *'''Knowledge integrity''': [[foundationsite:news/2025/10/02/the-3-building-blocks-of-trustworthy-information-lessons-from-wikipedia/|Lessons from Wikipedia on the 3 building blocks of trustworthy information]]. This is part of the new series from the Wikimedia Foundation that explores how Wikipedia can inspire new standards of knowledge integrity for our times. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/19|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 14:51, 14 ਅਕਤੂਬਰ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=29437761 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 20</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on October 11. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/20|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small> *'''Wikimedia Foundation Board of Trustees selection''': [[m:Talk:Wikimedia Foundation Board noticeboard/October 2025 update#Additional perspectives on current and future board selection processes|Additional perspectives on current and future board selection processes]]. *'''Global trends''': We are seeing 8% declines in human page views on Wikipedia as some users don't directly visit Wikipedia to get information. [[diffblog:2025/10/17/new-user-trends-on-wikipedia/|Learn about this new user trend]], how the Wikimedia Foundation anticipate these changes, and how you can help. *'''WECUDI 2025''': The second conference of [[m:Special:MyLanguage/WECUDI2025|Wikimedia, Education, and Digital Cultures]] will be held from October 29–31 in Mexico City, Mexico. *'''GLAM Conference:''' [[m:Special:MyLanguage/GLAM Wiki 2025|Wiki GLAM Culture and Heritage Conference (WGCHC)]] will take place on 30 October – 1 November in Lisbon, Portugal. *'''WikidataCon 2025''': [[d:Special:MyLanguage/Event:WikidataCon 2025|WikidataCon 2025]] will take place online from October 31 – November 2. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Readers updates|Readers]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> [[File:Abstract Wikipedia and wiki of functions.webm|thumbtime=0:10|thumb|The naming contest for the new Wikimedia project, known until now as Abstract Wikipedia, is ongoing. ]] *'''Making it easier to say thanks''': Users on most wikis will now have [[diffblog:2025/10/13/revolutionizing-gratitude-a-new-era-of-thanking-comments/|the ability to thank a comment directly]] from the talk page it appears on. Before this change, thanking could only be done by visiting the revision history of the talk page. *'''Account security''': Improvements to [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|account security]] and two-factor authentication (2FA) features were enabled across all wikis. Another part of the project is making 2FA generally available to all users. Along with editors with advanced privileges, such as administrators and bureaucrats, 40% of editors now have access to 2FA. You can check if you have access at [https://auth.wikimedia.org/metawiki/wiki/Special:AccountSecurity Special:AccountSecurity]. *'''Abstract Wikipedia''': [[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|The naming contest]] for the new Wikimedia project, known until now as Abstract Wikipedia, is ongoing. [[m:Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest/First round voting|Voting is now open until November 3]]. *'''Tech News''': Read updates from Tech News week [[diffblog:2025/10/13/tech-news-2025-week-42/|42]] and [[diffblog:2025/10/20/tech-news-2025-week-42-2/|43]] including the community-submitted tasks that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. *'''Wikimedia apps''': The Wikipedia iOS App launched an A/B/C test of improvements to the [[mw:Wikimedia Apps/Team/iOS/Tabbed Browsing (Tabs)/New Tab Experience and Recommendations Experiment|Tabbed browsing feature]] into Beta for select regions & languages. Called ''“More dynamic tabs”'', the experiment adds user-requested improvements and introduces article recommendations within the tabs overview, showing “Did you know” or “Because you read” content depending on how many tabs are open. * '''CampaignEvents extension:''' [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|Campaignevents extension]] will be deployed to all remaining wikis during the week of 17 November 2025. The extension currently includes three features: ''Event Registration, Collaboration List, and Invitation List''. For this rollout, [[m:Special:MyLanguage/Campaigns/Foundation Product Team/Invitation list|Invitation List]] will not be enabled on Wikifunctions and MediaWiki unless requested by those communities. * '''Event registration tool:''' Autoconfirmed users on [[Git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/small.dblist|small]] and [[Git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/medium.dblist|medium wikis]] with the extension can now use [[m:Event_Center/Registration|Event Registration]] without the Event Organizer right. This feature lets organizers enable registration, manage participants, and lets users register with one click instead of signing event pages. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog] · [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]] · [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]''</small> *'''Digital safety''': Explore how you can help make Wikimedia safer by taking our new self-paced course, [[diffblog:2025/10/10/wikilearn-course-safety-for-young-wikimedians/|Safety for Young Wikimedians]]. *'''Wikimedia Core Curriculum''': The Wikimedia Foundation has developed [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/5LWTEKBENPBR3GVI2LLIPVXFFO26XNTU/|seven online video learning modules]] covering the core English Wikipedia policies. You are invited to use, adapt, and translate the course. *'''Advocacy''': The Wikimedia Foundation has signed [https://www.gp-digital.org/ten-steps-to-strengthen-stakeholder-engagement-in-the-wsis20-intergovernmental-phase/ onto a statement] that calls on governments and UN bodies to keep discussions about the future of internet governance accessible to non-government actors like industry and civil society. This statement is part of ongoing joint advocacy with affiliates to influence UN discussions about the future of internet governance such as the [[m:Special:MyLanguage/Global Digital Compact Wikimedia Advocacy Collaboration 2024|Global Digital Compact campaign]] and [https://www.gp-digital.org/everything-you-need-to-know-about-the-wsis20-review/ WSIS+20] deliberations. *'''GLAM:''' The Wikimedia Foundation and several affiliates have signed onto the [https://medium.com/wikimedia-policy/wikimedia-foundation-signs-the-open-heritage-statement-a-global-call-for-unrestricted-access-to-663931374067 Open Heritage Statement], which supports galleries, libraries, archives, and museums (GLAM institutions) to have the legal rights they need to collect, preserve, and provide access to cultural heritage. '''Foundation statements''' *'''How Wikipedia works''': [[foundationsite:news/2025/10/10/wikimedia-foundation-responds-to-questions-about-how-wikipedia-works/|Wikimedia Foundation responds to questions about how Wikipedia works]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/20|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16:09, 28 ਅਕਤੂਬਰ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=29511411 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 21</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on October 24. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/21|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small>[[File:Gran Torre Santiago (26058231758).jpg|thumb|Wikimania Santiago will happen in 2027.]] *'''Wikimania 2027''': Santiago, Chile is announced as the location for [[diffblog:2025/11/04/wikimania-2027-location-announcement/|Wikimania 2027]]. The annual conference returns to Latin America after more than 10 years, following previous editions in Buenos Aires (2009) and Mexico City (2015). *'''Wikidata recognized as a Digital Public Good''': [[foundationsite:news/2025/10/29/wikipedia-recognized-as-a-digital-public-good/|Wikidata became the second Wikimedia project to be officially recognized as a digital public good by the Digital Public Goods Alliance]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Readers updates|Readers]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Tech News''': Read updates from Tech News week [[diffblog:2025/10/27/tech-news-2025-week-44/|44]] and [[diffblog:2025/11/03/tech-news-2025-week-45/|45]] including the community-submitted tasks that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. *'''Activity Tab''': The Wikipedia Android app expands the new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Activity Tab Experiment|Activity tab]] to all users. It offers a complete view of your Wikipedia activity: reading time, saved articles, edits, and donation history (for known donors). This change aims to make Wikipedia a more engaging experience for readers and contributors alike, while keeping all personal data private and stored locally on your device. *'''Tabbed browsing''': [[diffblog:2025/10/27/new-on-the-wikipedia-app-for-ios-tabbed-browsing-tabs/|Tabbed browsing]] is now available on the Wikipedia App for iOS. Tabs will let you keep more than one article open at a time, making it easier to explore complex topics, follow links without losing your place, and pick up where you left off. *'''CampaignEvents extension''': Autoconfirmed users on [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/small.dblist|small]] and [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/medium.dblist|medium wikis]] with the CampaignEvents extension can now use [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] without the Event Organizer right. This feature lets organizers enable registration, manage participants, and lets users register with one click instead of signing event pages. *'''Image browsing''': The Wikimedia Foundation launched [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.1.3 Image Browsing|image browsing]], an experiment that puts images on top of your Wikipedia article reading journey, on Arabic, Chinese, English, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias. *'''Temporary accounts''': [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Temporary Accounts]] are now enabled on 1,000+ projects including English Wikipedia. *'''Abstract Wikipedia naming contest''': [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-10-29|The first round of “abstract content wiki” naming vote has ended]] and the first legal review had begun to determine the 6 names that will make it to the second round on November 17. *'''Wikifunctions''': [[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Wikifunctions deployment|Wikifunctions is now deployed across 12 Wiktionaries and 4 Wikipedias]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog] · [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]] · [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]''</small> [[File:Digital-first-aid-kit.png|thumb|150px| [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Human Rights/Digital Security Resources|Digital Safety Resource Center]] provides tips and tools to protect yourself online.]] *'''Privacy in Wikipedia research''': The Wikimedia Foundation published [https://osf.io/preprints/osf/uyxnf_v2 Privacy in Public: Navigating Research, Personal Data, and Safety on Wikipedia], a whitepaper which guides researchers in navigating privacy of Wikipedia editors in their research. [[diffblog:2025/11/02/privacy-in-public-a-new-whitepaper-on-privacy-in-wikipedia-research/|Read the highlights and key takeaways for researchers and Wikipedians]]. *'''Digital Safety''': The Wikimedia Foundation is launching [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/QYTDJWIAVWVXTSGCDHYD2SG4LZN4UTE6/|Digital Safety Office Hours]] to explore how to stay safe digitally, what does digital safety mean, what extra precautions can Wikimedians take. The first session will take place on November 28 at 9 AM and 7 PM UTC. Check out also our [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Human Rights/Digital Security Resources|Digital Safety Resources Center]] to learn practical tips and tools you can use immediately. *'''Volunteer roles for movement governance''': The Movement governance committees are seeking new volunteers to support essential and high-impact work across the Wikimedia ecosystem. The current appointment cycle is open for the [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|AffCom]], [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombuds Commission]], and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee]]. Applications for these committees will remain open until December 11. The team will host a community conversation on [[m:Event:2025 Committee appointments conversation hour 2|November 26]], at 3 AM UTC. *'''Don't Blink''': [[diffblog:2025/10/26/dont-blink-protecting-the-wikimedia-model-its-people-and-its-values-in-september-2025/|The latest developments]] from around the world about protecting the Wikimedia model, its people and its values. *'''Wikimedia Core Curriculum''': Want to learn how to edit Wikipedia? – A [[diffblog:2025/10/24/a-new-core-curriculum-seven-comprehensive-video-modules-from-the-wikimedia-foundation-for-beginners/|new '''free''' self-paced course, all in video with subtitles]], is available from the Wikimedia Foundation! '''Foundation statements''' *'''Transparency builds trust''': [[foundationsite:news/2025/10/22/transparency-builds-trust/|The latest edition from the series "Lessons from Wikipedia"]] explores how deep transparency has helped make Wikipedia one of the most trusted sources on the internet. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/21|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:05, 12 ਨਵੰਬਰ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=29590086 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 22</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on November 7. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/22|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small> [[File:Wikipedia 25 graphic with dancer and protractor.png|thumb|link=diffblog:2025/11/10/wikipedia-is-turning-25-older-wiser-and-now-fully-referenced-citation-needed/|Join the celebration for Wikipedia’s 25th virtual birthday party.]] *'''Board election:''' The [[m:Wikimedia Foundation elections/2025/Results|2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees vote]] has elected two new trustees, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates/Bobby Shabangu|Bobby Shabangu]] ([[m:User:Bobbyshabangu|Bobbyshabangu]]) and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates/Michał Buczyński|Michał Buczyński]] ([[m:User:Aegis Maelstrom|Aegis Maelstrom]]), who will be appointed at the next Board meeting in December 2025. *'''Wikipedia 25''': Wikipedia is turning 25 and it’s time to party! Register now for [[diffblog:2025/11/10/wikipedia-is-turning-25-older-wiser-and-now-fully-referenced-citation-needed/|Wikipedia’s 25th virtual birthday bash]] on 15 January at 16:00 UTC. *'''Wikimedia Hackathon''': The [[mw:Wikimedia Hackathon 2026|2026 Wikimedia Hackathon]] will be taking place in person May 1 - 3, 2026 in Milan, Italy. [https://pretix.eu/wikimedia/Hackathon-2026/ Scholarship applications are open] until November 28. *'''Language Community:''' [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Community meetings#28 November 2025|The next language community meeting]] will be held on November 28 at 16:00 UTC. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Readers updates|Readers]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Tech News''': Some of the latest updates from Tech News week [[diffblog:2025/11/10/tech-news-2025-week-46/|46]] and [[diffblog:2025/11/17/tech-news-2025-week-47/|47:]] Wikimedia Foundation is experimentating with [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|reading lists on mobile web]], allowing logged-in readers with no edits to save private lists of articles for later; One new wiki has been created: a Wikisource in [https://min.wikisource.org/wiki/Palanta Minangkabau]. *'''Wikifunctions''': The second round of voting for naming the wiki with abstract content is kicking off with [[wikifunctions:Wikifunctions:Status updates/2025-11-13|six name proposals to vote for]]. *'''Reference check''': The A/B test for [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Reference Check|reference check]] has begun on English Wikipedia and will run until December 17. This is a feature which prompts new editors to add citations before they publish an edit adding content to an article. *'''Image browsing''': Wikimedia Foundation is launching an experiment called "[[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.1.3 Image Browsing|Image browsing]]" to test how to make it easier for readers to browse and discover images on Wikipedia articles. This experiment, a mobile-only A/B test, is taking place on on Arabic, Chinese, English, French, Indonesian, and Vietnamese wikis, affecting a small number of users. *'''CampaignEvents extension''': [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|Campaign events extension]] is now available on all Wikimedia wikis. The extension offers tools for running and coordinating events and other on-wiki collaborations. These features include ''Event Registration, Collaboration List, and Invitation List'', plus a new feature, [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaborative contributions|Collaborative contribution]], which helps organizers and participants see the impact of their collaborative activities. Join the [[m:Special:MyLanguage/Event:Connection learning session 3|upcoming learning session]] to see the new feature in action and share your feedback. *'''Dark Mode:''' Dark mode is now available on all Wikimedia projects for all anonymous users! This enhancement aims to deliver a more enjoyable reading experience, especially in dimly lit environments. [[mw:Manual:Dark_mode|Learn how to activate this feature]]. *'''Wikimedia Apps''': [[mw:Wikimedia Apps/Team/Android/Activity Tab Experiment|The Activity tab]] in the Wikipedia Android app is now available for all users. The new tab offers personalized insights into reading, editing, and donation activity, while simplifying navigation and making app use more engaging. *'''Usability Improvements:''' [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|Improvements for talk pages]] is being [[phab:T409297|rolled out]]. Users can opt out of these changes [[m:Special:Preferences#mw-prefsection-editing|in their user preferences]] in “Show discussion activity.” '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog] · [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]] · [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]''</small> *'''Wikipedia 25 Press toolkit''': Wikimedia Foundation is providing [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Celebration toolkit/Press|press toolkit]] as guidance and resources to Wikimedia volunteers and affiliates to spread the word about Wikipedia’s 25th birthday to local and regional media. *'''Language and Internationalization''': Read some key highlights from the [[diffblog:2025/11/13/language-and-internationalization-newsletters-9/|October 2025 edition of the Language and internationalization newsletter]]. *'''Information integrity''': [[diffblog:2025/11/09/wikimedia-project-from-south-america-selected-by-the-unesco-global-initiative-for-information-integrity-on-climate-change-fund/|Wikimedia Project from South America Selected by the UNESCO Global Initiative for Information Integrity on Climate Change Fund]]. *'''The Wikipedia Library''': [[diffblog:2025/11/13/whats-new-in-the-wikipedia-library-july-september-2025/|The Wikipedia Library team attended the CEE Meeting 2025 celebrated a new partnership with Times of Malta]]. *'''Understanding movement organizers''': Wikimedia Foundation concluded a [[m:Research:Organizers in the Wikimedia movement/Literature review|literature review]] on organizers in the Wikimedia movement focused on capturing their personas, motivations, and impact in order to highlight best practices and opportunities for further support. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Progress made on last year's plan|Progress on the annual plan]]''</small> *'''Wikimedia Enterprise''': [https://enterprise.wikimedia.com/blog/reef-media-ai/ Reef Media uses Wikimedia Enterprise Snapshot API to Fact Check and Verify Sources]. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Affiliations Committee''': [[m:Affiliations Committee/Recommendations November 2025|Draft recommendations]] on three strategic areas that need continuous consideration to best support Wikimedia affiliates. '''Foundation statements''' *'''Lessons from Wikipedia''': The latest edition from the series explores [[foundationsite:news/2025/11/10/how-wikipedia-navigates-disputes/|the art of disagreement and how Wikipedia navigates disputes]]. *'''Artificial Intelligence''': [[foundationsite:news/2025/11/10/in-the-ai-era-wikipedia-has-never-been-more-valuable/|In the AI era, Wikipedia has never been more valuable]]. This explainer shows how human-created knowledge isn’t replaceable. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/22|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17:30, 25 ਨਵੰਬਰ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=29707950 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2025 Issue 23</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on November 21. This will be the final bulletin for 2025 and we'll be back in late January 2026 with the next issue. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/XX|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- [[File:WP25_Birthday_cake.gif|right|200px]] '''Upcoming and current events and conversations'''<br/><small>''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small> *'''CEO appointment''': The Wikimedia Foundation Board of Trustees has [[diffblog:2025/12/09/welcoming-the-wikimedia-foundations-new-ceo/|appointed Bernadette Meehan]] as the new CEO of the Wikimedia Foundation. She will be meeting communities around the puzzle globe when she officially joins on January 20, 2026. *'''Wikipedia's 25th birthday party:''' Join the virtual celebration for games, prizes, musical performances, volunteer spotlights, data visualization, surprise guests and more. January 15 at 16:00 UTC. [[m:Event:Wikipedia_25_Virtual_Celebration|Register on Meta]]. *'''Wikimedia Foundation Board of Trustees''': Join the next Conversation with the Trustees on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/2025-12-11 Conversation with Trustees|December 11 at 17:30 UTC]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Readers updates|Readers]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Wishathon:''' [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#December 1, 2025: Results of our last Wishathon sprint|15 patches were written and 5 merged]], as part of a [[m:Special:MyLanguage/Community Tech/Wishathon|Wishathon]] for the Community Wishlist. One wish from the community was completed ([[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W265|"Preview page with this template" should not work with pages that do not transclude the template]]), and three more now have a clearer path forward. *'''Activity Tab on Mobile App''': The Wikipedia iOS app is running an experiment that replaces the History tab with a [[mw:Wikimedia Apps/Team/iOS/Activity Tab|redesigned Activity tab]]. This new tab surfaces personalized insights about reading, editing, and donations — all stored locally on your device for privacy. The goal is to see whether the new experience increases engagement and retention among logged-in readers. *'''Wikipedia Year in Review in Apps''': [[mw:Wikimedia Apps/Team/Wikipedia Year in Review/Updates|The Wikipedia Year in Review 2025]] is now available for the iOS and Android apps. This year introduces new personalized insights, updated reading highlights, and refreshed designs. *'''Add a Link''': A feature that suggests links to be added to articles based on a prediction model, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]], has been deployed at Japanese, Urdu and Chinese Wikipedias. While this feature has already been available on most Wikipedias, the prediction model could not support certain languages. A new model has now been developed to handle these languages, and it will be gradually rolled out to other Wikipedias over time. *'''Abstract Wikipedia''': The [[m:Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest/Votes|second round of voting]] on the name of Abstract Wikipedia concluded with ''Abstract Wikipedia'' as the top-voted name with 100 votes, followed by Wikigenerator with 91 votes. The name for the wiki project [[:f:Wikifunctions:Status_updates/2025-12-04|will now remain Abstract Wikipedia]]. *'''Anti-vandalism tool:''' [[mw:Moderator Tools/Automoderator|Automoderator]], now has the option to choose between two machine learning models to power the software on wikis using the tool. *'''Tools to support newcomers:''' Newcomers failing to add a citation to support added content has been one of the most common mistakes on Wikipedia. [[mw:Edit check/Reference Check|Reference Check]], a tool that prompts them to add a citation before publishing an edit, has gone live for an A/B test on English Wikipedia. *'''Tech News''': Latest updates from Tech News [[diffblog:2025/11/24/tech-news-2025-week-48/|week 48]] and [[diffblog:2025/12/01/tech-news-2025-week-49/|week 49]] include the Foundation working on [[phab:T396155|improving the text and presentation of the Verification Email]] sent to new users to make them more welcoming, useful, and informative; and two new wikis being created: a [[w:tok:|Wikipedia in Toki Pona]] and a [[q:pcm:|Wikiquote in Nigerian Pidgin]]. *'''Infrastructure''': [https://techblog.wikimedia.org/2025/11/21/unifying-mobile-and-desktop-domains/ Unifying our mobile and desktop domains] achieved 20% faster mobile response times, improved SEO, and reduced infrastructure load. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog] · [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]] · [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]''</small> *'''Legal win in France''': Wikimedia Foundation secures crucial [[diffblog:2025/12/01/wikimedia-foundation-secures-crucial-legal-win-in-france/|legal win in France]] against legal attacks on freedom of speech. *'''CEE Hub''': [[diffblog:2025/12/01/cee-hub-three-years-of-growth-learning-and-regional-impact/|Overview]] of three years of growth, learning, and regional impact of CEE Hub. *'''Don't Blink''': [[diffblog:2025/12/01/dont-blink-protecting-the-wikimedia-model-its-people-and-its-values-in-october-2025/|The latest developments]] from around the world about protecting the Wikimedia model, its people and its values. *'''Digital Violence''': How the Wikimedia movement is responding to [[diffblog:2025/11/20/uniting-to-end-digital-violence-16-days-of-activism-against-gender-based-violence/|digital gender based violence]]. *'''Wikimedia Research Showcase''': The next research showcase will feature a special panel on "Experimentation on Wikipedia" and will [[mw:Wikimedia Research/Showcase|take place on December 10 at 17:30 UTC]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Progress made on last year's plan|Progress on the annual plan]]''</small> *'''Audit Report''': Key takeaways from the [[diffblog:2025/11/24/highlights-from-the-wikimedia-foundations-fiscal-year-2024-2025-audit-report/|Foundation’s audit report]] for fiscal year 2024-2025. *'''Wikimedia Enterprise''': [[diffblog:2025/11/24/wikimedia-enterprise-financial-report-fiscal-year-2024-2025/|Wikimedia Enterprise Financial Report]] for fiscal year 2024-2025. *'''Annual Plan Progress''': A look back at progress made against the plan [[diffblog:2025/11/21/progress-on-the-annual-plan-a-look-at-the-second-half-of-our-fiscal-year/|during the second half of our fiscal year.]] Up to date regular updates are included in the Foundation Bulletin. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Sister Projects Task Force''': [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force/Results of the consultation about Wikispore and Wikinews#Results of the consultations|Results of the consultation about Wikispore and Wikinews]]: No immediate changes should be made to Wikispore's current technical setup and archive all editions of Wikinews, preserving their content. '''Foundation statements''' *'''Wikipedia's unique revenue model''': [[foundationsite:news/2025/11/26/how-is-wikipedia-funded/|How is Wikipedia funded]] and [[foundationsite:news/2025/11/26/how-does-the-wikimedia-foundation-use-donations-to-wikipedia/|how does the Wikimedia Foundation use donations to Wikipedia]]? *'''Most read articles:''' Wikipedia’s [[foundationsite:news/2025/12/02/announcing-wikipedias-most-read-articles-of-2025/|most-read articles of 2025]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2025/X|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let askcac[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 04:50, 11 ਦਸੰਬਰ 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=29735761 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2026 Issue 1</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on December 5. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/01|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- [[File:WP25 Graphics Landscape of astronaut and batik maker.png|700px|center]] [[File:WP25 Film.gif|right|200px]] '''Highlights''' *'''Wikipedia turns 25:''' Time to start the party! [[m:Special:MyLanguage/Event:Wikipedia 25 Virtual Celebration|Join the virtual celebration]] featuring musical performances, games, and more on January 15 at 16:00 UTC. and The party will be live interpreted into Arabic, Chinese, French, Spanish, and Portuguese. <span class="mw-ui-button" role="button" aria-disabled="false">[[m:Special:MyLanguage/Event:Wikipedia 25 Virtual Celebration|Join the celebration]]</span> '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Readers updates|Readers]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Annual planning''': [[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Key questions for the Wikimedia movement]] to shape the Wikimedia Foundation’s 2026-2027 annual goals. [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|Join the discussion on-wiki]]. *'''Hackathon''': **[[mw:Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026|Apply to join the Northwestern Europe 2026 Hackathon]] from March 13-14 in Arnhem, the Netherlands. Application will close mid-January 2026 or earlier based on event capacity. **General Registration for the [https://pretix.eu/wikimedia/Hackathon-2026/ 2026 Wikimedia Hackathon is now open]! The hackathon will take place in Milan, Italy from May 1 - 3, 2026. Event details [[mw:Wikimedia_Hackathon_2026|can be found here]] and registration will remain open until March 30th or until event capacity is reached. *'''Semantic search''': Wikimedia Foundation is working on [[diffblog:2026/01/08/semantic-search-making-it-easier-to-find-the-information-readers-want/|making it easier to find the information readers want]]. *'''Tech News:''' Latest updates from Tech News week [[diffblog:2025/12/08/tech-news-2025-week-50/|50]], [[diffblog:2025/12/15/tech-news-2025-week-51/|week 51]], and [[diffblog:2025/12/22/tech-news-2025-week-52/|week 52]] include that now edit filters [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter/Access flags|can be set]] to automatically suppress their details which will help oversighters to prevent doxxing. *'''Wikifunctions''': [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-12-18|The first Wikifunctions Volunteers' Corner of the next year]] will take place on February 9. *'''Blazegraph Migration:''' To support the migration away from Blazegraph as the backend of Wikidata Query Service (WDQS), we are hosting regular calls [[d:Event:Blazegraph Migration Office Hours - January 2026|starting on January 27]]. Wikidata users and tool maintainers are [[d:Wikidata:Blazegraph Migration Office Hours|are invited to join]], ask questions, and share migration-related concerns. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog] · [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]] · [[m:Special:AllEvents|list of movement events]] · [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]]</small>'' *'''Upcoming Conferences''': Announcing the [[diffblog:2025/12/16/learn-about-the-approved-wikimedia-conference-proposals-for-2026-round-1/|six Wikimedia conferences funded for 2026]] in the first round. *'''Wikimania 2026''': [[diffblog:2025/12/19/looking-ahead-to-wikimania-2026/|A glimpse on what the team is currently working on]] to prepare for Wikimania 2026 in Paris. *'''Public Policy''': [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Global Advocacy/Resources|Explore the resources available for public policy advocacy work]], including explainers that describe key policy positions, guides on how to build a campaign or write a policy brief, and examples of open letters submitted to governments. *'''Don't Blink''': [[diffblog:2025/12/18/dont-blink-protecting-the-wikimedia-model-its-people-and-its-values-in-november-2025/|The latest developments]] from around the world about protecting the Wikimedia model, its people and its values. *'''Public-Interest content''': The Project Gayatri content expansion program brought [[diffblog:2025/12/22/project-gayatri-a-year-of-building-knowledge-closing-with-heart/|7,656 new articles on Indonesian Wikipedia]]. *'''Wikimedia Research Showcase''': [[mw:Wikimedia Research/Showcase|The research showcase will return on January 22 at 17:30 UTC]] with the theme "Celebrating 25 Years of Wikipedia and the Research Behind It". *'''Wikimedia Research Report''': The Wikimedia Foundation has published its [https://research.wikimedia.org/report.html 13th bi-annual Research Report], highlighting the work completed during the first six months of this fiscal year. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|Past issues of the bulletin for progress on the annual plan]]''</small> *'''Wikimedia Enterprise''': [https://enterprise.wikimedia.com/blog/2025-api-wrap-up/ Read the full annual wrap-up of 2025 of Wikimedia Enterprise] and how the year marked a fundamental shift in open knowledge. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Board of Trustees''': Wikimedia Foundation [[diffblog:2025/12/17/wikimedia-foundation-welcomes-two-new-board-trustees/|welcomes two new Board Trustees]] Bobby Shabangu and Michał Buczyński. *'''Affcom News''': Read the [[m:Affiliations Committee/News/Issue 7|year-end issue of AffCom News (July-December 2025)]], the newsletter that distributes relevant news and events about the work of Wikimedia's [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br /><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]&nbsp;·[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;·</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/01|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let foundationbulletin[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:31, 14 ਜਨਵਰੀ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=29895265 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2026 Issue 2</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on Jan 10. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/02|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- [[File:WP25 Graphics Desktop.png|right|200px]] '''Highlights'''<br/><small>''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small> *'''Annual planning''': The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|Annual Plan]] is the Wikimedia Foundation’s description of what we hope to achieve in the coming year. This is a time of urgency and focus for the Wikimedia projects and we [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|invite you to shape this plan together with us.]] *'''Year 2 of PTAC''': As it reached its first year, Product & Technology Advisory Council (PTAC) shared [[m:Product and Technology Advisory Council/Year1 Reflections and Proposed Way Forward 2026 Update|a retrospective and proposed future improvements]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Readers updates|Readers]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Account security''': All users with registered accounts can now use passkeys for [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] (2FA), providing a simple and [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|secure way]] to log in. *'''Wikifunctions''': [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-01-22|An overview of the quarterly plan (January–March)]] and how it connects to the broader goals for Abstract Wikipedia and Wikifunctions. *'''Tech News:''' Latest updates from Tech News week [[diffblog:2026/01/12/tech-news-2026-week-03/|03]], [[diffblog:2026/01/19/tech-news-2026-week-04/|04]] and [[diffblog:2026/01/26/tech-news-2026-week-05/|05]] include unregistered contributors on blocked IPs can now interact on-wiki to [[phab:T398673|appeal a block]] by creating a temporary account. *'''Collaborative contributions''': Wikimedia Foundation is hosting [[m:Event:Connection learning session 4|a learning session]] to share [[m:CampaignEvents/Collaborative contributions|new releases around collaborative contributions]] and discuss future project ideas. *'''Structured task''': The [[mw:Growth/Revise Tone|Revise Tone Structured Task]] is now live in A/B testing on pilot wikis: English, Arabic, Portuguese, and French Wikipedia. It helps new editors improve promotional language in existing articles through a quiz style onboarding experience and a guided in article suggestion. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog] · [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]] · [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]] · [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]''</small> [[File:WP25 The Birthday Cake Song.webm|thumb|"The Birthday Cake Song" is an original song created for Wikipedia's 25th Birthday, performed by the WikiChoir, featuring Wikipedia and Wikimedia Commons content.]] *'''Wikimania 2026''': [[diffblog:2026/01/27/call-for-sessions-wikimania-2026-is-coming-to-paris/|Call for sessions]] is open until March 1. *'''Wikipedia 25''': Wikipedia celebrates 25 years of knowledge at its best with [[foundationsite:news/2026/01/15/wikipedia-celebrates-25years/|docuseries, time capsule, and more]]. *'''Virtual celebration''': In case you missed it, over 10,000 people have watched [[m:Special:MyLanguage/Event:Wikipedia 25 Virtual Celebration|the virtual celebration]] that [[:c:File:WP25 Generations.webm|brought together generations of Wikimedians]], featured [[:c:File:WP25 A Tribute to the Talk Page.webm|an ode to the talk page]], a [[:c:File:WP25 A Dramatic Reading of a Wikipedia TalkPage for Orange.webm|dramatic reading of a real talk page]], a Magnetikpunk [[:c:File:WP25 "Cyklepedia" by Open Reel Ensemble.webm|song dedicated to Wikipedia]], a passing of the [[:c:File:WP25 CEO Cake Pass.webm|cake baton from Maryana to Bernadette]], [[c:File:WP25 The Birthday Cake Song.webm| "The Birthday Cake Song"]] and more. All of it written and performed by humans of Wikimedia. *'''Birthday mascot''': [[diffblog:2026/01/15/meet-the-wikimedian-whose-casual-sketch-inspired-wikipedias-25th-birthday-mascot/|Meet the Wikimedian]] whose casual sketch inspired Wikipedia’s 25th birthday mascot. *'''Legal''': Learn about two recent submissions advocating [[diffblog:2026/01/16/why-the-wikimedia-foundation-is-advocating-proportionality-and-carve-outs-for-digital-public-goods-in-brazils-new-online-child-safety-law-eca-digital/|the need for proportionality in Brazil’s new online child safety law]]. *'''Policy:''' The Global Advocacy team shared a report from digital policy organization InternetLab about the intersection between the [https://medium.com/wikimedia-policy/why-the-open-knowledge-movement-and-public-interest-journalism-must-unite-forces-b011bef63cf0 open knowledge movement and public interest journalism]. *'''Global Resource Distribution Committee''': Refreshed [[m:Global Resource Distribution Committee/Funding Principles|Funding Principles]] are ready for review. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]'''<br /><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Progress made on last year's plan|Progress on the annual plan]]''</small> *'''Solving puzzles together''': [[diffblog:2026/01/19/solving-puzzles-together/|A final reflection from Maryana Iskander]]. *'''Wikimedia Enterprise''': Mistral AI and Wikimedia Enterprise announced [https://enterprise.wikimedia.com/blog/mistral-ai-partners-with-wikimedia-enterprise/ a new strategic partnership]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/02|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let foundationbulletin[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:06, 4 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=30007243 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2026 Issue 3</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on January 30. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/3|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- [[File:WP25 Graphics of Astronaut.png|right|200px]] '''Highlights''' *'''Wikipedia Library''': [[diffblog:2026/01/30/whats-new-in-the-wikipedia-library-october-december-2025/|Wikipedia Library gained new content partnerships]], restored access to the British Newspaper Archive, and added an Arabic language academic resource with more than 7 million records. *'''Gender gap''': The [[m:Event:Celebrate Women|Celebrate Women 2026]] campaign will run from March 1–31 to advance the achievements of the women’s rights and gender equity movement globally. *'''Annual Planning''': The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/| Annual Plan]] is the Wikimedia Foundation’s description of what we hope to achieve in the coming year. We invite you [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/| to shape this plan]] together with us. Between now and the end of June 2026, we will have [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Collaboration|continuous conversations]] about how global trends may shape our future, how we can experiment, adapt and respond together. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]]'''<br /><small>''See also newsletters: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Readers updates|Readers]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Patrolling improvements''': A new feature available on [[m:Special:Contributions|Special:Contributions]] shows [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] that are likely operated by the same person, and so makes patrolling less time-consuming. *'''Wikifunctions''': [[f:Wikifunctions:Status updates/2026-01-29|How Abstract Wikipedia articles can be integrated]] into Wikipedia language editions to enable Wikipedians to write an abstract article once and have it available in many languages. *'''Suggestion Mode''': A new Beta Feature for the VisualEditor, [[mw:VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode,]] is [[w:en:Wikipedia:Village pump (technical)#Suggestion Mode %E2%80%93 new Beta Feature on Tuesday|now available on English Wikipedia]] for experienced editors. This features proactively suggests actions that people can consider taking to improve Wikipedia articles, such as "add citation", "improve tone", or "fix an ambiguous link". *'''WDQS Blazegraph Migration''': As part of the migration away from Blazegraph (the current backend of the Wikidata Query Service), an initial evaluation of open-source triple store candidates [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/47/WDQS_Triple_Store_Evaluation_-_Benchmark_Results_Report.pdf has been completed]. Using the published [[D:Wikidata:SPARQL query service/Triple store evaluation methodology|evaluation methodology]], performance, stability, and compatibility was assessed. *'''Tech News:''' Latest updates from Tech News week [[diffblog:2026/02/02/tech-news-2026-week-06/|06]] and [[diffblog:2026/02/09/tech-news-2026-week-07/|07]] include the new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|Watchlist labels]] feature that allows logged-in contributors to organise and filter watched pages in ways that improve their workflows. They also link to the 44 community submitted tasks that were resolved over the last two weeks. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog] · [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]] · [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]] · [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]''</small> [[File:Karolina Gruszczyk 4 at Wikipedia 25 celebration in Warsaw.jpg|thumb|Wikipedia 25 celebration in Warsaw.]] *'''Funding Principles''': The interim [[m:Global Resource Distribution Committee|Global Resource Distribution Committee]] (GRDC) has published a first version of the [[m:Global Resource Distribution Committee/Funding Principles|Funding Principles]] which guides the broader grantmaking ecosystem across the Wikimedia Movement. Share your feedback in the [[m:Talk:Global Resource Distribution Committee/Funding Principles|Discussion]] page. *'''Wikipedia 25''': [[diffblog:2026/02/09/wikipedia25-celebrations-in-warsaw/|Celebrating 25 years of Wikipedia in Warsaw]]. *'''Responsible AI''': Why the [[diffblog:2026/02/03/why-the-global-index-on-responsible-ai-matters-for-wikimedians/|Global Index on Responsible AI]] matters for Wikimedians. *'''Open Knowledge''': Why the Open Knowledge Movement and Public Interest Journalism [https://medium.com/wikimedia-policy/why-the-open-knowledge-movement-and-public-interest-journalism-must-unite-forces-b011bef63cf0 must unite forces]. Shared principles and interdependence, points of convergence and the path forward. *'''Journalism Awards:''' Applications for [[foundationsite:news/2026/02/02/open-knowledge-journalism-awards-applications-open/|the Open the Knowledge Journalism Awards]] are now open until March 1. Presented by the International Center for Journalists in partnership with the Wikimedia Foundation, the awards seek to recognize African journalists whose reporting helps close knowledge gaps about Africa on Wikipedia. *'''UN General Assembly''': Wikimedia Foundation was invited to speak at the UN General Assembly (UNGA) hall about [[diffblog:2026/02/11/wikimedia-foundation-at-the-united-nations-remarks-on-multistakeholderism-digital-public-goods-and-internet-governance/|Wikipedia’s role in global digital governance]]. *'''Advocacy''': Wikimedia Foundation has [[diffblog:2026/02/11/announcing-new-policies-related-to-the-use-of-wikimedia-sites-for-advocacy-purposes/|adopted new and updated policies]] regarding the use of banners, logo changes, and blackouts on the projects, particularly for advocacy purposes. Specifically, the new [[:foundation:Special:MyLanguage/Policy:Use of Wikimedia sites for advocacy purposes|"Use of Wikimedia sites for advocacy purposes"]] policy, and updates to the guidelines for [[:m:Special:MyLanguage/CentralNotice/Usage guidelines|CentralNotice usage]] and [[:m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|requesting wiki configuration changes]]. The policies establish clearer processes for advocacy activities, and require notification of Foundation staff for some proposed uses of the Wikimedia sites. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Progress made on last year's plan|Progress on the annual plan]]''</small> *'''Wikimedia Futures Lab''': [[diffblog:/2026/02/12/from-baghdad-to-frankfurt-wikimedia-futures-lab-2026/|Reflections from a Wikimedian]] who attended the [[m:Wikimedia Futures Lab|Wikimedia Futures Lab]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/3|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let foundationbulletin[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:27, 17 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=30053915 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2026 Issue 4</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on Feb 13. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/04|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- [[File:Work-in-progress animation of the Wikipedia 25 birthday mascot scrolling on a phone.gif|right|200px|]] '''Highlights'''<br/><small>''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Let's Talk|Let's Talk]] continues''</small> *'''Birthday mode''': This limited-time campaign feature celebrates 25 years of Wikipedia with a birthday mascot, Baby Globe. When turned on, Baby Globe is shown on ~2,500 articles, waiting to be discovered by readers. The feature is available for all Wikipedias to customise through Community Configuration until 6 April 2026. So far [[m:Wikipedia 25/Easter egg experiments|17 Wikipedias]] have joined in the fun. *'''Wikipedia's 25th birthday party celebrated on Commons''': Content from the January 15th global birthday party selected as [[c:Template:Motd/2026-02#22|Media of the day]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Readers updates|Readers]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Etherpad cleanup''': For security and performance reasons, all current pads on Wikimedia’s [[m:Special:MyLanguage/Etherpad|Etherpad]] instance, the web-based "ephemeral" editor for real-time collaborative document editing, [[m:Talk:Etherpad#Etherpad wipe/deletion/clean slate proposal|will be permanently deleted after 30 April]]. We will continue running this Etherpad instance to support events and other short-term collaboration, but will be periodically deleting data going forward. If you have content in Etherpad you want to keep, please create local backups, as data will be permanently deleted and will not be able to be recovered. *'''Activity tab''': Wikipedia iOS app has rolled out the improved [[mw:Wikimedia Apps/Team/iOS/Activity Tab|Activity tab]] to all users in version 7.9.0. A/B test results showed increased account creation among users with access to the feature. Updates include enhanced editing impact insights, module customization, and relocation of History into the Search tab. *'''Reference Check''': The feature [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Reference Check|Reference Check]] has been deployed to all Wikipedias. In A/B testing, the impact was substantial: newcomers shown Reference Check were approximately 2.2 times more likely to include a reference on desktop (or acknowledge/explain why they did not) and about 17.5 times more likely on mobile web. *'''Semantic search''': The Foundation has launched a limited [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|Android mobile app experiment]] that tests hybrid search capabilities which can handle both [[diffblog:2026/01/08/semantic-search-making-it-easier-to-find-the-information-readers-want/|semantic]] and keyword queries. The [[mw:Readers/Information_Retrieval/Phase_1|Phase 1 beta]] is now live on Greek Wikipedia. The goal is to understand whether combining meaning-based retrieval with keyword search helps readers find information more effectively. Testing will expand to English, French, and Portuguese Wikipedias in March. *'''Navigation experience''': The Foundation will run [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.10.2 Mobile Table of Contents|an experiment]] for mobile web users, that adds a table of contents and automatically expands all article sections, to learn more about navigation issues they face. The test will be available on Arabic, Chinese, English, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias. [[File:Abstract Wikipedia prototype - Kolkata.png|thumb|right|Screenshot of the current prototype of Abstract Wikipedia, showing a two sentence article about Kolkata.]] *'''Site notices''': Site notices ([[m:MediaWiki:Sitenotice|MediaWiki:Sitenotice]] and [[m:MediaWiki:Anonnotice|MediaWiki:Anonnotice]]) now will render on all platforms, not just on the desktop site. Users on mobile web will now see these notices and be informed. *'''Tech News''': Latest updates from Tech News week [[diffblog:2026/02/16/tech-news-2026-week-08/|08]] and [[diffblog:2026/02/23/tech-news-2026-week-09/|09]] include the new “Edit full page” button for people who are editing a page-section using the mobile visual editor. They also link to the 40 community submitted tasks that were resolved over the last two weeks. *'''Wikifunctions''': Abstract Wikipedia is going to have its public preview within the next few weeks, [[f:Wikifunctions:Status updates/2026-02-20|here is the preview]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog] · [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]] · [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]] · [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]''</small> *'''Gender gap''': The [[diffblog:2026/02/24/celebrate-women-2026-is-coming/|Celebrate Women 2026]] is coming! The Wikimedia Foundation will host a kick-off celebration that will work as a welcome session for both organizers and participants on [[m:Event:Celebrate Women 2026 Welcome Session|March 5 at 13:00 UTC]]. *'''Language''': New edition of the [[diffblog:2026/02/17/language-and-internationalization-newsletters-10/|Language and internationalization newsletter]] highlights new feature developments and improvements in various [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization#Projects|language-related technical projects]]. *'''Let’s Connect Learning Clinic''': Watch the recordings of past [[metawiki:Grants:Knowledge_Sharing/Connect/Calendar|learning clinics]] about Wikipedia’s 25th Birthday Tool and Strengthening Local-Language Admin Communities. *'''Wikimedia Research Showcase''': You can [https://www.youtube.com/live/qW5IQJv84HY watch the recording] of this month research showcase whose theme is about "[[mw:Wikimedia Research/Showcase|AI and Communities]]". *'''Hubs''': Lessons [[diffblog:2026/02/13/what-we-are-learning-from-hub-pilots/|from hub pilots]]. *'''Banners & logo policies''': Wikimedia Foundation has adopted [[diffblog:2026/02/11/announcing-new-policies-related-to-the-use-of-wikimedia-sites-for-advocacy-purposes/|new and updated policies regarding the use of banners, logo changes, and blackouts]] on the projects, particularly for advocacy purposes. *'''Digital Safety''': The next edition of [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/MFK6V57X7B3XBCPYS63PBP764UZWEE7X/|Digital Safety Office Hours]] will be on Mar 27 at 9:00 UTC and 19:00 UTC. The session will explore practical threat modelling: a structured way to think about risks, assess your exposure, and make informed choices. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Progress made on last year's plan|Progress on the annual plan]]''</small> *'''Wikimedia Enterprise''': [https://enterprise.wikimedia.com/blog/ecosia-enriches-search-results-and-ai-answers/ Ecosia Enriches Search Results and AI Answers with Wikimedia Enterprise]. *'''Human centered AI''': Members of the Wikimedia Enterprise team presented on "[https://enterprise.wikimedia.com/blog/event-stanford-human-centered-ai/ Wikipedia in the Age of AI and Bots]" at the seminar of Stanford’s Institute for Human-Centered Artificial Intelligence. *'''Inclusive AI''': Advancing Open, Inclusive AI with Free and Open Knowledge at the [https://medium.com/wikimedia-policy/wikimedia-foundation-at-the-india-ai-impact-summit-2026-advancing-open-inclusive-ai-with-free-and-131bf9625f8b India AI Impact Summit 2026]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/04|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let foundationbulletin[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 12:37, 3 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=30155780 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2026 Issue 5</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on February 27. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/05|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- [[File:WP25 Blue W25.png|right|200px|]] '''Highlights''' *'''Supporting readers''': For most of its history, Wikipedia did not have to worry about attracting readers. But with the way people search for information changing, there is a drop in the number of readers which is impacting the number of accounts created and contributions to our sites. Have a look at some of [[diffblog:2026/03/10/engaging-and-reengaging-wikipedia-readers/|the ongoing and planned work to support reader experience.]] *'''Server switch''': [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on March 25 at 15:00 UTC. This is for the [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|datacenter server switchover backup tests]], which happen [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|twice a year]]. *'''Tools improvement''': The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|PTAC Unsupported Tools Working Group]] continued improvements to [[c:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons|Video2Commons]] in February, with fixes addressing authentication errors, large-file handling, task queue visibility, and clearer upload behavior. [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group#February 2026|Work is still ongoing in some areas]], including changes related to deprecated server-side uploads. *'''Wikipedia 25 Grants''': The celebration continues! The Wikimedia Foundation offers [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Grants|Wikipedia 25 Birthday Funds]] to communities planning Wikipedia’s 25th birthday events with funding between USD 1,000–2,000. Apply before March 31. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Readers updates|Readers]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Experiments''': The Foundation is frequently conducting experiments to help learn what features will be most effective and valuable to the projects. [[m:List of experiments in Product and Technology|The list of experiments in Product and Technology]], tracks upcoming, live, in-analysis, and completed experiments as well as their rationale. For example, the tracker shares that [[m:List of experiments in Product and Technology#Upcoming|one upcoming experiment, Reader to Contributor Baseline]], will measure how many readers create contributor accounts and whether the rate differs depending on how people arrived to the site. *'''Article guidance''': Help less experienced editors by filling out a questionnaire [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|on this page]] (available in 7 languages). The Foundation are looking particularly for experienced Wikipedia editors from these [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators#Collaborators|pilot wikis]]. Your answers will help [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|customize guidance for less experienced editors while creating an article]]. *'''Wikifunctions:''' You can now create Functions that will [[f:Wikifunctions:Status updates/2026-03-06|show a citation in their output.]] *'''Editing feature''': [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] is available as a beta feature within the visual editor at all Wikipedias. This feature proactively suggests various types of actions that people can consider taking to improve Wikipedia articles, and learn about related guidelines. *'''Paste Check''': [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Paste check|Paste Check]] is now available at all Wikipedias. The feature prompts newcomers who are pasting text they are not likely to have written into VisualEditor to consider whether doing so risks a copyright violation. *'''Mobile experience''': The user menu in the top corner for all mobile users [[phab:T413912|is standardized]] so that it is closer to the desktop experience to improve the user interface for readers. *'''Two-factor authentication''': For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Currently, 2FA is required to use the group, but not to be a member of it. Given that this model still has some vulnerabilities, the situation will [[phab:T418580|gradually change in March]]. *'''Tech News''': Latest updates from Tech News week [[diffblog:2026/03/02/tech-news-2026-week-10/|10]] and [[diffblog:2026/03/09/tech-news-2026-week-11/|11]] include the new GraphQL API has been released as a flexible alternative to select features of the Wikidata Query Service (WDQS). They also link to the 50 community submitted tasks that were resolved over the last two weeks. [[File:Mervat Salman.jpg|thumb|right|200px|[https://diff.wikimedia.org/2026/03/09/wikicelebrate-mervat-a-decade-of-building-knowledge-community-and-trust/ WikiCelebrates Mervat.]]] '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog] · [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]] · [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]] · [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]''</small> *'''WikiCelebrate''': [[diffblog:2026/03/09/wikicelebrate-mervat-a-decade-of-building-knowledge-community-and-trust/|Celebrating Mervat]], one of the most experienced and dedicated contributors to Arabic Wikipedia. *'''Wikimedia ecosystem''': The [[diffblog:2026/03/05/draft-proposal-for-a-future-affiliate-landscape/|pilot on the ecosystem of Wikimedia organizations]] has published a draft proposal for a [[m:Updating the ecosystem of Wikimedia organizations/Future Affiliate Landscape|Future Affiliate Landscape]]. It welcomes your review and [[m:Talk:Updating the ecosystem of Wikimedia organizations/Future Affiliate Landscape|feedback]]. *'''Fundraising''': The Fundraising Report 2024–2025 has now been [[m:Fundraising/2024-25 Report|published]] on meta. *'''International Women's Day 2026:''' [[diffblog:2026/03/10/international-womens-day-2026-women-visibility-and-the-future-of-trusted-knowledge-on-wikimedia/|Women, visibility, and the future of trusted knowledge on Wikimedia]]. *'''Don't Blink''': [[diffblog:2026/03/12/dont-blink-protecting-the-wikimedia-model-its-people-and-its-values-in-january-2026/|The latest developments]] from around the world about protecting the Wikimedia model, its people and its values. *'''Wiki Loves Earth 2025''': [[foundationsite:news/2026/03/02/the-winners-of-wiki-loves-earth-2025/|See the winners]] from the 13th annual edition of the globe-trotting photo contest. *'''Wikimania 2026''': While most Wikimania program submissions are closed, [[wmania:Special:MyLanguage/2026:Program/Research|the research track is open until March 31]]. It accepts proposals from both professional researchers and Wikimedians. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/05|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let foundationbulletin[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:17, 17 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=30218350 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2026 Issue 6</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on March 13. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/6|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- [[File:Adapted Wikipedia20symbols mobile w.svg|right|thumb|200px|Editing on the mobile apps]] '''Highlights''' *'''Supporting the mobile experience''': The Foundation is starting conversations with communities to [[mw:Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|explore how editing should work on the Wikipedia mobile apps]]. The goal is to understand how to better support both new and experienced editors, and how the app can guide users to the right editing tools. Your input is welcome. Join the [[mw:Talk:Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|discussion]]! *'''Wikimania 2026''': [[diffblog:2026/03/25/registration-for-wikimania-paris-is-opening-soon/|Registration for Wikimania 2026]] is opening soon from the end of March to May 1. Like other Wikimedia events this year, we are introducing a "request for invitation" process, with trust and safety checks conducted prior to confirming in-person attendance. Our priority is to create a safe environment for connection, collaboration, and shared learning. *'''Around the Puzzle Globe in the CEE region''': On March 23 almost 60 Wikimedians took part in [[m:Event:CEE Catch Up: Around the Puzzle Globe|the CEE-Catch up]]- a meeting for Wikimedians from Central and Eastern Europe and Central Asia. As a part of [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Collaboration|continuous conversations]] we have with the communities around the Foundation's annual plan, participants discussed the global trends related to Readers and Contributors in their regional context. The meeting was also an opportunity to connect with the new Foundation CEO, Bernadette Meehan, who is meeting communities [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Chief Executive Officer/Around the puzzle globe|around the puzzle globe]] to listen, learn and engage with the communities. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]]'''<br /><small>''See also newsletters: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Readers updates|Readers]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Crawlers:''' The Foundation is now [[diffblog:2026/03/26/quo-vadis-crawlers-progress-and-whats-next-on-safeguarding-our-infrastructure/|detecting and blocking billions of bot requests]] that don’t follow our robot policy, such as aggressive scrapers, to make sure our resources go towards serving human readers. In the coming months we’ll be working on better detection of rapidly changing bot behavior and better API infrastructure. *'''Moderator tools for newer editors''': Wikipedia editors in Indonesian, Thai, Turkish, and Simple English now have access to an [[mw:Moderator Tools/Dashboard|early version of Special:PersonalDashboard]]. It introduces newer editors to patrolling workflows, making it easier for them to move from making edits to participating in more advanced moderation work on their project. *'''Account creation on mobile''': Mobile editors [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#Logged-out|at several wikis]] are now presented with a simplified logged-out warning message, which encourages them to create an account or log in. This test is part of our ongoing effort to enhance the [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|account creation experience on mobile]] and increase participation. *'''Verification email redesign:''' [[phab:T416748|The verification email sent to new accounts]] that add an email address during signup has been redesigned. When tested on English Wikipedia, Wikimedia Commons, and Wikidata, the same-week email verification rate increased from 41.6% to 45.9%. *'''Retaining notification history''': Wikimedia site users can export their notifications older than 5 years using [[toolforge:echo-chamber|a new Toolforge tool]]. This will ensure that users retain important notifications and avoid losing them based on the planned change to delete notifications older than 5 years, [[phab:T383948|as previously announced]]. *'''Tech News''': Latest highlights from Tech News weeks [[diffblog:2026/03/16/tech-news-2026-week-12/|12]] and [[diffblog:2026/03/23/tech-news-2026-week-13/|13]] include the update that Wikimedia site users can now log in without a password using passkeys as a secure method supported by fingerprint, facial recognition, or PIN. See also the 64 community submitted tasks that were resolved over the last two weeks. *'''Experiments''': Check out [[m:List of experiments in Product and Technology|the list of experiments in Product and Technology]] to see all upcoming, live, in-analysis, and completed experiments. One new experiment that just went live is the "Improve the logged-out warning message on mobile web," which aims to reduce the sense of friction or alarm when users encounter the logged-out warning upon editing. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]]'''<br /><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog] · [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]] · [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]] · [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]''</small> [[File:Microtask generator tool.png|right|thumb|200px|Screenshot of the Microtask generator tool.]] *'''Digital rights and free knowledge''': Wikimedia Foundation staff and Wikimedians from across the movement will contribute to [[diffblog:2026/03/16/wikimedians-champion-digital-rights-and-free-knowledge-at-rightscon-2026-join-the-global-conversation-wherever-you-are/|important conversations on AI governance, information integrity, and equitable access to knowledge at RightsCon 2026]] from May 5–8. [https://www.rightscon.org/registration/ Join the conversation virtually]. *'''Microtask Generator''': [[diffblog:2026/03/23/from-overwhelming-lists-to-bite-sized-edits-meet-the-microtask-generator/|Learn more about the Microtask Generator]], a tool which identifies content quality gaps in Wikipedia articles and suggests tasks for editors to address within a dashboard. Users can input lists of articles for analysis, or get recommendations based on article categories. Ideal for edit-a-thons and other article improvement drives. *'''WikiLearn''': Discover [[diffblog:2026/03/12/wikilearn-news-march-2026/|the latest edition of WikiLearn News]] where you can find the latest online learning opportunities to take your editing skills to new heights. *'''Diff Event calendar''': [[diffblog:2026/03/11/movement-events-on-the-move-diff-event-calendar-transitions-to-meta-wiki/|The event calendar on Diff is now redirected]] to [[m:Special:AllEvents|the list of events on Meta-wiki]]. This list pulls in all events that are open to all wikis. *'''Grantmaking Strategy''': The GRDC has identified the [[m:Global Resource Distribution Committee/Key challenges for a new Grantmaking Strategy|key challenges that will inform the design of the new Grantmaking Strategy]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]'''<br /><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Progress made on last year's plan|Progress on the annual plan]]''</small> *'''Audit report''': Highlights from the [[diffblog:2026/03/19/highlights-from-the-wikimedia-endowments-fiscal-year-2024-2025-audit-report/|Wikimedia Endowment’s fiscal year 2024-2025 audit report]]. *'''Enterprise partnerships''': Wikimedia Enterprise announced new partnerships. Together with [https://enterprise.wikimedia.com/blog/firecrawl-replaces-wikipedia-scraping-with-enterprise-apis/ Firecrawl to reform how AI agents access the world’s largest online repository of human knowledge] and with [https://enterprise.wikimedia.com/blog/aligned-ai-is-developing-ethical-ai/ Aligned AI to develop Ethical AI products for families by providing Wikimedia Enterprise Snapshot API]. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Endowment Board''': [[diffblog:2026/03/24/welcoming-nataliia-tymkiv-to-the-wikimedia-endowment-board/|Welcoming Nataliia Tymkiv to the Wikimedia Endowment Board of Directors]]. *'''Affiliate recognition''': Affiliations Committee [[diffblog:2026/03/26/affiliate-recognition-pause-extended-until-september-2026/|extended the pause on new affiliate recognition to September 1, 2026]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/6|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let foundationbulletin[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:04, 31 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=30333201 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2026 Issue 7</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on March 28. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/7|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- [[File:People browsing on smartphone together - RWiC.png|right|thumb|150px|]] '''Highlights''' *'''Community Wishlist update''': This [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#April 7, 2026: What we have done so far and what the team will be working on in the next months|monthly update covers]] how 44 wishes were fulfilled, 17 are in progress, and 15 more will start work soon. It includes completion of work on [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|Watchlist labels]], which allow users to add labels to items in their watchlist to help with managing and filtering; fixing a bug with [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W265|preview page feature]]; indexing of [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W303|Commons on Google & DuckDuckGo search]]; and a wish simplifying the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W141|insertion of maths formulas]] in articles. You can submit, vote on, and [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes|subscribe to wishes]] here. *'''Goal setting for edit-a-thons''': The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] now includes a new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Collaborative contributions#Goal setting|group goal-setting feature]], enabling organizers to set and track event goals such as the number of articles created and participating contributors in real time. This feature is now available on all Wikimedia wikis. Join the [[m:Event:Connection learning session 5|Connection Learning Session]] on April 14 at 16:00 UTC to learn more about this feature and new ways to promote events and campaigns to editors. *'''Collaboration with the United Nations''': Learn how the Foundation [[diffblog:2026/03/27/securing-our-collective-voice-why-engaging-with-the-united-nations-is-key-to-protecting-free-knowledge/|engages with the United Nations]] to secure our collective voice and protect free knowledge. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]]''' <br /><small>''See also newsletters: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Readers updates|Readers]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> [[File:Mobile page previews mock.png|right|thumb|150px|Design mock for mobile page previews.]] *'''Navigating articles on mobile''': The Foundation is [[:en:Wikipedia:Village pump (technical)#Phase 1: Mobile page previews|launching an experiment]] to test how to make it easier and more intuitive for readers to navigate through articles on mobile. To do this, we want to test [[mw:Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Mobile Page Previews.]] This experiment will go live the week of April 20 and will run for four weeks. *'''Editing tools for new editors''': [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Tone check|Tone Check]] was [[phab:T419177|deployed on French, Japanese, and Portuguese Wikipedia]] as a default-on feature for editors who have published 100 or fewer edits locally. When promotional or subjective language is added, users are prompted to consider "neutralizing" the tone of the edit. *'''Managing watchlist labels''': The new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|watchlist labels]] feature is now available via VisualEditor, the source editor, and the "watchstar" (or watch link, for skins that don’t have a star icon). Previously it was only possible to assign labels via [[m:Special:EditWatchlist|EditWatchlist]]. *'''Latest experiments''': See all upcoming, live, in-analysis, and completed [[m:List of experiments in Product and Technology|experiments in Product & Technology]]. A new experiment that just went live is one which aims to establish a [[phab:T419634|baseline retention rate]] for logged-in readers. *'''Latest Wikifunctions''': Check out the [[f:Wikifunctions:Status updates/2026-04-02#Fresh Functions weekly: 102 new Functions|partial list]] of the 102 new functions created last week – likely the first week we have exceeded 100. *'''Tech News''': The latest highlights from Tech News weeks [[diffblog:2026/03/30/tech-news-2026-week-14/|14]] and [[diffblog:2026/04/06/tech-news-2026-week-15/|15]] include an [[mw:Contributors/Account Creation Experiments#2. Improve logged-out warning message (T415160)|ongoing A/B test]] running on 10 Wikipedias to evaluate a clearer, more user-friendly message that promotes account creation on wikis. See also the 68 community submitted tasks that were resolved over the last two weeks. *'''Community discussions on Semantic Search''': The Wikimedia Foundation, in collaboration with the CEE Hub, hosted a discussion session on [[diffblog:2026/01/08/semantic-search-making-it-easier-to-find-the-information-readers-want/|Semantic Search]] for members of the CEE Youth Group. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]]''' <br /><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog] · [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]] · [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]] · [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]''</small> *'''Don't Blink!''': This month's [[diffblog:2026/04/05/dont-blink-protecting-the-wikimedia-model-its-people-and-its-values-in-february-2026/|highlights from the Global Advocacy team]] include how the Wikimedia Foundation co-presented alongside the Internet Archive at the State of the Net conference. *'''Digital rights and inclusion''': Take a look at the [[diffblog:2026/04/07/youth-inclusion-open-data-inclusive-language-at-drif26-wikimedians-bring-community-solutions-to-shape-the-future/|sessions]] that Wikimedians and allied partners will lead during Digital Rights and Inclusion Forum [https://drif.paradigmhq.org/ (DRIF)] 2026. *'''Manuscript preservation''': The Wikimedia Foundation supported [[diffblog:2026/03/28/reconnecting-balinese-manuscripts-with-local-voices-wikisami-university-workshops-in-bali/|volunteer-lead workshops]] to write Balinese Wikipedia articles about palm-leaf manuscripts (''lontar'') from the Leiden University Library collection. *'''Youth content creators''': Wikimedia Indonesia, together with the Wikimedia Foundation, delivered an [[diffblog:2026/04/06/asean-y-impact-content-creators-engage-with-the-wikimedia-movement/|introductory session on Wikipedia]] for young content creators representing all 11 ASEAN member states. *'''Legal and Safety Contacts''': The Wikimedia Foundation has created a single [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|"Legal and Safety Contacts" page]], to be linked in the footer of each wiki page. This will ensure that everyone has access to accurate and up to date Legal contact information. Insertion of the new links on different wikis will be done in stages, based on assessment of legal risk and necessity. *'''Building shared principals for the internet as a public good:''' The Global Advocacy team [https://wikimediapolicy.medium.com/a-shared-path-reinventing-an-internet-in-latin-america-that-serves-people-not-power-62b71c122ebf published a blog] with the Center for Studies on Freedom of Expression and Access to Information ([https://observatoriolegislativocele.com/en/ CELE]) and the Electronic Frontier Foundation ([https://www.eff.org/ EFF]) summarizing a workshop that brought together digital rights advocates from Latin America to dream of a "digital utopia." '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]''' <br /><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Progress made on last year's plan|Progress on the annual plan]]''</small> *'''Wikidata API''': Wikidata’s structured knowledge [https://enterprise.wikimedia.com/blog/wikidata-api-endpoints-wikimedia-enterprise/ is now available] through Wikimedia Enterprise. *'''Annual Planning and global trends''': Join the [[m:Event:America APP call|America APP call]] on April 21 at 18:00 UTC. This meeting is an opportunity for the Latin American community to ensure that the region's voice helps shape the Wikimedia Foundation's work and priorities for the next fiscal year. The call will be in Spanish with interpretation into Portuguese and English. The [[m:Wikimedia EDs and Foundation meetings|last meeting]] between Wikimedia EDs and Foundation staff was dedicated to discuss global trends too. More discussions are [[m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Collaboration#On-Wiki|happening on-wiki]] and in [[m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Collaboration#Co-created Community spaces|community spaces]] around different regions and projects. *'''Futures Lab:''' The world is changing around us. As the Wikimedia movement navigates this moment over a hundred Wikimedians from different Wikimedia projects came together to deepen our understanding of how these trends are impacting our people and projects at the [[diffblog:/2026/04/09/inside-the-wikimedia-futures-lab-how-the-wikimedia-movement-is-responding-to-a-changing-internet/|Wikimedia Futures Lab.]] *'''Fundraising Hub:''' The Wikimedia Foundation has launched [[:en:Wikipedia:Fundraising/Fundraising Hub|Fundraising Hub]] on English Wikipedia. The first discussion you can participate in is about distributing fundraising banner on English Wikipedia throughout the year. '''Board and Board committee updates''' <br /><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Ombuds Commission''': Announcement of the [[m:Talk:Ombuds commission#Announcing the 2026 Ombuds Commission|2026 Ombuds Commission]], the small group of volunteers who investigate complaints about violations of the Privacy Policy, the Access to Nonpublic Personal Data Policy, the CheckUser Policy and the Oversight Policy. *'''Wikinews closure''': All Wikinews editions will be [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|closed]] and switched to read-only mode on May 4. Content will remain accessible, but no new edits or articles will be able to be added. This closure was approved by the Board of Trustees of the Wikimedia Foundation following extended discussions. '''Other Movement-curated newsletters & news''' <br /><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/7|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let foundationbulletin[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:10, 14 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=30380476 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2026 Issue 8</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on April 10. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/08|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- [[File:WP25 Graphics Cursor.png|right|thumb|150px|]] '''Highlights''' *'''Annual Planning''': The Wikimedia Foundation published the [[metawiki:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|draft Annual Plan]] for the coming fiscal year (2026&ndash;2027) which will focus on four main goals that directly respond to the external trends. The goals include increasing our reach, deepening engagement, protecting our projects and building speed and resilience to enable the change needed to respond to the internet being at an inflection point. Feedback welcome on [[metawiki:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|the talk page]] and [[metawiki:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Collaboration|many other places]]. *'''Global conversation''': A [[:m:Event:Global Call: Annual Planning Around the Puzzle Globe|global conversation about the Wikimedia Foundation Annual Plan]] will take place on May 7 at 5:00 PM UTC. *'''Sustainable reuse of Wikimedia content''': The [[mw:Special:MyLanguage/Attribution API|Attribution API]] is now in [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Stability policy|beta]]. It makes it easier to credit Wikimedia content fairly wherever it is used. It provides all information required by the [https://wikimedia-attribution.toolforge.org/ Wikimedia Attribution Framework] in a single, well-structured and easy-to-use endpoint, simplifying attribution for off-wiki reuse. Share your feedback on the [[mw:Talk:Attribution API|project talk page]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Readers updates|Readers]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> *'''Feedback on Article guidance''': Experienced editors are invited to [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Main_Page test] the [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature. This tool helps less-experienced editors create structured, policy-compliant Wikipedia articles. Review [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance the outlines] and share your feedback on the [[mw:Talk:Article guidance|project talk page]]. Check out the [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide|step-by-step]] and [[c:File:Article Guidance workflow demo - April 2026.webm|video]] instructions. *'''Games Hub available on Android''': The Games Hub is live in the Wikipedia app for Android. This new feature offers a space for users to find all available [[mw:Wikimedia Apps/Team/Games|games]] in one place, explore archives, and get updates on new games. It currently includes ''[[mw:Wikimedia Apps/Team/Android/TriviaGame|Which Came First?]]'', with more games coming soon. *'''Update to Wikipedia app for iOS''': A major update to the Wikipedia app for iOS has rolled out, redesigning the interface to align with Apple’s latest “Liquid Glass” visual design. [https://apps.apple.com/us/app/wikipedia/id324715238 Download the latest version] and explore the update. *'''Confirming email addresses''': On several wikis, logged-in editors who haven’t [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email confirmation|confirmed their email addresses]] now see a banner encouraging them to do so. [[mw:Product Safety and Integrity/Account Security#Encouraging users to confirm their email addresses|Confirming the email address]] helps users restore account access if they lose it and receive messages about their accounts. It also provides an easy option to communicate with other users off-wiki if they choose. As of early 2026, about 62.9% of all registered Wikimedia [[metawiki:Help:Unified login|user accounts]] that have an email set had not confirmed it. *'''Testing mobile web page previews''': [[mw:Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Mobile page previews]] experiment was launched on Arabic, English, French, Italian, Polish, and Vietnamese Wikipedias. Page previews are pop-ups that show a thumbnail, a lead paragraph, and a link to the full article to improve content discovery. It is already available on desktop and in the apps. *'''Account creation experiment''': [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account creation experiment]] is live on Hindi, Indonesian, Bengali, Thai, and Hebrew Wikipedia targeting 10% of logged-out mobile web users. It looks at whether adding a button to create accounts in the mobile web header boosts new registrations and increases mobile users contributing to the wikis. *'''Experimenting with Hybrid Search on mobile apps''': The Hybrid Search [[mw:Readers/Information Retrieval/Phase 1|Phase 1 experiment]] on the Wikipedia Android app has concluded. It tested a combined keyword and meaning-based search methods to meet various information needs. The team is analyzing data and feedback, and will share insights and next steps soon. [[File:Android Explore Feed Top Read.png|right|thumb|150px|Top read element on the current Explore Feed on Android]] *'''Latest experiments''': See all live, upcoming, and completed [[metawiki:List of experiments in Product and Technology|experiments in Product & Technology]]. One [[phab:T419916|upcoming experiment]] is testing a refreshed Explore Feed to make it easier for readers to discover interesting content and visit Wikipedia app more often. *'''Wikifunctions''': Wikifunctions crossed 4,000 functions, with [[f:Z33366|subtracting two complex numbers]] as the 4,000th function. Also, Abstract Wikipedia reached 1,000 articles. The article about the famous Indian Brahmin [[abstract:Q9045|Chanakya]] marked this milestone. *'''Reading lists now a beta feature''': New accounts are now opted into [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading lists]] by default on all Wikipedia wikis. This brings the "Save pages" feature to the web, which has been popular in mobile apps. For users in the beta, a "Save page" (bookmark) button appears in the toolbar on every page. The watch/unwatch (star) option moves to the tools menu. The "Watchlist" button in the top navigation shifts to the user menu. A new "Saved pages" button takes its place. In June, the feature will be available to all users and a user preference will be added to choose between two sets of buttons: Watch + Watchlist or Save + Saved list. The other set will be in the tool and user menus. *'''Structured Contents''': Article Images and Lists now in [https://enterprise.wikimedia.com/blog/structured-contents-article-images-and-lists/ Structured Contents payloads]. *'''Tech News''': The latest highlights from Tech News weeks [[diffblog:2026/04/13/tech-news-2026-issue-16/|16]] and [[diffblog:2026/04/20/tech-news-2026-issue-17/|17]] include CodeMirror 6 being promoted out of beta on Tuesday, April 21. See also the 45 community submitted tasks that were resolved over the last two weeks. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog] · [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]] · [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]] · [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]''</small> *'''Wikimedia Research Fund submissions in review:''' The submission period for this year's [[metawiki:Grants:Programs/Wikimedia Research & Technology Fund/Wikimedia Research Fund|Wikimedia Research Fund]] is now closed. The technical and internal reviews of [[metawiki:Category:Under review Wikimedia Research Fund applications in FY 2025-26|the proposals]] have begun. *'''Events and conferences''': Take a look at the different community events happening later this year: [[metawiki:ESEAP Conference 2026|ESEAP Conference]] (May 15-17), [[metawiki:WikiConference India 2026|WikiConference India]] (Sep 4-6), [[wcna:2026/Main Page|WikiConference North America]] (Sep 24-27), [[metawiki:Language Diversity Conference|Language Diversity Conference]] (Oct 2 to 4), [[metawiki:Queering Wiki 2026|Queering Wiki]] (Oct 23-25), [[metawiki:WikiArabia 2026|WikiArabia]] (Nov 6-8). *'''Around the puzzle globe in the America region''': More than 60 people joined [[metawiki:Event:America APP call|America call]] to discuss the annual plan and the global trends impacting the movement. Participants came from across the region, and the audience included a mix of affiliates from LATAM, online contributors, and users with extended rights. *'''Transparency Report:''' The Wikimedia Foundation published a [[foundationsite:who-we-are/transparency/2025-2/|transparency report]] covering July to December 2025. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Board selection process''': The Wikimedia Foundation Board of Trustees is reviewing and improving [[metawiki:Wikimedia Foundation elections/2025/Debrief|how it selects new members]]. The goal is to ensure that there is the right mix of expertise and community representation on the board. Join the conversation and share your ideas on [[m:Talk:Wikimedia Foundation elections/2025/Debrief|the talk page]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/08|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let foundationbulletin[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 04:21, 29 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=30449136 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2026 Issue 9</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on April 25. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/09|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Highlights''' *'''Community Protection''': Wikimedia Foundation [[diffblog:2026/04/30/wikimedia-foundation-secured-governments-commitment-to-user-safety-privacy-and-content-integrity-ahead-of-administrative-registration-in-indonesia/|secured Indonesian government’s commitment]] to user safety, privacy, and content integrity ahead of administrative registration in Indonesia. *'''Stronger protections against bots''': Wikimedia Foundation is replacing our CAPTCHA with [[diffblog:2026/05/04/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha-part-2/|a new approach]] to detect bad-faith activities without making things harder for users. *'''Transparency Report:''' The Wikimedia Foundation has published its latest [[foundationsite:who-we-are/transparency/2025-2/|Transparency Report]]. This provides an overview of the work to protect Wikimedia projects and support the volunteer communities who handle the majority of content requests. Our users trust us to protect their identities against unlawful disclosure, and we take this responsibility seriously, granting only 1 of 30 requests for disclosure we received from July to December 2025. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Readers updates|Readers]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> [[File:Wikipedia app Reading Challenge - Opt into challenge.png|right|thumb|150px|Mock-up of the Wikipedia app reading challenge.]] *'''Reading Challenge''': As part of the 25th birthday celebrations, Wikipedia Mobile Apps launched a limited-time feature, the [[mw:Wikimedia Apps/Team/25th Birthday Reading Challenge|25-day reading challenge with Baby Globe]]. This challenge encourages a daily habit of reading one Wikipedia article. The goal is to motivate users to come back to the app regularly. *'''Latest experiments''': One [[mw:Product Safety and Integrity/Incident Reporting System#April 2026: Trial on English Wikipedia|upcoming experiment]] is introducing the Incident Reporting System (IRS) to help contributors easily find the right place to seek help when facing harassment or other issues. See all live, upcoming, and completed [[m:List of experiments in Product and Technology|experiments in Product & Technology]]. *'''Change in how new users are autoconfirmed''': The account age for [[m:Special:MyLanguage/Meta:Autoconfirmed users|autoconfirmed users]] will [[phab:T418484|now start]] from their first edit, not the registration date. This is to avoid exploitation by vandals. This change will only apply to wikis that require at least one edit for autoconfirmation. *'''Organized Reading lists''': All Wikipedia users with new accounts and those who activated the “automatically enable most beta features” option can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|reading lists]] beta feature. This lets you save articles for later reading and keep it organized in one place for easy access. *'''Thumbnail size preferences''': Default thumbnail size preference for article content is now [[phab:T424909|limited to three sizes]]: Small (180px), Regular (250px), and Large (400px). This change aims to improve performance and reduce strain on thumbnail services. Current preferences will shift to the nearest new size. *'''Wikifunctions''': To make the development of Abstract Wikipedia visible, the Foundation is [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-05-02|requesting your input]]: which metrics about Abstract Wikipedia pages do you deem important? *'''Tech News''': The latest highlights from Tech News weeks [[diffblog:2026/04/27/tech-news-2026-issue-18/|18]] and [[diffblog:2026/05/04/tech-news-2026-issue-19/|19]] include improvements on [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]]. See also the 62 community submitted tasks that were resolved over the last two weeks. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog] · [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]] · [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]] · [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]''</small> *'''Annual Planning''': We welcome your [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|feedback]] on [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|the main talk page]] for the 2026–2027 draft Annual Plan and [[m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Collaboration|many other places]] for the coming fiscal year. *'''Wikimania''': Wikimania is a joyful event. It is a chance to celebrate our community and projects, share ideas and information, build connections among Wikimedians, and inspire and develop future projects. If you and your community are interested in hosting Wikimania in 2028 and 2029 submit an [[wmania:Wikimania:Expressions of Interest/Current call|expressions of interest]]. *'''Community Conferences''': The Foundation is supporting [[diffblog:2026/05/04/approved-wikimedia-conference-proposals-for-2026-round-2-continuing-to-connect-grow-and-learn-together/|15 strategic, diverse, and critical convenings]] taking place in 2026 and 2027, bringing together approximately 1800 Wikimedians across various regions, themes, and language communities. *'''Don't blink''': [[diffblog:2026/05/02/dont-blink-protecting-the-wikimedia-model-its-people-and-its-values-in-march-2026/|The latest developments]] from around the world about protecting the Wikimedia model, its people and its values. *'''Wiki Loves Monuments''': The winners of the 2025 Wiki Loves Monuments photo contest [[foundationsite:news/2026/04/29/2025-wiki-loves-monuments-photo-contest/|are announced]]. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Progress made on last year's plan|Progress on the annual plan]]''</small> *'''Enterprise''': How CivicLens Uses Wikidata APIs to [https://enterprise.wikimedia.com/blog/how-civiclens-uses-wikidata-apis/ Make Civic Data More Accessible]. '''Board and Board committee updates'''<br /><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Wikinews closure''': All Wikinews have been [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|closed]] and switched to read-only mode. Content will remain accessible, but no new edits or articles will be able to be added. This closure was approved by the Board of Trustees of the Wikimedia Foundation following extended discussions. *'''Affcom News''': Read [[m:Affiliations Committee/News|the latest issue of AffCom News (January-March 2026)]] to learn more about the latest news about the work of Wikimedia's [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee]]. *'''Model for affiliates to support contributors through tools''': The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has published [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|draft recommendations]] on a model that affiliates can follow when contributing to the technical space. *'''Grantmaking''': The Global Resource Distribution Committee closed their request for feedback on [[m:Talk:Global Resource Distribution Committee#Request for feedback: What are the most significant challenges your community faces as it relates to resource distribution within the movement?|three initial questions about grantmaking]], and published their [[m:Talk:Global Resource Distribution Committee#GRDC update – April 2026|monthly update for April]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br /><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/09|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. Let foundationbulletin[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org know if you have any feedback or suggestions for improvement! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:58, 12 ਮਈ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=30515701 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Bulletin 2026 Issue 10</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="content" /> <div class="plainlinks"> [[File:Wikimedia Foundation logo - horizontal.svg|150px|right|class=skin-invert|link=]] <div style="margin-top:10px; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">''Here is a quick overview of highlights from the Wikimedia Foundation since our last issue on May 8. Please help [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/10|translate]].''</div> <div style="clear:both"></div> ---- '''Highlights''' *'''Community Wishlist discussion''': Product & Technology [[m:Community_Wishlist/Updates#May_20,_2026:_Community_Tech_becomes_a_program|introduced changes]] meant to increase the number and complexity of wishes fulfilled, including the disbanding of the Community Tech team. They are [[m:Community Wishlist/Updates|engaging in discussions]] about a [[m:Talk:Community_Wishlist#Proposed_direction_for_Wishlist|proposed direction for the wishlist]] from community members. Includes ways to structure annual voting, better tracking of wishes, removing focus areas, and [[m:Community Wishlist/Updates|staffing updates]]. *'''Digital Public Goods''': The Wikimedia Foundation [[foundationsite:news/2026/05/13/wikimedia-foundation-joins-the-digital-public-goods-alliance/|has become a member]] of the Digital Public Goods Alliance (DPGA). *'''Better bot detection''': A [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|trial of hCaptcha]] on several Wikipedias, including English, French, and Japanese, showed it can effectively detect and deter bad-faith automated activity, on its own and by giving [[:w:en:Wikipedia:Village pump (technical)/Archive 225#Introducing SuggestedInvestigations|checkusers and stewards]] signals to look into. Based on these results, hCaptcha will be rolled out across all wikis. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|See the project page]] for technical information about the implementation and privacy protections. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]]'''<br/><small>''See also newsletters: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter|Wikimedia Apps]]&nbsp;· [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Readers updates|Readers]]&nbsp;· [[m:Research:Newsletter|Research]]&nbsp;· [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates|Wikifunctions & Abstract Wikipedia]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech News]]&nbsp;· [[mw:Newsletter:Language and Internationalization Newsletter|Language and Internationalization]]&nbsp;· [[mw:Special:Newsletters|other newsletters on MediaWiki.org]]''</small> [[File:Attribution examples.png|right|thumb|200px|Example of the Attribution Framework recommendations.]] *'''A better way to give credit''': [[diffblog:2026/05/18/a-better-way-to-give-credit-introducing-the-wikimedia-attribution-framework-and-api/|The Wikimedia Attribution Framework and API]] makes it simple for developers to fairly credit volunteer contribution. When anyone encounters Wikimedia content, we want them to know that it comes from our projects, and they are invited to participate. *'''Baby Globe joins the Reading Challenge''': The Android and iOS Wikipedia apps released the [[foundationsite:news/2026/05/19/want-to-read-more-download-the-wikipedia-app/|25-day reading challenge]], to drive readers engagement through reading milestones. To track their reading streak during the challenge, users can add a widget featuring Baby Globe to their home screen. *'''Account security''': The Foundation is technically enforcing that all [[m:Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|privileges that enable users to take security- or privacy-sensitive actions]] can only be held by users who have enabled [[m:Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]]. Logging in with passkeys is quicker than logging in without two-factor authentication. In addition, logged-in users can see a banner encouraging them to confirm their email address. These changes secure individual accounts as well as communities and the wikis. *'''Incident reporting form''': The Foundation began a [[w:en:Wikipedia:Village pump (WMF)#Two-month trial of an incident reporting form|trial on English Wikipedia]] of the incident reporting form. 60% of unblocked logged-in users see a new Report button, allowing them to report conduct issues. *'''Encouraging account creation''': Following a [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#LOWM|successful account creation experiment]], an improved logged-out edit warning message will be deployed to all Wikimedia wikis this week. [[phab:T424595|The change]] will only affect logged-out users on mobile web who open an editing session. *'''Wikimedia Android App''': The Wikipedia Android App is at the [[mw:Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|Phase 1]] of redesigning its Home Feed. The new feed includes two tabs: ''Community,'' featuring refreshed Explore content, and ''For You,'' with personalized reading recommendations based on reader interests and activity. The ''For You'' feed refreshes daily with updated suggestions. *'''Better discovery of images''': The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature was rolled out for all Wikipedias on mobile following two successful experiments. The beta feature will include a carousel of all an article’s images at the top of the article, with controls for editors to [[mw:Readers/Reader Growth/Image Browsing#Phase 2.1 beta feature|exclude images from the article’s carousel or to exclude an article from the feature entirely]]. *'''Reading Lists feature''': The Foundation is conducting an experiment to show the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] feature, which is still in development, to logged-out mobile readers to test whether it encourages account creation at a higher rate compared to the watchstar button. The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists#Experiment timeline|experiment]] was launched on May 18 on German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu wikis, and will run for a month. [[File:Quote share design mockup.png|right|thumb|200px|A design mockup of what the share card looks like.]] *'''Testing Suggestion Mode''': [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] was released as an [[w:en:A/B test|A/B test]] for newcomer editors on the mobile website at [[phab:T421189|~15 Wikipedias]]. The experiment will measure its impact on the proportion of newcomer mobile web edit sessions that result in constructive (un-reverted) article edits. It will also evaluate the feature’s impact on editor retention and monitor changes in revert and block rates. *'''Wikifunctions now supports Wikidata references''': References in Wikidata statements are now [[f:Wikifunctions:Status updates/2026-05-08|available on Wikifunctions]], and you now can use external links in [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-06|Wikifunctions-generated citations]]. This allows the use of more than 1.3 billion references available in Wikidata and adding them as citations to individual statements in Abstract Wikipedia. *'''Pilot wikis adopting Abstract Wikipedia:''' The Abstract Wikipedia team has identified five potential pilot wikis to assess their interest in adopting abstract articles on their wikis. The pilots are Malayalam, Bengali, Dagbani, Arabic, and Indonesian Wikipedia. If your community is interested in becoming a pilot, [[m:Talk:Abstract Wikipedia|let us know on Meta]]. *'''Latest experiments''': An [[m:List of experiments in Product and Technology|upcoming experiment]] is testing whether we can serve readers better when a footnote click in read mode shows the full bibliographic information rather than flying them to the reference list. See all live, upcoming, and completed [[m:Special:MyLanguage/List of experiments in Product and Technology|experiments in Product & Technology]]. *'''Tech News''': The latest highlights from Tech News weeks [[diffblog:2026/05/11/tech-news-2026-issue-20/|20]], [[diffblog:2026/05/18/tech-news-2026-issue-21/|21]], [[diffblog:2026/05/25/tech-news-2026-issue-22/|22]], [[diffblog:2026/06/01/tech-news-2026-issue-23/|23]] include an experiment to test a new [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Share Card|Share Card feature]] that allows readers to create visually engaging cards from Wikipedia articles and share them online See also the 92 community submitted tasks that were resolved over the last two weeks. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]]'''<br/><small>''See also blogs: [[diffblog:global-advocacy|Global Advocacy blog]] · [https://mailchi.mp/wikimedia/global-advocacy-policy-newsletter Global Advocacy Newsletter] · [https://wikimediapolicy.medium.com Policy blog] · [[m:Special:MyLanguage/WikiLearn#Stay updated|WikiLearn News]] · [[m:Special:MyLanguage/The Wikipedia Library/Newsletter|The Wikipedia Library]] · [[m:Special:AllEvents|list of movement events]]''</small> *'''Tech blog moved to Diff''': The [[diffblog:2026/05/28/a-diff-tech-blog/|migration of the Techblog to Diff]] is now complete: 138 posts going back over a decade have been successfully migrated. Diff is now happy to welcome technology-focused blog posts with renewed vigor. *'''What’s new in the Wikipedia Library''': Access to the American Psychological Association was renewed and collections from the Harvard Business Review and Swiss Media Database (Swissdox) are now available to editors who are eligible for [[diffblog:2026/05/31/whats-new-in-the-wikipedia-library-jan-mar-2026/|The Wikipedia Library]]. *'''New course on WikiLearn''': [[diffblog:2026/05/29/a-new-online-course-for-researchers-who-want-to-make-their-field-more-visible-on-wikipedia/|A free self-paced online course]], designed for researchers who want to make their field more visible on Wikipedia, was launched on WikiLearn. Share "[https://learn.wiki/courses/course-v1:WikimediaFoundation+WR001+2026/about Wikipedia for Researchers]” if you work with early-career researchers, teach in an academic institution, or support open knowledge communities. *'''Wiki Mentor Africa:''' The first edition of [[diffblog:2026/05/29/wiki-mentor-africa-women-tech-summit-a-story-of-learning-confidence-and-community/|Wiki Mentor Africa - Women Tech Summit]] brought together over 315 registered participants across Africa to learn, explore, and grow in tech together. *'''Let's Connect Learning Clinic''': If you missed it, you can now [https://www.youtube.com/watch?v=lnjFIQVJVnU watch the recording] of the Let's Connect Learning Clinic "How to support up-and-coming groups in the movement as a long-time Wikimedian" with Wikimedistas El Salvador. *'''Community Conferences''': Registration for [[diffblog:2026/06/02/wikiconference-north-america-registration-opens-on-june-3/|WikiConference North America]] and [[diffblog:2026/05/30/call-for-self-funded-registration-now-open-queering-wiki-conference-2026/|Queering Wiki Conference]] is now opened. [[diffblog:2026/05/15/programme-submissions-call-for-speakers-for-the-queering-wiki-2026-conference-is-now-open/|Call for Speakers]] for the Queering Wiki is also opened until June 30. '''Annual Goals Progress on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]'''<br/><small>''See also: [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Progress made on last year's plan|Progress on the annual plan]]''</small> *'''Sharing the Form 990s:''' The Wikimedia Foundation and the Wikimedia Endowment published their Form 990s, covering the fiscal year that ran from July 2024 to June 2025. The Form 990 is an annual form required of all nonprofit organizations in the United States. You can read the [[diffblog:2026/05/18/sharing-the-wikimedia-foundation-and-wikimedia-endowment-fiscal-year-2024-2025-form-990s/|highlights]] on [[m:IRS tax related information/2024 Wikimedia Foundation Form 990 Frequently Asked Questions|Form 990 for the Foundation]] and [[m:Wikimedia Endowment reports/Financial/Form 990/2024-2025 - frequently asked questions|Form 990 for the Endowment]] on Meta-Wiki. *'''Wikimedia Enterprise''': Wikimedia Enterprise's free API accounts gets [https://enterprise.wikimedia.com/blog/enhanced-free-api/ a substantial upgrade] across the Snapshot and On-demand APIs, including free access to Structured Contents Snapshots. *'''Structured Contents''': [https://enterprise.wikimedia.com/blog/how-databricks-parsed-wikipedia-to-markdown-with-python/ How Databricks Parsed Wikipedia] to Markdown with Python. '''Board and Board committee updates'''<br/><small>''See [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board noticeboard|Wikimedia Foundation Board noticeboard]] · [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee/News|Affiliations Committee Newsletter]]''</small> *'''Board selection process''': The Wikimedia Foundation Board of Trustees is reviewing and improving [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Debrief|how it selects new members]]. The goal is to ensure that there is the right mix of expertise and community representation on the board. Join the conversation on [[m:Event:Board Selection Process Conversation - June 2026|16 June at 17:00 UTC]], and share your ideas on [[m:Talk:Wikimedia Foundation elections/2025/Debrief|the talk page]]. '''Other Movement curated newsletters & news'''<br/><small>''See also:'' [[diffblog:|Diff blog]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Goings-on|Goings-on]]&nbsp;· [https://en.planet.wikimedia.org/ Planet Wikimedia]&nbsp;· [[:w:en:WP:SIGNPOST|Signpost (en)]]&nbsp;· [[:w:de:Wikipedia:Kurier|Kurier (de)]]&nbsp;· [[wikt:fr:Wiktionnaire:Actualités|Actualités du Wiktionnaire (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Regards sur l'actualité de la Wikimedia|Regards sur l’actualité de la Wikimedia (fr)]]&nbsp;· [[w:fr:Wikipédia:Wikimag|Wikimag (fr)]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Education/News|Education]]&nbsp;· [[outreachwiki:Special:MyLanguage/GLAM/Newsletter|GLAM]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia News|Milestones]]&nbsp;· [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Status updates|Wikidata]]&nbsp;· [[m:Special:MyLanguage/CEE/Newsletter|Central and Eastern Europe]]&nbsp;· [[:m:Newsletters|other newsletters]]</small> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;"> '''[[m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Foundation Bulletin|Subscribe or unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2026/10|Help translate]]''' For information about the Bulletin and to read previous editions, see the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|project page on Meta-Wiki]]. If you have feedback or suggestions about the bulletin, let us know at foundationbulletin[[File:At sign.svg|16x16px|link=|alt=(_AT_)]]wikimedia.org. For questions about the Wikimedia Foundation's work, [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Contact us|contact us]]! </div> </div> <section end="content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:31, 9 ਜੂਨ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:RAdimer-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Foundation_Bulletin&oldid=30647051 --> 4ydcj0nlcp0qnu6qz5o4m9rrbgq6ynx 0 64528 840580 578369 2026-06-09T22:31:27Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840580 wikitext text/x-wiki {{Infobox instrument | name = | names = | image = iranian tar.jpg | image_capt = | background = string | classification = Plucked | hornbostel_sachs = | hornbostel_sachs_desc = | inventors = | developed = [[Mirza Abdollah]] | range =[[File:Tar Range.png|130px|center]]<div align="center">(Shoor tuning)</div> | related = [[Tanbur]], [[Setar]] | musicians = Mirza Abdollah, Agha HosseinGholi, AliAkbar Shahnazi, Darvish Khan, Jalil Shahnaz, Farhang Sharif, Houshang Zarif, MohammadReza Lotfi, Hossein AliZade, Daryush Pirniakan, Daryush Talayi, Hamid Motabassem | builders = | articles = }} '''ਤਾਰ''' ({{lang-fa|'''تار'''}}) ਇੱਕ ਇਰਾਨੀ<ref name="britannica1">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/583250/tar tar (musical instrument)]. Encyclopaedia Britannica . Retrieved on 2013-01-01.</ref><ref name="iranchamber1">{{cite web |url=http://www.iranchamber.com/music/articles/iranian_music_instruments.php |title=Iran Chamber Society: Music of Iran: Iranian Traditional Music Instruments |publisher=Iranchamber.com |accessdate=2013-01-01 |archive-date=2021-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210211224218/http://www.iranchamber.com/music/articles/iranian_music_instruments.php |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sahbamotallebi.com/tar-instrument.html |title=Tar: About Tar, Role of Tar as an instrument |publisher=Sahbamotallebi.com |accessdate=2013-01-01 |archive-date=2013-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702150803/http://www.sahbamotallebi.com/tar-instrument.html |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://www.orientalinstruments.com/oriental/joomla/index.php?option=com_content&view=article&id=49 OrientalInstruments.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403224447/http://www.orientalinstruments.com/oriental/joomla/index.php?option=com_content&view=article&id=49 |date=2013-04-03 }}. OrientalInstruments.com. Retrieved on 2013-01-01.</ref> ਸਾਜ਼ ਹੈ। ਇਹ ਇਰਾਨ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਕਾਕੇਸ਼ਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਿਡਲ ਈਸਟ, ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ, ਤਜ਼ਾਕਿਸਤਾਨ, ਅਜ਼ਰਬਾਈਜ਼ਾਨ, ਅਰਮੀਨੀਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਰਜੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਮ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਜ਼]] q1ystlpp4qmhr7wyksgxul3to36fuyx 0 68014 840570 822489 2026-06-09T16:52:22Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Filmography" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1354337868|Kamini Kaushal]]" 840570 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਕਾਮਿਨੀ ਕੌਸਲ | image = Kamini Kaushal.jpg | imagesize = | caption = ਕਾਮਿਨੀ ਕੌਸਲ ਜੈਪੁਰ ਵਿੱਚ, 2011 | birthname = ਉਮਾ ਕਸ਼ਿਅਪ | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1927|1|16}} <!-- Do not add flag icons to place of birth/death, per [[WP:FLAG]] --> | birth_place = [[ਲਾਹੌਰ]], [[ਪੰਜਾਬ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ|ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] | death_date = | death_place = | occupation = Actress, producer | yearsactive = 1946 to ;present | spouse = | othername = | filmfareawards=1956:[[Filmfare Best Actress Award|Best Actress]]: ''[[Biraj Bahu]]'' (1955) }} '''ਕਾਮਿਨੀ ਕੌਸਲ''' (ਜਨਮ 16 ਜਨਵਰੀ 1927) ਇੱਕ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ ਜੋ ''[[ਨੀਚਾ ਨਗਰ]]'' (1946), ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ  [[ਕਾਨ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ]] 1946 ਸਮੇਂ ਗੋਲਡਨ ਪਾਮ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਜ ਬਹੂ (1955) ਜਿਸ ਲਈ  ਉਸ ਨੂੰ 1955 ਵਿੱਚ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਬੈਸਟ ਅਦਾਕਾਰਾ ਐਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ, ਵਰਗੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਭਾਈਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। <ref>[http://www.imdb.com/title/tt0046780/awards Biraj Bahu awards], [[ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਮੂਵੀ ਡੈਟਾਬੇਸ|Internet Movie Database]]</ref> ਉਸਨੇ 1946 ਤੋਂ 1963 ਤੱਕ ਹੀਰੋਇਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਦੋ ਭਾਈ, ਸ਼ਹੀਦ (1948), ਜਿੱਦੀ, ਸ਼ਬਨਮ, ਨਦੀਆ ਕੇ ਪਾਰ, ਆਰਜੂ, ਪਾਰਸ (1949), ਨਮੂਨਾ, ਝਾਂਜਰ, ਆਬਰੂ, ਨਾਈਟ ਕਲੱਬ, ਜੇਲਰ, ਬੜੇ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਗੋਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਉਸ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀਆਂ ਬਿਹਤਰੀਨ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ 1963 ਦੇ ਬਾਅਦ ਚਰਿਤਰ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ। ਅਤੇ ''ਸ਼ਹੀਦ'' (1965), ''ਪ੍ਰੇਮ ਨਗਰ'', ''ਦੋ ਰਾਸਤੇ'', ''ਅਨਹੋਨੀ'' (1973 ਫ਼ਿਲਮ) ਅਤੇ ਮਨੋਜ ਕੁਮਾਰ ਨਾਲ 8 ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਲਈ ਉਸਨੇ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ੋਭਾ ਖੱਟੀ। == ਮੁਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਕਾਮਿਨੀ ਕੌਸ਼ਲ ਦਾ 16 ਜਨਵਰੀ 1927 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਉਮਾ ਕਸ਼ਿਅਪ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="telegraph2014">{{Cite web|url = http://www.telegraphindia.com/1140803/jsp/7days/18682135.jsp|title = Kamaini Kaushal|publisher = Telegraph|accessdate = 19 July 2015}}</ref> ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਭੈਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਸੀ। <ref name="Filmfare2014">{{Cite web|url = http://www.filmfare.com/interviews/i-wasnt-obsessed-with-the-mirror-5238.html|title = Entertainment » Kamini Kaushal|publisher = Filmfare|accessdate = 19 July 2015}}</ref> ਕਾਮਿਨੀ ਕੌਸ਼ਲ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲਾਹੌਰ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ)  ਬਾਟਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਪ੍ਰੋ. ਸ਼ਿਵ ਰਾਮ ਕਸ਼ਿਅਪ ਦੀ ਧੀ ਸੀ  ਪ੍ਰੋ. ਕਸ਼ਿਅਪ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਬਾਟਨੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref>"College Botany" by Ganguli, das and Dutta (Calcutta 1972)</ref> ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਛੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਲਭੀਆਂ। ਉਹ ਸਿਰਫ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ, ਜਦ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ 26 ਨਵੰਬਰ 1934 ਨੂੰ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref name="telegraph2014"/> ਉਸ ਨੇ  ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਨੀਅਰਡ ਕਾਲਜ ਤੋਂ  ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਬੀਏ (ਆਨਰਜ਼) ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੂੰ  ਫਿਲਮ ਨੀਚਾ ਨਗਰ ਲਈ 1946 ਵਿੱਚ ਚੇਤਨ ਆਨੰਦ ਦੁਆਰਾ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਮਿਲੀ। == ਕਰੀਅਰ == ਕਾਮਿਨੀ 1942 ਤੋਂ 1945 ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਕਾਲਜ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਟੇਜ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 1937 ਤੋਂ 1940 ਤੱਕ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ "ਉਮਾ" ਨਾਮ ਨਾਲ ਇੱਕ ਰੇਡੀਓ ਬਾਲ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ: "ਮੈਂ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਐਸ.ਆਰ. ਕਸ਼ਯਪ, ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ, ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨ 'ਤੇ ਲਗਭਗ 50 ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਸਾਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਵਧੇਰੇ ਗਿਆਨ 'ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਰੋਕਿਆ ਜੋ ਅਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਾਂ ਪਰ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਕੰਮ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਹੋਵੇ। ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਅਭਿਨੇਤਾ ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ: "ਅਸੀਂ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਜੰਗੀ ਰਾਹਤ ਫੰਡ ਲਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਲੀਲਾ ਚਿਟਿਨਸ ਮੁੱਖ ਮਹਿਮਾਨ ਸਨ। ਸ਼ੋਅ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਏ। ਮੈਂ ਕੁਝ ਮੌਜ-ਮਸਤੀ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ, ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਵਾਲ ਪਿੱਛੇ ਤੋਂ ਖਿੱਚ ਲਏ।" === ਕਾਮਿਨੀ ਕੌਸ਼ਲ 1946 ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਪੁਗਰੀ === ਚੇਤਨ ਆਨੰਦ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਨੀਚਾ ਨਗਰ' ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਹੀਰੋਇਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ 1946 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਉਮਾ ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਕਾਮਿਨੀ ਕਿਉਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ: "ਚੇਤਨ ਦੀ ਪਤਨੀ ਉਮਾ ਆਨੰਦ ਵੀ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਵੀ ਉਮਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਨਾਮ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਮੇਰੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ 'ਕੇ' ਨਾਲ ਕੁਮਕੁਮ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।" ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਮਾਂਟਰੀਅਲ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲੀ: "ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਨਵਾਂ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਸੇ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਜ਼ੋਹਰਾ ਸੇਗਲ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਸੀ। ਉਮਾ ਆਨੰਦ (ਚੇਤਨ ਦੀ ਪਤਨੀ) ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਸੀ - ਅਸੀਂ ਇਕੱਠੇ ਸੀ। ਚੇਤਨ ਡੂਨਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਰਾਹੀਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ।" ਨੀਚਾ ਨਗਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ, ਪਰ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ਾਂ ਆਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਲਈ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। 1947 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਚਾਨਕ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਵਸ ਗਈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਲੀਡ ਹੀਰੋਇਨ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਮੋਹਰੀ ਹੀਰੋਇਨ ਬਣ ਗਈ। ਕਾਮਿਨੀ ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਚੰਗੀ ਪੜ੍ਹੀ-ਲਿਖੀ ਹੀਰੋਇਨ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਬੀ.ਏ.) ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਜਰਾਜੇਸ਼ਵਰੀ ਭਰਤ ਨਾਟਿਆ ਕਲਾ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ ਸਿੱਖਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਟੀ.ਕੇ. ਮਹਾਲਿੰਗਮ ਪਿੱਲਈ, ਨਟੁਵਨਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋਏਨ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਸਨ। 1948 ਤੋਂ, ਕਾਮਿਨੀ ਕੌਸ਼ਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਅਕਤੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ, ਰਾਜ ਕਪੂਰ, ਦੇਵ ਆਨੰਦ, ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਦਿਲੀਪ ਕੁਮਾਰ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 1947 ਤੋਂ 1955 ਦੇ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਉਲਟ, ਸਿਵਾਏ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਨਾਇਕਾ ਵਜੋਂ ਅਭਿਨੈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹਰ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਾਇਕ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਦਿਲੀਪ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਜੋੜੀ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ ਹਿੱਟ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ਹੀਦ (1948), ਪੁਗਰੀ, ਨਦੀਆ ਕੇ ਪਾਰ (1949), ਸ਼ਬਨਮ (1949) ਅਤੇ ਆਰਜ਼ੂ (1950) ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਫਿਲਮਿਸਤਾਨ ਦੇ ਦੋ ਭਾਈ (1947) ਦੇ ਨਾਲ ਵਧੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੀਤਾ ਰਾਏ ਦੇ "ਮੇਰਾ ਸੁੰਦਰ ਸਪਨਾ" ਵਰਗੇ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਗਾਇਨ ਦੁਆਰਾ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ, ਜਿਸਨੂੰ, ਇਤਫਾਕਨ, 'ਇੱਕ ਹੀ ਟੇਕ' ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਾਮਿਨੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਫ਼ਲਤਾ, ਬਾਂਬੇ ਟਾਕੀਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਜਿੱਦੀ (1948), ਇੱਕ ਹਲਕਾ ਰੋਮਾਂਸ ਵਿੱਚ ਦੇਵ ਆਨੰਦ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਜੋੜੀ ਨੇ ਨਮੂਨਾ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ। ਕਾਮਿਨੀ ਨੇ ਸ਼ਾਇਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵ-ਸੁਰਈਆ ਦੀ ਜੋੜੀ ਨੂੰ ਤੀਜਾ ਕੋਣ ਵਜਾਇਆ। ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਦੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਆਗ (1948) ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਤਿੰਨ ਹੀਰੋਇਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ (ਨਰਗਿਸ ਅਤੇ ਨਿਗਾਰ ਦੋ ਹੋਰ ਸਨ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੈਮਿਓ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਇਕ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਟੁੱਟਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਨਾਲ ਜੇਲ੍ਹ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਕਾਮਿਨੀ ਕੌਸ਼ਲ ਪਹਿਲੀ ਲੀਡ ਹੀਰੋਇਨ ਸੀ ਜਿਸ ਲਈ ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਦੇ ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ 1948 ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ ਜਿੱਦੀ ਲਈ ਸੀ। ਕਾਮਿਨੀ ਨੇ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ: “ਲਤਾ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜਿੱਦੀ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸ ਨੇ ਸਹਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਲਈ ਗਾਇਆ। ਸ਼ਮਸ਼ਾਦ ਬੇਗਮ ਅਤੇ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ - ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਬਾਸ ਸੀ - ਮੇਰੇ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਰਿਕਾਰਡ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਵਿੱਚ, ਲਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਇਹ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਆਸ਼ਾ ਨੇ ਗੀਤ ਗਾਏ — ਆਸ਼ਾ ਮੇਰਾ ਸਕ੍ਰੀਨ ਨਾਮ ਸੀ (ਫਿਲਮ ਜ਼ਿੱਦੀ ਵਿੱਚ)। ਇਸ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਗਾਇਆ ਹੈ। ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾਂ - ਕਿਸ਼ੋਰ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ ਨੇ "ਯੇ ਕੌਨ ਆਯਾ ਰੇ" 1948 ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਜਿੱਦੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਜੋੜੀ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ। 1946 ਤੋਂ 1963 ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਹੀਰੋਇਨ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਸਫਲ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰਸ (1949), ਨਮੂਨਾ, ਝਾਂਜਰ, ਆਬਰੂ, ਨਾਈਟ ਕਲੱਬ, ਜੈਲਰ, ਵੱਡੀ ਸਰਕਾਰ, ਵੱਡਾ ਭਾਈ, ਪੂਨਮ ਅਤੇ ਗੋਦਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕਾਮਿਨੀ ਇੱਕ ਨਿਰਮਾਤਾ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਪੂਨਮ ਐਂਡ ਨਾਈਟ ਕਲੱਬ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮੈਟੀਨੀ ਆਈਡਲ ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਸਾਈਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਚਾਲੀ ਬਾਬਾ ਏਕ ਚੋਰ (1954) ਵਿੱਚ ਹਲਕੀ-ਫੁਲਕੀ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ ਅਤੇ ਆਸ, ਅੰਸੂ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹਰ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰ ਦੁਖਾਂਤ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵੀ ਕੀਤੀਆਂ। ਸੋਹਰਾਬ ਮੋਦੀ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਜੇਲਰ (1958) ਵਿੱਚ, ਕਾਮਿਨੀ ਨੇ ਮੋਦੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੂਜ਼ਬੰਪ-ਉਭਾਰਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਬੇਰਹਿਮ ਜ਼ੁਲਮ ਦੁਆਰਾ ਵਿਭਚਾਰ ਵੱਲ ਧੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਜੇਤਲੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਹਾਣੀ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। == ਇਨਾਮ == * [[3rd Filmfare Awards|1956]]: [[Filmfare Award for Best Actress]]: ''[[Biraj Bahu]]'' * 1964: [[BFJA Awards for Best Supporting Actress (Hindi)]]: ''[[Shaheed (1965 film)|Shaheed]]'' * 2011: Kalakar Awards: Lifetime Achievement * 2013: [[Kalpana Chawla]] Excellence Award<ref>{{cite news |url=http://archive.indianexpress.com/news/veteran-actress-kamini-kaushal-to-receive-kalpana-chawla-excellence-award/1173573/ |title=Veteran actress Kamini Kaushal to receive Kalpana Chawla Excellence Award |date=24 September 2013 |work=The Indian Express |access-date=18 October 2014 |archive-date=27 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140627201926/http://archive.indianexpress.com/news/veteran-actress-kamini-kaushal-to-receive-kalpana-chawla-excellence-award/1173573/ |url-status=live }}</ref> * 2015: [[Filmfare Lifetime Achievement Award]]<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/60th-britannia-filmfare-awards-2014-live-updates-on-times-of-india/liveblog/45979909.cms|title=60th Britannia Filmfare Awards 2014 Live Updates on Times of India|website=The Times of India|access-date=19 September 2020|archive-date=12 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201012033527/https://timesofindia.indiatimes.com/60th-britannia-filmfare-awards-2014-live-updates-on-times-of-india/liveblog/45979909.cms|url-status=live}}</ref> * 2015: [[100 Women (BBC)|BBC's 100 Women]].<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-34745739|title=BBC 100 Women 2015: Who is on the list?|date=17 November 2015|work=BBC News|access-date=3 August 2019|language=en-GB|archive-date=11 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011073712/http://www.bbc.com/news/world-34745739|url-status=live}}</ref> * [[26th Screen Awards|2020]]: [[Screen Award for Best Supporting Actress]] : ''[[Kabir Singh]]'' * [[65th Filmfare Awards|2020]]: [[Filmfare Award for Best Supporting Actress]] : ''[[Kabir Singh]]'' (Nominated) == ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == {| class="wikitable sortable" ! colspan="4" scope="col" |'''ਅਦਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਫਿਲਮਾਂ''' |- !ਸਾਲ. !ਸਿਰਲੇਖ !ਭੂਮਿਕਾ !ਨੋਟਸ |- |1946 |ਨੀਚਾ ਨਗਰ |ਰੂਪਾ | |- | rowspan="2" |1947 |''ਜੇਲ੍ਹ ਯਾਤਰਾ'' | | |- |''ਦੋ ਭਾਈ'' | | |- | rowspan="5" |1948 |''ਆਹ।'' |ਨਿਰਮਲਾ | |- |''ਸ਼ਹੀਦ'' |ਸ਼ੀਲਾ | |- |''[[Pugree|ਪਗੜੀ]]'' | | |- |''ਨਦੀਆ ਕੇ ਪਾਰ'' |ਫੂਲਵਾ | |- |''ਜ਼ਿੱਦੀ'' |ਆਸ਼ਾ | |- | rowspan="5" |1949 |''ਸ਼ਾਇਰ'' |ਬੀਨਾ | |- |''ਸ਼ਬਨਮ'' |ਸ਼ਾਂਤੀ | |- |''[[Rakhi (1949 film)|ਰਾਖੀ]]'' | | |- |''ਪਾਰਸ'' |ਗੀਤਾ | |- |''[[Namoona|ਨਮੂਨਾ]]'' | | |- |1950 |''ਆਰਜ਼ੂ'' |ਕਾਮਿਨੀ | |- |1951 |''[[Bikhre Moti (1951 film)|ਬਿਖਰੇ ਮੋਤੀ]]'' | | |- |1952 |''[[Poonam (film)|ਪੂਨਮ]]'' | | |- | rowspan="5" |1953 |''ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ'' |ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨੂਰ | |- |''[[Raja Ratan|ਰਾਜਾ ਰਤਨ]]'' | | |- |''[[Jhanjhar (film)|ਝਾਂਝਰ]]'' | | |- |ਂਸੂ | | |- |''[[Aas (1953 film)|ਆਸ.]]'' |ਆਸ਼ਾ | |- | rowspan="4" |1954 |''[[Chalis Baba Ek Chor|ਚਾਲੀਸ ਬਾਬਾ ਏਕ ਚੋਰ]]'' | | |- |''ਬਿਰਾਜ ਬਹੂ'' |ਬਿਰਾਜ ਚੱਕਰਵਰਤੀ | |- |''[[Sangam (1954 film)|ਸੰਗਮ]]'' | | |- |''[[Radha Krishna (film)|ਰਾਧਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]]'' | | |- |1956 |''[[Aabru|ਆਬਰੂ]]'' | | |- | rowspan="2" |1957 |''ਬੜੇ ਸਰਕਾਰ'' |ਰਸ਼ਮੀ | |- |''[[Bada Bhai|ਵੱਡੇ ਭਾਈ।]]'' |ਲਕਸ਼ਮੀ | |- | rowspan="3" |1958 |''[[Night Club (1958 film)|ਨਾਈਟ ਕਲੱਬ]]'' |ਬਿੰਦੂ | |- |''ਜੇਲਰ'' |ਕਮਲ | |- |ਗ੍ਰੇਟ ਸ਼ੋਆਫ ਇੰਡੀਆ | | |- |1959 |''[[Bank Manager|ਬੈਂਕ ਮੈਨੇਜਰ]]'' |ਸੁਧਾ | |- |1963 |''[[Godaan (film)|ਗੋਦਾਨ]]'' |ਝੂਨੀਆ | |- | rowspan="3" |1965 |''[[ਸ਼ਹੀਦ (1965 ਫ਼ਿਲਮ)|ਸ਼ਹੀਦ]]'' |ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ | |- |''[[Janam Janam Ke Saathi|ਜਨਮ ਜਨਮ ਕੇ ਸਾਥੀ]]'' | | |- |''ਭਿੱਗੀ ਰਾਤ'' |ਪੁਸ਼ਪਾ | |- |1967 |''ਉਪਕਾਰ'' |ਰਾਧਾ | |- |1968 |''[[Aanchal Ke Phool|ਆਂਚਲ ਕੇ ਫੂਲ]]'' |ਮਾਇਆ | |- | rowspan="8" |1969 |''[[Vishwaas|ਵਿਸ਼ਵਾਸ]]'' |ਨੀਨਾ ਕਪੂਰ | |- |''[[Meri Bhabhi (film)|ਮੇਰੀ ਭਾਬੀ]]'' |ਸ਼ਾਂਤੀ | |- |''ਏਕ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਏਕ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ'' |ਰਾਮ। | |- |''ਆਦਮੀ ਔਰ ਇਨਸਾਨ'' |ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਖੰਨਾ (ਮੀਨਾ ਦੀ ਮਾਂ) | |- |''ਦੋ ਰਾਸਤੇ'' |ਮਾਧਵੀ ਗੁਪਤਾ | |- |''ਵਾਰਿਸ'' |ਰੁਕਮਨੀ | |- |''ਬੇਟੀ'' |ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਵਰਮਾ | |- |''ਯਾਕੀਨ'' |ਰੀਤਾ ਦੀ ਮਾਂ | |- | rowspan="6" |1970 |''ਯਾਦਗਾਰ'' |ਭਾਨੂ ਦੀ ਮਾਂ | |- |ਪੂਰਬ ਔਰ ਪਸ਼ਚਿਮ |ਗੰਗਾ (ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਾਤਾ) | |- |''ਇਸ਼ਕ ਪਰ ਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ'' |ਉਮਾ ਦੇਵੀ | |- |''ਹੀਰ ਰਾਂਝਾ'' | | |- |''ਧਰਤੀ'' |ਜਾਨਕੀ (ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਾਤਾ) | |- |''ਉਮੰਗ'' |ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ | |- | rowspan="2" |1971 |''ਉਪਾਰ'' |ਅਨੂਪ ਦੀ ਮਾਂ | |- |''ਬਿਖਰੇ ਮੋਤੀ'' |ਸੁਲੋਚਨਾ | |- | rowspan="3" |1972 |''ਤਾਂਗੇਵਾਲਾ'' |ਲਕਸ਼ਮੀ | |- |''ਸ਼ੋਰ'' |ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਮਾਂ | |- |''ਹਰ ਜੀਤ'' | | |- | rowspan="4" |1973 |''ਏਕ ਮੁੱਠੀ ਆਸਮਾਨ'' |ਕਾਮਿਨੀ | |- |''ਸ਼ੇਰਨੀ'' | |ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ |- |''ਜੈਸੀ ਕੋ ਤੈਸਾ'' |ਵਿਜੇ ਦੀ ਮਾਂ | |- |''ਅਨਹੋਨੀ'' |ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਰਾਏ ਬਹਾਦੁਰ ਸਿੰਘ | |- | rowspan="2" |1974 |''ਰੋਟੀ ਕਪੜਾ ਅਤੇ ਮਕਾਨ'' |ਭਰਤ ਦੀ ਮਾਂ | |- |''ਪ੍ਰੇਮ ਨਗਰ'' |ਰਾਣੀ ਮਾਂ | |- | rowspan="4" |1975 |''ਡੂ ਝੂਟ'' |ਲਲਿਤਾ ਅਤੇ ਊਸ਼ਾ | |- |''ਸੰਨਿਆਸੀ'' |ਚੰਪਾ ਦੀ ਮਾਂ | |- |''ਕਾਇਦ'' |ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਸਕਸੈਨਾ (ਜੈ ਦੀ ਮਾਂ) | |- |''ਅਪਨੇ ਰੰਗ ਬਾਜ਼ਾਰ'' |ਸੁਨੀਲ ਦੀ ਮਾਂ | |- | rowspan="6" |1976 |''ਨੇਹਲੇ ਪੇ ਦੇਹਲਾ'' |ਸੁਨੀਲ ਦੀ ਮਾਂ | |- |{{Lang|hi-latn|[[Maha Chor]]}} |ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਅਜੈ ਸਿੰਘ "ਰਾਣੀ ਮਾਂ" | |- |''ਕਬੀਲਾ'' |ਚੰਪਾਕਲੀ | |- |''ਦਸ ਨੰਬਰੀ'' |ਰਾਧਾ (ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਮਾਂ) | |- |''ਬਨਵਾਰ'' |ਰੋਜ਼ੀ ਡਿਸੂਜ਼ਾ, ਰੂਪਾ ਦੀ ਮਾਂ | |- |''ਕਰੋ ਸ਼ਤਰੂ'' |ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ | |- | rowspan="2" |1977 |''ਚੰਦੀ ਸੋਨਾ'' |ਮਾਇਆ | |- |''ਗਿਆਨਾ'' | | |- | rowspan="5" |1978 |''ਸਵਰਗ ਨਾਰਕ'' |ਵਿਨੋਦ ਦੀ ਮਾਂ | |- |''ਰਾਹੁ ਕੇਤੂ'' |ਚੰਦਰਮੁਖੀ | |- |''ਹੀਰਾਲਾਲ ਪੰਨਾਲਾਲ'' | | |- |''ਦਿਲ ਔਰ ਦੀਵਾਰ'' |ਆਨੰਦ ਦੀ ਮਾਂ | |- |''ਆਹੂਤੀ'' |ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਪ੍ਰਸਾਦ | |- | rowspan="2" |1979 |''ਬਾਗੁਲਾ ਭਗਤ'' | | |- |''ਅਹਿੰਸਾ'' |ਪਾਰਵਤੀ | |- |1980 |''ਟੱਕਰ'' |ਕੌਸ਼ਲਿਆ | |- |1981 |''ਖੁਦਾ ਕਸਮ'' |ਨਿਰਮਲਾ ਸਿੰਘ | |- | rowspan="2" |1982 |''ਪਿਆਸ'' | | |- |''ਨਯਾ ਸਫਰ'' | | |- | rowspan="2" |1983 |''ਅਤਿਚਾਰ/ਗੁਲਾਮੀ ਕੀ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ'' |ਕੰਤਾ | |- |''ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਬਾਬੂ'' |ਯਸ਼ੋਦਾ ਸ਼੍ਰੀਵਾਸਤਵ | |- |1987 |''ਜਲਵਾ'' |ਕਪਿਲ ਦੀ ਮਾਂ | |- |1989 |''ਸੰਤੋਸ਼'' |ਸ਼ਾਂਤੀ | |- |1991 |''ਦੇਸ਼ਵਾਸੀ'' |ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਸਿੰਘ | |- |1992 |''ਹਮਸ਼ਕਲ'' |ਸੁਨੀਲ ਦੀ ਮਾਂ | |- |1993 |''ਗੁਮਰਾ'' |ਸ਼ਾਰਦਾ ਦੀ ਮਾਂ | |- |1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ |''[[ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ]] ਲਈ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਲਡ਼ੀ <ref>{{Cite web |last=Farhana Farook |date=23 June 2020 |title=Profiling the life of veteran actress Kamini Kaushal |url=https://www.filmfare.com/magazine/may-2020/profiling-the-life-of-veteran-actress-kamini-kaushal-41751-2.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231226015400/https://www.filmfare.com/magazine/may-2020/profiling-the-life-of-veteran-actress-kamini-kaushal-41751-2.html |archive-date=26 December 2023 |access-date=1 January 2023 |publisher=Filmfare}}</ref>'' |ਖੇਲ ਖਿਲੋਣੇ, ਚਾਟ ਪਾਣੀ, ਚੰਦ ਸਿਤਾਰੇ, ਚੰਦਮਾਮਾ, ਹਰੀ ਭਰੀ ਫੁਲਵਾਰੀ | |- |2000 |''ਹਰ ਦਿਲ ਜੋ ਪਿਆਰ ਕਰੇਗਾ'' |ਬੀਜੀ | |- | rowspan="2" |2003 |''ਚੋਰੀ ਚੋਰੀ'' |ਬੀਜੀ | |- |''ਹਵਾਈਨ'' | | |- |2007 |''ਲਾਗਾ ਚੁਨਰੀ ਮੇਂ ਦਾਗ'' |ਰੋਹਨ ਅਤੇ ਵਿਵਾਨ ਦੀ ਦਾਦੀ | |- |2013 |''[[ਚੇਨਈ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ]]'' |ਨੀਤੂ ਮਿੱਠਾਈਵਾਲਾ (ਰਾਹੁਲ ਦੀ ਦਾਦੀ) | |- |2014 |''ਪੂਰਾਨੀ ਜੀਨਸ'' | | |- |2019 |''[[ਕਬੀਰ ਸਿੰਘ]]'' |ਸਾਧਨਾ ਕੌਰ (ਕਬੀਰ ਦੀ ਦਾਦੀ) | |- |2022 |''[[ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਚੱਢਾ]]'' |ਕੈਮਿਯੋ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ (ਅੰਤਿਮ ਫ਼ਿਲਮ ਭੂਮਿਕਾ) | |- |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1927]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] 9kai4620nhm8p8l2hf5dxgaeknwu2sn 0 78200 840615 537494 2026-06-10T09:30:20Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840615 wikitext text/x-wiki '''ਫਾਰਮੇਸੀ ਕਾਲਜ ਦਾਖਲਾ ਟੈਸਟ''' (PCAT) ਇੱਕ ਕੰਪਿਊਟਰ-ਅਧਾਰਿਤ ਟੈਸਟ ਹੈ ਜੋ ਫਾਰਮੇਸੀ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਟੈਸਟ ਨੂੰ ਛੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਟੈਸਟ ਲਗਭਗ ਸਾਢੇ ਚਾਰ ਘੰਟੇ 'ਚ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੰਯੁਕਤ ਅੰਕ ਬਹੁ-ਪਸੰਦ ਭਾਗ 'ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 200-600 ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਕੈਲਕੂਲੇਟਰ ਵਰਤਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ==ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ== {{Wiktionary|PCAT}} * [[ਦਾਖਲੇ ਟੈਸਟ ਦੀ ਸੂਚੀ]] ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== *[http://pcatweb.info PCAT ਵੈਬਸਾਈਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506164738/http://www.pcatweb.info/ |date=2016-05-06 }} *[http://pcatweb.info/About-the-PCAT.php PCAT ਬਾਰੇ]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist|30em}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫਾਰਮੇਸੀ ਸਿੱਖਿਆ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਹਤ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਪ੍ਰੀਖਿਆ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਮਿਆਰੀ ਟੈਸਟ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਟੈਸਟ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫਾਰਮੇਸੀ]] s1ehu6k4r80a1jsucd2x2ddpqzp48tm 0 81952 840588 589530 2026-06-10T02:29:13Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840588 wikitext text/x-wiki 15-16 ਜੁਲਾਈ 2016 ਨੂੰ ਤੁਰਕ ਆਰਮਡ ਫੋਰਸਿਜ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਧੜੇ ਨੇ ਤੁਰਕ ਅਮਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਤਖ਼ਤਾ ਪਲਟ ਦਾ ਨਾਕਾਮ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਤਖ਼ਤਾ ਪਲਟ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਤੁਰਕ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰੇਸੇਪ ਤਾਇਪ ਆਰਦੋਆਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਪਲਟਣਾ ਸੀ।<ref name="Turkish Military Says It Has Seized Control From Ankara Government"><cite class="citation web">[http://www.haaretz.com/middle-east-news/turkey/1.731225 "Turkish Military Says It Has Seized Control From Ankara Government"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160715222337/http://www.haaretz.com/middle-east-news/turkey/1.731225 |date=2016-07-15 }}<span class="reference-accessdate">. </span></cite></ref><ref name="haber7">{{ਖ਼ਬਰ ਦਾ ਹਵਾਲਾ|url=http://www.haber7.com/ic-politika/haber/2046645-1-ordu-komutanindan-aciklama|title=1. Ordu Komutanı'ndan açıklama!|work=haber7.com|language=Turkish|trans-title=Explanation from the commander of the 1st Army !|date=16 July 2016|accessdate=15 July 2016}}</ref><ref name="reuters"><cite class="citation web">[http://www.reuters.com/article/us-turkey-security-primeminister-idUSKCN0ZV2HK "Turkish coup bid crumbles as crowds answer call to streets, Erdogan returns"]. 16 July 2016<span class="reference-accessdate">. </span></cite></ref> ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 265 ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ।  [[ਅੰਕਾਰਾ]] ਵਿੱਚ ਤੁਰਕ ਸੰਸਦ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਪੈਲੇਸ ਨੂੰ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="RTparliament"><cite class="citation news">[https://www.rt.com/news/351425-ankara-parliament-bomb-dropped/ "Ankara parliament building 'bombed from air' – state agency"]. </cite></ref><ref name="FOXimage"><cite class="citation web">FOX HABER [FOXhaber] (15 July 2016). </cite></ref><ref name="CelikParliament"><cite class="citation web">Ömer Çelik [omerrcelik] (15 July 2016). </cite></ref><ref name="rt_casaulties"><cite class="citation web">[https://www.rt.com/news/351472-turkish-coup-shooting-casualties/ "Shootout with mass casualties reported in central Ankara, over 150 injured in Istanbul"]. ''rt.com''. </cite></ref> ਅੰਕਾਰਾ ਅਤੇ ਇਸਤਾਨਬੁਲ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਵਾਈ ਅੱਡਿਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਸੁਣੀ ਗਈ।<ref name="APLiveBlog">{{ਖ਼ਬਰ ਦਾ ਹਵਾਲਾ|authors=Suzan Fraser & Dominique Soguel|url=http://bigstory.ap.org/article/c33756424b73481db0655f4c3aed480f/turkish-military-attempted-coup-prime-minister-says|title=Turkish officials say coup attempt appears to have failed|agency=Associated Press|accessdate=15 July 2016|archive-date=13 ਸਤੰਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913120239/http://berkmancenter_webfeeds:@Pwf$97257@bigstory.ap.org/article/c33756424b73481db0655f4c3aed480f/turkish-military-attempted-coup-prime-minister-says|dead-url=yes}}</ref> ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ, ਦੋਨੋਂ ਘਰੇਲੂ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਲਟੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਤੁਰਕੀ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੇ ਤਖ਼ਤਾ ਪਲਟ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਕਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਗੂਆਂ ਨੇ, ਜਿਵੇਂ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ]], [[ਨਾਟੋ]], ਅਤੇ [[ਯੂਰਪੀ ਸੰਘ|ਯੂਰਪੀ ਯੂਨੀਅਨ]] ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਤੁਰਕੀ ਦੇ ਜਮਹੂਰੀ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਚੁਣੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ।<ref name="hdp_oppose"><cite class="citation web">Mutlu Civiroglu [mutludc] (15 July 2016). </cite></ref> ਪਰ, ਪਲਟੇ ਨੂੰ ਨਿੰਦਣ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕੌਂਸਲ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ]] ਬਿਆਨ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਸਥਾਈ ਮੈਂਬਰ, ਮਿਸਰ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।<ref name="egypt_denounce"><cite class="citation web">Michelle Nichols (16 July 2016). </cite></ref> ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇਸ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੀਅਸਫਲਤਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਵਿਦਰੋਹੀਆਂ ਤੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਚਲਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਕਾਰਿਤ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਤੁਰਕੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਿਨਾਲੀ ਯਿਲਦੀਰਿਮ ਦਾ ਆਇਆ ਜਿਸਨੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਥਿਤੀ "ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਟਰੋਲ ਅਧੀਨ" ਸੀ ਅਤੇ ਘੱਟੋ ਘੱਟ 6000 ਲੋਕ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 2.839 ਸਿਪਾਹੀ ਅਤੇ 2.745 ਜੱਜ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref><cite class="citation web">[http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-36813924 "Turkey: Mass arrests after coup bid quashed, says PM – BBC News"]<span class="reference-accessdate">. </span></cite></ref><ref><cite class="citation web">[http://www.dailysabah.com/politics/2016/07/16/turkeys-top-judicial-board-hsyk-orders-detention-of-2745-gulen-linked-judges-over-coup-attempt "Turkey's top judicial board HSYK orders detention of 2,745 Gülen-linked judges over coup attempt"]<span class="reference-accessdate">. </span></cite></ref><ref><cite class="citation web">CNN, Sheena McKenzie and Ray Sanchez. </cite></ref> ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਆਰਦੋਆਨ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸੰਗਠਨ ਗਰਦਾਨੀ ਹੋਈ, ਗੁਲੇਨ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਤੁਰਕੀ ਦੇ ਨਿਰਵਾਸਤ ਧਰਮਗੁਰੂ ਫਤਹੁੱਲਾਹ ਗੁਲੇਨ ਰਾਹੀਂ ਤਖਤਾਪਲਟ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਗੁਲੇਨ ਨੇ ਤਖਤਾਪਲਟ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਵੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name="dailysabah.com"><cite class="citation web">[http://www.dailysabah.com/americas/2016/07/16/us-to-help-turkey-investigate-failed-coup-attempt-by-feto "US to help Turkey investigate failed coup attempt by FETÖ"].</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3A2016+Turkish+coup+d%27%C3%A9tat+attempt&rft.btitle=US+to+help+Turkey+investigate+failed+coup+attempt+by+FET%C3%96&rft.genre=unknown&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.dailysabah.com%2Famericas%2F2016%2F07%2F16%2Fus-to-help-turkey-investigate-failed-coup-attempt-by-feto&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook"> </span></ref> == References == {{Reflist|30em}} jjiyig7uza2wyxox30eua9vt7ga44fl 0 94089 840573 607194 2026-06-09T17:10:33Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840573 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Zubeida (actress) | image = Master Vithal and Zubeida in Alam Ara, 1931.jpg | imagesize = 200px | caption = Master Vithal and ''Zubeida'' in [[Alam Ara]], 1931. | birth_date = 1911 | birth_place = [[Surat]], [[Bombay Presidency]], [[British India]] | death_date = September 1988 | death_place = [[Bombay]], [[Maharashtra]], [[India]] | birth_name = Zubeida Begum | religion = Hinduism | occupation = [[Film actor]] | yearsactive = 1922-1949 | spouse = Maharaj Narsingir Dhanrajgir Gyan Bahadur | children = Humayun Dhanrajgir (Son)<br/>Dhurreshwar Dhanrajgir (Daughter) | awards = }} '''ਜ਼ੁਬੈਦਾ''' ਬੇਗਮ ਧੰਨਰਾਜਗੀਰ (1 911-19 88) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਭਾਰਤੀ ਆਵਾਜ਼ ਫ਼ਿਲਮ [[ਆਲਮ ਆਰਾ]] (1931)।<ref>[http://www.downmelodylane.com/firstinfilms.html First Talkie Actress - Rani Zubieda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141020133835/http://www.downmelodylane.com/firstinfilms.html |date=2014-10-20 }} www.downmelodylane.com.</ref> ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਰੰਭਿਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿਚੋਂ 'ਦੇਵਦਾਸ' (1937), ਅਤੇ ਸਾਗਰ ਮੂਵੀਟੋਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਫ਼ਿਲਮ, 'ਮੇਰੀ ਜਾਨ' ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।  ==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ== ਜ਼ੁਬਾਦਾ ਮੁਸਲਿਮ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਜਰਾਤ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਸਚਿਨ ਰਾਜ ਦੇ ਨਵਾਬ ਸਿਦੀ ਇਬਰਾਹੀਮ ਮੁਹੰਮਦ ਯਾਕੁਤ ਖਾਨ ਅਤੇ ਫਾਤਿਮਾ ਬੇਗਮ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਸਨ। ਸੁਲਤਾਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ, ਦੋਵੇਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਕੁੜੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜੋ ਅੱਲ੍ਹੜ ਉਮਰ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਿਲ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਫ਼ਿਲਮਾਂ 'ਚ ਜਾਣਾ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ==ਕੈਰੀਅਰ== ਜੁਬੈਦਾ ਸਿਰਦ 12 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ "ਕੋਹਿਨੂਰ" ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੇ ਸੁਲਤਾਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਪਰਦੇ 'ਤੇ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਔਰਤਾਂ ਬਣ ਗਈਆਂ ਸਨ। 1924 ਵਿੱਚ, ਦੋਹਾਂ ਭੈਣਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ "ਕਲਿਆਨ ਖਜੀਨਾ" ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ੁਬੈਦਾ ਦੇ ਪਹਿਲੀ ਬਲਾਕਬਸਟਰ "ਵੀਰ ਅਭਿਮਨਿਊ" ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਦੋ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ [[ਫ਼ਾਤਿਮਾ ਬੇਗਮ]] ਵੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਹੀ ਸੀ। 1925 ਵਿੱਚ ਜ਼ੁਬੈਦਾ ਦੀਆਂ ਨੌਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈਆਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਂ "ਕਾਲਾ ਚੋਰ", "ਦੇਵਦਾਸੀ" ਅਤੇ "ਦੇਸ਼ ਕਾ ਦੁਸ਼ਮਨ" ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ, ਬੁਲਬੁਲ-ਏ-ਪਰਿਸਟਨ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ। 1927 ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਫ਼ਿਲਮਾਂ "ਲੈਲਾ ਮਜਨੂੰ", ਨਨੰਦ ਭੋਜਾਈ ਅਤੇ ਨਵਲ ਗਾਂਧੀ ਦੇ "ਸੈਕਰੀਫਾਈਸ" ਨਾਲ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸੀ ਜੋ ਇਸ ਸਮੇਂ ਬਹੁਤ ਸਫ਼ਲ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਸਨ। ਇਹ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੀ 'ਬਲੀਦਾਨ' 'ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ, ਸੁਲੋਚਨਾ ਦੇਵੀ, ਮਾਸਟਰ ਵਿਥਲ ਅਤੇ ਜਲ ਖਮਬੱਤਾ ਨੇ ਵੀ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਕੁਝ ਕਾਲੀ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਬਲੀ ਦੇਣ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾਟੋਗ੍ਰਾਫ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ "ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ" ਦੁਆਰਾ ਸੁੱਰਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਸਕ੍ਰੀਨਿੰਗ ਲਈ ਵਿਦੇਸ਼ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ। "ਆਲਮ ਆਰਾ" ਉਸ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੋੜ ਸਾਬਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ੁਬੈਦਾ ਨੇ ਸਾਈਲੈਂਟ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹਿੱਟ ਰਹੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਚਾਨਕ ਉਸ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੰਗ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਫ਼ਿਲਮ ਇੰਡਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਔਰਤ ਲਈ ਉਚਾਈ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣਾ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਸੀ। '30 ਵਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ '40 ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਉ ਸਨੇ ਜਲ ਮਰਚੈਂਟ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹਿੱਟ ਟੀਮ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਸੁਭਦਰਾ, ਉੱਤਰਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਵਰਗੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਉਂਦੀਆਂ ਕਈ ਸਫ਼ਲ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਅਜ਼ਰਾ ਮੀਰ ਦੀ ਜ਼ਰੀਨਾ ਵਰਗੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਨਾਲ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਫਲ ਰਹੀ ਸੀ ਜਿਸ 'ਚ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਜੀਵੰਤ, ਉਤਰਾਅ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਵਾਲੀ ਸਰਕਸ ਕੁੜੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ ਅਤੇ ਸੈਂਸਰਸ਼ਿਪ 'ਤੇ ਗਰਮ ਬਹਿਸ ਛੇੜ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਜ਼ੁਬੈਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੁੱਪੀ ਦੇ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਟਾਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲ ਤਬਦੀਲੀ ਕੀਤੀ। 1934 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਨਨੂਭਾਈ ਵਕੀਲ ਨਾਲ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ ਮੂਵੀਟੋਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਗੁਲ-ਏ-ਸੋਨੋਬਾਰ ਅਤੇ ਰਸਿਕ-ਏ-ਲੈਲਾ ਵਿੱਚ ਬਾਕਸ-ਆਫਿਸ ਦਾ ਬੋਨਸ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ। 1949 ਤੱਕ ਉਹ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਰਹੀ। "ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅਬਲਾ" ਉਸ ਦੀ ਆਖਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਸੀ। ==ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ== ਜ਼ੁਬੈਦਾ ਨੇ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜ ਨਰਸਿੰਗੀਰ ਧਨਰਾਜਗੀਰ ਗਿਆਨ ਬਹਾਦਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਉਹ ਹੁਮਾਯੂੰ ਧਨਰਾਜਗੀਰ ਅਤੇ ਧੁਰੇਸ਼ਵਰ ਧਨਰਾਜਗੀਰ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ। ਧੁਰੇਸ਼ਵਰ, ਮਾਡਲ ਰੀਆ ਪਿਲਾਈ ਦੀ ਵੀ ਮਾਂ ਹੈ। ==ਮੌਤ== ਜ਼ੁਬੈਦਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਬੰਬੇ ਪੈਲੇਸ, ਧਨਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿਖੇ ਬਿਤਾਏ। 1988 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਪੋਤੇ-ਪੋਤੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਛਤਰਪਤੀ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਮਾਰਗ, ਅਪੋਲੋ ਬਾਂਡਰ, ਕੋਲਾਬਾ, ਦੱਖਣੀ ਮੁੰਬਈ ਵਿਖੇ ਸੌੰਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੁਮਾਯੂੰ ਅਤੇ ਪੋਤੇ-ਪੋਤੀਆਂ ਨਿਖਿਲ ਧਨਰਾਜਗੀਰ, ਅਸ਼ੋਕ ਧਨਰਾਜਗੀਰ, ਰੀਆ ਪਿਲਾਈ ਅਤੇ ਕੈਰਨ ਨੀਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬੇਟੇ ਜੇਮਸ ਮਾਈਕਲ ਹਨ। ==ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫ਼ੀ== * ਅਲਮਾ ਆਰਾ (1931) * ਜ਼ਰੀਨਾ (1932) * ਰਸ਼ਿਕ-ਏ-ਲੈਲਾ (1934) * ਦੇਵਦਾਸ (1937) * ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅਬਲਾ (1949) == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== *{{commonscat inline}} * {{IMDb name|0958239}} * [http://www.indiaheritage.org/perform/cinema/person/silentstar.htm India Heritage:Performing Arts:Cinema In India:Personalities:''Silent Screen Stars''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071019162347/http://www.indiaheritage.org/perform/cinema/person/silentstar.htm |date=2007-10-19 }} * [https://web.archive.org/web/20090906003230/http://bollywood501.com/oldisgold/zubeida/index.html Zubeida profile] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1911]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] j1bmp18h00gwzpvr1co190jes2h4229 3 103039 840611 412565 2026-06-10T08:41:25Z Cabayi 27315 Cabayi ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mariomassone]] ਨੂੰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Skekzilla]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Mariomassone|Mariomassone]]" to "[[Special:CentralAuth/Skekzilla|Skekzilla]]" 412565 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Mariomassone}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 05:27, 10 ਫ਼ਰਵਰੀ 2018 (UTC) q8gztdv6ufatxucukq9l42tni65mryy 0 117354 840579 783100 2026-06-09T19:34:00Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840579 wikitext text/x-wiki '''ਜੋਸ਼ੂਆ ਮ. ਫੇਰਗੂਸਨ''' ਇੱਕ ਟਰਾਂਸ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਫ਼ਿਲਮ [[ਨਿਰਮਾਤਾ]] ਅਤੇ [[ਪ੍ਰਚਾਰਕ]] ਹੈ।<ref name=globeandmail>{{cite news|url=https://www.theglobeandmail.com/canada/article-ontario-born-filmmaker-receives-non-binary-birth-certificate-after/|title=Ontario-born filmmaker receives non-binary birth certificate after legal battle with province|publisher=|via=The Globe and Mail}}</ref> ਮਈ 2017 ਵਿਚ, ਫੇਰਗੂਸਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਨਮ ਰਜਿਸਟਰੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਗ਼ੈਰ ਬਾਈਨਰੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀ ਦਿੱਤੀ। ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੇਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਤੰਬਰ 2017 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਓਨਟਾਰੀਓ]] ਦੇ [[ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ]] ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਕੋਲ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ।<ref name=globeandmail/><ref>{{cite web|url=https://www.nbcnews.com/feature/nbc-out/gender-x-ontario-issues-its-first-ever-non-binary-birth-n872676 |title=Gender 'X': Ontario issues its first 'nonbinary' birth certificate |publisher=Nbcnews.com |date= |accessdate=2018-06-05}}</ref><ref>{{cite news|author=Leyland Cecco in Toronto |url=https://www.theguardian.com/world/2018/may/07/ontario-non-binary-birth-certificate-canada-transgender |title=Transgender rights: Ontario issues first non-binary birth certificate &#124; World news |newspaper=The Guardian |date= 2018-05-08|accessdate=2018-06-05}}</ref><ref>{{cite web |url=https://nationalpost.com/news/canada/filmmaker-receives-non-binary-birth-certificate-that-correctly-display-who-i-am-after-legal-battle-with-ontario |title=Filmmaker receives non-binary birth certificate 'that correctly display who I am' after legal battle with Ontario |publisher=National Post |date=2018-05-08 |accessdate=2018-06-05 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.huffingtonpost.ca/joshua-m-ferguson/ill-keep-fighting-until-im-legally-recognized-as-a-non-binary-canadian_a_23255775/ |title=I'll Keep Fighting Until I'm Legally Recognized As A Non-Binary Canadian |publisher=Huffingtonpost.ca |date=2017-10-25 |accessdate=2018-06-05}}</ref> [[ਓਨਟਾਰੀਓ]] ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪਾਲਸੀਆਂ ਨੂੰ 2018 ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫੇਰਗੂਸਨ ਨੂੰ [[ਜਨਮ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ]] ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਿੰਗ ਗ਼ੈਰ-ਬਾਈਨਰੀ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਫੇਰਗੂਸਨ ਦੇ ਕੇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, [[ਨਰ]], [[ਮਾਦਾ]] ਜਾਂ ਐਕਸ, ਲਿੰਗ ਬਦਲਣ ਦਾ ਵਿਕਲਪ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਓਨਟਾਰੀਓ ਪਹਿਲਾ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹੈ ਜਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ,ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਮੰਗਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.ontario.ca/page/changing-your-sex-designation-your-birth-registration-and-birth-certificate</ref> ਫੇਰਗੂਸਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਗੈਰ-ਬਾਈਨਰੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਜੋਂ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ [[ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ]] ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਨਤਾ ਲਈ ਲੜਾਈ ਪੋਸਟ-ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=https://www.vice.com/en_ca/article/wj7w9q/this-person-just-received-ontarios-first-non-binary-birth-certificate |title=This Person Just Received Ontario's First Non-Binary Birth Certificate |publisher=VICE |date=2018-05-07 |accessdate=2018-06-05}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਵਿਸਪਰਜ਼ ਆਫ ਲਾਈਫ਼' ਨੇ 2014 ਰੀਲ ਪ੍ਰਾਇਡ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਓਡੀਅੰਸ ਐਵਾਰਡ ਅਤੇ [[ਜੂਰੀ ਐਵਾਰਡ]] ਲਈ ਵਧੀਆ ਜੀ.ਐਲ.ਬੀ.ਟੀ.ਕੀਯੂ * ਸ਼ੋਅਲ ਫਿਲਮ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤਿਆ ਅਤੇ ਰੀਲਟ ਵਿਵੇਅਰ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਓਡੀਅੰਸ ਐਵਾਰਡ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=http://www.reelout.com/2014/02/2014-reelout-audience-awards-announced/|title=2014 Reelout Audience Awards Announced|date=2014-02-13|work=Reelout|access-date=2018-06-05|language=en-US|archive-date=2019-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20190131145532/https://www.reelout.com/2014/02/2014-reelout-audience-awards-announced/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt2862782/|title=Whispers of Life|date=21 September 2013|publisher=|via=www.imdb.com}}</ref> 2016 ਵਿੱਚ ਫੇਰਗੂਸਨ ਨੇ ਲਿਮਿਨਾ ਫ਼ਿਲਮ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦੀ ਉਹ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ 'ਜੇਂਡਰ-ਫਲੂਡ ਚਾਇਲਡ' ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਲਿਮਿਨਾ ਪਹਿਲੀ ਅਜਿਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰ੍ਫ਼ੋਰਮੈਂਸ ਲਈ ਇੱਕ ਹੀ ਅਦਾਕਾਰ ਨੂੰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/gender-fluid-actor-judged-eligible-male-female-categories-at-canadian-awards-show-969289 |title=Gender-Fluid Actor Judged Eligible in Both Male and Female Categories at Canadian Awards Show |publisher=Hollywood Reporter |date=2017-01-27 |accessdate=2018-06-06}}</ref><ref>{{cite web |url=https://theatrefilm.ubc.ca/film-studies-m-a-alumnx-joshua-m-fergusons-film-limina-makes-history/ |title=Film Studies M.A. Alumnx Joshua M. Ferguson's Film Limina Makes History |publisher=Theatrefilm.ubc.ca |date= |accessdate=2018-06-06 |archive-date=2018-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180509205620/https://theatrefilm.ubc.ca/film-studies-m-a-alumnx-joshua-m-fergusons-film-limina-makes-history/ |dead-url=yes }}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੈਰ-ਕਲਪਿਤ ਕਿਤਾਬ 'ਮੀ, ਮਾਈਸੈਲਫ਼,ਦੇ', 2019 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>[https://www.cbc.ca/books/19-works-of-canadian-nonfiction-to-check-out-in-spring-2019-1.4983976 "19 works of Canadian nonfiction to check out in spring 2019"]. [[CBC Books]], January 28, 2019.</ref> ==ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ== * [[Legal recognition of non-binary gender#Canada]] ==ਹਵਾਲੇ== [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁੰਨ]] qc8ocvaxzmsttwtiv8gddeoyejh9g86 0 117562 840609 840465 2026-06-10T08:05:37Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840609 wikitext text/x-wiki '''ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ''', [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ [[ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=2022-01-16 |title=ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਓਹਾਰ {{!}} Festivals of Punjab - Punjabi Story |url=https://punjabistory.com/punjabi-essay-on-punjabi-mele-te-tyohar-%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%93/ |access-date=2025-04-02 |language=en-GB }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮੇਲੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। == ਮੇਲੇ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ == * ਡਾ.ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ ਅਨੁਸਾਰ "ਮੇਲਾ ਕਿਸੇ ਤਿਓਹਾਰ, ਰੀਤ ਜਾਂ ਕਥਾ ਦਾ ਤੋੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਅਦਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। * [[ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਇਹ ਉਹ ਅਖਾੜੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੀ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਹੱਡ ਭੰਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਭੁੱਲਕੇ ਖਿੜਵੇਂ ਰੌਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਆਪ ਮੁਹਾਰਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨੱਚਦੀ ਗਾਉਂਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਸਾਫ਼ ਦਿਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।" * [[ਸੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ|ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਮੇਲੇ, ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਸੱਧਰਾਂ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤੇ ਚੇਸ਼ਟਾਵਾਂ ਦੀ ਸਹਿਜ ਪ੍ਰਵਾਹਮਈ ਇਕਸੁਰਤਾ ਹਨ। ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਖੁੱਲ ਕੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ, ਲੋਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨਿਖਰਦੀ ਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-174 </ref> == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ == [[File:Kothe-da-mela.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kothe-da-mela.jpg|thumb|ਮੇਲਾ ]] === [[ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ]]: === ਇਹ ਮੇਲਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਛਪਾਰ (ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮ)|ਛਪਾਰ]] ਵਿੱਚ [[ਭਾਦੋਂ]] ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਚੌਧਵੀਂ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਵਿਚ [[ਗੁੱਗਾ|ਗੁੱਗੇ]] ਦੇ ਭਗਤ ਮਾੜੀ ਦੇ ਆਲ਼ੇ-ਦੁਆਲ਼ੇ ਬੈਠ ਕੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ ਵਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਣ ਨਾਲ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਿਹਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਸੱਪ ਲਾਗੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਕਈ ਰੋਗੀ ਛਪਾਰ ਜਾ ਕੇ ਮਾੜੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਜ਼ਖਮਾਂ ਉੱਪਰ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਲੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ ਕੋਲ ਲਿਟਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉਹ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਨਰੋਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176 </ref> ==== ਮੇਲਾ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ==== ਇਸ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਘਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਲੋਕ-ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਬੋਲੀ ਹੈ: ਆਰੀ ਆਰੀ ਆਰੀ, ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਉਹੋ ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ...<ref>ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-177</ref> ਇਹ ਮੇਲਾ ਸਰਬ ਸਾਂਝਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਸਿੱਖ ਸਾਰੇ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। [[ਗੁੱਗਾ|ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ]] ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾ ਛੋਟੀਆਂ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਵਾਲੇ ਮਜ਼ਹਬੀ ਆਦਿ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁੱਗਾ ਵੈਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੁਰਾਤਨ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਲੇਖਕ ਹੈ।<ref>ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ,ਲੋਕਧਾਰਾ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ,ਪੰਨਾ-138 </ref> ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== [[ਗੁੱਗਾ]] ਜਿਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਂ ਗੁੱਗਲ ਸੀ, ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ [[ਰਾਣਾ ਰੈਮਲ|ਰਾਜਾ ਜੈਮਲ]] ਦੇ ਘਰ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਬਾਂਛਲ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ, ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਦੇ ਵਰ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਦਸਵੀਂ ਈਸਵੀ ਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਜੈਮਲ ਨੂੰ ਰਾਣੀ ਬਾਂਛਲ, ਜੋ [[ਗੋਰਖਨਾਥ|ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ]] ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਉੱਤੇ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਰਾਜੇ ਨੇ ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤ ਗੁੱਗੇ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਹਿਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਜਵਾਨ ਹੋਣ ਉੱਪਰੰਤ ਗੁੱਗੇ ਨੇ ਮੁੜ ਰਾਜ ਮਹੱਲ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਸਿਲੀਅਰ ਨਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਤੈਅ ਹੋ ਗਈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦੇ ਪੁੱਤ ਅਰਜਨ ਅਤੇ ਸੁਰਜਨ ਜੋ ਸਿਲੀਅਰ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਵਿਆਹੁਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਗੁੱਗੇ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ੋਰ ਪਾ ਕੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗ ਤੁੜਵਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਗੁੱਗਾ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਨਾਗ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਕ ਨਾਗ ਨੇ ਸਹੇਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੀ ਸਿਲੀਅਰ ਨੂੰ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗ ਪਛਾਣ ਕੇ ਡੰਗ ਨਾ ਮਾਰਿਆ ਪਰ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਡੰਗ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਉਹ ਸਭ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਸਿਲੀਅਰ ਆਪਣੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਈਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪ ਵੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਓਧਰ ਗੁੱਗਾ ਸਿਲੀਅਰ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਡੰਗੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗੇਤਰ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਸਿਲੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਗੁੱਗੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪੁੱਤਾਂ ਨੇ ਗੁੱਗੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾਈ। ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਭੈਣ ਦੀ ਸੁੱਖਾਂ ਲੱਦੀ ਸੰਤਾਨ ਮਾਰਨ ’ਤੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਂ ਬਾਂਛਲ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਦਮਾ ਲੱਗਾ। ਮਾਂ ਦੇ ਵੈਣ ਅਤੇ ਕੀਰਨੇ ਪੁੱਤ ਗੁੱਗੇ ਕੋਲੋਂ ਸਹਾਰੇ ਨਾ ਗਏ। ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਰਕ ਜਾਣ ਦੀ ਪੱਕੀ ਧਾਰ ਲਈ। ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਪੂਤ ਹੋਣ ਸਦਕਾ ਗੁੱਗਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਹਾਜੀਰਤਨ ਤੋਂ ਰਾਜਪੂਤ ਤੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਆਇਆ। [[ਮਿਥਿਹਾਸ]] ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਅੱਗੇ ਫਰਿਆਦ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਫਰਿਆਦ ਕਬੂਲ ਹੋਈ, ਧਰਤੀ ਨੇ ਵਿਹਲ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਸਮੇਤ ਗੁੱਗਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਿਆ। ਮੇਲੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤੀਵੀਆਂ ਐਨਾ ਕਮਾਲ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕੀਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ: ਪੱਲੇ ਮੇਰੇ ਛੱਲੀਆਂ, ਮੈਂ ਗੁੱਗਾ ਮਨਾਵਣ ਚੱਲੀ ਆਂ। ਨੀਂ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਗੁੱਗਾ ਜੀ! ਰੋਹੀ ਵਾਲਿਆ ਗੁੱਗਿਆ ਵੇ, ਭਰਿਆ ਕਟੋਰਾ ਦੁੱਧ ਦਾ, ਮੇਰਾ ਗੁੱਗਾ ਮਾੜੀ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦਦਾ, ਨੀਂ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਗੁੱਗੇ ਤੋਂ... ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ, ਗੱਲ ਕੀ ਹਰ ਉਮਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ, ਕਈ ਥਾਈਂ ਤਾਂ ਬੁੱਢੜੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗਾਇਕੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ੁਗਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਰਦ ਲੋਕ ਚਾਦਰੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਕੁੜਤੇ ਪਾ ਕੇ, ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀਆਂ ਮਾਇਆ ਲੱਗੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਤੁਰਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਾੜੇ ਅਨਸਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਰਾਬਾਂ ਪੀਣੀਆਂ, ਬੱਕਰੇ ਬੁਲਾਉਣੇ, ਲੜਾਈਆਂ ਮੁੱਲ ਲੈਣੀਆਂ ਅਤੇ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵੀ ਇਸੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸ਼ਾਹਦੀ ਭਰਦੀ ਇੱਕ ਲੋਕ-ਬੋਲੀ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: ਆਰੀ ਆਰੀ ਆਰੀ, ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ। ਕੱਠ ਮੁਸ਼ਟੰਡਿਆਂ ਦਾ, ਉੱਥੇ ਬੋਤਲਾਂ ਮੰਗਾ ’ਲੀਆਂ ਚਾਲੀ, ਤਿੰਨ ਸੇਰ ਸੋਨਾ ਚੁੱਕਿਆ, ਭਾਨ ਚੁੱਕ ਲੀ ਹੱਟੀ ਦੀ ਸਾਰੀ, ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਰੱਕੜਾਂ ਦਾ, ਜੀਹਤੇ ਚੱਲਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਚਾਲੀ, ਠਾਣੇਦਾਰ ਤਿੰਨ ਚੜ੍ਹਗੇ, ਨਾਲੇ ਪੁਲੀਸ ਚੜ੍ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ, ਈਸੂ ਧੂਰੀ ਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਡਾਂਗ ਦਾ ਬਹਾਦਰ ਭਾਰੀ, ਮੰਗੂ ਖੇੜੀ ਦਾ, ਪੁੱਠੇ ਹੱਥ ਦੀ ਗੰਡਾਸੀ ਉਹਨੇ ਮਾਰੀ, ਠਾਣੇਦਾਰ ਇਉਂ ਡਿੱਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹੱਲ ’ਚੋਂ ਡਿੱਗੇ ਪੰਜਾਲੀ, ਕਾਹਨੂੰ ਛੇੜੀ ਸੀ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਪਟਾਰੀ… ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ। === 2. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ === [[ਤਸਵੀਰ:Gurdwara Fatehgarh Sahib.jpg|thumb|Gurdwara Fatehgarh Sahib]] ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ [[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ<ref>https://sgpc.net/%E0%A8%97%E0%A9%81%E0%A8%B0%E0%A8%A6%E0%A9%81%E0%A8%86%E0%A8%B0%E0%A8%BE-%E0%A8%B8%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80-%E0%A8%AB%E0%A8%A4%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%97%E0%A9%9C%E0%A9%8D%E0%A8%B9-%E0%A8%B8/</ref> ਵਿਖੇ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੌਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ|ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ|ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ, ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/patialafatehgarh-sahib-fatehgarh-sahib-sahidi-jod-mela-starts-in-sri-fatehgarh-sahib-8734600.html</ref><ref>https://www.sikhsiyasat.info/news-about-shaheedi-jor-mela-fatehgarh-sahib/{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== [[ਸਰਹਿੰਦ]] ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ [[ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ (ਸਰਹਿੰਦ)|ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ]] ਨੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਜ਼ੋਰਾਵਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਆਸਾਨ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਜੇਕਰ ਉਹ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦੇਣਗੇ, ਪਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ ਦੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਿਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਵਿੱਚ ਚਿਣਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਕੰਧ ਢਹਿ ਗਈ। 26 ਦਸੰਬਰ 1705 ਨੂੰ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਗੌਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ [[ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ|ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ]] ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਪਾਲਕੀ ਸਜਾ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ [[ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਤੋਂ ਜੋਤੀ ਸਰੂਪ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੱਕ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://fatehgarhsahib.nic.in/pa/tourist-place/%E0%A8%97%E0%A9%81%E0%A8%B0%E0%A8%A6%E0%A9%81%E0%A8%86%E0%A8%B0%E0%A8%BE-%E0%A8%B8%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80-%E0%A8%AB%E0%A8%A4%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%97%E0%A9%9C%E0%A9%8D%E0%A8%B9-%E0%A8%B8/</ref> === 3. ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ === ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ, ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ ਦੀ 135 ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਗੁਰੂ ਸਵਾਮੀ ਤਲਜਾ ਗਿਰੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾ ਦੇ ਚੇਲੇ ਬਾਬਾ ਹਰਬੱਲਭ ਵਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ । ਉਹ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗੀਤਕਾਰ ਸਨ। ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚੋ ਗਾਇਕ ਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਇਹ ਮੇਲੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਮੇਲਾ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ 'ਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/doaba/inauguration-of-the-square-dedicated-to-harivallabh-sangeet-sammelan/amp</ref> ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੌਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਬੇ ਦੇ ਗਾਇਕ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/jalandhar-harivallabh-sangeet-samelln-8845034.html</ref> === 4. ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ === [[ਤਸਵੀਰ:ਮੰਦਰ ਜਰਗ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ.jpg|thumb|ਮੰਦਰ]] [[ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਚੇਤਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲੇ, ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਪਿੰਡ [[ਜਰਗ]] ਵਿਚ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/features/the-traditional-jharg-festival/</ref><ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/ludhiana-the-first-fair-of-jarg-on-the-22nd-and-the-second-on-the-29th-9037269.html</ref> ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਸੁਖਣਾ ਸੁੱਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਖਣਾ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ 'ਬਹਿੜੀਏ' ਦਾ ਮੇਲਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-175</ref> [[ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਇੱਕ ਟੋਭੇ ਦੁਆਲੇ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਟੋਭੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ, ਇਕ ਮਟੀਲਾ ਜਿਹਾ ਖੜਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਟੀਲੇ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭੇਟਾ ਚਾੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ, ਦੇਵੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਬਹਿੜੀਏ ਅਥਵਾ ਬੇਹੇ [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤੋਂ, ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ‘ਬਹਿੜੀਏ ਦਾ ਮੇਲਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੁੱਖਾਂ ਸੁੱਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪੂਰਬ ਸੰਧਿਆ ਨੂੰ, ਮਾਈ ਦੀ ਭੇਟਾ ਲਈ ਗੁਲਗੁਲੇ ਪਕਾ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਵਾਹਨ, ਖੋਤੇ ਨੂੰ, [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਖਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਕੁਝ ਵੰਡੇ ਤੇ ਕੁਝ ਆਪ ਖਾਂਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176</ref> ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਖੋਤਿਆਂ ਦੀ ਬੜੀ ਕਦਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੀਤਲਾ ਮਾਈ ਦਾ ਵਾਹਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੂਜਦੇ ਅਤੇ ਗੁਲਗੁਲੇ ਤੇ ਛੋਲੇ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਘੁਮਿਆਰ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਖੋਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਜਾ-ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਨੇ ਖੋਤਿਆਂ ਉੱਪਰ ਘੋਗਿਆਂ, ਕੋਡੀਆਂ ਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੜੀਆਂ ਵੰਨ-ਸਵੰਨੀਆਂ ਝੁੱਲਾਂ ਪਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਮੇਲੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਜੇਹਾ ਦੇਖਿਆ ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ, ਜੇਹੀ ਤੇਰੀ ਗੁੱਤ ਦੇਖ ਲੀ। ਚੱਲ ਚੱਲੀਏ ਜਰਗ ਦੇ ਮੇਲੇ, ਮੁੰਡਾ ਤੇਰਾ ਮੈਂ ਚੱਕ ਲੂੰ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176 </ref> ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਪਿੰਡ [[ਜਰਗ]] ਘੁੱਗ ਵਸਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਤੋਂ ਲਗਪਗ ਢਾਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਸ ਦਾਨੀ ਰਾਜਾ ਜਗਦੇਵ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ। ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਪਗ 6 ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਮੇਲਾ ਚੇਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਾਰੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਲੇ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਵਿਆਹੀਆਂ ਧੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪੇਕੇ ਘਰ ਪੁੱਜ ਕੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਕਵਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਆਏ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਓ ਭਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚਾਰ ਮੰਦਰ ਹਨ, ਜੋ ਸੀਤਲਾ ਮਸਾਣੀ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਮਾਤਾ, ਬਸੰਤੀ ਜਾਂ ਨਿੱਕੀ ਮਾਤਾ, ਮਾਤਾ ਮਦਾਨਦ , ਮਾਤਾ ਕਾਲੀ ਅਤੇ [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ]] ਸ਼ੱਕਰਗੰਜ ਦੇ ਹਨ। ==== ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ==== ਮੇਲੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਗੁਲਗੁਲੇ ਪਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਬੇਹਾ ਅੰਨ੍ਹ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਲਗੁਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁੱਚੇ ਰੱਖ ਕੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਸਾਰੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ [[ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ|ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਅਤੇ ਛਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਹੀ ਇਲਾਕੇ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਤੋਂ ਲੋਕ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਪੁੱਜਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੋਮਵਾਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਆਸਣ ਲਾ ਕੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਚੌਂਕੀ ਭਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਜਗਰਾਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਮਾਤਾ ਦਾ ਜਸ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਬੈਂਡ ਵਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਢੋਲਾਂ ਦੀ ਤਾਲ ਨਾਲ ਬੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਭੰਗੜਾ ਵੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਮੇਲੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਰੌਣਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਘਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਜੀਅ ਦੇ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਦੀ ‘ਸੁੱਖਣਾ’ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ‘ਥਾਨ’ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਮੰਦਰਾਂ ’ਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ। ਮਾਤਾ ਦੇ ਭਗਤ ਆਪਣੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ‘ਜਰਗ ਵਾਲੀ ਮਾਈ, ਦੁਖੀ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਚਰਨੀਂ ਲਾਈ’ ਦੀ ਦੁਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਨੁਮਾਇਸ਼ਾਂ, ਜਾਦੂਗਰ ਦੇ ਤਮਾਸ਼ੇ, ਗੀਤ-ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਭਲਵਾਨਾਂ ਦੇ ਜੌਹਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਤਸਵੀਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ [[ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ]] ’ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ੱਕ ਜਰਗ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਮ ਤਕ ਮੇਲਾ ਵਿਛੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਬਣਾਏ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। === 5. ਮੁਕਤਸਰ ਮਾਘੀ ਮੇਲਾ === [[File:ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ.jpg|thumb|ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ]] [[ਮੁਕਤਸਰ]] ਦੀ ਮਾਘੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ '[[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ|ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ']] ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਲਈ ਖਾਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।<ref>https://muktsar.nic.in/pa/%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%89%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B0/</ref> ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮਾਘ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਅਥਵਾ ਮਾਘ ਦੀ ਸੰਗਰਾਂਦ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। 13 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਮਾਘ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਖਿਦਰਾਣਾ ਦੇ ਤਬੇਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤਿਓਹਾਰ ਉਸ ਦਿਨ ਹੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਨ ਸ਼ੇਰੇਨ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਤੱਕ ਜਲੂਸ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ [[ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ|ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ]] ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ [[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੰਨ ਸੁਵੰਨੀ ਸੁੰਦਰ ਵੇਸ ਭੂਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਈ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਲੋਕ-ਗੀਤ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/punjab/mela-maghi-history-of-the-gurdwaras-of-sri-muktsar-sahib/</ref> 1.ਲੈ ਚੱਲ ਵੇ ਨਣਦ ਦਿਆ ਵੀਰਾ ਮੇਲੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ....... 2.ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ ਮੱਲੀਆਂ, ਮੱਲੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਬਲਦ ਸੁਣੀਦੇ ਗਲ ਪਿੱਤਲ ਦੀਆਂ ਟੱਲੀਆਂ ਮੇਲੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਦੋ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਚੱਲੀਆਂ... ==== ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਵ ==== ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਮਾਘੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਂ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੂੰ ਮੁਗਲਾਂ ਨਾਲ ਅਨੇਕਾਂ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜਨੀਆਂ ਪਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਵਿੱਚ ਡੇਰੇ ਲਾਏ ਤਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਾਂ ਨੇ [[ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ]] ਨੂੰ ਆ ਘੇਰਿਆ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਅੰਕਰ ਲੜਾਈ ਹੋਈ । ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਝੇ ਦੇ ਉਹ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖ ਜਿਹੜੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇਬੰਦੀ ਦੀ ਘੇਰਾ ਬੰਦੀ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਦਾਵਾ ਦੇ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵਰ ਦਿਤਾ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਮੁਕਤਸਰ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ]] ਸ਼ਸੋਭਿਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਥੇ ਮਾਘ ਦੀ [[ਸੰਗਰਾਂਦ]] ਦਾ ਮੇਲਾ ਭਰਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ [[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਧੂਮ ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। === 6. ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ === ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਫਾਉਡੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਹਰ ਸਾਲ ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਕਲਚਰਲ ਮੇਲਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਲੇਖਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਦਿਲ ਤੋਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੇਖਕ, ਕਵੀ ਤੇ ਕਾਮਯਾਬ ਲੋਕ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ [[ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ|ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਅਵਾਰਡ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/punjab/prof-mohan-singh-mela-ends-with-sweet-memories/</ref> === 7. ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ === ਹਰ ਸਾਲ [[23 ਮਾਰਚ]] ਨੂੰ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ,]] [[ਰਾਜਗੁਰੂ]] ਅਤੇ [[ਸੁਖਦੇਵ]] ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੇਲਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/amritsar-asr-news-shaheed-bhagat-singh-sukhdev-rajguru-punjab-news-punjabi-jagran-9045066.html</ref><ref>https://www.etvbharat.com/pa/state/shaheed-diwas-2026-martyrdom-of-shaheed-bhagat-singh-rajguru-and-sukhdev-martyrs-day-history-punjab-news-pbs26032300349</ref> ਫਾਂਸੀ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਤਿੰਨੋਂ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ – 'ਦਿਲੋਂ ਨਿੱਕਲੇਗੀ ਨਹੀਂ ਮਰਕੇ ਵੀ ਵਤਨ ਦੀ ਉਲਫ਼ਤ 'ਮੇਰੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ਬੂ-ਏ-ਵਤਨ ਆਏਗੀ………….' === 8. ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਮੇਲਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/religion/religious-articles-sri-sidh-baba-sodhal-fulfills-the-wishes-9405556.html</ref> ਇਹ ਸੁੱਕਲਾ ਪਾਕ ਦੇ 14 ਵੇਂ ਦਿਨ, ਭਾਦੋਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ਮਨਾਉਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ [[ਜਲੰਧਰ]] ਦੇ ਖੱਤਰੀ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਤ ਬਣ ਗਏ। ਲੋਕ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਤਾਲਾਬ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ।<ref>https://jagbani.punjabkesari.in/doaba/news/baba-sodal-mela-has-started-1509659</ref> === 9.ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਦਾ ਮੇਲਾ=== [[File:ਬਾਬਾ ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਚਾਹਲ.jpg|thumb|ਬਾਬਾ ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਚਾਹਲ]] ਚਾਹਲ, ਚਹਿਲ ਗੋਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬਾਬਾ [[ਜੋਗੀ ਪੀਰ]] ਚਾਹਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਮਾਨਸਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ [[ਜੋਗਾ]] ਰੱਲਾ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ [[ਖਾਨਪੁਰ (ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮ)]] ਅਤੇ ਹੀਰੋਂ ਖੁਰਦ<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/sangrurbarnala-jud-mela-in-memory-of-baba-jogi-pir-9128838.html</ref> ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਭਾਦੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਬੜੀ ਧੂਮ ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪੂਰੇ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਸੰਗਤਾਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੀਆਂ ਹਨ।ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਵੀ ਕੱਢਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਲਦਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲਿਜਾ ਕੇ ਸਥਾਨ ਉੱਪਰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਰੌਣਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵੱਲ੍ਹੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਵਾਸਤੇ ਲੰਗਰ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੋਟੀ, ਖੀਰ,ਮਿੱਠਾ ਦੁੱਧ, ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਜਲ ਦੀਆਂ ਛਬੀਲਾਂ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਿੰਨੇ ਦਿਨ ਕਵੀਸ਼ਰ ,ਢਾਡੀ ਜਥੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/sangrurbarnala-jud-mela-in-memory-of-baba-jogi-pir-9128838.html</ref> ===10. ਨਮਾਦਿਆਂ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਇਹ ਮੇਲਾ ਪਟਿਆਲੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਨਮਾਦਾ]] ਦੇ ਵਿਚ ਭਾਦੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਗੁੱਗੇ ਪੀਰ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ<ref>https://www.youtube.com/watch?v=QJjYjh8saJk</ref> ===11. ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਜਗਰਾਓਂ=== ਜਗਰਾਓਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਹੈ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਮੇਲਿਆਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿਧ ਮੇਲਾ ਹੈ ਇਤਿਹਾਸ : ਜਗਰਾਓਂ ਦਾ ਮੇਲਾ ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਬੋਲੀਆਂ 'ਚ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਰੌਸ਼ਨੀ ਮੇਲਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜਗਰਾਵਾਂ ਦਾ ਇਹ ਮੇਲਾ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਭਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਹਜ਼ਰਤ ਬਾਬਾ ਮੋਹਕਮ ਅਲੀ ਅੱਲਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਲਗਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਯਾਰ ਅਤੇ 48 ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਨ। ਇਥੋਂ ਪੰਜ ਪੀਰ, ਪੀਰ ਲੱਪੇ ਸ਼ਾਹ, ਪੀਰ ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ, ਪੀਰ ਜਾਮਨ ਸ਼ਾਹ, ਪੀਰ ਟੁੰਡੇ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਪੀਰ ਮਹਿੰਦੇ ਸ਼ਾਹ ਹੋਏ। ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਕੋਈ ਔਲਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਔਲਾਦ ਦੀ ਚਾਹਤ ਲੈ ਕੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਪੀਰ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ’ਤੇ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਸਦਕਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਘਰ ਲੜਕੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪੀਰ ਜੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ’ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘਿਉ ਦੇ ਦੀਵੇ ਬਾਲ ਕੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀਤੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਰੁਪਏ ਲਿਆਇਆ ਸੀ। ਪੀਰ ਮੋਹਕਮਦੀਨ ਨੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ’ਚ ਵੰਡਾ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਘਰ-ਗਲੀਆਂ ’ਚ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਇਸ ਮੇਲੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਮੇਲਿਆਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਗਰਾਵਾਂ ਦਾ ਰੋਸ਼ਨੀ ਮੇਲਾ।<ref>https://www.ptcpunjabi.co.in/history-of-dargah-baba-mohakam-din-mela-roshni-mela-jagraon</ref><ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/ludhiana/three-day-light-festival-of-jagraon-begins-today/</ref> === 12. ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ=== ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬਟਾਲੇ ਵਿਚ ਬੀਬੀ ਸੁਲੱਖਣੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਕ ਵੱਡੀ ਸਲਾਨਾ ਮੇਲਾ ਵਿਆਹ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਬਟਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਸਪੂਰ ਵਿਚ ਵਿਚ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਕੰਧ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥਾਂਵਾਂ ‘ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਜਿੱਥੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਸਮ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਸੀ<ref>https://gurdaspur.nic.in/pa/%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%89%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B0/</ref> === 13.ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ === ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ<ref>https://gurdaspur.nic.in/fair-and-festivals/</ref> ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ 300 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਮਾਣਮੱਤਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੇਟੀ ਬੈਠੇ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਬਾਰੇ ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਕਿ ਛਿੰਝ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਲ ਪੈਂਦਾ ਮਰਦਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ। ਸੂਬੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦਾ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ 31 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨੋ-ਸੌਕਤ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ 1 ਸਤੰਬਰ ਦੇਰ ਸ਼ਾਮ ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਦੀਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੋਈ ਬੈਠਾ ਹੈ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦਾ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ 300 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਮਾਣਮੱਤਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੇਟੀ ਬੈਠੇ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਬਾਰੇ ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਕਿ ਛਿੰਝ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਲ ਪੈਂਦਾ ਮਰਦਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ। ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਵੱਡਾ ਨਾਮੀ ਪਹਿਲਵਾਨ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਹੀਂ ਲਗਾਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਦੇ ਸੂਬੇ ਦੇ ਕਈ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਇਸ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਭਲਵਾਨਾਂ ਦੀ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ 300 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਾਬਾ ਲੱਖ ਦਾਤਾ ਪਿੰਡ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਵਿਚ ਵਸੇ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਅਖਾੜਾ ਬਣਾ ਕੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਕੁਸ਼ਤੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਵਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਬਾਬਾ ਲੱਖਦਾਤਾ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਹਰ ਸਾਲ 30, 31 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਚਲਾਈ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਲੱਖਦਾਤਾ ਨੇ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਬਾਬਾ ਸੱਤੂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਬਾ ਸੱਤੂ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲਈ। ਬਾਬਾ ਸੱਤੂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ ਮੇਲੇ ਨੇ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਾਬਕਾ ਵਿਧਾਇਕ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੇਲੇ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ਅਖਾੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਸਟੇਡੀਅਮ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਾਬਕਾ ਵਿਧਾਇਕ ਅਤੇ ਸ਼ੋ੍ਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਮੇਲੇ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਹਨ ਤੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਐਡਵੇਕੋਟ ਅਮਰਜੋਤ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਮੇਲੇ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹਨ।<ref>https://theunmute.com/tag/babbehali-chhinj-mela/</ref> === 14. ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ, ਈਸੜੂ ਦਾ ਮੇਲਾ=== [[File:ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ 2.jpg|thumb|ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ ਦਾ ਬੁੱਤ]] ਸ਼ਹੀਦ ਸ:[[ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ]] ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਾਦ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਸਾਲ ਈਸੜੂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite news |date=9 August 2022 |title=State level function to mark ‘Martyrdom Day' of Shaheed Karnail Singh Isru at his native village on August 15 |trans-title=ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜੇ ਸਬੰਧੀ ਰਾਜ ਪੱਧਰੀ ਸਮਾਗਮ 15 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ |url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/punjabs-august-15-function-at-isru-in-khanna-420392 |work=[[ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]] |location=ਲੁਧਿਆਣਾ |access-date=4 September 2023 |language=en}}</ref> ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਸਾਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਖੇਡ ਸਟੇਡੀਅਮ ਅਤੇ ਖੰਨਾ ਵਿੱਚ ਇਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਈਸੜੂ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਇਕ ਬੁੱਤ, ਪਿੰਡ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਪਾਰਕ ਅਤੇ ਇਕ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 2015 ਵਿੱਚ, ਗੋਆ ਦੇ ਪਤਰਾਦੇਵੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਈਸਰੂ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਬੁੱਤ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ।<ref>{{cite news |last=ਜੱਗਾ |first=ਰਾਖੀ |date=15 August 2023 |title=Who was Karnail Singh Isru, the Punjabi leader who died during the Goa Liberation Movement? |trans-title=ਗੋਆ ਮੁਕਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਪੰਜਾਬੀ ਆਗੂ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ ਕੌਣ ਸਨ? |url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-history/punjab-karnail-singh-isru-goa-liberation-movement-8894007/ |work=[[ਦਾ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ]] |language=en |access-date=4 September 2023}}</ref> === 15.ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੇਲਾ=== [[File:ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ,ਢਢੋਗਲ.jpg|thumb|ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ,ਢਢੋਗਲ]] ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਜੀ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਸਨ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਰਗੀ ਜੇਹਲ ਨਾਰਨੋਲ (ਮਹਿੰਦਰਗੜ੍ਹ) ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਓਥੇ ਆਪਜੀ ਨੇ ਜੇਹਲ ਵਿਚ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ 13 ਮਹੀਨੇ 13 ਦਿਨ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਪਿੰਜਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਡਰ ਚੁੱਕੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਨੂੰ ਰਿਹਾ ਕਰਕੇ ਧੂਰੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਆਖਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਪੰਜ ਭੂਤਕ ਸ਼ਰੀਰ ਦਾ ਠੀਕਰਾ ਜਾਲਮ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਭੰਨ ਕੇ 10 ਅਗਸਤ 1938 ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ। ਹਰੇਕ ਸਾਲ 8 ਤੋਂ 10 ਅਗਸਤ ਤੱਕ ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪੁਰਬ ਪਿੰਡ [[ਢਢੋਗਲ]] ਨੇੜੇ ਅਮਰਗੜ੍ਹ,ਧੂਰੀ [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] ਵਿਖੇ ਸਰਧਾ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.facebook.com/reel/1466124368169953</ref> === 16. ਹੈਦਰ ਸੇਖ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਹੈਦਰ ਸੇਖ ਦਾ ਮੇਲਾ [[ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮੇਲਾ ਹੈ<ref>https://malerkotla.nic.in/history/</ref> ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਦੀ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ।<ref>https://ranasafvi.com/dargah-of-baba-hazrat-haider-sheikh-in-malerkotla/</ref> ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵੀਰਵਾਰ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਧਾਰਮਿਕ ਇਕੱਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਮਕਬਰੇ ਦੀ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਮੇਲਾ ਮਈ-ਜੂਨ (ਜੇਠ ਅਤੇ ਹਾੜ੍ਹ ਚੌਂਕੀਆਂ, ਵੀਰਵਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਭਰ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਬਾਦਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>https://dargahinfo.com/Dargah_History.aspx?HID=103</ref><ref>https://www.theislamicheritage.com/detail/Dargah-Baba-Hazrat-Sheikh-Malerkotla-</ref> ===ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ=== ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ, ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ ਵਰਗੇ ਕਈ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੂਫੀ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਵਿੱਤਰ ਸੂਫੀ ਦਰਗਾਹ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਕਦੇ ਵੀ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ (24 ਘੰਟੇ) ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਨੂੰ ਕੱਪੜੇ ਦੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ (ਚਾਦਰ), ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ (ਮਿੱਠੇ ਚੌਲ, ਬਤਾਸੇ ਅਤੇ ਗੁਲਗੁਲੇ) ਭੇਟ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।<ref>https://www.sufipost.com/2016/06/hazrat-baba-haider-sheikh-malerkotle.html</ref> == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ == === 1. ਲੋਹੜੀ === ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਇਹ ਜਨਵਰੀ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ- ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਗਰੁੱਪ ਬਣਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ [[ਗਿੱਧਾ]] – [[ਭੰਗੜਾ]] ਅਤੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਉਹ [[ਮੂੰਗਫਲੀ|ਮੂੰਗਫਲੀ,]] ਰਿਓੜੀਆਂ, [[ਗੁੜ|ਗੁੜ,]] ਦਾਣੇ ਪਾ ਕੇ ਲੋਹੜੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਵੀ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਲੋਹੜੀ ਵੰਡਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲੋਕੀ ਧੂਣੀ ਵਾਲਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਤਿਲ]] ਅਤੇ ਰਿਓੜੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਿਨ [[ਸਰੋਂ ਦਾ ਸਾਗ]] ਤੇ [[ਖੀਰ]] ਜਰੂਰ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਚੰਗਾ ਸ਼ਗੁਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਹੜੀ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਫਲ਼ੌਡ ਕਲ਼ਾਂ]] ਦੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿਧ ਮੇਲਾ [[ਬਾਬਾ ਗੱਜਣਸ਼ਾਹ]] ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਤੇ ਲੋਹੜੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਚਲਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.google.com/search?q=+%E0%A8%AC%E0%A8%BE%E0%A8%AC%E0%A8%BE+%E0%A8%97%E0%A9%B1%E0%A8%9C%E0%A8%A3+%E0%A8%B6%E0%A8%BE%E0%A8%B9+%E0%A8%AB%E0%A8%B2%E0%A8%BC%E0%A9%8C%E0%A8%A1+%E0%A8%95%E0%A8%B2%E0%A8%BC%E0%A8%BE%E0%A8%82+%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A8%BE&sca_esv=cdb5a6f2b39051e1</ref> === 2. ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ === ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਲਾਨਾ ਬਸੰਤ ਮੇਲੇ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ [[ਰਾਣੀ ਮੋਰਾਂ]] ਬਸੰਤ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪਤੰਗ ਉਡਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੰਘਣ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਹ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਣ ਗਈ। ਦਰਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ [[ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਦਰਬਾਰ ਲਗਾਇਆ ਸੀ ਜੋ ਦਸ ਦਿਨ ਤਕ ਚਲਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨ ਕੇ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਵਿਖਉਣੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੋਕੀ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ ਤੇ [[ਪਤੰਗ]] ਅੰਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਡਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਿਨ ਬਹੁਤ ਤਰਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਕਵਾਨ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। === 3. ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ === ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੋਵਾਂ ਧਰਮਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮੀਅਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/patialafatehgarh-sahib-special-on-baisakhi-know-what-is-the-cultural-and-religious-significance-of-baisakhi-9218091.html</ref> ਇਸ ਦਿਨ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੇ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1699 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ|ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ]] ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੰਘ ਸਜਾਏ ਅਤੇ [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ]] ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>https://www.etvbharat.com/pa/!state/khalsa-sajna-diwas-history-what-is-the-history-behind-vaisakhi-why-is-baisakhi-celebrated-punjab-news-pbs25041300508</ref> ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਸ਼੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਸਬੰਧ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਹੈ। [[ਵਿਸਾਖੀ]] ਕਣਕ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਵਾਢੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/satrang/baisakhi-has-come-since-the-dawn-of-baisakh/</ref> === 4. ਤੀਆਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ === [[ਤਸਵੀਰ:ਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ.jpg|thumb|ਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ]] ਤੀਜ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਮ ਹੈ '[[ਤੀਆਂ]]' ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੇ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabi-kavita.com/TeeanTeejDeean.php#gsc.tab=0</ref> ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮੌਨਸੂਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੀਆ ਧੀਆਂ ਤੇ ਭੈਣਾਂ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗਿੱਧਾ ਤੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਮਨਾਉਂਦੀਆ ਹਨ। ਵਿਆਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਓਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਘਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹ [[ਸਾਉਣ]] ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਹੀਨਾ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਘਰ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਆਉਂਦੀਆ ਸਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਿਵਾਜ ਚੱਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/jalandhar-tiyan-festival-celebrated-in-jalandhar-8933735.html</ref> === 5. ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ === [[ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ]] ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਭਾ ਵਿੱਚ ਮੰਦਿਰ ਠਾਕੁਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਤਿਆ ਨਰਾਇਣ ਜੀ ਵਿਖੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਜਗਨਨਾਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।<ref>https://en.everybodywiki.com/Rath_Yatra_(Nabha)</ref> ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਜਗਨਨਾਥ, ਬਾਲਭੱਦਰ ਅਤੇ [[ਸੁਭਦਰਾ]] ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਝਾਕੀਆਂ ਕੱਢ ਕੇ ਦੇਵੀ ਚੌਂਕ ਤੱਕ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੇਰ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਨਾਭਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚੱਕਰ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰੀ ਜਗਨਨਾਥ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਬਹੂਦਾ ਯਾਤਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://jagbani.punjabkesari.in/punjab/news/jagannath-rath-yatra-in-ludhiana-1491305#google_vignette</ref> === 6. ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ === [[ਤਸਵੀਰ:Still From Hola Mohalla.jpg|thumb|Still From Hola Mohalla]] ਇਹ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰੂਪਨਗਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਬੜੀ ਧੂਮ ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://rupnagar.nic.in/pa/%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A8%BE-%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A8%B9%E0%A9%B1%E0%A8%B2%E0%A8%BE/</ref> ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਲੀ ਅਤੇ ਹੋਲੇ ਦੌਰਾਨ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਮੇਲਾ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਭਾਗੀਦਾਰ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਲਈ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਕੈਂਪਿੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਸੁਣਦੇ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਲਈ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾ (ਗੁਰਦੁਆਰਾ) ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਹੈ, ਸੈਲਾਨੀ ਪੰਗਤਾਂ (ਕਤਾਰਾਂ) ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੰਗਰਾਂ ਦਾ ਲੈਕਟੋ-ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਮਾਗਮ ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤਖ਼ਤ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਲੰਬੇ, "ਫੌਜੀ ਸ਼ੈਲੀ" ਦੇ ਜਲੂਸ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਅਸਥਾਈ ਅਧਿਕਾਰਾਂ (ਜਿਸਨੂੰ "ਪੰਜ ਤਖ਼ਤ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ।<ref>https://sgpc.net/%E0%A8%94%E0%A8%B0%E0%A8%A8-%E0%A8%95%E0%A9%80-%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A9%80-%E0%A8%AE%E0%A8%AE-%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A5%A4-%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A8%BE-%E0%A8%AE/</ref> === 7. ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਤਿਓਹਾਰ === [[ਤਸਵੀਰ:The Rangoli of Lights.jpg|thumb|The Rangoli of Lights]] ਦੀਵਾਲੀ ਜਾਂ ਦੀਪਾਵਲੀ (ਜੈਨ ਦੀਵਾਲੀ, ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ, ਤਿਹਾਰ, ਸੁਅੰਤੀ, ਸੋਹਰਾਈ ਅਤੇ ਬਾਂਦਨਾ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਤ) ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ, ਜੈਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਬੋਧੀ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਨੂਰ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੱਤਕ ਮਹੀਨੇ (ਅਕਤੂਬਰ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ ਵਿਚਕਾਰ) ਦੌਰਾਨ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਵਾਲੀ ਹਨੇਰੇ 'ਤੇ ਚਾਨਣ, ਬੁਰਾਈ 'ਤੇ ਚੰਗਿਆਈ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਫ਼ਤਹਿ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਦੌਲਤ ਦੀ ਦੇਵੀ ਲੱਛਮੀ ਅਤੇ ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਦੇਵਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਕਈ ਖੇਤਰੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਮ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਦੁਰਗਾ, ਸ਼ਿਵ, ਕਾਲ਼ੀ, ਹਨੂੰਮਾਨ, ਕੁਬੇਰ, ਜਮ, ਜਮਨਾ, ਧੰਨਵੰਰਰੀ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਉਸ ਦਿਨ ਦੀ ਯਾਦ ਚ ਮਨਾਉਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ਾ ਜਸ਼ਨ ਹੈ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਛਮਣ ਨਾਲ ਲੰਕਾ ਵਿਚ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਸਤ ਦੇਣ ਅਤੇ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਜਲਾਵਤਨੀ ਉਪਰੰਤ ਅਯੁੱਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆਏ ਸਨ<ref>https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%A6%E0%A8%BF%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A9%80/%E0%A8%A6%E0%A9%80%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A9%80</ref> ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਤਿਓਹਾਰ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਭਾਵੇਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ‘ਚ ਇਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਨਾਲ ਸਿੱਖ-ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਜੁੜਿਆ, ਜਦੋਂ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚੋਂ 52 ਰਾਜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ।<ref>https://www.kuksamachar.co.nz/%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%96-%E0%A8%87%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B8-%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%9A-%E0%A8%A6%E0%A9%80%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A9%80/</ref> == ਹੋਰ ਤਿਉਹਾਰ == ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਿਉਹਾਰ ਬੜੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: * [[ਹੋਲੀ]] - ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ * [[ਰੱਖੜੀ]] - ਭੈਣ-ਭਰਾ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ * [[ਦਿਵਾਲੀ|ਦੀਵਾਲੀ]] - ਹਨੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਹ * [[ਦੁਸਹਿਰਾ]] - ਬੁਰਾਈ ਤੇ ਸਚਾਈ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] nhz81pw2ietnn512krg7d2f96rtibg5 0 122223 840614 728872 2026-06-10T08:59:37Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840614 wikitext text/x-wiki {{Infobox prepared food|name=Falafel|image=File:Falafels 2.jpg|image_size=250|caption=Falafel balls with a fried, crispy exterior|alternate_name=Felafel|country=[[Egypt]] (fava bean version), [[Yemenite Jews|Yemen]] (chickpea version) then to the [[Levant]] and [[Middle East]]|creator=|course=Sandwich, snack, or [[meze]]|served=|main_ingredient=[[Vicia faba|Fava beans]] and/or [[chickpea]]s|variations=|calories=|other=}} '''ਫੇਲਾਫੱਲ''' ਇੱਕ ਜਿਆਦਾ ਤਲੀ ਹੋਈ ਗੇਂਦ ਵਰਗੇ ਆਕਾਰ ਦੀ ਭੋਜਨ ਦੀ ਕਿਸਮ ਹੈ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਫਲੈਟ ਜਾਂ ਡੌਨਟ-ਆਕਾਰ ਵਾਲੀ ਪੱਟੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ [[ਛੋਲੇ]], ਫਵਾ ਫਲੀਆਂ, ਜਾਂ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਸਾਲੇ ਅਤੇ ਪਿਆਜ਼ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦੇ ਸਮਾਨ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਟੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮੱਧ ਪੂਰਬੀ ਪਕਵਾਨ ਹੈ ਜੋ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ ਤੇ [[ਮਿਸਰ]] ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ।<ref name="Marks 2010">{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/849738985|title=Encyclopedia of Jewish food|last=Gil|first=Marks|date=2010|publisher=Wiley|isbn=978-0544186316|location=Hoboken, NJ|oclc=849738985}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/israel-s-national-food-no-matter-where-it-started-1.5216693|title=No Matter Where It Originated, Falafel Is Still Israel's National Food|access-date=2019-11-11|archive-date=2019-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502162055/https://www.haaretz.com/israel-s-national-food-no-matter-where-it-started-1.5216693|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.innfrad.com/News/41/397862/يحكى-أن-الفلافل-أكلة-مصرية-أصيلة-رغم-المزاعم-الاسرائيلية|title=Ancient Egyptian Food – Taamiya}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਪਕੌੜੇ ਹੁਣ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ,<ref name="vegtimes1">{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=LwcAAAAAMBAJ&pg=PA20&dq=%22Falafel+Without+the+Fat%22#v=onepage&q=%22Falafel%20Without%20the%20Fat%22&f=false|title=Falafel without fat|last=Grogan, Bryanna Clark|date=July 2003|website=[[Vegetarian Times]]|pages=20, 22|issn=0164-8497|access-date=February 23, 2011}}</ref> ਅਤੇ ਸਟ੍ਰੀਟ ਫੂਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਲਾਫੇਲ ਗੇਂਦਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ''ਪਿਟਾ'' ਵਿੱਚ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਜੇਬ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਫਲੈਟਬ੍ਰੇਡ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਅਰਬ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ''ਟੱਬਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ''। ਫਲਾਫੇਲ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਲਪੇਟਿਆ ਸੈਂਡਵਿਚ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਫਲਾਫੇਲ ਦੀਆਂ ਗੇਂਦਾਂ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਸਲਾਦ ਜਾਂ ਅਚਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਰਮ ਚਟਣੀ ਜਾਂ ਤਾਹਿਨੀ ਸਾਸ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਫਲਾਫੇਲ ਗੇਂਦਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਲੇ ਸਨੈਕਸ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਖਾਧਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਭੁੱਖ ਮਿਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਫਲਾਫੇਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਹੈ।<ref name="Slow food">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KVf94-rwpJ8C&lpg=PP1&dq=Slow%20food:%20collected%20thoughts%20on%20taste,%20tradition,%20and%20the%20honest%20pleasures%20...%20By%20Carlo%20Petrini,%20Benjamin%20Watson&pg=PA55#v=onepage&q&f=false|title=Slow food: collected thoughts on taste, tradition, and the honest pleasures of food|last=Petrini|first=Carlo|last2=Watson, Benjamin|publisher=Chelsea Green Publishing|year=2001|isbn=978-1-931498-01-2|page=55|access-date=February 6, 2011}}</ref> ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਆਯੋਜਿਤ ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਡਿਸ਼ ਦੀ ਖੋਜ ਲਗਭਗ 1000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ [[ਮਿਸਰ]] ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ [[ਮਿਸਰ|ਸੀ]]। ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਸਿਕੰਦਰੀਆ|ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰੀਆ]] ਇੱਕ ਬੰਦਰਗਾਹ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕਟੋਰੇ ਦਾ ਨਾਮ ਅਤੇ ਮਿਡਲ ਈਸਟ ਦੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਯਾਤ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਸੀ।<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/beansmorethan20000gree/page/76|title=Beans|last=Green|first=Aliza|publisher=Running Press|year=2004|isbn=978-0-7624-1931-9|page=[https://archive.org/details/beansmorethan20000gree/page/76 76]}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਟੋਰੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ [[ਸ਼ਾਮ (ਇਲਾਕਾ)|ਲੇਵੈਂਟ]] ਚਲੀ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਚੂਚਿਆਂ ਨੇ ਫਵਾ ਬੀਨਜ਼ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲੈ ਲਈ।<ref name="Kantor">{{Cite web|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DE3DF1430F933A25754C0A9649C8B63|title=A History of the Mideast in the Humble Chickpea|last=Kantor, Jodi|date=July 10, 2002|website=[[The New York Times]]|access-date=March 23, 2008}}</ref><ref name="MacLeod">{{Cite news|url=http://www.theage.com.au/world/lebanon-turns-up-the-heat-as-falafels-fly-in-food-fight-20081011-4yqo.html|title=Lebanon turns up the heat as falafels fly in food fight|last=MacLeod|first=Hugh|date=October 12, 2008|work=The Age|access-date=February 10, 2010}}</ref> ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਠੋਸ ਸਬੂਤ ਦੇ, ਕਿ ਇਸਦਾ ਇਤਿਹਾਸ [[ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿਸਰ|ਫੇਰੌਨੀਕ ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ]] ਵਾਪਸ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="Egyptian food and drink">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=X0f1IY2M6G8C&lpg=PA25&dq=fava%20beans%20egypt%20national%20food&pg=PA25#v=onepage&q&f=false|title=Egyptian food and drink|last=Wilson|first=Hilary|publisher=Shire|year=1988|isbn=978-0-85263-972-6|page=25}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਹੋਰ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਰਬਾਂ ਜਾਂ ਤੁਰਕਾਂ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ; ਜਾਂ ਇਹ ਕਿ ਚਿਕਨ-ਅਧਾਰਤ ਭੋਜਨ [[ਯਮਨ]] ਤੋਂ ਆਇਆ ਸੀ।<ref name="Marks 2010"/> [[ਤਸਵੀਰ:Pita_felafel.jpg|alt=A pita filled with vegetables and fritters on a plate|thumb| ਫਲਾਫੇਲ ਸੈਂਡਵਿਚ]] === ਮੱਧ ਪੂਰਬ === ਫਲਾਫੇਲ [[ਮੱਧ ਪੂਰਬ]] ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸੇ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਲੇਵੈਂਟ ਅਤੇ ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ ਸਟ੍ਰੀਟ ਫੂਡ ਜਾਂ [[ਫਾਸਟ ਫੂਡ]] ਦਾ ਇੱਕ ਆਮ ਰੂਪ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{Cite news|url=http://www.blueridgenow.com/article/20100128/NEWS/1281035/1042?Title=Dining-with-a-Middle-Eastern-flair-&tc=ar|title=Dining with a Middle Eastern flair|last=Kelley|first=Leigh|date=January 28, 2010|work=[[Times-News (Hendersonville, North Carolina)|Times-News]]|access-date=February 10, 2010|archive-date=ਅਗਸਤ 3, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160803140825/http://www.blueridgenow.com/article/20100128/NEWS/1281035/1042?Title=Dining-with-a-Middle-Eastern-flair-&tc=ar|url-status=dead}}</ref> ਕ੍ਰੋਕੇਟਸ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੀਜ਼ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਰਮਜ਼ਾਨ|ਰਮਜ਼ਾਨ ਦੇ]] ਦੌਰਾਨ, ਫਲਾਫੇਲ ਗੇਂਦਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ''[[ਇਫ਼ਤਾਰ|ਇਫਤਾਰ ਦੇ]]'' ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭੋਜਨ ਜੋ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਵਰਤ ਰੱਖਣ ਵੇਲੇ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Vegetarian Journal 2001-04-01">{{Cite web|url=http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-30704219_ITM|title=Falafel: healthy Middle Eastern hamburgers capture the West.|last=Habeeb|first=Salloum|date=April 1, 2007|website=Vegetarian Journal|access-date=February 16, 2010}}</ref> ਫਲਾਫੇਲ ਇੰਨੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਏ ਕਿ [[ਮੈਕਡੋਨਲਡ’ਜ਼|ਮੈਕਡੋਨਲਡਜ਼]] ਨੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਾਰੇ ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਨਾਸ਼ਤੇ ਦੇ ਮੀਨੂ ਵਿੱਚ "ਮੈਕਫਾਲਫਲ" ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.wnewsj.com/main.asp?SectionID=43&SubSectionID=200&ArticleID=172473|title=Fast food – Middle Eastern style|last=Allison|first=Jerry|date=January 6, 2009|work=[[The News Journal]]|access-date=February 6, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718075130/http://www.wnewsj.com/main.asp?SectionID=43&SubSectionID=200&ArticleID=172473|archive-date=July 18, 2011}}</ref> ਫਲਾਫੇਲ ਅਜੇ ਵੀ ਮਿਸਰੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਪੂਰੇ ਮੈਡਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਯਮਤ ਤੌਰ ਤੇ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਛੁੱਟੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਪਕਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref name="Roden">{{Cite book|url=https://archive.org/details/isbn_9780375405068/page/62|title=The New Book of Middle Eastern Food|last=Roden|first=Claudia|publisher=Random House|year=2000|isbn=978-0-375-40506-8|page=[https://archive.org/details/isbn_9780375405068/page/62 62]}}</ref> ਫਲਾਫੇਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸ ਕਈ ਵਾਰ ਅਰਬਾਂ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀਆਂ ਦੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧ ਬਾਰੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਵਿੱਚ ਘਿਰ ਗਈ ਹੈ।<ref name="Kantor"/> ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਫਲਾਫੈਲ ਨੂੰ [[ਮਿਸਰ|ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ]],<ref>[[Claudia Roden]] ''A Book of Middle Eastern Food'' (Penguin, 1970) pp.&nbsp;60–61.</ref> ਫਿਲਸਤੀਨ ਵਿੱਚ,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=yve-_E5VwGAC&pg=PA378&dq=falafel+national+dish+palestine#v=onepage&q=falafel%20national%20dish%20palestine&f=false|title=It's Easier to Reach Heaven than the End of the Street|last=Williams|first=Emma|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2006|isbn=978-0-7475-8559-6|location=Great Britain|page=378}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=DuiB5iJ26KcC&q=falafel+national+dish#v=snippet&q=falafel%20national%20dish&f=false|title=In Search of Fatima|last=Karmi|first=Ghada|publisher=Verso New Left Books|year=2002|isbn=1-85984-561-4|location=US|page=39}}</ref> ਅਤੇ [[ਇਜ਼ਰਾਇਲ|ਇਜ਼ਰਾਈਲ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਕਵਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=The place of the Mediterranean in modern Israeli identity|last=Nocke|first=Alexandra|publisher=Brill|year=2009|isbn=978-90-04-17324-8|series=Jewish identities in a changing world|volume=11|page=125|postscript=.}}</ref><ref>[[Alan Davidson (food writer)|Alan Davidson]], ''[[Oxford Companion to Food]]'' (Oxford University Press, 1999) p. 287</ref> ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫਿਲਸਤੀਨੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸਰਾਇਲੀ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਕਵਾਨ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਲਈ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।<ref name="Pilcher">{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=lbEVK2DSu3AC&printsec=frontcover&dq=falafel&cd=3#v=onepage&q=falafel|title=Food in World History|last=Pilcher|first=Jeffrey M.|publisher=Routledge|year=2006|isbn=978-0-415-31146-5|page=115}}</ref><ref>[http://www.haaretz.com/jewish/food/.premium-1.689654?=&ts=_1500287414416 Liz Steinberg ''Did Jews invent felafel after all?'' Haaretz]</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਲੇਬਨਾਨ ਦੇ ਉਦਯੋਗਪਤੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਨੇ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤਕ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ, ਪ੍ਰੋਟੈਕਟਿਡ ਮਨੋਨੀਤ ਮੂਲ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref name="MacLeod"/><ref>{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/Ext/Comp/ArticleLayout/CdaArticlePrintPreview/1,2506,L-3605773,00.html|title=Lebanon: Israel stole our falafel|last=Nahmias|first=Roee|date=June 10, 2008|access-date=February 11, 2010|publisher=Ynet News}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਵੜਾ (ਖਾਣਾ)|ਵਡਾ (ਭੋਜਨ)]]: ਪਰਿੱਪੂ ਵਦਾ ਦਾਲ (ਤੂਰ ਦੀ ਦਾਲ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਦੀ ਇੱਕ ਤਿਆਰੀ ਹੈ * ਅਕਾਰਾਜਾ: ਪੱਛਮੀ ਅਫਰੀਕਾ ਦੀ ਇੱਕ ਕਟੋਰੇ ਛਿਲਕੇ ਵਾਲੀਆਂ ਬੀਨਜ਼ ਤੋਂ ਬਣੀ ਇੱਕ ਗੇਂਦ ਵਿੱਚ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਡੂੰਘੀ-ਤਲੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਕਵਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hAudio microformats]] 7kx644z15ean3v4gq9vei9442bkr4xp 0 127654 840595 617553 2026-06-10T04:46:28Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840595 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਲਿਖਾਰੀ|name=ਪਯਾਮ ਫੇਇਲੀ|partner=|awards=|notableworks=|movement=|genre=|children=|spouse=|alma_mater=|image=|nationality=[[ਇਰਾਨੀ]]|occupation=ਕਵੀ, ਲੇਖਕ|birth_place=[[ਕੇਰਮਨਸ਼ਾਹ]], ਇਰਾਨ|birth_date=1985|imagesize=|caption=|signature=}} '''ਪਯਾਮ ਫੇਇਲੀ''' (پیام فیلی,, ਜਨਮ 1985) ਇੱਕ ਈਰਾਨੀ ਕਵੀ, ਕਾਰਕੁੰਨ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਹੈ। == ਜੀਵਨੀ == ਪਯਾਮ ਫੇਇਲੀ ਦਾ ਜਨਮ 1985 ਵਿੱਚ ਇਰਾਨ ਦੇ ਕੇਰਮਨਸ਼ਾਹ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਫੇਇਲੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ - ''ਦ ਸਨ'ਜ ਪਲੇਟਫਾਰਮ'' 2005 ਵਿੱਚ 19 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮਿਕ ਗਾਈਡੈਂਸ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਸੈਂਸਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਯਾਮ ਫੇਇਲੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ [[ਈਰਾਨ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਨ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.indexoncensorship.org/2013/08/being-a-gay-writer-in-iran-writing-on-the-edge-of-crisis/|title=Being a gay poet in Iran: ‘Writing on the edge of crisis’|publisher=Index on Censorship|access-date=1 December 2015}}</ref> ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ - ''ਟਾਵਰ ਐਂਡ ਪੋਂਡ'' ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਛੋਟੇ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ''ਕਰਾਈਮਸਨ ਐਮਪਟੀਨੇਸ ਅਤੇ ਟਾਕਿੰਗ ਵਾਟਰਜ਼'' ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਲੂਲੂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਿਤਾਬ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਦੂਜੀ ਕਿਤਾਬ - ''ਆਈ ਵਿਲ ਗ੍ਰੋ, ਆਈ ਵਿਲ ਫਰੂਟ.'' ''.'' ''.'' ''ਫਿਗਜ'' ਗਾਰਡਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.hands.media/books/?book_publishers=gardoon|title=Gardoon Publishers books|access-date=1 December 2015|archive-date=8 ਦਸੰਬਰ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208110132/http://www.hands.media/books/?book_publishers=gardoon|dead-url=yes}}</ref> ਈਰਾਨ ਦੇ ਬਾਹਰ ਨਾਵਲ ''ਸੋਨ ਆਫ ਦ'' ''ਕਲਾਉਡੀ'' ''ਈਅਰਜ਼'' ਅਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਈਆਂ। ਉਸਨੂੰ ਈਰਾਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸਿਰਫ ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਬਲੈਕਲਿਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਕਿ ਉਹ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਗੇਅ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.timesofisrael.com/exiled-iranian-poet-in-israel-this-is-the-best-place-on-earth/|title=Exiled Iranian poet in Israel|publisher=Times of Israel|access-date=1 December 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://en.iranwire.com/features/2086/|title=Being a Gay Writer in Iran: Lying to Liars|last=Mehrnaz Samimi|publisher=Iran Wire|access-date=1 December 2015|archive-date=8 ਦਸੰਬਰ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208074323/http://en.iranwire.com/features/2086/|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2014/07/03/iranian-poet-blacklisted-for-being-gay.html|title=Iranian Poet Blacklisted for Being Gay|last=Nina Strochlic|publisher=The daily Beast|access-date=1 December 2015}}</ref> ਉਹ ਤੁਰਕੀ ਵਿੱਚ ਦੇਸ ਨਿਕਾਲੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.pen.org/blog/young-iranian-poet-seeks-refuge|title=Young Iranian Poet Seeks Refuge|publisher=PEN America|access-date=1 December 2015}}</ref> 2015 ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫੇਇਲੀ ਨੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਮਹਿਮਾਨ ਵਜੋਂ [[ਇਜ਼ਰਾਇਲ|ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦਾ]] ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਦੌਰਾ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਖੇਡ ਮੰਤਰੀ ਮੀਰੀ ਰੇਗੇਵ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਸਿਲਵਾਨ ਸ਼ਾਲੋਮ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਈਰਾਨ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਦਾਖਲੇ 'ਤੇ ਯਾਤਰਾ ਦੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਰਮਿਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.haaretz.com/israel-news/culture/.premium-1.694587|title=The Iranian Writer Who Gives Israelis the Self-love They Need|last=Eli Eliahu|publisher=haaretz.com|access-date=7 January 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.haaretz.com/israel-news/culture/1.691359|title=Iranian Gay Poet Visits Israel – a 'Dream Come True'|last=Isaac Scarf|publisher=haaretz.com|access-date=7 January 2016|archive-date=14 ਜਨਵਰੀ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114042833/http://www.haaretz.com/israel-news/culture/1.691359|url-status=dead}}</ref> 2016 ਵਿੱਚ ਫੇਇਲੀ ਨੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਵਿੱਚ ਪਨਾਹ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਇੱਕ "ਦਿਲਚਸਪ, ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ" ਜਗ੍ਹਾ ਦੱਸਿਆ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਜ਼ਰਾਈਲ <nowiki>''</nowiki> ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਰਗਾ ਹੈ।”<ref>[http://time.com/4243583/payam-feili-iranian-poet-israel/ Meet the Gay Iranian Poet Who Has Taken Refuge in an Unlikely Place: Israel]</ref> ਮਾਰਚ 2016 ਵਿੱਚ ਫ਼ੇਇਲੀ ਦੇ ਵੀਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਨਾਹ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://europe.newsweek.com/israel-extends-visa-gay-iranian-poet-payam-feili-434612?rm=eu|title=Israel has extended the visa of a gay Iranian poet|last=Jack Moore|publisher=Newsweek.|access-date=29 May 2016}}</ref> == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ == * ਪੋਇਟ ਆਫ ਦ ਮੰਥ. ''ਦ ਮਿਸਿੰਗ ਸਲੇਟ'' ਮੈਗਜ਼ੀਨ।<ref>{{Cite web|url=http://themissingslate.com/2014/01/30/poet-of-the-month-payam-feili/|title=Poet of the Month: Payam Feili|last=Udoka Okafor|publisher=The Missing Slate|access-date=1 December 2015|archive-date=8 ਦਸੰਬਰ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208094127/http://themissingslate.com/2014/01/30/poet-of-the-month-payam-feili/|dead-url=yes}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://payamfeili.blogspot.ca/ ਪਯਾਮ ਫੇਇਲੀ ਬਲਾੱਗ] * [https://www.guernicamag.com/daily/payam-feili-walking-on-water/ ਪਯਾਮ ਫੇਇਲੀ: ਵਾਕਿੰਗ ਓਨ ਵਾਟਰ] * [[ਟਾਈਮ (ਪਤ੍ਰਿਕਾ)|ਟਾਈਮ]] ਵਿੱਚ [http://time.com/4243583/payam-feili-iranian-poet-israel/ ਪਯਾਮ ਫੇਇਲੀ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1985]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਰਾਨ ਦੇ ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੇਅ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ]] 70sulq8lrydc226hbxdygapv0tjvwoz 0 129226 840583 534042 2026-06-09T23:09:39Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840583 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਜੱਥੇਬੰਦੀ|name=ਤੇਹਿਲਾ|logo=[[Image:Tehila-logo.jpg|250px|Tehila logo]]|founded_date=1989, [[ਟੇਲ ਅਵੀਵ]], [[ਇਜ਼ਰਾਇਲ]]|area_served=[[ਇਜ਼ਰਾਇਲ]]|focus=[[ਸਹਿਯੋਗ ਗਰੁੱਪ ]], [[ਵਕਾਲਤ]], ਕੰਪੈਨਿੰਗ|method=|homepage=[http://www.tehila.org.il/ www.tehila.org.il]}} '''ਤੇਹਿਲਾ''' [[ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ|ਐਲਜੀਬੀਟੀ]] ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਲਈ [[ਇਜ਼ਰਾਇਲ|ਇਜ਼ਰਾਈਲ]] ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਸਮੂਹ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/israeli-canadian-activists-slam-director-for-boycotting-local-gay-film-festival-1.274278|title=Israeli, Canadian activists slam director for boycotting local gay film festival]|last=Cnaan Liphshiz|date=17 April 2009|work=[[Haaretz]]|access-date=24 January 2014|archive-date=25 ਫ਼ਰਵਰੀ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140225155319/http://www.haaretz.com/israeli-canadian-activists-slam-director-for-boycotting-local-gay-film-festival-1.274278|url-status=dead}}</ref> ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਓਪਰੇਟਿੰਗ ਸਪੋਰਟ ਗਰੁੱਪ, ਟੈਲੀਫੋਨ ਹੈਲਪ ਲਾਈਨਜ਼ ਅਤੇ ਵੈਬਸਾਈਟ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਸਹਾਇਤਾ ਸੰਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਅਤੇ ਵੰਡਣਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਗਠਨ ਅਮਰੀਕੀ ਸੰਗਠਨ ਪੀਐਫਐਲਏਜੀ (ਮਾਪਿਆਂ, ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗੇਅ ਅਤੇ ਲੈਸਬੀਅਨਜ਼ ਦੇ ਦੋਸਤਾਂ) ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ।<ref>[http://www.glbtjews.org/article.php3?id_article=233 Not such an Awful Secret], World Congress of Gay, Lesbian, Bisexual, and Transgender Jews, Jill Cartwright {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070914130323/http://www.glbtjews.org/article.php3?id_article=233|date=September 14, 2007}}</ref> ਤੇਹਿਲਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1989 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। {{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=February 2012}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2012)">ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{ਦਫ਼ਤਰੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ|http://www.tehila.org.il/}} (in Hebrew) with small English section [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1989 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਸਥਾਵਾਂ]] 53zhym1qnyy060x7y6jel27s5qnmmgv 0 133692 840578 773627 2026-06-09T19:25:24Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840578 wikitext text/x-wiki ਜਨਮ - 20 ਮਾਰਚ 1941 ਨੈਸ਼ਨਾਲਿਟੀ - ਇੰਡੀਆ ਅਵਾਰਡ- ਨੋਬਲ ਪੀਸ ਪ੍ਰਾਈਜ਼ ਟੁ ਆਈ.ਪੀ.ਸੀ.ਸੀ ਅਉਥਰ ਇਨ 2007, ਬੁਟਰੋਸ ਘਾਲੀ ਅਵਾਰਡ, ਭਸੀਨ ਅਵਾਰਡ [http://irade.org/Dr.JyotiKParikh_2.html ਜੋਤੀ ਕਿਰੀਟ ਪਰੀਖ] ਇਕਸਾਰ ਰਿਸਰਚ ਅਤੇ ਐਕਸ਼ਨ ਫਾਰ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ IRADe ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਹੈ| ਉਹ ਇੱਕ [ [https://archivepmo.nic.in/drmanmohansingh/committeescouncils_details.php?nodeid=7 https://archivepmo.nic.in/drman] ] ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਅਤੇ ਇੰਡਿਆ ਅਤੇ 2007 ਵਿੱਚ ਆਈਪੀਸੀਸੀ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਨੋਬਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਉਹ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਇੰਸਟੀਚਿ ofਟ ਆਫ਼ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਰਿਸਰਚ (ਆਈਜੀਆਈਡੀਆਰ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੇ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿ forਟ ਫਾਰ ਅਪਲਾਈਡ ਸਿਸਟਮ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ (IIASA), ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ [[ਨੀਤੀ ਕਮਿਸ਼ਨ|ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿ .ਸ਼ਨ ਫਾਰ ਟਰਾਂਸਫਾਰਮਿੰਗ ਇੰਡੀਆ (ਨੀਤੀ ਆਯੋਗ)]] (1978–80) ਵਿੱਚ ਇੱਕ energyਰਜਾ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਹ ਯੂ ਐਨ ਯੂ, ਟੋਕਿਓ (1995–96) ਦੇ ਇੰਸਟੀਚਿਉਟ ਆਫ ਐਡਵਾਂਸਡ ਸਟੱਡੀਜ਼ (ਆਈਏਐਸ) ਵਿਖੇ ਵਿਜ਼ਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸੀ| ਉਹ 1997-98 ਲਈ ਆਈਜੀਆਈਡੀਆਰ ਦੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸੀ। <ref>http://www.igidr.ac.in/conf/AES2012/links/jyoti.pdf</ref> ਉਸ ਕੋਲ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਤਕਰੀਬਨ ਤੀਹ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਹੈ| == ਸਿੱਖਿਆ == ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਐਮ.ਐੱਸ.ਸੀ. [[ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਬਰਕਲੀ|ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ, ਬਰਕਲੇ]] ਤੋਂ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗਣਿਤ ਵਿਚ 1964 ਵਿਚ ਅਤੇ ਮੈਰੀਲੈਂਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਸਿਧਾਂਤਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚ [[ਪੀਐਚ.ਡੀ.|ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ.]] , ਕਾਲਜ ਪਾਰਕ 1967 ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਸੀ | == ਕਰੀਅਰ == ਪਰੀਖ ਨੇ [[ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ]], ਯੂਐਸ ਦੇ ਊਰਜਾ ਵਿਭਾਗ, ਈਈਸੀ, ਬ੍ਰਸੇਲਜ਼ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਅਦਾਰਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਯੂ ਐਨ ਆਈ ਡੀ ਓ, ਐਫਏਓ, ਯੂ ਐਨ ਯੂ, ਯੂਨੈਸਕੋ, ਅਤੇ ਯੂ ਐਨ ਡੀ ਪੀ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸਲਾਹਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=http://persmin.gov.in/MajorEvents/GlobalWarming_ClimateChange/CVs.htm|title=Dr. Jyoti K Parikh|date=|publisher=Ministry of Personnel, Public Grievances and Pensions|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721161519/http://persmin.gov.in/MajorEvents/GlobalWarming_ClimateChange/CVs.htm|archive-date=2011-07-21|access-date=2011-02-10}}</ref> 1976-78 ਅਤੇ 1980-86 ਤੱਕ, ਉਸਨੇ [[ਆਸਟਰੀਆ]] ਵਿੱਚ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਉਟ ਫਾਰ ਅਪਲਾਈਡ ਸਿਸਟਮ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ (IIASA) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ 1978-80 ਤੱਕ, ਉਸਨੇ ਨਵੀਂ [[ਯੋਜਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਭਾਰਤ)|ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਯੋਜਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਲਈ ਇੱਕ energyਰਜਾ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।]] 1986-2003 ਤੱਕ, ਉਸਨੇ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਇੰਸਟੀਚਿਉਟ ਆਫ਼ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਰਿਸਰਚ (ਆਈਜੀਆਈਡੀਆਰ) ਦੀ ਸੀਨੀਅਰ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। <ref>{{Cite web|url=http://www.direc2010.gov.in/pdf/jyoti-parekh.pdf|title=(Ms.) Dr. Jyoti K Parikh|date=|publisher=Delhi International Renewable Energy Conference 2010|access-date=2011-02-10|archive-date=2011-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721155539/http://www.direc2010.gov.in/pdf/jyoti-parekh.pdf|dead-url=yes}}</ref> ਉਸਨੇ 200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਹਨ ਅਤੇ 25 ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਮੋਨੋਗ੍ਰਾਫਾਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਅਤੇ ਸਹਿ-ਲੇਖਕ ਕੀਤਾ ਹੈ| ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਨੀਤੀਗਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, ਮੌਸਮ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ, ਮਾਡਲਿੰਗ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਮੁਲਾਂਕਣ, ਬਿਜਲੀ ਖੇਤਰ, ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਸਿਹਤ, ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ| <ref>{{Cite web |url=http://irade.org/MicrosoftWord-ListofCCpub.pdf |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2021-03-14 |archive-date=2021-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921200957/https://irade.org/MicrosoftWord-ListofCCpub.pdf |url-status=dead }}</ref> ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵੀ ਹਨ | ਉਸਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਚਲਾਏ ਹਨ. ਉਸਦਾ ਕੰਮ ਵਾਤਾਵਰਣ, ਉਰਜਾ ਦੀ ਮੰਗ ਮਾਡਲਿੰਗ, ਬਿਜਲੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਸਿਮੂਲੇਸ਼ਨ, ਪੇਂਡੂ ਊਰਜਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਾਇਓਮਾਸ ਵੰਡ, ਊਰਜਾ ਨੀਤੀ, ਬਿਜਲੀ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਡਿਮਾਂਡ ਸਾਈਡ ਪ੍ਰਬੰਧਨ, ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਘਟਾਓ, ਗੱਲਬਾਤ, ਅਨੁਕੂਲਤਾ, ਬਿਜਲੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ. ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤ ਲੇਖਾ, ਟਿਕਾਊ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਪੁਨਰ ਗਠਨ ਖਪਤ ਦੇ ਪੈਟਰਨ, ਵਾਧੇ ਦੀਆਂ ਲਾਗਤਾਂ ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੁਵਿਧਾ (ਜੀ.ਈ.ਐੱਫ.), ਜੀ.ਈ.ਐੱਫ. ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਕੁਸ਼ਲ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ, ਆਈ ਪੀ ਸੀ ਸੀ ਜਵਾਬ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਵਿਚ ਉੱਤਰ-ਦੱਖਣ ਦੇ ਮੁੱਦੇ, ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਦਾ ਸੰਯੁਕਤ ਲਾਗੂ: ਉੱਤਰ-ਦੱਖਣ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇ ਮੌਕੇ, ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ, ਅਤੇ ਫੈਸਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿਚ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਪੇਂਡੂ ਊਰਜਾ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਸੈਨੀਟੇਸ਼ਨ, ਵਾਤਾਵਰਣਿਕ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਬਾਰੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਰਵੇਖਣ. ਇਹ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਫੋਕਸ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਹਵਾ ਦੀ ਕੁਆਲਟੀ; ਪਾਣੀ ਦੀ ਕੁਆਲਟੀ; ਟਿਕਾਊ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਮਿਉਨਿਟੀ ਲੈਂਡ ਰੀਜਨਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹਨ | ਡਾ ਪਾਰਿਖ ਦਾ ਇੱਕ ਸਦੱਸ ਸੀ [https://archivepmo.nic.in/drmanmohansingh/committeescouncils_details.php?nodeid=7 ਜਲਵਾਯੂ ਬਦਲਾਅ 'ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਪਰਿਸ਼ਦ], <ref>{{Cite web |url=http://www.ipcc.ch/pdf/press-releases/ipcc-wg3-ar5-authors.pdf |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2021-03-14 |archive-date=2013-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921053859/http://www.ipcc.ch/pdf/press-releases/ipcc-wg3-ar5-authors.pdf |dead-url=yes }}</ref> ਜੋ ਕਿ ਿਨਰਧਾਰਨ, ਅਨੁਕੂਲਤਾ, ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਰੋਜ਼ਮਰਾ ਦੇ ਲਈ ਕੌਮੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਤਾਲਮੇਲ ਦੇ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ| ਆਈਆਰਏਡੀ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ, ਉਸਨੇ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸੰਮਲਤ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕਰਦਿਆਂ ਸੁਤੰਤਰ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨੀਤੀਗਤ ਖੋਜ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ| ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਪਰਿਪੇਖਾਂ ਨੂੰ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਾਊਥ ਏਸ਼ੀਆ ਪਾਵਰ ਟਾਰਡੇ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਜਲਵਾਯੂ ਲਚਕਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਾਤਾਵਰਣ, ਊਰਜਾ, ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਨੀਤੀ-ਪੱਧਰ ਦੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਇਹ ਖੋਜ ਇਕ ਬਹੁ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨੀ, ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। == ਨਿੱਜੀ == ਪਰੀਖ ਦਾ ਵਿਆਹ ਡਾ. ਕਿਰੀਟ ਪਰਖ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ | ਉਸਦਾ ਬੇਟਾ ਮੌਲਿਕ ਪਰੀਖ ਐਰੀਜ਼ੋਨਾ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ <ref>{{Cite web|url=http://physics.asu.edu/people/faculty/maulik-parikh|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921055642/http://physics.asu.edu/people/faculty/maulik-parikh|archive-date=2013-09-21|access-date=2013-09-20}}</ref> ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਧੀ ਅਨੋਖੀ ਪਰੀਖ ਜੋਹਾਨਸਬਰਗ, ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। == ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਅਵਾਰਡ == * [[ਮੌਸਮੀ ਤਬਦੀਲੀ ਬਾਰੇ ਅੰਤਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਪੈਨਲ|ਆਈ ਪੀ ਸੀ ਸੀ ਦੇ]] ਲੇਖਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਵਜੋਂ, ਇਕ ਸੰਗਠਨ ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ 2007 ਦੇ [[ਨੋਬਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਇਨਾਮ|ਨੋਬਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]] <ref>{{Cite web|url=http://www.ipcc.ch/meetings/session29/inf2.pdf|title=Session 29 Minutes|date=|publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change|access-date=2011-02-10|archive-date=2010-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20101219073434/http://ipcc.ch/meetings/session29/inf2.pdf|dead-url=yes}}</ref> * Achieਰਤ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ - 2000 * [http://www.projectstoday.com/Directory/Company/IBPL-Urja-Research-Foundation ਆਈ ਬੀ ਪੀ ਐਲ ਊਰਜਾ ਰਿਸਰਚ ਫਾਉਂਡੇਸ਼ਨ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304055141/http://www.projectstoday.com/Directory/Company/IBPL-Urja-Research-Foundation |date=2016-03-04 }} ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ 50 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਾਲ - 1998 ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਊਰਜਾ ਅਵਾਰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ * ਊਰਜਾ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਸੁਨਹਿਰੀ ਜੁਬਲੀ (1997) * "ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਰਿਸਰਚ ਫਾਰ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ" (1996) ਵਿਚ ਦੂਜਾ ਇਨਾਮ ਆਈ.ਐੱਫ.ਆਰ.ਐੱਸ. * ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ ਸਾਇੰਸਜ਼, ਭਾਰਤ ਦੇ ਫੈਲੋ * ਸਿਸਟਮਸ ਸੁਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਤੋਂ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ * ਜਪਾਨ ਫਾਊਡੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਲਈ ਬੂਟਰੋਸ ਗਾਲੀ ਅਵਾਰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ * ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਲਈ ਓ ਪੀ ਭਸੀਨ ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1941]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 45qie4mljvniy6ug8qocsl15y61tq04 0 141949 840566 840437 2026-06-09T13:56:11Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840566 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=January 2022}} {{Use Indian English|date=February 2016}}{{Infobox person|name=ਗੋਵਿੰਦ ਨਾਮਦੇਵ|image=GovindNamdeo.jpg|caption=ਨਾਮਦੇਵ ੨੦੧੦ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੌਰਾਨ|imagesize=|birth_date=|birth_place=|spouse=ਸੁਧਾ ਨਾਮਦੇਵ|parents=|occupation=ਅਦਾਕਾਰ|yearsactive=1992–ਵਰਤਮਾਨ}}'''ਗੋਵਿੰਦ ਨਾਮਦੇਵ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ ਹੈ ਜੋ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ [[ਸਾਗਰ]], [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਨਾਮਦੇਵ ਨੇ [[ਡੇਵਿਡ ਧਵਨ]] ਦੀ ਫਿਲਮ ''ਸ਼ੋਲਾ ਔਰ ਸ਼ਬਨਮ'' (1992) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕਈ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=http://in.movies.yahoo.com/news-detail/9956/Govind-Namdeo-JOHNNY-GADDAAR.html |title=Yahoo! India Movies |access-date=16 ਮਈ 2022 |archive-date=4 ਜੁਲਾਈ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080704193615/http://in.movies.yahoo.com/news-detail/9956/Govind-Namdeo-JOHNNY-GADDAAR.html |url-status=dead }}</ref> ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਖਲਨਾਇਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਡਰਾਮਾ|ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕੂਲ ਆਫ ਡਰਾਮਾ]] ੧੯੭੭ ਦਾ ਸਾਬਕਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਐਨਐਸਡੀ ਰਿਪਰਟਰੀ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ 12-13 ਸਾਲ ਉੱਥੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। == ਫਿਲਮਾਂ == # ਸੌਦਾਗਰ # ਸ਼ੋਲਾ ਔਰ ਸ਼ਬਨਮ # ਚਮਤਕਾਰ # ਸਰਦਾਰ # ਅੰਦਾਜ਼ # ਬੈਂਡਿਟ ਕੂਈਨ # ਪ੍ਰੇਮ # ਵਿਰਾਸਤ # ਜ਼ੋਰ # ਸੱਤਿਆ # ਸਰਫਰੋਸ਼ # ਮਸਤ # ਫਿਰ ਭੀ ਦਿਲ ਹੈ ਹਿੰਦੂਸਤਾਨੀ # ਪੁਕਾਰ # ਰਾਜੂ ਚਾਚਾ # ਡਾ। ਬਾਬਾਸਾਹੇਬ ਅੰਬੇਦਕਰ # ਲੱਜਾ # ਵਧਾਈ ਹੋ ਵਧਾਈ # ਕੁਛ ਤੂੰਮ ਕਹੋ ਕੁਛ ਹਮ ਕਹੇ # ਦਿਲ ਹੈ ਤੁਮਹਾਰਾ # ਪਿਆਸ # ਦਮ # ਸੱਤਾ # ਕਿਆਮਤ # ਗਰਵ # ਅਬ ਤੁੰਮਹਾਰੇ ਹਵਾਲੇ ਵਤਨ ਸਾਥੀੳ # ਚਾਹਤ - ਏਕ ਨਸ਼ਾ # ਅਨਕੁਸ਼ # ਨਿਗੇਹਵਾਨ # ਕੱਚੀ ਸੜਕ # ਸਰਕਾਰ ਰਾਜ # ਮੇਮ ਸਾਹਿਬ # ਵਾਨਟਡ # ਅਜਬ ਪ੍ਰੇਮ ਕੀ ਗਜਬ ਕਹਾਨੀ # ਦਮ ਮਾਰੋ ਦਮ # ਸਿੰਗਮ # ੳਹ ਮਾਈ ਗੌਡ # == ਫ਼ਿਲਮ ==   * ''ਪਰਿਵਰਤਨ''-ਹਸਮੁਖ ਅਜਮੇਰਾ * ''ਬ੍ਯੋਮਕੇਸ਼ ਬਖਸ਼ੀ (ਐਪੀਸੋਡਃ ਕਿਲੇ ਕਾ ਰਹੱਸਿਆ) '' (1993) -ਰਾਮਕਿਸ਼ੋਰ ਸਿੰਘ <ref>Archived at [https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211205/bb-kGfRIpKg Ghostarchive] and the {{Cite web |title=Byomkesh Bakshi: Ep#12 - Kiley ka Rahasya |url=http://www.youtube.com/watch?v=bb-kGfRIpKg&list=UUSjPe5kinQtwcyHcFJyyMfw&feature=c4-overview |website=[[YouTube]] |access-date=4 ਜੂਨ 2026 |archive-date=15 ਫ਼ਰਵਰੀ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140215194331/http://www.youtube.com/watch?v=bb-kGfRIpKg&list=UUSjPe5kinQtwcyHcFJyyMfw&feature=c4-overview |url-status=bot: unknown }}: {{Cite web |title=Byomkesh Bakshi: Ep#12 - Kiley ka Rahasya |url=https://www.youtube.com/watch?v=bb-kGfRIpKg |website=[[YouTube]]}}</ref> * ''ਆਹਟ'' (ਸੀਜ਼ਨ 1 1995-2001 ਐਪੀਸੋਡ 6: ਤੁਮਹਾਰੀ ਜੂਲੀਆ (1995-ਗੋਮਸ ਅਤੇ ਐਪੀਸੋਡ 20-21) ਜੂਆ ਖੇਡਣ ਵਾਲਾ (1995-ਅਤੁਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ) * ਮਹਾਯਾਗਿਆ (1997-98) -ਛੋਟੇ ਠਾਕੁਰ <ref>{{Cite web |title=Tribuneindia... Film and tv |url=http://www.tribuneindia.com/1999/99jun20/sunday/filmtv.htm |access-date=5 July 2016 |website=www.tribuneindia.com}}</ref> * <nowiki><i id="mwWQ">ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ</i></nowiki> (1998-2001) -ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਚੌਧਰੀ * ਅਭਿਮਾਨ (1999-00) -ਪੁਲਿਸ ਕਮਿਸ਼ਨਰ * ''ਯੂਅਰ ਓਨਰ'' (2000) * ''ਟੇਲਜ਼ ਆਫ ਲਾਮਾਜ਼'' (2020) * ''ਸਰਚ : ਦਾ ਨੈਨਾ ਮਰਡਰਕੇਸ'' (2025) == ਹਵਾਲੇ == == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == {{commons category|Govind Namdeo}} * {{IMDb name|id=0620636}} * [http://www.glamsham.com/movies/scoops/07/oct/04_govind_namdeo_johnny_gaddar_100701.asp Govind Namdeo back with Johnny Gaddar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120213222751/http://www.glamsham.com/movies/scoops/07/oct/04_govind_namdeo_johnny_gaddar_100701.asp |date=13 ਫ਼ਰਵਰੀ 2012 }} * [https://bollyy.com/govind-namdev-acts-in-marathi-film-for-the-first-time-in-his-career/ Govind Namdev Acts In Marathi Film For The First Time In His Career] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1954]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਸ਼ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਮਰਦ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਡਰਾਮਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰ]] lcvolwc1m1kse83bet3d6qxnr12g0gw 0 143394 840616 617649 2026-06-10T10:08:09Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840616 wikitext text/x-wiki [[File:Bat-kol.org.jpg|right|thumb|249x249px| ਬਤ ਕੋਲ ਹਿਬਰੂ ਲੋਗੋ]] '''ਬਤ ਕੋਲ''' ( [[ਹਿਬਰੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿਬਰੂ]] בּת קול: lit. 'daughter of a voice' ਭਾਵ 'echo') <ref>Philologos. [http://www.forward.com/articles/13776/ "Daughter of a Voice"], ''[[The Jewish Daily Forward]]'', 17 July 2008.</ref> ਇੱਕ [[ਇਜ਼ਰਾਇਲ|ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ]] ਸੰਸਥਾ ਹੈ, ਜੋ ਲੈਸਬੀਅਨਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਇਤਾ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਯਹੂਦੀ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://observers.france24.com/en/20151222-gay-orthodox-jewish-proud-facebook-campaign|title=Gay, Orthodox Jewish, and proud: A new movement takes to Facebook|website=[[France 24|The France 24 Observers]]|access-date=22 January 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.thejewishweek.com/news/israel/orthodox_lesbians_home_online|title=For Orthodox Lesbians, A Home Online|website=[[The Jewish Week]]|access-date=22 January 2016|archive-date=7 ਫ਼ਰਵਰੀ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160207083655/http://www.thejewishweek.com/news/israel/orthodox_lesbians_home_online|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://forward.com/news/breaking-news/318354/international-jewish-lgbt-conference-to-honor-jerusalem-parade-vaictim/|title=International Jewish LGBT Conference to Honor Jerusalem Parade Victim|last=JTA|date=3 August 2015|website=[[The Forward]]|access-date=22 January 2016}}</ref> ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਧਾਰਮਿਕ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਿਨਸੀ ਝੁਕਾਅ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਜੁਲਾਈ 2008 ਵਿੱਚ, ਬਤ ਕੋਲ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਚੋਣਾਂ 'ਚ ਇਸ ਦੇ ਗਠਨ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ।<ref>Ynet. [http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3570934,00.html "Religious lesbian organization lays down code of conduct"], ''[[Ynetnews]]'', 21 July 2008.</ref> ਬਤ ਕੋਲ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ [[ਲੈਸਬੀਅਨ]] ਅਤੇ ਆਰਥੋਡਾਕਸ [[ਯਹੂਦੀ]] ਪਛਾਣਾਂ ਅਨੁਕੂਲ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਲੈਸਬੀਅਨ ਜੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਯਹੂਦੀਆਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="rotem">{{Citation|last=Rotem|first=Tamar|date=14 July 2008|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/1001004.html|title=To know a woman|periodical=[[Haaretz]]|accessdate=28 March 2010|archive-date=8 ਦਸੰਬਰ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091208035210/http://www.haaretz.com/hasen/spages/1001004.html|url-status=dead}}</ref> ਇਹ ਸੰਗਠਨ ਵਿਸ਼ਾਲ ਯਹੂਦੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਜਿਨਸੀ ਰੁਝਾਨਾਂ ਦੀ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਰੱਬੀ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਬਤ ਕੋਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਸ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ 2004 ਦੀ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ<ref name="rotem"/> ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ 2010 ਤੱਕ ਇਸ ਵਿੱਚ 19 ਤੋਂ 60 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ 300 ਔਰਤਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਸਮੇਤ ਬਤ ਕੋਲ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਪਿਛੋਕੜਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। == ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ == ਬਤ ਕੋਲ ਸਾਲ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ, ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਤ ਨੂੰ ਤੇਲ ਅਵੀਵ ਅਤੇ ਯਰੂਸ਼ਲਮ ਗੇਅ ਪ੍ਰਾਈਡ ਪਰੇਡ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>Sperber, Avigail. [http://www.d.co.il/80018516/300/ "Bat Kol"], ''Kipa'', 11 September 2006.</ref> ਬਤ ਕੋਲ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਪ-ਸਮੂਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਲਿੰਗੀ ਸਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਵਾਦ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਅਤੇ ਹੈਲਾਚਿਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਨਾਲ ਰੱਬੀ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਤ ਕੋਲ ਆਊਟਰੀਚ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਅਤੇ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਯਹੂਦੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। == ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ == * ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ - ਬਤ ਕੋਲ ਨੇ [[ਤੇਹਿਲਾ (ਸੰਸਥਾ)|ਤਹਿਲਾ]] ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਲਿੰਗੀ ਅਤੇ ਲੈਸਬੀਅਨਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਹਾਇਤਾ ਸਮੂਹ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। * ਐਡਵੋਕੇਸੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ - ਬਤ ਕੋਲ ਸ਼ੋਵਾਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਹੈਵਰੁਤਾ, ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਗੇਅ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ, ਮਿਡਲ-ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਹਾਈ-ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕਾਂ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਅਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਲਿੰਗਤਾ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। * ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ.ਨੌਜਵਾਨ - ਬਤ ਕੋਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਗੇਅ ਯੂਥ (ਆਈ.ਜੀ.ਵਾਈ.) ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਲੈਸਬੀਅਨ ਕਿਸ਼ੋਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਲਿੰਗੀ ਪੁਰਸ਼ ਕਿਸ਼ੋਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਸਮੂਹ ਹੈਵਰੁਤਾ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਤ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[:en:Lesbian_and_gay_topics_and_Judaism|ਲੈਸਬੀਅਨ ਅਤੇ ਗੇਅ ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ]] * [[:en:Havruta_(organization)|ਹਵਰੁਤਾ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਲਿੰਗੀ ਭਾਈਚਾਰਾ]] == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="1"></references> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{ਦਫ਼ਤਰੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ|http://www.bat-kol.org/english/}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਵਿਚ ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ]] o3a8hk5kzuzuzdu67lazuzr1pzghj9j 0 155005 840589 839551 2026-06-10T02:42:25Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840589 wikitext text/x-wiki {| class="infobox biography vcard" ! colspan="2" class="infobox-above" style="font-size:125%;" |<div class="fn" style="display:inline">ਨਾਦਿਰਾ</div> |- data-file-height="265" data-file-type="bitmap" data-file-width="240" decoding="async" height="243" resource="./File:Nadira_in_Shree_420_(1955).png" src="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/af/Nadira_in_Shree_420_%281955%29.png/220px-Nadira_in_Shree_420_%281955%29.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/af/Nadira_in_Shree_420_%281955%29.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/af/Nadira_in_Shree_420_%281955%29.png 2x" width="220" | colspan="2" class="infobox-image" | <div class="infobox-caption"> ''[[Shree 420|ਸ਼੍ਰੀ 420]]'' (1955) ਵਿੱਚ ਨਾਦਿਰਾ</div> |- class="infobox-label" scope="row" ! class="infobox-label" scope="row" | ਜਨਮ | class="infobox-data" |<div class="nickname" style="display:inline"> ਫਲੋਰੈਂਸ ਈਜ਼ਕੀਲ</div>5 ਦਸੰਬਰ 1932<div class="birthplace" style="display:inline"> [[Baghdad|ਬਗਦਾਦ]], [[Kingdom of Iraq|ਇਰਾਕ ਦਾ ਰਾਜ]]</div> |- !ਮੌਤ |9 ਫਰਵਰੀ 2006 <div class="deathplace" style="display:inline"> [[Mumbai|ਮੁੰਬਈ]], [[Maharashtra|ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], ਭਾਰਤ</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" | ਕੌਮੀਅਤ | class="infobox-data category" | [[Indian people|ਭਾਰਤੀ]] |- ! class="infobox-label" scope="row" | ਕਿੱਤਾ | class="infobox-data role" | ਅਦਾਕਾਰਾ ! class="infobox-label" scope="row" | ਸਾਲ&nbsp;ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ | class="infobox-data" | 1952-2001 |- class="infobox-label" scope="row" ! class="infobox-label" scope="row" | ਅਵਾਰਡ | class="infobox-data" | 1976 ਵਿੱਚ [[Filmfare Award for Best Supporting Actress|ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ]] |} [[Category:Articles with hCards]] '''ਫਲੋਰੈਂਸ ਈਜ਼ਕੀਲ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]] ਵਿੱਚ: '''Florence Ezekiel;''' 5 ਦਸੰਬਰ 1932 &#x2013; 9 ਫਰਵਰੀ 2006), ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਨਾਦਿਰਾ''' ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ|ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ]] ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹ 1950 ਅਤੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ''ਆਨ'' (1952), ''[[ਸ਼੍ਰੀ 420]] (1955)'', ''[[ਪਾਕੀਜ਼ਾ]]'' (1972), ਅਤੇ ''ਜੂਲੀ'' (1975), ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਸਰਵੋਤਮ ਸਹਾਇਕ ਅਦਾਕਾਰਾ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ।<ref name="NYT">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2006/02/10/arts/nadira-who-played-the-vamp-in-bollywood-is-dead.html|title=Nadira, Who Played the Vamp in Bollywood, Is Dead|date=10 February 2006|work=The New York Times|access-date=8 January 2021|agency=Agence France-Presse}}</ref><ref name="MDY">{{Cite web |date=31 January 2006 |title=Veteran actress Nadira passes away |url=http://web.mid-day.com/news/city/2006/february/130439.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060220111022/http://web.mid-day.com/news/city/2006/february/130439.htm |archive-date=20 February 2006 |access-date=8 January 2021 |website=MidDay,com website}}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਨਾਦਿਰਾ ਦਾ ਜਨਮ 5 ਦਸੰਬਰ 1932 ਨੂੰ [[ਬਗ਼ਦਾਦ|ਬਗਦਾਦ]], ਇਰਾਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਗਦਾਦੀ ਯਹੂਦੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਛੋਟੀ ਸੀ, ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਬਗਦਾਦ ਤੋਂ [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬਈ]] ਚਲਾ ਗਿਆ।<ref name=":0">{{Cite web |last=Singh |first=Kuldip |date=2 April 2009 |title=Nadira |url=https://www.independent.co.uk/news/obituaries/nadira-6109051.html |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220618/https://www.independent.co.uk/news/obituaries/nadira-6109051.html |archive-date=18 June 2022 |access-date=9 May 2021 |website=The Independent |language=en}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਭਰਾ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ [[ਇਜ਼ਰਾਇਲ|ਇਜ਼ਰਾਈਲ]] ਵਿੱਚ।<ref>[https://www.haaretz.com/jewish-world/jewish-world-features/jewish-stars-of-bollywood-1.515427 "Jewish Stars of Bollywood"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015044021/http://www.haaretz.com/jewish-world/jewish-world-features/jewish-stars-of-bollywood-1.515427 |date=2015-10-15 }} Haaretz (newspaper), Published 14 April 2013. Retrieved 8 January 2021</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਨਾਦਿਰਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਦਿੱਖ 1943 ਦੀ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] -ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਫਿਲਮ ''ਮੌਜ'' ਵਿੱਚ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ 10 ਜਾਂ 11 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ [[ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ|ਮਹਿਬੂਬ ਖ਼ਾਨ]] ਦੀ ਪਤਨੀ [[ਸਰਦਾਰ ਅਖਤਰ|ਸਰਦਾਰ ਅਖ਼ਤਰ]] ਤੋਂ ਆਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫ਼ਿਲਮ ''ਆਨ'' (1952) ਵਿੱਚ ਕਾਸਟ ਕੀਤਾ। ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਿਨੇਮਿਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ।<ref name="rediff">{{Cite web |last=Priyanka Jain |date=16 January 2006 |title=Nadira: A woman ahead of her time |url=https://in.rediff.com/movies/2006/jan/16nadira.htm |access-date=9 January 2021 |website=Rediff.com}}</ref> 1955 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ''[[ਸ਼੍ਰੀ 420]]'' ਵਿੱਚ ਮਾਇਆ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਸਮਾਜਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਸਨੇ ''ਦਿਲ ਅਪਨਾ ਔਰ ਪ੍ਰੀਤ ਪਰਾਈ'' (1960), ''[[ਪਾਕੀਜ਼ਾ]]'' (1972), ''ਹੰਸਤੇ ਜ਼ਖਮ'' (1973), ਅਤੇ ''ਅਮਰ ਅਕਬਰ ਐਂਥਨੀ'' (1977) ਵਰਗੀਆਂ ਕਈ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ। ਉਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਪਰਤਾਏ ਜਾਂ ਪਿਸ਼ਾਚ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਾਸਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਔਰਤ ਪਾਤਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਫੋਇਲ ਵਜੋਂ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ|ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ]] ਦੁਆਰਾ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਾਦਿਰਾ ਨੇ 1975 ਦੀ ਫਿਲਮ ''ਜੂਲੀ'' ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ, ਸਰਵੋਤਮ ਸਹਾਇਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦਾ [[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ]] ਜਿੱਤਿਆ। 1980 ਅਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਹਾਇਕ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਏ। ਇੱਕ ਪੱਛਮੀ ਔਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਸਨੇ ਅਕਸਰ ਈਸਾਈ ਜਾਂ ਐਂਗਲੋ-ਇੰਡੀਅਨ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ। ਉਸਦੀ ਆਖਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਫਿਲਮ ''ਜੋਸ਼'' (2000) ਵਿੱਚ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਅਤੇ [[ਰੋਲਸ-ਰਾਇਸ ਲਿਮਿਟੇਡ|ਰੋਲਸ-ਰਾਇਸ]] ਦੀ ਮਾਲਕਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। == ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == {| class="wikitable sortable" |+ਫ਼ਿਲਮਾਂ !ਸਾਲ. !ਸਿਰਲੇਖ !ਭੂਮਿਕਾ !ਨੋਟਸ |- |2000 |''ਜੋਸ਼.''<ref name="rediff"/> |ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਲੂਈਸ | |- |1999 |''ਕੋਟਨ ਮੈਰੀ''<ref name="MDY"/> |ਮੈਟੀ | |- |1997 |''[[ਤਮੰਨਾ (1997 ਫ਼ਿਲਮ)|ਤਮੰਨਾ]]''<ref name="MDY" /><ref name="rediff" /> |ਨਾਜ਼ਨੀਨ ਬੇਗਮ | |- |1991 |''ਝੂਠੀ ਸ਼ਾਨ'' |ਰਾਣੀਮਾ | |- |1985 |''ਸਾਗਰ''<ref name="MDY" /><ref name="rediff" /> |ਮਿਸ ਜੋਸਫ | |- |1982 |''ਰਾਸਤੇ ਪਿਆਰ ਕੇ'' |ਸਰਸਵਤੀ | |- |1982 |''ਅਸ਼ਾਂਤੀ'' |ਸਕੂਲ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਡਾ. | |- |1981 |''ਦਹਸ਼ਾਤ'' |ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਵਿਸ਼ਾਲ | |- |1981 |''ਆਸ ਪਾਸ'' |ਰਾਣੀ | |- |1980 |''ਚਾਲ ਬਾਜ਼''<ref name="MDY" /> | | |- |1980 |''ਸਵੈਮਵਰ'' |ਦੁਰਗਾਦੇਵੀ ਭਾਰਗਵ | |- |1979 |''ਦੁਨੀਆ ਮੇਰੀ ਜੇਬ ਮੇਂ'' |ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਰੋਬਿਨਸ | |- |1979 |''ਬਿਨ ਫੇਰੇ ਹਮ ਤੇਰੇ'' | | |- |1979 |''ਮਗਰੂਰ'' |ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਡੀ 'ਸਾ | |- |1978 |''ਨੌਕਰੀ'' |ਲੀਲੀ | |- |1977 |''ਆਪ ਕੀ ਖਤਿਰ'' | | |- |1977 |''ਆਸ਼ਿਕ ਹੂਂ ਬਹਾਰੋਂ ਕਾ'' |ਹੀਰਾ (ਜਮੰਦਾਸ ਦੀ ਪਤਨੀ) | |- |1977 |''ਅਮਰ ਅਕਬਰ ਐਂਥਨੀ'' |ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਮਤਰੇਈ ਮਾਂ |ਗੈਰ-ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਕੈਮਿਯੋ |- |1977 |ਡਾਰਲਿੰਗ ਡਾਰਲਿੰਗ | | |- |1977 |''ਪਾਪੀ'' |ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਕਰਮ ਦੀ ਕਾਰ ਨੇ ਟੱਕਰ ਮਾਰੀ। | |- |1976 |ਭਂਵਰ |ਸ਼ਾਰਦਾ ਦੇਵੀ | |- |1975 |''ਧਰਮਾਤਮਾ'' |ਜਿਪਸੀ ਔਰਤ | |- |1975 |''ਜੂਲੀ''<ref name="MDY" /><ref name="rediff" /> |ਮਾਰਗਰੇਟ 'ਮੈਗੀ' (ਜੂਲੀ ਦੀ ਮਾਂ) |ਸੰਨ 1976 ਵਿੱਚ ਸਰਬੋਤਮ ਸਹਾਇਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦਾ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ। |- |1975 |''ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਮੁਝੇ ਰਾਜਾ'' | | |- |1975 |''ਮੇਰੇ ਸਰਤਾਜ'' | | |- |1974 |''ਫਾਸਲਾ'' | | |- |1974 |''ਇਸ਼ਕ ਇਸ਼ਕ'' | | |- |1974 |''ਵੋ ਮੈਂ ਨਹੀਂ'' | | |- |1973 |''ਏਕ ਨਾਰੀ ਦੋ ਰੂਪ'' | | |- |1973 |''[[ਹੱਸਤੇ ਜ਼ਖਮ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਹਂਸਤੇ ਜ਼ਖਮ]]'' |ਵੇਸ਼ਵਾਘਰ ਮੈਡਮ | |- |1973 |''ਪਿਆਰ ਕਾ ਰਿਸ਼ਤਾ'' | | |- |1972 |''ਏਕ ਨਜ਼ਰ'' |ਅਮੀਨਾਬਾਈ | |- |1972 |''ਰਾਜਾ ਜਾਨੀ'' |ਸ਼ਾਨੋ ਦੀ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਵਾਲੀ ਮਾਂ | |- |1972 |''ਅਨੋਖਾ ਦਾਨ'' | | |- |1972 |''[[ਪਾਕੀਜ਼ਾ]]''<ref name="MDY" /><ref name="rediff" /> |ਮੈਡਮ ਗੌਹਰ ਜਾਨ | |- |1971 |''ਕਹੀਂ ਆਰ ਕਹੀ ਪਾਰ'' | | |- |1970 |''ਬੰਬੇ ਟਾਕੀ'' |ਅੰਜਨਾ ਦੇਵੀ | |- |1970 |''ਚੇਤਨਾ'' |ਨਿਰਮਲਾ | |- |1970 |''ਏਕ ਨੰਨ੍ਹੀ ਮੁੰਨੀ ਲੜਕੀ ਥੀ'' | | |- |1970 |''ਇਸ਼ਕ ਪਰ ਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ'' |ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਡੋਰੈਸਵਾਮੀ | |- |1970 |''ਸਫਰ'' |ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਕਪੂਰ (ਸ਼ੇਖਰ ਦੀ ਮਾਂ) | |- |1969 |''ਦਾ ਗੁਰੂ'' |ਦਰਬਾਰੀ | |- |1969 |''ਇਨਸਾਫ਼ ਕਾ ਮੰਦਰ'' | | |- |1969 |''ਜਹਾਂ ਪਿਆਰ ਮਿਲੇ'' | | |- |1969 |''ਤਲਾਸ਼'' |ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਸਾੜੀ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਚਾਲੂ ਔਰਤ | |- |1968 |''ਕਹੀਂ ਦਿਨ ਕਹੀਂ ਰਾਤ'' |ਮਿਸੇਜ਼ ਇੰਦਰਾਣੀ | |- |1968 |''ਸਪਨੋਂ ਕਾ ਸੌਦਾਗਰ'' |ਰੰਜਨਾ ਦੀ ਮਾਂ | |- |1968 |''ਜੰਗ ਔਰ ਅਮਨ'' | | |- |1967 |''ਸੀ. ਆਈ. ਡੀ. 909'' | | |- |1966 |''ਹਮ ਕਹਾਂ ਜਾ ਰਹੇ ਹੈਂ।'' | | |- |1965 |''ਛੋਟੀ ਛੋਟੀ ਬਾਤੇਂ'' |ਸ਼ਾਂਤਾ | |- |1965 |ਏਕਸਿਡੇੰਟ | | |- |1965 |''ਮਹਿਬੂਬਾ'' | | |- |1963 |''ਮੇਰੀ ਸੂਰਤ ਤੇਰੀ ਆਂਖੇਂ'' | | |- |1962 |''ਮੈਡਮ ਜ਼ੋਰੋ'' | | |- |1962 |''ਗਿਆਰਾ ਹਜ਼ਾਰ ਲੱੜਕੀਆਂ'' |ਮੋਹਨਾ | |- |1961 |''ਵਜ਼ੀਰ-ਏ-ਆਜ਼ਮ'' | | |- |1961 |''ਮੈਂ ਔਰ ਮੇਰਾ ਭਾਈ'' | | |- |1960 |''ਕਾਲਾ ਚੀਤਾ'' | | |- |1960 |''ਦਿਲ ਅਪਨਾ ਔਰ ਪ੍ਰੀਤ ਪਰਾਈ''<ref name="MDY" /> |ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਕੁਸੁਮ ਸੁਸ਼ੀਲ ਵਰਮਾ | |- |1960 |''ਕਾਲਾ ਬਾਜ਼ਾਰ'' |ਆਪ | |- |1958 |''ਪਹਿਲਾ ਪਹਿਲਾ ਪਿਆਰ'' | | |- |1958 |''ਡਾਟਰ ਔਫ ਸਿੰਦਬਾਦ'' | | |- |1958 |''ਪੁਲਿਸ'' | | |- |1957 |''ਗਰਮਾ ਗਰਾਮ'' | | |- |1956 |''ਬਿਲਵਡ ਕੋਰਿਨਨਾ'' | | |- |1956 |''ਤਲਵਾਰ ਕਾ ਧਣੀ'' | | |- |1956 |''ਪਾਕੇਟ ਮਾਰ'' |ਰੀਟਾ | |- |1956 |''ਸਮੁੰਦਰੀ ਡਾਕੂ'' | | |- |1956 |''ਸਿਪਾਹ ਸਲਾਰ'' | | |- |1956 |''[[ਸ਼੍ਰੀ 420]]''<ref name="NYT"/><ref name="MDY" /><ref name="rediff" /> |ਮਾਇਆ | |- |1955 |''ਪਿਆਰਾ ਦੁਸ਼ਮਣ'' | | |- |1955 |''ਰਫ਼ਤਾਰ'' | | |- |1954 |''ਡਾਕ ਬਾਬੂ'' | | |- |1954 |''ਵਾਰਿਸ'' |ਕੰਤਾ | |- |1953 |''ਆਕਾਸ਼'' | | |- |1953 |''ਨਗਮਾ'' | | |- |1952 |''ਆਨ.''<ref name="NYT" /><ref name="rediff" /> |ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਰਾਜਸ਼੍ਰੀ | |- |1943 |''ਮੌਜ'' |ਅਣਗੌਲਿਆ ਬੱਚਾ | |} {| class="wikitable" |+ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ !ਸਾਲ. !ਸਿਰਲੇਖ !ਭੂਮਿਕਾ |- |2001 |''ਜ਼ੋਹਰਾ ਮਹਿਲ'' |ਜ਼ੋਹਰਾ ਮਹਿਲ |- |1997 |''ਮਾਰਗਰੀਟਾ'' |ਨਾਚਾ |- |1995 |''ਏਕ ਥਾ ਰਸਟੀ (ਸੀਜ਼ਨ 1) '' |ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਮੈਕੇਂਜ਼ੀ |- |1995 |''ਥੋੜਾ ਸਾ ਆਸਮਾਨ'' |ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਜੋਸ਼ੀ |- |1984 |''ਕਿਮ (ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਅਲ) '' |ਕੁਲੂ ਦੀ ਵਿਧਵਾ |} == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੇਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1932]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2006]] 7594cufqbmq467vk0o8qnrf2q00bpvv 0 163478 840565 672768 2026-06-09T13:55:58Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840565 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਗੋਵਰਧਨ ਕੁਮਾਰੀ | image = | image_size = | caption = | other_names = | birth_name = | birth_date = 23/07/1938 | birth_place = ਕਿਸ਼ਨਗੜ੍ਹ, [[ਰਾਜਸਥਾਨ]], ਭਾਰਤ | death_date = 09/01/2013 | death_place = | resting_place = | resting_place_coordinates = | occupation = ਘੂਮਰ ਡਾਂਸ ਪ੍ਰਮੋਟਰ<br />ਡਾਂਸ ਮਾਹਰ<br />ਡਾਂਸ ਪ੍ਰਮੋਟਰ | years_active = | known_for = ਘੂਮਰ ਡਾਂਸ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ | spouse = ਸਵਰਗੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ | partner = | children = | parents = | awards = [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] | website = http://gangaurghoomar.org/founder-director/ | signature = }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਗੋਵਰਧਨ ਕੁਮਾਰੀ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Govardhan Kumari;''' 23 ਜੁਲਾਈ, 1938 - 9 ਜਨਵਰੀ, 2013) '''ਰਾਜਮਾਤਾ''' ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਔਰਤ ਹੈ, ਜੋ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਦੇ ਲੋਕ ਨਾਚ ਰੂਪ [[ਘੂਮਰ]] ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="Image Details">{{Cite web |date=June 6, 2007 |title=Image Details |url=http://www.indiatodayimages.com/buyimage-rajmata-goverdhan-kumari-2856307.html |access-date=August 25, 2016 |publisher=India Today}}</ref> == ਜੀਵਨੀ == ਗੋਵਰਧਨ ਕੁਮਾਰੀ ''ਗੰਗੌਰ ਘੁਮਰ ਡਾਂਸ ਅਕੈਡਮੀ ਦੀ'' ਮੁਖੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਮੁੰਬਈ-ਅਧਾਰਤ ਡਾਂਸ ਸੰਸਥਾ ਹੈ।<ref name="Rajmata Goverdhan Kumari">{{Cite web |date=2016 |title=Rajmata Goverdhan Kumari |url=http://www.iimahd.ernet.in/index.php?id=410&newsID=39 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117023005/http://www.iimahd.ernet.in/index.php?id=410&newsID=39 |archive-date=17 November 2015 |access-date=August 25, 2016 |publisher=Indian Institute of Management, Ahmedabad}}</ref> ਅਕੈਡਮੀ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ, ਉਸਨੇ ਯੂਐਸਐਸਆਰ, ਮਾਰੀਸ਼ਸ, ਘਾਨਾ, ਨਾਈਜੀਰੀਆ, ਮੋਰੋਕੋ, ਆਈਵਰੀ ਕੋਸਟ, ਤ੍ਰਿਨੀਦਾਦ ਟੋਬੈਗੋ, ਸਮੇਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਈਸੀਸੀਆਰ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਡਾਂਸ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ<ref name="Timeout">{{Cite web |date=August 28, 2006 |title=Timeout |url=http://www.telegraphindia.com/1060828/asp/calcutta/story_6661181.asp |access-date=August 25, 2016 |publisher=The Telegraph}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=February 2023}}</ref> ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ, ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ, ਯੂਏਈ, ਓਮਾਨ, ''ਦੋਹਾ 2010, ਅਰਬ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ'', ਸਤੰਬਰ 2010 ਵਿੱਚ ਕਤਰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Ambassador happy with opportunity for artistes">{{Cite web |date=September 25, 2010 |title=Ambassador happy with opportunity for artistes |url=http://doha.biz/2010/09/25/ambassador-happy-with-opportunity-for-artistes/ |access-date=August 25, 2016 |publisher=Doha.biz |archive-date=ਸਤੰਬਰ 19, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160919193427/http://doha.biz/2010/09/25/ambassador-happy-with-opportunity-for-artistes/ |url-status=dead }}</ref> ਉਸਨੇ [[ਘੂਮਰ|ਘੁਮਾਰ]] ਨਾਚ ਦੀ ਰਜਵਾੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਅਤੇ [[ਕਿਲ੍ਹਾ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨਗੜ੍ਹ|ਕਿਸ਼ਨਗੜ੍ਹ]] ਦੇ [[ਚਰੀ ਡਾਂਸ|ਚਾਰੀ ਡਾਂਸ ਨੂੰ]] ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨ ਕੀਤੇ।<ref name="Manch Pravesh and Arangetram">{{Cite web |date=2016 |title=Manch Pravesh and Arangetram |url=http://www.mcgs.ac.in/index.php?option=com_content&view=article&id=148:manch-praveshaarangetram&catid=89&Itemid=521 |access-date=August 25, 2016 |publisher=Mago College Girls School |archive-date=ਅਗਸਤ 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160828140229/http://www.mcgs.ac.in/index.php?option=com_content&view=article&id=148:manch-praveshaarangetram&catid=89&Itemid=521 |url-status=dead }}</ref> ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ 2007 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਦਾ ਚੌਥਾ ਸਰਵਉੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Padma Awards">{{Cite web |date=2013 |title=Padma Awards |url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archive-date=October 15, 2015 |access-date=August 20, 2016 |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India}}</ref> ਗੰਗੌਰ ਘੁਮਰ ਡਾਂਸ ਅਕੈਡਮੀ, ਨੂੰ ਹੁਣ ਉਸਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ, ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਜਯੋਤੀ ਡੀ. ਤੋਮਰ, ਸੰਤਰਾਮਪੁਰ, ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਐਸੋਸੀਏਟ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਡਾ. ਪ੍ਰਤਿਬਾ ਨੈਥਾਨੀ ਅਤੇ ਰਾਜਮਾਤਾ ਸਾ ਦੀ ਨੂੰਹ ਮਹਾਰਾਣੀ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਕੁਮਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਲਿਆਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਘੂਮਰ|ਘੁਮਾਰ]] * [[ਚਰੀ ਡਾਂਸ|ਚਾਰੀ ਡਾਂਸ]] == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="0"></references> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1938]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] sn8ng2tpc04mrqxmya0yk32vzcjqwdg 0 167591 840596 687268 2026-06-10T06:14:44Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840596 wikitext text/x-wiki '''ਪੁਰੋਹਿਤੋ ਕਾ ਤਾਲਾਬ''', <ref>{{Cite web |date=6 April 2017 |title=25 year old Sirohi man commits suicide at Poruhito ka Talab of Udaipur. |url=https://www.dailyudaipur.com/25-year-sirohi-man-commits-suicide-at-poruhito-ka-talab-of-udaipur/ }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਰਾਜ ਵਿੱਚ [[ਉਦੈਪੁਰ]] ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਇੱਕ ਨਕਲੀ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਝੀਲ ਹੈ। ਪੁਰੋਹਿਤੋ ਕਾ ਤਾਲਾਬ ਉਦੈਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 12 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਝੀਲ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪੁਰੋਹਿਤੋ ਕਾ ਤਾਲਾਬ ਨੂੰ 'ਮਿੰਨੀ ਜੈਸਮੰਦ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ [[ਅਰਾਵਲੀ|ਅਰਾਵਲੀ ਰੇਂਜ]] ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਟੈਕਸੀ ਰਾਹੀਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪੁਰੋਹਿਤੋ ਕਾ ਤਾਲਾਬ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੁਰੋਹਿਤੋ ਕਾ ਤਾਲਾਬ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘੱਟ ਭੀੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੁਰੋਹਿਤੋ ਕਾ ਤਾਲਾਬ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਇਸਨੂੰ ਨੋ ਫਿਸ਼ਿੰਗ ਜ਼ੋਨ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। <ref>{{Cite web |last=Chadha |first=Sneha |date=20 May 2019 |title=Purohito ka Talab Udaipur |url=https://myudaipurcity.com/purohito-ka-talab-udaipur/ |access-date=13 ਮਈ 2023 |archive-date=13 ਮਈ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513043123/https://myudaipurcity.com/purohito-ka-talab-udaipur/ |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |title=हिंदी खबर, Latest News in Hindi, हिंदी समाचार, ताजा खबर |url=https://www.patrika.com/jaipur-news/purohiton-ka-talaab-a-new-destination-of-lakecity-1489476/ |website=Patrika News}}</ref> <ref>{{Cite web |date=8 October 2018 |title=पुरोहितों के तालाब पर पुलिस ने की छापेमारी, शराब की 5 भट्टियां नष्ट कीं |url=http://arlivenews.com/2018/10/08/%e0%a4%aa%e0%a5%81%e0%a4%b0%e0%a5%8b%e0%a4%b9%e0%a4%bf%e0%a4%a4%e0%a5%8b%e0%a4%82-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%a4%e0%a4%be%e0%a4%b2%e0%a4%be%e0%a4%ac-%e0%a4%aa%e0%a4%b0-%e0%a4%aa%e0%a5%81%e0%a4%b2/}}</ref> ਝੀਲ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਾਮੂਲੀ ਦਾਖਲਾ ਫੀਸ ਲਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਹ ਉਦੈਪੁਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 12 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਬਸਤੀ ਝੀਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪੁਰੋਹਿਤੋ ਕਾ ਤਾਲਾਬ ਪ੍ਰੀ-ਵੈਡਿੰਗ ਫੋਟੋਸ਼ੂਟ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਝੀਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੈਮਰਾ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਨਾਮਾਤਰ ਫੀਸ ਲਈ ਜਾਵੇਗੀ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}}5. [https://udaipurdarpan.com/purohito-ka-talab-udaipur/ ਪੁਰੋਹਿਤੋ ਕਾ ਤਾਲਾਬ] {{Coord|24|40|08|N|73|44|57|E|type:waterbody_region:IN|display=title}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਦੈਪੁਰ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]] oj7lidisrq5lapqfqze6anwu4e2kopp 0 177253 840585 721938 2026-06-10T00:12:47Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840585 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Dareen_Tatour.jpg|thumb| ਡੇਰੇਨ ਟੈਟੂਰ]] '''ਦਾਰੀਨ ਤਾਤੌਰ''' (ਜਨਮ 16 ਅਪ੍ਰੈਲ 1982 ਰੇਨੇਹ ਵਿੱਚ) ਇੱਕ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਕਵੀ, ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ, ਅਤੇ ਰੀਨੇਹ, ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਤੋਂ [[ਸਾਮਾਜਕ ਮੀਡੀਆ|ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ]] ਕਾਰਕੁਨ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਅਰਬੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੀ ਹੈ। <ref name="LevyCustody">{{Cite web |last=Levy |first=Gideon |author-link=Gideon Levy |last2=Levac |first2=Alex |author-link2=Alex Levac |date=May 21, 2016 |title=In 2016 Israel, a Palestinian Writer Is in Custody for Her Poetry |url=http://www.haaretz.com/israel-news/.premium-1.720418 |publisher=[[Haaretz]]}}</ref> 2018 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਅਦਾਲਤ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵੀਡੀਓ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਪੜ੍ਹੀ ਗਈ ਸੀ, 'ਤੇ ਪੋਸਟਾਂ ਵਿੱਚ "ਹਿੰਸਾ ਭੜਕਾਉਣ" ਅਤੇ "ਇੱਕ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸੰਗਠਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ" ਕਰਨ ਲਈ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਤੇ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ।<ref>{{Cite web |last=Shpigel |first=Noa |date=March 5, 2018 |title=Israel Convicts Palestinian Poet Dareen Tatour of Incitement to Violence, Supporting Terror |url=https://www.haaretz.com/israel-news/.premium-israel-convicts-palestinian-poet-dareen-tatour-of-incitement-1.6052973 |publisher=Haaretz}}</ref> <ref>{{Cite web |date=3 May 2018 |title=Arab Israeli poet convicted of incitement to violence: Dareen Tatour also found guilty of supporting Islamic Jihad terror group; judge says free speech has limits |url=https://www.timesofisrael.com/arab-israeli-poet-convicted-of-incitement-to-violence/ |publisher=Times of Israel}}</ref> <ref>{{Cite web |date=3 May 2018 |title=Israel convicts Palestinian poet Dareen Tatour of Facebook 'incitement' |url=http://www.middleeasteye.net/Israel-Palestine-free-speech-poetry-Dareen-Tatour-Nazareth |publisher=Middle East Eye}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਅਪੀਲ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਕਵਿਤਾ ਵਾਲੀ ਪੋਸਟ ਲਈ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪੋਸਟਾਂ ਲਈ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="HaaretzSept">[https://www.haaretz.com/israel-news/israeli-arab-poet-dareen-tatour-convicted-of-incitement-released-from-prison-1.6491021 Israeli Arab Poet Dareen Tatour, Convicted of Incitement, Released From Prison] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220524195528/https://www.haaretz.com/israel-news/israeli-arab-poet-dareen-tatour-convicted-of-incitement-released-from-prison-1.6491021 |date=2022-05-24 }}, Noa Shpigel and Jack Khoury, September 20, 2018, Haaretz</ref> <ref name="HaaretzMay2019">{{Cite news|url=https://www.haaretz.com/israel-news/israeli-court-partially-clears-palestinian-poet-of-incitement-to-violence-1.7249234|title=Israeli Court Clears Palestinian of Incitement to Violence Over 'Resist' Poem|last=Jack Khoury|date=May 16, 2019|work=Haaretz|access-date=ਨਵੰਬਰ 19, 2023|archive-date=ਜਨਵਰੀ 19, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119195014/https://www.haaretz.com/israel-news/israeli-court-partially-clears-palestinian-poet-of-incitement-to-violence-1.7249234|url-status=dead}}</ref> 2019 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਇੱਕ ਆਕਸਫੈਮ ਨੋਬਿਬ/ਪੇਨ ਅਵਾਰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite web |date=17 February 2019 |title=Oxfam Novib/PEN International 2019 award for freedom of expression announced |url=http://pen-international.org/news/oxfam-novib-pen-international-2019-award-for-freedom-of-expression-announced |access-date=28 December 2019 |publisher=[[PEN International]] |archive-date=28 ਦਸੰਬਰ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228212301/https://pen-international.org/news/oxfam-novib-pen-international-2019-award-for-freedom-of-expression-announced |url-status=dead }}</ref> == ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਪੋਸਟ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ == ਉਸ ਨੇ [[ਫ਼ੇਸਬੁੱਕ|ਫੇਸਬੁੱਕ]] ਅਤੇ [[ਯੂਟਿਊਬ]] 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name="haaretz201807">[https://www.haaretz.com/israel-news/israel-hands-palestinian-poet-dareen-tatour-five-month-prison-sentence-1.6335232 Israeli Arab Poet Dareen Tatour Gets Five-month Sentence for Incitement on Social Media] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210429182126/https://www.haaretz.com/israel-news/israel-hands-palestinian-poet-dareen-tatour-five-month-prison-sentence-1.6335232 |date=2021-04-29 }}, Haaretz, 31 July 2018</ref> ਅਕਤੂਬਰ 2015 ਵਿੱਚ, ਤਾਤੌਰ ਨੇ ਯੂਟਿਊਬ ਅਤੇ ਫੇਸਬੁੱਕ 'ਤੇ "ਕਵੇਮ ਯਾ ਸ਼ਾਬੀ ਕਵੇਮਾਹੁਮ" ("ਮੇਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰੋ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰੋ") ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ, <ref>{{Cite web |date=27 April 2016 |title=The Poem for Which Dareen Tatour's Under House Arrest: 'Resist, My People, Resist Them' |url=https://arablit.org/2016/04/27/the-poem-for-which-dareen-tatours-under-house-arrest-resist-my-people-resist-them/}}</ref> ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਨਾਲ ਹਿੰਸਕ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਲਈ ਸਾਉਂਡਟ੍ਰੈਕ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਫੌਜਾਂ<ref>{{Cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2018/07/dareen-tatour-sentenced-months-prison-poem-180731084215893.html|title=Dareen Tatour sentenced to five months in prison over poem|last=Awad|first=Ammar|date=31 July 2018|access-date=31 July 2018|publisher=Al-Jazeera|language=en}}</ref> ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਗ੍ਰਿਤਾਰੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਅਤੇ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਲਈ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਅਨੁਵਾਦ ਦੋਸ਼ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਤਿੰਨ ਫੇਸਬੁੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ: (i) ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਗਾਰਡਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੋਲੀ ਮਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਫੁਲਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਬੱਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਨਾਜ਼ਰੇਥ ਦੀ ਇੱਕ ਔਰਤ, ਇਸਰਾ ਆਬੇਦ ਦੀ ਤਸਵੀਰ; (ii) ਅਰਬੀ ਲਿਖਤ "ਅਨਾ ਅਲ-ਸ਼ਾਹਿਦ ਅਲ-ਜੇ" ("ਮੈਂ ਅਗਲਾ ਸ਼ਹੀਦ ਹਾਂ") ਵਾਲੀ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਤਸਵੀਰ; ਅਤੇ (iii) ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ ਵਿੱਚ ਇੰਤਿਫਾਦਾ ਲਈ ਇਸਲਾਮਿਕ ਜੇਹਾਦ ਦੇ ਸੱਦੇ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਅਲ-ਅਕਸਾ ਲਈ ਗ੍ਰੀਨ ਲਾਈਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੰਤਿਫਾਦਾ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਪੋਸਟ। <ref name="haaretz201807"/> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://www.youtube.com/watch?v=R1qnlN1WUAA ਯੂਟਿਊਬ 'ਤੇ ਡੇਰੇਨ ਟਾਟੌਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1982]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਔਰਤ ਲੇਖਕ]] ithakxb40xuarom3w51dg4dyuuz1lg1 0 177294 840587 775634 2026-06-10T02:05:09Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840587 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਨਬੀਲਾ ਐਸਪਾਨੀਓਲੀ | image = Nabila Espanioly.jpg | birth_date = {{birth based on age as of date |56 |2011|10|03}} | nationality = ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ-ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ | occupation = ਕਲੀਨਿਕਲ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ, ਸੋਸ਼ਲ ਵਰਕਰ | organization = ਅਲ-ਤੁਫੁਲਾ ਸੈਂਟਰ }} '''ਨਬੀਲਾ ਐਸਪਾਨੀਓਲੀ''' ਇੱਕ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ-ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ [[ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ]], [[ਸਮਾਜਕ ਕੰਮ|ਸਮਾਜ ਸੇਵਕ]], [[ਨਾਰੀਵਾਦ|ਨਾਰੀਵਾਦੀ]], ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਾਰਕੁਨ ਹੈ। ਉਹ ਨਾਜ਼ਰੇਥ ਵਿੱਚ ਅਲ-ਤੁਫੁਲਾ ਸੈਂਟਰ ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹੈ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਅੱਠ ਸਪੈਨੀਓਲੀ ਨਾਜ਼ਰੇਥ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ|ਕਮਿਊਨਿਸਟ]] ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਬਤੌਰ ਬੱਚਾ [[Movement of Democratic Women in Israel|ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਵਿੱਚ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ]] ਦੀ ਨਾਜ਼ਰੇਥ ਸ਼ਾਖਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। {{Sfn|Marteu|2010}} ਐਸਪਾਨੀਓਲੀ ਨੇ ਹੈਫਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਸੋਸ਼ਲ ਵਰਕ ਵਿੱਚ [[ਬੀਏ]] ਅਤੇ ਬੈਮਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ [[ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ ਐਮਏ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=Discrimination, Police Brutality, and Racism: The Struggle of Arab Palestinians in Israel |url=https://thejerusalemfund.org/events/upcoming/the-work-of-the-mossawa-center-the-advocacy-center-for-arab-citizens-in-israel |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130223933/https://thejerusalemfund.org/events/upcoming/the-work-of-the-mossawa-center-the-advocacy-center-for-arab-citizens-in-israel |archive-date=2021-01-30 |access-date=2021-01-23 |website=[[The Jerusalem Fund]]}}</ref> <ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=Café Palestine Seven: Violence against Palestinian Women: an intersectional struggle |url=https://www.pgmhn.org/calendar-1/caf-palestine-seven-violence-against-palestinian-women-an-intersectional-struggle |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130034138/https://www.pgmhn.org/calendar-1/caf-palestine-seven-violence-against-palestinian-women-an-intersectional-struggle |archive-date=2021-01-30 |access-date=2021-01-23 |website=Palestine-Global Mental Health Network |url-status=dead }}</ref> == ਕਰੀਅਰ == === ਸਿਆਸੀ ਸਰਗਰਮੀ === ਐਸਪਾਨੀਓਲੀ ਪਹਿਲੀ ਇਮਦਾਦਾਂ ਦੌਰਾਨ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ [[ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ|ਮਹਿਲਾ ਅੰਦੋਲਨ]] ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। {{Sfn|White|2013}} [[Haifa Feminist Center|ਹਾਇਫਾ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਕੇਂਦਰ]] ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜਾਣੀ-ਪਛਾਣੀ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ-ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਉਹ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 1994 ਅਤੇ 1995 ਵਿੱਚ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਵੱਡੀਆਂ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਮਹਿਲਾ ਸੰਗਠਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਗਠਨ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ, {{Sfn|White|2013}} ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ [[ਔਰਤ|ਔਰਤਾਂ]] "[ਆਪਣੇ] ਜ਼ੁਲਮ ਕਾਰਨ ਇੱਕਜੁੱਟ ਹਨ।" {{Sfn|White|2013}} 2008-2009 ਗਾਜ਼ਾ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਐਸਪੇਨੀਓਲੀ ਨੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀਵਾਦੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਅਤੇ [[ਗਾਜ਼ਾ ਪੱਟੀ]] ਵਿੱਚ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀਆਂ ਲਈ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਮਹਿਲਾ ਸੈੱਲਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। {{Sfn|Marteu|2010}} ਐਸਪਾਨੀਓਲੀ ਨੇ 2013 ਵਿੱਚ ਹਾਦਸ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਕਨੈਸਤ|Knesset]] ਲਈ ਇੱਕ ਅਸਫਲ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਈ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=eMNkMYmqkdwC&q=Nabila|title=Stateless Citizenship: The Palestinian-Arab Citizens of Israel|last=Molavi|first=Shourideh C.|date=2013-06-28|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-25407-7|location=|pages=64|language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=My takeaway from J Street |url=https://www.progressiveisrael.org/my-takeaway-from-j-street/ |archive-url= |archive-date= |access-date=2021-01-23 |website=Partners For Progressive Israel |language=en-US}}</ref> ਉਹ ਮੋਸਾਵਾ ਸੈਂਟਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸਰਗਰਮੀ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=MLK III will present awards to the unrecognized village of Al-Araqib and two Arab human rights activists - مركز مساواة لحقوق المواطنين العرب في اسرائيل |url=http://www.mossawa.org/eng/?mod=articles&ID=613 |archive-url= |archive-date= |access-date=2021-01-23 |website=[[Mossawa Center]]}}</ref> === ਅਲ-ਤੁਫੁਲਾ ਸੈਂਟਰ === ਐਸਪੈਨੀਓਲੀ ਨਾਜ਼ਰੇਥ ਵਿੱਚ ਅਲ-ਤੁਫੁਲਾ ਸੈਂਟਰ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹਨ,<ref>{{Cite web |last=Khoury |first=Jack |date=2011-10-03 |title=Nazareth activist honored by global women's group |url=https://www.haaretz.com/1.5134738 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130211507/https://www.haaretz.com/1.5134738 |archive-date=2021-01-30 |access-date=2021-01-23 |website=Haaretz.com |language=en |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |last= |first= |date=September 2001 |title=Second Class: Discrimination Against Palestinian Arab Children in Israel's Schools - Kindergartens |url=https://www.hrw.org/reports/2001/israel2/ISRAEL0901-10.htm |archive-url= |archive-date= |access-date=2021-01-23 |website=[[Human Rights Watch]]}}</ref> ਜੋ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਬਚਪਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਦੇਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web |last=Shupac |first=Jodie |date=2016-10-07 |title=Nabila Espanioly: advocating for Arab Israeli women |url=https://www.cjnews.com/news/israel/nabila-espanioly-advocating-for-arab-israeli-women |access-date=2021-01-23 |website=The Canadian Jewish News |language=en-US}}</ref> ਉਸ ਨੇ 1980 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। {{Sfn|Marteu|2010}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://www.altufula.org/en/home ਅਲ-ਤੁਫੁਲਾ ਸੈਂਟਰ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਔਰਤਾਂ]] 3udc8n7wmd7rsm3zrozoaohjr61bmdr 0 177705 840572 755716 2026-06-09T17:04:31Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840572 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = ਜ਼ਾਹਾ ਹਸਨ | image = | caption = | office = | term_start = | term_end = | predecessor = | successor = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | nationality = ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ | citizenship = ਅਮਰੀਕੀ | party = | spouse = | children = | alma_mater = | occupation = ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਕੀਲ, ਸਿਆਸੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ, ਕਾਰਕੁਨ, ਖੋਜਕਾਰ, ਲੇਖਕ | website = }} '''ਜ਼ਾਹਾ ਹਸਨ''' ({{Lang-ar|زها حسن}}) ਇੱਕ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਵਕੀਲ, ਸਿਆਸੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ, ਕਾਰਕੁਨ, ਖੋਜਕਾਰ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਉਹ ਫ਼ਲਸਤੀਨ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਅਤੇ ਫ਼ਲਸਤੀਨ ਰਾਜ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਵੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web |title=PeaceCast: #169: Palestinian Politics Update with Zaha Hassan |url=https://peacenow.libsyn.com/169-palestinian-politics-update-with-zaha-hassan |access-date=2021-05-18 |website=peacenow.libsyn.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://peacenow.libsyn.com/169-palestinian-politics-update-with-zaha-hassan "PeaceCast: #169: Palestinian Politics Update with Zaha Hassan"]. ''peacenow.libsyn.com''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">18 May</span> 2021</span>.</cite></ref><ref name=":1">{{Cite web |title=Zaha Hassan |url=http://www.middleeasteye.net/users/zaha-hassan |access-date=2021-05-18 |website=Middle East Eye |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.middleeasteye.net/users/zaha-hassan "Zaha Hassan"]. ''Middle East Eye''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">18 May</span> 2021</span>.</cite></ref> ਉਹ ਕਾਰਨੇਗੀ ਐਂਡੋਮੈਂਟ ਫਾਰ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਪੀਸ, ਨਿਊ ਅਮਰੀਕਾ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮਿਡਲ ਈਸਟ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਫੈਲੋ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Zaha Hassan |url=https://www.haaretz.com/misc/writers/WRITER-1.5602964 |access-date=2021-05-18 |website=haaretz.com |archive-date=2021-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210610113258/http://www.haaretz.com/misc/writers/WRITER-1.5602964 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Zaha Hassan {{!}} Al Jazeera News {{!}} Today's latest from Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/author/zaha_hassan_180726142845048 |access-date=2021-05-18 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref> ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ [[ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ.ਸੀ.|ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਡੀਸੀ]], ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। == ਕਰੀਅਰ == ਜ਼ਾਹਾ ਨੇ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ [[ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ|ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ]] ਅਤੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਪੂਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ [[ਬੀਏ|ਬੀ.ਏ.]] ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਜੇਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਵਿਲੇਮੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਲਾਅ ਤੋਂ ਪਾਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਐਲਐਲਐਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref name=":2">{{Cite web |title=Zaha Hassan |url=https://carnegieendowment.org/experts/1654 |access-date=2021-05-18 |website=Carnegie Endowment for International Peace |language=en |archive-date=2021-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210813171636/https://carnegieendowment.org/experts/1654 |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ਫ਼ਲਸਤੀਨ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਇਜ਼ਰਾਈਲ-ਫ਼ਲਸਤੀਨ ਸੰਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਆਪਕ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name=":0"/><ref>{{Citation |title=Trump's Middle East Plan: Zaha Hassan, Visiting Fellow at Carnegie Endowment |url=https://www.youtube.com/watch?v=V8Y9YSNjUuw |language=en |access-date=2021-05-18}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ-ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਦੁਆਰਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਵੀ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Muasher |first=Zaha Hassan, Daniel Levy, Hallaamal Keir, Marwan |last2=Muasher |first2=Zaha Hassan, Daniel Levy, Hallaamal Keir, Marwan |title=Breaking the Israel-Palestine Status Quo |url=https://carnegieendowment.org/2021/04/19/breaking-israel-palestine-status-quo-pub-84167 |access-date=2021-05-18 |website=Carnegie Endowment for International Peace |language=en}}</ref> ਉਸ ਨੇ 2010 ਅਤੇ 2012 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਫ਼ਲਸਤੀਨ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਟੀਮ ਦੀ ਇੱਕ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਅਤੇ ਸੀਨੀਅਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਦੋਂ ਫ਼ਲਸਤੀਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਵਿੱਚ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Zaha Hassan |url=https://al-shabaka.org/profiles/zaha-hassan/ |access-date=2021-05-18 |website=Al-Shabaka |language=en-US}}</ref> ਉਸ ਨੇ 2011 ਅਤੇ 2012 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੋਜੀ ਵਾਰਤਾ ਵਿੱਚ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਮੰਡਲ ਦੀ ਇੱਕ ਅਟੁੱਟ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜੋ ਕਿ ਕੁਆਰਟਰ ਦੁਆਰਾ ਸਪਾਂਸਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name=":1"/> ਉਹ ਅਕਸਰ ਟਰੈਕ II ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਾਰਤਾ ਅਤੇ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਨੀਤੀ ਨੈੱਟਵਰਕ, ਅਲ ਸ਼ਬਾਕਾ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਲਡ ਪੈਲੇਸਟਾਈਨ ਦੇ ਬੋਰਡ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਫ਼ਲਸਤੀਨ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਾਰੇ ਭਾਵੁਕ ਸਮਰਥਕਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਭਾਈਚਾਰਾ ਹੈ। ਉਹ ''ਅਲ ਜਜ਼ੀਰਾ'', ''ਸੀਐਨਐਨ'', ''[[ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼]]'', ''ਡੇਟਰੋਇਟ ਨਿਊਜ਼'', <nowiki><i id="mwPg">ਸੈਲੂਨ</i></nowiki> ਅਤੇ ''ਦ ਓਰੇਗੋਨਿਅਨ'' ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਹਿਸ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਸਿਆਸੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਕਾਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Zaha Hassan |url=http://newamerica.org/our-people/zaha-hassan/ |access-date=2021-05-18 |website=New America |language=en}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਹ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਅਖਬਾਰਾਂ ''ਹਿੱਲ'' ਅਤੇ ''ਹਾਰੇਟਜ਼'' ਵਿਚ ਵੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref name=":2"/> ਹਸਨ ਇੱਕ ਕਾਰਕੁਨ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਮਈ 2021 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਅਤੇ ਫ਼ਲਸਤੀਨ ਦਰਮਿਆਨ ਤਣਾਅ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪਹੁੰਚਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ।<ref>{{Cite web |last=Tharoor |first=Salih Booker, Khaled Elgindy, Lara Friedman, Marwan Muasher, Zaha Hassan, Daniel Levy, Ishaan |last2=Tharoor |first2=Salih Booker, Khaled Elgindy, Lara Friedman, Marwan Muasher, Zaha Hassan, Daniel Levy, Ishaan |title=A New U.S. Approach to Israel-Palestine |url=https://carnegieendowment.org/2021/04/20/new-u.s.-approach-to-israel-palestine-event-7592 |access-date=2021-05-18 |website=Carnegie Endowment for International Peace |language=en}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Google Scholar ID|id=lldnkKcAAAAJ&hl}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਿਲਾ ਵਕੀਲ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਔਰਤ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਮਹਿਲਾ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] i18btjjumy9iyzycbdumsh7kygrm6fk 0 178088 840576 839377 2026-06-09T19:21:12Z IvanScrooge98 14422 /* */ +image 840576 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ਰਾਂਡਾ ਅਬਦੇਲ-ਫਤਾਹ | image = Randa Abdel-Fattah (cropped).jpg | image_size = | alt = | caption = 2026 | pseudonym = | birth_name = | birth_date = {{Birth year and age|1979}} | birth_place = [[ਸਿਡਨੀ]], [[ਨਿਊ ਸਾਊਥ ਵੇਲਜ਼]], ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ | occupation = ਲੇਖਕ, ਵਕੀਲ | nationality = | citizenship = | education = | alma_mater = ਮੈਲਬਰਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ | period = | genre = ਗਲਪ, ਸਕੂਲ ਸਟੋਰੀ | subject = [[ਇਸਲਾਮੋਫ਼ੋਬੀਆ]], [[ਇਸਲਾਮ]], [[ਮੁਸਲਿਮ]] | movement = | notable_works = ''Does My Head Look Big in This?'' | spouse = | partner = | children = 4 | relatives = | awards = [[ਕੈਥਲੀਨ ਮਿਚੇਲ ਇਨਾਮ]] | signature = | signature_alt = | website = {{URL|randaabdelfattah.com}} }} '''ਰਾਂਡਾ ਅਬਦੇਲ-ਫਤਾਹ''' (ਜਨਮ 1979) ਗਲਪ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਗਲਪ ਦੀ ਇੱਕ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ ਹੈ, 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ, ''ਡਜ਼ ਮਾਈ ਹੈੱਡ ਲੁੱਕ ਬਿੱਗ ਇਨ ਦਿਸ?'' , 2005 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ''ਕਮਿੰਗ ਆਫ਼ ਏਜ ਇਨ ਦ ਵਾਰ ਔਨ ਟੈਰਰ'' 2021 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਅਬਦੇਲ-ਫਤਾਹ ਦਾ ਜਨਮ 1979 ਵਿੱਚ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਅਤੇ ਮਿਸਰੀ ਵਿਰਾਸਤ [[ਸਿਡਨੀ]], [[ਨਿਊ ਸਾਊਥ ਵੇਲਜ਼]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=15 October 2020 |title=Randa Abdel-Fattah |url=https://www.austlit.edu.au/austlit/page/A90134 |access-date=15 May 2023 |website=AustLit: Discover Australian Stories }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਉਹ [[ਮੈਲਬਰਨ]], [[ਵਿਕਟੋਰੀਆ (ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ)|ਵਿਕਟੋਰੀਆ]] ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇੱਕ [[ਕੈਥੋਲਿਕ ਗਿਰਜਾਘਰ|ਕੈਥੋਲਿਕ]] ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਫਿਰ [[King Khalid Islamic College|ਕਿੰਗ ਖਾਲਿਦ ਇਸਲਾਮਿਕ ਕਾਲਜ]] ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ "ਨਾਵਲ", [[ਰਵਾਲਡ ਡਾਹਲ|ਰੋਲਡ ਡਾਹਲ]] ਦੇ ''ਮਾਟਿਲਡਾ'' 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ, ਲਿਖਿਆ ਜਦੋਂ ਉਹ ਛੇਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਲਗਭਗ 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ''ਡਜ਼ ਮਾਈ ਹੈਡ ਲੁੱਕ ਬਿੱਗ ਇਨ ਦਿਸ ?''ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਡਰਾਫਟ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=January 2023}} ਅਬਦੇਲ-ਫਤਾਹ ਨੇ ਮੈਲਬਰਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ [[ਬੀਏ|ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ]] ਅਤੇ ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਲਾਅ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=15 October 2020 |title=Randa Abdel-Fattah |url=https://www.austlit.edu.au/austlit/page/A90134 |access-date=15 May 2023 |website=AustLit: Discover Australian Stories }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.austlit.edu.au/austlit/page/A90134 "Randa Abdel-Fattah"]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''AustLit: Discover Australian Stories''. 15 October 2020<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 May</span> 2023</span>.</cite></ref> ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਹ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਦੀ ਇਸਲਾਮਿਕ ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ ਮੀਡੀਆ ਸੰਪਰਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੀ, ਇੱਕ ਭੂਮਿਕਾ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਲਈ ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਮੀਡੀਆ ਅਦਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite web |date= |title=Panelist: Randa Abdel-Fattah |url=http://www.abc.net.au/tv/qanda/txt/s3055917.htm |access-date=14 March 2015 |website=[[Q&A (Australian talk show)|Q&A]] |publisher=[[ABC (Australian TV channel)|ABC TV]] |location=Australia}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਇਸਲਾਮੋਫ਼ੋਬੀਆ|ਇਸਲਾਮੋਫ਼ੋਬੀਆ]] ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਥੀਸਿਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਪੀਐਚ.ਡੀ. ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। == ਕਰੀਅਰ == ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 'ਤੇ, ਉਹ ਇਸ 'ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ: ''ਇਨਸਾਈਟ'' ( ਐਸਬੀਐਸ ), ''ਫਸਟ ਟਯੂਜ਼ਡੇ ਬੁੱਕ ਕਲੱਬ'' ( ਏਬੀਸੀ ), ''ਕਿਊ ਐਂਡ ਏ'' (ਏਬੀਸੀ ਟੀਵੀ),<ref>{{Cite web |date= |title=Panelist: Randa Abdel-Fattah |url=http://www.abc.net.au/tv/qanda/txt/s3055917.htm |access-date=14 March 2015 |website=[[Q&A (Australian talk show)|Q&A]] |publisher=[[ABC (Australian TV channel)|ABC TV]] |location=Australia}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.abc.net.au/tv/qanda/txt/s3055917.htm "Panelist: Randa Abdel-Fattah"]. ''[[ਸਵਾਲ ਅਤੇ ਜਵਾਬ (ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਟਾਕ ਸ਼ੋਅ)|Q&A]]''. Australia: [[ABC (ਆਸਟਰੇਲੀਅਨ ਟੀਵੀ ਚੈਨਲ)|ABC TV]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 March</span> 2015</span>.</cite></ref> ''ਸਨਰਾਈਜ਼'' ( ਸੈਵਨ ਨੈੱਟਵਰਕ ) ਅਤੇ ''9 ਏ.ਐਮ,'' ( ਨੈੱਟਵਰਕ ਟੈਨ ) ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=November 2023}} ਅਬਦੇਲ-ਫਤਾਹ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ [[ਨਾਰੀਵਾਦ|ਨਾਰੀਵਾਦੀ]] ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਉੱਤੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਲੇਖ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਉਹ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਪਹਿਨਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Abdel-Fattah |first=Randa |date=April 29, 2013 |title=Ending oppression in the Middle East: A Muslim feminist call to arms |url=http://www.abc.net.au/religion/articles/2013/04/29/3747543.htm |access-date=March 11, 2019 |publisher=ABC: Religion and Ethics}}</ref><ref>{{Cite web |last=Liew |first=Stephanie |date=March 6, 2015 |title=Subtle Racism Is 'More Problematic' In Australia |url=http://themusic.com.au/interviews/all/2015/03/06/randa-abdel-fattah |archive-url=https://web.archive.org/web/20150312093148/http://themusic.com.au/interviews/all/2015/03/06/randa-abdel-fattah/ |archive-date=March 12, 2015 |access-date=March 11, 2019 |publisher=The Music: Culture: Interviews}}</ref> == ਇਨਾਮ == ''ਕਮਿੰਗ ਆਫ਼ ਏਜ ਇਨ ਦ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਉਮਰ ਦੇ ਆਉਣ ਨੂੰ'' 2022 ਦੇ ਵਿਕਟੋਰੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਦੇ ਗੈਰ-ਕਲਪਨਾ ਲਈ ਇਨਾਮ ਲਈ ਸ਼ਾਰਟਲਿਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ,<ref>{{Cite web |last= |date=2021-12-07 |title=VPLAs 2022 shortlists announced |url=https://www.booksandpublishing.com.au/articles/2021/12/07/207323/vpla-2022-shortlists-announced/ |access-date=2021-12-07 |website=Books+Publishing |language=en-AU}}</ref> NSW ਪ੍ਰੀਮੀਅਰਜ਼ ਲਿਟਰੇਰੀ ਅਵਾਰਡਜ਼ ਮਲਟੀਕਲਚਰਲ NSW ਅਵਾਰਡ,<ref>{{Cite web |last= |date=2022-04-05 |title=NSW Premier's Literary Awards 2022 shortlists announced |url=https://www.booksandpublishing.com.au/articles/2022/04/05/212651/nsw-premiers-literary-awards-2022-shortlists-announced/ |access-date=2022-04-05 |website=Books+Publishing |language=en-AU}}</ref> ਅਤੇ ਸਟੈਲਾ ਇਨਾਮ ਲਈ ਲੰਮੀ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=2022-02-28 |title=The Stella Prize longlist 2022 |url=https://www.readings.com.au/news/the-stella-prize-longlist-2022?fbclid=IwAR1HxgJIOFnjX3KDKxxH0U6N9Y2gJX3jdhIajFnSJ55AKrpU37vfPSV5bgQ |access-date=2022-02-28 |website=Readings |language=en}}</ref> ''11 ਵਰਡਜ਼ ਫਾਰ ਲਵ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ'' ਬਾਲ ਇਨਾਮ, 2023 ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸਾਹਿਤ ਇਨਾਮ ਲਈ ਸ਼ਾਰਟਲਿਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=2023-10-26 |title=Prime Minister’s Literary Awards 2023 shortlists announced |url=https://www.booksandpublishing.com.au/articles/2023/10/26/239949/prime-ministers-literary-awards-2023-shortlists-announced/ |access-date=2023-10-26 |publisher=Books+Publishing}}</ref> == ਹੋਰ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ == ਅਬਦੇਲ-ਫਤਾਹ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਵਕੀਲ ਹੈ ਅਤੇ ਯੂਨਿਟੀ ਪਾਰਟੀ (ਨਾਅਰਾ: ਸੇਅ ਨੋ ਟੂ''ਪੌਲੀਨ ਹੈਨਸਨ) ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ 1998'' ਦੀਆਂ ਸੰਘੀ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਅੰਤਰ-ਧਰਮ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੈੱਟਵਰਕਾਂ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਰੋਤ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਵੈ-ਇੱਛਤ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ: ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਅਰਬੀ ਕੌਂਸਲ, ਵਿਕਟੋਰੀਅਨ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਰੋਤ ਕੇਂਦਰ, ਇਸਲਾਮਿਕ ਵੂਮੈਨ ਵੈਲਫੇਅਰ ਕੌਂਸਲ, ਅਤੇ ਅਸਾਇਲਮ ਸੀਕਰ ਰਿਸੋਰਸ ਸੈਂਟਰ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date= |title=Panelist: Randa Abdel-Fattah |url=http://www.abc.net.au/tv/qanda/txt/s3055917.htm |access-date=14 March 2015 |website=[[Q&A (Australian talk show)|Q&A]] |publisher=[[ABC (Australian TV channel)|ABC TV]] |location=Australia}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.abc.net.au/tv/qanda/txt/s3055917.htm "Panelist: Randa Abdel-Fattah"]. ''[[ਸਵਾਲ ਅਤੇ ਜਵਾਬ (ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਟਾਕ ਸ਼ੋਅ)|Q&A]]''. Australia: [[ABC (ਆਸਟਰੇਲੀਅਨ ਟੀਵੀ ਚੈਨਲ)|ABC TV]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 March</span> 2015</span>.</cite></ref> ਅਬਦੇਲ-ਫਤਾਹ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਨਿਊ ਸਾਊਥ ਵੇਲਜ਼ ਯੰਗ ਲਾਇਰਜ਼ ਫਾਰ ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਰਹੀ।<ref>{{Cite web |date=15 October 2020 |title=Randa Abdel-Fattah |url=https://www.austlit.edu.au/austlit/page/A90134 |access-date=15 May 2023 |website=AustLit: Discover Australian Stories }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.austlit.edu.au/austlit/page/A90134 "Randa Abdel-Fattah"]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''AustLit: Discover Australian Stories''. 15 October 2020<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 May</span> 2023</span>.</cite></ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਅਬਦੇਲ-ਫਤਾਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਚਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ [[ਸਿਡਨੀ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date= |title=Panelist: Randa Abdel-Fattah |url=http://www.abc.net.au/tv/qanda/txt/s3055917.htm |access-date=14 March 2015 |website=[[Q&A (Australian talk show)|Q&A]] |publisher=[[ABC (Australian TV channel)|ABC TV]] |location=Australia}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.abc.net.au/tv/qanda/txt/s3055917.htm "Panelist: Randa Abdel-Fattah"]. ''[[ਸਵਾਲ ਅਤੇ ਜਵਾਬ (ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਟਾਕ ਸ਼ੋਅ)|Q&A]]''. Australia: [[ABC (ਆਸਟਰੇਲੀਅਨ ਟੀਵੀ ਚੈਨਲ)|ABC TV]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 March</span> 2015</span>.</cite></ref> == ਕੰਮ == * ''Does My Head Look Big in This?'' (2005) * ''Ten Things I Hate About Me'' (2006) * ''Where The Streets Had A Name'' (2008) * ''Noah's Law'' (2010) * ''The Friendship Matchmaker'' (2011) * ''The Friendship Matchmaker Goes Undercover'' (2012) * ''No Sex in the City'' (2012) * ''The Lines We Cross'' (2016) * ''When Mina Met Michael'' (2016) * "Australian Muslim Voices on Islamophobia, Race and the 'War on Terror'" (Bibliography, ''Meanjin Quarterly'', 9 April 2019)<ref>{{Cite journal|date=9 April 2019|title=Australian Muslim Voices on Islamophobia, Race and the 'War on Terror'|url=https://meanjin.com.au/blog/australian-muslim-voices-on-islamophobia-race-and-the-war-on-terror/|journal=Meanjin Quarterly|access-date=10 April 2019|quote=This bibliography collates a sample of op-eds, commentary, radio and TV interviews, podcasts and spoken word performances created and authored by Australian Muslims on the subject of Islamophobia, race and ‘the War on Terror’ from the early 2000s to now.}}</ref> * ''Arab Australian Other: Stories on Race and Identity'', co-editor with Sara Saleh (2019) * ''Coming of Age in the War on Terror'', (2021) * ''Maku'' (children's fiction, co-authored with Meyne Wyatt, 2022)<ref>{{Cite web |date=29 March 2022 |title=Maku |url=https://www.austlit.edu.au/austlit/page/23667753 |access-date=15 May 2023 |website=[[AustLit]] }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''11 Words for Love'' (illustrated by Maxine Beneba Clarke, 2022)<ref>{{Cite web |date=2022-07-12 |title=11 Words for Love (Randa Abdel-Fattah, illus by Maxine Beneba Clarke, Lothian) |url=https://www.booksandpublishing.com.au/articles/2022/07/12/217206/11-words-for-love-randa-abdel-fattah-illus-by-maxine-beneba-clarke-lothian/ |access-date=2023-10-26 |publisher=Books+Publishing}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://researchers.mq.edu.au/en/persons/randa-abdel-fattah Randa Abdel-Fattah: Profile] at Macquarie University [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1979]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਔਰਤ ਲੇਖਕ]] 7ljddj6jfdcfxk8zp14i47c387zc1am 840577 840576 2026-06-09T19:21:43Z IvanScrooge98 14422 /* */ 840577 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ਰਾਂਡਾ ਅਬਦੇਲ-ਫਤਾਹ | image = Randa Abdel-Fattah (cropped).jpg | image_size = | alt = | caption = 2026 | pseudonym = | birth_name = | birth_date = {{Birth date and age|1979|6|6}} | birth_place = [[ਸਿਡਨੀ]], [[ਨਿਊ ਸਾਊਥ ਵੇਲਜ਼]], ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ | occupation = ਲੇਖਕ, ਵਕੀਲ | nationality = | citizenship = | education = | alma_mater = ਮੈਲਬਰਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ | period = | genre = ਗਲਪ, ਸਕੂਲ ਸਟੋਰੀ | subject = [[ਇਸਲਾਮੋਫ਼ੋਬੀਆ]], [[ਇਸਲਾਮ]], [[ਮੁਸਲਿਮ]] | movement = | notable_works = ''Does My Head Look Big in This?'' | spouse = | partner = | children = 4 | relatives = | awards = [[ਕੈਥਲੀਨ ਮਿਚੇਲ ਇਨਾਮ]] | signature = | signature_alt = | website = {{URL|randaabdelfattah.com}} }} '''ਰਾਂਡਾ ਅਬਦੇਲ-ਫਤਾਹ''' (ਜਨਮ 1979) ਗਲਪ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਗਲਪ ਦੀ ਇੱਕ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ ਹੈ, 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ, ''ਡਜ਼ ਮਾਈ ਹੈੱਡ ਲੁੱਕ ਬਿੱਗ ਇਨ ਦਿਸ?'' , 2005 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ''ਕਮਿੰਗ ਆਫ਼ ਏਜ ਇਨ ਦ ਵਾਰ ਔਨ ਟੈਰਰ'' 2021 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਅਬਦੇਲ-ਫਤਾਹ ਦਾ ਜਨਮ 1979 ਵਿੱਚ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਅਤੇ ਮਿਸਰੀ ਵਿਰਾਸਤ [[ਸਿਡਨੀ]], [[ਨਿਊ ਸਾਊਥ ਵੇਲਜ਼]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=15 October 2020 |title=Randa Abdel-Fattah |url=https://www.austlit.edu.au/austlit/page/A90134 |access-date=15 May 2023 |website=AustLit: Discover Australian Stories }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਉਹ [[ਮੈਲਬਰਨ]], [[ਵਿਕਟੋਰੀਆ (ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ)|ਵਿਕਟੋਰੀਆ]] ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇੱਕ [[ਕੈਥੋਲਿਕ ਗਿਰਜਾਘਰ|ਕੈਥੋਲਿਕ]] ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਫਿਰ [[King Khalid Islamic College|ਕਿੰਗ ਖਾਲਿਦ ਇਸਲਾਮਿਕ ਕਾਲਜ]] ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ "ਨਾਵਲ", [[ਰਵਾਲਡ ਡਾਹਲ|ਰੋਲਡ ਡਾਹਲ]] ਦੇ ''ਮਾਟਿਲਡਾ'' 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ, ਲਿਖਿਆ ਜਦੋਂ ਉਹ ਛੇਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਲਗਭਗ 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ''ਡਜ਼ ਮਾਈ ਹੈਡ ਲੁੱਕ ਬਿੱਗ ਇਨ ਦਿਸ ?''ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਡਰਾਫਟ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=January 2023}} ਅਬਦੇਲ-ਫਤਾਹ ਨੇ ਮੈਲਬਰਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ [[ਬੀਏ|ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ]] ਅਤੇ ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਲਾਅ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=15 October 2020 |title=Randa Abdel-Fattah |url=https://www.austlit.edu.au/austlit/page/A90134 |access-date=15 May 2023 |website=AustLit: Discover Australian Stories }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.austlit.edu.au/austlit/page/A90134 "Randa Abdel-Fattah"]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''AustLit: Discover Australian Stories''. 15 October 2020<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 May</span> 2023</span>.</cite></ref> ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਹ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਦੀ ਇਸਲਾਮਿਕ ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ ਮੀਡੀਆ ਸੰਪਰਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੀ, ਇੱਕ ਭੂਮਿਕਾ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਲਈ ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਮੀਡੀਆ ਅਦਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite web |date= |title=Panelist: Randa Abdel-Fattah |url=http://www.abc.net.au/tv/qanda/txt/s3055917.htm |access-date=14 March 2015 |website=[[Q&A (Australian talk show)|Q&A]] |publisher=[[ABC (Australian TV channel)|ABC TV]] |location=Australia}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਇਸਲਾਮੋਫ਼ੋਬੀਆ|ਇਸਲਾਮੋਫ਼ੋਬੀਆ]] ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਥੀਸਿਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਪੀਐਚ.ਡੀ. ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। == ਕਰੀਅਰ == ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 'ਤੇ, ਉਹ ਇਸ 'ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ: ''ਇਨਸਾਈਟ'' ( ਐਸਬੀਐਸ ), ''ਫਸਟ ਟਯੂਜ਼ਡੇ ਬੁੱਕ ਕਲੱਬ'' ( ਏਬੀਸੀ ), ''ਕਿਊ ਐਂਡ ਏ'' (ਏਬੀਸੀ ਟੀਵੀ),<ref>{{Cite web |date= |title=Panelist: Randa Abdel-Fattah |url=http://www.abc.net.au/tv/qanda/txt/s3055917.htm |access-date=14 March 2015 |website=[[Q&A (Australian talk show)|Q&A]] |publisher=[[ABC (Australian TV channel)|ABC TV]] |location=Australia}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.abc.net.au/tv/qanda/txt/s3055917.htm "Panelist: Randa Abdel-Fattah"]. ''[[ਸਵਾਲ ਅਤੇ ਜਵਾਬ (ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਟਾਕ ਸ਼ੋਅ)|Q&A]]''. Australia: [[ABC (ਆਸਟਰੇਲੀਅਨ ਟੀਵੀ ਚੈਨਲ)|ABC TV]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 March</span> 2015</span>.</cite></ref> ''ਸਨਰਾਈਜ਼'' ( ਸੈਵਨ ਨੈੱਟਵਰਕ ) ਅਤੇ ''9 ਏ.ਐਮ,'' ( ਨੈੱਟਵਰਕ ਟੈਨ ) ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=November 2023}} ਅਬਦੇਲ-ਫਤਾਹ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ [[ਨਾਰੀਵਾਦ|ਨਾਰੀਵਾਦੀ]] ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਉੱਤੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਲੇਖ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਉਹ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਪਹਿਨਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Abdel-Fattah |first=Randa |date=April 29, 2013 |title=Ending oppression in the Middle East: A Muslim feminist call to arms |url=http://www.abc.net.au/religion/articles/2013/04/29/3747543.htm |access-date=March 11, 2019 |publisher=ABC: Religion and Ethics}}</ref><ref>{{Cite web |last=Liew |first=Stephanie |date=March 6, 2015 |title=Subtle Racism Is 'More Problematic' In Australia |url=http://themusic.com.au/interviews/all/2015/03/06/randa-abdel-fattah |archive-url=https://web.archive.org/web/20150312093148/http://themusic.com.au/interviews/all/2015/03/06/randa-abdel-fattah/ |archive-date=March 12, 2015 |access-date=March 11, 2019 |publisher=The Music: Culture: Interviews}}</ref> == ਇਨਾਮ == ''ਕਮਿੰਗ ਆਫ਼ ਏਜ ਇਨ ਦ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਉਮਰ ਦੇ ਆਉਣ ਨੂੰ'' 2022 ਦੇ ਵਿਕਟੋਰੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਦੇ ਗੈਰ-ਕਲਪਨਾ ਲਈ ਇਨਾਮ ਲਈ ਸ਼ਾਰਟਲਿਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ,<ref>{{Cite web |last= |date=2021-12-07 |title=VPLAs 2022 shortlists announced |url=https://www.booksandpublishing.com.au/articles/2021/12/07/207323/vpla-2022-shortlists-announced/ |access-date=2021-12-07 |website=Books+Publishing |language=en-AU}}</ref> NSW ਪ੍ਰੀਮੀਅਰਜ਼ ਲਿਟਰੇਰੀ ਅਵਾਰਡਜ਼ ਮਲਟੀਕਲਚਰਲ NSW ਅਵਾਰਡ,<ref>{{Cite web |last= |date=2022-04-05 |title=NSW Premier's Literary Awards 2022 shortlists announced |url=https://www.booksandpublishing.com.au/articles/2022/04/05/212651/nsw-premiers-literary-awards-2022-shortlists-announced/ |access-date=2022-04-05 |website=Books+Publishing |language=en-AU}}</ref> ਅਤੇ ਸਟੈਲਾ ਇਨਾਮ ਲਈ ਲੰਮੀ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=2022-02-28 |title=The Stella Prize longlist 2022 |url=https://www.readings.com.au/news/the-stella-prize-longlist-2022?fbclid=IwAR1HxgJIOFnjX3KDKxxH0U6N9Y2gJX3jdhIajFnSJ55AKrpU37vfPSV5bgQ |access-date=2022-02-28 |website=Readings |language=en}}</ref> ''11 ਵਰਡਜ਼ ਫਾਰ ਲਵ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ'' ਬਾਲ ਇਨਾਮ, 2023 ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸਾਹਿਤ ਇਨਾਮ ਲਈ ਸ਼ਾਰਟਲਿਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=2023-10-26 |title=Prime Minister’s Literary Awards 2023 shortlists announced |url=https://www.booksandpublishing.com.au/articles/2023/10/26/239949/prime-ministers-literary-awards-2023-shortlists-announced/ |access-date=2023-10-26 |publisher=Books+Publishing}}</ref> == ਹੋਰ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ == ਅਬਦੇਲ-ਫਤਾਹ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਵਕੀਲ ਹੈ ਅਤੇ ਯੂਨਿਟੀ ਪਾਰਟੀ (ਨਾਅਰਾ: ਸੇਅ ਨੋ ਟੂ''ਪੌਲੀਨ ਹੈਨਸਨ) ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ 1998'' ਦੀਆਂ ਸੰਘੀ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਅੰਤਰ-ਧਰਮ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੈੱਟਵਰਕਾਂ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਰੋਤ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਵੈ-ਇੱਛਤ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ: ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਅਰਬੀ ਕੌਂਸਲ, ਵਿਕਟੋਰੀਅਨ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਰੋਤ ਕੇਂਦਰ, ਇਸਲਾਮਿਕ ਵੂਮੈਨ ਵੈਲਫੇਅਰ ਕੌਂਸਲ, ਅਤੇ ਅਸਾਇਲਮ ਸੀਕਰ ਰਿਸੋਰਸ ਸੈਂਟਰ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date= |title=Panelist: Randa Abdel-Fattah |url=http://www.abc.net.au/tv/qanda/txt/s3055917.htm |access-date=14 March 2015 |website=[[Q&A (Australian talk show)|Q&A]] |publisher=[[ABC (Australian TV channel)|ABC TV]] |location=Australia}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.abc.net.au/tv/qanda/txt/s3055917.htm "Panelist: Randa Abdel-Fattah"]. ''[[ਸਵਾਲ ਅਤੇ ਜਵਾਬ (ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਟਾਕ ਸ਼ੋਅ)|Q&A]]''. Australia: [[ABC (ਆਸਟਰੇਲੀਅਨ ਟੀਵੀ ਚੈਨਲ)|ABC TV]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 March</span> 2015</span>.</cite></ref> ਅਬਦੇਲ-ਫਤਾਹ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਨਿਊ ਸਾਊਥ ਵੇਲਜ਼ ਯੰਗ ਲਾਇਰਜ਼ ਫਾਰ ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਰਹੀ।<ref>{{Cite web |date=15 October 2020 |title=Randa Abdel-Fattah |url=https://www.austlit.edu.au/austlit/page/A90134 |access-date=15 May 2023 |website=AustLit: Discover Australian Stories }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.austlit.edu.au/austlit/page/A90134 "Randa Abdel-Fattah"]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''AustLit: Discover Australian Stories''. 15 October 2020<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 May</span> 2023</span>.</cite></ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਅਬਦੇਲ-ਫਤਾਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਚਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ [[ਸਿਡਨੀ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date= |title=Panelist: Randa Abdel-Fattah |url=http://www.abc.net.au/tv/qanda/txt/s3055917.htm |access-date=14 March 2015 |website=[[Q&A (Australian talk show)|Q&A]] |publisher=[[ABC (Australian TV channel)|ABC TV]] |location=Australia}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.abc.net.au/tv/qanda/txt/s3055917.htm "Panelist: Randa Abdel-Fattah"]. ''[[ਸਵਾਲ ਅਤੇ ਜਵਾਬ (ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਟਾਕ ਸ਼ੋਅ)|Q&A]]''. Australia: [[ABC (ਆਸਟਰੇਲੀਅਨ ਟੀਵੀ ਚੈਨਲ)|ABC TV]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 March</span> 2015</span>.</cite></ref> == ਕੰਮ == * ''Does My Head Look Big in This?'' (2005) * ''Ten Things I Hate About Me'' (2006) * ''Where The Streets Had A Name'' (2008) * ''Noah's Law'' (2010) * ''The Friendship Matchmaker'' (2011) * ''The Friendship Matchmaker Goes Undercover'' (2012) * ''No Sex in the City'' (2012) * ''The Lines We Cross'' (2016) * ''When Mina Met Michael'' (2016) * "Australian Muslim Voices on Islamophobia, Race and the 'War on Terror'" (Bibliography, ''Meanjin Quarterly'', 9 April 2019)<ref>{{Cite journal|date=9 April 2019|title=Australian Muslim Voices on Islamophobia, Race and the 'War on Terror'|url=https://meanjin.com.au/blog/australian-muslim-voices-on-islamophobia-race-and-the-war-on-terror/|journal=Meanjin Quarterly|access-date=10 April 2019|quote=This bibliography collates a sample of op-eds, commentary, radio and TV interviews, podcasts and spoken word performances created and authored by Australian Muslims on the subject of Islamophobia, race and ‘the War on Terror’ from the early 2000s to now.}}</ref> * ''Arab Australian Other: Stories on Race and Identity'', co-editor with Sara Saleh (2019) * ''Coming of Age in the War on Terror'', (2021) * ''Maku'' (children's fiction, co-authored with Meyne Wyatt, 2022)<ref>{{Cite web |date=29 March 2022 |title=Maku |url=https://www.austlit.edu.au/austlit/page/23667753 |access-date=15 May 2023 |website=[[AustLit]] }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''11 Words for Love'' (illustrated by Maxine Beneba Clarke, 2022)<ref>{{Cite web |date=2022-07-12 |title=11 Words for Love (Randa Abdel-Fattah, illus by Maxine Beneba Clarke, Lothian) |url=https://www.booksandpublishing.com.au/articles/2022/07/12/217206/11-words-for-love-randa-abdel-fattah-illus-by-maxine-beneba-clarke-lothian/ |access-date=2023-10-26 |publisher=Books+Publishing}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://researchers.mq.edu.au/en/persons/randa-abdel-fattah Randa Abdel-Fattah: Profile] at Macquarie University [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1979]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਔਰਤ ਲੇਖਕ]] oq6yddm43hl6vas2gxyij9a7rvh9fgq 0 184330 840592 835351 2026-06-10T03:53:05Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840592 wikitext text/x-wiki ਕਲਾਬੁਸ਼ਨਾ '''ਨੇਥਾਲੀ ਵਾਇਲੇਟ ਨਾਨਾਯਕਰਾ''' (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: '''Nethalie Violet Nanayakkara;''' ਜਨਮ 26 ਦਸੰਬਰ 1934 [[:si:නෙතලි නානායක්කාර|නෙතලි නානායක්කාර]] ) [ਸਿੰਘਲਾ]), ਜੋ ਕਿ '''ਨੇਥਾਲੀ ਨਾਨਾਯੱਕਰਾ''' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੀ ਇੱਕ [[ਅਦਾਕਾਰ|ਅਦਾਕਾਰਾ]] ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Nethalie Nanayakkara filmography |url=https://www.films.lk/sinhala-cinema-artist-nethali-nanayakkara-488.html |access-date=12 February 2020 |publisher=Sinhala Cinema Database |archive-date=19 ਜਨਵਰੀ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200119002052/http://films.lk/sinhala-cinema-artist-nethali-nanayakkara-488.html |url-status=dead }}</ref> ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਡਰਾਮਾ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਨਾਨਾਯੱਕਰਾ ਨੇ ਛੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੰਬੇ ਕੈਰੀਅਰ ਵਿੱਚ 140 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀਰੀਅਲ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਹਨ।<ref name="nethalie">{{Cite web |title=The voice actress came out with a humor |url=http://archives.dinamina.lk/2011/12/23/_art.asp?fn=f1112233 |access-date=12 February 2020 |publisher=Dinamina }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਨਾਨਾਯੱਕਰਾ ਨੇ 1955 ਤੋਂ ਰੇਡੀਓ ਸੀਲੋਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰੇਡੀਓ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=When I was little, I was a naughty girl |url=http://www.saaravita.lk/ape_sindu/611006/අම්මෝ-පුංචි-කාලේ-මං-මහා-දඟ |access-date=12 February 2020 |publisher=Saaravita}}</ref> ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਐਚਡੀ ਵਿਜੇਦਾਸਾ ਦੇ ''ਵਿਹਿਲੂ ਥਹਾਲੂ'' ਦੇ ਰੇਡੀਓ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰੇਡੀਓ ਨਾਟਕ ''ਸਮੁੰਦਰ ਦੇਵੀ'' ਸੀ।<ref name="nana">{{Cite web |title=Our radio artist Nethalie |url=http://www.saaravita.lk/latest_news/565762/බිනරමලී-චිත‍්‍රපටයෙ-ස්වර්ණාට-දුන්නෙ-මගේ-හඬ- |access-date=12 February 2020 |publisher=Saaravita}}</ref> ਉਹ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਮਿਲੀ, ਜਿੱਥੇ ਵੈਲੀ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ ਡਰਾਮੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ।<ref>{{Cite web |title=Star couples |url=http://www.deshaya.lk/article/52/%E0%B7%84%E0%B6%AF%E0%B7%83%E0%B6%BB/3986/%E0%B6%AD%E0%B6%BB%E0%B7%94-%E0%B6%A2%E0%B7%9D%E0%B6%A9%E0%B7%94---04 |access-date=12 February 2020 |publisher=Deshaya |archive-date=16 ਜੁਲਾਈ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200716190450/http://www.deshaya.lk/article/52/%E0%B7%84%E0%B6%AF%E0%B7%83%E0%B6%BB/3986/%E0%B6%AD%E0%B6%BB%E0%B7%94-%E0%B6%A2%E0%B7%9D%E0%B6%A9%E0%B7%94---04 |url-status=dead }}</ref><ref name="wally">{{Cite web |date=January 2020 |title=Wally Nanayakkara who wrote Sandakada Pahanaka |url=http://www.sarasaviya.lk/story/2020/01/02/14000/සඳකඩ-පහණ-ලියූ-වොලී |access-date=12 February 2020 |publisher=Sarasaviya}}</ref> ਇਸ ਜੋੜੇ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1962 ਦੇ ਰੇਡੀਓ ਨਾਟਕ ''ਮੁਵਾਨ ਪਲੇਸਾ'' ਵਿੱਚ "ਉੱਕੂ ਬੰਦਾ" ਅਤੇ "ਬਿਨਾਰੀ" ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Tale of Muwan Palessa |url=http://www.lankadeepa.lk/Rasawitha/මවක-නස-බහ-ව-මවනපලසස/57-523173 |access-date=12 February 2020 |publisher=Lankadeepa}}</ref> ਉਸਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਡਰਾਮੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਕੰਪਨੀ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਆਨੰਦ ਸਿਰੀਸੇਨਾ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਇੱਕ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਅਲ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref name="neth">{{Cite web |title=A chat with Nathalie Nanayakkara |url=http://gossip.hirufm.lk/29842/2019/01/nethali-nanayakkara.html |access-date=12 February 2020 |publisher=Hiru FM}}</ref> 2000 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਟੈਲੀਡ੍ਰਾਮਾ ''ਆਸਨੀ ਵਾਸੀ'' ਲਈ ਸਿਗਨਿਸ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਕਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਅਲਾਂ ਲਈ ਡਬਿੰਗ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। === ਚੁਣੇ ਗਏ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਅਲ === * ''ਅਦਾਰਣੀਆ ਚੰਚਲਾ'' <ref>{{Cite web |title=Adaraneeya Chanchala on National Rupavahini |url=http://www.divaina.com/2011/03/18/cineart04.html |access-date=12 February 2020 |publisher=Silumina |archive-date=21 ਮਾਰਚ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110321040117/http://www.divaina.com/2011/03/18/cineart04.html |url-status=dead }}</ref> * ''ਅਦਰੇ ਅਹਸਾ ਥਰਮ'' * ''ਅਸਨਿ ਵਾਸੀ'' * ''ਬੱਤੀ'' * ''ਦੀਨਿਓ'' <ref>{{Cite web |title='Diyaniyo' on Rupavahini from tomorrow |url=http://mirrorcitizen.dailymirror.lk/2015/05/18/diyaniyo-on-rupavahini-from-tomorrow/ |access-date=12 February 2020 |publisher=Daily Mirror |archive-date=9 ਅਗਸਤ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809030923/http://mirrorcitizen.dailymirror.lk/2015/05/18/diyaniyo-on-rupavahini-from-tomorrow/ |url-status=dead }}</ref> * ''ਗਿਰੀਦੇਵੀ'' * ''ਹਾਰਾ ਕੋਟੀਆ'' * ''ਇੰਗਾਮਾਰੁਵਾ'' * ''ਕੂਮਬਿਓ'' <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/sinhala/sri-lanka-43316947|title="This is called the decade of the talented, the decade of the educated is over." - Jehan|work=BBC News සිංහල|access-date=12 February 2020|publisher=BBS Sinhala}}</ref> * ''ਐਥੇ ਗੱਡੀਆਂ ਖੜੀਆਂ ਕਰਨੀਆਂ ਮਨਾਂ ਹਨ'' * ''ਸਕਲਾ ਗੁਰੂ'' 1 ਅਤੇ 2 <ref>{{Cite web |date=3 October 2019 |title=Sakala Guru on National Rupavahini |url=http://www.silumina.lk/2019/10/05/%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B6%B3%E0%B7%94%E0%B6%B1/%E0%B6%86-%E0%B7%80%E0%B6%A9%E0%B7%8F-%E0%B6%86%E0%B6%BA%E0%B7%94-%E0%B6%B6%E0%B7%9D-%E0%B7%80%E0%B7%9A%E0%B7%80%E0%B7%8F-%E0%B7%83%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B6%BD%E0%B7%94-%E0%B6%AF%E0%B7%9D%E0%B7%82-%E0%B6%B1%E0%B7%92%E0%B7%80%E0%B7%8F%E0%B6%BB%E0%B6%AB%E0%B6%BA%E0%B7%92 |access-date=12 February 2020 |publisher=Silumina |archive-date=7 ਅਕਤੂਬਰ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191007043513/http://www.silumina.lk/2019/10/05/%E0%B6%BB%E0%B7%83%E0%B6%B3%E0%B7%94%E0%B6%B1/%E0%B6%86-%E0%B7%80%E0%B6%A9%E0%B7%8F-%E0%B6%86%E0%B6%BA%E0%B7%94-%E0%B6%B6%E0%B7%9D-%E0%B7%80%E0%B7%9A%E0%B7%80%E0%B7%8F-%E0%B7%83%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B6%BD%E0%B7%94-%E0%B6%AF%E0%B7%9D%E0%B7%82-%E0%B6%B1%E0%B7%92%E0%B7%80%E0%B7%8F%E0%B6%BB%E0%B6%AB%E0%B6%BA%E0%B7%92 |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |title='Sakala Guru 2' on the National Television from May 5 |url=http://www.sarasaviya.lk/teledramas/2021/04/29/20314/‘සකලගුරු-2’-මැයි-5-වෙනිදා-සිට-ජාතික-නාළිකාවෙන් |access-date=2021-04-26 |website=Sarasaviya}}</ref> * ''ਸਕਰਮਾ'' <ref>{{Cite web |date=31 March 2021 |title=Sakarma soon on ITN |url=http://www.sarasaviya.lk/teledramas/2021/04/01/20161/සකර්ම-ළඟදීම-ස්වාධීන-රූපවාහිනියෙන් |access-date=2021-04-04 |website=Sarasaviya}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1936]] pypusbpjkr7y9q3nfgb45m80ktyniru 0 190352 840582 836071 2026-06-09T22:41:16Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840582 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਤਾਰੀਨ ਜਹਾਂ | image = Tarin 2018.jpg | caption = 2018 ਵਿਚ ਜਹਾਂ | native_name = তারিন জাহান | native_name_lang = bn | birth_name = ਯਸਮੀਨ ਜਹਾਂ ਤਾਰੀਨ | birth_date = {{birth date and age|df=y|1974|07|26}} | birth_place = [[ਨੋਆਖਲੀ]], ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ | nationality = ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ | occupation = {{hlist|ਅਦਾਕਾਰਾ|ਮਾਡਲ|ਗਾਇਕਾ}} | years_active = 1988–ਵਰਤਮਾਨ | spouse = {{marriage|ਸੋਹੇਲ ਅਰਮਾਨ|2001|2001|end=div}} | awards = }} '''ਯਸਮੀਨ ਜਹਾਂ ਤਾਰੀਨ''' (ਜਨਮ 26 ਜੁਲਾਈ 1974),<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/arts-entertainment/tv/tareen-will-spend-busy-birthday-1438585|title=Tareen will spend a busy birthday|date=2017-07-26|work=The Daily Star|access-date=2024-04-21|language=en}}</ref> ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਤਾਰੀਨ ਜਹਾਂ''' ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਅਦਾਕਾਰਾ, ਮਾਡਲ ਅਤੇ ਗਾਇਕਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.dhakamirror.com/uncategorized/tarin%e2%80%a6/#move=33833|title=Launched her debut album in August 2011|date=4 August 2011|work=Dhaka Mirror|access-date=12 October 2015}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਨਵੰਬਰ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨਾਟਕਾਂ ਅਤੇ ਟੈਲੀਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕਰੀਅਰ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.prothomalo.com/entertainment/তারিনের-দিনরাত্রি|date=2013-07-25|work=Prothom Alo|access-date=2024-04-21|language=bn|script-title=bn:তারিনের দিনরাত্রি|trans-title=Tarin's daily life}}</ref> 1985 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਐਕਟਿੰਗ, ਡਾਂਸ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਲਈ ਰਿਐਲਿਟੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੋਟਨ ਕੁਰੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਹੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.ekushey-tv.com/বদলে-যাওয়া-তারিন/35949|date=2018-07-21|work=Ekushey TV|script-title=bn:বদলে যাওয়া তারিন|trans-title=Evolved Tareen}}</ref> ਉਸ ਨੇ ''ਕੋਠਾ ਛਿਲੋ ਓਨਰੋਕੋਮ'' (2006), ''ਮਾਇਆ'' (2007) ਅਤੇ ''ਗ੍ਰੀਨ ਵੈਲਵੇਟ'' (2012) ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਮੇਰਿਲ ਪ੍ਰਥਮ ਆਲੋ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤੇ।<ref>{{Cite news|url=http://bijoybangla24.com/%E0%A6%88%E0%A6%A6%E0%A7%87-%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A6%A8%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%9F%E0%A6%95-%E0%A6%B9%E0%A7%87-%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%B8%E0%A7%8D/|date=26 July 2013|work=Bijoy Bangla24|access-date=7 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151121214805/http://bijoybangla24.com/%E0%A6%88%E0%A6%A6%E0%A7%87-%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A6%A8%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%9F%E0%A6%95-%E0%A6%B9%E0%A7%87-%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%B8%E0%A7%8D/|archive-date=21 November 2015|location=Dhaka|language=bn|script-title=bn:ঈদে তারিনের নাটক 'হে নিস্তব্ধ পূর্ণিমা যামিনি'|trans-title=Tarin's 'Hey Nistobdho Purnima Jamini' on Eid}}</ref> == ਆਰੰਭਕ ਜੀਵਨ == ਜਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਨੋਆਖਲੀ ਵਿੱਚ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ (ਮੌ. 2021) ਅਤੇ ਤਹਮੀਨਾ ਜਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.ekushey-tv.com/বদলে-যাওয়া-তারিন/35949|date=2018-07-21|work=Ekushey TV|script-title=bn:বদলে যাওয়া তারিন|trans-title=Evolved Tareen}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-script" data-ve-ignore="true">[http://www.ekushey-tv.com/বদলে-যাওয়া-তারিন/35949 <bdi lang="bn">বদলে যাওয়া তারিন</bdi>] &#x5B;Evolved Tareen&#x5D;. ''Ekushey TV''. 2018-07-21.</cite> [[Category:CS1 uses Bengali-language script (bn)]]</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.banglatribune.com/entertainment/666037/বাবা-হারালেন-অভিনেত্রী-তারিন|date=2021-02-09|work=Bangla Tribune|access-date=2024-04-21|language=bn|script-title=bn:বাবা হারালেন অভিনেত্রী তারিন}}</ref> 1985 ਵਿੱਚ, ਜਹਾਂ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਖੋਜ ''ਨੌਟੁਨ ਕੁਰੀ'' ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰੀ, ਨ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਹੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.daily-sun.com/printversion/details/557197|title=Tareen in '1971 Shei Sob Din'|date=2021|work=Daily Sun|access-date=2023-11-04|language=en|archive-date=2023-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20231104110515/https://www.daily-sun.com/printversion/details/557197|url-status=dead}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਹਸਨ ਇਕਰਾਮ ਉੱਲਾ ਤੋਂ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.dhakamirror.com/uncategorized/tarin%E2%80%99s-different-preparation%E2%80%A6/#more-33833|title=Tarin's different preparation...|date=2011-08-04|work=Dhaka Mirror|access-date=12 October 2015}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਤਪਨ ਦਾਸ ਗੁਪਤਾ ਕੋਲ ਡਾਂਸ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਭੇਜਦੀ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.priyo.com/people/tareen-jahan/|work=priyo.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210729222337/https://www.priyo.com/people/tareen-jahan/|archive-date=2021-07-29|language=bn|script-title=bn:তারিন জাহান - প্রিয়.কম}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://samakal.com/todays-print-edition/tp-others/article/1503123982/এই-সময়ের-তারিন|work=Samakal|language=bn|script-title=bn:এই সময়ের তারিন}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਲਾਲਮਾਟੀਆ ਮਹਿਲਾ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.thedailynewnation.com/news/238824/tareen-honoured-at-her-own-college|title=Tareen honoured at her own college|date=10 December 2019|work=The New Nation|access-date=23 ਅਕਤੂਬਰ 2024|archive-date=17 ਅਪ੍ਰੈਲ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417081410/http://www.thedailynewnation.com/news/238824/tareen-honoured-at-her-own-college|url-status=dead}}</ref> ਉਹ ਪੰਜ ਭੈਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾਹੀਨ ਕਾਜ਼ੀ, ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਬਿਊਟੀਸ਼ੀਅਨ ਅਤੇ ਮੇਕਅੱਪ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.banglatribune.com/lifestyle/special-feature/686214/সৌন্দর্যের-ভুবনে-নাহিন-কাজী'র-চার-দশক|date=2021-06-18|work=Bangla Tribune|access-date=2024-04-21|language=bn|script-title=bn:সৌন্দর্যের ভুবনে নাহিন কাজী'র চার দশক}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == ਜਹਾਂ ਨੂੰ ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਅਲ ''ਈ ਸ਼ੋਬ ਦਿਨ ਰਾਤਰੀ'' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਲ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਮਿਲੀ, ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ 1988 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਲ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਾਹਿਦੁੱਲਾ ਕੈਸਰ ਦੇ ਨਾਵਲ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਮੈਗਾ ਸੀਰੀਅਲ ''ਗੀਤੋਪਟੋਕ'' ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਬਾਦਲ ਰਹਿਮਾਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ''ਕੈਥਲ ਬੁਰੀਰ ਬਾਗ'' (1988) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਲ ਅਦਾਕਾਰਾ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.prothomalo.com/entertainment/তারিনের-দিনরাত্রি|date=2013-07-25|work=Prothom Alo|access-date=2024-04-21|language=bn|script-title=bn:তারিনের দিনরাত্রি|trans-title=Tarin's daily life}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-script cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="true">[https://www.prothomalo.com/entertainment/তারিনের-দিনরাত্রি <bdi lang="bn">তারিনের দিনরাত্রি</bdi>] &#x5B;Tarin's daily life&#x5D;. ''Prothom Alo'' (in Bengali). 2013-07-25<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2024-04-21</span></span>.</cite> [[Category:CS1 uses Bengali-language script (bn)]] [[Category:CS1 Bengali-language sources (bn)]]</ref> ਇੱਕ ਬਾਲਗ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨਾਟਕਾਂ ਅਤੇ ਟੈਲੀਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ''ਫੁੱਲ ਬਾਗਨੇਰ ਸਪ'', ''ਕੋਠਾ ਚਿਲੋ ਓਨਯੋਰੋਕੋਮ'', ''ਯੂ ਟਰਨ'', ''ਮਾਇਆ'', ''ਹਰਨੋ ਆਕਾਸ਼'', ''ਰਾਜਕੋਨੀਆ'', ''ਸ਼ੋਬੂਜ ਵੈਲਵੇਟ'' ਅਤੇ ''ਓਗਨੀ ਬੋਲਕਾ'', ਅਤੇ ''ਮੇਘੇਰ ਅਰਲੇ ਮੇਘ'' ਅਤੇ ''ਇਲਿਸ਼'' ਵਰਗੀਆਂ ਟੈਲੀਫ਼ਿਲਮਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.daily-sun.com/printversion/details/557197|title=Tareen in '1971 Shei Sob Din'|date=2021-06-07|work=Daily Sun|access-date=2024-04-21|language=en|archive-date=2023-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20231104110517/https://www.daily-sun.com/printversion/details/557197|url-status=dead}}</ref> 2013 ਤੱਕ, ਜਹਾਂ ਨੇ ਦੋ ਫ਼ਿਲਮਾਂ - ''ਪੀਰੀਤ ਰਤਨ ਪੀਰੀਤ ਜਾਤਨ'' ਅਤੇ ''ਕਾਜਲੇਰ ਦਿਨਰਾਤਰੀ'' (2013) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=http://www.ekushey-tv.com/বদলে-যাওয়া-তারিন/35949|date=2018-07-21|work=Ekushey TV|script-title=bn:বদলে যাওয়া তারিন|trans-title=Evolved Tareen}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-script" data-ve-ignore="true">[http://www.ekushey-tv.com/বদলে-যাওয়া-তারিন/35949 <bdi lang="bn">বদলে যাওয়া তারিন</bdi>] &#x5B;Evolved Tareen&#x5D;. ''Ekushey TV''. 2018-07-21.</cite> [[Category:CS1 uses Bengali-language script (bn)]]</ref> ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ|ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ]] 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਫ਼ਿਲਮ, ''1971 ਸ਼ੀ ਸ਼ੋਬ ਦਿਨ'' (2023) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.daily-sun.com/printversion/details/557197|title=Tareen in '1971 Shei Sob Din'|date=2021-06-07|work=Daily Sun|access-date=2024-04-21|language=en|archive-date=2023-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20231104110517/https://www.daily-sun.com/printversion/details/557197|url-status=dead}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.daily-sun.com/printversion/details/557197 "Tareen in '1971 Shei Sob Din'"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127004510/https://www.daily-sun.com/printversion/details/557197 |date=2024-11-27 }}. ''Daily Sun''. 2021-06-07<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2024-04-21</span></span>.</cite></ref> 2024 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਬੰਗਾਲੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ, ਮਾਨਸੀ ਸਿਨਹਾ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਫ਼ਿਲਮ ''ਏਟਾ ਅਮਾਡਰ ਗੋਲਪੋ'' ਦੁਆਰਾ, ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/entertainment/tv-film/news/tareen-make-tollywood-debut-month-3591176|title=Tareen to make Tollywood debut this month|date=2024-04-20|work=The Daily Star|access-date=2024-04-21|language=en}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜਹਾਂ ਨੇ [[ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ ਉਪੇਂਦਰ|ਪ੍ਰਿਯੰਕਾ ਉਪੇਂਦਰ]] ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਯੰਕਾ ਬੈਨਰਜੀ ਲਈ ਦੋ ਭਾਰਤੀ-ਬੰਗਲਾ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਬਨੂਰ ਲਈ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਲਈ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.prothomalo.com/entertainment/তারিনের-দিনরাত্রি|date=2013-07-25|work=Prothom Alo|access-date=2024-04-21|language=bn|script-title=bn:তারিনের দিনরাত্রি|trans-title=Tarin's daily life}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-script cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="true">[https://www.prothomalo.com/entertainment/তারিনের-দিনরাত্রি <bdi lang="bn">তারিনের দিনরাত্রি</bdi>] &#x5B;Tarin's daily life&#x5D;. ''Prothom Alo'' (in Bengali). 2013-07-25<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2024-04-21</span></span>.</cite> [[Category:CS1 uses Bengali-language script (bn)]] [[Category:CS1 Bengali-language sources (bn)]]</ref> ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਹਾਊਸ, ''ਏ ਨਿਊ ਟ੍ਰੀ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਦੀ'' ਮਾਲਕ ਹੈ। === ਗੀਤਕਾਰੀ === ਜਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਸੋਲੋ ਐਲਬਮ, ''ਆਕਾਸ਼ ਦੇਬੋ ਕਾਕੇ,'' 2011 ਵਿੱਚ ਈਦ-ਉਲ-ਅਧਾ ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ। ਐਲਬਮ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਡੁਏਟ ਟਰੈਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦਸ ਟਰੈਕ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੇ ਰਘਬ ਚੈਟਰਜੀ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂਕਰ ਬਾਗਚੀ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਬਰਾਰ ਟੀਪੂ ਅਤੇ ਤਪਨ ਚੌਧਰੀ ਨਾਲ ਗਾਇਆ। ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੇ ਜੋਏ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂਕਰ ਅਤੇ ਬੱਪਾ ਮਜ਼ੂਮਦਾਰ, ਇਬਰਾਰ ਟੀਪੂ ਅਤੇ ਬੇਲਾਲ ਖਾਨ ਐਲਬਮ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ। ਸਾਰੇ ਟਰੈਕ ਮਨ, ਦੁੱਖ, ਮੀਂਹ, ਆਸ, ਦਰਦ, ਅਸਮਾਨ, ਬੇਨਤੀ, ਮਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=http://www.dhakamirror.com/uncategorized/tarin%E2%80%99s-different-preparation%E2%80%A6/#more-33833|title=Tarin's different preparation...|date=2011-08-04|work=Dhaka Mirror|access-date=12 October 2015}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.dhakamirror.com/uncategorized/tarin%E2%80%99s-different-preparation%E2%80%A6/#more-33833 "Tarin's different preparation..."]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''Dhaka Mirror''. 2011-08-04<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 October</span> 2015</span>.</cite></ref> ਉਸ ਨੇ "ਅਮਰ ਪ੍ਰਥਮ ਦੇਖਾ ਨਾਇਕ" ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਗੀਤ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਗੀਤ ਜੁਲਫਿਕਾਰ ਰਸੇਲ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਬਰਾਰ ਟੀਪੂ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.priyo.com/2014/04/09/63474.html|date=2014-04-09|work=Priyo News|access-date=12 October 2015|location=Dhaka|language=bn|script-title=bn:বাবাকে তারিনের উপহার!|trans-title=Tarin's gift to her Father}}</ref> ਉਸ ਨੇ "ਸ਼ੋਪਨੋ ਗੁੱਲੋ ਜੋਨਕ ਪੋਕਰ ਮੋਟੋ" ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਡਰਾਮੇ ਦਾ ਟਾਈਟਲ ਗੀਤ ਵੀ ਗਾਇਆ। ਇਹ ਗੀਤ ਅਰੁਣ ਚੌਧਰੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਬਰਾਰ ਟੀਪੂ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.priyo.com/2013/03/07/12266.html|last=Khan|first=Fahud|date=7 March 2013|work=Priyo News|access-date=12 October 2015|location=Dhaka|language=bn|script-title=bn:নাটকের গানে কণ্ঠ দিলেন তারিন|trans-title=Tarin rendered voice in Drama Track}}</ref> ਜਹਾਂ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਤੁਹੀਨ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਮਾਲਕ ਹੈ। == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਜਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ 2001 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਲਈ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਮਜਦ ਹੁਸੈਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੋਹੇਲ ਅਰਮਾਨ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.channelionline.com/ঢালিউডে-আলোচিত-বিবাহ-বিচ/|date=2016-06-05|work=Channel i|access-date=2019-11-30|language=bn-BD|script-title=bn:ঢালিউডে আলোচিত বিবাহ বিচ্ছেদ|trans-title=Notable divorces in Dhallywood}}</ref> == ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦਿੱਖ == === ਡਰਾਮੇ ਅਤੇ ਟੈਲੀਫ਼ਿਲਮਾਂ === {| class="wikitable" width="100%" ! width="5%" |Year ! width="18%" |Title ! width="17%" |Playwright & Director ! width="10%" |Aired on ! width="25%" |Notes & Source |- |1985-1986 |Ei Shob Din Ratri |Humayun Ahmed, Mostafizur Rahman |Bangladesh Television |drama serial, acted as a child artist |- |1988 |Songsoptok |Shahidullah Kaiser |Bangladesh Television |drama serial, acted as a child artist |- | |Kathalburi | | |debut as a lead actress |- | |Fuler Bagane Saap | | |acted first with Afzal |- | rowspan="2" |2006 |Kotha Chhilo Onnorokom | | |won Meril Prothom Alo Awards in Best TV Actress (Popular) category |- |U-Turn | | | |- |2007 |Maya | | |won Meril Prothom Alo Awards in Best TV Actress (Popular) category |- | |Harano Akash | | | |- | |Nupur | | | |- | |Bochhor Kuri Por | | | |- |2011 |Rajkonna | | |produced by her Tana Production House |- | rowspan="6" |2012 |Sobuj Velvet |Muhammad Zafar Iqbal<br /><br />[[Abu Raihan Jewel]] |ntv |<ref>{{Cite news|url=http://www.priyo.com/2013/05/28/19561.html|date=2013-05-28|work=Priyo News|access-date=12 October 2015|location=Dhaka|language=bn|script-title=bn:তারিনকে কাঁদালেন চম্পা|trans-title=Champa cried Tarin}}</ref> and won Meril Prothom Alo Awards in Best TV Actress (Critics) category |- |Kalantar | | | |- |Nakful |Niaz Mahbub<br /><br />Pantho Sahriar | |Produced by herself |- |Chhayabrita |Tauquir Ahmed |ATN Bangla |TV serial |- |Kagojer Bari |Arun Chowdhury |ntv |TV serial |- |Bono Chaltar Gaye |Prasun Rahman <br /><br /> Mahfuz Ahmed | |5-episode TV serial, aired on Eid-ul-Adha<ref>{{Cite news|url=http://www.jjdin.com/?view=details&archiev=yes&arch_date=11-09-2012&type=single&pub_no=237&cat_id=1&menu_id=63&news_type_id=1&news_id=32263|date=11 September 2012|work=Jaijaidin|access-date=12 October 2015|location=Dhaka|language=bn|script-title=bn:শিক্ষামূলক নাটকে তারিন|trans-title=Tarin in educational dramas}}</ref> |- | rowspan="11" |2013 |Sopno Golu Jonak Pokar Moto |Jakaria Soukhin <br /><br /> Chayonika Chowdhury |ATN Bangla |TV serial, sang the title song<ref>{{Cite news|url=http://mzamin.com/details.php?mzamin=NTkzNTA=|date=16 January 2015|work=Manab Zamin|access-date=12 October 2015|location=Dhaka|language=bn|script-title=bn:ধারাবাহিকের গানে কণ্ঠ দিলেন তারিন|trans-title=Tarin lend voice for Drama serial|archive-date=2 ਮਈ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200502082419/http://mzamin.com/details.php?mzamin=NTkzNTA=|url-status=dead}}</ref> |- |Juary |Giasuddin Selim <br /><br /> Chayonika Chowdhury |ATN Bangla |Eid Special Telefilm, Produced by herself<ref>{{Cite news|url=http://www.priyo.com/2013/04/08/15397.html|date=2013-04-08|work=Priyo News|access-date=12 October 2015|location=Dhaka|language=bn|script-title=bn:নাটক প্রযোজনা করছেন তারিন|trans-title=Tarin produced Drama}}</ref> |- |Shondhikkhon |Pantho Shahriar <br /><br /> Niaz Mahbub |SA TV |Eid Special Telefilm, Produced by herself |- |Death of Birthday |Masum Reza <br /><br /> Awlad Hossain |ATN Bangla |Eid Special Telefilm |- |Jotsna O Tar Jol |Tauquir Ahmed <br /><br /> Arif Khan | |Eid Special Telefilm |- |Brishti |Chayonika Chowdhury | |Eid Special TV play |- |Rong Tulir Achor |Saiful Islam Mannu <br /><br /> Chayonika Chowdhury | |Eid Special TV play<ref name="lifestyle">{{Cite news|url=https://www.prothomalo.com/entertainment/তারিনের-দিনরাত্রি|date=2013-07-25|work=Prothom Alo|access-date=2024-04-21|language=bn|script-title=bn:তারিনের দিনরাত্রি|trans-title=Tarin's daily life}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-script cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="true">[https://www.prothomalo.com/entertainment/তারিনের-দিনরাত্রি <bdi lang="bn">তারিনের দিনরাত্রি</bdi>] &#x5B;Tarin's daily life&#x5D;. ''Prothom Alo'' (in Bengali). 2013-07-25<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2024-04-21</span></span>.</cite> [[Category:CS1 uses Bengali-language script (bn)]] [[Category:CS1 Bengali-language sources (bn)]]</ref> |- |Grand Master |Sahjahan Sourav <br /><br /> Dipankar Dipan | |TV serial<ref>{{Cite news|url=http://www.jjdin.com/?view=details&type=single&pub_no=1124&cat_id=1&menu_id=63&news_type_id=1&index=0&archiev=yes&arch_date=08-03-2015|date=8 March 2015|work=Jaijaidin|access-date=12 October 2015|location=Dhaka|language=bn|script-title=bn:ধারাবাহিকমুখী তারিন|trans-title=Tarin moved to Drama serials}}</ref> |- |Hey Nistobdho Purnima Jamini |[[ਬਿਪਾਸ਼ਾ ਹਯਾਤ|Bipasha Hayat]] <br /><br /> Tauquir Ahmed | |Eid special TV play<ref name="purnimajamini">{{Cite news|url=http://bijoybangla24.com/%E0%A6%88%E0%A6%A6%E0%A7%87-%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A6%A8%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%9F%E0%A6%95-%E0%A6%B9%E0%A7%87-%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%B8%E0%A7%8D/|date=26 July 2013|work=Bijoy Bangla24|access-date=7 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151121214805/http://bijoybangla24.com/%E0%A6%88%E0%A6%A6%E0%A7%87-%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A6%A8%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%9F%E0%A6%95-%E0%A6%B9%E0%A7%87-%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%B8%E0%A7%8D/|archive-date=21 November 2015|location=Dhaka|language=bn|script-title=bn:ঈদে তারিনের নাটক 'হে নিস্তব্ধ পূর্ণিমা যামিনি'|trans-title=Tarin's 'Hey Nistobdho Purnima Jamini' on Eid}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-script cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20151121214805/http://bijoybangla24.com/%E0%A6%88%E0%A6%A6%E0%A7%87-%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A6%A8%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%9F%E0%A6%95-%E0%A6%B9%E0%A7%87-%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%B8%E0%A7%8D/ <bdi lang="bn">ঈদে তারিনের নাটক 'হে নিস্তব্ধ পূর্ণিমা যামিনি'</bdi>] &#x5B;Tarin's 'Hey Nistobdho Purnima Jamini' on Eid&#x5D;. ''Bijoy Bangla24'' (in Bengali). Dhaka. 26 July 2013. Archived from [http://bijoybangla24.com/%E0%A6%88%E0%A6%A6%E0%A7%87-%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A6%A8%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%9F%E0%A6%95-%E0%A6%B9%E0%A7%87-%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%B8%E0%A7%8D/ the original] on 21 November 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 November</span> 2015</span>.</cite> [[Category:CS1 uses Bengali-language script (bn)]] [[Category:CS1 Bengali-language sources (bn)]]</ref> |- |Abonti Tomar Opekkhay |MS Rana <br /><br /> Naim Imtiaz Niamul |Banglavision |3 episode drama, aired on Eid<ref>{{Cite news|url=http://www.priyo.com/2013/10/09/35220.html|date=2013-10-09|work=Priyo News|access-date=12 October 2015|location=Dhaka|language=bn|script-title=bn:মিলনের 'অবন্তি তোমার অপেক্ষায়'|trans-title=Milon's 'Abonti Tomar Opekkhay'}}</ref> |- |My Husband My Hero |Sahjahan Sourav <br /><br /> Nuzhat Alvi Ahmed |Channel 9 |<ref>{{Cite news|url=http://www.priyo.com/2013/12/19/46089.html|date=2013-12-19|work=Priyo News|access-date=12 October 2015|location=Dhaka|language=bn|script-title=bn:তারিনের 'মাই হ্যাসবেন্ড মাই হিরো'|trans-title=Tarin's 'My Husband My Hero'}}</ref> |- | rowspan="8" |2014 |Golpoti Sotti |Naim Imtiaz Niamul |SA TV |<ref>{{Cite news|url=http://www.priyo.com/2014/01/02/47590.html|date=2014-01-02|work=Priyo News|access-date=12 October 2015|location=Dhaka|language=bn|script-title=bn:দীর্ঘ আট বছর পর একসঙ্গে আফজাল-তারিন|trans-title=Afzal-Tarin after long Eight years}}</ref> |- |Onucched 71 |Shanta Rahman |ATN Bangla |Independent Day special TV play<ref>{{Cite news|url=http://mzamin.com/details.php?mzamin=MTUwNzI=&s=MQ==|date=15 March 2014|work=Manab Zamin|access-date=12 October 2015|location=Dhaka|language=bn|script-title=bn:আবার শুরু|trans-title=Again starts|archive-date=2 ਮਈ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200502085727/http://mzamin.com/details.php?mzamin=MTUwNzI=&s=MQ==|url-status=dead}}</ref> |- |Kalo Mokhmol |Niaz Mahbub | |TV serial<ref>{{Cite news|url=http://www.priyo.com/2014/03/15/58683.html|date=2014-03-15|work=Priyo News|access-date=12 October 2015|location=Dhaka|language=bn|script-title=bn:ফুরিয়ে যাননি তারিন|trans-title=Tarin hasn't finished}}</ref> |- |Mon |Iraj Ahmed <br /><br /> Chayonika Chowdhury |Ekushey Television |Telefilm, aired on Pahela Baishakh<ref>{{Cite news|url=http://www.priyo.com/2014/04/11/63885.html|date=2014-04-11|work=Priyo News|access-date=12 October 2015|location=Dhaka|language=bn|script-title=bn:পহেলা বৈশাখে অপূর্ব-তারিনের 'মন'|trans-title=Apurba-Tarin's 'Mon' on Pahela Boishak}}</ref> |- |Bewarish Manush |Tarikul Islam | | |- |Oporanno |Sakhawat Hossain Manik |ntv |aired on Eid<ref>{{Cite news|url=http://www.priyo.com/2014/04/22/65489-%E0%A6%AC%E0%A7%87%E0%A6%9B%E0%A7%87-%E0%A6%AC%E0%A7%87%E0%A6%9B%E0%A7%87-%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%9F%E0%A6%95-%E0%A6%95%E0%A6%B0%E0%A6%9B%E0%A7%87%E0%A6%A8-%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A6%A8|date=2014-04-22|work=Priyo News|access-date=12 October 2015|location=Dhaka|language=bn|script-title=bn:বেছে বেছে নাটক করছেন তারিন!|trans-title=Tarin working selective plays}}</ref> |- |Sigmar Telephone Songlap |Dilara Hashem <br /><br /> Ezaz Munna | | |- |Delishia Hotya |Rokeya Sakhawat Hossain <br /><br /> Begum Momtaz Hossain |Bangladesh Television |<ref>{{Cite news|url=http://www.priyo.com/2014/11/30/121401.html|date=2014-11-30|work=Priyo News|access-date=12 October 2015|location=Dhaka|language=bn|script-title=bn:তারিনের 'ডেলেশিয়া হত্যা'|trans-title=Tarin's 'Delishia Hotya'}}</ref> |} == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ == {| class="wikitable" !ਸਾਲ ! ਅਵਾਰਡ ਟਾਈਟਲ ! ਸ਼੍ਰੇਣੀ ! ਡਰਾਮਾ ! ਨਤੀਜਾ |- | 1982 | ਨੋਟਨ ਕੁਰੀ | ਐਕਟਿੰਗ, ਡਾਂਸਿੰਗ, ਸਟੋਰੀ ਟੇਲਿੰਗ | | ਪਹਿਲਾਂ |- | 2006 | ਮੇਰਿਲ ਪ੍ਰਥਮ ਆਲੋ ਅਵਾਰਡਸ | ਸਰਵੋਤਮ ਟੀਵੀ ਅਦਾਕਾਰਾ (ਪ੍ਰਸਿੱਧ) | ''ਕੋਠਾ ਛੀਲੋ ਆਨਨੋਰੋਕੋਮ'' || {{Won}} |- | 2007 | ਮੇਰਿਲ ਪ੍ਰਥਮ ਆਲੋ ਅਵਾਰਡਸ | ਸਰਵੋਤਮ ਟੀਵੀ ਅਦਾਕਾਰਾ (ਪ੍ਰਸਿੱਧ) | ''ਮਾਇਆ'' || {{Won}} |- | 2012 | ਮੇਰਿਲ ਪ੍ਰਥਮ ਆਲੋ ਅਵਾਰਡਸ | ਸਰਵੋਤਮ ਟੀਵੀ ਅਦਾਕਾਰਾ (ਆਲੋਚਕ) | ''ਹਰਾ ਮਖਮਲ''|| {{Won}} |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDb name|5873708}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] 8uw7dm4y6dam9xz5yw4fdbkuej0214f 0 190782 840606 832019 2026-06-10T07:50:26Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840606 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | image = File:Pankaj Vashisht.jpg | name = ਪੰਕਜ ਕੁਮਾਰ | birth_date = {{Birth date and age|1991|11|09|df=yes}} | birth_place = ਤਲਵਾੜਾ, [[ਪੰਜਾਬ]] | death_date = | death_place = | othername = | occupation = [[ਫ਼ਿਲਮ ਸੰਪਾਦਨ|ਫਿਲਮ ਸੰਪਾਦਕ]] | yearsactive = 2016-ਹੁਣ | spouse = | awards = }} '''ਪੰਕਜ ਕੁਮਾਰ'''<ref>{{cite web |title=Hindi Editor Pankaj Vashisht Biography, News, Photos, Videos |url=https://nettv4u.com/celebrity/hindi/editor/pankaj-vashisht |website=nettv4u |language=en}}</ref> (ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ) ਇੱਕ [[ਫ਼ਿਲਮ ਸੰਪਾਦਨ|ਫ਼ਿਲਮ ਸੰਪਾਦਕ]] ਹਨ ਜੋ 2016 ਤੋਂ [[ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ''ਦ੍ਰਿਸ਼ਮ 2'' (2022 ਫਿਲਮ), ''ਕਿਲ'' (2023 ਫਿਲਮ)<ref>{{cite web |title=Kill (2024) Cast and Crew |url=https://www.moviefone.com/movie/kill/vQuDjrZpSpIAcW8vjBzPf1/credits/ |website=Moviefone |language=en}}</ref> ਅਤੇ ''ਗੁਮਰਾਹ (2023 ਫਿਲਮ)'' ਵਰਗੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref>{{cite web |title=Pankaj Vashisht |url=https://trakt.tv/people/pankaj-vashisht |website=Trakt}}</ref><ref>{{cite web |title=Films with visual effects by Pankaj Vashisht |url=https://letterboxd.com/visual-effects/pankaj-vashisht/ |website=letterboxd.com |language=en}}</ref> ==ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ== ਪੰਕਜ ਨੇ ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ:<ref>{{cite web |title=Pankaj Vashisht {{!}} Visual Effects, Editor, Director |url=https://www.imdb.com/name/nm11732251/ |website=IMDb}}</ref><ref>{{cite web |title=Pankaj Vashisht |url=https://www.gawby.com/en/person/6658959 |website=GAWBY |language=en |access-date=2024-11-11 |archive-date=2025-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250126173634/https://www.gawby.com/en/person/6658959 |url-status=dead }}</ref> * ਦ੍ਰਿਸ਼ਯਮ 2 - ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ * ਕਿਲ (ਫਿਲਮ) - ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ * ਗੁਮਰਾਹ (2023 ਫਿਲਮ) - ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ * ਸਿਟਾਡੇਲ: ਹਨੀ ਬਨੀ - ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ * ਬੈਡ ਕਾਪ (ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼) - ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ * ਅਪੂਰਵਾ (2023 ਫਿਲਮ) - ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ * ਸੁਖੀ - ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ * ਸੀਆ (ਫ਼ਿਲਮ) - ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ * ਐਕਟਿੰਗ ਦਾ ਭੂਤ - ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ * ਦੁਰੰਗਾ - ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ * ਹੀਰੋਪੰਤੀ 2 - ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== *{{IMDb name|11732251|ਪੰਕਜ ਕੁਮਾਰ}} == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1991]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਲਮ ਸੰਪਾਦਨ]] qor9r2x65x45yoej9c25g8lrypb84wv 0 190971 840568 813284 2026-06-09T16:41:37Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Biography" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1342578142|Ali Baksh Jarnail]]" 840568 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = ਅਲੀ ਬਖਸ਼ ਜਰਨੈਲ | image = | image_size = | caption = | birth_date = 1850 | death_date = 1920 | genre = [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ]] | occupation = 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ (ਆਲੀਆ-ਫੱਤੂ ਦੀ ਜੋੜੀ) ਦੇ ਨਾਲ ਗਾਇਕ ([[ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਨਾ]] ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ) | years_active = }} '''ਉਸਤਾਦ ਅਲੀ ਬਖਸ਼ ਜਰਨੈਲ ਖਾਨ''' (1850 – 1920) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਾਇਕ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ [[ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣਾ|ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ ਦੀ]] ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਟੀਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ''ਆਲੀਆ-ਫੱਤੂ ਦੀ'' ਜੋੜੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{cite book |title=The Life of Music in North India: The Organization of an Artistic Tradition |last=Neuman |first=Daniel M. |year=1990 |publisher=University of Chicago Press |isbn=0-226-57516-0 |url=https://archive.org/details/lifeofmusicinnor00neum |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/lifeofmusicinnor00neum/page/157 157] }}</ref> ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ ਨੇ [[ਦਿੱਲੀ ਘਰਾਨਾ|ਦਿੱਲੀ ਘਰਾਣੇ]], [[ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣਾ|ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣੇ]] ਅਤੇ [[ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਨਾ|ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਣੇ]] ਦੀਆਂ ਸੰਗੀਤਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। [[ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣਾ|ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ]] ਵਿੱਚ [[ਬੜੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ|ਉਸਤਾਦ ਬੜੇ ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖਾਨ]] (1902-1968), [[ਮਲਿਕਾ ਪੁਖਰਾਜ]] (1912 – 4 ਫਰਵਰੀ 2004),<ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/fr/2004/06/04/stories/2004060401970600.htm|title=Unparalleled queen of gayaki - Malika Pukhraj|date=4 June 2004|work=The Hindu newspaper|access-date=4 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20040623080727/http://www.hindu.com/fr/2004/06/04/stories/2004060401970600.htm|archive-date=23 June 2004}}</ref> [[ਗੌਹਰ ਜਾਨ]] (1875-1930) ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ [[ਗ਼ਜ਼ਲ]] ਗਾਇਕ [[ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਲੀ (ਗਾਇਕ)|ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ]] ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/2002/20020526/spectrum/main7.htm|title=The importance of being Gauhar Jan|last=Pran Nevile|date=26 May 2002|work=The Tribune (Chandigarh) newspaper|access-date=4 August 2023}}</ref> ਉਸਤਾਦ ਅਲੀ ਬਖਸ਼ ਜਰਨੈਲ ਨੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨਾਲ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਾਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ [[ਦਿੱਲੀ ਘਰਾਨਾ|ਦਿੱਲੀ ਘਰਾਣੇ]] ਦੇ [[ਤਾਨਰਸ ਖਾਨ|ਤਾਨਸ ਖਾਨ]] ਅਤੇ ਕਾਲੂ ਖਾਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣਾ|ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣੇ]] ਦੇ ਹੱਦੂ ਖਾਨ ਅਤੇ ਹੱਸੂ ਖਾਨ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਤਾਲੀਮ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। 1947 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ]] ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਅਲੀ ਬਖਸ਼ ਜਰਨੈਲ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ।<ref name="swarganga">{{cite web |title=Ali Baksh Jarnail's profile |url=https://www.swarganga.org/artist_details.php?id=650 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129214452/https://www.swarganga.org/artist_details.php?id=650 |archive-date=29 November 2023 |access-date=6 April 2024 |website=SwarGanga Music Foundation website}}</ref> ਅਲੀ ਬਖਸ਼ ਜਰਨੈਲ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਉਸਤਾਦ ਅਖਤਰ ਹੁਸੈਨ (1900-1972) ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ 3 ਪੁੱਤਰ [[ਉਸਤਾਦ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ|ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਖਾਨ]] (1922 - 18 ਸਤੰਬਰ 1974), [[ਬੜੇ ਫ਼ਤਿਹ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ|ਵੱਡੇ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ]] ਅਤੇ [[ਹਾਮਿਦ ਅਲੀ ਖ਼ਾਂ|ਹਾਮਿਦ ਅਲੀ ਖਾਨ]] ਸਨ ਜੋ [[ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਨਾ|ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਨੇ]] ਦੀ ਮਸ਼ਾਲ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, [[ਬੜੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ|ਵੱਡੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ]] ਅਤੇ ਗੋਹਰ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਵਰਗੇ ਖ਼ਿਆਲ ਗਾਇਕਾਂ ਨੇ ਸਮਕਾਲੀ "ਪਟਿਆਲਾ-ਕਸੂਰੀ" ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਸੀ। [[ਅਸਦ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ|ਅਸਦ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਖਾਨ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਫ਼ਕ਼ਤ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ|ਸ਼ਫਕਤ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ]] ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ [[ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣਾ|ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ]] ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ, ਇਹ ਮਸ਼ਾਲ ਮੁਨੱਵਰ ਅਲੀ ਖਾਨ, [[ਜਵਾਦ ਅਲੀ ਖਾਨ]], [[ਮਜ਼ਹਰ ਅਲੀ ਖਾਨ (ਗਾਇਕ)|ਮਜ਼ਹਰ ਅਲੀ ਖਾਨ]], ਜੌਹਰ ਅਲੀ ਖਾਨ ਅਤੇ ਰਜ਼ਾ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਜਗਾਈ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Chitra Swaminathan |date=5 November 2015 |title=Ustad with rock star appeal (article on Shafqat Amanat Ali Khan) |url=https://www.thehindu.com/features/november-fest/shafqat-amanat-ali-born-in-lahore-on-how-he-is-rooted-in-classical-music/article7846257.ece |access-date=4 August 2023}}</ref> == ਜੀਵਨੀ == [[ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਨਾ|ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ]] ਨੇ [[ਦਿੱਲੀ ਘਰਾਨਾ|ਦਿੱਲੀ ਘਰਾਣੇ]], [[ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣਾ|ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣੇ]] ਅਤੇ ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਣੇ ਦੀਆਂ ਸੰਗੀਤਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚੇਲੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਬੜੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ|ਉਸਤਾਦ ਬੜੇ]] [[ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਲੀ (ਗਾਇਕ)|ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ]] ਖਾਨ (1902-1968), [[ਮਲਿਕਾ ਪੁਖਰਾਜ]] (1912-4 ਫਰਵਰੀ 2004) [[ਗੌਹਰ ਜਾਨ]] (1875-1930) ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ [[ਗ਼ਜ਼ਲ]] ਗਾਇਕ ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/fr/2004/06/04/stories/2004060401970600.htm|title=Unparalleled queen of gayaki - Malika Pukhraj|date=4 June 2004|work=The Hindu newspaper|access-date=4 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20040623080727/http://www.hindu.com/fr/2004/06/04/stories/2004060401970600.htm|archive-date=23 June 2004}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/2002/20020526/spectrum/main7.htm|title=The importance of being Gauhar Jan|last=Pran Nevile|date=26 May 2002|work=The Tribune (Chandigarh) newspaper|access-date=4 August 2023}}</ref> ਉਸਤਾਦ ਅਲੀ ਬਖਸ਼ ਜਰਨੈਲ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨਾਲ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ [[ਦਿੱਲੀ ਘਰਾਨਾ|ਦਿੱਲੀ ਘਰਾਣੇ]] ਦੇ ਤਾਨਰਸ ਖਾਨ ਅਤੇ ਕਾਲੂ ਖਾਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣਾ|ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣੇ]] ਦੇ ਹੱਦੂ ਖਾਨ ਅਤੇ ਹਾਸੂ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="swarganga">{{Cite web |title=Ali Baksh Jarnail's profile |url=https://www.swarganga.org/artist_details.php?id=650 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129214452/https://www.swarganga.org/artist_details.php?id=650 |archive-date=29 November 2023 |access-date=6 April 2024 |website=SwarGanga Music Foundation website}}</ref> 1947 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ]] ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਅਲੀ ਬਖਸ਼ ਜਰਨੈਲ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ।<ref name="swarganga">{{Cite web |title=Ali Baksh Jarnail's profile |url=https://www.swarganga.org/artist_details.php?id=650 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129214452/https://www.swarganga.org/artist_details.php?id=650 |archive-date=29 November 2023 |access-date=6 April 2024 |website=SwarGanga Music Foundation website}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20231129214452/https://www.swarganga.org/artist_details.php?id=650 "Ali Baksh Jarnail's profile"]. ''SwarGanga Music Foundation website''. Archived from [https://www.swarganga.org/artist_details.php?id=650 the original] on 29 November 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">6 April</span> 2024</span>.</cite></ref> ਅਲੀ ਬਖਸ਼ ਜਰਨੈਲ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ, ਉਸਤਾਦ [[ਅਖ਼ਤਰ ਹੁਸੈਨ (ਸੰਗੀਤਕਾਰ)|ਅਖ਼ਤਰ ਹੁਸੈਨ]] (1900-1972) ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਉਦੋਂ 3 ਪੁੱਤਰ [[ ਉਸਤਾਦ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ|ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਖਾਨ]] (1922-18 ਸਤੰਬਰ 1974) -[[ਬੜੇ ਫ਼ਤਿਹ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ|ਬੜੇ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ]] ਅਤੇ [[ਹਾਮਿਦ ਅਲੀ ਖ਼ਾਂ|ਹਾਮਿਦ ਅਲੀ ਖਾਨ]] ਸਨ ਜੋ ਹੁਣ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ [[ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਨਾ|ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ]] ਦਾ ਨਾਮ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ, [[ਬੜੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ|ਬੜੇ ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖਾਨ]] ਅਤੇ ਗੌਹਰ ਅਲੀ ਖਾਨ ਵਰਗੇ ਖਿਆਲ ਗਾਇਕਾਂ ਨੇ ਸਮਕਾਲੀ "ਪਟਿਆਲਾ-ਕਸੂਰੀ" ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦੀ ਨਵੀਨਤਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। [[ਅਸਦ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ|ਅਸਦ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਖਾਨ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਫ਼ਕ਼ਤ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ|ਸ਼ਫਕਤ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ]] ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ [[ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਨਾ|ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ]] ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਪੀਡ਼੍ਹੀ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਮੁਨੱਵਰ ਅਲੀ ਖਾਨ|ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ]] [[ਮੁਨੱਵਰ ਅਲੀ ਖਾਨ|ਦਾ ਨਾਮ ਮੁਨੱਵਰ ਅਲੀ ਖਾਨ]], ਜਵਾਦ ਅਲੀ ਖਾਨ, [[ਮਜ਼ਹਰ ਅਲੀ ਖਾਨ (ਗਾਇਕ)|ਮਜ਼ਹਰ ਅਲੀ ਖਾਨ]], ਜੌਹਰ ਅਲੀ ਖਾਨ ਅਤੇ ਰਜ਼ਾ ਅਲੀ ਖਾਨ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Chitra Swaminathan |date=5 November 2015 |title=Ustad with rock star appeal (article on Shafqat Amanat Ali Khan) |url=https://www.thehindu.com/features/november-fest/shafqat-amanat-ali-born-in-lahore-on-how-he-is-rooted-in-classical-music/article7846257.ece |access-date=4 August 2023}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1920]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1850]] 1qal7s5lb41rlvs8teuvtbgmtc50rg3 0 194562 840597 794468 2026-06-10T06:43:33Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840597 wikitext text/x-wiki {{cleanup infobox}} {{Infobox person | name = ਪੌਲਾ ਮੋਡਰਸਨ-ਬੇਕਰ | image = ਪੌਲਾ ਮੋਡਰਸਨ-ਬੇਕਰ 01.jpg | image_size = 200px | alt = <!-- ਸਪੀਚ ਸਿੰਥੇਸਿਸ (ਟੈਕਸਟ-ਟੂ-ਸਪੀਚ) ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਵਰਣਨਾਤਮਕ ਟੈਕਸਟ --> | caption = ਪੌਲਾ ਮੋਡਰਸਨ-ਬੇਕਰ ਸਾਲ ਅਣਜਾਣ | other_names = | birth_name = ਮਿੰਨਾ ਹਰਮੀਨ ਪੌਲਾ ਬੇਕਰ | birth_date = {{ਜਨਮ ਮਿਤੀ|df=ਹਾਂ|1876|2|8}} | birth_place = [[Friedrichstadt (Dresden)|Friedrichstadt]], [[ਜਰਮਨ ਸਾਮਰਾਜ]] | death_date = {{ਮੌਤ ਦੀ ਮਿਤੀ ਅਤੇ ਉਮਰ|df=yes|1907|11|20|1876|2|8}} | death_place = [[ਵਰਪਸਵੀਡ]], ਜਰਮਨ ਸਾਮਰਾਜ | nationality = [[ਜਰਮਨ|ਜਰਮਨ]] | occupation = ਕਲਾਕਾਰ, ਚਿੱਤਰਕਾਰ | years_active = 1895–1907 | known_for = [[ਪ੍ਰਗਟਾਵਾਵਾਦ]] | notable_works = 'ਲੇਟੀ ਹੋਈ ਮਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਨਗਨ ਤਸਵੀਰ (1906) (1906)<br>''[[6ਵੀਂ ਵਿਆਹ ਦੀ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ 'ਤੇ ਸਵੈ-ਚਿੱਤਰ]]'' (1906) | spouse = {{ਵਿਆਹ|ਓਟੋ ਮੋਡਰਸਨ|1901}} | children = ਮੈਥਿਲਡੇ ਮੋਡਰਸੋਨ }} '''ਪੌਲਾ ਮਾਡਰਸੌਨ-ਬੇਕਰ''' (8 ਫਰਵਰੀ 1876-20 ਨਵੰਬਰ 1907) 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਦੀ ਇੱਕ ਜਰਮਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ਼ਨਿਸਟ [[ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ|ਚਿੱਤਰਕਾਰ]] ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite book|location=New York, NY USA}}</ref> ਉਹ ਕਲਾਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਵੈ-ਚਿੱਤਰ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਗਨ ਸਵੈ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਰਗਰਮ ਪੇਂਟਿੰਗ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ 700 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਅਤੇ 1000 ਤੋਂ ਵੱਖ ਡਰਾਇੰਗ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ।<ref name=":1">{{Cite web |title=Paula Modersohn-Becker {{!}} MoMA |url=https://www.moma.org/artists/4037 |access-date=2022-05-03 |website=The Museum of Modern Art |language=en}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਨਗਨ ਸਵੈ-ਪੋਰਟਰੇਟ ਪੇਂਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਔਰਤ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਰਪਿਤ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ (ਪੌਲਾ ਮਾਡਰਸੌਨ-ਬੇਕਰ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1927) ।<ref>{{Cite magazine|last=Colapinto|first=John|author-link=John Colapinto|date=30 October 2013|title=Paula Modersohn-Becker: Modern Painting (Missing Piece)|url=http://www.newyorker.com/online/blogs/books/2013/10/paula-modersohn-becker-modern-paintings-missing-piece.html#slide_ss_0=8|magazine=[[The New Yorker]]}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸ ਨੂੰ ''ਗਰਭਵਤੀ'' ਅਤੇ ਨਗਨ ਅਤੇ ਗਰਭਵਤੀ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਕਲਾਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":1" /> ਉਸ ਦਾ ਕੈਰੀਅਰ ਉਦੋਂ ਛੋਟਾ ਹੋ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ 31 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ [[ਛਿਲਾ|ਪੋਸਟਪਾਰਟਮ]] ਪਲਮਨਰੀ ਐਮਬੋਲਿਜ਼ਮ ਨਾਲ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{Cite journal|last=Piccoli|first=Giorgina B.|last2=Karakas|first2=Scott L.|date=2011-06-11|title=Paula Modersohn-Becker, the challenges of pregnancy and the weight of tradition|journal=Philosophy, Ethics, and Humanities in Medicine|volume=6|issue=11|page=11|doi=10.1186/1747-5341-6-11|pmc=3123279|pmid=21645346|doi-access=free}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Haus_Paula_Becker,_Paula_Becker,_1892.png|left|thumb|ਪੌਲਾ ਬੇਕਰ (1892) ਹਾਊਸ ਪੌਲਾ ਬੇਕਰ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਬ੍ਰੇਮੇਨ]] == ਜੀਵਨੀ == ਬੇਕਰ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਡ੍ਰੇਸਡੇਨ-ਫ੍ਰੀਡਰਿਚਸਟੈਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸੱਤ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੀਜੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ, ਕਾਰਲ ਵੋਲਡੇਮਰ ਬੇਕਰ, ਜੋ ਕਿ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਦੇ ਇੱਕ ਰੂਸੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਜਰਮਨ ਰੇਲਵੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਮੈਥਿਲਡੇ (1852-1926), ਕੁਲੀਨ ਵਾਨ ਬਲਟਜ਼ਿੰਗਸਲੋਵੇਨ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੱਭਿਅਕ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਘਰੇਲੂ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫਾਇਦਿਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਬੇਕਰਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੀਮਤ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ। ਸੰਨ 1861 ਵਿੱਚ, ਕਾਰਲ ਦੇ ਭਰਾ ਓਸਕਰ ਬੇਕਰ ਨੇ ਇੱਕ ਅਸਫਲ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ੀਆ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਿਲਹੈਲਮ ਦੀ ਗਰਦਨ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Assassination attempt on Wilhelm I (1861) - Stadtwiki Baden-Baden |url=http://en.stadtwiki-baden-baden.de/wiki/Assassination_attempt_on_Wilhelm_I_(1861)/ |access-date=2022-05-04 |website=en.stadtwiki-baden-baden.de }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਰਾਜਾ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖਮੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਓਸਕਰ ਨੂੰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਅਪਰਾਧ ਲਈ ਮੁਆਫ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ (ਇਸ ਸ਼ਰਤ 'ਤੇ ਕਿ ਉਹ ਸਥਾਈ ਤੌਰ' ਤੇ ਦੇਸ਼ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗਾ) ਪਰ ਕਾਰਲ ਬੇਕਰ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਮੌਕੇ ਦੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ। 1888 ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਡ੍ਰੇਸਡੇਨ ਤੋਂ ਬਰੇਮਨ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਕਾਰਲ ਬੇਕਰ ਨੇ ਪ੍ਰੂਸ਼ੀਅਨ ਰੇਲਵੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਬਿਲਡਿੰਗ ਬੋਰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਹੁਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਬ੍ਰੇਮਨ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਕਲਾਤਮਕ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਪੌਲਾ ਨੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਸਿੱਖਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। 1892 ਦੀਆਂ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਕੋਲ ਭੇਜਿਆ।<ref name=":2">{{Citation |title=Paula Modersohn-Beckerová |date=2022-03-22 |url=https://cs.wikipedia.org/w/index.php?title=Paula_Modersohn-Beckerov%C3%A1&oldid=21061397 |work=Wikipedie |language=cs |access-date=2022-05-03}}</ref> [[ਲੰਡਨ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਵਾਂ ਦੀ ਚਾਚੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਬੇਕਰ ਨੇ ਸੇਂਟ ਜੌਹਨਜ਼ ਵੁੱਡ ਆਰਟ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਡਰਾਇੰਗ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਬ੍ਰੇਮਨ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ 1893 ਤੋਂ 1895 ਤੱਕ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਮਦਰੱਸੇ ਵਿੱਚ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ ਸੀ (ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਜਰਮਨ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਬਰਨਹਾਰਡ ਵਾਈਗੈਂਡਟ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਪੇਂਟਿੰਗ ਦੇ ਸਬਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਉਸਨੇ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ~ 1893 ਤੋਂ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬ੍ਰੇਮੇਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਸਟੂਡੀਓ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name=":1" /> ਇਸ ਅਰਸੇ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲਡ਼ੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਸਵੈ-ਤਸਵੀਰ (1893) ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਆਪਕ ਦਾ ਕੋਰਸ "ਉੱਡਦੇ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ" ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਉਸ ਪੇਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਰੀਅਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਇਰਾਦਾ ਸੀ।<ref name=":4">{{Cite web |title=Modersohn-Becker, Paula (1876–1907) {{!}} Encyclopedia.com |url=https://www.encyclopedia.com/women/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/modersohn-becker-paula-1876-1907 |access-date=2022-05-03 |website=www.encyclopedia.com}}</ref> 1896 ਦੀ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ, ਪੌਲਾ [[ਬਰਲਿਨ]] ਆਰਟਿਸਟਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ਵੇਰਿਨ ਡੇਰ ਬਰਲਿਨਰ ਕੁੰਸਟਲਰਿਨਨ) ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਛੇ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਡਰਾਇੰਗ ਅਤੇ ਪੇਂਟਿੰਗ ਕੋਰਸ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਬਰਲਿਨ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਗਈ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣਾ ਕੋਰਸ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਬਰਲਿਨ ਵਿੱਚ ਰਹੀ ਅਤੇ ਫਰਵਰੀ 1897 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਿਲਾ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿੱਚ ਪੇਂਟਿੰਗ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਪੌਲਾ ਨੇ ਜਰਮਨ ਅਤੇ ਇਤਾਲਵੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਬਰਲਿਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਸ ਦੇ ਕਲਾ ਅਜਾਇਬ ਘਰਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ।<ref name=":2" /> ਜਰਮਨ ਨਾਰੀਵਾਦ ਦੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮਰਥਕ, ਨੈਟਲੀ ਵਾਨ ਮਿਲਡੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮੁਲਾਕਾਤ ਨੇ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਦਖਲ ਨੇ ਉਸ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name=":4" /> ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬੇਕਰ ਬ੍ਰੇਮਨ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਉੱਤਰੀ ਜਰਮਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਰਪਵੈਡ ਵਿੱਚ ਨੇਡ਼ਲੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਬਸਤੀ ਵਿੱਚ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕੋਰਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਵੇ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1907]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1876]] qcp0vr3uu5gq43jg6678isr8pmr5jnl 0 195932 840569 799153 2026-06-09T16:44:44Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Early life and background" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1320550764|Siyaram Tiwari (musician)]]" 840569 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | honorific_prefix = Pandit | name = Siyaram Tiwari | honorific_suffix = | image = Pt. Siyaram Tiwari.jpg | image_size = | image_upright = | landscape = <!-- yes, if wide image, otherwise leave blank --> | alt = | caption = | native_name = | native_name_lang = | birth_name = | alias = | birth_date = {{Birth date|1919|03|10}} | birth_place = | origin = India | death_date = 10 March {{Death year and age|1998|1919}} | death_place = | genre = Classical | occupation = Musician | instrument = | years_active = <!-- YYYY–YYYY (or –present) --> | label = | website = <!-- {{URL|example.com}} or {{Official URL}} --> | module = | module2 = | module3 = | associated_acts = Neha Sargam }} '''ਸੀਯਾਰਾਮ ਤਿਵਾਰੀ''' (ਜਨਮ10 ਮਾਰਚ 1919-ਦੇਹਾਂਤ 1998) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ [[ਧਰੁਪਦ]]-ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਦਰਭੰਗਾ ਘਰਾਣੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ ਅਤੇ [[ਪਟਨਾ]] ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਸਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਦਰਭੰਗਾ ਘਰਾਣੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲਯਕਾਰੀ (ਲਯ ਜਾਂ ਟੈਂਪੋ ਲਈ,ਸਿੰਕੋਪੇਸ਼ਨ ਤਕਨੀਕਾਂ ਵਰਗੇ ਉਪਕਰਣਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ) ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਏ ਧਰੁਪਦ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਰਫਤਾਰ ਲਯਕਾਰੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਸੀ।<ref name="Society1999">{{Citation |last=Indian Musicological Society |title=Journal of the Indian Musicological Society |url=https://books.google.com/books?id=PsoJAQAAMAAJ |page=37 |year=1999 |publisher=Indian Musicological Society |access-date=10 July 2013}}</ref> ਸੰਨ 1971 ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੁਆਰਾ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Padma Awards Directory (1954–2009) |url=http://www.mha.nic.in/pdfs/LST-PDAWD.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510095705/http://www.mha.nic.in/pdfs/LST-PDAWD.pdf |archive-date=10 May 2013 |publisher=[[Ministry of Home Affairs (India)|Ministry of Home Affairs]]}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1984 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ-ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ ਮਿਊਜ਼ਿਕ, ਡਾਂਸ ਐਂਡ ਡਰਾਮਾ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਨਮਾਨ।<ref>{{Cite web |title=SNA: List of Sangeet Natak Akademi ''Ratna Puraskar''winners (Akademi Fellows) |url=http://sangeetnatak.gov.in/sna/fellowslist.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304023617/http://sangeetnatak.gov.in/sna/fellowslist.htm |archive-date=4 March 2016 |publisher=Official website}}</ref> == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕਡੜ == 1919 ਵਿੱਚ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਦਰਭੰਗਾ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਧਰੁਪਦ ਦੀ ਤਾਲੀਮ ਅਪਣੇ ਨਾਨਾ, ਜੋ ਕਿ ਦਰਭੰਗਾ ਘਰਾਣੇ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਬਲਦੇਵ ਤਿਵਾੜੀ ਤੋਂ ਖਿਆਲ, ਠੁਮਰੀ ਅਤੇ ਭਜਨ ਸ਼ੈਲੀ ਸਿੱਖੀ।[1] == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ == ਪੰਡਿਤ ਸੀਯਾਰਾਮ ਤਿਵਾਰੀ ਬਿਹਾਰ ਦੇ [[ਦਰਭੰਗਾ]] ਵਿੱਚ 1919 ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਨਾ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਧਾਰਭੰਗਾ ਘਰਾਣੇ ਤੋਂ ਧਰੁਪਦ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਬਲਦੇਵ ਤਿਵਾਡ਼ੀ ਤੋਂ ਖਿਆਲ, [[ਠੁਮਰੀ]] ਅਤੇ ਭਜਨ ਸ਼ੈਲੀ ਸਿੱਖੀ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਉਹਨਾਂ ਦੀ ''[[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ|ਗਾਇਕੀ]]'', ''[[ਸੁਰ|ਸਵਰਾ]]'', ਮੀਂਡ, ''[[ਗਮਕ (ਸੰਗੀਤ)|ਗਮਕ]]'' ਅਤੇ ਲਯਕਾਰੀ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਛੰਦ ਅਤੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਸੁਧਾਰ ਜਿਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੈਅ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਲੈਅ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖਿਆਲ, [[ਠੁਮਰੀ]], [[ਟੱਪਾ: ਇੱਕ ਗਾਇਨ ਸ਼ੈਲੀ|ਟੱਪਾ]] ਅਤੇ ਭਜਨ ਵਰਗੀਆਂ ਹੋਰ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਹ [[ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ]], ਪਟਨਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਲਾਕਾਰ ਸੀ। ਪੁਰਸਕਾਰਃ 1971 ਵਿੱਚ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]], ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਗਮਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡਾੱਕਟਰ ਰਾਜੇੰਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਤੋਂ 1955 ਮੀਆਂ, ਬਿਹਾਰ ਰਤਨ 1989, ਤਾਨਸੇਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਸੰਗੀਤ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਈ ਹੋਰ ਪੁਰਸਕਾਰ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ, ਯੂਰਪ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। 1998 ਵਿੱਚ ਤਿਵਾਰੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। == ਪਰਿਵਾਰ == ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਭਿਨੇਤਰੀ [[ਨੇਹਾ ਸਰਗਮ]] ਦਾ ਨਾਨਾ ਹੈ। ਉਹ ਖੁਦ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਗਾਇਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤਕ ਨਾਟਕ ਮੁਗਲ ਏ ਆਜ਼ਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਅਤੇ ਗਾਉਣ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।  {{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=March 2023}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2023)">citation needed</span></nowiki>''&#x5D;</sup> ਪੰਡਿਤ ਸੀਯਾਰਾਮ ਤਿਵਾਰੀ ਦੇ ਪੋਤੇ ਡਾ. ਸੁਮਿਤ ਆਨੰਦ ਪਾਂਡੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਵਾਦਕ ਅਤੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ, ਸ਼੍ਰੀ ਬੀਰੇਂਦਰ ਮੋਹਨ ਪਾਂਡੇ ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ ਸੀਯਾਰਾਮ ਤਿਵਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਪਨ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਰਭੰਗਾ ਮਲਿਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਪੰਡਿਤ ਰਾਮ ਚਤੁਰ ਮਲਿਕ ਦੇ ਪੜਪੋਤੇ ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਚੇਲੇ ਪੰਡਿਤ ਅਭੈ ਨਾਰਾਇਣ ਮਲਿਕ ਤੋਂ ਸਖ਼ਤ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਸੁਮਿਤ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ, ਆਈ. ਸੀ. ਸੀ. ਆਰ. ਦੁਆਰਾ ਸੂਚੀਬੱਧ ਅਤੇ ਸਪਿਕਮੈਕੇ ਸੂਚੀਬੱਧਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੰਡਿਤ ਸੀਯਾਰਾਮ ਤਿਵਾਰੀ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਸੰਗੀਤ ਟਰੱਸਟ ਇੱਕ ਰਜਿਸਟਰਡ ਗੈਰ-ਮੁਨਾਫਾ ਹੈ ਜੋ ਸੁਮਿਤ ਦੁਆਰਾ 2014 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ, ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਧਰੁਪਦ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title=sumeetanand |url=http://www.sumeetanand.com/ |access-date=2023-09-06 |website=www.sumeetanand.com}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{YouTube|AP4ZuK8N_H0|Late Pandit Siyaram Tiwari and Satyabhuvan Pathak}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਗਾਇਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1998]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1919]] 6y3hckm8950nr2uwyi5eusx12ggrved 0 196461 840617 839342 2026-06-10T11:03:09Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840617 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Bani Yadav .jpg|thumb|ਬਾਨੀ ਯਾਦਵ]]   '''ਡਾ. ਬਾਨੀ ਯਾਦਵ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Dr. Bani Yadav;''' ਜਨਮ 7 ਸਤੰਬਰ 1971) ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ|ਭਾਰਤੀ]] ਰੈਲੀ ਡਰਾਈਵਰ, ਮੋਟਰਸਪੋਰਟਸ ਪ੍ਰਮੋਟਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸਮਰਥਕ ਹੈ। ਯਾਦਵ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਔਰਤ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਰਾਸ ਕੰਟਰੀ ਰੈਲੀ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤੇ।<ref>{{Cite web |last=Das |first=Deepannita |date=2018-11-13 |title=Bani Yadav, India's Fastest Woman Rally Driver, Knows How To Put Her Life On The Right Track |url=https://lifebeyondnumbers.com/bani-yadav-indias-fastest-woman-rally-driver-knows-how-to-put-her-life-on-the-right-track/ |access-date=2023-04-30 |website=lifebeyondnumbers.com |language=en-US}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ == ਯਾਦਵ ਦਾ ਜਨਮ [[ਲਖਨਊ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਰੇਸਿੰਗ ਦਾ ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਤਜਰਬਾ 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ 43 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 2013 ਦੇ ਜੈਪੁਰ ਸਪੀਡ ਸਪ੍ਰਿੰਟ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਹੀ। ਯਾਦਵ 2015 ਏਸ਼ੀਆ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਰੈਲੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਮਹਿਲਾ ਡਰਾਈਵਰ ਸੀ। ਯਾਦਵ [[ਮਹਿਲਾ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ|ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ]], [[ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕ|ਬਰਾਬਰ ਅਧਿਕਾਰਾਂ]] ਅਤੇ [[ਲਿੰਗ ਸਮਾਨਤਾ|ਲਿੰਗ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ]] ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਣੀ 2018 ਅਤੇ 2019 ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਟੋਕ੍ਰਾਸ ਚੈਂਪੀਅਨ-ਔਰਤ ਸੀ <ref name=":1">{{Cite web |title=International Women's Day 2019: किसी ने मां बनने के बाद तो किसी ने कम उम्र में बनाया ड्राइविंग को जुनून |url=https://www.jagran.com/automobile/latest-news-international-womens-day-2019-girls-passion-for-racing-and-automobile-19025876.html |access-date=2020-08-10 |website=Dainik Jagran |language=hi}}</ref> ਉਹ [[ਅਬੂ ਧਾਬੀ]] ਯਾਸ ਮਰੀਨਾ ਸਰਕਟ ' ਤੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਫਾਰਮੂਲਾ 4 ਕਾਰਾਂ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਹੈ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਔਰਤ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਮੋਟਰਸਪੋਰਟਸ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਯਾਦਵ ਨੂੰ ਅਕਤੂਬਰ 2013 ਵਿੱਚ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਦੀ ਸੱਟ ਲੱਗ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਸਿਹਤਯਾਬੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪਿੱਠ ਦੀਆਂ ਸਰਜਰੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਅਤੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ। [[ਤਸਵੀਰ:804_-_Bani_Yadav_Racing_.jpg|thumb|289x289px| ਦੌੜ ਦੌਰਾਨ ਯਾਦਵ ਦੇ ਵਾਹਨ ਦੀ ਇੱਕ ਫੋਟੋ।]] == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਯਾਦਵ ਦਾ ਵਿਆਹ ਉਸਦੇ ਦੋਸਤ ਸੁਰੇਸ਼ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਰੈਲੀ ਡਰਾਈਵਰ ਵੀ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=17 June 2016 |title=Dainik Bhaskar |url=https://www.bhaskar.com/news/SPO-OTH-OTH-bani-yadav-is-speed-car-racer-of-india-news-hindi-5351463-PHO.html}}</ref> == ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ == ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਟੋਕ੍ਰਾਸ ਚੈਂਪੀਅਨ ਇੰਡੀਆ 2018 | 2019 - ਲੇਡੀਜ਼<ref name=":2">{{Cite web |date=2019-12-04 |title=Driving is Like Meditation For Me - Bani Yadav, Rally Driver |url=https://www.sportzbusiness.com/driving-is-like-meditation-for-me/ |access-date=2020-08-10 |website=Sportz Business |language=en-US}}</ref> ਇੰਡੀਅਨ ਰੈਲੀ ਦੇ ਰੈਲੀ ਡੀ ਨੌਰਥ ਪਾਰਟ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ। ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ - ਏਸ਼ੀਆ ਪੈਸੀਫਿਕ ਰੈਲੀ ਕੱਪ ਆਫ਼ ਕੌਫੀ ਡੇ ਰੈਲੀ - 2015 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਰੈਲੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਮਹਿਲਾ ਵਰਗ। 2000cc ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ - ਕੌਫੀ ਡੇ ਰੈਲੀ - ਇੰਡੀਅਨ ਰੈਲੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਦਾ ਏਸ਼ੀਆ ਪੈਸੀਫਿਕ ਰੈਲੀ ਕੱਪ। ਏਸ਼ੀਆ ਪੈਸੀਫਿਕ ਰੈਲੀ ਕੱਪ ਰੈਲੀ ਵਿੱਚ ਚੌਥਾ ਸਥਾਨ। ਮਾਰੂਤੀ ਸੁਜ਼ੂਕੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਟੋਕ੍ਰਾਸ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ 2016 ਵਿੱਚ ਤੀਜੀ 1650 ਸੀਸੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ। ਅਬੂ ਧਾਬੀ ਯਾਸ ਮਰੀਨਾ ਸਰਕਟ ਵਿਖੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫਾਰਮੂਲਾ 4 ਕਾਰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ੇਲਿਨ ਲਈ PS 4 ਸਪੋਰਟਸ ਟਾਇਰਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਟਰਸਪੋਰਟਸ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕਲੌਤੀ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ (ਟੋਂਗਾ ਦੀ ਕਾਮਨਵੈਲਥ ਵੋਕੇਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ) 2017-18 ਲਈ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦਾ "ਸਰਬੋਤਮ ਖਿਡਾਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ" ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 2016-17 ਲਈ "ਸਾਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਹਿਲਾ ਰੈਲੀਲਿਸਟ" ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ (ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਐਜੂਕੇਟਰਜ਼ ਫਾਰ ਵਰਲਡ ਪੀਸ - ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) FMSCI ਦੁਆਰਾ 2016 ਲਈ ਰੈਲੀ ਕਰਨ ਲਈ ਮੋਟਰਸਪੋਰਟਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਔਰਤ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਨਿਰਭਯਾ ਜੋਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ 2018 ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ<ref>{{Cite web |title=Shanti Devi, 85, got First Nirbhaya Jyoti National Women Achievers' Award |url=https://indianobserverpost.in/News-Detail.aspx?Article=86&WebUrl=web |access-date=2023-04-30 |website=indianobserverpost.in }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵੱਲੋਂ ਮੈਂ ਹੂੰ ਬੇਟੀ ਪੁਰਸਕਾਰ 2018 ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਮੋਟਰਸਪੋਰਟਸ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਗਣਰਾਜ ਦੇ ਰਾਜਦੂਤ ਮਹਾਮਹਿਮ ਸ਼੍ਰੀ ਡੈਨੀਅਲ ਚੁਬੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਨਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਡਸਟਰੀਜ਼ ਦੁਆਰਾ CII - IWN ਵੂਮੈਨ ਅਚੀਵਰ ਅਵਾਰਡ 2017 ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ। ਸੁਸ਼ਾਸਨ ਦਿਵਸ 'ਤੇ ਮਹਿਲਾ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਰਾਮਰਾਜ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ 2017 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਏਅਰਟੈੱਲ ਲਿਮਟਿਡ ਦੁਆਰਾ ਟੌਪ ਵੂਮੈਨ ਅਚੀਵਰ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਾਲ 2016 ਲਈ ਐਮਿਟੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੱਲੋਂ ਵੂਮੈਨਜ਼ ਅਚੀਵਰਜ਼ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ। 2017 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ 70ਵੇਂ ਸਾਲ ਦੀ ਪੂਰਵ ਸੰਧਿਆ 'ਤੇ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਚੋਟੀ ਦੀਆਂ 4 ਮਹਿਲਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ। == ਹਵਾਲੇ == <ref>{{cite web |last=Ghosh |first=Anirvan |title=Speed Racer Bani Yadav: I love my Red-Devil - Jaipur Women Blog - Stories of Indian Women |url=http://jaipurwomenblog.org/speed-racer-bani-yadav-love-red-devil/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160815084207/http://jaipurwomenblog.org/speed-racer-bani-yadav-love-red-devil/ |archive-date=15 August 2016 |accessdate=2016-07-07 |website=Jaipur Women Blog}}</ref><ref>{{cite web |last=Merin |first=Rebecca |date=2015-08-12 |title=Bani, the lady of the wheel |url=http://english.manoramaonline.com/sports/motor-sports/bani-the-lady-of-the-wheel-woman-speed-racer-delhi.html |accessdate=2016-07-07 |website=English.manoramaonline.com}}</ref><ref>{{cite web |title=Indian Rally Championship - 1st Runner up bani Yadav. |url=http://www.jagran.com/haryana/gurgaon-14725253.html |accessdate=2016-09-19 |website=jagran.com |archive-date=2016-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161130073802/http://www.jagran.com/haryana/gurgaon-14725253.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |date=2016-09-20 |title=Indian Rally Championship. |url=http://www.bhaskar.com/news/HAR-GUR-OMC-indian-rally-championship-news-hindi-5421559-NOR.html |accessdate=2016-09-20 |website=Bhaskar.com}}</ref><ref>{{cite web |date=17 June 2016 |title=Bani Yadav hardly looks like a professional car racer until she gets behind the wheel. |url=http://www.bhaskar.com/news/SPO-OTH-OTH-bani-yadav-is-speed-car-racer-of-india-news-hindi-5351463-PHO.html?seq=2 |accessdate=2016-07-07 |website=Bhaskar.com}}</ref><ref>{{cite web |author=Darshu |date=2016-05-06 |title=Behind The Wheel- Bani Yadav Limeroad Story by LimeRoad Editorial |url=http://www.limeroad.com/story/behind-the-wheel--bani-yadav-st572c62d9f80c2404b5618507/vip |accessdate=2016-07-07 |website=Limeroad.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Sharma |first=Jagriti |date=2017-05-30 |title=Things To Know About Bani Yadav, India's Top Rally Driver |url=https://www.shethepeople.tv/news/things-to-know-about-bani-yadav-indias-top-rally-driver/ |access-date=2020-08-10 |website=SheThePeople TV |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mathur |first=Abhimanyu |date=15 July 2017 |title=Dakshin Dare: Gurgaon-based racer Bani Yadav and son become first mother-son team to participate in Dakshin Dare rally |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/gurgaon/gurgaon-based-racer-bani-yadav-and-son-become-first-mother-son-team-to-participate-in-dakshin-dare-rally/articleshow/59595291.cms |access-date=2020-08-10 |website=The Times of India |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Das |first=Deepannita |date=2018-11-13 |title=India's Fastest Woman Rally Driver Knows How To Put Her Life on the Right Track |url=https://lifebeyondnumbers.com/bani-yadav-indias-fastest-woman-rally-driver-knows-how-to-put-her-life-on-the-right-track/ |access-date=2020-08-10 |website=LifeBeyondNumbers |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=17 January 2017 |title=15 reasons to know Bani Yadav and why she's rocking the rally scene in India |url=https://www.motorscribes.com/features/15-reasons-to-know-bani-yadav-and-why-shes-rocking-the-rally-scene-in-india |access-date=2020-08-10 |website=Motorscribes |language=en-US |archive-date=2023-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421224828/https://www.motorscribes.com/features/15-reasons-to-know-bani-yadav-and-why-shes-rocking-the-rally-scene-in-india |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=2017-05-11 |title=Bani Yadav: I am hoping Haryana government will support motorsports, too |url=https://www.hindustantimes.com/gurgaon/bani-yadav-i-am-hoping-haryana-government-will-support-motorsports-too/story-gKLMx3oqoSVR0fikwEOBTP.html |access-date=2020-08-10 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Bani yadav News: Bani yadav Latest News and Headlines Today |url=https://www.hindustantimes.com/topic/bani-yadav |access-date=2020-08-10 |website=www.hindustantimes.com/ |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=12 February 2018 |title=India in F1 |url=https://indiainf1.com/tag/bani-yadav/ |access-date=2020-08-10 |website=India in F1 |language=en-GB }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |date=2017-12-12 |title=India's Top Women Rally Driver- Inspiring Mom Bani Yadav. |url=https://themommytale.com/2017/12/indias-top-women-rally-driver-inspiring-mom-bani-yadav/ |access-date=2020-08-10 |website=The Mommy Tale |language=en-US}}</ref><ref>{{Citation |title=Dare to Dream {{!}} Dr. Bani Yadav {{!}} TEDxABVIIITMG |date=20 September 2018 |url=https://www.youtube.com/watch?v=6o0vk8yU4Xo |language=en-US |access-date=2020-08-10}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mathur |first=Abhimanyu |date=12 July 2017 |title=Differently-abled experience offbeat off-roading in Gurgaon |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/gurgaon/differently-abled-experience-offbeat-off-roading-in-gurgaon/articleshow/59546342.cms |access-date=2020-08-10 |website=The Times of India |language=en}}</ref><ref>{{Citation |title=Bani Yadav - Life in the Fast Lane - S2E1 |date=11 March 2019 |url=https://www.youtube.com/watch?v=P06hrfxHTc4 |language=en-US |access-date=2020-08-10}}</ref><ref name="dailyexcelsior.com2">{{Cite web |title=Ace women rallyist, Bani Yadav posing along with her Gypsy before participating in Maruti Suzuki National Super League to be held at Dehradun in Uttarakhand tomorrow. |url=https://www.dailyexcelsior.com/ace-women-rallyist-bani-yadav-posing-alongwith-her-gypsy-before-participating-in-maruti-suzuki-national-super-league-to-be-held-at-dehradun-in-uttarakhand-tomorrow/page14-1-708/ |access-date=2020-08-10 |website=Daily Excelsior |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2017-03-21 |title=Driving over the Permissible Speed for Women – Bani Yadav - Go #aageseright |url=https://scoutmytrip.com/blog/bani-yadav/ |access-date=2020-08-10 |website=ScoutMyTrip Blog |language=en-US }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=Behind The Wheel- Bani Yadav |url=https://www.limeroad.com/behind-the-wheel-bani-yadav-by-limeroad-st572c62d9f80c2404b5618507.amp |access-date=2020-08-10 |website=www.limeroad.com}}</ref><ref name=":22">{{Cite web |date=2019-12-04 |title=Driving is Like Meditation For Me - Bani Yadav, Rally Driver |url=https://www.sportzbusiness.com/driving-is-like-meditation-for-me/ |access-date=2020-08-10 |website=Sportz Business |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=इंडियन रैली चैंपियनशिप में पहली उपविजेता बानी यादव |url=https://www.jagran.com/haryana/gurgaon-14725253.html |access-date=2020-08-10 |website=Dainik Jagran |language=hi |archive-date=2023-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421223323/https://www.jagran.com/haryana/gurgaon-14725253.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=16 November 2017 |title=Car racer Bani Yadav during launch of Restaurant Raise The Bar at... |url=https://www.gettyimages.in/detail/news-photo/car-racer-bani-yadav-during-launch-of-restaurant-raise-the-news-photo/874973530 |access-date=2020-08-10 |website=Getty Images |language=en-gb}}</ref><ref>{{Cite web |date=2017-09-14 |title=Motorsports Gallery - Drive with Bani |url=http://www.speedhounds.com/2017/09/motorsports-gallery-drive-bani/ |access-date=2020-08-10 |website=Speed Hounds |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ms. Bani Yadav was awarded Top Most Woman Rallyist of the Year – FMSCI |url=http://www.fmsci.co.in/ms-bani-yadav-was-awarded-top-most-woman-rallyist-of-the-year/ |access-date=2020-08-10 |language=en |archive-date=2020-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929032129/https://www.fmsci.co.in/ms-bani-yadav-was-awarded-top-most-woman-rallyist-of-the-year/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=2017-01-30 |title=Car Rallyist Bani Yadav Breaks All The Speed Limits That The Society Sets For Her |url=https://www.indianwomenblog.org/car-rallyist-bani-yadav-breaks-all-the-speed-limits-that-the-society-sets-for-her/ |access-date=2020-08-10 |website=Indian Women Blog - Stories of Indian Women |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=Gurgaon-based racer Bani Yadav and son become first mother-son team to participate in Dakshin Dare rally |url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/city/delhi/gurgaon-based-racer-bani-yadav-and-son-become-first-mother-son-team-to-participate-in-dakshin-dare-rally/videoshow/59600210.cms |access-date=2020-08-10 |website=The Times of India |language=en}}</ref><ref>{{Citation |title=Womennovator on Facebook Watch |url=https://www.facebook.com/womennovator/videos/bani-yadav-celebrity-racer/2241853016122750/ |language=en |access-date=2020-08-10}}</ref><ref>{{Citation |title=Beating the men behind the wheels {{!}} Bani Yadav {{!}} TEDxMNNIT |date=12 July 2018 |url=https://www.youtube.com/watch?v=QUD8Cn06Q78 |language=en-US |access-date=2020-08-10}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mathur |first=Abhimanyu |date=13 September 2017 |title=Acid attack survivors go off-roading in Gurgaon |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/gurgaon/acid-attack-survivors-go-off-roading-in-gurgaon/articleshow/60479020.cms |access-date=2020-08-10 |website=The Times of India |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mathur |first=Abhimanyu |date=23 May 2017 |title=Gurgaon women go on off-the-rails off-roading ride |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/gurgaon/gurgaon-women-go-on-off-the-rails-off-roading-ride/articleshow/58791524.cms |access-date=2020-08-10 |website=The Times of India |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-07-30 |title=India's Ace Woman Rally Racer - Dr. Bani Yadav |url=https://womenshine.in/indias-ace-woman-rally-racer-dr-bani-yadav/ |access-date=2020-08-10 |website=Womenshine |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=11 May 2019 |title=Bani Yadav - Rally Racer |url=https://vimeo.com/335557478 |access-date=2020-08-10 |website=Vimeo |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=FMSCI rolls out plan to draw more women into motorsports |url=https://www.aninews.in/news/sports/others/fmsci-rolls-out-plan-to-draw-more-women-into-motorsports201802130141320001/ |access-date=2020-08-10 |website=ANI News |language=en |archive-date=2022-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525200440/https://aninews.in/news/sports/others/fmsci-rolls-out-plan-to-draw-more-women-into-motorsports201802130141320001/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news|date=2018-02-13|title=FMSCI rolls out plan to draw more women into motorsports|work=Business Standard|url=https://www.business-standard.com/article/news-ani/fmsci-rolls-out-plan-to-draw-more-women-into-motorsports-118021300053_1.html|access-date=2020-08-10}}</ref><ref>{{Cite web |date=2017-09-04 |title=This Woman Really Does Have The "Drive" To Succeed |url=https://beboldpeople.com/2017/09/04/this-woman-really-does-have-the-drive-to-succeed/ |access-date=2020-08-10 |website=Be Bold People |language=en-US |archive-date=2020-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927003928/https://beboldpeople.com/2017/09/04/this-woman-really-does-have-the-drive-to-succeed/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Bani, the lady of the wheel |url=https://www.onmanorama.com/sports/motor-sports/bani-the-lady-of-the-wheel-woman-speed-racer-delhi.html |access-date=2020-08-10 |website=OnManorama}}</ref><ref>{{Cite web |last=Patra |first=Pratyush |date=2017-08-19 |title=Death in the fast lane |url=https://www.deccanchronicle.com/lifestyle/viral-and-trending/180817/death-in-the-fast-lane.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170818230256/http://www.deccanchronicle.com/lifestyle/viral-and-trending/180817/death-in-the-fast-lane.html |archive-date=18 August 2017 |access-date=2020-08-10 |website=Deccan Chronicle |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Gurgaon on a zip, zap, zoom high! |url=https://www.cityspidey.com/news/3046/gurgaon-on-a-zip-zap-zoom-high |access-date=2020-08-10 |website=www.cityspidey.com |language=en-GB |archive-date=2023-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421223325/https://www.cityspidey.com/news/3046/gurgaon-on-a-zip-zap-zoom-high |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Mathur |first=Abhimanyu |date=30 March 2017 |title=Bani Yadav: Gurgaon's female racing champion Bani Yadav: Men are ok with women competing, but don't like to lose to us |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/gurgaon/gurgaons-female-racing-champion-bani-yadav-men-are-ok-with-women-competing-but-dont-like-to-lose-to-us/articleshow/57894415.cms |access-date=2020-08-10 |website=The Times of India |language=en}}</ref><ref name=":12">{{Cite web |title=International Women's Day 2019: किसी ने मां बनने के बाद तो किसी ने कम उम्र में बनाया ड्राइविंग को जुनून |url=https://www.jagran.com/automobile/latest-news-international-womens-day-2019-girls-passion-for-racing-and-automobile-19025876.html |access-date=2020-08-10 |website=Dainik Jagran |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |last=Patra |first=Pratyush |date=2017-08-17 |title=Death in the fast lane |url=https://www.asianage.com/metros/delhi/170817/death-in-the-fast-lane.html |access-date=2020-08-10 |website=The Asian Age}}</ref><ref>{{Cite web |date=12 May 2019 |title=NCR's sporty moms turn trainers for their kids |url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/parenting/moments/ncrs-sporty-moms-turn-trainers-for-their-kids/articleshow/69281443.cms |access-date=2020-08-10 |website=The Times of India |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2017-08-29 |title=Women sportspersons under the microscope |url=https://www.deccanchronicle.com/sports/in-other-news/290817/women-sportspersons-under-the-microscope.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829044008/http://www.deccanchronicle.com/sports/in-other-news/290817/women-sportspersons-under-the-microscope.html |archive-date=29 August 2017 |access-date=2020-08-10 |website=Deccan Chronicle |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Blush.me |url=https://www.blush.me/ |access-date=2020-08-10 |website=Blush |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2015-10-07 |title=Driving in the fast lane |url=https://www.deccanherald.com/content/505091/driving-fast-lane.html |access-date=2020-08-10 |website=Deccan Herald |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Women rally around men's sport |url=https://www.dailypioneer.com/2016/sports/women-rally-around-mens-sport.html |access-date=2020-08-10 |website=The Pioneer |language=en |archive-date=2023-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421223323/https://www.dailypioneer.com/2016/sports/women-rally-around-mens-sport.html |url-status=dead }}</ref><ref name=":02">{{Cite web |last=Chandran |first=M. R. Praveen |date=28 January 2017 |title=Stage set for exciting leg of Desert Storm |url=https://sportstar.thehindu.com/motorsport/stage-set-for-exciting-leg-of-desert-storm/article9507423.ece |access-date=2020-08-10 |website=Sportstar |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=21 April 2017 |title=Bani Yadav, India's fastest women driver to race Anisha Kwatra, a well-known rallyist |url=https://www.internationalnewsandviews.com/bani-yadav-indias-fastest-women-driver-to-race-anisha-kwatra-a-well-known-rallyist/ |access-date=2020-08-10 |website=www.internationalnewsandviews.com |language=en |archive-date=2017-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171229034534/http://www.internationalnewsandviews.com/bani-yadav-indias-fastest-women-driver-to-race-anisha-kwatra-a-well-known-rallyist/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Kohli |first=Sharad |date=31 March 2017 |title=Motoring her way into history, this 47-yr-old is in a league of her own |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/gurgaon/motoring-her-way-into-history-this-47-yr-old-is-in-a-league-of-her-own/articleshow/57863145.cms |access-date=2020-08-13 |website=The Times of India |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2018-03-08 |title=Gurgaon: Tales of bold women with unconventional jobs in a city known for gender crimes |url=https://www.hindustantimes.com/gurgaon/gurgaon-tales-of-bold-women-with-unconventional-jobs-in-a-city-known-for-gender-crimes/story-a8uuZaFHc2WYltbJ5yoWLO.html |access-date=2020-08-13 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kohli |first=Sharad |date=1 October 2017 |title=The First Gurugrammers: Four decades in the city – from a happy child to a fulfilled woman |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/gurgaon/the-first-gurugrammers-four-decades-in-the-city-from-a-happy-child-to-a-fulfilled-woman/articleshow/60896885.cms |access-date=2020-08-13 |website=The Times of India |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mathur |first=Abhimanyu |date=1 July 2017 |title='Are we not the pride of Haryana?' ask sportswomen after the ghoonghat row |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/gurgaon/are-we-not-the-pride-of-haryana-ask-sportswomen-after-the-ghoonghat-row/articleshow/59387432.cms |access-date=2020-08-13 |website=The Times of India |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016-06-17 |title=मायके में रोका, ससुराल में टोका, महिला ने नहीं मानी हार, पूरा कर दिखाया सपना |url=https://www.bhaskar.com/news/SPO-OTH-OTH-bani-yadav-is-speed-car-racer-of-india-news-hindi-5351463-PHO.html |access-date=2020-08-13 |website=Dainik Bhaskar |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |date=27 April 2018 |title=Bani Yadav Andaman Review - YouTube |url=https://www.youtube.com/watch?v=zjdhjDZ9wEk |access-date=2020-08-13 |website=www.youtube.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Woman power at 16th Maruti Suzuki Raid De Himalaya- Motown India |url=http://www.motownindia.com//Bureau/MotorSport/142/ViewAll_Reviews.aspx |access-date=2020-08-13 |website=MotownIndia.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ambika |title=Exclusive with Bani Yadav (Woman Rallyist): Maruti Suzuki Raid de Himalaya |url=http://sportsweekly.over-blog.com/2016/09/exclusive-with-bani-yadav-woman-rallyist-maruti-suzuki-raid-de-himalaya.html |access-date=2020-08-13 |website=Sportsweekly |language=en |archive-date=2023-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421223323/http://sportsweekly.over-blog.com/2016/09/exclusive-with-bani-yadav-woman-rallyist-maruti-suzuki-raid-de-himalaya.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Jha |first=Gaurav |date=October 2014 |title=Woman power on a high at 16th Maruti Suzuki Raid DeHimalaya |url=http://www.indiansportsnews.com/isn-specials/34460-woman-power-on-a-high-at-16th-maruti-suzuki-raid-dehimalaya |access-date=2020-08-13 |website=www.indiansportsnews.com |language=en-gb }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |last1=Excelsior |first1=Daily |date=2016-03-13 |title=Woman power to fore at Maruti Suzuki National Super League |url=https://www.dailyexcelsior.com/woman-power-fore-maruti-suzuki-national-super-league/ |access-date=2020-08-13 |website=Daily Excelsior |language=en-US}}</ref> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{facebook|Baniyadavofficial|Bani Yadav}} * [https://instagram.com/drbaniyadavofficial?r=nametag Bani Yadav ਇੰਸ੍ਗ੍ਰਾਟਾਮ 'ਤੇ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਾਰੀ ਕਾਰਕੁਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੇ ਸਰਗਰਮ ਕਾਰਜ ਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1971]] len6n3lohqqkdb5kkvpcnlw0h1qsc01 0 203452 840605 832020 2026-06-10T07:50:00Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840605 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | image = File:Pankaj Vashisht.jpg | name = ਪੰਕਜ ਕੁਮਾਰ | birth_date = {{Birth date and age|1991|11|09|df=yes}} | birth_place = ਤਲਵਾੜਾ, [[ਪੰਜਾਬ]] | death_date = | death_place = | othername = | occupation = [[ਫ਼ਿਲਮ ਸੰਪਾਦਨ|ਫਿਲਮ ਸੰਪਾਦਕ]] | yearsactive = 2016-ਹੁਣ | spouse = | awards = }} '''ਪੰਕਜ ਕੁਮਾਰ'''<ref>{{cite web |title=Hindi Editor Pankaj Vashisht Biography, News, Photos, Videos |url=https://nettv4u.com/celebrity/hindi/editor/pankaj-vashisht |website=nettv4u |language=en}}</ref> (ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ) ਇੱਕ [[ਫ਼ਿਲਮ ਸੰਪਾਦਨ|ਫ਼ਿਲਮ ਸੰਪਾਦਕ]] ਹਨ ਜੋ 2016 ਤੋਂ [[ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ''ਦ੍ਰਿਸ਼ਮ 2'' (2022 ਫਿਲਮ), ''ਕਿਲ'' (2023 ਫਿਲਮ)<ref>{{cite web |title=Kill (2024) Cast and Crew |url=https://www.moviefone.com/movie/kill/vQuDjrZpSpIAcW8vjBzPf1/credits/ |website=Moviefone |language=en}}</ref> ਅਤੇ ''ਗੁਮਰਾਹ (2023 ਫਿਲਮ)'' ਵਰਗੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref>{{cite web |title=Pankaj Vashisht |url=https://trakt.tv/people/pankaj-vashisht |website=Trakt}}</ref><ref>{{cite web |title=Films with visual effects by Pankaj Vashisht |url=https://letterboxd.com/visual-effects/pankaj-vashisht/ |website=letterboxd.com |language=en}}</ref> ==ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ== ਪੰਕਜ ਨੇ ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ:<ref>{{cite web |title=Pankaj Vashisht {{!}} Visual Effects, Editor, Director |url=https://www.imdb.com/name/nm11732251/ |website=IMDb}}</ref><ref>{{cite web |title=Pankaj Vashisht |url=https://www.gawby.com/en/person/6658959 |website=GAWBY |language=en |access-date=2026-02-14 |archive-date=2025-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250126173634/https://www.gawby.com/en/person/6658959 |url-status=dead }}</ref> * ਦ੍ਰਿਸ਼ਯਮ 2 - ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ * ਕਿਲ (ਫਿਲਮ) - ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ * ਗੁਮਰਾਹ (2023 ਫਿਲਮ) - ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ * ਸਿਟਾਡੇਲ: ਹਨੀ ਬਨੀ - ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ * ਬੈਡ ਕਾਪ (ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼) - ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ * ਅਪੂਰਵਾ (2023 ਫਿਲਮ) - ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ * ਸੁਖੀ - ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ * ਸੀਆ (ਫ਼ਿਲਮ) - ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ * ਐਕਟਿੰਗ ਦਾ ਭੂਤ - ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ * ਦੁਰੰਗਾ - ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ * ਹੀਰੋਪੰਤੀ 2 - ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== *{{IMDb name|11732251|ਪੰਕਜ ਕੁਮਾਰ}} == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1991]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਲਮ ਸੰਪਾਦਨ]] 22uv7msr4j6wbisgl42vcm37inn2i6a 3 204693 840610 2026-06-10T08:09:42Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 840610 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Harsnpreet}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 08:09, 10 ਜੂਨ 2026 (UTC) g6uyt5zq48dez4kq0hs6bki2lu7j0jp 3 204694 840612 2026-06-10T08:41:25Z Cabayi 27315 Cabayi ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mariomassone]] ਨੂੰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Skekzilla]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Mariomassone|Mariomassone]]" to "[[Special:CentralAuth/Skekzilla|Skekzilla]]" 840612 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Skekzilla]] r5el9iordqz5gw0858hz3h0ornw9d6l