ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ pawiki https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.11 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਾਟਕ ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Event Event talk Topic 0 2128 842746 842741 2026-07-18T16:37:59Z Nitesh Gill 8973 842746 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ਵੀਰ ਸਿੰਘ | image = Bahi Veer Singh.png | image_size = | caption = | birth_date = {{Birth date|df=yes|1872|12|05}}<ref name=Gurmukh>{{cite book|author=Giani Maha Singh|title=Gurmukh Jeevan|orig-year= 1977 |year=2009|publisher=Bhai Vir Singh Sahit Sadan|place=New Delhi}}</ref> | birth_place = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਪੰਜਾਬ ਸੂਬਾ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ)|ਪੰਜਾਬ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ]] | death_date = {{Death date and age|df=yes|1957|06|10|1872|12|05}}<ref name=Gurmukh /> | death_place = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪੰਜਾਬ]], ਭਾਰਤ | language = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | education = ਦਸਵੀਂ<ref name=Gurmukh /> | alma_mater = ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਚਰਚ ਮਿਸ਼ਨ ਸਕੂਲ ਬਜ਼ਾਰ ਕਸੇਰੀਆਂ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ<ref name=Gurmukh /> | period = 1891 | genre = | occupation = ਕਵੀ, ਕਹਾਣੀਕਾਰ, ਗੀਤਕਾਰ, ਨਾਵਲਕਾਰ, ਨਾਟਕਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਬੰਧਕਾਰ | subject = | movement = [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ]] | notableworks = ''[[ਸੁੰਦਰੀ]]'' (1898), ''[[ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ]]'' (1899), ''ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ'',"[[ਰਾਣਾ ਸੁਰਤ ਸਿੰਘ]]" (1905)<ref>{{cite encyclopedia|title=Rana Surat Singh |encyclopedia=The Sikh Encyclopedia|date=19 December 2000|url=http://www.thesikhencyclopedia.com/literature-in-the-singh-sabha-movement/rana-surat-singh|access-date=17 August 2013}}</ref> | spouse = ਮਾਤਾ ਚਤਰ ਕੌਰ | children = 2 ਸਪੁੱਤਰੀਆਂ | relatives = | awards = {{ubl|[[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ]] (1955)<ref name=Bhai>{{cite journal|title=BHAI VIR SINGH|journal=The Tribune Spectrum|issue=Sunday, 30 April 2000|url=http://www.tribuneindia.com/2000/20000430/spectrum/main2.htm#1|access-date=17 August 2013}}</ref>|[[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] (1956)<ref name=Gurmukh /><ref name=Vir>{{cite web|title=Padam Bhushan Awards list sl 10|url=http://www.mha.nic.in/pdfs/LST-PDAWD.pdf|publisher=Ministry of home affairs ,GOI|access-date=17 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510095705/http://www.mha.nic.in/pdfs/LST-PDAWD.pdf|archive-date=10 May 2013|url-status=dead}}</ref>}} | website = {{URL|bvsss.org}} | portaldisp = }} {{Sikh literature}} '''ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ''' (5 ਦਸੰਬਰ 1872 – 10 ਜੂਨ 1957) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਕਵੀ]], ਵਿਦਵਾਨ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਸਾਹਿਤਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਸਿੰਘ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੀ ਮਹਤੱਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਈ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਸੰਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਨਾਵਲ ਸੁੰਦਰੀ (1898), ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ (1899), ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ (1900), ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਨੌਧ ਸਿੰਘ (ਅਕਤੂਬਰ 1917 ਤੋਂ ਦਸੰਬਰ 1921 ਤੱਕ ਲੜੀਵਾਰ) ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗਲਪ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾਵਲ ਸ਼ੈਲੀ ਯੂਰਪ ਤੋਂ ਆਯਾਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name=":12">{{Cite book |last=Oberoi |first=Harjot Singh |title=The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition |date=Dec 15, 1994 |publisher=University of Chicago Press |isbn=9780226615936 |pages=330–334}}</ref> ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਸ਼ੈਲੀ ਨੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਕੁਰਬਾਨੀ, ਸ਼ਹਾਦਤ, ਪ੍ਰਤੀਕਵਾਦ, ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਸੰਸਕਾਰ, ਲਚਕੀਲਾਪਣ ਅਤੇ ਬਚਾਅ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name=":12" /> == ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == [[File:Dr charan singh 1.png|thumb|ਸਿੰਘ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਜੀ ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਨਾਲ ਹਨ।]] ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1872 ਵਿੱਚ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਤਾਅਲੁੱਕ [[ਮੁਲਤਾਨ]] ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉਪ-ਗਵਰਨਰ (ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਹਾਦੁਰ) ਦੀਵਾਨ ਕੌੜਾ ਮੱਲ ਤੱਕ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਅਰੋੜਵੰਸ਼ ਦੇ ਚੁੱਘ ਗੋਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਜੂਨ 2025}} ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਾ (1788-1878) ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਮੱਠਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸਬਕ ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ। ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਅਤੇ [[ਬ੍ਰਜ]] ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੀਆਂ ਪੂਰਬੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਆਯੁਰਵੇਦ]], [[ਸਿੱਧ]] ਅਤੇ [[ਯੂਨਾਨੀ ਇਲਾਜ|ਯੁਨਾਨੀ]]) ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤਰ, ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ (1853-1908) ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰ ਬਣਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਨਾ, [[ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ]] (1828-1908), ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਬੁੰਗੇ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਸ਼ੇਖ਼ ਸਆਦੀ]] ਦੀਆਂ ''[[ਗੁਲਿਸਤਾਨ]]'' ਅਤੇ ''[[ਬੋਸਤਾਨ (ਸਾਦੀ)|ਬੋਸਤਾਨ]]'' ਵਰਗੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਬ੍ਰਜ ਰੂਪ ਲਿਖਿਆ।<ref>Singh, Jvala. 2023. ‘Vir Singh’s Publication of the Gurpratāp Sūraj Granth’. In Bhai Vir Singh (1872-1957) : Religious and Literary Modernities in Colonial and Post-Colonial Indian Punjab. Routledge Critical Sikh Studies. New York: Routledge.</ref> ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਚਤਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਧੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। 10 ਜੂਨ, 1957 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>[http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/literature/veer.html Bhai Vir Singh (1872–1957)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160724221917/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/literature/veer.html |date=2016-07-24 }}. Sikh-history.com. Retrieved on 16 December 2018.</ref> [[File:Dr charan singh 1.png|thumb| ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਪਿਤਾ ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ ,ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਨਾਨਾ ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ।]] == ਸਿੱਖਿਆ == ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਲਾਭ ਮਿਲਿਆ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]], [[ਉਰਦੂ]] ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵੀ ਸਿੱਖੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਚਰਚ ਮਿਸ਼ਨ ਸਕੂਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ 1891 ਦਸਵੀਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref name=Gurmukh /> ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਚਰਚ ਮਿਸ਼ਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਸਹਿਪਾਠੀਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਛੱਡ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਅਪਣਾਇਆ ਤਾਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਧਾਰਮਿਕ ਨਿਸ਼ਠਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਗਈ। ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਲਿਖਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪਾਂ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਤੇ ਹੁਨਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕੀਤਾ।<ref name=dog>{{cite book|author=Ranjit Singh (OBE.) |title=Sikh Achievers |url=https://books.google.com/books?id=qfuDnpVlmlcC&pg=PA30 |year=2008 |publisher=Hemkunt Press |isbn=978-81-7010-365-3 |pages=30–}}</ref> ==ਰਾਜਸੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ == [[ਤਸਵੀਰ:Working Desk of BHAI VIR SINGH.jpg|thumb|ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕੰਮਕਾਰ ਵਾਲਾ ਡੈਸਕ]] ਇਸ ਸਮੇਂ ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵਜੋਂ ਅਹਿਮਦੀ ਤੇ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀ ਲਹਿਰਾਂ ਉਰਦੂ ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਹਿੱਸਾ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਾਇਆ।<ref name=":2">{{Cite web|url=https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%98%20%E0%A8%B8%E0%A8%AD%E0%A8%BE%20%E0%A8%B2%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%B0|title=ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ - ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ|website=punjabipedia.org|access-date=2021-05-22|quote=ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਲੇਖਕ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਹਨ। -     .......     [ਸਹਾ. ਗ੍ਰੰਥ––ਡਾ.ਗੰਡਾ ਸਿਘ : ‘ਪੰਜਾਬ’, : ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ : ‘ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ’; Dr. G.S. Chhabra : Advanced History of India]       }}</ref> == ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ == ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ<ref name=":2" /> ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਕਾਰਨ ਹੇਠਲੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ: * [[ਚੀਫ਼ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.bvsss.org/abt-bvs.html|title=BVSSS|website=www.bvsss.org|access-date=2022-12-01}}</ref> * [[ਸੈਂਟਰਲ ਖਾਲਸਾ ਯਤੀਮਖਾਨਾ|ਸੈਂਟਰਲ ਖਾਲਸਾ ਯਤੀਮ ਖ਼ਾਨਾ]]<ref name=":1" /> * [[ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ|ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]]<ref name=":1" /> * ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਗੁਰਮਤ ਵਿਦਿਆਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ * [[ਪੰਜਾਬ ਐਂਡ ਸਿੰਧ ਬੈਂਕ]]<ref name=":1" /> * ਵਜ਼ੀਰ ਹਿੰਦ ਪ੍ਰੈੱਸ ਪਹਿਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਟਾਈਪ ਵਾਲਾ ਗੁਰਮੁਖੀ ਛਾਪਾਖਾਨਾ<ref name=":1" />ਪਹਿਲੇ 1892 ਵਿੱਚ ਲਿਥੋਗਰਾਫ ਪ੍ਰੈੱਸ ਵਜੋਂ ਬਣਾਇਆ<ref>{{Cite book|url=http://www.discoversikhism.com/sikh_library/english/bhai_vir_singh.html|title=ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ|last=ਸਿੰਘ|first=ਹਰਬੰਸ|publisher=Sahitya Akademi , New Delhi|year=1972|edition=Bhai Vir Singh Sahitya Sadan , 1984|location=New Delhi|pages=27-28|quote=An intelligence report( quote from “Secret Memorendumon on recent Development in Sikh Politics,1911) Bhai Vir Singh is the son of Charan Singh ….He was first employed in the office of the Tract Society and afterwards became a partner in in the Wazir-I-Hind Press which he is said to now own.He is editor and Manager of the Khalsa Samachar, a Gurmukhi journal which is published at Amritsar….Vir Singh has much influence over Sardar Sunder Singh and is very intimate with Trilochan Singh.He is reported to be making overtures to the Head Granthi of Golden Temple with a view to bringing that institute under the control of neo-Sikh party. He also associates with Harnam Singh , Jodh Singh M.A,and other persons of similar character…..He is a member of the council of Khalsa College…Though Vir Singh was originally a man of no position he seems to have acquired himself the position of the Guru and obeisance has been done to him even by Sardar Sunder Singh.He may be regarded as a zealous neo-Sikh and thoroughly anti British.}}</ref> * ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ<ref name=":1" /><ref name="Gurmukh" /> * [[ਖਾਲਸਾ ਟ੍ਰੈਕਟ ਸੁਸਾਇਟੀ]]<ref name=":1" /><ref name="Gurmukh" /> == ਯਾਦਗਾਰੀ ਘਰ == ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁਸ਼ਤੈਨੀ ਘਰ ਕਟੜਾ ਗਰਬਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਵਰ੍ਹੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ। 1925 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਲਾਰੈਂਸ ਰੋਡ ਸਥਿਤ 5 ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਘਰ ਖਰੀਦ ਲਿਆ ਤੇ 1930 ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਘਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਘਰ]] ਵੱਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਰਚਨਾਵਾਂ== ===ਗਲਪ === #[[ਸੁੰਦਰੀ]] (1898) #ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ (1899) #[[ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ]]-ਦੋ ਭਾਗ(1890 ਤੇ 1927) #ਸੱਤ ਔਖੀਆਂ ਰਾਤਾਂ (1919) #[[ਬਾਬਾ ਨੌਧ ਸਿੰਘ]] (1907, 1921)<ref>{{Cite journal|last=Malhotra|first=Anshu|last2=Murphy|first2=Anne|date=2020-04-02|title=Bhai Vir Singh (1872–1957): Rethinking literary modernity in Colonial Punjab|url=https://doi.org/10.1080/17448727.2019.1674513|journal=Sikh Formations|volume=16|issue=1-2|pages=1–13|doi=10.1080/17448727.2019.1674513|issn=1744-8727}}</ref> #ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਭਾਗ ਦੂਜਾ (1927) #ਰਾਣਾ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਮਹਾਂ ਕਾਵਿ (1905) #ਰਾਣਾ ਭਬੋਰ ===ਗੈਰ-ਗਲਪ=== ====ਜੀਵਨੀਆਂ==== *ਸ੍ਰੀ ਕਲਗੀਧਰ ਚਮਤਕਾਰ (1925) *[[ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ]], (1926) *ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਚਮਤਕਾਰ (1928) *ਭਾਈ ਝੰਡਾ ਜੀਓ (1933) *ਭਾਈ ਭੂਮੀਆਂ ਅਤੇ ਕਲਿਜੁਗ ਦੀ ਸਾਖੀ (1936) *ਸੰਤ ਗਾਥਾ (1938) *ਸ੍ਰੀ ਅਸ਼ਟ ਗੁਰ ਚਮਤਕਾਰ ਭਾਗ - 1 ਤੇ 2 (1952) *ਗੁਰਸਿੱਖ ਵਾੜੀ (1951) *ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਗੁਰ ਬਾਲਮ ਸਾਖੀਆਂ (1955) *ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਗੁਰ ਬਾਲਮ ਸਾਖੀਆਂ (1955) === ਨਾਟਕ === * ਰਾਜਾ ਲਖਦਾਤਾ ਸਿੰਘ ====ਟੀਕੇ ਅਤੇ ਹੋਰ==== *ਸਿਖਾਂ ਦੀ ਭਗਤ ਮਾਲਾ (1912) *ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (1914) *ਗੰਜ ਨਾਮਹ ਸਟੀਕ (1914) *ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਕੋਸ਼ (1927) *ਸ੍ਰੀ ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗਰੰਥ ਸਟਿੱਪਣ (1927-1935)-ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਸਹਿਤ 14 ਜਿਲਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ<ref name=EOS>http://www.learnpunjabi.org/eos/VIR%20SINGH%20BHAI%20%281872-1957%29.html ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼</ref> *[http://sikhdigitallibrary.blogspot.com/2013/06/devi-pujan-partal-bhai-by-veer-singh.html ਦੇਵੀ ਪੂਜਨ ਪੜਤਾਲ] (1932) *ਪੰਜ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਟੀਕ (1940) *[[ਕਬਿੱਤ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]] (1940) *ਵਾਰਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ *ਬਨ ਜੁੱਧ *ਸਾਖੀ ਪੋਥੀ (1950) ===ਕਵਿਤਾ === #[[ਦਿਲ ਤਰੰਗ]] (1920) #ਤ੍ਰੇਲ ਤੁਪਕੇ (1921) #ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਹਾਰ<ref>{{Cite web|url=https://pa.wikisource.org/wiki/%E0%A8%87%E0%A9%B0%E0%A8%A1%E0%A9%88%E0%A8%95%E0%A8%B8:%E0%A8%B2%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%82_%E0%A8%A6%E0%A9%87_%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B0.pdf|title=ਇੰਡੈਕਸ:ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਹਾਰ.pdf - ਵਿਕੀਸਰੋਤ|website=pa.wikisource.org|access-date=2020-02-04}}</ref>(1921) #[[ਮਟਕ ਹੁਲਾਰੇ]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://pa.wikisource.org/wiki/%E0%A8%87%E0%A9%B0%E0%A8%A1%E0%A9%88%E0%A8%95%E0%A8%B8:%E0%A8%AE%E0%A8%9F%E0%A8%95_%E0%A8%B9%E0%A9%81%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A9%87.pdf|title=ਇੰਡੈਕਸ:ਮਟਕ ਹੁਲਾਰੇ.pdf - ਵਿਕੀਸਰੋਤ|website=pa.wikisource.org|access-date=2020-02-04}}</ref>(1922) #ਬਿਜਲੀਆਂ ਦੇ ਹਾਰ (1927) #ਪ੍ਰੀਤ ਵੀਣਾਂ #ਮੇਰੇ ਸਾਂਈਆਂ ਜੀਓ (1953) #ਕੰਬਦੀ ਕਲਾਈ #ਨਿੱਕੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ #ਕੰਤ ਮਹੇਲੀ-ਬਾਰਾਂਮਾਹ #ਸਮਾਂ #ਵਾਲਵਲਾ #ਗੁਲਾਬ ਦਾ ਫੁੱਲ ਤੋੜਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ #ਦਰਦ ਦੇਖ ਦੁੱਖ ਆਂਦਾ[[ਤਸਵੀਰ:Stamp of India - 1972 - Colnect 372284 - Birth Centenary Bhai Vir Singh 1872-1957 - Poet.jpeg|thumb|ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜਨਮ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਡਾਕ ਟਿਕਟ 1972 ਭਾਰਤ]] ==ਸਨਮਾਨ == ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਯੁਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ 1949 ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰ ਆਫ ਉਰੀਐਂਟਲ ਲਰਨਿੰਗ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਭੇਂਟ ਕੀਤੀ। 1952 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1950 ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵਿੱਦਿਅਕ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੰਦਨ ਗ੍ਰੰਥ ਭੇਂਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1955 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਮੇਰੇ ਸਾਈਆਂ ਜੀਉ’ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤਕ ਅਕਾਦਮੀ ਵਲੋਂ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਦਾ ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ। 1956 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ==ਹੋਰ== ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਕਵੀ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਆਰੰਭਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਨਨਾਣ ਭਰਜਾਈ ਸਿਖਿਆਦਾਇਕ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਅਤੇ [[ਭਰਥਰੀ ਹਰੀ]] ਦਾ ‘ਨੀਤੀ ਸ਼ਤਕ’ (ਅਨੁਵਾਦ) ਨਿਰੋਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ 'ਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਰੁਚੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਂਤ ਛੰਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੈ। [[file:BHAI VIR SINGH MEMORIAL HOUSE DRAWING ROOM VIEW.jpg|thumb|ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਘਰ]] ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਧੁਨਿਕ ਕਵਿਤਾ ਵਜੋਂ [[1905]] ਵਿੱਚ ਰਚੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਂ ਕਾਵਿ [[ਰਾਣਾ ਸੁਰਤ ਸਿੰਘ]] ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਥਾ-ਵਸਤੂ ਲਈ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਮਹਾਂ-ਕਾਵਿ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਂਤ ਰਸ ਲਈ ਸਿਰਖੰਡੀ ਛੰਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਦਰਸ਼ਨਿਕ ਆਦਰਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਅਧਾਰ ਗੁਰਮਤਿ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ। [[ਰਾਣਾ ਸੁਰਤ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਕੌਮੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰਾਣੀ ਰਾਜ ਕੌਰ ਉਸ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋਈ ਤੜਫਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਰਦ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅੰਤ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਹੀ ਸਹਾਰਾ ਉਸ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਸੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਵਰਨਣ ਕਾਫੀ ਅਦਭੁੱਤ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਰੂਪ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਵੰਨਗੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਰੱਬ ਦਾ ਝਲਕਾਰਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ‘ਮਟਕ ਹੁਲਾਰੇ’ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਰੁਮਾਂਟਿਕ, ਰਸਮਈ ਤੇ ਰਹੱਸਮਈ ਵਰਨਣ ਹੈ।<ref name=":0" /> === ਪ੍ਰਗੀਤਕ ਕਵਿਤਾ === ਭਾਈ ਵੀਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗੀਤਕ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਮੋਢੀ ਹੈ। ਨਮੂਨੇ ਵਜੋਂ:- ==== ਕੰਬਦੀ ਕਲਾਈ ==== <blockquote><poem> ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਮਿਲੇ ਅਸਾਨੂੰ ਅਸਾਂ ਧਾ ਗਲਵਕੜੀ ਪਾਈ, ਨਿਰਾ ਨੂਰ ਤੁਸੀਂ ਹੱਥ ਨ ਆਏ ਸਾਡੀ ਕੰਬਦੀ ਰਹੀ ਕਲਾਈ, ਧਾ ਚਰਨਾਂ ਤੇ ਸੀਸ ਨਿਵਾਯਾ ਸਾਡੇ ਮੱਥੇ ਛੋਹ ਨ ਪਾਈ, ਤੁਸੀਂ ਉੱਚੇ ਅਸੀਂ ਨੀਵੇਂ ਸਾਂ ਸਾਡੀ ਪੇਸ਼ ਨ ਗਈਆ ਕਾਈ। ਫਿਰ ਲੜ ਫੜਨੇ ਨੂੰ ਉੱਠ ਦੌੜੇ ਪਰ ਲੜ ਓ ‘ਬਿਜਲੀ-ਲਹਿਰਾ’, ਉਡਦਾ ਜਾਂਦਾ ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਛੁਹ ਸਾਨੂੰ ਗਯਾ ਲਾਈ; ਮਿੱਟੀ ਚਮਕ ਪਈ ਇਹ ਮੋਈ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਲੂਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਸ਼ਕੇ ਬਿਜਲੀ ਕੂੰਦ ਗਈ ਥਰਰਾਂਦੀ, ਹੁਣ ਚਕਾਚੂੰਧ ਹੈ ਛਾਈ! </poem></blockquote> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == *[[ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ]] *[[ਅਜੀਤ ਕੌਰ]] == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Commons category|Vir Singh|ਵੀਰ ਸਿੰਘ}} *''Bhai Vir Singh: Life, Times and Works'' by Gurbachan Singh Talib and Attar Singh, ed., Chandigarh, 1973 *[http://www.bhaivirsinghjiandprofessorpuransinghjiaudio.com/ Bhai Sahib Bhai Vir Singh Ji Books: MP3 audio and PDF books] *[http://www.maskeensahib.com/index.php?p=p_36&sName=Pyare-Jio---Bhai-Vir-Singh Bhai Vir Singh Books: MP3 audio of books] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151017091756/http://www.maskeensahib.com/index.php?p=p_36&sName=Pyare-Jio---Bhai-Vir-Singh |date=2015-10-17 }} *[http://www.sikhmissionarysociety.org/sms/smspublications/sundri/sundri/ Sundari : Read Sundari book in English] *[http://hook2book.com/index.php?rt=product/search&keyword=Bhai%20Sahib%20Bhai%20Veer%20Singh&page=1&limit=45 Books of Bhai Veer Singh Ji] {{Sikhism}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1872]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1957]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] f60ougosowlqg9pxpaxxike0fqo2bah 0 20424 842774 697541 2026-07-19T09:04:03Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 842774 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਬਸਤੀ |ਅਧਿਕਾਰਕ_ਨਾਂ = ਗਾਬੋਰੋਨੀ |ਦੇਸੀ_ਨਾਂ = Gaborone |ਉਪਨਾਮ = ਗਾਬਸ, GC, ਗਾਬਜ਼, ਗ-ਸ਼ਹਿਰ |ਨਾਮ-ਦਾਤਾ = ਕਗੋਸੀ ਗਾਬੋਰੋਨੀ |ਬਸਤੀ_ਕਿਸਮ = ਸ਼ਹਿਰ |ਚਿੱਤਰ_ਦਿੱਸਹੱਦਾ = Gaborone Montage.png |ਚਿੱਤਰਅਕਾਰ = 250 px |ਚਿੱਤਰ_ਸਿਰਲੇਖ = ਉੱਪਰੋਂ ਹੇਠਾਂ: ਗਾਬੋਰੋਨੀ ਦਾ ਦਿੱਸਹੱਦਾ, ਸਰੇਤਸੇ ਖਾਮਾ ਦ ਬੁੱਤ, ਗਾਬੋਰੋਨੀ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰੀ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਗਾਬੋਰੋਨੀ ਦਾ ਅਕਾਸ਼ੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ |ਨਕਸ਼ਾ_ਸਿਰਲੇਖ =ਬੋਤਸਵਾਨਾ ਵਿੱਚ ਗਾਬੋਰੋਨੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ |ਚਿੱਤਰ_ਨਕਸ਼ਾ1 = Gaborone 25.92305E 24.68895S.jpg |ਨਕਸ਼ਾਅਕਾਰ1 = 250px |map_ਸਿਰਲੇਖ1 =ਗਾਬੋਰੋਨੀ ਦੀ ਉਪਗ੍ਰਿਹੀ ਤਸਵੀਰ |pushpin_ਨਕਸ਼ਾ =ਬੋਤਸਵਾਨਾ |pushpin_label_position = |pushpin_ਨਕਸ਼ਾਅਕਾਰ =250 |coordinates_ਖੇਤਰ = BW |ਉਪਵਿਭਾਗ_ਕਿਸਮ = ਦੇਸ਼ |ਉਪਵਿਭਾਗ_ਨਾਂ = {{ਝੰਡਾ|ਬੋਤਸਵਾਨਾ}} |ਉਪਵਿਭਾਗ_ਕਿਸਮ1 = [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] |ਉਪਵਿਭਾਗ_ਨਾਂ1 = ਗਾਬੋਰੋਨੀ |ਉਪਵਿਭਾਗ_ਕਿਸਮ2 = ਉਪ-ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ |ਉਪਵਿਭਾਗ_ਨਾਂ2 = ਗਾਬੋਰੋਨੀ |ਸਰਕਾਰ_ਕਿਸਮ = ਸ਼ਹਿਰੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਸਰਕਾਰ |ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ_ਸੰਸਥਾ = ਗਾਬੋਰੋਨੀ ਸ਼ਹਿਰਿ ਕੌਂਸਲ |ਮੁਖੀ_ਸਿਰਲੇਖ = ਮੇਅਰ |ਮੁਖੀ_ਨਾਂ = ਹਾਸਕਿੰਸ ਨਕਾਇਗਵਾ<ref name=mayor>{{Cite journal|first=Ephraim|last=Keoreng|title=New Gaborone Mayor seeks power to hire and fire|url=http://www.mmegi.bw/index.php?sid=1&aid=494&dir=2011/October/Wednesday5|publisher= [[Mmegi|Mmegi Online]]|location= Gaborone, Botswana|date=5 October 2011|accessdate=9 October 2011| volume=28| issue=148}}</ref> |ਮੁਖੀ_ਸਿਰਲੇਖ1 = ਉਪ ਮੇਅਰ |ਮੁਖੀ_ਨਾਂ1 =ਫ਼ਲਾਰੈਂਸ ਸ਼ਗਵਾ<ref name=mayor /> |ਸਥਾਪਨਾ_ਸਿਰਲੇਖ = ਸਥਾਪਤ |ਸਥਾਪਨਾ_ਮਿਤੀ = 1964<ref name=history>{{cite web|first=Neil|last=Parsons|title=Botswana History Page 7: Geography|url=http://www.thuto.org/ubh/bw/bhp7.htm|work= Botswana History Pages|publisher=University of Botswana History Department|location= Gaborone, Botswana|date=19 August 1999|accessdate=4 August 2009}}</ref> |area_magnitude = 1 E+8 |unit_pref = |ਖੇਤਰਫਲ_ਪਗਨੋਟ =<ref name=BSYB /> |ਖੇਤਰਫਲ_ਕੁੱਲ_ਕਿਮੀ2 = 169 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |ਅਬਾਦੀ_ਤੱਕ = 2011 |ਅਬਾਦੀ_ਪਗਨੋਟ =<ref name=2011Census /> |ਅਬਾਦੀ_ਕੁੱਲ = 231626 |ਅਬਾਦੀ_ਘਣਤਾ_ਕਿਮੀ2 = 1400 |ਅਬਾਦੀ_ਘਣਤਾ_ਵਰਗ_ਮੀਲ = 3500 |ਅਬਾਦੀ_ਮੁੱਖ-ਨਗਰ = 421907 |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |ਸਮਾਂ_ਜੋਨ = ਕੇਂਦਰੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਸਮਾਂ |utc_offset = +2 |ਸਮਾਂ_ਜੋਨ_DST =ਨਿਰੀਖਤ ਨਹੀਂ |utc_offset_DST = +2 |latd=24|latm=39|lats=29|latNS=S |longd=25|longm=54|longs=44| longEW=E |ਉੱਚਾਈ_ਪਗਨੋਟ =<ref>{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/BC/09/Gaborone.html|title=Gaborone, Botswana Page|publisher=Falling Rain Genomics,।nc.|access-date=2013-02-19|archive-date=2011-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20110904191948/http://www.fallingrain.com/world/BC/09/Gaborone.html|url-status=dead}}</ref> |ਉੱਚਾਈ_ਮੀਟਰ = 983 |elevation_ft = |ਖੇਤਰ_ਕੋਡ_ਕਿਸਮ = ਭੂਗੋਲਕ ਖੇਤਰ ਕੋਡ<ref>[http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=86 timeanddate.com]</ref><ref>{{Cite book|title=Botswana (country code +267)|url=http://www.itu.int/dms_pub/itu-t/oth/02/02/T020200001C0001MSWE.doc|author=Botswana Telecommunications Authority|publisher=International Telecommunication Union|accessdate=27 December 2009|date=11 September 2009|format=DOC|work=National Numbering Plans|archiveurl=https://www.webcitation.org/5mKyF8Dce?url=http://www.itu.int/dms_pub/itu-t/oth/02/02/T020200001C0001MSWE.doc|archivedate=27 ਦਸੰਬਰ 2009|dead-url=no}}</ref> |ਖੇਤਰ_ਕੋਡ =3XX |iso_ਕੋਡ = BW-SE |ਜੌੜਾ1 = ਬਰਬਾਂਕ |ਜੌੜਾ1_ਦੇਸ਼ = {{ਝੰਡਾ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ}} |ਜੌੜਾ2 = ਜ਼ੇਜਿਆਂਗ ਸੂਬ |ਜੌੜਾ2_ਦੇਸ਼ = {{ਝੰਡਾ|ਚੀਨ}} |ਜੌੜਾ3 = ਵਾਸਤੇਰਾਸ |ਜੌੜਾ3_ਦੇਸ਼= {{ਝੰਡਾ|ਸਵੀਡਨ}} |ਵੈੱਬਸਾਈਟ=[http://www.gov.bw/en/Ministries--Authorities/Local-Authorities/Gaborone-City-Council/ ਗਾਬੋਰੋਨੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਕੌਂਸਲ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] }} '''{{Lang|tsn|ਗਾਬੋਰੋਨੀ}}''' ([[ਤਸਵਾਨਾ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਸਵਾਨਾ]] {{IPA-tn|χabʊˈrʊnɪ}}; ਅੰਗਰੇਜੀ {{IPAc-en|ˌ|ɡ|æ|b|ə|ˈ|r|oʊ|n|iː}} {{respell|ga|bə|roh|nee}}) [[ਬੋਤਸਵਾਨਾ]] ਦੀ [[ਰਾਜਧਾਨੀ]] ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਸਦੀ 2011 ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਮੁਤਾਬਕ ਅਬਾਦੀ 231,626 ਹੈ<ref name=2011Census>{{cite web|title=The Population of Towns, Villages and Associated Localities|work=2011 Population and Housing Census|url=http://www.cso.gov.bw/templates/cso/file/File/Population%20of%20Towns%20and%20Villages%20_2011%20PHC_%20Jun%204%202012..pdf|archiveurl=https://www.webcitation.org/68QAYaEFm?url=http://www.cso.gov.bw/templates/cso/file/File/Population%20of%20Towns%20and%20Villages%20_2011%20PHC_%20Jun%204%202012..pdf|archivedate=14 ਜੂਨ 2012|accessdate=14 June 2012|month=June|year=2012|publisher=Statistics Botswana|location=Gaborone|format=PDF|dead-url=no}}</ref> ਜੋ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਦਾ 10% ਹੈ।<ref name=demo>{{cite web|url=http://www.cso.gov.bw/images/stories/HouseHold/2006_bdsrprt.pdf|title=BOTSWANA DEMOGRAPHIC SURVEY 2006|author=Central Statistics Office|location=Gaborone, Botswana|accessdate=3 July 2010|date=2009-01|format=PDF|archive-date=23 ਸਤੰਬਰ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160923062237/http://www.cso.gov.bw/images/stories/HouseHold/2006_bdsrprt.pdf|url-status=dead}}</ref> 2011 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਬਹੁ-ਨਗਰੀ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 421,907 ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੋਤਸਵਾਨਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ]] n8yrpgyxcr52zb0az9xiyblovj7d9ja 0 27927 842749 831423 2026-07-18T21:43:13Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 842749 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = ਅਨੁਸ਼ਕਾ ਸ਼ੰਕਰ | image = Anoushka Shankar.jpg | caption = 2007 ਵਿੱਚ ਅਨੁਸ਼ਕਾ ਸ਼ੰਕਰ | image_size = 240px | background = | birth_date = {{birth date|df=yes|1981|6|9}}<br />ਲੰਡਨ, ਯੂ.ਕੇ. | death_date = | origin = [[ਭਾਰਤ]] | instrument = [[ਆਵਾਜ਼]], [[ਸਿਤਾਰ]], [[ਪਿਆਨੋ]], [[ਤਾਨਪੁਰਾ]] | genre = [[ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ]] | occupation = [[ਸਿਤਾਰ]]ਵਾਦਕ, ਸੰਗੀਤਕਾਰ | years_active = 1995–ਹੁਣ ਤੱਕ | label = [[Angel Records]] (1998–2007), [[Deutsche Grammophon]] (2010–present) | associated_acts = | website = [http://www.anoushkashankar.com/ AnoushkaShankar.com] | notable_instruments = }} '''ਅਨੁਸ਼ਕਾ ਸ਼ੰਕਰ''' ([[Bengali language|Bengali]] : অনুষ্কা শঙ্কর) (ਜਨਮ [[9 ਜੂਨ]], [[1981]])<ref name="musicianguide.com"/> ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਤਾਰਵਾਦਕ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਹੈ। ਇਹ [[ਪੰਡਿਤ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ]] ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਹੈ ਅਤੇ [[ਨੌਰਾ ਜੋਨਜ਼]] ਦੀ ਅੱਧੀ ਭੈਣ ਹੈ। ==ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ== ਅਨੁਸ਼ਕਾ ਸ਼ੰਕਰ ਦ ਜਨਮ ਲੰਦਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੰਗਾਲੀ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਦਿਨ ਲੰਦਨ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਬੀਤੇ ਸਨ। ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਸਕੰਨਿਆਂ ਨਾਲ ਦੂਜਾ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਨੁਸ਼ਕਾ ਨੇ ਇਸ ਜੋੜੇ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸ਼ਕਾ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਉਮਰ 61 ਸਾਲ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਲੋਂ, ਉਹ ਅਮਰੀਕੀ ਗਾਇਕਾ [[ਨੌਰਾ ਜੋਨਜ਼]] (ਜਮਾਂਦਰੂ ਨਾਂ ਗੀਤਾਲੀ ਨੌਰਾ ਜੋਨਜ਼) ਅਤੇ ਸ਼ੁਭੇਂਦਰ "ਸ਼ੁਭੋ" ਸ਼ੰਕਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੌਤ 1992 'ਚ ਹੋਈ, ਦੀ ਅੱਧੀ ਭੈਣ ਸੀ।<ref name="musicianguide.com">{{cite web |url=http://www.musicianguide.com/biographies/1608003982/Anoushka-Shankar.html |title=Anoushka Shankar Biography |website=Musician Biographies |publisher=Net Industries |archiveurl= https://web.archive.org/web/20080720155831/http://www.musicianguide.com/biographies/1608003982/Anoushka-Shankar.html |archivedate=20 July 2008 |accessdate=20 January 2009 | deadurl= no}}</ref> ਬਤੌਰ ਕਿਸ਼ੋਰੀ, ਉਹ [[ਐਨਸਿਨੀਤਾਸ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]] 'ਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸਾਨ ਦਿਏਗੁਇਟੋ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਅਕੈਡਮੀ 'ਚ ਦਾਖ਼ਿਲਾ ਲਿਆ। ਅਨੁਸ਼ਕਾ ਨੇ 1999 'ਚ ਗ੍ਰੈਜੁਏਸ਼ਨ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਲਜ ਜਾਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਦੁਨੀਆ 'ਚ ਆਪਣਾ ਪੈਰ ਜਮਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।<ref name="musicianguide.com" /><ref>{{cite web|last1=Chhibber|first1=Kavita|title=Anoushka Shankar|url=http://www.kavitachhibber.com/main/main.jsp?id=anoushka_shankar|website=Kavita Chhibber|accessdate=27 July 2015|archive-date=18 ਜਨਵਰੀ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118051303/http://www.kavitachhibber.com/main/main.jsp?id=anoushka_shankar|dead-url=yes}}</ref> ==ਅਵਾਰਡ== * [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਕਾਮਨਜ਼ ਸ਼ੀਲਡ]], 1998<ref>{{cite news |last=De Cruz |first=Errol |date=27 February 2001 |title=Shankar guru a left-handed genius |url=https://news.google.com/newspapers?id=KQgkAAAAIBAJ&sjid=d3gFAAAAIBAJ&dq=commons+shield+anoushka&pg=4517,4261834 |location=Kuala Lumpur, Malaysia |newspaper=[[New Straits Times]] |accessdate=7 April 2011}}</ref> * ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਲਾਨਾ ਔਰਤ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ 2003 ਵਿੱਚ 'ਵੁਮੈਨ ਆਫ਼ ਦ ਈਅਰ ਅਵਾਰਡ'<ref name="musicianguide.com" /> * 2004 'ਚ ''[[ਟਾਈਮ (ਮੈਗਜ਼ੀਨ)|ਟਾਈਮ]] '' ਦੇ ਏਸ਼ੀਆ ਐਡੀਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ 20 ਏਸ਼ੀਆਈ ਹੀਰੋਜ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਾਮਿਤ * 2003 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਤੀਜੇ ਐਲਬਮ 'ਲਾਈਵ ਐਟ ਕਾਰਨੇਗੀ ਹਾਲ''ਲਈ ਵਿਸ਼ਵਸੰਗੀਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਨਾਮਜ਼ਦ ਹੋਈ ਸੀ। * 2005 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚੌਥੇ ਐਲਬਮ 'ਰਾਇਜ਼' ਲਈ ਬੇਸਟ ਕੰਟੈਂਪਰੇਰੀ ਵਰਲਡ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗ੍ਰੈਮੀ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। * 2013 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਐਲਬਮ 'ਟ੍ਰੈਵਲਰ' ਲਈ ਬੈਸਟ ਵਰਲਡ ਸੰਗੀਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਤੀਜੇ ਗ੍ਰੈਮੀ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। * 2014 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਐਲਬਮ 'ਟਰੇਸ ਆਫ਼ ਯੂ' ਲਈ ਬੈਸਟ ਵਰਲਡ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਚੌਥੇ ਗ੍ਰੇਮੀ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। * 2015 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਐਲਬਮ "ਹੋਮ" ਲਈ ਬੈਸਟ ਵਰਲਡ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੇਂ ਗ੍ਰੈਮੀ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। * 2016 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਐਲਬਮ "ਲੈਂਡ ਆਫ਼ ਗੋਲਡ" ਲਈ ਬੈਸਟ ਵਰਲਡ ਸੰਗੀਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਛੇਵੇਂ ਗ੍ਰੈਮੀ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। * 2012 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਐਲਬਮ 'ਟਰੈਵਲਰ' ਲਈ [[ਸੋਂਗਲਾਈਨਸ (ਮੈਗਜ਼ੀਨ)#ਸੋਂਗਲਾਈਨਸ ਸੰਗੀਤ ਐਵਾਰਡਜ਼|ਸੋਂਗਲਾਈਨਜ਼ ਸੰਗੀਤ ਅਵਾਰਡ]] ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਕਲਾਕਾਰ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤਿਆ।<ref>{{cite web |url=http://songlines.co.uk/music-awards/2012/winners.php |title=Songlines – Music Awards – 2012 – Winners |website=[[Songlines (magazine)|Songlines]] |accessdate=14 February 2013 |archive-date=28 ਸਤੰਬਰ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130928162333/http://www.songlines.co.uk/music-awards/2012/winners.php |url-status=dead }}</ref> *2017 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸੰਸਾਰ ਸੰਗੀਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਲਈ ਈਸਟਰਨ ਆਈ ਆਰਟਸ, ਕਲਚਰ ਐਂਡ ਥੀਏਟਰ ਅਵਾਰਡਜ਼ (ਐਕਟਾ) ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ। ==ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲਤਾ== ਸ਼ੰਕਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸਮਰਥਕ ਹੈ। ਪੀਪਲ ਫਰਾਮ ਐਥਲਿਕ ਟ੍ਰੀਟਮੈਂਟ ਆਫ ਐਨੀਮਲਜ਼ (ਪੀ.ਟੀ.ਏ.) ਲਈ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਉਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਤੀਹ-ਸੈਕਿੰਡ-ਜਨਤਕ ਸੇਵਾ ਘੋਸ਼ਣਾ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਿਰ ਹੋਏ।<ref>{{cite web |url=http://www.kentuckyfriedcruelty.com/c-ravianoushkashankar.asp |title=Kentucky Fried Cruelty :: Celebrity Support :: Anoushka Shankar ad Pundit Ravi Shankar |website=Kentucky Fried Cruelty |publisher=PETA |access-date=2019-07-07 |archive-date=2019-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190707094132/http://www.kentuckyfriedcruelty.com/c-ravianoushkashankar.asp |url-status=dead }}</ref> ਅਨੁਸ਼ਕਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਸ਼ਵ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਬੁਲਾਰੀ ਵੀ ਹੈ। 2013 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਲੜਕੀ (ਇਕ ਬਲਾਤਕਾਰ ਪੀੜਤ ਦੇ ਨਾਂ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਨਾ ਭਾਰਤੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ) ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਸਮੂਹਿਕ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਨਿਰਭਾਇਆ ਬਲਾਤਕਾਰ ਕੇਸ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ Change.org 'ਤੇ ਇੱਕ ਔਨਲਾਈਨ ਅਭਿਆਨ [[ਵਨ ਬਿਲੀਅਨ ਰਾਇਜ਼ਿੰਗ]] ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ<ref>{{cite web |url=http://in.omg.yahoo.com/news/anoushka-shankar-supports-the-one-billion-rising-movement-093412310.html |title=Anoushka Shankar supports the One Billion Rising movement |website=Yahoo Celebrity India |access-date=2019-07-07 |archive-date=2013-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130218192949/http://in.omg.yahoo.com/news/anoushka-shankar-supports-the-one-billion-rising-movement-093412310.html |url-status=dead }}</ref> ਜਿਸ 'ਚ ਔਰਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜੁਰਮ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{cite news |last=Nigam |first=Aarushi |date=7 October 2013 |title=Anoushka Shankar names song after Delhi gang-rape victim |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/music/news-and-interviews/Anoushka-Shankar-names-song-after-Delhi-gang-rape-victim/articleshow/23606354.cms? |newspaper=The Times of India}}</ref> ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਵੀਡੀਓ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਾਲ ਉਸ ਨਾਲ ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite news |date=13 February 2013 |title=Anoushka Shankar says she was sexually abused |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-21438277 |newspaper=BBC News |accessdate=12 February 2013}}</ref> ==ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ== ਸ਼ੰਕਰ ਅਮਰੀਕਾ, ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਜੋਅ ਰਾਈਟ ਨਾਲ 2009 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ<ref>{{cite news |date=27 August 2010 |title=Anoushka Shankar's single & pregnant! |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-08-27/news-and-interviews/28306115_1_anoushka-shankar-joe-wright-pandit-ravi-shankar |newspaper=The Times of India |accessdate=26 August 2010 |archive-date=3 ਨਵੰਬਰ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103144525/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-08-27/news-and-interviews/28306115_1_anoushka-shankar-joe-wright-pandit-ravi-shankar |dead-url=yes }} {{Cite web |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-08-27/news-and-interviews/28306115_1_anoushka-shankar-joe-wright-pandit-ravi-shankar |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2019-07-07 |archive-date=2012-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103144525/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-08-27/news-and-interviews/28306115_1_anoushka-shankar-joe-wright-pandit-ravi-shankar |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103144525/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-08-27/news-and-interviews/28306115_1_anoushka-shankar-joe-wright-pandit-ravi-shankar |date=2012-11-03 }}</ref> ਉਹ ਲੰਡਨ ਚਲੀ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 26 ਸਤੰਬਰ 2010 ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ।<ref name="Guardian2014">{{cite news|last1=Barnett|first1=Laura|title=Anoushka Shankar: 'Suddenly I'm the parent'|url=https://www.theguardian.com/music/2014/may/20/anoushka-shankar-alchemy-festival|accessdate=2 November 2016|work=The Guardian|date=20 May 2014}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਲੜਕੇ, ਜ਼ੁਬਿਨ ਸ਼ੰਕਰ ਰਾਈਟ, ਦਾ ਜਨਮ 22 ਫਰਵਰੀ 2011 ਨੂੰ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਜੇ ਪੁੱਤਰ ਮੋਹਨ ਸ਼ੰਕਰ ਰਾਈਟ ਨੇ 17 ਫਰਵਰੀ 2015 ਨੂੰ ਜਨਮ ਲਿਆ।<ref>{{cite web |url=http://www.ravishankar.org |title=Ravi Shankars Website |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110226102614/http://ravishankar.org/ |archivedate=26 February 2011 |accessdate=2 March 2011 |deadurl= no}}</ref> ਸਾਲ 2018 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਲਾਕ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/trending/trending-in-india/anoushka-shankar-instagram-post-on-first-love-and-separation-5124881/|title=Anoushka Shankar writes a heartfelt note on ‘first love’ and ‘life as a single parent’|date=2018-04-05|work=The Indian Express|access-date=2018-06-11|language=en-US}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਿਤਾਰਵਾਦਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] sexcgf8hyx55gw7jxe1z8ci8ksyuh11 0 65737 842769 576545 2026-07-19T03:38:33Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 842769 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday | holiday_name = ਓਕਤੂਬਰਫੇਸਟ | type = ਨੈਸ਼ਨਲ |image = File:Oktoberfest at night.jpg |caption = ਓਕਤੂਬਰਫੇਸਟ ਦਾ ਰਾਤ ਨੂੰ ਤੰਬੂ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਾਰਾ |observedby = ਮੂਨੀਚ, ਜਰਮਨੀ |longtype = National |significance = | date = |scheduling = nth weekday of the month |duration = 16 days |frequency = annual |month = September |week_ordinal = third |weekday = Saturday | celebrations = ਪਰੇਡ, ਭੋਜਨ, ਸੰਗੀਤ,ਲੋਕ- ਪਰੰਪਰਿਕ ਨਾਚ | relatedto = [[ਓਕਤੂਬਰਫੇਸਟ ਜਸ਼ਨ]] }} '''ਓਕਤੂਬਰਫੇਸਟ''' ਜਰਮਨ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ 'ਥੇਰੇਸਿਆਨਵੀਸ' [[ਮੂਨੀਚ]] ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹਰ ਸਾਲ [[ਸਤੰਬਰ]] ਦੇ ਆਖਿਰੀ ਹਫਤੇ ਤੋਂ [[ਅਕਤੂਬਰ]] ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਫਤੇ ਤੱਕ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਮਾਜਿਕ ਉਤਸਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇੱਥੇ ਭਾਂਤੀ ਭਾਂਤੀ ਦਾ ਖਾਣਾ ਤੇ ਦਾਰੂ ਲੇਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬੀਅਰ,ਬਰਾਟਵਰਸਟ, ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਜਰਮਨ ਮੀਟ ਚਾਹੀਦੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੂਨੀਚ ਵਿੱਚ ਓਕਤੂਬਰਫੇਸਟ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਵੇ। ==ਇਤਿਹਾਸ== ਪਹਿਲੀ ਓਕਤੂਬਰਫੇਸਟ 12ਅਕਤੂਬਰ 1810 ਨੂੰ ਹੋਈ ਸੀ ਜੋ ਕੀ ਕਰਾਊਨ ਸ਼ੇਹਜ਼ਾਦੇ ਲੁਡਵਿਗ ਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਥਿਰੇਸੇ ਦੀ ਵਿਆਹ ਦੀ ਦਾਵਤ ਲਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਦਾਵਤ ਪੰਜ ਦਿਨ ਲਗਾਤਾਰ ਚਲਦੀ ਰਹੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ, ਖਾਣਾ, ਦਾਰੂ ਸਬ ਕੁਝ ਸੀ। ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਦੋੜ। ਤੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਦਾਵਤ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਰੇਸ ਫਿਰ ਤੋਂ ਰੱਖੀ ਗਈ ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਅਸੰਦ ਆਈ। [[File:Adam Pferderennen Oktoberfest 1823.jpg|thumb|ਮਿਊਨਿਖ ਓਕਤੂਬਰਫੇਸਟ 1823 ਵਿਖੇ ਘੋੜ ਦੌੜ]] ==ਵਰਤਮਾਨ== ਅੱਜ ਓਕਤੂਬਰਫੇਸਟ ਦੁਨਿਆ ਦੇ ਸਬਤੋਂ ਵੱਡੇ ਮੇਲੇ ਵਿਚੋਂ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਬਹੁਤ ਕੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਤੇ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite web|title=Oktoberfestbier|url=http://www.germanbeerinstitute.com/Oktoberfestbier.html|publisher=German Beer Institute|access-date=2015-10-06|archive-date=2013-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020064254/http://www.germanbeerinstitute.com/Oktoberfestbier.html|dead-url=yes}}</ref> ਬਹੁਤ ਹੀ ਲੋਕ ਤੇ ਸੈਲਾਨੀ ਦੁਨਿਆ ਭਰ ਤੋਂ ਮੂਨੀਚ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਓਕਤੂਬਰਫੇਸਟ ਦੇ 16 ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰ ਲੇਨ ਲਈ ਆਂਦੇ ਹੈ। ਇਹ ਉਤਸਵ 12 ਬੰਦੂਕਾਂ ਦੀ ਸਲਾਮੀ ਤੇ ਬੀਅਰਕੈਗ ਦੇ ਲਈ ਟੈਪਿੰਗ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਤਕਰੀਬਨ 12000000 ਲੋਕ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਗੁੱਟ ਗਾਏ ਸਨ। ਦਰਸ਼ਕ ਬਵਾਰੀ ਹੈੱਟ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪਤਲੂਨ ਤੇ ਵੇਟਰੇਸਾਂ ਕਿਸਾਨੀ ਪੁਸ਼ਾਕਾਨ ਪਕੇ ਥੋਨੂ ਪਰੋਸਦੀ ਹਨ।<ref>{{Cite web |url=http://www.oktoberfesttours.travel/2014/10/19/oktoberfest-beer-consumption-2014/ |title=Oktoberfest Beer Consumption |access-date=2015-10-06 |archive-date=2015-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923171843/http://www.oktoberfesttours.travel/2014/10/19/oktoberfest-beer-consumption-2014/ |url-status=dead }}</ref> ==ਤੰਬੂ== [[Image:Oktoberfest2.jpg|thumb|right|Löwenbräu Tent (2003)]] ਓਕਤੂਬਰਫੇਸਟ ਦੇ ਮੁੱਖ 14 ਤੰਬੂ ਹਨ: {| style="border:1px gray solid" align=center |-style="background-color:#D0D0D0" ! rowspan=2| Name !! rowspan=2| Brewery !! colspan=2| Seating |-style="background-color:#D0D0D0" ! inside !! outside |- | Hippodrom|| Spaten-Franziskaner-Bräu|| 3,200|| 1,000 |-style="background-color:#E0E0E0" | Armbrustschützenzelt|| Paulaner|| 5,839|| 1,600 |- | Hofbräu Festzelt|| Hofbräu München|| 6,896|| 3,622 |-style="background-color:#E0E0E0" | Hacker-Festzelt|| Hacker-Pschorr|| 9,300|| 0 |- | Schottenhamel|| Spaten-Franziskaner-Bräu|| 6,000|| 4,000 |-style="background-color:#E0E0E0" | Winzerer Fähndl|| Paulaner|| 8,450|| 2,450 |- | Schützen-Festhalle|| Löwenbräu|| 4,442|| 0 |-style="background-color:#E0E0E0" | Käfers Wiesen Schänke|| Paulaner|| 1,000|| 1,900 |- | rowspan=2| Weinzelt|| Nymphenburger Sekt|| rowspan=2| 1,300|| rowspan=2|600 |- | Paulaner Weißbier |-style="background-color:#E0E0E0" | Löwenbräu-Festhalle|||| 5,700|| 2,800 |- | Bräurosl|| Hacker-Pschorr|| 6,000|| 2,200 |-style="background-color:#E0E0E0" | Augustiner-Festhalle|| Augustiner Bräu|| 6,000|| 2,500 |- | Ochsenbraterei|| Spaten|| 5,900|| 1,500 |-style="background-color:#E0E0E0" | Fischer Vroni|| Augustiner|| 2,695|| 700 |} ==ਤਰੀਕਾਂ== [[Image:Cabalgata Oktoberfest 1688.JPG|thumb|Float at the annual ''Oktoberfest Opening Parade'' in central Munich]] {| class="wikitable" |- style="background-color:#D0D0D0" ! Year ! Dates ! Special Features |- | 2000 | Sep 16 – Oct 3 | 18 days |- | 2001 | Sep 22 – Oct 7 | |- | 2002 | Sep 21 – Oct 6 | |- | 2003 | Sep 20 – Oct 5 | |- | 2004 | Sep 18 – Oct 3 | with ZLF* |- | 2005 | Sep 17 – Oct 3 | 17 days |- | 2006 | Sep 16 – Oct 3 | 18 days |- | 2007 | Sep 22 – Oct 7 | |- | 2008 | Sep 20 – Oct 5 | 175th Oktoberfest (with ZLF*) |- | 2009 | Sep 19 – Oct 4 | |- | 2010 | Sep 18 – Oct 4 | 200th Anniversary (with BLF) |- | 2011 | Sep 17 – Oct 3 | 17 days |- | 2012 | Sep 22 – Oct 7 | |- | 2013 | Sep 21 – Oct 6 | |- | 2014 | Sep 20 – Oct 5 | |- | 2015 | Sep 19 – Oct 4 | |} [[File:Oktoberfest bierzelt.JPG|Oktoberfest bierzelt]] ==ਗੈਲੇਰੀ== <gallery> Image:Wiesn2006 Luftaufnahme.jpg|Oktoberfest 2006 aerial view Image:oktobrofesto_enirejo.jpg|entry gate Image:Oktoberfest 2005 - Ausgang.jpg|exit Image:Oktoberfest1.jpg|Oktoberfest 2003 Image:Oktoberfest20041.jpg|Oktoberfest 2004 Image:Muenchen-Oktoberfest-bjs2005-02.jpg|Oktoberfest 2005 at night Image:Oktoberfest at night.jpg|Oktoberfest at night Image:Oktoberfest-Bavaria.jpg|Bavaria statue during daytime Image:Munich Bavaria.jpg|Bavaria statue at night Image:Oktoberfest-Pferdegespann.jpg|Brewery-carriage Image:Oktoberfest-Kutscher.jpg|Brewery-carriage coachman with horse Image:Oktoberfest-Anschlag.jpg|Monument for the 1980 bomb attack Image:Oktoberfest_2012_aus_dem_kleinen_Riesenrad.jpg|View to Ferris wheel from the smaller one 2012 [[File:Carl Kricheldorf Portrait eines Mädchens in Tracht.jpg|thumb|right|Portrait of a girl wearing a ''[[dirndl]]'' dress]] [[Image:Oktoberfest 2005 - inside Löwenbräufestzelt.jpg|thumb|276x276px|Inside a ''Bierzelt'' ("beer tent"), Oktoberfest 2005.]] [[Image:Oktoberfest1.jpg|thumb|273x273px|ਮਿਊਨਿਖ ਓਕਤੂਬਰਫੇਸਟ 2003]] [[File:Oktoberfest1.jpg|thumb|Oktoberfest rides and roller coasters]] [[File:Oktoberfest inside Hippodrom.jpg|thumb|250px|Hippodrom tent]] [[File:Muenchen-Oktoberfest-bjs2005-02.jpg|thumb|250px|[[Olympia Looping]] at night]] [[File:Oktoberfest Schaugeschaeft 2007 Richard Bartz.jpg|thumb|250px|[[Frisbee (ride)|Frisbee]] carousel in the heat of day]] Image:Muenchen-Oktoberfest-bjs2005-01.jpg|General overview Image:Muenchen-Oktoberfest-bjs2005-02.jpg|Olympia Looping and Chairoplane Image:Muenchen-Oktoberfest-bjs2005-03.jpg|Chairoplane Image:Muenchen-Oktoberfest-bjs2005-04.jpg|Tower-chairoplane Image:Riesenradoktoberfest.jpg|Ferris wheel Image:Oktoberfest-skater.jpg|"Skater" ride [[File:Oktoberfest bierzelt.JPG|thumb|Oktoberfest bierzelt]] </gallery> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੋਜਨ ਵਾਲੇ ਉਤਸਵ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਰਮਨੀਦੇ ਤਿਊਹਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੂਨੀਚ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਰੋਪ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ]] it2m2m7hgorwest2pflm0a57bevlflb 0 91945 842778 826869 2026-07-19T11:33:58Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 842778 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਜਯੋਤਸਨਾ ਸ਼੍ਰੀਕਾਂਤ|image=Jyotsna Srikanth.jpg|caption=ਲਾਈਵ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ, 2011|birth_date=<!--{{Birth date and age|df=yes|YYYY|MM|DD}} -->|birth_place=[[ਬੰਗਲੌਰ]]|death_date=<!-- {{Death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) -->|nationality=[[ਭਾਰਤ]]|known for=[[ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ]], [[ਪੱਛਮੀ ਸੰਗੀਤ]]}} '''ਜਯੋਤਸਨਾ ਸ਼੍ਰੀਕਾਂਤ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਵਾਇਲਨ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ [[ਪੱਛਮੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ]] ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਜਯੋਤਸਨਾ ਸ਼੍ਰੀਕਾਂਤ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਆਂਧਰਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਸੰਗੀਤ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ [[ਬੰਗਲੌਰ]], ਭਾਰਤ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਰਤਨਾ ਸ਼੍ਰੀਕਾੰਤ, ਇੱਕ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਹਨ।<ref name="nie2012">{{cite news|url=http://newindianexpress.com/cities/bangalore/article1327393.ece|title=Re-inventing the wheel|date=5 November 2012|location=Bangalore|newspaper=The New।ndian Express|author=Nivedita K G|access-date=2 ਅਪ੍ਰੈਲ 2017|archive-date=22 ਮਾਰਚ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140322120703/http://www.newindianexpress.com/cities/bangalore/article1327393.ece|url-status=dead}}</ref> ==ਸੰਗੀਤਕ ਜੀਵਨ== ===ਸਿਖਲਾਈ=== ਜਯੋਤਸਨਾ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਕਾਰਨਾਟਿਕ ਗਾਇਕਾਂ ਮਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।<ref name=dh2007>{{cite news|newspaper=Deccan Herald|title=Stringing passion and profession!|date=8 December 2007|url=http://archive.deccanherald.com/content/Dec82007/she2007120740002.asp|author=Geetha Srinivasan|accessdate=19 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140322111539/http://archive.deccanherald.com/content/Dec82007/she2007120740002.asp|archive-date=22 March 2014|url-status=dead}}</ref> ਇਹ ਕੋਚਿੰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਛੇ ਘੰਟੇ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਕਿਸੇ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਛੇ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਮਾਹਿਰ ਕੁੰਨਕੁਦੀ ਵੈਦਿਆਨਾਥਨ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਵਾਇਲਨ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਯੰਤਰ ਵਿੱਚ ਜਯੋਤਸਨਾ ਦਿਲਚਸਪੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ।<ref name=bmirror>{{cite news|newspaper=Bangalore Mirror|author=Aruna Chandaraju|date=16 January 2011|url=http://www.bangaloremirror.com/article/81/201101162011011602265525448e13f50/Stringing-it-right.html|archive-url=https://archive.today/20130118011651/http://www.bangaloremirror.com/article/81/201101162011011602265525448e13f50/Stringing-it-right.html|url-status=dead|archive-date=18 January 2013|title=Stringing it right|accessdate=19 November 2012}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਵਾਇਲਨ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਆਰ. ਕੇ. ਕੇਸ਼ਵਮੂਰਤੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਿਖਲਾਈ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੋਲੋ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਯੋਤਸਨਾ ਨੇ ਪੂਰਨ ਵਾਇਲਨਿਸਟ ਬਣਨ ਲਈ ਪੱਛਮੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਲੋਧ ਜਾਪੀ ਅਤੇ ਬੰਗਲੌਰ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿਧਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਵਧੇਰੇ ਉੱਨਤ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ, ਉਹ ਚੇਨੱਈ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨਾਲ ਵੀ.ਐਸ. ਨਰਸਿਮਹਨ, ਇੱਕ ਸੋਲੋ ਵਾਇਲਨਿਸਟ, ਵੀ ਪੜ੍ਹਨ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਇਲੈਯਾਰਾਜਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name=hindu2011>{{cite news|newspaper=The Hindu|author=Geetha Srinivasan|title=East meets west|date=8 April 2011|accessdate=19 November 2012|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/article1610133.ece?textsize=small&test=2}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਰਾਇਲ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ, ਲੰਡਨ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਗ੍ਰੇਡਿੰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ===ਕੈਰੀਅਰ=== ਜਯੋਤਸਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਗੀਤ ਫ਼ਿਲਮ ਇੰਡਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ, ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਹਾਮਸਾਲੇਖਾ ਅਤੇ ਇਲਾਯਾਰਾਜਾ ਵਰਗੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਹੇਠ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਲੰਡਨ ਚਲੀ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਡੌਕੂਮੈਂਟਰੀ (ਡਿਸਕਵਰੀ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਜੀਓਗ੍ਰਾਫਿਕ 'ਤੇ), ਟੈਲੀ ਸੀਰੀਅਲਜ਼, ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਕੋਰਾਂ ਲਈ ਆਪਣਾ ਭੰਡਾਰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਗਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਡਬਲਿਊ.ਓ.ਐਮ.ਏ.ਡੀ (WOMAD), ਰੈਡ ਵਾਇਲਨ ਫੈਸਟੀਵਲ, ਕਲੀਵਲੈਂਡ ਸੰਗੀਤ ਉਤਸਵ, ਅਤੇ ਬੀ.ਬੀ.ਸੀ. ਪ੍ਰੌਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਇਆ। ਜਯੋਤਸਨਾ ਜੈਜ਼ ਅਤੇ ਫਿਊਜ਼ਨ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਊਜ਼ਨ ਡਰੀਮਜ਼ ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਟ੍ਰੈਪ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਿਟਾਰਿਸਟ ਸਾਈਮਨ ਥੈਕਰ, ਅਤੇ ਫਲੇਮੇਨਕੋ/ਜੈਜ਼ ਦੇ ਗਿਟਾਰਿਸਟ ਐਡੁਆਰਡੋ ਨਿਏਬਲਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਫੈਡੋ ਸੈਕਸੋਫੋਨਿਸਟ ਰੀਓ ਕਿਆਓ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਯੋਤਸਨਾ ਨੇ ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਲਿਵਰਪੂਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਵਾਇਲਨ ਵਿਚਕਾਰ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤਕਨੀਕਾਂ 'ਤੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਯੁਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਇੱਕ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ, ਅਤੇ ਦਾਨ ਲਈ ਫੰਡ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ।<ref name=dh2011>{{cite news|newspaper=Deccan Herald|title=Enriching Melody|date=11 April 2011|url=http://www.deccanherald.com/content/152747/content/214289/in-class-her-own.html}}</ref> 2012 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਲੰਡਨ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਟਸ ਫੈਸਟੀਵਲ, ਕਾਰਨਾਟਿਕ, ਫਿਊਜ਼ਨ, ਲੋਕ ਅਤੇ ਬਾਲਕਨ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਾਈਪ੍ਰਸ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ। ਜਯੋਤਸਨਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਰਨਾਟਿਕ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਇਕੱਲੇ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਡਾਕਟਰ ਐਮ. ਬਾਲਾਮੁਰਲੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ<ref name=toi2012>{{cite news|newspaper=The Times of India|date=7 January 2012|title=Balamuralikrishna flips 81, says he's 18|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-01-07/bangalore/30601716_1_carnatic-music-fusion-music-jugalbandi-concerts|accessdate=19 November 2012|archive-date=18 ਫ਼ਰਵਰੀ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140218030938/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-01-07/bangalore/30601716_1_carnatic-music-fusion-music-jugalbandi-concerts|dead-url=yes}}</ref>, ਕਾਦਰੀ ਗੋਪਾਲਨਾਥ<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b011cfw5|title=Darbar Festival 2011, Episode 2|publisher=BBC Radio 3|year=2011}}</ref>, ਚਿੱਤਰਵੀਨਾ ਰਵੀਕੀਰਨ, ਰੰਜਨੀ-ਗਾਇਤਰੀ, ਸੁਧਾ ਰਾਗੁਨਾਥਨ, ਜਯੰਤੀ ਕੁਮਰੇਸ਼, ਸੰਜੇ ਸੁਬ੍ਰਾਹਮਣਯਨ, ਨਿਤਿਆਸ੍ਰੀ ਮਹਾਦੇਵਨ, ਆਰ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀਕਾਂਤਨ ਅਤੇ ਅਰੁਣਾ ਸਯਰਾਮ ਵਜੋਂ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।<ref name=darbar>{{cite web|work=Darbar Festival|title=Festival at a glance|year=2012|url=http://www.darbar.org/Darbar_Festival_2012_at_a_Glance.pdf|format=PDF|access-date=2020-06-26|archive-date=2014-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140322104158/http://www.darbar.org/Darbar_Festival_2012_at_a_Glance.pdf|url-status=dead}}</ref> ਸ੍ਰੀਕਾਂਤ ਇਨ੍ਭਾਹਾਂ ਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਤਿਆਗਾਰਾਜਾ, ਪੁਰੰਦਰਾ ਦਸਾਰੂ, ਪਪਨਸਮ ਸਿਵਾਨ, ਅੰਨਾਮਾਚਾਰੀਆ, ਮੁਥੂਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਾਰ, ਸ਼ਿਆਮਾ ਸਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਮੈਸੂਰ ਵਾਸੂਦੇਵਾਚਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਜਯੋਤਸਨਾ ਲੰਡਨ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਟਸ ਫੈਸਟੀਵਲ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਯੂ.ਕੇ. ਵਿੱਚ ਧਰੁਵ ਆਰਟਸ ਦੇ ਕਲਾਤਮਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹੈ। ===ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ=== ਉਸ ਦੀ ਵਾਇਲਨ ਵਜਾਉਣ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ "ਅਦਭੁੱਤ" ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite news|newspaper=The Independent|author=Michael Church|date=28 July 2011|accessdate=19 November 2012|title=BBC Proms 16/17: BBC NOW/Fischer/Arditti/World Routes Academy, Royal Albert Hall (3/5, 4/5)|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/classical/reviews/bbc-proms-1617-bbc-nowfischerardittiworld-routes-academy-royal-albert-hall-35-45-2327493.html}}</ref> 2008 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਲੰਡਨ ਦੇ ਟ੍ਰਿਨਿਟੀ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਤੋਂ ਕਾਰਨਾਟਿਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। [[File:Jyotsna Srikanth at the BBC Proms concert, 2011.JPG|thumb|Concert at BBC Proms]] ==ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ== ਜਯੋਤਸਨਾ ਇੱਕ ਅਭਿਆਸਕ ਰੋਗ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਬੰਗਲੌਰ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ, ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਕਲੀਨਿਕਲ ਪੈਥੋਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਐਮ.ਬੀ.ਬੀ.ਐਸ. ਅਤੇ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕੇ.ਵੀ. ਸ੍ਰੀਕਾਂਤ ਸ਼ਰਮਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ==ਡਿਸਕੋਗ੍ਰਾਫੀ== * [http://indianviolin.eu/discography/ ''Carnatic Lounge'', Times Music] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422100549/http://indianviolin.eu/discography/ |date=2021-04-22 }}, 2011. * ''Chants for Children'', Theme Musik, 2011. * [http://www.layamusic.in/store/index.php?route=product/product&manufacturer_id=16&product_id=1696 ''Carnatic Jazz'', Swathi Sanskriti]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 2011. * ''Alaiapayudhe'', CD Baby, 2010. * ''Fusion Dreams'', CD Baby, 2008. * ''Insight'', Fountain Music, 2008. * ''Life'', Earthnbeat, 2007. * [https://g.co/kgs/DQu33B Carnatic Connection, 2016] == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== {{commons category|Jyotsna Srikanth}} * [http://www.indianviolin.eu/Jyotsna.html Jyotsna Srikanth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170710084650/http://indianviolin.eu/Jyotsna.html |date=2017-07-10 }} * [http://liaf.co.uk/ London International Arts Festival] * [https://sites.google.com/site/dhruvafoundationgbbo00/ Dhruv Arts] *[http://www.knowyourstar.com/jyotsna-srikanth-interview/ Interview with Know Your Star] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200303133150/http://www.knowyourstar.com/jyotsna-srikanth-interview/ |date=2020-03-03 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] 3azaot16pl3j2p7d0nwbsqgba5q754z 0 96344 842777 661489 2026-07-19T11:21:55Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 842777 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Everest_Summit_Chhanda.jpg|right|thumb|Chhanda Gayen at Mt. Everest summit, 2013]] '''ਛੰਦਾ ਗਾਇਨ''' (9 ਫਰਵਰੀ, 1979 - 20 ਮਈ 2014) ਬੰਗਾਲੀ ਮਾਉਂਟੇਨੇਰ, [[ਮਾਰਸ਼ਲ ਕਲਾਕਾਰ]], ਖੋਜੀ, ਸਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਅਧਿਆਪਕ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ 18 ਮਈ 2013 ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਵੇਲ਼ੇ  ਦੋ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਮੀਟਰ ਦੇ ਪਹਾੜ ਮਾਊਂਟਰ ਐਵਰੇਸਟ ਅਤੇ ਮਾਊਂਟ ਲਹੋਤਸੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਭਾਰਤੀ ਹੋਣ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|date=May 22, 2014|first=Soudhriti|last=Bhabani|title=Woman Everest climber, Chhanda Gayen, goes missing while scaling Kanchenjunga|url=https://www.indiatoday.in/india/east/story/west-bengal-climber-chhanda-gayen-and-sherpas-missing-on-kanchenjunga-193891-2014-05-22|access-date=2021-06-14|website=India Today|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2014-05-23|title=First civilian woman from Bengal to climb Everest missing on Kanchenjunga West-India News , Firstpost|url=https://www.firstpost.com/india/first-woman-from-bengal-to-climb-everest-missing-on-kanchenjunga-west-1537259.html|access-date=2021-06-14|website=Firstpost}}</ref><ref>{{Cite web|date=May 22, 2014|title=Mother clings to hope Chhanda will return|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/mother-clings-to-hope-chhanda-will-return/articleshow/35450290.cms|access-date=2021-06-14|website=The Times of India|language=en}}</ref> == 2014 ਬਰਫ਼ਬਾਰੀ == 20 ਮਈ 2014 ਨੂੰ, ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਮਾਊਂਟ ਕੰਚਨਜੰਗਾ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਪਾਸੇ ਉੱਤਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਇੱਕ ਬਰਫ਼ਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸ਼ੇਰਪਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਲਾਪਤਾ ਹੋ ਗਈ<ref>{{cite web|url=http://news.biharprabha.com/2014/05/mamata-banerjee-heads-to-nepal-to-rescue-missing-indian-mountaineer-chhanda-gayen/|title=Mamata Banerjee heads to Nepal to rescue missing।ndian Mountaineer Chhanda Gayen|work=IANS|publisher=news.biharprabha.com|accessdate=24 May 2014|archive-date=24 ਮਈ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140524023825/http://news.biharprabha.com/2014/05/mamata-banerjee-heads-to-nepal-to-rescue-missing-indian-mountaineer-chhanda-gayen/|url-status=dead}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਬਰਫ਼ਾਨੀ ਤੂਫਾਨ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ == References == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1979]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2014]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਖਿਡਾਰੀ ਔਰਤਾਂ]] 51sxjowvyljf3uzbxpyayzcq4erl6vq 0 108454 842770 528990 2026-07-19T05:40:38Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 842770 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਕਾਵਿਨ ਭਾਰਤੀ ਮਿੱਤਲ | image = Kavin Bharti Mittal at Rise Conference 2016.jpg | caption = 2016 ਰਾਈਜ਼ ਕਾਨਫ੍ਰੈਂਸ 'ਤੇ ਕਾਵਿਨ ਭਾਰਤੀ ਮਿੱਤਲ | birth_date = {{birth date and age|1987|8|31|df=y}} | alma_mater = ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਕਾਲਜ ਲੰਡਨ | occupation = ਹਾਈਕ ਮੈਸੇਂਜਰ ਦਾ ਬਾਨੀ ਅਤੇ [[ਮੁੱਖ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ|ਸੀ ਈ ਓ]] | known_for = ਹਾਈਕ ਮੈਸੇਂਜਰ | nationality = ਭਾਰਤੀ | website = | spouse = | parents = [[ਸੁਨੀਲ ਮਿਤਲ|ਸੁਨੀਲ ਮਿੱਤਲ]], ਨੈਨਾ ਮਿੱਤਲ | home_town = ਦਿੱਲੀ }} '''ਕਾਵਿਨ ਭਾਰਤੀ ਮਿੱਤਲ''' ਇੱਕ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਉਦਯੋਗਪਤੀ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਮੋਬਾਈਲ ਮੈਸੇਜਿੰਗ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ''ਹਾਈਕ ਮੈਸੇਂਜਰ'' ਦਾ ਬਾਨੀ ਅਤੇ [[ਮੁੱਖ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ|ਸੀ ਈ ਓ]] ਹੈ। ਕਾਵਿਨ, ਭਾਰਤੀ ਏਅਰਟੈੱਲ ਦੇ ਬਾਨੀ ਅਤੇ ਚੇਅਰਮੈਨ [[ਸੁਨੀਲ ਮਿਤਲ|ਸੁਨੀਲ ਮਿੱਤਲ]] ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕੈਰੀਅਰ== ਕਾਵਿਨ, ਭਾਰਤੀ ਏਅਰਟੈੱਲ ਦੇ ਬਾਨੀ ਅਤੇ ਚੇਅਰਮੈਨ [[ਸੁਨੀਲ ਮਿਤਲ|ਸੁਨੀਲ ਮਿੱਤਲ]] ਅਤੇ ਨੈਨਾ ਮਿੱਤਲ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਜੁੜਵਾ ਭਰਾ ਸ਼ਾਰਵਿਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭੈਣ ਈਸ਼ਾ ਹੈ। ਕਾਵਿਨ ਨੇ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਕਾਲਜ ਲੰਡਨ ਤੋਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨਿਕਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਅਤੇ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਾਵਿਨ ਜੈਨ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦਾ ਅਨੁਯਾਈ ਹੈ।<ref name="FrbInd">{{cite web|url=http://www.forbesindia.com/article/generation-next-of-india-inc./kavin-mittal-goes-his-own-way/42673/1 |title='Kavin Mittal goes his own way' |publisher=[[Forbes India]] |accessdate=2 December 2016 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161202233210/http://www.forbesindia.com/article/generation-next-of-india-inc./kavin-mittal-goes-his-own-way/42673/1 |archivedate=2 December 2016 |df= }}</ref><ref>{{cite web|url=http://qz.com/759366/zen-buddhism-makes-indias-most-privileged-startup-founder-cool-about-being-a-billionaires-son/ |title='Zen Buddhism makes India’s most privileged startup founder cool about being a billionaire’s son' |publisher=[[Quartz (publication)|Quartz]] |accessdate=2 December 2016 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161202173738/http://qz.com/759366/zen-buddhism-makes-indias-most-privileged-startup-founder-cool-about-being-a-billionaires-son/ |archivedate=2 December 2016 |df= }}</ref> ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਮੈਕਲੇਰਨ ਰੇਸਿੰਗ, ਗੂਗਲ ਅਤੇ ਗੋਲਡਮੈਨ ਸਾਕਸ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ 2008 ਵਿੱਚ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਖਰੀ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਐਪਸਪਾਰਕ ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਐਪ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਮੂਵੀਟਿਕਟਜ਼.ਕਾਮ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਆਈ.ਓ.ਐੱਸ ਲਈ ਇੱਕ ''ਮੂਵੀਜ਼ਨਾਓ'' ਨਾਮਕ ਮੂਵੀ ਟਿਕਟਿੰਗ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ 12 ਦਸੰਬਰ 2012 ਨੂੰ ਹਾਈਕ ਮੈਸੇਂਜਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਹਾਈਕ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਾਫਟਬੈਂਕ ਤੋਂ 21 ਮਿਲਿਅਨ ਡਾਲਰਾਂ ਅਤੇ ਟਾਈਗਰ ਗਲੋਬਲ ਤੋਂ 65 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦਾ ਆਰੰਭਿਕ ਫੰਡਿੰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। 3 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, 100 ਮਿਲੀਅਨ ਦੇ ਉਪਯੋਗਕਰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਹਾਈਕ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਭਾਰਤੀ ਇੰਟਰਨੈਟ ਕੰਪਨੀ ਬਣ ਗਈ। ਜੁਲਾਈ 2014 ਤੱਕ, ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਐਪਲ ਐਪ ਸਟੋਰ ਅਤੇ ਗੂਗਲ ਪਲੇ ਸਟੋਰ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਡਾਉਨਲੋਡ ਕੀਤੀ ਗਈ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਸੀ।<ref name="FrbInd" /><ref>{{cite web|url=http://www.gizmodo.in/techgig/Climbing-up-with-Hike-The-journey-of-Kavin-Bharti-Mittal/articleshow/53175346.cms |title='Climbing up with Hike: The journey of Kavin Bharti Mittal' |publisher=[[Gizmodo]] |accessdate=2 December 2016 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161202170308/http://www.gizmodo.in/techgig/Climbing-up-with-Hike-The-journey-of-Kavin-Bharti-Mittal/articleshow/53175346.cms |archivedate=2 December 2016 |df= }}</ref><ref>{{cite web|url=http://qz.com/254969/with-backing-of-billionaire-father-this-man-wants-to-eat-whatsapps-lunch-in-india/ |title='A billionaire’s son designs an app to keep nosy parents at bay' |publisher=[[Quartz (publication)|Quartz]] |accessdate=2 December 2016 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161202174144/http://qz.com/254969/with-backing-of-billionaire-father-this-man-wants-to-eat-whatsapps-lunch-in-india/ |archivedate=2 December 2016 |df= }}</ref> ਕਾਵਿਨ ਔਟਰਪਰਿਨਿਔਰ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੀ 35 ਅੰਡਰ 35 2016 ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.entrepreneur.com/article/288708|title=Meet the Zen Billionaire of India - Kavin Bharti Mittal|last=Sabharwal|first=Punita|date=2017-02-28|work=Entrepreneur|access-date=2017-11-29|language=en}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਕਾਵਿਨ ਨੂੰ 2017 ਲਈ [[ਫੋਰਬਜ਼]] 30 ਅੰਡਰ 30 ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/pictures/fmhd45gdgi/kavin-bharti-mittal-29/#74a37ed66d42|title=Kavin Bharti Mittal, 29 - pg.1|last=Wang|first=Yue|website=Forbes|access-date=2018-03-19}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1987]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] ondw9vldkocvgi0xl4qf9pkcs2fo28i 3 130741 842747 553722 2026-07-18T16:46:34Z Superpes15 34777 Superpes15 ਨੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Singapulli]] ਵਰਕੇ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਮੋੜ ਛੱਡੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Renamed user 34060f8651336d238c9213a8e23189bc]] 'ਤੇ ਥਾਂ-ਬਦਲੀ ਕੀਤੀ ਏ: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Singapulli|Singapulli]]" to "[[Special:CentralAuth/Renamed user 34060f8651336d238c9213a8e23189bc|Renamed user 34060f8651336d238c9213a8e23189bc]]" 549539 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Luciferhamza}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 13:50, 19 ਅਕਤੂਬਰ 2020 (UTC) 2xbfik2ruhgr2bcyzds56qjuox55ycf 0 131353 842763 616815 2026-07-19T00:46:24Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 842763 wikitext text/x-wiki '''ਇਨੇਸ-ਲੋਨ''' <ref name="popdust">{{Cite news|url=https://www.popdust.com/transgender-model-ines-loan-rau-rocks-the-fashion-world-1889861128.html|title=Transgender Model Ines-Loan Rau Rocks The Fashion World!|last=McCoppin|first=Suzy|date=2014-04-15|work=Popdust|access-date=2017-10-21|language=en|archive-date=2017-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20171022084950/https://www.popdust.com/transgender-model-ines-loan-rau-rocks-the-fashion-world-1889861128.html|dead-url=yes}}</ref> '''ਰਾਉ''' (ਜਨਮ 1990 <ref>{{Cite web|url=https://www.20minutes.fr/culture/2154995-20171020-playboy-ines-rau-premiere-femme-trans-playmate-mois|title=VIDEO."Playboy": Qui est Inès Rau, la première femme trans "Playmate du mois"?|last=Randanne|first=Fabien|date=October 20, 2017|website=[[20 minutes (France)|20 minutes]]|language=French|access-date=December 9, 2017}}</ref> ) ਇੱਕ [[ਫਰਾਂਸੀਸੀ]] [[ਮਾਡਲ (ਵਿਅਕਤੀ)|ਮਾਡਲ]] ਹੈ। ਉਹ ਨਵੰਬਰ 2017 ਲਈ ''ਪਲੇਬੁਆਏ'' ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੀ 'ਪਲੇਮੈਟ ਆਫ਼ ਦ ਮੰਥ' ਸੀ, ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ [[ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ]] ਪਲੇਮੈਟ ਸੀ।<ref name="nytimes">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/10/19/arts/playboy-playmate-transgender.html|title=Playboy to Feature Its First Transgender Playmate|last=Salam|first=Maya|date=2017-10-19|work=[[The New York Times]]|access-date=2017-10-21|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref name="cnn">{{Cite news|url=http://edition.cnn.com/2017/10/20/entertainment/ines-rau-playboy/index.html|title=Ines Rau is the first transgender Playmate|last=Respers France|first=Lisa|date=2017-10-20|work=CNN|access-date=2017-10-21}}</ref><ref name="washingtonpost">{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/news/arts-and-entertainment/wp/2017/10/21/ines-rau-named-playboys-first-transgender-playmate/|title=Ines Rau named Playboy’s first transgender Playmate|last=McCarthy|first=Ellen|date=2017-10-21|website=Washington Post|access-date=2017-10-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/life-style/playboy-transgender-woman-giuliana-farfalla-cover-first-time-lgbt-a8152051.html|title=Transgender woman to grace German Playboy cover for the first time|last=Sabrina Barr|date=|publisher=The Independent|access-date=2018-01-13}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਰਾਉ ਦਾ ਜਨਮ [[ਪੈਰਿਸ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਅਲਜੀਰੀਅਨ ਮੂਲ ਦੀ ਹੈ। <ref name="popdust"/> <ref name="models.com">{{Cite news|url=https://models.com/oftheminute/?p=57407|title=The Beautiful Ines Rau {{!}} Of The Minute|work=MODELS.com|access-date=2017-10-21|language=en-US}}</ref> ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਪੁਰਸ਼ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਰਾਉ ਨੇ ਟਰਾਂਸ ਮਾਡਲ ਕੈਰੋਲੀਨ "ਤੁਲਾ" ਕੋਸੇ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਦਕਾ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਲਿੰਗ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਸਰਜਰੀ ਕਰਵਾਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਪਹਿਚਾਨ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹੀ, ਪਰ 24 ਸਾਲ ਦੀ ਹੋਣ ਤੱਕ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ [[ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ]] ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਦੱਸੀ।<ref name="playboy">{{Cite news|url=http://www.playboy.com/articles/playmate-ines-rau-data-sheet|title=Meet Your November 2017 Playmate, Ines Rau|last=del Gaizo|first=Anna|date=2017-10-18|work=Playboy|access-date=2017-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180110195404/http://www.playboy.com/articles/playmate-ines-rau-data-sheet|archive-date=2018-01-10}}</ref><ref name="vogue">{{Cite news|url=https://www.vogue.com/article/ines-rau-transgender-visibility-in-fashion|title=Ines Rau Is Speaking Out, Breaking Boundaries, and Lifting the Veil on the Life of Trans Models|last=Okwodu|first=Janelle|date=2016-05-19|work=Vogue|access-date=2017-10-21|language=en}}</ref><ref name="cnn"/> == ਕਰੀਅਰ == 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਉ ਨੇ [[ਇਬੀਸਾ|ਇਬੀਜ਼ਾ]] ਵਿੱਚ ਡੀਜੇ ਲਈ ਨੱਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ [[ਡੇਵਿਡ ਗੈਟਾ]] ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਕਰ ਲਈ।<ref>{{Cite news|url=http://heavy.com/news/2017/10/ines-rau-playboy-transgender-playmate-photos/|title=Ines Rau: 5 Fast Facts You Need to Know|last=McBride|first=Jessica|date=2017-10-19|work=Heavy.com|access-date=2017-10-21|language=en-US|archive-date=2017-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20171022085228/http://heavy.com/news/2017/10/ines-rau-playboy-transgender-playmate-photos/|url-status=dead}}</ref> <ref name="playboy"/> 2013 ਵਿਚ 24 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰੇ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਬਾਅਦ ਹੀ ਉਸਨੇ ਫ੍ਰੈਂਚ ਲਗਜ਼ਰੀ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ''ਓਓਬੀ'' ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://jezebel.com/tyson-beckford-and-trans-model-ines-rau-pose-are-gorgeo-1460996224|title=Tyson Beckford and Trans Model Ines Rau Are Gorgeously Naked|last=Beusman|first=Callie|date=2013-11-08|work=Jezebel|access-date=2017-10-21|language=en-US}}</ref> ਮਈ 2014 ਵਿੱਚ ਉਹ ''ਪਲੇਬੁਆਏ'' ਦੇ "ਏ-ਜੇਡ ਦੇ ਮੁੱਦੇ" ਵਿੱਚ "ਈਵੇਲੂਸ਼ਨ" ਸਿਰਲੇਖ ਵਿਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ, ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਮਰਦ-ਔਰਤ ਬਾਈਨਰੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲਿੰਗ ਪਛਾਣ ਦੀ ਵੱਧਦੀ ਸਵੀਕਾਰਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://people.com/bodies/ines-rau-makes-history-as-playboys-first-transgender-playmate/|title=French Model Ines Rau Makes History as Playboy’s First Transgender Playmate|last=Quinn|first=Dave|date=2017-10-19|work=PEOPLE.com|access-date=2017-10-21|language=en-US}}</ref>1981 ਵਿਚ ਕੋਸੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਦੂਜੀ ਟਰਾਂਸ ਹਸਤੀ ਬਣ ਗਈ ਜਿਸਨੂੰ 'ਪਲੇਬੁਆਏ' ਵਿਚ ਫ਼ੀਚਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="washingtonpost"/> ਇਸ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵਿਚ ਫ਼ੀਚਰ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਉ ਨੇ ਨਿਕੋਲ ਮਿਲਰ, ਐਲੇਕਸਿਸ ਬਿਟਰ ਅਤੇ ਬਾਰਨੀਜ਼ ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਲਈ ਇੱਕ ਮਾਡਲ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.allure.com/story/top-transgender-models-interview|title=8 Transgender Models You Need to Know|last=Saltzman|first=Stephanie|date=2015-07-20|work=Allure|access-date=2017-10-21|language=en}}</ref> ਉਹ ''ਵੋਗ ਇਟਾਲੀਆ'' ਅਤੇ ਬਾਲਮੇਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ।<ref name="playboy"/> ਅਕਤੂਬਰ 2017 ਵਿੱਚ ''ਪਲੇਬੂਆਏ'' ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹਗ ਹੇਫ਼ਨਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕੂਪਰ ਹੇਫ਼ਨਰ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਰਾਓ ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਨਵੰਬਰ / ਦਸੰਬਰ 2017 ਦੇ ਅੰਕ ਵਿੱਚ " ਪਲੇਅਮੇਟ ਆਫ ਦ ਮੰਥ" ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇਗੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਔਰਤ ਬਣੇਗੀ। <ref name="nytimes"/> <ref name="cnn"/> <ref name="washingtonpost"/> ਹੇਫ਼ਨਰ ਨੇ ਫੀਚਰ ਲਈ ਰਾਉ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ। == ਸਰਗਰਮਤਾ == ਟਰਾਂਸ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਉ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਗਈ। 2016 ਵਿੱਚ ਉਹ ਟੀ.ਐਫ.1 ਨਿਊਜ਼ ਫੌਰਮੈਟ ''ਸੇਪਟ ਅ ਹੂਟ'' 'ਤੇ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਐਪੀਸੋਡ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ।<ref name="vogue"/> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|30rem}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1990]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ]] 2u0sh2mjjbx68lkwzkdw89ghnd2ddu8 0 144463 842771 616920 2026-07-19T06:10:13Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 842771 wikitext text/x-wiki '''ਕੁਈਰ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ''' ਗੇਅ ਅਤੇ ਲੈਸਬੀਅਨ ਮੁਕਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ [[ਕੌਮਪ੍ਰਸਤੀ|ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ]] ਦੋਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ [[ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ|ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ.]] ਭਾਈਚਾਰਾ ਆਪਣੇ ਵਿਲੱਖਣ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਕਾਰਨ ਵੱਖਰੇ ਲੋਕ ਹਨ। == ਕੁਈਰ ਰਾਸ਼ਟਰ == ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮਲਿੰਗੀ ਪਹਿਲੂ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵੱਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਮਝੇ ਗਏ ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਪਰੀਤ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_qa3683/is_200007/ai_n8896104/print |title=Rankin, L. P.: 'Sexualities and national identities: Re-imagining queer nationalism' in: ''Journal of Canadian Studies'', Summer 2000 |access-date=2022-09-07 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924062315/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_qa3683/is_200007/ai_n8896104/print |dead-url=yes }}</ref> ਇਹਨਾਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੇ 1990 ਵਿੱਚ ਕੁਈਰ ਨੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਇੱਕ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਸੰਗਠਨ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਦੇ ਨਾਅਰੇ "ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਕੁਈਰ ਹਾਂ, ਇਸਦੀ ਆਦਤ ਪਾਓ" ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। 1969 ਵਿੱਚ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਸਮਲਿੰਗੀ ਕਾਰਕੁਨ ਡੌਨ ਜੈਕਸਨ ਨੇ ਐਲਪਾਈਨ ਕਾਉਂਟੀ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ — ਇਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਟੋਨਵਾਲ ਨੇਸ਼ਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>Donn Teal: ''The Gay Militants: How Gay Liberation began in America, 1969–1971''. (New York: Stein and Day, 1971). pp. 281–298.</ref> ਖੇਤਰੀ ਦਾਅਵੇ ਕਰਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ 2004 ਵਿੱਚ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਸਮਲਿੰਗੀ ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਕੈਟੋ ਰੀਫ ਦੇ ਛੋਟੇ ਟਾਪੂਆਂ ਨੂੰ ਕੋਰਲ ਸਾਗਰ ਟਾਪੂਆਂ ਦੇ ਗੇਅ ਅਤੇ ਲੈਸਬੀਅਨ ਕਿੰਗਡਮ ਅਤੇ ਡੇਲ ਪਾਰਕਰ ਐਂਡਰਸਨ ਨੂੰ ਸਮਰਾਟ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸਮੂਹ ਦੇ ਅੰਦਰ 2005 ਦੇ ਅਸਹਿਮਤੀ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਗੇਅ ਅਤੇ ਲੈਸਬੀਅਨ ਕਾਮਨਵੈਲਥ ਕਿੰਗਡਮ ਅਤੇ ਯੂਨੀਫਾਈਡ ਗੇਅ ਟ੍ਰਾਈਬ ਨੇ ਐਂਡਰਸਨ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਮਾਨਤਾ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਸਮਾਨ ਕਾਰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਮੂਹ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੇਅ ਹੋਮਲੈਂਡ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ<ref>[http://gayhomeland.org/ Gay Homeland Foundation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060414014948/http://gayhomeland.org/ |date=2006-04-14 }}, based in Cologne (Germany) under the responsibility of Dr. Viktor Zimmermann</ref> ਅਤੇ ਗੇਅ ਪੈਰਲਲ ਰਿਪਬਲਿਕ ਨਾਮਕ ਮਾਈਕ੍ਰੋਨੇਸ਼ਨ ਆਦਿ। 2007 ਵਿੱਚ, ਗੈਰੇਟ ਗ੍ਰਾਹਮ ਨੇ ਇੱਕ ਸਮਲਿੰਗੀ ਰਾਜ ਲਈ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਅਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ,<ref>Graham, Garrett: The Gay State, New York/Bloomington 3rd edition 2010 (=Graham)</ref> ਜੋ [[ਥਿਓਡੋਰ ਹਰਜ਼ਲ|ਥੀਓਡੋਰ ਹਰਜ਼ਲ]] ਦੇ ਯਹੂਦੀ ਰਾਜ ("ਹਰਜ਼ਲ ਦੇ ਸ਼ਬਦ, ਸੰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਸਨ. . ਸਮਲਿੰਗੀ ਰਾਜ ਨਾਲ") ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਸੀ।<ref>Graham, 11</ref> == ਪਿੰਕ ਪੈਂਥਰਜ਼ ਮੂਵਮੈਂਟ == ਡੇਨਵਰ, ਕੋਲੋਰਾਡੋ ਵਿੱਚ ਗੇਅ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁੰਨ ਸਮੂਹ ਪਿੰਕ ਪੈਂਥਰਜ਼ ਮੂਵਮੈਂਟ (ਪੀ.ਪੀ.ਐਮ.) ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਫਰਿਜ਼ਨੋ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਸਮੂਹ ਸਮੇਤ, ਪੂਰੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰਟਰ/ਅਧਿਆਏ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਅਤੇ ਖਾੜਕੂ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਕੁਈਰ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਪੂਰੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਕਈ ਛੋਟੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜੋ ਸਿਰਫ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਏਕਤਾ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਕੁਈਰ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। == ਕੁਈਰ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ 'ਤੇ ਖੋਜ == ਬ੍ਰਾਇਨ ਵਾਕਰ ਦੁਆਰਾ 1996 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉੱਨਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>Walker, Brian: "Social Movements as Nationalisms" in: "Rethinking Nationalism" {{Cite journal|last=Walker|first=Brian|date=1996|title=Social Movements as Nationalisms or, On the Very Idea of a Queer Nation1|url=https://www.cambridge.org/core/journals/canadian-journal-of-philosophy-supplementary-volume/article/abs/social-movements-as-nationalisms-or-on-the-very-idea-of-a-queer-nation1/781581F1E5C0CB08D463A51A035F7A9E|journal=Canadian Journal of Philosophy Supplementary Volume|language=en|volume=22|pages=505–547|doi=10.1080/00455091.1997.10716826|issn=0229-7051}}.</ref> ਆਪਣੇ ਲੇਖ ਵਿਚ ਵਾਕਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਰਚਨਾ ਦੀਆਂ ਕਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਦੋਲਨ 'ਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਾਕਰ ਨੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੇ ਨਵੇਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਨਸਲੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੇਅ ਅਤੇ ਲੈਸਬੀਅਨ ਭਾਈਚਾਰਾ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਲੋਕ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਲਈ ਕਈ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ: * ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਸਮਾਜਿਕ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ, ਜੋ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਹੈ - ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਰਵੱਈਏ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਤਕਰੇ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। * ਸਮਲਿੰਗੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਇੱਕ [[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਸਭਿਆਚਾਰ|ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਰਚਾ ਸਮੂਹ, ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਸਟੋਰ, ਰਸਾਲੇ, ਬਾਰ, ਕੈਬਰੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ। * ਇਸ ਦਾ ਸਾਂਝਾ [[ਇਤਿਹਾਸ]] ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਤ]] ਹੈ। ਵਾਕਰ ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਚਾਰ ਤਕਨੀਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਇੰਟਰਨੈੱਟ|ਇੰਟਰਨੈਟ]], ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਖੇਤਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਜੋਂ ਹੋਰ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਥੀਸਿਸ ਨੂੰ ਪਾਲ ਟਰੇਨੋਰ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪਿਕ (ਗੈਰ-ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ) ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਟ੍ਰੇਨਰ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਇੱਕ "ਗੈਰ-ਖੇਤਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ" ਵਜੋਂ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>[http://www.socresonline.org.uk/2/1/8.html Treanor, Paul: "Structures of Nationalism" in "Sociological Research online"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051201014431/http://www.socresonline.org.uk/2/1/8.html|date=December 1, 2005}}</ref> ਵਿਲ ਕਿਮਲਿਕਾ ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਨਸਲੀ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਮੂਹਾਂ ਵਾਂਗ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਵੱਖਵਾਦ ਦੀ ਬਜਾਏ ਏਕੀਕਰਨ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।<ref>Will Kymlicka: ''Can Multiculturalism Be Extended to Non-Ethnic Groups?'' in ''Finding our way: rethinking ethnocultural relations in Canada'' (Toronto: Oxford University Press, 1998), S. 90–101.</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="1"></references> == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ == ** Paola Bacchetta (2013). "Queer Formations in (Hindu) Nationalism". In ''Sexuality Studies''. Edited by Sanjay Srivasta. pp. 121–140. Oxford, United Kingdom: Oxford University Press. ** Puar, J. K. (2018). Terrorist Assemblages : Homonationalism in Queer Times. Duke University Press. == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://www.worldcat.org/title/rethinking-nationalism/oclc/38884810 ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ 'ਤੇ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ] (  ) * [https://web.archive.org/web/20060909154835/http://spruce.flint.umich.edu/~simoncu/385/Walker.htm ਬ੍ਰਾਇਨ ਵਾਕਰ ਦੇ ਥੀਸਿਸ 'ਤੇ ਸੰਖੇਪ] * [http://gayhomeland.org/ ਗੇਅ ਹੋਮਲੈਂਡ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060414014948/http://gayhomeland.org/ |date=2006-04-14 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਈਰ ਸਭਿਆਚਾਰ]] i9rs0flakme5too16e6ogzawicyih9u 0 150028 842753 681962 2026-07-18T23:19:08Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 842753 wikitext text/x-wiki '''ਆਇਸ਼ਾ ਆਇਮਾਨ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਮਾਡਲ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਿਤਾ ਦਾ ਖਿਤਾਬਧਾਰਕ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਗਲਮਾਨੰਦ ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ 2015 ਦਾ ਤਾਜ ਪਹਿਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ [[ਟੋਕੀਓ]], ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਮਿਸ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ 2015 ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-international/Supriya-Aiman-at-Miss-International-2015/articleshow/49594055.cms|title=Miss India - Miss Diva - World Pageants - Indiatimes.com|website=beautypageants.indiatimes.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160808183813/http://beautypageants.indiatimes.com/miss-international/Supriya-Aiman-at-Miss-International-2015/articleshow/49594055.cms|archive-date=2016-08-08}} </ref> ਉਸ ਨੂੰ ਪੈਨਾਸੋਨਿਕ ਸੰਸਥਾ ਦੁਆਰਾ ਸਾਲ 2015 ਲਈ ਪੈਨਾਸੋਨਿਕ ਬਿਊਟੀ ਅੰਬੈਸਡਰ ਅਤੇ ਮਿਸ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ [[ਜਪਾਨ|ਜਾਪਾਨ]] ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਐਂਡ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਕਲਚਰਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਮਿਸ ਵਿਜ਼ਿਟ ਜਾਪਾਨ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਅੰਬੈਸਡਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਮਾਡਲਿੰਗ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸੁਪ੍ਰਿਆ ਆਇਮਨ ਨੂੰ ਏਸ਼ੀਆ ਮਾਡਲ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਮਈ 2018 ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ, ਸਿਓਲ ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਆ ਸਟਾਰ ਮਾਡਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/beauty-pageants/miss-india/supriya-aiman-awarded-asia-model-star/videoshow/64146050.cms|title=Supriya Aiman awarded Asia Model Star {{!}} Beauty Pageants- Times of India Videos|website=timesofindia.indiatimes.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20180514105452/https://timesofindia.indiatimes.com/videos/beauty-pageants/miss-india/supriya-aiman-awarded-asia-model-star/videoshow/64146050.cms|archive-date=2018-05-14}} </ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਉਹ ਸਾਲ 2012 ਤੋਂ ਮਾਡਲਿੰਗ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ [[ਲੈਕਮੇ ਫੈਸ਼ਨ ਵੀਕ]], ਮੈਡਮ ਸਟਾਈਲ ਵੀਕ, ਬਲੈਂਡਰਸ ਪ੍ਰਾਈਡ ਬੰਗਲੌਰ ਫੈਸ਼ਨ ਵੀਕ, ਚੇਨਈ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫੈਸ਼ਨ ਵੀਕ, ਵੋਲਵੋ ਕੋਇੰਬਟੂਰ ਫੈਸ਼ਨ ਵੀਕ ਅਤੇ ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਗਰੁੱਪ ਲਈ ਰਨਵੇਅ 'ਤੇ ਚੱਲ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਿੰਗਫਿਸ਼ਰ ਅਲਟਰਾ ਫੈਸ਼ਨ ਟੂਰ, ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਜੇਮਸ ਐਂਡ ਜਿਊਲਰੀ ਸ਼ੋਅ, ਰਨਵੇ ਸ਼ੋਅਕੇਸ, ਫੈਮਿਨਾ (ਇੰਡੀਆ) ਸ਼ੋਅਕੇਸ, ਟਾਈਮਜ਼ ਵੈਡਿੰਗ ਫੈਸ਼ਨ ਫਿਏਸਟਾ, ਗਲਾਨੀ ਫੈਸ਼ਨ ਸ਼ੋਅ, ਆਈਐਨਆਈਐਫਡੀ, ਲਖੋਟੀਆ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਫੈਸ਼ਨ ਐਂਡ ਡਿਜ਼ਾਈਨ, ਕਸ਼ ਫੈਸ਼ਨ ਸ਼ੋਅ, ਆਈ.ਡੀ.ਟੀ. ਦਾ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਟੈਕਨੋਟੈਕਸ। ਉਸਨੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਅਗਨੀਮਿੱਤਰਾ ਪਾਲ, ਏਡੀ ਸਿੰਘ, ਰੌਕੀ ਸਟਾਰ, ਗੇਵਿਨ ਮਿਗੁਏਲ, ਅਨੀਤਾ ਡੋਂਗਰੇ, ਜੇਮਸ ਫਰੇਰਾ, ਤਰੁਣ ਅਤੇ ਤੇਜਸ, ਮੇਬਾਜ਼, ਹਰੀ ਆਨੰਦ, ਮੁਮਤਾਜ਼ ਖ਼ਾਨ, ਮਨੋਵਿਰਾਜ ਖੋਸਲਾ, ਸੁਮਿਤ ਦਾਸ ਗੁਪਤਾ, ਅਨੀਥਾ ਰੈੱਡੀ, ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੱਤਾ, ਮਯੂਰ ਗਲਾਨੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।, ਜਯਾ ਮਿਸ਼ਰਾ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਾਮ ਦੇਣ ਲਈ<ref>{{Cite web|url=https://tkop.org/2016/06/14/interview-supriya-aiman-miss-international-india-2015/|title=An Exclusive Interview with Supriya Aiman- Miss International India 2015 – the Kaleidoscope of Pageantry|archive-url=https://web.archive.org/web/20200303220842/https://tkop.org/2016/06/14/interview-supriya-aiman-miss-international-india-2015/|archive-date=3 March 2020|access-date=3 March 2020}}</ref> == ਪੇਜੈਂਟਰੀ == === ਗਲਮਾਨੰਦ ਸੁਪਰ ਮਾਡਲ ਇੰਡੀਆ 2015 === ਅਕਤੂਬਰ 2014 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ [[ਟੋਕੀਓ]], [[ਜਪਾਨ|ਜਾਪਾਨ]] ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਮਿਸ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ 2015 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਲਈ ਗਲਮਾਨੰਦ ਸੁਪਰਮਾਡਲ ਇੰਡੀਆ ਦੁਆਰਾ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਮਿਸ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਝਟਲੇਕਾ ਮਲਹੋਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਣੀ। === ਮਿਸ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ 2015 === ਉਸਨੇ 16 ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ 5 ਨਵੰਬਰ ਤੱਕ [[ਟੋਕੀਓ]], ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਮਿਸ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ 2015 ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪੈਨਾਸੋਨਿਕ ਦੁਆਰਾ ਸਾਲ 2015 ਦੀ ਪੈਨਾਸੋਨਿਕ ਬਿਊਟੀ ਅੰਬੈਸਡਰ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਦੁਆਰਾ ਵਿਜ਼ਿਟ ਜਾਪਾਨ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਅੰਬੈਸਡਰ ਵਜੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/states/bihar/bakarganj-girl-takes-flight-for-japanese-ramp-glory/cid/1326963|title=Bakarganj girl takes flight for Japanese ramp glory}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} * https://www.businessupturn.com/entertainment/movies/former-miss-india-international-ayeesha-aiman-joins-the-cast-of-randeep-hoodas-inspector-avinash/amp/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230202150414/https://www.businessupturn.com/entertainment/movies/former-miss-india-international-ayeesha-aiman-joins-the-cast-of-randeep-hoodas-inspector-avinash/amp/ |date=2023-02-02 }} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{S-start}} {{S-ach}} {{S-bef}} {{s-ttl|title=Miss India International|years=2015}} {{S-aft}} {{S-bef}} {{s-ttl|title=Glamanand Miss India International|years=2015}} {{S-aft}} {{S-end}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1993]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] by90p3msvad6m8dpumvq7dsvw3x2rqy 3 156758 842775 669335 2026-07-19T10:39:35Z Neriah 36920 Neriah ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:أيوب]] ਨੂੰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:جيمي]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/أيوب|أيوب]]" to "[[Special:CentralAuth/جيمي|جيمي]]" 649757 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=ايـوب}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 22:34, 10 ਮਾਰਚ 2023 (UTC) smpba4mchjhzv804imxmps2b893ansk 0 161951 842752 775820 2026-07-18T23:17:03Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 842752 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Iris Maity graces the launch of Jhatka club.jpg|thumb|ਆਇਰਿਸ ਮੈਟੀ]] '''ਆਇਰਿਸ ਮੈਟੀ'''<ref>{{Cite web |date=7 November 2019 |title=Happy Birthday Iriss. Stay blessed and enjoy your moment. Have a great year ahead! |url=https://www.instagram.com/p/B4jMbBIJCvm/ |url-access=registration |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408075518/https://www.instagram.com/p/B4jMbBIJCvm/ |archive-date=8 ਅਪ੍ਰੈਲ 2023 |access-date=9 March 2020 |website=Instagram Dot Com |language=en |url-status=bot: unknown }}</ref> ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਮਾਡਲ (ਵਿਅਕਤੀ)|ਮਾਡਲ]] ਅਤੇ [[ਅਦਾਕਾਰ|ਅਦਾਕਾਰਾ]] ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=11 April 2013 |title=Iris Maity |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-04-11/model-of-the-day/31197621_1_manish-malhotra-plain-jane-own-style-statement |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130620043911/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-04-11/model-of-the-day/31197621_1_manish-malhotra-plain-jane-own-style-statement |archive-date=20 June 2013 |access-date=24 April 2014 |website=[[The Times of India]]}}</ref> ਉਸਨੇ 2013 ਵਿੱਚ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ ''ਬਿੱਗ ਬੌਸ ਬੰਗਲਾ 1'' ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਐਮਬੀਏ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਡਾਂਸਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਾਣਾ ਅਤੇ ਪੇਂਟ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਭਾਸਕਰ ਮੈਤੀ, ਇੱਕ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਏਸ਼ੀਅਨ ਖੇਡਾਂ, 1979 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਵੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=4 August 2008 |title=Talking point with iris maity&nbsp;— Express India |url=http://expressindia.indianexpress.com/story_print.php?storyId=344126 |access-date=24 April 2014 |website=The Indian Express}}</ref> ਆਇਰਿਸ ਨੂੰ 2008 ਵਿੱਚ ''ਤਾਜ'' ਪਹਿਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ''ਗੇਟ ਗੋਰਜੀਅਸ'' ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ ਚਾਹਵਾਨ ਮਾਡਲਾਂ ਲਈ ਚੈਨਲ V ਇੰਡੀਆ ਦਾ ਲਾਂਚ ਪੈਡ ਹੈ। ਚੈਨਲ V ਇੰਡੀਆ ਦੇ ''Get Gorgeous'' 5 ਦੇ ਜੇਤੂ ਵਜੋਂ, Iris ਨੇ ਚੈਨਲ V ਇੰਡੀਆ ਅਤੇ ICE ਮਾਡਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਨਾਲ {{INRConvert|1|m}} ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ ਜਿੱਤਿਆ।<ref>{{Cite web |date=26 July 2008 |title=Iris Maity Gets Gorgeous&nbsp;— Bollywood Movie News |url=http://www.indiaglitz.com/channels/hindi/article/40262.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080727135559/http://www.indiaglitz.com/channels/hindi/article/40262.html |archive-date=27 July 2008 |access-date=24 April 2014 |publisher=Indiaglitz.com}}</ref> ਉਸਨੇ 2007 ਵਿੱਚ ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਨ ਵੀ ਜਿੱਤੀ<ref name="expl">{{Cite web |title=Indian Model IRIS MAITY |url=http://www.explosivefashion.in/catwalk_candy.php?id=19 |access-date=24 April 2014 |publisher=Explosivefashion.in }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਨਵੰਬਰ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਉਸਨੂੰ I AM She 2010 ਵਿੱਚ "I AM Photogenic" ਖਿਤਾਬ ਨਾਲ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਹਿਲੀ ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸ ਮੁਕਾਬਲੇ, ਜੋ ਕਿ 28 ਮਈ 2010 ਨੂੰ [[ਮੁੰਬਈ]] ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ [[ਜੰਗੀ ਕਲਾ|ਮਾਰਸ਼ਲ ਆਰਟਸ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Iris Maity rescues a Model from Molestation and Sexual Assault |url=http://news.biharprabha.com/2014/05/iris-maity-rescues-a-model-from-molestation-and-sexual-assault/ |access-date=24 May 2014 |publisher=news.biharprabha.com |agency=Indo-Asian News Service |archive-date=24 ਮਈ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140524023644/http://news.biharprabha.com/2014/05/iris-maity-rescues-a-model-from-molestation-and-sexual-assault/ |url-status=dead }}</ref> == ਫਿਲਮਗ੍ਰਾਫੀ == === ਫਿਲਮਾਂ === {| class="wikitable sortable" !ਸਾਲ ! ਫਿਲਮ ! ਭੂਮਿਕਾ ! ਨੋਟਸ |- | 2010 | ''ਸੋਚ ਲੋ'' | ਰੀਵਾ | ਸਹਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾ |- | 2012 | ''ਟੁਟਿਆ ਦਿਲ'' | ਅਨੁਰਾਧਾ (ਅਨੂ) | ਸਹਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾ |- |} === ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === {| class="wikitable sortable" !ਸਾਲ ! ਦਿਖਾਓ ! ਭੂਮਿਕਾ ! ਨੋਟਸ |- | 2008 | ਗੇਟ ਗੋਰਜਿਅਸ | ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ | ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ |- | 2013 | ''ਬਿੱਗ ਬੌਸ ਬੰਗਲਾ 1'' | ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ | ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ |- | 2013 - 2016 | ''ਸੁਪਰਕੌਪਸ ਬਨਾਮ ਸੁਪਰਵਿਲੇਨ''{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=October 2022}} | ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਲਾਰਾ | ਲੀਡ ਰੋਲ |- | 2016 | ''ਨਾਗਾਰਜੁਨ - ਏਕ ਯੋਧਾ''{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=October 2022}} | ਚਿਤਰਾਂਗਦਾ | ਕੈਮਿਓ ਰੋਲ |- | 2017 | ''ਪ੍ਰੇਮ ਯਾ ਪਹੇਲੀ - ਚੰਦਰਕਾਂਤਾ''{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=October 2022}} | ਬਿਛੂ ਕੰਨਿਆ ਸ਼ਿਆਮਲਾ/ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਤਾਰਾਮਤੀ | ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਭੂਮਿਕਾ |- | 2019 | ''ਦਿਲ ਤੋ ਹੈਪੀ ਹੈ ਜੀ''{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=October 2022}} | ਅਨਾਇਆ ਗਰੋਵਰ | ਸਹਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾ |- | 2019 | ''ਤਾਰੀਖ਼''{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=October 2022}} | ਸਵਾਤੀ | ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ - ਲਘੂ ਫਿਲਮ |- | 2019 | ''ਕੁਲਫੀ ਕੁਮਾਰ ਬਾਜੇਵਾਲਾ''{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=October 2022}} | ਨੰਦਿਨੀ ਡਾ | ਸਹਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾ |- |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] st4u8vwuygf9lob3abjdcb4wqo428zw 0 199693 842773 814916 2026-07-19T07:39:50Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 842773 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer|name='''ਕ੍ਰਿਸ ਵੋਕਸ'''|image=Chris Woakes 2022.jpg|caption=Woakes playing for England in 2022|country=England|full_name=Christopher Roger Woakes|birth_date={{Birth date and age|1989|3|2|df=yes}}|birth_place=[[Birmingham]], West Midlands, England|heightft=6|heightinch=2|nickname=The Wizard<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/wizard-woakes-casts-a-spell-at-his-hogwarts-with-rare-lord-s-treble-1155052|title='Wizard' Woakes casts a spell at his Hogwarts with rare Lord's treble|work=ESPNcricinfo|date=11 August 2018|last=Farrell|first=Melinda|access-date=29 July 2023}}</ref>|batting=Right-handed|bowling=Right-arm [[Fast bowling|fast-medium]]|role=[[All-rounder]]|international=true|internationalspan=2011–present|testdebutdate=21 August|testdebutyear=2013|testdebutagainst=Australia|testcap=657|lasttestdate=31 July|lasttestyear=2025|lasttestagainst=India|odidebutdate=21 January|odidebutyear=2011|odidebutagainst=Australia|odicap=217|lastodidate=11 November|lastodiyear=2023|lastodiagainst=Pakistan|odishirt=19|T20Idebutdate=12 January|T20Idebutyear=2011|T20Idebutagainst=Australia|T20Icap=51|lastT20Idate=21 December|lastT20Iyear=2023|lastT20Iagainst=West Indies|T20Ishirt=19|club1=[[Warwickshire County Cricket Club|Warwickshire]]|year1={{nowrap|2006–present}}|club2=[[Wellington cricket team|Wellington]]|year2=2012/13|club3=[[Sydney Thunder]]|year3=2013/14|club4=[[Kolkata Knight Riders]]|year4=2017|club5=[[Royal Challengers Bangalore]]|year5=2018|club6=[[Delhi Capitals]]|year6=2021|club7=[[Birmingham Phoenix]]|year7={{nowrap|2022–2024}}|club8=[[Sharjah Warriorz|Sharjah Warriors]]|year8=2024|club9=[[Welsh Fire]]|year9=2025|columns=4|column1=[[Test cricket|Test]]|matches1=62|runs1=2,034|bat avg1=25.11|100s/50s1=1/7|top score1=137[[Not out|*]]|deliveries1=11,219|wickets1=192|bowl avg1=29.61|fivefor1=5|tenfor1=1|best bowling1=6/17|catches/stumpings1=31/–|column2=[[One Day International|ODI]]|matches2=122|runs2=1,524|bat avg2=23.81|100s/50s2=0/6|top score2=95[[Not out|*]]|deliveries2=5,737|wickets2=173|bowl avg2=30.01|fivefor2=3|tenfor2=0|best bowling2=6/45|catches/stumpings2=50/–|column3=[[Twenty20 International|T20I]]|matches3=33|runs3=147|bat avg3=16.33|100s/50s3=0/0|top score3=37|deliveries3=611|wickets3=31|bowl avg3=26.51|fivefor3=0|tenfor3=0|best bowling3=3/4|catches/stumpings3=12/–|column4=[[First-class cricket|FC]]|matches4=185|runs4=6,804|bat avg4=30.92|100s/50s4=10/26|top score4=152[[Not out|*]]|deliveries4=31,983|wickets4=628|bowl avg4=25.96|fivefor4=22|tenfor4=4|best bowling4=9/36|catches/stumpings4=79/-|date=4 August 2025|source=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/247235.html ESPNcricinfo}} '''ਕ੍ਰਿਸਟੋਫਰ ਰੋਜਰ ਵੋਕਸ''' (ਜਨਮ 2 ਮਾਰਚ 1989) ਇੱਕ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਕ੍ਰਿਕਟਰ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਫਾਰਮੈਟਾਂ ਵਿੱਚ [[ਇੰਗਲੈਂਡ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਘਰੇਲੂ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਵਾਰਵਿਕਸ਼ਾਇਰ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਈ ਟੀ-20 ਲੀਗਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਕੋਲਕਾਤਾ ਨਾਇਟ ਰਾਈਡਰਜ਼|ਕੋਲਕਾਤਾ ਨਾਈਟ ਰਾਈਡਰਜ਼]], ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੈਂਗਲੁਰੂ ਅਤੇ [[ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ]] ਵਿੱਚ [[ਦਿੱਲੀ ਕੈਪੀਟਲਜ਼]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਵੋਕਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ (ODI) ਅਤੇ ਟੀ20 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ (T20I) ਡੈਬਿਊ 2011 ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਟੈਸਟ ਡੈਬਿਊ 2013 ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀਆਂ ਟੀਮਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2019 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਅਤੇ 2022 ਟੀ20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ। ਵੋਕਸ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੇ ਆਲਰਾਊਂਡਰ ਵਜੋਂ ਖੇਡਦਾ ਹੈ, ਤੇਜ਼ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਵੋਕਸ ਦਾ ਜਨਮ ਮਾਰਚ 1989 ਵਿੱਚ [[ਬਰਮਿੰਘਮ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸਨੇ 2000 ਤੋਂ 2007 ਤੱਕ ਵਾਲਸਾਲ ਦੇ ਬਾਰ ਬੀਕਨ ਲੈਂਗੁਏਜ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਵਾਲਮਲੇ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕਲੱਬ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਐਸਟਨ ਮੈਨਰ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕਲੱਬ ਨਾਲ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖੇਡਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ 2006 ਮਾਈਨਰ ਕਾਊਂਟੀਜ਼ ਟਰਾਫੀ ਵਿੱਚ ਹੈਅਰਫੋਰਡਸ਼ਾਇਰ ਕਾਊਂਟੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕਲੱਬ ਲਈ ਤਿੰਨ ਮੈਚ ਖੇਡੇ ਅਤੇ 2004 ਅਤੇ 2007 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਰਵਿਕਸ਼ਾਇਰ ਦੀ ਅੰਡਰ-15, ਅੰਡਰ 17, ਅਕੈਡਮੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਇਲੈਵਨ ਟੀਮਾਂ ਲਈ ਖੇਡਿਆ।<ref>{{Cite web |title=Teams played for by Chris Woakes |url=https://cricketarchive.com/Players/89/89869/all_teams.html |access-date=6 June 2009 |publisher=CricketArchive}}</ref> ਵੋਕਸ ਸਥਾਨਕ [[ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਫੁੱਟਬਾਲ|ਫੁੱਟਬਾਲ]] ਕਲੱਬ [[ਐਸਟਨ ਵਿਲਾ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਐਸਟਨ ਵਿਲਾ ਐੱਫ. ਸੀ.]] ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ੌਕੀਨ ਸਮਰਥਕ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.avfc.co.uk/News/2018/02/06/blogservations-special-chris-woakes|title=Blogservations Special: Chris Woakes on Blues, the ashes, that run out and his top three Villa moments|date=6 February 2018|work=Aston Villa F.C.|access-date=31 January 2021}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Woakes.JPG|thumb|ਵੋਕਸ 2009 ਵਿੱਚ ਵਾਰਵਿਕਸ਼ਾਇਰ ਲਈ ਖੇਡ ਰਹੇ ਹਨ।]] ਵੋਕਸ ਨੇ 2006 ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਵੈਸਟ ਇੰਡੀਜ਼ ਦੌਰੇ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਵਾਰਵਿਕਸ਼ਾਇਰ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਵੋਕਸ ਨੇ ਮੈਚ ਵਿੱਚ 3 ਵਿਕਟਾਂ ਲਈਆਂ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਦੂਜੀ ਇਲੈਵਨ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਟੀਮ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=4 August 2006 |title=West Indies A tour of England Warwickshire v West Indies A |url=http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/225348.html |access-date=6 June 2009 |website=ESPNcricinfo |publisher=ESPN}}</ref> ਉਹ 2008 ਵਿੱਚ ਵਾਰਵਿਕਸ਼ਾਇਰ ਪਹਿਲੀ ਇਲੈਵਨ ਲਈ ਨਿਯਮਤ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕਾਉਂਟੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਸੀਜ਼ਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਕਟ 20.57 ਦੌੜਾਂ ਦੀ [[ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਔਸਤ|ਔਸਤ]] ਨਾਲ 42 ਵਿਕਟਾਂ ਲਈਆਂ, ਜੋ ਵਾਰਵਿਕਸ਼ਾਇਰ ਦੀ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਔਸਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Bowling in LV County Championship 2008 (Ordered by Average) |url=https://cricketarchive.com/Archive/Events/ENG/LV_County_Championship_2008/Bowling_by_Average.html |access-date=1 May 2009 |website=CricketArchive}}</ref> 6 ਅਪ੍ਰੈਲ 2009 ਨੂੰ, ਵੋਕਸ ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਲਾਇਨਜ਼ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਵੋਕਸ ਨੇ ਵੈਸਟ ਇੰਡੀਜ਼ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣਾ ਲਾਇਨਜ਼ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ ਮੈਚ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਾਰੀ ਵਿੱਚ 6/43 ਲੈ ਕੇ ਉਸੇ ਸੀਜ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਹੈਂਪਸ਼ਾਇਰ ਦੇ ਖਿਲਾਫ 131 ਨਾਬਾਦ ਦੌੜਾਂ ਬਣਾਈਆਂ, ਜੋ ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪਹਿਲਾ ਦਰਜਾ ਸੈਂਕੜਾ ਸੀ, ਨੌਵੇਂ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਜੋਨਾਥਨ ਟ੍ਰੌਟ ਨਾਲ 222 ਦੌੜਾਂ ਦੀ ਭਾਈਵਾਲੀ ਕੀਤੀ।[4 ਵੋਕਸ ਨੇ ਜੁਲਾਈ 2011 ਵਿੱਚ ਕਾਊਂਟੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਸਸੇਕਸ ਉੱਤੇ ਵਾਰਵਿਕਸ਼ਾਇਰ ਦੀ ਜਿੱਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ 200ਵੀਂ ਪਹਿਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਵਿਕਟ ਲਈ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/counties/warwickshire/9546424.stm|title=Woakes happy with his 200th wicket|date=23 July 2011|access-date=25 July 2011|publisher=BBC Sport}}</ref> 2017 [[ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ]] ਦੀ ਨਿਲਾਮੀ ਵਿੱਚ, ਵੋਕਸ ਨੂੰ [[ਕੋਲਕਾਤਾ ਨਾਇਟ ਰਾਈਡਰਜ਼|ਕੋਲਕਾਤਾ ਨਾਈਟ ਰਾਈਡਰਜ਼]] ਨੇ ਖਰੀਦਿਆ, 13 ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ 17 ਵਿਕਟਾਂ ਲੈਣ ਲਈ, 3/6 ਦੇ ਸਰਬੋਤਮ ਅੰਕਡ਼ਿਆਂ ਨਾਲ।<ref>{{Cite web |date=20 February 2017 |title=List of players sold and unsold at IPL auction 2017 |url=https://www.espncricinfo.com/story/list-of-players-sold-and-unsold-at-ipl-auction-2017-1083407 |access-date=5 April 2021 |website=ESPNcricinfo |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=IPLT20.com – Indian Premier League Official Website- Chris Woakes |url=https://www.iplt20.com/teams/delhi-capitals/squad/967/chris-woakes |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930093813/https://www.iplt20.com/teams/delhi-capitals/squad/967/chris-woakes |archive-date=30 September 2021 |access-date=5 April 2021 |website=www.iplt20.com |language=en}}</ref> 2018 ਦੀ ਆਈਪੀਐਲ ਨਿਲਾਮੀ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੈਂਗਲੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਖਰੀਦਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪੰਜ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ 2018 ਆਈਪੀਐਲ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਵਿਕਟਾਂ ਲਈਆਂ ਸਨ।<ref>{{Cite web |title=IPL Auction 2018– Chris Woakes. Cricbuzz.com |url=https://m.cricbuzz.com/cricket-series/ipl-2018/auction/players/6670 |access-date=5 April 2021 |website=Cricbuzz |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=List of sold and unsold players |url=https://www.espncricinfo.com/story/ipl-2018-player-auction-list-of-sold-and-unsold-players-1134446 |access-date=5 April 2021 |website=ESPNcricinfo |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=IPLT20.com – Indian Premier League Official Website |url=https://www.iplt20.com/teams/delhi-capitals/squad/967/chris-woakes |access-date=5 April 2021 |website=www.iplt20.com |language=en}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ 2019 ਦੀ ਆਈ. ਪੀ. ਐੱਲ. ਨਿਲਾਮੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਰ. ਸੀ. ਬੀ. ਦੁਆਰਾ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਵੇਚੇ ਗਏ ਸਨ।<ref>{{Cite web |date=15 November 2018 |title=IPL 2019: McCullum, Woakes & Sarfaraz among 10 players released by RCB |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/ipl-2019-mccullum-woakes-sarfaraz-among-10-players-released-by-rcb/story-uZUzsJW2wKS6X9NCVUHY7M.html |access-date=5 April 2021 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=IPL 2019 auction: The list of sold and unsold players |url=https://www.espncricinfo.com/story/ipl-2019-auction-the-list-of-sold-and-unsold-players-1166896 |access-date=5 April 2021 |website=ESPNcricinfo |language=en}}</ref> 2020 ਦੀ ਆਈ. ਪੀ. ਐੱਲ. ਨਿਲਾਮੀ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ 2020 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਦਿੱਲੀ ਕੈਪੀਟਲਜ਼]] ਦੁਆਰਾ ਖਰੀਦਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=20 December 2019 |title=IPL auction analysis: Do the eight teams have their best XIs in place? |url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/28338426/ipl-auction-analysis-do-eight-teams-their-best-xis-place? |access-date=20 December 2019 |website=ESPNcricinfo}}</ref> ਕ੍ਰਿਸ ਵੋਕਸ ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਟੈਸਟ ਸੀਜ਼ਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਰੋਤਾਜ਼ਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਆਈਪੀਐਲ 2020 ਤੋਂ ਨਾਮ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=6 March 2020 |title=Chris Woakes pulls out of IPL 2020 to start fresh for England Test summer |url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/delhi-capitals-chris-woakes-pulls-out-of-ipl-2020-england-test-season-1653228-2020-03-06 |access-date=27 August 2021 |website=India Today |language=en}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ 2021 ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=2021-01-20 |title=Delhi Capitals reveal list of retained players ahead of IPL 2021 Auction |url=https://www.delhicapitals.in/news/delhi-capitals-reveal-list-of-retained-players-ahead-of-ipl-2021-auction |access-date=2024-06-01 |website=www.delhicapitals.in |language=en}}</ref> ਵੋਕਸ ਨੇ ਆਈਪੀਐਲ 2021 ਦੇ ਮੈਚ 2 ਵਿੱਚ ਸੀਐਸਕੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਦਿੱਲੀ ਕੈਪੀਟਲਜ਼ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=15 April 2021 |title=Chris Woakes on joining Delhi Capitals camp: There is a good family sort of vibe going on |url=https://www.indiatoday.in/sports/ipl-2021/story/chris-woakes-delhi-capitals-family-sort-of-vibe-going-on-dc-vs-rr-1791242-2021-04-15 |access-date=27 August 2021 |website=India Today |language=en}}</ref> ਅਪ੍ਰੈਲ 2022 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਰਮਿੰਘਮ ਫੀਨਿਕਸ ਨੇ 2022 ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ ਦ ਹੰਡਰਡ ਲਈ ਖਰੀਦਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/60477088|title=The Hundred 2022: latest squads as Draft picks revealed|work=BBC Sport|access-date=5 April 2022}}</ref> == ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੈਰੀਅਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Chris_Woakes_Joel_Wilson.jpg|left|thumb|ਹੈਡਿੰਗਲੇ ਵਿਖੇ ਤੀਜੇ ਐਸ਼ੇਜ਼ ਟੈਸਟ ਦੌਰਾਨ ਵੋਕਸ।]] ਵੋਕਸ ਨੇ 12 ਜਨਵਰੀ 2011 ਨੂੰ ਐਡੀਲੇਡ ਵਿੱਚ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀ-20 ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸਨੇ 1/34 ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਲਏ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੇਤੂ ਦੌੜਾਂ ਬਣਾਈਆਂ।<ref>{{Cite web |title=Australia vs England Scorecard 2010/11. Cricket Scorecard |url=https://www.espncricinfo.com/series/england-tour-of-australia-2010-11-428730/australia-vs-england-1st-t20i-446960/full-scorecard |access-date=9 July 2023 |website=ESPNcricinfo |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Nerveless Woakes seals record win |url=https://www.espncricinfo.com/series/england-tour-of-australia-2010-11-428730/australia-vs-england-1st-t20i-446960/match-report |access-date=9 July 2023 |website=ESPNcricinfo |language=en}}</ref> ਉਹ ਦੌਰੇ ਦੇ ਪੂਰੇ ਇੱਕ ਰੋਜ਼ਾ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੂਜੇ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿੱਚ 6/45 ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਲਏ। ਵੋਕਸ ਨੇ 2012 ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਓਡੀਆਈ ਲੜੀ ਦੌਰਾਨ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 2013 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿਰੁੱਧ ਇਕ ਰੋਜ਼ਾ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।<ref>{{Cite web |title=Statsguru - ODIs - match by match list |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/player/247235.html?class=2;template=results;type=bowling;view=match |access-date=25 June 2024 |website=ESPNcricinfo}}</ref> ਵੋਕਸ ਨੇ 2013 ਦੀ ਐਸ਼ੇਜ਼ ਲੜੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਟੈਸਟ ਵਿੱਚ [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ]] ਵਿਰੁੱਧ ਟੈਸਟ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਪਹਿਲੀ ਪਾਰੀ ਵਿੱਚ 1/96 ਲੈ ਕੇ। ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿਰੁੱਧ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵੋਕਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿਰੁੱਖ ਤੀਜੇ ਟੈਸਟ ਵਿੱਚ 2014 ਦੀਆਂ ਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਟੈਸਟ ਖੇਡਿਆ। ਉਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਇੱਕ ਰੋਜ਼ਾ ਟੀਮ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਚਾਰ ਮੈਚ ਖੇਡੇ ਅਤੇ 2014 ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਨੇ ਜ਼ਖਮੀ ਸੀਨੀਅਰ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ਾਂ ਸਟੂਅਰਟ ਬ੍ਰਾਡ ਅਤੇ ਜੇਮਜ਼ ਐਂਡਰਸਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ, ਭਾਵ ਵੋਕਸ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਗੇਂਦ ਨਾਲ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Gardner |first=Alan |date=12 December 2014 |title=Woakes proving to be sound investment |url=https://www.espncricinfo.com/story/chris-woakes-proving-to-be-sound-investment-809805 |access-date=25 June 2024 |website=ESPNcricinfo}}</ref> ਉਸਨੇ ਲੜੀ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਮੈਚ ਵਿੱਚ 6/47 ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਲਏ, ਇੱਕ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਸਪੈਲ ਜਿਸ ਨੂੰ ਈਐਸਪੀਐਨਕ੍ਰਿਕਇਨਫੋ ਦੁਆਰਾ ਸਾਲ ਦੇ ਸਰਬੋਤਮ ਓਡੀਆਈ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=The all-pace all-stars |url=http://www.espncricinfo.com/awards2014/content/story/819265.html |access-date=5 May 2021 |website=ESPNcricinfo}}</ref> ਉਹ [[2015 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ]] ਲਈ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਟੀਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੱਟ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਫਾਈਨਲ ਮੈਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ [[ਲੌਰਡਸ|ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ]] ਸੀ। ਸੱਟ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵੋਕਸ ਨੇ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਰੋਜ਼ਾ ਲੜੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿਰੁੱਧ ਟੈਸਟ ਟੀਮ ਲਈ ਵਾਪਸੀ ਕੀਤੀ। 21 ਜੂਨ 2016 ਨੂੰ, ਉਸ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਵਿਰੁੱਧ ਪਹਿਲੇ ਇੱਕ ਰੋਜ਼ਾ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਨਾਬਾਦ 95 ਦੌੜਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਸਕੋਰ ਬਣਾਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਸਕੋਰ ਇੱਕ ਰੋਜ਼ਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅੱਠਵੇਂ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਘੱਟ ਦਾ ਸੰਯੁਕਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਸਕੋਰ ਹੈ, ਇੱਕ ਰਿਕਾਰਡ ਜੋ ਉਹ ਸਾਥੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਸੈਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="record">{{Cite web |title=Records tumble in dramatic tie |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/story/1028395.html |access-date=21 June 2016 |publisher=ESPNcricinfo}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਟੈਸਟ ਸੈਂਕੜਾ ਭਾਰਤ ਵਿਰੁੱਧ (ਅਗਸਤ 2018 ਵਿੱਚ ਲਾਰਡਜ਼ ਵਿਖੇ ਨਾਬਾਦ 137 ਦੌਡ਼ਾਂ) ਬਣਾਇਆ, ਉਹ ਮੈਦਾਨ ਜਿੱਥੇ ਦੋ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਰੁੱਧ 11/102 ਦੀ ਗੇਂਦ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਰਬੋਤਮ ਮੈਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਰਡਜ਼ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਆਨਰਜ਼ ਬੋਰਡਾਂ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਪ੍ਰਾ [[ਸੈਮ ਕਰਨ|ਸੈਮ ਕੁਰਾਨ]] ਵਾਲੇ ਸਿਰਫ ਦਸ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਦਸ ਵਿਕਟਾਂ ਲੈ ਕੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੰਜਵਾਂ ਖਿਡਾਰੀ ਬਣਿਆ।<ref>{{Cite web |title=Chris Woakes' Lord's Love |url=https://www.espncricinfo.com/story/chris-woakes-lord-s-love-1155046 |access-date=23 April 2021 |website=ESPNcricinfo |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=C.R. Woakes 137* v India. Lord's |url=https://www.lords.org/lords/our-history/honours-boards/c-r-woakes/137 |access-date=23 April 2021 |website=www.lords.org}}</ref> ਉਸਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਇੱਕ ਰੋਜ਼ਾ ਅਤੇ ਟੈਸਟ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 2019 ਵਿੱਚ 2019 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਲਈ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਟੀਮ ਵਿੱਚੋਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Jofra Archer misses World Cup cut but included to play Ireland, Pakistan |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/story/1181187.html |access-date=17 April 2019 |website=ESPNcricinfo}}</ref><ref>{{Cite web |title=England leave out Jofra Archer from World Cup squad |url=https://www.icc-cricket.com/news/1183273 |access-date=17 April 2019 |website=International Cricket Council}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਸੈਮੀਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਮੈਨ ਆਫ ਦਿ ਮੈਚ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿਰੁੱਧ ਇੰਗਲੈਂਡ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਤਿੰਨ ਵਿਕਟਾਂ ਲਈਆਂ ਸਨ, ਜੋ 1992 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਟੀਮ ਦਾ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸੀ। ਵੋਕਸ ਨੇ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਵਿਕਟਾਂ ਲਈਆਂ ਕਿਉਂਕਿ ਇੰਗਲੈਂਡ ਨੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਜਿੱਤਿਆ।<ref>{{Cite web |title=England vs New Zealand |url=https://www.espncricinfo.com/series/8039/scorecard/1144530/england-vs-new-zealand-final-icc-cricket-world-cup-2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711180023/https://www.espncricinfo.com/series/8039/scorecard/1144530/england-vs-new-zealand-final-icc-cricket-world-cup-2019 |archive-date=11 July 2019 |access-date=25 January 2020 |website=ESPNcricinfo}}</ref> 17 ਜੂਨ 2020 ਨੂੰ, ਵੋਕਸ ਨੂੰ ਵੈਸਟ ਇੰਡੀਜ਼ ਵਿਰੁੱਧ [[ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟ|ਟੈਸਟ]] ਲੜੀ ਲਈ ਬੰਦ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਿਖਲਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ 30 ਮੈਂਬਰੀ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲੜੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਟੈਸਟ ਮੈਚ ਲਈ ਇੰਗਲਡ ਦੀ 13 ਮੈਂਬਰੀ ਟੀਮ ਵਿੰਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=England announce 30-man training squad ahead of first West Indies Test |url=https://www.icc-cricket.com/news/1683417 |access-date=17 June 2020 |website=International Cricket Council}}</ref><ref>{{Cite web |title=Moeen Ali back in Test frame as England name 30-man training squad |url=https://www.espncricinfo.com/ci/content/story/1225177.html |access-date=17 June 2020 |website=ESPNcricinfo}}</ref><ref>{{Cite web |title=England name squad for first Test against West Indies |url=https://www.ecb.co.uk/england/men/news/1707837/england-name-squad-for-first-test-against-west-indies |access-date=4 July 2020 |website=England and Wales Cricket Board}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/53290755|title=England v West Indies: Dom Bess in squad, Jack Leach misses out|work=BBC Sport|access-date=4 July 2020}}</ref> ਦੂਜੇ ਟੈਸਟ ਵਿੱਚ, ਵੋਕਸ ਨੇ ਟੈਸਟ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ 100ਵੀਂ ਵਿਕਟ ਲਈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/av/cricket/53477989|title=Woakes traps Dowrich lbw for his 100th Test wicket|work=BBC Sport|access-date=20 July 2020}}</ref> ਕ੍ਰਿਸ ਵੋਕਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਵਿੱਚ 150 ਵਨ ਡੇ ਵਿਕਟਾਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੌਰੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਨ ਡੇ ਵਿੱਚ ਪਥੁਮ ਨਿਸੰਕਾ ਦੀ ਵਿਕਟ ਲਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=29 June 2021 |title=WATCH: Chris Woakes produces one of the best spells in ODI cricket, ends up with 4/18 against Sri Lanka |url=https://www.sportstiger.com/watch-chris-woakes-produces-one-of-the-best-spells-in-odi-cricket-ends-up-with-4-18-against-sri-lanka/ |access-date=29 June 2021 |website=SportsTiger}}</ref> ਸਤੰਬਰ 2021 ਵਿੱਚ, ਵੋਕਸ ਨੂੰ 2021 ਆਈਸੀਸੀ ਪੁਰਸ਼ ਟੀ-20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਲਈ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Tymal Mills makes England's T20 World Cup squad, no return for Ben Stokes |url=https://www.espncricinfo.com/story/t20-world-cup-2021-tymal-mills-makes-englands-t20-world-cup-squad-no-return-for-ben-stokes-1276997 |access-date=9 September 2021 |website=ESPNcricinfo}}</ref> ਸਤੰਬਰ 2022 ਵਿੱਚ, ਵੋਕਸ ਨੂੰ 2022 ਆਈਸੀਸੀ ਪੁਰਸ਼ ਟੀ-20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਲਈ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵੋਕਸ ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਲਈ ਹਰ ਮੈਚ ਖੇਡਿਆ ਜਿਸ ਨੇ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਜਿੱਤਿਆ। ਵੋਕਸ 2019 ਦੇ ਇੱਕ ਰੋਜ਼ਾ ਅਤੇ 2022 ਦੇ ਟੀ-20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਜੇਤੂ ਟੀਮਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣ ਵਾਲੇ 6 ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। 2023 ਵਿੱਚ, ਵੋਕਸ ਨੂੰ ਹੈਡਿੰਗਲੇ ਵਿਖੇ ਤੀਜੇ ਟੈਸਟ ਲਈ 2023 ਐਸ਼ੇਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਹਰੇਕ ਪਾਰੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਿਕਟਾਂ ਲਈਆਂ ਸਨ।<ref>{{Cite web |date=8 July 2023 |title=Woakes' guile and guts ignite England to seize their moment |url=https://www.espncricinfo.com/story/2023-men-s-ashes-chris-woakes-guile-and-guts-ignite-england-to-seize-their-moment-1386489 |access-date=9 July 2023 |website=ESPNcricinfo}}</ref> ਦੂਜੀ ਪਾਰੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਾਬਾਦ 32 ਦੌਡ਼ਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਜੇਤੂ ਦੌਡ਼ਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਆਊਟ ਹੋਏ। ਹੈਰੀ ਬਰੂਕ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ 59 ਦੌਡ਼ਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਮੈਚ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=3rd Test 2023 Ashes |url=https://www.espncricinfo.com/series/the-ashes-2023-1336037/england-vs-australia-3rd-test-1336045/full-scorecard |access-date=10 July 2023 |publisher=ESPNcricinfo}}</ref> ਸੀਰੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ, ਮੁੱਖ ਪਡ਼ਾਵਾਂ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਕਟਾਂ ਲੈਣ ਅਤੇ 6 ਪਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ 19 ਵਿਕਟਾਂ ਲੈਣ ਲਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ "ਸੀਰੀਜ਼ ਦਾ ਖਿਡਾਰੀ" ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2023/jul/31/chris-woakes-transforms-englands-ashes-series-with-some-classic-wizball|title=Chris Woakes transforms England's Ashes series with some classic Wizball|last=Ronay|first=Barney|date=31 July 2023|work=The Guardian|access-date=31 July 2023|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> ਜੁਲਾਈ ੨੦੨੫ ਵਿਚ ਐਂਡਰਸਨ ਤੇਂਦੁਲਕਰ ਟ੍ਰਾਫ਼ੀ 5 ਮੈਚਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਲਈ ਵੋਕਸ ਨੂੰ ਟੀਮ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਖਰੀ ਟੈਸਟ ਮੈਚ ਵਿਚ ਵੋਕਸ ਸੱਟ ਲੱਗਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ੀ ਕਰਨ ਲਈ ਆਇਆ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕੋਈ ਵੀ ਗੇਂਦ ਨਹੀਂ ਖੇਡ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਆਖਰੀ ਟੈਸਟ ਮੈਚ 6 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਹਾਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੜੀ 2-2 ਨਾਲ ਬਰਾਬਰ ਰਹੀ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Cricinfo|id=247235}} * ਵਾਰਵਿਕਸ਼ਾਇਰ ਕਾਊਂਟੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕਲੱਬ ਵਿੱਚ [https://edgbaston.com/team/chris-woakes/ ਕ੍ਰਿਸ ਵੋਕਸ]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Navboxes}}{{Compton–Miller Medal winners}}{{PCA Player of the Year}}{{Warwickshire County Cricket Club squad}}{{Welsh Fire squad}}{{DEFAULTSORT:Woakes, Chris}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1989]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hAudio microformats]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] hcnvi1ocsovvwkqo6egv11iej0z3t0c 0 204286 842772 837495 2026-07-19T06:56:26Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 842772 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = ਕੈਮਿਸਟ ਵੇਅਰਹਾਊਸ ਗਰੁੱਪ | logo = | logo_size = 170px | image = Chemist Warehouse, Cannington South.jpg | image_caption = ਕੈਨਿੰਗਟਨ, ਪੱਛਮੀ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਕੈਮਿਸਟ ਵੇਅਰਹਾਊਸ ਸਟੋਰ | type = ਸਹਾਇਕ | traded_as = <!-- this is for stock market codes, not trading names --> | industry = ਪ੍ਰਚੂਨ | founded = {{Start date and age|2000|df=yes}} | founder = {{Unbulleted list|ਜੈਕ ਗੈਂਸ | ਮਾਰੀਓ ਵੇਰੋਚੀ}} | hq_location = ਪ੍ਰੈਸਟਨ, ਵਿਕਟੋਰੀਆ <br>ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ | num_locations = | area_served = [[ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ]], [[ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ]], [[ਆਇਰਲੈਂਡ]], [[ਚੀਨ]], [[ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ]] | key_people = | products = | brands = | num_employees = 20,000 | parent = | website = }} '''ਕੈਮਿਸਟ ਵੇਅਰਹਾਊਸ ਗਰੁੱਪ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Chemist Warehouse Group''') ਇੱਕ [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ|ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ]] ਕੰਪਨੀ ਹੈ ਜੋ ਸਥਾਨਕ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਚੂਨ ਕੈਮਿਸਟਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੰਪਨੀ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਚੂਨ ਵਿਕਰੇਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ 500 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਟੋਰ ਹਨ,<ref>{{Cite web |last=Rowley |first=David |date=2023-04-19 |title=Chemist Warehouse hits magic 500 |url=https://ajp.com.au/news/chemist-warehouse-hits-magic-500/ |url-access=registration |access-date=2023-10-12 |website=AJP |language=en-AU |archive-date=2023-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013044524/https://ajp.com.au/news/chemist-warehouse-hits-magic-500/ |url-status=dead }}</ref> ਅਤੇ 20,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਟਾਫ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Ladhams |first=Tim |date=2023-08-06 |title=Chemist Warehouse: a healthy dose of growth |url=https://franchiseexecutives.com.au/chemist-warehouse-a-healthy-dose-of-growth/ |access-date=2023-10-15 |website=Franchise Executives |language=en-US}}</ref> ਕੰਪਨੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਫਾਰਮਾਸਿਊਟੀਕਲ ਸਮਾਨ ਲਈ ਛੋਟ ਵਾਲੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਬ੍ਰਾਂਡ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name="INFO">{{Cite web |title=Australia's Cheapest Online Pharmacy |url=https://www.chemistwarehouse.com.au/AboutUs |website=www.chemistwarehouse.com.au}}</ref><ref>{{Cite web |title=The rise (and rise) of Chemist Warehouse |url=http://www.roymorgan.com/findings/rise-of-chemist-warehouse-201308212347 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170914131933/http://www.roymorgan.com/findings/rise-of-chemist-warehouse-201308212347 |archive-date=14 September 2017 |access-date=14 September 2017 |website=Roy Morgan}}</ref> ਕੰਪਨੀ ਇੱਕ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਅਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਲਈ 24 ਘੰਟੇ "ਕਲਿਕ ਐਂਡ ਕਲੈਕਟ" ਡਿਸਪੈਂਸ ਜਾਂ ਪਿਕ-ਅੱਪ ਅਤੇ ਡਿਲੀਵਰੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Interior_of_Chemist_Warehouse_at_Rocklea,_Queensland.jpg|thumb|ਕੈਮਿਸਟ ਵੇਅਰਹਾਊਸ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸਾ ਰੌਕਲੀਆ, ਕਵੀਂਸਲੈਂਡ]] == ਰੇਡੀਓ == ਕੰਪਨੀ ਕੋਲ ਕੈਮਿਸਟ ਵੇਅਰਹਾਊਸ ਰੀਮਿਕਸ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ ਜੋ ਸਟੋਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ DAB+ ਅਤੇ iHeartRadio ਐਪ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ARN ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=3 September 2018 |title=ARN launches new digital station Chemist Warehouse REMIX |url=https://radiotoday.com.au/arn-launches-new-digital-station-chemist-warehouse-remix/ |access-date=25 April 2023 |website=Radio Today}}</ref><ref>{{Cite web |date=July 2011 |title=Has Chemist Warehouse got the Mix right? |url=https://www.trulydeeply.com.au/2011/07/has-chemist-warehouse-got-the-mix-right/ |access-date=25 April 2023 |website=Truly Deeply }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਵਿਵਾਦ == ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਫਾਰਮੇਸੀ ਗਿਲਡ ਅਤੇ ਫਾਰਮਾਸਿਸਟ ਯੂਨੀਅਨ ਨੇ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਇਸਦਾ ਤਰੀਕਾ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਦੇ ਮਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref name="newscw">{{Cite web |title=It's the Bunnings of pharmacy: How Chemist Warehouse made a motza |url=http://www.news.com.au/finance/business/retail/chemist-warehouse-is-the-bunnings-of-pharmacy-turning-over-4-billion-a-year-for-its-secretive-owners/news-story/48bf856c67a954dbc36f4ee59132bc33 |website=www.news.com.au}}</ref> 2016 ਵਿੱਚ, ਫੇਅਰ ਵਰਕ ਓਮਬਡਸਮੈਨ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਆਡਿਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੈਮਿਸਟ ਵੇਅਰਹਾਊਸ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 6,000 ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁੱਲ $3.5 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":1">{{Cite web |last=Millar |first=Royce |last2=Schneiders |first2=Ben |date=2016-11-07 |title=Australia's cheapest chemist? Watchdog probes Chemist Warehouse pay |url=https://www.smh.com.au/national/australias-cheapest-chemist-watchdog-probes-chemist-warehouse-pay-20161107-gsjsgy.html |access-date=2018-12-04 |website=The Sydney Morning Herald}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016-11-30 |title=Chemist Warehouse's bumper back-pay to staff |url=https://insideretail.com.au/news/chemist-warehouses-bumper-back-pay-to-staff-201611 |access-date=2023-10-13 |website=Inside Retail Australia |language=en-US}}</ref> ਮਾਰਚ 2019 ਵਿੱਚ, ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵੰਡ ਕੇਂਦਰਾਂ 'ਤੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦੋ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਹੜਤਾਲ ਕਾਰਨ ਤਨਖਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕੰਪਨੀ ਦੁਆਰਾ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਭਾੜੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਆਇਆ।<ref>{{Cite web |last=Schneiders |first=Ben |date=2019-03-28 |title=Stunning win for Chemist Warehouse workers on both wages and labour hire |url=https://www.smh.com.au/business/workplace/stunning-win-for-chemist-warehouse-workers-on-both-wages-and-labour-hire-20190328-p518gc.html |access-date=2023-10-15 |website=The Sydney Morning Herald |language=en}}</ref> ਦਸੰਬਰ 2020 ਵਿੱਚ, ਕੈਮਿਸਟ ਵੇਅਰਹਾਊਸ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਨੇ ਫੈਟਬਲਾਸਟਰ ਕਲੀਨਿਕਲ ਕੈਪਸੂਲ ਦਾ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਰਜਿਸਟਰ ਆਫ਼ ਥੈਰੇਪਿਊਟਿਕ ਗੁੱਡਜ਼ ਤੋਂ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ $53,280 ਦਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=24 March 2021 |title=CW IP Pty Ltd fined $53,280 for alleged advertising breaches on the Chemist Warehouse and My Chemist websites |url=https://www.tga.gov.au/news/media-releases/cw-ip-pty-ltd-fined-53280-alleged-advertising-breaches-chemist-warehouse-and-my-chemist-websites |access-date=21 June 2025 |website=Therapeutic Goods Administration}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Official website}} * [https://www.chemistwarehouse.co.nz/ Official NZ website] a4gp2z7cyt5hycv2qhpe46t473bgia1 0 204793 842748 842493 2026-07-18T20:56:04Z Desi language publisher co 61078 /* */ 842748 wikitext text/x-wiki '''ਫੋਰਟ੍ਰੈਸ ਸਕੁਏਅਰ''' Fortress Square, [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਛਾਉਣੀ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਫੋਰਟ੍ਰੈਸ ਕ੍ਰਿਕਟ ਸਟੇਡੀਅਮ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੰਜ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਸ਼ਾਪਿੰਗ ਮਾਲ ਅਤੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਨਿਰਮਾਣ 2014 ਵਿੱਚ ਡੁਪਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਡਿਵੈਲਪਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਫੌਜ ਦੇ 114 ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਨੂੰ ਢਾਹੁਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="dawn">{{Cite web |last=Reporter |first=The Newspaper's Staff |date=May 16, 2014 |title=Construction of mall: Fortress, private firm warned of stay |url=https://www.dawn.com/news/1106699 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]}}</ref><ref name="ET-Feb2014">{{Cite web |last=Tanveer |first=Rana |date=February 26, 2014 |title=Fortress Stadium: Shopping centre lease agreement challenged |url=https://tribune.com.pk/story/676138/fortress-stadium-shopping-centre-lease-agreement-challenged |website=[[The Express Tribune]]}}</ref><ref name="ET-Apr2015">{{Cite web |last=Haq |first=Shahram |date=April 15, 2015 |title=Building a Fortress: Lahore delves into the mega-mall culture |url=https://tribune.com.pk/story/870552/building-a-fortress-lahore-delves-into-the-mega-mall-culture |website=[[The Express Tribune]]}}</ref> ਫੋਰਟ੍ਰੈਸ ਸਕੁਏਅਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁੱਲ 60,942 ਵਰਗ ਫੁੱਟ ਖੇਤਰਫਲ ਪੰਜ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਥਾਨਕ ਅਤੇ ਦੁਖਾਨ ਘਰ ਹਨ ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਤੋਂ ਆਏ ਹਨ।{{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ]] 3qaqff3a5pwa1vs1n3cm6frcogx8s2w 0 204816 842764 842745 2026-07-19T01:01:34Z Harchand Bhinder 3793 842764 wikitext text/x-wiki ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਰੇਲ ਨੂੰ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਵੱਲੋਂ 17 ਜੁਲਾਈ 2026 ਨੂੰ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਜੀਂਦ ਤੋ ਸੋਨੀਪਤ ਤੱਕ ਚਲਾਈ ਗਈ।<ref>{{Cite web |date=2026-07-15 |title=ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਟ੍ਰੇਨ ਨੂੰ ਪੀਐੱਮ ਮੋਦੀ ਨੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਜੀਂਦ ਤੋਂ ਹਰੀ ਝੰਡੀ ਦਿੱਤੀ, ਇਹ ਬਿਜਲੀ ਤੇ ਡੀਜ਼ਲ ਟ੍ਰੇਨ ਨਾਲੋਂ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖ ਹੈ |url=https://www.bbc.com/punjabi/articles/c20y0937p79o |access-date=2026-07-18 |website=BBC News ਪੰਜਾਬੀ |language=pa}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:India's_First_Hydrogen_Train_at_Jind_Junction.jpg|thumb|[[ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ]] ਦੀ ਫਿਊਲ ਸੈੱਲ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਕਸਤ '''ਨਮੋ ਗ੍ਰੀਨ ਰੇਲ''' ਰੇਲਗੱਡੀ]] ਆਵਾਜਾਈ ਵਿੱਚ ਆਮ ਸ਼ਬਦ "ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ" (2003) , [[ਹਾਈਡਰੋਜਨ|ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ]] ਟ੍ਰੇਨਾਂ, '''ਜ਼ੀਰੋ-ਐਮੀਸ਼ਨ ਮਲਟੀਪਲ ਯੂਨਿਟ''', ਜਾਂ '''ZEMUs''' ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ-ਆਮ ਸ਼ਬਦ ਜੋ ਰੇਲ [[ਸਵਾਰੀ|ਵਾਹਨ]], ਵੱਡੇ ਜਾਂ ਛੋਟੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ [[ਟ੍ਰਕਸ਼ਨ ਮੋਟਰਾਂ]], ਜਾਂ ਸਹਾਇਕ ਮੋਟਰਾਂ, ਜਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇਣ ਲਈ [[ਊਰਜਾ]] ਦੇ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ [[Hydrogen fuel|ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਬਾਲਣ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਵਾਹਨ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਦੀ ਰਸਾਇਣਕ ਊਰਜਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਹਾਈਡਰੋਜ਼ਨ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਾਲਨ ਇੰਜਣ ਵਿੱਚ ਹਾਈਡਰੋਗਨ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ, ਜਾਂ ਬਿਜਲੀ ਮੋਟਰਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ [[Fuel cell|ਬਾਲਣ ਸੈੱਲ]] ਵਿੱਚ ਆਕਸੀਜਨ ਨਾਲ ਹਾਈਡਰੋੋਜਨ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਬਾਲਣ ਸੈਲ ਟ੍ਰੇਨ। [[ਰੇਲ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ|ਰੇਲ ਆਵਾਜਾਈ]] ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਵਰਤੋਂ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ [[Hydrogen economy|ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੱਤ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਖੋਜ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਟੈਕਨੀਸ਼ੀਅਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Graham-Rowe|first=D.|year=2008|title=Do the locomotion|journal=Nature|volume=454|issue=7208|pages=1036–7|doi=10.1038/4541036a|pmid=18756218|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Minkel|first=J. R.|year=2006|title=A Smashing Bad Time for the United States|journal=IEEE Spectrum|volume=43|issue=8|pages=12–13|bibcode=2006IEEES..43h..12M|doi=10.1109/MSPEC.2006.1665046}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Jones|first=W. D.|year=2009|title=Fuel cells could power a streetcar revival|journal=IEEE Spectrum|volume=46|issue=9|pages=15–16|doi=10.1109/MSPEC.2009.5210050}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Jones|first=W. D.|year=2006|title=Hydrogen on Track|journal=IEEE Spectrum|volume=43|issue=8|pages=10–13|doi=10.1109/MSPEC.2006.1665045}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Delucchi|first=M. A.|last2=Jacobson|first2=M. Z.|year=2010|title=Providing all global energy with wind, water, and solar power, Part II: Reliability, system and transmission costs, and policies|journal=Energy Policy|volume=39|issue=3|pages=1170–1190|doi=10.1016/j.enpol.2010.11.045}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Marin|first=G. D.|last2=Naterer|first2=G. F.|last3=Gabriel|first3=K.|year=2010|title=Rail transportation by hydrogen vs. Electrification – Case study for Ontario, Canada, II: Energy supply and distribution|journal=International Journal of Hydrogen Energy|volume=35|issue=12|pages=6097–6107|bibcode=2010IJHE...35.6097M|doi=10.1016/j.ijhydene.2010.03.095}}</ref> ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਵਾਹਨ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਊਰਜਾ ਭੰਡਾਰਨ ਵਾਲੇ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਵਾਹਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਬੈਟਰੀ|ਬੈਟਰੀਆਂ]] ਜਾਂ ਸੁਪਰ ਕੈਪਸਟਰ, ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਭੰਡਾਰ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ। ਸੰਭਾਵੀ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ [[ਰੇਲ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ|ਰੇਲ ਆਵਾਜਾਈ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹੈਃ ਯਾਤਰੀ ਰੇਲ, ਮਾਲ ਰੇਲ, ਲਾਈਟ ਰੇਲ, ਰੇਲ ਰੈਪਿਡ ਟ੍ਰਾਂਜ਼ਿਟ, ਮਾਈਨ ਰੇਲਵੇ, ਉਦਯੋਗਿਕ ਰੇਲਵੇ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਪਾਰਕਾਂ ਅਤੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੇਲ ਸਵਾਰੀਆ ਆਦਿ ਹਨ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਸ਼ਬਦ 22 ਅਗਸਤ 2003 ਨੂੰ ਕੈਂਬਰਿਜ, ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਵਿੱਚ ਯੂਐਸ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਆਫ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਵੋਲਪੇ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਸਿਸਟਮ ਸੈਂਟਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੋਜ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web |last=Shah |first=Narendra |date=29 March 2022 |title=Hydrogen-Powered Trains |url=https://www.metrorailnews.in/hydrogen-powered-trains/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401045417/https://www.metrorailnews.in/hydrogen-powered-trains/ |archive-date=1 April 2022 |access-date=25 August 2022 |website=Metro Rail News |language=en-US}}</ref> ਉੱਥੇ, ਯੂਐਸ ਟੈਲੀਕਾਮ ਕੰਪਨੀ [[AT&T|ਏਟੀਐਂਡਟੀ]] ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਭਵਿੱਖਵਾਦੀ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਕ ਯੋਜਨਾਕਾਰ ਸਟੈਨ ਥੌਮਸਨ ਨੇ ਮੂਰਸਵਿਲ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਇਨੀਸ਼ੀਏਟਿਵ ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। <ref name="rai tech 16">Grey, Eva. [https://www.railway-technology.com/features/featuregerman-state-thrusts-hydrogen-powered-hydrail-into-the-spotlight-4928956/ "German state thrusts hydrogen-powered hydrail into the spotlight."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210207212737/https://www.railway-technology.com/features/featuregerman-state-thrusts-hydrogen-powered-hydrail-into-the-spotlight-4928956/|date=7 February 2021}} ''railway-technology.com'', 21 June 2016.</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਲੇਖਕ ਸਟੈਨ ਥੌਮਸਨ ਅਤੇ ਜਿਮ ਬੋਮੈਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 17 ਫਰਵਰੀ 2004 ਨੂੰ [[International Journal of Hydrogen Energy|ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਐਨਰਜੀ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੋਜ ਇੰਜਣ ਟਾਰਗੇਟ ਸ਼ਬਦ ਵਜੋਂ ਛਪਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਰੇਲ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਟੈਕਨੀਸ਼ੀਅਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਮਝਣ, ਕੰਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਲੱਭਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। <ref>Stan Thompson and Jim Bowman (2004) "The Mooresville Hydrail Initiative", ''[[International Journal of Hydrogen Energy]]'' '''29'''(4): 438, in "News and Views" (a non-peer-reviewed section)</ref> === ਤਕਨਾਲੋਜੀ === [[ਤਸਵੀਰ:India’s_first_hydrogen-powered_train.webm|thumb|ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਟ੍ਰੇਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਸਟੋਰੇਜ ਮੋਡੀਊਲ, ਬੈਟਰੀ ਸਟੈਕ ਅਤੇ ਫਿਊਲ ਸੈੱਲ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।]] ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਇੱਕ ਆਮ ਅਤੇ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਅਸਾਨ [[ਰਸਾਇਣਕ ਤੱਤ|ਤੱਤ]] ਹੈ, ਇਹ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਕਿ [[ਪਾਣੀ]] ਦੇ ਹਰੇਕ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ [[ਆਕਸੀਜਨ]] [[ਪਰਮਾਣੂ]] ਲਈ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਦੋ ਪਰਮਾਣੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="rai eng 18">[https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/ "Hydrail comes of age."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180110174254/https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/|date=10 January 2018}} ''railengineer.uk'', 5 January 2018.</ref> ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, (ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਪਥਰਾਟੀ ਬਾਲਣ|ਜੈਵਿਕ ਬਾਲਣ]] ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਲਾਈਸਿਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ) ਜਿਸ ਲਈ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ [[ਬਿਜਲੀ]] ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਉਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਅਲੱਗ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਬਾਲਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="rai eng 18" /> ਇਹ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਵਾਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਲਣ ਦੇਣ ਲਈ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਡਿਪੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਸਿਰਫ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਸਪਲਾਈ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ-ਇਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਵਾਹਨ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਵਾਲੇ ਟੈਂਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਪ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="rai eng 18" /> ਹਲਕੇ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸਮਰੱਥ ਬਾਲਣ ਸੈੱਲਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਵਾਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਵਹਾਰਕ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਕੰਪਨੀ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨਿਕਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 2001 ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ {{Cvt|25|kW|hp}} ਫਿਊਲ ਸੈੱਲ ਦਾ ਭਾਰ {{Cvt|290|kg|lbs}} ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਸੀਮਾ 38 ਅਤੇ 45 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੀ; ਹਾਲਾਂਕਿ, 2017 ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਾਲਣ ਸੈੱਲਾਂ ਦਾ ਭਾਰ {{Cvt|72|kg|lbs}} ਸੀ 48 ਤੋਂ 55 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਾਵਰ ਘਣਤਾ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਗੁਣਾ ਵਾਧਾ। <ref name="rai eng 182">[https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/ "Hydrail comes of age."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180110174254/https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/|date=10 January 2018}} ''railengineer.uk'', 5 January 2018.</ref> ਰੇਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੁਝ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਾਲ ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ ਜਾਂ ਹਾਈ-ਸਪੀਡ ਟ੍ਰੇਨਾਂ) 'ਤੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਪ੍ਰੋਪਲਸ਼ਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘੱਟ-ਪਾਵਰ ਵਾਲੇ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ੰਟਿੰਗ ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ ਅਤੇ ਮਲਟੀਪਲ ਯੂਨਿਟਾਂ) ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਆਕਰਸ਼ਕ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਹੈ। <ref name="rai eng 182" /> ਇਹ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾਹੈ ਕਿ ਰੇਲਵੇ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦਾ ਦਬਾਅ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਮੰਗ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। <ref name="rai eng 182" /> [[ਤਸਵੀਰ:Daejeon-metro-tram-train--built-by-hyundai-rotem--on-innotrans-fair--2024-09-24--picture-by-georgr--cc-by-sa.jpg|thumb|[[Hyundai Rotem Hydrogen Fuel cell Tram|ਹੁੰਡਈ ਰੋਟੇਮ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਫਿਊਲ ਸੈੱਲ ਟ੍ਰਾਮ]], 2024 ਵਿੱਚ ਤਸਵੀਰ]] ਇੱਕ ਆਮ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਪ੍ਰੋਪਲਸ਼ਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤਕਨਾਲੋਜੀ [[Fuel cell|ਬਾਲਣ ਸੈੱਲ]] ਹੈ। ਇਹ ਯੰਤਰ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ [[Chemical energy|ਰਸਾਇਣਕ ਊਰਜਾ]] ਨੂੰ ਬਿਜਲੀ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਦਲਦਾ ਹੈ।<ref name="rai eng 183">[https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/ "Hydrail comes of age."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180110174254/https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/|date=10 January 2018}} ''railengineer.uk'', 5 January 2018.</ref> ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਬਾਲਣ ਸੈੱਲ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰੇਗਾ ਜੋ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੀ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਖਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਐਕਸਚੇਂਜ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪੱਧਰ ਦੇ ਊਰਜਾ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="rai eng 183" /> ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਿਜਲੀ ਨੂੰ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਸਿਰਫ 30 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ, ਜੋ ਲਗਭਗ ਸਮਕਾਲੀ ਡੀਜ਼ਲ ਇੰਜਣਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ ਪਰ [[Overhead line|ਓਵਰਹੈੱਡ ਤਾਰਾਂ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਰਵਾਇਤੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ। ਬਾਲਣ ਸੈੱਲ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਬਿਜਲੀ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਚਲਾਉਂਣ ਲਈ [[ਇੰਜਣ|ਮੋਟਰਾਂ]] ਨੂੰ ਚਲਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ।<ref name="rai eng 183" /> ਰੇਲਵੇ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਰੇਲ ਉਦਯੋਗ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਵੀਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸਫਲ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ' ਤੇ ਤਾਇਨਾਤੀ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਦ ਦੇ ਰਵੱਈਏ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਰਣਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="rai tech 162">Grey, Eva. [https://www.railway-technology.com/features/featuregerman-state-thrusts-hydrogen-powered-hydrail-into-the-spotlight-4928956/ "German state thrusts hydrogen-powered hydrail into the spotlight."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210207212737/https://www.railway-technology.com/features/featuregerman-state-thrusts-hydrogen-powered-hydrail-into-the-spotlight-4928956/|date=7 February 2021}} ''railway-technology.com'', 21 June 2016.</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਡੀਜ਼ਲ ਤੋਂ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਪ੍ਰੋਪਲਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲਾਭ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਹਿਟਾਚੀ ਰੇਲ ਯੂਰਪ, [[University of Birmingham|ਬਰਮਿੰਘਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਅਤੇ ਫਿਊਲ ਸੈੱਲ ਸਿਸਟਮਜ਼ ਲਿਮਟਿਡ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਘ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੁੜ-ਸੰਚਾਲਿਤ ਡੀਜ਼ਲ ਮਲਟੀਪਲ ਯੂਨਿਟਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਵਾਹਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਊਰਜਾ ਦੀ ਖਪਤ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਡਲ ਨੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਰਵਾਇਤੀ ਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਉੱਤੇ [[ਨੌਰਿਜ|ਨੌਰਵਿਚ]] ਤੋਂ [[Sheringham|ਸ਼ੇਰਿੰਘਮ]] ਲਾਈਨ ਤੇ 52 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੱਕ ਦੀ ਬਚਤ.<ref name="rai eng 184">[https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/ "Hydrail comes of age."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180110174254/https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/|date=10 January 2018}} ''railengineer.uk'', 5 January 2018.</ref> ਮੌਜੂਦਾ ਰੇਲਮਾਰਗ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਕਦਮ ਰਵਾਇਤੀ ਇੰਜਣਾਂ ਵਿੱਚ ਡੀਜ਼ਲ ਅਤੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨੂੰ ਸਾੜ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{Cite magazine|last=Stephens|first=Bill|title=Wabtec sees hydrogen as fuel of the future|url=https://www.trains.com/trn/magazine/archive-access/trains-february-2024/|magazine=[[Trains (magazine)|Trains]]|publisher=[[Kalmbach Media]]|volume=84|issue=February 2024|pages=8–11}}</ref> === ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੀ === ''ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੀ'' ਇੱਕ [[Streetcar|ਸਟ੍ਰੀਟਕਾਰ]] ਜਾਂ ਟਰਾਮ (ਟਰਾਲੀ) ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜੋ ਹਾਈਡ੍ਰੋਲ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਚਾਲਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ( ''ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੀ'' ''ਟ੍ਰੋਲੀ'' ਲਈ) 2008 ਵਿੱਚ ਸਪੇਨ ਦੇ ਵੈਲੇਂਸੀਆ ਵਿੱਚ ਚੌਥੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਾਈਡ੍ਰੋਲ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੋਜ-ਸਰਲ ਖੋਜ ਇੰਜਣ ਟਾਰਗੇਟ ਸ਼ਬਦ ਵਜੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਨਬੋਰਡ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ-ਪ੍ਰਾਪਤ ਸ਼ਕਤੀ ਓਵਰਹੈੱਡ ਟਰਾਲੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਟਰੈਕ ਬਿਜਲੀਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਲਾਗਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ, [[Visual pollution|ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗਤ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ]] ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਟਰੈਕ ਬਿਜਲੀਕਰਨ ਦੇ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਦੇ ਖਰਚੇ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। 'ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੀ' ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ 'ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੀ ਲਾਈਟ ਰੇਲ' ਜਾਂ ਹੋਰ ਸੰਜੋਗਾਂ ਨਾਲੋਂ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਬਾਹਰੀ ਬਿਜਲੀਕਰਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। === ਸੁਰੱਖਿਆ === [[ਹਾਈਡਰੋਜਨ|ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ]] ਹਵਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਸ਼ਰਣਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਜਲਣਸ਼ੀਲ ਹੈ, ਅਤੇ 18-59% ਵਿੱਚ ਵਿਸਫੋਟਕ ਹੈ।<ref>{{Cite book|location=New York}}</ref> 11da19pcjrnvmjolg2hif6pig2tss3o 842765 842764 2026-07-19T01:08:52Z Harchand Bhinder 3793 842765 wikitext text/x-wiki ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਰੇਲ ਨੂੰ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਵੱਲੋਂ 17 ਜੁਲਾਈ 2026 ਨੂੰ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਜੀਂਦ ਤੋ ਸੋਨੀਪਤ ਤੱਕ ਚਲਾਈ ਗਈ।<ref>{{Cite web |date=2026-07-15 |title=ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਟ੍ਰੇਨ ਨੂੰ ਪੀਐੱਮ ਮੋਦੀ ਨੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਜੀਂਦ ਤੋਂ ਹਰੀ ਝੰਡੀ ਦਿੱਤੀ, ਇਹ ਬਿਜਲੀ ਤੇ ਡੀਜ਼ਲ ਟ੍ਰੇਨ ਨਾਲੋਂ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖ ਹੈ |url=https://www.bbc.com/punjabi/articles/c20y0937p79o |access-date=2026-07-18 |website=BBC News ਪੰਜਾਬੀ |language=pa}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:India's_First_Hydrogen_Train_at_Jind_Junction.jpg|thumb|[[ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ]] ਦੀ ਫਿਊਲ ਸੈੱਲ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਕਸਤ '''ਨਮੋ ਗ੍ਰੀਨ ਰੇਲ''' ਰੇਲਗੱਡੀ]] ਆਵਾਜਾਈ ਵਿੱਚ ਆਮ ਸ਼ਬਦ "ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ" (2003) , [[ਹਾਈਡਰੋਜਨ|ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ]] ਟ੍ਰੇਨਾਂ, '''ਜ਼ੀਰੋ-ਐਮੀਸ਼ਨ ਮਲਟੀਪਲ ਯੂਨਿਟ''', ਜਾਂ '''ZEMUs''' ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ-ਆਮ ਸ਼ਬਦ ਜੋ ਰੇਲ [[ਸਵਾਰੀ|ਵਾਹਨ]], ਵੱਡੇ ਜਾਂ ਛੋਟੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ [[ਟ੍ਰਕਸ਼ਨ ਮੋਟਰਾਂ]], ਜਾਂ ਸਹਾਇਕ ਮੋਟਰਾਂ, ਜਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇਣ ਲਈ [[ਊਰਜਾ]] ਦੇ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ [[Hydrogen fuel|ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਬਾਲਣ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਵਾਹਨ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਦੀ ਰਸਾਇਣਕ ਊਰਜਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਹਾਈਡਰੋਜ਼ਨ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਾਲਨ ਇੰਜਣ ਵਿੱਚ ਹਾਈਡਰੋਗਨ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ, ਜਾਂ ਬਿਜਲੀ ਮੋਟਰਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ [[Fuel cell|ਬਾਲਣ ਸੈੱਲ]] ਵਿੱਚ ਆਕਸੀਜਨ ਨਾਲ ਹਾਈਡਰੋੋਜਨ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਬਾਲਣ ਸੈਲ ਟ੍ਰੇਨ। [[ਰੇਲ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ|ਰੇਲ ਆਵਾਜਾਈ]] ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਵਰਤੋਂ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ [[Hydrogen economy|ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੱਤ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਖੋਜ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਟੈਕਨੀਸ਼ੀਅਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Graham-Rowe|first=D.|year=2008|title=Do the locomotion|journal=Nature|volume=454|issue=7208|pages=1036–7|doi=10.1038/4541036a|pmid=18756218|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Minkel|first=J. R.|year=2006|title=A Smashing Bad Time for the United States|journal=IEEE Spectrum|volume=43|issue=8|pages=12–13|bibcode=2006IEEES..43h..12M|doi=10.1109/MSPEC.2006.1665046}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Jones|first=W. D.|year=2009|title=Fuel cells could power a streetcar revival|journal=IEEE Spectrum|volume=46|issue=9|pages=15–16|doi=10.1109/MSPEC.2009.5210050}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Jones|first=W. D.|year=2006|title=Hydrogen on Track|journal=IEEE Spectrum|volume=43|issue=8|pages=10–13|doi=10.1109/MSPEC.2006.1665045}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Delucchi|first=M. A.|last2=Jacobson|first2=M. Z.|year=2010|title=Providing all global energy with wind, water, and solar power, Part II: Reliability, system and transmission costs, and policies|journal=Energy Policy|volume=39|issue=3|pages=1170–1190|doi=10.1016/j.enpol.2010.11.045}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Marin|first=G. D.|last2=Naterer|first2=G. F.|last3=Gabriel|first3=K.|year=2010|title=Rail transportation by hydrogen vs. Electrification – Case study for Ontario, Canada, II: Energy supply and distribution|journal=International Journal of Hydrogen Energy|volume=35|issue=12|pages=6097–6107|bibcode=2010IJHE...35.6097M|doi=10.1016/j.ijhydene.2010.03.095}}</ref> ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਵਾਹਨ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਊਰਜਾ ਭੰਡਾਰਨ ਵਾਲੇ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਵਾਹਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਬੈਟਰੀ|ਬੈਟਰੀਆਂ]] ਜਾਂ ਸੁਪਰ ਕੈਪਸਟਰ, ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਭੰਡਾਰ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ। ਸੰਭਾਵੀ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ [[ਰੇਲ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ|ਰੇਲ ਆਵਾਜਾਈ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹੈਃ ਯਾਤਰੀ ਰੇਲ, ਮਾਲ ਰੇਲ, ਲਾਈਟ ਰੇਲ, ਰੇਲ ਰੈਪਿਡ ਟ੍ਰਾਂਜ਼ਿਟ, ਮਾਈਨ ਰੇਲਵੇ, ਉਦਯੋਗਿਕ ਰੇਲਵੇ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਪਾਰਕਾਂ ਅਤੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੇਲ ਸਵਾਰੀਆ ਆਦਿ ਹਨ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਸ਼ਬਦ 22 ਅਗਸਤ 2003 ਨੂੰ ਕੈਂਬਰਿਜ, ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਵਿੱਚ ਯੂਐਸ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਆਫ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਵੋਲਪੇ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਸਿਸਟਮ ਸੈਂਟਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੋਜ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web |last=Shah |first=Narendra |date=29 March 2022 |title=Hydrogen-Powered Trains |url=https://www.metrorailnews.in/hydrogen-powered-trains/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401045417/https://www.metrorailnews.in/hydrogen-powered-trains/ |archive-date=1 April 2022 |access-date=25 August 2022 |website=Metro Rail News |language=en-US}}</ref> ਉੱਥੇ, ਯੂਐਸ ਟੈਲੀਕਾਮ ਕੰਪਨੀ [[AT&T|ਏਟੀਐਂਡਟੀ]] ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਭਵਿੱਖਵਾਦੀ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਕ ਯੋਜਨਾਕਾਰ ਸਟੈਨ ਥੌਮਸਨ ਨੇ ਮੂਰਸਵਿਲ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਇਨੀਸ਼ੀਏਟਿਵ ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। <ref name="rai tech 16">Grey, Eva. [https://www.railway-technology.com/features/featuregerman-state-thrusts-hydrogen-powered-hydrail-into-the-spotlight-4928956/ "German state thrusts hydrogen-powered hydrail into the spotlight."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210207212737/https://www.railway-technology.com/features/featuregerman-state-thrusts-hydrogen-powered-hydrail-into-the-spotlight-4928956/|date=7 February 2021}} ''railway-technology.com'', 21 June 2016.</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਲੇਖਕ ਸਟੈਨ ਥੌਮਸਨ ਅਤੇ ਜਿਮ ਬੋਮੈਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 17 ਫਰਵਰੀ 2004 ਨੂੰ [[International Journal of Hydrogen Energy|ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਐਨਰਜੀ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੋਜ ਇੰਜਣ ਟਾਰਗੇਟ ਸ਼ਬਦ ਵਜੋਂ ਛਪਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਰੇਲ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਟੈਕਨੀਸ਼ੀਅਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਮਝਣ, ਕੰਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਲੱਭਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। <ref>Stan Thompson and Jim Bowman (2004) "The Mooresville Hydrail Initiative", ''[[International Journal of Hydrogen Energy]]'' '''29'''(4): 438, in "News and Views" (a non-peer-reviewed section)</ref> === ਤਕਨਾਲੋਜੀ === [[ਤਸਵੀਰ:India’s_first_hydrogen-powered_train.webm|thumb|ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਟ੍ਰੇਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਸਟੋਰੇਜ ਮੋਡੀਊਲ, ਬੈਟਰੀ ਸਟੈਕ ਅਤੇ ਫਿਊਲ ਸੈੱਲ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।]] ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਇੱਕ ਆਮ ਅਤੇ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਅਸਾਨ [[ਰਸਾਇਣਕ ਤੱਤ|ਤੱਤ]] ਹੈ, ਇਹ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਕਿ [[ਪਾਣੀ]] ਦੇ ਹਰੇਕ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ [[ਆਕਸੀਜਨ]] [[ਪਰਮਾਣੂ]] ਲਈ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਦੋ ਪਰਮਾਣੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="rai eng 18">[https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/ "Hydrail comes of age."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180110174254/https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/|date=10 January 2018}} ''railengineer.uk'', 5 January 2018.</ref> ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, (ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਪਥਰਾਟੀ ਬਾਲਣ|ਜੈਵਿਕ ਬਾਲਣ]] ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਲਾਈਸਿਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ) ਜਿਸ ਲਈ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ [[ਬਿਜਲੀ]] ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਉਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਅਲੱਗ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਬਾਲਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="rai eng 18" /> ਇਹ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਵਾਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਲਣ ਦੇਣ ਲਈ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਡਿਪੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਸਿਰਫ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਸਪਲਾਈ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ-ਇਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਵਾਹਨ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਵਾਲੇ ਟੈਂਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਪ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="rai eng 18" /> ਹਲਕੇ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸਮਰੱਥ ਬਾਲਣ ਸੈੱਲਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਵਾਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਵਹਾਰਕ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਕੰਪਨੀ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨਿਕਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 2001 ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ {{Cvt|25|kW|hp}} ਫਿਊਲ ਸੈੱਲ ਦਾ ਭਾਰ {{Cvt|290|kg|lbs}} ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਸੀਮਾ 38 ਅਤੇ 45 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੀ; ਹਾਲਾਂਕਿ, 2017 ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਾਲਣ ਸੈੱਲਾਂ ਦਾ ਭਾਰ {{Cvt|72|kg|lbs}} ਸੀ 48 ਤੋਂ 55 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਾਵਰ ਘਣਤਾ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਗੁਣਾ ਵਾਧਾ। <ref name="rai eng 182">[https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/ "Hydrail comes of age."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180110174254/https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/|date=10 January 2018}} ''railengineer.uk'', 5 January 2018.</ref> ਰੇਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੁਝ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਾਲ ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ ਜਾਂ ਹਾਈ-ਸਪੀਡ ਟ੍ਰੇਨਾਂ) 'ਤੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਪ੍ਰੋਪਲਸ਼ਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘੱਟ-ਪਾਵਰ ਵਾਲੇ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ੰਟਿੰਗ ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ ਅਤੇ ਮਲਟੀਪਲ ਯੂਨਿਟਾਂ) ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਆਕਰਸ਼ਕ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਹੈ। <ref name="rai eng 182" /> ਇਹ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾਹੈ ਕਿ ਰੇਲਵੇ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦਾ ਦਬਾਅ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਮੰਗ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। <ref name="rai eng 182" /> [[ਤਸਵੀਰ:Daejeon-metro-tram-train--built-by-hyundai-rotem--on-innotrans-fair--2024-09-24--picture-by-georgr--cc-by-sa.jpg|thumb|[[Hyundai Rotem Hydrogen Fuel cell Tram|ਹੁੰਡਈ ਰੋਟੇਮ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਫਿਊਲ ਸੈੱਲ ਟ੍ਰਾਮ]], 2024 ਵਿੱਚ ਤਸਵੀਰ]] ਇੱਕ ਆਮ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਪ੍ਰੋਪਲਸ਼ਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤਕਨਾਲੋਜੀ [[Fuel cell|ਬਾਲਣ ਸੈੱਲ]] ਹੈ। ਇਹ ਯੰਤਰ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ [[Chemical energy|ਰਸਾਇਣਕ ਊਰਜਾ]] ਨੂੰ ਬਿਜਲੀ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਦਲਦਾ ਹੈ।<ref name="rai eng 183">[https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/ "Hydrail comes of age."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180110174254/https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/|date=10 January 2018}} ''railengineer.uk'', 5 January 2018.</ref> ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਬਾਲਣ ਸੈੱਲ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰੇਗਾ ਜੋ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੀ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਖਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਐਕਸਚੇਂਜ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪੱਧਰ ਦੇ ਊਰਜਾ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="rai eng 183" /> ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਿਜਲੀ ਨੂੰ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਸਿਰਫ 30 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ, ਜੋ ਲਗਭਗ ਸਮਕਾਲੀ ਡੀਜ਼ਲ ਇੰਜਣਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ ਪਰ [[Overhead line|ਓਵਰਹੈੱਡ ਤਾਰਾਂ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਰਵਾਇਤੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ। ਬਾਲਣ ਸੈੱਲ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਬਿਜਲੀ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਚਲਾਉਂਣ ਲਈ [[ਇੰਜਣ|ਮੋਟਰਾਂ]] ਨੂੰ ਚਲਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ।<ref name="rai eng 183" /> ਰੇਲਵੇ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਰੇਲ ਉਦਯੋਗ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਵੀਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸਫਲ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ' ਤੇ ਤਾਇਨਾਤੀ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਦ ਦੇ ਰਵੱਈਏ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਰਣਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="rai tech 162">Grey, Eva. [https://www.railway-technology.com/features/featuregerman-state-thrusts-hydrogen-powered-hydrail-into-the-spotlight-4928956/ "German state thrusts hydrogen-powered hydrail into the spotlight."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210207212737/https://www.railway-technology.com/features/featuregerman-state-thrusts-hydrogen-powered-hydrail-into-the-spotlight-4928956/|date=7 February 2021}} ''railway-technology.com'', 21 June 2016.</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਡੀਜ਼ਲ ਤੋਂ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਪ੍ਰੋਪਲਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲਾਭ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਹਿਟਾਚੀ ਰੇਲ ਯੂਰਪ, [[University of Birmingham|ਬਰਮਿੰਘਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਅਤੇ ਫਿਊਲ ਸੈੱਲ ਸਿਸਟਮਜ਼ ਲਿਮਟਿਡ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਘ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੁੜ-ਸੰਚਾਲਿਤ ਡੀਜ਼ਲ ਮਲਟੀਪਲ ਯੂਨਿਟਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਵਾਹਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਊਰਜਾ ਦੀ ਖਪਤ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਡਲ ਨੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਰਵਾਇਤੀ ਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਉੱਤੇ [[ਨੌਰਿਜ|ਨੌਰਵਿਚ]] ਤੋਂ [[Sheringham|ਸ਼ੇਰਿੰਘਮ]] ਲਾਈਨ ਤੇ 52 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੱਕ ਦੀ ਬਚਤ.<ref name="rai eng 184">[https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/ "Hydrail comes of age."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180110174254/https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/|date=10 January 2018}} ''railengineer.uk'', 5 January 2018.</ref> ਮੌਜੂਦਾ ਰੇਲਮਾਰਗ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਕਦਮ ਰਵਾਇਤੀ ਇੰਜਣਾਂ ਵਿੱਚ ਡੀਜ਼ਲ ਅਤੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨੂੰ ਸਾੜ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{Cite magazine|last=Stephens|first=Bill|title=Wabtec sees hydrogen as fuel of the future|url=https://www.trains.com/trn/magazine/archive-access/trains-february-2024/|magazine=[[Trains (magazine)|Trains]]|publisher=[[Kalmbach Media]]|volume=84|issue=February 2024|pages=8–11}}</ref> === ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੀ === ''ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੀ'' ਇੱਕ [[Streetcar|ਸਟ੍ਰੀਟਕਾਰ]] ਜਾਂ ਟਰਾਮ (ਟਰਾਲੀ) ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜੋ ਹਾਈਡ੍ਰੋਲ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਚਾਲਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ( ''ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੀ'' ''ਟ੍ਰੋਲੀ'' ਲਈ) 2008 ਵਿੱਚ ਸਪੇਨ ਦੇ ਵੈਲੇਂਸੀਆ ਵਿੱਚ ਚੌਥੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਾਈਡ੍ਰੋਲ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੋਜ-ਸਰਲ ਖੋਜ ਇੰਜਣ ਟਾਰਗੇਟ ਸ਼ਬਦ ਵਜੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਨਬੋਰਡ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ-ਪ੍ਰਾਪਤ ਸ਼ਕਤੀ ਓਵਰਹੈੱਡ ਟਰਾਲੀ ਔਜਾਰਾਂ ਅਤੇ ਟਰੈਕ ਬਿਜਲੀਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਲਾਗਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਟਰੈਕ ਬਿਜਲੀਕਰਨ ਦੇ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਦੇ ਖਰਚੇ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। 'ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੀ' ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ 'ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੀ ਲਾਈਟ ਰੇਲ' ਜਾਂ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਬਾਹਰੀ ਬਿਜਲੀਕਰਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਦੇ ਹਨ। === ਸੁਰੱਖਿਆ === [[ਹਾਈਡਰੋਜਨ|ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ]] ਹਵਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਸ਼ਰਣਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਜਲਣਸ਼ੀਲ ਹੈ, ਅਤੇ 18-59% ਵਿੱਚ ਵਿਸਫੋਟਕ ਹੈ।<ref>{{Cite book|location=New York}}</ref> n70jpr1sg2dnb1go4p1gz14e17agnz6 842766 842765 2026-07-19T01:11:32Z Harchand Bhinder 3793 842766 wikitext text/x-wiki ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਰੇਲ ਨੂੰ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਵੱਲੋਂ 17 ਜੁਲਾਈ 2026 ਨੂੰ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਜੀਂਦ ਤੋ ਸੋਨੀਪਤ ਤੱਕ ਚਲਾਈ ਗਈ।<ref>{{Cite web |date=2026-07-15 |title=ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਟ੍ਰੇਨ ਨੂੰ ਪੀਐੱਮ ਮੋਦੀ ਨੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਜੀਂਦ ਤੋਂ ਹਰੀ ਝੰਡੀ ਦਿੱਤੀ, ਇਹ ਬਿਜਲੀ ਤੇ ਡੀਜ਼ਲ ਟ੍ਰੇਨ ਨਾਲੋਂ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖ ਹੈ |url=https://www.bbc.com/punjabi/articles/c20y0937p79o |access-date=2026-07-18 |website=BBC News ਪੰਜਾਬੀ |language=pa}}</ref> ਪਹਿਲੀ ਸੇਵਾ ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ ਦੇ ਜੀਂਦ-ਸੋਨੀਪਤ ਸੈਕਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ 89 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕੋਚ ਸ਼ਹਿਰੀ ਮੈਟਰੋ ਡਿਜ਼ਾਈਨ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹਨ ਅਤੇ ਡੀਸੀ ਏਅਰ-ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ ਯੂਨਿਟਾਂ, ਆਟੋਮੈਟਿਕ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਸੂਚਨਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹਨ। [[ਤਸਵੀਰ:India's_First_Hydrogen_Train_at_Jind_Junction.jpg|thumb|[[ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ]] ਦੀ ਫਿਊਲ ਸੈੱਲ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਕਸਤ '''ਨਮੋ ਗ੍ਰੀਨ ਰੇਲ''' ਰੇਲਗੱਡੀ]] ਆਵਾਜਾਈ ਵਿੱਚ ਆਮ ਸ਼ਬਦ "ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ" (2003) , [[ਹਾਈਡਰੋਜਨ|ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ]] ਟ੍ਰੇਨਾਂ, '''ਜ਼ੀਰੋ-ਐਮੀਸ਼ਨ ਮਲਟੀਪਲ ਯੂਨਿਟ''', ਜਾਂ '''ZEMUs''' ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ-ਆਮ ਸ਼ਬਦ ਜੋ ਰੇਲ [[ਸਵਾਰੀ|ਵਾਹਨ]], ਵੱਡੇ ਜਾਂ ਛੋਟੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ [[ਟ੍ਰਕਸ਼ਨ ਮੋਟਰਾਂ]], ਜਾਂ ਸਹਾਇਕ ਮੋਟਰਾਂ, ਜਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇਣ ਲਈ [[ਊਰਜਾ]] ਦੇ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ [[Hydrogen fuel|ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਬਾਲਣ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਵਾਹਨ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਦੀ ਰਸਾਇਣਕ ਊਰਜਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਹਾਈਡਰੋਜ਼ਨ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਾਲਨ ਇੰਜਣ ਵਿੱਚ ਹਾਈਡਰੋਗਨ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ, ਜਾਂ ਬਿਜਲੀ ਮੋਟਰਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ [[Fuel cell|ਬਾਲਣ ਸੈੱਲ]] ਵਿੱਚ ਆਕਸੀਜਨ ਨਾਲ ਹਾਈਡਰੋੋਜਨ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਬਾਲਣ ਸੈਲ ਟ੍ਰੇਨ। [[ਰੇਲ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ|ਰੇਲ ਆਵਾਜਾਈ]] ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਵਰਤੋਂ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ [[Hydrogen economy|ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੱਤ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਖੋਜ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਟੈਕਨੀਸ਼ੀਅਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Graham-Rowe|first=D.|year=2008|title=Do the locomotion|journal=Nature|volume=454|issue=7208|pages=1036–7|doi=10.1038/4541036a|pmid=18756218|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Minkel|first=J. R.|year=2006|title=A Smashing Bad Time for the United States|journal=IEEE Spectrum|volume=43|issue=8|pages=12–13|bibcode=2006IEEES..43h..12M|doi=10.1109/MSPEC.2006.1665046}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Jones|first=W. D.|year=2009|title=Fuel cells could power a streetcar revival|journal=IEEE Spectrum|volume=46|issue=9|pages=15–16|doi=10.1109/MSPEC.2009.5210050}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Jones|first=W. D.|year=2006|title=Hydrogen on Track|journal=IEEE Spectrum|volume=43|issue=8|pages=10–13|doi=10.1109/MSPEC.2006.1665045}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Delucchi|first=M. A.|last2=Jacobson|first2=M. Z.|year=2010|title=Providing all global energy with wind, water, and solar power, Part II: Reliability, system and transmission costs, and policies|journal=Energy Policy|volume=39|issue=3|pages=1170–1190|doi=10.1016/j.enpol.2010.11.045}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Marin|first=G. D.|last2=Naterer|first2=G. F.|last3=Gabriel|first3=K.|year=2010|title=Rail transportation by hydrogen vs. Electrification – Case study for Ontario, Canada, II: Energy supply and distribution|journal=International Journal of Hydrogen Energy|volume=35|issue=12|pages=6097–6107|bibcode=2010IJHE...35.6097M|doi=10.1016/j.ijhydene.2010.03.095}}</ref> ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਵਾਹਨ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਊਰਜਾ ਭੰਡਾਰਨ ਵਾਲੇ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਵਾਹਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਬੈਟਰੀ|ਬੈਟਰੀਆਂ]] ਜਾਂ ਸੁਪਰ ਕੈਪਸਟਰ, ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਭੰਡਾਰ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ। ਸੰਭਾਵੀ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ [[ਰੇਲ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ|ਰੇਲ ਆਵਾਜਾਈ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹੈਃ ਯਾਤਰੀ ਰੇਲ, ਮਾਲ ਰੇਲ, ਲਾਈਟ ਰੇਲ, ਰੇਲ ਰੈਪਿਡ ਟ੍ਰਾਂਜ਼ਿਟ, ਮਾਈਨ ਰੇਲਵੇ, ਉਦਯੋਗਿਕ ਰੇਲਵੇ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਪਾਰਕਾਂ ਅਤੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੇਲ ਸਵਾਰੀਆ ਆਦਿ ਹਨ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਸ਼ਬਦ 22 ਅਗਸਤ 2003 ਨੂੰ ਕੈਂਬਰਿਜ, ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਵਿੱਚ ਯੂਐਸ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਆਫ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਵੋਲਪੇ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਸਿਸਟਮ ਸੈਂਟਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੋਜ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web |last=Shah |first=Narendra |date=29 March 2022 |title=Hydrogen-Powered Trains |url=https://www.metrorailnews.in/hydrogen-powered-trains/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401045417/https://www.metrorailnews.in/hydrogen-powered-trains/ |archive-date=1 April 2022 |access-date=25 August 2022 |website=Metro Rail News |language=en-US}}</ref> ਉੱਥੇ, ਯੂਐਸ ਟੈਲੀਕਾਮ ਕੰਪਨੀ [[AT&T|ਏਟੀਐਂਡਟੀ]] ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਭਵਿੱਖਵਾਦੀ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਕ ਯੋਜਨਾਕਾਰ ਸਟੈਨ ਥੌਮਸਨ ਨੇ ਮੂਰਸਵਿਲ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਇਨੀਸ਼ੀਏਟਿਵ ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। <ref name="rai tech 16">Grey, Eva. [https://www.railway-technology.com/features/featuregerman-state-thrusts-hydrogen-powered-hydrail-into-the-spotlight-4928956/ "German state thrusts hydrogen-powered hydrail into the spotlight."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210207212737/https://www.railway-technology.com/features/featuregerman-state-thrusts-hydrogen-powered-hydrail-into-the-spotlight-4928956/|date=7 February 2021}} ''railway-technology.com'', 21 June 2016.</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਲੇਖਕ ਸਟੈਨ ਥੌਮਸਨ ਅਤੇ ਜਿਮ ਬੋਮੈਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 17 ਫਰਵਰੀ 2004 ਨੂੰ [[International Journal of Hydrogen Energy|ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਐਨਰਜੀ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੋਜ ਇੰਜਣ ਟਾਰਗੇਟ ਸ਼ਬਦ ਵਜੋਂ ਛਪਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਰੇਲ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਟੈਕਨੀਸ਼ੀਅਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਮਝਣ, ਕੰਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਲੱਭਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। <ref>Stan Thompson and Jim Bowman (2004) "The Mooresville Hydrail Initiative", ''[[International Journal of Hydrogen Energy]]'' '''29'''(4): 438, in "News and Views" (a non-peer-reviewed section)</ref> === ਤਕਨਾਲੋਜੀ === [[ਤਸਵੀਰ:India’s_first_hydrogen-powered_train.webm|thumb|ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਟ੍ਰੇਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਸਟੋਰੇਜ ਮੋਡੀਊਲ, ਬੈਟਰੀ ਸਟੈਕ ਅਤੇ ਫਿਊਲ ਸੈੱਲ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।]] ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਇੱਕ ਆਮ ਅਤੇ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਅਸਾਨ [[ਰਸਾਇਣਕ ਤੱਤ|ਤੱਤ]] ਹੈ, ਇਹ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਕਿ [[ਪਾਣੀ]] ਦੇ ਹਰੇਕ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ [[ਆਕਸੀਜਨ]] [[ਪਰਮਾਣੂ]] ਲਈ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਦੋ ਪਰਮਾਣੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="rai eng 18">[https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/ "Hydrail comes of age."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180110174254/https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/|date=10 January 2018}} ''railengineer.uk'', 5 January 2018.</ref> ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, (ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਪਥਰਾਟੀ ਬਾਲਣ|ਜੈਵਿਕ ਬਾਲਣ]] ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਲਾਈਸਿਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ) ਜਿਸ ਲਈ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ [[ਬਿਜਲੀ]] ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਉਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਅਲੱਗ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਬਾਲਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="rai eng 18" /> ਇਹ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਵਾਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਲਣ ਦੇਣ ਲਈ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਡਿਪੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਸਿਰਫ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਸਪਲਾਈ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ-ਇਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਵਾਹਨ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਵਾਲੇ ਟੈਂਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਪ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="rai eng 18" /> ਹਲਕੇ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸਮਰੱਥ ਬਾਲਣ ਸੈੱਲਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਵਾਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਵਹਾਰਕ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਕੰਪਨੀ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨਿਕਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 2001 ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ {{Cvt|25|kW|hp}} ਫਿਊਲ ਸੈੱਲ ਦਾ ਭਾਰ {{Cvt|290|kg|lbs}} ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਸੀਮਾ 38 ਅਤੇ 45 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੀ; ਹਾਲਾਂਕਿ, 2017 ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਾਲਣ ਸੈੱਲਾਂ ਦਾ ਭਾਰ {{Cvt|72|kg|lbs}} ਸੀ 48 ਤੋਂ 55 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਾਵਰ ਘਣਤਾ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਗੁਣਾ ਵਾਧਾ। <ref name="rai eng 182">[https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/ "Hydrail comes of age."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180110174254/https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/|date=10 January 2018}} ''railengineer.uk'', 5 January 2018.</ref> ਰੇਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੁਝ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਾਲ ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ ਜਾਂ ਹਾਈ-ਸਪੀਡ ਟ੍ਰੇਨਾਂ) 'ਤੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਪ੍ਰੋਪਲਸ਼ਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘੱਟ-ਪਾਵਰ ਵਾਲੇ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ੰਟਿੰਗ ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ ਅਤੇ ਮਲਟੀਪਲ ਯੂਨਿਟਾਂ) ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਆਕਰਸ਼ਕ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਹੈ। <ref name="rai eng 182" /> ਇਹ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾਹੈ ਕਿ ਰੇਲਵੇ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦਾ ਦਬਾਅ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਮੰਗ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। <ref name="rai eng 182" /> [[ਤਸਵੀਰ:Daejeon-metro-tram-train--built-by-hyundai-rotem--on-innotrans-fair--2024-09-24--picture-by-georgr--cc-by-sa.jpg|thumb|[[Hyundai Rotem Hydrogen Fuel cell Tram|ਹੁੰਡਈ ਰੋਟੇਮ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਫਿਊਲ ਸੈੱਲ ਟ੍ਰਾਮ]], 2024 ਵਿੱਚ ਤਸਵੀਰ]] ਇੱਕ ਆਮ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਪ੍ਰੋਪਲਸ਼ਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤਕਨਾਲੋਜੀ [[Fuel cell|ਬਾਲਣ ਸੈੱਲ]] ਹੈ। ਇਹ ਯੰਤਰ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ [[Chemical energy|ਰਸਾਇਣਕ ਊਰਜਾ]] ਨੂੰ ਬਿਜਲੀ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਦਲਦਾ ਹੈ।<ref name="rai eng 183">[https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/ "Hydrail comes of age."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180110174254/https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/|date=10 January 2018}} ''railengineer.uk'', 5 January 2018.</ref> ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਬਾਲਣ ਸੈੱਲ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰੇਗਾ ਜੋ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੀ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਖਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਐਕਸਚੇਂਜ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪੱਧਰ ਦੇ ਊਰਜਾ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="rai eng 183" /> ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਿਜਲੀ ਨੂੰ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਸਿਰਫ 30 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ, ਜੋ ਲਗਭਗ ਸਮਕਾਲੀ ਡੀਜ਼ਲ ਇੰਜਣਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ ਪਰ [[Overhead line|ਓਵਰਹੈੱਡ ਤਾਰਾਂ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਰਵਾਇਤੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ। ਬਾਲਣ ਸੈੱਲ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਬਿਜਲੀ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਚਲਾਉਂਣ ਲਈ [[ਇੰਜਣ|ਮੋਟਰਾਂ]] ਨੂੰ ਚਲਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ।<ref name="rai eng 183" /> ਰੇਲਵੇ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਰੇਲ ਉਦਯੋਗ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਵੀਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸਫਲ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ' ਤੇ ਤਾਇਨਾਤੀ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਦ ਦੇ ਰਵੱਈਏ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਰਣਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="rai tech 162">Grey, Eva. [https://www.railway-technology.com/features/featuregerman-state-thrusts-hydrogen-powered-hydrail-into-the-spotlight-4928956/ "German state thrusts hydrogen-powered hydrail into the spotlight."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210207212737/https://www.railway-technology.com/features/featuregerman-state-thrusts-hydrogen-powered-hydrail-into-the-spotlight-4928956/|date=7 February 2021}} ''railway-technology.com'', 21 June 2016.</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਡੀਜ਼ਲ ਤੋਂ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਪ੍ਰੋਪਲਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲਾਭ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਹਿਟਾਚੀ ਰੇਲ ਯੂਰਪ, [[University of Birmingham|ਬਰਮਿੰਘਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਅਤੇ ਫਿਊਲ ਸੈੱਲ ਸਿਸਟਮਜ਼ ਲਿਮਟਿਡ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਘ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੁੜ-ਸੰਚਾਲਿਤ ਡੀਜ਼ਲ ਮਲਟੀਪਲ ਯੂਨਿਟਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਵਾਹਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਊਰਜਾ ਦੀ ਖਪਤ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਡਲ ਨੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਰਵਾਇਤੀ ਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਉੱਤੇ [[ਨੌਰਿਜ|ਨੌਰਵਿਚ]] ਤੋਂ [[Sheringham|ਸ਼ੇਰਿੰਘਮ]] ਲਾਈਨ ਤੇ 52 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੱਕ ਦੀ ਬਚਤ.<ref name="rai eng 184">[https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/ "Hydrail comes of age."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180110174254/https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/|date=10 January 2018}} ''railengineer.uk'', 5 January 2018.</ref> ਮੌਜੂਦਾ ਰੇਲਮਾਰਗ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਕਦਮ ਰਵਾਇਤੀ ਇੰਜਣਾਂ ਵਿੱਚ ਡੀਜ਼ਲ ਅਤੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨੂੰ ਸਾੜ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{Cite magazine|last=Stephens|first=Bill|title=Wabtec sees hydrogen as fuel of the future|url=https://www.trains.com/trn/magazine/archive-access/trains-february-2024/|magazine=[[Trains (magazine)|Trains]]|publisher=[[Kalmbach Media]]|volume=84|issue=February 2024|pages=8–11}}</ref> === ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੀ === ''ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੀ'' ਇੱਕ [[Streetcar|ਸਟ੍ਰੀਟਕਾਰ]] ਜਾਂ ਟਰਾਮ (ਟਰਾਲੀ) ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜੋ ਹਾਈਡ੍ਰੋਲ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਚਾਲਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ( ''ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੀ'' ''ਟ੍ਰੋਲੀ'' ਲਈ) 2008 ਵਿੱਚ ਸਪੇਨ ਦੇ ਵੈਲੇਂਸੀਆ ਵਿੱਚ ਚੌਥੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਾਈਡ੍ਰੋਲ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੋਜ-ਸਰਲ ਖੋਜ ਇੰਜਣ ਟਾਰਗੇਟ ਸ਼ਬਦ ਵਜੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਨਬੋਰਡ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ-ਪ੍ਰਾਪਤ ਸ਼ਕਤੀ ਓਵਰਹੈੱਡ ਟਰਾਲੀ ਔਜਾਰਾਂ ਅਤੇ ਟਰੈਕ ਬਿਜਲੀਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਲਾਗਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਟਰੈਕ ਬਿਜਲੀਕਰਨ ਦੇ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਦੇ ਖਰਚੇ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। 'ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੀ' ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ 'ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੀ ਲਾਈਟ ਰੇਲ' ਜਾਂ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਬਾਹਰੀ ਬਿਜਲੀਕਰਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਦੇ ਹਨ। === ਸੁਰੱਖਿਆ === [[ਹਾਈਡਰੋਜਨ|ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ]] ਹਵਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਸ਼ਰਣਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਜਲਣਸ਼ੀਲ ਹੈ, ਅਤੇ 18-59% ਵਿੱਚ ਵਿਸਫੋਟਕ ਹੈ।<ref>{{Cite book|location=New York}}</ref> lz6o1u7bflxkkr0brjr3y7ou21q0ge7 842767 842766 2026-07-19T01:17:12Z Harchand Bhinder 3793 842767 wikitext text/x-wiki ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਰੇਲ ਨੂੰ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਵੱਲੋਂ 17 ਜੁਲਾਈ 2026 ਨੂੰ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਜੀਂਦ ਤੋ ਸੋਨੀਪਤ ਤੱਕ ਚਲਾਈ ਗਈ।<ref>{{Cite web |date=2026-07-15 |title=ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਟ੍ਰੇਨ ਨੂੰ ਪੀਐੱਮ ਮੋਦੀ ਨੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਜੀਂਦ ਤੋਂ ਹਰੀ ਝੰਡੀ ਦਿੱਤੀ, ਇਹ ਬਿਜਲੀ ਤੇ ਡੀਜ਼ਲ ਟ੍ਰੇਨ ਨਾਲੋਂ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖ ਹੈ |url=https://www.bbc.com/punjabi/articles/c20y0937p79o |access-date=2026-07-18 |website=BBC News ਪੰਜਾਬੀ |language=pa}}</ref> ਪਹਿਲੀ ਸੇਵਾ ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ ਦੇ ਜੀਂਦ-ਸੋਨੀਪਤ ਸੈਕਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ 89 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕੋਚ ਸ਼ਹਿਰੀ ਮੈਟਰੋ ਡਿਜ਼ਾਈਨ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹਨ ਅਤੇ ਡੀਸੀ ਏਅਰ-ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ ਯੂਨਿਟਾਂ, ਆਟੋਮੈਟਿਕ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਸੂਚਨਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹਨ। [[ਤਸਵੀਰ:India's_First_Hydrogen_Train_at_Jind_Junction.jpg|thumb|[[ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ]] ਦੀ ਫਿਊਲ ਸੈੱਲ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਕਸਤ '''ਨਮੋ ਗ੍ਰੀਨ ਰੇਲ''' ਰੇਲਗੱਡੀ]] ਆਵਾਜਾਈ ਵਿੱਚ ਆਮ ਸ਼ਬਦ "ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ" (2003) , [[ਹਾਈਡਰੋਜਨ|ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ]] ਟ੍ਰੇਨਾਂ, '''ਜ਼ੀਰੋ-ਐਮੀਸ਼ਨ ਮਲਟੀਪਲ ਯੂਨਿਟ''', ਜਾਂ '''ZEMUs''' ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ-ਆਮ ਸ਼ਬਦ ਜੋ ਰੇਲ [[ਸਵਾਰੀ|ਵਾਹਨ]], ਵੱਡੇ ਜਾਂ ਛੋਟੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਟ੍ਰਕਸ਼ਨ ਮੋਟਰਾਂ, ਜਾਂ ਸਹਾਇਕ ਮੋਟਰਾਂ, ਜਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇਣ ਲਈ [[ਊਰਜਾ]] ਦੇ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਬਾਲਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਵਾਹਨ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਦੀ ਰਸਾਇਣਕ ਊਰਜਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਹਾਈਡਰੋਜ਼ਨ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਾਲਨ ਇੰਜਣ ਵਿੱਚ ਹਾਈਡਰੋਗਨ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ, ਜਾਂ ਬਿਜਲੀ ਮੋਟਰਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਬਾਲਣ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਆਕਸੀਜਨ ਨਾਲ ਹਾਈਡਰੋੋਜਨ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਬਾਲਣ ਸੈਲ ਟ੍ਰੇਨ। [[ਰੇਲ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ|ਰੇਲ ਆਵਾਜਾਈ]] ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਵਰਤੋਂ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੱਤ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਖੋਜ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਟੈਕਨੀਸ਼ੀਅਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Graham-Rowe|first=D.|year=2008|title=Do the locomotion|journal=Nature|volume=454|issue=7208|pages=1036–7|doi=10.1038/4541036a|pmid=18756218|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Minkel|first=J. R.|year=2006|title=A Smashing Bad Time for the United States|journal=IEEE Spectrum|volume=43|issue=8|pages=12–13|bibcode=2006IEEES..43h..12M|doi=10.1109/MSPEC.2006.1665046}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Jones|first=W. D.|year=2009|title=Fuel cells could power a streetcar revival|journal=IEEE Spectrum|volume=46|issue=9|pages=15–16|doi=10.1109/MSPEC.2009.5210050}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Jones|first=W. D.|year=2006|title=Hydrogen on Track|journal=IEEE Spectrum|volume=43|issue=8|pages=10–13|doi=10.1109/MSPEC.2006.1665045}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Delucchi|first=M. A.|last2=Jacobson|first2=M. Z.|year=2010|title=Providing all global energy with wind, water, and solar power, Part II: Reliability, system and transmission costs, and policies|journal=Energy Policy|volume=39|issue=3|pages=1170–1190|doi=10.1016/j.enpol.2010.11.045}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Marin|first=G. D.|last2=Naterer|first2=G. F.|last3=Gabriel|first3=K.|year=2010|title=Rail transportation by hydrogen vs. Electrification – Case study for Ontario, Canada, II: Energy supply and distribution|journal=International Journal of Hydrogen Energy|volume=35|issue=12|pages=6097–6107|bibcode=2010IJHE...35.6097M|doi=10.1016/j.ijhydene.2010.03.095}}</ref> ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਵਾਹਨ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਊਰਜਾ ਭੰਡਾਰਨ ਵਾਲੇ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਵਾਹਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਬੈਟਰੀ|ਬੈਟਰੀਆਂ]] ਜਾਂ ਸੁਪਰ ਕੈਪਸਟਰ, ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਭੰਡਾਰ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ। ਸੰਭਾਵੀ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ [[ਰੇਲ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ|ਰੇਲ ਆਵਾਜਾਈ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹੈਃ ਯਾਤਰੀ ਰੇਲ, ਮਾਲ ਰੇਲ, ਲਾਈਟ ਰੇਲ, ਰੇਲ ਰੈਪਿਡ ਟ੍ਰਾਂਜ਼ਿਟ, ਮਾਈਨ ਰੇਲਵੇ, ਉਦਯੋਗਿਕ ਰੇਲਵੇ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਪਾਰਕਾਂ ਅਤੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੇਲ ਸਵਾਰੀਆ ਆਦਿ ਹਨ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਸ਼ਬਦ 22 ਅਗਸਤ 2003 ਨੂੰ ਕੈਂਬਰਿਜ, ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਵਿੱਚ ਯੂਐਸ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਆਫ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਵੋਲਪੇ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਸਿਸਟਮ ਸੈਂਟਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੋਜ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web |last=Shah |first=Narendra |date=29 March 2022 |title=Hydrogen-Powered Trains |url=https://www.metrorailnews.in/hydrogen-powered-trains/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401045417/https://www.metrorailnews.in/hydrogen-powered-trains/ |archive-date=1 April 2022 |access-date=25 August 2022 |website=Metro Rail News |language=en-US}}</ref> ਉੱਥੇ, ਯੂਐਸ ਟੈਲੀਕਾਮ ਕੰਪਨੀ ਏਟੀਐਂਡਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਭਵਿੱਖਵਾਦੀ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਕ ਯੋਜਨਾਕਾਰ ਸਟੈਨ ਥੌਮਸਨ ਨੇ ਮੂਰਸਵਿਲ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਇਨੀਸ਼ੀਏਟਿਵ ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। <ref name="rai tech 16">Grey, Eva. [https://www.railway-technology.com/features/featuregerman-state-thrusts-hydrogen-powered-hydrail-into-the-spotlight-4928956/ "German state thrusts hydrogen-powered hydrail into the spotlight."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210207212737/https://www.railway-technology.com/features/featuregerman-state-thrusts-hydrogen-powered-hydrail-into-the-spotlight-4928956/|date=7 February 2021}} ''railway-technology.com'', 21 June 2016.</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਲੇਖਕ ਸਟੈਨ ਥੌਮਸਨ ਅਤੇ ਜਿਮ ਬੋਮੈਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 17 ਫਰਵਰੀ 2004 ਨੂੰ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਐਨਰਜੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੋਜ ਇੰਜਣ ਟਾਰਗੇਟ ਸ਼ਬਦ ਵਜੋਂ ਛਪਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਰੇਲ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਟੈਕਨੀਸ਼ੀਅਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਮਝਣ, ਕੰਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਲੱਭਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। <ref>Stan Thompson and Jim Bowman (2004) "The Mooresville Hydrail Initiative", ''[[International Journal of Hydrogen Energy]]'' '''29'''(4): 438, in "News and Views" (a non-peer-reviewed section)</ref> === ਤਕਨਾਲੋਜੀ === [[ਤਸਵੀਰ:India’s_first_hydrogen-powered_train.webm|thumb|ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਟ੍ਰੇਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਸਟੋਰੇਜ ਮੋਡੀਊਲ, ਬੈਟਰੀ ਸਟੈਕ ਅਤੇ ਫਿਊਲ ਸੈੱਲ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।]] ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਇੱਕ ਆਮ ਅਤੇ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਅਸਾਨ [[ਰਸਾਇਣਕ ਤੱਤ|ਤੱਤ]] ਹੈ, ਇਹ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਕਿ [[ਪਾਣੀ]] ਦੇ ਹਰੇਕ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ [[ਆਕਸੀਜਨ]] [[ਪਰਮਾਣੂ]] ਲਈ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਦੋ ਪਰਮਾਣੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="rai eng 18">[https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/ "Hydrail comes of age."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180110174254/https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/|date=10 January 2018}} ''railengineer.uk'', 5 January 2018.</ref> ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, (ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਪਥਰਾਟੀ ਬਾਲਣ|ਜੈਵਿਕ ਬਾਲਣ]] ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਲਾਈਸਿਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ) ਜਿਸ ਲਈ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ [[ਬਿਜਲੀ]] ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਉਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਅਲੱਗ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਬਾਲਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="rai eng 18" /> ਇਹ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਵਾਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਲਣ ਦੇਣ ਲਈ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਡਿਪੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਸਿਰਫ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਸਪਲਾਈ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ-ਇਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਵਾਹਨ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਵਾਲੇ ਟੈਂਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਪ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="rai eng 18" /> ਹਲਕੇ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸਮਰੱਥ ਬਾਲਣ ਸੈੱਲਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਵਾਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਵਹਾਰਕ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਕੰਪਨੀ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨਿਕਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 2001 ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ {{Cvt|25|kW|hp}} ਫਿਊਲ ਸੈੱਲ ਦਾ ਭਾਰ {{Cvt|290|kg|lbs}} ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਸੀਮਾ 38 ਅਤੇ 45 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੀ; ਹਾਲਾਂਕਿ, 2017 ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਾਲਣ ਸੈੱਲਾਂ ਦਾ ਭਾਰ {{Cvt|72|kg|lbs}} ਸੀ 48 ਤੋਂ 55 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਾਵਰ ਘਣਤਾ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਗੁਣਾ ਵਾਧਾ। <ref name="rai eng 182">[https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/ "Hydrail comes of age."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180110174254/https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/|date=10 January 2018}} ''railengineer.uk'', 5 January 2018.</ref> ਰੇਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੁਝ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਾਲ ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ ਜਾਂ ਹਾਈ-ਸਪੀਡ ਟ੍ਰੇਨਾਂ) 'ਤੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਪ੍ਰੋਪਲਸ਼ਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘੱਟ-ਪਾਵਰ ਵਾਲੇ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ੰਟਿੰਗ ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ ਅਤੇ ਮਲਟੀਪਲ ਯੂਨਿਟਾਂ) ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਆਕਰਸ਼ਕ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਹੈ। <ref name="rai eng 182" /> ਇਹ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾਹੈ ਕਿ ਰੇਲਵੇ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦਾ ਦਬਾਅ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਮੰਗ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। <ref name="rai eng 182" /> [[ਤਸਵੀਰ:Daejeon-metro-tram-train--built-by-hyundai-rotem--on-innotrans-fair--2024-09-24--picture-by-georgr--cc-by-sa.jpg|thumb|[[Hyundai Rotem Hydrogen Fuel cell Tram|ਹੁੰਡਈ ਰੋਟੇਮ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਫਿਊਲ ਸੈੱਲ ਟ੍ਰਾਮ]], 2024 ਵਿੱਚ ਤਸਵੀਰ]] ਇੱਕ ਆਮ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਪ੍ਰੋਪਲਸ਼ਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਬਾਲਣ ਸੈੱਲ ਹੈ। ਇਹ ਯੰਤਰ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਰਸਾਇਣਕ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਬਿਜਲੀ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਦਲਦਾ ਹੈ।<ref name="rai eng 183">[https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/ "Hydrail comes of age."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180110174254/https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/|date=10 January 2018}} ''railengineer.uk'', 5 January 2018.</ref> ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਬਾਲਣ ਸੈੱਲ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰੇਗਾ ਜੋ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੀ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਖਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਐਕਸਚੇਂਜ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪੱਧਰ ਦੇ ਊਰਜਾ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="rai eng 183" /> ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਿਜਲੀ ਨੂੰ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਸਿਰਫ 30 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ, ਜੋ ਲਗਭਗ ਸਮਕਾਲੀ ਡੀਜ਼ਲ ਇੰਜਣਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ ਪਰ ਓਵਰਹੈੱਡ ਤਾਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਰਵਾਇਤੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ। ਬਾਲਣ ਸੈੱਲ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਬਿਜਲੀ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਚਲਾਉਂਣ ਲਈ [[ਇੰਜਣ|ਮੋਟਰਾਂ]] ਨੂੰ ਚਲਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ।<ref name="rai eng 183" /> ਰੇਲਵੇ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਰੇਲ ਉਦਯੋਗ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਵੀਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸਫਲ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ' ਤੇ ਤਾਇਨਾਤੀ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਦ ਦੇ ਰਵੱਈਏ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਰਣਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="rai tech 162">Grey, Eva. [https://www.railway-technology.com/features/featuregerman-state-thrusts-hydrogen-powered-hydrail-into-the-spotlight-4928956/ "German state thrusts hydrogen-powered hydrail into the spotlight."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210207212737/https://www.railway-technology.com/features/featuregerman-state-thrusts-hydrogen-powered-hydrail-into-the-spotlight-4928956/|date=7 February 2021}} ''railway-technology.com'', 21 June 2016.</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਡੀਜ਼ਲ ਤੋਂ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਪ੍ਰੋਪਲਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲਾਭ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਹਿਟਾਚੀ ਰੇਲ ਯੂਰਪ, ਬਰਮਿੰਘਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਫਿਊਲ ਸੈੱਲ ਸਿਸਟਮਜ਼ ਲਿਮਟਿਡ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਘ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੁੜ-ਸੰਚਾਲਿਤ ਡੀਜ਼ਲ ਮਲਟੀਪਲ ਯੂਨਿਟਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਵਾਹਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਊਰਜਾ ਦੀ ਖਪਤ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਡਲ ਨੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਰਵਾਇਤੀ ਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਉੱਤੇ [[ਨੌਰਿਜ|ਨੌਰਵਿਚ]] ਤੋਂ ਸ਼ੇਰਿੰਘਮ ਲਾਈਨ ਤੇ 52 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੱਕ ਦੀ ਬਚਤ.<ref name="rai eng 184">[https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/ "Hydrail comes of age."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180110174254/https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/|date=10 January 2018}} ''railengineer.uk'', 5 January 2018.</ref> ਮੌਜੂਦਾ ਰੇਲਮਾਰਗ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਕਦਮ ਰਵਾਇਤੀ ਇੰਜਣਾਂ ਵਿੱਚ ਡੀਜ਼ਲ ਅਤੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨੂੰ ਸਾੜ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{Cite magazine|last=Stephens|first=Bill|title=Wabtec sees hydrogen as fuel of the future|url=https://www.trains.com/trn/magazine/archive-access/trains-february-2024/|magazine=[[Trains (magazine)|Trains]]|publisher=[[Kalmbach Media]]|volume=84|issue=February 2024|pages=8–11}}</ref> === ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੀ === ''ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੀ'' ਇੱਕ ਸਟ੍ਰੀਟਕਾਰ ਜਾਂ ਟਰਾਮ (ਟਰਾਲੀ) ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜੋ ਹਾਈਡ੍ਰੋਲ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਚਾਲਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ( ''ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੀ'' ''ਟ੍ਰੋਲੀ'' ਲਈ) 2008 ਵਿੱਚ ਸਪੇਨ ਦੇ ਵੈਲੇਂਸੀਆ ਵਿੱਚ ਚੌਥੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਾਈਡ੍ਰੋਲ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੋਜ-ਸਰਲ ਖੋਜ ਇੰਜਣ ਟਾਰਗੇਟ ਸ਼ਬਦ ਵਜੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਨਬੋਰਡ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ-ਪ੍ਰਾਪਤ ਸ਼ਕਤੀ ਓਵਰਹੈੱਡ ਟਰਾਲੀ ਔਜਾਰਾਂ ਅਤੇ ਟਰੈਕ ਬਿਜਲੀਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਲਾਗਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਟਰੈਕ ਬਿਜਲੀਕਰਨ ਦੇ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਦੇ ਖਰਚੇ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। 'ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੀ' ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ 'ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੀ ਲਾਈਟ ਰੇਲ' ਜਾਂ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਬਾਹਰੀ ਬਿਜਲੀਕਰਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਦੇ ਹਨ। === ਸੁਰੱਖਿਆ === [[ਹਾਈਡਰੋਜਨ|ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ]] ਹਵਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਸ਼ਰਣਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਜਲਣਸ਼ੀਲ ਹੈ, ਅਤੇ 18-59% ਵਿੱਚ ਵਿਸਫੋਟਕ ਹੈ।<ref>{{Cite book|location=New York}}</ref> nf5qevbvcqnzh65w0wro534as9bch8m 842768 842767 2026-07-19T03:36:15Z Harchand Bhinder 3793 /* ਤਕਨਾਲੋਜੀ */ 842768 wikitext text/x-wiki ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਰੇਲ ਨੂੰ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਵੱਲੋਂ 17 ਜੁਲਾਈ 2026 ਨੂੰ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਜੀਂਦ ਤੋ ਸੋਨੀਪਤ ਤੱਕ ਚਲਾਈ ਗਈ।<ref>{{Cite web |date=2026-07-15 |title=ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਟ੍ਰੇਨ ਨੂੰ ਪੀਐੱਮ ਮੋਦੀ ਨੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਜੀਂਦ ਤੋਂ ਹਰੀ ਝੰਡੀ ਦਿੱਤੀ, ਇਹ ਬਿਜਲੀ ਤੇ ਡੀਜ਼ਲ ਟ੍ਰੇਨ ਨਾਲੋਂ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖ ਹੈ |url=https://www.bbc.com/punjabi/articles/c20y0937p79o |access-date=2026-07-18 |website=BBC News ਪੰਜਾਬੀ |language=pa}}</ref> ਪਹਿਲੀ ਸੇਵਾ ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ ਦੇ ਜੀਂਦ-ਸੋਨੀਪਤ ਸੈਕਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ 89 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕੋਚ ਸ਼ਹਿਰੀ ਮੈਟਰੋ ਡਿਜ਼ਾਈਨ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹਨ ਅਤੇ ਡੀਸੀ ਏਅਰ-ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ ਯੂਨਿਟਾਂ, ਆਟੋਮੈਟਿਕ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਸੂਚਨਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹਨ। [[ਤਸਵੀਰ:India's_First_Hydrogen_Train_at_Jind_Junction.jpg|thumb|[[ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ]] ਦੀ ਫਿਊਲ ਸੈੱਲ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਕਸਤ '''ਨਮੋ ਗ੍ਰੀਨ ਰੇਲ''' ਰੇਲਗੱਡੀ]] ਆਵਾਜਾਈ ਵਿੱਚ ਆਮ ਸ਼ਬਦ "ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ" (2003) , [[ਹਾਈਡਰੋਜਨ|ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ]] ਟ੍ਰੇਨਾਂ, '''ਜ਼ੀਰੋ-ਐਮੀਸ਼ਨ ਮਲਟੀਪਲ ਯੂਨਿਟ''', ਜਾਂ '''ZEMUs''' ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ-ਆਮ ਸ਼ਬਦ ਜੋ ਰੇਲ [[ਸਵਾਰੀ|ਵਾਹਨ]], ਵੱਡੇ ਜਾਂ ਛੋਟੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਟ੍ਰਕਸ਼ਨ ਮੋਟਰਾਂ, ਜਾਂ ਸਹਾਇਕ ਮੋਟਰਾਂ, ਜਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇਣ ਲਈ [[ਊਰਜਾ]] ਦੇ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਬਾਲਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਵਾਹਨ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਦੀ ਰਸਾਇਣਕ ਊਰਜਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਹਾਈਡਰੋਜ਼ਨ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਾਲਨ ਇੰਜਣ ਵਿੱਚ ਹਾਈਡਰੋਗਨ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ, ਜਾਂ ਬਿਜਲੀ ਮੋਟਰਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਬਾਲਣ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਆਕਸੀਜਨ ਨਾਲ ਹਾਈਡਰੋੋਜਨ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਬਾਲਣ ਸੈਲ ਟ੍ਰੇਨ। [[ਰੇਲ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ|ਰੇਲ ਆਵਾਜਾਈ]] ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਵਰਤੋਂ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੱਤ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਖੋਜ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਟੈਕਨੀਸ਼ੀਅਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Graham-Rowe|first=D.|year=2008|title=Do the locomotion|journal=Nature|volume=454|issue=7208|pages=1036–7|doi=10.1038/4541036a|pmid=18756218|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Minkel|first=J. R.|year=2006|title=A Smashing Bad Time for the United States|journal=IEEE Spectrum|volume=43|issue=8|pages=12–13|bibcode=2006IEEES..43h..12M|doi=10.1109/MSPEC.2006.1665046}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Jones|first=W. D.|year=2009|title=Fuel cells could power a streetcar revival|journal=IEEE Spectrum|volume=46|issue=9|pages=15–16|doi=10.1109/MSPEC.2009.5210050}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Jones|first=W. D.|year=2006|title=Hydrogen on Track|journal=IEEE Spectrum|volume=43|issue=8|pages=10–13|doi=10.1109/MSPEC.2006.1665045}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Delucchi|first=M. A.|last2=Jacobson|first2=M. Z.|year=2010|title=Providing all global energy with wind, water, and solar power, Part II: Reliability, system and transmission costs, and policies|journal=Energy Policy|volume=39|issue=3|pages=1170–1190|doi=10.1016/j.enpol.2010.11.045}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Marin|first=G. D.|last2=Naterer|first2=G. F.|last3=Gabriel|first3=K.|year=2010|title=Rail transportation by hydrogen vs. Electrification – Case study for Ontario, Canada, II: Energy supply and distribution|journal=International Journal of Hydrogen Energy|volume=35|issue=12|pages=6097–6107|bibcode=2010IJHE...35.6097M|doi=10.1016/j.ijhydene.2010.03.095}}</ref> ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਵਾਹਨ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਊਰਜਾ ਭੰਡਾਰਨ ਵਾਲੇ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਵਾਹਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਬੈਟਰੀ|ਬੈਟਰੀਆਂ]] ਜਾਂ ਸੁਪਰ ਕੈਪਸਟਰ, ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਭੰਡਾਰ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ। ਸੰਭਾਵੀ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ [[ਰੇਲ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ|ਰੇਲ ਆਵਾਜਾਈ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹੈਃ ਯਾਤਰੀ ਰੇਲ, ਮਾਲ ਰੇਲ, ਲਾਈਟ ਰੇਲ, ਰੇਲ ਰੈਪਿਡ ਟ੍ਰਾਂਜ਼ਿਟ, ਮਾਈਨ ਰੇਲਵੇ, ਉਦਯੋਗਿਕ ਰੇਲਵੇ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਪਾਰਕਾਂ ਅਤੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੇਲ ਸਵਾਰੀਆ ਆਦਿ ਹਨ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਸ਼ਬਦ 22 ਅਗਸਤ 2003 ਨੂੰ ਕੈਂਬਰਿਜ, ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਵਿੱਚ ਯੂਐਸ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਆਫ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਵੋਲਪੇ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਸਿਸਟਮ ਸੈਂਟਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੋਜ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web |last=Shah |first=Narendra |date=29 March 2022 |title=Hydrogen-Powered Trains |url=https://www.metrorailnews.in/hydrogen-powered-trains/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401045417/https://www.metrorailnews.in/hydrogen-powered-trains/ |archive-date=1 April 2022 |access-date=25 August 2022 |website=Metro Rail News |language=en-US}}</ref> ਉੱਥੇ, ਯੂਐਸ ਟੈਲੀਕਾਮ ਕੰਪਨੀ ਏਟੀਐਂਡਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਭਵਿੱਖਵਾਦੀ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਕ ਯੋਜਨਾਕਾਰ ਸਟੈਨ ਥੌਮਸਨ ਨੇ ਮੂਰਸਵਿਲ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਇਨੀਸ਼ੀਏਟਿਵ ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। <ref name="rai tech 16">Grey, Eva. [https://www.railway-technology.com/features/featuregerman-state-thrusts-hydrogen-powered-hydrail-into-the-spotlight-4928956/ "German state thrusts hydrogen-powered hydrail into the spotlight."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210207212737/https://www.railway-technology.com/features/featuregerman-state-thrusts-hydrogen-powered-hydrail-into-the-spotlight-4928956/|date=7 February 2021}} ''railway-technology.com'', 21 June 2016.</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਲੇਖਕ ਸਟੈਨ ਥੌਮਸਨ ਅਤੇ ਜਿਮ ਬੋਮੈਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 17 ਫਰਵਰੀ 2004 ਨੂੰ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਐਨਰਜੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੋਜ ਇੰਜਣ ਟਾਰਗੇਟ ਸ਼ਬਦ ਵਜੋਂ ਛਪਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਰੇਲ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਟੈਕਨੀਸ਼ੀਅਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਮਝਣ, ਕੰਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਲੱਭਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। <ref>Stan Thompson and Jim Bowman (2004) "The Mooresville Hydrail Initiative", ''[[International Journal of Hydrogen Energy]]'' '''29'''(4): 438, in "News and Views" (a non-peer-reviewed section)</ref> === ਤਕਨਾਲੋਜੀ === [[ਤਸਵੀਰ:India’s_first_hydrogen-powered_train.webm|thumb|ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਟ੍ਰੇਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਸਟੋਰੇਜ ਮੋਡੀਊਲ, ਬੈਟਰੀ ਸਟੈਕ ਅਤੇ ਫਿਊਲ ਸੈੱਲ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।]] ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਇੱਕ ਆਮ ਅਤੇ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਅਸਾਨ [[ਰਸਾਇਣਕ ਤੱਤ|ਤੱਤ]] ਹੈ, ਇਹ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਕਿ [[ਪਾਣੀ]] ਦੇ ਹਰੇਕ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ [[ਆਕਸੀਜਨ]] [[ਪਰਮਾਣੂ]] ਲਈ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਦੋ ਪਰਮਾਣੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="rai eng 18">[https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/ "Hydrail comes of age."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180110174254/https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/|date=10 January 2018}} ''railengineer.uk'', 5 January 2018.</ref> ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, (ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਪਥਰਾਟੀ ਬਾਲਣ|ਜੈਵਿਕ ਬਾਲਣ]] ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਲਾਈਸਿਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ) ਜਿਸ ਲਈ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ [[ਬਿਜਲੀ]] ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਉਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਅਲੱਗ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਬਾਲਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="rai eng 18" /> ਇਹ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਵਾਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਲਣ ਦੇਣ ਲਈ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਡਿਪੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਸਿਰਫ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਸਪਲਾਈ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ-ਇਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਵਾਹਨ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਵਾਲੇ ਟੈਂਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਪ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="rai eng 18" /> ==ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਬਾਲਣ ਸੈੱਲ == ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਬਾਲਣ ਸੈੱਲ (Fuel Cell) ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਕੈਮੀਕਲ ਯੰਤਰ ਹੈ ਜੋ ਬਾਲਣ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ) ਦੀ ਰਸਾਇਣਕ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਬਿਜਲੀ ਊਰਜਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕਾਰਜ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬੈਟਰੀ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਲਣ ਅਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਮਿਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕਾਰਜ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਮੁੱਖ ਭਾਗਾਂ ਅਤੇ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਮੁੱਖ ਭਾਗ [[ਐਨੋਡ]] (Anode): ਨੈਗੇਟਿਵ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡ। [[ਕੈਥੋਡ]] (Cathode): ਪਾਜ਼ੇਟਿਵ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡ। [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਲਾਈਟ]] (Electrolyte): ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ ਜੋ ਚਾਰਜਡ ਆਇਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡ]] ਤੋਂ ਦੂਜੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡ]] ਤੱਕ ਜਾਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਿਜਲੀ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣ ਦਿੰਦਾ। ਕਾਰਜ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਪੜਾਅ ਬਾਲਣ ਦਾ ਦਾਖਲਾ: [[ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਗੈਸ]] (H₂) ਨੂੰ ਐਨੋਡ ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਵੱਖ ਹੋਣਾ (ਐਨੋਡ 'ਤੇ): ਇੱਕ ਉਤਪ੍ਰੇਰਕ (catalyst) ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਪਰਮਾਣੂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਪਰਮਾਣੂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: 2H₂ → 4H⁺ + 4e⁻ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ: ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ (e⁻) ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਲਾਈਟ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘ ਸਕਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਐਨੋਡ ਤੋਂ ਬਾਹਰੀ ਤਾਰ (circuit) ਰਾਹੀਂ ਕੈਥੋਡ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਾਰਨ ਹੀ ਬਿਜਲੀ ਕਰੰਟ (Electricity) ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਪਕਰਣਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਇਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ: ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਆਇਨ (H⁺) ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਲਾਈਟ ਵਿੱਚੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਕੈਥੋਡ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ (ਕੈਥੋਡ 'ਤੇ): ਕੈਥੋਡ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ, ਬਾਹਰੀ ਹਵਾ ਤੋਂ ਆਈ ਆਕਸੀਜਨ (O₂), ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਆਇਨ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਤਾਰ ਤੋਂ ਆਏ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਮਿਲ ਕੇ ਪਾਣੀ (H₂O) ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਸਾਇਣਕ ਸਮੀਕਰਨ: O₂ + 4H⁺ + 4e⁻ → 2H₂O ਇਸ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਬਿਜਲੀ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਾਫ਼ (Water Vapor) ਅਤੇ ਗਰਮੀ (Heat) ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਗੈਸਾਂ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ। ਹਲਕੇ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸਮਰੱਥ ਬਾਲਣ ਸੈੱਲਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਵਾਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਵਹਾਰਕ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਕੰਪਨੀ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨਿਕਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 2001 ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ {{Cvt|25|kW|hp}} ਫਿਊਲ ਸੈੱਲ ਦਾ ਭਾਰ {{Cvt|290|kg|lbs}} ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਸੀਮਾ 38 ਅਤੇ 45 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੀ; ਹਾਲਾਂਕਿ, 2017 ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਾਲਣ ਸੈੱਲਾਂ ਦਾ ਭਾਰ {{Cvt|72|kg|lbs}} ਸੀ 48 ਤੋਂ 55 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਾਵਰ ਘਣਤਾ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਗੁਣਾ ਵਾਧਾ। <ref name="rai eng 182">[https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/ "Hydrail comes of age."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180110174254/https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/|date=10 January 2018}} ''railengineer.uk'', 5 January 2018.</ref> ਰੇਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੁਝ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਾਲ ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ ਜਾਂ ਹਾਈ-ਸਪੀਡ ਟ੍ਰੇਨਾਂ) 'ਤੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਪ੍ਰੋਪਲਸ਼ਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘੱਟ-ਪਾਵਰ ਵਾਲੇ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ੰਟਿੰਗ ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ ਅਤੇ ਮਲਟੀਪਲ ਯੂਨਿਟਾਂ) ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਆਕਰਸ਼ਕ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਹੈ। <ref name="rai eng 182" /> ਇਹ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾਹੈ ਕਿ ਰੇਲਵੇ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦਾ ਦਬਾਅ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਮੰਗ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। <ref name="rai eng 182" /> [[ਤਸਵੀਰ:Daejeon-metro-tram-train--built-by-hyundai-rotem--on-innotrans-fair--2024-09-24--picture-by-georgr--cc-by-sa.jpg|thumb|[[Hyundai Rotem Hydrogen Fuel cell Tram|ਹੁੰਡਈ ਰੋਟੇਮ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਫਿਊਲ ਸੈੱਲ ਟ੍ਰਾਮ]], 2024 ਵਿੱਚ ਤਸਵੀਰ]] ਇੱਕ ਆਮ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਪ੍ਰੋਪਲਸ਼ਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਬਾਲਣ ਸੈੱਲ ਹੈ। ਇਹ ਯੰਤਰ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਰਸਾਇਣਕ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਬਿਜਲੀ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਦਲਦਾ ਹੈ।<ref name="rai eng 183">[https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/ "Hydrail comes of age."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180110174254/https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/|date=10 January 2018}} ''railengineer.uk'', 5 January 2018.</ref> ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਬਾਲਣ ਸੈੱਲ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰੇਗਾ ਜੋ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੀ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਖਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਐਕਸਚੇਂਜ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪੱਧਰ ਦੇ ਊਰਜਾ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="rai eng 183" /> ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਿਜਲੀ ਨੂੰ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਸਿਰਫ 30 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ, ਜੋ ਲਗਭਗ ਸਮਕਾਲੀ ਡੀਜ਼ਲ ਇੰਜਣਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ ਪਰ ਓਵਰਹੈੱਡ ਤਾਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਰਵਾਇਤੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ। ਬਾਲਣ ਸੈੱਲ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਬਿਜਲੀ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਚਲਾਉਂਣ ਲਈ [[ਇੰਜਣ|ਮੋਟਰਾਂ]] ਨੂੰ ਚਲਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ।<ref name="rai eng 183" /> ਰੇਲਵੇ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਰੇਲ ਉਦਯੋਗ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਵੀਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸਫਲ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ' ਤੇ ਤਾਇਨਾਤੀ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਦ ਦੇ ਰਵੱਈਏ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਰਣਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="rai tech 162">Grey, Eva. [https://www.railway-technology.com/features/featuregerman-state-thrusts-hydrogen-powered-hydrail-into-the-spotlight-4928956/ "German state thrusts hydrogen-powered hydrail into the spotlight."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210207212737/https://www.railway-technology.com/features/featuregerman-state-thrusts-hydrogen-powered-hydrail-into-the-spotlight-4928956/|date=7 February 2021}} ''railway-technology.com'', 21 June 2016.</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਡੀਜ਼ਲ ਤੋਂ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਪ੍ਰੋਪਲਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲਾਭ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਹਿਟਾਚੀ ਰੇਲ ਯੂਰਪ, ਬਰਮਿੰਘਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਫਿਊਲ ਸੈੱਲ ਸਿਸਟਮਜ਼ ਲਿਮਟਿਡ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਘ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੁੜ-ਸੰਚਾਲਿਤ ਡੀਜ਼ਲ ਮਲਟੀਪਲ ਯੂਨਿਟਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਵਾਹਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਊਰਜਾ ਦੀ ਖਪਤ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਡਲ ਨੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਰਵਾਇਤੀ ਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਉੱਤੇ [[ਨੌਰਿਜ|ਨੌਰਵਿਚ]] ਤੋਂ ਸ਼ੇਰਿੰਘਮ ਲਾਈਨ ਤੇ 52 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੱਕ ਦੀ ਬਚਤ.<ref name="rai eng 184">[https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/ "Hydrail comes of age."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180110174254/https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/|date=10 January 2018}} ''railengineer.uk'', 5 January 2018.</ref> ਮੌਜੂਦਾ ਰੇਲਮਾਰਗ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਕਦਮ ਰਵਾਇਤੀ ਇੰਜਣਾਂ ਵਿੱਚ ਡੀਜ਼ਲ ਅਤੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨੂੰ ਸਾੜ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{Cite magazine|last=Stephens|first=Bill|title=Wabtec sees hydrogen as fuel of the future|url=https://www.trains.com/trn/magazine/archive-access/trains-february-2024/|magazine=[[Trains (magazine)|Trains]]|publisher=[[Kalmbach Media]]|volume=84|issue=February 2024|pages=8–11}}</ref> === ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੀ === ''ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੀ'' ਇੱਕ ਸਟ੍ਰੀਟਕਾਰ ਜਾਂ ਟਰਾਮ (ਟਰਾਲੀ) ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜੋ ਹਾਈਡ੍ਰੋਲ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਚਾਲਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ( ''ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੀ'' ''ਟ੍ਰੋਲੀ'' ਲਈ) 2008 ਵਿੱਚ ਸਪੇਨ ਦੇ ਵੈਲੇਂਸੀਆ ਵਿੱਚ ਚੌਥੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਾਈਡ੍ਰੋਲ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੋਜ-ਸਰਲ ਖੋਜ ਇੰਜਣ ਟਾਰਗੇਟ ਸ਼ਬਦ ਵਜੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਨਬੋਰਡ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ-ਪ੍ਰਾਪਤ ਸ਼ਕਤੀ ਓਵਰਹੈੱਡ ਟਰਾਲੀ ਔਜਾਰਾਂ ਅਤੇ ਟਰੈਕ ਬਿਜਲੀਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਲਾਗਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਟਰੈਕ ਬਿਜਲੀਕਰਨ ਦੇ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਦੇ ਖਰਚੇ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। 'ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੀ' ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ 'ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੀ ਲਾਈਟ ਰੇਲ' ਜਾਂ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਬਾਹਰੀ ਬਿਜਲੀਕਰਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਦੇ ਹਨ। === ਸੁਰੱਖਿਆ === [[ਹਾਈਡਰੋਜਨ|ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ]] ਹਵਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਸ਼ਰਣਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਜਲਣਸ਼ੀਲ ਹੈ, ਅਤੇ 18-59% ਵਿੱਚ ਵਿਸਫੋਟਕ ਹੈ।<ref>{{Cite book|location=New York}}</ref> nr7wmi3ojp3eczop65nwqm64axoybsc 0 204817 842750 2026-07-18T23:14:03Z Desi language publisher co 61078 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1359219624|Speed limits in Pakistan]]" 842750 wikitext text/x-wiki '''[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]''' '''ਵਿੱਚ ਸਪੀਡ ਸੀਮਾਵਾਂ''' ਜਾਂ '''ਗਤੀ ਸੀਮਾ''' ('''Speed limits''') ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ (ਸੰਘੀ, ਸੂਬਾਈ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ) 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੜਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸੂਬੇ ਤੋਂ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮੋਟਰਵੇਅ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਤੀ ਸੀਮਾ 120 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ (75 ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ) ਹੈ। [[File:M1_motorway_KPK.jpg|right|thumb|215x215px|ਐਮ-1 ਮੋਟਰਵੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ।]] q6tdb3wy920ypml1qza2rr60x5ilfmr 842751 842750 2026-07-18T23:16:05Z Desi language publisher co 61078 /* */ 842751 wikitext text/x-wiki '''[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]''' '''ਵਿੱਚ ਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੱਦ''' ਜਾਂ '''ਗਤੀ ਸੀਮਾ''' ('''Speed limits''') ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ (ਸੰਘੀ, ਸੂਬਾਈ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ) 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੜਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸੂਬੇ ਤੋਂ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮੋਟਰਵੇਅ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਤੀ ਸੀਮਾ 120 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ (75 ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ) ਹੈ। [[File:M1_motorway_KPK.jpg|right|thumb|215x215px|ਐਮ-1 ਮੋਟਰਵੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ।]] 85sw6a3to5g91g4bgyov6hl0wt0obe5 842754 842751 2026-07-18T23:22:58Z Desi language publisher co 61078 /* */ 842754 wikitext text/x-wiki '''[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]''' '''ਵਿੱਚ ਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੱਦ''' ਜਾਂ '''ਗਤੀ ਸੀਮਾ''' ('''Speed limits''') ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ (ਸੰਘੀ, ਸੂਬਾਈ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ) 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੜਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸੂਬੇ ਤੋਂ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮੋਟਰਵੇਅ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਤੀ ਸੀਮਾ 120 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ (75 ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ) ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਯੂਨਿਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੱਦ ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ (ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ) ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੱਦ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ (ਕਿਮੀ/ਘੰਟਾ) ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। [[File:M1_motorway_KPK.jpg|right|thumb|215x215px|ਐਮ-1 ਮੋਟਰਵੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ।]] ftsweciwz7t8ecwwoebnlcluf62p5cs 842755 842754 2026-07-18T23:24:06Z Desi language publisher co 61078 /* */ map 842755 wikitext text/x-wiki '''[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]''' '''ਵਿੱਚ ਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੱਦ''' ਜਾਂ '''ਗਤੀ ਸੀਮਾ''' ('''Speed limits''') ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ (ਸੰਘੀ, ਸੂਬਾਈ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ) 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੜਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸੂਬੇ ਤੋਂ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮੋਟਰਵੇਅ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਤੀ ਸੀਮਾ 120 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ (75 ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ) ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਯੂਨਿਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੱਦ ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ (mph) ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੱਦ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ (ਕਿਮੀ/ਘੰਟਾ) ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। [[File:M1_motorway_KPK.jpg|right|thumb|215x215px|ਐਮ-1 ਮੋਟਰਵੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ।]] 1zj9dq2zxsb1qvf1dk0daj6k84d4wyu 842756 842755 2026-07-18T23:25:20Z Desi language publisher co 61078 /* */ 842756 wikitext text/x-wiki '''[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]''' '''ਵਿੱਚ ਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੱਦ''' ਜਾਂ '''ਗਤੀ ਸੀਮਾ''' ('''Speed limits''') ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ (ਸੰਘੀ, ਸੂਬਾਈ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ) 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੜਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸੂਬੇ ਤੋਂ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮੋਟਰਵੇਅ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਤੀ ਸੀਮਾ 120 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ (75 ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ) ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਯੂਨਿਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੱਦ ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ (mph) ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੱਦ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ (km/h) ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। [[File:M1_motorway_KPK.jpg|right|thumb|215x215px|ਐਮ-1 ਮੋਟਰਵੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ।]] 2u5cij4f512lo8jdindamj09bvwmfh7 842757 842756 2026-07-18T23:30:14Z Desi language publisher co 61078 842757 wikitext text/x-wiki '''[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]''' '''ਵਿੱਚ ਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੱਦ''' ਜਾਂ '''ਗਤੀ ਸੀਮਾ''' ('''Speed limits''') ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ (ਸੰਘੀ, ਸੂਬਾਈ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ) 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੜਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸੂਬੇ ਤੋਂ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮੋਟਰਵੇਅ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਤੀ ਸੀਮਾ 120 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ (75 ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ) ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਯੂਨਿਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੱਦ ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ (mph) ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੱਦ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ (km/h) ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। [[File:M1_motorway_KPK.jpg|right|thumb|215x215px|ਐਮ-1 ਮੋਟਰਵੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ।]] ਮੋਟਰਵੇਅ 'ਤੇ, ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੱਦ 120 ਕਿਲੋਮੀਟਰ/ਘੰਟਾ (75 ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ) ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੱਦ 40-50 ਕਿਲੋਮੀਟਰ/ਘੰਟਾ (25-31 ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ) ਹੈ। afi1xm8xyzr7e9kqtolu6sxpbknrlsp 842758 842757 2026-07-18T23:34:54Z Desi language publisher co 61078 /* */ 842758 wikitext text/x-wiki '''[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]''' '''ਵਿੱਚ ਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ autocorrect delete''' ਜਾਂ '''ਗਤੀ ਸੀਮਾ''' ('''Speed limits''') ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ (ਸੰਘੀ, ਸੂਬਾਈ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ) 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੜਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸੂਬੇ ਤੋਂ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮੋਟਰਵੇਅ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਤੀ ਸੀਮਾ 120 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ (75 ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ) ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਯੂਨਿਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੱਦ ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ (mph) ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੱਦ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ (km/h) ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। [[File:M1_motorway_KPK.jpg|right|thumb|215x215px|ਐਮ-1 ਮੋਟਰਵੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ।]] ਮੋਟਰਵੇਅ 'ਤੇ, ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੱਦ 120 ਕਿਲੋਮੀਟਰ/ਘੰਟਾ (75 ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ) ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੱਦ 40-50 ਕਿਲੋਮੀਟਰ/ਘੰਟਾ (25-31 ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ) ਹੈ। sodwluv43e4csvym1craa9uclj7i7kn 842759 842758 2026-07-18T23:39:06Z Desi language publisher co 61078 /* */ 842759 wikitext text/x-wiki '''[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]''' '''ਵਿੱਚ ਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੱਦ''' ਜਾਂ '''ਗਤੀ ਸੀਮਾ''' ('''Speed limits''') ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ (ਸੰਘੀ, ਸੂਬਾਈ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ) 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੜਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸੂਬੇ ਤੋਂ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮੋਟਰਵੇਅ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਤੀ ਸੀਮਾ 120 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ (75 ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ) ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਯੂਨਿਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੱਦ ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ (mph) ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੱਦ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ (km/h) ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। [[File:M1_motorway_KPK.jpg|right|thumb|215x215px|ਐਮ-1 ਮੋਟਰਵੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ।]] ਮੋਟਰਵੇਅ 'ਤੇ, ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੱਦ 120 ਕਿਲੋਮੀਟਰ/ਘੰਟਾ (75 ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ) ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੱਦ 40-50 ਕਿਲੋਮੀਟਰ/ਘੰਟਾ (25-31 ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ) ਹੈ। afi1xm8xyzr7e9kqtolu6sxpbknrlsp 842760 842759 2026-07-18T23:40:00Z Desi language publisher co 61078 /* */ 842760 wikitext text/x-wiki '''[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]''' '''ਵਿੱਚ ਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੱਦ''' ਜਾਂ '''ਗਤੀ ਸੀਮਾ''' ('''Speed limits''') ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ (ਸੰਘੀ, ਸੂਬਾਈ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ) 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੜਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸੂਬੇ ਤੋਂ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮੋਟਰਵੇਅ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਤੀ ਸੀਮਾ 120 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ (75 ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ) ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਯੂਨਿਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੱਦ ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ (mph) ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੱਦ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ (km/h) ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। [[File:M1_motorway_KPK.jpg|right|thumb|215x215px|ਐਮ-1 ਮੋਟਰਵੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ।]] ਮੋਟਰਵੇਅ 'ਤੇ, ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੱਦ 120 ਕਿਲੋਮੀਟਰ/ਘੰਟਾ (75 ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ) ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੱਦ 40-50 ਕਿਲੋਮੀਟਰ/ਘੰਟਾ (25-31 ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ) ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=speed-limits |url=https://www.psc.org.pk/speed-limits/ |access-date= |website= |language=en}}</ref> rgaobf6bfsornnpbrgxk66bjezvd749 842761 842760 2026-07-18T23:47:50Z Desi language publisher co 61078 /* */ 842761 wikitext text/x-wiki '''[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]''' '''ਵਿੱਚ ਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੱਦ''' ਜਾਂ '''ਗਤੀ ਸੀਮਾ''' ('''Speed limits''') ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ (ਸੰਘੀ, ਸੂਬਾਈ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ) 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੜਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸੂਬੇ ਤੋਂ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮੋਟਰਵੇਅ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਤੀ ਸੀਮਾ 120 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ (75 ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ) ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਯੂਨਿਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੱਦ ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ (mph) ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੱਦ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ (km/h) ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। [[File:M1_motorway_KPK.jpg|right|thumb|215x215px|ਐਮ-1 ਮੋਟਰਵੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ।]] ਮੋਟਰਵੇਅ 'ਤੇ, ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੱਦ 120 ਕਿਲੋਮੀਟਰ/ਘੰਟਾ (75 ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ) ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੱਦ 40-50 ਕਿਲੋਮੀਟਰ/ਘੰਟਾ (25-31 ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ) ਹੈ।ਜੀ.ਟੀ. ਰੋਡ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੱਦ 100 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ (62 ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ) ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰੀ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸਵੇਅ 'ਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 80 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ (50 ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ) ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੱਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title=speed-limits |url=https://www.psc.org.pk/speed-limits/ |access-date= |website= |language=en}}</ref> 6lwj86ntbelmcamviez6453euxi96y0 0 204818 842762 2026-07-19T00:27:43Z Desi language publisher co 61078 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1364824382|Gujranwala Mass Transit System]]" 842762 wikitext text/x-wiki ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਮਾਸ ਟ੍ਰਾਂਜ਼ਿਟ ਸਿਸਟਮ (ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਮੈਟਰੋ ਕੋਰੀਡੋਰ ਅਤੇ ਯੈਲੋ ਲਾਈਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਇੱਕ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਬੱਸ ਮਾਸ ਟ੍ਰਾਂਜ਼ਿਟ ਸਿਸਟਮ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਸਮੇਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਾਣ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਸਟਮ 31.2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (19.4 ਮੀਲ) ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਏਮਨਾਬਾਦ ਤੋਂ ਗੱਖੜ ਤੱਕ ਚੱਲੇਗਾ। 6a6kobvdy4aq121lri93vcyo571ctky 3 204819 842776 2026-07-19T10:39:35Z Neriah 36920 Neriah ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:أيوب]] ਨੂੰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:جيمي]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/أيوب|أيوب]]" to "[[Special:CentralAuth/جيمي|جيمي]]" 842776 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:جيمي]] 64c9avy8ts1cvun7rags6rsitvnpx51 1 204820 842779 2026-07-19T11:36:33Z ~2026-40537-11 61156 /* punjabi alochna and manovishleshanvad */ ਨਵਾਂ ਭਾਗ 842779 wikitext text/x-wiki == punjabi alochna and manovishleshanvad == ji [[ਖ਼ਾਸ:ਯੋਗਦਾਨ/&#126;2026-40537-11|&#126;2026-40537-11]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:&#126;2026-40537-11|talk]]) 11:36, 19 ਜੁਲਾਈ 2026 (UTC) atzi5blme5g9hqpbw4rtyrgjfvk0hqc