ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="pa">
  <siteinfo>
    <sitename>ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ</sitename>
    <dbname>pawiki</dbname>
    <base>https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.11</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">ਮੀਡੀਆ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">ਖ਼ਾਸ</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ਵਰਤੋਂਕਾਰ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ਤਸਵੀਰ</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ਫਰਮਾ</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ਮਦਦ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ਸ਼੍ਰੇਣੀ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ਫਾਟਕ</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ਮੌਡਿਊਲ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
      <namespace key="2600" case="first-letter">Topic</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2128</id>
    <revision>
      <id>842713</id>
      <parentid>842638</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:34:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitesh Gill</username>
        <id>8973</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਯਾਦਗਾਰੀ ਘਰ */</comment>
      <origin>842713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26714" sha1="okfdge4fppg5g81uykjc0oo1u8yahvn" xml:space="preserve">{{Infobox writer
| name             = ਵੀਰ ਸਿੰਘ
| image            = Bahi Veer Singh.png
| image_size       = 
| caption          = 
| birth_date       = {{Birth date|df=yes|1872|12|05}}&lt;ref name=Gurmukh&gt;{{cite book|author=Giani Maha Singh|title=Gurmukh Jeevan|orig-year= 1977 |year=2009|publisher=Bhai Vir Singh Sahit Sadan|place=New Delhi}}&lt;/ref&gt;
| birth_place      = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਪੰਜਾਬ ਸੂਬਾ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ)|ਪੰਜਾਬ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ]]
| death_date       = {{Death date and age|df=yes|1957|06|10|1872|12|05}}&lt;ref name=Gurmukh /&gt;
| death_place      = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪੰਜਾਬ]], ਭਾਰਤ
| language         = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]
| education        = ਦਸਵੀਂ&lt;ref name=Gurmukh /&gt;
| alma_mater       = ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਚਰਚ ਮਿਸ਼ਨ ਸਕੂਲ ਬਜ਼ਾਰ ਕਸੇਰੀਆਂ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ&lt;ref name=Gurmukh /&gt;
| period           = 1891
| genre            = 
| occupation       = ਕਵੀ, ਕਹਾਣੀਕਾਰ, ਗੀਤਕਾਰ, ਨਾਵਲਕਾਰ, ਨਾਟਕਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਬੰਧਕਾਰ
| subject          = 
| movement         = [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ]]
| notableworks     = ''[[ਸੁੰਦਰੀ]]'' (1898), ''[[ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ]]'' (1899), ''ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ'',&quot;[[ਰਾਣਾ ਸੁਰਤ ਸਿੰਘ]]&quot; (1905)&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Rana Surat Singh |encyclopedia=The Sikh Encyclopedia|date=19 December 2000|url=http://www.thesikhencyclopedia.com/literature-in-the-singh-sabha-movement/rana-surat-singh|access-date=17 August 2013}}&lt;/ref&gt;
| spouse           = ਮਾਤਾ ਚਤਰ ਕੌਰ
| children         = 2 ਸਪੁੱਤਰੀਆਂ
| relatives        = 
| awards           = {{ubl|[[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ]] (1955)&lt;ref name=Bhai&gt;{{cite journal|title=BHAI VIR SINGH|journal=The Tribune Spectrum|issue=Sunday, 30 April 2000|url=http://www.tribuneindia.com/2000/20000430/spectrum/main2.htm#1|access-date=17 August 2013}}&lt;/ref&gt;|[[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] (1956)&lt;ref name=Gurmukh /&gt;&lt;ref name=Vir&gt;{{cite web|title=Padam Bhushan Awards list sl 10|url=http://www.mha.nic.in/pdfs/LST-PDAWD.pdf|publisher=Ministry of home affairs ,GOI|access-date=17 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510095705/http://www.mha.nic.in/pdfs/LST-PDAWD.pdf|archive-date=10 May 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;}}
| website          = {{URL|bvsss.org}}
| portaldisp       = 
}}
{{Sikh literature}}
'''ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ''' (5 ਦਸੰਬਰ 1872 – 10 ਜੂਨ 1957) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਕਵੀ]], ਵਿਦਵਾਨ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਸਾਹਿਤਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਸਿੰਘ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੀ ਮਹਤੱਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਈ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਸੰਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}}

== ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ==
ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1872 ਵਿੱਚ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਤਾਅਲੁੱਕ [[ਮੁਲਤਾਨ]] ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉਪ-ਗਵਰਨਰ (ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਹਾਦੁਰ) ਦੀਵਾਨ ਕੌੜਾ ਮੱਲ ਤੱਕ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਅਰੋੜਵੰਸ਼ ਦੇ ਚੁੱਘ ਗੋਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਜੂਨ 2025}} ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਾ (1788-1878) ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਮੱਠਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸਬਕ ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ। ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਅਤੇ [[ਬ੍ਰਜ]] ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੀਆਂ ਪੂਰਬੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਆਯੁਰਵੇਦ]], [[ਸਿੱਧ]] ਅਤੇ [[ਯੂਨਾਨੀ ਇਲਾਜ|ਯੁਨਾਨੀ]]) ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤਰ, ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ (1853-1908) ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰ ਬਣਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਨਾ, [[ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ]] (1828-1908), ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਬੁੰਗੇ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਸ਼ੇਖ਼ ਸਆਦੀ]] ਦੀਆਂ ''[[ਗੁਲਿਸਤਾਨ]]'' ਅਤੇ ''[[ਬੋਸਤਾਨ (ਸਾਦੀ)|ਬੋਸਤਾਨ]]'' ਵਰਗੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਬ੍ਰਜ ਰੂਪ ਲਿਖਿਆ।&lt;ref&gt;Singh, Jvala. 2023. ‘Vir Singh’s Publication of the Gurpratāp Sūraj Granth’. In Bhai Vir Singh (1872-1957) : Religious and Literary Modernities in Colonial and Post-Colonial Indian Punjab. Routledge Critical Sikh Studies. New York: Routledge.&lt;/ref&gt; ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਚਤਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਧੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। 10 ਜੂਨ, 1957 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।&lt;ref&gt;[http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/literature/veer.html Bhai Vir Singh (1872–1957)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160724221917/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/literature/veer.html |date=2016-07-24 }}. Sikh-history.com. Retrieved on 16 December 2018.&lt;/ref&gt;
[[File:Dr charan singh 1.png|thumb| ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਪਿਤਾ ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ ,ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਨਾਨਾ ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ।]]

== ਸਿੱਖਿਆ ==
ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਲਾਭ ਮਿਲਿਆ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]], [[ਉਰਦੂ]] ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵੀ ਸਿੱਖੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਚਰਚ ਮਿਸ਼ਨ ਸਕੂਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ 1891 ਦਸਵੀਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=Gurmukh /&gt; ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਚਰਚ ਮਿਸ਼ਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਸਹਿਪਾਠੀਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਛੱਡ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਅਪਣਾਇਆ ਤਾਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਧਾਰਮਿਕ ਨਿਸ਼ਠਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਗਈ। ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਲਿਖਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪਾਂ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਤੇ ਹੁਨਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=dog&gt;{{cite book|author=Ranjit Singh (OBE.) |title=Sikh Achievers |url=https://books.google.com/books?id=qfuDnpVlmlcC&amp;pg=PA30 |year=2008 |publisher=Hemkunt Press |isbn=978-81-7010-365-3 |pages=30–}}&lt;/ref&gt;

==ਰਾਜਸੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Working Desk of BHAI VIR SINGH.jpg|thumb|ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕੰਮਕਾਰ ਵਾਲਾ ਡੈਸਕ]]

ਇਸ ਸਮੇਂ ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵਜੋਂ ਅਹਿਮਦੀ ਤੇ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀ ਲਹਿਰਾਂ ਉਰਦੂ ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਹਿੱਸਾ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਾਇਆ।&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%98%20%E0%A8%B8%E0%A8%AD%E0%A8%BE%20%E0%A8%B2%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%B0|title=ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ - ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ|website=punjabipedia.org|access-date=2021-05-22|quote=ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਲੇਖਕ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਹਨ। -     .......     [ਸਹਾ. ਗ੍ਰੰਥ––ਡਾ.ਗੰਡਾ ਸਿਘ : ‘ਪੰਜਾਬ’, : ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ : ‘ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ’; Dr. G.S. Chhabra : Advanced History of India]       }}&lt;/ref&gt;

== ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ==
ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਕਾਰਨ ਹੇਠਲੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ:

* [[ਚੀਫ਼ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.bvsss.org/abt-bvs.html|title=BVSSS|website=www.bvsss.org|access-date=2022-12-01}}&lt;/ref&gt;
* [[ਸੈਂਟਰਲ ਖਾਲਸਾ ਯਤੀਮਖਾਨਾ|ਸੈਂਟਰਲ ਖਾਲਸਾ ਯਤੀਮ ਖ਼ਾਨਾ]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* [[ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ|ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਗੁਰਮਤ ਵਿਦਿਆਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
* [[ਪੰਜਾਬ ਐਂਡ ਸਿੰਧ ਬੈਂਕ]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* ਵਜ਼ੀਰ ਹਿੰਦ ਪ੍ਰੈੱਸ ਪਹਿਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਟਾਈਪ ਵਾਲਾ ਗੁਰਮੁਖੀ ਛਾਪਾਖਾਨਾ&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;ਪਹਿਲੇ 1892 ਵਿੱਚ ਲਿਥੋਗਰਾਫ ਪ੍ਰੈੱਸ ਵਜੋਂ ਬਣਾਇਆ&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://www.discoversikhism.com/sikh_library/english/bhai_vir_singh.html|title=ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ|last=ਸਿੰਘ|first=ਹਰਬੰਸ|publisher=Sahitya Akademi , New Delhi|year=1972|edition=Bhai Vir Singh Sahitya Sadan , 1984|location=New Delhi|pages=27-28|quote=An intelligence report( quote from “Secret Memorendumon on recent Development in Sikh Politics,1911)
Bhai Vir Singh is the son of Charan Singh ….He was first employed in the office of the Tract Society and afterwards became a partner in in the Wazir-I-Hind Press which he is said to now own.He is editor and Manager of the Khalsa Samachar, a Gurmukhi journal which is published at Amritsar….Vir Singh has much influence over Sardar Sunder Singh and is very intimate with Trilochan Singh.He is reported to be making overtures to the Head Granthi of Golden Temple with a view to bringing that institute under the control of neo-Sikh party. He also associates with Harnam Singh , Jodh Singh M.A,and other persons of similar character…..He is a member of the council of Khalsa College…Though Vir Singh was originally a man of no position he seems to have acquired himself the position of the Guru and obeisance has been done to him even by Sardar Sunder Singh.He may be regarded as a zealous neo-Sikh and thoroughly anti British.}}&lt;/ref&gt;
* ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Gurmukh&quot; /&gt;
* [[ਖਾਲਸਾ ਟ੍ਰੈਕਟ ਸੁਸਾਇਟੀ]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Gurmukh&quot; /&gt;

== ਯਾਦਗਾਰੀ ਘਰ ==
ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁਸ਼ਤੈਨੀ ਘਰ ਕਟੜਾ ਗਰਬਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਵਰ੍ਹੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ। 1925 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਲਾਰੈਂਸ ਰੋਡ ਸਥਿਤ 5 ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਘਰ ਖਰੀਦ ਲਿਆ ਤੇ 1930 ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਘਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਘਰ]] ਵੱਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

==ਰਚਨਾਵਾਂ==
===ਗਲਪ === 
#[[ਸੁੰਦਰੀ]] (1898)
#ਬਿਜੇ ਸਿੰਘ (1899)
#[[ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ]]-ਦੋ ਭਾਗ(1890 ਤੇ 1927)
#ਸੱਤ ਔਖੀਆਂ ਰਾਤਾਂ (1919)
#[[ਬਾਬਾ ਨੌਧ ਸਿੰਘ]] (1907, 1921)&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Malhotra|first=Anshu|last2=Murphy|first2=Anne|date=2020-04-02|title=Bhai Vir Singh (1872–1957): Rethinking literary modernity in Colonial Punjab|url=https://doi.org/10.1080/17448727.2019.1674513|journal=Sikh Formations|volume=16|issue=1-2|pages=1–13|doi=10.1080/17448727.2019.1674513|issn=1744-8727}}&lt;/ref&gt;
#ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਭਾਗ ਦੂਜਾ (1927)
#ਰਾਣਾ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਮਹਾਂ ਕਾਵਿ (1905)
#ਰਾਣਾ ਭਬੋਰ

===ਗੈਰ-ਗਲਪ===
====ਜੀਵਨੀਆਂ====
*ਸ੍ਰੀ ਕਲਗੀਧਰ ਚਮਤਕਾਰ (1925)
*[[ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ]], (1926)
*ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਚਮਤਕਾਰ (1928)
*ਭਾਈ ਝੰਡਾ ਜੀਓ (1933)
*ਭਾਈ ਭੂਮੀਆਂ ਅਤੇ ਕਲਿਜੁਗ ਦੀ ਸਾਖੀ (1936)
*ਸੰਤ ਗਾਥਾ (1938)
*ਸ੍ਰੀ ਅਸ਼ਟ ਗੁਰ ਚਮਤਕਾਰ ਭਾਗ - 1 ਤੇ 2 (1952)
*ਗੁਰਸਿੱਖ ਵਾੜੀ (1951)
*ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਗੁਰ ਬਾਲਮ ਸਾਖੀਆਂ (1955)
*ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਗੁਰ ਬਾਲਮ ਸਾਖੀਆਂ (1955)

=== ਨਾਟਕ ===
* ਰਾਜਾ ਲਖਦਾਤਾ ਸਿੰਘ

====ਟੀਕੇ ਅਤੇ ਹੋਰ====
*ਸਿਖਾਂ ਦੀ ਭਗਤ ਮਾਲਾ (1912)
*ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (1914)
*ਗੰਜ ਨਾਮਹ ਸਟੀਕ (1914)
*ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਕੋਸ਼ (1927)
*ਸ੍ਰੀ ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗਰੰਥ ਸਟਿੱਪਣ (1927-1935)-ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਸਹਿਤ 14 ਜਿਲਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ&lt;ref name=EOS&gt;http://www.learnpunjabi.org/eos/VIR%20SINGH%20BHAI%20%281872-1957%29.html ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼&lt;/ref&gt;
*[http://sikhdigitallibrary.blogspot.com/2013/06/devi-pujan-partal-bhai-by-veer-singh.html ਦੇਵੀ ਪੂਜਨ ਪੜਤਾਲ] (1932)
*ਪੰਜ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਟੀਕ (1940)
*[[ਕਬਿੱਤ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]] (1940)
*ਵਾਰਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ
*ਬਨ ਜੁੱਧ
*ਸਾਖੀ ਪੋਥੀ (1950)

===ਕਵਿਤਾ ===
#[[ਦਿਲ ਤਰੰਗ]] (1920)
#ਤ੍ਰੇਲ ਤੁਪਕੇ (1921)
#ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਹਾਰ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pa.wikisource.org/wiki/%E0%A8%87%E0%A9%B0%E0%A8%A1%E0%A9%88%E0%A8%95%E0%A8%B8:%E0%A8%B2%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%82_%E0%A8%A6%E0%A9%87_%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B0.pdf|title=ਇੰਡੈਕਸ:ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਹਾਰ.pdf - ਵਿਕੀਸਰੋਤ|website=pa.wikisource.org|access-date=2020-02-04}}&lt;/ref&gt;(1921)
#[[ਮਟਕ ਹੁਲਾਰੇ]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://pa.wikisource.org/wiki/%E0%A8%87%E0%A9%B0%E0%A8%A1%E0%A9%88%E0%A8%95%E0%A8%B8:%E0%A8%AE%E0%A8%9F%E0%A8%95_%E0%A8%B9%E0%A9%81%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A9%87.pdf|title=ਇੰਡੈਕਸ:ਮਟਕ ਹੁਲਾਰੇ.pdf - ਵਿਕੀਸਰੋਤ|website=pa.wikisource.org|access-date=2020-02-04}}&lt;/ref&gt;(1922)
#ਬਿਜਲੀਆਂ ਦੇ ਹਾਰ (1927)
#ਪ੍ਰੀਤ ਵੀਣਾਂ
#ਮੇਰੇ ਸਾਂਈਆਂ ਜੀਓ (1953)
#ਕੰਬਦੀ ਕਲਾਈ
#ਨਿੱਕੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ
#ਕੰਤ ਮਹੇਲੀ-ਬਾਰਾਂਮਾਹ
#ਸਮਾਂ
#ਵਾਲਵਲਾ
#ਗੁਲਾਬ ਦਾ ਫੁੱਲ ਤੋੜਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ 
#ਦਰਦ ਦੇਖ ਦੁੱਖ ਆਂਦਾ[[ਤਸਵੀਰ:Stamp of India - 1972 - Colnect 372284 - Birth Centenary Bhai Vir Singh 1872-1957 - Poet.jpeg|thumb|ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜਨਮ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਡਾਕ ਟਿਕਟ 1972 ਭਾਰਤ]]

==ਸਨਮਾਨ ==
ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਯੁਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1949 ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰ ਆਫ ਉਰੀਐਂਟਲ ਲਰਨਿੰਗ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਭੇਂਟ ਕੀਤੀ। 1952 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1950 ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵਿੱਦਿਅਕ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੰਦਨ ਗ੍ਰੰਥ ਭੇਂਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1955 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਮੇਰੇ ਸਾਈਆਂ ਜੀਉ’ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤਕ ਅਕਾਦਮੀ ਵਲੋਂ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਦਾ ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ। 1956 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] ਐਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

==ਹੋਰ==
ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਕਵੀ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਆਰੰਭਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਨਨਾਣ ਭਰਜਾਈ ਸਿਖਿਆਦਾਇਕ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਅਤੇ [[ਭਰਥਰੀ ਹਰੀ]] ਦਾ ‘ਨੀਤੀ ਸ਼ਤਕ’ (ਅਨੁਵਾਦ) ਨਿਰੋਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਰੁਚੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਂਤ ਛੰਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੈ।
[[file:BHAI VIR SINGH MEMORIAL HOUSE DRAWING ROOM VIEW.jpg|thumb|ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਘਰ]]

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਧੁਨਿਕ ਕਵਿਤਾ ਵਜੋਂ 1905 ਵਿੱਚ ਰਚੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਂ ਕਾਵਿ ‘[[ਰਾਣਾ ਸੁਰਤ ਸਿੰਘ]]’ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਥਾ ਵਸਤੂ ਲਈ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਮਹਾਂ ਕਾਵਿ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਂਤ ਰਸ ਲਈ ਸਿਰਖੰਡੀ ਛੰਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਦਰਸ਼ਨਿਕ ਆਦਰਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਅਧਾਰ ਗੁਰਮਤਿ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ। [[ਰਾਣਾ ਸੁਰਤ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਕੌਮੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰਾਣੀ ਰਾਜ ਕੌਰ ਉਸ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋਈ ਤੜਫਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਰਦ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅੰਤ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਹੀ ਸਹਾਰਾ ਉਸਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਸੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਵਰਨਣ ਕਾਫੀ ਅਦਭੁੱਤ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਰੂਪ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਵੰਨਗੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਰੱਬ ਦਾ ਝਲਕਾਰਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ‘ਮਟਕ ਹੁਲਾਰੇ’ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਰੁਮਾਂਟਿਕ, ਰਸਮਈ ਤੇ ਰਹੱਸਮਈ ਵਰਨਣ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
===ਪ੍ਰਗੀਤਕ ਕਵਿਤਾ===
ਭਾਈ ਵੀਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗੀਤਕ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਮੋਢੀ ਹੈ। ਨਮੂਨੇ ਵਜੋਂ:-

===ਕੰਬਦੀ ਕਲਾਈ===
&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;
ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਮਿਲੇ ਅਸਾਨੂੰ
ਅਸਾਂ ਧਾ ਗਲਵਕੜੀ ਪਾਈ,
ਨਿਰਾ ਨੂਰ ਤੁਸੀਂ ਹੱਥ ਨ ਆਏ
ਸਾਡੀ ਕੰਬਦੀ ਰਹੀ ਕਲਾਈ,

ਧਾ ਚਰਨਾਂ ਤੇ ਸੀਸ ਨਿਵਾਯਾ
ਸਾਡੇ ਮੱਥੇ ਛੋਹ ਨ ਪਾਈ,
ਤੁਸੀਂ ਉੱਚੇ ਅਸੀਂ ਨੀਵੇਂ ਸਾਂ
ਸਾਡੀ ਪੇਸ਼ ਨ ਗਈਆ ਕਾਈ।

ਫਿਰ ਲੜ ਫੜਨੇ ਨੂੰ ਉੱਠ ਦੌੜੇ
ਪਰ ਲੜ ਓ ‘ਬਿਜਲੀ-ਲਹਿਰਾ’,
ਉਡਦਾ ਜਾਂਦਾ ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ
ਛੁਹ ਸਾਨੂੰ ਗਯਾ ਲਾਈ;

ਮਿੱਟੀ ਚਮਕ ਪਈ ਇਹ ਮੋਈ
ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਲੂਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਸ਼ਕੇ
ਬਿਜਲੀ ਕੂੰਦ ਗਈ ਥਰਰਾਂਦੀ,
ਹੁਣ ਚਕਾਚੂੰਧ ਹੈ ਛਾਈ!
&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;

== ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ ==
*[[ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ]]
*[[ਅਜੀਤ ਕੌਰ]]

== ਹਵਾਲੇ ==
{{reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==
{{Commons category|Vir Singh|ਵੀਰ ਸਿੰਘ}}
*''Bhai Vir Singh: Life, Times and Works'' by Gurbachan Singh Talib and Attar Singh, ed., Chandigarh, 1973
*[http://www.bhaivirsinghjiandprofessorpuransinghjiaudio.com/ Bhai Sahib Bhai Vir Singh Ji Books: MP3 audio and PDF books]
*[http://www.maskeensahib.com/index.php?p=p_36&amp;sName=Pyare-Jio---Bhai-Vir-Singh Bhai Vir Singh Books: MP3 audio of books] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151017091756/http://www.maskeensahib.com/index.php?p=p_36&amp;sName=Pyare-Jio---Bhai-Vir-Singh |date=2015-10-17 }}
*[http://www.sikhmissionarysociety.org/sms/smspublications/sundri/sundri/ Sundari : Read Sundari book in English]
*[http://hook2book.com/index.php?rt=product/search&amp;keyword=Bhai%20Sahib%20Bhai%20Veer%20Singh&amp;page=1&amp;limit=45 Books of Bhai Veer Singh Ji]
{{Sikhism}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1872]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1957]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਲੇਖਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਵੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]]</text>
      <sha1>okfdge4fppg5g81uykjc0oo1u8yahvn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>842714</id>
      <parentid>842713</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:36:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitesh Gill</username>
        <id>8973</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਗਲਪ */</comment>
      <origin>842714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26714" sha1="fss2rmaorrqgiksklv98t7w9vu4laqd" xml:space="preserve">{{Infobox writer
| name             = ਵੀਰ ਸਿੰਘ
| image            = Bahi Veer Singh.png
| image_size       = 
| caption          = 
| birth_date       = {{Birth date|df=yes|1872|12|05}}&lt;ref name=Gurmukh&gt;{{cite book|author=Giani Maha Singh|title=Gurmukh Jeevan|orig-year= 1977 |year=2009|publisher=Bhai Vir Singh Sahit Sadan|place=New Delhi}}&lt;/ref&gt;
| birth_place      = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਪੰਜਾਬ ਸੂਬਾ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ)|ਪੰਜਾਬ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ]]
| death_date       = {{Death date and age|df=yes|1957|06|10|1872|12|05}}&lt;ref name=Gurmukh /&gt;
| death_place      = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪੰਜਾਬ]], ਭਾਰਤ
| language         = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]
| education        = ਦਸਵੀਂ&lt;ref name=Gurmukh /&gt;
| alma_mater       = ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਚਰਚ ਮਿਸ਼ਨ ਸਕੂਲ ਬਜ਼ਾਰ ਕਸੇਰੀਆਂ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ&lt;ref name=Gurmukh /&gt;
| period           = 1891
| genre            = 
| occupation       = ਕਵੀ, ਕਹਾਣੀਕਾਰ, ਗੀਤਕਾਰ, ਨਾਵਲਕਾਰ, ਨਾਟਕਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਬੰਧਕਾਰ
| subject          = 
| movement         = [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ]]
| notableworks     = ''[[ਸੁੰਦਰੀ]]'' (1898), ''[[ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ]]'' (1899), ''ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ'',&quot;[[ਰਾਣਾ ਸੁਰਤ ਸਿੰਘ]]&quot; (1905)&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Rana Surat Singh |encyclopedia=The Sikh Encyclopedia|date=19 December 2000|url=http://www.thesikhencyclopedia.com/literature-in-the-singh-sabha-movement/rana-surat-singh|access-date=17 August 2013}}&lt;/ref&gt;
| spouse           = ਮਾਤਾ ਚਤਰ ਕੌਰ
| children         = 2 ਸਪੁੱਤਰੀਆਂ
| relatives        = 
| awards           = {{ubl|[[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ]] (1955)&lt;ref name=Bhai&gt;{{cite journal|title=BHAI VIR SINGH|journal=The Tribune Spectrum|issue=Sunday, 30 April 2000|url=http://www.tribuneindia.com/2000/20000430/spectrum/main2.htm#1|access-date=17 August 2013}}&lt;/ref&gt;|[[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] (1956)&lt;ref name=Gurmukh /&gt;&lt;ref name=Vir&gt;{{cite web|title=Padam Bhushan Awards list sl 10|url=http://www.mha.nic.in/pdfs/LST-PDAWD.pdf|publisher=Ministry of home affairs ,GOI|access-date=17 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510095705/http://www.mha.nic.in/pdfs/LST-PDAWD.pdf|archive-date=10 May 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;}}
| website          = {{URL|bvsss.org}}
| portaldisp       = 
}}
{{Sikh literature}}
'''ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ''' (5 ਦਸੰਬਰ 1872 – 10 ਜੂਨ 1957) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਕਵੀ]], ਵਿਦਵਾਨ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਸਾਹਿਤਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਸਿੰਘ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੀ ਮਹਤੱਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਈ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਸੰਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}}

== ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ==
ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1872 ਵਿੱਚ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਤਾਅਲੁੱਕ [[ਮੁਲਤਾਨ]] ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉਪ-ਗਵਰਨਰ (ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਹਾਦੁਰ) ਦੀਵਾਨ ਕੌੜਾ ਮੱਲ ਤੱਕ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਅਰੋੜਵੰਸ਼ ਦੇ ਚੁੱਘ ਗੋਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਜੂਨ 2025}} ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਾ (1788-1878) ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਮੱਠਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸਬਕ ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ। ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਅਤੇ [[ਬ੍ਰਜ]] ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੀਆਂ ਪੂਰਬੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਆਯੁਰਵੇਦ]], [[ਸਿੱਧ]] ਅਤੇ [[ਯੂਨਾਨੀ ਇਲਾਜ|ਯੁਨਾਨੀ]]) ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤਰ, ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ (1853-1908) ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰ ਬਣਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਨਾ, [[ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ]] (1828-1908), ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਬੁੰਗੇ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਸ਼ੇਖ਼ ਸਆਦੀ]] ਦੀਆਂ ''[[ਗੁਲਿਸਤਾਨ]]'' ਅਤੇ ''[[ਬੋਸਤਾਨ (ਸਾਦੀ)|ਬੋਸਤਾਨ]]'' ਵਰਗੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਬ੍ਰਜ ਰੂਪ ਲਿਖਿਆ।&lt;ref&gt;Singh, Jvala. 2023. ‘Vir Singh’s Publication of the Gurpratāp Sūraj Granth’. In Bhai Vir Singh (1872-1957) : Religious and Literary Modernities in Colonial and Post-Colonial Indian Punjab. Routledge Critical Sikh Studies. New York: Routledge.&lt;/ref&gt; ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਚਤਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਧੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। 10 ਜੂਨ, 1957 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।&lt;ref&gt;[http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/literature/veer.html Bhai Vir Singh (1872–1957)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160724221917/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/literature/veer.html |date=2016-07-24 }}. Sikh-history.com. Retrieved on 16 December 2018.&lt;/ref&gt;
[[File:Dr charan singh 1.png|thumb| ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਪਿਤਾ ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ ,ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਨਾਨਾ ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ।]]

== ਸਿੱਖਿਆ ==
ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਲਾਭ ਮਿਲਿਆ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]], [[ਉਰਦੂ]] ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵੀ ਸਿੱਖੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਚਰਚ ਮਿਸ਼ਨ ਸਕੂਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ 1891 ਦਸਵੀਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=Gurmukh /&gt; ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਚਰਚ ਮਿਸ਼ਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਸਹਿਪਾਠੀਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਛੱਡ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਅਪਣਾਇਆ ਤਾਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਧਾਰਮਿਕ ਨਿਸ਼ਠਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਗਈ। ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਲਿਖਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪਾਂ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਤੇ ਹੁਨਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=dog&gt;{{cite book|author=Ranjit Singh (OBE.) |title=Sikh Achievers |url=https://books.google.com/books?id=qfuDnpVlmlcC&amp;pg=PA30 |year=2008 |publisher=Hemkunt Press |isbn=978-81-7010-365-3 |pages=30–}}&lt;/ref&gt;

==ਰਾਜਸੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Working Desk of BHAI VIR SINGH.jpg|thumb|ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕੰਮਕਾਰ ਵਾਲਾ ਡੈਸਕ]]

ਇਸ ਸਮੇਂ ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵਜੋਂ ਅਹਿਮਦੀ ਤੇ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀ ਲਹਿਰਾਂ ਉਰਦੂ ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਹਿੱਸਾ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਾਇਆ।&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%98%20%E0%A8%B8%E0%A8%AD%E0%A8%BE%20%E0%A8%B2%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%B0|title=ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ - ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ|website=punjabipedia.org|access-date=2021-05-22|quote=ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਲੇਖਕ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਹਨ। -     .......     [ਸਹਾ. ਗ੍ਰੰਥ––ਡਾ.ਗੰਡਾ ਸਿਘ : ‘ਪੰਜਾਬ’, : ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ : ‘ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ’; Dr. G.S. Chhabra : Advanced History of India]       }}&lt;/ref&gt;

== ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ==
ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਕਾਰਨ ਹੇਠਲੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ:

* [[ਚੀਫ਼ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.bvsss.org/abt-bvs.html|title=BVSSS|website=www.bvsss.org|access-date=2022-12-01}}&lt;/ref&gt;
* [[ਸੈਂਟਰਲ ਖਾਲਸਾ ਯਤੀਮਖਾਨਾ|ਸੈਂਟਰਲ ਖਾਲਸਾ ਯਤੀਮ ਖ਼ਾਨਾ]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* [[ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ|ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਗੁਰਮਤ ਵਿਦਿਆਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
* [[ਪੰਜਾਬ ਐਂਡ ਸਿੰਧ ਬੈਂਕ]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* ਵਜ਼ੀਰ ਹਿੰਦ ਪ੍ਰੈੱਸ ਪਹਿਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਟਾਈਪ ਵਾਲਾ ਗੁਰਮੁਖੀ ਛਾਪਾਖਾਨਾ&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;ਪਹਿਲੇ 1892 ਵਿੱਚ ਲਿਥੋਗਰਾਫ ਪ੍ਰੈੱਸ ਵਜੋਂ ਬਣਾਇਆ&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://www.discoversikhism.com/sikh_library/english/bhai_vir_singh.html|title=ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ|last=ਸਿੰਘ|first=ਹਰਬੰਸ|publisher=Sahitya Akademi , New Delhi|year=1972|edition=Bhai Vir Singh Sahitya Sadan , 1984|location=New Delhi|pages=27-28|quote=An intelligence report( quote from “Secret Memorendumon on recent Development in Sikh Politics,1911)
Bhai Vir Singh is the son of Charan Singh ….He was first employed in the office of the Tract Society and afterwards became a partner in in the Wazir-I-Hind Press which he is said to now own.He is editor and Manager of the Khalsa Samachar, a Gurmukhi journal which is published at Amritsar….Vir Singh has much influence over Sardar Sunder Singh and is very intimate with Trilochan Singh.He is reported to be making overtures to the Head Granthi of Golden Temple with a view to bringing that institute under the control of neo-Sikh party. He also associates with Harnam Singh , Jodh Singh M.A,and other persons of similar character…..He is a member of the council of Khalsa College…Though Vir Singh was originally a man of no position he seems to have acquired himself the position of the Guru and obeisance has been done to him even by Sardar Sunder Singh.He may be regarded as a zealous neo-Sikh and thoroughly anti British.}}&lt;/ref&gt;
* ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Gurmukh&quot; /&gt;
* [[ਖਾਲਸਾ ਟ੍ਰੈਕਟ ਸੁਸਾਇਟੀ]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Gurmukh&quot; /&gt;

== ਯਾਦਗਾਰੀ ਘਰ ==
ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁਸ਼ਤੈਨੀ ਘਰ ਕਟੜਾ ਗਰਬਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਵਰ੍ਹੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ। 1925 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਲਾਰੈਂਸ ਰੋਡ ਸਥਿਤ 5 ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਘਰ ਖਰੀਦ ਲਿਆ ਤੇ 1930 ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਘਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਘਰ]] ਵੱਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

==ਰਚਨਾਵਾਂ==
===ਗਲਪ === 
#[[ਸੁੰਦਰੀ]] (1898)
#ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ (1899)
#[[ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ]]-ਦੋ ਭਾਗ(1890 ਤੇ 1927)
#ਸੱਤ ਔਖੀਆਂ ਰਾਤਾਂ (1919)
#[[ਬਾਬਾ ਨੌਧ ਸਿੰਘ]] (1907, 1921)&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Malhotra|first=Anshu|last2=Murphy|first2=Anne|date=2020-04-02|title=Bhai Vir Singh (1872–1957): Rethinking literary modernity in Colonial Punjab|url=https://doi.org/10.1080/17448727.2019.1674513|journal=Sikh Formations|volume=16|issue=1-2|pages=1–13|doi=10.1080/17448727.2019.1674513|issn=1744-8727}}&lt;/ref&gt;
#ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਭਾਗ ਦੂਜਾ (1927)
#ਰਾਣਾ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਮਹਾਂ ਕਾਵਿ (1905)
#ਰਾਣਾ ਭਬੋਰ

===ਗੈਰ-ਗਲਪ===
====ਜੀਵਨੀਆਂ====
*ਸ੍ਰੀ ਕਲਗੀਧਰ ਚਮਤਕਾਰ (1925)
*[[ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ]], (1926)
*ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਚਮਤਕਾਰ (1928)
*ਭਾਈ ਝੰਡਾ ਜੀਓ (1933)
*ਭਾਈ ਭੂਮੀਆਂ ਅਤੇ ਕਲਿਜੁਗ ਦੀ ਸਾਖੀ (1936)
*ਸੰਤ ਗਾਥਾ (1938)
*ਸ੍ਰੀ ਅਸ਼ਟ ਗੁਰ ਚਮਤਕਾਰ ਭਾਗ - 1 ਤੇ 2 (1952)
*ਗੁਰਸਿੱਖ ਵਾੜੀ (1951)
*ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਗੁਰ ਬਾਲਮ ਸਾਖੀਆਂ (1955)
*ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਗੁਰ ਬਾਲਮ ਸਾਖੀਆਂ (1955)

=== ਨਾਟਕ ===
* ਰਾਜਾ ਲਖਦਾਤਾ ਸਿੰਘ

====ਟੀਕੇ ਅਤੇ ਹੋਰ====
*ਸਿਖਾਂ ਦੀ ਭਗਤ ਮਾਲਾ (1912)
*ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (1914)
*ਗੰਜ ਨਾਮਹ ਸਟੀਕ (1914)
*ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਕੋਸ਼ (1927)
*ਸ੍ਰੀ ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗਰੰਥ ਸਟਿੱਪਣ (1927-1935)-ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਸਹਿਤ 14 ਜਿਲਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ&lt;ref name=EOS&gt;http://www.learnpunjabi.org/eos/VIR%20SINGH%20BHAI%20%281872-1957%29.html ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼&lt;/ref&gt;
*[http://sikhdigitallibrary.blogspot.com/2013/06/devi-pujan-partal-bhai-by-veer-singh.html ਦੇਵੀ ਪੂਜਨ ਪੜਤਾਲ] (1932)
*ਪੰਜ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਟੀਕ (1940)
*[[ਕਬਿੱਤ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]] (1940)
*ਵਾਰਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ
*ਬਨ ਜੁੱਧ
*ਸਾਖੀ ਪੋਥੀ (1950)

===ਕਵਿਤਾ ===
#[[ਦਿਲ ਤਰੰਗ]] (1920)
#ਤ੍ਰੇਲ ਤੁਪਕੇ (1921)
#ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਹਾਰ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pa.wikisource.org/wiki/%E0%A8%87%E0%A9%B0%E0%A8%A1%E0%A9%88%E0%A8%95%E0%A8%B8:%E0%A8%B2%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%82_%E0%A8%A6%E0%A9%87_%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B0.pdf|title=ਇੰਡੈਕਸ:ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਹਾਰ.pdf - ਵਿਕੀਸਰੋਤ|website=pa.wikisource.org|access-date=2020-02-04}}&lt;/ref&gt;(1921)
#[[ਮਟਕ ਹੁਲਾਰੇ]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://pa.wikisource.org/wiki/%E0%A8%87%E0%A9%B0%E0%A8%A1%E0%A9%88%E0%A8%95%E0%A8%B8:%E0%A8%AE%E0%A8%9F%E0%A8%95_%E0%A8%B9%E0%A9%81%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A9%87.pdf|title=ਇੰਡੈਕਸ:ਮਟਕ ਹੁਲਾਰੇ.pdf - ਵਿਕੀਸਰੋਤ|website=pa.wikisource.org|access-date=2020-02-04}}&lt;/ref&gt;(1922)
#ਬਿਜਲੀਆਂ ਦੇ ਹਾਰ (1927)
#ਪ੍ਰੀਤ ਵੀਣਾਂ
#ਮੇਰੇ ਸਾਂਈਆਂ ਜੀਓ (1953)
#ਕੰਬਦੀ ਕਲਾਈ
#ਨਿੱਕੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ
#ਕੰਤ ਮਹੇਲੀ-ਬਾਰਾਂਮਾਹ
#ਸਮਾਂ
#ਵਾਲਵਲਾ
#ਗੁਲਾਬ ਦਾ ਫੁੱਲ ਤੋੜਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ 
#ਦਰਦ ਦੇਖ ਦੁੱਖ ਆਂਦਾ[[ਤਸਵੀਰ:Stamp of India - 1972 - Colnect 372284 - Birth Centenary Bhai Vir Singh 1872-1957 - Poet.jpeg|thumb|ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜਨਮ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਡਾਕ ਟਿਕਟ 1972 ਭਾਰਤ]]

==ਸਨਮਾਨ ==
ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਯੁਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1949 ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰ ਆਫ ਉਰੀਐਂਟਲ ਲਰਨਿੰਗ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਭੇਂਟ ਕੀਤੀ। 1952 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1950 ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵਿੱਦਿਅਕ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੰਦਨ ਗ੍ਰੰਥ ਭੇਂਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1955 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਮੇਰੇ ਸਾਈਆਂ ਜੀਉ’ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤਕ ਅਕਾਦਮੀ ਵਲੋਂ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਦਾ ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ। 1956 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] ਐਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

==ਹੋਰ==
ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਕਵੀ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਆਰੰਭਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਨਨਾਣ ਭਰਜਾਈ ਸਿਖਿਆਦਾਇਕ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਅਤੇ [[ਭਰਥਰੀ ਹਰੀ]] ਦਾ ‘ਨੀਤੀ ਸ਼ਤਕ’ (ਅਨੁਵਾਦ) ਨਿਰੋਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਰੁਚੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਂਤ ਛੰਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੈ।
[[file:BHAI VIR SINGH MEMORIAL HOUSE DRAWING ROOM VIEW.jpg|thumb|ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਘਰ]]

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਧੁਨਿਕ ਕਵਿਤਾ ਵਜੋਂ 1905 ਵਿੱਚ ਰਚੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਂ ਕਾਵਿ ‘[[ਰਾਣਾ ਸੁਰਤ ਸਿੰਘ]]’ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਥਾ ਵਸਤੂ ਲਈ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਮਹਾਂ ਕਾਵਿ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਂਤ ਰਸ ਲਈ ਸਿਰਖੰਡੀ ਛੰਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਦਰਸ਼ਨਿਕ ਆਦਰਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਅਧਾਰ ਗੁਰਮਤਿ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ। [[ਰਾਣਾ ਸੁਰਤ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਕੌਮੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰਾਣੀ ਰਾਜ ਕੌਰ ਉਸ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋਈ ਤੜਫਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਰਦ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅੰਤ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਹੀ ਸਹਾਰਾ ਉਸਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਸੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਵਰਨਣ ਕਾਫੀ ਅਦਭੁੱਤ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਰੂਪ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਵੰਨਗੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਰੱਬ ਦਾ ਝਲਕਾਰਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ‘ਮਟਕ ਹੁਲਾਰੇ’ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਰੁਮਾਂਟਿਕ, ਰਸਮਈ ਤੇ ਰਹੱਸਮਈ ਵਰਨਣ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
===ਪ੍ਰਗੀਤਕ ਕਵਿਤਾ===
ਭਾਈ ਵੀਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗੀਤਕ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਮੋਢੀ ਹੈ। ਨਮੂਨੇ ਵਜੋਂ:-

===ਕੰਬਦੀ ਕਲਾਈ===
&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;
ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਮਿਲੇ ਅਸਾਨੂੰ
ਅਸਾਂ ਧਾ ਗਲਵਕੜੀ ਪਾਈ,
ਨਿਰਾ ਨੂਰ ਤੁਸੀਂ ਹੱਥ ਨ ਆਏ
ਸਾਡੀ ਕੰਬਦੀ ਰਹੀ ਕਲਾਈ,

ਧਾ ਚਰਨਾਂ ਤੇ ਸੀਸ ਨਿਵਾਯਾ
ਸਾਡੇ ਮੱਥੇ ਛੋਹ ਨ ਪਾਈ,
ਤੁਸੀਂ ਉੱਚੇ ਅਸੀਂ ਨੀਵੇਂ ਸਾਂ
ਸਾਡੀ ਪੇਸ਼ ਨ ਗਈਆ ਕਾਈ।

ਫਿਰ ਲੜ ਫੜਨੇ ਨੂੰ ਉੱਠ ਦੌੜੇ
ਪਰ ਲੜ ਓ ‘ਬਿਜਲੀ-ਲਹਿਰਾ’,
ਉਡਦਾ ਜਾਂਦਾ ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ
ਛੁਹ ਸਾਨੂੰ ਗਯਾ ਲਾਈ;

ਮਿੱਟੀ ਚਮਕ ਪਈ ਇਹ ਮੋਈ
ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਲੂਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਸ਼ਕੇ
ਬਿਜਲੀ ਕੂੰਦ ਗਈ ਥਰਰਾਂਦੀ,
ਹੁਣ ਚਕਾਚੂੰਧ ਹੈ ਛਾਈ!
&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;

== ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ ==
*[[ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ]]
*[[ਅਜੀਤ ਕੌਰ]]

== ਹਵਾਲੇ ==
{{reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==
{{Commons category|Vir Singh|ਵੀਰ ਸਿੰਘ}}
*''Bhai Vir Singh: Life, Times and Works'' by Gurbachan Singh Talib and Attar Singh, ed., Chandigarh, 1973
*[http://www.bhaivirsinghjiandprofessorpuransinghjiaudio.com/ Bhai Sahib Bhai Vir Singh Ji Books: MP3 audio and PDF books]
*[http://www.maskeensahib.com/index.php?p=p_36&amp;sName=Pyare-Jio---Bhai-Vir-Singh Bhai Vir Singh Books: MP3 audio of books] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151017091756/http://www.maskeensahib.com/index.php?p=p_36&amp;sName=Pyare-Jio---Bhai-Vir-Singh |date=2015-10-17 }}
*[http://www.sikhmissionarysociety.org/sms/smspublications/sundri/sundri/ Sundari : Read Sundari book in English]
*[http://hook2book.com/index.php?rt=product/search&amp;keyword=Bhai%20Sahib%20Bhai%20Veer%20Singh&amp;page=1&amp;limit=45 Books of Bhai Veer Singh Ji]
{{Sikhism}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1872]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1957]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਲੇਖਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਵੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]]</text>
      <sha1>fss2rmaorrqgiksklv98t7w9vu4laqd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>842715</id>
      <parentid>842714</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:40:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitesh Gill</username>
        <id>8973</id>
      </contributor>
      <origin>842715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26672" sha1="tm9p32i7iin50dr72ty8lixyf97rkb6" xml:space="preserve">{{Infobox writer
| name             = ਵੀਰ ਸਿੰਘ
| image            = Bahi Veer Singh.png
| image_size       = 
| caption          = 
| birth_date       = {{Birth date|df=yes|1872|12|05}}&lt;ref name=Gurmukh&gt;{{cite book|author=Giani Maha Singh|title=Gurmukh Jeevan|orig-year= 1977 |year=2009|publisher=Bhai Vir Singh Sahit Sadan|place=New Delhi}}&lt;/ref&gt;
| birth_place      = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਪੰਜਾਬ ਸੂਬਾ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ)|ਪੰਜਾਬ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ]]
| death_date       = {{Death date and age|df=yes|1957|06|10|1872|12|05}}&lt;ref name=Gurmukh /&gt;
| death_place      = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪੰਜਾਬ]], ਭਾਰਤ
| language         = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]
| education        = ਦਸਵੀਂ&lt;ref name=Gurmukh /&gt;
| alma_mater       = ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਚਰਚ ਮਿਸ਼ਨ ਸਕੂਲ ਬਜ਼ਾਰ ਕਸੇਰੀਆਂ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ&lt;ref name=Gurmukh /&gt;
| period           = 1891
| genre            = 
| occupation       = ਕਵੀ, ਕਹਾਣੀਕਾਰ, ਗੀਤਕਾਰ, ਨਾਵਲਕਾਰ, ਨਾਟਕਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਬੰਧਕਾਰ
| subject          = 
| movement         = [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ]]
| notableworks     = ''[[ਸੁੰਦਰੀ]]'' (1898), ''[[ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ]]'' (1899), ''ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ'',&quot;[[ਰਾਣਾ ਸੁਰਤ ਸਿੰਘ]]&quot; (1905)&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Rana Surat Singh |encyclopedia=The Sikh Encyclopedia|date=19 December 2000|url=http://www.thesikhencyclopedia.com/literature-in-the-singh-sabha-movement/rana-surat-singh|access-date=17 August 2013}}&lt;/ref&gt;
| spouse           = ਮਾਤਾ ਚਤਰ ਕੌਰ
| children         = 2 ਸਪੁੱਤਰੀਆਂ
| relatives        = 
| awards           = {{ubl|[[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ]] (1955)&lt;ref name=Bhai&gt;{{cite journal|title=BHAI VIR SINGH|journal=The Tribune Spectrum|issue=Sunday, 30 April 2000|url=http://www.tribuneindia.com/2000/20000430/spectrum/main2.htm#1|access-date=17 August 2013}}&lt;/ref&gt;|[[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] (1956)&lt;ref name=Gurmukh /&gt;&lt;ref name=Vir&gt;{{cite web|title=Padam Bhushan Awards list sl 10|url=http://www.mha.nic.in/pdfs/LST-PDAWD.pdf|publisher=Ministry of home affairs ,GOI|access-date=17 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510095705/http://www.mha.nic.in/pdfs/LST-PDAWD.pdf|archive-date=10 May 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;}}
| website          = {{URL|bvsss.org}}
| portaldisp       = 
}}
{{Sikh literature}}
'''ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ''' (5 ਦਸੰਬਰ 1872 – 10 ਜੂਨ 1957) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਕਵੀ]], ਵਿਦਵਾਨ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਸਾਹਿਤਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਸਿੰਘ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੀ ਮਹਤੱਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਈ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਸੰਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}}

== ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ==
ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1872 ਵਿੱਚ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਤਾਅਲੁੱਕ [[ਮੁਲਤਾਨ]] ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉਪ-ਗਵਰਨਰ (ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਹਾਦੁਰ) ਦੀਵਾਨ ਕੌੜਾ ਮੱਲ ਤੱਕ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਅਰੋੜਵੰਸ਼ ਦੇ ਚੁੱਘ ਗੋਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਜੂਨ 2025}} ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਾ (1788-1878) ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਮੱਠਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸਬਕ ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ। ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਅਤੇ [[ਬ੍ਰਜ]] ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੀਆਂ ਪੂਰਬੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਆਯੁਰਵੇਦ]], [[ਸਿੱਧ]] ਅਤੇ [[ਯੂਨਾਨੀ ਇਲਾਜ|ਯੁਨਾਨੀ]]) ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤਰ, ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ (1853-1908) ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰ ਬਣਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਨਾ, [[ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ]] (1828-1908), ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਬੁੰਗੇ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਸ਼ੇਖ਼ ਸਆਦੀ]] ਦੀਆਂ ''[[ਗੁਲਿਸਤਾਨ]]'' ਅਤੇ ''[[ਬੋਸਤਾਨ (ਸਾਦੀ)|ਬੋਸਤਾਨ]]'' ਵਰਗੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਬ੍ਰਜ ਰੂਪ ਲਿਖਿਆ।&lt;ref&gt;Singh, Jvala. 2023. ‘Vir Singh’s Publication of the Gurpratāp Sūraj Granth’. In Bhai Vir Singh (1872-1957) : Religious and Literary Modernities in Colonial and Post-Colonial Indian Punjab. Routledge Critical Sikh Studies. New York: Routledge.&lt;/ref&gt; ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਚਤਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਧੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। 10 ਜੂਨ, 1957 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।&lt;ref&gt;[http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/literature/veer.html Bhai Vir Singh (1872–1957)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160724221917/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/literature/veer.html |date=2016-07-24 }}. Sikh-history.com. Retrieved on 16 December 2018.&lt;/ref&gt;
[[File:Dr charan singh 1.png|thumb| ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਪਿਤਾ ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ ,ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਨਾਨਾ ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ।]]

== ਸਿੱਖਿਆ ==
ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਲਾਭ ਮਿਲਿਆ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]], [[ਉਰਦੂ]] ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵੀ ਸਿੱਖੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਚਰਚ ਮਿਸ਼ਨ ਸਕੂਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ 1891 ਦਸਵੀਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=Gurmukh /&gt; ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਚਰਚ ਮਿਸ਼ਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਸਹਿਪਾਠੀਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਛੱਡ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਅਪਣਾਇਆ ਤਾਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਧਾਰਮਿਕ ਨਿਸ਼ਠਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਗਈ। ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਲਿਖਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪਾਂ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਤੇ ਹੁਨਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=dog&gt;{{cite book|author=Ranjit Singh (OBE.) |title=Sikh Achievers |url=https://books.google.com/books?id=qfuDnpVlmlcC&amp;pg=PA30 |year=2008 |publisher=Hemkunt Press |isbn=978-81-7010-365-3 |pages=30–}}&lt;/ref&gt;

==ਰਾਜਸੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Working Desk of BHAI VIR SINGH.jpg|thumb|ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕੰਮਕਾਰ ਵਾਲਾ ਡੈਸਕ]]

ਇਸ ਸਮੇਂ ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵਜੋਂ ਅਹਿਮਦੀ ਤੇ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀ ਲਹਿਰਾਂ ਉਰਦੂ ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਹਿੱਸਾ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਾਇਆ।&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%98%20%E0%A8%B8%E0%A8%AD%E0%A8%BE%20%E0%A8%B2%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%B0|title=ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ - ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ|website=punjabipedia.org|access-date=2021-05-22|quote=ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਲੇਖਕ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਹਨ। -     .......     [ਸਹਾ. ਗ੍ਰੰਥ––ਡਾ.ਗੰਡਾ ਸਿਘ : ‘ਪੰਜਾਬ’, : ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ : ‘ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ’; Dr. G.S. Chhabra : Advanced History of India]       }}&lt;/ref&gt;

== ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ==
ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਕਾਰਨ ਹੇਠਲੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ:

* [[ਚੀਫ਼ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.bvsss.org/abt-bvs.html|title=BVSSS|website=www.bvsss.org|access-date=2022-12-01}}&lt;/ref&gt;
* [[ਸੈਂਟਰਲ ਖਾਲਸਾ ਯਤੀਮਖਾਨਾ|ਸੈਂਟਰਲ ਖਾਲਸਾ ਯਤੀਮ ਖ਼ਾਨਾ]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* [[ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ|ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਗੁਰਮਤ ਵਿਦਿਆਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
* [[ਪੰਜਾਬ ਐਂਡ ਸਿੰਧ ਬੈਂਕ]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* ਵਜ਼ੀਰ ਹਿੰਦ ਪ੍ਰੈੱਸ ਪਹਿਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਟਾਈਪ ਵਾਲਾ ਗੁਰਮੁਖੀ ਛਾਪਾਖਾਨਾ&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;ਪਹਿਲੇ 1892 ਵਿੱਚ ਲਿਥੋਗਰਾਫ ਪ੍ਰੈੱਸ ਵਜੋਂ ਬਣਾਇਆ&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://www.discoversikhism.com/sikh_library/english/bhai_vir_singh.html|title=ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ|last=ਸਿੰਘ|first=ਹਰਬੰਸ|publisher=Sahitya Akademi , New Delhi|year=1972|edition=Bhai Vir Singh Sahitya Sadan , 1984|location=New Delhi|pages=27-28|quote=An intelligence report( quote from “Secret Memorendumon on recent Development in Sikh Politics,1911)
Bhai Vir Singh is the son of Charan Singh ….He was first employed in the office of the Tract Society and afterwards became a partner in in the Wazir-I-Hind Press which he is said to now own.He is editor and Manager of the Khalsa Samachar, a Gurmukhi journal which is published at Amritsar….Vir Singh has much influence over Sardar Sunder Singh and is very intimate with Trilochan Singh.He is reported to be making overtures to the Head Granthi of Golden Temple with a view to bringing that institute under the control of neo-Sikh party. He also associates with Harnam Singh , Jodh Singh M.A,and other persons of similar character…..He is a member of the council of Khalsa College…Though Vir Singh was originally a man of no position he seems to have acquired himself the position of the Guru and obeisance has been done to him even by Sardar Sunder Singh.He may be regarded as a zealous neo-Sikh and thoroughly anti British.}}&lt;/ref&gt;
* ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Gurmukh&quot; /&gt;
* [[ਖਾਲਸਾ ਟ੍ਰੈਕਟ ਸੁਸਾਇਟੀ]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Gurmukh&quot; /&gt;

== ਯਾਦਗਾਰੀ ਘਰ ==
ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁਸ਼ਤੈਨੀ ਘਰ ਕਟੜਾ ਗਰਬਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਵਰ੍ਹੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ। 1925 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਲਾਰੈਂਸ ਰੋਡ ਸਥਿਤ 5 ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਘਰ ਖਰੀਦ ਲਿਆ ਤੇ 1930 ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਘਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਘਰ]] ਵੱਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

==ਰਚਨਾਵਾਂ==
===ਗਲਪ === 
#[[ਸੁੰਦਰੀ]] (1898)
#ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ (1899)
#[[ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ]]-ਦੋ ਭਾਗ(1890 ਤੇ 1927)
#ਸੱਤ ਔਖੀਆਂ ਰਾਤਾਂ (1919)
#[[ਬਾਬਾ ਨੌਧ ਸਿੰਘ]] (1907, 1921)&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Malhotra|first=Anshu|last2=Murphy|first2=Anne|date=2020-04-02|title=Bhai Vir Singh (1872–1957): Rethinking literary modernity in Colonial Punjab|url=https://doi.org/10.1080/17448727.2019.1674513|journal=Sikh Formations|volume=16|issue=1-2|pages=1–13|doi=10.1080/17448727.2019.1674513|issn=1744-8727}}&lt;/ref&gt;
#ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਭਾਗ ਦੂਜਾ (1927)
#ਰਾਣਾ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਮਹਾਂ ਕਾਵਿ (1905)
#ਰਾਣਾ ਭਬੋਰ

===ਗੈਰ-ਗਲਪ===
====ਜੀਵਨੀਆਂ====
*ਸ੍ਰੀ ਕਲਗੀਧਰ ਚਮਤਕਾਰ (1925)
*[[ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ]], (1926)
*ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਚਮਤਕਾਰ (1928)
*ਭਾਈ ਝੰਡਾ ਜੀਓ (1933)
*ਭਾਈ ਭੂਮੀਆਂ ਅਤੇ ਕਲਿਜੁਗ ਦੀ ਸਾਖੀ (1936)
*ਸੰਤ ਗਾਥਾ (1938)
*ਸ੍ਰੀ ਅਸ਼ਟ ਗੁਰ ਚਮਤਕਾਰ ਭਾਗ - 1 ਤੇ 2 (1952)
*ਗੁਰਸਿੱਖ ਵਾੜੀ (1951)
*ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਗੁਰ ਬਾਲਮ ਸਾਖੀਆਂ (1955)
*ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਗੁਰ ਬਾਲਮ ਸਾਖੀਆਂ (1955)

=== ਨਾਟਕ ===
* ਰਾਜਾ ਲਖਦਾਤਾ ਸਿੰਘ

====ਟੀਕੇ ਅਤੇ ਹੋਰ====
*ਸਿਖਾਂ ਦੀ ਭਗਤ ਮਾਲਾ (1912)
*ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (1914)
*ਗੰਜ ਨਾਮਹ ਸਟੀਕ (1914)
*ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਕੋਸ਼ (1927)
*ਸ੍ਰੀ ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗਰੰਥ ਸਟਿੱਪਣ (1927-1935)-ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਸਹਿਤ 14 ਜਿਲਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ&lt;ref name=EOS&gt;http://www.learnpunjabi.org/eos/VIR%20SINGH%20BHAI%20%281872-1957%29.html ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼&lt;/ref&gt;
*[http://sikhdigitallibrary.blogspot.com/2013/06/devi-pujan-partal-bhai-by-veer-singh.html ਦੇਵੀ ਪੂਜਨ ਪੜਤਾਲ] (1932)
*ਪੰਜ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਟੀਕ (1940)
*[[ਕਬਿੱਤ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]] (1940)
*ਵਾਰਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ
*ਬਨ ਜੁੱਧ
*ਸਾਖੀ ਪੋਥੀ (1950)

===ਕਵਿਤਾ ===
#[[ਦਿਲ ਤਰੰਗ]] (1920)
#ਤ੍ਰੇਲ ਤੁਪਕੇ (1921)
#ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਹਾਰ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pa.wikisource.org/wiki/%E0%A8%87%E0%A9%B0%E0%A8%A1%E0%A9%88%E0%A8%95%E0%A8%B8:%E0%A8%B2%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%82_%E0%A8%A6%E0%A9%87_%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B0.pdf|title=ਇੰਡੈਕਸ:ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਹਾਰ.pdf - ਵਿਕੀਸਰੋਤ|website=pa.wikisource.org|access-date=2020-02-04}}&lt;/ref&gt;(1921)
#[[ਮਟਕ ਹੁਲਾਰੇ]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://pa.wikisource.org/wiki/%E0%A8%87%E0%A9%B0%E0%A8%A1%E0%A9%88%E0%A8%95%E0%A8%B8:%E0%A8%AE%E0%A8%9F%E0%A8%95_%E0%A8%B9%E0%A9%81%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A9%87.pdf|title=ਇੰਡੈਕਸ:ਮਟਕ ਹੁਲਾਰੇ.pdf - ਵਿਕੀਸਰੋਤ|website=pa.wikisource.org|access-date=2020-02-04}}&lt;/ref&gt;(1922)
#ਬਿਜਲੀਆਂ ਦੇ ਹਾਰ (1927)
#ਪ੍ਰੀਤ ਵੀਣਾਂ
#ਮੇਰੇ ਸਾਂਈਆਂ ਜੀਓ (1953)
#ਕੰਬਦੀ ਕਲਾਈ
#ਨਿੱਕੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ
#ਕੰਤ ਮਹੇਲੀ-ਬਾਰਾਂਮਾਹ
#ਸਮਾਂ
#ਵਾਲਵਲਾ
#ਗੁਲਾਬ ਦਾ ਫੁੱਲ ਤੋੜਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ 
#ਦਰਦ ਦੇਖ ਦੁੱਖ ਆਂਦਾ[[ਤਸਵੀਰ:Stamp of India - 1972 - Colnect 372284 - Birth Centenary Bhai Vir Singh 1872-1957 - Poet.jpeg|thumb|ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜਨਮ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਡਾਕ ਟਿਕਟ 1972 ਭਾਰਤ]]

==ਸਨਮਾਨ ==
ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਯੁਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ 1949 ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰ ਆਫ ਉਰੀਐਂਟਲ ਲਰਨਿੰਗ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਭੇਂਟ ਕੀਤੀ। 1952 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1950 ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵਿੱਦਿਅਕ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੰਦਨ ਗ੍ਰੰਥ ਭੇਂਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1955 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਮੇਰੇ ਸਾਈਆਂ ਜੀਉ’ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤਕ ਅਕਾਦਮੀ ਵਲੋਂ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਦਾ ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ। 1956 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

==ਹੋਰ==
ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਕਵੀ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਆਰੰਭਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਨਨਾਣ ਭਰਜਾਈ ਸਿਖਿਆਦਾਇਕ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਅਤੇ [[ਭਰਥਰੀ ਹਰੀ]] ਦਾ ‘ਨੀਤੀ ਸ਼ਤਕ’ (ਅਨੁਵਾਦ) ਨਿਰੋਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ 'ਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਰੁਚੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਂਤ ਛੰਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੈ।
[[file:BHAI VIR SINGH MEMORIAL HOUSE DRAWING ROOM VIEW.jpg|thumb|ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਘਰ]]

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਧੁਨਿਕ ਕਵਿਤਾ ਵਜੋਂ 1905 ਵਿੱਚ ਰਚੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਂ ਕਾਵਿ ‘[[ਰਾਣਾ ਸੁਰਤ ਸਿੰਘ]]’ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਥਾ ਵਸਤੂ ਲਈ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਮਹਾਂ ਕਾਵਿ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਂਤ ਰਸ ਲਈ ਸਿਰਖੰਡੀ ਛੰਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਦਰਸ਼ਨਿਕ ਆਦਰਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਅਧਾਰ ਗੁਰਮਤਿ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ। [[ਰਾਣਾ ਸੁਰਤ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਕੌਮੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰਾਣੀ ਰਾਜ ਕੌਰ ਉਸ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋਈ ਤੜਫਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਰਦ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅੰਤ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਹੀ ਸਹਾਰਾ ਉਸਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਸੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਵਰਨਣ ਕਾਫੀ ਅਦਭੁੱਤ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਰੂਪ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਵੰਨਗੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਰੱਬ ਦਾ ਝਲਕਾਰਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ‘ਮਟਕ ਹੁਲਾਰੇ’ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਰੁਮਾਂਟਿਕ, ਰਸਮਈ ਤੇ ਰਹੱਸਮਈ ਵਰਨਣ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
===ਪ੍ਰਗੀਤਕ ਕਵਿਤਾ===
ਭਾਈ ਵੀਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗੀਤਕ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਮੋਢੀ ਹੈ। ਨਮੂਨੇ ਵਜੋਂ:-

===ਕੰਬਦੀ ਕਲਾਈ===
&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;
ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਮਿਲੇ ਅਸਾਨੂੰ
ਅਸਾਂ ਧਾ ਗਲਵਕੜੀ ਪਾਈ,
ਨਿਰਾ ਨੂਰ ਤੁਸੀਂ ਹੱਥ ਨ ਆਏ
ਸਾਡੀ ਕੰਬਦੀ ਰਹੀ ਕਲਾਈ,

ਧਾ ਚਰਨਾਂ ਤੇ ਸੀਸ ਨਿਵਾਯਾ
ਸਾਡੇ ਮੱਥੇ ਛੋਹ ਨ ਪਾਈ,
ਤੁਸੀਂ ਉੱਚੇ ਅਸੀਂ ਨੀਵੇਂ ਸਾਂ
ਸਾਡੀ ਪੇਸ਼ ਨ ਗਈਆ ਕਾਈ।

ਫਿਰ ਲੜ ਫੜਨੇ ਨੂੰ ਉੱਠ ਦੌੜੇ
ਪਰ ਲੜ ਓ ‘ਬਿਜਲੀ-ਲਹਿਰਾ’,
ਉਡਦਾ ਜਾਂਦਾ ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ
ਛੁਹ ਸਾਨੂੰ ਗਯਾ ਲਾਈ;

ਮਿੱਟੀ ਚਮਕ ਪਈ ਇਹ ਮੋਈ
ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਲੂਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਸ਼ਕੇ
ਬਿਜਲੀ ਕੂੰਦ ਗਈ ਥਰਰਾਂਦੀ,
ਹੁਣ ਚਕਾਚੂੰਧ ਹੈ ਛਾਈ!
&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;

== ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ ==
*[[ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ]]
*[[ਅਜੀਤ ਕੌਰ]]

== ਹਵਾਲੇ ==
{{reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==
{{Commons category|Vir Singh|ਵੀਰ ਸਿੰਘ}}
*''Bhai Vir Singh: Life, Times and Works'' by Gurbachan Singh Talib and Attar Singh, ed., Chandigarh, 1973
*[http://www.bhaivirsinghjiandprofessorpuransinghjiaudio.com/ Bhai Sahib Bhai Vir Singh Ji Books: MP3 audio and PDF books]
*[http://www.maskeensahib.com/index.php?p=p_36&amp;sName=Pyare-Jio---Bhai-Vir-Singh Bhai Vir Singh Books: MP3 audio of books] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151017091756/http://www.maskeensahib.com/index.php?p=p_36&amp;sName=Pyare-Jio---Bhai-Vir-Singh |date=2015-10-17 }}
*[http://www.sikhmissionarysociety.org/sms/smspublications/sundri/sundri/ Sundari : Read Sundari book in English]
*[http://hook2book.com/index.php?rt=product/search&amp;keyword=Bhai%20Sahib%20Bhai%20Veer%20Singh&amp;page=1&amp;limit=45 Books of Bhai Veer Singh Ji]
{{Sikhism}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1872]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1957]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਲੇਖਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਵੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]]</text>
      <sha1>tm9p32i7iin50dr72ty8lixyf97rkb6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪਟਿਆਲਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2344</id>
    <revision>
      <id>842693</id>
      <parentid>834811</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T14:08:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AMRIT RAISAR</username>
        <id>50306</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>842693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34449" sha1="pei5minoxj1mxn20hdlj4elao7vjzh9" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name     = ਪਟਿਆਲਾ
| other_name    = ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਹਿਰ, ਬਾਗਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ
| settlement_type   = [[ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ]]
| image_skyline   = MotiBaghPalace.jpg
| image_caption   = [[ਮੋਤੀ ਬਾਗ਼ ਮਹਿਲ]], ਪਟਿਆਲਾ
| map_alt     = 
| pushpin_map    = India Punjab
| latd     = 30.34
| latNS     = N
| longd     = 76.38
| longEW     = E
| coordinates_display  = inline,title
| subdivision_type  = ਦੇਸ਼
| subdivision_name  =  ਭਾਰਤ
| subdivision_type1  = [[States and territories of India|State]]
| subdivision_name1  = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]]
| subdivision_type2  = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
| subdivision_name2  = [[ਪਟਿਆਲਾ ਜਿਲ੍ਹਾ|ਪਟਿਆਲਾ]]
| established_date  = 1754
| seat_type    = ਰਾਜਧਾਨੀ
| seat     = ਪਟਿਆਲਾ
| parts_type    = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]]
| parts_style    = para
| p1      = 6
| governing_body   =ਮਿਊਂਸਿਪਲ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਪਟਿਆਲਾ
| established_title  = Established
| unit_pref    = ਮੀਟ੍ਰਿਕ
| area_footnotes   = 
| area_rank    = 
| area_total_km2   = 210
| elevation_m    = 350
| population_total  = 1892000
| population_as_of  =2011 
| population_density_km2 = auto
| population_footnotes =&lt;ref name=&quot;Patiala City Population Census 2011&quot;&gt;[http://www.census2011.co.in/census/city/17-patiala.html]&lt;/ref&gt;
| demographics_type1  = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
| demographics1_title1 = ਸਰਕਾਰੀ
| demographics1_info1  = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]
| timezone1    = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|IST]]
| utc_offset1    = +5:30
| postal_code_type  = [[Postal Index Number|PIN]]
| postal_code    = 147XXX
| area_code_type   = Telephone code
| iso_code    = [[ISO 3166-2:IN|IN-Pb]]
| registration_plate  = PB11, PB34, PB39, PB42, PB48, PB72
| blank1_name_sec1  = ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ
| blank1_info_sec1  = ਪਟਿਆਲਾ
| blank2_name_sec1  = HDI
| blank2_info_sec1  = {{increase}}&lt;br/&gt; 0.860
| blank3_name_sec1  = HDI Category
| blank3_info_sec1  = &lt;span style=&quot;color:#090&quot;&gt;very high&lt;/span&gt;
| blank4_name_sec1  = ਸਾਖਰਤਾ
| blank4_info_sec1  = 86.63%
| website     = {{URL|Patiala.nic.in/}}
| footnotes    = The city of Patiala comprises as a Princely State and a Heritage City
|Total area (sq. mi)=210.00|Area Code=91-0175}}
[[ਤਸਵੀਰ:ਸਟੀਲ ਬਜ਼ਾਰ, ਪਟਿਆਲਾ ‘ਚ ਪੁਰਾਤਨ ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ੀ ਦਾ ਇੱਕ ਨਮੂਨਾ.jpg|thumb|ਸਟੀਲ ਬਜ਼ਾਰ, ਪਟਿਆਲਾ ‘ਚ ਪੁਰਾਤਨ ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ੀ ਦਾ ਇੱਕ ਨਮੂਨਾ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Old Home in Patiala.jpg|thumb|ਪਟਿਆਲਾ ਨੇੜੇ ਅਦਾਲਤ ਬਾਜ਼ਾਰ]]
'''ਪਟਿਆਲਾ''' ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿੱਤ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਰਿਆਸਤ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ਼ਨਿਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ [[ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ]] ਨੇ 1763 ਵਿੱਚ ਵਸਾਇਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੋਂ ਇਸਦਾ ਨਾਂਅ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੱਟੀ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਪੱਟੀਆਲਾ ਅਤੇ ਫੇਰ ਪਟਿਆਲਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ, ਰੂਪਨਗਰ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨਾਲ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨਾਲ, ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਅੰਬਾਲਾ ਅਤੇ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਕੈਥਲ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸ‍ਥਾਨ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਗੂ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਡਿਗਰੀ ਕਾਲਜ [[ਮਹਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ]] ਦੀ ਸ‍ਥਾਪਨਾ 1875 ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ।
ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਰਵਾਇਤੀ ਪੱਗ, [[ਪਰਾਂਦੀ|ਪਰਾਂਦੇ]], ਨਾਲੇ, [[ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਾਹੀ ਸਲਵਾਰ]], [[ਪੰਜਾਬੀ ਜੁੱਤੀ]] ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਪੈੱਗ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। 
ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਦੇ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਪਟਿਆਲਾ ਨਗਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੈ। ਸੰਨ 1948 ਈ. ਤੱਕ ਇਹ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1956 ਈ. ਤੱਕ ਇਹ ਪੈਪਸੂ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਕੇਵਲ ਪਟਿਆਲੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਝੰਡੀ ਕਾਇਮ ਹੈ।
ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਫੂਲਕੀਆਂ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਨ 1753 ਈ. ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਟਾਂਵਾਲਾ ਥੇਹ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਨ 1753 ਈ. ਵਿਚ ਸਨੌਰ ਪਰਗਨਾਹ ਦੇ 84 ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰਕੇ ਥੇਹ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਉਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ ਬਣਵਾਈ ਅਤੇ ਦਸ ਸਾਲ ਬਾਦ ਸੰਨ 1763 ਈ. ਵਿੱਚ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਇਹ ਨਗਰ ‘ਪਟਿਆਲਾ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਨਾਂਅ ‘ਪਟੀ-ਆਲਾ’ ਦਾ ਸੰਯੁਕਤ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੇਹਾਂਤ (ਸੰ. 1765 ਈ.) ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਥੇ ਚੰਗਾ ਨਗਰ ਵਸਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵੀ ਬਰਨਾਲੇ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਬਦਲ ਲਈ ਸੀ।
ਇਸ ਨਗਰ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਚਰਨ ਪਾਏ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਸੈਫ਼ਾਬਾਦ (ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ) ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤਾਂ ਲਹਿਲ ਪਿੰਡ ਦਾ ਇੱਕ ਝੀਵਰ, ਭਾਗ ਰਾਮ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪਧਾਰਨ ਅਤੇ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ, ਨਾਮੁਰਾਦ ਬੀਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਲਹਿਲ ਪਿੰਡ ਆਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਟੋਭੇ ਦੇ ਕੰਢੇ ਬੋਹੜ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਬੈਠੇ। ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾਲਤਾ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੋ ਗਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬੈਠਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਹੁਣ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਦੂਖ- ਨਿਵਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਆਮਦ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਰਾਜਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਬਾਗ਼ ਲਗਵਾਇਆ ਅਤੇ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 1930 ਈ. ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਥੇ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਬਣਵਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪਟਿਆਲਾ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੈਪਸੂ ਬਣਨ ’ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ‘ਧਰਮ ਅਰਥ ਬੋਰਡ ’ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਪੈਪਸੂ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਗੁਰੂ- ਧਾਮ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਨਵੀਂ ਇਮਾਰਤ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ, ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਕਮਰੇ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇੱਥੇ ਸਾਲਾਨਾ ਧਾਰਮਿਕ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਗੁਰੂ-ਧਾਮ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਮੋਤੀ ਬਾਗ਼ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਨ 1675 ਈ. ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਜਾਂਦੇ ਹੋਇਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੁਝ ਦੇਰ ਲਈ ਇਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਠਹਿਰੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਉਦੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਜੰਗਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਦੋਂ ਮੋਤੀਬਾਗ਼ ਮਹੱਲ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ ਤਾਂ ਸੰਨ 1852 ਈ. ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਵੀ ਬਣਵਾਇਆ। ਹੁਣ ਇਸ ਦੀ ਨਵੀਂ ਇਮਾਰਤ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਉੱਚੇ ਥੜ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਬਣੇ ਇਸ ਗੁਰੂਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਬੀੜ ਵੀ ਸੰਭਾਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦੂਖ ਨਿਵਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੀ ਕਮੇਟੀ ਹੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ ਦੀਵਾਨ ਸੱਜਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਅਕਸਰ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਇਸ ਗੁਰੂਦੁਆਰੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਹੋਇਆਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦੂਖ ਨਿਵਾਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

==ਮੋਢੀ==
ਭਾਈ ਕਾਲੇ ਦੇ ਭਤੀਜਿਆਂ ਫੂਲ ਤੇ ਸੰਦਲੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੀਕਰ ਰੱਜਵੇਂ ਟੁਕੜ ਦੀ ਆਸੀਸ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਭਾਈ ਫੂਲ ਦੇ ਦੋ ਪੁਤਰ ਭਾਈ ਰਾਮਾ ਤੇ ਤਿਲੋਕਾ ਹੋਏ , ਜੋ ਚੌਧਰੀ ਬਣੇ ਤੇ ਸਰਕਾਰੇ ਦਰਬਾਰੇ ਪਹੁੰਚ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਬਾਦਸਾਹ ਦਰਵੇਸ਼ ਕੋਲੋਂ ਖੰਡੇ ਕੀ ਪਾਹੁਲ ਲਈ ਤੇ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ , ਭਾਈ ਤਿਲੋਕ ਸਿੰਘ ਅਖਵਾਏ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਚਮਕੌਰ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸਾਬੋ ਕੀ ਤਲਵੰਡੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਖਿਦਮਤ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਹ ਦੋਨੇ ਭਾਈ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮੇ ਛੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤੀਯਾ ਪੁੱਤਰ ਜੋ ਫੂਲ ਵਿਖੇ 8 ਜਨਵਰੀ 1691 ਨੂੰ ਜਨਮਿਆ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਵੀ ਇਸਨੇ ਠੀਕਰੀਵਾਲ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਖਾਲਸੇ ਤੋਂ ਖੰਡੇ ਬਾਟੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਲਈ। ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਨੇਹ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਨੇ ਵੱਡਾ ਇਲਾਕਾ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਫ਼ਤਹ ਕੀਤਾ । ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਉਰਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰਿਆਸਤ। 7 ਅਗਸਤ 1765 ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਚੜਾਈ ਕੀਤਾ ਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਉਸਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।&lt;Ref&gt;ਬਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਰਾਮੂੰਵਾਲੀਆ&lt;/Ref&gt;

==ਪੁਲਾੜ ਯਾਤਰੀ==
ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਯਾਤਰੀ ਰਾਕੇਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ ਪਟਿਆਲੇ ਦਾ ਜੰਮ-ਪਲ ਸੀ।
==ਸਿੱਖਿਆ==
1947 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ|ਅਜ਼ਾਦੀ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਟਿਆਲਾ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਕੂਲ, ਕਾਲਜ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖਿਆ ਕੇਂਦਰ ਹਨ। ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਮਹਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ ਸੰਨ 1875 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਬਣਿਆ। 
ਯਾਦਵਿੰਦਰਾ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ,
[[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], [[ਥਾਪਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਲਾ]], [[ਜਰਨਲ ਸਿਵਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ,ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਮਹਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ, ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਮੁਲਤਾਨੀ ਮਲ ਮੋਦੀ ਕਾਲਜ, ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਸਰਕਾਰੀ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ, ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਲੜਕੀਆਂ, ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਬਿਕਰਮ ਕਮਰਸ ਕਾਲਜ, ਪਟਿਆਲਾ]],
[[ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਪੋਰਟਸ|ਨੇਤਾ ਜੀ ਸੁਭਾਸ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਪੋਰਟਸ ਅਥਾਰਟੀ]] ਮੋਜੂਦ ਹਨ।

==ਖੇਡ ਦੇ ਮੈਦਾਨ==
ਰਾਜਾ ਭਲਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਪੋਰਟਸ ਕੰਪਲੈਕਸ ਪੋਲੋ ਗਰਾਉਡ,ਯਾਦਵਿੰਦਰਾ ਸਪੋਰਟਸ ਸਟੇਡੀਅਮ ਅਤੇ ਰਿੰਗ ਹਾਲ ਰੋਲਰ ਸਕੇਟਿੰਗ
[[Image:RajindraKothi.jpg|thumb|right|upright=1.10|ਰਾਜਿੰਦਰਾ ਕੋਠੀ ਪਟਿਆਲਾ ਜੋ ਬਾਰਾਂਦਰੀ 'ਚ ਸਥਿੱਤ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਹੈਰੀਟੇਜ ਹੋਟਲ ਹੈ]]
==ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ==
[[ਤਸਵੀਰ:Fort Patiala.jpg|thumb|ਕਿਲ੍ਹਾ]]
ਵੰਡੇ ਗਏ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ [[ਲਾਹੌਰ]] ਤੇ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਮਗਰੋਂ ਕੇਵਲ ਪਟਿਆਲਾ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਅਨੌਖੀ 'ਤੇ ਅਮੀਰ ਦਿੱਖ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਨੀ [[ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ]] ਨੇ 12 ਫਰਵਰੀ 1763 ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੰਨਣ ਵਾਲੇ ਦਿਹਾੜੇ ਨੂੰ ਅੱਜ ਕਿਸੇ ਨੇ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ। ਪਟਿਆਲਾ,ਜਿਹੜਾ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪੁਲਾਂਘਾਂ ਮਗਰੋਂ ਅੱਜ ਵਿਰਾਸਤੀ ਦਿੱਖ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ, ਪਿੱਛੇ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਹੀ ਵੱਡਮੁਲਾ ਰੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। [[ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ‘ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ’ ਦੀ ਸੰਨ 1765 ਤੋਂ ਦੇਸ਼ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਤੱਕ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਥੇ 1757 ‘ਚ ਇੱਕ ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ ਉਸਾਰੀ ਸੀ। ਰਾਜਸੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਪੱਖ ਤੋਂ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ 12 ਫਰਵਰੀ 1763 ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਪੱਟੀ ਦੇ ਆਲੇ ਦੀ ‘ਅੱਲ’ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕੁਝ ਚਿਰ [[ਬਰਨਾਲੇ]] ਵੀ ਰੱਖੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ’ਚ ਇਹ ਪਟਿਆਲਾ ਲੈ ਆਂਦੀ ਗਈ। ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੱਖ ਰਿਆਸਤਾਂ ’ਚੋਂ ਪਟਿਆਲਾ ਹੀ ਅਜਿਹੀ ਇਕੱਲੀ ਅਹਿਮ ਰਿਆਸਤ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਬਾਕੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਤੇ ਮਿਆਰੀ ਸਬੰਧ ਰਹੇ ਹਨ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਵੱਡ ਆਕਾਰੀ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਕਮਾਲ ਸਨ। ਕਿਲ੍ਹਾ ਅੰਦਰੂਨ ’ਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਹਨ। ਕਿਲੇ ’ਚ ਸਥਾਪਤ ਅਜਾਇਬਘਰ ਜਿੱਥੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਗੈਲਰੀ ਹੈ, ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਮੀਨਾਕਾਰੀ ਨਾਲ ਲਬਰੇਜ਼ ਛੱਤ ਹੈ।
ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ: ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ 1763 ਈ. ਵਿਚ ਕਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਹੀ ਪੂਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰਿਆਸਤਾਂ ਟੁੱਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਦੀ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਬਣੇ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਰਿਆਸਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਕੁਝ ਹਥਿਆਰ ਵੀ ਸੁਸ਼ੋÎਭਿਤ ਹਨ। ਕਿਲ੍ਹਾ ਅੰਦਰੂਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣੀ ਹਸਤ ਤੇ ਸ਼ਿਲਪ ਕਲਾ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਬਣੀ ਉਹ ਜੋਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਜੋਤ ਜਲਦੀ ਰਹੇਗੀ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਹੀ ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਅਜੀਬ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਿਆਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਬਣਾਏ ਗਏ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਿੱਸੇ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਇੱਕ ਰਾਜ ਚਲਾਉਣ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਥੇ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਤਸੁਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1942 ’ਚ ਇਸੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦੀ ਥਾਂ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ।

==ਸ਼ੀਸ ਮਹਿਲ==
ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ ਪਟਿਆਲੇ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਰਾਸਤੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਥੇ ਬਣਿਆ ਲਛਮਣ ਝੂਲਾ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਹਰਿਦੁਆਰ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਲਾ ਪ੍ਰੇਮੀ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ ਦੇ ਲਈ [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਅਤੇ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਤੋਂ ਪੇਂਟਰ ਬੁਲਵਾ ਕੇ ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਪੇਂਟ ਕਰਵਾਈਆਂ ਸਨ। ਇਥੇ ਇੱਕ ਮੈਡਲ ਗੈਲਰੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਸੈਂਕੜੇ ਮੈਡਲਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੁਰਾਤਨ ਸਿੱਕਿਆਂ ਦੀ ਕੁਲੈਕਸ਼ਨ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਬਣੀ [[ਬਨਾਸਰ]] ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣ ਵਿਚ ਸਮਰੱਥ ਹੈ।
==ਮੋਤੀ ਬਾਗ ਪੈਲੇਸ==
ਆਪਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਕਲਾ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਮੋਤੀ ਬਾਗ ਪੈਲੇਸ ਵਿਖੇ ਅੱਜ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖੇਡ ਸੰਸਥਾਨ [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਪੋਰਟਸ|ਨੇਤਾ ਜੀ ਸੁਭਾਸ਼ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਸਪੋਰਟਸ]] ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਮਹਿਲ ਦਾ ਹੁਣ ਦੋਹਰਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਤਾਂ ਮਹਿਲ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਰਹਿਣ ਸਹਿਣ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਠਾਠ ਬਾਠ ਦੀ ਜਿਊਂਦੀ ਜਾਗਦੀ ਮਿਸਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਅੰਤਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਆਪਣਾ ਵੱਖਰਾ ਹੀ ਨਜ਼ਾਰਾ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਖੁਲ੍ਹੀ ਸੰਸਥਾ ਜਿਥੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਕੋਚ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਨਾਮ ਚਮਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਖਿਡਾਰੀ ਵੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੋਤੀ ਬਾਗ ਪੈਲੇਸ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਨ 1847 ਵਿਚ ਬਣਾਵਾਇਆ। ਇਹ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ ਬਾਗ ਦੀ ਤਰਜ਼ ‘ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

==ਬਾਰਾਂਦਰੀ==
ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਹੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੈ। ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ ਵੱਲੋਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਕੋਨੇ- ਕੋਨੇ ਤੋਂ ਲਿਆ ਕੇ ਲਾਏ ਗਏ ਰੁੱਖ ਬੂਟੇ ਆਪਣਾ ਵੱਖਰਾ ਹੀ ਨਜ਼ਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਵੇਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਇਥੇ ਸੈਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵਰਦਾਨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੈ।
==ਰਾਜਿੰਦਰਾ ਅਤੇ ਮਹਿੰਦਰਾ ਕੋਠੀ==
ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਬਾਹਰ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਖਾਸ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਰਾਜਿੰਦਰਾ ਕੋਠੀ ਵਿਖੇ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਵਿਰਾਸਤੀ ਹੋਟਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਿੰਦਰਾ ਕੋਠੀ ਜਿਥੇ ਇਸ ਸਮੇਂ [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਲਾ|ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਲਾਅ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਦੀ ਦਿੱਖ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੈ।

== ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਗੇਟ ==

* ਦਰਸ਼ਨੀ ਗੇਟ - ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦਾ ਆਗਮਨੀ ਗੇਟ
* ਸਨੌਰੀ ਗੇਟ
* ਸਫਾਬਾਦੀ ਗੇਟ
* ਤੋਪ ਖ਼ਾਨਾ ਗੇਟ
* ਲਾਹੌਰੀ ਗੇਟ
* ਸ਼ੇਰਾਵਾਲਾ ਗੇਟ
* ਘਲੋੜੀ ਗੇਟ
* ਸਮਾਨੀਆ ਗੇਟ
* ਸੁਨਾਮੀ ਗੇਟ
* ਸਰਹੰਦੀ ਗੇਟ
* ਨਾਭਾ ਗੇਟ

== ਕਾਲੀ ਮਾਤਾ ਮੰਦਰ ==
ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ ਵੱਲੋਂ ਕੋਲਕਾਤਾ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਕਾਲੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਜੋਤ ਲਿਆ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸ੍ਰੀ ਕਾਲੀ ਮਾਤਾ ਮੰਦਰ ਨਾ ਕੇਵਲ ਸ਼ਹਿਰ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਲਈ, ਸਗੋਂ ਆਸ ਪਾਸ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੂਰ ਦੂਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪੂਜਣਯੋਗ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਦੇ ਨਵਰਾਤਰਿਆਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਥੇ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਦੇਖਣਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

==ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦੁੱਖ ਨਿਵਾਰਨ ਸਾਹਿਬ==
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦੁੱਖ ਨਿਵਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਨੌਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ]] ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪੰਚਮੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਬੜੀ ਧੂਮ ਧਾਮ ਨਾਲ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਨਿਵਾਸੀ ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ ਇਥੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੀ ਵੀ ਸ਼ਖਸ਼ੀਅਤ ਪਟਿਆਲਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਥੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਜ਼ਰੂਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
==ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਚੌਂਕ==
ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਫੁਹਾਰਾ ਚੌਂਕ, ਲੀਲਾ ਭਵਨ ਚੌਂਕ, ਕੜਾਹ ਵਾਲਾ ਚੌਂਕ, ਅਨਾਰਦਾਨਾ ਚੌਂਕ, ਕਿਲ੍ਹਾ ਚੌਂਕ, ਅਦਾਲਤ ਬਜ਼ਾਰ, ਧਰਮਪੁਰਾ ਬਜ਼ਾਰ, ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਚੌਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਪਛਾਣ ਹੈ।
==ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅਤੇ ਸੈਂਟਰ ਸਟੇਟ ਲਾਇਬਰੇਰੀ==
ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹਰੇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਗੇਟ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ 10 ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਨਾਮ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। [[ਸ਼ਿਮਲਾ]] ਦੀ ਤਰਜ਼ ‘ਤੇ ਬਣੀ ਮਾਲ ਰੋਡ ‘ਤੇ ਸੈਂਟਰ ਸਟੇਟ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣਾ ਅਤੇ ਅਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ।
==ਵਿਰਾਸਤ ਸਮਾਨ==
ਇਸ ਅਜਾਇਬਘਰ, ਜਿਹੜਾ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪੁਰਾਤਵ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਹਾਲ ਦੀ ਘੜੀ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬੰਦੂਕਾਂ, ਪਿਸਤੌਲ, ਭਾਲੇ, ਟੋਪ, ਢਾਲਾਂ, ਨੇਜੇ ਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਨਾਦਰਸ਼ਾਹ]] ਦੀ ਤਲਵਾਰ ‘ਸ਼ਿਕਾਰਗਾਹ’ ਤੇ ਈਰਾਨ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਅੱਬਾਸ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਰਲੱਭ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਇੱਥੇ ਹਨ। ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ੇਰੇ ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੰਸਾਰ ’ਚੋਂ ਕਈ ਹੋਰ ਅਹਿਮ ਸ਼ਾਸਕ ਤੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਵੀ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ‘ਚ ਆਈਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਤੇ ਖਸਤਾ ਹਾਲ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ‘ਬੁਰਜ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ’ ਵਿਖੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਨਿਰੰਤਰ ਬਲ ਰਹੀ ਜੋਤ ਅੱਜ ਵੀ ਬਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੋਤ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਥੇ ਟਿੱਬੇ ਦੀ ਬਣੀ ਇੱਕ ਝਿੜੀ ਅੰਦਰ ਬਲਦੀ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਜੋਤ ਕੋਲ ਲੰਮੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਤਪੱਸਵੀ ਥੜਾ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। 
==ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਰਾਜੇ==
#[[ਰਾਜਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ]] (1743-1765)
#[[ਰਾਜਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ]] (1765-1781)
#[[ਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ]] (1781-1813)
#[[ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ]] (1813-1845)
#[[ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] (1845-1862)
#[[ਮਹਾਰਾਜਾ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] (1862-1876)
#[[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] (1876-1900)
#[[ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] (1900-1938)
#[[ਮਹਾਰਾਜਾ ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] (1938-1974)
#[[ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] (ਜਨਮ 1942) ਪੰਜਾਬ ਦੇ  ਮੁਖ ਮੰਤਰੀ ਹਨ

==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ==
* A History of Sikh Misals (Punjab University, Patiala)- Dr Bhagat Singh
*[http://patiala.nic.in/ Official Website of Patiala]
*[http://www.patialaheritage.in/in/ Official Website of Patiala Heritage Festival] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070314033313/http://www.patialaheritage.in/in/ |date=2007-03-14 }}
*[http://www.4dw.net/royalark/India/patiala.htm Genealogy of the ruling chiefs of Patiala]
*[https://web.archive.org/web/20030228135510/http://www.uq.net.au/~zzhsoszy/ips/p/patiala.html Erstwhile rulers of Patiala]
*[http://www.tribuneindia.com/2003/20030805/punjab1.htm#35 Early History of Patiala City Founding]
*[http://www.coolnsmart.com/about.php Mohindra College Patiala at cool and smart site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070510053834/http://www.coolnsmart.com/about.php |date=2007-05-10 }}
*[http://eurindia.pc.unicatt.it/english/psa.html Punjab State Archives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070129140216/http://eurindia.pc.unicatt.it/english/psa.html |date=2007-01-29 }}
*[http://www.nsnis.org/ National Institute of Sports, Patiala]

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* [[ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟਸ ਯੂਨੀਅਨ (ਪੈਪਸੂ)|ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਈਸਟ ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟਸ ਯੂਨੀਅਨ]]
* [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]]
* [[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ|ਮੋਹਾਲੀ]]
* [[ਰਾਜਪੁਰਾ]]
* [[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]]
* [[ਬਸੀ ਪਠਾਣਾਂ|ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾ]]
* [[ਮੰਡੀ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ]]

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ}}</text>
      <sha1>pei5minoxj1mxn20hdlj4elao7vjzh9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>842694</id>
      <parentid>842693</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T14:13:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AMRIT RAISAR</username>
        <id>50306</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>842694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34648" sha1="fttt6sqfrm86087l2y85ykxybij9t5f" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name     = ਪਟਿਆਲਾ
| other_name    = ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਹਿਰ, ਬਾਗਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ
| settlement_type   = [[ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ]]
| image_skyline   = MotiBaghPalace.jpg
| image_caption   = [[ਮੋਤੀ ਬਾਗ਼ ਮਹਿਲ]], ਪਟਿਆਲਾ
| map_alt     = 
| pushpin_map    = India Punjab
| latd     = 30.34
| latNS     = N
| longd     = 76.38
| longEW     = E
| coordinates_display  = inline,title
| subdivision_type  = ਦੇਸ਼
| subdivision_name  =  ਭਾਰਤ
| subdivision_type1  = [[States and territories of India|State]]
| subdivision_name1  = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]]
| subdivision_type2  = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
| subdivision_name2  = [[ਪਟਿਆਲਾ ਜਿਲ੍ਹਾ|ਪਟਿਆਲਾ]]
| established_date  = 1754
| seat_type    = ਰਾਜਧਾਨੀ
| seat     = ਪਟਿਆਲਾ
| parts_type    = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]]
| parts_style    = para
| p1      = 6
| governing_body   =ਮਿਊਂਸਿਪਲ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਪਟਿਆਲਾ
| established_title  = Established
| unit_pref    = ਮੀਟ੍ਰਿਕ
| area_footnotes   = 
| area_rank    = 
| area_total_km2   = 210
| elevation_m    = 350
| population_total  = 1892000
| population_as_of  =2011 
| population_density_km2 = auto
| population_footnotes =&lt;ref name=&quot;Patiala City Population Census 2011&quot;&gt;[http://www.census2011.co.in/census/city/17-patiala.html]&lt;/ref&gt;
| demographics_type1  = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
| demographics1_title1 = ਸਰਕਾਰੀ
| demographics1_info1  = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]
| timezone1    = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|IST]]
| utc_offset1    = +5:30
| postal_code_type  = [[Postal Index Number|PIN]]
| postal_code    = 147XXX
| area_code_type   = Telephone code
| iso_code    = [[ISO 3166-2:IN|IN-Pb]]
| registration_plate  = PB11, PB34, PB39, PB42, PB48, PB72
| blank1_name_sec1  = ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ
| blank1_info_sec1  = ਪਟਿਆਲਾ
| blank2_name_sec1  = HDI
| blank2_info_sec1  = {{increase}}&lt;br/&gt; 0.860
| blank3_name_sec1  = HDI Category
| blank3_info_sec1  = &lt;span style=&quot;color:#090&quot;&gt;very high&lt;/span&gt;
| blank4_name_sec1  = ਸਾਖਰਤਾ
| blank4_info_sec1  = 86.63%
| website     = {{URL|Patiala.nic.in/}}
| footnotes    = The city of Patiala comprises as a Princely State and a Heritage City
|Total area (sq. mi)=210.00|Area Code=91-0175}}
[[ਤਸਵੀਰ:ਸਟੀਲ ਬਜ਼ਾਰ, ਪਟਿਆਲਾ ‘ਚ ਪੁਰਾਤਨ ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ੀ ਦਾ ਇੱਕ ਨਮੂਨਾ.jpg|thumb|ਸਟੀਲ ਬਜ਼ਾਰ, ਪਟਿਆਲਾ ‘ਚ ਪੁਰਾਤਨ ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ੀ ਦਾ ਇੱਕ ਨਮੂਨਾ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Old Home in Patiala.jpg|thumb|ਪਟਿਆਲਾ ਨੇੜੇ ਅਦਾਲਤ ਬਾਜ਼ਾਰ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Image 2 ਪੁਰਾਣਾ ਘਰ ਨੇੜੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਪਟਿਆਲਾ.jpg|thumb|ਪਟਿਆਲਾ, ਨੇੜੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]
'''ਪਟਿਆਲਾ''' ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿੱਤ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਰਿਆਸਤ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ਼ਨਿਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ [[ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ]] ਨੇ 1763 ਵਿੱਚ ਵਸਾਇਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੋਂ ਇਸਦਾ ਨਾਂਅ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੱਟੀ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਪੱਟੀਆਲਾ ਅਤੇ ਫੇਰ ਪਟਿਆਲਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ, ਰੂਪਨਗਰ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨਾਲ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨਾਲ, ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਅੰਬਾਲਾ ਅਤੇ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਕੈਥਲ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸ‍ਥਾਨ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਗੂ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਡਿਗਰੀ ਕਾਲਜ [[ਮਹਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ]] ਦੀ ਸ‍ਥਾਪਨਾ 1875 ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ।
ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਰਵਾਇਤੀ ਪੱਗ, [[ਪਰਾਂਦੀ|ਪਰਾਂਦੇ]], ਨਾਲੇ, [[ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਾਹੀ ਸਲਵਾਰ]], [[ਪੰਜਾਬੀ ਜੁੱਤੀ]] ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਪੈੱਗ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। 
ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਦੇ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਪਟਿਆਲਾ ਨਗਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੈ। ਸੰਨ 1948 ਈ. ਤੱਕ ਇਹ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1956 ਈ. ਤੱਕ ਇਹ ਪੈਪਸੂ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਕੇਵਲ ਪਟਿਆਲੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਝੰਡੀ ਕਾਇਮ ਹੈ।
ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਫੂਲਕੀਆਂ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਨ 1753 ਈ. ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਟਾਂਵਾਲਾ ਥੇਹ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਨ 1753 ਈ. ਵਿਚ ਸਨੌਰ ਪਰਗਨਾਹ ਦੇ 84 ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰਕੇ ਥੇਹ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਉਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ ਬਣਵਾਈ ਅਤੇ ਦਸ ਸਾਲ ਬਾਦ ਸੰਨ 1763 ਈ. ਵਿੱਚ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਇਹ ਨਗਰ ‘ਪਟਿਆਲਾ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਨਾਂਅ ‘ਪਟੀ-ਆਲਾ’ ਦਾ ਸੰਯੁਕਤ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੇਹਾਂਤ (ਸੰ. 1765 ਈ.) ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਥੇ ਚੰਗਾ ਨਗਰ ਵਸਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵੀ ਬਰਨਾਲੇ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਬਦਲ ਲਈ ਸੀ।
ਇਸ ਨਗਰ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਚਰਨ ਪਾਏ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਸੈਫ਼ਾਬਾਦ (ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ) ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤਾਂ ਲਹਿਲ ਪਿੰਡ ਦਾ ਇੱਕ ਝੀਵਰ, ਭਾਗ ਰਾਮ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪਧਾਰਨ ਅਤੇ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ, ਨਾਮੁਰਾਦ ਬੀਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਲਹਿਲ ਪਿੰਡ ਆਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਟੋਭੇ ਦੇ ਕੰਢੇ ਬੋਹੜ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਬੈਠੇ। ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾਲਤਾ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੋ ਗਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬੈਠਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਹੁਣ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਦੂਖ- ਨਿਵਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਆਮਦ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਰਾਜਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਬਾਗ਼ ਲਗਵਾਇਆ ਅਤੇ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 1930 ਈ. ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਥੇ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਬਣਵਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪਟਿਆਲਾ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੈਪਸੂ ਬਣਨ ’ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ‘ਧਰਮ ਅਰਥ ਬੋਰਡ ’ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਪੈਪਸੂ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਗੁਰੂ- ਧਾਮ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਨਵੀਂ ਇਮਾਰਤ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ, ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਕਮਰੇ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇੱਥੇ ਸਾਲਾਨਾ ਧਾਰਮਿਕ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਗੁਰੂ-ਧਾਮ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਮੋਤੀ ਬਾਗ਼ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਨ 1675 ਈ. ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਜਾਂਦੇ ਹੋਇਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੁਝ ਦੇਰ ਲਈ ਇਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਠਹਿਰੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਉਦੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਜੰਗਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਦੋਂ ਮੋਤੀਬਾਗ਼ ਮਹੱਲ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ ਤਾਂ ਸੰਨ 1852 ਈ. ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਵੀ ਬਣਵਾਇਆ। ਹੁਣ ਇਸ ਦੀ ਨਵੀਂ ਇਮਾਰਤ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਉੱਚੇ ਥੜ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਬਣੇ ਇਸ ਗੁਰੂਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਬੀੜ ਵੀ ਸੰਭਾਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦੂਖ ਨਿਵਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੀ ਕਮੇਟੀ ਹੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ ਦੀਵਾਨ ਸੱਜਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਅਕਸਰ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਇਸ ਗੁਰੂਦੁਆਰੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਹੋਇਆਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦੂਖ ਨਿਵਾਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

==ਮੋਢੀ==
ਭਾਈ ਕਾਲੇ ਦੇ ਭਤੀਜਿਆਂ ਫੂਲ ਤੇ ਸੰਦਲੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੀਕਰ ਰੱਜਵੇਂ ਟੁਕੜ ਦੀ ਆਸੀਸ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਭਾਈ ਫੂਲ ਦੇ ਦੋ ਪੁਤਰ ਭਾਈ ਰਾਮਾ ਤੇ ਤਿਲੋਕਾ ਹੋਏ , ਜੋ ਚੌਧਰੀ ਬਣੇ ਤੇ ਸਰਕਾਰੇ ਦਰਬਾਰੇ ਪਹੁੰਚ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਬਾਦਸਾਹ ਦਰਵੇਸ਼ ਕੋਲੋਂ ਖੰਡੇ ਕੀ ਪਾਹੁਲ ਲਈ ਤੇ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ , ਭਾਈ ਤਿਲੋਕ ਸਿੰਘ ਅਖਵਾਏ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਚਮਕੌਰ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸਾਬੋ ਕੀ ਤਲਵੰਡੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਖਿਦਮਤ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਹ ਦੋਨੇ ਭਾਈ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮੇ ਛੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤੀਯਾ ਪੁੱਤਰ ਜੋ ਫੂਲ ਵਿਖੇ 8 ਜਨਵਰੀ 1691 ਨੂੰ ਜਨਮਿਆ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਵੀ ਇਸਨੇ ਠੀਕਰੀਵਾਲ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਖਾਲਸੇ ਤੋਂ ਖੰਡੇ ਬਾਟੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਲਈ। ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਨੇਹ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਨੇ ਵੱਡਾ ਇਲਾਕਾ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਫ਼ਤਹ ਕੀਤਾ । ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਉਰਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰਿਆਸਤ। 7 ਅਗਸਤ 1765 ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਚੜਾਈ ਕੀਤਾ ਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਉਸਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।&lt;Ref&gt;ਬਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਰਾਮੂੰਵਾਲੀਆ&lt;/Ref&gt;

==ਪੁਲਾੜ ਯਾਤਰੀ==
ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਯਾਤਰੀ ਰਾਕੇਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ ਪਟਿਆਲੇ ਦਾ ਜੰਮ-ਪਲ ਸੀ।
==ਸਿੱਖਿਆ==
1947 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ|ਅਜ਼ਾਦੀ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਟਿਆਲਾ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਕੂਲ, ਕਾਲਜ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖਿਆ ਕੇਂਦਰ ਹਨ। ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਮਹਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ ਸੰਨ 1875 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਬਣਿਆ। 
ਯਾਦਵਿੰਦਰਾ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ,
[[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], [[ਥਾਪਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਲਾ]], [[ਜਰਨਲ ਸਿਵਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ,ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਮਹਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ, ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਮੁਲਤਾਨੀ ਮਲ ਮੋਦੀ ਕਾਲਜ, ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਸਰਕਾਰੀ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ, ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਲੜਕੀਆਂ, ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਬਿਕਰਮ ਕਮਰਸ ਕਾਲਜ, ਪਟਿਆਲਾ]],
[[ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਪੋਰਟਸ|ਨੇਤਾ ਜੀ ਸੁਭਾਸ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਪੋਰਟਸ ਅਥਾਰਟੀ]] ਮੋਜੂਦ ਹਨ।

==ਖੇਡ ਦੇ ਮੈਦਾਨ==
ਰਾਜਾ ਭਲਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਪੋਰਟਸ ਕੰਪਲੈਕਸ ਪੋਲੋ ਗਰਾਉਡ,ਯਾਦਵਿੰਦਰਾ ਸਪੋਰਟਸ ਸਟੇਡੀਅਮ ਅਤੇ ਰਿੰਗ ਹਾਲ ਰੋਲਰ ਸਕੇਟਿੰਗ
[[Image:RajindraKothi.jpg|thumb|right|upright=1.10|ਰਾਜਿੰਦਰਾ ਕੋਠੀ ਪਟਿਆਲਾ ਜੋ ਬਾਰਾਂਦਰੀ 'ਚ ਸਥਿੱਤ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਹੈਰੀਟੇਜ ਹੋਟਲ ਹੈ]]
==ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ==
[[ਤਸਵੀਰ:Fort Patiala.jpg|thumb|ਕਿਲ੍ਹਾ]]
ਵੰਡੇ ਗਏ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ [[ਲਾਹੌਰ]] ਤੇ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਮਗਰੋਂ ਕੇਵਲ ਪਟਿਆਲਾ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਅਨੌਖੀ 'ਤੇ ਅਮੀਰ ਦਿੱਖ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਨੀ [[ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ]] ਨੇ 12 ਫਰਵਰੀ 1763 ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੰਨਣ ਵਾਲੇ ਦਿਹਾੜੇ ਨੂੰ ਅੱਜ ਕਿਸੇ ਨੇ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ। ਪਟਿਆਲਾ,ਜਿਹੜਾ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪੁਲਾਂਘਾਂ ਮਗਰੋਂ ਅੱਜ ਵਿਰਾਸਤੀ ਦਿੱਖ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ, ਪਿੱਛੇ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਹੀ ਵੱਡਮੁਲਾ ਰੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। [[ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ‘ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ’ ਦੀ ਸੰਨ 1765 ਤੋਂ ਦੇਸ਼ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਤੱਕ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਥੇ 1757 ‘ਚ ਇੱਕ ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ ਉਸਾਰੀ ਸੀ। ਰਾਜਸੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਪੱਖ ਤੋਂ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ 12 ਫਰਵਰੀ 1763 ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਪੱਟੀ ਦੇ ਆਲੇ ਦੀ ‘ਅੱਲ’ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕੁਝ ਚਿਰ [[ਬਰਨਾਲੇ]] ਵੀ ਰੱਖੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ’ਚ ਇਹ ਪਟਿਆਲਾ ਲੈ ਆਂਦੀ ਗਈ। ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੱਖ ਰਿਆਸਤਾਂ ’ਚੋਂ ਪਟਿਆਲਾ ਹੀ ਅਜਿਹੀ ਇਕੱਲੀ ਅਹਿਮ ਰਿਆਸਤ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਬਾਕੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਤੇ ਮਿਆਰੀ ਸਬੰਧ ਰਹੇ ਹਨ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਵੱਡ ਆਕਾਰੀ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਕਮਾਲ ਸਨ। ਕਿਲ੍ਹਾ ਅੰਦਰੂਨ ’ਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਹਨ। ਕਿਲੇ ’ਚ ਸਥਾਪਤ ਅਜਾਇਬਘਰ ਜਿੱਥੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਗੈਲਰੀ ਹੈ, ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਮੀਨਾਕਾਰੀ ਨਾਲ ਲਬਰੇਜ਼ ਛੱਤ ਹੈ।
ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ: ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ 1763 ਈ. ਵਿਚ ਕਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਹੀ ਪੂਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰਿਆਸਤਾਂ ਟੁੱਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਦੀ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਬਣੇ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਰਿਆਸਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਕੁਝ ਹਥਿਆਰ ਵੀ ਸੁਸ਼ੋÎਭਿਤ ਹਨ। ਕਿਲ੍ਹਾ ਅੰਦਰੂਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣੀ ਹਸਤ ਤੇ ਸ਼ਿਲਪ ਕਲਾ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਬਣੀ ਉਹ ਜੋਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਜੋਤ ਜਲਦੀ ਰਹੇਗੀ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਹੀ ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਅਜੀਬ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਿਆਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਬਣਾਏ ਗਏ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਿੱਸੇ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਇੱਕ ਰਾਜ ਚਲਾਉਣ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਥੇ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਤਸੁਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1942 ’ਚ ਇਸੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦੀ ਥਾਂ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ।

==ਸ਼ੀਸ ਮਹਿਲ==
ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ ਪਟਿਆਲੇ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਰਾਸਤੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਥੇ ਬਣਿਆ ਲਛਮਣ ਝੂਲਾ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਹਰਿਦੁਆਰ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਲਾ ਪ੍ਰੇਮੀ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ ਦੇ ਲਈ [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਅਤੇ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਤੋਂ ਪੇਂਟਰ ਬੁਲਵਾ ਕੇ ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਪੇਂਟ ਕਰਵਾਈਆਂ ਸਨ। ਇਥੇ ਇੱਕ ਮੈਡਲ ਗੈਲਰੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਸੈਂਕੜੇ ਮੈਡਲਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੁਰਾਤਨ ਸਿੱਕਿਆਂ ਦੀ ਕੁਲੈਕਸ਼ਨ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਬਣੀ [[ਬਨਾਸਰ]] ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣ ਵਿਚ ਸਮਰੱਥ ਹੈ।
==ਮੋਤੀ ਬਾਗ ਪੈਲੇਸ==
ਆਪਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਕਲਾ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਮੋਤੀ ਬਾਗ ਪੈਲੇਸ ਵਿਖੇ ਅੱਜ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖੇਡ ਸੰਸਥਾਨ [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਪੋਰਟਸ|ਨੇਤਾ ਜੀ ਸੁਭਾਸ਼ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਸਪੋਰਟਸ]] ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਮਹਿਲ ਦਾ ਹੁਣ ਦੋਹਰਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਤਾਂ ਮਹਿਲ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਰਹਿਣ ਸਹਿਣ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਠਾਠ ਬਾਠ ਦੀ ਜਿਊਂਦੀ ਜਾਗਦੀ ਮਿਸਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਅੰਤਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਆਪਣਾ ਵੱਖਰਾ ਹੀ ਨਜ਼ਾਰਾ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਖੁਲ੍ਹੀ ਸੰਸਥਾ ਜਿਥੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਕੋਚ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਨਾਮ ਚਮਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਖਿਡਾਰੀ ਵੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੋਤੀ ਬਾਗ ਪੈਲੇਸ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਨ 1847 ਵਿਚ ਬਣਾਵਾਇਆ। ਇਹ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ ਬਾਗ ਦੀ ਤਰਜ਼ ‘ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

==ਬਾਰਾਂਦਰੀ==
ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਹੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੈ। ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ ਵੱਲੋਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਕੋਨੇ- ਕੋਨੇ ਤੋਂ ਲਿਆ ਕੇ ਲਾਏ ਗਏ ਰੁੱਖ ਬੂਟੇ ਆਪਣਾ ਵੱਖਰਾ ਹੀ ਨਜ਼ਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਵੇਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਇਥੇ ਸੈਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵਰਦਾਨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੈ।
==ਰਾਜਿੰਦਰਾ ਅਤੇ ਮਹਿੰਦਰਾ ਕੋਠੀ==
ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਬਾਹਰ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਖਾਸ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਰਾਜਿੰਦਰਾ ਕੋਠੀ ਵਿਖੇ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਵਿਰਾਸਤੀ ਹੋਟਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਿੰਦਰਾ ਕੋਠੀ ਜਿਥੇ ਇਸ ਸਮੇਂ [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਲਾ|ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਲਾਅ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਦੀ ਦਿੱਖ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੈ।

== ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਗੇਟ ==

* ਦਰਸ਼ਨੀ ਗੇਟ - ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦਾ ਆਗਮਨੀ ਗੇਟ
* ਸਨੌਰੀ ਗੇਟ
* ਸਫਾਬਾਦੀ ਗੇਟ
* ਤੋਪ ਖ਼ਾਨਾ ਗੇਟ
* ਲਾਹੌਰੀ ਗੇਟ
* ਸ਼ੇਰਾਵਾਲਾ ਗੇਟ
* ਘਲੋੜੀ ਗੇਟ
* ਸਮਾਨੀਆ ਗੇਟ
* ਸੁਨਾਮੀ ਗੇਟ
* ਸਰਹੰਦੀ ਗੇਟ
* ਨਾਭਾ ਗੇਟ

== ਕਾਲੀ ਮਾਤਾ ਮੰਦਰ ==
ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ ਵੱਲੋਂ ਕੋਲਕਾਤਾ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਕਾਲੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਜੋਤ ਲਿਆ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸ੍ਰੀ ਕਾਲੀ ਮਾਤਾ ਮੰਦਰ ਨਾ ਕੇਵਲ ਸ਼ਹਿਰ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਲਈ, ਸਗੋਂ ਆਸ ਪਾਸ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੂਰ ਦੂਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪੂਜਣਯੋਗ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਦੇ ਨਵਰਾਤਰਿਆਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਥੇ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਦੇਖਣਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

==ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦੁੱਖ ਨਿਵਾਰਨ ਸਾਹਿਬ==
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦੁੱਖ ਨਿਵਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਨੌਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ]] ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪੰਚਮੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਬੜੀ ਧੂਮ ਧਾਮ ਨਾਲ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਨਿਵਾਸੀ ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ ਇਥੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੀ ਵੀ ਸ਼ਖਸ਼ੀਅਤ ਪਟਿਆਲਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਥੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਜ਼ਰੂਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
==ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਚੌਂਕ==
ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਫੁਹਾਰਾ ਚੌਂਕ, ਲੀਲਾ ਭਵਨ ਚੌਂਕ, ਕੜਾਹ ਵਾਲਾ ਚੌਂਕ, ਅਨਾਰਦਾਨਾ ਚੌਂਕ, ਕਿਲ੍ਹਾ ਚੌਂਕ, ਅਦਾਲਤ ਬਜ਼ਾਰ, ਧਰਮਪੁਰਾ ਬਜ਼ਾਰ, ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਚੌਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਪਛਾਣ ਹੈ।
==ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅਤੇ ਸੈਂਟਰ ਸਟੇਟ ਲਾਇਬਰੇਰੀ==
ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹਰੇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਗੇਟ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ 10 ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਨਾਮ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। [[ਸ਼ਿਮਲਾ]] ਦੀ ਤਰਜ਼ ‘ਤੇ ਬਣੀ ਮਾਲ ਰੋਡ ‘ਤੇ ਸੈਂਟਰ ਸਟੇਟ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣਾ ਅਤੇ ਅਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ।
==ਵਿਰਾਸਤ ਸਮਾਨ==
ਇਸ ਅਜਾਇਬਘਰ, ਜਿਹੜਾ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪੁਰਾਤਵ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਹਾਲ ਦੀ ਘੜੀ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬੰਦੂਕਾਂ, ਪਿਸਤੌਲ, ਭਾਲੇ, ਟੋਪ, ਢਾਲਾਂ, ਨੇਜੇ ਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਨਾਦਰਸ਼ਾਹ]] ਦੀ ਤਲਵਾਰ ‘ਸ਼ਿਕਾਰਗਾਹ’ ਤੇ ਈਰਾਨ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਅੱਬਾਸ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਰਲੱਭ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਇੱਥੇ ਹਨ। ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ੇਰੇ ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੰਸਾਰ ’ਚੋਂ ਕਈ ਹੋਰ ਅਹਿਮ ਸ਼ਾਸਕ ਤੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਵੀ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ‘ਚ ਆਈਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਤੇ ਖਸਤਾ ਹਾਲ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ‘ਬੁਰਜ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ’ ਵਿਖੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਨਿਰੰਤਰ ਬਲ ਰਹੀ ਜੋਤ ਅੱਜ ਵੀ ਬਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੋਤ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਥੇ ਟਿੱਬੇ ਦੀ ਬਣੀ ਇੱਕ ਝਿੜੀ ਅੰਦਰ ਬਲਦੀ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਜੋਤ ਕੋਲ ਲੰਮੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਤਪੱਸਵੀ ਥੜਾ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। 
==ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਰਾਜੇ==
#[[ਰਾਜਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ]] (1743-1765)
#[[ਰਾਜਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ]] (1765-1781)
#[[ਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ]] (1781-1813)
#[[ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ]] (1813-1845)
#[[ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] (1845-1862)
#[[ਮਹਾਰਾਜਾ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] (1862-1876)
#[[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] (1876-1900)
#[[ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] (1900-1938)
#[[ਮਹਾਰਾਜਾ ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] (1938-1974)
#[[ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] (ਜਨਮ 1942) ਪੰਜਾਬ ਦੇ  ਮੁਖ ਮੰਤਰੀ ਹਨ

==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ==
* A History of Sikh Misals (Punjab University, Patiala)- Dr Bhagat Singh
*[http://patiala.nic.in/ Official Website of Patiala]
*[http://www.patialaheritage.in/in/ Official Website of Patiala Heritage Festival] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070314033313/http://www.patialaheritage.in/in/ |date=2007-03-14 }}
*[http://www.4dw.net/royalark/India/patiala.htm Genealogy of the ruling chiefs of Patiala]
*[https://web.archive.org/web/20030228135510/http://www.uq.net.au/~zzhsoszy/ips/p/patiala.html Erstwhile rulers of Patiala]
*[http://www.tribuneindia.com/2003/20030805/punjab1.htm#35 Early History of Patiala City Founding]
*[http://www.coolnsmart.com/about.php Mohindra College Patiala at cool and smart site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070510053834/http://www.coolnsmart.com/about.php |date=2007-05-10 }}
*[http://eurindia.pc.unicatt.it/english/psa.html Punjab State Archives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070129140216/http://eurindia.pc.unicatt.it/english/psa.html |date=2007-01-29 }}
*[http://www.nsnis.org/ National Institute of Sports, Patiala]

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* [[ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟਸ ਯੂਨੀਅਨ (ਪੈਪਸੂ)|ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਈਸਟ ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟਸ ਯੂਨੀਅਨ]]
* [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]]
* [[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ|ਮੋਹਾਲੀ]]
* [[ਰਾਜਪੁਰਾ]]
* [[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]]
* [[ਬਸੀ ਪਠਾਣਾਂ|ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾ]]
* [[ਮੰਡੀ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ]]

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ}}</text>
      <sha1>fttt6sqfrm86087l2y85ykxybij9t5f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>842695</id>
      <parentid>842694</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T14:18:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AMRIT RAISAR</username>
        <id>50306</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>842695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34763" sha1="0w665cxey00vaikzijdxlp2d6oissvn" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name     = ਪਟਿਆਲਾ
| other_name    = ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਹਿਰ, ਬਾਗਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ
| settlement_type   = [[ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ]]
| image_skyline   = MotiBaghPalace.jpg
| image_caption   = [[ਮੋਤੀ ਬਾਗ਼ ਮਹਿਲ]], ਪਟਿਆਲਾ
| map_alt     = 
| pushpin_map    = India Punjab
| latd     = 30.34
| latNS     = N
| longd     = 76.38
| longEW     = E
| coordinates_display  = inline,title
| subdivision_type  = ਦੇਸ਼
| subdivision_name  =  ਭਾਰਤ
| subdivision_type1  = [[States and territories of India|State]]
| subdivision_name1  = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]]
| subdivision_type2  = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
| subdivision_name2  = [[ਪਟਿਆਲਾ ਜਿਲ੍ਹਾ|ਪਟਿਆਲਾ]]
| established_date  = 1754
| seat_type    = ਰਾਜਧਾਨੀ
| seat     = ਪਟਿਆਲਾ
| parts_type    = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]]
| parts_style    = para
| p1      = 6
| governing_body   =ਮਿਊਂਸਿਪਲ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਪਟਿਆਲਾ
| established_title  = Established
| unit_pref    = ਮੀਟ੍ਰਿਕ
| area_footnotes   = 
| area_rank    = 
| area_total_km2   = 210
| elevation_m    = 350
| population_total  = 1892000
| population_as_of  =2011 
| population_density_km2 = auto
| population_footnotes =&lt;ref name=&quot;Patiala City Population Census 2011&quot;&gt;[http://www.census2011.co.in/census/city/17-patiala.html]&lt;/ref&gt;
| demographics_type1  = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
| demographics1_title1 = ਸਰਕਾਰੀ
| demographics1_info1  = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]
| timezone1    = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|IST]]
| utc_offset1    = +5:30
| postal_code_type  = [[Postal Index Number|PIN]]
| postal_code    = 147XXX
| area_code_type   = Telephone code
| iso_code    = [[ISO 3166-2:IN|IN-Pb]]
| registration_plate  = PB11, PB34, PB39, PB42, PB48, PB72
| blank1_name_sec1  = ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ
| blank1_info_sec1  = ਪਟਿਆਲਾ
| blank2_name_sec1  = HDI
| blank2_info_sec1  = {{increase}}&lt;br/&gt; 0.860
| blank3_name_sec1  = HDI Category
| blank3_info_sec1  = &lt;span style=&quot;color:#090&quot;&gt;very high&lt;/span&gt;
| blank4_name_sec1  = ਸਾਖਰਤਾ
| blank4_info_sec1  = 86.63%
| website     = {{URL|Patiala.nic.in/}}
| footnotes    = The city of Patiala comprises as a Princely State and a Heritage City
|Total area (sq. mi)=210.00|Area Code=91-0175}}
[[ਤਸਵੀਰ:ਸਟੀਲ ਬਜ਼ਾਰ, ਪਟਿਆਲਾ ‘ਚ ਪੁਰਾਤਨ ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ੀ ਦਾ ਇੱਕ ਨਮੂਨਾ.jpg|thumb|ਸਟੀਲ ਬਜ਼ਾਰ, ਪਟਿਆਲਾ ‘ਚ ਪੁਰਾਤਨ ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ੀ ਦਾ ਇੱਕ ਨਮੂਨਾ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Old Home in Patiala.jpg|thumb|ਪਟਿਆਲਾ ਨੇੜੇ ਅਦਾਲਤ ਬਾਜ਼ਾਰ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Image 2 ਪੁਰਾਣਾ ਘਰ ਨੇੜੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਪਟਿਆਲਾ.jpg|thumb|ਪਟਿਆਲਾ, ਨੇੜੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Near Qila Mubarak F pigeons.jpg|thumb|ਪੁਰਾਣਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਪਟਿਆਲਾ]]
'''ਪਟਿਆਲਾ''' ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿੱਤ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਰਿਆਸਤ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ਼ਨਿਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ [[ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ]] ਨੇ 1763 ਵਿੱਚ ਵਸਾਇਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੋਂ ਇਸਦਾ ਨਾਂਅ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੱਟੀ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਪੱਟੀਆਲਾ ਅਤੇ ਫੇਰ ਪਟਿਆਲਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ, ਰੂਪਨਗਰ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨਾਲ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨਾਲ, ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਅੰਬਾਲਾ ਅਤੇ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਕੈਥਲ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸ‍ਥਾਨ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਗੂ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਡਿਗਰੀ ਕਾਲਜ [[ਮਹਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ]] ਦੀ ਸ‍ਥਾਪਨਾ 1875 ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ।
ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਰਵਾਇਤੀ ਪੱਗ, [[ਪਰਾਂਦੀ|ਪਰਾਂਦੇ]], ਨਾਲੇ, [[ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਾਹੀ ਸਲਵਾਰ]], [[ਪੰਜਾਬੀ ਜੁੱਤੀ]] ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਪੈੱਗ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। 
ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਦੇ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਪਟਿਆਲਾ ਨਗਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੈ। ਸੰਨ 1948 ਈ. ਤੱਕ ਇਹ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1956 ਈ. ਤੱਕ ਇਹ ਪੈਪਸੂ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਕੇਵਲ ਪਟਿਆਲੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਝੰਡੀ ਕਾਇਮ ਹੈ।
ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਫੂਲਕੀਆਂ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਨ 1753 ਈ. ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਟਾਂਵਾਲਾ ਥੇਹ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਨ 1753 ਈ. ਵਿਚ ਸਨੌਰ ਪਰਗਨਾਹ ਦੇ 84 ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰਕੇ ਥੇਹ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਉਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ ਬਣਵਾਈ ਅਤੇ ਦਸ ਸਾਲ ਬਾਦ ਸੰਨ 1763 ਈ. ਵਿੱਚ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਇਹ ਨਗਰ ‘ਪਟਿਆਲਾ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਨਾਂਅ ‘ਪਟੀ-ਆਲਾ’ ਦਾ ਸੰਯੁਕਤ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੇਹਾਂਤ (ਸੰ. 1765 ਈ.) ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਥੇ ਚੰਗਾ ਨਗਰ ਵਸਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵੀ ਬਰਨਾਲੇ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਬਦਲ ਲਈ ਸੀ।
ਇਸ ਨਗਰ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਚਰਨ ਪਾਏ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਸੈਫ਼ਾਬਾਦ (ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ) ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤਾਂ ਲਹਿਲ ਪਿੰਡ ਦਾ ਇੱਕ ਝੀਵਰ, ਭਾਗ ਰਾਮ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪਧਾਰਨ ਅਤੇ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ, ਨਾਮੁਰਾਦ ਬੀਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਲਹਿਲ ਪਿੰਡ ਆਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਟੋਭੇ ਦੇ ਕੰਢੇ ਬੋਹੜ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਬੈਠੇ। ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾਲਤਾ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੋ ਗਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬੈਠਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਹੁਣ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਦੂਖ- ਨਿਵਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਆਮਦ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਰਾਜਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਬਾਗ਼ ਲਗਵਾਇਆ ਅਤੇ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 1930 ਈ. ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਥੇ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਬਣਵਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪਟਿਆਲਾ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੈਪਸੂ ਬਣਨ ’ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ‘ਧਰਮ ਅਰਥ ਬੋਰਡ ’ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਪੈਪਸੂ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਗੁਰੂ- ਧਾਮ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਨਵੀਂ ਇਮਾਰਤ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ, ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਕਮਰੇ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇੱਥੇ ਸਾਲਾਨਾ ਧਾਰਮਿਕ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਗੁਰੂ-ਧਾਮ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਮੋਤੀ ਬਾਗ਼ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਨ 1675 ਈ. ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਜਾਂਦੇ ਹੋਇਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੁਝ ਦੇਰ ਲਈ ਇਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਠਹਿਰੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਉਦੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਜੰਗਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਦੋਂ ਮੋਤੀਬਾਗ਼ ਮਹੱਲ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ ਤਾਂ ਸੰਨ 1852 ਈ. ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਵੀ ਬਣਵਾਇਆ। ਹੁਣ ਇਸ ਦੀ ਨਵੀਂ ਇਮਾਰਤ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਉੱਚੇ ਥੜ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਬਣੇ ਇਸ ਗੁਰੂਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਬੀੜ ਵੀ ਸੰਭਾਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦੂਖ ਨਿਵਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੀ ਕਮੇਟੀ ਹੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ ਦੀਵਾਨ ਸੱਜਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਅਕਸਰ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਇਸ ਗੁਰੂਦੁਆਰੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਹੋਇਆਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦੂਖ ਨਿਵਾਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

==ਮੋਢੀ==
ਭਾਈ ਕਾਲੇ ਦੇ ਭਤੀਜਿਆਂ ਫੂਲ ਤੇ ਸੰਦਲੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੀਕਰ ਰੱਜਵੇਂ ਟੁਕੜ ਦੀ ਆਸੀਸ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਭਾਈ ਫੂਲ ਦੇ ਦੋ ਪੁਤਰ ਭਾਈ ਰਾਮਾ ਤੇ ਤਿਲੋਕਾ ਹੋਏ , ਜੋ ਚੌਧਰੀ ਬਣੇ ਤੇ ਸਰਕਾਰੇ ਦਰਬਾਰੇ ਪਹੁੰਚ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਬਾਦਸਾਹ ਦਰਵੇਸ਼ ਕੋਲੋਂ ਖੰਡੇ ਕੀ ਪਾਹੁਲ ਲਈ ਤੇ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ , ਭਾਈ ਤਿਲੋਕ ਸਿੰਘ ਅਖਵਾਏ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਚਮਕੌਰ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸਾਬੋ ਕੀ ਤਲਵੰਡੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਖਿਦਮਤ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਹ ਦੋਨੇ ਭਾਈ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮੇ ਛੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤੀਯਾ ਪੁੱਤਰ ਜੋ ਫੂਲ ਵਿਖੇ 8 ਜਨਵਰੀ 1691 ਨੂੰ ਜਨਮਿਆ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਵੀ ਇਸਨੇ ਠੀਕਰੀਵਾਲ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਖਾਲਸੇ ਤੋਂ ਖੰਡੇ ਬਾਟੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਲਈ। ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਨੇਹ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਨੇ ਵੱਡਾ ਇਲਾਕਾ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਫ਼ਤਹ ਕੀਤਾ । ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਉਰਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰਿਆਸਤ। 7 ਅਗਸਤ 1765 ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਚੜਾਈ ਕੀਤਾ ਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਉਸਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।&lt;Ref&gt;ਬਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਰਾਮੂੰਵਾਲੀਆ&lt;/Ref&gt;

==ਪੁਲਾੜ ਯਾਤਰੀ==
ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਯਾਤਰੀ ਰਾਕੇਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ ਪਟਿਆਲੇ ਦਾ ਜੰਮ-ਪਲ ਸੀ।
==ਸਿੱਖਿਆ==
1947 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ|ਅਜ਼ਾਦੀ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਟਿਆਲਾ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਕੂਲ, ਕਾਲਜ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖਿਆ ਕੇਂਦਰ ਹਨ। ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਮਹਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ ਸੰਨ 1875 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਬਣਿਆ। 
ਯਾਦਵਿੰਦਰਾ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ,
[[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], [[ਥਾਪਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਲਾ]], [[ਜਰਨਲ ਸਿਵਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ,ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਮਹਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ, ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਮੁਲਤਾਨੀ ਮਲ ਮੋਦੀ ਕਾਲਜ, ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਸਰਕਾਰੀ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ, ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਲੜਕੀਆਂ, ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਬਿਕਰਮ ਕਮਰਸ ਕਾਲਜ, ਪਟਿਆਲਾ]],
[[ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਪੋਰਟਸ|ਨੇਤਾ ਜੀ ਸੁਭਾਸ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਪੋਰਟਸ ਅਥਾਰਟੀ]] ਮੋਜੂਦ ਹਨ।

==ਖੇਡ ਦੇ ਮੈਦਾਨ==
ਰਾਜਾ ਭਲਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਪੋਰਟਸ ਕੰਪਲੈਕਸ ਪੋਲੋ ਗਰਾਉਡ,ਯਾਦਵਿੰਦਰਾ ਸਪੋਰਟਸ ਸਟੇਡੀਅਮ ਅਤੇ ਰਿੰਗ ਹਾਲ ਰੋਲਰ ਸਕੇਟਿੰਗ
[[Image:RajindraKothi.jpg|thumb|right|upright=1.10|ਰਾਜਿੰਦਰਾ ਕੋਠੀ ਪਟਿਆਲਾ ਜੋ ਬਾਰਾਂਦਰੀ 'ਚ ਸਥਿੱਤ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਹੈਰੀਟੇਜ ਹੋਟਲ ਹੈ]]
==ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ==
[[ਤਸਵੀਰ:Fort Patiala.jpg|thumb|ਕਿਲ੍ਹਾ]]
ਵੰਡੇ ਗਏ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ [[ਲਾਹੌਰ]] ਤੇ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਮਗਰੋਂ ਕੇਵਲ ਪਟਿਆਲਾ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਅਨੌਖੀ 'ਤੇ ਅਮੀਰ ਦਿੱਖ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਨੀ [[ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ]] ਨੇ 12 ਫਰਵਰੀ 1763 ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੰਨਣ ਵਾਲੇ ਦਿਹਾੜੇ ਨੂੰ ਅੱਜ ਕਿਸੇ ਨੇ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ। ਪਟਿਆਲਾ,ਜਿਹੜਾ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪੁਲਾਂਘਾਂ ਮਗਰੋਂ ਅੱਜ ਵਿਰਾਸਤੀ ਦਿੱਖ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ, ਪਿੱਛੇ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਹੀ ਵੱਡਮੁਲਾ ਰੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। [[ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ‘ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ’ ਦੀ ਸੰਨ 1765 ਤੋਂ ਦੇਸ਼ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਤੱਕ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਥੇ 1757 ‘ਚ ਇੱਕ ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ ਉਸਾਰੀ ਸੀ। ਰਾਜਸੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਪੱਖ ਤੋਂ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ 12 ਫਰਵਰੀ 1763 ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਪੱਟੀ ਦੇ ਆਲੇ ਦੀ ‘ਅੱਲ’ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕੁਝ ਚਿਰ [[ਬਰਨਾਲੇ]] ਵੀ ਰੱਖੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ’ਚ ਇਹ ਪਟਿਆਲਾ ਲੈ ਆਂਦੀ ਗਈ। ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੱਖ ਰਿਆਸਤਾਂ ’ਚੋਂ ਪਟਿਆਲਾ ਹੀ ਅਜਿਹੀ ਇਕੱਲੀ ਅਹਿਮ ਰਿਆਸਤ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਬਾਕੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਤੇ ਮਿਆਰੀ ਸਬੰਧ ਰਹੇ ਹਨ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਵੱਡ ਆਕਾਰੀ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਕਮਾਲ ਸਨ। ਕਿਲ੍ਹਾ ਅੰਦਰੂਨ ’ਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਹਨ। ਕਿਲੇ ’ਚ ਸਥਾਪਤ ਅਜਾਇਬਘਰ ਜਿੱਥੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਗੈਲਰੀ ਹੈ, ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਮੀਨਾਕਾਰੀ ਨਾਲ ਲਬਰੇਜ਼ ਛੱਤ ਹੈ।
ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ: ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ 1763 ਈ. ਵਿਚ ਕਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਹੀ ਪੂਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰਿਆਸਤਾਂ ਟੁੱਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਦੀ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਬਣੇ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਰਿਆਸਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਕੁਝ ਹਥਿਆਰ ਵੀ ਸੁਸ਼ੋÎਭਿਤ ਹਨ। ਕਿਲ੍ਹਾ ਅੰਦਰੂਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣੀ ਹਸਤ ਤੇ ਸ਼ਿਲਪ ਕਲਾ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਬਣੀ ਉਹ ਜੋਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਜੋਤ ਜਲਦੀ ਰਹੇਗੀ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਹੀ ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਅਜੀਬ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਿਆਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਬਣਾਏ ਗਏ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਿੱਸੇ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਇੱਕ ਰਾਜ ਚਲਾਉਣ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਥੇ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਤਸੁਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1942 ’ਚ ਇਸੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦੀ ਥਾਂ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ।

==ਸ਼ੀਸ ਮਹਿਲ==
ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ ਪਟਿਆਲੇ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਰਾਸਤੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਥੇ ਬਣਿਆ ਲਛਮਣ ਝੂਲਾ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਹਰਿਦੁਆਰ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਲਾ ਪ੍ਰੇਮੀ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ ਦੇ ਲਈ [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਅਤੇ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਤੋਂ ਪੇਂਟਰ ਬੁਲਵਾ ਕੇ ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਪੇਂਟ ਕਰਵਾਈਆਂ ਸਨ। ਇਥੇ ਇੱਕ ਮੈਡਲ ਗੈਲਰੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਸੈਂਕੜੇ ਮੈਡਲਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੁਰਾਤਨ ਸਿੱਕਿਆਂ ਦੀ ਕੁਲੈਕਸ਼ਨ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਬਣੀ [[ਬਨਾਸਰ]] ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣ ਵਿਚ ਸਮਰੱਥ ਹੈ।
==ਮੋਤੀ ਬਾਗ ਪੈਲੇਸ==
ਆਪਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਕਲਾ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਮੋਤੀ ਬਾਗ ਪੈਲੇਸ ਵਿਖੇ ਅੱਜ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖੇਡ ਸੰਸਥਾਨ [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਪੋਰਟਸ|ਨੇਤਾ ਜੀ ਸੁਭਾਸ਼ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਸਪੋਰਟਸ]] ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਮਹਿਲ ਦਾ ਹੁਣ ਦੋਹਰਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਤਾਂ ਮਹਿਲ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਰਹਿਣ ਸਹਿਣ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਠਾਠ ਬਾਠ ਦੀ ਜਿਊਂਦੀ ਜਾਗਦੀ ਮਿਸਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਅੰਤਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਆਪਣਾ ਵੱਖਰਾ ਹੀ ਨਜ਼ਾਰਾ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਖੁਲ੍ਹੀ ਸੰਸਥਾ ਜਿਥੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਕੋਚ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਨਾਮ ਚਮਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਖਿਡਾਰੀ ਵੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੋਤੀ ਬਾਗ ਪੈਲੇਸ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਨ 1847 ਵਿਚ ਬਣਾਵਾਇਆ। ਇਹ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ ਬਾਗ ਦੀ ਤਰਜ਼ ‘ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

==ਬਾਰਾਂਦਰੀ==
ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਹੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੈ। ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ ਵੱਲੋਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਕੋਨੇ- ਕੋਨੇ ਤੋਂ ਲਿਆ ਕੇ ਲਾਏ ਗਏ ਰੁੱਖ ਬੂਟੇ ਆਪਣਾ ਵੱਖਰਾ ਹੀ ਨਜ਼ਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਵੇਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਇਥੇ ਸੈਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵਰਦਾਨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੈ।
==ਰਾਜਿੰਦਰਾ ਅਤੇ ਮਹਿੰਦਰਾ ਕੋਠੀ==
ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਬਾਹਰ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਖਾਸ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਰਾਜਿੰਦਰਾ ਕੋਠੀ ਵਿਖੇ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਵਿਰਾਸਤੀ ਹੋਟਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਿੰਦਰਾ ਕੋਠੀ ਜਿਥੇ ਇਸ ਸਮੇਂ [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਲਾ|ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਲਾਅ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਦੀ ਦਿੱਖ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੈ।

== ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਗੇਟ ==

* ਦਰਸ਼ਨੀ ਗੇਟ - ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦਾ ਆਗਮਨੀ ਗੇਟ
* ਸਨੌਰੀ ਗੇਟ
* ਸਫਾਬਾਦੀ ਗੇਟ
* ਤੋਪ ਖ਼ਾਨਾ ਗੇਟ
* ਲਾਹੌਰੀ ਗੇਟ
* ਸ਼ੇਰਾਵਾਲਾ ਗੇਟ
* ਘਲੋੜੀ ਗੇਟ
* ਸਮਾਨੀਆ ਗੇਟ
* ਸੁਨਾਮੀ ਗੇਟ
* ਸਰਹੰਦੀ ਗੇਟ
* ਨਾਭਾ ਗੇਟ

== ਕਾਲੀ ਮਾਤਾ ਮੰਦਰ ==
ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ ਵੱਲੋਂ ਕੋਲਕਾਤਾ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਕਾਲੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਜੋਤ ਲਿਆ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸ੍ਰੀ ਕਾਲੀ ਮਾਤਾ ਮੰਦਰ ਨਾ ਕੇਵਲ ਸ਼ਹਿਰ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਲਈ, ਸਗੋਂ ਆਸ ਪਾਸ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੂਰ ਦੂਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪੂਜਣਯੋਗ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਦੇ ਨਵਰਾਤਰਿਆਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਥੇ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਦੇਖਣਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

==ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦੁੱਖ ਨਿਵਾਰਨ ਸਾਹਿਬ==
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦੁੱਖ ਨਿਵਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਨੌਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ]] ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪੰਚਮੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਬੜੀ ਧੂਮ ਧਾਮ ਨਾਲ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਨਿਵਾਸੀ ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ ਇਥੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੀ ਵੀ ਸ਼ਖਸ਼ੀਅਤ ਪਟਿਆਲਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਥੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਜ਼ਰੂਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
==ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਚੌਂਕ==
ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਫੁਹਾਰਾ ਚੌਂਕ, ਲੀਲਾ ਭਵਨ ਚੌਂਕ, ਕੜਾਹ ਵਾਲਾ ਚੌਂਕ, ਅਨਾਰਦਾਨਾ ਚੌਂਕ, ਕਿਲ੍ਹਾ ਚੌਂਕ, ਅਦਾਲਤ ਬਜ਼ਾਰ, ਧਰਮਪੁਰਾ ਬਜ਼ਾਰ, ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਚੌਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਪਛਾਣ ਹੈ।
==ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅਤੇ ਸੈਂਟਰ ਸਟੇਟ ਲਾਇਬਰੇਰੀ==
ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹਰੇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਗੇਟ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ 10 ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਨਾਮ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। [[ਸ਼ਿਮਲਾ]] ਦੀ ਤਰਜ਼ ‘ਤੇ ਬਣੀ ਮਾਲ ਰੋਡ ‘ਤੇ ਸੈਂਟਰ ਸਟੇਟ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣਾ ਅਤੇ ਅਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ।
==ਵਿਰਾਸਤ ਸਮਾਨ==
ਇਸ ਅਜਾਇਬਘਰ, ਜਿਹੜਾ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪੁਰਾਤਵ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਹਾਲ ਦੀ ਘੜੀ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬੰਦੂਕਾਂ, ਪਿਸਤੌਲ, ਭਾਲੇ, ਟੋਪ, ਢਾਲਾਂ, ਨੇਜੇ ਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਨਾਦਰਸ਼ਾਹ]] ਦੀ ਤਲਵਾਰ ‘ਸ਼ਿਕਾਰਗਾਹ’ ਤੇ ਈਰਾਨ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਅੱਬਾਸ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਰਲੱਭ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਇੱਥੇ ਹਨ। ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ੇਰੇ ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੰਸਾਰ ’ਚੋਂ ਕਈ ਹੋਰ ਅਹਿਮ ਸ਼ਾਸਕ ਤੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਵੀ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ‘ਚ ਆਈਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਤੇ ਖਸਤਾ ਹਾਲ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ‘ਬੁਰਜ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ’ ਵਿਖੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਨਿਰੰਤਰ ਬਲ ਰਹੀ ਜੋਤ ਅੱਜ ਵੀ ਬਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੋਤ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਥੇ ਟਿੱਬੇ ਦੀ ਬਣੀ ਇੱਕ ਝਿੜੀ ਅੰਦਰ ਬਲਦੀ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਜੋਤ ਕੋਲ ਲੰਮੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਤਪੱਸਵੀ ਥੜਾ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। 
==ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਰਾਜੇ==
#[[ਰਾਜਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ]] (1743-1765)
#[[ਰਾਜਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ]] (1765-1781)
#[[ਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ]] (1781-1813)
#[[ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ]] (1813-1845)
#[[ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] (1845-1862)
#[[ਮਹਾਰਾਜਾ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] (1862-1876)
#[[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] (1876-1900)
#[[ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] (1900-1938)
#[[ਮਹਾਰਾਜਾ ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] (1938-1974)
#[[ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] (ਜਨਮ 1942) ਪੰਜਾਬ ਦੇ  ਮੁਖ ਮੰਤਰੀ ਹਨ

==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ==
* A History of Sikh Misals (Punjab University, Patiala)- Dr Bhagat Singh
*[http://patiala.nic.in/ Official Website of Patiala]
*[http://www.patialaheritage.in/in/ Official Website of Patiala Heritage Festival] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070314033313/http://www.patialaheritage.in/in/ |date=2007-03-14 }}
*[http://www.4dw.net/royalark/India/patiala.htm Genealogy of the ruling chiefs of Patiala]
*[https://web.archive.org/web/20030228135510/http://www.uq.net.au/~zzhsoszy/ips/p/patiala.html Erstwhile rulers of Patiala]
*[http://www.tribuneindia.com/2003/20030805/punjab1.htm#35 Early History of Patiala City Founding]
*[http://www.coolnsmart.com/about.php Mohindra College Patiala at cool and smart site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070510053834/http://www.coolnsmart.com/about.php |date=2007-05-10 }}
*[http://eurindia.pc.unicatt.it/english/psa.html Punjab State Archives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070129140216/http://eurindia.pc.unicatt.it/english/psa.html |date=2007-01-29 }}
*[http://www.nsnis.org/ National Institute of Sports, Patiala]

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* [[ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟਸ ਯੂਨੀਅਨ (ਪੈਪਸੂ)|ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਈਸਟ ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟਸ ਯੂਨੀਅਨ]]
* [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]]
* [[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ|ਮੋਹਾਲੀ]]
* [[ਰਾਜਪੁਰਾ]]
* [[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]]
* [[ਬਸੀ ਪਠਾਣਾਂ|ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾ]]
* [[ਮੰਡੀ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ]]

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ}}</text>
      <sha1>0w665cxey00vaikzijdxlp2d6oissvn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>842697</id>
      <parentid>842695</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T14:20:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AMRIT RAISAR</username>
        <id>50306</id>
      </contributor>
      <comment>ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਹਿਰ</comment>
      <origin>842697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34848" sha1="cdq8a6tgcp3zvxaal55g98kxxlyg61c" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name     = ਪਟਿਆਲਾ
| other_name    = ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਹਿਰ, ਬਾਗਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ
| settlement_type   = [[ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ]]
| image_skyline   = MotiBaghPalace.jpg
| image_caption   = [[ਮੋਤੀ ਬਾਗ਼ ਮਹਿਲ]], ਪਟਿਆਲਾ
| map_alt     = 
| pushpin_map    = India Punjab
| latd     = 30.34
| latNS     = N
| longd     = 76.38
| longEW     = E
| coordinates_display  = inline,title
| subdivision_type  = ਦੇਸ਼
| subdivision_name  =  ਭਾਰਤ
| subdivision_type1  = [[States and territories of India|State]]
| subdivision_name1  = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]]
| subdivision_type2  = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
| subdivision_name2  = [[ਪਟਿਆਲਾ ਜਿਲ੍ਹਾ|ਪਟਿਆਲਾ]]
| established_date  = 1754
| seat_type    = ਰਾਜਧਾਨੀ
| seat     = ਪਟਿਆਲਾ
| parts_type    = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]]
| parts_style    = para
| p1      = 6
| governing_body   =ਮਿਊਂਸਿਪਲ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਪਟਿਆਲਾ
| established_title  = Established
| unit_pref    = ਮੀਟ੍ਰਿਕ
| area_footnotes   = 
| area_rank    = 
| area_total_km2   = 210
| elevation_m    = 350
| population_total  = 1892000
| population_as_of  =2011 
| population_density_km2 = auto
| population_footnotes =&lt;ref name=&quot;Patiala City Population Census 2011&quot;&gt;[http://www.census2011.co.in/census/city/17-patiala.html]&lt;/ref&gt;
| demographics_type1  = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
| demographics1_title1 = ਸਰਕਾਰੀ
| demographics1_info1  = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]
| timezone1    = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|IST]]
| utc_offset1    = +5:30
| postal_code_type  = [[Postal Index Number|PIN]]
| postal_code    = 147XXX
| area_code_type   = Telephone code
| iso_code    = [[ISO 3166-2:IN|IN-Pb]]
| registration_plate  = PB11, PB34, PB39, PB42, PB48, PB72
| blank1_name_sec1  = ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ
| blank1_info_sec1  = ਪਟਿਆਲਾ
| blank2_name_sec1  = HDI
| blank2_info_sec1  = {{increase}}&lt;br/&gt; 0.860
| blank3_name_sec1  = HDI Category
| blank3_info_sec1  = &lt;span style=&quot;color:#090&quot;&gt;very high&lt;/span&gt;
| blank4_name_sec1  = ਸਾਖਰਤਾ
| blank4_info_sec1  = 86.63%
| website     = {{URL|Patiala.nic.in/}}
| footnotes    = The city of Patiala comprises as a Princely State and a Heritage City
|Total area (sq. mi)=210.00|Area Code=91-0175}}
[[ਤਸਵੀਰ:ਸਟੀਲ ਬਜ਼ਾਰ, ਪਟਿਆਲਾ ‘ਚ ਪੁਰਾਤਨ ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ੀ ਦਾ ਇੱਕ ਨਮੂਨਾ.jpg|thumb|ਸਟੀਲ ਬਜ਼ਾਰ, ਪਟਿਆਲਾ ‘ਚ ਪੁਰਾਤਨ ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ੀ ਦਾ ਇੱਕ ਨਮੂਨਾ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Old Home in Patiala.jpg|thumb|ਪਟਿਆਲਾ ਨੇੜੇ ਅਦਾਲਤ ਬਾਜ਼ਾਰ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Image 2 ਪੁਰਾਣਾ ਘਰ ਨੇੜੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਪਟਿਆਲਾ.jpg|thumb|ਪਟਿਆਲਾ, ਨੇੜੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Near Qila Mubarak F pigeons.jpg|thumb|ਪੁਰਾਣਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਪਟਿਆਲਾ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Old Gate in Patiala.jpg|thumb|ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਹਿਰ]]
'''ਪਟਿਆਲਾ''' ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿੱਤ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਰਿਆਸਤ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ਼ਨਿਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ [[ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ]] ਨੇ 1763 ਵਿੱਚ ਵਸਾਇਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੋਂ ਇਸਦਾ ਨਾਂਅ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੱਟੀ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਪੱਟੀਆਲਾ ਅਤੇ ਫੇਰ ਪਟਿਆਲਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ, ਰੂਪਨਗਰ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨਾਲ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨਾਲ, ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਅੰਬਾਲਾ ਅਤੇ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਕੈਥਲ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸ‍ਥਾਨ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਗੂ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਡਿਗਰੀ ਕਾਲਜ [[ਮਹਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ]] ਦੀ ਸ‍ਥਾਪਨਾ 1875 ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ।
ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਰਵਾਇਤੀ ਪੱਗ, [[ਪਰਾਂਦੀ|ਪਰਾਂਦੇ]], ਨਾਲੇ, [[ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਾਹੀ ਸਲਵਾਰ]], [[ਪੰਜਾਬੀ ਜੁੱਤੀ]] ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਪੈੱਗ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। 
ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਦੇ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਪਟਿਆਲਾ ਨਗਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੈ। ਸੰਨ 1948 ਈ. ਤੱਕ ਇਹ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1956 ਈ. ਤੱਕ ਇਹ ਪੈਪਸੂ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਕੇਵਲ ਪਟਿਆਲੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਝੰਡੀ ਕਾਇਮ ਹੈ।
ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਫੂਲਕੀਆਂ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਨ 1753 ਈ. ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਟਾਂਵਾਲਾ ਥੇਹ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਨ 1753 ਈ. ਵਿਚ ਸਨੌਰ ਪਰਗਨਾਹ ਦੇ 84 ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰਕੇ ਥੇਹ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਉਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ ਬਣਵਾਈ ਅਤੇ ਦਸ ਸਾਲ ਬਾਦ ਸੰਨ 1763 ਈ. ਵਿੱਚ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਇਹ ਨਗਰ ‘ਪਟਿਆਲਾ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਨਾਂਅ ‘ਪਟੀ-ਆਲਾ’ ਦਾ ਸੰਯੁਕਤ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੇਹਾਂਤ (ਸੰ. 1765 ਈ.) ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਥੇ ਚੰਗਾ ਨਗਰ ਵਸਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵੀ ਬਰਨਾਲੇ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਬਦਲ ਲਈ ਸੀ।
ਇਸ ਨਗਰ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਚਰਨ ਪਾਏ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਸੈਫ਼ਾਬਾਦ (ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ) ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤਾਂ ਲਹਿਲ ਪਿੰਡ ਦਾ ਇੱਕ ਝੀਵਰ, ਭਾਗ ਰਾਮ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪਧਾਰਨ ਅਤੇ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ, ਨਾਮੁਰਾਦ ਬੀਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਲਹਿਲ ਪਿੰਡ ਆਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਟੋਭੇ ਦੇ ਕੰਢੇ ਬੋਹੜ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਬੈਠੇ। ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾਲਤਾ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੋ ਗਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬੈਠਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਹੁਣ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਦੂਖ- ਨਿਵਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਆਮਦ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਰਾਜਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਬਾਗ਼ ਲਗਵਾਇਆ ਅਤੇ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 1930 ਈ. ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਥੇ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਬਣਵਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪਟਿਆਲਾ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੈਪਸੂ ਬਣਨ ’ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ‘ਧਰਮ ਅਰਥ ਬੋਰਡ ’ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਪੈਪਸੂ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਗੁਰੂ- ਧਾਮ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਨਵੀਂ ਇਮਾਰਤ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ, ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਕਮਰੇ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇੱਥੇ ਸਾਲਾਨਾ ਧਾਰਮਿਕ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਗੁਰੂ-ਧਾਮ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਮੋਤੀ ਬਾਗ਼ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਨ 1675 ਈ. ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਜਾਂਦੇ ਹੋਇਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੁਝ ਦੇਰ ਲਈ ਇਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਠਹਿਰੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਉਦੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਜੰਗਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਦੋਂ ਮੋਤੀਬਾਗ਼ ਮਹੱਲ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ ਤਾਂ ਸੰਨ 1852 ਈ. ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਵੀ ਬਣਵਾਇਆ। ਹੁਣ ਇਸ ਦੀ ਨਵੀਂ ਇਮਾਰਤ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਉੱਚੇ ਥੜ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਬਣੇ ਇਸ ਗੁਰੂਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਬੀੜ ਵੀ ਸੰਭਾਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦੂਖ ਨਿਵਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੀ ਕਮੇਟੀ ਹੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ ਦੀਵਾਨ ਸੱਜਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਅਕਸਰ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਇਸ ਗੁਰੂਦੁਆਰੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਹੋਇਆਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦੂਖ ਨਿਵਾਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

==ਮੋਢੀ==
ਭਾਈ ਕਾਲੇ ਦੇ ਭਤੀਜਿਆਂ ਫੂਲ ਤੇ ਸੰਦਲੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੀਕਰ ਰੱਜਵੇਂ ਟੁਕੜ ਦੀ ਆਸੀਸ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਭਾਈ ਫੂਲ ਦੇ ਦੋ ਪੁਤਰ ਭਾਈ ਰਾਮਾ ਤੇ ਤਿਲੋਕਾ ਹੋਏ , ਜੋ ਚੌਧਰੀ ਬਣੇ ਤੇ ਸਰਕਾਰੇ ਦਰਬਾਰੇ ਪਹੁੰਚ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਬਾਦਸਾਹ ਦਰਵੇਸ਼ ਕੋਲੋਂ ਖੰਡੇ ਕੀ ਪਾਹੁਲ ਲਈ ਤੇ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ , ਭਾਈ ਤਿਲੋਕ ਸਿੰਘ ਅਖਵਾਏ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਚਮਕੌਰ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸਾਬੋ ਕੀ ਤਲਵੰਡੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਖਿਦਮਤ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਹ ਦੋਨੇ ਭਾਈ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮੇ ਛੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤੀਯਾ ਪੁੱਤਰ ਜੋ ਫੂਲ ਵਿਖੇ 8 ਜਨਵਰੀ 1691 ਨੂੰ ਜਨਮਿਆ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਵੀ ਇਸਨੇ ਠੀਕਰੀਵਾਲ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਖਾਲਸੇ ਤੋਂ ਖੰਡੇ ਬਾਟੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਲਈ। ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਨੇਹ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਨੇ ਵੱਡਾ ਇਲਾਕਾ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਫ਼ਤਹ ਕੀਤਾ । ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਉਰਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰਿਆਸਤ। 7 ਅਗਸਤ 1765 ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਚੜਾਈ ਕੀਤਾ ਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਉਸਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।&lt;Ref&gt;ਬਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਰਾਮੂੰਵਾਲੀਆ&lt;/Ref&gt;

==ਪੁਲਾੜ ਯਾਤਰੀ==
ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਯਾਤਰੀ ਰਾਕੇਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ ਪਟਿਆਲੇ ਦਾ ਜੰਮ-ਪਲ ਸੀ।
==ਸਿੱਖਿਆ==
1947 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ|ਅਜ਼ਾਦੀ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਟਿਆਲਾ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਕੂਲ, ਕਾਲਜ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖਿਆ ਕੇਂਦਰ ਹਨ। ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਮਹਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ ਸੰਨ 1875 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਬਣਿਆ। 
ਯਾਦਵਿੰਦਰਾ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ,
[[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], [[ਥਾਪਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਲਾ]], [[ਜਰਨਲ ਸਿਵਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ,ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਮਹਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ, ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਮੁਲਤਾਨੀ ਮਲ ਮੋਦੀ ਕਾਲਜ, ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਸਰਕਾਰੀ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ, ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਲੜਕੀਆਂ, ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਬਿਕਰਮ ਕਮਰਸ ਕਾਲਜ, ਪਟਿਆਲਾ]],
[[ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਪੋਰਟਸ|ਨੇਤਾ ਜੀ ਸੁਭਾਸ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਪੋਰਟਸ ਅਥਾਰਟੀ]] ਮੋਜੂਦ ਹਨ।

==ਖੇਡ ਦੇ ਮੈਦਾਨ==
ਰਾਜਾ ਭਲਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਪੋਰਟਸ ਕੰਪਲੈਕਸ ਪੋਲੋ ਗਰਾਉਡ,ਯਾਦਵਿੰਦਰਾ ਸਪੋਰਟਸ ਸਟੇਡੀਅਮ ਅਤੇ ਰਿੰਗ ਹਾਲ ਰੋਲਰ ਸਕੇਟਿੰਗ
[[Image:RajindraKothi.jpg|thumb|right|upright=1.10|ਰਾਜਿੰਦਰਾ ਕੋਠੀ ਪਟਿਆਲਾ ਜੋ ਬਾਰਾਂਦਰੀ 'ਚ ਸਥਿੱਤ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਹੈਰੀਟੇਜ ਹੋਟਲ ਹੈ]]
==ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ==
[[ਤਸਵੀਰ:Fort Patiala.jpg|thumb|ਕਿਲ੍ਹਾ]]
ਵੰਡੇ ਗਏ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ [[ਲਾਹੌਰ]] ਤੇ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਮਗਰੋਂ ਕੇਵਲ ਪਟਿਆਲਾ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਅਨੌਖੀ 'ਤੇ ਅਮੀਰ ਦਿੱਖ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਨੀ [[ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ]] ਨੇ 12 ਫਰਵਰੀ 1763 ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੰਨਣ ਵਾਲੇ ਦਿਹਾੜੇ ਨੂੰ ਅੱਜ ਕਿਸੇ ਨੇ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ। ਪਟਿਆਲਾ,ਜਿਹੜਾ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪੁਲਾਂਘਾਂ ਮਗਰੋਂ ਅੱਜ ਵਿਰਾਸਤੀ ਦਿੱਖ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ, ਪਿੱਛੇ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਹੀ ਵੱਡਮੁਲਾ ਰੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। [[ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ‘ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ’ ਦੀ ਸੰਨ 1765 ਤੋਂ ਦੇਸ਼ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਤੱਕ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਥੇ 1757 ‘ਚ ਇੱਕ ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ ਉਸਾਰੀ ਸੀ। ਰਾਜਸੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਪੱਖ ਤੋਂ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ 12 ਫਰਵਰੀ 1763 ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਪੱਟੀ ਦੇ ਆਲੇ ਦੀ ‘ਅੱਲ’ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕੁਝ ਚਿਰ [[ਬਰਨਾਲੇ]] ਵੀ ਰੱਖੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ’ਚ ਇਹ ਪਟਿਆਲਾ ਲੈ ਆਂਦੀ ਗਈ। ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੱਖ ਰਿਆਸਤਾਂ ’ਚੋਂ ਪਟਿਆਲਾ ਹੀ ਅਜਿਹੀ ਇਕੱਲੀ ਅਹਿਮ ਰਿਆਸਤ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਬਾਕੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਤੇ ਮਿਆਰੀ ਸਬੰਧ ਰਹੇ ਹਨ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਵੱਡ ਆਕਾਰੀ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਕਮਾਲ ਸਨ। ਕਿਲ੍ਹਾ ਅੰਦਰੂਨ ’ਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਹਨ। ਕਿਲੇ ’ਚ ਸਥਾਪਤ ਅਜਾਇਬਘਰ ਜਿੱਥੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਗੈਲਰੀ ਹੈ, ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਮੀਨਾਕਾਰੀ ਨਾਲ ਲਬਰੇਜ਼ ਛੱਤ ਹੈ।
ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ: ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ 1763 ਈ. ਵਿਚ ਕਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਹੀ ਪੂਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰਿਆਸਤਾਂ ਟੁੱਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਦੀ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਬਣੇ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਰਿਆਸਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਕੁਝ ਹਥਿਆਰ ਵੀ ਸੁਸ਼ੋÎਭਿਤ ਹਨ। ਕਿਲ੍ਹਾ ਅੰਦਰੂਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣੀ ਹਸਤ ਤੇ ਸ਼ਿਲਪ ਕਲਾ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਬਣੀ ਉਹ ਜੋਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਜੋਤ ਜਲਦੀ ਰਹੇਗੀ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਹੀ ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਅਜੀਬ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਿਆਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਬਣਾਏ ਗਏ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਿੱਸੇ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਇੱਕ ਰਾਜ ਚਲਾਉਣ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਥੇ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਤਸੁਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1942 ’ਚ ਇਸੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦੀ ਥਾਂ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ।

==ਸ਼ੀਸ ਮਹਿਲ==
ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ ਪਟਿਆਲੇ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਰਾਸਤੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਥੇ ਬਣਿਆ ਲਛਮਣ ਝੂਲਾ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਹਰਿਦੁਆਰ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਲਾ ਪ੍ਰੇਮੀ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ ਦੇ ਲਈ [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਅਤੇ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਤੋਂ ਪੇਂਟਰ ਬੁਲਵਾ ਕੇ ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਪੇਂਟ ਕਰਵਾਈਆਂ ਸਨ। ਇਥੇ ਇੱਕ ਮੈਡਲ ਗੈਲਰੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਸੈਂਕੜੇ ਮੈਡਲਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੁਰਾਤਨ ਸਿੱਕਿਆਂ ਦੀ ਕੁਲੈਕਸ਼ਨ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਬਣੀ [[ਬਨਾਸਰ]] ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣ ਵਿਚ ਸਮਰੱਥ ਹੈ।
==ਮੋਤੀ ਬਾਗ ਪੈਲੇਸ==
ਆਪਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਕਲਾ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਮੋਤੀ ਬਾਗ ਪੈਲੇਸ ਵਿਖੇ ਅੱਜ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖੇਡ ਸੰਸਥਾਨ [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਪੋਰਟਸ|ਨੇਤਾ ਜੀ ਸੁਭਾਸ਼ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਸਪੋਰਟਸ]] ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਮਹਿਲ ਦਾ ਹੁਣ ਦੋਹਰਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਤਾਂ ਮਹਿਲ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਰਹਿਣ ਸਹਿਣ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਠਾਠ ਬਾਠ ਦੀ ਜਿਊਂਦੀ ਜਾਗਦੀ ਮਿਸਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਅੰਤਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਆਪਣਾ ਵੱਖਰਾ ਹੀ ਨਜ਼ਾਰਾ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਖੁਲ੍ਹੀ ਸੰਸਥਾ ਜਿਥੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਕੋਚ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਨਾਮ ਚਮਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਖਿਡਾਰੀ ਵੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੋਤੀ ਬਾਗ ਪੈਲੇਸ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਨ 1847 ਵਿਚ ਬਣਾਵਾਇਆ। ਇਹ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ ਬਾਗ ਦੀ ਤਰਜ਼ ‘ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

==ਬਾਰਾਂਦਰੀ==
ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਹੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੈ। ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ ਵੱਲੋਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਕੋਨੇ- ਕੋਨੇ ਤੋਂ ਲਿਆ ਕੇ ਲਾਏ ਗਏ ਰੁੱਖ ਬੂਟੇ ਆਪਣਾ ਵੱਖਰਾ ਹੀ ਨਜ਼ਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਵੇਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਇਥੇ ਸੈਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵਰਦਾਨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੈ।
==ਰਾਜਿੰਦਰਾ ਅਤੇ ਮਹਿੰਦਰਾ ਕੋਠੀ==
ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਬਾਹਰ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਖਾਸ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਰਾਜਿੰਦਰਾ ਕੋਠੀ ਵਿਖੇ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਵਿਰਾਸਤੀ ਹੋਟਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਿੰਦਰਾ ਕੋਠੀ ਜਿਥੇ ਇਸ ਸਮੇਂ [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਲਾ|ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਲਾਅ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਦੀ ਦਿੱਖ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੈ।

== ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਗੇਟ ==

* ਦਰਸ਼ਨੀ ਗੇਟ - ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦਾ ਆਗਮਨੀ ਗੇਟ
* ਸਨੌਰੀ ਗੇਟ
* ਸਫਾਬਾਦੀ ਗੇਟ
* ਤੋਪ ਖ਼ਾਨਾ ਗੇਟ
* ਲਾਹੌਰੀ ਗੇਟ
* ਸ਼ੇਰਾਵਾਲਾ ਗੇਟ
* ਘਲੋੜੀ ਗੇਟ
* ਸਮਾਨੀਆ ਗੇਟ
* ਸੁਨਾਮੀ ਗੇਟ
* ਸਰਹੰਦੀ ਗੇਟ
* ਨਾਭਾ ਗੇਟ

== ਕਾਲੀ ਮਾਤਾ ਮੰਦਰ ==
ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ ਵੱਲੋਂ ਕੋਲਕਾਤਾ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਕਾਲੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਜੋਤ ਲਿਆ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸ੍ਰੀ ਕਾਲੀ ਮਾਤਾ ਮੰਦਰ ਨਾ ਕੇਵਲ ਸ਼ਹਿਰ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਲਈ, ਸਗੋਂ ਆਸ ਪਾਸ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੂਰ ਦੂਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪੂਜਣਯੋਗ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਦੇ ਨਵਰਾਤਰਿਆਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਥੇ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਦੇਖਣਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

==ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦੁੱਖ ਨਿਵਾਰਨ ਸਾਹਿਬ==
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦੁੱਖ ਨਿਵਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਨੌਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ]] ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪੰਚਮੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਬੜੀ ਧੂਮ ਧਾਮ ਨਾਲ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਨਿਵਾਸੀ ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ ਇਥੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੀ ਵੀ ਸ਼ਖਸ਼ੀਅਤ ਪਟਿਆਲਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਥੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਜ਼ਰੂਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
==ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਚੌਂਕ==
ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਫੁਹਾਰਾ ਚੌਂਕ, ਲੀਲਾ ਭਵਨ ਚੌਂਕ, ਕੜਾਹ ਵਾਲਾ ਚੌਂਕ, ਅਨਾਰਦਾਨਾ ਚੌਂਕ, ਕਿਲ੍ਹਾ ਚੌਂਕ, ਅਦਾਲਤ ਬਜ਼ਾਰ, ਧਰਮਪੁਰਾ ਬਜ਼ਾਰ, ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਚੌਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਪਛਾਣ ਹੈ।
==ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅਤੇ ਸੈਂਟਰ ਸਟੇਟ ਲਾਇਬਰੇਰੀ==
ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹਰੇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਗੇਟ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ 10 ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਨਾਮ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। [[ਸ਼ਿਮਲਾ]] ਦੀ ਤਰਜ਼ ‘ਤੇ ਬਣੀ ਮਾਲ ਰੋਡ ‘ਤੇ ਸੈਂਟਰ ਸਟੇਟ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣਾ ਅਤੇ ਅਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ।
==ਵਿਰਾਸਤ ਸਮਾਨ==
ਇਸ ਅਜਾਇਬਘਰ, ਜਿਹੜਾ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪੁਰਾਤਵ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਹਾਲ ਦੀ ਘੜੀ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬੰਦੂਕਾਂ, ਪਿਸਤੌਲ, ਭਾਲੇ, ਟੋਪ, ਢਾਲਾਂ, ਨੇਜੇ ਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਨਾਦਰਸ਼ਾਹ]] ਦੀ ਤਲਵਾਰ ‘ਸ਼ਿਕਾਰਗਾਹ’ ਤੇ ਈਰਾਨ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਅੱਬਾਸ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਰਲੱਭ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਇੱਥੇ ਹਨ। ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ੇਰੇ ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੰਸਾਰ ’ਚੋਂ ਕਈ ਹੋਰ ਅਹਿਮ ਸ਼ਾਸਕ ਤੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਵੀ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ‘ਚ ਆਈਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਤੇ ਖਸਤਾ ਹਾਲ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ‘ਬੁਰਜ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ’ ਵਿਖੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਨਿਰੰਤਰ ਬਲ ਰਹੀ ਜੋਤ ਅੱਜ ਵੀ ਬਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੋਤ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਥੇ ਟਿੱਬੇ ਦੀ ਬਣੀ ਇੱਕ ਝਿੜੀ ਅੰਦਰ ਬਲਦੀ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਜੋਤ ਕੋਲ ਲੰਮੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਤਪੱਸਵੀ ਥੜਾ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। 
==ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਰਾਜੇ==
#[[ਰਾਜਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ]] (1743-1765)
#[[ਰਾਜਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ]] (1765-1781)
#[[ਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ]] (1781-1813)
#[[ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ]] (1813-1845)
#[[ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] (1845-1862)
#[[ਮਹਾਰਾਜਾ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] (1862-1876)
#[[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] (1876-1900)
#[[ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] (1900-1938)
#[[ਮਹਾਰਾਜਾ ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] (1938-1974)
#[[ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] (ਜਨਮ 1942) ਪੰਜਾਬ ਦੇ  ਮੁਖ ਮੰਤਰੀ ਹਨ

==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ==
* A History of Sikh Misals (Punjab University, Patiala)- Dr Bhagat Singh
*[http://patiala.nic.in/ Official Website of Patiala]
*[http://www.patialaheritage.in/in/ Official Website of Patiala Heritage Festival] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070314033313/http://www.patialaheritage.in/in/ |date=2007-03-14 }}
*[http://www.4dw.net/royalark/India/patiala.htm Genealogy of the ruling chiefs of Patiala]
*[https://web.archive.org/web/20030228135510/http://www.uq.net.au/~zzhsoszy/ips/p/patiala.html Erstwhile rulers of Patiala]
*[http://www.tribuneindia.com/2003/20030805/punjab1.htm#35 Early History of Patiala City Founding]
*[http://www.coolnsmart.com/about.php Mohindra College Patiala at cool and smart site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070510053834/http://www.coolnsmart.com/about.php |date=2007-05-10 }}
*[http://eurindia.pc.unicatt.it/english/psa.html Punjab State Archives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070129140216/http://eurindia.pc.unicatt.it/english/psa.html |date=2007-01-29 }}
*[http://www.nsnis.org/ National Institute of Sports, Patiala]

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* [[ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟਸ ਯੂਨੀਅਨ (ਪੈਪਸੂ)|ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਈਸਟ ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟਸ ਯੂਨੀਅਨ]]
* [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]]
* [[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ|ਮੋਹਾਲੀ]]
* [[ਰਾਜਪੁਰਾ]]
* [[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]]
* [[ਬਸੀ ਪਠਾਣਾਂ|ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾ]]
* [[ਮੰਡੀ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ]]

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ}}</text>
      <sha1>cdq8a6tgcp3zvxaal55g98kxxlyg61c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>842698</id>
      <parentid>842697</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T14:22:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AMRIT RAISAR</username>
        <id>50306</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>842698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34981" sha1="ohjkjtnzr0l0pwvwzs6h3irybz7pukt" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name     = ਪਟਿਆਲਾ
| other_name    = ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਹਿਰ, ਬਾਗਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ
| settlement_type   = [[ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ]]
| image_skyline   = MotiBaghPalace.jpg
| image_caption   = [[ਮੋਤੀ ਬਾਗ਼ ਮਹਿਲ]], ਪਟਿਆਲਾ
| map_alt     = 
| pushpin_map    = India Punjab
| latd     = 30.34
| latNS     = N
| longd     = 76.38
| longEW     = E
| coordinates_display  = inline,title
| subdivision_type  = ਦੇਸ਼
| subdivision_name  =  ਭਾਰਤ
| subdivision_type1  = [[States and territories of India|State]]
| subdivision_name1  = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]]
| subdivision_type2  = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
| subdivision_name2  = [[ਪਟਿਆਲਾ ਜਿਲ੍ਹਾ|ਪਟਿਆਲਾ]]
| established_date  = 1754
| seat_type    = ਰਾਜਧਾਨੀ
| seat     = ਪਟਿਆਲਾ
| parts_type    = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]]
| parts_style    = para
| p1      = 6
| governing_body   =ਮਿਊਂਸਿਪਲ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਪਟਿਆਲਾ
| established_title  = Established
| unit_pref    = ਮੀਟ੍ਰਿਕ
| area_footnotes   = 
| area_rank    = 
| area_total_km2   = 210
| elevation_m    = 350
| population_total  = 1892000
| population_as_of  =2011 
| population_density_km2 = auto
| population_footnotes =&lt;ref name=&quot;Patiala City Population Census 2011&quot;&gt;[http://www.census2011.co.in/census/city/17-patiala.html]&lt;/ref&gt;
| demographics_type1  = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
| demographics1_title1 = ਸਰਕਾਰੀ
| demographics1_info1  = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]
| timezone1    = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|IST]]
| utc_offset1    = +5:30
| postal_code_type  = [[Postal Index Number|PIN]]
| postal_code    = 147XXX
| area_code_type   = Telephone code
| iso_code    = [[ISO 3166-2:IN|IN-Pb]]
| registration_plate  = PB11, PB34, PB39, PB42, PB48, PB72
| blank1_name_sec1  = ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ
| blank1_info_sec1  = ਪਟਿਆਲਾ
| blank2_name_sec1  = HDI
| blank2_info_sec1  = {{increase}}&lt;br/&gt; 0.860
| blank3_name_sec1  = HDI Category
| blank3_info_sec1  = &lt;span style=&quot;color:#090&quot;&gt;very high&lt;/span&gt;
| blank4_name_sec1  = ਸਾਖਰਤਾ
| blank4_info_sec1  = 86.63%
| website     = {{URL|Patiala.nic.in/}}
| footnotes    = The city of Patiala comprises as a Princely State and a Heritage City
|Total area (sq. mi)=210.00|Area Code=91-0175}}
[[ਤਸਵੀਰ:ਸਟੀਲ ਬਜ਼ਾਰ, ਪਟਿਆਲਾ ‘ਚ ਪੁਰਾਤਨ ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ੀ ਦਾ ਇੱਕ ਨਮੂਨਾ.jpg|thumb|ਸਟੀਲ ਬਜ਼ਾਰ, ਪਟਿਆਲਾ ‘ਚ ਪੁਰਾਤਨ ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ੀ ਦਾ ਇੱਕ ਨਮੂਨਾ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Old Home in Patiala.jpg|thumb|ਪਟਿਆਲਾ ਨੇੜੇ ਅਦਾਲਤ ਬਾਜ਼ਾਰ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Image 2 ਪੁਰਾਣਾ ਘਰ ਨੇੜੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਪਟਿਆਲਾ.jpg|thumb|ਪਟਿਆਲਾ, ਨੇੜੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Near Qila Mubarak F pigeons.jpg|thumb|ਪੁਰਾਣਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਪਟਿਆਲਾ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Old Gate in Patiala.jpg|thumb|ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਹਿਰ]]
[[ਤਸਵੀਰ:ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪਟਿਆਲਾ.jpg|thumb|ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪਟਿਆਲਾ]]
'''ਪਟਿਆਲਾ''' ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿੱਤ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਰਿਆਸਤ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ਼ਨਿਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ [[ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ]] ਨੇ 1763 ਵਿੱਚ ਵਸਾਇਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੋਂ ਇਸਦਾ ਨਾਂਅ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੱਟੀ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਪੱਟੀਆਲਾ ਅਤੇ ਫੇਰ ਪਟਿਆਲਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ, ਰੂਪਨਗਰ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨਾਲ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨਾਲ, ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਅੰਬਾਲਾ ਅਤੇ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਕੈਥਲ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸ‍ਥਾਨ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਗੂ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਡਿਗਰੀ ਕਾਲਜ [[ਮਹਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ]] ਦੀ ਸ‍ਥਾਪਨਾ 1875 ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ।
ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਰਵਾਇਤੀ ਪੱਗ, [[ਪਰਾਂਦੀ|ਪਰਾਂਦੇ]], ਨਾਲੇ, [[ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਾਹੀ ਸਲਵਾਰ]], [[ਪੰਜਾਬੀ ਜੁੱਤੀ]] ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਪੈੱਗ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। 
ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਦੇ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਪਟਿਆਲਾ ਨਗਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੈ। ਸੰਨ 1948 ਈ. ਤੱਕ ਇਹ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1956 ਈ. ਤੱਕ ਇਹ ਪੈਪਸੂ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਕੇਵਲ ਪਟਿਆਲੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਝੰਡੀ ਕਾਇਮ ਹੈ।
ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਫੂਲਕੀਆਂ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਨ 1753 ਈ. ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਟਾਂਵਾਲਾ ਥੇਹ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਨ 1753 ਈ. ਵਿਚ ਸਨੌਰ ਪਰਗਨਾਹ ਦੇ 84 ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰਕੇ ਥੇਹ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਉਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ ਬਣਵਾਈ ਅਤੇ ਦਸ ਸਾਲ ਬਾਦ ਸੰਨ 1763 ਈ. ਵਿੱਚ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਇਹ ਨਗਰ ‘ਪਟਿਆਲਾ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਨਾਂਅ ‘ਪਟੀ-ਆਲਾ’ ਦਾ ਸੰਯੁਕਤ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੇਹਾਂਤ (ਸੰ. 1765 ਈ.) ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਥੇ ਚੰਗਾ ਨਗਰ ਵਸਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵੀ ਬਰਨਾਲੇ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਬਦਲ ਲਈ ਸੀ।
ਇਸ ਨਗਰ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਚਰਨ ਪਾਏ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਸੈਫ਼ਾਬਾਦ (ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ) ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤਾਂ ਲਹਿਲ ਪਿੰਡ ਦਾ ਇੱਕ ਝੀਵਰ, ਭਾਗ ਰਾਮ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪਧਾਰਨ ਅਤੇ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ, ਨਾਮੁਰਾਦ ਬੀਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਲਹਿਲ ਪਿੰਡ ਆਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਟੋਭੇ ਦੇ ਕੰਢੇ ਬੋਹੜ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਬੈਠੇ। ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾਲਤਾ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੋ ਗਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬੈਠਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਹੁਣ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਦੂਖ- ਨਿਵਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਆਮਦ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਰਾਜਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਬਾਗ਼ ਲਗਵਾਇਆ ਅਤੇ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 1930 ਈ. ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਥੇ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਬਣਵਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪਟਿਆਲਾ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੈਪਸੂ ਬਣਨ ’ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ‘ਧਰਮ ਅਰਥ ਬੋਰਡ ’ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਪੈਪਸੂ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਗੁਰੂ- ਧਾਮ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਨਵੀਂ ਇਮਾਰਤ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ, ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਕਮਰੇ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇੱਥੇ ਸਾਲਾਨਾ ਧਾਰਮਿਕ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਗੁਰੂ-ਧਾਮ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਮੋਤੀ ਬਾਗ਼ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਨ 1675 ਈ. ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਜਾਂਦੇ ਹੋਇਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੁਝ ਦੇਰ ਲਈ ਇਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਠਹਿਰੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਉਦੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਜੰਗਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਦੋਂ ਮੋਤੀਬਾਗ਼ ਮਹੱਲ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ ਤਾਂ ਸੰਨ 1852 ਈ. ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਵੀ ਬਣਵਾਇਆ। ਹੁਣ ਇਸ ਦੀ ਨਵੀਂ ਇਮਾਰਤ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਉੱਚੇ ਥੜ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਬਣੇ ਇਸ ਗੁਰੂਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਬੀੜ ਵੀ ਸੰਭਾਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦੂਖ ਨਿਵਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੀ ਕਮੇਟੀ ਹੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ ਦੀਵਾਨ ਸੱਜਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਅਕਸਰ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਇਸ ਗੁਰੂਦੁਆਰੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਹੋਇਆਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦੂਖ ਨਿਵਾਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

==ਮੋਢੀ==
ਭਾਈ ਕਾਲੇ ਦੇ ਭਤੀਜਿਆਂ ਫੂਲ ਤੇ ਸੰਦਲੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੀਕਰ ਰੱਜਵੇਂ ਟੁਕੜ ਦੀ ਆਸੀਸ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਭਾਈ ਫੂਲ ਦੇ ਦੋ ਪੁਤਰ ਭਾਈ ਰਾਮਾ ਤੇ ਤਿਲੋਕਾ ਹੋਏ , ਜੋ ਚੌਧਰੀ ਬਣੇ ਤੇ ਸਰਕਾਰੇ ਦਰਬਾਰੇ ਪਹੁੰਚ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਬਾਦਸਾਹ ਦਰਵੇਸ਼ ਕੋਲੋਂ ਖੰਡੇ ਕੀ ਪਾਹੁਲ ਲਈ ਤੇ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ , ਭਾਈ ਤਿਲੋਕ ਸਿੰਘ ਅਖਵਾਏ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਚਮਕੌਰ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸਾਬੋ ਕੀ ਤਲਵੰਡੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਖਿਦਮਤ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਹ ਦੋਨੇ ਭਾਈ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮੇ ਛੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤੀਯਾ ਪੁੱਤਰ ਜੋ ਫੂਲ ਵਿਖੇ 8 ਜਨਵਰੀ 1691 ਨੂੰ ਜਨਮਿਆ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਵੀ ਇਸਨੇ ਠੀਕਰੀਵਾਲ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਖਾਲਸੇ ਤੋਂ ਖੰਡੇ ਬਾਟੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਲਈ। ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਨੇਹ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਨੇ ਵੱਡਾ ਇਲਾਕਾ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਫ਼ਤਹ ਕੀਤਾ । ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਉਰਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰਿਆਸਤ। 7 ਅਗਸਤ 1765 ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਚੜਾਈ ਕੀਤਾ ਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਉਸਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।&lt;Ref&gt;ਬਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਰਾਮੂੰਵਾਲੀਆ&lt;/Ref&gt;

==ਪੁਲਾੜ ਯਾਤਰੀ==
ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਯਾਤਰੀ ਰਾਕੇਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ ਪਟਿਆਲੇ ਦਾ ਜੰਮ-ਪਲ ਸੀ।
==ਸਿੱਖਿਆ==
1947 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ|ਅਜ਼ਾਦੀ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਟਿਆਲਾ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਕੂਲ, ਕਾਲਜ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖਿਆ ਕੇਂਦਰ ਹਨ। ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਮਹਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ ਸੰਨ 1875 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਬਣਿਆ। 
ਯਾਦਵਿੰਦਰਾ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ,
[[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], [[ਥਾਪਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਲਾ]], [[ਜਰਨਲ ਸਿਵਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ,ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਮਹਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ, ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਮੁਲਤਾਨੀ ਮਲ ਮੋਦੀ ਕਾਲਜ, ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਸਰਕਾਰੀ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ, ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਲੜਕੀਆਂ, ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਬਿਕਰਮ ਕਮਰਸ ਕਾਲਜ, ਪਟਿਆਲਾ]],
[[ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਪੋਰਟਸ|ਨੇਤਾ ਜੀ ਸੁਭਾਸ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਪੋਰਟਸ ਅਥਾਰਟੀ]] ਮੋਜੂਦ ਹਨ।

==ਖੇਡ ਦੇ ਮੈਦਾਨ==
ਰਾਜਾ ਭਲਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਪੋਰਟਸ ਕੰਪਲੈਕਸ ਪੋਲੋ ਗਰਾਉਡ,ਯਾਦਵਿੰਦਰਾ ਸਪੋਰਟਸ ਸਟੇਡੀਅਮ ਅਤੇ ਰਿੰਗ ਹਾਲ ਰੋਲਰ ਸਕੇਟਿੰਗ
[[Image:RajindraKothi.jpg|thumb|right|upright=1.10|ਰਾਜਿੰਦਰਾ ਕੋਠੀ ਪਟਿਆਲਾ ਜੋ ਬਾਰਾਂਦਰੀ 'ਚ ਸਥਿੱਤ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਹੈਰੀਟੇਜ ਹੋਟਲ ਹੈ]]
==ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ==
[[ਤਸਵੀਰ:Fort Patiala.jpg|thumb|ਕਿਲ੍ਹਾ]]
ਵੰਡੇ ਗਏ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ [[ਲਾਹੌਰ]] ਤੇ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਮਗਰੋਂ ਕੇਵਲ ਪਟਿਆਲਾ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਅਨੌਖੀ 'ਤੇ ਅਮੀਰ ਦਿੱਖ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਨੀ [[ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ]] ਨੇ 12 ਫਰਵਰੀ 1763 ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੰਨਣ ਵਾਲੇ ਦਿਹਾੜੇ ਨੂੰ ਅੱਜ ਕਿਸੇ ਨੇ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ। ਪਟਿਆਲਾ,ਜਿਹੜਾ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪੁਲਾਂਘਾਂ ਮਗਰੋਂ ਅੱਜ ਵਿਰਾਸਤੀ ਦਿੱਖ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ, ਪਿੱਛੇ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਹੀ ਵੱਡਮੁਲਾ ਰੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। [[ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ‘ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ’ ਦੀ ਸੰਨ 1765 ਤੋਂ ਦੇਸ਼ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਤੱਕ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਥੇ 1757 ‘ਚ ਇੱਕ ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ ਉਸਾਰੀ ਸੀ। ਰਾਜਸੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਪੱਖ ਤੋਂ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ 12 ਫਰਵਰੀ 1763 ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਪੱਟੀ ਦੇ ਆਲੇ ਦੀ ‘ਅੱਲ’ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕੁਝ ਚਿਰ [[ਬਰਨਾਲੇ]] ਵੀ ਰੱਖੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ’ਚ ਇਹ ਪਟਿਆਲਾ ਲੈ ਆਂਦੀ ਗਈ। ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੱਖ ਰਿਆਸਤਾਂ ’ਚੋਂ ਪਟਿਆਲਾ ਹੀ ਅਜਿਹੀ ਇਕੱਲੀ ਅਹਿਮ ਰਿਆਸਤ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਬਾਕੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਤੇ ਮਿਆਰੀ ਸਬੰਧ ਰਹੇ ਹਨ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਵੱਡ ਆਕਾਰੀ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਕਮਾਲ ਸਨ। ਕਿਲ੍ਹਾ ਅੰਦਰੂਨ ’ਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਹਨ। ਕਿਲੇ ’ਚ ਸਥਾਪਤ ਅਜਾਇਬਘਰ ਜਿੱਥੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਗੈਲਰੀ ਹੈ, ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਮੀਨਾਕਾਰੀ ਨਾਲ ਲਬਰੇਜ਼ ਛੱਤ ਹੈ।
ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ: ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ 1763 ਈ. ਵਿਚ ਕਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਹੀ ਪੂਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰਿਆਸਤਾਂ ਟੁੱਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਦੀ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਬਣੇ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਰਿਆਸਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਕੁਝ ਹਥਿਆਰ ਵੀ ਸੁਸ਼ੋÎਭਿਤ ਹਨ। ਕਿਲ੍ਹਾ ਅੰਦਰੂਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣੀ ਹਸਤ ਤੇ ਸ਼ਿਲਪ ਕਲਾ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਬਣੀ ਉਹ ਜੋਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਜੋਤ ਜਲਦੀ ਰਹੇਗੀ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਹੀ ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਅਜੀਬ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਿਆਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਬਣਾਏ ਗਏ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਿੱਸੇ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਇੱਕ ਰਾਜ ਚਲਾਉਣ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਥੇ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਤਸੁਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1942 ’ਚ ਇਸੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦੀ ਥਾਂ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ।

==ਸ਼ੀਸ ਮਹਿਲ==
ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ ਪਟਿਆਲੇ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਰਾਸਤੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਥੇ ਬਣਿਆ ਲਛਮਣ ਝੂਲਾ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਹਰਿਦੁਆਰ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਲਾ ਪ੍ਰੇਮੀ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ ਦੇ ਲਈ [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਅਤੇ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਤੋਂ ਪੇਂਟਰ ਬੁਲਵਾ ਕੇ ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਪੇਂਟ ਕਰਵਾਈਆਂ ਸਨ। ਇਥੇ ਇੱਕ ਮੈਡਲ ਗੈਲਰੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਸੈਂਕੜੇ ਮੈਡਲਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੁਰਾਤਨ ਸਿੱਕਿਆਂ ਦੀ ਕੁਲੈਕਸ਼ਨ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਬਣੀ [[ਬਨਾਸਰ]] ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣ ਵਿਚ ਸਮਰੱਥ ਹੈ।
==ਮੋਤੀ ਬਾਗ ਪੈਲੇਸ==
ਆਪਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਕਲਾ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਮੋਤੀ ਬਾਗ ਪੈਲੇਸ ਵਿਖੇ ਅੱਜ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖੇਡ ਸੰਸਥਾਨ [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਪੋਰਟਸ|ਨੇਤਾ ਜੀ ਸੁਭਾਸ਼ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਸਪੋਰਟਸ]] ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਮਹਿਲ ਦਾ ਹੁਣ ਦੋਹਰਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਤਾਂ ਮਹਿਲ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਰਹਿਣ ਸਹਿਣ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਠਾਠ ਬਾਠ ਦੀ ਜਿਊਂਦੀ ਜਾਗਦੀ ਮਿਸਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਅੰਤਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਆਪਣਾ ਵੱਖਰਾ ਹੀ ਨਜ਼ਾਰਾ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਖੁਲ੍ਹੀ ਸੰਸਥਾ ਜਿਥੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਕੋਚ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਨਾਮ ਚਮਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਖਿਡਾਰੀ ਵੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੋਤੀ ਬਾਗ ਪੈਲੇਸ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਨ 1847 ਵਿਚ ਬਣਾਵਾਇਆ। ਇਹ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ ਬਾਗ ਦੀ ਤਰਜ਼ ‘ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

==ਬਾਰਾਂਦਰੀ==
ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਹੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੈ। ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ ਵੱਲੋਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਕੋਨੇ- ਕੋਨੇ ਤੋਂ ਲਿਆ ਕੇ ਲਾਏ ਗਏ ਰੁੱਖ ਬੂਟੇ ਆਪਣਾ ਵੱਖਰਾ ਹੀ ਨਜ਼ਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਵੇਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਇਥੇ ਸੈਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵਰਦਾਨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੈ।
==ਰਾਜਿੰਦਰਾ ਅਤੇ ਮਹਿੰਦਰਾ ਕੋਠੀ==
ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਬਾਹਰ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਖਾਸ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਰਾਜਿੰਦਰਾ ਕੋਠੀ ਵਿਖੇ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਵਿਰਾਸਤੀ ਹੋਟਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਿੰਦਰਾ ਕੋਠੀ ਜਿਥੇ ਇਸ ਸਮੇਂ [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਲਾ|ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਲਾਅ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਦੀ ਦਿੱਖ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੈ।

== ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਗੇਟ ==

* ਦਰਸ਼ਨੀ ਗੇਟ - ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦਾ ਆਗਮਨੀ ਗੇਟ
* ਸਨੌਰੀ ਗੇਟ
* ਸਫਾਬਾਦੀ ਗੇਟ
* ਤੋਪ ਖ਼ਾਨਾ ਗੇਟ
* ਲਾਹੌਰੀ ਗੇਟ
* ਸ਼ੇਰਾਵਾਲਾ ਗੇਟ
* ਘਲੋੜੀ ਗੇਟ
* ਸਮਾਨੀਆ ਗੇਟ
* ਸੁਨਾਮੀ ਗੇਟ
* ਸਰਹੰਦੀ ਗੇਟ
* ਨਾਭਾ ਗੇਟ

== ਕਾਲੀ ਮਾਤਾ ਮੰਦਰ ==
ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ ਵੱਲੋਂ ਕੋਲਕਾਤਾ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਕਾਲੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਜੋਤ ਲਿਆ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸ੍ਰੀ ਕਾਲੀ ਮਾਤਾ ਮੰਦਰ ਨਾ ਕੇਵਲ ਸ਼ਹਿਰ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਲਈ, ਸਗੋਂ ਆਸ ਪਾਸ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੂਰ ਦੂਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪੂਜਣਯੋਗ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਦੇ ਨਵਰਾਤਰਿਆਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਥੇ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਦੇਖਣਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

==ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦੁੱਖ ਨਿਵਾਰਨ ਸਾਹਿਬ==
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦੁੱਖ ਨਿਵਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਨੌਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ]] ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪੰਚਮੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਬੜੀ ਧੂਮ ਧਾਮ ਨਾਲ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਨਿਵਾਸੀ ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ ਇਥੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੀ ਵੀ ਸ਼ਖਸ਼ੀਅਤ ਪਟਿਆਲਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਥੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਜ਼ਰੂਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
==ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਚੌਂਕ==
ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਫੁਹਾਰਾ ਚੌਂਕ, ਲੀਲਾ ਭਵਨ ਚੌਂਕ, ਕੜਾਹ ਵਾਲਾ ਚੌਂਕ, ਅਨਾਰਦਾਨਾ ਚੌਂਕ, ਕਿਲ੍ਹਾ ਚੌਂਕ, ਅਦਾਲਤ ਬਜ਼ਾਰ, ਧਰਮਪੁਰਾ ਬਜ਼ਾਰ, ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਚੌਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਪਛਾਣ ਹੈ।
==ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅਤੇ ਸੈਂਟਰ ਸਟੇਟ ਲਾਇਬਰੇਰੀ==
ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹਰੇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਗੇਟ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ 10 ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਨਾਮ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। [[ਸ਼ਿਮਲਾ]] ਦੀ ਤਰਜ਼ ‘ਤੇ ਬਣੀ ਮਾਲ ਰੋਡ ‘ਤੇ ਸੈਂਟਰ ਸਟੇਟ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣਾ ਅਤੇ ਅਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ।
==ਵਿਰਾਸਤ ਸਮਾਨ==
ਇਸ ਅਜਾਇਬਘਰ, ਜਿਹੜਾ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪੁਰਾਤਵ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਹਾਲ ਦੀ ਘੜੀ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬੰਦੂਕਾਂ, ਪਿਸਤੌਲ, ਭਾਲੇ, ਟੋਪ, ਢਾਲਾਂ, ਨੇਜੇ ਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਨਾਦਰਸ਼ਾਹ]] ਦੀ ਤਲਵਾਰ ‘ਸ਼ਿਕਾਰਗਾਹ’ ਤੇ ਈਰਾਨ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਅੱਬਾਸ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਰਲੱਭ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਇੱਥੇ ਹਨ। ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ੇਰੇ ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੰਸਾਰ ’ਚੋਂ ਕਈ ਹੋਰ ਅਹਿਮ ਸ਼ਾਸਕ ਤੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਵੀ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ‘ਚ ਆਈਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਤੇ ਖਸਤਾ ਹਾਲ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ‘ਬੁਰਜ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ’ ਵਿਖੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਨਿਰੰਤਰ ਬਲ ਰਹੀ ਜੋਤ ਅੱਜ ਵੀ ਬਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੋਤ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਥੇ ਟਿੱਬੇ ਦੀ ਬਣੀ ਇੱਕ ਝਿੜੀ ਅੰਦਰ ਬਲਦੀ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਜੋਤ ਕੋਲ ਲੰਮੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਤਪੱਸਵੀ ਥੜਾ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। 
==ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਰਾਜੇ==
#[[ਰਾਜਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ]] (1743-1765)
#[[ਰਾਜਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ]] (1765-1781)
#[[ਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ]] (1781-1813)
#[[ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ]] (1813-1845)
#[[ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] (1845-1862)
#[[ਮਹਾਰਾਜਾ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] (1862-1876)
#[[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] (1876-1900)
#[[ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] (1900-1938)
#[[ਮਹਾਰਾਜਾ ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] (1938-1974)
#[[ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] (ਜਨਮ 1942) ਪੰਜਾਬ ਦੇ  ਮੁਖ ਮੰਤਰੀ ਹਨ

==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ==
* A History of Sikh Misals (Punjab University, Patiala)- Dr Bhagat Singh
*[http://patiala.nic.in/ Official Website of Patiala]
*[http://www.patialaheritage.in/in/ Official Website of Patiala Heritage Festival] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070314033313/http://www.patialaheritage.in/in/ |date=2007-03-14 }}
*[http://www.4dw.net/royalark/India/patiala.htm Genealogy of the ruling chiefs of Patiala]
*[https://web.archive.org/web/20030228135510/http://www.uq.net.au/~zzhsoszy/ips/p/patiala.html Erstwhile rulers of Patiala]
*[http://www.tribuneindia.com/2003/20030805/punjab1.htm#35 Early History of Patiala City Founding]
*[http://www.coolnsmart.com/about.php Mohindra College Patiala at cool and smart site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070510053834/http://www.coolnsmart.com/about.php |date=2007-05-10 }}
*[http://eurindia.pc.unicatt.it/english/psa.html Punjab State Archives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070129140216/http://eurindia.pc.unicatt.it/english/psa.html |date=2007-01-29 }}
*[http://www.nsnis.org/ National Institute of Sports, Patiala]

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* [[ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟਸ ਯੂਨੀਅਨ (ਪੈਪਸੂ)|ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਈਸਟ ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟਸ ਯੂਨੀਅਨ]]
* [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]]
* [[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ|ਮੋਹਾਲੀ]]
* [[ਰਾਜਪੁਰਾ]]
* [[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]]
* [[ਬਸੀ ਪਠਾਣਾਂ|ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾ]]
* [[ਮੰਡੀ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ]]

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ}}</text>
      <sha1>ohjkjtnzr0l0pwvwzs6h3irybz7pukt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>842699</id>
      <parentid>842698</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T14:40:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AMRIT RAISAR</username>
        <id>50306</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>842699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35047" sha1="no5are50dvztapb7bw9onn71zavwqj8" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name     = ਪਟਿਆਲਾ
| other_name    = ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਹਿਰ, ਬਾਗਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ
| settlement_type   = [[ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ]]
| image_skyline   = MotiBaghPalace.jpg
| image_caption   = [[ਮੋਤੀ ਬਾਗ਼ ਮਹਿਲ]], ਪਟਿਆਲਾ
| map_alt     = 
| pushpin_map    = India Punjab
| latd     = 30.34
| latNS     = N
| longd     = 76.38
| longEW     = E
| coordinates_display  = inline,title
| subdivision_type  = ਦੇਸ਼
| subdivision_name  =  ਭਾਰਤ
| subdivision_type1  = [[States and territories of India|State]]
| subdivision_name1  = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]]
| subdivision_type2  = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
| subdivision_name2  = [[ਪਟਿਆਲਾ ਜਿਲ੍ਹਾ|ਪਟਿਆਲਾ]]
| established_date  = 1754
| seat_type    = ਰਾਜਧਾਨੀ
| seat     = ਪਟਿਆਲਾ
| parts_type    = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]]
| parts_style    = para
| p1      = 6
| governing_body   =ਮਿਊਂਸਿਪਲ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਪਟਿਆਲਾ
| established_title  = Established
| unit_pref    = ਮੀਟ੍ਰਿਕ
| area_footnotes   = 
| area_rank    = 
| area_total_km2   = 210
| elevation_m    = 350
| population_total  = 1892000
| population_as_of  =2011 
| population_density_km2 = auto
| population_footnotes =&lt;ref name=&quot;Patiala City Population Census 2011&quot;&gt;[http://www.census2011.co.in/census/city/17-patiala.html]&lt;/ref&gt;
| demographics_type1  = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
| demographics1_title1 = ਸਰਕਾਰੀ
| demographics1_info1  = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]
| timezone1    = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|IST]]
| utc_offset1    = +5:30
| postal_code_type  = [[Postal Index Number|PIN]]
| postal_code    = 147XXX
| area_code_type   = Telephone code
| iso_code    = [[ISO 3166-2:IN|IN-Pb]]
| registration_plate  = PB11, PB34, PB39, PB42, PB48, PB72
| blank1_name_sec1  = ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ
| blank1_info_sec1  = ਪਟਿਆਲਾ
| blank2_name_sec1  = HDI
| blank2_info_sec1  = {{increase}}&lt;br/&gt; 0.860
| blank3_name_sec1  = HDI Category
| blank3_info_sec1  = &lt;span style=&quot;color:#090&quot;&gt;very high&lt;/span&gt;
| blank4_name_sec1  = ਸਾਖਰਤਾ
| blank4_info_sec1  = 86.63%
| website     = {{URL|Patiala.nic.in/}}
| footnotes    = The city of Patiala comprises as a Princely State and a Heritage City
|Total area (sq. mi)=210.00|Area Code=91-0175}}
[[ਤਸਵੀਰ:ਸਟੀਲ ਬਜ਼ਾਰ, ਪਟਿਆਲਾ ‘ਚ ਪੁਰਾਤਨ ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ੀ ਦਾ ਇੱਕ ਨਮੂਨਾ.jpg|thumb|ਸਟੀਲ ਬਜ਼ਾਰ, ਪਟਿਆਲਾ ‘ਚ ਪੁਰਾਤਨ ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ੀ ਦਾ ਇੱਕ ਨਮੂਨਾ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Old Home in Patiala.jpg|thumb|ਪਟਿਆਲਾ ਨੇੜੇ ਅਦਾਲਤ ਬਾਜ਼ਾਰ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Image 2 ਪੁਰਾਣਾ ਘਰ ਨੇੜੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਪਟਿਆਲਾ.jpg|thumb|ਪਟਿਆਲਾ, ਨੇੜੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Near Qila Mubarak F pigeons.jpg|thumb|ਪੁਰਾਣਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਪਟਿਆਲਾ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Old Gate in Patiala.jpg|thumb|ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਹਿਰ]]
[[ਤਸਵੀਰ:ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪਟਿਆਲਾ.jpg|thumb|ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪਟਿਆਲਾ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Image 03 PATIALA.jpg|thumb|ਪਟਿਆਲਾ]]
'''ਪਟਿਆਲਾ''' ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿੱਤ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਰਿਆਸਤ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ਼ਨਿਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ [[ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ]] ਨੇ 1763 ਵਿੱਚ ਵਸਾਇਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੋਂ ਇਸਦਾ ਨਾਂਅ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੱਟੀ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਪੱਟੀਆਲਾ ਅਤੇ ਫੇਰ ਪਟਿਆਲਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ, ਰੂਪਨਗਰ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨਾਲ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨਾਲ, ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਅੰਬਾਲਾ ਅਤੇ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਕੈਥਲ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸ‍ਥਾਨ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਗੂ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਡਿਗਰੀ ਕਾਲਜ [[ਮਹਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ]] ਦੀ ਸ‍ਥਾਪਨਾ 1875 ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ।
ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਰਵਾਇਤੀ ਪੱਗ, [[ਪਰਾਂਦੀ|ਪਰਾਂਦੇ]], ਨਾਲੇ, [[ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਾਹੀ ਸਲਵਾਰ]], [[ਪੰਜਾਬੀ ਜੁੱਤੀ]] ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਪੈੱਗ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। 
ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਦੇ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਪਟਿਆਲਾ ਨਗਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੈ। ਸੰਨ 1948 ਈ. ਤੱਕ ਇਹ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1956 ਈ. ਤੱਕ ਇਹ ਪੈਪਸੂ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਕੇਵਲ ਪਟਿਆਲੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਝੰਡੀ ਕਾਇਮ ਹੈ।
ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਫੂਲਕੀਆਂ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਨ 1753 ਈ. ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਟਾਂਵਾਲਾ ਥੇਹ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਨ 1753 ਈ. ਵਿਚ ਸਨੌਰ ਪਰਗਨਾਹ ਦੇ 84 ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰਕੇ ਥੇਹ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਉਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ ਬਣਵਾਈ ਅਤੇ ਦਸ ਸਾਲ ਬਾਦ ਸੰਨ 1763 ਈ. ਵਿੱਚ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਇਹ ਨਗਰ ‘ਪਟਿਆਲਾ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਨਾਂਅ ‘ਪਟੀ-ਆਲਾ’ ਦਾ ਸੰਯੁਕਤ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੇਹਾਂਤ (ਸੰ. 1765 ਈ.) ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਥੇ ਚੰਗਾ ਨਗਰ ਵਸਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵੀ ਬਰਨਾਲੇ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਬਦਲ ਲਈ ਸੀ।
ਇਸ ਨਗਰ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਚਰਨ ਪਾਏ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਸੈਫ਼ਾਬਾਦ (ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ) ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤਾਂ ਲਹਿਲ ਪਿੰਡ ਦਾ ਇੱਕ ਝੀਵਰ, ਭਾਗ ਰਾਮ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪਧਾਰਨ ਅਤੇ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ, ਨਾਮੁਰਾਦ ਬੀਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਲਹਿਲ ਪਿੰਡ ਆਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਟੋਭੇ ਦੇ ਕੰਢੇ ਬੋਹੜ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਬੈਠੇ। ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾਲਤਾ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੋ ਗਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬੈਠਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਹੁਣ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਦੂਖ- ਨਿਵਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਆਮਦ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਰਾਜਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਬਾਗ਼ ਲਗਵਾਇਆ ਅਤੇ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 1930 ਈ. ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਥੇ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਬਣਵਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪਟਿਆਲਾ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੈਪਸੂ ਬਣਨ ’ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ‘ਧਰਮ ਅਰਥ ਬੋਰਡ ’ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਪੈਪਸੂ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਗੁਰੂ- ਧਾਮ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਨਵੀਂ ਇਮਾਰਤ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ, ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਕਮਰੇ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇੱਥੇ ਸਾਲਾਨਾ ਧਾਰਮਿਕ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਗੁਰੂ-ਧਾਮ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਮੋਤੀ ਬਾਗ਼ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਨ 1675 ਈ. ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਜਾਂਦੇ ਹੋਇਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੁਝ ਦੇਰ ਲਈ ਇਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਠਹਿਰੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਉਦੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਜੰਗਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਦੋਂ ਮੋਤੀਬਾਗ਼ ਮਹੱਲ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ ਤਾਂ ਸੰਨ 1852 ਈ. ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਵੀ ਬਣਵਾਇਆ। ਹੁਣ ਇਸ ਦੀ ਨਵੀਂ ਇਮਾਰਤ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਉੱਚੇ ਥੜ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਬਣੇ ਇਸ ਗੁਰੂਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਬੀੜ ਵੀ ਸੰਭਾਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦੂਖ ਨਿਵਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੀ ਕਮੇਟੀ ਹੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ ਦੀਵਾਨ ਸੱਜਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਅਕਸਰ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਇਸ ਗੁਰੂਦੁਆਰੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਹੋਇਆਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦੂਖ ਨਿਵਾਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

==ਮੋਢੀ==
ਭਾਈ ਕਾਲੇ ਦੇ ਭਤੀਜਿਆਂ ਫੂਲ ਤੇ ਸੰਦਲੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੀਕਰ ਰੱਜਵੇਂ ਟੁਕੜ ਦੀ ਆਸੀਸ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਭਾਈ ਫੂਲ ਦੇ ਦੋ ਪੁਤਰ ਭਾਈ ਰਾਮਾ ਤੇ ਤਿਲੋਕਾ ਹੋਏ , ਜੋ ਚੌਧਰੀ ਬਣੇ ਤੇ ਸਰਕਾਰੇ ਦਰਬਾਰੇ ਪਹੁੰਚ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਬਾਦਸਾਹ ਦਰਵੇਸ਼ ਕੋਲੋਂ ਖੰਡੇ ਕੀ ਪਾਹੁਲ ਲਈ ਤੇ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ , ਭਾਈ ਤਿਲੋਕ ਸਿੰਘ ਅਖਵਾਏ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਚਮਕੌਰ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸਾਬੋ ਕੀ ਤਲਵੰਡੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਖਿਦਮਤ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਹ ਦੋਨੇ ਭਾਈ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮੇ ਛੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤੀਯਾ ਪੁੱਤਰ ਜੋ ਫੂਲ ਵਿਖੇ 8 ਜਨਵਰੀ 1691 ਨੂੰ ਜਨਮਿਆ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਵੀ ਇਸਨੇ ਠੀਕਰੀਵਾਲ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਖਾਲਸੇ ਤੋਂ ਖੰਡੇ ਬਾਟੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਲਈ। ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਨੇਹ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਨੇ ਵੱਡਾ ਇਲਾਕਾ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਫ਼ਤਹ ਕੀਤਾ । ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਉਰਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰਿਆਸਤ। 7 ਅਗਸਤ 1765 ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਚੜਾਈ ਕੀਤਾ ਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਉਸਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।&lt;Ref&gt;ਬਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਰਾਮੂੰਵਾਲੀਆ&lt;/Ref&gt;

==ਪੁਲਾੜ ਯਾਤਰੀ==
ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਯਾਤਰੀ ਰਾਕੇਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ ਪਟਿਆਲੇ ਦਾ ਜੰਮ-ਪਲ ਸੀ।
==ਸਿੱਖਿਆ==
1947 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ|ਅਜ਼ਾਦੀ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਟਿਆਲਾ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਕੂਲ, ਕਾਲਜ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖਿਆ ਕੇਂਦਰ ਹਨ। ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਮਹਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ ਸੰਨ 1875 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਬਣਿਆ। 
ਯਾਦਵਿੰਦਰਾ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ,
[[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], [[ਥਾਪਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਲਾ]], [[ਜਰਨਲ ਸਿਵਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ,ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਮਹਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ, ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਮੁਲਤਾਨੀ ਮਲ ਮੋਦੀ ਕਾਲਜ, ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਸਰਕਾਰੀ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ, ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਲੜਕੀਆਂ, ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਬਿਕਰਮ ਕਮਰਸ ਕਾਲਜ, ਪਟਿਆਲਾ]],
[[ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਪੋਰਟਸ|ਨੇਤਾ ਜੀ ਸੁਭਾਸ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਪੋਰਟਸ ਅਥਾਰਟੀ]] ਮੋਜੂਦ ਹਨ।

==ਖੇਡ ਦੇ ਮੈਦਾਨ==
ਰਾਜਾ ਭਲਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਪੋਰਟਸ ਕੰਪਲੈਕਸ ਪੋਲੋ ਗਰਾਉਡ,ਯਾਦਵਿੰਦਰਾ ਸਪੋਰਟਸ ਸਟੇਡੀਅਮ ਅਤੇ ਰਿੰਗ ਹਾਲ ਰੋਲਰ ਸਕੇਟਿੰਗ
[[Image:RajindraKothi.jpg|thumb|right|upright=1.10|ਰਾਜਿੰਦਰਾ ਕੋਠੀ ਪਟਿਆਲਾ ਜੋ ਬਾਰਾਂਦਰੀ 'ਚ ਸਥਿੱਤ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਹੈਰੀਟੇਜ ਹੋਟਲ ਹੈ]]
==ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ==
[[ਤਸਵੀਰ:Fort Patiala.jpg|thumb|ਕਿਲ੍ਹਾ]]
ਵੰਡੇ ਗਏ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ [[ਲਾਹੌਰ]] ਤੇ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਮਗਰੋਂ ਕੇਵਲ ਪਟਿਆਲਾ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਅਨੌਖੀ 'ਤੇ ਅਮੀਰ ਦਿੱਖ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਨੀ [[ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ]] ਨੇ 12 ਫਰਵਰੀ 1763 ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੰਨਣ ਵਾਲੇ ਦਿਹਾੜੇ ਨੂੰ ਅੱਜ ਕਿਸੇ ਨੇ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ। ਪਟਿਆਲਾ,ਜਿਹੜਾ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪੁਲਾਂਘਾਂ ਮਗਰੋਂ ਅੱਜ ਵਿਰਾਸਤੀ ਦਿੱਖ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ, ਪਿੱਛੇ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਹੀ ਵੱਡਮੁਲਾ ਰੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। [[ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ‘ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ’ ਦੀ ਸੰਨ 1765 ਤੋਂ ਦੇਸ਼ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਤੱਕ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਥੇ 1757 ‘ਚ ਇੱਕ ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ ਉਸਾਰੀ ਸੀ। ਰਾਜਸੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਪੱਖ ਤੋਂ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ 12 ਫਰਵਰੀ 1763 ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਪੱਟੀ ਦੇ ਆਲੇ ਦੀ ‘ਅੱਲ’ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕੁਝ ਚਿਰ [[ਬਰਨਾਲੇ]] ਵੀ ਰੱਖੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ’ਚ ਇਹ ਪਟਿਆਲਾ ਲੈ ਆਂਦੀ ਗਈ। ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੱਖ ਰਿਆਸਤਾਂ ’ਚੋਂ ਪਟਿਆਲਾ ਹੀ ਅਜਿਹੀ ਇਕੱਲੀ ਅਹਿਮ ਰਿਆਸਤ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਬਾਕੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਤੇ ਮਿਆਰੀ ਸਬੰਧ ਰਹੇ ਹਨ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਵੱਡ ਆਕਾਰੀ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਕਮਾਲ ਸਨ। ਕਿਲ੍ਹਾ ਅੰਦਰੂਨ ’ਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਹਨ। ਕਿਲੇ ’ਚ ਸਥਾਪਤ ਅਜਾਇਬਘਰ ਜਿੱਥੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਗੈਲਰੀ ਹੈ, ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਮੀਨਾਕਾਰੀ ਨਾਲ ਲਬਰੇਜ਼ ਛੱਤ ਹੈ।
ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ: ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ 1763 ਈ. ਵਿਚ ਕਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਹੀ ਪੂਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰਿਆਸਤਾਂ ਟੁੱਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਦੀ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਬਣੇ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਰਿਆਸਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਕੁਝ ਹਥਿਆਰ ਵੀ ਸੁਸ਼ੋÎਭਿਤ ਹਨ। ਕਿਲ੍ਹਾ ਅੰਦਰੂਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣੀ ਹਸਤ ਤੇ ਸ਼ਿਲਪ ਕਲਾ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਬਣੀ ਉਹ ਜੋਤ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਜੋਤ ਜਲਦੀ ਰਹੇਗੀ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਹੀ ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਅਜੀਬ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਿਆਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਬਣਾਏ ਗਏ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਿੱਸੇ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਇੱਕ ਰਾਜ ਚਲਾਉਣ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਥੇ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਤਸੁਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1942 ’ਚ ਇਸੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦੀ ਥਾਂ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ।

==ਸ਼ੀਸ ਮਹਿਲ==
ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ ਪਟਿਆਲੇ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਰਾਸਤੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਥੇ ਬਣਿਆ ਲਛਮਣ ਝੂਲਾ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਹਰਿਦੁਆਰ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਲਾ ਪ੍ਰੇਮੀ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ ਦੇ ਲਈ [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਅਤੇ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਤੋਂ ਪੇਂਟਰ ਬੁਲਵਾ ਕੇ ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਪੇਂਟ ਕਰਵਾਈਆਂ ਸਨ। ਇਥੇ ਇੱਕ ਮੈਡਲ ਗੈਲਰੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਸੈਂਕੜੇ ਮੈਡਲਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੁਰਾਤਨ ਸਿੱਕਿਆਂ ਦੀ ਕੁਲੈਕਸ਼ਨ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਬਣੀ [[ਬਨਾਸਰ]] ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣ ਵਿਚ ਸਮਰੱਥ ਹੈ।
==ਮੋਤੀ ਬਾਗ ਪੈਲੇਸ==
ਆਪਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਕਲਾ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਮੋਤੀ ਬਾਗ ਪੈਲੇਸ ਵਿਖੇ ਅੱਜ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖੇਡ ਸੰਸਥਾਨ [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਪੋਰਟਸ|ਨੇਤਾ ਜੀ ਸੁਭਾਸ਼ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਸਪੋਰਟਸ]] ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਮਹਿਲ ਦਾ ਹੁਣ ਦੋਹਰਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਤਾਂ ਮਹਿਲ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਰਹਿਣ ਸਹਿਣ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਠਾਠ ਬਾਠ ਦੀ ਜਿਊਂਦੀ ਜਾਗਦੀ ਮਿਸਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਅੰਤਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਆਪਣਾ ਵੱਖਰਾ ਹੀ ਨਜ਼ਾਰਾ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਖੁਲ੍ਹੀ ਸੰਸਥਾ ਜਿਥੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਕੋਚ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਨਾਮ ਚਮਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਖਿਡਾਰੀ ਵੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੋਤੀ ਬਾਗ ਪੈਲੇਸ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਨ 1847 ਵਿਚ ਬਣਾਵਾਇਆ। ਇਹ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ ਬਾਗ ਦੀ ਤਰਜ਼ ‘ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

==ਬਾਰਾਂਦਰੀ==
ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਹੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੈ। ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ ਵੱਲੋਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਕੋਨੇ- ਕੋਨੇ ਤੋਂ ਲਿਆ ਕੇ ਲਾਏ ਗਏ ਰੁੱਖ ਬੂਟੇ ਆਪਣਾ ਵੱਖਰਾ ਹੀ ਨਜ਼ਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਵੇਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਇਥੇ ਸੈਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵਰਦਾਨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੈ।
==ਰਾਜਿੰਦਰਾ ਅਤੇ ਮਹਿੰਦਰਾ ਕੋਠੀ==
ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਬਾਹਰ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਖਾਸ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਰਾਜਿੰਦਰਾ ਕੋਠੀ ਵਿਖੇ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਵਿਰਾਸਤੀ ਹੋਟਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਿੰਦਰਾ ਕੋਠੀ ਜਿਥੇ ਇਸ ਸਮੇਂ [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਲਾ|ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਲਾਅ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਦੀ ਦਿੱਖ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੈ।

== ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਗੇਟ ==

* ਦਰਸ਼ਨੀ ਗੇਟ - ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦਾ ਆਗਮਨੀ ਗੇਟ
* ਸਨੌਰੀ ਗੇਟ
* ਸਫਾਬਾਦੀ ਗੇਟ
* ਤੋਪ ਖ਼ਾਨਾ ਗੇਟ
* ਲਾਹੌਰੀ ਗੇਟ
* ਸ਼ੇਰਾਵਾਲਾ ਗੇਟ
* ਘਲੋੜੀ ਗੇਟ
* ਸਮਾਨੀਆ ਗੇਟ
* ਸੁਨਾਮੀ ਗੇਟ
* ਸਰਹੰਦੀ ਗੇਟ
* ਨਾਭਾ ਗੇਟ

== ਕਾਲੀ ਮਾਤਾ ਮੰਦਰ ==
ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ ਵੱਲੋਂ ਕੋਲਕਾਤਾ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਕਾਲੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਜੋਤ ਲਿਆ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸ੍ਰੀ ਕਾਲੀ ਮਾਤਾ ਮੰਦਰ ਨਾ ਕੇਵਲ ਸ਼ਹਿਰ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਲਈ, ਸਗੋਂ ਆਸ ਪਾਸ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੂਰ ਦੂਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪੂਜਣਯੋਗ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਦੇ ਨਵਰਾਤਰਿਆਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਥੇ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਦੇਖਣਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

==ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦੁੱਖ ਨਿਵਾਰਨ ਸਾਹਿਬ==
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦੁੱਖ ਨਿਵਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਨੌਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ]] ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪੰਚਮੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਬੜੀ ਧੂਮ ਧਾਮ ਨਾਲ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਨਿਵਾਸੀ ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ ਇਥੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੀ ਵੀ ਸ਼ਖਸ਼ੀਅਤ ਪਟਿਆਲਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਥੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਜ਼ਰੂਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
==ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਚੌਂਕ==
ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਫੁਹਾਰਾ ਚੌਂਕ, ਲੀਲਾ ਭਵਨ ਚੌਂਕ, ਕੜਾਹ ਵਾਲਾ ਚੌਂਕ, ਅਨਾਰਦਾਨਾ ਚੌਂਕ, ਕਿਲ੍ਹਾ ਚੌਂਕ, ਅਦਾਲਤ ਬਜ਼ਾਰ, ਧਰਮਪੁਰਾ ਬਜ਼ਾਰ, ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਚੌਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਪਛਾਣ ਹੈ।
==ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅਤੇ ਸੈਂਟਰ ਸਟੇਟ ਲਾਇਬਰੇਰੀ==
ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹਰੇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਗੇਟ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ 10 ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਨਾਮ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। [[ਸ਼ਿਮਲਾ]] ਦੀ ਤਰਜ਼ ‘ਤੇ ਬਣੀ ਮਾਲ ਰੋਡ ‘ਤੇ ਸੈਂਟਰ ਸਟੇਟ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣਾ ਅਤੇ ਅਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ।
==ਵਿਰਾਸਤ ਸਮਾਨ==
ਇਸ ਅਜਾਇਬਘਰ, ਜਿਹੜਾ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪੁਰਾਤਵ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਹਾਲ ਦੀ ਘੜੀ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬੰਦੂਕਾਂ, ਪਿਸਤੌਲ, ਭਾਲੇ, ਟੋਪ, ਢਾਲਾਂ, ਨੇਜੇ ਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਨਾਦਰਸ਼ਾਹ]] ਦੀ ਤਲਵਾਰ ‘ਸ਼ਿਕਾਰਗਾਹ’ ਤੇ ਈਰਾਨ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਅੱਬਾਸ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਰਲੱਭ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਇੱਥੇ ਹਨ। ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ੇਰੇ ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੰਸਾਰ ’ਚੋਂ ਕਈ ਹੋਰ ਅਹਿਮ ਸ਼ਾਸਕ ਤੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਵੀ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ‘ਚ ਆਈਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਤੇ ਖਸਤਾ ਹਾਲ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ‘ਬੁਰਜ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ’ ਵਿਖੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਨਿਰੰਤਰ ਬਲ ਰਹੀ ਜੋਤ ਅੱਜ ਵੀ ਬਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੋਤ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਥੇ ਟਿੱਬੇ ਦੀ ਬਣੀ ਇੱਕ ਝਿੜੀ ਅੰਦਰ ਬਲਦੀ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਜੋਤ ਕੋਲ ਲੰਮੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਤਪੱਸਵੀ ਥੜਾ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। 
==ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਰਾਜੇ==
#[[ਰਾਜਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ]] (1743-1765)
#[[ਰਾਜਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ]] (1765-1781)
#[[ਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ]] (1781-1813)
#[[ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ]] (1813-1845)
#[[ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] (1845-1862)
#[[ਮਹਾਰਾਜਾ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] (1862-1876)
#[[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] (1876-1900)
#[[ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] (1900-1938)
#[[ਮਹਾਰਾਜਾ ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] (1938-1974)
#[[ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] (ਜਨਮ 1942) ਪੰਜਾਬ ਦੇ  ਮੁਖ ਮੰਤਰੀ ਹਨ

==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ==
* A History of Sikh Misals (Punjab University, Patiala)- Dr Bhagat Singh
*[http://patiala.nic.in/ Official Website of Patiala]
*[http://www.patialaheritage.in/in/ Official Website of Patiala Heritage Festival] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070314033313/http://www.patialaheritage.in/in/ |date=2007-03-14 }}
*[http://www.4dw.net/royalark/India/patiala.htm Genealogy of the ruling chiefs of Patiala]
*[https://web.archive.org/web/20030228135510/http://www.uq.net.au/~zzhsoszy/ips/p/patiala.html Erstwhile rulers of Patiala]
*[http://www.tribuneindia.com/2003/20030805/punjab1.htm#35 Early History of Patiala City Founding]
*[http://www.coolnsmart.com/about.php Mohindra College Patiala at cool and smart site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070510053834/http://www.coolnsmart.com/about.php |date=2007-05-10 }}
*[http://eurindia.pc.unicatt.it/english/psa.html Punjab State Archives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070129140216/http://eurindia.pc.unicatt.it/english/psa.html |date=2007-01-29 }}
*[http://www.nsnis.org/ National Institute of Sports, Patiala]

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* [[ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟਸ ਯੂਨੀਅਨ (ਪੈਪਸੂ)|ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਈਸਟ ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟਸ ਯੂਨੀਅਨ]]
* [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]]
* [[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ|ਮੋਹਾਲੀ]]
* [[ਰਾਜਪੁਰਾ]]
* [[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]]
* [[ਬਸੀ ਪਠਾਣਾਂ|ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾ]]
* [[ਮੰਡੀ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ]]

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ}}</text>
      <sha1>no5are50dvztapb7bw9onn71zavwqj8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਚਕਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13622</id>
    <revision>
      <id>842704</id>
      <parentid>701275</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T15:44:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>3793</id>
      </contributor>
      <origin>842704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16235" sha1="7cn5gdpr2yjq5076xtyo8e0vasc5bnv" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = ਚਕਰ
| native_name             = 
| native_name_lang        = ਪੰਜਾਬੀ 
| other_name              = 
| nickname                = 
| settlement_type         = ਪਿੰਡ
| image_skyline           = 
| image_alt               = 
| image_caption           = 
| pushpin_map             = India Punjab
| pushpin_label_position  = 
| pushpin_map_alt         = 
| pushpin_map_caption     = ਪੰਜਾਬ,ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ
| latd                    = 30.643
| latm                    = 
| lats                    = 
| latNS                   = N
| longd                   = 75.394
| longm                   = 
| longs                   = 
| longEW                  = E
| subdivision_type        = ਦੇਸ਼
| subdivision_name        = {{flag|ਭਾਰਤ}}
| subdivision_type1       = [[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ|ਰਾਜ]]
| subdivision_name1       = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]]
| subdivision_type2       = [[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
| subdivision_name2       = [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
| subdivision_type3       = [[ਤਹਿਸੀਲ]]
| subdivision_name3       = ਜਗਰਾਵਾਂ
| established_title       = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date        = 
| founder                 = 
| named_for               = 
| government_type         = 
| governing_body          = 
| unit_pref               = Metric
| area_footnotes          = 
| area_rank               = 
| area_total_km2          = 
| elevation_footnotes     = 
| elevation_m             = 233
| population_total        = 10000
| population_as_of        = 2010
| population_rank         = 
| population_density_km2  = auto
| population_demonym      = 
| population_footnotes    = 
| demographics_type1      = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
| demographics1_title1    = ਅਧਿਕਾਰਿਤ
| demographics1_info1     = [[ਗੁਰਮੁਖੀ|ਪੰਜਾਬੀ (ਗੁਰਮੁਖੀ)]]
| demographics1_title2    = ਖੇਤਰੀ
| demographics1_info2     = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]
| timezone1               = ਆਈਐਸਟੀ 
| utc_offset1             = +5:30
| postal_code_type        = ਪਿਨ 
| postal_code             = 142035
| registration_plate      = 
| blank1_name_sec1        = ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ 
| blank1_info_sec1        = [[ਜਗਰਾਓਂ]]
| website                 = www.chakarsports.org
| footnotes               = 
}}
''ਚਕਰ''', ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਬਲਾਕ/ਤਹਿਸੀਲ ਜਗਰਾਓਂ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ: ਲੁਧਿਆਣਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪਿੰਡ ਹੈ।&lt;ref&gt;http://www.pbplanning.gov.in/districts/Jagron.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ti&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.tribuneindia.com/2009/20091201/ldh1.htm | title=Sarpanch suspended for fake caste certificate | work=News in English | date=December 1, 2009 | agency=[[The Tribune]] | accessdate=July 1, 2012 | archive-date=ਅਗਸਤ 19, 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140819090200/http://www.tribuneindia.com/2009/20091201/ldh1.htm | dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hp&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.hunpanjabi.net/company/member-details.aspx?mc=3 | title=ਪ੍ਰਿੰ. ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ | publisher=[http://www.hunpanjabi.net HunPanjabi.net] | accessdate=July 1, 2012 | archive-date=ਅਪ੍ਰੈਲ 14, 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120414114146/http://www.hunpanjabi.net/company/member-details.aspx?mc=3 | dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ofi&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.onefivenine.com/india/villages/Ludhiana/Jagraon/Chakar | title=Chakar, Ludhiana, Punjab | publisher=[http://www.onefivenine.com OneFiveNine.com] | accessdate=July 1, 2012}}&lt;/ref&gt;
[[ਮਾਲਵਾ|ਮਾਲਵੇ]] ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਿੰਡ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੀ ਦੱਖਣੀ ਪੱਛਮੀ ਹੱਦ ਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮਾਰਗ]] ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਚਕਰ ਦੀ ਨਕਸ਼ਾ ਸਥਿਤੀ 30°38'37&quot;N 75°23'48&quot;E ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲ ਤੋਂ ਔਸਤ ਉਚਾਈ ੨੩੩ ਮੀਟਰ ਹੈ|

==ਇਤਿਹਾਸ==
ਲਗਭਗ 1000 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਤੇ ਕਰੀਬ 11000 ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਇਹ ਪਿੰਡ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਅਤੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਪਿੰਡ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਜੇ ਵੀ ਇਸਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਮਾਲ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਕਪੂਰਥਲੇ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਪਿੰਡ ਚਕਰ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਆਸੇ ਪਾਸੇ 4-5 ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪੁਰਾਣੇ ਥੇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹਾਮੀ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ [[Jassa Singh Ahluwalia|ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ]] ਨੇ 7 ਬੁਰਜ਼ਾਂ ਵਾਲਾ ਕੱਚਾ ਕਿਲਾ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।ਇਸ ਦੇ ਥੱਲੇ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਬਹੀਨ (ਨਾਲਾ) ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਗੰਦੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਸੀ।

ਬਹੀਨ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਕੰਧ ਸੀ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਇਸ ਕੰਧ ਨੂੰ ਭੰਨੇਗਾ, ਉਹ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇੱਕ ਸਾਧੂ ਨੇ ਇਸ ਅੰਧ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੌਖ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਕੰਧ ਭੰਨੀ। ਇਹ ਬੁਰਜ਼ ਸੰਨ 1947 ਤੱਕ ਸਹੀ ਸਲਾਮਤ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੋ ਬੁਰਜ ਤਾਂ 1960 ਤੱਕ ਸਲਾਮਤ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਜੋ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦਾ ਪੋਤਰਾ ਸੀ, [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨਾਲ ਕੁੱਝ ਮਨ ਮੁਟਾਵ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਜਦੋਂ ਜਗਰਾਉਂ ਵਿਖੇ ਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੇ ਇਸ ਕਿਲੇ ਦਾ ਪੱਕਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪਾਤਰ ਨਗਾਹੀਆ ਸਿੰਘ ਕਿੰਗਰਾ ਨੂੰ ਇਸ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਵਸਇਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਥੇਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਲੋਕ ਇਸ ਕਿਲੇ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਸ ਗਏ।ਕਿਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੇਵਲ ਕਿੰਗਰਾ ਗੋਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੋਹਤਰਾ ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ਜੈਦ ਪਿੰਡ 'ਪੱਤੋ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ' ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ। ਸਿੱਧੂ ਗੋਤ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਲੇ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਪਏ ਹੋਏ ਥੇਹ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਕਿਲੇ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਸ ਗਏ ਅਤੇ ਸੰਧੂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਰਲਵੇਂ ਮਿਲਵੇਂ ਲੋਕ ਵਸ ਗਏ।ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਚਾਰ ਅਗਵਾੜ ਬਣੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੱਤੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਲਾ, ਸੰਧੂ, ਬੇਹਣ ਅਤੇ ਬਾਬੇ ਕੀ।
&lt;ref name=&quot;ck&quot;&gt;{{cite news | url=http://chakarindia.com | title=Chakar, Punjab, India | work=Website of CHAKAR | 4= | date=January 12, 2011 | agency=[http://chakarindia.com ਪਿੰਡ ਚਕਰ ਬਾਰੇ ] | accessdate=July 05, 2012 | archive-date=ਅਗਸਤ 14, 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120814102603/http://www.chakarindia.com/ | dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

===ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮਕਰਨ===
*ਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮੁੱਖ ਆਬਾਦੀ ਕਿਲੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਘੋੜਸਵਾਰ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਕੁੱਝ ਸਿਪਾਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੁੱਝ ਆਬਾਦੀ ਲੋਪੋ ਵਾਲੇ ਰਾਹ ਤੇ ਵੀ ਵਸੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੰਧੂ ਗੋਤ ਦੇ ਲੋਕ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਟ ‘ਬਾਬਾ ਕਾਲਾ ਮਹਿਰ’ ਦੀ ਜਗਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਿਧਰ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਹਿਦੇਆਣਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈ ਉਸ ਪਾਸੇ ਖੋਲਿਆਂ ਵੱਲ ਕਿੰਗਰਾ ਗੋਤ ਦੇ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।ਇੱਕ ਬਸਤੀ ਹਠੂਰ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਸੀ। ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਕੁੱਸੇ ਦੇ ਰਾਹ ਵੱਲ ਥੇਹ ’ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਘਣੀਏ ਕੀ ਥੇਹ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।ਇਹ ਬਾਬੇ ਕੇ ਅਗਵਾੜ ਦੇ ਲੋਕ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਾਮਕਰਨ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਧਾਰਨਾ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਥੇ ਆਏ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਥੇ ਕਾਫ਼ੀ ਜੰਗਲ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਗਏ।ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾਫ਼ੀ ਦੇਰ ਪ੍ਰਵਚਨ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਤਕਲੀਫ ਤਾਂ ਨਹੀਂ? ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੁੱਟਾਂ ਖੋਹਾਂ ਆਮ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਸਨ। ਸੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਵੇਲੇ ਕੁਵੇਲੇ [[ਮੁਸਲਮਾਨ]] ਧਾੜਵੀ ਸਾਨੂੰ ਲੁੱਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੱਚੇ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਅਜਿਹਾ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਏਨੇ ਪਾਸੇ ਖਿੱਲਰ ਕੇ ਕਿਉਂ ਬੈਠੇ ਹੋ ? ਇੱਕ ਥਾਂ ਇਕੱਠੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ? ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪਿੰਡ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਘਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ? ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਬਣਾ ਕੇ ਬੈਠ ਭਾਵ ਵਸ ਜਾਵੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇੱਕ ਥਾਂ ਵਸੇਬਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਤੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਚਕਰ ਪੈ ਗਿਆ।

ਕੁੱਝ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਰਾਏਕੋਟ ਪਰਗਣੇ ਦੇ ਮਾਲਕ ਰਾਏਕੱਲਾ ਦੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਕਲ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਜਪੂਤ ਵੀ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵਸਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਚੌਥੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚੋਂ ਤੁਲਸੀ ਨਾਮੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਰਾਏਕੋਟ ਦਾ ਉਹ ਪਰਗਣਾ ਮਿਲਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੇਖ ਚੱਕੂ ਨਾਮ ਦਾ ਪਰਗਣਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮੁਕਲ ਦੀ ਚੌਦਵੀਂ ਵੰਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਰਾਏ ਕੱਲ੍ਹਾ ਅਜ਼ੀਜ਼ਉੱਲਾ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਗੰਗਾ ਸਾਗਰ ਬਖਸ਼ਿਆ। ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਪਰੋਕਤ ਸ਼ੇਖ ਚੱਕੂ ਦੇ ਨਾਮ ਵਿਚਲੇ ਚੱਕੂ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਹੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਚਕਰ ਪਿਆ ਹੈ।

==ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ==
ਪਿੰਡ ਚਕਰ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਖਾਸ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਬੁਲੰਦ ਸੱਤ ਮੰਜ਼ਲੀ ਇਮਾਰਤ ਤੇ ਲਗਭਗ ਓਨਾ ਹੀ ਉੱਚਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸ਼ਾਨ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗੱਲ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪਿੰਡ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ]] ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਵਿਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਧੁਰ ਡੂੰਘੀ ਏਕਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਗਵਾਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੀ ਹੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਸੀਤ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਵਕਤ ਦੇ ਨਾਲ ਮਸੀਤ ਦੀ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੀ ਬਚੀ ਹੈ ਪਰ ਕਬਰਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਹਿਫ਼ਾਜਤ ਨਾਲ ਸਾਂਭ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦਿਨ-ਤਿਉਹਾਰ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਾਰੇ ਰਲ ਕੇ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ ਕਿ ਕਾਰਨ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ ਇਹ ਪਿੰਡ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਇਹ ਚਕਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸੀਵਰੇਜ, ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਮਾਡਲ ਤੇ ਮਾਡਰਨ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ ਖਾਸਕਰ ਬਾਕਸਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਕਾਰਨ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 2 - 3 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਹੀ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ |

==ਹਵਾਲਾ==
==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

==ਬਾਹਰੀ ਪੰਨੇ ==
{{ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲਾ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>7cn5gdpr2yjq5076xtyo8e0vasc5bnv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>842705</id>
      <parentid>842704</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T15:46:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>3793</id>
      </contributor>
      <origin>842705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16229" sha1="q7cvcjqye2g4bts3zuysyc2jggt0c1h" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = ਚਕਰ
| native_name             = 
| native_name_lang        = ਪੰਜਾਬੀ 
| other_name              = 
| nickname                = 
| settlement_type         = ਪਿੰਡ
| image_skyline           = 
| image_alt               = 
| image_caption           = 
| pushpin_map             = India Punjab
| pushpin_label_position  = 
| pushpin_map_alt         = 
| pushpin_map_caption     = ਪੰਜਾਬ,ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ
| latd                    = 30.643
| latm                    = 
| lats                    = 
| latNS                   = N
| longd                   = 75.394
| longm                   = 
| longs                   = 
| longEW                  = E
| subdivision_type        = ਦੇਸ਼
| subdivision_name        = {{flag|ਭਾਰਤ}}
| subdivision_type1       = [[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ|ਰਾਜ]]
| subdivision_name1       = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]]
| subdivision_type2       = [[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
| subdivision_name2       = [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
| subdivision_type3       = [[ਤਹਿਸੀਲ]]
| subdivision_name3       = ਜਗਰਾਵਾਂ
| established_title       = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date        = 
| founder                 = 
| named_for               = 
| government_type         = 
| governing_body          = 
| unit_pref               = Metric
| area_footnotes          = 
| area_rank               = 
| area_total_km2          = 
| elevation_footnotes     = 
| elevation_m             = 233
| population_total        = 10000
| population_as_of        = 2010
| population_rank         = 
| population_density_km2  = auto
| population_demonym      = 
| population_footnotes    = 
| demographics_type1      = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
| demographics1_title1    = ਅਧਿਕਾਰਿਤ
| demographics1_info1     = [[ਗੁਰਮੁਖੀ|ਪੰਜਾਬੀ (ਗੁਰਮੁਖੀ)]]
| demographics1_title2    = ਖੇਤਰੀ
| demographics1_info2     = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]
| timezone1               = ਆਈਐਸਟੀ 
| utc_offset1             = +5:30
| postal_code_type        = ਪਿਨ 
| postal_code             = 142035
| registration_plate      = 
| blank1_name_sec1        = ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ 
| blank1_info_sec1        = [[ਜਗਰਾਓਂ]]
| website                 = www.chakarsports.org
| footnotes               = 
}}
''ਚਕਰ''', ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਬਲਾਕ/ਤਹਿਸੀਲ ਜਗਰਾਓਂ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ: ਲੁਧਿਆਣਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪਿੰਡ ਹੈ।&lt;ref&gt;http://www.pbplanning.gov.in/districts/Jagron.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ti&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.tribuneindia.com/2009/20091201/ldh1.htm | title=Sarpanch suspended for fake caste certificate | work=News in English | date=December 1, 2009 | agency=[[The Tribune]] | accessdate=July 1, 2012 | archive-date=ਅਗਸਤ 19, 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140819090200/http://www.tribuneindia.com/2009/20091201/ldh1.htm | dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hp&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.hunpanjabi.net/company/member-details.aspx?mc=3 | title=ਪ੍ਰਿੰ. ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ | publisher=[http://www.hunpanjabi.net HunPanjabi.net] | accessdate=July 1, 2012 | archive-date=ਅਪ੍ਰੈਲ 14, 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120414114146/http://www.hunpanjabi.net/company/member-details.aspx?mc=3 | dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ofi&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.onefivenine.com/india/villages/Ludhiana/Jagraon/Chakar | title=Chakar, Ludhiana, Punjab | publisher=[http://www.onefivenine.com OneFiveNine.com] | accessdate=July 1, 2012}}&lt;/ref&gt;
[[ਮਾਲਵਾ|ਮਾਲਵੇ]] ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਿੰਡ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੀ ਦੱਖਣੀ ਪੱਛਮੀ ਹੱਦ ਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮਾਰਗ]] ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਚਕਰ ਦੀ ਨਕਸ਼ਾ ਸਥਿਤੀ 30°38'37&quot;N 75°23'48&quot;E ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲ ਤੋਂ ਔਸਤ ਉਚਾਈ 233 ਮੀਟਰ ਹੈ|

==ਇਤਿਹਾਸ==
ਲਗਭਗ 1000 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਤੇ ਕਰੀਬ 11000 ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਇਹ ਪਿੰਡ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਅਤੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਪਿੰਡ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਜੇ ਵੀ ਇਸਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਮਾਲ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਕਪੂਰਥਲੇ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਪਿੰਡ ਚਕਰ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਆਸੇ ਪਾਸੇ 4-5 ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪੁਰਾਣੇ ਥੇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹਾਮੀ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ [[Jassa Singh Ahluwalia|ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ]] ਨੇ 7 ਬੁਰਜ਼ਾਂ ਵਾਲਾ ਕੱਚਾ ਕਿਲਾ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।ਇਸ ਦੇ ਥੱਲੇ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਬਹੀਨ (ਨਾਲਾ) ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਗੰਦੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਸੀ।

ਬਹੀਨ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਕੰਧ ਸੀ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਇਸ ਕੰਧ ਨੂੰ ਭੰਨੇਗਾ, ਉਹ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇੱਕ ਸਾਧੂ ਨੇ ਇਸ ਅੰਧ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੌਖ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਕੰਧ ਭੰਨੀ। ਇਹ ਬੁਰਜ਼ ਸੰਨ 1947 ਤੱਕ ਸਹੀ ਸਲਾਮਤ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੋ ਬੁਰਜ ਤਾਂ 1960 ਤੱਕ ਸਲਾਮਤ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਜੋ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦਾ ਪੋਤਰਾ ਸੀ, [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨਾਲ ਕੁੱਝ ਮਨ ਮੁਟਾਵ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਜਦੋਂ ਜਗਰਾਉਂ ਵਿਖੇ ਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੇ ਇਸ ਕਿਲੇ ਦਾ ਪੱਕਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪਾਤਰ ਨਗਾਹੀਆ ਸਿੰਘ ਕਿੰਗਰਾ ਨੂੰ ਇਸ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਵਸਇਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਥੇਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਲੋਕ ਇਸ ਕਿਲੇ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਸ ਗਏ।ਕਿਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੇਵਲ ਕਿੰਗਰਾ ਗੋਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੋਹਤਰਾ ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ਜੈਦ ਪਿੰਡ 'ਪੱਤੋ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ' ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ। ਸਿੱਧੂ ਗੋਤ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਲੇ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਪਏ ਹੋਏ ਥੇਹ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਕਿਲੇ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਸ ਗਏ ਅਤੇ ਸੰਧੂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਰਲਵੇਂ ਮਿਲਵੇਂ ਲੋਕ ਵਸ ਗਏ।ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਚਾਰ ਅਗਵਾੜ ਬਣੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੱਤੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਲਾ, ਸੰਧੂ, ਬੇਹਣ ਅਤੇ ਬਾਬੇ ਕੀ।
&lt;ref name=&quot;ck&quot;&gt;{{cite news | url=http://chakarindia.com | title=Chakar, Punjab, India | work=Website of CHAKAR | 4= | date=January 12, 2011 | agency=[http://chakarindia.com ਪਿੰਡ ਚਕਰ ਬਾਰੇ ] | accessdate=July 05, 2012 | archive-date=ਅਗਸਤ 14, 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120814102603/http://www.chakarindia.com/ | dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

===ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮਕਰਨ===
*ਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮੁੱਖ ਆਬਾਦੀ ਕਿਲੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਘੋੜਸਵਾਰ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਕੁੱਝ ਸਿਪਾਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੁੱਝ ਆਬਾਦੀ ਲੋਪੋ ਵਾਲੇ ਰਾਹ ਤੇ ਵੀ ਵਸੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੰਧੂ ਗੋਤ ਦੇ ਲੋਕ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਟ ‘ਬਾਬਾ ਕਾਲਾ ਮਹਿਰ’ ਦੀ ਜਗਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਿਧਰ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਹਿਦੇਆਣਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈ ਉਸ ਪਾਸੇ ਖੋਲਿਆਂ ਵੱਲ ਕਿੰਗਰਾ ਗੋਤ ਦੇ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।ਇੱਕ ਬਸਤੀ ਹਠੂਰ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਸੀ। ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਕੁੱਸੇ ਦੇ ਰਾਹ ਵੱਲ ਥੇਹ ’ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਘਣੀਏ ਕੀ ਥੇਹ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।ਇਹ ਬਾਬੇ ਕੇ ਅਗਵਾੜ ਦੇ ਲੋਕ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਾਮਕਰਨ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਧਾਰਨਾ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਥੇ ਆਏ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਥੇ ਕਾਫ਼ੀ ਜੰਗਲ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਗਏ।ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾਫ਼ੀ ਦੇਰ ਪ੍ਰਵਚਨ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਤਕਲੀਫ ਤਾਂ ਨਹੀਂ? ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੁੱਟਾਂ ਖੋਹਾਂ ਆਮ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਸਨ। ਸੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਵੇਲੇ ਕੁਵੇਲੇ [[ਮੁਸਲਮਾਨ]] ਧਾੜਵੀ ਸਾਨੂੰ ਲੁੱਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੱਚੇ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਅਜਿਹਾ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਏਨੇ ਪਾਸੇ ਖਿੱਲਰ ਕੇ ਕਿਉਂ ਬੈਠੇ ਹੋ ? ਇੱਕ ਥਾਂ ਇਕੱਠੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ? ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪਿੰਡ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਘਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ? ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਬਣਾ ਕੇ ਬੈਠ ਭਾਵ ਵਸ ਜਾਵੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇੱਕ ਥਾਂ ਵਸੇਬਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਤੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਚਕਰ ਪੈ ਗਿਆ।

ਕੁੱਝ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਰਾਏਕੋਟ ਪਰਗਣੇ ਦੇ ਮਾਲਕ ਰਾਏਕੱਲਾ ਦੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਕਲ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਜਪੂਤ ਵੀ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵਸਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਚੌਥੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚੋਂ ਤੁਲਸੀ ਨਾਮੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਰਾਏਕੋਟ ਦਾ ਉਹ ਪਰਗਣਾ ਮਿਲਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੇਖ ਚੱਕੂ ਨਾਮ ਦਾ ਪਰਗਣਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮੁਕਲ ਦੀ ਚੌਦਵੀਂ ਵੰਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਰਾਏ ਕੱਲ੍ਹਾ ਅਜ਼ੀਜ਼ਉੱਲਾ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਗੰਗਾ ਸਾਗਰ ਬਖਸ਼ਿਆ। ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਪਰੋਕਤ ਸ਼ੇਖ ਚੱਕੂ ਦੇ ਨਾਮ ਵਿਚਲੇ ਚੱਕੂ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਹੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਚਕਰ ਪਿਆ ਹੈ।

==ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ==
ਪਿੰਡ ਚਕਰ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਖਾਸ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਬੁਲੰਦ ਸੱਤ ਮੰਜ਼ਲੀ ਇਮਾਰਤ ਤੇ ਲਗਭਗ ਓਨਾ ਹੀ ਉੱਚਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸ਼ਾਨ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗੱਲ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪਿੰਡ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ]] ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਵਿਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਧੁਰ ਡੂੰਘੀ ਏਕਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਗਵਾਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੀ ਹੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਸੀਤ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਵਕਤ ਦੇ ਨਾਲ ਮਸੀਤ ਦੀ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੀ ਬਚੀ ਹੈ ਪਰ ਕਬਰਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਹਿਫ਼ਾਜਤ ਨਾਲ ਸਾਂਭ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦਿਨ-ਤਿਉਹਾਰ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਾਰੇ ਰਲ ਕੇ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ ਕਿ ਕਾਰਨ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ ਇਹ ਪਿੰਡ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਇਹ ਚਕਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸੀਵਰੇਜ, ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਮਾਡਲ ਤੇ ਮਾਡਰਨ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ ਖਾਸਕਰ ਬਾਕਸਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਕਾਰਨ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 2 - 3 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਹੀ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ |

==ਹਵਾਲਾ==
==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

==ਬਾਹਰੀ ਪੰਨੇ ==
{{ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲਾ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>q7cvcjqye2g4bts3zuysyc2jggt0c1h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>842706</id>
      <parentid>842705</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T15:50:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>3793</id>
      </contributor>
      <origin>842706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16208" sha1="h07p8v8f68190a6prklof61t367zlaj" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = ਚਕਰ
| native_name             = 
| native_name_lang        = ਪੰਜਾਬੀ 
| other_name              = 
| nickname                = 
| settlement_type         = ਪਿੰਡ
| image_skyline           = 
| image_alt               = 
| image_caption           = 
| pushpin_map             = India# Punjab
| pushpin_label_position  = 
| pushpin_map_alt         = 
| pushpin_map_caption     = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ
| latd                    = 30.643
| latm                    = 
| lats                    = 
| latNS                   = N
| longd                   = 75.394
| longm                   = 
| longs                   = 
| longEW                  = E
| subdivision_type        = ਦੇਸ਼
| subdivision_name        = {{flag|ਭਾਰਤ}}
| subdivision_type1       = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ|ਰਾਜ]]
| subdivision_name1       = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]]
| subdivision_type2       = [[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
| subdivision_name2       = [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
| subdivision_type3       = [[ਤਹਿਸੀਲ]]
| subdivision_name3       = ਜਗਰਾਵਾਂ
| established_title       = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date        = 
| founder                 = 
| named_for               = 
| government_type         = 
| governing_body          = 
| unit_pref               = Metric
| area_footnotes          = 
| area_rank               = 
| area_total_km2          = 
| elevation_footnotes     = 
| elevation_m             = 233
| population_total        = 10000
| population_as_of        = 2010
| population_rank         = 
| population_density_km2  = auto
| population_demonym      = 
| population_footnotes    = 
| demographics_type1      = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
| demographics1_title1    = ਅਧਿਕਾਰਿਤ
| demographics1_info1     = [[ਗੁਰਮੁਖੀ|ਪੰਜਾਬੀ (ਗੁਰਮੁਖੀ)]]
| demographics1_title2    = ਖੇਤਰੀ
| demographics1_info2     = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]
| timezone1               = ਆਈਐਸਟੀ 
| utc_offset1             = +5:30
| postal_code_type        = ਪਿਨ 
| postal_code             = 142035
| registration_plate      = 
| blank1_name_sec1        = ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ 
| blank1_info_sec1        = [[ਜਗਰਾਓਂ]]
| website                 = www.chakarsports.org
| footnotes               = 
}}
''ਚਕਰ''', ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਬਲਾਕ/ਤਹਿਸੀਲ ਜਗਰਾਓਂ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ: ਲੁਧਿਆਣਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪਿੰਡ ਹੈ।&lt;ref&gt;http://www.pbplanning.gov.in/districts/Jagron.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ti&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.tribuneindia.com/2009/20091201/ldh1.htm | title=Sarpanch suspended for fake caste certificate | work=News in English | date=December 1, 2009 | agency=[[The Tribune]] | accessdate=July 1, 2012 | archive-date=ਅਗਸਤ 19, 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140819090200/http://www.tribuneindia.com/2009/20091201/ldh1.htm | dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hp&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.hunpanjabi.net/company/member-details.aspx?mc=3 | title=ਪ੍ਰਿੰ. ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ | publisher=[http://www.hunpanjabi.net HunPanjabi.net] | accessdate=July 1, 2012 | archive-date=ਅਪ੍ਰੈਲ 14, 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120414114146/http://www.hunpanjabi.net/company/member-details.aspx?mc=3 | dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ofi&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.onefivenine.com/india/villages/Ludhiana/Jagraon/Chakar | title=Chakar, Ludhiana, Punjab | publisher=[http://www.onefivenine.com OneFiveNine.com] | accessdate=July 1, 2012}}&lt;/ref&gt;
[[ਮਾਲਵਾ|ਮਾਲਵੇ]] ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਿੰਡ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੀ ਦੱਖਣੀ ਪੱਛਮੀ ਹੱਦ ਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮਾਰਗ]] ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਚਕਰ ਦੀ ਨਕਸ਼ਾ ਸਥਿਤੀ 30°38'37&quot;N 75°23'48&quot;E ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲ ਤੋਂ ਔਸਤ ਉਚਾਈ 233 ਮੀਟਰ ਹੈ|

==ਇਤਿਹਾਸ==
ਲਗਭਗ 1000 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਤੇ ਕਰੀਬ 11000 ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਇਹ ਪਿੰਡ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਅਤੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਪਿੰਡ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਜੇ ਵੀ ਇਸਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਮਾਲ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਕਪੂਰਥਲੇ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਪਿੰਡ ਚਕਰ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਆਸੇ ਪਾਸੇ 4-5 ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪੁਰਾਣੇ ਥੇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹਾਮੀ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ [[Jassa Singh Ahluwalia|ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ]] ਨੇ 7 ਬੁਰਜ਼ਾਂ ਵਾਲਾ ਕੱਚਾ ਕਿਲਾ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।ਇਸ ਦੇ ਥੱਲੇ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਬਹੀਨ (ਨਾਲਾ) ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਗੰਦੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਸੀ।

ਬਹੀਨ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਕੰਧ ਸੀ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਇਸ ਕੰਧ ਨੂੰ ਭੰਨੇਗਾ, ਉਹ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇੱਕ ਸਾਧੂ ਨੇ ਇਸ ਅੰਧ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੌਖ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਕੰਧ ਭੰਨੀ। ਇਹ ਬੁਰਜ਼ ਸੰਨ 1947 ਤੱਕ ਸਹੀ ਸਲਾਮਤ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੋ ਬੁਰਜ ਤਾਂ 1960 ਤੱਕ ਸਲਾਮਤ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਜੋ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦਾ ਪੋਤਰਾ ਸੀ, [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨਾਲ ਕੁੱਝ ਮਨ ਮੁਟਾਵ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਜਦੋਂ ਜਗਰਾਉਂ ਵਿਖੇ ਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੇ ਇਸ ਕਿਲੇ ਦਾ ਪੱਕਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪਾਤਰ ਨਗਾਹੀਆ ਸਿੰਘ ਕਿੰਗਰਾ ਨੂੰ ਇਸ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਵਸਇਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਥੇਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਲੋਕ ਇਸ ਕਿਲੇ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਸ ਗਏ।ਕਿਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੇਵਲ ਕਿੰਗਰਾ ਗੋਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੋਹਤਰਾ ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ਜੈਦ ਪਿੰਡ 'ਪੱਤੋ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ' ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ। ਸਿੱਧੂ ਗੋਤ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਲੇ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਪਏ ਹੋਏ ਥੇਹ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਕਿਲੇ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਸ ਗਏ ਅਤੇ ਸੰਧੂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਰਲਵੇਂ ਮਿਲਵੇਂ ਲੋਕ ਵਸ ਗਏ।ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਚਾਰ ਅਗਵਾੜ ਬਣੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੱਤੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਲਾ, ਸੰਧੂ, ਬੇਹਣ ਅਤੇ ਬਾਬੇ ਕੀ।
&lt;ref name=&quot;ck&quot;&gt;{{cite news | url=http://chakarindia.com | title=Chakar, Punjab, India | work=Website of CHAKAR | 4= | date=January 12, 2011 | agency=[http://chakarindia.com ਪਿੰਡ ਚਕਰ ਬਾਰੇ ] | accessdate=July 05, 2012 | archive-date=ਅਗਸਤ 14, 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120814102603/http://www.chakarindia.com/ | dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

===ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮਕਰਨ===
*ਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮੁੱਖ ਆਬਾਦੀ ਕਿਲੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਘੋੜਸਵਾਰ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਕੁੱਝ ਸਿਪਾਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੁੱਝ ਆਬਾਦੀ ਲੋਪੋ ਵਾਲੇ ਰਾਹ ਤੇ ਵੀ ਵਸੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੰਧੂ ਗੋਤ ਦੇ ਲੋਕ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਟ ‘ਬਾਬਾ ਕਾਲਾ ਮਹਿਰ’ ਦੀ ਜਗਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਿਧਰ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਹਿਦੇਆਣਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈ ਉਸ ਪਾਸੇ ਖੋਲਿਆਂ ਵੱਲ ਕਿੰਗਰਾ ਗੋਤ ਦੇ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।ਇੱਕ ਬਸਤੀ ਹਠੂਰ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਸੀ। ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਕੁੱਸੇ ਦੇ ਰਾਹ ਵੱਲ ਥੇਹ ’ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਘਣੀਏ ਕੀ ਥੇਹ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।ਇਹ ਬਾਬੇ ਕੇ ਅਗਵਾੜ ਦੇ ਲੋਕ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਾਮਕਰਨ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਧਾਰਨਾ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਥੇ ਆਏ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਥੇ ਕਾਫ਼ੀ ਜੰਗਲ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਗਏ।ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾਫ਼ੀ ਦੇਰ ਪ੍ਰਵਚਨ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਤਕਲੀਫ ਤਾਂ ਨਹੀਂ? ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੁੱਟਾਂ ਖੋਹਾਂ ਆਮ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਸਨ। ਸੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਵੇਲੇ ਕੁਵੇਲੇ [[ਮੁਸਲਮਾਨ]] ਧਾੜਵੀ ਸਾਨੂੰ ਲੁੱਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੱਚੇ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਅਜਿਹਾ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਏਨੇ ਪਾਸੇ ਖਿੱਲਰ ਕੇ ਕਿਉਂ ਬੈਠੇ ਹੋ ? ਇੱਕ ਥਾਂ ਇਕੱਠੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ? ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪਿੰਡ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਘਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ? ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਬਣਾ ਕੇ ਬੈਠ ਭਾਵ ਵਸ ਜਾਵੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇੱਕ ਥਾਂ ਵਸੇਬਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਤੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਚਕਰ ਪੈ ਗਿਆ।

ਕੁੱਝ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਰਾਏਕੋਟ ਪਰਗਣੇ ਦੇ ਮਾਲਕ ਰਾਏਕੱਲਾ ਦੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਕਲ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਜਪੂਤ ਵੀ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵਸਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਚੌਥੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚੋਂ ਤੁਲਸੀ ਨਾਮੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਰਾਏਕੋਟ ਦਾ ਉਹ ਪਰਗਣਾ ਮਿਲਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੇਖ ਚੱਕੂ ਨਾਮ ਦਾ ਪਰਗਣਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮੁਕਲ ਦੀ ਚੌਦਵੀਂ ਵੰਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਰਾਏ ਕੱਲ੍ਹਾ ਅਜ਼ੀਜ਼ਉੱਲਾ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਗੰਗਾ ਸਾਗਰ ਬਖਸ਼ਿਆ। ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਪਰੋਕਤ ਸ਼ੇਖ ਚੱਕੂ ਦੇ ਨਾਮ ਵਿਚਲੇ ਚੱਕੂ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਹੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਚਕਰ ਪਿਆ ਹੈ।

==ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ==
ਪਿੰਡ ਚਕਰ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਖਾਸ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਬੁਲੰਦ ਸੱਤ ਮੰਜ਼ਲੀ ਇਮਾਰਤ ਤੇ ਲਗਭਗ ਓਨਾ ਹੀ ਉੱਚਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸ਼ਾਨ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗੱਲ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪਿੰਡ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ]] ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਵਿਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਧੁਰ ਡੂੰਘੀ ਏਕਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਗਵਾਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੀ ਹੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਸੀਤ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਵਕਤ ਦੇ ਨਾਲ ਮਸੀਤ ਦੀ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੀ ਬਚੀ ਹੈ ਪਰ ਕਬਰਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਹਿਫ਼ਾਜਤ ਨਾਲ ਸਾਂਭ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦਿਨ-ਤਿਉਹਾਰ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਾਰੇ ਰਲ ਕੇ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ ਕਿ ਕਾਰਨ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ ਇਹ ਪਿੰਡ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਇਹ ਚਕਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸੀਵਰੇਜ, ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਮਾਡਲ ਤੇ ਮਾਡਰਨ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ ਖਾਸਕਰ ਬਾਕਸਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਕਾਰਨ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 2 - 3 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਹੀ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ |

==ਹਵਾਲਾ==
==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

==ਬਾਹਰੀ ਪੰਨੇ ==
{{ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲਾ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>h07p8v8f68190a6prklof61t367zlaj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>842707</id>
      <parentid>842706</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T15:53:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>3793</id>
      </contributor>
      <origin>842707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16236" sha1="7mfa5bzf3qt2usrrc6vmrgitkiez5uk" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = ਚਕਰ
| native_name             = 
| native_name_lang        = ਪੰਜਾਬੀ 
| other_name              = 
| nickname                = 
| settlement_type         = ਪਿੰਡ
| image_skyline           = 
| image_alt               = 
| image_caption           = 
| pushpin_map             = India# Punjab
| pushpin_label_position  = 
| pushpin_map_alt         = 
| pushpin_map_caption     = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ
| latd                    = [[30.643]]
| latm                    = 
| lats                    = 
| latNS                   = [[N]]
| longd                   = [[75.394]]
| longm                   = 
| longs                   = 
| longEW                  = [[E]]
| subdivision_type        = [[ਦੇਸ਼]]
| subdivision_name        = {{flag|ਭਾਰਤ}}
| subdivision_type1       = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ|ਰਾਜ]]
| subdivision_name1       = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]]
| subdivision_type2       = [[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
| subdivision_name2       = [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
| subdivision_type3       = [[ਤਹਿਸੀਲ]]
| subdivision_name3       = [[ਜਗਰਾਵਾਂ]]
| established_title       = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date        = 
| founder                 = 
| named_for               = 
| government_type         = 
| governing_body          = 
| unit_pref               = Metric
| area_footnotes          = 
| area_rank               = 
| area_total_km2          = 
| elevation_footnotes     = 
| elevation_m             = 233
| population_total        = 10000
| population_as_of        = 2010
| population_rank         = 
| population_density_km2  = [[auto]]
| population_demonym      = 
| population_footnotes    = 
| demographics_type1      = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
| demographics1_title1    = ਅਧਿਕਾਰਿਤ
| demographics1_info1     = [[ਗੁਰਮੁਖੀ|ਪੰਜਾਬੀ (ਗੁਰਮੁਖੀ)]]
| demographics1_title2    = ਖੇਤਰੀ
| demographics1_info2     = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]
| timezone1               = ਆਈਐਸਟੀ 
| utc_offset1             = +5:30
| postal_code_type        = ਪਿਨ 
| postal_code             = 142035
| registration_plate      = 
| blank1_name_sec1        = ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ 
| blank1_info_sec1        = [[ਜਗਰਾਓਂ]]
| website                 = www.chakarsports.org
| footnotes               = 
}}
''ਚਕਰ''', ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਬਲਾਕ/ਤਹਿਸੀਲ ਜਗਰਾਓਂ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ: ਲੁਧਿਆਣਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪਿੰਡ ਹੈ।&lt;ref&gt;http://www.pbplanning.gov.in/districts/Jagron.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ti&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.tribuneindia.com/2009/20091201/ldh1.htm | title=Sarpanch suspended for fake caste certificate | work=News in English | date=December 1, 2009 | agency=[[The Tribune]] | accessdate=July 1, 2012 | archive-date=ਅਗਸਤ 19, 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140819090200/http://www.tribuneindia.com/2009/20091201/ldh1.htm | dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hp&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.hunpanjabi.net/company/member-details.aspx?mc=3 | title=ਪ੍ਰਿੰ. ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ | publisher=[http://www.hunpanjabi.net HunPanjabi.net] | accessdate=July 1, 2012 | archive-date=ਅਪ੍ਰੈਲ 14, 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120414114146/http://www.hunpanjabi.net/company/member-details.aspx?mc=3 | dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ofi&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.onefivenine.com/india/villages/Ludhiana/Jagraon/Chakar | title=Chakar, Ludhiana, Punjab | publisher=[http://www.onefivenine.com OneFiveNine.com] | accessdate=July 1, 2012}}&lt;/ref&gt;
[[ਮਾਲਵਾ|ਮਾਲਵੇ]] ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਿੰਡ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੀ ਦੱਖਣੀ ਪੱਛਮੀ ਹੱਦ ਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮਾਰਗ]] ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਚਕਰ ਦੀ ਨਕਸ਼ਾ ਸਥਿਤੀ 30°38'37&quot;N 75°23'48&quot;E ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲ ਤੋਂ ਔਸਤ ਉਚਾਈ 233 ਮੀਟਰ ਹੈ|

==ਇਤਿਹਾਸ==
ਲਗਭਗ 1000 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਤੇ ਕਰੀਬ 11000 ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਇਹ ਪਿੰਡ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਅਤੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਪਿੰਡ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਜੇ ਵੀ ਇਸਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਮਾਲ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਕਪੂਰਥਲੇ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਪਿੰਡ ਚਕਰ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਆਸੇ ਪਾਸੇ 4-5 ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪੁਰਾਣੇ ਥੇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹਾਮੀ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ [[Jassa Singh Ahluwalia|ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ]] ਨੇ 7 ਬੁਰਜ਼ਾਂ ਵਾਲਾ ਕੱਚਾ ਕਿਲਾ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।ਇਸ ਦੇ ਥੱਲੇ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਬਹੀਨ (ਨਾਲਾ) ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਗੰਦੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਸੀ।

ਬਹੀਨ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਕੰਧ ਸੀ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਇਸ ਕੰਧ ਨੂੰ ਭੰਨੇਗਾ, ਉਹ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇੱਕ ਸਾਧੂ ਨੇ ਇਸ ਅੰਧ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੌਖ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਕੰਧ ਭੰਨੀ। ਇਹ ਬੁਰਜ਼ ਸੰਨ 1947 ਤੱਕ ਸਹੀ ਸਲਾਮਤ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੋ ਬੁਰਜ ਤਾਂ 1960 ਤੱਕ ਸਲਾਮਤ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਜੋ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦਾ ਪੋਤਰਾ ਸੀ, [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨਾਲ ਕੁੱਝ ਮਨ ਮੁਟਾਵ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਜਦੋਂ ਜਗਰਾਉਂ ਵਿਖੇ ਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੇ ਇਸ ਕਿਲੇ ਦਾ ਪੱਕਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪਾਤਰ ਨਗਾਹੀਆ ਸਿੰਘ ਕਿੰਗਰਾ ਨੂੰ ਇਸ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਵਸਇਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਥੇਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਲੋਕ ਇਸ ਕਿਲੇ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਸ ਗਏ।ਕਿਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੇਵਲ ਕਿੰਗਰਾ ਗੋਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੋਹਤਰਾ ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ਜੈਦ ਪਿੰਡ 'ਪੱਤੋ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ' ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ। ਸਿੱਧੂ ਗੋਤ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਲੇ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਪਏ ਹੋਏ ਥੇਹ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਕਿਲੇ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਸ ਗਏ ਅਤੇ ਸੰਧੂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਰਲਵੇਂ ਮਿਲਵੇਂ ਲੋਕ ਵਸ ਗਏ।ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਚਾਰ ਅਗਵਾੜ ਬਣੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੱਤੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਲਾ, ਸੰਧੂ, ਬੇਹਣ ਅਤੇ ਬਾਬੇ ਕੀ।
&lt;ref name=&quot;ck&quot;&gt;{{cite news | url=http://chakarindia.com | title=Chakar, Punjab, India | work=Website of CHAKAR | 4= | date=January 12, 2011 | agency=[http://chakarindia.com ਪਿੰਡ ਚਕਰ ਬਾਰੇ ] | accessdate=July 05, 2012 | archive-date=ਅਗਸਤ 14, 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120814102603/http://www.chakarindia.com/ | dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

===ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮਕਰਨ===
*ਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮੁੱਖ ਆਬਾਦੀ ਕਿਲੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਘੋੜਸਵਾਰ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਕੁੱਝ ਸਿਪਾਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੁੱਝ ਆਬਾਦੀ ਲੋਪੋ ਵਾਲੇ ਰਾਹ ਤੇ ਵੀ ਵਸੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੰਧੂ ਗੋਤ ਦੇ ਲੋਕ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਟ ‘ਬਾਬਾ ਕਾਲਾ ਮਹਿਰ’ ਦੀ ਜਗਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਿਧਰ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਹਿਦੇਆਣਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈ ਉਸ ਪਾਸੇ ਖੋਲਿਆਂ ਵੱਲ ਕਿੰਗਰਾ ਗੋਤ ਦੇ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।ਇੱਕ ਬਸਤੀ ਹਠੂਰ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਸੀ। ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਕੁੱਸੇ ਦੇ ਰਾਹ ਵੱਲ ਥੇਹ ’ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਘਣੀਏ ਕੀ ਥੇਹ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।ਇਹ ਬਾਬੇ ਕੇ ਅਗਵਾੜ ਦੇ ਲੋਕ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਾਮਕਰਨ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਧਾਰਨਾ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਥੇ ਆਏ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਥੇ ਕਾਫ਼ੀ ਜੰਗਲ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਗਏ।ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾਫ਼ੀ ਦੇਰ ਪ੍ਰਵਚਨ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਤਕਲੀਫ ਤਾਂ ਨਹੀਂ? ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੁੱਟਾਂ ਖੋਹਾਂ ਆਮ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਸਨ। ਸੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਵੇਲੇ ਕੁਵੇਲੇ [[ਮੁਸਲਮਾਨ]] ਧਾੜਵੀ ਸਾਨੂੰ ਲੁੱਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੱਚੇ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਅਜਿਹਾ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਏਨੇ ਪਾਸੇ ਖਿੱਲਰ ਕੇ ਕਿਉਂ ਬੈਠੇ ਹੋ ? ਇੱਕ ਥਾਂ ਇਕੱਠੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ? ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪਿੰਡ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਘਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ? ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਬਣਾ ਕੇ ਬੈਠ ਭਾਵ ਵਸ ਜਾਵੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇੱਕ ਥਾਂ ਵਸੇਬਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਤੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਚਕਰ ਪੈ ਗਿਆ।

ਕੁੱਝ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਰਾਏਕੋਟ ਪਰਗਣੇ ਦੇ ਮਾਲਕ ਰਾਏਕੱਲਾ ਦੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਕਲ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਜਪੂਤ ਵੀ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵਸਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਚੌਥੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚੋਂ ਤੁਲਸੀ ਨਾਮੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਰਾਏਕੋਟ ਦਾ ਉਹ ਪਰਗਣਾ ਮਿਲਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੇਖ ਚੱਕੂ ਨਾਮ ਦਾ ਪਰਗਣਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮੁਕਲ ਦੀ ਚੌਦਵੀਂ ਵੰਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਰਾਏ ਕੱਲ੍ਹਾ ਅਜ਼ੀਜ਼ਉੱਲਾ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਗੰਗਾ ਸਾਗਰ ਬਖਸ਼ਿਆ। ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਪਰੋਕਤ ਸ਼ੇਖ ਚੱਕੂ ਦੇ ਨਾਮ ਵਿਚਲੇ ਚੱਕੂ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਹੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਚਕਰ ਪਿਆ ਹੈ।

==ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ==
ਪਿੰਡ ਚਕਰ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਖਾਸ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਬੁਲੰਦ ਸੱਤ ਮੰਜ਼ਲੀ ਇਮਾਰਤ ਤੇ ਲਗਭਗ ਓਨਾ ਹੀ ਉੱਚਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸ਼ਾਨ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗੱਲ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪਿੰਡ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ]] ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਵਿਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਧੁਰ ਡੂੰਘੀ ਏਕਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਗਵਾਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੀ ਹੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਸੀਤ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਵਕਤ ਦੇ ਨਾਲ ਮਸੀਤ ਦੀ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੀ ਬਚੀ ਹੈ ਪਰ ਕਬਰਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਹਿਫ਼ਾਜਤ ਨਾਲ ਸਾਂਭ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦਿਨ-ਤਿਉਹਾਰ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਾਰੇ ਰਲ ਕੇ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ ਕਿ ਕਾਰਨ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ ਇਹ ਪਿੰਡ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਇਹ ਚਕਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸੀਵਰੇਜ, ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਮਾਡਲ ਤੇ ਮਾਡਰਨ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ ਖਾਸਕਰ ਬਾਕਸਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਕਾਰਨ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 2 - 3 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਹੀ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ |

==ਹਵਾਲਾ==
==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

==ਬਾਹਰੀ ਪੰਨੇ ==
{{ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲਾ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>7mfa5bzf3qt2usrrc6vmrgitkiez5uk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>842708</id>
      <parentid>842707</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T15:57:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>3793</id>
      </contributor>
      <origin>842708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16302" sha1="7l64a5jixuts9d4co5mleqt8i61laqt" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = ਚਕਰ
| native_name             = 
| native_name_lang        = ਪੰਜਾਬੀ 
| other_name              = 
| nickname                = 
| settlement_type         = ਪਿੰਡ
| image_skyline           = 
| image_alt               = 
| image_caption           = 
| pushpin_map             = India# Punjab
| pushpin_label_position  = 
| pushpin_map_alt         = 
| pushpin_map_caption     = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ
| coordinates        = {{coord|30.643|N|75.394|E|display=inline}}
| latd                    = [[30.643]]
| latm                    = 
| lats                    = 
| latNS                   = [[N]]
| longd                   = [[75.394]]
| longm                   = 
| longs                   = 
| longEW                  = [[E]]
| subdivision_type        = [[ਦੇਸ਼]]
| subdivision_name        = {{flag|ਭਾਰਤ}}
| subdivision_type1       = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ|ਰਾਜ]]
| subdivision_name1       = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]]
| subdivision_type2       = [[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
| subdivision_name2       = [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
| subdivision_type3       = [[ਤਹਿਸੀਲ]]
| subdivision_name3       = [[ਜਗਰਾਵਾਂ]]
| established_title       = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date        = 
| founder                 = 
| named_for               = 
| government_type         = 
| governing_body          = 
| unit_pref               = Metric
| area_footnotes          = 
| area_rank               = 
| area_total_km2          = 
| elevation_footnotes     = 
| elevation_m             = 233
| population_total        = 10000
| population_as_of        = 2010
| population_rank         = 
| population_density_km2  = [[auto]]
| population_demonym      = 
| population_footnotes    = 
| demographics_type1      = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
| demographics1_title1    = ਅਧਿਕਾਰਿਤ
| demographics1_info1     = [[ਗੁਰਮੁਖੀ|ਪੰਜਾਬੀ (ਗੁਰਮੁਖੀ)]]
| demographics1_title2    = ਖੇਤਰੀ
| demographics1_info2     = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]
| timezone1               = ਆਈਐਸਟੀ 
| utc_offset1             = +5:30
| postal_code_type        = ਪਿਨ 
| postal_code             = 142035
| registration_plate      = 
| blank1_name_sec1        = ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ 
| blank1_info_sec1        = [[ਜਗਰਾਓਂ]]
| website                 = www.chakarsports.org
| footnotes               = 
}}
''ਚਕਰ''', ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਬਲਾਕ/ਤਹਿਸੀਲ ਜਗਰਾਓਂ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ: ਲੁਧਿਆਣਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪਿੰਡ ਹੈ।&lt;ref&gt;http://www.pbplanning.gov.in/districts/Jagron.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ti&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.tribuneindia.com/2009/20091201/ldh1.htm | title=Sarpanch suspended for fake caste certificate | work=News in English | date=December 1, 2009 | agency=[[The Tribune]] | accessdate=July 1, 2012 | archive-date=ਅਗਸਤ 19, 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140819090200/http://www.tribuneindia.com/2009/20091201/ldh1.htm | dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hp&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.hunpanjabi.net/company/member-details.aspx?mc=3 | title=ਪ੍ਰਿੰ. ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ | publisher=[http://www.hunpanjabi.net HunPanjabi.net] | accessdate=July 1, 2012 | archive-date=ਅਪ੍ਰੈਲ 14, 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120414114146/http://www.hunpanjabi.net/company/member-details.aspx?mc=3 | dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ofi&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.onefivenine.com/india/villages/Ludhiana/Jagraon/Chakar | title=Chakar, Ludhiana, Punjab | publisher=[http://www.onefivenine.com OneFiveNine.com] | accessdate=July 1, 2012}}&lt;/ref&gt;
[[ਮਾਲਵਾ|ਮਾਲਵੇ]] ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਿੰਡ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੀ ਦੱਖਣੀ ਪੱਛਮੀ ਹੱਦ ਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮਾਰਗ]] ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਚਕਰ ਦੀ ਨਕਸ਼ਾ ਸਥਿਤੀ 30°38'37&quot;N 75°23'48&quot;E ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲ ਤੋਂ ਔਸਤ ਉਚਾਈ 233 ਮੀਟਰ ਹੈ|

==ਇਤਿਹਾਸ==
ਲਗਭਗ 1000 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਤੇ ਕਰੀਬ 11000 ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਇਹ ਪਿੰਡ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਅਤੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਪਿੰਡ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਜੇ ਵੀ ਇਸਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਮਾਲ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਕਪੂਰਥਲੇ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਪਿੰਡ ਚਕਰ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਆਸੇ ਪਾਸੇ 4-5 ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪੁਰਾਣੇ ਥੇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹਾਮੀ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ [[Jassa Singh Ahluwalia|ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ]] ਨੇ 7 ਬੁਰਜ਼ਾਂ ਵਾਲਾ ਕੱਚਾ ਕਿਲਾ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।ਇਸ ਦੇ ਥੱਲੇ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਬਹੀਨ (ਨਾਲਾ) ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਗੰਦੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਸੀ।

ਬਹੀਨ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਕੰਧ ਸੀ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਇਸ ਕੰਧ ਨੂੰ ਭੰਨੇਗਾ, ਉਹ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇੱਕ ਸਾਧੂ ਨੇ ਇਸ ਅੰਧ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੌਖ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਕੰਧ ਭੰਨੀ। ਇਹ ਬੁਰਜ਼ ਸੰਨ 1947 ਤੱਕ ਸਹੀ ਸਲਾਮਤ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੋ ਬੁਰਜ ਤਾਂ 1960 ਤੱਕ ਸਲਾਮਤ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਜੋ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦਾ ਪੋਤਰਾ ਸੀ, [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨਾਲ ਕੁੱਝ ਮਨ ਮੁਟਾਵ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਜਦੋਂ ਜਗਰਾਉਂ ਵਿਖੇ ਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੇ ਇਸ ਕਿਲੇ ਦਾ ਪੱਕਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪਾਤਰ ਨਗਾਹੀਆ ਸਿੰਘ ਕਿੰਗਰਾ ਨੂੰ ਇਸ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਵਸਇਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਥੇਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਲੋਕ ਇਸ ਕਿਲੇ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਸ ਗਏ।ਕਿਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੇਵਲ ਕਿੰਗਰਾ ਗੋਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੋਹਤਰਾ ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ਜੈਦ ਪਿੰਡ 'ਪੱਤੋ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ' ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ। ਸਿੱਧੂ ਗੋਤ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਲੇ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਪਏ ਹੋਏ ਥੇਹ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਕਿਲੇ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਸ ਗਏ ਅਤੇ ਸੰਧੂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਰਲਵੇਂ ਮਿਲਵੇਂ ਲੋਕ ਵਸ ਗਏ।ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਚਾਰ ਅਗਵਾੜ ਬਣੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੱਤੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਲਾ, ਸੰਧੂ, ਬੇਹਣ ਅਤੇ ਬਾਬੇ ਕੀ।
&lt;ref name=&quot;ck&quot;&gt;{{cite news | url=http://chakarindia.com | title=Chakar, Punjab, India | work=Website of CHAKAR | 4= | date=January 12, 2011 | agency=[http://chakarindia.com ਪਿੰਡ ਚਕਰ ਬਾਰੇ ] | accessdate=July 05, 2012 | archive-date=ਅਗਸਤ 14, 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120814102603/http://www.chakarindia.com/ | dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

===ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮਕਰਨ===
*ਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮੁੱਖ ਆਬਾਦੀ ਕਿਲੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਘੋੜਸਵਾਰ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਕੁੱਝ ਸਿਪਾਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੁੱਝ ਆਬਾਦੀ ਲੋਪੋ ਵਾਲੇ ਰਾਹ ਤੇ ਵੀ ਵਸੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੰਧੂ ਗੋਤ ਦੇ ਲੋਕ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਟ ‘ਬਾਬਾ ਕਾਲਾ ਮਹਿਰ’ ਦੀ ਜਗਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਿਧਰ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਹਿਦੇਆਣਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈ ਉਸ ਪਾਸੇ ਖੋਲਿਆਂ ਵੱਲ ਕਿੰਗਰਾ ਗੋਤ ਦੇ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।ਇੱਕ ਬਸਤੀ ਹਠੂਰ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਸੀ। ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਕੁੱਸੇ ਦੇ ਰਾਹ ਵੱਲ ਥੇਹ ’ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਘਣੀਏ ਕੀ ਥੇਹ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।ਇਹ ਬਾਬੇ ਕੇ ਅਗਵਾੜ ਦੇ ਲੋਕ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਾਮਕਰਨ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਧਾਰਨਾ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਥੇ ਆਏ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਥੇ ਕਾਫ਼ੀ ਜੰਗਲ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਗਏ।ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾਫ਼ੀ ਦੇਰ ਪ੍ਰਵਚਨ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਤਕਲੀਫ ਤਾਂ ਨਹੀਂ? ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੁੱਟਾਂ ਖੋਹਾਂ ਆਮ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਸਨ। ਸੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਵੇਲੇ ਕੁਵੇਲੇ [[ਮੁਸਲਮਾਨ]] ਧਾੜਵੀ ਸਾਨੂੰ ਲੁੱਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੱਚੇ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਅਜਿਹਾ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਏਨੇ ਪਾਸੇ ਖਿੱਲਰ ਕੇ ਕਿਉਂ ਬੈਠੇ ਹੋ ? ਇੱਕ ਥਾਂ ਇਕੱਠੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ? ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪਿੰਡ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਘਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ? ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਬਣਾ ਕੇ ਬੈਠ ਭਾਵ ਵਸ ਜਾਵੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇੱਕ ਥਾਂ ਵਸੇਬਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਤੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਚਕਰ ਪੈ ਗਿਆ।

ਕੁੱਝ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਰਾਏਕੋਟ ਪਰਗਣੇ ਦੇ ਮਾਲਕ ਰਾਏਕੱਲਾ ਦੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਕਲ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਜਪੂਤ ਵੀ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵਸਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਚੌਥੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚੋਂ ਤੁਲਸੀ ਨਾਮੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਰਾਏਕੋਟ ਦਾ ਉਹ ਪਰਗਣਾ ਮਿਲਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੇਖ ਚੱਕੂ ਨਾਮ ਦਾ ਪਰਗਣਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮੁਕਲ ਦੀ ਚੌਦਵੀਂ ਵੰਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਰਾਏ ਕੱਲ੍ਹਾ ਅਜ਼ੀਜ਼ਉੱਲਾ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਗੰਗਾ ਸਾਗਰ ਬਖਸ਼ਿਆ। ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਪਰੋਕਤ ਸ਼ੇਖ ਚੱਕੂ ਦੇ ਨਾਮ ਵਿਚਲੇ ਚੱਕੂ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਹੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਚਕਰ ਪਿਆ ਹੈ।

==ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ==
ਪਿੰਡ ਚਕਰ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਖਾਸ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਬੁਲੰਦ ਸੱਤ ਮੰਜ਼ਲੀ ਇਮਾਰਤ ਤੇ ਲਗਭਗ ਓਨਾ ਹੀ ਉੱਚਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸ਼ਾਨ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗੱਲ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪਿੰਡ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ]] ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਵਿਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਧੁਰ ਡੂੰਘੀ ਏਕਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਗਵਾਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੀ ਹੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਸੀਤ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਵਕਤ ਦੇ ਨਾਲ ਮਸੀਤ ਦੀ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੀ ਬਚੀ ਹੈ ਪਰ ਕਬਰਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਹਿਫ਼ਾਜਤ ਨਾਲ ਸਾਂਭ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦਿਨ-ਤਿਉਹਾਰ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਾਰੇ ਰਲ ਕੇ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ ਕਿ ਕਾਰਨ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ ਇਹ ਪਿੰਡ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਇਹ ਚਕਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸੀਵਰੇਜ, ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਮਾਡਲ ਤੇ ਮਾਡਰਨ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ ਖਾਸਕਰ ਬਾਕਸਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਕਾਰਨ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 2 - 3 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਹੀ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ |

==ਹਵਾਲਾ==
==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

==ਬਾਹਰੀ ਪੰਨੇ ==
{{ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲਾ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>7l64a5jixuts9d4co5mleqt8i61laqt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>842710</id>
      <parentid>842708</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:05:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>3793</id>
      </contributor>
      <origin>842710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16313" sha1="jz9s6xv6afo9efu0b71ugxr3qezn4qw" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = ਚਕਰ
| native_name             = 
| native_name_lang        = ਪੰਜਾਬੀ 
| other_name              = 
| nickname                = 
| settlement_type         = ਪਿੰਡ
| image_skyline           = 
| image_alt               = 
| image_caption           = 
| pushpin_map             = India# Punjab
| pushpin_label_position  = 
| pushpin_map_alt         = 
| pushpin_map_caption     = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ
| coordinates             = {{coord|30.643|N|75.394|E|display=inline,title}}
| latd                    = [[30.643]]
| latm                    = 
| lats                    = 
| latNS                   = [[N]]
| longd                   = [[75.394]]
| longm                   = 
| longs                   = 
| longEW                  = [[E]]
| subdivision_type        = [[ਦੇਸ਼]]
| subdivision_name        = {{flag|ਭਾਰਤ}}
| subdivision_type1       = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ|ਰਾਜ]]
| subdivision_name1       = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]]
| subdivision_type2       = [[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
| subdivision_name2       = [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
| subdivision_type3       = [[ਤਹਿਸੀਲ]]
| subdivision_name3       = [[ਜਗਰਾਵਾਂ]]
| established_title       = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date        = 
| founder                 = 
| named_for               = 
| government_type         = 
| governing_body          = 
| unit_pref               = Metric
| area_footnotes          = 
| area_rank               = 
| area_total_km2          = 
| elevation_footnotes     = 
| elevation_m             = 233
| population_total        = 10000
| population_as_of        = 2010
| population_rank         = 
| population_density_km2  = [[auto]]
| population_demonym      = 
| population_footnotes    = 
| demographics_type1      = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
| demographics1_title1    = ਅਧਿਕਾਰਿਤ
| demographics1_info1     = [[ਗੁਰਮੁਖੀ|ਪੰਜਾਬੀ (ਗੁਰਮੁਖੀ)]]
| demographics1_title2    = ਖੇਤਰੀ
| demographics1_info2     = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]
| timezone1               = ਆਈਐਸਟੀ 
| utc_offset1             = +5:30
| postal_code_type        = ਪਿਨ 
| postal_code             = 142035
| registration_plate      = 
| blank1_name_sec1        = ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ 
| blank1_info_sec1        = [[ਜਗਰਾਓਂ]]
| website                 = www.chakarsports.org
| footnotes               = 
}}
''ਚਕਰ''', ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਬਲਾਕ/ਤਹਿਸੀਲ ਜਗਰਾਓਂ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ: ਲੁਧਿਆਣਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪਿੰਡ ਹੈ।&lt;ref&gt;http://www.pbplanning.gov.in/districts/Jagron.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ti&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.tribuneindia.com/2009/20091201/ldh1.htm | title=Sarpanch suspended for fake caste certificate | work=News in English | date=December 1, 2009 | agency=[[The Tribune]] | accessdate=July 1, 2012 | archive-date=ਅਗਸਤ 19, 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140819090200/http://www.tribuneindia.com/2009/20091201/ldh1.htm | dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hp&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.hunpanjabi.net/company/member-details.aspx?mc=3 | title=ਪ੍ਰਿੰ. ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ | publisher=[http://www.hunpanjabi.net HunPanjabi.net] | accessdate=July 1, 2012 | archive-date=ਅਪ੍ਰੈਲ 14, 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120414114146/http://www.hunpanjabi.net/company/member-details.aspx?mc=3 | dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ofi&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.onefivenine.com/india/villages/Ludhiana/Jagraon/Chakar | title=Chakar, Ludhiana, Punjab | publisher=[http://www.onefivenine.com OneFiveNine.com] | accessdate=July 1, 2012}}&lt;/ref&gt;
[[ਮਾਲਵਾ|ਮਾਲਵੇ]] ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਿੰਡ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੀ ਦੱਖਣੀ ਪੱਛਮੀ ਹੱਦ ਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮਾਰਗ]] ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਚਕਰ ਦੀ ਨਕਸ਼ਾ ਸਥਿਤੀ 30°38'37&quot;N 75°23'48&quot;E ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲ ਤੋਂ ਔਸਤ ਉਚਾਈ 233 ਮੀਟਰ ਹੈ|

==ਇਤਿਹਾਸ==
ਲਗਭਗ 1000 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਤੇ ਕਰੀਬ 11000 ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਇਹ ਪਿੰਡ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਅਤੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਪਿੰਡ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਜੇ ਵੀ ਇਸਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਮਾਲ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਕਪੂਰਥਲੇ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਪਿੰਡ ਚਕਰ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਆਸੇ ਪਾਸੇ 4-5 ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪੁਰਾਣੇ ਥੇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹਾਮੀ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ [[Jassa Singh Ahluwalia|ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ]] ਨੇ 7 ਬੁਰਜ਼ਾਂ ਵਾਲਾ ਕੱਚਾ ਕਿਲਾ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।ਇਸ ਦੇ ਥੱਲੇ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਬਹੀਨ (ਨਾਲਾ) ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਗੰਦੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਸੀ।

ਬਹੀਨ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਕੰਧ ਸੀ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਇਸ ਕੰਧ ਨੂੰ ਭੰਨੇਗਾ, ਉਹ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇੱਕ ਸਾਧੂ ਨੇ ਇਸ ਅੰਧ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੌਖ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਕੰਧ ਭੰਨੀ। ਇਹ ਬੁਰਜ਼ ਸੰਨ 1947 ਤੱਕ ਸਹੀ ਸਲਾਮਤ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੋ ਬੁਰਜ ਤਾਂ 1960 ਤੱਕ ਸਲਾਮਤ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਜੋ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦਾ ਪੋਤਰਾ ਸੀ, [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨਾਲ ਕੁੱਝ ਮਨ ਮੁਟਾਵ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਜਦੋਂ ਜਗਰਾਉਂ ਵਿਖੇ ਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੇ ਇਸ ਕਿਲੇ ਦਾ ਪੱਕਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪਾਤਰ ਨਗਾਹੀਆ ਸਿੰਘ ਕਿੰਗਰਾ ਨੂੰ ਇਸ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਵਸਇਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਥੇਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਲੋਕ ਇਸ ਕਿਲੇ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਸ ਗਏ।ਕਿਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੇਵਲ ਕਿੰਗਰਾ ਗੋਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੋਹਤਰਾ ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ਜੈਦ ਪਿੰਡ 'ਪੱਤੋ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ' ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ। ਸਿੱਧੂ ਗੋਤ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਲੇ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਪਏ ਹੋਏ ਥੇਹ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਕਿਲੇ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਸ ਗਏ ਅਤੇ ਸੰਧੂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਰਲਵੇਂ ਮਿਲਵੇਂ ਲੋਕ ਵਸ ਗਏ।ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਚਾਰ ਅਗਵਾੜ ਬਣੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੱਤੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਲਾ, ਸੰਧੂ, ਬੇਹਣ ਅਤੇ ਬਾਬੇ ਕੀ।
&lt;ref name=&quot;ck&quot;&gt;{{cite news | url=http://chakarindia.com | title=Chakar, Punjab, India | work=Website of CHAKAR | 4= | date=January 12, 2011 | agency=[http://chakarindia.com ਪਿੰਡ ਚਕਰ ਬਾਰੇ ] | accessdate=July 05, 2012 | archive-date=ਅਗਸਤ 14, 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120814102603/http://www.chakarindia.com/ | dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

===ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮਕਰਨ===
*ਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮੁੱਖ ਆਬਾਦੀ ਕਿਲੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਘੋੜਸਵਾਰ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਕੁੱਝ ਸਿਪਾਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੁੱਝ ਆਬਾਦੀ ਲੋਪੋ ਵਾਲੇ ਰਾਹ ਤੇ ਵੀ ਵਸੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੰਧੂ ਗੋਤ ਦੇ ਲੋਕ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਟ ‘ਬਾਬਾ ਕਾਲਾ ਮਹਿਰ’ ਦੀ ਜਗਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਿਧਰ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਹਿਦੇਆਣਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈ ਉਸ ਪਾਸੇ ਖੋਲਿਆਂ ਵੱਲ ਕਿੰਗਰਾ ਗੋਤ ਦੇ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।ਇੱਕ ਬਸਤੀ ਹਠੂਰ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਸੀ। ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਕੁੱਸੇ ਦੇ ਰਾਹ ਵੱਲ ਥੇਹ ’ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਘਣੀਏ ਕੀ ਥੇਹ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।ਇਹ ਬਾਬੇ ਕੇ ਅਗਵਾੜ ਦੇ ਲੋਕ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਾਮਕਰਨ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਧਾਰਨਾ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਥੇ ਆਏ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਥੇ ਕਾਫ਼ੀ ਜੰਗਲ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਗਏ।ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾਫ਼ੀ ਦੇਰ ਪ੍ਰਵਚਨ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਤਕਲੀਫ ਤਾਂ ਨਹੀਂ? ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੁੱਟਾਂ ਖੋਹਾਂ ਆਮ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਸਨ। ਸੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਵੇਲੇ ਕੁਵੇਲੇ [[ਮੁਸਲਮਾਨ]] ਧਾੜਵੀ ਸਾਨੂੰ ਲੁੱਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੱਚੇ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਅਜਿਹਾ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਏਨੇ ਪਾਸੇ ਖਿੱਲਰ ਕੇ ਕਿਉਂ ਬੈਠੇ ਹੋ ? ਇੱਕ ਥਾਂ ਇਕੱਠੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ? ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪਿੰਡ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਘਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ? ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਬਣਾ ਕੇ ਬੈਠ ਭਾਵ ਵਸ ਜਾਵੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇੱਕ ਥਾਂ ਵਸੇਬਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਤੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਚਕਰ ਪੈ ਗਿਆ।

ਕੁੱਝ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਰਾਏਕੋਟ ਪਰਗਣੇ ਦੇ ਮਾਲਕ ਰਾਏਕੱਲਾ ਦੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਕਲ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਜਪੂਤ ਵੀ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵਸਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਚੌਥੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚੋਂ ਤੁਲਸੀ ਨਾਮੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਰਾਏਕੋਟ ਦਾ ਉਹ ਪਰਗਣਾ ਮਿਲਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੇਖ ਚੱਕੂ ਨਾਮ ਦਾ ਪਰਗਣਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮੁਕਲ ਦੀ ਚੌਦਵੀਂ ਵੰਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਰਾਏ ਕੱਲ੍ਹਾ ਅਜ਼ੀਜ਼ਉੱਲਾ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਗੰਗਾ ਸਾਗਰ ਬਖਸ਼ਿਆ। ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਪਰੋਕਤ ਸ਼ੇਖ ਚੱਕੂ ਦੇ ਨਾਮ ਵਿਚਲੇ ਚੱਕੂ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਹੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਚਕਰ ਪਿਆ ਹੈ।

==ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ==
ਪਿੰਡ ਚਕਰ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਖਾਸ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਬੁਲੰਦ ਸੱਤ ਮੰਜ਼ਲੀ ਇਮਾਰਤ ਤੇ ਲਗਭਗ ਓਨਾ ਹੀ ਉੱਚਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸ਼ਾਨ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗੱਲ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪਿੰਡ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ]] ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਵਿਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਧੁਰ ਡੂੰਘੀ ਏਕਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਗਵਾਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੀ ਹੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਸੀਤ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਵਕਤ ਦੇ ਨਾਲ ਮਸੀਤ ਦੀ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੀ ਬਚੀ ਹੈ ਪਰ ਕਬਰਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਹਿਫ਼ਾਜਤ ਨਾਲ ਸਾਂਭ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦਿਨ-ਤਿਉਹਾਰ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਾਰੇ ਰਲ ਕੇ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ ਕਿ ਕਾਰਨ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ ਇਹ ਪਿੰਡ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਇਹ ਚਕਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸੀਵਰੇਜ, ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਮਾਡਲ ਤੇ ਮਾਡਰਨ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ ਖਾਸਕਰ ਬਾਕਸਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਕਾਰਨ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 2 - 3 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਹੀ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ |

==ਹਵਾਲਾ==
==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

==ਬਾਹਰੀ ਪੰਨੇ ==
{{ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲਾ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>jz9s6xv6afo9efu0b71ugxr3qezn4qw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>842711</id>
      <parentid>842710</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:06:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>3793</id>
      </contributor>
      <origin>842711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16312" sha1="4y481vgw1iprui0pd6yrhhvztmia251" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = ਚਕਰ
| native_name             = 
| native_name_lang        = ਪੰਜਾਬੀ 
| other_name              = 
| nickname                = 
| settlement_type         = ਪਿੰਡ
| image_skyline           = 
| image_alt               = 
| image_caption           = 
| pushpin_map             = India Punjab
| pushpin_label_position  = 
| pushpin_map_alt         = 
| pushpin_map_caption     = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ
| coordinates             = {{coord|30.643|N|75.394|E|display=inline,title}}
| latd                    = [[30.643]]
| latm                    = 
| lats                    = 
| latNS                   = [[N]]
| longd                   = [[75.394]]
| longm                   = 
| longs                   = 
| longEW                  = [[E]]
| subdivision_type        = [[ਦੇਸ਼]]
| subdivision_name        = {{flag|ਭਾਰਤ}}
| subdivision_type1       = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ|ਰਾਜ]]
| subdivision_name1       = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]]
| subdivision_type2       = [[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
| subdivision_name2       = [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
| subdivision_type3       = [[ਤਹਿਸੀਲ]]
| subdivision_name3       = [[ਜਗਰਾਵਾਂ]]
| established_title       = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date        = 
| founder                 = 
| named_for               = 
| government_type         = 
| governing_body          = 
| unit_pref               = Metric
| area_footnotes          = 
| area_rank               = 
| area_total_km2          = 
| elevation_footnotes     = 
| elevation_m             = 233
| population_total        = 10000
| population_as_of        = 2010
| population_rank         = 
| population_density_km2  = [[auto]]
| population_demonym      = 
| population_footnotes    = 
| demographics_type1      = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
| demographics1_title1    = ਅਧਿਕਾਰਿਤ
| demographics1_info1     = [[ਗੁਰਮੁਖੀ|ਪੰਜਾਬੀ (ਗੁਰਮੁਖੀ)]]
| demographics1_title2    = ਖੇਤਰੀ
| demographics1_info2     = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]
| timezone1               = ਆਈਐਸਟੀ 
| utc_offset1             = +5:30
| postal_code_type        = ਪਿਨ 
| postal_code             = 142035
| registration_plate      = 
| blank1_name_sec1        = ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ 
| blank1_info_sec1        = [[ਜਗਰਾਓਂ]]
| website                 = www.chakarsports.org
| footnotes               = 
}}
''ਚਕਰ''', ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਬਲਾਕ/ਤਹਿਸੀਲ ਜਗਰਾਓਂ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ: ਲੁਧਿਆਣਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪਿੰਡ ਹੈ।&lt;ref&gt;http://www.pbplanning.gov.in/districts/Jagron.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ti&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.tribuneindia.com/2009/20091201/ldh1.htm | title=Sarpanch suspended for fake caste certificate | work=News in English | date=December 1, 2009 | agency=[[The Tribune]] | accessdate=July 1, 2012 | archive-date=ਅਗਸਤ 19, 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140819090200/http://www.tribuneindia.com/2009/20091201/ldh1.htm | dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hp&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.hunpanjabi.net/company/member-details.aspx?mc=3 | title=ਪ੍ਰਿੰ. ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ | publisher=[http://www.hunpanjabi.net HunPanjabi.net] | accessdate=July 1, 2012 | archive-date=ਅਪ੍ਰੈਲ 14, 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120414114146/http://www.hunpanjabi.net/company/member-details.aspx?mc=3 | dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ofi&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.onefivenine.com/india/villages/Ludhiana/Jagraon/Chakar | title=Chakar, Ludhiana, Punjab | publisher=[http://www.onefivenine.com OneFiveNine.com] | accessdate=July 1, 2012}}&lt;/ref&gt;
[[ਮਾਲਵਾ|ਮਾਲਵੇ]] ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਿੰਡ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੀ ਦੱਖਣੀ ਪੱਛਮੀ ਹੱਦ ਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮਾਰਗ]] ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਚਕਰ ਦੀ ਨਕਸ਼ਾ ਸਥਿਤੀ 30°38'37&quot;N 75°23'48&quot;E ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲ ਤੋਂ ਔਸਤ ਉਚਾਈ 233 ਮੀਟਰ ਹੈ|

==ਇਤਿਹਾਸ==
ਲਗਭਗ 1000 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਤੇ ਕਰੀਬ 11000 ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਇਹ ਪਿੰਡ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਅਤੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਪਿੰਡ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਜੇ ਵੀ ਇਸਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਮਾਲ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਕਪੂਰਥਲੇ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਪਿੰਡ ਚਕਰ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਆਸੇ ਪਾਸੇ 4-5 ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪੁਰਾਣੇ ਥੇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹਾਮੀ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ [[Jassa Singh Ahluwalia|ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ]] ਨੇ 7 ਬੁਰਜ਼ਾਂ ਵਾਲਾ ਕੱਚਾ ਕਿਲਾ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।ਇਸ ਦੇ ਥੱਲੇ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਬਹੀਨ (ਨਾਲਾ) ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਗੰਦੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਸੀ।

ਬਹੀਨ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਕੰਧ ਸੀ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਇਸ ਕੰਧ ਨੂੰ ਭੰਨੇਗਾ, ਉਹ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇੱਕ ਸਾਧੂ ਨੇ ਇਸ ਅੰਧ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੌਖ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਕੰਧ ਭੰਨੀ। ਇਹ ਬੁਰਜ਼ ਸੰਨ 1947 ਤੱਕ ਸਹੀ ਸਲਾਮਤ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੋ ਬੁਰਜ ਤਾਂ 1960 ਤੱਕ ਸਲਾਮਤ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਜੋ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦਾ ਪੋਤਰਾ ਸੀ, [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨਾਲ ਕੁੱਝ ਮਨ ਮੁਟਾਵ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਜਦੋਂ ਜਗਰਾਉਂ ਵਿਖੇ ਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੇ ਇਸ ਕਿਲੇ ਦਾ ਪੱਕਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪਾਤਰ ਨਗਾਹੀਆ ਸਿੰਘ ਕਿੰਗਰਾ ਨੂੰ ਇਸ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਵਸਇਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਥੇਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਲੋਕ ਇਸ ਕਿਲੇ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਸ ਗਏ।ਕਿਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੇਵਲ ਕਿੰਗਰਾ ਗੋਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੋਹਤਰਾ ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ਜੈਦ ਪਿੰਡ 'ਪੱਤੋ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ' ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ। ਸਿੱਧੂ ਗੋਤ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਲੇ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਪਏ ਹੋਏ ਥੇਹ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਕਿਲੇ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਸ ਗਏ ਅਤੇ ਸੰਧੂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਰਲਵੇਂ ਮਿਲਵੇਂ ਲੋਕ ਵਸ ਗਏ।ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਚਾਰ ਅਗਵਾੜ ਬਣੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੱਤੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਲਾ, ਸੰਧੂ, ਬੇਹਣ ਅਤੇ ਬਾਬੇ ਕੀ।
&lt;ref name=&quot;ck&quot;&gt;{{cite news | url=http://chakarindia.com | title=Chakar, Punjab, India | work=Website of CHAKAR | 4= | date=January 12, 2011 | agency=[http://chakarindia.com ਪਿੰਡ ਚਕਰ ਬਾਰੇ ] | accessdate=July 05, 2012 | archive-date=ਅਗਸਤ 14, 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120814102603/http://www.chakarindia.com/ | dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

===ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮਕਰਨ===
*ਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮੁੱਖ ਆਬਾਦੀ ਕਿਲੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਘੋੜਸਵਾਰ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਕੁੱਝ ਸਿਪਾਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੁੱਝ ਆਬਾਦੀ ਲੋਪੋ ਵਾਲੇ ਰਾਹ ਤੇ ਵੀ ਵਸੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੰਧੂ ਗੋਤ ਦੇ ਲੋਕ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਟ ‘ਬਾਬਾ ਕਾਲਾ ਮਹਿਰ’ ਦੀ ਜਗਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਿਧਰ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਹਿਦੇਆਣਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈ ਉਸ ਪਾਸੇ ਖੋਲਿਆਂ ਵੱਲ ਕਿੰਗਰਾ ਗੋਤ ਦੇ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।ਇੱਕ ਬਸਤੀ ਹਠੂਰ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਸੀ। ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਕੁੱਸੇ ਦੇ ਰਾਹ ਵੱਲ ਥੇਹ ’ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਘਣੀਏ ਕੀ ਥੇਹ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।ਇਹ ਬਾਬੇ ਕੇ ਅਗਵਾੜ ਦੇ ਲੋਕ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਾਮਕਰਨ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਧਾਰਨਾ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਥੇ ਆਏ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਥੇ ਕਾਫ਼ੀ ਜੰਗਲ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਗਏ।ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾਫ਼ੀ ਦੇਰ ਪ੍ਰਵਚਨ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਤਕਲੀਫ ਤਾਂ ਨਹੀਂ? ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੁੱਟਾਂ ਖੋਹਾਂ ਆਮ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਸਨ। ਸੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਵੇਲੇ ਕੁਵੇਲੇ [[ਮੁਸਲਮਾਨ]] ਧਾੜਵੀ ਸਾਨੂੰ ਲੁੱਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੱਚੇ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਅਜਿਹਾ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਏਨੇ ਪਾਸੇ ਖਿੱਲਰ ਕੇ ਕਿਉਂ ਬੈਠੇ ਹੋ ? ਇੱਕ ਥਾਂ ਇਕੱਠੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ? ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪਿੰਡ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਘਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ? ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਬਣਾ ਕੇ ਬੈਠ ਭਾਵ ਵਸ ਜਾਵੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇੱਕ ਥਾਂ ਵਸੇਬਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਤੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਚਕਰ ਪੈ ਗਿਆ।

ਕੁੱਝ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਰਾਏਕੋਟ ਪਰਗਣੇ ਦੇ ਮਾਲਕ ਰਾਏਕੱਲਾ ਦੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਕਲ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਜਪੂਤ ਵੀ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵਸਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਚੌਥੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚੋਂ ਤੁਲਸੀ ਨਾਮੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਰਾਏਕੋਟ ਦਾ ਉਹ ਪਰਗਣਾ ਮਿਲਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੇਖ ਚੱਕੂ ਨਾਮ ਦਾ ਪਰਗਣਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮੁਕਲ ਦੀ ਚੌਦਵੀਂ ਵੰਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਰਾਏ ਕੱਲ੍ਹਾ ਅਜ਼ੀਜ਼ਉੱਲਾ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਗੰਗਾ ਸਾਗਰ ਬਖਸ਼ਿਆ। ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਪਰੋਕਤ ਸ਼ੇਖ ਚੱਕੂ ਦੇ ਨਾਮ ਵਿਚਲੇ ਚੱਕੂ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਹੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਚਕਰ ਪਿਆ ਹੈ।

==ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ==
ਪਿੰਡ ਚਕਰ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਖਾਸ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਬੁਲੰਦ ਸੱਤ ਮੰਜ਼ਲੀ ਇਮਾਰਤ ਤੇ ਲਗਭਗ ਓਨਾ ਹੀ ਉੱਚਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸ਼ਾਨ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗੱਲ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪਿੰਡ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ]] ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਵਿਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਧੁਰ ਡੂੰਘੀ ਏਕਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਗਵਾਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੀ ਹੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਸੀਤ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਵਕਤ ਦੇ ਨਾਲ ਮਸੀਤ ਦੀ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੀ ਬਚੀ ਹੈ ਪਰ ਕਬਰਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਹਿਫ਼ਾਜਤ ਨਾਲ ਸਾਂਭ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦਿਨ-ਤਿਉਹਾਰ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਾਰੇ ਰਲ ਕੇ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ ਕਿ ਕਾਰਨ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ ਇਹ ਪਿੰਡ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਇਹ ਚਕਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸੀਵਰੇਜ, ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਮਾਡਲ ਤੇ ਮਾਡਰਨ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ ਖਾਸਕਰ ਬਾਕਸਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਕਾਰਨ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 2 - 3 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਹੀ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ |

==ਹਵਾਲਾ==
==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

==ਬਾਹਰੀ ਪੰਨੇ ==
{{ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲਾ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>4y481vgw1iprui0pd6yrhhvztmia251</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਰਾਏਸਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45855</id>
    <revision>
      <id>842691</id>
      <parentid>817330</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T13:59:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AMRIT RAISAR</username>
        <id>50306</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>842691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4611" sha1="s64bh1by0u2dmprl334anugaxrzdyuq" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name     = ਰਾਏਸਰ
| other_name    = 
| nickname    = 
| settlement_type   = ਪਿੰਡ
| image_skyline   = 
| image_alt    = 
| image_caption   = 
| pushpin_map    = India Punjab
| pushpin_label_position = 
| pushpin_map_alt   = 
| pushpin_map_caption  =ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਚ ਸਥਿਤੀ
| latd     = 30.4758
| latm     = 
| lats     = 
| latNS     = N
| longd     = 75.4944
| longm     = 
| longs     = 
| longEW     = E
| coordinates_display  = 
| subdivision_type  = ਦੇਸ਼
| subdivision_name  = {{flag|ਭਾਰਤ}}
| subdivision_type1  = [[ਰਾਜ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਲਾਕੇ|ਰਾਜ]]
| subdivision_name1  = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] 
| subdivision_type2  = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
| subdivision_name2  = [[ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਰਨਾਲਾ]]
| established_title  = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date  = 
| founder     = 
| named_for    = 
| parts_type    = 
| parts     = 
| government_type   = 
| governing_body   = 
| unit_pref    = Metric
| area_footnotes   = 
| area_rank    = 
| area_total_km2   = 
| elevation_footnotes  = 
| elevation_m    = 
| population_total  = 
| population_as_of  = 
| population_rank   = 
| population_density_km2 = auto
| population_demonym  = 
| population_footnotes = 
| demographics_type1  = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
| demographics1_title1 = ਸਰਕਾਰੀ 
| demographics1_info1  = [[ਗੁਰਮੁਖੀ|ਪੰਜਾਬੀ (ਗੁਰਮੁਖੀ)]]
| demographics1_title2 = ਸਥਾਨਕ
| demographics1_info2  = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]
| timezone1    = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|IST]]
| utc_offset1    = +5:30
| postal_code_type  = [[ਪਿੰਨ ਕੋਡ|PIN]]
| postal_code    = 
| registration_plate  = 
| blank1_name_sec1  =ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ 
| blank1_info_sec1  = 
| website     = {{URL|http://barnala.gov.in}}
| footnotes    = 
}}
[[ਤਸਵੀਰ:ਰੋਡ ਕਲਾਲਾ ਪਿੰਡ ਰਾਏਸਰ ਫ਼ਿਰਨੀ.jpg|thumb|ਪਿੰਡ ਰਾਏਸਰ ਪਟਿਆਲਾ ਰੋਡ ਕਲਾਲਾ]]
'''ਰਾਏਸਰ''' [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੀ ਬਰਨਾਲਾ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੁੱਲ 420 ਪਰਿਵਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਏਸਰ ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 2262 ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ 1204 ਮਰਦ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ 1058 ਔਰਤਾਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Raisar Village Population - Barnala - Barnala, Punjab |url=https://www.census2011.co.in/data/village/40010-raisar-punjab.html |access-date=2025-09-02 |website=www.census2011.co.in}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਬਰਨਾਲਾ ਤੋਂ 13 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ, ਸਰਕਾਰੀ ਮਿਡਲ, ਸਰਕਾਰੀ ਸੈਕੰਡਰੀ, ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ, ਸਕੂਲ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਹੈ। ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ ਵੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਟਿਊਬਵੈੱਲ/ਬੋਰਹੋਲ ਹਨ।  

== ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਆਕਤੀ ==

* ਇੱਨਕਲਾਬੀ ਕਵੀ [[ਸੰਤ ਰਾਮ ਉਦਾਸੀ]]&lt;ref&gt;{{Citation |title=ਸੰਤ ਰਾਮ ਉਦਾਸੀ |date=2025-08-09 |url=https://pa.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A8%B8%E0%A9%B0%E0%A8%A4_%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%AE_%E0%A8%89%E0%A8%A6%E0%A8%BE%E0%A8%B8%E0%A9%80&amp;oldid=815143 |work=ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇਕ ਅਜ਼ਾਦ ਵਿਸ਼ਵਗਿਆਨਕੋਸ਼ |language=pa |access-date=2025-09-02}}&lt;/ref&gt;
* ਖੇਡ ਲੇਖਕ - ਡਾ. ਬਿੱਲੂ ਰਾਏਸਰ &lt;ref&gt;{{Cite web |last=admin |title=ਅੰਬੀ ਹਠੂਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ: ਡਾ. ਬਿੱਲੂ ਰਾਏਸਰ |url=https://punjabtimesusa.com/?p=31899 |access-date=2025-09-02 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
{{ਅਧਾਰ}}
{{ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>s64bh1by0u2dmprl334anugaxrzdyuq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸਮਸਪੁਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47761</id>
    <revision>
      <id>842692</id>
      <parentid>815311</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T14:04:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AMRIT RAISAR</username>
        <id>50306</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>842692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3216" sha1="oqdw0gbuch6fgo7yssdem3gfux32anl" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name = 
| native_name = 
| native_name_lang = 
| other_name = 
| nickname = 
| settlement_type = ਪਿੰਡ
| image_skyline = 
| image_alt = 
| image_caption = 
| pushpin_map = India Punjab
| pushpin_label_position = 
| pushpin_map_alt = 
| pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ 
| latd = 30.369208
| latm = 
| lats = 
| latNS = N
| longd = 76.696961
| longm = 
| longs =
| longEW = E
| coordinates_display = 
| subdivision_type =ਦੇਸ਼
| subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}}
| subdivision_type1 =ਰਾਜ
| subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]]
| subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
| subdivision_name2 = [[ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਟਿਆਲਾ]]
| established_title = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date = 
| founder = 
| named_for = 
| parts_type = [[ਬਲਾਕ]]
| parts = ਘਨੌਰ
| government_type = 
| governing_body = 
| unit_pref = Metric
| area_footnotes = 
| area_rank = 
| area_total_km2 = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_m = 185
| population_total = 
| population_as_of = 2001
| population_rank = 
| population_density_km2 = auto
| population_demonym = 
| population_footnotes = 
| demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
| demographics1_title1 = ਸਰਕਾਰੀ
| demographics1_info1 =[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]
| timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ]]
| utc_offset1 = +5:30
| postal_code_type =[[ਪੋਸਟਲ ਇੰਡੈਕਸ ਨੰਬਰ|ਪਿੰਨ]]
| postal_code = 
| registration_plate = 
| blank1_name_sec1 = ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ
| blank1_info_sec1 = [[ਪਟਿਆਲਾ]]
| website = 
| footnotes = 
}}
[[ਤਸਵੀਰ:Entry Point of Village Shamaspur.jpg|thumb|ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਮੱਲ ਜੀ ਦਾ ਅਸਥਾਨ[[ਤਸਵੀਰ:GES Shamaspur.jpg|thumb|ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ, ਸਮਸਪੁਰ ]]]]
[[ਤਸਵੀਰ:Gurdwara Sahib Sachi Manji Shamaspur.jpg|thumb|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸੱਚੀ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ, ਸਮਸਪੁਰ[[ਤਸਵੀਰ:Gurduara Sahib Sachi Manji, Shamaspur.jpg|thumb|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੱਚੀ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ, ਸਮਸਪੁਰ]][[ਤਸਵੀਰ:Gurdwara Sahib Sachi Manji, Shamaspur.jpg|thumb|ਦਰਸ਼ਨੀ ਡਿਓਢੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੱਚੀ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ, ਸਮਸਪੁਰ]]]]
'''ਸਮਸਪੁਰ ''' ਭਾਰਤੀ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਟਿਆਲਾ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਲਾਕ ਘਨੌਰ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।&lt;ref&gt;http://pbplanning.gov.in/districts/Ghanour.pdf&lt;/ref&gt;
[[ਤਸਵੀਰ:Gurdwara Sahib Patiala.jpg|thumb|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੱਚੀ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ , ਸਮਸ਼ੇਰ]]

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
{{ਅਧਾਰ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>oqdw0gbuch6fgo7yssdem3gfux32anl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਅੰਡੇ ਦੇ ਵੇਫਲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68587</id>
    <revision>
      <id>842722</id>
      <parentid>575885</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T01:03:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4340" sha1="kkclrm3ytbbslz4en35g0xq5lkcyp1j" xml:space="preserve">{{Infobox prepared food
| name = Egg waffle
| image = HK Lower Wong Tai Sin Eatate Tung Tau Tsuen Road n Ching Tak Street 雞蛋仔.JPG
|image_size=250px
| caption = Small ball-shaped egg waffle and large European-style waffles at a street food stand
| alternate_name = Egg puff, egg waffle, puffe, ''gai daan jai''
| country = [[Hong Kong]]
| region =
| creator = 
| course = 
| type = [[Pancake]] or [[waffle]]
| served = Hot
| main_ingredient = [[Egg (food)|Eggs]], [[sugar]], [[flour]], [[evaporated milk]]
| variations = 
| calories = 
| other = 
}}
{{Chinese
|pic=Eggette in Hong Kong 4.JPG
|piccap2=An egg waffle was finished.
|t=雞蛋仔
|s=鸡蛋仔
|l=Chicken egg + &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;[[diminutive]] [[suffix]]&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;
|y=Gāi daahn jái
|j=Gai1 daan6 zai2
|p=Jīdànzǎi
|showflag=j
}}
[[File:Eggette.JPG|thumb|upright|Egg batter is poured over a special waffle pan before being heated on a charcoal stove]]
'''ਅੰਡੇ ਦਾ ਵੇਫਲ''' ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਦੇ ਅੰਡੇ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਵਾਫ਼ਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕੀ ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਅਤੇ ਮਾਕਾਉ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ।&lt;ref name=cnn-travel-1&gt;{{cite web|title=Gai daan tsai challenge: The quest for Hong Kong's best egg waffle|url=http://travel.cnn.com/hong-kong/eat/hong-kong-egg-waffles-885080|publisher=CNN Travel|accessdate=6 January 2014|archive-date=6 ਜਨਵਰੀ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106222300/http://travel.cnn.com/hong-kong/eat/hong-kong-egg-waffles-885080|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kaboodle&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.kaboodle.com/reviews/hong-kong-streets-snack |title=Hong Kong — Street’s snack review at Kaboodle&lt;!-- Bot generated title --&gt; |access-date=2015-11-30 |archive-date=2008-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080606045218/http://www.kaboodle.com/reviews/hong-kong-streets-snack |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ਇੰਨਾਂ ਨੂੰ ਗਰਮ-ਗਰਮ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਧਾ ਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਨਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਲਾਂ ਨਾਲ ਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਂਵੇ ਕੀ ਸਟਰਾਬਰੀ, ਨਾਰੀਅਲ ਜਾਂ ਚਾਕਲੇਟ। ਇਹ ਇਸ ਦੇ ਅਸਲੀ ਕਾਂਤੋਨੀ ਨਾਮ, &quot;ਗਾਈ ਦਾਨ ਜੈ&quot; (鷄蛋仔) ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਮ ਕਿੰਵੇ ਕੀ &quot;ਐਗ ਪਫ਼&quot; (egg puff), ਬਬਲ ਵਾਫ਼ਲ (bubble waffle), ਐਗੇਟ (eggette), ਅਤੇ ਪਫ਼ਲ (puffle) ਆਦਿ। ਐੱਗ ਵਾਫ਼ਲ ਹੋੰਗ ਕੋੰਗ ਦੇ &quot; ਗਲੀ ਸਨੈਕਸ &quot; ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। 1950 ਤੋਂ ਹੋੰਗ ਕੋੰਗ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਕਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਗਰਮ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਦੋ ਤੇ ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ।

==ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ==
ਐੱਗ ਵੇਫਲਜ਼ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤਾਜ਼ੇ ਮਿੱਠੇ, ਅੰਡੇ ਦੇ ਘੋਲ ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਤਵੇ ਤੇ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਵਾ ਜਾਂ ਤਾ ਕੋਲਿਆਂ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਗਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬਿਜਲੀ ਵਾਲਾ ਤਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਘੋਲ ਨੂੰ ਤਵੇ ਤੇ ਧਾਰ ਦੀ ਤਰਾਂ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਦੇ ਵਾਫ਼ਲ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਡੇ ਦੇ ਸਵਾਦ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਗ੍ਰੀਨ ਟੀ, ਚਾਕਲੇਟ ਅਤੇ [[ਅਦਰਕ]] ਦੇ ਸੁਆਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਾਫ਼ਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸਥਾਨਕ ਪਰੰਪਰਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕੀ ਦਿਨ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਐੱਗ ਵੇਫਲਜ਼ ਨੂੰ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਪਾਨ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਏਸ਼ੀਆਈ ਮਹੀਨਾ]]</text>
      <sha1>kkclrm3ytbbslz4en35g0xq5lkcyp1j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਹਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77878</id>
    <revision>
      <id>842690</id>
      <parentid>734011</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T13:52:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AMRIT RAISAR</username>
        <id>50306</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>842690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6976" sha1="j2il59mf4epeomihbquoqw8twi9ckcy" xml:space="preserve">{{Infobox writer 
| name = ਹਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂ 
| image =
| image_size = 
| alt = 
| caption = 
| pseudonym = 
| birth_name = 
| birth_date ={{Birth date|1953|6|20|df=y}} 
| birth_place = ਪਿੰਡ ਘੱਗਾ, ਪਟਿਆਲਾ 
| death_date = 
| death_place = 
| occupation = ਲੇਖਕ
| language = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]
| period = 
| genre = ਵਾਰਤਕ
| subject = ਧਾਰਮਿਕ
| movement =
| notableworks =ਗੌਤਮ ਤੋਂ ਤਾਸਕੀ ਤੱਕ, ਆਰਟ ਤੋਂ ਬੰਦਗੀ ਤੱਕ 
|nationality=ਭਾਰਤੀ}}
[[ਤਸਵੀਰ:ਹਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂੰ.jpg|thumb|ਹਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂੰ ਸਿਰਜਣਾ ਦੇ ਪਲਾਂ ਦੌਰਾਨ (ਮਈ, ੨੦੨੬)]]
'''ਡਾ. ਹਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂ''' (ਜਨਮ 20 ਜੂਨ 1953) [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] [[ਵਾਰਤਕ]] ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦਕ ਹੈ।

==ਜੀਵਨ==
ਪੰਨੂ [[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਧਰਮ ਅਧਿਐਨ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਯੂ.ਜੀ.ਸੀ. ਦੇ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਬੁਧਿਸਟ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਅਤੇ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਨੂ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਿਸਟੀ ਅਤੇ ਈਰਾਨ ਦੀ ਧਰਮ ਅਧਿਐਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਵਿਜਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵੀ ਹੈ। 1980 ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ 1983 ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲੱਗਿਆ। 1989 ਵਿੱਚ ਐਸੋਸੀਏਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਤੇ 1998 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਐਮ.ਏ., ਐਮ.ਫਿਲ. ਅਤੇ ਪੀ.ਐੱਚ.ਡੀ. ਰਿਸਰਚ ਸਕਾਲਰਾਂ ਨੂੰ ਪੀ.ਐੱਚ.ਡੀ. ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਪੜ੍ਹਾਏ 42 ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਐਮ.ਫਿਲ. ਅਤੇ 18 ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ. ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.punjabiuniversity.ac.in/Departments/Profiles/74/Profile_P74XF64FC.pdf |title=Profile at Punjabi University |website=[[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]|access-date=18 September 2023}}&lt;/ref&gt;

==ਸਿੱਖਿਆ==
ਉਸਨੇ [[ਮਹਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ, ਪਟਿਆਲਾ|ਮਹਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ]] ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ ਬੀ.ਏ. ਆਨਰਜ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1972 ਦੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਿਹਾ। 1974 ਵਿੱਚ ਐੱਮ.ਏ. ਲਿਟਰੇਚਰ, 1977 ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਐਮ.ਏ. ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਿਹਾ। ਧਰਮ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ 1980 ਵਿੱਚ ਐਮ.ਫਿਲ. ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1988 ਵਿੱਚ ਪੀ.ਐੱਚ.ਡੀ. ਸਿੱਖ ਅਧਿਐਨ ਵਿਭਾਗ, [[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ]] ਤੋਂ ਕੀਤੀ।

==ਰਚਨਾਵਾਂ==
# ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਧਰਮ
# ਸਿੱਖ ਦਰਸਨ ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਅਤੇ ਅਕਾਲ
# ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਕੁਦਰਤ ਸਿਧਾਂਤ
# ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵਯੁੱਧ ਤੱਕ
# ਤਿਲ-ਫੁਲ
# ਭਗਵਤ ਗੀਤਾ
# ਚਾਹਨਾਮਾ
# ਤੱਥ ਤੋਂ ਮਿਥ ਤੱਕ
# ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਕਥਾ ਸਾਗਰ
# ਮਿਲਿੰਦ ਪ੍ਰਸ਼ਨ
# ਪੰਜਾਬ (ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਤੋਂ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਤੱਕ)
# ਓਸ਼ੋ - ਮੇਰੀਆਂ ਮਨਪਸੰਦ ਕਿਤਾਬਾਂ)
# ਜੌਨ ਤੋਂ ਮਲਾਲਾ ਤੱਕ
# ਖ਼ੁਮਾਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ
# ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ
# ਗੌਤਮ ਤੋਂ ਤਾਸਕੀ ਤੱਕ
# ਆਰਟ ਤੋਂ ਬੰਦਗੀ ਤੱਕ
# ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਰੰਗ ਤੱਕ
# ਰਵਿੰਦਰ ਨਾਥ ਟੈਗੋਰ - ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਰਚਨਾ
# ਇਰਾਨ ਤੇ ਇਰਾਨੀ
# ਦੂਰੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ


===ਸੰਪਾਦਕ===
# ਮੁਨਾਜਾਤ-ਏ-ਬਾਮਦਾਦੀ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ

== ਸਨਮਾਨ ==
*ਐਮ.ਐਸ. ਰੰਧਾਵਾ ਗਿਆਨ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪਟਿਆਲਾ, 2010
*ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਿੱਖ ਰਿਲੀਜਨ ਐਂਡ ਕਲਚਰ, ਪਟਿਆਲਾ ਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਾਹਦਰ ਐਵਾਰਡ
*ਭਾਈ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਅਵਾਰਡ, ਬੀ.ਕੇ.ਐਸ. ਟਰੱਸਟ, ਨਾਭਾ&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
*ਰਾਗ ਕਾਫ਼ਲਾ (ਰਾਗ ਮੈਗਜ਼ੀਨ) ਵੱਲੋਂ ਮਿਤੀ 20 ਜਨਵਰੀ 2023 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ 'ਰਾਗ ਵਾਰਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ' ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{cite news |date=20 January 2023 |title=Two writers honoured at Punjabi varsity |trans-title=ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਲੇਖਕਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ |url=https://www.tribuneindia.com/news/patiala/two-writers-honoured-at-punjabi-varsity-472271 |work=[[ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]] |location=ਪਟਿਆਲਾ |access-date=18 September 2023|language=en}}&lt;/ref&gt;

== ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ ==
* https://www.punjabi-kavita.com/HarpalSinghPannu.php
* http://www.harpalsinghpannu.com/

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1953]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਟਾਫ਼]]</text>
      <sha1>j2il59mf4epeomihbquoqw8twi9ckcy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਸੰਘ ਪਾਸਪੋਰਟ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81967</id>
    <revision>
      <id>842721</id>
      <parentid>789406</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T22:59:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3552" sha1="hcxoyln7b0j16uzncgw4144ycm6aw2n" xml:space="preserve">'''ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਸੰਘ ਪਾਸਪੋਰਟ''' [[ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਸੰਘ]] ਦੇ 52 ਦੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਨ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ [[ਪਾਸਪੋਰਟ]] ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਚਲਤ ਪਾਸਪੋਰਟ ਦੀ ਥਾਂ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ।ਇਸ ਨਾਲ [[ਅਫਰੀਕਾ]] ਦੇ 52 ਦੇਸਾਂ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝੇ [[ਵੀਜ਼ਾ]] ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਮਿਲ ਗਈ ਹੈ।.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cnn.com/2016/07/05/africa/african-union-passport/index.html|title=African Union launches all-Africa passport|last=CNN|first=Kieron Monks, for|website=CNN|access-date=2016-07-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://rwandaeye.com/?p=8360|title=President Kenyatta arrives in Kigali for AU summit|website=rwandaeye.com|access-date=2016-07-17|archive-date=2016-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160717152300/http://rwandaeye.com/?p=8360|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://allafrica.com/stories/201607150027.html|title=Africa: The Common Passport and Africa's Identity|access-date=2016-07-17}}&lt;/ref&gt; ਇਹ 17 ਜੁਲਾਈ 2016 ਤੋਂ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ ਹੈ।.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://mgafrica.com/article/2016-07-15-au-heads-of-state-to-launch-african-union-passport-during-kigali-summit/|title=AU Heads of State to launch African Union Passport during Kigali Summit|date=2016-07-15|access-date=2016-07-17|archive-date=2016-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160717210301/http://mgafrica.com/article/2016-07-15-au-heads-of-state-to-launch-african-union-passport-during-kigali-summit/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ktpress.rw/2016/07/rwanda-ready-to-issue-african-common-passport/|title=Rwanda Ready to Issue African Common Passport {{!}} KT PRESS|website=ktpress.rw|access-date=2016-07-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.newsghana.com.gh/kenyans-welcomes-aus-passport-system-introduction/|title=Kenyans welcomes AU’s passport System introduction|last=Ghana|first=News|date=2016-07-12|access-date=2016-07-17}}&lt;/ref&gt;

== ਕਿਸਮਾਂ ==
ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਸੰਘ ਪਾਸਪੋਰਟ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ:
; ਆਮ ਪਾਸਪੋਰਟ
: ਇਹ ਪਾਸਪੋਰਟ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਛੁੱਟੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਕਦੇ ਕਦੇ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ 32 ਸਫ਼ੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ 5 ਸਾਲ ਲਈ ਮੰਨਣਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

; ਸਰਕਾਰੀ/ਸੇਵਾ ਪਾਸਪੋਰਟ
: ਇਹ ਪਾਸਪੋਰਟ ਸਰਕਾਰੀ ਅਦਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਰੋਬਾਰ ਲਈ ਸਫ਼ਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

; ਡਿਪਲੋਮੈਟਿਕ ਪਾਸਪੋਰਟ
: ਇਹ ਕੂਟਨੀਤਕ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਦੂਤਾਂ ਲਈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਕੰਮ-ਸਬੰਧਤ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

==ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ }}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨੀਤੀਆਂ]]</text>
      <sha1>hcxoyln7b0j16uzncgw4144ycm6aw2n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਹਰਦੀਪ ਗਿੱਲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>118163</id>
    <revision>
      <id>842703</id>
      <parentid>640622</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T15:39:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1557" sha1="c10g1q72yzjor5tciilet30m86u09dc" xml:space="preserve">'''ਹਰਦੀਪ ਗਿੱਲ''' ਰੰਗਮੰਚ ਅਤੇ ਸਿਨੇਮਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਾਕਾਰ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://fivewood.in/2956/|title=ਮੰਝਿਆ ਹੋਇਆ ਅਦਾਕਾਰ ਹੈ ਹਰਦੀਪ ਗਿੱਲ|date=2019-02-15|website=FiveWood|language=en|access-date=2019-07-02|archive-date=2019-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190702065248/https://fivewood.in/2956/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

ਹਰਦੀਪ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜਿਲ੍ਹੇ]] ਦੇ ਪਿੰਡ ਕੋਟਲਾ ਸੁਲਤਾਨ ਦਾ ਜੰਮਪਲ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਨਿੱਕੀ ਉਮਰੇ ਹੀ ਸਾਹਿਤਕ ਚੇਟਕ ਲੱਗ ਗਈ ਸੀ। ਇਸੇ ਚੇਟਕ ਸਦਕਾ ਉਹ ਰੰਗਮੰਚ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਰਦੀਪ ਗਿੱਲ ਨੇ ਲਗਪਗ ਇੱਕ ਦਹਾਕਾ ਕੇਵਲ ਧਾਲੀਵਾਲ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਲੰਧਰ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਵੀ ਉਸਨੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਾਕਾਰ]]</text>
      <sha1>c10g1q72yzjor5tciilet30m86u09dc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸੁਕਨਿਆ ਰਹਿਮਾਨ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125347</id>
    <revision>
      <id>842688</id>
      <parentid>697989</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T12:19:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17219" sha1="9wao7gq2jfcy57xg46anveq67xq100b" xml:space="preserve">'''ਸੁਕਨਿਆ ਰਹਿਮਾਨ''' ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਡਾਂਸਰ, ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਆਰਟਿਸਟ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://www.nytimes.com/1985/11/17/arts/the-dance-classical-indian-fare.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://danses-indiennes.blogspot.in/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;/http://www.nytimes.com/1985/11/17/arts/the-dance-classical-indian-fare.html&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;&gt;https://www.nytimes.com/1998/01/16/arts/art-in-review-111643.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.amazon.com/Bharata-Natyam-Indian-Classical-Dance/dp/0861862945&lt;/ref&gt; ਉਸਦੀ ਕਿਤਾਬ 'ਡਾਂਸਿੰਗ ਇਨ ਦ ਫੈਮਿਲੀ', ਜੋ ਤਿੰਨ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ&lt;ref&gt;https://www.amazon.com/Dancing-Family-Unconventional-Memoir-Three/dp/8129105942&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://sukanyarahman.com/2011/04/28/dancing-in-the-family-3/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.thehindu.com/mag/2002/09/22/stories/2002092200110400.htm |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2020-02-19 |archive-date=2002-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20021107032524/http://www.thehindu.com/mag/2002/09/22/stories/2002092200110400.htm |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.outlookindia.com/article/the-genes-got-back-to-her/214498&lt;/ref&gt; ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਅਤੇ ਕੋਲਾਜ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iaac.us/erasing_borders2008/s_rahman/bio.htm |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2020-02-19 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305213152/http://www.iaac.us/erasing_borders2008/s_rahman/bio.htm |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਲੀਅਮ ਬੇਂਟਨ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ ਆਰਟ&lt;ref&gt;http://benton.uconn.edu/&lt;/ref&gt; ਵਿਖੇ, ਸਟੌਰਰ'ਜ ਸੀਟੀ, ਆਰਟਸ ਕੰਪਲੈਕਸ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.artcomplex.org/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2022-02-11 |archive-date=2007-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070704113606/http://www.artcomplex.org/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਡਕਸਬਰੀ ਵਿਚ, ਐਮ.ਏ. ਅਤੇ ਦ ਫ਼ੋਲਰ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ,&lt;ref&gt;http://www.fowler.ucla.edu&lt;/ref&gt; [[ਲਾਸ ਐਂਜਲਸ|ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ 'ਵੇਈਜ਼ਜ਼ ਆਫ਼ ਬਾਡੀ ਐਂਡ ਸੋਲ: ਸਿਲੈਕਟਡ ਫੀਮੇਲ ਆਈਕਨਸ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਐਂਡ ਬਾਇਓਂਡ' ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਵੀ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=VMYxBwAAQBAJ&amp;dq=Sukanya+Rahman+%2B+French+government+scholarship|title=Voyages of Body and Soul: Selected Female Icons of India and Beyond|last=Katrak|first=Ketu H.|last2=Ratnam|first2=Anita|date=2 June 2014|isbn=9781443861151}}&lt;/ref&gt;

== ਜੀਵਨੀ ==
ਸੁਕਨਿਆ ਰਹਿਮਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 1946 ਵਿੱਚ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਹਬੀਬ ਰਹਿਮਾਨ ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਭਾਰਤੀ ਡਾਂਸਰ ਇੰਦਰਾਨੀ ਰਹਿਮਾਨ ਦੀ ਧੀ ਹੈ,&lt;ref&gt;https://sangeethas.wordpress.com/2014/10/09/know-thy-dancer-indrani-rahman/&lt;/ref&gt; ਭਾਰਤੀ ਨਾਚ ਦੀ ਪਾਇਨੀਅਰ, ਰਾਗਿਨੀ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ਰ ਅਤੇ ਕੁਰੇਟਰ ਰਾਮ ਰਹਿਮਾਨ ਦੀ ਭੈਣ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਪੇਂਟਿੰਗ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ 'ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਆਰਟ' ਤੋਂ ਕੀਤੀ। 1965 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਇਕੋਲੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਡੇਸ ਬੌਕਸ ਆਰਟਸ ਵਿੱਚ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਫ੍ਰੈਂਚ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਮਿਲੀ। ਰਹਿਮਾਨ ਦਾ ਵਿਆਹ ਥੀਏਟਰ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਨਾਟਕਕਾਰ, ਫਰੈਂਕ ਵਿੱਕਸ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਸਿਵਲ ਵਾਰ ਦੇ ਨਾਟਕ, ''ਸੋਲਜਰ ਕਮ ਹੋਮ'' ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਬੇਟੇ- ਹਬੀਬ ਵਿੱਕਸ ਅਤੇ ਵਾਰਡਰੈਥ ਵਿਕਸ ਅਤੇ ਦੋ ਪੋਤੇ, ਜੇਕ ਵਿੱਕ ਅਤੇ ਸਾਰਾਹ ਵਿਕਸ ਹਨ।

== ਨਾਚ ==
ਸੁਕਨਿਆ ਰਹਿਮਾਨ ਆਪਣੀ ਦਾਦੀ ਰਾਗਿਨੀ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਇੰਦਰਾਣੀ ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਨਾਚ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਮੰਨਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;http://www.thehindu.com/features/friday-review/dance/canvas-of-custom/article4269010.ece&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.narthaki.com/info/mbyd/mbyd5.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.littleindia.com/arts-entertainment/1398-so-what-are-you-doing-this-summer.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Anna Kisselgoff, The New York Times, 1 October 1979&lt;/ref&gt; ਉਸਨੂੰ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਭਾਰਤੀ ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਉ ਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਮਾਰਥਾ ਗ੍ਰਾਹਮ ਨਾਲ ਅਮਰੀਕੀ ਆਧੁਨਿਕ ਨਾਚ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ। ਇੰਦਰਾਣੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸਦੇ ਗੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਂਡਣਲਾਲਰ ਚੋਕਲਿੰਗਮ ਪਿਲਾਈ, ਤੰਜੌਰ ਕਿੱਟੱਪਾ ਪਿਲੈ, ਦੇਬਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦਾਸ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਰੈਡੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕੱਲੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ [[ਕੁਚੀਪੁੜੀ]], [[ਉੜੀਸੀ]] ਅਤੇ [[ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ|ਭਰਤ ਨਾਟਿਅਮ]] ਨਾਚ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਇੰਦਰਾਣੀ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਯਾਕੂਬ ਦੇ ਪਿਲੋ ਡਾਂਸ ਫੈਸਟੀਵਲ, ਲਿੰਕਨ ਸੈਂਟਰ, ਏਸ਼ੀਆ ਸੁਸਾਇਟੀ, ਅਤੇ ਐਡਿਨਬਰਗ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਂਡੋਮੈਂਟ ਫਾਰ ਆਰਟਸ ਤੋਂ ਕਈ ਡਾਂਸ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪਾਂ ਦੀ ਵਿਜੇਤਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://news.google.com/newspapers?nid=1917&amp;dat=19870406&amp;id=sxAhAAAAIBAJ&amp;sjid=oHIFAAAAIBAJ&amp;pg=4805,1356982&amp;hl=en&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://news.google.com/newspapers?nid=1928&amp;dat=19811012&amp;id=7_QpAAAAIBAJ&amp;sjid=32QFAAAAIBAJ&amp;pg=2729,2615369&amp;hl=en&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ ਐਨ.ਈ.ਏ ਡਾਂਸ ਪੈਨਲ, ਪੀਉ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਟਰੱਸਟ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੌਂਸਲ, ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਂਸ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਤੇ ਐਨ.ਈ.ਏ. ਲਈ ਸਾਈਟ ਵਿਜ਼ਿਟ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਕੌਮੀ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਮਹਿਮਾਨ ਸਪੀਕਰ ਵਜੋਂ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;https://www.arts.gov/about/national-council-arts&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.arts.gov/sites/default/files/NEA-Annual-Report-1992.pdf&lt;/ref&gt; ਉਸ ਦੀਆਂ ਡਾਂਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬਰਨਾਰਡ, ਦਿ ਜੁਲੀਅਰਡ ਸਕੂਲ, ਸਾਰਾ ਲਾਰੈਂਸ, ਬੇਟਸ, ਬਾਓਡਾਈਨ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਾਉਡੇਸ਼ਨ ਫਾਰ ਐਡਵਾਂਸ ਇਨ ਆਰਟਸ, ਮਿਆਮੀ (ਐਨ.ਐੱਫ.ਏ.ਏ.), ਜੋ ਹੁਣ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੰਗਗਾਰਟ ਫਾਉਡੇਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲਈ ਵੀ ਮਾਸਟਰ ਟੀਚਰ ਅਤੇ ਪੈਨਲ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref&gt;http://www.indianewengland.com/ME2/Audiences/dirmod.asp?sid=&amp;nm=&amp;type=Publishing&amp;mod=Publications%3A%3AArticle&amp;mid=8F3A7027421841978F18BE895F87F791&amp;tier=4&amp;id=96A5B8D3165A495FA22DEDCABFA64876&amp;AudID=9385736839DB419F9BE37F2714C206BA{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ==
ਰਹਿਮਾਨ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗੈਲਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਆਈ ਮੂਵਮੇਂਟ: ਇੰਡੀਆ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ ਐਨੈਕਸਿਕ ਗੈਲਰੀ ਨਵੰਬਰ 2015, ਦ ਸਾਹਿਮਤ ਕੁਲੇਕਟਵ: 1989 ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮਤਾ, ਦਿ ਫਾਉਲਰ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ, ਅਪ੍ਰੈਲ 2015; ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਆਰਟ ਫੇਅਰ 2013, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 14 ਸਤੰਬਰ 2013;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.sodelhi.com/art-book-exhibitions/united-art-fair-2013-pragati-maidan-new-delhi |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2020-02-19 |archive-date=2017-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821084937/http://www.sodelhi.com/art-book-exhibitions/united-art-fair-2013-pragati-maidan-new-delhi |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ਗਨ ਪੁਆਇੰਟ ਕੋਵ ਗੈਲਰੀ, ਓਰਜ਼ ਆਈਲੈਂਡ, ਮਾਈਨ, ਜੁਲਾਈ 2012;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://bangordailynews.com/community/maine-artist-to-exhibit-at-gun-point-cove-gallery-orrs-island/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2020-02-19 |archive-date=2016-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161006045016/http://bangordailynews.com/community/maine-artist-to-exhibit-at-gun-point-cove-gallery-orrs-island/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ਗੈਲਰੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ, ਐਨ ਆਰਬਰ, ਮਿਸ਼ੀਗਨ, ਅਗਸਤ 2009; ਐਮਐਫ ਹੁਸੈਨ ਗੈਲਰੀ, ਜਾਮੀਆ ਮਿਲੀਆ ਇਸਲਾਮੀਆ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਭਾਰਤ ਜਨਵਰੀ 2009; ਕੁਈਨਜ਼ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ ਆਰਟ, ਫਲਸ਼ਿੰਗ, ਐਨਵਾਈ ਅਕਤੂਬਰ 2008&lt;ref name=&quot;queensbuzz.com&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.queensbuzz.com/contemporary-indian-art-of-the-diaspora---queens-museum-of-art-flushing-ny-cms-190 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2020-02-19 |archive-date=2020-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215124708/http://www.queensbuzz.com/contemporary-indian-art-of-the-diaspora---queens-museum-of-art-flushing-ny-cms-190 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਵਿਲੀਅਮ ਬੇਂਟਨ&lt;ref name=&quot;queensbuzz.com&quot;/&gt; ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ ਆਰਟ, ਸਟੌਰਸ, ਸੀਟੀ, ਜਨਵਰੀ 2004 (ਸਥਾਈ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਹਿੱਸਾ); ਵਡੇਰਾ ਗੈਲਰੀ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਭਾਰਤ ਜਨਵਰੀ 2004; ਰਬਿੰਦਰਾ ਭਵਨ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਭਾਰਤ ਦਸੰਬਰ 2003; ਐਡਵੋਕੇਟ ਗੈਲਰੀ, ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ, ਸੀ.ਏ. ਜੂਨ 2003; ਫਿਸ਼ਰ ਸਟੂਡੀਓ, ਬਾਰਡ ਕਾਲਜ, ਐਨਨਡੇਲ ਐਨਵਾਈ 2003 ਜੂਨ 2003; ਨੈਨਸੀ ਮਾਰਗੋਲੀਸ ਗੈਲਰੀ, ਨਿਉ ਯਾਰਕ, ਨਿਉਯਾਰਕ ਮਾਰਚ 1999; ਗੈਲਰੀ 678, ਨਿਉ ਯਾਰਕ, ਐਨ.ਵਾਈ. ਜਨਵਰੀ 1997;&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;/&gt; ਡੇਵਿਡਸਨ ਐਂਡ ਡਟਰਸ ਗੈਲਰੀ, ਪੋਰਟਲੈਂਡ, ਐਮਈ ਅਪ੍ਰੈਲ 1997; ਆਦਿ।

== ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ==
&quot;ਕਾਗਜ਼ 'ਤੇ ਮਿਕਸਡ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਛੋਟੇ ਪੈਮਾਨੇ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਸੁਕੰਨਿਆ ਰਹਿਮਾਨ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਚੰਚਲ ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰੀ ਸੂਟ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨ-ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਭਿੰਨ ਹੈ, ਸਮੀਕਰਨ ਨੂੰ ਜਿਓਮੈਟ੍ਰਿਕ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ, ਕੈਲੀਗ੍ਰਾਫਿਕ ਨੂੰ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਕੋਲਾਜ ਤੱਤ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਿੰਟ ਕੀਤੇ ਪੈਟਰਨਾਂ ਅਤੇ ਲੱਭੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅੰਦੋਲਨ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੰਤੁਲਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਰਹਿਮਾਨ ਦਾ ਪੈਲੇਟ ਭਾਰਤ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਤੇ ਮੈਕਸੀਕੋ ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਦੇ ਕਈ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ&quot; - ਪੀਟਰ ਨਾਗੀ, ਕਿਊਰੇਟਰ ਵਲੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;Catalog, United Art Fair&lt;/ref&gt;

 ਹੌਲੈਂਡ ਕੋਟਰ, ਦ ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਅਨੁਸਾਰ, &quot;ਸੁਕੰਨਿਆ ਰਹਿਮਾਨ ਦੇ ਕੋਲਾਜ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਹੈ... ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਪਰਤ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ, ਉੱਚ ਅਤੇ ਨੀਵੀਂ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦ ਦੇ।&quot;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1998/01/16/arts/art-in-review-111643.html|title = Art in Review|newspaper = The New York Times|date = 16 January 1998|last1 = Cotter|first1 = Holland}}&lt;/ref&gt;

ਲਵੀਨਾ ਮੇਲਵਾਨੀ, ਇੰਡੀਆ ਟੂਡੇ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਅਨੁਸਾਰ, &quot;ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਦੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਜਾਰਜ ਹੈਰੀਸਨ ਕੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਕੀ ਉਹ ਡਿਕ ਟਰੇਸੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗੋਪੀਆਂ ਨਾਲ ਰਲਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ? ਤਾਲਿਬਾਨ ਅਤੇ ਬੁਰਖਾ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਬਸਟਰ ਕੀਟਨ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਕੁਚਲਣ ਵਾਲੀ ਮਦਰ ਇੰਡੀਆ ਸਭ ਉੱਥੇ ਹਨ। ਰੰਗੀਨ ਤਿਤਲੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਇਹਨਾਂ ਚਿੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਕਲਾਕਾਰ ਸੁਕੰਨਿਆ ਰਹਿਮਾਨ ਦੁਆਰਾ ਗੈਲਰੀ 678 ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਬਕਸੇ ਵਿੱਚ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ&quot;।

&quot;ਸੁਹਜਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਸੁਕੰਨਿਆ ਰਹਿਮਾਨ ਦੇ ਕੰਮ ਨਿਸ਼ਚਤ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਹਨ। ਉਹ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਹਾਸੇ-ਮਜ਼ਾਕ ਵਾਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਝਣਯੋਗ ਅਤੇ ਨਾ-ਸਮਝਣਯੋਗ ਵਿਚਕਾਰ ਤਣਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਚਮਕਦਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ&quot; ਇਹ ਫਿਲਿਪ ਆਈਜ਼ੈਕਸਨ, ਮੇਨ ਸੰਡੇ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਮ ਵਲੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।


== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1946]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]]</text>
      <sha1>9wao7gq2jfcy57xg46anveq67xq100b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਕਵੀ ਨਿਹੰਗ ਸੰਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਧੌਲਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137207</id>
    <revision>
      <id>842725</id>
      <parentid>726468</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T07:25:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40168-28</username>
        <id>61125</id>
      </contributor>
      <comment>ਜੀਵਨੀ ਐਡ ਕੀਤੀ ਹੈ</comment>
      <origin>842725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3625" sha1="bdlgkjbbd735gxli82tqbjrlz9eth88" xml:space="preserve">ਨਿਹੰਗ ਸੰਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜ਼ਨਮ ਪਿੰਡ [[ਧੌਲਾ]] [[ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਰਨਾਲਾ]] ਵਿਚ ਹੋਇਆ।&lt;ref&gt;Works of Mani Ram Rachnavali - Page 11&lt;/ref&gt; ਇਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਉੱਘੇ ਕਵੀ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਕਈ ਕਾਵਿ-ਗਰੰਥਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ 'ਸੂਰਯਵੰਸੀ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ' ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਤਾਬ ਹੈ। ਇਹਨਾ ਤੇ ਸਨਾਤਨ ਮੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ ਬਹੁਤੀਆਂ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾਵਾਂ ਇਸੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਨਿਹੰਗ ਸੰਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਧੌਲਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਇਕ ਸਵਾਗਤੀ ਗੇਟ ਅਤੇ ਯਾਦਗਰੀ ਸਮਾਧ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸੱਤਰਵਿਆਂ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ । ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵੰਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ [[ਬਰਨਾਲਾ]] ਅਤੇ [[ਬਠਿੰਡਾ]] ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਹਨ।ਨਿਹੰਗ ਸੰਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਜ ਵੀ ਮੌਜਦ ਹਨ ਜਿਨਾ ਨਾਮ ਭਗਤ ਮਿੱਠੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਨ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਦਾਤੇ ਸਾਧੂ ਜਨ ਹਨ । ਜਿਨਾ ਨੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਨਿਹੰਗ ਸੰਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੰਗ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਪੜੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਗੇ ਉਨਾ ਦੇ ਬੇਅੰਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਨ । ਭਗਤ ਜੀ ਰੱਬੀ ਰੂਹ ਹਨ ਹਮੇਸਾ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਬੰਦਗੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਾਦਾ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ । ਭਗਤ ਜੀ ਦੀਆ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਿਆ ਹਨ ਪਰ ਹਜੇ ਛਪੇ  ਨਹੀ ਹਨ ਸਮਾ ਆਇਆ ਤੇ ਸਾਇਦ ਛਪ ਜਾਣ । ਭਗਤ ਜੀ ਬਹੁਤ ਬਚਨ ਦਸਦੇ ਹਨ ਨਿਹੰਗ ਸੰਪੂਰਨ ਸਿੰਘ  ਜੀ ਬਾਰੇ ਉਨਾ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਬਹੁਤ ਤੇਜ ਸੀ ਹਰ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਕੰਠ ਸਨ ਜਦੋ ਪੁੱਛਣਾ ਸਬਦ ਕਿਥੇ ਆਉਦਾ ਹੈ ਤਾ ਅੰਗ ਦੇ ਨਾਲ ਪੰਗਤੀ ਨੰਬਰ ਵੀ ਦੱਸ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ।ਨਿਹੰਗ ਸੰਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਜਥੇਦਾਰ ਬਾਬਾ ਚੇਤ ਸਿੰਘ 96 ਕਰੋੜੀ ਵਲੋ ਫਰਲਾ ਦੀ ਬਖਸਿਸ ਹੋਈ ਸੀ । ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਹੀ ਆਖਦੇ ਸਨ ਕਹਿਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਦੇ ਵੇਦ ਬਿਆਸ ਸਨ । ਜਿਥੇ ਜਾਦੇ ਸਨ ਆਗੇ ਸੰਗਤਾਂ ਉਨਾ ਦੇ ਚਾਦਰਾ ਵਿਛਾਉਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਵੀ ਦੂਰ ਦੂਰ ਤੱਕ ਜਾਦੇ ਸਨ ।ਸੰਤ ਮੰਡਲੀਆ ਵਿਚ ਜਿਆਦਾ ਵਿਚਰਦੇ ਸਨ ।   

==ਪੁਸਤਕਾਂ==
*''ਸੂਰਯਵੰਸੀ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ'' 
*''ਸੱਚ ਦੀ ਹਵਾ'' 


==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]]</text>
      <sha1>bdlgkjbbd735gxli82tqbjrlz9eth88</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸੋਲਾਪੁਰੀ ਚਾਦਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150077</id>
    <revision>
      <id>842696</id>
      <parentid>635457</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T14:19:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6695" sha1="kldit3vf5atxjozbtc2g5d2klr5kiw0" xml:space="preserve">ਇੱਕ '''ਸੋਲਾਪੁਰ''' ਚਾਦਰ (ਲਿਖਤ: &quot;ਸੋਲਾਪੁਰ ਕੰਬਲ&quot;), ਇੱਕ ਸੂਤੀ ਕੰਬਲ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ|ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] ਰਾਜ ਦੇ ਸੋਲਾਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;TOI&quot;&gt;{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/specials/assembly-elections-2014/maharashtra-news/Shindes-losing-ground-like-chaddar-in-Solapur/articleshow/44794881.cms|title=Shindes losing ground like chaddar in Solapur.|last=Srivastava|first=Roli|date=12 October 2014|work=The Times of India|access-date=6 July 2015}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਕੰਬਲ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਹੈਂਡ ਲੂਮ ਦੁਆਰਾ ਪਰ ਹੁਣ ਜੈਕਵਾਰਡ ਮਸ਼ੀਨ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਲੱਖਣ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊਤਾ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Solapur&quot;&gt;{{Cite web|url=http://solapur.gov.in/htmldocs/1977/ind_cottage.html|title=Cottage Industry in Solapur|website=Official Website of Solapur District|archive-url=https://web.archive.org/web/20150709000024/http://solapur.gov.in/htmldocs/1977/ind_cottage.html|archive-date=9 July 2015|access-date=6 July 2015}}&lt;/ref&gt; ਸੋਲਾਪੁਰੀ ਚਾਦਰ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਸੋਲਾਪੁਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਉਤਪਾਦ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸੰਕੇਤ (ਜੀਆਈ) ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/kolhapur/masala-gi/articleshow/47807111.cms|title=Kolhapuri Masalyala 'GI' chi Phodani|last=Gurubal Mali|date=25 June 2015|work=[[Maharashtra Times]]|access-date=6 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150707032726/http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/kolhapur/masala-gi/articleshow/47807111.cms|archive-date=7 July 2015|location=[[Kolhapur]]|language=mr|script-title=mr:कोल्हापुरी मसाल्याला 'GI' ची फोडणी|trans-title=Sprinkle 'GI' on Kolhapuri Spice}}&lt;/ref&gt;

== ਇਤਿਹਾਸ ==
ਸੋਲਾਪੁਰ ਆਪਣੇ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਉਦਯੋਗ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸਪਿਨਿੰਗ ਮਿੱਲਾਂ ਸਨ।&lt;ref name=TOI/&gt; ਸੋਲਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੈਂਡਲੂਮ ਬੁਣਾਈ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਵਿਕਾਸ [[ਪੇਸ਼ਵਾ]] ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=Solapur/&gt; ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਛੋਟੇ ਸੁਤੰਤਰ ਕਾਰੀਗਰ ਜੁਲਾਹੇ ਸਨ। ਹਰ ਇੱਕ ਕਾਰੀਗਰ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਲੂਮ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੁਖੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਕੰਮ ਦੀ ਇਕਾਈ ਸੀ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਜੁਲਾਹੇ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੰਗਾਈ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਸਨ। 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਫੈਕਟਰੀ ਦੇ ਉਭਾਰ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਹੈਂਡ-ਲੂਮ ਬੁਣਾਈ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਸੰਗਠਨ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।&lt;ref name=Solapur/&gt;&lt;ref name=Saptahik&gt;{{cite news|script-title=mr:सोलापूरची उबदार ओळख|trans-title=The warm introduction of Solapur|author=अभय दिवाणजी|url=http://www.saptahiksakal.com/SaptahikSakal/20130119/5252357514474706604.htm|access-date=6 July 2015|work=Saptahik Sakal|date=19 January 2013|language=mr|archive-url=https://web.archive.org/web/20150707043624/http://www.saptahiksakal.com/SaptahikSakal/20130119/5252357514474706604.htm|archive-date=7 July 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਉਹ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸੋਲਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਦਮਸ਼ਾਲੀ ਬੁਣਕਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਕਈ ਕੰਪਨੀਆਂ ਸੋਲਾਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਚਾਦਰਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://pulgamtextiles.com/index1.htm |title=Welcome to Pulgam Textiles, Solapur |work=Pulgam textiles |access-date=13 February 2016 |archive-date=23 ਜਨਵਰੀ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160123095450/http://pulgamtextiles.com/index1.htm |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== ਨਿਰਯਾਤ ==
[[ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ|ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸੋਲਾਪੁਰੀ ਚਾਦਰ ਦੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਕਰਨਾਟਕ]], [[ਤੇਲੰਗਾਨਾ]], [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਗੁਜਰਾਤ]], [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਵਿੱਚ ਮੰਗ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ [[ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ]], [[ਕੁਵੈਤ]], [[ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ|ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ]], ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ, ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਮੰਗ ਹੈ।&lt;ref name=Saptahik/&gt;

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* ਬਿਆਦਗੀ ਮਿਰਚ
* ਇਲਕਲ ਸਾੜੀ
* ਨਵਲਗੁੰਡ ਦਰੀਆਂ

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* [http://solapurtextiles.com ਸੋਲਾਪੁਰ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਵੈਬਸਾਈਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220816132927/https://solapurtextiles.com/ |date=2022-08-16 }}
* ਇੰਸਟਾਗ੍ਰਾਮ 'ਤੇ [https://www.instagram.com/solapur_textiles/ ਸੋਲਾਪੁਰ ਟੈਕਸਟਾਈਲ]
* [https://www.solapurchaddar.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230203061808/https://www.solapurchaddar.com/ |date=2023-02-03 }} ਸੋਲਾਪੁਰ ਚਾਦਰ ਵਿਖੇ
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪਹਿਰਾਵਾ]]</text>
      <sha1>kldit3vf5atxjozbtc2g5d2klr5kiw0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਅਨੁਪਮਾ ਚੋਪੜਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152649</id>
    <revision>
      <id>842718</id>
      <parentid>639528</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T22:31:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8689" sha1="t41jnkrtvrgeorcfi2wawwv15j4dzn1" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = ਅਨੁਪਮਾ ਚੋਪੜਾ
| image              = Anupama Chopra 9th Mumbai Film Festival (cropped).jpg
| caption            = 2017 ਵਿੱਚ ਅਨੁਪਮ ਚੋਪੜਾ
| birth_name         = ਅਨੁਪਮਾ ਚੰਦਰਾ
| birth_date         = 
| birth_place        = [[ਕਲਕੱਤਾ]], [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]], ਭਾਰਤ
| education          = ਸੇੰਟ. ਜੇਵੀਅਰਜ਼ ਕਾਲਜ, ਮੁੰਬਈ, ਮੈਡੀਲ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਜਰਨਲਿਜ਼ਮ, ਨਾਰਥਵੈਸਟਰਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ
| occupation         = ਲੇਖਕ, ਪੱਤਰਕਾਰ, ਫਿਲਮ ਆਲੋਚਕ।
| website            = {{URL|http://www.filmcompanion.in/about-us|filmcompanion.in}}
}}
[[Category:Articles with hCards]]
'''ਅਨੁਪਮਾ ਚੋਪੜਾ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ]]: '''Anupama Chopra''') ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਲੇਖਕ]], [[ਪੱਤਰਕਾਰ]], ਫਿਲਮ ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ MAMI ਮੁੰਬਈ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਦੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Mami&quot;&gt;{{Cite web |title=Mumbai Academy of Moving Image - Site |url=https://www.mumbaifilmfestival.com/ |website=mumbaifilmfestival.com}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਡਿਜੀਟਲ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਫਿਲਮ ਕੰਪੈਨੀਅਨ ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਨੇਮਾ 'ਤੇ ਇੱਕ ਕਿਉਰੇਟਿਡ ਦਿੱਖ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ 'ਤੇ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ [[ਐਨਡੀਟੀਵੀ|NDTV]], ''[[ਇੰਡੀਆ ਟੂਡੇ]]'',&lt;ref&gt;[http://movies.ndtv.com/movie_Review.aspx?id=510 Anupama Chopra, Consulting Editor, Films, NDTV] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100503075144/http://movies.ndtv.com/movie_Review.aspx?id=510|date=3 May 2010}} [[ਐਨਡੀਟੀਵੀ|NDTV]] website.&lt;/ref&gt; ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ''[[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਸ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼]]'' ਲਈ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਆਲੋਚਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਸਟਾਰ ਵਰਲਡ 'ਤੇ, ''ਅਨੁਪਮਾ ਚੋਪੜਾ ਦੇ ਨਾਲ'' ਇੱਕ ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਫਿਲਮ ਸਮੀਖਿਆ ਸ਼ੋਅ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਵੀ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Reviews/Anupama-Chopra-s-review-Paan-Singh-Tomar/Article1-819886.aspx|title=Anupama Chopra's review: Paan Singh Tomar|last=Chopra|first=Anupama|date=2 March 2012|work=Hindustan Times|access-date=6 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303000220/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Reviews/Anupama-Chopra-s-review-Paan-Singh-Tomar/Article1-819886.aspx|archive-date=3 March 2012|quote=Starting today, Anupama Chopra becomes Hindustan Times' film critic.}}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ''ਸ਼ੋਲੇ: ਦ ਮੇਕਿੰਗ ਆਫ਼ ਏ ਕਲਾਸਿਕ'' ਲਈ ਸਿਨੇਮਾ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਿਤਾਬ ਲਈ 2000 ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਕੰਪੈਨੀਅਨ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ ਦੀ ਇੰਟਰਵਿਊ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਉਹ ਮੁੰਬਈ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ ਦਿ ਮੂਵਿੰਗ ਇਮੇਜ ਦੀ ਫੈਸਟੀਵਲ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mumbai Academy of Moving Image - Trustees Site |url=https://www.mumbaifilmfestival.com/festival/trustees |website=www.mumbaifilmfestival.com |access-date=2023-02-18 |archive-date=2023-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120104803/https://www.mumbaifilmfestival.com/festival/trustees |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ ==
ਚੰਦਰ ਪਰਸ਼ਾਦ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਕਲਕੱਤਾ, [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਅਨੁਪਮਾ ਚੰਦਰਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ, ਉਹ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਬਦਾਯੂਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਹਿ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨਵੀਨ ਚੰਦਰ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਨ। ਅਨੁਪਮਾ ਦੇ ਦਾਦਾ, ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, [[ਯੂਨੀਅਨ ਕਾਰਬਾਈਡ]], [[ਕੋਲਕਾਤਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸਨ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ [[ਕਾਮਨਾ ਚੰਦਰ|ਕਾਮਨਾ ਚੰਦਰਾ]] ਇੱਕ ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ''ਪ੍ਰੇਮ ਰੋਗ'' (1982) ਅਤੇ ''ਚਾਂਦਨੀ'' (1989) ਵਰਗੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਸੰਵਾਦ ਲਿਖੇ ਸਨ। ਚੋਪੜਾ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਭੈਣ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਹੋਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਦਾ  ਰੋਡ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਫ਼ ਪਰੇਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਭੈਣ [[ਤਨੁਜਾ ਚੰਦਰਾ]] ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ ਹੈ; ਉਸਦਾ ਭਰਾ ਵਿਕਰਮ ਚੰਦਰ ਇੱਕ ਨਾਵਲਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸ਼ੋਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਹੀ। ਉਸਨੇ 1987 ਵਿੱਚ ਸੇਂਟ ਜ਼ੇਵੀਅਰਜ਼ ਕਾਲਜ, ਮੁੰਬਈ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਬੀ.ਏ. ਕਰਕੇ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ।

ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਚੋਪੜਾ ਨੇ ਨਾਰਥਵੈਸਟਰਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਮੈਡੀਲ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਜਰਨਲਿਜ਼ਮ ਤੋਂ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਐਮ.ਏ. ਉਸਨੇ ਮੈਡੀਲ ਵਿਖੇ &quot;ਅਕਾਦਮਿਕ ਉੱਤਮਤਾ ਅਤੇ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਵਾਅਦੇ&quot; ਲਈ ਹੈਰਿੰਗਟਨ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, &quot;ਫਿਲਮੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਛੂਤ ਸੀ। ਹਰ ਕੋਈ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਇਹ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।&quot;&lt;ref name=&quot;tom&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.timeoutmumbai.net/client_coverstory/client_coverstory_details.asp?code=475|title=Home truths Anupama Chopra|last=Ramnath|first=Nandini|work=Time Out Mumbai|access-date=6 March 2012}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=June 2017}}&lt;/ref&gt;

== ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ==
ਚੋਪੜਾ ਦਾ ਵਿਆਹ [[ਵਿਧੂ ਵਿਨੋਦ ਚੋਪੜਾ]], ਇੱਕ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=8 May 2010 |title=Sleeping with the Enemy |url=http://www.openthemagazine.com/article/art-culture/sleeping-with-the-enemy |access-date=27 July 2014 |publisher=[[Open (Indian magazine)|OPEN]]}}&lt;/ref&gt; ਉਸਦੀ ਧੀ ਜ਼ੂਨੀ ਚੋਪੜਾ (ਜਨਮ 2001/2002) ਤਿੰਨ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਲੇਖਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਤਾਬਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਗਨੀ ਦੇਵ ਚੋਪੜਾ ਇੱਕ ਚਾਹਵਾਨ ਕ੍ਰਿਕਟਰ ਹੈ।

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪੱਤਰਕਾਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>t41jnkrtvrgeorcfi2wawwv15j4dzn1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਅਨੂ ਸਭਲੋਕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158618</id>
    <revision>
      <id>842719</id>
      <parentid>660775</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T22:48:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8217" sha1="obz1mwgvd2jubbqy3gb0cycytom8r0p" xml:space="preserve">'''ਅਨੂ ਸਭਲੋਕ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਆਰਕੀਟੈਕਟ, ਭੂਗੋਲਕਾਰ ਅਤੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਫੋਕਸ 'ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਸੰਸਾਰ' ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਸਪੇਸ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|url=https://migrantlabourers.wordpress.com/research-team/|title=Research team|date=2014-10-31|work=Travelling Tales...|access-date=2017-02-04|language=en-US}}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ ਡਬਲ ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ. 2007 ਵਿੱਚ ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ 'ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਭੂਗੋਲ' ਵਿੱਚ। ਪੇਨ ਸਟੇਟ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਡਾਕਟਰੀ ਕੰਮ [[ਗੁਜਰਾਤ]], ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ [[ਕੌਮਪ੍ਰਸਤੀ|ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ]] ਅਤੇ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੇ ਉਦਾਰੀਕਰਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਛਾਣ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਗੈਰ ਰਸਮੀ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== ਸਿੱਖਿਆ ==
ਅਨੁ ਸਭਲੋਕ ਨੇ 1995 ਵਿੱਚ ਸਕੂਲ ਆਫ ਪਲੈਨਿੰਗ ਐਂਡ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ [[ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ|ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਬੈਚਲਰ ਡਿਗਰੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਅਗਲੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਚਲੀ ਗਈ, ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨੀਤੀ ਉੱਤੇ ਖੋਜ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ। ਉਸਨੇ 2001 ਵਿੱਚ ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਵਿੱਚ ਐਮਐਸ ਨਾਲ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। 2007 ਵਿੱਚ, ਅਨੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੋਹਰੀ ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ. ਭੂਗੋਲ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Anu Sabhlok—Women's Studies |url=http://womenstudies.psu.edu/directory/anu-sabhlok |access-date=2017-02-04 |website=womenstudies.psu.edu |archive-date=2017-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205013937/http://womenstudies.psu.edu/directory/anu-sabhlok |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਪੇਨ ਸਟੇਟ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਡਾਕਟਰੀ ਕੰਮ [[ਗੁਜਰਾਤ]], ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ [[ਕੌਮਪ੍ਰਸਤੀ|ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ]] ਅਤੇ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੇ ਉਦਾਰੀਕਰਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਛਾਣ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ (ਆਂ) ਵਿੱਚ ਗੈਰ ਰਸਮੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== ਕਰੀਅਰ ==
ਸਭਲੋਕ 2009 ਤੋਂ ਆਈਆਈਐਸਈਆਰ, ਮੋਹਾਲੀ ਵਿਖੇ ਐਸੋਸੀਏਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸਨੇ ਲੂਇਸਵਿਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਭੂਗੋਲ ਅਤੇ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਲ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਸਭਲੋਕ ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਫੈਕਲਟੀ ਵੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ 1999 ਤੋਂ 2002 ਅਤੇ 2003-2006 ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

ਉਸਨੇ ਤਿੰਨ ਖਾਸ ਖੋਜ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Department of Humanities IISER Mohali |url=http://iisermohali.ac.in/dept/human/anu.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170501184055/http://iisermohali.ac.in/dept/human/anu.html |archive-date=2017-05-01 |access-date=2017-02-04 |website=iisermohali.ac.in}}&lt;/ref&gt;

* ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਇੱਕ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਰੀਡਿੰਗ
* ਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ: ਭਾਰਤ-ਤਿੱਬਤੀ ਸਰਹੱਦੀ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸੜਕ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਨਸਲੀ ਬਿਰਤਾਂਤ
* ਰਾਹਤ ਵਿੱਚ SEWA: ਗੁਜਰਾਤ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਫ਼ਤ ਰਾਹਤ ਦੀ ਲਿੰਗੀ ਭੂਗੋਲਿਕਤਾ (ਡਾਕਟੋਰਲ ਕੰਮ)

== ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ==

# ਬ੍ਰਾਈਡਨ-ਮਿਲਰ, ਐੱਮ; ਕ੍ਰਾਲ, ਐੱਮ; ਮੈਗੁਇਰ, ਪੀ; ਨੌਫਕੇ, ਐਸ ਅਤੇ ਸਭਲੋਕ, ਏ. 2011. ਜੈਜ਼ ਐਂਡ ਦ ਬਨਿਅਨ ਟ੍ਰੀ: ਰੂਟਸ ਐਂਡ ਰਿਫਸ ਇਨ ਪਾਰਟੀਸੀਪੇਟਰੀ ਐਕਸ਼ਨ ਰਿਸਰਚ ਇਨ ਡੇਨਜਿਨ, ਐਨ (ਐਡੀ. ) ''ਗੁਣਾਤਮਕ ਖੋਜ ਦੀ ਹੈਂਡਬੁੱਕ'' । ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ.
# ਸਭਲੋਕ, ਏ. 2010. ਰਾਹਤ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ. ''ਜੀਓਫੋਰਮ'' . 41 (5): 743-751
# ਮਾਰਸ਼ਲ, ਜੀ ਅਤੇ ਸਭਲੋਕ, ਏ. 2009. “ਕੰਮ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਨਹੀਂ”: ਤੁਰਕੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਤਿ-ਧਾਰਮਿਕ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਥਾਨਿਕ ਗੱਲਬਾਤ। ''ਵੂਮੈਨ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫੋਰਮ'' 32(6)
# ਸਭਲੋਕ, ਏ ਅਤੇ ਨਿਊਟਨ, ਜੇ. ਮੱਧ-ਪੂਰਬ: ਅਧਿਆਇ 10। ''ਐਡਰੈੱਸ ਅਰਥ, ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਫਾਰਮੈਟ ਐਟਲਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ'' । ਅੰਨ੍ਹੇ ਲਈ ਅਮਰੀਕੀ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਹਾਊਸ. (ਆਗਾਮੀ)
# ਸਭਲੋਕ, ਏ. 2008. ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਆਫ਼ਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ: ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਜੀ ਸਹਿਯੋਗ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ। ''ਮੈਨ ਐਂਡ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ: ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਰਿਸਰਚ ਇਨ ਰੂਰਲ ਐਂਡ ਇੰਡਸਟਰੀਅਲ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਦਾ ਜਰਨਲ'' 30(4)
# ਸਭਲੋਕ, ਏ (283 ਸਮੂਹਿਕ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ)। 2008. ਬਸ ਕੀ ਹੈ: ਨਿਆਂ ਦੇ ਭੂਗੋਲ ਲਈ ਸਮਰ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ 'ਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਵਿਚਾਰ। ''ਐਂਟੀਪੋਡ'' 40(5)
# ਸਭਲੋਕ, ਏ. 2008. ਕਿਤਾਬ ਸਮੀਖਿਆ. ਹੜ੍ਹ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਆਫ਼ਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ. ''ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਭੂਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀ''
# ਸਭਲੋਕ, ਏ. 2005. ਕਿਤਾਬ ਸਮੀਖਿਆ. ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ. ''ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਵੂਮੈਨ ਸਟੱਡੀਜ਼'' 7(1)
# ਸਭਲੋਕ, ਏ. 2001. ''ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ: ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦੀ ਪੈਰਾਡਾਈਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚਿੱਤਰਯੋਗਤਾ ਦੀ ਖੋਜ'' . ਕਾਨਫਰੰਸ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸੈੱਟ. ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਮੇਕਿੰਗ ਸਿਟੀਜ਼ ਲਿਵਏਬਲ ਕੌਂਸਲ। ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ।

&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Anu CV |url=http://womenstudies.psu.edu/directory/anu-sabhlok/MyCV |access-date=2023-03-22 |archive-date=2017-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205014205/http://womenstudies.psu.edu/directory/anu-sabhlok/MyCV |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>obz1mwgvd2jubbqy3gb0cycytom8r0p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਅਪੁ ਬਿਸਵਾਸ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182434</id>
    <revision>
      <id>842720</id>
      <parentid>840790</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T22:54:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8941" sha1="sjvlqwk24wbu84wixoslddwedfs3b9l" xml:space="preserve">
{{Infobox person
| name               = 
| image              = Apu Biswas portrait 2017.jpg
}}

'''ਅਬੋਂਤੀ ਬਿਸਵਾਸ''' (ਜਨਮ 11 ਅਕਤੂਬਰ 1989) ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਟੇਜ ਨਾਮ ਅਪੂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ [[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਿਨੇਮਾ|ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ]] ਫ਼ਿਲਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ, ਮਾਡਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਦਾਕਾਰ ਸ਼ਾਕਿਬ ਖਾਨ ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਪਤਨੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;daily-sun&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.daily-sun.com/printversion/details/260621/Happy-birthday-Apu-Biswas--|title=Happy birthday, Apu Biswas|work=Daily Sun|access-date=30 November 2019|archive-date=13 ਅਗਸਤ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220813120056/https://www.daily-sun.com/printversion/details/260621/Happy-birthday-Apu-Biswas--|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Arts &amp; Entertainment Desk |date=2023-11-08 |title=I am called 'Dhallywood Queen' because of Shakib Khan: Apu Biswas |url=https://www.thedailystar.net/entertainment/news/i-am-called-dhallywood-queen-because-shakib-khan-apu-biswas-3464866 |access-date=2023-12-31 |website=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt; ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੇ 2005 ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ ''ਕਾਲ ਸ਼ੋਕਲੇ'' ਨਾਲ ਫ਼ਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਕੋਟੀ ਟੱਕਰ ਕਬਿਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਕੀਬ ਖਾਨ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।

== ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ==
ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਜਨਮ 11 ਅਕਤੂਬਰ 1989 ਨੂੰ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] ਦੇ ਬੋਗਰਾ ਵਿੱਚ ਅਬੋਂਤੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਪੇਂਦਰਨਾਥ ਵਿਸ਼ਵਾਸ (ਡੀ. 2014) ਅਤੇ ਸ਼ੇਫਾਲੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ (ਡੀ। 2020) ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;daily-sun&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.prothomalo.com/entertainment/করোনায়-মা-হারালেন-অপু-বিশ্বাস|date=18 September 2020|work=Prothom Alo|access-date=18 September 2020|language=bn|script-title=bn:করোনায় মা হারালেন অপু বিশ্বাস}}&lt;/ref&gt; ਉਪੇਂਦਰਨਾਥ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਸ਼ੇਫਾਲੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਪੁ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== ਕੈਰੀਅਰ ==
ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੇ 2006 ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ ''ਕਾਲ ਸ਼ੋਕਲੇ'' ਨਾਲ ਫ਼ਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;daily-sun&quot; /&gt; ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਕੋਟੀ ਟੱਕਰ ਕਬਿਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੇ 2013 ਵਿੱਚ ''ਦੇਵਦਾਸ'' ਦੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਰੀਮੇਕ ਵਿੱਚ [[ਪਾਰਵਤੀ]] ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;na13Feb2013&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.newagebd.com/detail.php?date=2013-02-13&amp;nid=39887|title=Devdas {{as written|'fina|liy' [sic]}} gets release on Friday|date=13 February 2013|work=New Age|access-date=5 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102210644/http://www.newagebd.com/detail.php?date=2013-02-13&amp;nid=39887|archive-date=2 November 2013}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਨੇ 2013 ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਮਾਈ ਨੇਮ ਇਜ਼ ਖਾਨ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://dhakamirror.com/entertainment/cinema-bangla/sakib-jalil-fight-to-grab-eid-market/|title=Sakib, Jalil fight to grab Eid market|work=Dhaka Mirror|access-date=5 September 2023|archive-date=6 ਸਤੰਬਰ 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230906015039/https://dhakamirror.com/entertainment/cinema-bangla/sakib-jalil-fight-to-grab-eid-market/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ==
18 ਅਪ੍ਰੈਲ 2008 ਨੂੰ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੇ ਅਦਾਕਾਰ ਸ਼ਾਕਿਬ ਖਾਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thedailystar.net/frontpage/shakib-khan-married-me-1389424|title=I married Shakib Khan in 2008|work=The Daily Star|access-date=8 December 2017}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਜੋਡ਼ੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਅਬਰਾਮ ਖਾਨ ਜੋਏ (ਜਨਮ 27 ਸਤੰਬਰ, 2016) ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/arts-entertainment/dhallywood-actress-apu-biswas-claims-she-married-no-1-shakib-khan-1389115|title=Will accept my son, not Apu: Shakib Khan|date=10 April 2017|work=The Daily Star|access-date=26 April 2018}}&lt;/ref&gt; ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਆਹ ਨੂੰ 10 ਅਪ੍ਰੈਲ 2017 ਤੱਕ ਗੁਪਤ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਅਪੁ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 'ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/showtime/2017/11/11/rumours-shakib-apu-divorce-air/|title=Rumours of Shakib - Apu divorce in the air|date=11 November 2017|work=Dhaka Tribune|access-date=26 April 2018}}&lt;/ref&gt;

ਖਾਨ ਨੇ 22 ਨਵੰਬਰ 2017 ਨੂੰ ਤਲਾਕ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ 22 ਫਰਵਰੀ 2018 ਨੂੰ ਜੋਡ਼ੇ ਦਾ ਤਲਾਕ ਹੋ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://bdnews24.com/entertainment/2017/12/07/apu-desperate-to-save-marriage-with-co-star-shakib-for-their-son|title=Apu desperate to save marriage with co-star Shakib for their son -bdnews24.com|last=Rudrakkha|first=Rudra|date=7 December 2017|work=bdnews24.com|access-date=26 April 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bhorerkagoj.com/print-edition/2018/03/13/184297.php|work=Bhorer Kagoj|access-date=30 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114072829/https://www.bhorerkagoj.com/print-edition/2018/03/13/184297.php|archive-date=14 January 2020|language=bn|script-title=bn:শাকিব-অপুর বিচ্ছেদ চূড়ান্ত}}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅਪੂ ਇਸਲਾਮ ਖਾਨ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਅਪੂ ਇਸਲਾਮ ਖ਼ਾਨ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਤਲਾਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]] ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/bengali/news-39554623|date=10 April 2017|work=BBC News বাংলা|access-date=8 June 2020|language=bn|script-title=bn:শাকিব খান আমার সন্তানের বাবা: অপু বিশ্বাস}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bd-pratidin.com/readers-column/2018/03/11/313307|date=11 March 2018|work=Bangladesh Pratidin|access-date=8 June 2020|language=bn|script-title=bn:অপু ইসলাম কি আবার অপু বিশ্বাস হয়ে যাবেন?}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bd-pratidin.com/entertainment/2019/09/29/461325|date=29 September 2019|work=Bangladesh Pratidin|access-date=8 June 2020|language=bn|script-title=bn:অপু বিশ্বাসের ভিন্ন সুর!}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.channelionline.com/দিনশেষে-শাকিব-একা-আমি-না-অ/|date=4 November 2017|work=Channel i|access-date=8 June 2020|language=bn|script-title=bn:দিনশেষে শাকিব একা, আমি না: অপু বিশ্বাস}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.daily-sun.com/post/427052/Religious-belief-of-Apu-Biswas-her-son-Joy|title=Religious belief of Apu Biswas her son Joy|work=Daily Sun|access-date=2024-03-26|archive-date=2021-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709234855/https://www.daily-sun.com/post/427052/Religious-belief-of-Apu-Biswas-her-son-Joy|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1989]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>sjvlqwk24wbu84wixoslddwedfs3b9l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਹੁਸਨੇ ਆਰਾ ਕਮਲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184855</id>
    <revision>
      <id>842712</id>
      <parentid>836265</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:50:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14681" sha1="ks580yi3ppqfex2e2fidsbszb01sajv" xml:space="preserve">'''ਹੁਸਨੇ ਆਰਾ ਕਮਲ''' (ਬੰਗਾਲੀ: হোসনে আরা কামাল (20 ਦਸੰਬਰ 1934 - 16 ਅਪ੍ਰੈਲ 2009), ਇੱਕ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਅਕਾਦਮਿਕ, ਪਰਉਪਕਾਰੀ, ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵਿਕਾ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਕਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਲੈਕਚਰਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਢਾਕਾ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸੋਸ਼ਲ ਵੈਲਫੇਅਰ ਐਂਡ ਰਿਸਰਚ ਵਿੱਚ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਣ ਗਿਆ।ਕਮਲ ਇੱਕ ਨਿਪੁੰਨ ਲੇਖਕ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ।

== ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ==
ਹੁਸਨੇ ਆਰਾ ਦਾ ਜਨਮ 20 ਦਸੰਬਰ 1934 ਨੂੰ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਮੁਹੰਮਦ ਹਾਫਿਜ਼ੁਰ ਰਹਿਮਾਨ ਅਤੇ ਅਨਵਾਰਾ ਬੇਗਮ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Co4yAAAAIAAJ|title=বানালা সাহিত্যে লেখিকাদের আবদান|last=বেগম জাহান আরা|date=1987|publisher=Muktadhārā|location=Bangladesh|pages=96|language=bengali|quote=হোসনে আরা কামাল  রাজশাহী জেলার ১৯৩৪ সালের ২০শে ডিসেম্বর লেখিকার জন্ম।|access-date=12 April 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=হক |first=আনিসুল |date=December 20, 2015 |title=বেকার মিথুনের কর্মসংস্থান, আবেগ সামলে রাখুন ধনু |url=https://www.ntvbd.com/lifestyle/32177/%E0%A6%AC%E0%A7%87%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%AE%E0%A6%BF%E0%A6%A5%E0%A7%81%E0%A6%A8%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%95%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%AE%E0%A6%B8%E0%A6%82%E0%A6%B8%E0%A7%8D%E0%A6%A5%E0%A6%BE%E0%A6%A8-%E0%A6%86%E0%A6%AC%E0%A7%87%E0%A6%97-%E0%A6%B8%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A6%B2%E0%A7%87-%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%96%E0%A7%81%E0%A6%A8-%E0%A6%A7%E0%A6%A8%E0%A7%81?amp |access-date=12 April 2023 |website=ntv online |language=Bengali |quote=আজকের দিনে জন্মগ্রহণকারী বিশিষ্ট ব্যক্তিত্ব : বদরুদ্দিন উমর, হোসনে আরা কামাল,}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਇੱਕ ਨਿਪੁੰਨ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸੀ, [[ਢਾਕਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], ਬੈਡਫੋਰਡ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਡਿਗਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ 1979 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ [[ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਸੋਸ਼ਲ ਸਾਇੰਸ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;sofia&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;star&quot;&gt;{{Cite web |last=Bhuiyan |first=Robina Rashid |date=14 May 2017 |title=Like mother, like daughter |url=https://tds-images.thedailystar.net/arts-entertainment/mother-daughter-1404694 |access-date=12 April 2023 |website=The Daily Star |language=English |archive-date=12 ਅਪ੍ਰੈਲ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230412193409/https://tds-images.thedailystar.net/arts-entertainment/mother-daughter-1404694 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
[[ਤਸਵੀਰ:Husneara_Kamal_&amp;_Sufia_Ahmed_1956.jpg|left|thumb| ਸੁਫੀਆ ਅਹਿਮਦ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ) ਨਾਲ ਹੁਸਨੇ ਆਰਾ ਕਮਾਲ (1956) ]]

== ਕੈਰੀਅਰ ==
ਕਮਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1960 ਵਿੱਚ ਢਾਕਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਨ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ ਕਾਲਜ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਵਿੱਚ ਲੈਕਚਰਾਰ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਹ ਢਾਕਾ ਦੇ ਪੁਰਾਣਾ ਪਲਟਨ ਗਰਲਜ਼ ਕਾਲਜ ਦੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਵੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5f8XAAAAIAAJ|title=Papers and Proceedings of the Symposia, East Pakistan Education Week, 1966-67|date=1968|publisher=Symposium Committee, East Pakistan Education Week|editor-last=Ala-Muti|editor-first=Abadullaha|language=English|quote=Mrs. Hosneara Kamal - Principal, Purana Paltan Girls' College, Dacca|access-date=19 March 2023}}&lt;/ref&gt; 1966 ਤੱਕ ਕਮਲ ਨੇ ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8QUPAQAAIAAJ|title=Writers' Seminar on Preparation and Production of Adult Literature, May 2-7, 1966|date=1966|publisher=East Pakistan Education Directorate, Adult Education Section|editor-last=Bhuiyan|editor-first=Ali Asgar|language=English|quote=Mrs. Husneara Kamal : - Earned reputation for her writings on children's literature|access-date=19 March 2023}}&lt;/ref&gt;

ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਮਹਿਲਾ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ &quot;ਵਿਮੈਨ ਇਨ ਡਿਸਟ੍ਰੇਸ&quot; ਅਤੇ &quot;ਵਿਮੈਨ ਇੰਚਾਰਜ ਆਫ ਹਾਊਸਹੋਲਡ&quot; ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕਮਲ ਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ &quot;ਪਰਿਵਾਰਕ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਸਮੇਤ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਰਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜੀਵਨ ਸਿੱਖਿਆ&quot; ਲਿਖੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Annual Report - Family Planning Association of Pakistan|date=1971|publisher=Family Planning Association of Pakistan|pages=66|language=English|quote=Miss Hosne-Ara Kamal's paper title &quot;Family Life Education as a Factor in Promoting Family Welfare including Family Planning&quot; dealt with the sociological aspects of the subject. Over-population, Miss Kamal said, was creating overwhelming problems in the developing countries.}}&lt;/ref&gt;

ਸੰਨ 1991 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸੰਨ 1994 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਉੱਤੇ ਤਰੱਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਸੰਨ 2001 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋ ਗਈ।&lt;ref name=&quot;sofia&quot;/&gt;

== ਪਰਉਪਕਾਰ ==
ਕਮਲ ਪਰਉਪਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਅਕਸਰ ਅਗਿਆਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹ [[ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕ|ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ]] ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜੀਵਨ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਵਿਤਕਰੇ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਸਨ ਜੋ ਲੋਡ਼ਵੰਦ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਾਜਿਕ ਸੇਵਾ ਸੰਗਠਨਾਂ ਅਤੇ ਐਨ. ਜੀ. ਓਜ਼ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੱਲੀ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਫਾਉਂਡੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ (ਪੀ. ਐਸ. ਐਫ. ਬੀ. ਐਮ. ਐਨ., ਅਧਰੰਗੀ ਦੇ ਮੁਡ਼ ਵਸੇਬੇ ਲਈ ਕੇਂਦਰ (ਸੀ. ਆਰ. ਪੀ.) ਔਰਤਾਂ ਲਈ, ਮਹਿਲਾ ਸਵੈਇੱਛੁਕ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ, ਅਤੇ ਹੰਗਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 16, 2013 |title=Death anniversary |url=https://www.thedailystar.net/news/death-anniversary-15 |website=The Daily Star}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sofia&quot;&gt;{{Cite web |last=ড. সুফিয়া আহমেদ |author-link=Sufia Ahmed |date=April 14, 2014 |title=স্মৃতির মণিকোঠায় হোসনে আরা কামাল |url=https://www.bd-pratidin.com/editorial/2014/04/14/54208 |access-date=8 March 2023 |website=bd-pratidin |language=Bengali |archive-date=8 ਮਾਰਚ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230308193601/https://www.bd-pratidin.com/editorial/2014/04/14/54208 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WVA&quot;&gt;{{Cite web |date=20 May 2009 |title=Tributes paid to Hosne Ara Kamal |url=https://www.thedailystar.net/news-detail-89077 |access-date=8 March 2023 |website=The Daily Star}}&lt;/ref&gt; 2006 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਢਾਕਾ ਅਹਸਾਨੀਆ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ 15 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾਨ ਕੀਤੇ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=February 2006 |title=Tk 23.57 crore received in donation for cancer hospital |url=https://archive.thedailystar.net/2006/02/02/d60202063580.htm |access-date=12 April 2023 |website=The Daily Star |quote=Prof Hosne Ara Kamal and Engr MA Haque contributed Tk 15 lakh each among others}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Donor List |url=http://www.ahsaniacancer.org.bd/donor_list.php |access-date=12 April 2023 |website=Ahsania cancer |language=English |quote=32 Prof. Hosne Ara Kamal Gulshan1, Dhaka 1,500,000 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ਪੁਰਸਕਾਰ ==
ਉਸ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਤੰਬਰ 2004 ਵਿੱਚ 'ਰਤਨਗਰਵਾ ਮਾ' ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Oct 2, 2004 |title=Mothers awarded |url=https://archive.thedailystar.net/2004/10/02/d41002060352.htm |access-date=8 March 2023 |website=The Daily Star}}&lt;/ref&gt;

== ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ==
ਕਮਲ ਨੇ 14 ਦਸੰਬਰ 1956 ਨੂੰ ਅੱਬਾਸੂਦੀਨ ਅਹਿਮਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਮੁਸਤਫਾ ਕਮਾਲ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਧੀਆਂ ਸਨ, ਨਾਸ਼ੀਦ ਕਮਲ, ਨਈਲਾ ਕੇ ਸੱਤਾਰ ਅਤੇ ਨਜ਼ੀਫਾ ਮੋਨੇਮ। ਐਮ. ਏ. ਸੱਤਾਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਇਸਮਾਈਲ ਸੱਤਾਰ ਅਤੇ ਅਬਦੁਲ ਮੋਨੇਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰੀ ਏ. ਐਸ. ਐਮ. ਮੈਨੂਦੀਨ ਮੋਨੇਮ ਉਸ ਦੇ ਜਵਾਈ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਪੋਤੀ, ਅਰਮੀਨ ਮੂਸਾ ਇੱਕ [[ਗ੍ਰੈਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਗ੍ਰੈਮੀ]] ਨਾਮਜ਼ਦ ਗਾਇਕ-ਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-03-08 |title=The flame of grit and passion burns bright |url=https://www.tbsnews.net/sponsored/flame-grit-and-passion-burns-bright-596098 |access-date=2023-03-11 |website=The Business Standard |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WVA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;star&quot;/&gt;

== ਮੌਤ ==
ਕਮਲ ਦੀ ਮੌਤ 16 ਅਪ੍ਰੈਲ 2009 ਨੂੰ [[ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ]] ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਪਤੀ, ਤਿੰਨ ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਪੋਤੇ-ਪੋਤੀਆਂ ਛੱਡ ਗਏ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=16 April 2009 |title=Wife of justice Mostafa Kamal dies |url=https://bdnews24.com/bangladesh/2009/04/16/wife-of-justice-mostafa-kamal-dies |access-date=12 April 2023 |website=bdnews24 |language=English |archive-date=12 ਅਪ੍ਰੈਲ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230412193409/https://bdnews24.com/bangladesh/2009/04/16/wife-of-justice-mostafa-kamal-dies |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੌਰਾਨ, ਕਮਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਵਿਰਾਸਤ ਛੱਡ ਗਈ ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;WVA&quot;/&gt;

*

*

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਾਲੀ ਲੇਖਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2009]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1934]]</text>
      <sha1>ks580yi3ppqfex2e2fidsbszb01sajv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਹਲਦੀਰਾਮ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191669</id>
    <revision>
      <id>842709</id>
      <parentid>831174</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T15:58:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14659" sha1="2su70xuz4ajk0r1jlmpg2e2hiot8tl1" xml:space="preserve">
{{Infobox company
| name = ਹਲਦੀਰਾਮ ਸਨੈਕਸ ਫੂਡ ਪ੍ਰਾ. ਲਿਮਿਟੇਡ
| logo = Haldiram's Logo SVG.svg
| image = 
| image_caption = 
| trading_name = ਹਲਦੀਰਾਮ'ਸ
| type = ਨਿੱਜੀ ਕੰਪਨੀ
| industry = ਭੋਜਨ ਉਦਯੋਗ
| founded = {{Start date and age|1937}}&lt;br /&gt;[[ਬੀਕਾਨੇਰ]], [[ਰਾਜਸਥਾਨ]], ਭਾਰਤ
| founder = ਗੰਗਾ ਭੀਸ਼ਨ ਅਗਰਵਾਲ (ਹਲਦੀਰਾਮ ਜੀ)
| hq_location_city = [[ਨੋਇਡਾ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]]
| hq_location_country = ਭਾਰਤ
| products = ਸਨੈਕਸ, ਮਿਠਾਈਆਂ, ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ, ਜੰਮੇ ਹੋਏ ਭੋਜਨ, ਆਲੂ ਦੇ ਚਿਪਸ
| revenue = {{up}} {{INRConvert|9215|c}} (FY23)
| website = {{ubl|{{URL|haldirams.com}}|{{URL|haldiram.com}}}}
}}

'''ਹਲਦੀਰਾਮਜ਼''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Haldiram's''') ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਬਹੁ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਿਠਾਈਆਂ, ਸਨੈਕਸ ਅਤੇ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਕੰਪਨੀ ਹੈ  ਜਿਸਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ [[ਨੋਇਡਾ]] ਵਿੱਚ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Contact Us |url=https://www.haldiram.online/contact-us |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220305080327/https://haldiram.online/contact-us |archive-date=5 March 2022 |access-date=11 November 2021 |website=www.haldiram.online/ |publisher=Haldiram's India Pvt Ltd}}&lt;/ref&gt; ਕੰਪਨੀ ਦੇ [[ਨਾਗਪੁਰ]], [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]], [[ਗੁਰੂਗ੍ਰਾਮ|ਗੁੜਗਾਉਂ]], ਹੁਗਲੀ ਜ਼ਿਲੇ, [[ਰੁਦਰਪੁਰ]] ਅਤੇ [[ਨੋਇਡਾ]] ਵਰਗੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਾਣ ਪਲਾਂਟ ਹਨ।  ਹਲਦੀਰਾਮ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਚੂਨ ਚੇਨ ਸਟੋਰ   ਅਤੇ [[ਪੂਨੇ|ਪੁਣੇ]], [[ਨਾਗਪੁਰ]], [[ਰਾਇਪੁਰ|ਰਾਏਪੁਰ]], [[ਕੋਲਕਾਤਾ]], [[ਨੋਇਡਾ]] ਅਤੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/food/bikaneri-namkeen-hits-1-billion-sweet-spot/articleshow/68748182.cms|title=Bikaneri Namkeen hits $1 billion sweet spot|work=The Economic Times|access-date=2019-04-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/food/bhujia-to-billions-ganga-bhisans-haldirams-has-now-become-3-bn-biz-empire/articleshow/67992895.cms?from=mdr|title=Bhujia to billions: Ganga Bhishen's Haldiram's has now become $3 bn biz empire|date=2019-02-14|work=The Economic Times|access-date=2020-02-21}}&lt;/ref&gt; ਹਲਦੀਰਾਮ ਦੇ ਉਤਪਾਦ 80 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=25 September 2018 |title=Rating Rationale |url=https://www.crisil.com/mnt/winshare/Ratings/RatingList/RatingDocs/Haldiram_Snacks_Private_Limited_September_25_2018_RR.html |access-date=16 February 2019 |publisher=[[CRISIL]]}}&lt;/ref&gt; ਗੰਗਾ ਭੀਸ਼ਨ ਅਗਰਵਾਲ ਹਲਦੀਰਾਮ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Shiv Kishan Agrawal |url=https://www.forbes.com/profile/shiv-kishan-agrawal/ |access-date=2024-11-03 |website=[[Forbes]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ਇਤਿਹਾਸ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Haldiram's_outlet_at_the_exit_from_platform_no._6_of_Pune_Junction_railway_station.jpg|thumb| [[ਪੂਨੇ|ਪੁਨੇ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੇਲਵੇ ਕੋਚ-ਥੀਮ ਵਾਲਾ ਹਲਦੀਰਾਮ ਦਾ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ]]
ਹਲਦੀਰਾਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1937 ਵਿੱਚ [[ਬੀਕਾਨੇਰ]], [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਚੂਨ ਮਿਠਾਈ ਅਤੇ ਨਮਕੀਨ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.haldirams.com/about-us|title=Haldiram's website|access-date=2024-05-01|archive-date=2024-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20240502012807/https://www.haldirams.com/about-us|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਗੰਗਾ ਭੀਸ਼ਨ ਅਗਰਵਾਲ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਹਲਦੀਰਾਮ ਜੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 

ਵਿਸਥਾਰ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ, ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਿਰਮਾਣ ਪਲਾਂਟ [[ਕੋਲਕਾਤਾ|ਕਲਕੱਤਾ]] (ਹੁਣ ਕੋਲਕਾਤਾ) ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1970 ਵਿੱਚ, [[ਜੈਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਨਿਰਮਾਣ ਪਲਾਂਟ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਿਰਮਾਣ ਪਲਾਂਟ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

2003 ਵਿੱਚ, ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਭੋਜਨ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। 

2014 ਵਿੱਚ, ਹਲਦੀਰਾਮਜ਼ ਬ੍ਰਾਂਡ ਟਰੱਸਟ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਵਿੱਚ 55ਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸੀ; ਟਰੱਸਟ ਰਿਸਰਚ ਐਡਵਾਈਜ਼ਰੀ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਕਰਵਾਏ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=India's Most Trusted Brands 2014 |url=http://www.trustadvisory.info/allindia_2014.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150502221904/http://www.trustadvisory.info/allindia_2014.html |archive-date=2015-05-02}}&lt;/ref&gt; 2017 ਵਿੱਚ, ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਨੈਕ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/food/haldiram-topples-pepsico-regains-top-spot-as-countrys-largest-snack-company/articleshow/62185925.cms|title=Haldiram topples PepsiCo; regains top spot as country's largest snack company|date=21 December 2017|work=[[The Economic Times|Economic Times]]|access-date=16 February 2019}}&lt;/ref&gt;

2022 ਵਿੱਚ, ਇਹ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਦਿੱਲੀ-ਅਧਾਰਤ ਹਲਦੀਰਾਮ ਸਨੈਕਸ ਅਤੇ ਨਾਗਪੁਰ-ਅਧਾਰਤ ਹਲਦੀਰਾਮ ਫੂਡਜ਼ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਦੇ ਪੈਕੇਜਡ ਸਨੈਕਸ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਡੀਮਰਜ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਲਦੀਰਾਮ ਸਨੈਕਸ ਫੂਡ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ । ਦਿੱਲੀ ਸਥਿਤ ਭਰਾਵਾਂ ਮਨੋਹਰ ਅਤੇ ਮਧੂਸੂਦਨ ਅਗਰਵਾਲ ਨੇ ਰਲੇਵੇਂ ਵਾਲੀ ਇਕਾਈ ਦੀ 56% ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਨਾਗਪੁਰ ਸਥਿਤ ਸ਼ਿਵ ਕਿਸ਼ਨ ਅਗਰਵਾਲ ਨੇ ਬਾਕੀ 44% ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.cnbctv18.com/market/haldiram-ipo-brothers-to-merge-delhi-and-nagpur-operations-15201611.htm|title=Haldiram brothers to merge Delhi and Nagpur operations as they prepare for market debut|date=18 November 2022|work=CNBCTV18|access-date=14 June 2024|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/fmcg/cci-approves-demerger-of-fmcg-business-of-haldiram-snacks-and-haldiram-foods/articleshow/99220248.cms|title=CCI approves demerger of FMCG business of Haldiram Snacks and Haldiram Foods|date=3 April 2023|work=The Economic Times|access-date=14 June 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/news/cci-approves-haldiram-group-merger-plan/articleshow/99221057.cms|title=CCI approves Haldiram Group merger plan|date=3 April 2023|work=The Economic Times|access-date=14 June 2024}}&lt;/ref&gt;

== ਉਤਪਾਦ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Haldiram_SouthIndian.JPG|thumb| ਹਲਦੀਰਾਮ ਦੇ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ, [[ਗੁਰੂਗ੍ਰਾਮ|ਗੁੜਗਾਉਂ]] ਵਿਖੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਨਾਸ਼ਤਾ]]
ਹਲਦੀਰਾਮ ਦੇ 410 ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਤਪਾਦ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਉਤਪਾਦ ਦੀ ਰੇਂਜ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਨਮਕੀਨ, ਪੱਛਮੀ ਸਨੈਕਸ, ਭਾਰਤੀ ਰਵਾਇਤੀ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਮਿਠਾਈਆਂ, ਕੂਕੀਜ਼, ਸ਼ਰਬਤ ਅਤੇ ਅਚਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। [[ਗੁਲਾਬ ਜਾਮਨ|ਗੁਲਾਬ ਜਾਮੁਨ]] ਅਤੇ [[ਬੀਕਾਨੇਰੀ ਭੁਜੀਆ]] ਅਤੇ ਪਾਪਦਮ ਵਰਗੇ ਉਤਪਾਦ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਕੰਪਨੀ ਖਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਭੋਜਨ ਉਤਪਾਦ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਤੋਂ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦੇ ਆਯਾਤ ਦੁਆਰਾ ਆਲੂ-ਅਧਾਰਤ ਭੋਜਨਾਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਹਲਦੀਰਾਮ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਚੂਨ ਸਥਾਨਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੇਕਰੀ ਅਤੇ ਕਨਫੈਕਸ਼ਨਰੀ ਸਟੋਰਾਂ, ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਪਾਰਕ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਵੇਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਅਗਸਤ 2003 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਤੱਕ, ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਉਤਪਾਦ ਆਲੂ ਚਿਪਸ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਸਨ।  ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ, ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਉਤਪਾਦ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਸੁਪਰਮਾਰਕੀਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ  ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। 

== ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ==
2015 ਦੀ [[ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ|ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਫਿਲਮ ''[[ਪ੍ਰੇਮ ਰਤਨ ਧਨ ਪਾਇਓ|ਪ੍ਰੇਮ ਰਤਨ ਧਨ ਪਾਓ]]'' ਵਿੱਚ ਹਲਦੀਰਾਮ ਦੀ [[ਥਾਲੀ|ਥਾਲੀ ਨੂੰ]] ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਦੇ ਪਸੰਦੀਦਾ ਸਨੈਕ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਲਦੀਰਾਮ ਦੇ 1.5 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਨੈਕ ਪੈਕੇਟ ਫਿਲਮ ਦੇ ਲੋਗੋ ਦੇ ਨਾਲ ਛਾਪੇ ਗਏ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nagpurtoday.in/haldirams-innovation-in-prem-ratan-dhan-payo/12021420|title=Haldirams innovation in &quot;Prem Ratan Dhan Payo&quot;|date=2 December 2015|work=Nagpur Today|access-date=1 May 2024}}&lt;/ref&gt;

== ਕਾਨੂੰਨੀ ਮੁੱਦੇ ==
2006 ਵਿੱਚ, ਸਹਿ-ਮਾਲਕ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੰਕਰ ਅਗਰਵਾਲ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚਾਹ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਦੋਸ਼ੀ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਚਾਹ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਨੇ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਅਗਰਵਾਲ ਦੇ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਪਣੀ ਸਟਾਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਹਟਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=January 28, 2010 |title=Haldiram boss held guilty of murder bid |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/haldiram-boss-held-guilty-of-murder-bid/articleshow/5506795.cms |access-date=2023-01-31 |website=The Times of India |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist|refs=&lt;ref name=&quot;OneIndia&quot;&gt;{{cite web | title=Haldiram's to expand in northern region | website=[[One India]] | date=2 July 2006 | url=http://news.oneindia.in/2006/07/02/haldirams-to-expand-in-northern-region-1151825578.html | access-date=30 July 2017 | archive-date=3 ਸਤੰਬਰ 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140903130605/http://news.oneindia.in/2006/07/02/haldirams-to-expand-in-northern-region-1151825578.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;O' Brien&quot;&gt;{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=BGhBAgAAQBAJ&amp;pg=PT263 | title=The Penguin Food Guide to India | publisher=[[Penguin Books]] | author=O' Brien, Charmaine | year=2013 | isbn=978-9351185758}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;IW&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.indiawest.com/news/business/article_5fc79c11-4814-5804-859f-6ef2f2ebb892.html | title=Haldiram Launches New Line of Frozen Products | publisher=India West | date=9 May 2012 | access-date=2 September 2014 | author=(Staff reporter) | archive-date=20 August 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160820110824/http://www.indiawest.com/news/business/article_5fc79c11-4814-5804-859f-6ef2f2ebb892.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;LMI&quot;&gt;{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=AswVAQAAMAAJ&amp;q=%22Haldiram%27s%22,+India | title=India Today International, Volume 3, Issues 1-20 | publisher=Living Media International Ltd. | year=2004}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ray&quot;&gt;{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=A3s9mwvYISkC | title=Supply Chain Management for Retailing | publisher=Tata McGraw-Hill Education | author=Ray | year=2010 | pages=309 | isbn=978-0070145047}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;TheHindu&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.thehindubusinessline.com/2003/08/01/stories/2003080100870600.htm | title=Haldiram lines up ready-to-eat items for Western market | newspaper=[[The Hindu]] | date=1 August 2003 | access-date=2 September 2014 |author1=Bhushan, Ratna |author2=Damodaran, Harish }}&lt;/ref&gt;}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* {{Official website|https://haldiram.online/}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਬਰੈਂਡ]]</text>
      <sha1>2su70xuz4ajk0r1jlmpg2e2hiot8tl1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ (ਖੋਜਕਰਤਾ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191756</id>
    <revision>
      <id>842716</id>
      <parentid>777201</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T18:23:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salil Kumar Mukherjee</username>
        <id>37747</id>
      </contributor>
      <comment>→ਤਸਵੀਰ</comment>
      <origin>842716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7196" sha1="aq2n60inktyb0v3k9fye5h4dtkdefyi" xml:space="preserve">
{{Infobox person
| name               = 
| image              = Kishen Singh.png
| caption            = 
| other_names        = 
| birth_date         = {{circa|1850}}
| birth_place        = ਮਿਲਾਮ, ਭਾਰਤ
| death_date         = {{death date and age|1921|1850|df=y}}
| death_place        = ਮੁਰਾਦਾਬਾਦ
| nationality        = ਭਾਰਤੀ
| occupation         = ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੋਜੀ
| spouse             = 
| partner            = 
| children           = 
| relatives          = 
| signature          = 
}}

ਰਾਏ ਬਹਾਦਰ '''ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ''' ਜਾਂ '''ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ''' ( {{Circa|1850}} – 1921) ਇੱਕ ਮੂਲ ਭਾਰਤੀ ਖੋਜੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ''ਪੰਡਿਤ'' ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਰਵੇਖਣ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;study92&quot;&gt;Derek J. Waller, 2004, &quot;The Pundits: British Exploration of Tibet and Central Asia,&quot; University Press of Kentucky.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;study93&quot;&gt;Derek J. Waller, 2004, &quot;The Pundits: British Exploration of Tibet and Central Asia,&quot; University Press of Kentucky.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;study52&quot;&gt;Indra Singh Rawat, 1973, &quot;Indian Explorers of the 19th Century&quot;.&lt;/ref&gt; ਉਸ ਦਾ ਕੋਡ-ਨੇਮ 'ਏ.ਕੇ.' ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਉਸ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ [[ਨੈਨ ਸਿੰਘ]] (ਕੋਡ-ਨੇਮ 'ਦ ਪੰਡਿਤ') ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Oxford}}&lt;/ref&gt;

== ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ ==
ਉਹ ਦੇਬ ਸਿੰਘ ਨਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਦੇ ਘਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਅਜੋਕੇ [[ਪਿਥੌਰਾਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਿਥੌਰਾਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਵਿੱਚ [[ਅਸਲ ਨਿਯੰਤਰਨ ਰੇਖਾ|ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਸਰਹੱਦ ']] ਤੇ [[ਮਿਲਮ, ਭਾਰਤ|ਮਿਲਮ]] ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਚਚੇਰਾ ਭਰਾ [[ਨੈਨ ਸਿੰਘ]] ਵੀ ਖੋਜੀ ਸੀ।

== ਸਿੱਖਿਆ (1862-1867) ==
ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਧਾਰਚੂਲਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਗਰਬਯਾਂਗ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਅਲਮੋੜਾ]] ਦੇ ਨਾਰਮਲ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ''ਤਹਿਸੀਲ ਮੁਦਰੀਸੀ'' ਡਿਪਲੋਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਉਸਨੇ ਮਿਲਮ ਗਰਲਜ਼ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਗਰਬਯਾਂਗ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਇਆ।

== ਖੋਜੀ (1867-1885) ==
[[ਜਿਓਲਾਜੀਕਲ ਸਰਵੇ ਆਫ ਇੰਡੀਆ|ਭਾਰਤੀ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨ ਸਰਵੇਖਣ]] [[ਦੇਹਰਾਦੂਨ]] ਦਫਤਰ ਦੁਆਰਾ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ, ਸਿੰਘ ਨੇ ਫਿਰ ਮਹਾਨ ਤਿਕੋਣਮਿਤੀ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਰਵੇਖਣ ਲਈ ਇੱਕ ਟ੍ਰੇਨਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਸਰਵੇਖਣ ਦੇ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਜੇਮਸ ਵਾਕਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਨੈਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਤਿੱਬਤ ਅਤੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ 'ਤੇ ਲਿਆ। ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।

# 1869 [[ਕੈਲਾਸ਼ ਪਰਬਤ|ਕੈਲਾਸ਼]] - [[ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਝੀਲ|ਮਾਨਸਰੋਵਰ]] ਮੁਹਿੰਮ।
# 1871-1872 ਸ਼ਿਗਾਚੇ - ਲਹਾਸਾ ਮੁਹਿੰਮ।
# 1873-1874 ਯਾਰਕੰਦ - [[ਕਾਸ਼ਗ਼ਾਰ|ਕਸ਼ਗਰ]] ਮੁਹਿੰਮ, ਸਰ ਥਾਮਸ ਡਗਲਸ ਫੋਰਸਿਥ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਦੂਜੀ ਮੁਹਿੰਮ।
# 1878-1882 [[ਦਾਰਜੀਲਿੰਗ]] - ਲਹਾਸਾ - [[ਮੰਗੋਲੀਆ]] ਮੁਹਿੰਮ, ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਲ ਲਹਾਸਾ ਵਿੱਚ ਰਹੀ, [[ਮਿਕਾਂਗ ਦਰਿਆ|ਮੇਕਾਂਗ]], [[ਸਲਵੀਨ ਦਰਿਆ|ਸਲਵੀਨ]] ਅਤੇ ਇਰਾਵਦੀ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ ਕੀਤਾ।

ਉਹ (1: 63,360) ਦੇ ਬਾਰੀਕ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਕ੍ਰੇਟਰ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ ਸੀ।

== ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਅਤੇ ਮੌਤ (1885-1921) ==
ਸਿੰਘ 1885 ਵਿੱਚ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਏ। 1913 ਵਿੱਚ ਉਹ [[ਜੌਹਾਰ ਵੈਲੀ|ਜੌਹਰ ਘਾਟੀ]] ਦੀ ਜ਼ਮੀਨੀ ਵਿਕਾਸ ਸਹਿਕਾਰੀ ਸਭਾ &quot;ਜੋਹਰ ਉਪਕਾਰਿਣੀ ਮਹਾਸਭਾ&quot; ਦਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਬਣ ਗਿਆ। ਫਰਵਰੀ 1921 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

== ਸਨਮਾਨ ==
ਉਸਨੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ:

# ਰਾਇਲ ਜਿਓਗਰਾਫੀਕਲ ਸੋਸਾਇਟੀ, ਇੱਕ ਉੱਕਰੀ ਹੋਈ ਸੋਨੇ ਦੀ ਘੜੀ ਅਤੇ 500 ਭਾਰਤੀ ਰੁਪਏ।
# ਪੈਰਿਸ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸੋਸਾਇਟੀ, ਇੱਕ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਗਮਾ।
# ਇਟਾਲੀਅਨ ਜਿਓਗਰਾਫਿਕ ਸੋਸਾਇਟੀ, ਇੱਕ ਸੋਨ ਤਗਮਾ।
# [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ|ਭਾਰਤ ਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ]], ਰਾਏ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਖਿਤਾਬ।
# ਭਾਰਤ ਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ: ਮੌਜੂਦਾ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੇ [[ਸੀਤਾਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੀਤਾਪੁਰ ਜ਼ਿਲੇ]] ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ 1850 ਰੁਪਏ ਦੇ ਸਾਲਾਨਾ ਮਾਲੀਏ ਨਾਲ [[ਜਗੀਰ|ਜਾਗੀਰ]] ਦੀ ਗਰਾਂਟ ਦੇ ਨਾਲ।

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

=== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ===

* [https://web.archive.org/web/20081009054719/http://www.win.tue.nl/cs/fm/engels/discovery/pundit.html ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਇਸ ਖੋਜੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਵੈੱਬ] ਵੇਰਵਾ।
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1921]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1850]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਖੋਜੀ]]</text>
      <sha1>aq2n60inktyb0v3k9fye5h4dtkdefyi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮੌਡਿਊਲ:Params</title>
    <ns>828</ns>
    <id>195378</id>
    <revision>
      <id>842724</id>
      <parentid>842155</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T06:53:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Grufo</username>
        <id>47592</id>
      </contributor>
      <comment>Update from [[d:Special:GoToLinkedPage/mediawikiwiki/Q122696746|master]] using [[mw:Synchronizer| #Synchronizer]]</comment>
      <origin>842724</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="88000" sha1="jm8x5ug81bre69dpt2csm0n3owsmu2i" xml:space="preserve">require[[strict]]


	---                                        ---
	---     PRIVATE ENVIRONMENT                ---
	---    ________________________________    ---
	---                                        ---


	--[[ Abstract utilities ]]--
	----------------------------


-- Helper function for `string.gsub()` (for managing zero-padded numbers)
local function zero_padded (str)
	return ('%03d%s'):format(#str, str)
end


-- Helper function for `table.sort()` (for natural sorting)
local function natural_sort (var1, var2)
	return var1:gsub('%d+', zero_padded) &lt; var2:gsub('%d+', zero_padded)
end


-- Return a copy or a reference to a table
local function copy_or_ref_table (src, refonly)
	if refonly then return src end
	local newtab = {}
	for key, val in pairs(src) do newtab[key] = val end
	return newtab
end


-- Copy at most N items (of all kinds) from `src` to `dest` and return `dest`
local function copy_table_maxn (dest, src, len)
	local idx = 1
	for key, val in pairs(src) do
		dest[key], idx = val, idx + 1
		if idx &gt; len then break end
	end
	return dest
end


-- Remove some numeric elements from a table, shifting everything to the left
local function remove_numeric_keys (tbl, idx, len)
	local cache, tmp = {}, idx + len - 1
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' and key &gt;= idx then
			if key &gt; tmp then cache[key - len] = val end
			tbl[key] = nil
		end
	end
	for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end
end


-- Make a reduced copy of a table (shifting in both directions if necessary)
local function copy_table_reduced (tbl, idx, len)
	local ret, tmp = {}, idx + len - 1
	if idx &gt; 0 then
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) ~= 'number' or key &lt; idx then
				ret[key] = val
			elseif key &gt; tmp then ret[key - len] = val end
		end
	elseif tmp &gt; 0 then
		local nshift = 1 - idx
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val
			elseif key &gt; tmp then ret[key - tmp] = val
			elseif key &lt; idx then ret[key + nshift] = val end
		end
	else
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) ~= 'number' or key &gt; tmp then
				ret[key] = val
			elseif key &lt; idx then ret[key + len] = val end
		end
	end
	return ret
end


-- Make an expanded copy of a table (shifting in both directions if necessary)
local function copy_table_expanded (tbl, idx, len)
	local ret, tmp = {}, idx + len - 1
	if idx &gt; 0 then
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) ~= 'number' or key &lt; idx then
				ret[key] = val
			else ret[key + len] = val end
		end
	elseif tmp &gt; 0 then
		local nshift = idx - 1
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val
			elseif key &gt; 0 then ret[key + tmp] = val
			elseif key &lt; 1 then ret[key + nshift] = val end
		end
	else
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) ~= 'number' or key &gt; tmp then
				ret[key] = val
			else ret[key - len] = val end
		end
	end
	return ret
end


-- Given a table, create two new tables containing the sorted list of keys
local function get_key_list_sorted (tbl, sort_fn)
	local nums, words, nn, nw = {}, {}, 0, 0
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			nn = nn + 1
			nums[nn] = key
		else
			nw = nw + 1
			words[nw] = key
		end
	end
	table.sort(nums)
	table.sort(words, sort_fn)
	return nums, words, nn, nw
end


-- Parse a parameter name string and return it as a string or a number
local function get_parameter_name (par_str)
	local ret = par_str:match'^%s*(.-)%s*$'
	if ret ~= '0' and ret:find'^%-?[1-9]%d*$' == nil then return ret end
	return tonumber(ret)
end


-- Move a key from a table to another, but only if under a different name and
-- always parsing numeric strings as numbers
local function steal_if_renamed (val, src, skey, dest, dkey)
	local realkey = get_parameter_name(dkey)
	if skey ~= realkey then dest[realkey], src[skey] = val, nil end
end


	--[[ Public strings ]]--
	------------------------


-- Special match keywords (functions and modifiers MUST avoid these names)
local mkeywords = {
	['or'] = 0,
	pattern = 1,
	plain = 2,
	strict = 3
}


-- Sort functions (functions and modifiers MUST avoid these names)
local sortfunctions = {
	alphabetically = false,
	naturally = natural_sort
}


-- Callback styles for the `mapping_*` and `renaming_*` class of modifiers
-- (functions and modifiers MUST avoid these names)
--[[

Meanings of the columns:

  col[1] = Loop type (0-3)
  col[2] = Number of module arguments that the style requires (1-3)
  col[3] = Minimum number of sequential parameters passed to the callback
  col[4] = Name of the callback parameter where to place each parameter name
  col[5] = Name of the callback parameter where to place each parameter value
  col[6] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[4]`
  col[7] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[5]`

A value of `-1` indicates that no meaningful value is stored (i.e. `nil`)

]]--
local mapping_styles = {
	names_and_values = { 3, 2, 2, 1, 2, -1, -1 },
	values_and_names = { 3, 2, 2, 2, 1, -1, -1 },
	values_only = { 1, 2, 1, -1, 1, -1, -1 },
	names_only = { 2, 2, 1, 1, -1, -1, -1 },
	names_and_values_as = { 3, 4, 0, -1, -1, 2, 3 },
	names_only_as = { 2, 3, 0, -1, -1, 2, -1 },
	values_only_as = { 1, 3, 0, -1, -1, -1, 2 },
	blindly = { 0, 2, 0, -1, -1, -1, -1 }
}


-- Memory slots (functions and modifiers MUST avoid these names)
local memoryslots = {
	h = 'header',
	f = 'footer',
	i = 'itersep',
	l = 'lastsep',
	n = 'ifngiven',
	p = 'pairsep',
	s = 'oxfordsep'
}


-- Possible trimming modes for the `parsing` modifier
local trim_parse_opts = {
	trim_none = { false, false },
	trim_positional = { false, true },
	trim_named = { true, false },
	trim_all = { true, true }
}


-- Possible string modes for the iteration separator in the `parsing` and
-- `reinterpreting` modifiers
local isep_parse_opts = {
	splitter_pattern = false,
	splitter_string = true
}


-- Possible string modes for the key-value separator in the `parsing` and
-- `reinterpreting` modifiers
local psep_parse_opts = {
	setter_pattern = false,
	setter_string = true
}


-- Possible position references for the `splicing` modifier
local position_references = {
	add_nothing = 0,
	add_smallest_number = 1,
	add_last_of_sequence = 2,
	add_largest_number = 3
}


-- Possible modes for the `reassigning` modifier
local a_modes = {
	duplicate = 0,
	transfer = 1,
	provide = 2,
	spare = 3,
	sacrifice = 4
}


-- Functions and modifiers MUST avoid these names too: `here`, `in_substack`,
-- `let`, `expose`, `use`, `with_flushed_glue`, `without_flushed_glue`
-- `without_sorting`


	--[[ Private constants ]]--
	---------------------------


-- Hard-coded name of the module (to avoid going through `frame:getTitle()`)
local modulename = 'Module:Params'


-- The functions listed here declare that they don't need the `frame.args`
-- metatable to be copied into a regular table; if they are modifiers they also
-- guarantee that they will make their own (modified) copy available
local refpipe = {
	call_for_each_group = true,
	--coins = true,
	count = true,
	evaluating = true,
	for_each = true,
	list = true,
	list_values = true,
	list_maybe_with_names = true,
	value_of = true
}


-- The functions listed here declare that they don't need the
-- `frame:getParent().args` metatable to be copied into a regular table; if 
-- they are modifiers they also guarantee that they will make their own
-- (modified) copy available
local refparams = {
	call_for_each_group = true,
	combining = true,
	combining_by_calling = true,
	combining_values = true,
	concat_and_call = true,
	concat_and_invoke = true,
	concat_and_magic = true,
	count = true,
	grouping_by_calling = true,
	mixing_names_and_values = true,
	keeping_at_most = true,
	renaming_by_mixing = true,
	renaming_to_sequence = true,
	renaming_to_uppercase = true,
	renaming_to_lowercase = true,
	--renaming_to_values = true,
	shifting = true,
	splicing = true,
	--swapping_names_and_values = true,
	value_of = true,
	with_name_matching = true
}


-- Maximum number of numeric parameters that can be filled, if missing (we
-- chose an arbitrary number for this constant; you can discuss about its
-- optimal value at Module talk:Params)
local maxfill = 1024


-- The private table of functions
local library = {}


-- Functions and modifiers that can only be invoked in first position
local static_iface = {}


	--[[ Private functions ]]--
	---------------------------


-- Create a new context
local function context_new (child_frame)
	local main_frame = child_frame:getParent()
	return {
		frame = main_frame,
		opipe = child_frame.args,
		oparams = main_frame.args,
		firstposonly = static_iface,
		iterfunc = pairs,
		sorttype = 0,
		n_parents = 0,
		n_children = 0,
		n_available = maxfill
	}
end


-- Move to the next action within the user-given list
local function context_iterate (ctx, n_forward)
	local nextfn
	if ctx.pipe[n_forward] ~= nil then
		nextfn = ctx.pipe[n_forward]:match'^%s*(.*%S)'
	end
	if nextfn == nil then error(modulename ..
		': You must specify a function to call', 0) end
	if library[nextfn] == nil then
		if ctx.firstposonly[nextfn] == nil then error(modulename ..
			': The function ‘' .. nextfn .. '’ does not exist', 0)
		else error(modulename .. ': The ‘' .. nextfn ..
			'’ directive can only appear in first position', 0)
		end
	end
	remove_numeric_keys(ctx.pipe, 1, n_forward)
	return library[nextfn]
end


-- Main loop
local function main_loop (ctx, start_with)
	local fn = start_with
	repeat fn = fn(ctx) until not fn
	if ctx.n_parents &gt; 0 then error(modulename ..
		': One or more ‘merging_substack’ directives are missing', 0) end
	if ctx.n_children &gt; 0 then error(modulename ..
		', For some of the snapshots either the ‘flushing’ directive is missing or a group has not been properly closed with ‘merging_substack’', 0) end
end


-- Load a `setting`-like directive string into the `dest` table
local function set_strings_from_opts (dest, opts, start_from)
	local cmd
	if opts[start_from] == nil then return start_from - 1 end
	cmd = opts[start_from]:gsub('%s+', ''):gsub('/+', '/')
		:match'^/*(.*[^/])'
	if cmd == nil then return start_from end
	local vname, chr
	local amap, sep, argc = {}, string.byte('/'), start_from + 1
	for idx = 1, #cmd do
		chr = cmd:byte(idx)
		if chr == sep then
			for key, val in ipairs(amap) do
				dest[val], amap[key] = opts[argc], nil
			end
			argc = argc + 1
		else
			vname = memoryslots[string.char(chr)]
			if vname == nil then error(modulename ..
				', ‘setting’: Unknown slot ‘' ..
				string.char(chr) .. '’', 0) end
			table.insert(amap, vname)
		end
	end
	for key, val in ipairs(amap) do dest[val] = opts[argc] end
	return argc
end


-- Add a new stack of parameters to `ctx.children`
local function new_substack (ctx)
	local currsnap, newparams = ctx.n_children + 1, {}
	if ctx.children == nil then ctx.children = { newparams }
	else ctx.children[currsnap] = newparams end
	ctx.n_children = currsnap
	return newparams
end


-- Parse a raw argument containing a `sortfunctions` directive, or
-- `'without_sorting'`, or `nil`
local function load_sort_opt (raw_arg)
	if raw_arg == nil then return nil, 1, false end
	local trarg = raw_arg:match'^%s*(.-)%s*$'
	if trarg == 'without_sorting' then return nil, 2, false, trarg end
	local tmp = sortfunctions[trarg]
	if tmp == nil then return nil, 1, false, trarg end
	return tmp or nil, 2, true, trarg
end


-- Parse optional user arguments of type `...|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|
-- [number of additional parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]`
local function load_child_opts (src, start_from, append_after, params)
	local tnamed, tmp1, tmp2
	local pin, tbl, mem = start_from, {}, {}
	while src[pin] ~= nil and src[pin + 1] ~= nil do
		tmp1 = src[pin]:match'^%s*(.*%S)'
		if tmp1 == 'let' and src[pin + 2] ~= nil then
			tmp1 = get_parameter_name(src[pin + 1])
			mem[tmp1], tbl[tmp1], pin = nil, src[pin + 2], pin + 3
--[[
		elseif tmp1 == 'expose' then
			tmp1 = get_parameter_name(src[pin + 1])
			tmp2 = params[tmp1]
			mem[tmp1], tbl[tmp1], pin = tmp2, tmp2, pin + 2
]]--
		elseif tmp1 == 'use' and src[pin + 2] ~= nil then
			tmp1 = get_parameter_name(src[pin + 2])
			tmp2 = params[tmp1]
			mem[tmp1], tbl[get_parameter_name(src[pin + 1])], pin =
				tmp2, tmp2, pin + 3
		else break end
	end
	local tnew = copy_or_ref_table(params, next(mem) == nil)
	for key in pairs(mem) do tnew[key] = nil end
	if pin ~= start_from then tnamed, tbl = tbl, {} end
	tmp1 = tonumber(src[pin])
	if tmp1 ~= nil and math.floor(tmp1) == tmp1 then
		if tmp1 &lt; 0 then tmp1 = -1 end
		tmp2 = append_after - pin
		for idx = pin + 1, pin + tmp1 do tbl[idx + tmp2] = src[idx] end
		pin = pin + tmp1 + 1
	end
	if tnamed ~= nil then
		for key, val in pairs(tnamed) do tbl[key] = val end
	end
	return tbl, pin, tnew, mem
end


-- Load the optional arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*`
-- class of modifiers
local function load_callback_opts (src, n_skip, default_style, params)
	local style, shf
	local tmp = src[n_skip + 1]
	if tmp ~= nil then style = mapping_styles[tmp:match'^%s*(.-)%s*$'] end
	if style == nil then style, shf = default_style, n_skip - 1
	else shf = n_skip end
	local n_exist, karg, varg = style[3], style[4], style[5]
	tmp = style[6]
	if tmp &gt; -1 then
		karg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$'
		if karg == '0' or karg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
			karg = tonumber(karg)
			n_exist = math.max(n_exist, karg)
		end
	end
	tmp = style[7]
	if tmp &gt; -1 then
		varg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$'
		if varg == '0' or varg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
			varg = tonumber(varg)
			n_exist = math.max(n_exist, varg)
		end
	end
	local dest, argc, tnew, mem = load_child_opts(src, style[2] + shf,
		n_exist, params)
	tmp = style[1]
	if (tmp == 3 or tmp == 2) and dest[karg] ~= nil then
		tmp = tmp - 2 end
	if (tmp == 3 or tmp == 1) and dest[varg] ~= nil then
		tmp = tmp - 1 end
	return dest, argc, tmp, karg, varg, tnew, mem
end


-- Parse the arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*` class of
-- modifiers
local function load_replace_args (opts, whoami)
	if opts[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘' .. whoami .. '’: No pattern string was given', 0) end
	if opts[2] == nil then error(modulename ..
		', ‘' .. whoami .. '’: No replacement string was given', 0) end
	local ptn, repl, nmax, argc = opts[1], opts[2], tonumber(opts[3]), 3
	if nmax ~= nil or (opts[3] or ''):match'^%s*$' ~= nil then argc = 4 end
	local flg = opts[argc]
	if flg ~= nil then flg = mkeywords[flg:match'^%s*(.-)%s*$'] end
	if flg == 0 then flg = nil elseif flg ~= nil then argc = argc + 1 end
	return ptn, repl, nmax, flg, argc, (nmax ~= nil and nmax &lt; 1) or
		(flg == 3 and ptn == repl)
end


-- Parse the arguments of the `with_*_matching` class of modifiers
local function load_pattern_args (opts, whoami)
	local keyw
	local ptns, state, nptns, cnt = {}, 0, 0, 1
	for _, val in ipairs(opts) do
		if state == 0 then
			nptns, state = nptns + 1, -1
			ptns[nptns] = { val, false, false }
		else
			keyw = val:match'^%s*(.*%S)'
			if keyw == nil or mkeywords[keyw] == nil or (
				state &gt; 0 and mkeywords[keyw] &gt; 0
			) then break
			else
				state = mkeywords[keyw]
				if state &gt; 1 then ptns[nptns][2] = true end
				if state == 3 then ptns[nptns][3] = true end
			end
		end
		cnt = cnt + 1
	end
	if state == 0 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami ..
		'’: No pattern was given', 0) end
	return ptns, nptns, cnt
end


-- Load the optional arguments of the `parsing`, `reinterpreting` and
-- `evaluating` modifiers
local function load_parse_opts (opts, start_from, isp, psp)
	local tmp
	local optslots, noptslots, argc, trimn, trimu, iplain, pplain =
		{ true, true, true }, 3, start_from, true, false, true, true
	repeat
		noptslots, tmp = noptslots - 1, opts[argc]
		if tmp == nil then break end
		tmp = tmp:match'^%s*(.-)%s*$'
		if optslots[1] ~= nil and trim_parse_opts[tmp] ~= nil then
			tmp = trim_parse_opts[tmp]
			trimn, trimu, optslots[1] = tmp[1], tmp[2], nil
		elseif optslots[2] ~= nil and isep_parse_opts[tmp] ~= nil then
			argc = argc + 1
			iplain, isp, optslots[2] = isep_parse_opts[tmp],
				opts[argc], nil
		elseif optslots[3] ~= nil and psep_parse_opts[tmp] ~= nil then
			argc = argc + 1
			pplain, psp, optslots[3] = psep_parse_opts[tmp],
				opts[argc], nil
		else break end
		argc = argc + 1
	until noptslots &lt; 1
	return isp, iplain, psp, pplain, trimn, trimu, argc
end


-- Map parameters' values using a custom callback and a referenced table
local value_maps = {
	[0] = function (tbl, margs, karg, varg, fn)
		for key in pairs(tbl) do tbl[key] = fn() end
	end,
	[1] = function (tbl, margs, karg, varg, fn)
		for key, val in pairs(tbl) do
			margs[varg] = val
			tbl[key] = fn()
		end
	end,
	[2] = function (tbl, margs, karg, varg, fn)
		for key in pairs(tbl) do
			margs[karg] = key
			tbl[key] = fn()
		end
	end,
	[3] = function (tbl, margs, karg, varg, fn)
		for key, val in pairs(tbl) do
			margs[karg], margs[varg] = key, val
			tbl[key] = fn()
		end
	end
}


-- Private table for `map_names()`
local name_thieves = {
	[0] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn)
		for key, val in pairs(tbl) do
			steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn())
		end
	end,
	[1] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn)
		for key, val in pairs(tbl) do
			rargs[varg] = val
			steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn())
		end
	end,
	[2] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn)
		for key, val in pairs(tbl) do
			rargs[karg] = key
			steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn())
		end
	end,
	[3] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn)
		for key, val in pairs(tbl) do
			rargs[karg], rargs[varg] = key, val
			steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn())
		end
	end
}


-- Map parameters' names using a custom callback and a referenced table
local function map_names (tbl, rargs, karg, varg, looptype, fn)
	local cache = {}
	name_thieves[looptype](cache, tbl, rargs, karg, varg, fn)
	for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end
end


-- Return a new table that contains `src` regrouped according to the numeric
-- suffixes in its keys
local function make_groups (src)
	-- NOTE: `src` might be the original metatable!
	local prefix, gid
	local groups = {}
	for key, val in pairs(src) do
		-- `key` must only be a string or a number...
		if type(key) == 'string' then
			prefix, gid = key:match'^%s*(.-)%s*(%-?%d*)%s*$'
			gid = tonumber(gid) or ''
		else
			prefix, gid = '', key
		end
		if groups[gid] == nil then groups[gid] = {} end
		if prefix == '0' or prefix:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
			prefix = tonumber(prefix)
			if prefix &lt; 1 then prefix = prefix - 1 end
		end
		groups[gid][prefix] = val
	end
	return groups
end


-- Split into parts a string containing the `$#` and `$@` placeholders and
-- return the information as a skeleton table, a canvas table and a length
local function parse_placeholder_string (target)
	local idx, s_pos, skel, canvas = 1, 1, {}, {}
	local e_pos = string.find(target, '%$[@#]', 1, false)
	while e_pos ~= nil do
		canvas[idx] = target:sub(s_pos, e_pos - 1)
		skel[idx + 1] = target:sub(e_pos, e_pos + 1) == '$@'
		idx = idx + 2
		s_pos = e_pos + 2
		e_pos = string.find(target, '%$[@#]', s_pos, false)
	end
	if (s_pos &gt; target:len()) then idx = idx - 1
	else canvas[idx] = target:sub(s_pos) end
	return skel, canvas, idx
end


-- Populate a table by parsing a parameter string (heavy lifting for `parsing`,
-- `reinterpreting` and `evaluating`)
local function parse_parameter_string (tbl, str, isp, ipl, psp, ppl, trn, tru)
	local key, val, spos1, spos2, pos1, pos2
	local pos3, idx, lenplone = 0, 1, #str + 1
	if isp == nil or isp == '' then
		if psp == nil or psp == '' then
			if tru then tbl[idx] = str:match'^%s*(.-)%s*$'
			else tbl[idx] = str end
			return idx
		end
		spos1, spos2 = str:find(psp, 1, ppl)
		if spos1 == nil then
			key = idx
			if tru then val = str:match'^%s*(.-)%s*$'
			else val = str end
			idx = idx + 1
		else
			key = get_parameter_name(str:sub(1, spos1 - 1))
			val = str:sub(spos2 + 1)
			if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end
		end
		tbl[key] = val
		return idx
	end
	if psp == nil or psp == '' then
		repeat
			pos1 = pos3 + 1
			pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl)
			val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1)
			if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end
			tbl[idx], idx = val, idx + 1
		until pos2 == nil
		return idx
	end
	repeat
		pos1 = pos3 + 1
		pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl)
		val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1)
		spos1, spos2 = val:find(psp, 1, ppl)
		if spos1 == nil then
			key = idx
			if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end
			idx = idx + 1
		else
			key = get_parameter_name(val:sub(1, spos1 - 1))
			val = val:sub(spos2 + 1)
			if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end
		end
		tbl[key] = val
	until pos2 == nil
	return idx
end


-- Heavy lifting for `snapshotting` and `remembering`
local function make_child (ctx, src, whoami)
	local len = tonumber(ctx.pipe[1])
	if len == nil or len == 0 then
		local stack = new_substack(ctx)
		for key, val in pairs(src) do stack[key] = val end
		return len == nil and 1 or 2
	end
	if len &lt; 0 or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
		', ‘' .. whoami .. '’: The number of parameters to copy must be an integer greater than zero', 0) end
	copy_table_maxn(new_substack(ctx), src, len)
	return 2
end


-- Heavy lifting for `setting_by_flushing`, `combining` and `combining_values`
local function set_strings_from_substack (ctx, dest, whoami)
	if ctx.n_children &lt; 1 then error(modulename ..
		', ‘' .. whoami .. '’: There are no substacks to flush', 0) end
	local currsnap = ctx.n_children
	local stack = ctx.children[currsnap]
	for key, val in pairs(memoryslots) do
		if stack[key] ~= nil then dest[val] = stack[key] end
	end
	ctx.children[currsnap], ctx.n_children = nil, currsnap - 1
end


-- Heavy lifting for `combining` and `combining_values`
local function combine_parameters (ctx, keyval_fn, whoami)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! This function
	-- MUST create a copy of it before returning
	local opts = ctx.pipe
	if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘' .. whoami .. '’: No parameter name was provided', 0) end
	local argc
	local tbl, vars = ctx.params, {}
	local sortfn, varsarg0, do_sort, tmp = load_sort_opt(opts[2])
	if varsarg0 == 2 then tmp = opts[3] and opts[3]:match'^%s*(.-)%s*$' end
	if tmp == 'with_flushed_glue' then
		varsarg0 = varsarg0 + 1
		argc = set_strings_from_opts(vars, opts, varsarg0 + 1)
		set_strings_from_substack(ctx, vars, whoami)
	else
		if tmp == 'without_flushed_glue' then varsarg0 = varsarg0 + 1 end
		argc = set_strings_from_opts(vars, opts, varsarg0 + 1)
	end
	if argc &lt; varsarg0 then error(modulename ..
		', ‘' .. whoami .. '’: No setting directive was given', 0) end
	if next(tbl) == nil then
		if vars.ifngiven ~= nil then ctx.params =
			{ [get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = vars.ifngiven }
		elseif tbl == ctx.oparams then ctx.params = {} end
		return argc
	end
	local cache, len
	if do_sort then
		local words
		cache, words, len, tmp = get_key_list_sorted(tbl, sortfn)
		for idx = 1, tmp do cache[len + idx] = words[idx] end
		len = len + tmp
	else
		len, cache = 0, {}
		for key in pairs(tbl) do
			len = len + 1
			cache[len] = key
		end
	end
	local pmap, nss, kvs, pps = {}, 0, vars.pairsep or '', vars.itersep or ''
	for idx = 1, len do
		tmp, pmap[nss + 1] = cache[idx], pps
		pmap[nss + 2] = keyval_fn(tmp, tbl[tmp], kvs)
		nss = nss + 2
	end
	tmp = vars.oxfordsep or vars.lastsep
	if tmp ~= nil and nss &gt; 4 then pmap[nss - 1] = tmp
	elseif nss &gt; 2 and vars.lastsep ~= nil then
		pmap[nss - 1] = vars.lastsep
	end
	pmap[1] = vars.header or ''
	if vars.footer ~= nil then pmap[nss + 1] = vars.footer end
	ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = table.concat(pmap) }
	return argc
end


-- Concatenate the numeric keys from the table of parameters to the numeric
-- keys from the table of options; non-numeric keys from the table of options
-- will prevail over colliding non-numeric keys from the table of parameters
local function concat_params (ctx)
	local retval, tbl, nmax = {}, ctx.params, table.maxn(ctx.pipe)
	if ctx.subset == 1 then
		-- We need only the sequence
		for key, val in ipairs(tbl) do retval[key + nmax] = val end
	else
		if ctx.subset == -1 then
			for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end
		end
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) == 'number' and key &gt; 0 then
				retval[key + nmax] = val
			else retval[key] = val end
		end
	end
	for key, val in pairs(ctx.pipe) do retval[key] = val end
	return retval
end


-- Flush the parameters by calling a custom function for each value (after this
-- function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable)
local function flush_params (ctx, fn)
	local tbl = ctx.params
	if ctx.subset == 1 then
		for key, val in ipairs(tbl) do fn(key, val) end
		return
	end
	if ctx.subset == -1 then
		for key, val in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end
	end
	if ctx.sorttype &gt; 0 then
		local nums, words, nn, nw = get_key_list_sorted(tbl, natural_sort)
		if ctx.sorttype == 2 then
			for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end
			for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end
			return
		end
		for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end
		for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end
		return
	end
	if ctx.subset ~= -1 then
		for key, val in ipairs(tbl) do
			fn(key, val)
			tbl[key] = nil
		end
	end
	for key, val in pairs(tbl) do fn(key, val) end
end


-- Flush the parameters by calling one of two custom functions for each value
-- (after this function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable)
local function mixed_flush_params (ctx, fn_seq, fn_oth)
	if ctx.subset == 1 then
		for key, val in ipairs(ctx.params) do fn_seq(key, val) end
		return
	end
	if ctx.subset == -1 then
		flush_params(ctx, fn_oth)
		return
	end
	local tbl = ctx.params
	if ctx.sorttype &gt; 0 then
		local nums, words, nn, nw = get_key_list_sorted(tbl, natural_sort)
		local sequence = {}
		for key, val in ipairs(tbl) do sequence[key] = val end
		if ctx.sorttype == 2 then
			for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end
		end
		for idx = 1, nn do
			if sequence[nums[idx]] then fn_seq(nums[idx], sequence[nums[idx]])
			else fn_oth(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end
		end
		if ctx.sorttype ~= 2 then
			for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end
		end
		return
	end
	for key, val in ipairs(tbl) do
		fn_seq(key, val)
		tbl[key] = nil
	end
	for key, val in pairs(tbl) do fn_oth(key, val) end
end


-- Finalize and return a concatenated list
local function finalize_and_return_concatenated_list (ctx, lst, len, modsize)
	if len &gt; 0 then
		local tmp = ctx.oxfordsep or ctx.lastsep
		if tmp ~= nil and len &gt; modsize * 2 then
			lst[len - modsize + 1] = tmp
		elseif len &gt; modsize and ctx.lastsep ~= nil then
			lst[len - modsize + 1] = ctx.lastsep
		end
		lst[1] = ctx.header or ''
		if ctx.footer ~= nil then lst[len + 1] = ctx.footer end
		ctx.text = table.concat(lst)
	else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end
end


	---                                        ---
	---     PUBLIC ENVIRONMENT                 ---
	---    ________________________________    ---
	---                                        ---


	--[[ Modifiers ]]--
	-------------------


-- Syntax:  #invoke:params|sequential|pipe to
library.sequential = function (ctx)
	if ctx.subset == 1 then error(modulename ..
		': The ‘sequential’ directive has been provided more than once', 0) end
	if ctx.subset == -1 then error(modulename ..
		': The two directives ‘non-sequential’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end
	if ctx.sorttype &gt; 0 then error(modulename ..
		': The ‘all_sorted’ and ‘reassorted’ directives are redundant when followed by ‘sequential’', 0) end
	ctx.iterfunc, ctx.subset = ipairs, 1
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|non-sequential|pipe to
library['non-sequential'] = function (ctx)
	if ctx.subset == -1 then error(modulename ..
		': The ‘non-sequential’ directive has been provided more than once', 0) end
	if ctx.subset == 1 then error(modulename ..
		': The two directives ‘sequential’ and ‘non-sequential’ are in contradiction with each other', 0) end
	ctx.iterfunc, ctx.subset = pairs, -1
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|all_sorted|pipe to
library.all_sorted = function (ctx)
	if ctx.sorttype == 1 then error(modulename ..
		': The ‘all_sorted’ directive has been provided more than once', 0) end
	if ctx.subset == 1 then error(modulename ..
		': The ‘all_sorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end
	if ctx.sorttype == 2 then error(modulename ..
		': The two directives ‘reassorted’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end
	ctx.sorttype = 1
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|reassorted|pipe to
library.reassorted = function (ctx)
	if ctx.sorttype == 2 then error(modulename ..
		': The ‘reassorted’ directive has been provided more than once', 0) end
	if ctx.subset == 1 then error(modulename ..
		': The ‘reassorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end
	if ctx.sorttype == 1 then error(modulename ..
		': The two directives ‘sequential’ and ‘reassorted’ are in contradiction with each other', 0) end
	ctx.sorttype = 2
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|setting|directives|...|pipe to
library.setting = function (ctx)
	local argc = set_strings_from_opts(ctx, ctx.pipe, 1)
	if argc &lt; 2 then error(modulename ..
		', ‘setting’: No directive was given', 0) end
	return context_iterate(ctx, argc + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|scoring|new parameter name|[container]|pipe to
library.scoring = function (ctx)
	if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘scoring’: No parameter name was provided', 0) end
	local tmp
	local retval, opts = 0, ctx.pipe
	for _ in pairs(ctx.params) do retval = retval + 1 end
	if opts[2] ~= nil then tmp = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end
	if tmp == 'in_substack' then
		new_substack(ctx)[get_parameter_name(opts[1])] = tostring(retval)
		return context_iterate(ctx, 3)
	end
	ctx.params[get_parameter_name(opts[1])] = tostring(retval)
	return context_iterate(ctx, tmp == 'here' and 3 or 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|squeezing|pipe to
library.squeezing = function (ctx)
	local store, indices, tbl, newlen = {}, {}, ctx.params, 0
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			newlen = newlen + 1
			indices[newlen], store[key], tbl[key] = key, val, nil
		end
	end
	table.sort(indices)
	for idx = 1, newlen do tbl[idx] = store[indices[idx]] end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|filling_the_gaps|pipe to
library.filling_the_gaps = function (ctx)
	local newval, tbl, tmp, nmin, nmax, nnums =
		ctx.pipe[1], ctx.params, {}, 1, nil, -1
	if newval == nil then error(modulename ..
		', ‘filling_the_gaps’: No value was provided', 0) end
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			if nmax == nil then
				if key &lt; nmin then nmin = key end
				nmax = key
			elseif key &gt; nmax then nmax = key
			elseif key &lt; nmin then nmin = key end
			tmp[key], nnums = val, nnums + 1
		end
	end
	if nmax ~= nil and nmax - nmin &gt; nnums then
		ctx.n_available = ctx.n_available + nmin + nnums - nmax
		if ctx.n_available &lt; 0 then error(modulename ..
			', ‘filling_the_gaps’: It is possible to fill at most ' ..
			tostring(maxfill) .. ' parameters', 0) end
		for idx = nmin, nmax, 1 do tbl[idx] = newval end
		for key, val in pairs(tmp) do tbl[key] = val end
	end
	return context_iterate(ctx, 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|clearing|pipe to
library.clearing = function (ctx)
	local tbl, numerics = ctx.params, {}
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			numerics[key], tbl[key] = val, nil
		end
	end
	for key, val in ipairs(numerics) do tbl[key] = val end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|cutting|left cut|right cut|pipe to
library.cutting = function (ctx)
	local lcut = tonumber(ctx.pipe[1])
	if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename ..
		', ‘cutting’: Left cut must be an integer number', 0) end
	local rcut = tonumber(ctx.pipe[2])
	if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename ..
		', ‘cutting’: Right cut must be an integer number', 0) end
	local tbl = ctx.params
	local len = #tbl
	if lcut &lt; 0 then lcut = len + lcut end
	if rcut &lt; 0 then rcut = len + rcut end
	local tot = lcut + rcut
	if tot &gt; 0 then
		local cache = {}
		if tot &gt;= len then
			for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end
			tot = len
		else
			for idx = len - rcut + 1, len, 1 do tbl[idx] = nil end
			for idx = 1, lcut, 1 do tbl[idx] = nil end
		end
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) == 'number' and key &gt; 0 then
				if key &gt; len then cache[key - tot] = val
				else cache[key - lcut] = val end
				tbl[key] = nil
			end
		end
		for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end
	end
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|cropping|left crop|right crop|pipe to
library.cropping = function (ctx)
	local lcut = tonumber(ctx.pipe[1])
	if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename ..
		', ‘cropping’: Left crop must be an integer number', 0) end
	local rcut = tonumber(ctx.pipe[2])
	if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename ..
		', ‘cropping’: Right crop must be an integer number', 0) end
	local tbl = ctx.params
	local nmin, nmax
	for key in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			if nmin == nil then nmin, nmax = key, key
			elseif key &gt; nmax then nmax = key
			elseif key &lt; nmin then nmin = key end
		end
	end
	if nmin ~= nil then
		local len = nmax - nmin + 1
		if lcut &lt; 0 then lcut = len + lcut end
		if rcut &lt; 0 then rcut = len + rcut end
		if lcut + rcut - len &gt; -1 then
			for key in pairs(tbl) do
				if type(key) == 'number' then tbl[key] = nil end
			end
		elseif lcut + rcut &gt; 0 then
			for idx = nmax - rcut + 1, nmax do tbl[idx] = nil end
			for idx = nmin, nmin + lcut - 1 do tbl[idx] = nil end
			local lshift = nmin + lcut - 1
			if lshift &gt; 0 then
				for idx = lshift + 1, nmax, 1 do
					tbl[idx - lshift], tbl[idx] =
						tbl[idx], nil
				end
			end
		end
	end
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|purging|start offset|length|pipe to
library.purging = function (ctx)
	local idx = tonumber(ctx.pipe[1])
	if idx == nil or math.floor(idx) ~= idx then error(modulename ..
		', ‘purging’: Start offset must be an integer number', 0) end
	local len = tonumber(ctx.pipe[2])
	if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
		', ‘purging’: Length must be an integer number', 0) end
	local tbl = ctx.params
	if len &lt; 1 then
		len = len + table.maxn(tbl)
		if idx &gt; len then return context_iterate(ctx, 3) end
		len = len - idx + 1
	end
	ctx.params = copy_table_reduced(tbl, idx, len)
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|backpurging|start offset|length|pipe to
library.backpurging = function (ctx)
	local last = tonumber(ctx.pipe[1])
	if last == nil or math.floor(last) ~= last then error(modulename ..
		', ‘backpurging’: Start offset must be an integer number', 0) end
	local len = tonumber(ctx.pipe[2])
	if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
		', ‘backpurging’: Length must be an integer number', 0) end
	local idx
	local tbl = ctx.params
	if len &gt; 0 then
		idx = last - len + 1
	else
		for key in pairs(tbl) do
			if type(key) == 'number' and (idx == nil or
				key &lt; idx) then idx = key end
		end
		if idx == nil then return context_iterate(ctx, 3) end
		idx = idx - len
		if last &lt; idx then return context_iterate(ctx, 3) end
		len = last - idx + 1
	end
	ctx.params = copy_table_reduced(ctx.params, idx, len)
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|shifting|addend|pipe to
library.shifting = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local nshift = tonumber(ctx.pipe[1])
	if nshift == nil or nshift == 0 or math.floor(nshift) ~= nshift then
		error(modulename .. ', ‘shifting’: A non-zero integer number must be provided', 0) end
	local tbl = {}
	for key, val in pairs(ctx.params) do
		if type(key) == 'number' then tbl[key + nshift] = val
		else tbl[key] = val end
	end
	ctx.params = tbl
	return context_iterate(ctx, 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|reversing_numeric_names|pipe to
library.reversing_numeric_names = function (ctx)
	local tbl, numerics, nmax = ctx.params, {}, 0
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			numerics[key], tbl[key] = val, nil
			if key &gt; nmax then nmax = key end
		end
	end
	for key, val in pairs(numerics) do tbl[nmax - key + 1] = val end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|pivoting_numeric_names|pipe to
--[[
library.pivoting_numeric_names = function (ctx)
	local tbl = ctx.params
	local shift = #tbl + 1
	if shift &lt; 2 then return library.reversing_numeric_names(ctx) end
	local numerics = {}
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			numerics[key] = val
			tbl[key] = nil
		end
	end
	for key, val in pairs(numerics) do tbl[shift - key] = val end
	return context_iterate(ctx, 1)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|mirroring_numeric_names|pipe to
--[[
library.mirroring_numeric_names = function (ctx)
	local nmax, nmin
	local tbl, numerics = ctx.params, {}
	for key, val in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			numerics[key] = val
			tbl[key] = nil
			if nmax == nil then nmin, nmax = key, key
			elseif key &gt; nmax then nmax = key
			elseif key &lt; nmin then nmin = key end
		end
	end
	for key, val in pairs(numerics) do tbl[nmax + nmin - key] = val end
	return context_iterate(ctx, 1)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|swapping_numeric_names|pipe to
--[[
library.swapping_numeric_names = function (ctx)
	local tmp
	local tbl, cache, nsize = ctx.params, {}, 0
	for key in pairs(tbl) do
		if type(key) == 'number' then
			nsize = nsize + 1
			cache[nsize] = key
		end
	end
	table.sort(cache)
	for idx = math.floor(nsize / 2), 1, -1 do
		tmp = tbl[cache[idx] ]
		tbl[cache[idx] ] = tbl[cache[nsize - idx + 1] ]
		tbl[cache[nsize - idx + 1] ] = tmp
	end
	return context_iterate(ctx, 1)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|sorting_sequential_values|[criterion]|pipe to
library.sorting_sequential_values = function (ctx)
	local sortfn
	if ctx.pipe[1] ~= nil then
		sortfn = sortfunctions[ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$']
	end
	if sortfn then table.sort(ctx.params, sortfn)
	else table.sort(ctx.params) end -- i.e. either `false` or `nil`
	if sortfn == nil then return context_iterate(ctx, 1) end
	return context_iterate(ctx, 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|splicing|[add to position]|position|increment|
--            [number of elements to write]|...|pipe to
library.splicing = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local tmp2, argc, pos, refp
	local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params
	local tmp1 = opts[1]
	if tmp1 ~= nil then
		tmp2 = tonumber(tmp1)
		if tmp2 == nil or math.floor(tmp2) ~= tmp2 then
			pos, argc, tmp2 = tonumber(opts[2]), 4,
				tmp1:match'^%s*(.*%S)'
			if tmp2 ~= nil then
				refp = position_references[tmp2]
				if refp == nil then error(modulename ..
					', ‘splicing’: ‘' .. tostring(tmp2) ..
					'’ is not a valid first argument', 0) end
			else refp = 0 end
		else pos, argc, refp = tmp2, 3, 0 end
	else pos, argc, refp = tonumber(opts[2]), 4, 0 end
	if pos == nil or math.floor(pos) ~= pos then error(modulename ..
		', ‘splicing’: The position must be an integer number', 0) end
	local len = tonumber(opts[argc - 1])
	if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
		', ‘splicing’: The increment must be an integer number', 0) end
	if refp == 2 then
		for _ in ipairs(tbl) do pos = pos + 1 end
		refp = 0
	end
	tmp1, tmp2 = nil, nil
	if refp ~= 0 or len ~= 0 then
		for key, val in pairs(tbl) do
			if type(key) == 'number' then
				if tmp1 == nil then tmp1, tmp2 = key, key
				elseif key &lt; tmp1 then tmp1 = key
				elseif key &gt; tmp2 then tmp2 = key end
			end
		end
	end
	if tmp2 == nil then len = 0
	elseif refp == 3 then pos = pos + tmp2
	elseif refp == 1 then pos = pos + tmp1 end
	if len &gt; 0 and pos + len &gt; tmp1 and pos &lt;= tmp2 then
		tbl = copy_table_expanded(tbl, pos, len)
	elseif len &lt; 0 and pos - len &gt; tmp1 and pos &lt;= tmp2 then
		tbl = copy_table_reduced(tbl, pos, -len)
	else tbl = copy_or_ref_table(tbl, tbl ~= ctx.oparams) end
	ctx.params = tbl
	tmp1 = tonumber(opts[argc])
	if len == 0 and (tmp1 == nil or tmp1 &lt; 1) then error(modulename ..
		', ‘splicing’: When the increment is zero the number of elements to add cannot be zero', 0) end
	if tmp1 == nil or tmp1 &lt; 0 or math.floor(tmp1) ~= tmp1 then
		return context_iterate(ctx, argc)
	end
	tmp2 = argc - pos + 1
	for key = pos, pos + tmp1 - 1 do tbl[key] = opts[key + tmp2] end
	return context_iterate(ctx, argc + tmp1 + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|imposing|name|value|pipe to
library.imposing = function (ctx)
	if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘imposing’: Missing parameter name to impose', 0) end
	ctx.params[get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = ctx.pipe[2]
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|providing|name|value|pipe to
library.providing = function (ctx)
	if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘providing’: Missing parameter name to provide', 0) end
	local key = get_parameter_name(ctx.pipe[1])
	if ctx.params[key] == nil then ctx.params[key] = ctx.pipe[2] end
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|reassigning|source|destination|[mode]|pipe to
library.reassigning = function (ctx)
	local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params
	if opts[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘reassigning’: Missing source parameter', 0) end
	if opts[2] == nil then error(modulename ..
		', ‘reassigning’: Missing destination parameter', 0) end
	local mode
	local src = get_parameter_name(opts[1])
	local val = tbl[src]
	if opts[3] ~= nil then mode = a_modes[opts[3]:match'^%s*(.-)%s*$'] end
	local argc = mode == nil and 3 or 4
	if val == nil then return context_iterate(ctx, argc) end
	local dest = get_parameter_name(opts[2])
	if mode == 1 or mode == 4 or (mode == 3 and tbl[dest] == nil) then
		tbl[src] = nil
	end
	if mode == nil or mode &lt; 2 or tbl[dest] == nil then tbl[dest] = val end
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|discarding|name|[how many]|pipe to
library.discarding = function (ctx)
	if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘discarding’: Missing parameter name to discard', 0) end
	local len = tonumber(ctx.pipe[2])
	if len == nil then
		ctx.params[get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = nil
		return context_iterate(ctx, 2)
	end
	local key = tonumber(ctx.pipe[1])
	if key == nil or math.floor(key) ~= key then error(modulename ..
		', ‘discarding’: A range was provided, but the initial parameter name is not an integer number', 0) end
	if len &lt; 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
		', ‘discarding’: A range can only be an integer number greater than zero', 0) end
	for idx = key, key + len - 1 do ctx.params[idx] = nil end
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|excluding_non-numeric_names|pipe to
library['excluding_non-numeric_names'] = function (ctx)
	local tmp = ctx.params
	for key, val in pairs(tmp) do
		if type(key) ~= 'number' then tmp[key] = nil end
	end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|excluding_numeric_names|pipe to
library.excluding_numeric_names = function (ctx)
	local tmp = ctx.params
	for key, val in pairs(tmp) do
		if type(key) == 'number' then tmp[key] = nil end
	end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|with_name_matching|target 1|[plain flag 1]|[or]
--            |[target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag
--            N]|pipe to
library.with_name_matching = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local tmp, ptn
	local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe,
		'with_name_matching')
	local tbl, newparams = ctx.params, {}
	for idx = 1, nptns do
		ptn = targets[idx]
		if ptn[3] then
			tmp = ptn[1]
			if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
				tmp = tonumber(tmp)
			end
			newparams[tmp] = tbl[tmp]
		else
			for key, val in pairs(tbl) do
				if tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then
					newparams[key] = val
				end
			end
		end
	end
	ctx.params = newparams
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|with_name_not_matching|target 1|[plain flag 1]
--            |[and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain
--            flag N]|pipe to
library.with_name_not_matching = function (ctx)
	local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe,
		'with_name_not_matching')
	local tbl = ctx.params
	if nptns == 1 and targets[1][3] then
		local tmp = targets[1][1]
		if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
			tbl[tonumber(tmp)] = nil
		else tbl[tmp] = nil end
		return context_iterate(ctx, argc)
	end
	local yesmatch, ptn
	for key in pairs(tbl) do
		yesmatch = true
		for idx = 1, nptns do
			ptn = targets[idx]
			if ptn[3] then
				if tostring(key) ~= ptn[1] then
					yesmatch = false
					break
				end
			elseif not tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then
				yesmatch = false
				break
			end
		end
		if yesmatch then tbl[key] = nil end
	end
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|with_value_matching|target 1|[plain flag 1]|[or]
--            |[target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag
--            N]|pipe to
library.with_value_matching = function (ctx)
	local nomatch, ptn
	local tbl = ctx.params
	local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe,
		'with_value_matching')
	for key, val in pairs(tbl) do
		nomatch = true
		for idx = 1, nptns do
			ptn = targets[idx]
			if ptn[3] then
				if val == ptn[1] then
					nomatch = false
					break
				end
			elseif val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then
				nomatch = false
				break
			end
		end
		if nomatch then tbl[key] = nil end
	end
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|with_value_not_matching|target 1|[plain flag 1]
--            |[and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain
--            flag N]|pipe to
library.with_value_not_matching = function (ctx)
	local yesmatch, ptn
	local tbl = ctx.params
	local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe,
		'with_value_not_matching')
	for key, val in pairs(tbl) do
		yesmatch = true
		for idx = 1, nptns do
			ptn = targets[idx]
			if ptn[3] then
				if val ~= ptn[1] then
					yesmatch = false
					break
				end
			elseif not val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then
				yesmatch = false
				break
			end
		end
		if yesmatch then tbl[key] = nil end
	end
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|keeping_at_most|number of parameters to pick|pipe to
library.keeping_at_most = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local len = tonumber(ctx.pipe[1])
	if len == nil or len &lt; 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
		', ‘keeping_at_most’: The number of parameters to keep must be an integer greater than zero', 0) end
	ctx.params = copy_table_maxn({}, ctx.params, len)
	return context_iterate(ctx, 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|trimming_values|pipe to
library.trimming_values = function (ctx)
	local tbl = ctx.params
	for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:match'^%s*(.-)%s*$' end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_to_lowercase|pipe to
library.mapping_to_lowercase = function (ctx)
	local tbl = ctx.params
	for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:lower() end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_to_uppercase|pipe to
library.mapping_to_uppercase = function (ctx)
	local tbl = ctx.params
	for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:upper() end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_by_calling|template name|[call
--            style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional
--            parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to
library.mapping_by_calling = function (ctx)
	local tname
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if tname == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_calling’: No template name was provided', 0) end
	local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem =
		load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.values_only, ctx.params)
	local model = { title = tname, args = margs }
	value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function ()
		return ctx.frame:expandTemplate(model)
	end)
	for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end
	ctx.params = tbl
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_by_invoking|module name|function name|[call
--            style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional
--            arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to
library.mapping_by_invoking = function (ctx)
	local mname, fname
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if mname == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_invoking’: No module name was provided', 0) end
	if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end
	if fname == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_invoking’: No function name was provided', 0) end
	local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem =
		load_callback_opts(opts, 2, mapping_styles.values_only, ctx.params)
	local model = { title = 'Module:' .. mname, args = margs }
	local mfunc = require(model.title)[fname]
	if mfunc == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname ..
		'’ does not exist', 0) end
	value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function ()
		return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model)))
	end)
	for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end
	ctx.params = tbl
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_by_magic|parser function|[call
--            style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional
--            arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to
library.mapping_by_magic = function (ctx)
	local magic
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if magic == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_magic’: No parser function was provided', 0) end
	local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem =
		load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.values_only, ctx.params)
	value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function ()
		return ctx.frame:callParserFunction(magic, margs)
	end)
	for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end
	ctx.params = tbl
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_by_replacing|target|replace|[count]|[plain
--            flag]|pipe to
library.mapping_by_replacing = function (ctx)
	local ptn, repl, nmax, flg, argc, die =
		load_replace_args(ctx.pipe, 'mapping_by_replacing')
	if die then return context_iterate(ctx, argc) end
	local tbl = ctx.params
	if flg == 3 then
		for key, val in pairs(tbl) do
			if val == ptn then tbl[key] = repl end
		end
	else
		if flg == 2 then
			-- Copied from Module:String's `str._escapePattern()`
			ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0')
		end
		for key, val in pairs(tbl) do
			tbl[key] = val:gsub(ptn, repl, nmax)
		end
	end
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_by_mixing|mixing string|pipe to
library.mapping_by_mixing = function (ctx)
	if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end
	local tbl, mix = ctx.params, ctx.pipe[1]
	if mix == '$#' then
		for key in pairs(tbl) do tbl[key] = tostring(key) end
		return context_iterate(ctx, 2)
	end
	local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(mix)
	for key, val in pairs(tbl) do
		for idx = 2, n_parts, 2 do
			if skel[idx] then cnv[idx] = val
			else cnv[idx] = tostring(key) end
		end
		tbl[key] = table.concat(cnv)
	end
	return context_iterate(ctx, 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mapping_to_names|pipe to
--[[
library.mapping_to_names = function (ctx)
	local tbl = ctx.params
	for key in pairs(tbl) do tbl[key] = tostring(key) end
	return context_iterate(ctx, 1)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_to_lowercase|pipe to
library.renaming_to_lowercase = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local cache = {}
	for key, val in pairs(ctx.params) do
		if type(key) == 'string' then cache[key:lower()] = val else
		cache[key] = val end
	end
	ctx.params = cache
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_to_uppercase|pipe to
library.renaming_to_uppercase = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local cache = {}
	for key, val in pairs(ctx.params) do
		if type(key) == 'string' then cache[key:upper()] = val else
		cache[key] = val end
	end
	ctx.params = cache
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_to_sequence|[sort order]|pipe to
library.renaming_to_sequence = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local cache, len
	local tbl = ctx.params
	local sortfn, argc, do_sort = load_sort_opt(ctx.pipe[1])
	if do_sort then
		local words, wl
		cache, words, len, wl = get_key_list_sorted(tbl, sortfn)
		for idx = 1, len do cache[idx] = tbl[cache[idx]] end
		for idx = 1, wl do cache[len + idx] = tbl[words[idx]] end
	else
		len, cache = 0, {}
		for _, val in pairs(tbl) do
			len = len + 1
			cache[len] = val
		end
	end
	ctx.params = cache
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_by_calling|template name|[call
--            style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional
--            parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to
library.renaming_by_calling = function (ctx)
	local tname
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if tname == nil then error(modulename ..
		', ‘renaming_by_calling’: No template name was provided', 0) end
	local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem =
		load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.names_only, ctx.params)
	local model = { title = tname, args = rargs }
	map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function ()
		return ctx.frame:expandTemplate(model)
	end)
	for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end
	ctx.params = tbl
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_by_invoking|module name|function
--            name|[call style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of
--            additional arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument
--            N]|pipe to
library.renaming_by_invoking = function (ctx)
	local mname, fname
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if mname == nil then error(modulename ..
		', ‘renaming_by_invoking’: No module name was provided', 0) end
	if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end
	if fname == nil then error(modulename ..
		', ‘renaming_by_invoking’: No function name was provided', 0) end
	local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem =
		load_callback_opts(opts, 2, mapping_styles.names_only, ctx.params)
	local model = { title = 'Module:' .. mname, args = rargs }
	local mfunc = require(model.title)[fname]
	if mfunc == nil then error(modulename ..
		', ‘renaming_by_invoking’: The function ‘' .. fname ..
		'’ does not exist', 0) end
	map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function ()
		return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model)))
	end)
	for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end
	ctx.params = tbl
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_by_magic|parser function|[call
--            style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional
--            arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to
library.renaming_by_magic = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	local magic
	if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if magic == nil then error(modulename ..
		', ‘renaming_by_magic’: No parser function was provided', 0) end
	local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem =
		load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.names_only, ctx.params)
	map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function ()
		return ctx.frame:callParserFunction(magic, rargs)
	end)
	for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end
	ctx.params = tbl
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_by_replacing|target|replace|[count]|[plain
--            flag]|pipe to
library.renaming_by_replacing = function (ctx)
	local ptn, repl, nmax, flg, argc, die =
		load_replace_args(ctx.pipe, 'renaming_by_replacing')
	if die then return context_iterate(ctx, argc) end
	local tbl = ctx.params
	if flg == 3 then
		ptn = get_parameter_name(ptn)
		local val = tbl[ptn]
		if val ~= nil then
			tbl[ptn], tbl[get_parameter_name(repl)] = nil, val
		end
	else
		if flg == 2 then
			-- Copied from Module:String's `str._escapePattern()`
			ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0')
		end
		local cache = {}
		for key, val in pairs(tbl) do
			steal_if_renamed(val, tbl, key, cache,
				tostring(key):gsub(ptn, repl, nmax))
		end
		for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end
	end
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_by_mixing|mixing string|pipe to
library.renaming_by_mixing = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘renaming_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end
	local mix = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$'
	local cache = {}
	if mix == '$@' then
		for _, val in pairs(ctx.params) do
			cache[get_parameter_name(val)] = val
		end
	else
		local skel, canvas, n_parts = parse_placeholder_string(mix)
		for key, val in pairs(ctx.params) do
			for idx = 2, n_parts, 2 do
				if skel[idx] then canvas[idx] = val
				else canvas[idx] = tostring(key) end
			end
			cache[get_parameter_name(table.concat(canvas))] = val
		end
	end
	ctx.params = cache
	return context_iterate(ctx, 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|renaming_to_values|pipe to
--[[
library.renaming_to_values = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local cache = {}
	for _, val in pairs(ctx.params) do cache[val] = val end
	ctx.params = cache
	return context_iterate(ctx, 1)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|grouping_by_calling|template
--            name|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional
--            arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to
library.grouping_by_calling = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local tmp, argc, tbl, mem = load_child_opts(ctx.pipe, 2, 0, ctx.params)
	local gargs = {}
	for key, val in pairs(tmp) do
		if type(key) == 'number' and key &lt; 1 then gargs[key - 1] = val
		else gargs[key] = val end
	end
	tmp = ctx.pipe[1]
	if tmp ~= nil then tmp = tmp:match'^%s*(.*%S)' end
	if tmp == nil then error(modulename ..
		', ‘grouping_by_calling’: No template name was provided', 0) end
	local model = { title = tmp }
	local groups = make_groups(tbl)
	for gid, group in pairs(groups) do
		for key, val in pairs(gargs) do group[key] = val end
		group[0], model.args = gid, group
		groups[gid] = ctx.frame:expandTemplate(model)
	end
	for key, val in pairs(mem) do groups[key] = val end
	ctx.params = groups
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|parsing|string to parse|[trim flag]|[iteration
--            delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to
library.parsing = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘parsing’: No string to parse was provided', 0) end
	local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc =
		load_parse_opts(opts, 2, '|', '=')
	parse_parameter_string(ctx.params, opts[1], isep, iplain, psep, pplain,
		trimnamed, trimunnamed)
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|reinterpreting|parameter to reinterpret|[trim
--            flag]|[iteration delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter
--            setter]|[...]|pipe to
library.reinterpreting = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘reinterpreting’: No parameter to reinterpret was provided', 0) end
	local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc =
		load_parse_opts(opts, 2, '|', '=')
	local tbl, tmp = ctx.params, get_parameter_name(opts[1])
	local str = tbl[tmp]
	if str ~= nil then
		tbl[tmp] = nil
		parse_parameter_string(tbl, str, isep, iplain, psep, pplain,
			trimnamed, trimunnamed)
	end
	return context_iterate(ctx, argc)
end


-- Syntax:  #invoke:params|evaluating|string to parse|[trim flag]|[iteration
--            delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to
library.evaluating = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘evaluating’: No string to parse was provided', 0) end
	local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc =
		load_parse_opts(opts, 2, '!', ':')
	if opts[1]:match'^%s*(.*%S)' == nil then
		ctx.pipe = copy_or_ref_table(opts, opts ~= ctx.opipe)
		return context_iterate(ctx, argc)
	end
	local new_opts, cache = {}, {}
	local shift = parse_parameter_string(cache, opts[1], isep, iplain,
		psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) - argc
	for key, val in pairs(opts) do
		if type(key) ~= 'number' or key &lt; 1 then new_opts[key] = val
		elseif key &gt;= argc then new_opts[key + shift] = val end
	end
	for key, val in pairs(cache) do new_opts[key] = val end
	ctx.pipe = new_opts
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|mixing_names_and_values|mixing string|pipe to
library.mixing_names_and_values = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter names', 0) end
	if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename ..
		', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter values', 0) end
	local tmp
	local mix_k = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$'
	local cache, mix_v = {}, ctx.pipe[2]
	if mix_k == '$@' and mix_v == '$@' then
		for _, val in pairs(ctx.params) do
			cache[get_parameter_name(val)] = val
		end
	elseif mix_k == '$@' and mix_v == '$#' then
		for key, val in pairs(ctx.params) do
			cache[get_parameter_name(val)] = tostring(key)
		end
	elseif mix_k == '$#' and mix_v == '$#' then
		for key in pairs(ctx.params) do cache[key] = tostring(key) end
	else
		local skel_k, cnv_k, n_parts_k = parse_placeholder_string(mix_k)
		local skel_v, cnv_v, n_parts_v = parse_placeholder_string(mix_v)
		for key, val in pairs(ctx.params) do
			tmp = tostring(key)
			for idx = 2, n_parts_k, 2 do
				if skel_k[idx] then cnv_k[idx] = val else cnv_k[idx] = tmp end
			end
			for idx = 2, n_parts_v, 2 do
				if skel_v[idx] then cnv_v[idx] = val else cnv_v[idx] = tmp end
			end
			cache[get_parameter_name(table.concat(cnv_k))] =
				table.concat(cnv_v)
		end
	end
	ctx.params = cache
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|swapping_names_and_values|pipe to
--[[
library.swapping_names_and_values = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local cache = {}
	for key, val in pairs(ctx.params) do cache[val] = key end
	ctx.params = cache
	return context_iterate(ctx, 1)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|combining|new parameter name|[sort
--            order]|[with/without flushed glue]|setting directives|...|pipe to
library.combining = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	return context_iterate(ctx, combine_parameters(
		ctx,
		function (key, val, kvs) return key .. kvs .. val end,
		'combining'
	) + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|combining_values|new parameter name|[sort
--            order]|[with/without flushed glue]|setting directives|...|pipe to
library.combining_values = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	return context_iterate(ctx, combine_parameters(
		ctx,
		function (key, val, kvs) return val end,
		'combining_values'
	) + 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|combining_by_calling|template name|new parameter
--            name|pipe to
library.combining_by_calling = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local tname = ctx.pipe[1]
	if tname ~= nil then tname = tname:match'^%s*(.*%S)'
	else error(modulename ..
		', ‘combining_by_calling’: No template name was provided', 0) end
	if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename ..
		', ‘combining_by_calling’: No parameter name was provided', 0) end
	ctx.params = {
		[get_parameter_name(ctx.pipe[2])] = ctx.frame:expandTemplate{
			title = tname,
			args = ctx.params
		}
	}
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|combining_by_invoking|module name|function name|new
--            parameter name|pipe to
library.combining_by_invoking = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local mname = ctx.pipe[1]
	if mname ~= nil then mname = mname:match'^%s*(.*%S)'
	else error(modulename ..
		', ‘combining_by_invoking’: No module name was provided', 0) end
	local fname = ctx.pipe[2]
	if fname ~= nil then fname = fname:match'^%s*(.*%S)'
	else error(modulename ..
		', ‘combining_by_invoking’: No function name was provided', 0) end
	if ctx.pipe[3] == nil then error(modulename ..
		', ‘combining_by_invoking’: No parameter name was provided', 0) end
	local model = { title = 'Module:' .. mname, args = ctx.params }
	local mfunc = require(model.title)[fname]
	if mfunc == nil then error(modulename ..
		', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname ..
		'’ does not exist', 0) end
	ctx.params = {
		[get_parameter_name(ctx.pipe[3])] =
			tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model)))
	}
	return context_iterate(ctx, 4)
end


-- Syntax:  #invoke:params|combining_by_magic|parser function|new parameter
--            name|pipe to
library.combining_by_magic = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier,
	-- this function MUST create a copy of it before returning
	local magic = ctx.pipe[1]
	if magic ~= nil then magic = magic:match'^%s*(.*%S)'
	else error(modulename ..
		', ‘combining_by_magic’: No parser function was provided', 0) end
	if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename ..
		', ‘combining_by_magic’: No parameter name was provided', 0) end
	ctx.params = {
		[get_parameter_name(ctx.pipe[2])] =
			ctx.frame:callParserFunction(magic, ctx.params)
	}
	return context_iterate(ctx, 3)
end


-- Syntax:  #invoke:params|snapshotting|[maximum number]|pipe to
library.snapshotting = function (ctx)
	return context_iterate(ctx, make_child(ctx, ctx.params, 'snapshotting'))
end


-- Syntax:  #invoke:params|remembering|[maximum number]|pipe to
library.remembering = function (ctx)
	return context_iterate(ctx, make_child(ctx, ctx.oparams, 'remembering'))
end


-- Syntax:  #invoke:params|entering_substack|[new]|pipe to
library.entering_substack = function (ctx)
	local tbl, ncurrparent = ctx.params, ctx.n_parents + 1
	if ctx.parents == nil then ctx.parents = { tbl }
	else ctx.parents[ncurrparent] = tbl end
	ctx.n_parents = ncurrparent
	if ctx.pipe[1] ~= nil and ctx.pipe[1]:match'^%s*new%s*$' then
		ctx.params = {}
		return context_iterate(ctx, 2)
	end
	local currsnap = ctx.n_children
	if currsnap &gt; 0 then
		ctx.params, ctx.children[currsnap], ctx.n_children =
			ctx.children[currsnap], nil, currsnap - 1
	else
		local newparams = {}
		for key, val in pairs(tbl) do newparams[key] = val end
		ctx.params = newparams
	end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|pulling|parameter name|pipe to
library.pulling = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘pulling’: No parameter to pull was provided', 0) end
	local tmp = ctx.n_parents
	local parent = tmp &lt; 1 and ctx.oparams or ctx.parents[tmp]
	tmp = get_parameter_name(opts[1])
	if parent[tmp] ~= nil then ctx.params[tmp] = parent[tmp] end
	return context_iterate(ctx, 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|recalling|parameter name|pipe to
library.recalling = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘recalling’: No parameter to recall was provided', 0) end
	local arg = get_parameter_name(opts[1])
	if ctx.oparams[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = ctx.oparams[arg] end
	return context_iterate(ctx, 2)
end


-- Syntax:  #invoke:params|finding|parameter name|pipe to
--[[
library.finding = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘finding’: No parameter to find was provided', 0) end
	local arg = get_parameter_name(opts[1])
	local parent
	for idx = ctx.n_parents, 1, -1 do
		parent = ctx.parents[idx]
		if parent[arg] ~= nil then
			ctx.params[arg] = parent[arg]
			return context_iterate(ctx, 2)
		end
	end
	if ctx.oparams[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = ctx.oparams[arg] end
	return context_iterate(ctx, 2)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|picking|number of parameters to pick|pipe to
--[[
library.picking = function (ctx)
	local len = tonumber(ctx.pipe[1])
	if len == nil or len &lt; 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename ..
		', ‘picking’: The number of parameters to pick must be an integer greater than zero', 0) end
	if ctx.n_parents &lt; 1 then copy_table_maxn(ctx.params, ctx.oparams, len)
	else copy_table_maxn(ctx.params, ctx.parents[ctx.n_parents], len) end
	return context_iterate(ctx, 2)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|detaching_substack|pipe to
library.detaching_substack = function (ctx)
	local ncurrparent = ctx.n_parents
	if ncurrparent &lt; 1 then error(modulename ..
		', ‘detaching_substack’: No substack has been created', 0) end
	local parent = ctx.parents[ncurrparent]
	for key in pairs(ctx.params) do parent[key] = nil end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|dropping_substack|pipe to
library.dropping_substack = function (ctx)
	local ncurrparent = ctx.n_parents
	if ncurrparent &lt; 1 then error(modulename ..
		', ‘dropping_substack’: No substack has been created', 0) end
	ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents =
		ctx.parents[ncurrparent], nil, ncurrparent - 1
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|leaving_substack|pipe to
library.leaving_substack = function (ctx)
	local ncurrparent = ctx.n_parents
	if ncurrparent &lt; 1 then error(modulename ..
		', ‘leaving_substack’: No substack has been created', 0) end
	local currsnap = ctx.n_children + 1
	if ctx.children == nil then ctx.children = { ctx.params }
	else ctx.children[currsnap] = ctx.params end
	ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents, ctx.n_children =
		ctx.parents[ncurrparent], nil, ncurrparent - 1, currsnap
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|merging_substack|pipe to
library.merging_substack = function (ctx)
	local ncurrparent = ctx.n_parents
	if ncurrparent &lt; 1 then error(modulename ..
		', ‘merging_substack’: No substack has been created', 0) end
	local parent, child = ctx.parents[ncurrparent], ctx.params
	ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents = parent, nil,
		ncurrparent - 1
	for key, val in pairs(child) do parent[key] = val end
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|flushing|pipe to
library.flushing = function (ctx)
	if ctx.n_children &lt; 1 then error(modulename ..
		', ‘flushing’: There are no substacks to flush', 0) end
	local parent, currsnap = ctx.params, ctx.n_children
	for key, val in pairs(ctx.children[currsnap]) do parent[key] = val end
	ctx.children[currsnap], ctx.n_children = nil, currsnap - 1
	return context_iterate(ctx, 1)
end


-- Syntax:  #invoke:params|setting_by_flushing|pipe to
library.setting_by_flushing = function (ctx)
	set_strings_from_substack(ctx, ctx, 'setting_by_flushing')
	return context_iterate(ctx, 1)
end


	--[[ Functions ]]--
	-----------------------------


-- Syntax:  #invoke:params|count
library.count = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables!
	local retval = 0
	for _ in ctx.iterfunc(ctx.params) do retval = retval + 1 end
	if ctx.subset == -1 then retval = retval - #ctx.params end
	ctx.text = retval
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:args|concat_and_call|template name|[prepend 1]|[prepend 2]
--            |[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n=value
--            n]|[...]
library.concat_and_call = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable!
	local tname
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if tname == nil then error(modulename ..
		', ‘concat_and_call’: No template name was provided', 0) end
	remove_numeric_keys(opts, 1, 1)
	ctx.text = ctx.frame:expandTemplate{
		title = tname,
		args = concat_params(ctx)
	}
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:args|concat_and_invoke|module name|function name|[prepend
--            1]|[prepend 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named
--            item n=value n]|[...]
library.concat_and_invoke = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable!
	local mname, fname
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if mname == nil then error(modulename ..
		', ‘concat_and_invoke’: No module name was provided', 0) end
	if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end
	if fname == nil then error(modulename ..
		', ‘concat_and_invoke’: No function name was provided', 0) end
	remove_numeric_keys(opts, 1, 2)
	local mfunc = require('Module:' .. mname)[fname]
	if mfunc == nil then error(modulename ..
		', ‘concat_and_invoke’: The function ‘' .. fname ..
		'’ does not exist', 0) end
	ctx.text = mfunc(ctx.frame:newChild{
		title = 'Module:' .. mname,
		args = concat_params(ctx)
	})
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:args|concat_and_magic|parser function|[prepend 1]|[prepend
--            2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n=
--            value n]|[...]
library.concat_and_magic = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable!
	local magic
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if magic == nil then error(modulename ..
		', ‘concat_and_magic’: No parser function was provided', 0) end
	remove_numeric_keys(opts, 1, 1)
	ctx.text = ctx.frame:callParserFunction(magic, concat_params(ctx))
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|value_of|parameter name
library.value_of = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables!
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] == nil then error(modulename ..
		', ‘value_of’: No parameter name was provided', 0) end
	local val
	local key = opts[1]:match'^%s*(.-)%s*$'
	if key == '0' or key:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then
		key = tonumber(key)
		val = ctx.params[key]
		-- No worries: #ctx.params is unused when the modifier is in
		-- first position (and therefore `ctx.params` is a metatable)
		if val ~= nil and (
			ctx.subset ~= -1 or key &gt; #ctx.params or key &lt; 1
		) and (
			ctx.subset ~= 1 or (key &lt;= #ctx.params and key &gt; 0)
		) then
			ctx.text = (ctx.header or '') .. val .. (ctx.footer or '')
		else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end
	else
		val = ctx.params[key]
		if ctx.subset ~= 1 and val ~= nil then ctx.text = (ctx.header
			or '') .. val .. (ctx.footer or '')
		else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end
	end
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|list
library.list = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable!
	local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or ''
	flush_params(ctx, function (key, val)
		ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3], ret[nss + 4], nss =
			pps, key, kvs, val, nss + 4
	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|list_values
library.list_values = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable!
	-- NOTE: `library.coins()` and `library.unique_coins()` rely on us
	local ret, nss, pps = {}, 0, ctx.itersep or ''
	flush_params(ctx, function (key, val)
		ret[nss + 1], ret[nss + 2], nss = pps, val, nss + 2
	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|list_maybe_with_names
library.list_maybe_with_names = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable!
	local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or ''
	mixed_flush_params(
		ctx,
		function (key, val)
			ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3],
				ret[nss + 4], nss = pps, '', '', val, nss + 4
		end,
		function (key, val)
			ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3],
				ret[nss + 4], nss = pps, key, kvs, val, nss + 4
		end
	)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|coins|[first coin = value 1]|[second coin = value
--            2]|[...]|[last coin = value N]
--[[
library.coins = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable!
	local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params
	for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = opts[get_parameter_name(val)] end
	return library.list_values(ctx)
end
]]--


-- Syntax:  #invoke:params|unique_coins|[first coin = value 1]|[second coin =
--            value 2]|[...]|[last coin = value N]
--[[
library.unique_coins = function (ctx)
	local tmp
	local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params
	for key, val in pairs(tbl) do
		tmp = get_parameter_name(val)
		tbl[key], opts[tmp] = opts[tmp], nil
	end
	return library.list_values(ctx)
end
]]


-- Syntax:  #invoke:params|for_each|wikitext
library.for_each = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable!
	local ret, nss, pps, txt = {}, 0, ctx.itersep or '', ctx.pipe[1] or ''
	local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(txt)
	flush_params(ctx, function (key, val)
		for idx = 2, n_parts, 2 do
			if skel[idx] then cnv[idx] = val
			else cnv[idx] = tostring(key) end
		end
		ret[nss + 1], nss = pps, nss + 2
		ret[nss] = table.concat(cnv)
	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|call_for_each|template name|[append 1]|[append 2]
--            |[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param
--            n=value n]|[...]
library.call_for_each = function (ctx)
	local tname
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if tname == nil then error(modulename ..
		', ‘call_for_each’: No template name was provided', 0) end
	local model = { title = tname, args = opts }
	local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or ''
	table.insert(opts, 1, true)
	flush_params(ctx, function (key, val)
		opts[1], opts[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2
		ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model)
	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|invoke_for_each|module name|module function|[append
--            1]|[append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]
--            |[named param n=value n]|[...]
library.invoke_for_each = function (ctx)
	local mname, fname
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if mname == nil then error(modulename ..
		', ‘invoke_for_each’: No module name was provided', 0) end
	if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end
	if fname == nil then error(modulename ..
		', ‘invoke_for_each’: No function name was provided', 0) end
	local model = { title = 'Module:' .. mname, args = opts }
	local mfunc = require(model.title)[fname]
	local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or ''
	flush_params(ctx, function (key, val)
		opts[1], opts[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2
		ret[nss] = mfunc(ctx.frame:newChild(model))
		
	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|magic_for_each|parser function|[append 1]|[append 2]
--            |[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param
--            n=value n]|[...]
library.magic_for_each = function (ctx)
	local magic
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if magic == nil then error(modulename ..
		', ‘magic_for_each’: No parser function was provided', 0) end
	local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or ''
	table.insert(opts, 1, true)
	flush_params(ctx, function (key, val)
		opts[1], opts[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2
		ret[nss] = ctx.frame:callParserFunction(magic, opts)

	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|call_for_each_value|template name|[append 1]|[append
--            2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param
--            n=value n]|[...]
library.call_for_each_value = function (ctx)
	local tname
	local opts = ctx.pipe
	if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if tname == nil then error(modulename ..
		', ‘call_for_each_value’: No template name was provided', 0) end
	local model = { title = tname, args = opts }
	local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or ''
	flush_params(ctx, function (key, val)
		opts[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2
		ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model)
	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|invoke_for_each_value|module name|[append 1]|[append
--            2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param
--            n=value n]|[...]
library.invoke_for_each_value = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	local mname, fname
	if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if mname == nil then error(modulename ..
		', ‘invoke_for_each_value’: No module name was provided', 0) end
	if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end
	if fname == nil then error(modulename ..
		', ‘invoke_for_each_value’: No function name was provided', 0) end
	local model = { title = 'Module:' .. mname, args = opts }
	local mfunc = require(model.title)[fname]
	local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or ''
	remove_numeric_keys(opts, 1, 1)
	flush_params(ctx, function (key, val)
		opts[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2
		ret[nss] = mfunc(ctx.frame:newChild(model))
	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|magic_for_each_value|parser function|[append 1]
--            |[append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named
--            param n=value n]|[...]
library.magic_for_each_value = function (ctx)
	local opts = ctx.pipe
	local magic
	if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if magic == nil then error(modulename ..
		', ‘magic_for_each_value’: No parser function was provided', 0) end
	local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or ''
	flush_params(ctx, function (key, val)
		opts[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2
		ret[nss] = ctx.frame:callParserFunction(magic, opts)
	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


-- Syntax:  #invoke:params|call_for_each_group|template name|[append 1]|[append
--            2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param
--            n=value n]|[...]
library.call_for_each_group = function (ctx)
	-- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables!
	local tmp
	if ctx.pipe[1] ~= nil then tmp = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.*%S)' end
	if tmp == nil then error(modulename ..
		', ‘call_for_each_group’: No template name was provided', 0) end
	local model = { title = tmp }
	local opts, ret, nss, ccs = {}, {}, 0, ctx.itersep or ''
	for key, val in pairs(ctx.pipe) do
		if type(key) == 'number' then opts[key - 1] = val
		else opts[key] = val end
	end
	ctx.pipe = opts
	ctx.params = make_groups(ctx.params)
	flush_params(ctx, function (gid, group)
		for key, val in pairs(opts) do group[key] = val end
		group[0], model.args, ret[nss + 1], nss = gid, group, ccs,
			nss + 2
		ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model)
	end)
	finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2)
	return false
end


	--[[ First-position-only modifiers ]]--
	---------------------------------------


-- Syntax:  #invoke:params|new|pipe to
static_iface.new = function (child_frame)
	local ctx = context_new(child_frame)
	ctx.pipe = copy_or_ref_table(ctx.opipe, false)
	ctx.params = {}
	main_loop(ctx, context_iterate(ctx, 1))
	return ctx.text
end


	--[[ First-position-only functions ]]--
	---------------------------------------


-- Syntax:  #invoke:params|self
static_iface.self = function (frame)
	return frame:getParent():getTitle()
end


	--[[ Public metatable of functions ]]--
	---------------------------------------


return setmetatable({}, {
	__index = function (_, query)
		local fname = query:match'^%s*(.*%S)'
		if fname == nil then error(modulename ..
			': You must specify a function to call', 0) end
		local func = static_iface[fname]
		if func ~= nil then return func end
		func = library[fname]
		if func == nil then error(modulename ..
			': The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end
		return function (child_frame)
			local ctx = context_new(child_frame)
			ctx.pipe = copy_or_ref_table(ctx.opipe, refpipe[fname])
			ctx.params = copy_or_ref_table(ctx.oparams, refparams[fname])
			main_loop(ctx, func)
			return ctx.text
		end
	end
})</text>
      <sha1>jm8x5ug81bre69dpt2csm0n3owsmu2i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਦੇ ਪਕਵਾਨ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197087</id>
    <revision>
      <id>842727</id>
      <parentid>833811</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T09:23:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19085" sha1="q1clrqt7xefzpm2a6l5a26eo96f0jbj" xml:space="preserve"> 
[[ਤਸਵੀਰ:SuyavarietiesTX.JPG|thumb|''ਸੁਯਾ'']]
[[ਤਸਵੀਰ:Àsáró_(Yam_Porridge).jpg|thumb|ਆਸਾਰੋ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Nkwobi.jpg|thumb|ਨਕਵੋਬੀ]]
[[ਤਸਵੀਰ:LocationNigeria.svg|thumb|ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਦੀ ਸਥਿਤੀ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Egusi_soup_with_ponmo_and_beef.jpg|thumb|ਪੋਂਮੋ, ਬੀਫ ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਨਾਲ ਏਗਸੀ ਸੂਪ]]
'''[[ਨਾਈਜੀਰੀਆ]] ਦੇ ਪਕਵਾਨ''' ਵਿੱਚ ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਸ਼ਾਮਲ ਸੈਂਕਡ਼ੇ ਮੂਲ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਪਕਵਾਨ ਜਾਂ ਭੋਜਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Oyibo |first=Emmanuel |date=2020-04-15 |title=Top 20 Nigerian Foods That Will Blow Your Taste Buds |url=https://www.chefspencil.com/top-20-nigerian-foods/ |access-date=2022-05-17 |website=Chef's Pencil |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-08-10 |title=Nigerian Food: 16 Popular and Traditional Dishes to Try |url=https://nomadparadise.com/nigerian-food/ |access-date=2022-05-17 |publisher=Nomad Paradise |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ਹੋਰ ਪੱਛਮੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਪਕਵਾਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਡੂੰਘੇ ਸੁਆਦ ਵਾਲੇ ਸਾਸ ਅਤੇ [[ਸੂਪ]] ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪਾਮ ਤੇਲ ਜਾਂ ਮੂੰਗਫਲੀ ਦੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਮਸਾਲੇ ਅਤੇ [[ਜੜ੍ਹੀ-ਬੂਟੀ|ਜਡ਼ੀ-ਬੂਟੀਆਂ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-07-08 |title=Facts about Nigerian Soup |url=https://ofefoods.com/facts-about-nigerian-soup/ |access-date=2022-05-17 |website=Ofefoods Limited |language=en-US |archive-date=2023-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210090020/https://ofefoods.com/facts-about-nigerian-soup |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਵਿੱਚ [[ਹਦਵਾਣਾ|ਤਰਬੂਜ]], [[ਅਨਾਨਾਸ]], [[ਨਾਰੀਅਲ]], ਕੇਲਾ, [[ਸੰਤਰਾ]] ਅਤੇ [[ਅੰਬ]] ਵਰਗੇ ਖੰਡੀ ਫਲ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Oktay|first=Serdar|last2=Sadıkoğlu|first2=Saide|date=June 2018|title=The gastronomic cultures' impact on the African cuisine|journal=Journal of Ethnic Foods|volume=5|issue=2|pages=140–146|doi=10.1016/j.jef.2018.02.005|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Fadeiye|first=E. O.|last2=Popoola|first2=B. R.|last3=Emuoke|first3=D. K.|last4=Adeoye|first4=T. A.|last5=Ogundana|first5=M. T.|year=2019|title=Factors Influencing Fruit Consumption Among Undergraduates in Obafemi Awolowo University, Ile-Ife, Osun State, Nigeria|url=https://www.researchgate.net/publication/335395512|journal=Ife Journal of Agriculture|volume=31|issue=2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Nigerian delicacies |url=https://www.mynigeria.com/NigeriaHomePage/country_information/food.php |access-date=2022-05-17 |website=www.mynigeria.com |archive-date=2022-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221028020617/https://www.mynigeria.com/NigeriaHomePage/country_information/food.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Onyeakagbu |first=Adaobi |date=2022-10-25 |title=You probably didn't know the names of these popular Nigerian fruits |url=https://www.pulse.ng/lifestyle/food-travel/you-probably-didnt-know-the-names-of-these-popular-nigerian-fruits/vfhjvms |access-date=2022-12-10 |website=Pulse Nigeria |language=en}}&lt;/ref&gt;

ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਰੰਗੀਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੁਗੰਧਿਤ ਬਾਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਸਡ਼ਕ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ [[ਬਾਰ ਬੀ ਕਿਊ|ਬਾਰਬਿਕਯੂ]] 'ਤੇ ਪਕਾਏ ਜਾਂ ਤੇਲ ਵਿੱਚ ਤਲੇ ਹੋਏ ਸਨੈਕਸ ਬਹੁਤਾਤ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਭਿੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬੁਸ਼ਮੀਟ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਰਸ਼-ਪੂਛ ਪੋਰਕੁਪਾਈਨ ਅਤੇ ਗੰਨੇ ਦੇ ਚੂਹੇ ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੁਸ਼ ਮੀਟ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Enfield, NH}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Friant|first=Sagan|last2=Paige|first2=Sarah B.|last3=Goldberg|first3=Tony L.|date=2015-05-22|title=Drivers of Bushmeat Hunting and Perceptions of Zoonoses in Nigerian Hunting Communities|journal=PLOS Neglected Tropical Diseases|language=en|volume=9|issue=5|pages=e0003792|doi=10.1371/journal.pntd.0003792|issn=1935-2735|pmc=4441483|pmid=26001078|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Kamgaing|first=Towa Olivier William|last2=Dzefack|first2=Zeun's Célestin Brice|last3=Yasuoka|first3=Hirokazu|date=2019|title=Declining Ungulate Populations in an African Rainforest: Evidence From Local Knowledge, Ecological Surveys, and Bushmeat Records|journal=Frontiers in Ecology and Evolution|volume=7|doi=10.3389/fevo.2019.00249|issn=2296-701X|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਦਾ ਪਕਵਾਨ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੱਛਮੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਵਾਦ ਅਤੇ ਮਸਾਲੇਦਾਰ ਹੋਣ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।


== ਦਾਖਲੇ ==

=== ਚਾਵਲ ਅਧਾਰਤ ===

* ਨਾਰੀਅਲ ਚਾਵਲ ਨਾਰੀਅਲ ਦੇ ਦੁੱਧ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਸਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਚਾਵਲ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-02-15 |title=Coconut Milk Rice Recipe |url=https://www.indianhealthyrecipes.com/coconut-milk-rice/ |access-date=2022-05-17 |website=Swasthi's Recipes |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* ਜੋਲੋਫ ਚਾਵਲ ਇੱਕ ਚਾਵਲ ਦਾ ਪਕਵਾਨ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਟਮਾਟਰ ਅਤੇ ਸਕਾਚ ਬੋਨਟ ਅਧਾਰਤ ਸਾਸ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jollof Rice |url=https://healthiersteps.com/recipe/jollof-rice/ |access-date=2022-05-17 |website=Healthier Steps |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-01-07 |title=Jollof Rice Recipe |url=https://www.chilipeppermadness.com/recipes/jollof-rice/ |access-date=2022-05-17 |website=Chili Pepper Madness |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jollof Rice Recipe |url=https://cooking.nytimes.com/recipes/1018069-jollof-rice |access-date=2022-05-17 |website=NYT Cooking |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Imma |date=2022-03-01 |title=Jollof Rice |url=https://blackpeoplesrecipes.com/jollof-rice/ |access-date=2022-05-17 |website=blackpeoplesrecipes.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* ਓਫਾਦਾ ਚਾਵਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੱਖਣ ਪੱਛਮੀ ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਚਾਵਲ ਦੀ ਕਿਸਮ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਯਾਮਾਸੇ ਜਾਂ ਓਫਾਦਾ ਸਾਸ ਨਾਲ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-06-27 |title=Ofada rice, unripe plantain, Oha soup, other African food that aid weight loss |url=https://www.vanguardngr.com/2021/06/ofada-rice-unripe-plantain-oha-soup-other-african-food-that-aid-weight-loss/ |access-date=2022-05-05 |website=Vanguard News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-08-12 |title=What is 125T Ofada Rice? |url=https://www.dayoadetiloye.com/what-is-125t-ofada-rice/ |access-date=2022-05-17 |website=Youth Entrepreneurship |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-12-08 |title=How To Cook Ofada Rice |url=https://sisijemimah.com/2015/12/08/ofada-rice/ |access-date=2022-05-17 |website=Sisi Jemimah |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-06-07 |title=Where is ofada rice grown in Nigeria? |url=https://flairng.com/bez-rubriki/where-is-ofada-rice-grown-in-nigeria.html |access-date=2022-05-17 |website=Across the Sahara |language=en-US }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* ਤਲੇ ਹੋਏ ਚਾਵਲ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਪਕਵਾਨ ਹੈ ਜੋ ਮਿਕਸਡ ਸਬਜ਼ੀਆਂ (ਗੋਭੀ, ਗਾਜਰ, ਹਰੇ ਮਟਰ) ਮੀਟ, ਪੋਲਟਰੀ ਜਾਂ ਝੀਂਗੇ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-12-07 |title=Nigerian Fried Rice |url=https://www.mydiasporakitchen.com/authentic-nigerian-fried-rice/ |access-date=2022-05-17 |website=My Diaspora Kitchen |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Killeen |first=Breana |date=May 1, 2020 |title=How to Cook Fried Rice: A Step-by-Step Guide |url=https://www.eatingwell.com/article/283627/perfect-fried-rice-in-5-steps/ |access-date=2022-05-17 |website=EatingWell |language=en |archive-date=2022-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517154546/https://www.eatingwell.com/article/283627/perfect-fried-rice-in-5-steps/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Osinkolu |first=Lola |date=2018-12-30 |title=Nigerian fried Rice {{!}} Chef Lola's Kitchen (Video) |url=https://cheflolaskitchen.com/nigerian-fried-rice-recipe/ |access-date=2022-12-10 |website=Chef Lola's Kitchen |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* ਪੇਟ ਨੂੰ ਸੁੱਕੇ ਮੱਕੀ, ਚਾਵਲ ਜਾਂ ਆਚਾ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-09-20 |title=11 Foods And Soups You Have To Try If You Find Yourself In Kaduna |url=https://ec2-52-18-66-154.eu-west-1.compute.amazonaws.com/chopist/11-foods-and-soups-you-have-to-try-if-you-find-yourself-in-kaduna/ |access-date=2022-05-17 |website=Zikoko! |language=en-US }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-05-01 |title=How to Make Nigerian Pate (Braised Maize Porridge) ~ Dee's Mealz |url=https://www.deesmealz.com/how-to-make-nigerian-pate-braised-maize-porridge/ |access-date=2022-05-17 |website=www.deesmealz.com |language=en-us |archive-date=2022-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531181723/https://www.deesmealz.com/how-to-make-nigerian-pate-braised-maize-porridge/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ([[ਪਾਲਕ]] ਟਮਾਟਰ, ਪਿਆਜ਼, ਮਿਰਚ, [[ਬੈਂਗਣ|ਬਾਗ਼ ਦੇ ਅੰਡੇ]]) ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਵਿੱਚ ਆਮ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਕਾਨੋ]], [[ਕਾਦੂਨਾ|ਕਡੁਨਾ]], ਨਾਸਰਾਵਾ ਅਤੇ [[ਪੱਬੀ|ਪਠਾਰ]]&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-09-11 |title=how to make Tuwo Shikanfa and how it can be eaten |url=https://guardian.ng/life/how-to-make-tuwo-shikanfa-and-how-it-can-be-eaten/ |access-date=2022-02-21 |website=The Guardian Nigeria News - Nigeria and World News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Adido |first=Terry |date=2014-07-13 |title=Fonio Pottage (Pate Acha) |url=http://www.gratednutmeg.com/?p=3115 |access-date=2022-05-17 |website=Grated Nutmeg |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Gwete Recipe by Henrietta Jumai Danuk |url=https://cookpad.com/ng/recipes/5905842-gwete |access-date=2022-05-17 |website=Cookpad |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-02-17 |title=Pate is a traditional porridge type of food that is eaten |url=https://editor.guardian.ng/life/pate-cooking-the-hausa-traditional-meal/ |access-date=2022-05-17 |website=The Guardian Nigeria News - Nigeria and World News |language=en-US |archive-date=2022-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531164438/https://editor.guardian.ng/life/pate-cooking-the-hausa-traditional-meal/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Simple Way to Make Quick How to Make Nigerian Pate (Braised Maize Porridge) {{!}} Fine Recipes |url=https://mifood.web.app/169-simple-way-to-make-quick-how-to-make-nigerian-pate-braised-maize-porridge/ |access-date=2022-05-17 |website=mifood.web.app}}&lt;/ref&gt;
* ਟੂਵੋ ਮਸਾਰਾ ਉੱਤਰੀ ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਵਿੱਚ ਖਾਧਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਮੱਕੀ ਦਾ ਆਟਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=SimakTerus » SimakTerus |url=https://simakterus.com/ |access-date=2022-05-17 |language=id-ID |archive-date=2022-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220526110834/https://simakterus.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lete |first=Nky Lily |date=2013-03-30 |title=Tuwo Masara (Tuwon Masara){{!}} Nigerian Corn meal |url=https://www.nigerianfoodtv.com/tuwo-masara-tuo-masara-nigerian-corn/ |access-date=2022-05-17 |website=Nigerian Food TV |language=en-us}}&lt;/ref&gt;
* ਟੁਵੋ ਸ਼ਿੰਕਫਾ, ਮੋਟੇ ਚਾਵਲ ਦੀ ਖੀਰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ''ਮੀਆਂ ਕੂਕਾ'' (ਇੱਕ ਮੋਟਾ ਸੂਪ ਅਤੇ ਬੱਕਰੀ ਦੇ ਮੀਟ ਸਟੂਵ ਜਾਂ ਮੀਆਂ ਤੌਸ਼ੇ, [[ਪਾਲਕ]], ਮੀਟ (ਆਮ ਤੌਰ ਉੰਤੇ ਬੱਕਰੀ ਜਾਂ ਮਟਨ ਅਤੇ ਸਮੋਕਡ ਮੱਛੀ) ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਇੱਕ [[ਹਲਵਾ ਕੱਦੂ|ਪੇਠਾ]] ਸਟੂਵ ਨਾਲ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-07-21 |title=Tuwo Shinkafa (Rice Meal) And Miyan Taushe (Pumpkin Soup) |url=https://m.guardian.ng/life/food/tuwo-shinkafa-rice-meal-and-miyan-taushe-pumpkin-soup/ |access-date=2022-05-17 |website=The Guardian Nigeria News - Nigeria and World News |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brown |first=Ed |date=2020-03-30 |title=How to Prepare Tuwo Shinkafa and Miyan Taushe |url=https://www.royacshop.com/2797-how-to-prepare-tuwo-shinkafa-and-miyan-taushe.html |access-date=2022-05-17 |website=Royac Shop |language=en-US }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* ਚਿੱਟੇ ਚਾਵਲ-ਚਿੱਟੇ ਚੌਲ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਚਾਵਲ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਟਯੂ, ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਦਾ ਸੂਪ ਅਤੇ ਸਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਪਰੋਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਮੋਟੇ ਟਮਾਟਰ ਅਤੇ ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਅਧਾਰਤ ਸਟੂਵ ਨਾਲ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-11-21 |title=Nigerian Pepper Sauce - Ata dindin |url=https://cheflolaskitchen.com/nigerian-pepper-sauce-ata-dindin/ |access-date=2022-05-17 |website=Chef Lola's Kitchen |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mw7Q&quot;&gt;ਬੰਗਾ&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; ਚਾਵਲ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਚਾਵਲ ਵਿਅੰਜਨ ਹੈ ਜੋ ਪਾਮ ਨਟ ਅਤੇ ਚਾਵਲ ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=8 November 2020 |title=How To Prepare Banga Rice |url=https://www.whatsdalatest.com/how-to-prepare-banga-rice/ |publisher=whatsdalatest.com}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਦੱਖਣੀ (ਡੈਲਟਾ ਰਾਜ) ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਆਮ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Banga Rice |url=https://www.allnigerianrecipes.com/rice/banga-rice/ |access-date=2022-05-17 |website=All Nigerian Recipes |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-05-16 |title=Banga Rice - African Food Network |url=https://afrifoodnetwork.com/recipes/banga-rice/ |access-date=2022-05-17 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-10-24 |title=How To Make Banga Rice |url=https://guardian.ng/life/food/how-to-make-banga-rice/ |access-date=2022-05-17 |website=The Guardian Nigeria News - Nigeria and World News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* ਪਾਮ ਤੇਲ ਦੇ ਚੌਲਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ 'ਸਥਾਨਕ ਚਾਵਲ' ਜਾਂ 'ਪੀਲੇ ਚਾਵਲ' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਾਜ਼ਾ ਪਾਮ ਤੇਲ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੱਛੀਆਂ (ਸੁੱਕੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮੋਕਡ ਮੱਛੀਆਂ) ਸਥਾਨਕ ਮਸਾਲਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਟਿੱਡੀ ਬੀਨਜ਼ (' ਓਕਪੇਈ 'ਜਾਂ' ਦਾਵਾ ') ਪਿਆਜ਼ ਅਤੇ ਮਿਰਚ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਚਟਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾਮ ਤੇਲ ਦੇ ਸਟੂਵ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋਲੋਫ ਜਾਂ ਚਿੱਟੇ ਚਾਵਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੰਚ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
* ਕਰੀਡ ਚਾਵਲ ਤਾਜ਼ਾ ਹਲਦੀ ਜਾਂ ਕਰੀ ਪਾਊਡਰ, ਪਿਆਜ਼, ਨਮਕ ਅਤੇ ਸੁਆਦ ਲਈ ਮਸਾਲੇ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਚਾਵਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਚਟਨੀ ਵੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
* [[ਤਸਵੀਰ:Cooked_masa.jpg|alt=It is also referred to as rice cake in English.|thumb|ਮਾਸਾ ਇੱਕ ਉੱਤਰੀ ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਦਾ ਪਕਵਾਨ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੈਨਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।]]ਮਸਾ 'ਟੁਵੋ ਸ਼ਿੰਕਾਫਾ' ਚਾਵਲ ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਪਿਆਜ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਸਾਲੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਖਮੀਰ ਜੋਡ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਉੱਠਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਸਟਮ-ਬਣੇ ਮੱਸੇ ਦੇ ਘਡ਼ੇ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
* ਦਾਨਬੂ ਚਾਵਲ ਵੀ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਚਾਵਲ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪੀਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਿਰਚ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
* ਮੂੰਗਫਲੀ ਦੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਚਾਵਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ (ਸੁੱਕੇ ਜਾਂ ਤਾਜ਼ਾ) ਤਾਜ਼ਾ ਟਮਾਟਰ, ਪਿਆਜ਼, ਤਾਜ਼ਾ ਮਿਰਚ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਕਰੈਫ਼ਿਸ਼ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।</text>
      <sha1>q1clrqt7xefzpm2a6l5a26eo96f0jbj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸੰਤਨੂ ਦਾਸ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201853</id>
    <revision>
      <id>842702</id>
      <parentid>825352</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T14:59:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6729" sha1="jllz2sop91b2xd58az8lyswu1d54mlk" xml:space="preserve">
'''ਸ਼ਾਂਤਨੂ ਦਾਸ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Santanu Das''') ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਜਨਮੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਹਨ, ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸਾਹਿਤ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 2019 ਤੋਂ, ਉਹ [[ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਆਲ ਸੋਲਸ ਕਾਲਜ, ਆਕਸਫੋਰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਫੈਲੋ ਰਹੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Professor Santanu Das |url=https://www.asc.ox.ac.uk/person/3411 |access-date=April 20, 2019 |website=All Souls College, Oxford |archive-date=ਅਪ੍ਰੈਲ 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420085730/https://www.asc.ox.ac.uk/person/3411 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ਸਿੱਖਿਆ ==
ਦਾਸ ਨੇ [[ਕੋਲਕਾਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਕਲਕੱਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਅਤੇ ਸੇਂਟ ਜੌਹਨ ਕਾਲਜ, ਕੈਂਬਰਿਜ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 2003 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ''&lt;nowiki/&gt;'ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਛੋਹ ਦੀ ਭਾਵਨਾ'' ' ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਪੀਐਚਡੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date= |title=The sense of touch in First World War literature |url=http://idiscover.lib.cam.ac.uk/primo-explore/fulldisplay?docid=44CAM_ALMA21432556590003606&amp;vid=44CAM_PROD&amp;search_scope=SCOP_CAM_ALL&amp;tab=cam_lib_coll&amp;lang=en_US&amp;context=L |access-date=2019-10-10 |website=idiscover.lib.cam.ac.uk}}&lt;/ref&gt;

== ਕਰੀਅਰ ==
ਦਾਸ ਲੰਡਨ ਦੀ ਕਵੀਨ ਮੈਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (2008–11) ਅਤੇ ਸੇਂਟ ਜੌਹਨ ਕਾਲਜ, ਕੈਂਬਰਿਜ ਦੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਟਾਫ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਅਤੇ ਕਿੰਗਜ਼ ਕਾਲਜ ਲੰਡਨ (2012–18) ਵਿੱਚ ਲੈਕਚਰਾਰ ਸੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 2005 ਦੇ ਮੋਨੋਗ੍ਰਾਫ਼ &quot; ''ਟਚ ਐਂਡ ਇੰਟੀਮੇਸੀ ਇਨ ਫਸਟ ਵਰਲਡ ਵਾਰ ਲਿਟਰੇਚਰ&quot;'' ਨੂੰ 2007 ਵਿੱਚ ''ਚੁਆਇਸ'' ਆਊਟਸਟੈਂਡਿੰਗ ਅਕਾਦਮਿਕ ਬੁੱਕ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=All Souls College Oxford |url=https://www.asc.ox.ac.uk/person/3411 |access-date=2020-02-08 |website=www.asc.ox.ac.uk |archive-date=2020-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200113211705/https://www.asc.ox.ac.uk/person/3411 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 2018 ਦੀ ਕਿਤਾਬ &quot; ''ਇੰਡੀਆ, ਐਂਪਾਇਰ ਐਂਡ ਫਸਟ ਵਰਲਡ ਵਾਰ ਕਲਚਰ'' : ''ਰਾਈਟਿੰਗਜ਼, ਇਮੇਜਸ ਐਂਡ ਸੌਂਗਸ&quot;'' ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਨਾਨ-ਫਿਕਸ਼ਨ ਇਨਾਮ&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/books/freedom-we-choose/article31171825.ece|title=Freedom, we choose|last=Krithika|first=R.|date=2020-03-28|work=The Hindu|access-date=2020-04-10|language=en-IN|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਕੈਂਟਿਸ਼ ਕੁਮਾਰਸਵਾਮੀ ਕਿਤਾਬ ਇਨਾਮ ਜਿੱਤਿਆ, ਜੋ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਏਸ਼ੀਅਨ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Coomaraswamy Prize |url=https://www.asianstudies.org/grants-awards/book-prizes/coomaraswamy-prize/ |access-date=2020-04-10 |website=Association for Asian Studies |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2013 ਵਿੱਚ ਦਾਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਕੈਡਮੀ ਦੇ ਮੱਧ-ਕੈਰੀਅਰ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਮਿਲੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mid-Career Fellowships - Past Awards: 2013 |url=https://www.thebritishacademy.ac.uk/funding/mid-career-fellowships-past-awards-2013 |access-date=2019-10-10 |website=The British Academy |language=en}}&lt;/ref&gt; ਦਾਸ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੈ, ਅਤੇ &quot;ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਟਾਂਦਰਾ: ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਬਸਤੀਵਾਦੀ, ਨਿਰਪੱਖ ਅਤੇ ਲੜਾਕੂ (CEGC)&quot; 'ਤੇ ਇੱਕ ਮਿਲੀਅਨ-ਯੂਰੋ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦਾ ਆਗੂ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਯੂਰਪੀਅਨ ਰਿਸਰਚ ਏਰੀਆ (HERA) ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੁਆਰਾ ਵਿੱਤ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦਾਸ ਨੇ ''ਦ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਟ'' &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Santanu Das |url=http://www.independent.co.uk/author/santanu-das |access-date=2019-10-10 |website=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ''[[ਦ ਗਾਰਡੀਅਨ]]'' ਲਈ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Santanu Das {{!}} The Guardian |url=https://www.theguardian.com/profile/santanu-das |access-date=2019-10-10 |website=the Guardian |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ਕੰਮ ==

* ''ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਛੋਹ ਅਤੇ ਨੇੜਤਾ'' (ਕੈਂਬਰਿਜ, 2006; ਫਿਲਿਪ ਲੀਵਰਹੁਲਮੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਾ ਜੇਤੂ) 
* ''ਭਾਰਤ, ਸਾਮਰਾਜ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ: ਲਿਖਤਾਂ, ਤਸਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਗੀਤ'' (ਕੈਂਬਰਿਜ: ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈਸ, 2018)

== ਪੁਰਸਕਾਰ ==

* 2019 ''ਭਾਰਤ, ਸਾਮਰਾਜ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਸੱਭਿਆਚਾਰ'' ਲਈ ਹਿੰਦੂ ਸਾਹਿਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ : ਲਿਖਤਾਂ, ਤਸਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਗੀਤ&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/books/freedom-we-choose/article31171825.ece|title=Freedom, we choose|last=Krithika|first=R.|date=2020-03-28|work=The Hindu|access-date=2020-12-09|language=en-IN|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਧਿਆਪਨ]]</text>
      <sha1>jllz2sop91b2xd58az8lyswu1d54mlk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਕੇਲੇ ਦਾ ਸੁਆਦਲਾ ਦੁੱਧ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>202065</id>
    <revision>
      <id>842723</id>
      <parentid>827234</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T04:01:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10928" sha1="btqzm2r862a2yj9vao1v7i7jv4up120" xml:space="preserve"> '''ਕੇਲੇ ਦਾ ਸੁਆਦਲਾ ਦੁੱਧ''' (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: ''Banana Milk'') ਕੇਲੇ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਮਿੱਠਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰੀਮੀ ਪੇਯ ਹੈ। ਇਹ ਗਰਮੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪਦਾਰਥ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਦੀ ਕੰਪਨੀ ''ਬਿੰਗਗਰੇ'' ਨੇ 1974 ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਵਪਾਰਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕਰਕੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;cnnnews&quot;&gt;{{Cite news|url=http://travel.cnn.com/seoul/drink/20-best-korean-drinks-741087|title=20 delicious Korean drinks|last=Jung|first=Alex|date=13 October 2011|access-date=6 October 2015|archive-date=2 ਜੁਲਾਈ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702023933/http://travel.cnn.com/seoul/drink/20-best-korean-drinks-741087/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;koreanet&quot;&gt;{{Cite news|url=http://modernseoul.org/2014/05/26/the-famous-korean-banana-mat-milk/|title=Long time friend, banana milk fills your heart|last=Limb|first=Jae-un|date=7 November 2014|access-date=6 October 2015|archive-date=31 ਮਈ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150531045039/http://modernseoul.org/2014/05/26/the-famous-korean-banana-mat-milk/|url-status=dead}}{{Dead link|date=July 2025|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;seoulcolors&quot;&gt;{{Cite news|url=http://seoulcolors.com/2012/05/banana-flavored-milk-from-korea/|title=Banana Flavored Milk from Korea|last=Lee|first=Hoonkyo|date=5 May 2012|access-date=6 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20120530073729/http://seoulcolors.com/2012/05/banana-flavored-milk-from-korea/|archive-date=May 30, 2012|publisher=Seoul Colors}}&lt;/ref&gt;

== ਇਤਿਹਾਸ ==
ਕੇਲੇ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪਹਿਲਾਂ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਘਰੇਲੂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਮਿਲੀ। 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ, ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਦੁੱਧ ਪੀਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਕੇਲੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਵਿੱਚ ਲਗਜ਼ਰੀ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਬਿੰਗਗ੍ਰੇ ਨੇ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕੇਲੇ ਦੇ ਸੁਆਦ ਵਾਲਾ ਦੁੱਧ ਬਣਾਇਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਸੀ ਕਿ ਖਪਤਕਾਰ ਫਲ ਦਾ ਸੁਆਦ ਲੈਣ ਲਈ ਦੁੱਧ ਜ਼ਰੂਰ ਖਰੀਦਣਗੇ।&lt;ref name=&quot;arirangnews&quot; /&gt; ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1974 ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆਈ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਕੇਲੇ ਦੇ ਸੁਆਦ ਵਾਲਾ ਦੁੱਧ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;cnnnews&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;arirangnews&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.dailymotion.com/video/x24preh_korea-s-fave-drink-banana-flavored-milk-celebrates-40-yrs-of-success_news|title=Korea's fave drink Banana Flavored Milk celebrates 40 yrs. of success|date=28 August 2014|access-date=5 November 2015|publisher=Arirang News}}&lt;/ref&gt;

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਲ 2010 ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਵਿੱਚ ਕੇਲੇ ਦੇ ਸੁਆਦ ਵਾਲੇ ਦੁੱਧ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ 800,000 ਬੋਤਲਾਂ ਵਿਕੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ 5.3 ਬਿਲੀਅਨ ਬੋਤਲਾਂ ਉਤਪਾਦ ਦੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਿਕਸਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਕੀਆਂ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kim |first=Jee-min |date=2018-11-28 |title=Binggrae puts out tangerine-flavored milk |url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20181128000690 |access-date=2022-05-17 |website=[[The Korea Herald]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 2012 ਤੱਕ, ਕੇਲੇ ਦੇ ਸੁਆਦ ਵਾਲੇ ਦੁੱਧ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਵਿਕਰੀ ਕੁੱਲ 10 ਬਿਲੀਅਨ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-11-25 |title=Binggrae unveils pumpkin sweet potato-flavored milk |url=https://www.koreatimes.co.kr/www/tech/2022/05/419_279269.html |access-date=2022-05-17 |website=[[The Korea Times]] |language=en}}&lt;/ref&gt;[[ਤਸਵੀਰ:Binggrae_Banana_Flavored_Milk_03.jpg|right|thumb|ਵੱਖਰੇ ਸੁਆਦ: ਕੇਲਾ, ਸਟ੍ਰਾਬੇਰੀ, ਹਲਕਾ ਕੇਲਾ ਅਤੇ ਖਰਬੂਜਾ।]]
[[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ]] ਕੇਲੇ ਦੇ ਸੁਆਦ ਵਾਲਾ ਦੁੱਧ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਉਤਪਾਦ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਚੀਨ]] ਅਤੇ [[ਹਾਂਗਕਾਂਗ]], [[ਤਾਈਵਾਨ]], [[ਜਪਾਨ]], [[ਕੈਨੇਡਾ]], [[ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ]], [[ਥਾਈਲੈਂਡ]], [[ਮਲੇਸ਼ੀਆ]], [[ਵੀਅਤਨਾਮ]] ਅਤੇ [[ਕੰਬੋਡੀਆ]] ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਰਯਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਾਲ 2017 ਦੇ ਬੈਂਕਾਕ ਫੂਡ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਕੋਰੀਅਨ ਪਵੇਲੀਅਨ ਵਿੱਚ ਕੇਲੇ ਦੇ ਸੁਆਦ ਵਾਲਾ ਦੁੱਧ ਵਿਕਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਥਾਈਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।&lt;ref name=&quot;kfoodstory&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.kfoodstory.com/news/articleView.html?idxno=4317|title=High Class at a Different Level: Banana Flavored Milk from Korea|last=Park|first=Sung Eun|date=3 July 2017|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171205093047/http://www.kfoodstory.com/news/articleView.html?idxno=4317|archive-date=2017-12-05|publisher=The Korean Farmers &amp; Fishermen's News}}&lt;/ref&gt; [[ਬੀ ਟੀ ਐਸ]] ਗਾਇਕ ਜੰਗਕੂਕ ਨੂੰ ਇਸਨੂੰ ਪੀਂਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖ ਕੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kim |first=Jee-min |date=2018-11-28 |title=Binggrae puts out tangerine-flavored milk |url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20181128000690 |access-date=2022-05-17 |website=[[The Korea Herald]] |language=en}}&lt;/ref&gt; ਜੂਨ 2024 ਵਿੱਚ, ਇਹ ਪਦਾਰਥ [[ਐਮਾਜ਼ਾਨ (ਕੰਪਨੀ)|ਐਮਾਜ਼ਾਨ]] ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਣ ਵਾਲੇ ਸੁਆਦਲੇ ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਤੀਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸੀ। 

== ਵੱਖ–ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ==

=== 1. ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ===
ਕੋਰੀਆਈ ਵਰਜ਼ਨ ਵਪਾਰਿਕ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

'''ਸਮੱਗਰੀ:'''

* ਕੇਲਾ 
* ਦੁੱਧ
* ਸ਼ੱਕਰ ਜਾਂ ਮਿੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ
* ਕੁਝ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁਗੰਧ

ਕੋਰੀਆਈ ਕੇਲਾ ਦੁੱਧ ਕੁਝ ਗਾੜ੍ਹਾ ਅਤੇ ਮਲਾਈਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

=== 2. ਭਾਰਤ / ਪੰਜਾਬ ===
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੇਲੇ ਦਾ ਦੁੱਧ ਘਰੇਲੂ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੂਦੀ ਵਾਂਗ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

'''ਸਮੱਗਰੀ:'''

* ਪੱਕੇ ਕੇਲੇ
* ਟੋਨਡ ਜਾਂ ਫੁੱਲ ਕ੍ਰੀਮ ਦੁੱਧ
* ਸ਼ੱਕਰ
* ਬਰਫ
* ਕਈ ਵਾਰ ਇਲਾਇਚੀ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਦ (ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ)

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿੱਠਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

=== 3. ਤਾਈਵਾਨ ===
ਤਾਈਵਾਨੀ ਵਰਜ਼ਨ ਬਹੁਤ ਕੁਦਰਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

'''ਸਮੱਗਰੀ:'''

* ਤਾਜ਼ਾ ਕੇਲੇ
*  ਦੁੱਧ
* ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸ਼ੱਕਰ
* ਬਿਲਕੁਲ ਸਮੂਥ ਬਲੈਂਡ

ਤਾਈਵਾਨੀ ਕੇਲਾ ਦੁੱਧ ਹਲਕੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਕੇਲੇ ਦੇ ਸੁਆਦ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
----

=== 4. ਜਪਾਨ ===
ਜਪਾਨ ਵਿੱਚ ਇਹ “ਫਲ ਦੁੱਧ” ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।

'''ਸਮੱਗਰੀ:'''

* ਲੋ-ਫੈਟ ਦੁੱਧ
* ਕੇਲਾ ਫਲੇਵਰ
* ਕਈ ਵਾਰ ਸ਼ਹਿਦ ਜਾਂ ਮਿੰਟ
* ਘੱਟ ਸ਼ੱਕਰ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਵੀ ਉਪਲਬਧ

ਜਪਾਨੀ ਵਰਜ਼ਨ ਪਤਲਾ ਪਰ ਬਹੁਤ ਸੁਗੰਧੀਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

=== 5. ਦੱਖਣ–ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ (ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ, ਮਲੇਸ਼ੀਆ, ਸਿੰਗਾਪੁਰ) ===
ਇਸਨੂੰ ਇੱਥੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

'''ਸਮੱਗਰੀ:'''

* ਕੇਲਾ
* ਗਾੜਾ ਦੁੱਧ 
* ਸ਼ੱਕਰ
* ਕਈ ਵਾਰ ਚਾਕਲੇਟ ਕੇਲੇ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ

'''ਘਰੇਲੂ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤਿਆਰੀ'''

# ਪੱਕੇ ਕੇਲੇ ਨੂੰ ਛਿਲ ਕੇ ਟੁਕੜੇ ਕਰੋ।
# ਬਲੈਂਡਰ ਵਿੱਚ ਕੇਲਾ, ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੱਕਰ ਪਾਓ।
# 30–40 ਸੈਕੰਡ ਲਈ ਬਲੈਂਡ ਕਰੋ।
# ਜੇ ਚਾਹੋ ਤਾਂ ਬਰਫ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰੋ।
# ਤੁਰੰਤ ਪੇਸ਼ ਕਰੋ।

=== ਲਾਭ ===

* ਤੁਰੰਤ ਊਰਜਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ
* ਪਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ
* ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ
* ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਪੋਸ਼ਣਯੁਕਤ

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==
* ਪਪੀਤੇ ਦਾ ਦੁੱਧ
* ਤਰਬੂਜ ਦਾ ਦੁੱਧ
* ਸਟ੍ਰਾਬੇਰੀ ਦੁੱਧ

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* {{Official website|1=https://www.bing.co.kr/en/product/detail?PDT=92}}</text>
      <sha1>btqzm2r862a2yj9vao1v7i7jv4up120</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਕਜ ਕੁਮਾਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>203452</id>
    <revision>
      <id>842689</id>
      <parentid>840605</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T13:45:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Masterstrock3</username>
        <id>59039</id>
      </contributor>
      <comment>add article with new references</comment>
      <origin>842689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3617" sha1="0asggw1yll6jnijz4yfhg4lsilndbpt" xml:space="preserve">{{Infobox person
| image              = File:Pankaj Vashisht.jpg
| name               = ਪੰਕਜ ਕੁਮਾਰ
| birth_date         = {{Birth date and age|1991|11|09|df=yes}}
| birth_place        = ਤਲਵਾੜਾ, [[ਪੰਜਾਬ]]
| death_date         =
| death_place        =
| othername          =
| occupation         = [[ਫ਼ਿਲਮ ਸੰਪਾਦਨ|ਫਿਲਮ ਸੰਪਾਦਕ]]
| yearsactive        = 2016-ਹੁਣ
| spouse             =
| awards             =
}}

'''ਪੰਕਜ ਕੁਮਾਰ'''&lt;ref&gt;{{cite web |title=Hindi Editor Pankaj Vashisht Biography, News, Photos, Videos |url=https://nettv4u.com/celebrity/hindi/editor/pankaj-vashisht |website=nettv4u |language=en}}&lt;/ref&gt;  (ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ) ਇੱਕ [[ਫ਼ਿਲਮ ਸੰਪਾਦਨ|ਫ਼ਿਲਮ ਸੰਪਾਦਕ]] ਹਨ ਜੋ 2016 ਤੋਂ [[ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=VFX Rising Star's Journey From Punjab Village To Bollywood |url=https://www.scoop.co.nz/stories/CU2306/S00030/vfx-rising-star-s-journey-from-punjab-village-to-bollywood.html |website=scoop |language=en}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ''ਦ੍ਰਿਸ਼ਮ 2'' (2022 ਫਿਲਮ), ''ਕਿਲ'' (2023 ਫਿਲਮ)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kill (2024) Cast and Crew |url=https://www.moviefone.com/movie/kill/vQuDjrZpSpIAcW8vjBzPf1/credits/ |website=Moviefone |language=en}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ''ਗੁਮਰਾਹ (2023 ਫਿਲਮ)'' ਵਰਗੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pankaj Vashisht |url=https://trakt.tv/people/pankaj-vashisht |website=Trakt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Films with visual effects by Pankaj Vashisht |url=https://letterboxd.com/visual-effects/pankaj-vashisht/ |website=letterboxd.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

==ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ==
ਪੰਕਜ ਨੇ ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ:&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pankaj Vashisht {{!}} Visual Effects, Editor, Director |url=https://www.imdb.com/name/nm11732251/ |website=IMDb}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pankaj Vashisht |url=https://www.gawby.com/en/person/6658959 |website=GAWBY |language=en |access-date=2026-02-14 |archive-date=2025-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250126173634/https://www.gawby.com/en/person/6658959 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* ਦ੍ਰਿਸ਼ਯਮ 2 - ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ
* ਕਿਲ (ਫਿਲਮ) - ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ
* ਗੁਮਰਾਹ (2023 ਫਿਲਮ) - ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ
* ਸਿਟਾਡੇਲ: ਹਨੀ ਬਨੀ - ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ
* ਬੈਡ ਕਾਪ (ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼) - ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ
* ਅਪੂਰਵਾ (2023 ਫਿਲਮ) - ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ
* ਸੁਖੀ - ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ
* ਸੀਆ (ਫ਼ਿਲਮ) - ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ
* ਐਕਟਿੰਗ ਦਾ ਭੂਤ - ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ
* ਦੁਰੰਗਾ - ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ
* ਹੀਰੋਪੰਤੀ 2 - ਵੀ.ਐਫ.ਐਕਸ ਸੰਪਾਦਕ

==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ==
*{{IMDb name|11732251|ਪੰਕਜ ਕੁਮਾਰ}}

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

{{Authority control}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1991]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਲਮ ਸੰਪਾਦਨ]]</text>
      <sha1>0asggw1yll6jnijz4yfhg4lsilndbpt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204808</id>
    <revision>
      <id>842726</id>
      <parentid>842628</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T09:17:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>842726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12391" sha1="ruk2164m17w060sbi29qkxy1p7j38gn" xml:space="preserve">
&lt;templatestyles src=&quot;Module:Infobox/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Infobox person
| name               = ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ
| image              = 
| image_size         = 
| caption            = 
| other_names        = 
| birth_date         = {{Birth date|df=yes|1927|03|13}}
| birth_place        = ਭਾਰਤ
| death_date         = {{Death date and age|df=yes|1996|11|26|1927|03|13}}
| death_place        = 
| resting_place      = 
| resting_place_coordinates = 
| occupation         = ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨੀ&lt;br&gt;ਲੇਖਕ
| years_active       = 1967–1996
| known_for          = ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਪੋਸ਼ਣ&lt;br&gt;ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ
| spouse             = 
| partner            = 
| children           = 
| parents            = 
| awards             = [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]]&lt;br&gt;[[ਰਫ਼ੀ ਅਹਿਮਦ ਕਿਦਵਈ ਪੁਰਸਕਾਰ]]&lt;br&gt;ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ
| website            = 
| signature          = 
}}

'''ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ''' (1927–1996) ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ [[ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ|ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ]] (ICAR) ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਸਨ। ਉਹ 1980–81 ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿਗਿਆਨ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ&lt;ref name=&quot;Presidents&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Presidents |url=http://www.isss-india.org/history |access-date=23 July 2016 |publisher=Indian Society of Soil Science |archive-date=6 ਅਗਸਤ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806013852/http://www.isss-india.org/history |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ [[ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ|ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ]] ਦੇ ਰਫੀ ਅਹਿਮਦ ਕਿਦਵਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਤਾ ਸਨ। 1989 ਵਿੱਚ, [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ|ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ]] ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ, [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ|ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ]] ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;Padma Awards&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Padma Awards |url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archive-date=15 October 2015 |access-date=3 January 2016 |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India}}&lt;/ref&gt;

== ਜੀਵਨੀ ==
13 ਮਾਰਚ 1927 ਨੂੰ ਜਨਮੇ ਰੰਧਾਵਾ ਨੇ 1964 ਵਿੱਚ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਡਾਕਟਰੇਟ ਡਿਗਰੀ (ਪੀਐਚਡੀ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;Deceased Fellow&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Deceased Fellow |url=http://insaindia.res.in/detail/N81-0623 |access-date=23 July 2016 |publisher=Indian National Science Academy}}&lt;/ref&gt; ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਉਹ 1967 ਵਿੱਚ [[ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ|ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ]] ਦੇ ''ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੂਖਮ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਬਾਰੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਿਡ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ'' ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ 1977 ਤੱਕ ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ 1979 ਤੱਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਾਲਜ ਦੇ ਡੀਨ ਅਤੇ ਖੋਜ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਰਗੇ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਰਹੇ। 1979 ਵਿੱਚ ਉਹ ਡਿਪਟੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਵਜੋਂ ਆਈਸੀਏਆਰ ਵਾਪਸ ਆਏ ਅਤੇ 1985 ਵਿੱਚ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹੇ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੱਤਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਰਿਹਾ।&lt;ref name=&quot;Deceased Fellow&quot; /&gt;

ਰੰਧਾਵਾ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ [[ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ]] ਦੇ ਸੂਖਮ-ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਲੇਖ ਅਤੇ ਮੋਨੋਗ੍ਰਾਫ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ।&lt;ref name=&quot;editor chief&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=editor chief |url=https://scholar.google.com/citations?user=BO1a-JEAAAAJ&amp;hl=en |access-date=23 July 2016 |publisher=Google Scholar}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਾਇੰਸ ਅਕੈਡਮੀ ਕੌਂਸਲ (1993-95), ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ (1986-90) ਦੀ ਖੋਜ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕੌਂਸਲ ਅਤੇ ਸੀਜੀਆਈਏਆਰ ਕੰਸੋਰਟੀਅਮ ਆਫ਼ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ ਸੈਂਟਰ (1985-90) ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸਮੂਹ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਦੋ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਗਠਨਾਂ, ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਇਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਅਤੇ ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਪਲਾਂਟ ਨਿਊਟ੍ਰੀਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1985 ਤੋਂ 1990 ਤੱਕ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੇ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਕ੍ਰੌਪਸ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਫਾਰ ਦ ਸੈਮੀ-ਅਰਿਡ ਟ੍ਰੌਪਿਕਸ, ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੇ ਉਪ ਚੇਅਰਮੈਨ ਰਹੇ। ਉਸਨੇ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਇਲ ਸਾਇੰਸ (1990)&lt;ref name=&quot;Dr. S.P. Raychaudhuri Memorial Lecture&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Professor J.N. Mukherjee – ISSS Foundation Lecture |url=http://www.isss-india.org/memorial-lectures |access-date=23 July 2016 |publisher=Dr. S.P. Raychaudhuri Memorial Lecture |archive-date=6 ਅਗਸਤ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806014434/http://www.isss-india.org/memorial-lectures |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਦਾ ਉਦਘਾਟਨੀ ''ਡਾ. ਐਸਪੀ ਰਾਏਚੌਧਰੀ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਲੈਕਚਰ'' ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਜ਼, ਇੰਡੀਆ (1993) ਦਾ ''ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਐਨਆਰ ਧਰ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਲੈਕਚਰ'' ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Professor N.R. Dhar Memorial Lecture&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Professor N.R. Dhar Memorial Lecture |url=http://www.nasi.org.in/leca.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150413015954/http://www.nasi.org.in/leca.htm |archive-date=13 April 2015 |access-date=23 July 2016 |publisher=National Academy of Sciences, India}}&lt;/ref&gt; ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1975 ਵਿੱਚ ਰਫ਼ੀ ਅਹਿਮਦ ਕਿਦਵਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1989 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] ਦਾ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਿਆ।&lt;ref name=&quot;Padma Awards&quot;/&gt; ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ (1990) ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ, ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਕੈਡਮੀ&lt;ref name=&quot;NAAS Fellow&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=NAAS Fellow |url=http://naasindia.org/page.php?pageid=8 |access-date=23 July 2016 |publisher=National Academy of Agricultural Sciences}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਕੈਡਮੀ ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਫੈਲੋ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;Deceased Fellow&quot;/&gt;

ਰੰਧਾਵਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 26 ਨਵੰਬਰ 1996 ਨੂੰ 69 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।&lt;ref name=&quot;Deceased Fellow&quot;/&gt; ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਲਾਨਾ ਪੁਰਸਕਾਰ, ''ਡਾ. ਐਨ.ਐਸ.ਰੰਧਾਵਾ ਪੁਰਸਕਾਰ'', ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Dr. N.S.Randhawa Award&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Dr. N.S.Randhawa Award |url=http://www.cirs.info/prix-fiche,langue.eng-id.1419.html |access-date=23 July 2016 |publisher=International Center for Scientific Research}}&lt;/ref&gt; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਬਾਗਬਾਨੀ ਜਰਨਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਲੇਖ, ''ਡਾ. ਐਨ.ਐਸ. ਰੰਧਾਵਾ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਬਾਗਬਾਨੀ ਵਿੱਚ'' ਯੋਗਦਾਨ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Dr. N. S. Randhawa to Indian Horticulture&quot;&gt;{{Cite journal|last=K. K. Singh|year=2013|title=Dr. N. S. Randhawa to Indian Horticulture|url=http://agris.fao.org/agris-search/search.do?recordID=US201302314913|journal=Punjab Horticultural Journal|issn=0033-4324}}&lt;/ref&gt;

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]
* [[ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ|ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ]] 

== ਹਵਾਲੇ ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{Reflist|30em}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

*  
* {{Cite web |date=2016 |title=Browsing Indian Agricultural Repositories by Author &quot;Forwarded by Dr. N.S. Randhawa DG, ICAR.&quot; |url=http://drtc1.isibang.ac.in/indus/handle/1/2/browse?value=Forwarded+by+Dr.+N.S.+Randhawa+DG%2C+ICAR.&amp;type=author |access-date=23 July 2016 |publisher=Indus}}

== ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ ==

* {{Cite journal|last=N. S Randhawa, N. S Parischa|year=1971|title=Forecast and Control of Nutritional Diseases in Plants (full text)|url=http://www.insa.nic.in/writereaddata/UpLoadedFiles/PINSA/Vol37B_1971_6_Art06.pdf|journal=Punjab Agricultural University|volume=37|issue=6}}
{{PadmaBhushanAwardRecipients 1980–89}}
{{Authority control}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਟਾਫ਼]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1996]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1927]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hCards]]</text>
      <sha1>ruk2164m17w060sbi29qkxy1p7j38gn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਪ੍ਰੋ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤ ਪਾਰਸਮਣੀ</title>
    <ns>3</ns>
    <id>204814</id>
    <revision>
      <id>842717</id>
      <timestamp>2026-07-15T19:48:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>10694</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page</comment>
      <origin>842717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="313" sha1="2bpv0e8u1bmkt65xqhhuxu4n7rvqkkz" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=ਪ੍ਰੋ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤ ਪਾਰਸਮਣੀ}}

-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 19:48, 15 ਜੁਲਾਈ 2026 (UTC)</text>
      <sha1>2bpv0e8u1bmkt65xqhhuxu4n7rvqkkz</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>