ਮਹਾਂਦੀਪ

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="pa">
  <siteinfo>
    <sitename>ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ</sitename>
    <dbname>pawiki</dbname>
    <base>https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.14</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">ਮੀਡੀਆ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">ਖ਼ਾਸ</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ਵਰਤੋਂਕਾਰ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ਤਸਵੀਰ</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ਫਰਮਾ</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ਮਦਦ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ਸ਼੍ਰੇਣੀ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ਫਾਟਕ</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ਮੌਡਿਊਲ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
      <namespace key="2600" case="first-letter">Topic</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ਮਹਾਂਦੀਪ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2321</id>
    <revision>
      <id>844289</id>
      <parentid>833596</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T10:27:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>844289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12418" sha1="op78o74gpkhge5ikn3lt6ybu5rdipt4" xml:space="preserve">ਇਸ [[ਧਰਤੀ]] ਉੱਪਰ 7 ਮਹਾਂਦੀਪ ਹਨ।

=== ਮਹਾਦੀਪਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ===
ਮਹਾਂਦੀਪ ਨੂੰ ਪਛਾਨਣ ਦੇ ਕਈ ਤਰੀਕੇ ਅਪਣਾਏ ਗਏ ਹਨ:

&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; align=&quot;center&quot;
! colspan=&quot;9&quot; | Models
|-
|style=&quot;background-color:#FFFFFF&quot; colspan=&quot;9&quot;|[[ਤਸਵੀਰ:Continents vide couleurs-automatedvector.svg|center|frameless|upright=2]]&lt;center&gt;&lt;small&gt;Color-coded map showing the various continents. Similar shades exhibit areas that may be consolidated or subdivided.&lt;/small&gt;
|-
|'''7 ਮਹਾਂਦੀਪ'''&lt;br /&gt;&lt;ref name=NatlGeo&gt;[http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=world&amp;Mode=d&amp;SubMode=w World], ''[[National Geographic]] - [http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/ Xpeditions Atlas].'' 2006. Washington, DC: National Geographic Society.&lt;/ref&gt;&lt;ref name = AoCA/&gt;&lt;ref name=EB&gt;&quot;[http://www.britannica.com/ebc/article-9361501 Continent]&quot;. ''[[Encyclopædia Britannica]]''. 2006. Chicago: Encyclopædia Britannica, Inc.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Oxford1&gt;''[[Oxford English Dictionary|The New Oxford Dictionary of English]].'' 2001. New York: Oxford University Press.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Encarta&gt;&quot;[http://encarta.msn.com/encyclopedia_761553387/Continent.html Continent] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091028025748/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761553387/Continent.html |date=2009-10-28 }}&quot;. ''[[Encarta|MSN Encarta Online Encyclopedia 2006]].''. 2009-10-31.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Oxford2&gt;&quot;Continent&quot;. McArthur, Tom, ed. 1992. ''The Oxford Companion to the English Language''. New York: Oxford University Press; p. 260.&lt;/ref&gt;
||&lt;center&gt;&lt;small&gt;&lt;span style=&quot;background: #00cc00;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;/small&gt; [[ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ]]
||&lt;center&gt;&lt;small&gt;&lt;span style=&quot;background: #008000;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;/small&gt; [[ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ]]
||&lt;center&gt;&lt;small&gt;&lt;span style=&quot;background: #0040ff;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;/small&gt; [[ਐਂਟਾਰਕਟਿਕਾ]]
||&lt;center&gt;&lt;small&gt;&lt;span style=&quot;background: #fed52e;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;/small&gt; [[ਅਫ਼ਰੀਕਾ]]
||&lt;center&gt;&lt;small&gt;&lt;span style=&quot;background: #c10000;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;/small&gt; [[ਯੂਰੋਪ]]
||&lt;center&gt;&lt;small&gt;&lt;span style=&quot;background: #f33e01;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;/small&gt; [[ਏਸ਼ੀਆ]]
||&lt;center&gt;&lt;small&gt;&lt;span style=&quot;background: #c04080;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;/small&gt; [[ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ (ਮਹਾਦੀਪ)|ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ]]
|-
|'''6 ਮਹਾਂਦੀਪ'''&lt;br /&gt;&lt;ref name=EB /&gt;&lt;ref name=Columbia&gt;&quot;[http://www.bartleby.com/65/co/continent.html Continent]&quot;. ''[http://www.bartleby.com/65/ The Columbia Encyclopedia]''. 2001. New York: Columbia University Press - Bartleby.&lt;/ref&gt;
||&lt;center&gt;&lt;small&gt;&lt;span style=&quot;background: #00cc00;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;/small&gt; ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ
||&lt;center&gt;&lt;small&gt;&lt;span style=&quot;background: #008000;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;/small&gt; ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ 
||&lt;center&gt;&lt;small&gt;&lt;span style=&quot;background: #0040ff;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;/small&gt; ਐਂਟਾਰਕਟਿਕਾ
||&lt;center&gt;&lt;small&gt;&lt;span style=&quot;background: #fed52e;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;/small&gt; ਅਫ਼ਰੀਕਾ
|colspan=&quot;2&quot; |&lt;center&gt;&lt;small&gt;&lt;span style=&quot;background: #c10000;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;background: #f33e01;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;/small&gt; [[ਯੂਰੇਸ਼ੀਆ]]
||&lt;center&gt;&lt;small&gt;&lt;span style=&quot;background: #c04080;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;/small&gt; ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ
|-
|'''6 ਮਹਾਂਦੀਪ'''&lt;br /&gt;&lt;ref name=OU&gt;Océano Uno, Diccionario Enciclopédico y Atlas Mundial, &quot;Continente&quot;, page 392, 1730. ISBN 84-494-0188-7&lt;/ref&gt;&lt;ref name=LCC&gt;Los Cinco Continentes (The Five Continents), Planeta-De Agostini Editions, 1997. ISBN 84-395-6054-0&lt;/ref&gt;&lt;!-- NOTE: Both references mention ''Oceanía'' instead of ''Australia''. --&gt;
|colspan=&quot;2&quot; |&lt;center&gt;&lt;small&gt;&lt;span style=&quot;background: #00cc00;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;background: #008000;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;/small&gt; [[ਅਮਰੀਕਾ (ਮਹਾਂਦੀਪ)|ਅਮਰੀਕਾ]]
||&lt;center&gt;&lt;small&gt;&lt;span style=&quot;background: #0040ff;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;/small&gt; ਐਂਟਾਰਕਟਿਕਾ
||&lt;center&gt;&lt;small&gt;&lt;span style=&quot;background: #fed52e;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;/small&gt; ਅਫ਼ਰੀਕਾ
||&lt;center&gt;&lt;small&gt;&lt;span style=&quot;background: #c10000;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;/small&gt; ਯੂਰੋਪ
||&lt;center&gt;&lt;small&gt;&lt;span style=&quot;background: #f33e01;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;/small&gt; ਏਸ਼ੀਆ
||&lt;center&gt;&lt;small&gt;&lt;span style=&quot;background: #c04080;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;/small&gt; ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ
|-
|'''5 ਮਹਾਂਦੀਪ'''&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Columbia&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;OU&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;LCC&quot;/&gt;&lt;!-- NOTE: Both references mention ''Oceanía'' instead of ''Australia''. --&gt;
|colspan=&quot;2&quot; |&lt;center&gt;&lt;small&gt;&lt;span style=&quot;background: #00cc00;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;background: #008000;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;/small&gt; ਅਮਰੀਕਾ
||&lt;center&gt;&lt;small&gt;&lt;span style=&quot;background: #0040ff;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;/small&gt; ਐਂਟਾਰਕਟਿਕਾ
||&lt;center&gt;&lt;small&gt;&lt;span style=&quot;background: #fed52e;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;/small&gt; ਅਫ਼ਰੀਕਾ
|colspan=&quot;2&quot; |&lt;center&gt;&lt;small&gt;&lt;span style=&quot;background: #c10000;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;background: #f33e01;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;/small&gt; ਯੂਰੇਸ਼ੀਆ
||&lt;center&gt;&lt;small&gt;&lt;span style=&quot;background: #c04080;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;/small&gt; ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ
|-
|'''4 ਮਹਾਂਦੀਪ'''&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;Columbia&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;OU&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;LCC&quot;/&gt;&lt;!-- NOTE: Both references mention ''Oceanía'' instead of ''Australia''. --&gt;
|colspan=&quot;2&quot; |&lt;center&gt;&lt;small&gt;&lt;span style=&quot;background: #00cc00;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;background: #008000;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;/small&gt; ਅਮਰੀਕਾ
||&lt;center&gt;&lt;small&gt;&lt;span style=&quot;background: #0040ff;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;/small&gt; ਐਂਟਾਰਕਟਿਕਾ
|colspan=&quot;3&quot; |&lt;center&gt;&lt;small&gt;&lt;span style=&quot;background: #fed52e;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span
style=&quot;background: #c10000;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;background: #f33e01;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;/small&gt; [[ਐਫਰੋ-ਯੂਰੇਸ਼ੀਆ]]
||&lt;center&gt;&lt;small&gt;&lt;span style=&quot;background: #c04080;&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;/small&gt; ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ
|}
&lt;/center&gt;

7 ਸੰਖਿਆ ਵਾਲੇ ਮਹਾਦੀਪਾਂ ਦੇ ਮਾਡਲ ਬਾਰੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਚੀਨ]] ਅਤੇ ਜਿਆਦਾ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਰੂਸ]] ਅਤੇ [[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟਸ ਆਫ ਸੋਵੀਅਤ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕ|ਯੂ. ਐਸ. ਐਸ. ਆਰ.]] ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਜੁਗਰਾਫ਼ੀਆ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੇ ਦੁਆਰਾ 6 ਮਹਾਦੀਪਾਂ ਵਾਲੇ ਮਾਡਲ (ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਯੂਰੇਸ਼ੀਆ]] ਹੈ) ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਵਾਲਾ ਮਾਡਲ [[ਲੈਟਿਨ ਅਮਰੀਕਾ]], ਅਤੇ [[ਯੂਰਪ]] ਦੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਜਰਮਨੀ]], [[ਗਰੀਸ]], [[ਇਟਲੀ]], [[ਪੁਰਤਗਾਲ]] ਅਤੇ [[ਸਪੇਨ]], ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਅਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ
ਨੂੰ ਹੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਟਾਰਟਿਕਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=OU /&gt;&lt;ref name=LCC /&gt; — ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਲੰਪਿਕ ਲੋਗੋ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਘੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref name=IOC&gt;[http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_1303.pdf ''The Olympic symbols.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080801100423/http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_1303.pdf |date=2008-08-01 }} [[International Olympic Committee]]. 2002. Lausanne: Olympic Museum and Studies Centre. The five rings of the [[Olympic symbols#Olympic emblems|Olympic logo]] represent the five inhabited, participating continents ([http://moscow2001.olympic.org/en/pdf/members_by_continent.pdf Africa, America, Asia, Europe, and Oceania] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090324234948/http://moscow2001.olympic.org/en/pdf/members_by_continent.pdf |date=2009-03-24 }}); thus, Antarctica is excluded from the flag. Also see [http://www.acnolympic.org Association of National Olympic Committees]: [http://www.acnoa.info] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190422103124/http://www.acnoa.info/ |date=2019-04-22 }} [http://www.ocasia.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180906180838/http://www.ocasia.org/ |date=2018-09-06 }} [http://www.eurolympic.org] [http://www.crwflags.com/fotw/flags/int@paso.html] [http://www.oceaniasport.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191001142123/https://oceaniasport.com/ |date=2019-10-01 }}&lt;/ref&gt;

The names ''[[Oceania]]'' or ''[[Australasia]]'' are sometimes used in place of ''Australia''. For example, the ''Atlas of Canada'' names Oceania,&lt;ref name=AoCA&gt;[http://atlas.gc.ca/site/english/maps/reference/international/world/referencemap_image_view The World - Continents] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060221064548/http://atlas.gc.ca/site/english/maps/reference/international/world/referencemap_image_view |date=2006-02-21 }}, [http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/index.html ''Atlas of Canada'']&lt;/ref&gt; as does the model taught in [[Ibero-America|Latin America and Iberia]].&lt;ref&gt;[[:pt:Continente|&quot;Continente&quot;]] [[:pt:Página principal|Portuguese Wikipedia]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[:es:Continente|&quot;Continente&quot;]]. [[:es:Portada|Spanish Wikipedia]]&lt;/ref&gt;

== ਖੇਤਰਫਲ ਅਤੇ ਜਨਸੰਖਿਆ ==
[[Image:ContinentStatistics.svg|thumb|upright=3|center|Comparison of area and population &lt;br /&gt;
&lt;center&gt;
&lt;span style=&quot;background: #f33e01;&quot;&gt; &lt;/span&gt; [[ਏਸ਼ੀਆ]] 
&lt;span style=&quot;background: #fed52e;&quot;&gt; &lt;/span&gt; [[ਅਫ਼ਰੀਕਾ]]
&lt;span style=&quot;background: #00cc00;&quot;&gt; &lt;/span&gt; [[ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ]]
&lt;span style=&quot;background: #008000;&quot;&gt; &lt;/span&gt; [[ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ]]
&lt;span style=&quot;background: #0040ff;&quot;&gt; &lt;/span&gt; [[ਐਂਟਾਰਕਟਿਕਾ]]
&lt;span style=&quot;background: #c10000;&quot;&gt; &lt;/span&gt; [[ਯੂਰੋਪ]]
&lt;span style=&quot;background: #c04080;&quot;&gt; &lt;/span&gt; [[ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ (ਮਹਾਦੀਪ)|ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ]]]]
&lt;/center&gt;
The following table summarises the area and population of each continent using the seven continent model, sorted by decreasing area.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right&quot;
|-
! ਮਹਾਂਦੀਪ
! ਖੇਤਰਫਲ (km²)
! ਖੇਤਰਫਲ (mi²)
! ਧਰਤੀ ਦਾ ਕੁੱਲ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ
! ਜਨਸੰਖਿਆ (ਲਗਭਗ) &lt;br /&gt;2008
! ਕੁੱਲ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ
! ਘਣਤਾ&lt;br /&gt; ਪ੍ਰਤੀ&lt;br /&gt;km² ਵਿੱਚ ਲੋਕ
! ਘਣਤਾ&lt;br /&gt; ਪ੍ਰਤੀ&lt;br /&gt;mi² ਵਿੱਚ
|-
! [[ਏਸ਼ੀਆ]]
| 43,820,000 || 16,920,000 || 29.5% || 3,879,000,000 || 60% || 86.70 || 224.6
|-
! [[ਅਫ਼ਰੀਕਾ]]
| 30,370,000 || 11,730,000 || 20.4% || 922,011,000 || 14% || 29.30 || 75.9
|-
! [[ਅਮਰੀਕਾ (ਮਹਾਂਦੀਪ)|ਅਮਰੀਕਾ]]
| 42,330,000 || 16,340,000 || 28.5% || 910,720,588 || 14% || 21.0 || 54
|-
! [[ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ]]
| 24,490,000 || 9,460,000 || 16.5% || 528,720,588 || 8% || 21.0 || 54
|-
! [[ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ]]
| 17,840,000 || 6,890,000 || 12.0% || 382,000,000 || 6% || 20.8 || 54
|-
! [[ਐਂਟਾਰਕਟਿਕਾ]]
| 13,720,000 || 5,300,000 || 9.2% || 1,000 || 0.00002% || 0.00007 || 0.00018
|-
! [[ਯੂਰੋਪ]]
| 10,180,000 || 3,930,000 || 6.8% || 731,000,000 || 11% || 69.7 || 181
|-
! [[ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ (ਮਹਾਦੀਪ)|ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ]]
| 9,008,500 || 3,478,200 || 5.9% || 22,000,000 || 0.5% || 3.6 || 9.3
|}

ਸਾਰੇ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰਫਲ 148,647,000 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ (57,393,000 ਵਰਗ ਮੀਲ) ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਕੁੱਲ ਜ਼ਮੀਨੀ ਖੇਤਰਫਲ ਦਾ 29.1% (510,065,600 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ / 196,937,400 ਵਰਗ ਮੀਲ) ਹਿੱਸਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

== ਬਾਹਰੀ ਕੜੀ ==
==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
{{ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਮਹਾਂਦੀਪ}}
{{ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਖੇਤਰ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਂਦੀਪ]]</text>
      <sha1>op78o74gpkhge5ikn3lt6ybu5rdipt4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਅਰਬ ਬਹਾਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25526</id>
    <revision>
      <id>844246</id>
      <parentid>807450</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T20:32:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>844246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22359" sha1="ab17yqpw2y79vxt8kuzuh1fzjkjxtai" xml:space="preserve">{{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਖਾਨਾ ਜੰਗੀ
| title =ਅਰਬ ਬਹਾਰ&lt;br/&gt;Arab Spring&lt;br/&gt;الربيع العربي
| image =
| caption = '''ਸਿਖਰ ਖੱਬਿਓਂ ਘੜੀ ਦੇ ਰੁਖ ਨਾਲ਼:'''[[ਕੈਰੋ]] ਦੇ [[ਤਹਿਰੀਰ ਚੌਂਕ]] ਵਿੱਚ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇਦਾਰ; [[ਤੁਨੀਸ]] ਦੇ ਹਬੀਬ ਬੂਰਗੀਬਾ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਧਰਨਾ ਕੱਢਦੇ ਲੋਕ; [[ਸਨਾ]] ਵਿੱਚ ਸਿਆਸੀ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇਦਾਰ; [[ਮਨਾਮਾ]] ਦੇ ਪਰਲ ਚੌਂਕ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਰੋਸ ਵਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ; [[ਦੂਮਾ]] ਵਿਖੇ ਵੱਡਾ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾ; [[ਬੈਦਾ]] ਵਿਖੇ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇਦਾਰ।
| date = 18 ਦਸੰਬਰ 2010– ਹੁਣ ਤੱਕ
| place = [[ਅਰਬ ਜਗਤ]]
| causes = &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
* [[ਸੱਤਾਵਾਦ]]
* ਅਬਾਦੀ ਬਨਾਵਟ ਗੁਣਨ ਖੰਡ
* ਸਿਆਸੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ
* [[ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕ]] ਤਲਫ਼ੀ
* [[ਨੋਟ ਪਸਾਰਾ]]
* [[ਹਰਾਮਖੋਰੀ]]
* [[ਸੰਪਰਦਾਇਕਤਾ]]
* [[ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ]]
* ਮੁਹੰਮਦ ਬੁਆਜ਼ੀਜ਼ੀ ਦਾ ਸਵੈ-ਘਾਤ
| goals = &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
* [[ਜਮਹੂਰੀਅਤ]]
* ਅਜ਼ਾਦ ਚੋਣਾਂ
* ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕ
* [[ਰੁਜ਼ਗਾਰੀ]]
* ਸ਼ਾਸਨ ਬਦਲੀ
| methods = &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
* ਦਿਵਾਨੀ ਹੁਕਮ ਅਦੂਲੀ
* ਦਿਵਾਨੀ ਵਿਰੋਧ
* ਦਲ ਬਦਲੀ
* ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ
* ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਸਰਗਰਮੀਆਂ
* ਰੋਸ ਕੈਂਪ
* ਇਨਕਲਾਬ
* ਦੰਗੇ
* ਸਵੈ-ਘਾਤ
* ਧਰਨੇ
* ਹੜਤਾਲਾਂ
* ਸ਼ਹਿਰੀ ਸੰਗਰਾਮ
* ਬਗਾਵਤ
| status = ਚਾਲੂ
&lt;small&gt;
* ਤੁਨੀਸੀਆਈ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਜ਼ੀਨੇ ਅਲ ਅਬਿਦੀਨ ਬਿਨ ਅਲੀ ਦਾ ਨਿਕਾਲ਼ਾ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਪਲਟੀ।
* ਮਿਸਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀਆਂ ਹੋਜ਼ਨੀ ਮੁਬਾਰਕ ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਮੋਰਸੀ ਦਾ ਨਿਕਾਲ਼ਾ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਪਲਟੀ।
* ਲੀਬੀਆਈ ਆਗੂ ਮੁਅੱਮਰ ਗੱਦਾਫ਼ੀ ਦੀ ਖਾਨਾ ਜੰਗੀ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵਿਚੋਲਗੀ ਰਾਹੀਂ ਹੱਤਿਆ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਤਖਤਾ ਪਲਟੀ।
* ਯਮਨੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਲੀ ਅਬਦੁੱਲਾ ਸਲੇਹ ਦਾ ਨਿਕਾਲ਼ਾ, ਸੱਤਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਇਕਾਤਮਕ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹੱਥ।
* ਸੀਰੀਆ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਜੰਗ।
* ਸਰਕਾਰੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਬਹਿਰੀਨ ਸਰਕਾਰ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਖਾਨਾ ਜੰਗੀ।
* ਮੁਜ਼ਾਹਰਿਆਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕੁਵੈਤ, ਲਿਬਨਾਨ ਅਤੇ ਓਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਤਬਦੀਲੀਆਂ।
* ਰੋਸਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਮੋਰਾਕੋ ਅਤੇ ਜਾਰਡਨ ਵਿੱਚ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸੁਧਾਰ।
* ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ, ਸੁਡਾਨ, ਮੌਰੀਤਾਨੀਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਜਾਰੀ ਹਨ।
&lt;/small&gt;
| howmany1 =
| howmany2 =
| result = 
| fatalities = 122418–127431+ (ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ, ਚਾਲੂ)
| injuries = 
| arrests = 
}}

'''ਅਰਬ ਬਹਾਰ'''({{lang-en|Arab Spring}}, {{lang-ar|الربيع العربي }}, {{transl|ar|''ਅਰ-ਰਬੀˁ ਅਲ-ˁਅਰਬੀ''}}) [[ਅਰਬ ਜਗਤ]] ਵਿੱਚ 18 ਦਸੰਬਰ 2010 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ੀ ਧਰਨਿਆਂ, ਮੁਜ਼ਾਹਰਿਆਂ (ਅਹਿੰਸਕ ਅਤੇ ਹਿੰਸਕ ਦੋਵੇਂ), ਦੰਗਿਆਂ ਅਤੇ ਖਾਨਾਜੰਗੀ ਵਾਲ਼ੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਲਈ ਇੱਕ ਮੀਡੀਆ ਇਸਤਲਾਹ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੱਕ [[ਤੁਨੀਸੀਆ]],&lt;ref name=&quot;Tunisia's Ben Ali flees amid unrest&quot;&gt;{{cite news|title=Tunisia's Ben Ali flees amid unrest|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/01/20111153616298850.html|publisher=Al Jazeera|date=15 January 2011}}&lt;/ref&gt; [[ਮਿਸਰ]] (ਦੋ ਵਾਰ),&lt;ref name=&quot;Egypt's revolution redefines what's possible in the Arab world&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2011/0211/Egypt-s-revolution-redefines-what-s-possible-in-the-Arab-world|work=The Christian Science Monitor|date=11 February 2011|accessdate=12 June 2011|title=Egypt's revolution redefines what's possible in the Arab world|first=Scott|last=Peterson|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723035217/http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2011/0211/Egypt-s-revolution-redefines-what-s-possible-in-the-Arab-world|archivedate=23 ਜੁਲਾਈ 2011|deadurl=no}}&lt;/ref&gt; [[ਲੀਬੀਆ]],&lt;ref name=&quot;Libya: civil war breaks out as Gaddafi mounts rearguard fight&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8344034/Libya-civil-war-breaks-out-as-Gaddafi-mounts-rearguard-fight.html|work=The Telegraph|date=23 February 2011|accessdate=12 June 2011|title=Libya: civil war breaks out as Gaddafi mounts rearguard fight|first=Richard|last=Spencer|location=London |work=The Daily Telegraph }}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ [[ਯਮਨ]] ਵਿੱਚ ਤਖ਼ਤਾ ਪਲਟੀ;&lt;ref name=&quot;Thousands in Yemen Protest Against the Government&quot;&gt;{{cite news |work=The New York Times | url = http://www.nytimes.com/2011/01/28/world/middleeast/28yemen.html | date=28 January 2011 | title = Thousands in Yemen Protest Against the Government | first1=Nada | last1=Bakri | first2=J. David | last2=Goodman}}&lt;/ref&gt; [[ਬਹਿਰੀਨ]]&lt;ref name=&quot;reutbahdor&quot;&gt;{{cite news|title=Protester killed in Bahrain 'Day of Rage'|url=http://uk.reuters.com/article/2011/02/14/uk-bahrain-protests-idUKTRE71D1G520110214|agency=Reuters|date=14 February 2011|access-date=28 ਜੁਲਾਈ 2013|archive-date=18 ਫ਼ਰਵਰੀ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120218145528/http://uk.reuters.com/article/2011/02/14/uk-bahrain-protests-idUKTRE71D1G520110214|dead-url=yes}} {{Cite web |url=http://uk.reuters.com/article/2011/02/14/uk-bahrain-protests-idUKTRE71D1G520110214 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2013-07-28 |archive-date=2012-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120218145528/http://uk.reuters.com/article/2011/02/14/uk-bahrain-protests-idUKTRE71D1G520110214 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ [[ਸੀਰੀਆ]] ਵਿੱਚ ਖਾਨਾ ਜੰਗੀ;&lt;ref name=derspiegel28march&gt;{{cite news|url=http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,753517,00.html|work=Der Spiegel|date=28 March 2011|accessdate=12 June 2011|title='It Will Not Stop': Syrian Uprising Continues Despite Crackdown|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110610212100/http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,753517,00.html|archivedate=10 ਜੂਨ 2011|deadurl=no}}&lt;/ref&gt; [[ਅਲਜੀਰੀਆ]],&lt;ref name=&quot;Algeria protest draws thousands&quot;&gt;{{cite news|work=CBC News|title=Algeria protest draws thousands|url=http://www.cbc.ca/news/world/story/2011/02/12/algeria.html|date=12 February 2011|accessdate=12 June 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110512100629/http://www.cbc.ca/news/world/story/2011/02/12/algeria.html|archivedate=12 ਮਈ 2011|deadurl=no}}&lt;/ref&gt; [[ਇਰਾਕ]],&lt;ref name=&quot;wp13killed&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/24/AR2011022403117.html|work=The Washington Post|date=25 February 2011|accessdate=12 June 2011|first=Stephanie|last=McCrummen|title=13 killed in Iraq's 'Day of Rage' protests|location=Baghdad}}&lt;/ref&gt; [[ਜਾਰਡਨ]],&lt;ref name=&quot;Thousands protest in Jordan&quot;&gt;{{cite news|date=28 January 2011|accessdate=12 June 2011|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/01/2011128125157509196.html|publisher=Al Jazeera|title=Thousands protest in Jordan}}&lt;/ref&gt; [[ਕੁਵੈਤ]],&lt;ref name=&quot;Kuwaiti stateless protest for third day&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.middle-east-online.com/english/?id=44476|work=Middle East Online|date=20 February 2011|accessdate=12 June 2011|title=Kuwaiti stateless protest for third day|archive-date=22 ਫ਼ਰਵਰੀ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110222233321/http://www.middle-east-online.com/english/?id=44476|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; [[ਮੋਰਾਕੋ]],&lt;ref name = &quot;afrol1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.afrol.com/articles/37175|title= Morocco King on holiday as people consider revolt | work=Afrol|date=30 January 2011 | accessdate=1 February 2011}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ [[ਸੁਡਾਨ]] ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਰੋਸ-ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ;&lt;ref name=&quot;Sudan opposition leader arrested&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.presstv.ir/detail/160998.html|title= Sudan opposition leader arrested| work=Press TV |date=19 January 2011|accessdate=29 January 2011}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ [[ਮੌਰੀਤਾਨੀਆ]],&lt;ref name=&quot;rnw.nl&quot;&gt;{{cite news |title=Mauritania police crush protest – doctors announce strike |work=[[Radio Netherlands Worldwide]] |url=http://www.rnw.nl/africa/article/mauritania-police-crush-protest-doctors-announce-strike |date=9 March 2011 |accessdate=23 March 2011}}&lt;/ref&gt; [[ਓਮਾਨ]],&lt;ref name=&quot;One dead, dozen injured as Oman protest turns ugly&quot;&gt;{{cite news|url=http://gulfnews.com/news/gulf/oman/one-dead-dozen-injured-as-oman-protest-turns-ugly-1.768789|work=Gulf News|date=27 February 2011|accessdate=12 June 2011|first=Sunil|last=Vaidya|title=One dead, dozen injured as Oman protest turns ugly}}&lt;/ref&gt; [[ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ]],&lt;ref name=&quot;Man dies after setting himself on fire in Saudi Arabia&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12260465|title=Man dies after setting himself on fire in Saudi Arabia|publisher=BBC News|date=23 January 2011|accessdate=29 January 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110125223439/http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12260465|archivedate=25 ਜਨਵਰੀ 2011|deadurl=no}}&lt;/ref&gt; [[ਜਿਬੂਤੀ]],&lt;ref name=&quot;Pro-democracy protests reach Djibouti&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.ft.com/cms/s/0/001f94f6-3d18-11e0-bbff-00144feabdc0.html|work=Financial Times|date=20 February 2011|accessdate=1 June 2011|title=Pro-democracy protests reach Djibouti|first=Katrina|last=Manson}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ [[ਪੱਛਮੀ ਸਹਾਰਾ]] ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਰੋਸ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;New clashes in occupied Western Sahara&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.afrol.com/articles/37450|work=Afrol|date=27 February 2011|accessdate=12 June 2011|title=New clashes in occupied Western Sahara|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110707093158/http://www.afrol.com/articles/37450|archivedate=7 ਜੁਲਾਈ 2011|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;

==ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ==
{{refbegin}}
* Aa. Vv. (2011), The New Arab Revolt: What Happened, What It Means, and What Comes Next, Council on Foreign Relations, Foreign Affairs, Maggio-Giugno.
* Abaza, M. (2011), Revolutionary Moments in Tahrir Square, American University of Cairo, 7 May 2011, www.isa-sociology.org.
* Abdih, Y. (2011), Arab Spring: Closing the Jobs Gap. High youth unemloyment contributes to widespread unrest in the Middle East Finance &amp; Development, in Finance &amp; Development (International Monetary Fund), Giugno.
* {{cite journal |last=Anderson |first=L |year=2011 |title=Demystifying the Arab Spring: Parsing the Differences between Tunisia, Egypt, and Libya |journal=Foreign Affairs |volume=90 |number=3 |month=May/June}}
* Beinin, J. – Vairel, F. (2011), (a cura di), Social Movements, Mobilization, and Contestation in the Middle East and North Africa, Stanford, CA, Stanford University press.
* {{cite book|last=Browers|first=Michaelle|year=2009|title=Political Ideology in the Arab World: Accommodation and Transformation|url=https://archive.org/details/politicalideolog0000brow|location=New York|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-76532-9}}
* Cohen, R. (2011), A Republic Called Tahrir, in New York Times.
* Dabashi, Hamid. ''The Arab Spring: The End of Postcolonialism'' (Palgrave Macmillan; 2012) 182 pages
* {{cite book|first=Nonie|last=Darwish|title=The Devil We Don't Know: The Dark Side of Revolutions in the Middle East|url=http://books.google.com/books?id=VjiKZwEACAAJ|publisher=John Wiley &amp; Sons|date=28 February 2012}}
* {{cite book|last=Gardner|first=David|year=2009|title=Last Chance: The Middle East in the Balance|url=https://archive.org/details/lastchancemiddle0000gard_f7t9|location=London|publisher=I.B. Tauris|isbn=978-1-84885-041-5}}
* Gause, F. G. (2011), Why Middle East Studies Missed the Arab Spring: The Myth of Authoritarian Stability, in Foreign Affairs, July/August.
* {{cite journal |author=[[Jack Goldstone|Goldstone, Jack A.]] |last2=Hazel |first2=John T., Jr. |date=14 April 2011 |title=Understanding the Revolutions of 2011: Weakness and Resilience in Middle Eastern Autocracies |journal=[[Foreign Affairs]] |url=http://www.foreignaffairs.com/articles/67694/jack-a-goldstone/understanding-the-revolutions-of-2011 }}
* {{Cite book|editor1-last=Haddad|editor1-first=Bassam|editor2-last=Bsheer|editor2-first=Rosie|editor3-last=Abu-Rish|editor3-first=Ziad|year=2012|title=[[Jadaliyya#Book|The Dawn of the Arab Uprisings: End of an Old Order?]]|location=London|publisher=[[Pluto Press]]|isbn=978-0-7453-3325-0}}
* {{cite book|last=Kaye|first=Dalia Dassa|title=More Freedom, Less Terror? Liberalization and Political Violence in the Arab World|location=Santa Monica, CA|publisher=RAND Corporation|year=2008|isbn=978-0-8330-4508-9}}
* Lutterbeck, Derek. (2013). [http://afs.sagepub.com/content/39/1/28.abstract Arab Uprisings, Armed Forces, and Civil-Military Relations.] [[Armed Forces &amp; Society]], Vol. 39, No. 1 (pp.&amp;nbsp;28–52)
* {{Cite book |editor=Ottaway, Marina; Choucair-Vizoso, Julia|title=Beyond the Façade: Political Reform in the Arab World|location=Washington, DC|publisher=Carnegie Endowment for International Peace|year=2008|isbn=978-0-87003-239-4}}
* {{Cite journal|author=[[Robert Pelletreau|Pelletreau, Robert H.]]|date=24 February 2011|title=Transformation in the Middle East: Comparing the Uprisings in Tunisia, Egypt and Bahrain|journal=Foreign Affairs|url=http://www.foreignaffairs.com/articles/67546/robert-h-pelletreau/transformation-in-the-middle-east}}
* {{cite book |last=Phares |first=Walid |year=2010 |title=Coming Revolution: Struggle for Freedom in the Middle East |url=https://archive.org/details/comingrevolution0000phar |location=New York |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-1-4391-7837-9 }}
* {{Cite book|editor=Posusney, Marsha Pripstein; Angrist, Michele Penner|year=2005|title=Authoritarianism in the Middle East: Regimes and Resistance|location=Boulder|publisher=Lynne Rienner|isbn=1-58826-317-7}}
* {{cite journal |author=[[Bob Struble, Jr.|Struble, Jr., Robert]] |date=22 August 2011 |title=Libya and the Doctrine of Justifiable Rebellion |journal=Catholic Lane |url=http://catholiclane.com/libya-and-the-doctrine-of-justifiable-rebellion/ |access-date=28 ਜੁਲਾਈ 2013 |archive-date=17 ਅਪ੍ਰੈਲ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110417210536/http://catholiclane.com/libya-and-the-doctrine-of-justifiable-rebellion/ |dead-url=yes }}
* United States. Congress. Senate. Committee on Foreign Relations. Subcommittee on International Operations and Organizations, Human Rights, Democracy, and Global Women's Issues. (2012). [http://purl.fdlp.gov/GPO/gpo18547 ''Women and the Arab Spring: Joint Hearing before the Subcommittee on International Operations and Organizations, Human Rights, Democracy, and Global Women's Issues and the Subcommittee on Near Eastern and South and Central Asian Affairs of the Committee on Foreign Relations, United States Senate, One Hundred Twelfth Congress, First Session, November 2, 2011.''] Washington, D.C.: U.S. G.P.O.
{{refend}}

==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ==
* [http://www.righttononviolence.org Right to Nonviolence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120214093933/http://www.righttononviolence.org/ |date=2012-02-14 }}
* [http://www.usip.org United States Institute of Peace] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200609022615/https://www.usip.org/ |date=2020-06-09 }}
* [http://www.thenational.ae/news/uae-news/facebook-and-twitter-key-to-arab-spring-uprisings-report Civil Movements: The Impact of Facebook and Twitter]
* [http://www.righttononviolence.org/mecf Middle East Constitutional Forum]
;Live blogs
* [http://www.aljazeera.com/news/middleeast/ Middle East] at ''[[Al Jazeera]]''
* [http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12480844 Middle East protests] at ''[[BBC News]]''
* [http://www.guardian.co.uk/news/blog+world/middleeast Arab and Middle East protests] live blog at ''[[The Guardian]]''
* [http://thelede.blogs.nytimes.com/ Middle East Protests] at ''The Lede'' blog at ''[[The New York Times]]''
* [http://live.reuters.com/Event/Middle_East_Protests Middle East protests live] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190822083627/http://live.reuters.com/Event/Middle_East_Protests?Page=44 |date=2019-08-22 }} at ''[[Reuters]]''
;Ongoing coverage
* [https://docs.google.com/document/d/1DU8AOlkTV6F0ZyoGcbk_060iBZG5tWKwj_n97EJPe9M/edit A (Working) Academic Arab Spring Reading List] collected ''[[peer-reviewed]]'' academic articles on the impact of ''[[social media]]'' on the Arab Spring
* [http://www.righttononviolence.org/mecf/timeline-me Constitutional Transitions Timeline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130724150842/http://www.righttononviolence.org/mecf/timeline-me/ |date=2013-07-24 }} Collected legal and political changes and short analysis at [http://www.righttononviolence.org/mecf/ Middle East Constitutional Forum]
* [http://www.carnegieendowment.org/topic/?fa=list&amp;id=839 Unrest in the Arab World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130122225731/http://www.carnegieendowment.org/topic/?fa=list&amp;id=839 |date=2013-01-22 }} collected news and commentary at [[Carnegie Endowment for International Peace]]
* [http://www.cfr.org/egypt/issue-guide-arab-world-protests/p23929 Issue Guide: Arab World Protests], [[Council on Foreign Relations]]
* [http://www.ft.com/indepth/middle-east-protests Middle East protests] collected news and commentary at ''[[The Financial Times]]''
* [http://edition.cnn.com/SPECIALS/2011/arab.unrest/ Unrest in the Arab World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130910211240/http://edition.cnn.com/SPECIALS/2011/arab.unrest/ |date=2013-09-10 }} collected map, news and commentary at ''[[CNN]]''
* {{Guardiantopic|world/arab-and-middle-east-protests|Arab and Middle East unrest}}
* {{Guardiantopic|world/interactive/2011/mar/22/middle-east-protest-interactive-timeline|Arab and Middle East unrest – interactive timeline}}
* [http://www.hurriyetdailynews.com/t.php?t=uprising Rage on the Streets] collected news and commentary at ''[[Hurriyet Daily News and Economic Review]]''
* [http://www.thenational.ae/news/worldwide/syria-president-appoints-new-government-orders-protesters-freed-from-jail Middle East Unrest] collected news and commentary at ''[[The National (Abu Dhabi)|The National]]''
* [http://www.showdownmideast.com/ Middle East Uprisings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426052850/http://www.showdownmideast.com/ |date=2012-04-26 }} collected news and commentary at ''Showdown in the Middle East'' website
* {{Spiegeltopic|the_arab_revolution/|The Arab Revolution}}
* [http://www.time.com/time/specials/packages/0,28757,2045328,00.html The Middle East in Revolt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110207075103/http://www.time.com/time/specials/packages/0,28757,2045328,00.html |date=2011-02-07 }} collected news and commentary at ''Time''
;Scholarship
*Donald J. Kochan, [http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2042299 ''You Say You Want a (Nonviolent) Revolution, Well Then What? Translating Western Thought, Strategic Ideological Cooptation, and Institution Building for Freedom for Governments Emerging Out of Peaceful Chaos''], 114 {{smallcaps|W. Va. L. Rev.}} 897 (2012). 
;Other
* [http://www.scribd.com/doc/90470593/The-CenSEI-Report-Vol-2-No-6-February-13-19-2012#outer_page_23 The Arab Spring—One Year Later: The CenSEI Report analyzes how 2011's clamor for democratic reform met 2012's need to sustain its momentum.] ''The CenSEI Report'', 13 February 2012
* [http://www.interfacejournal.net/2012/05/interface-volume-4-issue-1-the-season-of-revolution-the-arab-spring-and-european-mobilizations/ Interface journal special issue on the Arab Spring], ''[[Interface: a journal for and about social movements]]'', May 2012
* {{cite news |url=http://www.economist.com/blogs/dailychart/2011/02/daily_chart_arab_unrest_index |title=The Shoe Thrower's index (An index of unrest in the Arab world) |work=The Economist |date=9 February 2011}}
* {{cite news |url=http://en.qantara.de/webcom/show_article.php/_c-478/_nr-1164/i.html |title=Interview with Tariq Ramadan: 'We Need to Get a Better Sense of the Trends within Islamism' |publisher=[[Qantara.de]] |date=2 February 2011 |access-date=28 ਜੁਲਾਈ 2013 |archive-date=26 ਫ਼ਰਵਰੀ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226115107/http://en.qantara.de/webcom/show_article.php/_c-478/_nr-1164/i.html |dead-url=yes }}
* [http://www.reasonpapers.com/pdf/33/rp_33_18.pdf Sadek J. Al Azm, &quot;The Arab Spring: Why Exactly at this Time?&quot; Reason Papers 33 (Fall 2011)]
* [http://www.revolutiontrends.org Tracking the wave of protests with statistics], ''RevolutionTrends.org''
* [http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-20626645 Arab uprisings: 10 key moments] from [[BBC]] Middle East Editor Jeremy Bowden (10 December 2012)

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}</text>
      <sha1>ab17yqpw2y79vxt8kuzuh1fzjkjxtai</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸ੍ਰੀਲਾਲ ਸ਼ੁਕਲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37762</id>
    <revision>
      <id>844237</id>
      <parentid>829476</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T13:33:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>844237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9697" sha1="d7vltldeeieplrbp5e29qndoojf4gii" xml:space="preserve">{{ਗਿਆਨਸੰਦੂਕ ਲੇਖਕ
| ਨਾਮ              = ਸ਼੍ਰੀਲਾਲ ਸ਼ੁਕਲ
| ਤਸਵੀਰ            = Shrilal Shukla 2017 stamp of India.jpg
| ਤਸਵੀਰ_ਆਕਾਰ       = 150px
| ਤਸਵੀਰ_ਸਿਰਲੇਖ     = ਸ਼੍ਰੀਲਾਲ ਸ਼ੁਕਲ
| ਉਪਨਾਮ            = 
| ਜਨਮ_ਤਾਰੀਖ        = [[31 ਦਸੰਬਰ]], [[1925]]
| ਜਨਮ_ਥਾਂ          = ਅਤਰੌਲੀ ਪਿੰਡ, [[ਲਖਨਊ]] [[ਉਤਰ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਭਾਰਤ]]
| ਮੌਤ_ਤਾਰੀਖ        = [[28 ਅਕਤੂਬਰ]], [[2011]]
| ਮੌਤ_ਥਾਂ          = [[ਲਖਨਊ]],[[ਉਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਭਾਰਤ]]
| ਕਾਰਜ ਖੇਤਰ        = ਨਾਵਲਕਾਰ, ਵਿਅੰਗਕਾਰ
| ਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ       = [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]]
| ਭਾਸ਼ਾ            = [[ਅਵਧੀ]], [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]], [[ਉਰਦੂ]], [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਅਤੇ [[ਹਿੰਦੀ]]
| ਕਾਲ              = [[ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ]]
| ਵਿਧਾ             = ਵਿਅੰਗ, ਨਾਵਲ, ਨਿਬੰਧ, ਆਲੋਚਨਾ
| ਮੁੱਖ_ਰਚਨਾ        = 
| ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ = 
| ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ = 
| ਦਸਤਖਤ            = 
| ਜਾਲ_ਪੰਨਾ         = 
| ਟੀਕਾ-ਟਿੱਪਣੀ      = 
| ਮੁੱਖ_ਕੰਮ         = 
| image            = Shrilal_Shukla_2017_stamp_of_India.jpg
}}

'''ਸ਼੍ਰੀਲਾਲ ਸ਼ੁਕਲ''' ([[31 ਦਸੰਬਰ]],[[1925]]-[[28 ਅਕਤੂਬਰ]],[[2011]])&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jagranjosh.com/current-affairs/Noted-Hindi-Novelist-and-Satirist-Shrilal-Shukla-Passed-Away-1319886840-1 |title=Noted Hindi Novelist and Satirist Shrilal Shukla Passed Away |publisher=Jagranjosh.com |access-date=28 November 2011 |archive-date=14 ਸਤੰਬਰ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130914133633/http://www.jagranjosh.com/current-affairs/Noted-Hindi-Novelist-and-Satirist-Shrilal-Shukla-Passed-Away-1319886840-1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[ਹਿੰਦੀ]] ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਸਨ। ਉਹ ਸਮਕਾਲੀ ਕਥਾ-ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਉਦੇਸ਼ਪੂਰਣ ਵਿਅੰਗਕਾਰੀ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ। ਸ਼੍ਰੀਲਾਲ ਸ਼ੁਕਲ ਨੇ 25 ਦੇ ਕਰੀਬ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਸ਼ੁਕਲ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿੱਚ ਗਿਰਦੇ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਲ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਪਹਿਲੂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਅੰਗਮਈ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਿਆਂ ਹਨ।

==ਜੀਵਨ==

'''ਸ਼੍ਰੀਲਾਲ ਸ਼ੁਕਲ''' ਦਾ ਜਨਮ [[31 ਦਸੰਬਰ]] [[1925]] ਵਿੱਚ [[ਉੱਤਰ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੇ [[ਲਖਨਊ]] ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ [[ਅਟਰੌਲੀ]] ਨਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾਂ ਹੋਇਆ। ਸ਼ੁਕਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗਰੈਜੂਏਸ਼ਨ [[1947]] ਵਿੱਚ [[ਅਲਹਾਬਾਦ]] ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਸ਼ੁਕਲ ਨੇ [[ਉੱਤਰ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਵਿੱਚ [[ਪ੍ਰਾਂਤਕ ਸਿਵਿਲ ਸਰਵਿਸਿਜ਼]] (ਪੀ.ਸੀ.ਐਸ.) ਦੀ ਨੌਕਰੀ [[1949]] ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਈ.ਏ.ਐਸ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਦੀਰ [[1979]]-[[1980]] ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੇਂਦੁ ਨਾਟ੍ਯ ਅਕੈਡਮੀ]] ਦੀ ਸੇਵਾ ਬਤੌਰ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਕੀਤੀ। [[1983]] ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਲ ਨੂੰ ਆਈ.ਏ.ਐਸ ਦੀ ਪਦਵੀ ਤੋਂ ਰੀਟਾਅਰਮੈਂਟ ਮਿਲੀ। ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਲ ਨੇ ਕੁਲ 25 ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਕਰੀਬ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ''ਮਕਾਨ'',''ਸੂਨੀ ਘਾਟੀ ਕਾ ਸੂਰਜ'',''ਬਿਸਰਾਮਪੁਰ ਕਾ ਸੰਤ'' ਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੀਲਾਲ ਨੇ [[ਰਾਗ ਦਰਬਾਰੀ]] ਵਰਗੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਨਾਵਲ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਨਕਾਰਾਤਮਕਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਅੰਗਮਈ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀਲਾਲ ਦੇ ਨਾਵਲ '''ਰਾਗ ਦਰਬਾਰੀ''' ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਅਤੇ 15 ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। [[1980]] ਵਿੱਚ ਇਸ ਨਾਵਲ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਇੱਕ [[ਟੀ.ਵੀ]] ਸੀਰਿਅਲ ਨੈਸ਼ਨਲ ਨੈਟਵਰਕ ਤੇ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਸ਼ੁਕਲ ਦੀ ਮੌਤ [[28 ਅਕਤੂਬਰ]] [[2011]] ਵਿੱਚ ਹੋਈ।

==ਰਚਨਾਵਾਂ==

===ਨਾਵਲ===
*''ਸੂਨੀ ਘਾਟੀ ਕਾ ਸੂਰਜ'' [[1957]]
*''ਅਗਿਆਤਵਾਸ'' [[1962]]
*[[ਰਾਗ ਦਰਬਾਰੀ]] [[1968]]
*''ਆਦਮੀ ਕਾ ਜ਼ਹਿਰ'' [[1972]]
*''ਸੀਮਾਏਂ ਟੁੱਟਤੀ ਹੈਂ [[1973]]
*''ਮਕਾਨ'' [[1976]]
*''ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਵ'' [[1987]]
*''ਬਿਸਰਾਮਪੁਰ ਕਾ ਸੰਤ'' [[1998]]
*''ਬੱਬਰ ਸਿੰਘ ਔਰ ਉਸਕੇ ਸਾਥੀ'' [[1999]]
*''ਰਾਗ ਵਿਰਾਗ'' [[2001]]

===ਵਿਅੰਗ===
*''ਅੰਗਦ ਕਾ ਪਾਂਵ'' [[1958]]
*''ਯਹਾਂ ਸੇ ਵਹਾਂ'' [[1970]]
*''ਮੇਰੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਵਿਅੰਗ ਰਚਨਾਏਂ'' [[1979]]
*''ਉਮਰਾਓਨਗਰ ਮੇਂ ਕੁੱਛ ਦਿਨ'' [[1986]]
*''ਕੁੱਛ ਜ਼ਮੀਨ ਮੇਂ ਕੁੱਛ ਹਵਾ ਮੇਂ'' [[1990]]
*''ਆਓ ਬੈਠ ਲੇਂ ਕੁੱਛ ਦੇਰ'' [[1995]]
*''ਅਗਲੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਕਾ ਸ਼ਹਿਰ'' [[1996]]
*''ਜਹਾਲਤ ਕੇ ਪਚਾਸ ਸਾਲ'' [[2003]]
*''ਖਬਰੋਂ ਕਿ ਜੁਗਾਲੀ'' [[2005]]

===ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ===
*''ਏ ਘਰ ਮੇਰਾ ਨਹੀ'' [[1979]]
*''ਸੁਰਕਸ਼ਾ ਤਥਾ ਅਨਿਆ ਕਹਾਣੀਆਂ'' [[1991]]
*''ਇਸ ਉਮਰ ਮੇਂ'' [[2003]]
*''ਦਸ ਪ੍ਰਾਤੀਂਧੀ ਕਹਾਣੀਆ'' [[2003]]

===ਸੰਸਮਰਣ===
*''ਮੇਰਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ'' [[2002]]
*''ਕੁੱਛ ਸਾਹਿਤਿਆ ਚਰਚਾ ਭੀ'' [[2008]]

===ਸਾਹਿਤਿਕ ਸਮੀਖਿਆ===
*''ਭਗਵਤੀ ਚਰਨ ਵਰਮਾ'' [[1989]]
*''ਅਮ੍ਰਿਤਲਾਲ ਨਾਗਰ'' [[1994]]
*''ਅਗਏਯਾ:ਕੁੱਛ ਰੰਗ ਕੁੱਛ ਰਾਗ'' [[1999]]

===ਸੰਪਾਦਨ===
*''ਹਿੰਦੀ ਹਾਸਿਆ ਵਿਅੰਗਆ ਸੰਕਲਨ'' [[2002]]

==ਸਨਮਾਨ==
*[[1970]] ਵਿੱਚ [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ]] ਪੁਰਸਕਾਰ [[ਰਾਗ ਦਰਬਾਰੀ]] ਲਈ
*[[1978]] ਵਿੱਚ [[ਮੱਧ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਪਰਿਸ਼ਦ ਪੁਰਸਕਾਰ '''ਮਕਾਨ'' ਲਈ
*[[1988]] ਵਿੱਚ [[ਉੱਤਰ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਹਿੰਦੀ ਸੰਸਥਾ ਵਲੋਂ ''ਸਾਹਿਤ ਭੂਸ਼ਣ'' ਅਵਾਰਡ
*[[1991]] ਵਿੱਚ [[ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਲੋਂ ''ਗੋਇਲ ਸਾਹਿਤ ਪੁਰਸਕਾਰ''
*[[1994]] ਵਿੱਚ  ਉੱਤਰ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹਿੰਦੀ ਸੰਸਥਾ ਵਲੋਂ ''ਲੋਹਿਆ'' ਸਨਮਾਨ
*[[1996]] ਵਿੱਚ ਮੱਧ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ''ਸ਼ਰਦ ਜੋਸ਼ੀ'' ਸਨਮਾਨ
*[[1997]] ਵਿੱਚ ਮੱਧ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ [[ਮੈਥਿਲੀ ਸ਼ਰਨ ਗੁਪਤਾ]] ਸਨਮਾਨ
*[[1999]] ਵਿੱਚ ਬਿਰਲਾ ਫ਼ਾਉਂਡੇਸ਼ਨ ਵਲੋਂ ''ਵਿਆਸ'' ਸਨਮਾਨ
*[[2005]] ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ''ਯਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਸਨਮਾਨ''
*[[2008]] ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਵਲੋਂ [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] ਅਵਾਰਡ
*[[2011]] ਵਿੱਚ ਸਾਲ [[2009]] ਲਈ ''ਜਨਾਂਪਿਠ'' ਅਵਾਰਡ

==ਸਾਹਿਤਕ ਯਾਤਰਾਵਾਂ==
ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਾਹਿਤਕ ਸੈਮੀਨਾਰਾਂ, ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਯੂਗੋਸਲਾਵੀਆ, ਜਰਮਨੀ, ਯੂ.ਕੇ., ਪੋਲੈਂਡ, ਸੂਰੀਨਾਮ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
ਉਹ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਚੀਨ ਭੇਜੇ ਗਏ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਵਫ਼ਦ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵੀ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

==ਹਵਾਲੇ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਿਆਨਪੀਠ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਨਾਵਲਕਾਰ]]</text>
      <sha1>d7vltldeeieplrbp5e29qndoojf4gii</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਰੂਸੀ ਲੋਕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40710</id>
    <revision>
      <id>844257</id>
      <parentid>840914</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T22:13:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260811sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>844257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20548" sha1="j77hny911g4sdd4f0ipemttxw8ao2h6" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group
| image            = {{image array|perrow=5|width=60|height=70
| image1 =Dmitri Donskoy 140-190 for collage.jpg|caption1=[[ਦਮਿਤਰੀ ਡੱਬਸਕੋਏ]]
| image2 = M.V. Lomonosov by L.Miropolskiy after G.C.Prenner (1787, RAN).jpg|caption2=[[ਮਿਖਾਇਲ ਲੋਮੋਨੋਸੋਵ]]
| image3 = Tolstoy Leo port.jpg|caption3=[[ਲਿਉ ਤਾਲਸਤਾਏ]]
| image4 = VanMeetin-AntonChekhov.jpg|caption4=[[ਐਂਤਨ ਚੈਖਵ]]
| image5 = Fyodor Dostoyevsky (Shapiro, 1879) - 3 (cropped).jpg|caption5=[[ਫਿਉਦਰ ਦੋਸਤੋਵਸਕੀ]]
| image6 = Tchaikovsky by Reutlinger (cropped).jpg|caption6=[[ਪਿਓਤਰ ਇਲੀਚ ਚੈਕੋਵਸਕੀ]]
| image7 =Mikhail lermontov.jpg|caption7=[[ਮਿਖ਼ਾਇਲ ਲਰਮਨਤੋਵ]]
| image8 =Kiprensky Pushkin.jpg|caption8=[[ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਪੁਸ਼ਕਿਨ]]
| image9 = Mendeleev 2.jpg|caption9=[[ਦਮਿਤਰੀ ਮੈਂਡਲੀਵ]]
| image10 = Anna Pavlova, 1915.jpg|caption10=[[ਆਂਨਾ ਪਾਵਲੋਵਾ]]
| image11 = Sergey Korolyov 140-190 for collage.jpg| caption11 = [[ਸਰਗੇਈ ਕੋਰੋਲਵ]]
| image12 = Yuri Gagarin (1961) - Restoration.jpg|caption12=[[ਯੂਰੀ ਗਗਾਰਿਨ]]
| image13 = Modest Musorgskiy, 1870.jpg|caption13=[[ਪੇਤਰੋਵਿਚ ਮੁਸੋਰਗਸਕੀ]] 
| image14 = Ivan Petrovitch Pavlov. Photograph after a photograph taken Wellcome V0027010.jpg|caption14=[[ਇਵਾਨ ਪਾਵਲੋਵ]]
| image15 =Константин Циолковский.jpg| caption15 = [[ਕੋਨਸਟੈਂਟਿਨ ਸਿਓਲਕੋਵਸਕੀ]]
| image16 = Sofja Wassiljewna Kowalewskaja 1 (Remini enhanced).jpg|caption16=[[ਸੋਫੀਆ ਕੋਵਾਲਸਕਾਇਆ]]
| image17 = Nikolai A. Rimsky-Korsakov.jpg| caption17 = [[ਨਿਕੋਲਾਈ ਰਿਮਸਕੀ-ਕੋਰਕੋਵ]]
| image18 =W. bechterew.jpg| caption18 = [[ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਬੇਖਟੇਰੀਵ]]
| image19 =Dmitri Shostakovich credit Deutsche Fotothek adjusted.jpg| caption19 = [[ਦਿਮਿਤਰੀ ਸ਼ੋਸਤਾਕੋਵਿਚ]]
| image20 = Михаил Булгаков 1937.jpg| caption20 = [[ਮਿਖਾਇਲ ਬੁਲਗਾਕੋਵ]]
| image21 =Анна Ахматова (cropped).png| caption21 = [[ਅੰਨਾ ਅਖ਼ਮਾਤੋਵਾ]]
| image22 = Shishkin Ivan Ivanovich.jpg| caption22 = [[ਇਵਾਨ ਸ਼ੀਸ਼ਕੀਨ]]
| image23 = Aleksandr Nikolayevich Ostrovsky 2.jpg| caption23 = [[ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਓਸਤਰੋਵਸਕੀ]]
| image24 = 1983 CPA 5375 (1) (Савицкая).jpg| caption24 = [[ਸਵੱਛਾ ਸਦਵੀਕਾ]]
| image25 = Kropotkin2.jpg| caption25 = [[ਪੀਟਰ ਕਰੋਪੋਤਕਿਨ]]
| image26 = Ilya Repin (1909).jpg| caption26 = [[ਇਲੀਆ ਰੇਪਿਨ]]
| image27 = Turgenjew F1 (2) (cropped).jpg| caption27 = [[ਇਵਾਨ ਤੁਰਗਨੇਵ]]
| image28 = Владимир Высоцкий - портрет (cropped).jpg| caption28 = [[ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਵਾਈਸੋਤਸਕੀ]]
| image29 =Sharapova at the Mutua Madrid Open 2015.jpg| caption29 = [[ਮਾਰੀਆ ਸ਼ਾਰਾਪੋਵਾ]]
| image30 =Andrej Tarkovskij mug shot at Latina Refugee Camp 1985.jpg| caption30 = [[ਆਂਦਰੇਈ ਤਾਰਕੋਵਸਕੀ]]
}}
| group            = '''Russians''' &lt;br /&gt;русские &lt;br /&gt;''russkiye''
| poptime          = '''133–150 million''' (2003)&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.russkie.org/index.php?module=fullitem&amp;id=4194 | title=Нас 150 миллионов Немного. А могло быть меньше. | publisher=russkie.org | date=September 29, 2003 | accessdate=February 20, 2012 | author=Анатольев, Сергей}}&lt;/ref&gt;
| popplace         = {{flag|Russia}}: 111,016,896&lt;ref name=gks&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls Ethnic groups in Russia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211223052305/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |date=2021-12-23 }}, 2010 census, Rosstat. Retrieved 15 February 2012 {{ru icon}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(census, 2010)&lt;/small&gt;
| region1          = {{flag|Ukraine}}
| pop1             = 8,334,141 (census, 2001)&lt;ref name=&quot;Національний склад населення&quot;&gt;[http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/general/nationality/ Про кількість та склад населення України за підсумками Всеукраїнського перепису населення 2001 року] {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;
| region2          = {{flag|Kazakhstan}}
| pop2             = 3,793,764 (census, 2009)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B8.rar |title=(2009 census) |date= |accessdate=2012-07-22 |archive-date=2011-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110723084412/http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B8.rar |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
| region3          = {{flag|United States}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(Russian ancestry)&lt;/small&gt;
| pop3             = 3,072,756 (census, 2009)&lt;ref name=census1&gt;[http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_5YR_B04003&amp;prodType=table]&lt;/ref&gt;
| region4          = {{flag|Uzbekistan}}
| pop4             = 1,199,015 (estimate, 2000)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.library.cjes.ru/online/?a=con&amp;b_id=416 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2014-09-05 |archive-date=2012-09-03 |archive-url=https://archive.today/20120903195859/http://www.library.cjes.ru/online/?a=con&amp;b_id=416 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| region6          = {{flag|Belarus}}
| pop6             = 785,084 (census, 2009)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://belstat.gov.by/homep/en/census/2009/main.php |title=(2009 census) |access-date=2014-09-05 |archive-date=2010-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100111042053/http://belstat.gov.by/homep/en/census/2009/main.php |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
| region7          = {{flag|Latvia}}
| pop7             = 520,136 (census, 2014)&lt;ref&gt;[http://data.csb.gov.lv/Table.aspx?layout=tableViewLayout1&amp;px_tableid=IS0070.px&amp;px_path=Sociala__Ikgad%C4%93jie%20statistikas%20dati__Iedz%C4%ABvot%C4%81ji__Iedz%C4%ABvot%C4%81ji%20skaits%20un%20t%C4%81%20izmai%C5%86as&amp;px_language=lv&amp;px_db=Sociala&amp;rxid=992a0682-2c7d-4148-b242-7b48ff9fe0c2]&lt;/ref&gt;
| region8          = {{flag|Canada}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(Russian ancestry)&lt;/small&gt;
| pop8             = 550,520 (census, 2011)&lt;ref&gt;http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&amp;APATH=3&amp;DETAIL=0&amp;DIM=0&amp;FL=A&amp;FREE=0&amp;GC=0&amp;GID=0&amp;GK=0&amp;GRP=1&amp;PID=105396&amp;PRID=0&amp;PTYPE=105277&amp;S=0&amp;SHOWALL=0&amp;SUB=0&amp;Temporal=2013&amp;THEME=95&amp;VID=0&amp;VNAMEE=&amp;VNAMEF&lt;/ref&gt;
| region9          = {{flag|Kyrgyzstan}}
| pop9             = 419,600 (census, 2009)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kg/stat.files/tematika/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84/%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%B2%20%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%B0%D1%85/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE6.pdf|title=Ethnic groups in Kyrgyzstan (2009 census)|work=Kyrgyz Statistical Agency|year=2009|accessdate=2011-03-31|publisher=Kyrgyz Statistical Agency|archive-date=2012-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20120308134750/http://www.stat.kg/stat.files/tematika/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84/%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%B2%20%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%B0%D1%85/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE6.pdf|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
| region10         = {{flag|Moldova}}
| pop10            = 369,488 (census, 2004)&lt;ref&gt;2004 [http://www.statistica.md/pageview.php?l=en&amp;idc=295&amp;id=2234 Moldovan Census] and [http://pridnestrovie.net/2004census.html Transnistrian Census]data. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070217072904/http://www.pridnestrovie.net/2004census.html |date=2007-02-17 }}&lt;/ref&gt;
| region11         = {{flag| Estonia}}
| pop11            = 324,431 (2013)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.ee/34278|title=Population by ethnic nationality, 1 January, years|publisher=[[Statistics Estonia]]|year=2013|accessdate=11 October 2013|archive-date=7 ਜਨਵਰੀ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107090524/https://www.stat.ee/34278|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
| region12         = {{flag|Turkmenistan}}
| pop12            = 297,319 (census, 2000)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tx.html |title=CIA – The World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=2012-07-22 |archive-date=2007-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070612214157/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tx.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
| region13         = {{flag|Brazil}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(Russian ancestry)&lt;/small&gt;
| pop13            = 200,000&lt;ref name=&quot;Câmara de Comércio Brasil-Rússia&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.brasil-russia.com.br/comunidade.htm |title=Câmara de Comércio Brasil-Rússia |publisher=Brasil-russia.com.br |date= |accessdate=2012-07-22 |archive-date=2020-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200525144021/https://brasil-russia.com.br/comunidade.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| region14         = {{flag|Germany}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(Russian citizens)&lt;/small&gt;
| pop14            = 195,310 (estimate, 2011)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/GesellschaftStaat/Bevoelkerung/MigrationIntegration/AuslaendischeBevolkerung/Tabellen/Geburtsort.html |title=Ausländische Bevölkerung am 31.12.2011 nach Geburtsort und ausgewählten Staatsangehörigkeiten |publisher=Statistisches Bundesamt |date= |accessdate=2012-07-27 |language=de |archive-date=2012-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121113213538/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/GesellschaftStaat/Bevoelkerung/MigrationIntegration/AuslaendischeBevolkerung/Tabellen/Geburtsort.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
| region15         = {{flag|Lithuania}}
| pop15            = 174,900 (census, 2009)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010215&amp;PLanguage=0&amp;TableStyle=&amp;Buttons=&amp;PXSId=3236&amp;IQY=&amp;TC=&amp;ST=ST&amp;rvar0=&amp;rvar1=&amp;rvar2=&amp;rvar3=&amp;rvar4=&amp;rvar5=&amp;rvar6=&amp;rvar7=&amp;rvar8=&amp;rvar9=&amp;rvar10=&amp;rvar11=&amp;rvar12=&amp;rvar13=&amp;rvar14= |title=Gyventojų skaičius metų pradžioje. Požymiai: tautybė – Rodiklių duomenų bazėje |publisher=Db1.stat.gov.lt |date= |accessdate=2012-07-22 |archive-date=2012-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120906042802/http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010215&amp;PLanguage=0&amp;TableStyle=&amp;Buttons=&amp;PXSId=3236&amp;IQY=&amp;TC=&amp;ST=ST&amp;rvar0=&amp;rvar1=&amp;rvar2=&amp;rvar3=&amp;rvar4=&amp;rvar5=&amp;rvar6=&amp;rvar7=&amp;rvar8=&amp;rvar9=&amp;rvar10=&amp;rvar11=&amp;rvar12=&amp;rvar13=&amp;rvar14= |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
| region16         = {{flag|Azerbaijan}}
| pop16            = 119,300 (census, 2009)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/AP_/AP_1.shtml |title=Population by ethnic groups (2009 census) |access-date=2014-09-05 |archive-date=2012-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120207012257/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/AP_/AP_1.shtml |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
| region17         = {{flag|France}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(Country of birth)&lt;/small&gt;
| pop17            = 115,000 (census, 2007)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://en.wikipedia.org/wiki/Russian_diaspora |title=(2007 census) |publisher=Ined.fr |date=2012-07-06 |accessdate=2012-07-22}}&lt;/ref&gt;
| region18         = {{flag|Argentina}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(immigrants between 1895 and 1946)&lt;/small&gt;
| pop18            = 114,303&lt;ref&gt;[http://www.argentina.gob.ar/advf/descargas/acerca_espanol.pdf Cuadro de proyección Inmigratoria periodo 1895–1946] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150714193441/http://www.argentina.gob.ar/advf/descargas/acerca_espanol.pdf |date=2015-07-14 }} {{es icon}}&lt;/ref&gt;
| region19         = {{flag|Georgia}}
| pop19            = 91,091 (census, 2002)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.statistics.ge/main.php?pform=14&amp;plang=1 |title=(2002 census) |access-date=2014-09-05 |archive-date=2007-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071006125019/http://www.statistics.ge/main.php?pform=14&amp;plang=1 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/abhazia.html|title=The ethnic composition of the population of Abkhazia|work=2003 Census|publisher=Управление Государственной Статистики Республики Абхазия «Абхазия в цифрах», г. Сухум, 2005|date=|accessdate=| language=Russian}}&lt;/ref&gt;
| region20         = {{flag|Tajikistan}}
| pop20            = 68,200 (census, 2000)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0191/analit05.php |title=(2000 census) |publisher=Demoscope.ru |date=2000-01-20 |accessdate=2012-07-22}}&lt;/ref&gt;
| region21         = {{flag|Australia}}
| pop21            = 67,055 (census, 2006)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.abs.gov.au/ |title=Australian Bureau of Statistics |publisher=Abs.gov.au |date= |accessdate=2012-07-22}}&lt;/ref&gt;
| region22         = {{flag|Finland}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(Russian speakers)&lt;/small&gt;
| pop22            = 66,379 (estimate, 2013)&lt;ref&gt;{{cite web |author=VSY |url=http://pxweb2.stat.fi/Dialog/varval.asp?ma=030_vaerak_tau_102_en&amp;ti=Language+according+to+age+and+gender+by+region+1990+-+2010&amp;path=../Database/StatFin/vrm/vaerak/&amp;lang=1&amp;multilang=en |title=(2013 estimate) |publisher=Vsy.fi |date= |accessdate=2012-07-22 |archive-date=2013-01-06 |archive-url=https://archive.today/20130106153419/http://pxweb2.stat.fi/Dialog/varval.asp?ma=030_vaerak_tau_102_en&amp;ti=Language+according+to+age+and+gender+by+region+1990+-+2010&amp;path=../Database/StatFin/vrm/vaerak/&amp;lang=1&amp;multilang=en |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
| region23         = {{flag|Turkey}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(Russian ancestry)&lt;/small&gt;
| pop23            = 50,000&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mid.ru/ns_publ.nsf/cb8e241d18a8904ec3256fc7002ddc0e/a26c797ba51042d2c32576800031670a?OpenDocument |title=МИД России &amp;#124; 12/02/2009 &amp;#124; Интервью Посла России в Турции В.Е.Ивановского, опубликованное в журнале &quot;Консул&quot; № 4 /19/, декабрь 2009 года |publisher=Mid.ru |date= |accessdate=2012-07-22}}&lt;/ref&gt;
| region25         = {{flag|Venezuela}}
| pop25            = 34,600&lt;ref&gt;http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=VE&lt;/ref&gt;
| region24         = {{flag|United Kingdom}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(Russian citizens)&lt;/small&gt;
| pop24            = 35,172 (2011)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Nationality and country of birth by age, sex and qualifications Jan - Dec 2013 (Excel sheet 60Kb)|url=http://www.ons.gov.uk/ons/about-ons/business-transparency/freedom-of-information/what-can-i-request/published-ad-hoc-data/labour/april-2014/nationality-and-country-of-birth-by-age--sex-and-qualifications-jan---dec-2013.xls|website=www.ons.gov.uk|publisher=[[Office for National Statistics]]|accessdate=11 June 2014|archive-date=24 ਸਤੰਬਰ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924060723/http://www.ons.gov.uk/ons/about-ons/business-transparency/freedom-of-information/what-can-i-request/published-ad-hoc-data/labour/april-2014/nationality-and-country-of-birth-by-age--sex-and-qualifications-jan---dec-2013.xls|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| region26         = {{flag|Romania}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt; ([[Lipovans]])&lt;/small&gt;
| pop26            = 36,397 (census, 2002)&lt;ref&gt;[http://mimmc.ro/info_util/formulare_1294/ Informatii utile | Agentia Nationala pentru Intreprinderi Mici si Mijlocii] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070513211550/http://mimmc.ro/info_util/formulare_1294/ |date=2007-05-13 }} (2002 census) {{ro icon}}&lt;/ref&gt;
| region29         = {{flag|Czech Republic}}
| pop29            = 31,941 (estimate, 2010)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.czso.cz/csu/cizinci.nsf/t/1000466A60/$File/c01t01.pdf |title=(31.12.2010 – estimate) |format=PDF |language=cs |date= |accessdate=2012-07-22 |archive-date=2011-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718171215/http://www.czso.cz/csu/cizinci.nsf/t/1000466A60/%24File/c01t01.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| region30         = {{flag|Italy}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(Russian citizens)&lt;/small&gt;
| pop30            = 25,786 (2009)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://demo.istat.it/str2009/index_e.html |title=Foreigner Citizens. Demographic Balance for the year 2009 and Resident Population on 31st December – All countries of citizenship Italy |publisher=Demo.istat.it |date= |accessdate=2012-07-22 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304062927/http://demo.istat.it/str2009/index_e.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
| region31         = {{flag|Greece}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(Russian citizens)&lt;/small&gt;
| pop31            = 18,219 (census, 2001)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/A1604/Other/A1604_SAP03_TB_DC_00_2001_09_F_GR.pdf |title=(2001 census) |format=PDF |date= |accessdate=2012-07-22 |archive-date=2010-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101114090629/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/A1604/Other/A1604_SAP03_TB_DC_00_2001_09_F_GR.pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
| region32         = {{flag|United Arab Emirates}}
| pop32            = 18,000
| region33         = {{flag|People's Republic of China}}
| pop33            = 15,609 (census, 2000)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.stats.gov.cn/tjsj/ndsj/renkoupucha/2000pucha/html/t0106.htm |title=(2000 census) |publisher=Stats.gov.cn |date= |accessdate=2012-07-22 |archive-date=2018-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826143557/http://www.stats.gov.cn/tjsj/ndsj/renkoupucha/2000pucha/html/t0106.htm |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
| region34         = {{flag|Bulgaria}}
| pop34            = 15,595 (census, 2002)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nsi.bg/Census/Ethnos.htm |title=(2002 census) |publisher=Nsi.bg |date= |accessdate=2012-07-22}}&lt;/ref&gt;
| region35         = {{flag|Armenia}}
| pop35            = 14,660 (census, 2002)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://docs.armstat.am/census/pdfs/51.pdf |title=(2002 census) |format=PDF |date= |accessdate=2012-07-22 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://www.webcitation.org/5nAoWfeZT?url=http://docs.armstat.am/census/pdfs/51.pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
| region36         = {{flag|Venezuela}}
| pop36            = 10,000 {{citation needed|date=November 2012}}
| region37         = {{flag|New Zealand}}
| pop37            = 5,000{{citation needed|date=February 2012}}
| region38         = {{flag|Slovakia}}
| pop38            = 1,997{{citation needed|date=May 2011}}
| region39         = 946&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.monstat.org/userfiles/file/popis2011/saopstenje/saopstenje(1).pdf|publisher=monstat.org|accessdate=27 November 2013}}&lt;/ref&gt;
| pop39            = {{flag|Montenegro}}
| langs            = [[Russian language|Russian]]
| rels             = Predominantly '''†''' [[Eastern Orthodox Church|Eastern Orthodox Christianity]] &lt;br /&gt;([[Russian Orthodox Church]])&lt;br /&gt; Significant [[irreligion|non-religious]] population. Minorities of [[Old Believers]]
| related          = Other [[East Slavs]] ([[Belarusians]] and [[Ukrainians]])&lt;ref name=&quot;2008ydna&quot;&gt;{{cite journal|pmc=2253976 | pmid=18179905 | doi=10.1016/j.ajhg.2007.09.019 | volume=82 | issue=1 | title=Two sources of the Russian patrilineal heritage in their Eurasian context |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2008-01_82_1/page/236 |date=January 2008 | journal=American Journal of Human Genetics | pages=236–50}}&lt;/ref&gt;
}}
'''ਰੂਸੀ ਲੋਕ''' ({{lang-ru|русские}}, ''russkiye'') ਇੱਕ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹ ਹੈ ਜੋ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੂਸ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਹਨ&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/548156/Slav &quot;Slav.&quot;] Encyclopædia Britannica Online. 30 July 2011.&lt;/ref&gt; ਜਿਹੜੇ [[ਰੂਸੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਰੂਸ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 2010 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਮੁਤਾਬਕ ਰੂਸ ਵਿੱਚ 80% ਲੋਕ ਇਸ ਮੂਲ ਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;gks&quot;/&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੂਸੀ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>j77hny911g4sdd4f0ipemttxw8ao2h6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਅਹਿਮਦ ਰਸ਼ੀਦ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54024</id>
    <revision>
      <id>844253</id>
      <parentid>826379</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T21:50:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>844253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10119" sha1="d710vzqo0fo8xo0xz2qgxcx2ff37cz8" xml:space="preserve">[[File:Ahmed Rashid at Chatham House 2014.jpg|right|thumb|ਅਹਿਮਦ ਰਸ਼ੀਦ 2014 ਵਿੱਚ [[ਚੈਟਮ ਹਾਊਸ]] ਵਿਖੇ]]

'''2014''' ([[ਉਰਦੂ]]:{{Nastaliq|'''احمد رشید'''}}) (ਜਨਮ 1948 [[ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ]]) ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅੱਤਵਾਦੀ, ਬਾਅਦ ਨੂੰ [[ਪੱਤਰਕਾਰ]] ਅਤੇ [[ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ]], ਅਤੇ [[ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ]] ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਬਹੁਤ ਵਿਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਲੇਖਕ ਹੈ।

==ਜੀਵਨ==
ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਰਸ਼ੀਦ [[ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)|ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ]] ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਸ ਸਾਲ ਰਿਹਾ।
ਉਥੇ ਉਹ [[ਅਯੂਬ ਖਾਨ (ਫੀਲਡ ਮਾਰਸ਼ਲ)|ਅਯੂਬ ਖਾਨ]] ਅਤੇ [[ਯਾਹੀਆ ਖਾਨ]] ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਦਰੋਹ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਨਿਰਾਸ ਹੋਕੇ ਆਪਣੀ ਗੁਰੀਲਾ ਲੜਾਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਅਪਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਰੇ ਲਿਖਣ ਦੇ ਕਾਰਜ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ।&lt;ref&gt;[http://www.nytimes.com/2008/07/05/world/asia/05rashid.html Frontier Years Give Might to Ex-Guerrilla’s Words, by Jane Perlez, New York Times, July 5th 2008.]&lt;/ref&gt;

== ਕਰੀਅਰ ==
ਵੀਹ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਹ [[ਡੇਲੀ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ]] ਲਈ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਅਤੇ ਦੂਰ ਪੂਰਬੀ ਆਰਥਿਕ ਰਿਵਿਊ ਲਈ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਦ ਵਾਲ ਸਟਰੀਟ ਜਰਨਲ, ਦ ਨੇਸ਼ਨ, ਡੇਲੀ ਟਾਈਮਜ਼ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਜਰਨਲਾਂ ਲਈ ਵੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਵੀ ਚੈਨਲਾਂ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਨੈੱਟਵਰਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੀਐਨਐਨ, ਬੀਬੀਸੀ ਵਰਲਡ ਅਤੇ ਕਈ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੀਵੀ ਚੈਨਲਾਂ 'ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;[http://www.radionetherlandsarchives.org/the-taliban/ Wide-ranging Radio Netherlands' interview with Ahmed Rashid about Afghanistan]&lt;/ref&gt; &quot;ਰਾਸ਼ਿਦ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਅਤੇ ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਡਿਪਲੋਮੈਟਾਂ ਅਤੇ ਨਾਟੋ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਵਿੱਚ ਨੀਤੀ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਲਾਹ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&quot;

ਉਹ ਇਰਾਕ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਤਾਲਿਬਾਨ ਮੁੱਦੇ ਦੀ ਕਥਿਤ ਅਣਗਹਿਲੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਬੁਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਇੱਕ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਅਤੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਆਲੋਚਕ ਹੈ।[1] ਰਾਸ਼ਿਦ ਦੀ 2000 ਦੀ ਕਿਤਾਬ, ਤਾਲਿਬਾਨ: ਮਿਲਿਟੈਂਟ ਇਸਲਾਮ, ਆਇਲ ਐਂਡ ਫੰਡਾਮੈਂਟਲਿਜ਼ਮ ਇਨ ਸੈਂਟਰਲ ਏਸ਼ੀਆ,&lt;ref&gt;[http://www.radionetherlandsarchives.org/the-taliban/ Wide-ranging Radio Netherlands' interview with Ahmed Rashid about Afghanistan]&lt;/ref&gt; ਪੰਜ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਲਈ ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਦੀ ਬੈਸਟਸੈਲਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ 22 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ 11 ਸਤੰਬਰ, 2001 ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੀਆਂ 1.5 ਮਿਲੀਅਨ ਕਾਪੀਆਂ ਵਿਕੀਆਂ ਹਨ, &quot;ਇੱਕ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪ੍ਰੈਸ ਲਈ ਇੱਕ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਸੰਖਿਆ।&quot; 9/11 ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.csmonitor.com/World/Keep-Calm/2012/0523/With-Crocker-s-exit-a-chance-for-a-new-approach-to-Afghanistan/(page)/2 |author=Scott Baldauf|work=The Christian Science Monitor |date=23 May 2012|title=With Ambassador Ryan Crocker's exit, a chance for a new approach to Afghanistan|access-date=21 January 2019}}&lt;/ref&gt; ਰਾਸ਼ਿਦ ਨੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਸਾਬਕਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਜਾਰਜ ਡਬਲਿਊ. ਬੁਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਲਿਖਣ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਚੋਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Lawson|first1=Alastair|title=Pakistani journalist upset by George Bush 'plagiarism'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11761333|access-date=21 January 2019|publisher=[[BBC News]]|date=16 November 2010}}&lt;/ref&gt;

ਉਸ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ਦ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਪੋਸਟ ਦੇ ਪੋਸਟ ਗਲੋਬਲ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। &quot;ਰਾਸ਼ਿਦ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮਤ ਕਾਲਮਨਵੀਸ ਹੈ ਅਤੇ NPR (ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਬਲਿਕ ਰੇਡੀਓ) ਫਰੈਸ਼ 'ਤੇ ਅਕਸਰ ਮਹਿਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।&quot;&lt;ref&gt;[https://www.pbs.org/video/great-conversations-ahmed-rashid-pakistan-brink/ Great Conversations program on Public Broadcasting System (US) - 'Ahmed Rashid, Pakistan on the Brink'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190418215612/https://www.pbs.org/video/great-conversations-ahmed-rashid-pakistan-brink/ |date=18 April 2019 }} Program Aired on 24 June 2012, Retrieved 21 January 2019&lt;/ref&gt;

&quot;ਤਾਲਿਬਾਨ ਦੇ ਮਾਹਰ - 9/11 ਤੱਕ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬਾਹਰੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲੋਂ ਬਿਹਤਰ ਜਾਣਦੇ ਸਨ - ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਸ਼ਿਦ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੈਗੰਬਰ ਵਾਂਗ ਨਿਕਲੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕੈਸੈਂਡਰਾ ਕਿਸਮ ਦੇ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਚੇਤਾਵਨੀਆਂ ਜਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੀਤੀ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਣਡਿੱਠ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&quot;

ਅਹਿਮਦ ਰਾਸ਼ਿਦ ਦਾ ਵਿਆਹ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਲਾਹੌਰ, ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ahmedrashid.com/biography/|title=Biography &amp;#124; Ahmed Rashid|access-date=2025-11-17|archive-date=2023-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230601013953/http://www.ahmedrashid.com/biography/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ਚੁਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ==
*''The Resurgence of Central Asia: Islam or Nationalism?'', [[St. Martin's Press]] (May 1994), {{ISBN|1-85649-131-5}}.
*''[[Taliban: Militant Islam, Oil and Fundamentalism in Central Asia]]'', [[Yale University Press]] (March 2000) {{ISBN|0-300-08340-8}}.
*''[[Jihad: The Rise of Militant Islam in Central Asia]]'', [[Yale University Press]] (January 25, 2002) {{ISBN|0-300-09345-4}}. ([[Hyderabad, Telangana|Hyderabad]]: [[Longman|Orient Longman]], 2002)
*''Descent into Chaos: The United States and the Failure of Nation Building in Pakistan, Afghanistan, and Central Asia'', Viking, 2008, {{ISBN|978-0-670-01970-0}}.
*''Taliban: The Power of Militant Islam in Afghanistan and Beyond'', 2nd ed, [[I.B.Tauris]] (April 2010), {{ISBN|978-1-84885-446-8}}
*''Pakistan on the Brink: The Future of America, Pakistan, and Afghanistan'', Viking Adult (March 15, 2012), {{ISBN|978-0-670-02346-2}}.

== ਇਹ ਦੇਖੋ ==
* [[ਦ ਗ੍ਰੇਟ ਗੇਮ]]
* [[ਦ ਓਇਲ ਫੈਕਟਰੀ]]

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==
{{Commons category}}
{{Wikiquote}}
*[http://www.ahmedrashid.com/ Ahmed Rashid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251121053319/http://www.ahmedrashid.com/ |date=2025-11-21 }} Official website
*[http://www.nybooks.com/authors/8939 Contributor] from ''[[The New York Review of Books]]''
*[https://www.theguardian.com/profile/ahmed-rashid Ahmed Rashid's Columns archive] at ''[[The Guardian]]'' (newspaper)
*[https://www.aljazeera.com/indepth/opinion/profile/ahmed-rashid.html Ahmed Rashid's Columns archive] at [[Al Jazeera Media Network|Aljazeera]] (aljazeera.com website)
*{{C-SPAN|83782}} TV Networks
*[http://www.c-span.org/video/?293023-1/qa-ahmed-rashid C-SPAN ''Q&amp;A'' interview with Rashid, May 2, 2010]
*{{Charlie Rose view|2353}}
*{{IMDb name|1581555}}
*[https://www.nytimes.com/2008/07/05/world/asia/05rashid.html Profile], ''[[The New York Times]]'', 5 July 2008
*[http://en.qantara.de/Now-to-Break-the-Al-Qaeda-Franchise/16170c16402i1p39/index.html After the Death of Osama bin Laden: Now to Break the Al-Qaeda Franchise], 19 May 2011
*[https://en.qantara.de/content/interview-with-ahmed-rashid-on-mali-worse-than-afghanistan &quot;Worse than Afghanistan&quot;] Pakistani writer and Taliban expert Ahmed Rashid reports on the failures of the international community in Mali.
==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1948]]</text>
      <sha1>d710vzqo0fo8xo0xz2qgxcx2ff37cz8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਐਲਨ ਡੰਡਜ਼</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59417</id>
    <revision>
      <id>844263</id>
      <parentid>831095</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T00:13:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>844263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44491" sha1="k64q5vnpuiguzfmyxtzqlcdttvuk6s9" xml:space="preserve">* [[File:Alan_Dundes_-_San_Francisco_Chronicle_photo.jpg|right|thumb| ਐਲਨ ਡੁੰਡਸ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਨਾਰਵੇਈ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਜਿਸ ਨੂੰ &quot;ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਸਕਿzingਜ਼ਿੰਗ&quot; ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ. |link=Special:FilePath/Alan_Dundes_-_San_Francisco_Chronicle_photo.jpg]]
* '''ਐਲਨ ਡੰਡਸ''' (8 ਸਤੰਬਰ, 1934 &amp;ndash; 30 ਮਾਰਚ, 2005)&lt;ref name=&quot;NY Times&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2005/04/02/obituaries/02dundes.html?_r=1&amp;ex=1113109200&amp;en=2efea55ea817dd64&amp;ei=5070&amp;oref=slogin|title=Alan Dundes, 70, Folklorist Who Studied Human Custom, Dies|last=Fox|first=Margalit|date=2005-04-02|publisher=[[The New York Times]]|access-date=2008-10-31}}&lt;/ref&gt; [[ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਬਰਕਲੀ|ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਬਰਕਲੇ ਵਿੱਚ]] ਇੱਕ [[ਲੋਕਧਾਰਾ ਸ਼ਾਸਤਰ|ਲੋਕਧਾਰਕ]] ਸੀ। ਅਤੇ &quot;ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਲੋਕ-ਕਥਾ ਵਾਚਕ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ&quot;&lt;ref name=&quot;Reed-obit&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/news/2005/apr/28/guardianobituaries|title=Obituary: Alan Dundes|last=Reed|first=Christopher|date=27 April 2005|access-date=11 September 2019|publisher=The Guardian}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਨੇ 12 ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਜੋ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਜਾਂ ਦੋ ਦਰਜਨ ਹੋਰ ਸਹਿ-ਲਿਖਿਆ.&lt;ref name=&quot;SF Chronicle&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2005/04/01/BAGLHC1NOC1.DTL|title=UC folklorist Dundes dies while teaching; His scholarship helped to create an academic discipline|last=Burress|first=Charles|date=2005-04-02|publisher=[[San Francisco Chronicle]]|access-date=2008-10-31|archive-date=2009-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090116031528/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2005/04/01/BAGLHC1NOC1.DTL|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਲੇਖ &quot;ਸੀਵਿੰਗ ਇਜ਼ ਬਿਲੀਵਿੰਗ&quot; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅਮਰੀਕੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸੂਝ ਨੂੰ ਦੂਜੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦੇ ਹਨ. 
* ਉਸ ਨੇ ਸੰਕਲਪ &quot;allomotif&quot; ਪੇਸ਼ ( &quot;ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਵਿੱਚ ਘੜੇ allomorph &quot;, &quot;ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣ ਲਈ motifeme &quot; (cf. &quot; [[ਮਾਰਫੀਮ|morpheme]] &quot;) ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ Kenneth ਐੱਲ Pike ) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਬਣਤਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾ ਕਰਨ ਲੋਕਤਾਲੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ.&lt;ref&gt;Alan Dundes, ''The symbolic equivalence of allomotifs''&lt;/ref&gt;
* Ugਕਰੀਅਰ
* ਡੁੰਡੇਸ [[ਯੇਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਯੇਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੇ]], ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ.&lt;ref name=&quot;NY Times&quot;/&gt; ਯਕੀਨਨ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਹੋਣ 'ਤੇ ਖਰੜਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਡਨਡੇਸ ਆਰ.ਓ.ਟੀ.ਸੀ. ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨੇਵੀ ਸੰਚਾਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣਨ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ. ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਨੈਪਲਜ਼ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਸੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇੱਕ ਸੰਚਾਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੀ, ਡੁੰਡੇਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਸ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ. ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਮੈਡੀਟੇਰੀਅਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਉੱਤੇ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਾਲ ਬਿਤਾਏ. ਆਪਣੀ ਸੇਵਾ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਣ ਤੇ, ਡੁੰਡੇਸ ਨੇ [[ਲੋਕਧਾਰਾ|ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ]] ਵਿੱਚ ਪੀਐਚ.ਡੀ ਕਰਨ ਲਈ ਇੰਡੀਆਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ. ਇੰਡੀਆਨਾ ਵਿਖੇ, ਉਸਨੇ ਅਮੈਰੀਕਨ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਰਿਚਰਡ ਡੋਰਸਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ. ਉਸਨੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ [[ਲੋਕਧਾਰਾ ਸ਼ਾਸਤਰ|ਲੋਕਧਾਰਾਵਾਦ]] ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ. ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਡਿਗਰੀ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕੈਨਸਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਚਲਿਆ ਗਿਆ ਜਿਥੇ ਉਹ [[ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਬਰਕਲੀ|ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਬਰਕਲੇ]] ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸਾਲ ਰਿਹਾ। 2005 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤਕ ਡੁੰਡੇਸ 42 ਸਾਲਾਂ ਤਕ ਇਸ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਰਹੇ. 
* ਅਧਿਆਪਨ
* ਯੂ ਸੀ ਬਰਕਲੇ ਵਿਖੇ ਅਣਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ &quot;ਚੁਟਕਲੇ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ&quot; ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ&lt;ref name=&quot;Reed-obit&quot;/&gt;, ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਨ, &quot;ਸਿਖਲਾਈ&quot; ਨੂੰ &quot;ਇੱਕ ਅਟੱਲ ਸਮਝ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ&quot; ਨਾਲ ਜੋੜਦੀਆਂ ਸਨ.&lt;ref name=&quot;NY Times&quot;/&gt; ਇਸ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੋਰਸ ਵਿੱਚ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਕਥਾ ਦੇ ਅਨੇਕ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ, [[ਮਿਥ|ਮਿਥਿਹਾਸਕ]], [[ਦੰਤ ਕਥਾ|ਕਥਾ]], ਅਤੇ [[ਲੋਕਧਾਰਾ|ਲੋਕ-ਕਥਾ]] ਤੋਂ [[ਕਹਾਵਤਾਂ]] ਅਤੇ [[ਬੁਝਾਰਤ|ਬੁਝਾਰਤਾਂ]] ਤੋਂ [[ਮਜ਼ਾਕ|ਚੁਟਕਲੇ]], [[ਗੇਮ|ਖੇਡਾਂ]], ਅਤੇ ਲੋਕ- ਭਾਸ਼ਣਾਂ ( ਭੜਾਸ ), ਲੋਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੱਕ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ . ਇਸ ਕੋਰਸ ਲਈ ਅੰਤਮ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਹਰੇਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੀਆਂ 40 ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਤਰ ਕਰੋ, ਪਛਾਣੋ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰੋ. ਇਹ ਸਾਰੀ ਸਮੱਗਰੀ (ਲਗਭਗ 500,000 ਵਸਤੂਆਂ) ਬਰਕਲੇ ਫੋਕਲੋਰ ਆਰਕਾਈਵਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਕੈਟਲੋਜੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ. ਡੁੰਡੇਸ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੇ ਅੰਡਰਗ੍ਰੈਜੁਏਟ ਕੋਰਸ ਵੀ ਸਿਖਾਏ, ਅਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਬਾਰੇ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਸੈਮੀਨਾਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ (ਉਸ ਦਾ ਮਨਪਸੰਦ ਪਹੁੰਚ) ਦੇ [[ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ|ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ]] ਪਹੁੰਚ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਕਥਾ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ. 
* ਡੰਡਸ ਨੇ ਗਰਮੀ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੌਰਾਨ ਚੁਟਕਲੇ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸਮੇਤ ਅਕਸਰ ਯੂ ਸੀ ਬਰਕਲੇ (ਕੈਲਸੋ) ਵਿਖੇ ਨਿ the ਸਟੂਡੈਂਟ ਓਰੀਐਂਟੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਸੰਬੋਧਨ ਦਿੱਤਾ. {{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=April 2012}}
* ਵਿਵਾਦ
* ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਰਾਇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਡੰਡੇਸ ਉਸ ਵਿਵਾਦ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਟਕਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੋ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਕਸਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ. ਉਹ ਲੋਕਧਾਰਾ ਨਾਲ ਅਕਸਰ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਲੋਕ ਉਸਦੀ ਗੱਲ 'ਤੇ ਸਖਤ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਨੇ ਕਿਸੇ ਨਸ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼' ਤੇ ਆ ਗਿਆ ਸੀ. ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਨੇਮ ਅਤੇ [[ਕੁਰਾਨ|ਕੁਰਾਨ ਦੀ]] ਲੋਕ-ਕਥਾ ਵਜੋਂ ਜਾਂਚ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Mieder|first=Wolfgang|year=2006|title=&quot;The Proof Of The Proverb Is In The Probing&quot;: Alan Dundes as Pioneering Paremiologist|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3732/is_200607/ai_n19431119/pg_27|journal=Western Folklore|issue=Summer 2006|pages=26–27|archive-url=https://web.archive.org/web/20071222071614/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3732/is_200607/ai_n19431119/pg_27|archive-date=2007-12-22|access-date=2008-10-31}}&lt;/ref&gt;
* ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਜਾਨ ਤੋਂ ਮਾਰਨ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਉਹ ਸੀ &quot;ਅਮਰੀਕੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਅਤੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਸਬ-ਟੈਕਸਟ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਉਸ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਇਸਦਾ [[ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ|ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ]] ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਖੋਜ&quot; ਇਨਟੂ ਐਂਡਜ਼ੋਨ ਫਾਰ ਏ ਟਚਡਾਉਨ &quot;ਸੀ.&lt;ref name=&quot;LA Times&quot;&gt;{{Cite web|url=http://articles.latimes.com/2005/apr/03/local/me-dundes3|title=Alan Dundes, 70; Folklorist Drew Laughs and Hostility|last=Oliver|first=Myrna|date=2005-04-03|publisher=[[Los Angeles Times]]|access-date=2008-10-31}}&lt;/ref&gt; 1980 ਵਿਚ, ਡੁੰਡੇਜ਼ ਨੂੰ ਅਮੈਰੀਕਨ ਫੋਕਲੋਰਸ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ. ਉਸਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ &quot;ਲਾਈਫ ਇਜ਼ ਵਰਗੀ ਚਿਕਨ ਕੂਪ ਲੇਡਰ&quot; ਦੇ ਮੋਨੋਗ੍ਰਾਫ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਈ, ਜਰਮਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚਰਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਗੁਦਾ-ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੋਕ-ਭਾਸ਼ਾਈ, ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ਼, ਪਦਾਰਥਕ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ. ਇਸ ਕਾਗਜ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਕਾਰਨ, ਡੁੰਡੇਸ ਨੇ ਅਗਲੇ 20 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਏਐਫਐਸ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ.   ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ, 2004 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਲੋਕਧਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਲਈ ਕੰਮ ਤੇ ਲਿਜਾਣ ਲਈ. ਉਸਦੀ ਰਾਏ ਵਿੱਚ, ਡੇਟਾ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ, ਚਾਹੇ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਚੰਗੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਡਾਟੇ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਕਾਰਜਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੇਕਾਰ ਹੈ. ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਕਠਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਉਸ ਨਾਲ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ.&lt;ref&gt;The transcript of the speech was published in the Fall 2005 issue of the [[Journal of American Folklore]] (Vol. 118, No. 470).&lt;/ref&gt; 2012 ਵਿਚ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਨਾਟੋਲ ਸਟੇਫਨੋਵਿਟਸ਼ ਨੇ ਡੁੰਡੇਜ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ “ਅਜੇ ਵੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮਿਆ ਸਭਿਆਚਾਰ” ਵਜੋਂ ਜਰਮਨੀ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਮੋਨੋਗ੍ਰਾਫ ਨੂੰ “ਗੈਰ-ਸੰਗਠਿਤ, ਮਾੜੀ ਦਲੀਲ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਖੱਟਾ” ਅਤੇ “ਵਿਧੀਗਤ ਤੌਰ’ ਤੇ ਨੁਕਸ ਦੱਸਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ ਭਾਲਦਾ ਸੀ। ਸਬੂਤ ਉਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਾ ਕਿ ਇੱਕ ਲੋਕਧਾਰਕ - ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਬੂਤ ਦੇ ਲਈ.&lt;ref&gt;Stefanowitsch, Anatol (2012-03-02). [http://www.scilogs.de/wblogs/blog/sprachlog/sprachmythen/2012-03-02/no-shit No Shit!]&lt;/ref&gt;
* ਪ੍ਰੋਫੈਸਰਸ਼ਿਪ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ
* ਡੁੰਡੇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ .ੰਗ ਨਾਲ ਬਚਾਅ ਕੀਤਾ. ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤਕ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲਿਫਾਫਾ ਮਿਲਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦਾ ਚੈੱਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਕਿਹਾ. ਉਸਨੇ ਇਹ ਅੰਕੜਾ $ 1000 ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ. ਦਰਅਸਲ, ਚੈੱਕ,000 1,000,000 ਦਾ ਸੀ. ਇਸ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਡੁੰਡੇਜ਼ ਨੂੰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕ-ਭੰਡਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰਸ਼ਿਪ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸਦੀ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਉੱਤੇ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਛੱਡਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਗਾ।&lt;ref name=&quot;Berkleyan&quot;&gt;{{Cite web|url=http://berkeley.edu/news/berkeleyan/2000/04/19/windfall.html|title=Professor Receives Unexpected Windfall From Former Student|last=Hunter|first=D. Lyn|date=2000-04-19|publisher=[[Berkleyan]]|access-date=2009-08-26}}&lt;/ref&gt;
* ਸਾਬਕਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ ਲਾਭਪਾਤਰ ਗੁਮਨਾਮ ਰਹਿਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ. ਜ਼ਾਹਰ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਜਾਂ ਉਸਨੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਸੀ ਕਿ ਡੰਡਸ ਅਜੇ ਵੀ ਪੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਡੰਡਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, &quot;ਇਹ ਵੇਖਣ ਲਈ ਕਿ ਕੀ ਮੈਂ ਅਜੇ ਵੀ ਜਿੰਦਾ ਸੀ.&quot; ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਚੈੱਕ ਭੇਜਣਾ ਚਾਹਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਡੁੰਡੇਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਉਸ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰੇਗਾ। 
* ਡੁੰਡਜ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ ਇਹ ਚੈੱਕ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ inੰਗ ਨਾਲ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ sawੁਕਵਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ. 
* &quot;ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਫਿਜੀ ਲੈ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਨਰਕ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਸੀ,&quot; ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ. 
* ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਸ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਕਥਾ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ. ਇਹ ਪੈਸਾ ਫੋਕਲੋਰੀਸਟਿਕਸ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸੇਸ਼ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਫੰਡ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਪੁਰਾਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਫੰਡ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਗ੍ਰਾਂਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ.&lt;ref name=&quot;Daily Californian&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.dailycal.org/printable.php?id=2504|title=Million-dollar Teacher Awarded With Big Bucks|last=Evans|first=Will|date=2000-05-05|publisher=[[Daily Californian]]|access-date=2010-03-07}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=November 2016}}&lt;/ref&gt;
* ਫਲੇਮਿੰਗ ਦੁਆਰਾ ਇੰਟਰਵਿview
* ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ, ਡਾਂਡੇਸ ਨੂੰ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਬ੍ਰਾਇਨ ਫਲੇਮਿੰਗ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ, ''ਦਿ ਗੌਡ ਹੂ ਨਹੀਂ ਸੀ'', ਲਈ ਇੰਟਰਵਿed ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ. ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ 1936 ''ਵਿਚਲੀ'' ਕਿਤਾਬ ''&lt;nowiki/&gt;'ਹੀਰੋ'' ' ਵਿਚੋਂ ਲਾਰਡ ਰਾਗਲਨ ਦੇ 22-ਪੁਆਇੰਟ ਪੈਮਾਨੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਗੁਣ ਹਨ.&lt;ref&gt;[http://department.monm.edu/classics/courses/Clas230/MythDocuments/HeroPattern/default.htm Default page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200625024337/https://department.monm.edu/classics/courses/clas230/mythdocuments/heropattern/default.htm |date=2020-06-25 }} &amp;#x2013; Interview by Fleming [unverified]&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਇੰਟਰਵਿ the&lt;ref&gt;[http://homepage.mac.com/brianflemming/iblog/images/DundesInterviewExcerpts.mov Movie format (.mov)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060131203052/http://homepage.mac.com/brianflemming/iblog/images/DundesInterviewExcerpts.mov|date=January 31, 2006}} &amp;#x2013; Interview by Fleming [unverified]&lt;/ref&gt; ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਦੇ ਡੀਵੀਡੀ ਸੰਸਕਰਣ ਤੇ ਹੈ. 
* ਪ੍ਰਭਾਵ
* ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ''ਫੋਕਲੋਰੀਓਸਟਿਕਸ'' ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਇਹ ਸਮਝਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਕਿ ''ਲੋਕ'' ਅਤੇ ''ਧਾਰਾ'' ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ''ਕਈਂ'' ਵੱਖਰੇ ''.ੰਗਾਂ'' ਨਾਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ''ਲੋਕ'' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਸਿਰਫ ਕਿਸਾਨੀ ਜਾਂ ਰਿਮੋਟ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਲਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬਰਕਲੇ ਵਿਖੇ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਐਲਨ ਡੰਡਸ ਇਸ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ &quot;ਇੱਕ ''[https://www.jstor.org/pss/3814118 साक्षਰ]'' ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਅਨਪੜ੍ਹ ਵਜੋਂ ਲੋਕ ਦੀ ਗੁੰਮਰਾਹਕੁੰਨ ਅਤੇ ਤੰਗ ਧਾਰਣਾ&quot; ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ( ''[https://www.jstor.org/pss/3814118 ਵਿਵਾਦਵਾਦੀ ਪ੍ਰੀਮਿਸ]'', 13). 
* ਡੰਡਸ ਨੂੰ ''ਲੋਕਧਾਰਾ'' ਦੇ ਵਾਧੇ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ''ਲੋਕ'' ਲਈ “ਆਧੁਨਿਕ” ਲਚਕਦਾਰ ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਅਕਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੁਣ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਾਂਝੀ ਪਛਾਣ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰੰਪਰਾ ਦੁਆਰਾ. ਡੁੰਡੇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੇਖ, ''[https://www.jstor.org/pss/3814118 ਡੇਵੋਲੋਸ਼ਨਰੀ ਪ੍ਰੀਮੀਸ ਇਨ ਫੋਕਲੋਰ ਥਿoryਰੀ]'' (1969) ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੁਕਤੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ:

: “ਲੋਕਧਾਰਾ ਜਾਂ ਕਿਸਾਨੀ ਸਮਾਜ ਲੋਕਧਾਰਾ ਪੱਖੋਂ‘ ਲੋਕ ’ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ। ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਸਮੂਹ ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਸਮੂਹ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਇੱਕ ''ਸ਼ਹਿਰੀ'' ਸਮੂਹ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲੇਬਰ ਯੂਨੀਅਨ, ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ. 'ਫੋਕ' ਇੱਕ ਲਚਕਦਾਰ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਮਰੀਕੀ ਲੋਕਗੀਤ ਜਾਂ ਇਕੱਲੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ. 'ਲੋਕ' ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੁੱਦਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਹਨ? ” (ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜ਼ੋਰ ਦਿਓ, [https://www.jstor.org/pss/3814118 ਫੁਟਨੋਟ 34], 13 ਦੇਖੋ)

''ਲੋਕ ਦੀ'' ਇਸ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਲੋਕਧਾਰਾਵਾਂ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਜ਼ਰੀਆ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਅਮ ਵਿਲਸਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਚੀਜ਼ਾਂ ਜੋ ਲੋਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ (ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਲੋਰ), ਉਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ (ਪਦਾਰਥਕ ਲੋਰ), ਅਤੇ ਉਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜੋ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ (ਰਵਾਇਤੀ ਲੋਅਰ) ”(2006, 85).

ਡੁੰਡਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ''ਲੋਕ'' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਧਾਰਾਵਾਦੀ ਕੰਮ ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਜਾਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ. 1978 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਰਚਨਾ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ, ''ਐੱਸਜ਼ ਇਨ ਫੋਕਲੋਰੀਓਸਟਿਕਸ'', ਡਾਂਡੇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਵਿੱਚ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, “ਫੋਕਲੋਰੀਸਟਿਕਸ ਲੋਕ-ਕਥਾ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭਾਸ਼ਾ-ਵਿਗਿਆਨ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ ਹੈ। [. . . ] ਇਹ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਤੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ methodੰਗ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੇ ਕੁਝ ਯਤਨ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਖਤ ਬੌਧਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ &quot;(vii). ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ, ਡੁੰਡਸ ਲੋਕ-ਕਥਾ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਤਰਜੀਹੀ ਸ਼ਬਦ ਵਜੋਂ ''ਲੋਕ-'' ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦਾ ਹੈ.

ਡੰਡਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਲੋਕਧਾਰਾਵਾਦੀ ਕੰਮ ਸ਼ਾਇਦ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਰਹੇਗਾ. ਡੁੰਡੇਜ਼ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, “ਲੋਕਧਾਰਾ ਇੱਕ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਹੈ: ਹਮੇਸ਼ਾ ਲੋਕ-ਕਥਾ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਮਨੁੱਖ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ''[https://www.jstor.org/pss/3814118 ਵਰਤਦਾ ਹੈ]'', ''[https://www.jstor.org/pss/3814118 ਲੋਕਧਾਰਾਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਧਾਰਾਵਾਂ ਦਾ]'' ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅਵਸਰ ਮਿਲਦੇ ਰਹਿਣਗੇ &quot;( ''[https://www.jstor.org/pss/3814118 ਵਿਕਾਸਵਾਦੀ ਪ੍ਰੀਮਿਸ]'', 19). ਲੋਕ-ਕਥਾ ਵਾਚਕ ਵਿਲੀਅਮ ਏ. ਵਿਲਸਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, “ਇਸ ਲਈ ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਮਨਮੋਹਕ ਮਨੋਰੰਜਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਹਲੇ ਪਲਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ. ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਇਹ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਹੈ. &quot;(2006, 203).

== ਸਨਮਾਨ ==
ਡੁੰਡੇਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸੰਮੇਲਿਤ ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੁਆਰਾ 2018 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫੈਸਟੀਚ੍ਰਿਫਟ ਵਜੋਂ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;''Essays in Honor of Alan Dundes'', edited by L. Bryce Boyer, Ruth M. Boyer, Stephen M. Sonnenberg. The Psychoanalytic Study of Society, V. 18.&lt;/ref&gt;

== ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ==
8 ਸਤੰਬਰ, 1934 ਨੂੰ ਨਿ Newਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ, ਉਸਨੇ ਯੇਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਕੈਰੋਲਿਨ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ 48 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਹੋਏ ਸਨ। ”&lt;ref name=&quot;Reed-obit&quot;/&gt; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ (ਡੇਵਿਡ) ਦੀਆਂ ਦੋ ਬੇਟੀਆਂ (ਲੌਰੇਨ ਅਤੇ ਐਲਿਸਨ) ਅਤੇ ਛੇ ਪੋਤੇ-ਪੋਤੀਆਂ ਸਨ।”,&lt;ref name=&quot;NY Times&quot;/&gt;

=== ਮੌਤ ===
ਇੱਕ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਸੈਮੀਨਾਰ ਦਿੰਦੇ ਸਮੇਂ ਡੰਡਸ collapਹਿ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ.&lt;ref name=&quot;SF Chronicle&quot;/&gt;

== ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ==

* ਕਾਰਲ ਆਰ. ਪੈਗਟਰ (ਸਹਿ ਲੇਖਕ) ''ਕਦੇ ਸੂਰ ਨੂੰ ਗਾਉਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾ ਕਰੋ'' . 
* (1964). &quot; ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕੀ ਇੰਡੀਅਨ ਫੋਕਟੇਲਸ ਦਾ ਰੂਪ ਵਿਗਿਆਨ &quot;. 
* (ਸੰ.) (1965). ''ਲੋਕ-ਕਥਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ'' 
* (1968). &quot;ਅਮਰੀਕੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਨੰਬਰ ਤਿੰਨ.&quot; ਐਲਨ ਡੰਡਸ ਵਿੱਚ (ਐਡ. ), ''ਹਰ ਆਦਮੀ ਉਸ ਦਾ ਰਾਹ: ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨਾ.'' ਐਂਗਲਵੁੱਡ ਕਲਿਫਜ਼, ਨਿ J ਜਰਸੀ: ਪ੍ਰੈਂਟਿਸ-ਹਾਲ. 
* (1969). &quot;ਅੱਗੇ ਸੋਚਣਾ: ਅਮੈਰੀਕਨ ਵਰਲਡ ਵਿview ਵਿੱਚ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਲੋਕਧਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ&quot;. 
* (1971). &quot;ਐਥਨਿਕ ਸਲਅਰਜ਼ ਦਾ ਅਧਿਐਨ&quot;. 
* (1972). &quot;ਇਕਸਾਰਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਵਿਚਾਰ&quot;. 
* (1975). &quot;ਸਲਅਰਜ਼ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ: ਨਸਲੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚਰਿੱਤਰ ਦੀ ਲੋਕ ਤੁਲਨਾ&quot;. 
* (1980). ''ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ'' ਇੰਡੀਆਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈਸ . 
* (1984). ''ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇੱਕ ਚਿਕਨ ਕੂਪ ਪੌੜੀ ਵਰਗੀ ਹੈ: ਲੋਕ ਕਲਪਨਾ ਦੁਆਰਾ ਜਰਮਨ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਪੋਰਟਰੇਟ'' . 
* (ਸੰ.) (1984). ''ਪਵਿੱਤਰ ਬਿਰਤਾਂਤ: ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨਾ'' . ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰੈਸ . 
* ਅਲੇਸੈਂਡਰੋ ਫਲਾਸੀ | ਫਲਾਸੀ, ਅਲੇਸੈਂਡ੍ਰੋ (ਸਹਿ ਲੇਖਕ) (1984). ''ਪਿਆਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਾ ਟੇਰਾ: ਸੀਨਾ ਵਿੱਚ ਪਾਲੀਓ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਆਖਿਆ'' . ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰੈਸ. 
* (ਸੀ. ਬੈਂਕ ਦੇ ਨਾਲ) (1986) “ਪਹਿਲਾ ਇਨਾਮ: ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ. ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਚੁਟਕਲੇ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨੌਖਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ &quot;   
* (1987). ''ਕਰੈਕਿੰਗ ਚੁਟਕਲੇ: ਬਿਮਾਰ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਸਟੀਰੀਓਟਾਈਪਸ'' . ਟੈਨ ਸਪੀਡ ਪ੍ਰੈਸ. 
* ਕਾਰਲ ਆਰ. ਪੈਗਟਰ (ਸਹਿ ਲੇਖਕ) (1987). ''ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਐਲੀਗੇਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਗਧੀ ਦੇ ਹੋ.'' ''.'' ''.: ਪੇਪਰਵਰਕ ਸਾਮਰਾਜ ਤੋਂ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਲੋਕ-ਕਥਾ'' . ਵੇਨ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈਸ . 
* (ਸੰ.) (1989). ''ਲਿਟਲ ਰੈਡ ਰਾਈਡਿੰਗ ਹੁੱਡ: ਇੱਕ ਕੇਸ ਬੁੱਕ'' . ਮੈਡੀਸਨ, WI: ਵਿਸਕਾਨਸਿਨ ਪ੍ਰੈਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ . 
* (ਸੰ.) (1990). ''ਹੀਸਟ ਦੀ ਕੁਐਸਟ ਵਿੱਚ'' ਪ੍ਰਿੰਸਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈਸ . 
* (ਐਡੀ.) (1991). ''ਹਾਫਿੰਗ ਬੈਰਲ ਤੋਂ ਮਦਰ ਵਿਟ: ਅਫਰੋ-ਅਮੈਰੀਕਨ ਲੋਕ-ਕਥਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ'' . ਮਿਸੀਸਿਪੀ ਦਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈਸ. 
* (1991) ''ਦਿ ਬਲੱਡ ਲਿਬਿਲ ਲੀਜੈਂਡ: ਐਂਟੀ-ਸੈਮੀਟਿਕ ਫੋਕਲੋਰ ਇਨ ਇਨ ਕੇਸ'' . ਵਿਸਕਾਨਸਿਨ ਪ੍ਰੈਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 
* (ਸੰ.) (1992). ''ਦ ਈਵਿਲ ਆਈ: ਇੱਕ ਕੇਸ ਬੁੱਕ'' . ਵਿਸਕਾਨਸਿਨ ਪ੍ਰੈਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ. 
* ਕਾਰਲ ਆਰ. ਪੈਗਟਰ (ਸਹਿ ਲੇਖਕ) (1992) ''ਸਖਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰੋ ਅਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਨਾਮ ਮਿਲੇਗਾ: ਪੇਪਰਵਰਕ ਸਾਮਰਾਜ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਰੀ ਲੋਕ ਕਥਾ'' .   [[ISBN (identifier)|ISBN]] &amp;nbsp; [[Special:BookSources/978-0814324325|978-0814324325]] 
* (1993). ''ਲੋਕਧਾਰਾ ਸੰਬੰਧੀ ਮਾਮਲੇ'' . ਟੈਨਸੀ ਪ੍ਰੈਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ . 
* (ਐਡੀ.) (1994). ''ਕਾਕਫਾਈਟ: ਇੱਕ ਕੇਸ ਬੁੱਕ'' . ਵਿਸਕਾਨਸਿਨ ਪ੍ਰੈਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ. 
* ਐਡਮੰਡਸ, ਲੋਵਲ (ਸਹਿ ਸੰਪਾਦਕ.) (1995). ''ਓਡੀਪਸ: ਇੱਕ ਫੋਕਲੋਰ ਕੇਸ ਕੇਸ'' . ਵਿਸਕਾਨਸਿਨ ਪ੍ਰੈਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ. 
* ਕਾਰਲ ਆਰ. ਪੈਗਟਰ (ਸਹਿ ਲੇਖਕ) (1996). ''ਕਈ ਵਾਰ ਡ੍ਰੈਗਨ ਜਿੱਤੇ: ਪੇਪਰਵਰਕ ਸਾਮਰਾਜ ਤੋਂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਲੋਕਧਾਰਾ'' . ਸਾਈਰਾਕਯੂਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈਸ . 
* (ਐਡੀ.) (1996). ''ਵਾਲਡ-ਅਪ ਵਾਈਫ: ਇੱਕ ਕੇਸ ਬੁੱਕ'' . ਵਿਸਕਾਨਸਿਨ ਪ੍ਰੈਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ. 
* (1997). ''ਗੇਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਲੇਖਾਂ ਤੇ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ'' . ਕੇਨਟਕੀ ਪ੍ਰੈਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ. 
* (1997). ''ਕਾਂ ਅਤੇ ਚਿੜੀ ਦੇ ਦੋ ਕਿੱਸੇ: ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਅਛੂਤਤਾ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਫ੍ਰੌਡਿਅਨ ਫੋਕਲੋਰੈਸਟਿਕ ਲੇਖ'' . ਰੋਵਮੈਨ ਐਂਡ ਲਿਟਲਫੀਲਡ 
* (ਐਡੀ.) (1998). ''ਦਿ ਵੈਂਪਾਇਰ: ਇੱਕ ਕੇਸ ਬੁੱਕ'' . ਮੈਡੀਸਨ, WI: ਵਿਸਕਾਨਸਿਨ ਪ੍ਰੈਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ. 
* ਕਾਰਲ ਆਰ. ਪੈਗਟਰ (ਸਹਿ ਲੇਖਕ) (2000). ''ਜਦੋਂ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਭੇਡਾਂ ਸੁੰਗੜ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ?: ਫੋਟੋਕਾਪੀਅਰ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਗ੍ਰਹਿ'' . ਸਾਈਰਾਕਯੂਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈਸ. 
* (1999). ''ਪਵਿੱਤਰ ਲਿਖਾਈ ਓਰਲ ਲਿਟ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ: ਬਾਈਬਲ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ'' . ਰੋਵਮੈਨ ਐਂਡ ਲਿਟਲਫੀਲਡ ਪਬਲਿਸ਼ਰਸ, ਇੰਕ. 
* (2002). ''ਮਿਰਰ ਵਿੱਚ ਖੂਨੀ ਮੈਰੀ: ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਫੋਕਲੋਰਿਜਿਕਸ ਵਿੱਚ ਲੇਖ'' . ਮਿਸੀਸਿਪੀ ਦਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈਸ . 
* (2003). ''ਸ਼ਬਤ ਐਲੀਵੇਟਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਬਤ ਸਬਟਰਫਿਜਸ'' . ਰੋਵਮੈਨ ਐਂਡ ਲਿਟਲਫੀਲਡ 
* (2003). ''ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ? ਕੁਰਾਨ ਵਿੱਚ ਕਥਾਵਾਂ'' . ਰੋਵਮੈਨ ਐਂਡ ਲਿਟਲਫੀਲਡ 
* (2003). ''ਕਸਟਮਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਪਾਰਸ ਕਰਨਾ: ਇੱਕ ਫ੍ਰਾਈਡਿਅਨ ਫੋਕਲੋਇਰਿਸਟ ਦੁਆਰਾ ਲੇਖ'' . ਵਿਸਕਾਨਸਿਨ ਪ੍ਰੈਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ. 
* (2004). &quot;ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰੋ ਫਲਾਈਜ਼: ਅਮੈਰੀਕਨ ਫੋਕ ਸਪੀਚ ਵਿੱਚ ਲਾਈਨਲ ਵਰਲਡਵਿview ਦਾ ਇੱਕ ਸਿੱਧਾ ਅਧਿਐਨ&quot;. 
* (ਐਡੀ.) (2005). ''ਫ੍ਰਾਇਡ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ'' . ਮੈਡੀਸਨ, WI: ਵਿਸਕਾਨਸਿਨ ਪ੍ਰੈਸ ਯੂ it ko hiਨੀਵਰਸਿਟੀ.

== ਹਵਾਲੇ ==
Ipi

1 2 3 4 5 6

ਫੌਕਸ, ਮਾਰਜਲਿਟ (2005-04-02).  &quot;ਐਲਨ ਡੰਡੇਸ, 70, ਫੋਕ ਕਲੇਰੋਇਸਟ ਜੋ ਹਿ Humanਮਨ ਕਸਟਮ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮਰਦਾ ਹੈ&quot;.  ਨਿ. ਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼.  2008-10-31 ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ.   

1 2 3

Eedਰਿੱਡ, ਕ੍ਰਿਸਟੋਫਰ (27 ਅਪ੍ਰੈਲ 2005)  &quot;ਓਬੀਟੁਰੀ: ਐਲਨ ਡੰਡਸ&quot;.  ਸਰਪ੍ਰਸਤ.  11 ਸਤੰਬਰ 2019 ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ.  

↑

 ਬਰੈਸ, ਚਾਰਲਸ (2005-04-02)  &quot;UC ਲੋਕਧਾਰਾਵਾਦੀ ਡੰਡਸ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸਦੀ ਵਿਦਵਤਾ ਨੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ&quot;.  ਸੈਨ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਕ੍ਰੋਨਿਕਲ.  2008-10-31 ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ.   

↑

ਐਲਨ ਡੰਡਸ, ਆਲੋਮੋਟਿਫਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕਤਮਕ ਸਮਾਨਤਾ

↑

ਐਲਨ ਡੁੰਡੇਸ, &quot;ਐਟਿਕ ਤੋਂ ਐਮੀਕ ਯੂਨਿਟ ਟੂ ਸਟ੍ਰਕਚਰਲ ਸਟੱਡੀ ਆਫ ਫੋਕਟੇਲਜ਼&quot;, ਦ ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਅਮੈਰੀਕਨ ਫੋਕਲੇਅਰ;  ਵਾਲੀਅਮ  75, ਨੰਬਰ 296 (ਅਪ੍ਰੈਲ - ਜੂਨ., 1962), ਪੀਪੀ 95-105 ਫਰਮਾ: ਜੇਐਸਟੀਓਆਰਏ

↑

Iedਮਾਇਡਰ, ਵੌਲਫਗਾਂਗ (2006)  &quot;&quot; ਕਹਾਵਤਾਂ ਦਾ ਸਬੂਤ ਪੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਹੈ &quot;: ਪਾਇਨੀਅਰਿੰਗ ਪੈਰੇਮੋਲੋਜਿਸਟ ਵਜੋਂ ਐਲਨ ਡੰਡਸ&quot;.  ਪੱਛਮੀ ਲੋਕਧਾਰਾ (ਗਰਮੀ 2006): 26-27.  2007-12-22 ਨੂੰ ਅਸਲ ਤੋਂ ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ.  2008-10-31 ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ.   

1 2 3

Li ਓਲੀਵਰ, ਮਿਰਨਾ (2005-04-03).  &quot;ਐਲਨ ਡੰਡੇਜ਼, 70; ਲੋਕਧਾਰਾਵਾਦੀ ਡ੍ਰਾਫ ਹਾਸਾ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣੀ&quot;.  ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਟਾਈਮਜ਼  2008-10-31 ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ.   

↑

ਡੰਡਸ, ਐਲਨ.  &quot;ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇੱਕ ਚਿਕਨ ਕੂਪ ਪੌੜੀ ਵਰਗੀ ਹੈ&quot;, ਆਈਐਸਬੀਐਨ 0-8143-2038-4.  ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ,   ਪ.ਵੀ.ਆਈ.: &quot;ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਸੰਸਕਰਣ ਅਕਤੂਬਰ, 1980 ਵਿੱਚ ਪਿਟਸਬਰਗ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਅਮੈਰੀਕਨ ਫੋਕਲੇਅਰ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਾਸ਼ਣ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&quot;

↑

ਭਾਸ਼ਣ ਦਾ ਟ੍ਰਾਂਸਕ੍ਰਿਪਟ of ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਅਮੈਰੀਕਨ ਫੋਕਲੋਰੀ   (ਭਾਗ 118, ਨੰਬਰ 470) ਦੇ ਪਤਝੜ 2005 ਦੇ ਅੰਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਇਆ ਸੀ।

↑

ਸਟੈਫਨੋਵਿਟਸ, ਅਨਾਟੋਲ (2012-03-02).  It ਕੋਈ ਸ਼ੀਟ!   

↑

Un ਹੰਟਰ, ਡੀ. ਲਾਇਨ (2000-04-19).  &quot;ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਨੇ ਸਾਬਕਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਤੋਂ ਅਚਾਨਕ ਵਿੰਡੋਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ&quot;.  ਬਰਕਲੇਅਨ.  2009-08-26 ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ.   

↑

Vਵਾਨਾਂ, ਵਿਲ (2000-05-05).  &quot;ਮਿਲੀਅਨ-ਡਾਲਰ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਰੁਪਏ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ&quot;.  ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ  2010-03-07 ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ.    [ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ]  

↑

Efਡਿਫਾਲਟ ਪੇਜ   - ਫਲੇਮਿੰਗ ਦੁਆਰਾ ਤਸਦੀਕ

↑

Ovਮੋਵੀ ਫਾਰਮੈਟ (.ਮੋਵ) Way ਵੇਅਬੈਕ ਮਸ਼ੀਨ ਤੇ 31 ਜਨਵਰੀ, 2006 ਨੂੰ ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ.  - ਫਲੇਮਿੰਗ ਦੁਆਰਾ ਤਸਦੀਕ

↑

ਐਲ ਬ੍ਰਾਇਸ ਬੁਆਇਰ, ਰੂਥ ਐਮ. ਬੁਆਇਰ, ਸਟੀਫਨ ਐਮ ਸੋਨਨਬਰਗ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਐਲੇਨ ਡੰਡਜ਼ ਦੇ ਆਨਰ ਵਿੱਚ ਲੇਖ.  ਸਾਈਕੋਆਨੈਲੇਟਿਕ ਅਧਿਐਨ ਸੁਸਾਇਟੀ, ਵੀ. 18.

&lt;br /&gt;
&lt;references /&gt;
.

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* {{Cite web|url=http://www.afsnet.org/aboutfolklore/DundesObituaries.cfm|title=Alan Dundes, UC Berkeley professor and world expert in folklore studies, dies|publisher=[[American Folklore Society]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080807165524/http://www.afsnet.org/aboutfolklore/DundesObituaries.cfm|archive-date=August 7, 2008|access-date=2008-10-31}}
* {{Cite web|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2005/04/01/BAGLHC1NOC1.DTL|title=UC folklorist Dundes dies while teaching; His scholarship helped to create an academic discipline|last=Burress|first=Charles|date=2005-04-02|publisher=[[San Francisco Chronicle]]|access-date=2008-10-31|archive-date=2009-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090116031528/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2005/04/01/BAGLHC1NOC1.DTL|url-status=dead}}
* {{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2005/04/02/obituaries/02dundes.html?_r=1&amp;ex=1113109200&amp;en=2efea55ea817dd64&amp;ei=5070&amp;oref=slogin|title=Alan Dundes, 70, Folklorist Who Studied Human Custom, Dies|last=Fox|first=Margalit|date=2005-04-02|publisher=[[The New York Times]]|access-date=2008-10-31}}
* {{Cite journal|last=Mieder|first=Wolfgang|year=2006|title=&quot;The Proof Of The Proverb Is In The Probing&quot;: Alan Dundes as Pioneering Paremiologist|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3732/is_200607/ai_n19431119/pg_1|journal=Western Folklore|issue=Summer 2006|access-date=2008-10-31|archive-date=2010-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20100626020923/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3732/is_200607/ai_n19431119/|url-status=dead}}
* {{Cite web|url=http://articles.latimes.com/2005/apr/03/local/me-dundes3|title=Alan Dundes, 70; Folklorist Drew Laughs and Hostility|last=Oliver|first=Myrna|date=2005-04-03|publisher=[[Los Angeles Times]]|access-date=2008-10-31}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2005]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1934]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਮਾਨਵਵਿਗਿਆਨੀ]]</text>
      <sha1>k64q5vnpuiguzfmyxtzqlcdttvuk6s9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਜਾਬੀ ਕਬੱਡੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82226</id>
    <revision>
      <id>844284</id>
      <parentid>809522</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T08:16:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuldeepburjbhalaike</username>
        <id>18176</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਬੱਡੀ]] ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬੀ ਕਬੱਡੀ]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ</comment>
      <origin>809522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19946" sha1="9jkdjnlcx70gbir0woom9squeesepp7" xml:space="preserve">[[ਤਸਵੀਰ:Kabaddi..JPG|thumb|'''ਪੰਜਾਬੀ ਸਟਾਇਲ ਕਬੱਡੀ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ ਖਿਡਾਰੀ।''']]
'''ਪੰਜਾਬ''' '''ਦੀ ਕਬੱਡੀ''', ਜਿਸਨੂੰ '''ਸਰਕਲ ਸਟਾਈਲ ਕਬੱਡੀ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,&lt;ref&gt;Debates; Official Report, Volume 23, Issues 1–11. Punjab (India). Legislature. Legislative Council [https://books.google.com/books?id=2rwbAAAAIAAJ&amp;q=punjabi+style+kabaddi]&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਟੀਮ ਖੇਡ ਹੈ ਜੋ [[ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ|ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ]] ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਈ ਰਵਾਇਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਬੱਡੀ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਖੇਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਿਆਰੀ ਕਬੱਡੀ ਵਾਂਗ, ਸਰਕਲ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਕਬੱਡੀ ਵੀ ਰਾਜ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਖੇਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;autogenerated12&quot;&gt;Kissa Kabaddi da by Sarwan Singh Sangam Publications {{ISBN|93-83654-65-1}}&lt;/ref&gt; 2010 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ (ਸਰਕਲ ਸ਼ੈਲੀ) ਕਬੱਡੀ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਦੁਆਰਾ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, 2020 ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੋ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਖੇਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੁਆਰਾ ਜਿੱਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।{{ਪੰਜਾਬੀ}}
[[ਤਸਵੀਰ:Circle_Style_Kabaddi_ground.jpg|thumb|ਸਰਕਲ ਸਟਾਇਲ ਕਬੱਡੀ ਗ੍ਰਾਉੰਡ]]
== ਨਾਮ ==
ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਕੌੱਡੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਿਆਦ ਕਬੱਡੀ ਸ਼ਾਯਦ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦ ਕੋੌਡੀ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਜਿਹਦਾ ਕਬੱਡੀ ਖੇਡਦੇ ਵਕਤ ਜਾਪ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਕੋੌਡੀ ਸ਼ਬਦ ਜੰਮਿਆ 'ਕੱਟਾ' ਅਤੇ 'ਵੱਡੀ' ਤੋਂ, ਜਿਹਨਾ ਨੂ ਜੋੜ ਕੇ ਕਬੱਡੀ ਬਣਿਆ। ਪੰਜਾਬੀ ਕਬੱਡੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੌਡੀ ਅਤੇ ਕਬੱਡੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਸੰਪਰਕ ਖੇਡ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਖਿੱਤੇ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਖਿੱਤੇ ਵਿੱਚ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰਵਾਇਤੀ ਕਬੱਡੀ ਸਟਾਈਲਜ਼ ਖੇਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਰਕਲ ਸ਼ੈਲੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਲ ਸ਼ੈਲੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਰਾਜ ਅਤੇ ਅੰਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਖੇਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਮੈਚਿਯਰ ਸਰਕਲ ਕਬੱਡੀ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

== ਰਵਾਇਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਬੱਡੀ ਸਟਾਈਲ ==

=== ਲੰਬੀ ਕੌਡੀ ===
ਲੰਬੀ ਕੋੌਡੀ ਵਿੱਚ 15 ਖਿਡਾਰੀ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਤੇ ਇੱਕ 15-20 ਫੁੱਟ ਦੀ ਗੋਲ ਪਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਬਾਹਰੀ ਹੱਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਖਿਡਾਰੀ ਜਿਹਨਾ ਦੂਰ ਭਜਣਾ ਚਾਹੋਣ ਭੱਜ ਸਕਦੇ ਹੰਨ। ਕੋਈ ਰੇਫ਼ਰੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਰੇਡਰ ਹਮਲੇ ਦੇ ਸਮੇਂ &quot;ਕੋੌਡੀ, ਕੋੌਡੀ&quot; ਬੋਲਦਾ ਰਿਹੰਦਾ ਹੈ।

=== ਸੌਂਚੀ ਕੌਡੀ ===
ਸੌਂਚੀ ਕੋੌਡੀ ਬਾਰੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕੀ ਇਹ ਕੁਸ਼ਤੀ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਖੇਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਦੇ ਵਿੱਚ ਚਾਹੇ ਜਿਹਨੇ ਮਰਜੀ ਖਿਡਾਰੀ ਖੇਡ ਸਕਦੇ ਹੰਨ ਇੱਕ ਗੋਲ ਪਿਚ ਵਿੱਚ। ਇੱਕ ਲਾਲ ਕਪੜੇ ਨੂ ਬੰਬੂ ਤੇ ਬੰਨ ਕੇ ਬੰਬੂ ਨੂ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਗਾੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨੂ ਲੈ ਕੇ ਜੇਤੂ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਘੁਮਦਾ ਹੈ।

ਸੌਂਚੀ ਕਬੱਡੀ ਵਿੱਚ ਰੇਡਰ ਜਾਫੀ ਦੇ ਸਿਰਫ ਛਾਤੀ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੇਫੈੰਦਰ ਰੇਡਰ ਦੀ ਕਲਾਈ ਫੜਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸ਼ਰੀਰ ਦਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਅੰਗ ਫੜ ਲਓ ਤਾਂ ਫੋਉਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਦੇਫੈੰਦਰ ਰੇਡਰ ਦੀ ਕਲਾਈ ਫੜ ਲਵੇ ਤੇ ਉਹ੍ਨੁ ਹਿਲਨ ਤੋਂ ਰੋਕ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਜੇਤੂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਰੇਡਰ ਦੇਫੈੰਦਰ ਦੀ ਪਕੜ ਤੋਂ ਆਪ ਨੂ ਛੁੜਾ ਲਵੇ ਤਾਂ ਰੇਡਰ ਜੇਤੂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

=== ਗੂੰਗੀ ਕਬੱਡੀ ===
ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਤਰੀਕਾ ਹੈ &quot;ਗੂੰਗੀ ਕਬੱਡੀ&quot; ਜਿਹਦੇ ਵਿੱਚ ਰੇਡਰ ਕੁੱਜ ਬੋਲਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਸਿਰਫ ਦੁਸ਼ਮਣ ਟੀਮ ਦੇ ਨੂ ਛੂ ਕਰ ਆਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਹਨੂ ਉਹ ਛੂਂਦਾ ਹੈ ਸਿਰਫ ਉਹ ਹੀ ਉਹ੍ਨੁ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਤਦ ਤਕ ਚਲਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤਕ ਖਿਡਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਲਾਈਨ ਤਕ ਵਾਪਸ ਨਾ ਪੁੱਜੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਹਾਰ ਨਾ ਮੰਨੇ। ਅਗਰ ਉਹ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਲਾਈਨ ਤੇ ਵਾਪਸ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਉਹ੍ਨੁ ਇੱਕ ਅੰਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

=== ਹੋਰ ਰਵਾਇਤੀ ਸ਼ੈਲੀਆਂ: ===

* ਛੈ ਹੰਧੀ
* ਸ਼ਮਿਆਲੀ ਵਾਲੀ
* ਪੀਰ ਕੌਡੀ
* ਪੜ ਕੋੋੋਡੀ
* ਬਧੀ
* ਬੈਠਵੀ
* ਬੁਰਜੀਆ ਵਾਲੀ
* ਘੋੜ ਕਬੱਡੀ
* ਦੋਧੇ
* ਚੀਰਵੀ
* ਚਾਟਾ ਵਾਲੀ
* ਢੇਰ ਕਬੱਡੀ -  ਮਾਝਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਪੰਜਾਬ
* ਅੰਬਰਸਰੀ
* ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰੀ
* ਲਾਹੌਰੀ
* ਮੁਲਤਾਨੀ
* ਲਾਇਲਪੁਰੀ
* ਬਹਾਵਲਪੁਰੀ
* ਅੰਬਾਲਵੀ&lt;ref name=&quot;autogenerated13&quot;&gt;Kissa Kabaddi da by Sarwan Singh Sangam Publications {{ISBN|93-83654-65-1}}&lt;/ref&gt;

== ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਲ ਸਟਾਇਲ ==

=== ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ===
ਕਬੱਡੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਖੇਤਰੀ ਖੇਡ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਕਬੱਡੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਹਰਿਆਣਾ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਇਸੀ ਖੇਡ ਨੂ ਪੰਜਾਬ ਕਬੱਡੀ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਕਬੱਡੀ। ਇਸ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਕੁੱਜ ਉਲਝਣ ਹੋਈ, ਇਸ ਲਈ 1978 ਵਿੱਚ ਅਮਾਟੀਅਰ ਸਰਕਲ ਕਬੱਡੀ ਫੇਡਰੇਸ਼ਨ ਬਣਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਖੇਡੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕਬੱਡੀ ਨੂ ਸਰਕਲ ਕਬੱਡੀ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਲ ਕਬੱਡੀ, ਜਿਹਨੂ ਦਾਇਰੇ ਵਾਲੀ ਕਬੱਡੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਦੇ ਕਬੱਡੀ ਖੇਡਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਵਿਖਆਓਨਦੀ ਹੈ।

=== ਨਿਯਮ ===
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਬੱਡੀ ਇੱਕ ਗੋਲ ਪਿੱਚ ਵਿੱਚ ਖੇਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਕਾਰ 22 ਮੀਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ ਇੱਕ ਰੇਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਇਸ ਨੂੰ 'ਪਾਲਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਵਿੱਚ 8 ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ 2 ਟੀਮਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਰ ਰੋਕਣ ਵਾਲੀ ਟੀਮ ਦੇ ਦੋ ਖਿਡਾਰੀ ਧਾਵੀ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਗਾ ਦੇਣ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫਾਉਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਕ ਧਾਵੀ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਰ ਰੋਕਣ ਵਾਲੀ ਟੀਮ ਦਾ ਖਿਡਾਰੀ ਧਾਵੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਅੰਕ ਰੋਕਣ ਵਾਲੀ ਟੀਮ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਕਬੱਡੀ ਵਿੱਚ ਰੇਡਰ ਨੂੰ 'ਕਬੱਡੀ, ਕਬੱਡੀ' ਬੋਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇੱਕ ਰੇਡ ਦਾ ਵਕਤ 30 ਸੈਕਿੰਡ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਵੀ ਨੂੰ ਪਾਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਉਣਾ ਪੈਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅੰਕ ਵਿਰੋਧੀ ਟੀਮ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮੈਚ 40 ਮਿੰਟਾਂ ਲਈ ਚਲਦਾ ਹੈ ਜਿਹਦੇ ਵਿੱਚ 20 ਮਿੰਟ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਤੇ ਟੀਮਾਂ ਆਪਣੇ ਪਾਸੇ ਬਦਲ ਲੈਂਦੀਆ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਰਕਲ ਸਟਾਇਲ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕਬੱਡੀ ਵਿੱਚ ਜਦ ਕਿਸੇ ਖਿਡਾਰੀ ਨੂੰ ਛੂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਪਰ, ਵਿਰੋਧੀ ਟੀਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅੰਕ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

== ਮਹਿਮਾਮਈ ਮੁਕਾਬਲੇ ==
[[File:Kabaddi.....JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kabaddi.....JPG|thumb|250x250px|ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਲ ਸਟਾਈਲ ਮੈਚ]]

=== ਸਰਕਲ-ਸ਼ੈਲੀ ਕਬੱਡੀ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ===
ਸਰਕਲ-ਸ਼ੈਲੀ ਕਬੱਡੀ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ, ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਬੱਡੀ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੁਕਾਬਲਾ 2010 ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਉਦਘਾਟਨੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰ ਸਾਲ ਲੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 2015 ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ 2015 ਦੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਵਿਵਾਦ ਕਾਰਨ। ਮਹਿਲਾ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ 2012 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਕਬੱਡੀ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਚੈਂਪੀਅਨ 2020 ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿਰੁੱਧ ਫਾਈਨਲ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ।

=== ਸੁਪਰ ਕਬੱਡੀ ਲੀਗ ===
ਸੁਪਰ ਕਬੱਡੀ ਲੀਗ (SKL) ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ੇਵਰ-ਪੱਧਰ ਦੀ ਕਬੱਡੀ ਲੀਗ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਉਦਘਾਟਨੀ ਸੀਜ਼ਨ 1 ਤੋਂ 10 ਮਈ 2018 ਤੱਕ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਖੇਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਲੀਗ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ-ਅਧਾਰਤ ਫਰੈਂਚਾਇਜ਼ੀ ਮਾਡਲ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।[3] ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਬੱਡੀ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੇ ਡਰਾਫਟ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ 23 ਅਪ੍ਰੈਲ 2018 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ, ਈਰਾਨ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨੇ ਉਦਘਾਟਨੀ ਐਡੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।

=== ਮਹਿਲਾ ਕਬੱਡੀ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ===
ਪਹਿਲਾ ਮਹਿਲਾ ਕਬੱਡੀ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ 2012 ਵਿੱਚ ਪਟਨਾ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਈਰਾਨ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਜਿੱਤੀ ਸੀ।[1] ਭਾਰਤ ਨੇ 2013 ਵਿੱਚ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਡੈਬਿਊ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਖਿਤਾਬ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/sports-news/OtherSports/India-win-first-women-s-Kabaddi-World-Cup/Article1-820726.aspx|title=India win first women's Kabaddi World Cup|date=4 March 2012|newspaper=Hindustan Times|access-date=4 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120330225911/http://www.hindustantimes.com/sports-news/OtherSports/India-win-first-women-s-Kabaddi-World-Cup/Article1-820726.aspx|archive-date=30 March 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== ਏਸ਼ੀਅਨ ਕਬੱਡੀ ਕੱਪ ===
ਏਸ਼ੀਆ ਕਬੱਡੀ ਕੱਪ ਲਗਾਤਾਰ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਦਘਾਟਨੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ 2011 ਵਿੱਚ ਈਰਾਨ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2012 ਵਿੱਚ, ਏਸ਼ੀਆ ਕਬੱਡੀ ਕੱਪ 1 ਤੋਂ 5 ਨਵੰਬਰ ਤੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2012 ਦੇ ਏਸ਼ੀਆ ਕਬੱਡੀ ਕੱਪ ਵਿੱਚ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਵਾਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤੀ ਟੀਮ ਦੇ ਮੈਚ ਹਾਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਕਨੀਕੀ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ।

=== ਯੂਕੇ ਕਬੱਡੀ ਕੱਪ ===
2013 ਦੇ ਯੂਕੇ ਕਬੱਡੀ ਕੱਪ ਦੌਰਾਨ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਕਬੱਡੀ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ, ਇੰਗਲੈਂਡ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ, ਕੈਨੇਡਾ ਦੀਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਬੱਡੀ ਟੀਮਾਂ ਅਤੇ ਐਸਜੀਪੀਸੀ ਦੁਆਰਾ ਸਪਾਂਸਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਕਲੱਬ ਟੀਮ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਯੂਕੇ ਕਬੱਡੀ ਕੱਪ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਲ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਕਬੱਡੀ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

=== ਵਿਸ਼ਵ ਕਬੱਡੀ ਲੀਗ ===
ਵਿਸ਼ਵ ਕਬੱਡੀ ਲੀਗ 2014 ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਇੱਕ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਲੀਗ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਫੋਲਡ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਹੋਇਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thehindu.com/sport/other-sports/world-kabaddi-league-launched/article6246251.ece|title=World Kabaddi League launched|date=25 July 2014|newspaper=The Hindu|access-date=19 February 2017}}&lt;/ref&gt; ਲੀਗ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਦੇਸ਼ਾਂ - ਕੈਨੇਡਾ, ਇੰਗਲੈਂਡ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ - ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਟੀਮਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਅਤੇ ਕਬੱਡੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਰਕਲ ਸਟਾਈਲ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੀਆਂ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;Ibnlive.in.com&quot;&gt;{{cite news|url=http://ibnlive.in.com/news/world-kabaddi-league-announces-team-franchise-names-and-logos/488061-5-23.html|title=World Kabaddi League announces team franchise names and logos|date=24 July 2014|access-date=17 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140726211143/http://ibnlive.in.com/news/world-kabaddi-league-announces-team-franchise-names-and-logos/488061-5-23.html|archive-date=26 July 2014|publisher=CNN-IBN|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਕੁਝ ਟੀਮਾਂ ਅਦਾਕਾਰਾਂ - ਅਕਸ਼ੈ ਕੁਮਾਰ (ਖਾਲਸਾ ਵਾਰੀਅਰਜ਼), ਰਜਤ ਬੇਦੀ (ਪੰਜਾਬ ਥੰਡਰ), ਸੋਨਾਕਸ਼ੀ ਸਿਨਹਾ (ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਿੰਘਜ਼) ਅਤੇ ਯੋ ਯੋ ਹਨੀ ਸਿੰਘ (ਯੋ ਯੋ ਟਾਈਗਰਜ਼) ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਜਾਂ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਲਕੀਅਤ ਸਨ। ਉਦਘਾਟਨੀ (ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼) ਲੀਗ ਸੀਜ਼ਨ ਅਗਸਤ 2014 ਤੋਂ ਦਸੰਬਰ 2014 ਤੱਕ ਖੇਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।[4] ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਿੰਘਜ਼ (ਬਰਮਿੰਘਮ, ਇੰਗਲੈਂਡ) ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਵਾਰੀਅਰਜ਼ (ਲੰਡਨ, ਇੰਗਲੈਂਡ) ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਫਾਈਨਲ ਜਿੱਤਿਆ।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://ibnlive.in.com/news/united-singhs-crowned-world-kabaddi-league-champions/514296-5-23.html|title=United Singhs crowned World Kabaddi League champions|date=22 November 2014|access-date=17 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20141122210546/http://ibnlive.in.com/news/united-singhs-crowned-world-kabaddi-league-champions/514296-5-23.html|archive-date=22 November 2014|publisher=CNN-IBN|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/sports-news/othersports/honey-singh-s-kabaddi-team-yo-yo-tigers-suspended/article1-1286266.aspx|title=Honey Singh's kabaddi team Yo Yo Tigers suspended|date=15 November 2014|newspaper=[[Hindustan Times]]|access-date=17 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20141116033313/http://www.hindustantimes.com/sports-news/othersports/honey-singh-s-kabaddi-team-yo-yo-tigers-suspended/article1-1286266.aspx|archive-date=16 November 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist|2}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਬੱਡੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਡਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਰਿਵਾਇਤੀ ਖੇਡਾਂ]]</text>
      <sha1>9jkdjnlcx70gbir0woom9squeesepp7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਬੱਡੀ</title>
    <ns>1</ns>
    <id>82235</id>
    <revision>
      <id>844286</id>
      <parentid>335673</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T08:16:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuldeepburjbhalaike</username>
        <id>18176</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਬੱਡੀ]] ਨੂੰ [[ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਬੱਡੀ]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ</comment>
      <origin>335673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="nwjpn01m68bku64ixgjubxvwev9yw0p" xml:space="preserve">{{ਪੰਜਾਬ ਐਡਿਟਾਥਾਨ 2016}}</text>
      <sha1>nwjpn01m68bku64ixgjubxvwev9yw0p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਕਨਿਕਾ ਬੈਨਰਜੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92811</id>
    <revision>
      <id>844265</id>
      <parentid>522194</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T00:40:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>844265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9655" sha1="lb51car1uzvzig01cznf6yxnvb6i2hr" xml:space="preserve">{{Infobox person|name=ਕਨਿਕਾ ਬੈਨਰਜੀ &lt;br&gt; কণিকা বন্দ্যোপাধ্যায়|image=Kanika Banerjee - from Commons.png|caption=ਕਨਿਕਾ ਬੈਨਰਜੀ|birth_name=ਅਨੀਮਾ ਮੁਖਰਜੀ &lt;br&gt;|birth_date={{Birth date|1924|10|12}}|birth_place=[[Sonamukhi|ਸੋਨਾਮੁਖੀ, ਜ਼ਿਲਾ ਬੰਕੁਰਾ, ਬੰਗਾਲ, ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]][[British India|&lt;br&gt;]]|death_date=ਅਪ੍ਰੈਲ 5, 2000&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;(&lt;span class=&quot;dday deathdate&quot;&gt;2000-04-05&lt;/span&gt;)&lt;/span&gt; (ਉਮਰ 75)|death_place=[[Kolkata|ਕਲਕੱਤਾ]], [[West Bengal|ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]], [[India|ਭਾਰਤ &lt;br&gt;]]|nationality=ਭਾਰਤ &lt;br&gt;|other names=Mohar|other_names=Mohar|occupation=[[vocalist]]|years active=1943–2000|years_active=1943–2000|known for=[[Rabindra Sangeet|ਰਬਿੰਦਰ ਸੰਗੀਤ  ਗਾਇਕ]]|known_for=[[Rabindra Sangeet]] singer}}'''ਕਨਿਕਾ ਬੈਨਰਜੀ '''(ਅਕਤੂਬਰ 12, 1924 – ਅਪ੍ਰੈਲ 5, 2000) ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ]] ਰਬਿੰਦਰ ਸੰਗੀਤ ਦੀ  ਗਾਇਕ ਹੈ।

==ਜੀਵਨ ==
ਕਨਿਕਾ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਅਕਤੂਬਰ 1924 ਵਿੱਚ ਸੋਨਾਮੁਖੀ, ਜ਼ਿਲਾ ਬੰਕੁਰਾ, ਬੰਗਾਲ, ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਹੋਇਆ। ਇਸਨੇ [[ਵਿਸ਼ਵ ਭਾਰਤੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], [[ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਿਕੇਤਨ]] [[ਪੱਛਮ ਬੰਗਾਲ]] ਵਿਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ। ਇਸਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਿਕੇਤਨ ਵਿੱਚ ਕਲਾਸੀਕਲ ਅਤੇ ਰਬਿੰਦਰ ਸੰਗੀਤ ਦੋਵੇਂ ਸਿੱਖੇ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਿਕੇਤਨ ਇੱਕ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੀ। ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਇਸਨੇ ਆਪਣਾ ਸੰਗੀਤ [[ਰਬਿੰਦਰ ਨਾਥ ਟੇਗੋਰ]] ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ। ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਹੀ ਇਸਦਾ ਨਾਮ, ਅਨੀਮਾ ਤੋਂ ਕਨਿਕਾ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਕਿਵਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਇਸ ਨਾਮ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ। ਇਸਦੇ ਹੋਰ ਗੁਰੂ [[ਦੇਨਿੰਦਰਾ ਨਾਥ ਟੈਗੋਰ]], [[ਇੰਦਰਾ ਦੇਵੀ ਚੌਧਰਾਨੀ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਵੀ ਘੋਸ਼]] ਸਨ। ਇਸ ਨੇ ਇੱਕ ਰਬਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਡਾਂਸ ਡਰਾਮਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

==ਕੈਰੀਅਰ==
ਕਨਿਕਾ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹਿ ਇਹ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਮੁਖੀ ਬਣ ਗਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ-ਭਾਰਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਇਮੇਰਿਟਸ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

1943 ਤੋਂ, ਕਨਿਕਾ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਦੇ ਕਲਕੱਤਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਕ ਨਿਯਮਿਤ ਕਲਾਕਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਦਾ ਗ੍ਰਾਮੋਫੋਨ ਰਿਕਾਰਡ ਕਵੀ (ਟੈਗੋਰ) ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਵਿੱਚ 300 ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗ੍ਰਾਮੋਫੋਨ ਡਿਸਕ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਭਜਨਾਂ, ਨਜ਼ੂਲੁਲਗੀਤੀ (ਕਾਜ਼ੀ ਨਜ਼ੂਲੁਲ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਗਾਣੇ) ਅਤੇ ਅਤੁਲਪ੍ਰਸਾਦ ਦੇ ਗੀਤ ਵੀ ਗਾਏ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਹਿਲਾ ਗਾਣਾ ਨਾ ਤਾਂ ਟੈਗੋਰ ਦਾ ਗਾਣਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਨਜ਼ੂਲੂਲ ਗੀਤੀ ਦਾ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਨਿਹਾਰਬਿੰਦੂ ਸੇਨ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਬੰਗਾਲੀ ਆਧੁਨਿਕ ਗੀਤ ਸੀ।

ਕਨਿਕਾ ਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਬਲਕਿ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਆਯੋਜਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗਾਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਖਮ ਸੂਝ ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਲਈ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਐਲਮਹਾਰਟ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸੀ।

ਉਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਭਾਰਤੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਦੇਸੀਕੋਤਮ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

==ਮੌਤ==
ਕਨਿਕਾ ਦੀ ਫੇਫੜਿਆਂ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੰਬੀ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੁੱਧਵਾਰ ਦੇ ਦਿਨ 5 ਅਪ੍ਰੈਲ 2000 ਨੂੰ ਕਲਕੱਤਾ ਦੇ ਐਸ.ਐਸ.ਕੇ.ਐਮ. ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ 76 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ 'ਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਇੱਕ ਸਕੂਲ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਛੱਡ ਗਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਖ਼ੁਦ ਦੀ ਰਬਿੰਦਰਸੰਗੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿਚੋਂ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਆਈ ਗਾਇਕਾ, ਰਜ਼ਵਾਨਾ ਚੌਧਰੀ ਬੰਨਿਆ, ਸ਼ਾਇਦ ਕਨਿਕਾ ਦੇ ਗਾਇਨ ਸ਼ੈਲੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ-ਜੁਲਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ-ਮੰਤਰੀ ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ ਨੇ ਇੱਕ ਸ਼ੋਕ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਨਿਕਾ &quot;ਰਬਿੰਦਰ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਰਬੋਤਮ ਕਾਰਕੁੰਨ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸੁਨਹਿਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈਆਂ।&quot;&lt;ref&gt;[http://findarticles.com/p/articles/mi_hb5243/is_200004/ai_n20056021 ]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਗਸਤ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=January 2012}}&lt;/ref&gt;

==ਸੰਗੀਤਕ ਢੰਗ==
ਕਨਿਕਾ ਬੰਦਯੋਪਾਧਿਆਏ, ਰਵਿੰਦਰਸੰਗੀਤ ਦੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਥਾਵਾਚਕ ਅਰਥਾਤ ਹੇਮੰਤ ਮੁਖੋਪਾਧਿਆਏ, ਚਿੰਮੋਯ ਚੱਟੋਪਾਧਿਆਏ, ਸੁਚਿੱਤਰਾ ਮਿੱਤਰਾ, ਦੇਬਬ੍ਰਤਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਸਾਗਰ ਸੇਨ, ਸੁਮਿੱਤਰਾ ਸੇਨ, ਸੰਤੀਦੇਵ ਘੋਸ਼ ਅਤੇ ਸੁਬੀਨੋਏ ਰਾਏ ਦੀ ਸਮਕਾਲੀ ਸੀ। ਖ਼ਾਸਕਰ, ਉਸ ਦੀ ਸੰਗੀਤਕ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਅਕਸਰ ਸੁਚਿਤਰ ਮਿੱਤਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

==ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ==
ਕਨਿਕਾ ਦਾ ਵਿਆਹ 1945 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਭਾਰਤੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਡਿਪਟੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਅਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਬੀਰੇਂਦਰ ਚੰਦਰ ਬੰਦੀਪਾਧਿਆਏ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਜੋੜੇ ਦੇ ਕੋਈ ਬੱਚੇ ਨਹੀਂ ਸਨ; ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰੀਯੋਮ (ਤਾਨਾਜੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਮੋਹੋਰ ਡੀ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ) ਨੂੰ ਗੋਦ ਲਿਆ। ਆਪਣੀ ਬਾਅਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ, ਕਨਿਕਾ ਇੱਕ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਬਦਲ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀਨੀਕੇਤਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਸ਼ਰਮਾਣੀ ਦੀ ਸਧਾਰਣ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਤੀਤ ਕੀਤੀ।

==ਹਵਾਲੇ==
{{reflist}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1924]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2000]]</text>
      <sha1>lb51car1uzvzig01cznf6yxnvb6i2hr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਹੇਲਨ ਲੇਵਿਟ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94193</id>
    <revision>
      <id>844238</id>
      <parentid>521314</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T16:11:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>844238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1904" sha1="ptduigxx1hs2fv4bkwxlzmei6fmtxqj" xml:space="preserve">'''ਹੈਲਨ ਲੇਵਿਟ''' (31 ਅਗਸਤ, 1913 – 29 ਮਾਰਚ, 2009)&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/03/30/arts/design/30levitt.html|title=Helen Levitt, Who Froze New York Street Life on Film, Is Dead at 95|last=Loke|first=Margaret|date=March 30, 2009|work=[[The New York Times]]|access-date=March 30, 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LATObit&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.latimes.com/news/obituaries/la-me-helen-levitt1-2009apr01,0,4443938.story|title=Helen Levitt dies at 95; New York street photographer of poignant dramas|last=Rourke|first=Mary|date=April 1, 2009|work=[[Los Angeles Times]]|access-date=April 1, 2009}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਸੀ। ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਨਿਊ ਯਾਰਕ]] ਸਿਟੀ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ &quot;[[ਸਟਰੀਟ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ]]&quot; ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ &quot;ਉਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ &quot;&lt;ref name=&quot;Strauss&quot;&gt;{{Cite journal|last=Strauss|first=David Levi|date=October 1997|title=Helen Levitt: International Center for Photography - exhibition|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0268/is_n2_v36/ai_20357665|journal=[[Artforum]]|access-date=2017-06-05|archive-date=2008-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20080925112319/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0268/is_/ai_20357665|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{reflist|2}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1913]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2009]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫੋਟੋਗਰਾਫਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਫੋਟੋਗਰਾਫਰ]]</text>
      <sha1>ptduigxx1hs2fv4bkwxlzmei6fmtxqj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਅਵਾਜ਼ (ਸੰਸਥਾ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98224</id>
    <revision>
      <id>844250</id>
      <parentid>820529</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T21:25:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>844250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14658" sha1="pxuwtaeig4mjo8dvxu89wu88vm7vp53" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox vcard&quot;
|+ class=&quot;infobox-title fn org&quot; id=&quot;4&quot; |Avaaz
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-image&quot; |[[File:Avaaz_Logo_en.png|Logo of Avaaz]]
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding-right:0.6em;&quot; |Founded
| class=&quot;infobox-data note&quot; |January&amp;nbsp;2007&lt;span class=&quot;noprint&quot;&gt;&amp;#x3B;&amp;#x20;15&amp;nbsp;years ago&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;&amp;nbsp;(&lt;span class=&quot;bday dtstart published updated&quot;&gt;2007-01&lt;/span&gt;)&lt;/span&gt;
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding-right:0.6em;&quot; |Focus
| class=&quot;infobox-data&quot; |Global community and political activism
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding-right:0.6em;&quot; |&lt;div style=&quot;display:inline-block; line-height:1.2em; padding:.1em 0;&quot;&gt;Area served &lt;/div&gt;
| class=&quot;infobox-data&quot; |Worldwide
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding-right:0.6em;&quot; |&lt;div style=&quot;display:inline-block; line-height:1.2em; padding:.1em 0;&quot;&gt;Members  &lt;/div&gt;
| class=&quot;infobox-data&quot; |68,000,000
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding-right:0.6em;&quot; |Website
| class=&quot;infobox-data&quot; |[http://www.avaaz.org/en/ www.avaaz.org]
|}
'''ਅਵਾਜ਼''' ਜਨਵਰੀ 2007 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਯੂਐਸ-ਅਧਾਰਤ ਗੈਰ- [[ਗੈਰ-ਲਾਭਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ|ਲਾਭਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ]] ਹੈ, ਜੋ [[ਆਲਮੀ ਤਪਸ਼|ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ]], [[ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕ|ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ]], [[ਪਸ਼ੂ ਅਧਿਕਾਰ|ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ]], ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਜਿਹੇ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਗਲੋਬਲ [[ਐਕਟਿਵਿਜ਼ਮ|ਸਰਗਰਮੀ]] ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। 2012 ਵਿੱਚ, ''[[ਦ ਗਾਰਡੀਅਨ]]'' ਨੇ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ &quot;ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਔਨਲਾਈਨ ਐਕਟੀਵਿਸਟ ਨੈਟਵਰਕ&quot; ਕਿਹਾ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2012/mar/02/avaaz-activist-group-syria|title=Avaaz faces questions over role at centre of Syrian protest movement|last=Pilkington|first=Ed|date=March 2, 2012|work=The Guardian|access-date=27 November 2012}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{Cite book|title=A dictionary of Urdu, classical Hindi, and English|last=Platts|first=John T.|publisher=W. H. Allen &amp; co.|year=1884|location=London|chapter=आवाज़}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{Cite book|title=A dictionary of Urdu, classical Hindi, and English|last=Platts|first=John T.|publisher=W. H. Allen &amp; co.|year=1884|location=London|chapter=آواز}}&lt;/ref&gt;

== ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ ==

=== ਸਮੂਹ ===
Avaaz.org ਦੀ ਸਹਿ-ਸਥਾਪਨਾ ਰੇਸ ਪਬਲਿਕਾ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਇੱਕ &quot;ਸਰਕਾਰੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਚੰਗੇ ਸ਼ਾਸਨ, ਨਾਗਰਿਕ ਸਦਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ,&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://therespublica.org/|title=Res Publica: Bürger machen Politik|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728100532/http://www.therespublica.org/|archive-date=28 July 2011}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ MoveOn.org, ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਗੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਜਨਤਕ ਨੀਤੀ ਐਡਵੋਕੇਸੀ ਸਮੂਹ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.avaaz.org/en/about.php|title=About Us|archive-url=https://web.archive.org/web/20080110084550/http://www.avaaz.org/en/about.php|archive-date=2008-01-10|access-date=17 October 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.economist.com/node/8703047/print?story_id=8703047|title=Wakey-wakey|date=15 February 2007|work=[[The Economist]]}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਵਿਸ ਇੰਪਲਾਈਜ਼ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਅਨ, ਇੱਕ ਸੰਸਥਾਪਕ ਭਾਈਵਾਲ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਸਮਰਥਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

=== ਵਿਅਕਤੀ ===
ਅਵਾਜ਼ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਕੇਨ ਪਟੇਲ, ਟੌਮ ਪ੍ਰਵਦਾ, ਸਾਬਕਾ ਵਰਜੀਨੀਆ ਕਾਂਗਰਸਮੈਨ ਟੌਮ ਪੇਰੀਏਲੋ, ਮੂਵਓਨ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਐਲੀ ਪੈਰੀਸਰ, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਉਦਯੋਗਪਤੀ ਡੇਵਿਡ ਮੈਡਨ, ਜੇਰੇਮੀ ਹੇਮੈਨਸ (ਪਰਪਜ਼ ਡਾਟ ਕਾਮ ਦੇ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ) ਅਤੇ ਐਂਡਰੀਆ ਵੁੱਡਹਾਊਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;about2008&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.avaaz.org/en/about.php|title=About Us|archive-url=https://web.archive.org/web/20080110084550/http://www.avaaz.org/en/about.php|archive-date=2008-01-10|access-date=17 October 2007}}&lt;/ref&gt;

=== ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ===
ਅਵਾਜ਼ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਸੀਈਓ ਕੈਨੇਡੀਅਨ-ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਿਕੇਨ ਪਟੇਲ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Economist2007&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.economist.com/node/8703047/print?story_id=8703047|title=Wakey-wakey|date=15 February 2007|work=[[The Economist]]}}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ ਬਾਲੀਓਲ ਕਾਲਜ, [[ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਪੀ.ਪੀ.ਈ. ( ਰਾਜਨੀਤੀ, ਦਰਸ਼ਨ, ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ) ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ [[ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਪਬਲਿਕ ਪਾਲਿਸੀ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਸੀਅਰਾ ਲਿਓਨ, ਲਾਈਬੇਰੀਆ, ਸੂਡਾਨ ਅਤੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਸਮੇਤ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਕਟ ਸਮੂਹ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ &quot;ਉਸਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਬਾਗੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਗੱਲਬਾਤ ਦੀ ਮੇਜ਼ 'ਤੇ ਲਿਆਉਣਾ ਹੈ, ਚੋਣਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨਾ (ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ), ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਬਹਾਲ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨਾਲ ਛੇੜਛਾੜ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ।&quot; ਉਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ ਅਤੇ MoveOn.org ਲਈ ਸਵੈਸੇਵੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਸਰਗਰਮੀ ਲਈ ਔਨਲਾਈਨ ਟੂਲਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖਿਆ।&lt;ref name=&quot;times&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.scribd.com/doc/48808533/The-Times-profile-of-Avaaz-and-Ricken-Patel-Feb-9-2011|title=The Times profile of Avaaz and Ricken Patel|last=Bentley|first=Sarah|date=9 February 2011|website=[[The Times]]}}&lt;/ref&gt;

== ਰਿਸੈਪਸ਼ਨ ==
ਕੁਝ ਸਵਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਔਨਲਾਈਨ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਈਮੇਲ ਮੁਹਿੰਮਾਂ 'ਤੇ ਅਵਾਜ਼ ਦਾ ਫੋਕਸ ਆਲਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸੰਭਾਵੀ [[ਐਕਟਿਵਿਜ਼ਮ|ਸਰਗਰਮੀ]] ਨੂੰ ਕਲਿੱਕਵਿਜ਼ਮ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2011/jul/20/avaaz-activism-slactivism-clicktivism|title=Avaaz: activism or 'slacktivism'?|last=Kingsley|first=Patrick|date=20 July 2011|work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=104302141|title=Foreign Policy: Brave New World Of Slacktivism|last=Evgeny Morozov|date=2009-05-19|publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; ਮੈਲਕਮ ਗਲੈਡਵੈਲ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪਟੀਸ਼ਨ ਟੂਲ ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ਦੇ &quot;ਨੇੜਲੇ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ&quot; ਨੈਟਵਰਕ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;moreintelligentlife&quot;&gt;{{Cite journal|last=Butler|first=Robert|date=25 December 2013|title=The man behind Avaaz|url=https://www.1843magazine.com/content/features/robert-butler/man-behind-avaaz?page=full|journal=[[1843 (magazine)|1843]]|issue=May/June 2013|access-date=4 February 2019}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite magazine|last=Gladwell|first=Malcolm|date=4 October 2010|title=Small Change|url=http://www.newyorker.com/magazine/2010/10/04/small-change-malcolm-gladwell|magazine=The New Yorker}}&lt;/ref&gt; ਫਰਵਰੀ 2012 ਵਿੱਚ ਅਵਾਜ਼ ਨੇ ਸੀਰੀਆ ਤੋਂ ਪਾਲ ਕੌਨਰੋਏ ਦੀ ਨਿਕਾਸੀ ਲਈ ਪੈਸਾ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ, ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੀਰੀਆ ਵਿੱਚ 13 ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;moreintelligentlife&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2012/feb/28/syrian-activists-paul-conroy-mission|title=Syrian activists killed in Paul Conroy rescue mission|last=Beaumont|first=Peter|date=28 February 2012}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ''ਨਿਊ ਰਿਪਬਲਿਕ'' ਲੇਖ ਨੇ ਅਵਾਜ਼ 'ਤੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਨਿਕਾਸੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਾਰੇ ਝੂਠੇ ਦਾਅਵੇ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;moreintelligentlife&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Cite magazine|last=van Zuylen-Wood|first=Simon|date=27 May 2012|title=The Great Escape: Has One NGO Been Lying About Its Role in Syria?|url=http://www.tnr.com/article/world/103330/syria-avaaz-activist-group-journalism|magazine=The New Republic|access-date=9 September 2012}}&lt;/ref&gt; ਜਿਲੀਅਨ ਯਾਰਕ ਨੇ ਅਵਾਜ਼ 'ਤੇ ਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://jilliancyork.com/2012/05/29/on-avaaz/|title=On Avaaz|last=York|first=Jillian|access-date=9 September 2012}}&lt;/ref&gt; ''ਡਿਫੈਂਸਰ ਡਾ ਨੇਚਰਜ਼ਾ'' ' ਬਲੌਗ ਨੇ ਅਵਾਜ਼ 'ਤੇ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਵਿੱਚ ਫਿਚਾ ਲਿੰਪਾ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਬਿੱਲ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਲੈਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੁਈਸ ਨਾਸੀਫ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਪੋਸਟ ਕੀਤਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ra-bugio.blogspot.com.br/2011/02/peticoes-da-avaaz-rendem-milhoes-de.html|title=Petições da Avaaz rendem milhões de dólares. As campanhas são sérias ou é golpe na internet?|publisher=Defensor da Natureza|access-date=16 January 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://advivo.com.br/blog/luisnassif/avaaz-golpe-ou-verdade|title=Avaaz, golpe ou verdade?|last=Nassif|first=Luis|date=20 November 2011|access-date=17 January 2013|archive-date=30 ਮਾਰਚ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130330233649/http://advivo.com.br/blog/luisnassif/avaaz-golpe-ou-verdade|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2008 ਵਿੱਚ, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਮੰਤਰੀ ਜੌਹਨ ਬੇਅਰਡ ਨੇ ਅਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਅਰਬਪਤੀ ਜਾਰਜ ਸੋਰੋਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ &quot;ਸ਼ੈਡੀ ਫੋਰਨ ਓਰਗਨਾਈਜੇਸ਼ਨ&quot; ਦਾ ਲੇਬਲ ਦਿੱਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://fullcomment.nationalpost.com/2010/09/20/kevin-libin-the-third-party-no-one-talks-about/|title=Kevin Libin: The third party no one talks about|last=Libin|first=Kevin|date=20 September 2010|work=[[National Post]]|archive-url=https://archive.today/20120709093050/http://fullcomment.nationalpost.com/2010/09/20/kevin-libin-the-third-party-no-one-talks-about/|archive-date=9 July 2012}}&lt;/ref&gt;

ਇੱਕ ਹੋਰ ਕੈਨੇਡੀਅਨ, ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਮੀਡੀਆ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਏਜ਼ਰਾ ਲੇਵੈਂਟ,&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theglobeandmail.com/news/politics/billionaire-soros-threatening-to-sue-sun-media/article1711183/|title=Billionaire Soros threatening to sue Sun Media|last=Chase|first=Steven|date=17 September 2010|work=[[The Globe and Mail]]}}&lt;/ref&gt; ਨੇ ਮੂਵਓਨ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਅਸਿੱਧੇ ਸਮਰਥਕ ਵਜੋਂ ਸੋਰੋਸ ਅਤੇ Avaaz.org ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਲਿੰਕ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲੇਖ ਨੂੰ ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਵਜੋਂ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੋਰੋਸ ਨੂੰ ਮੁਆਫੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.torontosun.com/news/canada/2010/09/01/15216861.html|title=Anti-Sun TV News campaign in U.S.|last=Lilley, [[QMI Agency]] Parliamentary Bureau|first=Brian|date=1 September 2010|work=[[Toronto Sun]]|quote=Avaaz is backed by MoveOn.org a lobby group that has taken millions of dollars from currency speculator George Soros.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.macleans.ca/tag/george-soros-controls-the-world/|title=Avaaz.ca vs. Baird: The Shadowy Foreign Organization strikes back!|last=kadyomalley|date=6 October 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.torontosun.com/comment/2010/09/17/15388356.html|title=Retraction and apology to George Soros|date=18 September 2010|work=[[Toronto Sun]]}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ|30em}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==
* [http://www.avaaz.org/en/ AVAAZ ਹੋਮ ਪੇਜ]
* '  {{YouTube|{{PAGENAMEBASE}}}}
* {{cite web|url=http://www.vimeo.com/369614|title=Avaaz.org's Ricken Patel on BBC World's HARDtalk|date=3 November 2007}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ]]</text>
      <sha1>pxuwtaeig4mjo8dvxu89wu88vm7vp53</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਈ. ਸਾਨ ਜੁਆਨ ਜੂਨੀਅਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111629</id>
    <revision>
      <id>844261</id>
      <parentid>576213</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T23:13:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>844261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11192" sha1="adbkg32gao81pf69oki3llq7e8idtry" xml:space="preserve">'''ਇਪੀਫਾਨਿਓ ਸਾਨ ਜੁਆਨ ਜੂਨੀਅਰ''', ਜਿਸ ਨੂੰ '''ਈ. ਸਾਨ ਜੁਆਨ ਜੂਨੀਅਰ''' (ਜਨਮ 29 ਦਸੰਬਰ 1938) ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਟਾ. ਕਰੂਜ਼, ਮਨੀਲਾ, [[ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼]]),&lt;ref name=&quot;Panitikan&quot;&gt;{{Cite web|url=http://panitikan.com.ph/authors/s/essanjuan.htm|title=Epifanio San Juan, Jr.|publisher=panitikan.com}}&lt;/ref&gt; ਨੂੰ ਇੱਕ ਫਿਲੀਪੀਨੋ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਹਿਤਕ ਅਕਾਦਮਿਕ, ਤਾਗਾਲੋਗ ਲੇਖਕ, ਫਿਲੀਪੀਨੋ ਕਵੀ, ਸਿਵਿਕ ਬੌਧਿਕ, ਕਾਰਕੁਨ, ਲੇਖਕ, ਨਿਬੰਧਕਾਰ, ਵੀਡੀਓ/ਫਿਲਮ ਮੇਕਰ, ਸੰਪਾਦਕ, ਅਤੇ ਕਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਅਤੇ ਫਿਲਪੀਨੀਓ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਲਪੀਨੋ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਕੰਮ [[ਜਰਮਨ]], [[ਰੂਸੀ]], [[ਫ੍ਰੈਂਚ]], [[ਇਤਾਲਵੀ]] ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਨਸਲ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਧਿਐਨਾਂ ਬਾਰੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ,&lt;ref name=&quot;FA&quot;&gt;[http://findarticles.com/p/articles/mi_m0DXK/is_8_18/ai_76651865/ Department Head Resigns, Blasts Diversity Efforts - Epifanio San Juan, Washington State University Overlooked Promises] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050124113859/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0DXK/is_8_18/ai_76651865 |date=2005-01-24 }}, findarticles.com, June 7, 2001&lt;/ref&gt; ਉਹ &quot;ਅਕਾਦਮਿਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭਾਵ&quot; ਸੀ। ਉਹ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਅਮਰੀਕਾ]] ਦੇ ਸਟੋਰੀਆਂ, [[ਕਨੈਟੀਕਟ]] ਵਿੱਚ ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼ ਕਲਚਰਲ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਸੈਂਟਰ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸਨ। 1999 ਵਿੱਚ, ਸਾਨ ਜੁਆਨ ਨੇ ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਲਈ ਸੈਂਟੇਨਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਫਿਲੀਪੀਨੋ ਅਤੇ ਫਿਲੀਪੀਨਾ ਅਮਰੀਕਨ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;Arellano&quot;&gt;{{Cite web|url=http://globalnation.inquirer.net/ofwspotlight/ofwspotlight/view/20080701-145829/Epifanio-San-Juan-Jr-of-the-Dancing-Mind|title=Epifanio San Juan, Jr. of the Dancing Mind|last=Cabusao|first=Jeffrey Arellano (assistant professor of English and Cultural Studies at Bryant University in Smithfield, Rhode Island )|date=July 1, 2008|publisher=globalnation.inquirer.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20081003045243/http://globalnation.inquirer.net/ofwspotlight/ofwspotlight/view/20080701-145829/Epifanio-San-Juan-Jr-of-the-Dancing-Mind|archive-date=October 3, 2008|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

== ਸਿੱਖਿਆ ==
ਸਾਨ ਜੁਆਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁਢਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਫਿਲੀਪੀਅਨਸ ਵਿੱਚ ਬੋਨਿਫਸੀਓ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਜੋਸ ਅਬਾਦ ਸੰਤੋਸ ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ 1958 ਵਿੱਚ ਫਿਲੀਪੀਅਨਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੁਏਸ਼ਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਮਾਸਟਰਜ਼ ਡਿਗਰੀ 1962 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ [[ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ 1965 ਵਿੱਚ [[ਰੌਕੇਫ਼ੈੱਲਰ ਫ਼ਾਊਂਡੇਸ਼ਨ]] ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਪੀਐਚ.ਡੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਇਟਲੀ ਦੇ ਬੇਲਾਗਾਓ ਵਿੱਚ ਰੌਕੀਫੈਲਰ ਸਟੱਡੀ ਸੈਂਟਰ ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਸੀ।

== ਚੁਨਿੰਦਾ ਕਾਰਜ ==

* ''Rice Grains: Selected Poems of Amado V. Hernandez'' (1966)
* ''The Art of Oscar Wilde'' (1967), reprinted 1978 by Greenwood Press
* ''The Radical Tradition in Philippine Literature'' (1970)
* ''James Joyce and the Craft of Fiction'' (1972)
* ''Marxism and Human Liberation: Selected Essays by Georg Lukács'' (1972)
* ''Carlos Bulosan and the Imagination of the Class Struggle'' (1972), reprinted 1975 by Oriole Editions, New York.
* ''Preface to Pilipino Literature'' (1972)
* ''Introduction to Modern Pilipino Literature'' (1974)
* ''Poetics: The Imitation of Action'' (1978)
* ''Balagtas: Florante/Laura'' (1978)
* ''Bulosan: An Introduction with Selections'' (1983), reprinted several times.
* ''Toward a People's Literature: Essays in the Dialectics of Praxis and Contradiction in Philippine Writing'' (1984), reprinted 2006 by the University of the Philippines Press. National Book Award; Catholic Mass Media Award.
* ''Crisis in the Philippines: The Making of a Revolution'' (1986)
* ''Subversions of Desire: Prolegomena to Nick Joaquin'' (1988)
* ''Transcending the Hero/Reinventing the Heroic: An Essay on Andre Gide's Theater'' (1988)
* ''Ruptures, Schisms, Interventions: Cultural Revolution in the Third World (1988)''
* ''Only by Struggle: Reflections on Philippine Culture, Society and History in a Time of Civil War'' (1989), reprinted and enlarged in 2002.
* ''From People to Nation: Essays in Cultural Politics'' (1990)
* ''Writing and National Liberation: Selected Essays 1970-1990'' (1991)
* ''Racial Formations/Critical Transformations: Articulations of Power in Ethnic and Racial Studies in the United States'' (1992). Association of Asian American Studies Book Award; Myers Center Award.
* ''Reading the West/Writing the East: Studies in Comparative Literature and Culture'' (1992)
* ''From the Masses, to the Masses: Third World Literature and Revolution'' (1994)
* ''The Smile of the Medusa and Other Fictions'' (1994)
* ''Allegories of Resistance'' (1994)
* ''On Becoming Filipino: Selected Writings by Carlos Bulosan'', edited by E. San Juan Jr. with an introduction (1995)
* ''The Cry and the Dedication by Carlos Bulosan'', edited by E. San Juan Jr. with an introduction (1995)
* ''Hegemony and Strategies of Transgression: Essays in Cultural Studies and Comparative Literature'' (1995)
* ''The Philippine Temptation: Dialectics of Philippines-U.S. Literary Relations'' (1996)
* ''Mediations: From a Filipino Perspective'' (1996)
* ''History and Form: Selected Essays'' (1996)
* ''Rizal: A Re-Interpretation'' (1997)
* ''From Exile to Diaspora: Versions of the Filipino Experience in the United States'' (1998)
* ''Beyond Post Colonial Theory''. New York: Palgrave Macmillan (1998)
* ''Filipina Insurgency: Writing Against Patriarchy in the Philippines'' (1999)
* ''Alay Sa Paglikha ng Bukang-Liwayway (2000), collected poems in Filipino'' (2000)
* ''After Postcolonialism: Remapping Philippines-United States Confrontation'' (2000), Myers Distinguished Book Award
* ''Racism and Cultural Studies: Critiques of Multiculturalist Ideology and the Politics of Difference''. Durham: Duke University Press (2002)
* ''Spinoza and the Terror of Racism'' (2002)
* ''Himagsik'' (2003), poems and essays in criticism in Filipino
* ''Tinik Sa Kaluluwa'' (2003), collected short stories in Filipino
* ''Working through the Contradictions: From Cultural Theory to Critical Practice'' (2004)
* ''Sapagkat Iniibig Kita at iba pang tula'' (2005), selected poems in Filipino
* ''On the Presence of Filipinos in the United States, and other Essays''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://nyc.indymedia.org/en/2007/05/86153.html |title=nyc.indymedia.org |access-date=2018-10-06 |archive-date=2017-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830064308/https://nyc.indymedia.org/en/2007/05/86153.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; (2007)
* ''Balikbayang Mahal: Passages from Exile'' (LuLu.com 2007)
* ''In the Wake of Terror: Race, Nation, Class in the Field of Global Capital'' (Lexington 2007)
* &quot;Salud Alabare, Babaeng Mandirigma&quot; (University of San Agustin Publishing House, 2007)
* ''Imperialism and Revolution in the Philippines'' (Palgrave Macmillan 2007)
* ''Balikbayang Sinta: An E. San Juan Reader'' (Ateneo University Press 2007)
* ''From Globalization to National Liberation: Essays'' (University of the Philippines Press 2008)
* ''Toward Filipino Self-Determination, Beyond Transnational Globalization'' (SUNY/ State University of New York Press 2009)
* ''Critique and Social Transformation: Lessons from Antonio Gramsci, Mikhail Bakhtin and Raymond Williams'' (New York: The Edwin Mellen Press, 2009)
* '' Critical Interventions: From Joyce and Ibsen to C.S. Peirce and Maxine Hong Kingston&quot; (Saarbrücken: Lambert Academic Publishing House, 2010)''
* &quot;Sutrang Kayumanggi: Poems in Filipino and English&quot; (Philippines Cultural Studies Center, 2010)
* '' Rizal in Our Time&quot; (revised edition) Anvil Publishing Inc.''
* '' Bukas Luwalhating Kay Ganda&quot; (Philippines Cultural Studies Center 2013)''
* '' Ulikba at iba pang bagong tula&quot; University of Santos Tomas Publishing House (2013)''
* &quot;Mendiola Masker: Mga Tulang Konseptuwal at Post-Konseptuwal&quot; (Philippine Cultural Studies Center, 2014)
* &quot;Kundiman sa Gitna ng Karimlan: University of the Philippines Press (2014)
* &quot;AMBIL: Mga pagsubok, pahiwatig &amp; interbensiyon&quot; Philippines Cultural Studies Center (2014)
* &quot;Tao Te Ching in Filipino/Landas &amp; Kapangyarihan sa Makabuluhang Buhay&quot; (Createspace, 2015)
* Between Empire and Insurgency: The Philippines in the New Millennium&quot; University of the Philippines Press (2015)
* &quot;Lupang Hinirang, Lupang Tinubuan&quot; Mga Panunuri sa Panitikang Filipino. De La Salle University Publishing House (2015)
* &quot;Learning from the Filipino Diaspora:&quot; (University of Santo Tomas Publishing House, 2016)
* &quot;Filipinas Everywhere&quot; (De la Salle University Publishing House, 2016)
* &quot;Wala:Tula &amp; Akda ({Polytechnic University of the Philippines, 2017)
* &quot;The Philippines is in the Heart: Stories by Carlos Bulosan&quot; (New edition, Ateneo University Press, 2017).
* &quot;Carlos Bulosan Revolutionary Filipino Writer in the United States: A Critical Appraisal (New York: Peter Lang, 2017)
* &quot;Racism and the Filipino Diaspora: Essays in Cultural Politics&quot; (Naga, Camarines: Ateneo de Naga University Press, 2018)
* WALA Akda ni E. San Juan, Jr. (Philippines Studies Center, Washington DC 2018).
* &quot;Kontra-Modernidad&quot; (Quezon City: University of the Philippines Press, forthcoming)

== ਹਵਾਲੇ ==
{{reflist}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1938]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਲੇਖਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਲੇਖਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰਬਸਤੀਵਾਦ]]</text>
      <sha1>adbkg32gao81pf69oki3llq7e8idtry</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਕਾਮ ਕਰਮ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113456</id>
    <revision>
      <id>844242</id>
      <parentid>844211</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T17:52:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitesh Gill</username>
        <id>8973</id>
      </contributor>
      <origin>844242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42953" sha1="n2e2pbmnqm6rxa6dyvc1ew4rjf0je2z" xml:space="preserve">'''ਕਾਮ ਕਰਮ''', &quot;ਸਮਗਰੀ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਲਈ [[ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ|ਜਿਨਸੀ ਸੇਵਾਵਾਂ]], ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ, ਜਾਂ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦਾ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਖਰੀਦਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵੇਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਸਰੀਰਕ ਸੰਪਰਕ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਅਸਿੱਧੇ ਜਿਨਸੀ ਉਤੇਜਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।&quot;&lt;ref name=&quot;Weitzer&quot;&gt;''Sex for Sale: Prostitution, Pornography, and the Sex Industry'', edited by Ronald Weitzer, Routledge, 2000.&lt;/ref&gt; ਇਹ ਕਿਸਮ ਕੰਮ ਦੀ ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੁਝ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਵੇਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਏਜੰਸੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
[[ਤਸਵੀਰ:Red_Light_District.jpg|thumb|ਐਮਸਟਰਡਮ ਵਿੱਚ ਰੈਡ ਲਾਈਟ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ ]]
ਮਿਆਦ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਏਜੰਸੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, &quot;ਸੈਕਸ ਵਰਕ&quot; ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸੈਕਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੈਣ-ਦੇਣਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਕਿਸਮ [[ਮਨੁੱਖੀ ਤਸਕਰੀ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਜਾਂ ਗੈਰ-ਜਿਨਸੀ ਜਿਨਸੀ ਲੇਣਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ।&lt;ref name=&quot;Trafficking&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.alternet.org/story/84987/sex_work_vs._trafficking%3A_understanding_the_difference|title=Sex Work vs. Trafficking: Understanding the Difference|access-date=2018-12-03|archive-date=2018-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20181127064716/https://www.alternet.org/story/84987/sex_work_vs._trafficking%3A_understanding_the_difference|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਸੈਕਸ ਦੇ ਕੁਝ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਲਿੰਗਕ ਕੰਮ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਲੰਕ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਆਬਾਦੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ; ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੋਜ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧਾਂ 'ਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਘੱਟ ਹੱਦ ਤੱਕ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਾਚ; ਦੂਜੇ ਕਾਮਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਰਿਸਰਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 

== ਕਿਸਮਾਂ ==
ਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਟਰੀਟ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ (ਐਸਕੋਰਟ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਕੋਠਾ ਕਾਰਜ, ਮਸਾਜ ਪਾਰਲਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਵੇਸਵਾ-ਗਮਨ, ਬਾਰ ਜਾਂ ਕੈਸਿਨੋ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ), ਫ਼ੋਨ ਸੈਕਸ ਆਪਰੇਸ਼ਨ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਾਚ, ਲੇਪ ਡਾਂਸਿੰਗ, ਵੈਬਕੈਮ ਨੂਡ ਮਾਡਲਿੰਗ, ਪੌਰਨੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਫ਼ਿਲਮ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਨਗਨ ਪੀਪਸ਼ੋਅ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।

ਸੈਕਸ ਵਰਕ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਹਿਮਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਜਿਨਸੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਜਾਂ ਕਾਮੁਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ,&lt;ref&gt;[https://www.opensocietyfoundations.org/explainers/understanding-sex-work-open-society Who are sex workers]&lt;/ref&gt; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਾਹਕਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਡਿਗਰੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਸੰਪਰਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:
* ਵੈੱਬਕੈਮ ਮਾਡਲਿੰਗ ਅਤੇ ਅਸ਼ਲੀਲ ਮਾਡਲਿੰਗ। ਪਹਿਲਾ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਕੈਮਿੰਗ ਸਾਈਟ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਬਾਲਗ ਸਮੱਗਰੀ-ਸਬਸਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ ਸੇਵਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Weitzer&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Weiss |first=Benjamin R. |date=5 April 2017 |title=Patterns of Interaction in Webcam Sex Work: A Comparative Analysis of Female and Male Broadcasters |journal=Deviant Behavior |volume=39 |issue=6 |pages=732–746 |doi=10.1080/01639625.2017.1304803 |hdl=11323/9131 |s2cid=151727082 |issn=0163-9625|hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;
* ਸਟਰਾਈਪਰ
* ਨੰਗਾ ਬਟਲਰ
* ਪੋਲ ਡਾਂਸਿੰਗ&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web |last1=Green |first1=Alison |title=Top 10 Sex-Related Jobs |url=http://www.careeraddict.com/top-10-sex-related-jobs |website=www.careeraddict.com |access-date=22 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151109084603/http://www.careeraddict.com/top-10-sex-related-jobs |archive-date=9 November 2015 |date=2017-11-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Weitzer&quot; /&gt;
* ਫੋਨ ਸੈਕਸ ਆਪਰੇਟਰ: ਗਾਹਕਾਂ ਨਾਲ ਜਿਨਸੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੌਖਿਕ ਜਿਨਸੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਸਕਦੇ ਹਨ
* [[ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ]]
* ਸਟ੍ਰੀਟ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ
* ਅੰਦਰੂਨੀ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ (ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਦਾ ਕੰਮ, ਮਾਲਸ਼ ਪਾਰਲਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ, ਬਾਰ ਜਾਂ ਕੈਸੀਨੋ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ)
* ਕਾਮੁਕ ਨਾਚ
* ਕਾਮੁਕ ਮਾਲਸ਼
* ਅਸ਼ਲੀਲ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰੀ
* ਪੀਪਸ਼ੋ ਕਲਾਕਾਰ
* ਐਸਕਾਰਟ ਸੇਵਾਵਾਂ / ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਦਾ ਤਜਰਬਾ / ਸ਼ੂਗਰ ਬੇਬੀ
* ਜਿਨਸੀ ਸਰੋਗੇਟਸ: ਆਪਣੇ ਗਾਹਕਾਂ ਨਾਲ ਥੈਰੇਪੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਜਿਨਸੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Poelzl |first=Linda |date=October 2011 |title=Reflective Paper: Bisexual Issues in Sex Therapy: A Bisexual Surrogate Partner Relates Her Experiences from the Field |journal=Journal of Bisexuality |volume=11 |issue=4 |pages=385–388 |doi=10.1080/15299716.2011.620454|s2cid=143977403 }}&lt;/ref&gt;
* ਡੋਮੀਨੇਟ੍ਰਿਕਸ

== ਇਤਿਹਾਸ ==
=== ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ===
[[File:NAMA Courtisane &amp; client.jpg|thumb|ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ ਕਲਸ਼ ਇੱਕ ਵੇਸਵਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਗਾਹਕ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।]]

ਕਾਮ ਕਰਮ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਤੋਂ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਿੰਗੀ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿਸਰ ਅਤੇ ਗ੍ਰੀਸ ਵਿੱਚ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਵਿਆਪਕ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਗ੍ਰੀਸ ਵਿੱਚ ਹੇਟੈਰਾ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਗੀਸ਼ਾ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵੱਕਾਰੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਪ੍ਰਤੀ ਰਵੱਈਏ ਇਤਿਹਾਸ ਦੁਆਰਾ ਬਦਲ ਗਏ ਹਨ।

=== ਮੱਧ ਯੁੱਗ ===
ਮੱਧ ਯੁੱਗ ਦੌਰਾਨ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰਜਾਗਰਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਸੁਧਾਰ ਤੱਕ ਹੀ ਰਵੱਈਏ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਇਹ ਨੈਤਿਕ ਸੁਧਾਰ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤੱਕ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਉਣ ਵੱਲ ਸੇਧਿਤ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਸੰਬੰਧੀ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦਾ ਗਰੀਬਾਂ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ।&lt;ref name=&quot;Ditmore&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Melissa Hope |editor1-first=Ditmore |title=Encyclopedia of prostitution and sex work Volumes 1 &amp; 2 |date=2006 |publisher=Greenwood Press |isbn=978-0-313-32968-5}}&lt;/ref&gt;

=== 2000 ਦਾ ਦਹਾਕਾ ===
21ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕਾਮ ਕਰਮ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੋਇਆ। ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਨੇ ਕਾਮ ਕਰਮ ਲਈ ਨਵੇਂ ਮੌਕੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cunningham |first1=Stewart |last2=Sanders |first2=Teela |last3=Scoular |first3=Jane |last4=Campbell |first4=Rosie |last5=Pitcher |first5=Jane |last6=Hill |first6=Kathleen |last7=Valentine-Chase |first7=Matt |last8=Melissa |first8=Camille |last9=Aydin |first9=Yigit |last10=Hamer |first10=Rebecca |title=Behind the screen: Commercial sex, digital spaces and working online |journal=Technology in Society |date=2018 |volume=53 |pages=47–54 |doi=10.1016/j.techsoc.2017.11.004 |doi-access=free|hdl=2381/40720 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Jones |first1=Angela |title=Sex Work in a Digital Era |journal=Sociology Compass |date=2015 |volume=9 |issue=7 |pages=558–570 |doi=10.1111/soc4.12282}}&lt;/ref&gt; 1978 ਵਿੱਚ, ਕੈਰੋਲ ਲੇ, ਇੱਕ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨ, ਨੇ &quot;ਸੈਕਸ ਵਰਕ&quot; ਸ਼ਬਦ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਹੁਣ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਬਦ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਪੋਰਨੋਗ੍ਰਾਫੀ ਵਿਰੋਧੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜੋ ਕੰਮ ਦੇ ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। COYOTE (Call Off Your Old Tired Ethics) ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਨ ਸਮੂਹ 1970 ਅਤੇ 80 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਜਿਨਸੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਲਈ ਬਣੇ। ਨਾਰੀਵਾਦ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਪਾੜਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ, ਕੁਝ ਕਾਮ ਕਰਮ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹਿਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸੈਕਸ ਵਰਕ ਲਈ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਕਲੰਕ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਲੇਬਲ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਇੱਕ ਜਾਂ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੈਂਬਰਾਂ 'ਤੇ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕਲੰਕ ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੀਡੀਆ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਹੈ &quot;ਵੇਸ਼ਵਾ&quot; ਕਲੰਕ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਨੂੰ ਕਲਾਇੰਟ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ &quot;ਵੇਸ਼ਵਾ&quot; ਵਜੋਂ ਲੇਬਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Hallgrimsdottir|first1=Helga Kristin|last2=Phillips|first2=Rachel|last3=Benoit|first3=Cecilia|date=August 2006|title=Fallen Women and Rescued Girls: Social Stigma and Media Narratives of the Sex Industry in Victoria, B.C., from 1980 to 2005|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1755-618X.2006.tb02224.x|journal=Canadian Review of Sociology/Revue Canadienne de Sociologie|language=en|volume=43|issue=3|pages=265–280|doi=10.1111/j.1755-618X.2006.tb02224.x|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਦੇ ਮੀਡੀਆ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਸੈਕਸ ਕੰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਦਿਖਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਤਿੰਨ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਣ। ਪਹਿਲਾਂ, ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਵਾਹਕ ਅਤੇ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ, ਕਾਮ ਕਰਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗੰਭੀਰਤਾ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਤੀਜਾ, ਸੈਕਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਾਹਰ ਵਾਪਰਨ ਲਈ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਸਮਾਜਿਕ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੈਕਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਗੰਦੇ ਜਾਂ ਜਨਤਕ ਹੋਣ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਲਿੰਗਕ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਦਲਾਲਾਂ, ਗਾਹਕਾਂ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਭੂਮਿਕਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Hallgrimsdottir|first1=Helga Kristin|last2=Phillips|first2=Rachel|last3=Benoit|first3=Cecilia|date=August 2006|title=Fallen Women and Rescued Girls: Social Stigma and Media Narratives of the Sex Industry in Victoria, B.C., from 1980 to 2005|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1755-618X.2006.tb02224.x|journal=Canadian Review of Sociology/Revue Canadienne de Sociologie|language=en|volume=43|issue=3|pages=265–280|doi=10.1111/j.1755-618X.2006.tb02224.x|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ 2006 ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਾਮ ਕਰਮ ਦੇ ਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਅਨੁਭਵ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਹ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਗਲਤ ਹੈ, ਕਾਮ ਕਰਮ ਦੇ ਮੀਡੀਆ ਚਿੱਤਰਣ ਸਖ਼ਤ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਲਿਪੀਆਂ ਤੋਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ ਜੋ ਕਲੰਕ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਊਜ਼ ਕਵਰੇਜ ਅਤੇ ਸੈਕਸ ਵਰਕ ਪ੍ਰਤੀ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Hallgrimsdottir|first1=Helga Kristin|last2=Phillips|first2=Rachel|last3=Benoit|first3=Cecilia|date=August 2006|title=Fallen Women and Rescued Girls: Social Stigma and Media Narratives of the Sex Industry in Victoria, B.C., from 1980 to 2005|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1755-618X.2006.tb02224.x|journal=Canadian Review of Sociology/Revue Canadienne de Sociologie|language=en|volume=43|issue=3|pages=265–280|doi=10.1111/j.1755-618X.2006.tb02224.x|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ਕੋਵਿਡ-19 ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੌਰਾਨ, ਕੁਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਪਰਕ ਪੇਸ਼ਿਆਂ (ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੈਕਸ ਵਰਕ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ) 'ਤੇ (ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ) ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਸੈਕਸ ਵਰਕ ਦੇ ਕੁਝ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nswp.org/es/news/impact-covid-19-sex-workers-europe|title=Impact of COVID-19 on Sex Workers in Europe|date=6 July 2020|website=Global Network of Sex Work Projects}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Brooks |first1=Samantha K. |last2=Patel |first2=Sonny S. |last3=Greenberg |first3=Neil |title=Struggling, Forgotten, and Under Pressure: A Scoping Review of Experiences of Sex Workers During the COVID-19 Pandemic |journal=[[Archives of Sexual Behavior]] |date=2023 |volume=52 |issue=5 |pages=1969–2010 |doi=10.1007/s10508-023-02633-3 |doi-access=free|pmid=37311934 |pmc=10263380 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Sex workers health: time to act |journal=[[The Lancet Public Health]] |date=2023 |volume=8 |issue=2 |page=e85 |doi=10.1016/S2468-2667(23)00006-3 |doi-access=free |last1=The Lancet Public Health |pmid=36709055 }}&lt;/ref&gt;  ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸੈਕਸ ਵਰਕ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਸੰਪਰਕ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ (ਵਰਚੁਅਲ ਸੈਕਸ ਸੇਵਾਵਾਂ)।[&lt;ref name=&quot;saw.americananthro.org&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Nelson|first1=Alex J.|last2=Yu|first2=Yeon Jung|last3=McBride|first3=Bronwyn|date=2020-11-02|title=Sex Work during the COVID-19 Pandemic|url=https://saw.americananthro.org/pub/sex-work-during-the-covid-19-pandemic/release/1|journal=Exertions|language=en|doi=10.21428/1d6be30e.3c1f26b7|doi-broken-date=22 January 2026 |s2cid=228835857 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Back to the street&quot;&gt;{{Cite web|last=Kabelka|first=Hannah|date=2020-05-25|title=Back to the Street|url=https://www.kit.nl/back-to-the-street/|website=KIT Royal Tropical Institute|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=DeLacey|first=Hannah|date=2020-05-10|title=The precarisation of sex workers during the COVID-19 pandemic|url=https://leidenlawblog.nl/articles/the-precarisation-of-sex-workers-during-the-covid-19-pandemic|website=leidenlawblog.nl|language=en}}&lt;/ref&gt; ਸੈਕਸ ਵਰਕ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਸੰਪਰਕ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਵੈਬਕੈਮ ਮਾਡਲਿੰਗ ਅਤੇ ਬਾਲਗ ਸਮੱਗਰੀ-ਸਬਸਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ ਸੇਵਾਵਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਓਨਲੀਫੈਨਜ਼) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite magazine|last=Dickson|first=E. J.|date=2020-05-18|title=Sex Workers Built OnlyFans. Now They Say They're Getting Kicked Off|url=https://www.rollingstone.com/culture/culture-features/onlyfans-sex-workers-porn-creators-999881/|access-date=2021-12-28|magazine=Rolling Stone|language=en-US}}&lt;/ref&gt; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁਝ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕੰਮ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਝ ਵਰਚੁਅਲ ਸੈਕਸ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਬੈਂਕ ਖਾਤਾ (ਜਾਂ ਡਿਜੀਟਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੈਸੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਹੋਰ ਸਾਧਨ) ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਕਮਰੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Back to the street&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;saw.americananthro.org&quot;/&gt; ਕੋਵਿਡ-19 ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਨੇ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਹਾਸ਼ੀਏ 'ਤੇ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ, ਅਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਅਪਰਾਧੀਕਰਨ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸਿਹਤ ਜੋਖਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗਰੀਬੀ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਆਬਾਦੀ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਵਿੱਤੀ ਤਣਾਅ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕੋਵਿਡ-19 ਨਿਯਮਾਂ ਨੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਛੜੇ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਖਤਰੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਹਨ ਜੋ ਗੈਰ-ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ, ਟ੍ਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਅਤੇ ਰੰਗੀਨ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Bromfield|first1=Nicole F.|last2=Panichelli|first2=Meg|last3=Capous-Desyllas|first3=Moshoula|date=May 2021|title=At the Intersection of COVID-19 and Sex Work in the United States: A Call for Social Work Action|journal=Affilia|language=en|volume=36|issue=2|pages=140–148|doi=10.1177/0886109920985131|s2cid=232357870|issn=0886-1099|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

ਅਕਤੂਬਰ 2023 ਵਿੱਚ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਵੈ-ਇੱਛਤ ਬਾਲਗ ਸੈਕਸ ਕੰਮ ਦੇ ਪੂਰੇ ਅਪਰਾਧੀਕਰਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{cite web |last= Kilbride |first= Erin |date= 28 November 2023 |title= Landmark UN Report Calls for Sex Work Decriminalization |url= https://www.hrw.org/news/2023/11/28/landmark-un-report-calls-sex-work-decriminalization |website= Human Rights Watch |access-date= 11 August 2025}}&lt;/ref&gt;

== ਕਾਮ ਕਰਮ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ==
ਮੈਕਸੀਕੋ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ 2009 ਦੇ ਮਾਰਚਾ ਗੇਅ ਵਿਖੇ ਬਿਹਤਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ

=== ਕਾਮ ਕਰਮੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦਿਵਸ ===
ਡਾ. ਐਨੀ ਸਪ੍ਰਿੰਕਲ ਅਤੇ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਜ਼ ਆਊਟਰੀਚ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਯੂਐਸਏ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 17 ਦਸੰਬਰ, 2003 ਨੂੰ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦਿਵਸ ਮਨਾਇਆ, ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ 17 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite web|last=NSWP|date=2010-11-26|title=17 December: International Day to End Violence Against Sex Workers|url=https://www.nswp.org/event/17-december-international-day-end-violence-against-sex-workers|access-date=2021-04-08|website=Global Network of Sex Work Projects|language=en}}&lt;/ref&gt; ਸਪ੍ਰਿੰਕਲ ਅਤੇ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਜ਼ ਆਊਟਰੀਚ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਯੂਐਸਏ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਸੀਏਟਲ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੀਨ ਰਿਵਰ ਕਿਲਰ ਦੇ ਪੀੜਤਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਇਹ ਦੂਜੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਲਾਨਾ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਨਤਾ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਨੂੰ ਸਸ਼ਕਤ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web|last=NSWP|date=2017-05-11|title=International Day to End Violence Against Sex Workers|url=https://www.nswp.org/event/international-day-end-violence-against-sex-workers|access-date=2021-04-08|website=Global Network of Sex Work Projects|language=en}}&lt;/ref&gt; 17 ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਹਫ਼ਤੇ ਦੌਰਾਨ, ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦਿਵਸ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਨਫ਼ਰਤ ਦੇ ਅਪਰਾਧਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਸੰਗਠਨ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਬੀਆ, ਜ਼ੈਨੋਫੋਬੀਆ, ਨਸਲਵਾਦ, ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਅਪਰਾਧੀਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੈਕਸ ਕੰਮ ਦੇ ਕਲੰਕ ਦੀ ਨਿੰਦਾ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕਰਕੇ ਹਿੰਸਾ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮੰਚ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਣ ਤਾਂ ਜੋ ਸੈਕਸ ਕੰਮ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ, ਗੈਰ-ਅਪਰਾਧਿਕ ਅਭਿਆਸ ਬਣ ਸਕੇ।&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Daring|first=Christa|title=Homepage|url=https://december17.swopusa.org/|access-date=2021-04-08|website=December 17th - International Day to End Violence Against Sex Workers|language=en-US|archive-date=2023-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230813124143/https://december17.swopusa.org/}}&lt;/ref&gt;

=== ਬਾਲਗ ਸਮੱਗਰੀ-ਸਬਸਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ ਸੇਵਾਵਾਂ ===
ਬਾਲਗ ਸਮੱਗਰੀ-ਸਬਸਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ ਸੇਵਾਵਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ OnlyFans) ਵਿੱਚ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਸਿਰਜਣਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਲਈ ਭੁਗਤਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿੱਚ ਸੈਲਫੀ, ਸੁਝਾਅ, ਜਾਣਕਾਰੀ, ਟਿਊਟੋਰਿਅਲ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੈਕਸ ਕੰਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। OnlyFans ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖਾਤੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਖਰੀਦਣ ਵਾਲੇ ਗਾਹਕਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਲਾਭਦਾਇਕ ਲਾਭ ਕਮਾਉਂਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite news|title=Sex workers turned to OnlyFans, but so did a lot of amateurs|url=https://www.marketplace.org/shows/marketplace-tech/sex-workers-pivoted-onlyfans-there-are-lot-amateurs-there-too|access-date=2021-04-08|website=Marketplace|language=en-US}}&lt;/ref&gt; OnlyFans ਨੇ ਕਾਮ ਕਰਮ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਨਿਯੰਤਰਣ ਕਰਨਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬਣਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਕਾਮ ਕਰਮ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ OnlyFans ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਜੋ ਸੈਕਸ ਕੰਮ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਗਾਹਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵਧੇਰੇ ਵਾਰ ਪੋਸਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਹੈ ਕਿ ਪੋਸਟਾਂ &quot;ਸਪੱਸ਼ਟ&quot; ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite news|last=Bernstein|first=Jacob|date=2019-02-09|title=How OnlyFans Changed Sex Work Forever|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2019/02/09/style/onlyfans-porn-stars.html|access-date=2021-04-08|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; OnlyFans 'ਤੇ ਕਾਮ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕਈ ਔਰਤਾਂ ਕੋਲ ਨਿਯਮਤ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਜਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਕਦੋਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਸਿਰਜਣਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਭੁਗਤਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਗਾਹਕਾਂ ਦੇ ਔਰਗੈਜ਼ਮ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਐਕਟ ਨੂੰ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। OnlyFans ਸੈਕਸ ਵਰਕ ਖਾਤਿਆਂ ਦੇ ਗਾਹਕਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਤੇ ਵੀ ਮੁਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਪੋਰਨੋਗ੍ਰਾਫੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਗਾਹਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਔਨਲਾਈਨ ਸਾਥੀ ਬਣਨ ਲਈ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਜੋ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਔਰਗੈਜ਼ਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

== ਰਿਸ਼ਤੇ ==
=== ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਕਿਰਤ ===
ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਕਿਰਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸੇਵਾ ਨੌਕਰੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕਾਮ ਕਰਮੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਕਿਰਤ ਰਾਹੀਂ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਧਰਾਂ ਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸਨੂੰ ਸਤਹੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਅਤੇ ਡੂੰਘੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੱਧਰ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਕਿਰਤ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕਾਮ ਕਰਮੀ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਤਹੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ​​ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚਕਾਰ ਅਸਹਿਮਤੀ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਡੂੰਘੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਹੁਣ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ​​ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ; ਅਦਾਕਾਰੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ​​ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ref name=&quot;Hochschild&quot;&gt;{{cite book |last1=Hochschild |first1=Arlie Russell |title=The Managed Heart: Commercialization of Human Feeling |date=1983 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-05454-7 |url=https://archive.org/details/managedheart00arli |url-access=registration |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[File:Woman lying on bed, looking at mirror, Berlin 2001.jpg|thumb|2001 ਵਿੱਚ ਬਰਲਿਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ]]

ਕਾਮ ਕਰਮੀ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਕਿਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ, ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਅਕਸਰ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਲਿੰਗਕਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਕਿਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Frank&quot;&gt;{{cite book |last1=Frank |first1=Katherine |title=G-Strings and Sympathy: Strip Club Regulars and Male Desire |date=2002 |publisher=Duke University Press |isbn=978-0-8223-2972-5 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;&gt;{{cite journal|last=Sanders |first=T. |year=2005 |title='It's Just Acting': Sex Workers' Strategies for Capitalizing of Sexuality |journal=Gender, Work and Organization |volume=12 |issue=4 |pages=319–342 |doi=10.1111/j.1468-0432.2005.00276.x|citeseerx=10.1.1.622.3543 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Trautner&quot;&gt;{{cite journal|last=Trautner |first=M. |year=2005 |title=Doing Gender, Doing Class: the Performance of Sexuality in Exotic Dance Clubs |journal=Gender and Society |volume=19 |issue=6 |pages=771–788 |doi=10.1177/0891243205277253|s2cid=17217211 }}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਗਾਹਕ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਪਰੀਤ ਲਿੰਗੀ ਮਰਦਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਗਾਹਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਆਦਰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਾਰੀਲੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਔਰਤ ਕਾਮ ਕਰਮੀਆਂ ਲਈ, ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਲਿੰਗਕਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਾਹਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਰਦਾਨਗੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਵਾਇਤੀ ਨਾਰੀਵਾਦ ਦਾ ਸਰੀਰਕ ਰੂਪ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Frank&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Brewis&quot;&gt;{{cite book |last1=Brewis |first1=Joanna |last2=Linstead |first2=Stephen |title=Sex, Work and Sex Work: Eroticizing Organization |date=2003 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-62177-4 |url=https://books.google.com/books?id=v9KFAgAAQBAJ&amp;q=Sex%2C+Work+and+Sex+Work |language=en}}&lt;/ref&gt; ਜਦੋਂ ਨਸਲੀ ਅੰਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸੈਕਸ ਵਰਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਕਿਰਤ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਮਿਸਟ੍ਰੈਸ ਵੈਲਵੇਟ, ਇੱਕ ਕਾਲਾ, ਔਰਤ ਡੋਮੀਨੇਟ੍ਰਿਕਸ, ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫੈਟਿਸ਼ਾਈਜ਼ਡ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਗਾਹਕਾਂ, ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਗੋਰੇ ਵਿਪਰੀਤ ਲਿੰਗੀ ਮਰਦ ਹਨ, ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਲੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗਾਹਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਦੇਖਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ, ਗੋਰੇ ਵਿਪਰੀਤ ਲਿੰਗੀ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਕਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਫੈਟਿਸ਼ਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Duberman|first1=Amanda|title=Meet The Dominatrix Who Requires The Men Who Hire Her To Read Black Feminist Theory|url=https://www.huffingtonpost.com/entry/mistress-velvet_us_5a822b50e4b00ecc923d4eba|newspaper=Huffington Post|access-date=20 April 2018|date=2018-02-13}}&lt;/ref&gt;

ਸੈਕਸ ਵਰਕ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਕਿਰਤ ਲਿੰਗੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਔਰਤਾਂ ਤੋਂ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਦਰਸ਼ ਨਾਰੀਵਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਰਦਾਂ ਤੋਂ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਦਰਸ਼ ਮਰਦਾਨਗੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Hochschild&quot; /&gt; ਦੋਵਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਉਮੀਦਾਂ ਅਕਸਰ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਿਰਤ ਵਿੱਤੀ ਲਾਭ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨੌਕਰੀ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਰਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਲਾਇੰਟ ਲਈ ਇੱਕ ਬਿਹਤਰ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਰਮਚਾਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕਮਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Frank&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Sanders&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Sijuwade&quot;&gt;{{cite journal|last=Sijuwade |first=P. |year=1996 |title=Counterfeit Intimacy: Dramaturgical Analysis of an Erotic Performance |journal=International Journal of Sociology of the Family |volume=26 |issue=2 |pages=29–41|doi=10.1080/01639625.1988.9967792}}&lt;/ref&gt;

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਅਕਸਰ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਕਿਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਰਣਨੀਤੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਸਥਿਰ ਕੰਮ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Weitzer&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Sanders&quot; /&gt; ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਕਲਾਇੰਟ ਅਕਸਰ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਸਮਝੀ ਗਈ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ​​ਨੇੜਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Frank&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Sijuwade&quot; /&gt; ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਕਿਰਤ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਵਿਆਪਕ ਸਮਾਜਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਸੰਦਰਭਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

== ਸੰਬੰਧਧਿਤ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਜ਼ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ==

* The Deuce (TV series)
* The Girlfriend Experience (TV series)
* Sand Dollars
* Nights of Cabiria
* The Florida Project
* Top of the Lake
* Whores' Glory
* Mamma Roma
* Buying Sex&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt3186984/|title=Buying Sex (2013)|website=IMDB}}&lt;/ref&gt;
* Meet the Fokkens&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt2062989/|title=Meet the Fokkens (2011)|website=IMDb}}&lt;/ref&gt;

== ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ ==

* [[Transgender sex worker|ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ]]
* [[List of sex worker organizations|ਕਾਮ ਕਰਮ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]]
* [[Migrant sex work|ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਕਾਮ ਕਰਮ]]

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਾਮ ਉਦਯੋਗ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਿਲਾ ਸਿਹਤ ਲੇਖ ਸੰਪਾਦਨ ਮੁਹਿੰਮ 2018]]</text>
      <sha1>n2e2pbmnqm6rxa6dyvc1ew4rjf0je2z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>844256</id>
      <parentid>844242</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T22:09:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260811sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>844256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43027" sha1="tm3c9hubo2pppls2n13d1pau3cx6vwz" xml:space="preserve">'''ਕਾਮ ਕਰਮ''', &quot;ਸਮਗਰੀ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਲਈ [[ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ|ਜਿਨਸੀ ਸੇਵਾਵਾਂ]], ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ, ਜਾਂ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦਾ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਖਰੀਦਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵੇਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਸਰੀਰਕ ਸੰਪਰਕ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਅਸਿੱਧੇ ਜਿਨਸੀ ਉਤੇਜਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।&quot;&lt;ref name=&quot;Weitzer&quot;&gt;''Sex for Sale: Prostitution, Pornography, and the Sex Industry'', edited by Ronald Weitzer, Routledge, 2000.&lt;/ref&gt; ਇਹ ਕਿਸਮ ਕੰਮ ਦੀ ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੁਝ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਵੇਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਏਜੰਸੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
[[ਤਸਵੀਰ:Red_Light_District.jpg|thumb|ਐਮਸਟਰਡਮ ਵਿੱਚ ਰੈਡ ਲਾਈਟ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ ]]
ਮਿਆਦ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਏਜੰਸੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, &quot;ਸੈਕਸ ਵਰਕ&quot; ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸੈਕਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੈਣ-ਦੇਣਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਕਿਸਮ [[ਮਨੁੱਖੀ ਤਸਕਰੀ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਜਾਂ ਗੈਰ-ਜਿਨਸੀ ਜਿਨਸੀ ਲੇਣਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ।&lt;ref name=&quot;Trafficking&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.alternet.org/story/84987/sex_work_vs._trafficking%3A_understanding_the_difference|title=Sex Work vs. Trafficking: Understanding the Difference|access-date=2018-12-03|archive-date=2018-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20181127064716/https://www.alternet.org/story/84987/sex_work_vs._trafficking%3A_understanding_the_difference|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਸੈਕਸ ਦੇ ਕੁਝ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਲਿੰਗਕ ਕੰਮ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਲੰਕ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਆਬਾਦੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ; ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੋਜ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧਾਂ 'ਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਘੱਟ ਹੱਦ ਤੱਕ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਾਚ; ਦੂਜੇ ਕਾਮਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਰਿਸਰਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 

== ਕਿਸਮਾਂ ==
ਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਟਰੀਟ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ (ਐਸਕੋਰਟ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਕੋਠਾ ਕਾਰਜ, ਮਸਾਜ ਪਾਰਲਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਵੇਸਵਾ-ਗਮਨ, ਬਾਰ ਜਾਂ ਕੈਸਿਨੋ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ), ਫ਼ੋਨ ਸੈਕਸ ਆਪਰੇਸ਼ਨ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਾਚ, ਲੇਪ ਡਾਂਸਿੰਗ, ਵੈਬਕੈਮ ਨੂਡ ਮਾਡਲਿੰਗ, ਪੌਰਨੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਫ਼ਿਲਮ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਨਗਨ ਪੀਪਸ਼ੋਅ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।

ਸੈਕਸ ਵਰਕ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਹਿਮਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਜਿਨਸੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਜਾਂ ਕਾਮੁਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ,&lt;ref&gt;[https://www.opensocietyfoundations.org/explainers/understanding-sex-work-open-society Who are sex workers]&lt;/ref&gt; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਾਹਕਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਡਿਗਰੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਸੰਪਰਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:
* ਵੈੱਬਕੈਮ ਮਾਡਲਿੰਗ ਅਤੇ ਅਸ਼ਲੀਲ ਮਾਡਲਿੰਗ। ਪਹਿਲਾ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਕੈਮਿੰਗ ਸਾਈਟ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਬਾਲਗ ਸਮੱਗਰੀ-ਸਬਸਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ ਸੇਵਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Weitzer&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Weiss |first=Benjamin R. |date=5 April 2017 |title=Patterns of Interaction in Webcam Sex Work: A Comparative Analysis of Female and Male Broadcasters |journal=Deviant Behavior |volume=39 |issue=6 |pages=732–746 |doi=10.1080/01639625.2017.1304803 |hdl=11323/9131 |s2cid=151727082 |issn=0163-9625|hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;
* ਸਟਰਾਈਪਰ
* ਨੰਗਾ ਬਟਲਰ
* ਪੋਲ ਡਾਂਸਿੰਗ&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web |last1=Green |first1=Alison |title=Top 10 Sex-Related Jobs |url=http://www.careeraddict.com/top-10-sex-related-jobs |website=www.careeraddict.com |access-date=22 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151109084603/http://www.careeraddict.com/top-10-sex-related-jobs |archive-date=9 November 2015 |date=2017-11-22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Weitzer&quot; /&gt;
* ਫੋਨ ਸੈਕਸ ਆਪਰੇਟਰ: ਗਾਹਕਾਂ ਨਾਲ ਜਿਨਸੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੌਖਿਕ ਜਿਨਸੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਸਕਦੇ ਹਨ
* [[ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ]]
* ਸਟ੍ਰੀਟ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ
* ਅੰਦਰੂਨੀ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ (ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਦਾ ਕੰਮ, ਮਾਲਸ਼ ਪਾਰਲਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ, ਬਾਰ ਜਾਂ ਕੈਸੀਨੋ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ)
* ਕਾਮੁਕ ਨਾਚ
* ਕਾਮੁਕ ਮਾਲਸ਼
* ਅਸ਼ਲੀਲ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰੀ
* ਪੀਪਸ਼ੋ ਕਲਾਕਾਰ
* ਐਸਕਾਰਟ ਸੇਵਾਵਾਂ / ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਦਾ ਤਜਰਬਾ / ਸ਼ੂਗਰ ਬੇਬੀ
* ਜਿਨਸੀ ਸਰੋਗੇਟਸ: ਆਪਣੇ ਗਾਹਕਾਂ ਨਾਲ ਥੈਰੇਪੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਜਿਨਸੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Poelzl |first=Linda |date=October 2011 |title=Reflective Paper: Bisexual Issues in Sex Therapy: A Bisexual Surrogate Partner Relates Her Experiences from the Field |journal=Journal of Bisexuality |volume=11 |issue=4 |pages=385–388 |doi=10.1080/15299716.2011.620454|s2cid=143977403 }}&lt;/ref&gt;
* ਡੋਮੀਨੇਟ੍ਰਿਕਸ

== ਇਤਿਹਾਸ ==
=== ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ===
[[File:NAMA Courtisane &amp; client.jpg|thumb|ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ ਕਲਸ਼ ਇੱਕ ਵੇਸਵਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਗਾਹਕ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।]]

ਕਾਮ ਕਰਮ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਤੋਂ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਿੰਗੀ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿਸਰ ਅਤੇ ਗ੍ਰੀਸ ਵਿੱਚ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਵਿਆਪਕ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਗ੍ਰੀਸ ਵਿੱਚ ਹੇਟੈਰਾ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਗੀਸ਼ਾ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵੱਕਾਰੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਪ੍ਰਤੀ ਰਵੱਈਏ ਇਤਿਹਾਸ ਦੁਆਰਾ ਬਦਲ ਗਏ ਹਨ।

=== ਮੱਧ ਯੁੱਗ ===
ਮੱਧ ਯੁੱਗ ਦੌਰਾਨ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰਜਾਗਰਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਸੁਧਾਰ ਤੱਕ ਹੀ ਰਵੱਈਏ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਇਹ ਨੈਤਿਕ ਸੁਧਾਰ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤੱਕ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਉਣ ਵੱਲ ਸੇਧਿਤ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਸੰਬੰਧੀ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦਾ ਗਰੀਬਾਂ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ।&lt;ref name=&quot;Ditmore&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Melissa Hope |editor1-first=Ditmore |title=Encyclopedia of prostitution and sex work Volumes 1 &amp; 2 |date=2006 |publisher=Greenwood Press |isbn=978-0-313-32968-5}}&lt;/ref&gt;

=== 2000 ਦਾ ਦਹਾਕਾ ===
21ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕਾਮ ਕਰਮ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੋਇਆ। ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਨੇ ਕਾਮ ਕਰਮ ਲਈ ਨਵੇਂ ਮੌਕੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cunningham |first1=Stewart |last2=Sanders |first2=Teela |last3=Scoular |first3=Jane |last4=Campbell |first4=Rosie |last5=Pitcher |first5=Jane |last6=Hill |first6=Kathleen |last7=Valentine-Chase |first7=Matt |last8=Melissa |first8=Camille |last9=Aydin |first9=Yigit |last10=Hamer |first10=Rebecca |title=Behind the screen: Commercial sex, digital spaces and working online |journal=Technology in Society |date=2018 |volume=53 |pages=47–54 |doi=10.1016/j.techsoc.2017.11.004 |doi-access=free|hdl=2381/40720 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Jones |first1=Angela |title=Sex Work in a Digital Era |journal=Sociology Compass |date=2015 |volume=9 |issue=7 |pages=558–570 |doi=10.1111/soc4.12282}}&lt;/ref&gt; 1978 ਵਿੱਚ, ਕੈਰੋਲ ਲੇ, ਇੱਕ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨ, ਨੇ &quot;ਸੈਕਸ ਵਰਕ&quot; ਸ਼ਬਦ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਹੁਣ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਬਦ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਪੋਰਨੋਗ੍ਰਾਫੀ ਵਿਰੋਧੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜੋ ਕੰਮ ਦੇ ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। COYOTE (Call Off Your Old Tired Ethics) ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਨ ਸਮੂਹ 1970 ਅਤੇ 80 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਜਿਨਸੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਲਈ ਬਣੇ। ਨਾਰੀਵਾਦ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਪਾੜਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ, ਕੁਝ ਕਾਮ ਕਰਮ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹਿਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸੈਕਸ ਵਰਕ ਲਈ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਕਲੰਕ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਲੇਬਲ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਇੱਕ ਜਾਂ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੈਂਬਰਾਂ 'ਤੇ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕਲੰਕ ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੀਡੀਆ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਹੈ &quot;ਵੇਸ਼ਵਾ&quot; ਕਲੰਕ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਨੂੰ ਕਲਾਇੰਟ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ &quot;ਵੇਸ਼ਵਾ&quot; ਵਜੋਂ ਲੇਬਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Hallgrimsdottir|first1=Helga Kristin|last2=Phillips|first2=Rachel|last3=Benoit|first3=Cecilia|date=August 2006|title=Fallen Women and Rescued Girls: Social Stigma and Media Narratives of the Sex Industry in Victoria, B.C., from 1980 to 2005|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1755-618X.2006.tb02224.x|journal=Canadian Review of Sociology/Revue Canadienne de Sociologie|language=en|volume=43|issue=3|pages=265–280|doi=10.1111/j.1755-618X.2006.tb02224.x|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਦੇ ਮੀਡੀਆ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਸੈਕਸ ਕੰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਦਿਖਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਤਿੰਨ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਣ। ਪਹਿਲਾਂ, ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਵਾਹਕ ਅਤੇ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ, ਕਾਮ ਕਰਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗੰਭੀਰਤਾ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਤੀਜਾ, ਸੈਕਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਾਹਰ ਵਾਪਰਨ ਲਈ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਸਮਾਜਿਕ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੈਕਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਗੰਦੇ ਜਾਂ ਜਨਤਕ ਹੋਣ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਲਿੰਗਕ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਦਲਾਲਾਂ, ਗਾਹਕਾਂ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਭੂਮਿਕਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Hallgrimsdottir|first1=Helga Kristin|last2=Phillips|first2=Rachel|last3=Benoit|first3=Cecilia|date=August 2006|title=Fallen Women and Rescued Girls: Social Stigma and Media Narratives of the Sex Industry in Victoria, B.C., from 1980 to 2005|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1755-618X.2006.tb02224.x|journal=Canadian Review of Sociology/Revue Canadienne de Sociologie|language=en|volume=43|issue=3|pages=265–280|doi=10.1111/j.1755-618X.2006.tb02224.x|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ 2006 ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਾਮ ਕਰਮ ਦੇ ਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਅਨੁਭਵ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਹ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਗਲਤ ਹੈ, ਕਾਮ ਕਰਮ ਦੇ ਮੀਡੀਆ ਚਿੱਤਰਣ ਸਖ਼ਤ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਲਿਪੀਆਂ ਤੋਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ ਜੋ ਕਲੰਕ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਊਜ਼ ਕਵਰੇਜ ਅਤੇ ਸੈਕਸ ਵਰਕ ਪ੍ਰਤੀ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Hallgrimsdottir|first1=Helga Kristin|last2=Phillips|first2=Rachel|last3=Benoit|first3=Cecilia|date=August 2006|title=Fallen Women and Rescued Girls: Social Stigma and Media Narratives of the Sex Industry in Victoria, B.C., from 1980 to 2005|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1755-618X.2006.tb02224.x|journal=Canadian Review of Sociology/Revue Canadienne de Sociologie|language=en|volume=43|issue=3|pages=265–280|doi=10.1111/j.1755-618X.2006.tb02224.x|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ਕੋਵਿਡ-19 ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੌਰਾਨ, ਕੁਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਪਰਕ ਪੇਸ਼ਿਆਂ (ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੈਕਸ ਵਰਕ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ) 'ਤੇ (ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ) ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਸੈਕਸ ਵਰਕ ਦੇ ਕੁਝ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nswp.org/es/news/impact-covid-19-sex-workers-europe|title=Impact of COVID-19 on Sex Workers in Europe|date=6 July 2020|website=Global Network of Sex Work Projects}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Brooks |first1=Samantha K. |last2=Patel |first2=Sonny S. |last3=Greenberg |first3=Neil |title=Struggling, Forgotten, and Under Pressure: A Scoping Review of Experiences of Sex Workers During the COVID-19 Pandemic |journal=[[Archives of Sexual Behavior]] |date=2023 |volume=52 |issue=5 |pages=1969–2010 |doi=10.1007/s10508-023-02633-3 |doi-access=free|pmid=37311934 |pmc=10263380 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Sex workers health: time to act |journal=[[The Lancet Public Health]] |date=2023 |volume=8 |issue=2 |page=e85 |doi=10.1016/S2468-2667(23)00006-3 |doi-access=free |last1=The Lancet Public Health |pmid=36709055 }}&lt;/ref&gt;  ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸੈਕਸ ਵਰਕ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਸੰਪਰਕ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ (ਵਰਚੁਅਲ ਸੈਕਸ ਸੇਵਾਵਾਂ)।[&lt;ref name=&quot;saw.americananthro.org&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Nelson|first1=Alex J.|last2=Yu|first2=Yeon Jung|last3=McBride|first3=Bronwyn|date=2020-11-02|title=Sex Work during the COVID-19 Pandemic|url=https://saw.americananthro.org/pub/sex-work-during-the-covid-19-pandemic/release/1|journal=Exertions|language=en|doi=10.21428/1d6be30e.3c1f26b7|doi-broken-date=22 January 2026 |s2cid=228835857 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Back to the street&quot;&gt;{{Cite web|last=Kabelka|first=Hannah|date=2020-05-25|title=Back to the Street|url=https://www.kit.nl/back-to-the-street/|website=KIT Royal Tropical Institute|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=DeLacey|first=Hannah|date=2020-05-10|title=The precarisation of sex workers during the COVID-19 pandemic|url=https://leidenlawblog.nl/articles/the-precarisation-of-sex-workers-during-the-covid-19-pandemic|website=leidenlawblog.nl|language=en}}&lt;/ref&gt; ਸੈਕਸ ਵਰਕ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਸੰਪਰਕ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਵੈਬਕੈਮ ਮਾਡਲਿੰਗ ਅਤੇ ਬਾਲਗ ਸਮੱਗਰੀ-ਸਬਸਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ ਸੇਵਾਵਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਓਨਲੀਫੈਨਜ਼) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite magazine|last=Dickson|first=E. J.|date=2020-05-18|title=Sex Workers Built OnlyFans. Now They Say They're Getting Kicked Off|url=https://www.rollingstone.com/culture/culture-features/onlyfans-sex-workers-porn-creators-999881/|access-date=2021-12-28|magazine=Rolling Stone|language=en-US}}&lt;/ref&gt; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁਝ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕੰਮ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਝ ਵਰਚੁਅਲ ਸੈਕਸ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਬੈਂਕ ਖਾਤਾ (ਜਾਂ ਡਿਜੀਟਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੈਸੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਹੋਰ ਸਾਧਨ) ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਕਮਰੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Back to the street&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;saw.americananthro.org&quot;/&gt; ਕੋਵਿਡ-19 ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਨੇ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਹਾਸ਼ੀਏ 'ਤੇ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ, ਅਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਅਪਰਾਧੀਕਰਨ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸਿਹਤ ਜੋਖਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗਰੀਬੀ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਆਬਾਦੀ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਵਿੱਤੀ ਤਣਾਅ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕੋਵਿਡ-19 ਨਿਯਮਾਂ ਨੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਛੜੇ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਖਤਰੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਹਨ ਜੋ ਗੈਰ-ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ, ਟ੍ਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਅਤੇ ਰੰਗੀਨ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Bromfield|first1=Nicole F.|last2=Panichelli|first2=Meg|last3=Capous-Desyllas|first3=Moshoula|date=May 2021|title=At the Intersection of COVID-19 and Sex Work in the United States: A Call for Social Work Action|journal=Affilia|language=en|volume=36|issue=2|pages=140–148|doi=10.1177/0886109920985131|s2cid=232357870|issn=0886-1099|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

ਅਕਤੂਬਰ 2023 ਵਿੱਚ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਵੈ-ਇੱਛਤ ਬਾਲਗ ਸੈਕਸ ਕੰਮ ਦੇ ਪੂਰੇ ਅਪਰਾਧੀਕਰਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{cite web |last= Kilbride |first= Erin |date= 28 November 2023 |title= Landmark UN Report Calls for Sex Work Decriminalization |url= https://www.hrw.org/news/2023/11/28/landmark-un-report-calls-sex-work-decriminalization |website= Human Rights Watch |access-date= 11 August 2025}}&lt;/ref&gt;

== ਕਾਮ ਕਰਮ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ==
ਮੈਕਸੀਕੋ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ 2009 ਦੇ ਮਾਰਚਾ ਗੇਅ ਵਿਖੇ ਬਿਹਤਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ

=== ਕਾਮ ਕਰਮੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦਿਵਸ ===
ਡਾ. ਐਨੀ ਸਪ੍ਰਿੰਕਲ ਅਤੇ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਜ਼ ਆਊਟਰੀਚ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਯੂਐਸਏ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 17 ਦਸੰਬਰ, 2003 ਨੂੰ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦਿਵਸ ਮਨਾਇਆ, ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ 17 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite web|last=NSWP|date=2010-11-26|title=17 December: International Day to End Violence Against Sex Workers|url=https://www.nswp.org/event/17-december-international-day-end-violence-against-sex-workers|access-date=2021-04-08|website=Global Network of Sex Work Projects|language=en}}&lt;/ref&gt; ਸਪ੍ਰਿੰਕਲ ਅਤੇ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਜ਼ ਆਊਟਰੀਚ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਯੂਐਸਏ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਸੀਏਟਲ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੀਨ ਰਿਵਰ ਕਿਲਰ ਦੇ ਪੀੜਤਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਇਹ ਦੂਜੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਲਾਨਾ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਨਤਾ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਨੂੰ ਸਸ਼ਕਤ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web|last=NSWP|date=2017-05-11|title=International Day to End Violence Against Sex Workers|url=https://www.nswp.org/event/international-day-end-violence-against-sex-workers|access-date=2021-04-08|website=Global Network of Sex Work Projects|language=en}}&lt;/ref&gt; 17 ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਹਫ਼ਤੇ ਦੌਰਾਨ, ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦਿਵਸ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਨਫ਼ਰਤ ਦੇ ਅਪਰਾਧਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਸੰਗਠਨ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਬੀਆ, ਜ਼ੈਨੋਫੋਬੀਆ, ਨਸਲਵਾਦ, ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਅਪਰਾਧੀਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੈਕਸ ਕੰਮ ਦੇ ਕਲੰਕ ਦੀ ਨਿੰਦਾ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕਰਕੇ ਹਿੰਸਾ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮੰਚ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਣ ਤਾਂ ਜੋ ਸੈਕਸ ਕੰਮ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ, ਗੈਰ-ਅਪਰਾਧਿਕ ਅਭਿਆਸ ਬਣ ਸਕੇ।&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Daring|first=Christa|title=Homepage|url=https://december17.swopusa.org/|access-date=2021-04-08|website=December 17th - International Day to End Violence Against Sex Workers|language=en-US|archive-date=2023-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230813124143/https://december17.swopusa.org/}}&lt;/ref&gt;

=== ਬਾਲਗ ਸਮੱਗਰੀ-ਸਬਸਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ ਸੇਵਾਵਾਂ ===
ਬਾਲਗ ਸਮੱਗਰੀ-ਸਬਸਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ ਸੇਵਾਵਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ OnlyFans) ਵਿੱਚ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਸਿਰਜਣਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਲਈ ਭੁਗਤਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿੱਚ ਸੈਲਫੀ, ਸੁਝਾਅ, ਜਾਣਕਾਰੀ, ਟਿਊਟੋਰਿਅਲ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੈਕਸ ਕੰਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। OnlyFans ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖਾਤੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਖਰੀਦਣ ਵਾਲੇ ਗਾਹਕਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਲਾਭਦਾਇਕ ਲਾਭ ਕਮਾਉਂਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite news|title=Sex workers turned to OnlyFans, but so did a lot of amateurs|url=https://www.marketplace.org/shows/marketplace-tech/sex-workers-pivoted-onlyfans-there-are-lot-amateurs-there-too|access-date=2021-04-08|website=Marketplace|language=en-US}}&lt;/ref&gt; OnlyFans ਨੇ ਕਾਮ ਕਰਮ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਨਿਯੰਤਰਣ ਕਰਨਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬਣਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਕਾਮ ਕਰਮ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ OnlyFans ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਜੋ ਸੈਕਸ ਕੰਮ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਗਾਹਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵਧੇਰੇ ਵਾਰ ਪੋਸਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਹੈ ਕਿ ਪੋਸਟਾਂ &quot;ਸਪੱਸ਼ਟ&quot; ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite news|last=Bernstein|first=Jacob|date=2019-02-09|title=How OnlyFans Changed Sex Work Forever|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2019/02/09/style/onlyfans-porn-stars.html|access-date=2021-04-08|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; OnlyFans 'ਤੇ ਕਾਮ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕਈ ਔਰਤਾਂ ਕੋਲ ਨਿਯਮਤ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਜਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਕਦੋਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਸਿਰਜਣਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਭੁਗਤਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਗਾਹਕਾਂ ਦੇ ਔਰਗੈਜ਼ਮ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਐਕਟ ਨੂੰ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। OnlyFans ਸੈਕਸ ਵਰਕ ਖਾਤਿਆਂ ਦੇ ਗਾਹਕਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਤੇ ਵੀ ਮੁਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਪੋਰਨੋਗ੍ਰਾਫੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਗਾਹਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਔਨਲਾਈਨ ਸਾਥੀ ਬਣਨ ਲਈ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਜੋ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਔਰਗੈਜ਼ਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

== ਰਿਸ਼ਤੇ ==
=== ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਕਿਰਤ ===
ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਕਿਰਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸੇਵਾ ਨੌਕਰੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕਾਮ ਕਰਮੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਕਿਰਤ ਰਾਹੀਂ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਧਰਾਂ ਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸਨੂੰ ਸਤਹੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਅਤੇ ਡੂੰਘੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੱਧਰ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਕਿਰਤ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕਾਮ ਕਰਮੀ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਤਹੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ​​ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚਕਾਰ ਅਸਹਿਮਤੀ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਡੂੰਘੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਹੁਣ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ​​ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ; ਅਦਾਕਾਰੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ​​ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ref name=&quot;Hochschild&quot;&gt;{{cite book |last1=Hochschild |first1=Arlie Russell |title=The Managed Heart: Commercialization of Human Feeling |date=1983 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-05454-7 |url=https://archive.org/details/managedheart00arli |url-access=registration |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[File:Woman lying on bed, looking at mirror, Berlin 2001.jpg|thumb|2001 ਵਿੱਚ ਬਰਲਿਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ]]

ਕਾਮ ਕਰਮੀ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਕਿਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ, ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਅਕਸਰ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਲਿੰਗਕਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਕਿਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Frank&quot;&gt;{{cite book |last1=Frank |first1=Katherine |title=G-Strings and Sympathy: Strip Club Regulars and Male Desire |date=2002 |publisher=Duke University Press |isbn=978-0-8223-2972-5 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sanders&quot;&gt;{{cite journal|last=Sanders |first=T. |year=2005 |title='It's Just Acting': Sex Workers' Strategies for Capitalizing of Sexuality |journal=Gender, Work and Organization |volume=12 |issue=4 |pages=319–342 |doi=10.1111/j.1468-0432.2005.00276.x|citeseerx=10.1.1.622.3543 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Trautner&quot;&gt;{{cite journal|last=Trautner |first=M. |year=2005 |title=Doing Gender, Doing Class: the Performance of Sexuality in Exotic Dance Clubs |url=https://archive.org/details/sim_gender-society_2005-12_19_6/page/771 |journal=Gender and Society |volume=19 |issue=6 |pages=771–788 |doi=10.1177/0891243205277253|s2cid=17217211 }}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਗਾਹਕ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਪਰੀਤ ਲਿੰਗੀ ਮਰਦਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਗਾਹਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਆਦਰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਾਰੀਲੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਔਰਤ ਕਾਮ ਕਰਮੀਆਂ ਲਈ, ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਲਿੰਗਕਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਾਹਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਰਦਾਨਗੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਵਾਇਤੀ ਨਾਰੀਵਾਦ ਦਾ ਸਰੀਰਕ ਰੂਪ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Frank&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Brewis&quot;&gt;{{cite book |last1=Brewis |first1=Joanna |last2=Linstead |first2=Stephen |title=Sex, Work and Sex Work: Eroticizing Organization |date=2003 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-62177-4 |url=https://books.google.com/books?id=v9KFAgAAQBAJ&amp;q=Sex%2C+Work+and+Sex+Work |language=en}}&lt;/ref&gt; ਜਦੋਂ ਨਸਲੀ ਅੰਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸੈਕਸ ਵਰਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਕਿਰਤ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਮਿਸਟ੍ਰੈਸ ਵੈਲਵੇਟ, ਇੱਕ ਕਾਲਾ, ਔਰਤ ਡੋਮੀਨੇਟ੍ਰਿਕਸ, ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫੈਟਿਸ਼ਾਈਜ਼ਡ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਗਾਹਕਾਂ, ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਗੋਰੇ ਵਿਪਰੀਤ ਲਿੰਗੀ ਮਰਦ ਹਨ, ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਲੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗਾਹਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਦੇਖਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ, ਗੋਰੇ ਵਿਪਰੀਤ ਲਿੰਗੀ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਕਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਫੈਟਿਸ਼ਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Duberman|first1=Amanda|title=Meet The Dominatrix Who Requires The Men Who Hire Her To Read Black Feminist Theory|url=https://www.huffingtonpost.com/entry/mistress-velvet_us_5a822b50e4b00ecc923d4eba|newspaper=Huffington Post|access-date=20 April 2018|date=2018-02-13}}&lt;/ref&gt;

ਸੈਕਸ ਵਰਕ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਕਿਰਤ ਲਿੰਗੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਔਰਤਾਂ ਤੋਂ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਦਰਸ਼ ਨਾਰੀਵਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਰਦਾਂ ਤੋਂ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਦਰਸ਼ ਮਰਦਾਨਗੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Hochschild&quot; /&gt; ਦੋਵਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਉਮੀਦਾਂ ਅਕਸਰ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਿਰਤ ਵਿੱਤੀ ਲਾਭ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨੌਕਰੀ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਰਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਲਾਇੰਟ ਲਈ ਇੱਕ ਬਿਹਤਰ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਰਮਚਾਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕਮਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Frank&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Sanders&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Sijuwade&quot;&gt;{{cite journal|last=Sijuwade |first=P. |year=1996 |title=Counterfeit Intimacy: Dramaturgical Analysis of an Erotic Performance |journal=International Journal of Sociology of the Family |volume=26 |issue=2 |pages=29–41|doi=10.1080/01639625.1988.9967792}}&lt;/ref&gt;

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਅਕਸਰ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਕਿਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਰਣਨੀਤੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਸਥਿਰ ਕੰਮ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Weitzer&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Sanders&quot; /&gt; ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਕਲਾਇੰਟ ਅਕਸਰ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਸਮਝੀ ਗਈ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ​​ਨੇੜਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Frank&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Sijuwade&quot; /&gt; ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਕਿਰਤ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਵਿਆਪਕ ਸਮਾਜਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਸੰਦਰਭਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

== ਸੰਬੰਧਧਿਤ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਜ਼ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ==

* The Deuce (TV series)
* The Girlfriend Experience (TV series)
* Sand Dollars
* Nights of Cabiria
* The Florida Project
* Top of the Lake
* Whores' Glory
* Mamma Roma
* Buying Sex&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt3186984/|title=Buying Sex (2013)|website=IMDB}}&lt;/ref&gt;
* Meet the Fokkens&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt2062989/|title=Meet the Fokkens (2011)|website=IMDb}}&lt;/ref&gt;

== ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ ==

* [[Transgender sex worker|ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ]]
* [[List of sex worker organizations|ਕਾਮ ਕਰਮ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]]
* [[Migrant sex work|ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਕਾਮ ਕਰਮ]]

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਾਮ ਉਦਯੋਗ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਿਲਾ ਸਿਹਤ ਲੇਖ ਸੰਪਾਦਨ ਮੁਹਿੰਮ 2018]]</text>
      <sha1>tm3c9hubo2pppls2n13d1pau3cx6vwz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਿਲੀਅਮ ਨੌਰਡਹੌਸ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124281</id>
    <revision>
      <id>844251</id>
      <parentid>728984</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T21:26:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260811sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>844251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7880" sha1="5gdt7meblj536ildfgw7sr2lggprgzd" xml:space="preserve">[[ਤਸਵੀਰ:William Nordhaus EM1B6043 (46234132921).jpg|thumb|ਵਿਲੀਅਮ ਨੌਰਡਹੌਸ  (2018)]]
'''ਵਿਲੀਅਮ ਡਾਵਬਨੀ ਨੌਰਡਹੌਸ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''William Dawbney Nordhaus'''; ਜਨਮ 31 ਮਈ, 1941) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ [[ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ]] ਅਤੇ [[ਯੇਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਸਟਰਲਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਆਰਥਿਕ ਮਾਡਲਿੰਗ ਅਤੇ [[ਆਲਮੀ ਤਪਸ਼|ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ]] ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਉਹ ਆਰਥਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ 2018 ਦੇ ਨੋਬਲ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੇ ਜੇਤੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2018/10/08/business/economic-science-nobel-prize.html|title=2018 Nobel in Economics Awarded to William Nordhaus and Paul Romer|last=Appelbaum|first=Binyamin|date=October 8, 2018|work=The New York Times}}&lt;/ref&gt; ਨੌਰਦੌਸ ਨੂੰ &quot;ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ [[ਮੈਕਰੋ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ|ਮੈਕਰੋ]] - [[ਮੈਕਰੋ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ|ਆਰਥਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ]] ਵਿੱਚ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ&quot; ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 

== ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕੈਰੀਅਰ ==
ਨੌਰਦੌਸ ਦਾ ਜਨਮ ਨਿਊ ਮੈਕਸੀਕੋ ਦੇ ਵਰਬੂਨੀਆ (ਰਿਗਜ਼) ਅਤੇ ਰਾਬਰਟ ਜੇ. ਨੋਰਦੌਸ,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://obits.abqjournal.com/obits/show/172069|title=Albuquerque Journal Obituaries|website=obits.abqjournal.com|access-date=2020-01-02|archive-date=2019-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20191202205451/http://obits.abqjournal.com/obits/show/172069|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਦੇ ਸੈਂਡਿਆ ਪੀਕ ਟ੍ਰਾਮਵੇ ਦੀ ਸਹਿ-ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਨਿਊ ਮੈਕਸੀਕੋ ਦੇ ਐਲਬੂਕਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2014/05/11/us/brothers-work-different-angles-in-taking-on-climate-change.html|title=Brothers Battle Climate Change on Two Fronts|publisher=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://sandiapeak.com/index.php?page=history-technology|title=Sandia Peak Ski &amp; Tramway - History &amp; Technology|website=sandiapeak.com}}&lt;/ref&gt; ਰੌਬਰਟ ਜੇ. ਨੌਰਦੌਸ ਜਰਮਨ ਦੇ ਇਕ ਯਹੂਦੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚੋਂ ਸੀ - ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਮੈਕਸ ਮੋਰਡ ਨੌਰਦੌਸ (1865–1936) 1883 ਵਿਚ ਪੈਡਰਬਰਨ ਤੋਂ ਆਵਾਸ ਕਰ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਅਲਬੂਕਰੱਕ ਵਿਚ ਚਾਰਲਸ ਐਲਫਲਡ ਕੰਪਨੀ ਸ਼ਾਖਾ ਦਾ ਮੈਨੇਜਰ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nuzzo|first=Regina|date=June 27, 2006|title=Profile of William D. Nordhaus|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2006-06-27_103_26/page/9753|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=103|issue=26|pages=9753–9755|bibcode=2006PNAS..103.9753N|doi=10.1073/pnas.0601306103|pmc=1502525|pmid=16803963}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pTwqwB3952QC&amp;pg=PA109&amp;lpg=PA109&amp;dq=|title=Pioneer Jews: A New Life in the Far West|last=Rochlin|first=Harriet|last2=Rochlin|first2=Fred|date=October 9, 2018|publisher=Houghton Mifflin Harcourt|isbn=978-0618001965|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; 

ਨੋਰਡਹੌਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਫਿਲਿਪਸ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿਚ ਹੋਈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਯੇਲ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 1963 ਅਤੇ 1973 ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਬੀ.ਏ. ਅਤੇ ਐਮ.ਏ. ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸਕੱਲ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;NYT1964&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1964/05/03/archives/william-dawbney-nordhaus-will-marry-barbara-feise.html|title=William Dawbney Nordhaus Will Marry Barbara Feise|access-date=October 8, 2018|language=en}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਕੋਲ ਇੰਸਟੀਟੱਟ ਡੀ ਇਟੂਡਜ਼ ਪੋਲੀਟੀਨੇਜ (1962) ਤੋਂ ਇਕ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਅਤੇ [[ਮੈਸਾਚੂਸਟਸ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ|ਐਮ.ਆਈ.ਟੀ.]] (1967) ਤੋਂ [[ਪੀਐਚ.ਡੀ.|ਪੀਐਚ.ਡੀ. ਵੀ ਹੈ]]।&lt;ref name=&quot;Yale-page&quot;&gt;{{Cite web|url=https://economics.yale.edu/people/william-d-nordhaus|title=William D. Nordhaus|website=economics.yale.edu|publisher=Yale Department of Economics|language=en|access-date=October 8, 2018|archive-date=ਫ਼ਰਵਰੀ 11, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190211030438/https://economics.yale.edu/people/william-d-nordhaus|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਉਹ 1970-1971 ਵਿਚ ਕਲੇਰ ਹਾਲ, ਕੈਂਬਰਿਜ ਦਾ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਫੈਲੋ ਸੀ. ਉਹ 1967 ਤੋਂ ਯੇਲ ਵਿਖੇ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਭਾਗ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਆਫ ਜੰਗਲਾਤ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਧਿਐਨ,&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.npr.org/2014/02/11/271537401/economist-says-best-climate-fix-a-tough-sell-but-worth-it|title=Economist Says Best Climate Fix A Tough Sell, But Worth It|last=Harris|first=Richard|date=February 11, 2014|access-date=October 1, 2017|publisher=National Public Radio|location=Washington, D.C.}}&lt;/ref&gt; ਵਿੱਚ ਫੈਕਲਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ 1986–1988 ਤੱਕ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰੋਵੋਸਟ ਅਤੇ ਵਿੱਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ 1992–1993 ਤੱਕ ਇਸ ਦੇ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵੀ ਰਹੇ ਹਨ। । ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਸੀ। ਉਹ 1972 ਤੋਂ ਆਰਥਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਉੱਤੇ ਬਰੂਕਿੰਗਜ਼ ਪੈਨਲ ਉੱਤੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। [[ਜਿੰਮੀ ਕਾਰਟਰ|ਕਾਰਟਰ]] ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, 1977–1979 ਤੱਕ, ਨੌਰਦੌਸ ਆਰਥਿਕ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਦੀ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ਨੌਰਦੌਸ ਨੇ ਬੋਸਟਨ ਫੈਡਰਲ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਦੇ 2014 ਅਤੇ 2015 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਡਾਇਰੈਕਟਰਜ਼ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;YaleNews&quot;&gt;{{Cite news|url=https://news.yale.edu/2018/10/08/yales-william-nordhaus-wins-2018-nobel-prize-economic-sciences|title=Yale's William Nordhaus wins 2018 Nobel Prize in Economic Sciences|date=October 8, 2018|work=YaleNews|access-date=October 8, 2018|language=en}}&lt;/ref&gt; 

ਨੌਰਦੌਸ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਬਾਰਬਰਾ ਨਾਲ ਯੇਲ ਚਾਈਲਡ ਸਟੱਡੀ ਸੈਂਟਰ ਵਿਚ ਇਕ ਸਮਾਜ ਸੇਵਕ, [[ਕਨੈਟੀਕਟ|ਕਨੈਟੀਕਟ ਦੇ]] ਨਿਊ ਹੈਵਨ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Yale-page&quot;/&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1941]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
&lt;references /&gt;
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]]</text>
      <sha1>5gdt7meblj536ildfgw7sr2lggprgzd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125004</id>
    <revision>
      <id>844258</id>
      <parentid>842286</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T22:26:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260811sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>844258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60076" sha1="rujtwxcvbbpaysnm1zvwu2kxataoucy" xml:space="preserve">'''ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ''' [[ਵਿਸ਼ਾਣੂ|ਵਿਸ਼ਾਣੂਆਂ ਦਾ]] ਸਮੂਹ [[ਵਿਸ਼ਾਣੂ|ਹਨ]] ਜੋ ਕਿ ਥਣਧਾਰੀ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ.।ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਾਇਰਸ ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਲਾਗਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਲਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ' ਤੇ ਠੰਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਦਿਸਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਾਰਸ ਅਤੇ ਐਮਈਆਰਐਸ ਘਾਤਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਗਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੂਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਸਤ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੁਰਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉੱਪਰਲੇ ਸਾਹ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ.।ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਟੀਕੇ ਜਾਂ ਐਂਟੀਵਾਇਰਲ ਦਵਾਈਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜੋ ਰੋਕਥਾਮ ਜਾਂ ਇਲਾਜ ਲਈ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹਨ।

ਕ੍ਰੋਡ ਨਿਡੋਵਿਰੇਲਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰੋਨੇਵਾਰਿਓਰਿਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸਬਫੈਮਿਲੀ ਆਰਥੋਕਰੋਨੋਵਾਇਰਿਨੇ ਵਿੱਚ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਵਾਇਰਸ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;groot&quot;&gt;{{Cite book|title=Ninth Report of the International Committee on Taxonomy of Viruses|vauthors=de Groot RJ, Baker SC, Baric R, Enjuanes L, Gorbalenya AE, Holmes KV, Perlman S, Poon L, Rottier PJ, Talbot PJ, Woo PC, Ziebuhr J|publisher=Elsevier, Oxford|year=2011|isbn=978-0-12-384684-6|editor-last=AMQ King|pages=806–828|chapter=Family ''Coronaviridae''|author-link2=Susan Baker (virologist)|editor-last2=E Lefkowitz|editor-last3=MJ Adams|editor-last4=EB Carstens}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://talk.ictvonline.org/files/ictv_documents/m/msl/1231/download.aspx|title=ICTV Master Species List 2009 – v10|last=International Committee on Taxonomy of Viruses|date=24 August 2010|format=xls|access-date=30 ਜਨਵਰੀ 2020|archive-date=15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2013|archive-url=https://archive.today/20130415045936/http://talk.ictvonline.org/files/ictv_documents/m/msl/1231/download.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਇੱਕ ਸਕਾਰਾਤਮਕ-ਸੂਝਵਾਨ ਸਿੰਗਲ-ਫਸੇ ਆਰ ਐਨ ਏ ਜੀਨੋਮ ਦੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਹੇਲਿਕਲ ਸਮਮਿਤੀ ਦੇ ਨਿਊਕਲੀਓਕੈਪਸੀਡ ਦੇ ਨਾਲ ਲਿਫਾਫੇ ਵਾਇਰਸ ਹਨ। ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਦਾ ਜੀਨੋਮਿਕ ਅਕਾਰ ਲਗਭਗ 26 ਤੋਂ 32 ਕਿੱਲੋ ਤੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਆਰ ਐਨ ਏ ਵਾਇਰਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

&quot;ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ&quot; ਨਾਮ ਲਾਤੀਨੀ ''ਕੋਰੋਨਾ'' ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ''ਤਾਜ'' ਜਾਂ ''ਹਾਲੋ'', ਜੋ ਕਿ ਵਾਇਰਸ ਦੇ ਕਣਾਂ (ਵਾਇਰਸ) ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ,ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸ਼ਾਹੀ ਤਾਜ ਜਾਂ ਸੂਰਜੀ ਕੋਰੋਨਾ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ।

== ਖੋਜ ==
ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਲੱਭੇ ਗਏ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.caringlyyours.com/coronavirus/|title=Coronavirus: Common Symptoms, Preventive Measures, &amp; How to Diagnose It|date=2020-01-28|website=Caringly Yours|language=en-US|access-date=2020-01-28|archive-date=2020-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200306140702/https://www.caringlyyours.com/coronavirus/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੱਭੇ ਗਏ ਚਿਕਨ ਵਿੱਚ ਛੂਤ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰੌਨਕਾਈਟਸ ਦਾ ਵਾਇਰਸ ਅਤੇ [[ਜੁਕਾਮ|ਆਮ ਜ਼ੁਕਾਮ]] ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਨਾਸਕ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਵਾਇਰਸ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ 229 ਈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਓ ਸੀ 43 ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।&lt;ref name=&quot;pmid23202515&quot;&gt;{{Cite journal|date=November 2012|title=Human coronaviruses: insights into environmental resistance and its influence on the development of new antiseptic strategies|journal=Viruses|volume=4|issue=11|pages=3044–3068|doi=10.3390/v4113044|pmc=3509683|pmid=23202515}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 2003 ਵਿੱਚ ਸਾਰਸ- ਸੀ.ਵੀ ., 2004 ਵਿੱਚ ਐਚ.ਸੀ.ਓ.ਵੀ ਐਨ.ਐਲ .63, 2005 ਵਿੱਚ ਐਚ.ਕੇ.ਯੂ 1, 2012 ਵਿੱਚ ਮਰਸ -ਕੋਵ ਅਤੇ 2019 ਵਿੱਚ ਐਨ.ਸੀ.ਓ.ਵੀ. ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਗੰਭੀਰ ਸਾਹ ਦੀ ਨਾਲੀ ਦੀ ਲਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਹਨ।

== ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਤੀ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Coronavirus_replication.png|thumb|ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਦਾ ਲਾਗ ਚੱਕਰ]]
ਇਸ ਵਾਇਰਸ ਦੇ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਾਇਰਸ ਦਾ ਕਣ [[ਵਿਸ਼ਾਣੂ|ਬੇਰੋਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ]] ਅਤੇ ਆਰ ਐਨ ਏ ਜੀਨੋਮ ਨੂੰ ਸਾਇਟੋਪਲਾਜ਼ਮ ਵਿੱਚ ਜਮ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਆਰ ਐਨ ਏ ਜੀਨੋਮ ਦੀ ਇੱਕ 5 ′ ਮੈਥੀਲੇਟਿਡ ਕੈਪ ਅਤੇ ਇੱਕ 3 ′ ਪੌਲੀਏਡੀਨਾਈਲੇਟਡ ਪੂਛ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।।ਇਹ ਆਰ ਐਨ ਏ ਨੂੰ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਰਾਈਬੋਸੋਮ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਵੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਟੀਨ, ਇੱਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਹੈ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਤੀ ਇਸ ਦੇ ਜੀਨੋਮ ਵਿੱਚ ਅੰਕਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਆਰ ਐਨ ਏ ਵਾਇਰਸ ਜੀਨਸ ਜਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਹੈ ਉਤਾਰੇ ਵਰਤ ਨਵ ਆਰ ਐਨ ਏ ਨਕਲ ਵਿੱਚ ਹੋਸਟ ਸੈੱਲ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ।।ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਾਇਆ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਹੈ; ਇੱਕ ਵਾਰ ਜੀਨ ਦੇ ਐਨਕੋਡਿੰਗ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ, ਅਨੁਵਾਦ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਟਾਪ ਕੋਡਨ ਦੁਆਰਾ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ. ਇਸਨੂੰ &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwZw&quot;&gt;ਨੇਸਟਡ&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; ਟ੍ਰਾਂਸਕ੍ਰਿਪਟ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ . ਜਦ ਐਮਆਕਐਨਏ ਪ੍ਰਤੀਲਿਪੀ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੀ ਜੀਨ ਤੇਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਹੈ ਮੋਨੋਸਿਸਟ੍ਰੋਨਿਕ।।ਇੱਕ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਗੈਰ-ਢਾਂਚਾਗਤ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਪਰੂਫ ਰੀਡਿੰਗ ਫੰਕਸ਼ਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ,&lt;ref name=&quot;SextonSmith2016&quot;&gt;{{Cite journal|date=August 2016|title=Homology-Based Identification of a Mutation in the Coronavirus RNA-Dependent RNA Polymerase That Confers Resistance to Multiple Mutagens|journal=Journal of Virology|volume=90|issue=16|pages=7415–7428|doi=10.1128/JVI.00080-16|pmc=4984655|pmid=27279608}}&lt;/ref&gt; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਰ ਐਨ ਏ ਨਿਰਭਰ ਆਰ ਐਨ ਏ ਪੋਲੀਮੇਰੇਜ਼ ਐਨਜ਼ਾਈਮਸ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ।

ਆਰ ਐਨ ਏ ਜੀਨੋਮ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਪੋਲੀਪ੍ਰੋਟੀਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਢਾਂਚਾਗਤ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ - ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਟੀਸ - ਜੋ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਨੂੰ ਚੇਨ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਇਰਸ ਦੇ ਲਈ ਜੈਨੇਟਿਕ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਰੂਪ,ਨਿਊਕਲੀਓਟਾਈਡਜ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਜੀਨ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਇੰਕੋਡ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;pmid25720466&quot;&gt;{{Cite book|title=Coronaviruses|vauthors=Fehr AR, Perlman S|year=2015|isbn=978-1-4939-2437-0|series=Methods in Molecular Biology|volume=1282|pages=1–23|chapter=Coronaviruses: an overview of their replication and pathogenesis|doi=10.1007/978-1-4939-2438-7_1|pmc=4369385|pmid=25720466}}&lt;/ref&gt;

== ਸੰਚਾਰ ==
ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਦੀ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਮਨੁੱਖ ਤੱਕ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਛਿੱਕ ਅਤੇ ਖੰਘ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸੰਪਰਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/transmission.html|title=Transmission of Novel Coronavirus (2019-nCoV) {{!}} CDC|date=2020-01-31|website=www.cdc.gov|language=en-us|access-date=2020-02-01}}&lt;/ref&gt;

== ਰੋਕਥਾਮ ==

=== ਭਾਰਤ ===
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ, ਸਾਰੇ ਗੈਰ-ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੰਮ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਰੋਕਥਾਮ ਹੀ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਹੱਲ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://letterwritinginhindi.xyz/coronavirus-essay-in-hindi/|title=कोरोनावायरस पर निबंध|date=2022-05-11|access-date=2022-05-18|archive-date=2022-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929194902/https://letterwritinginhindi.xyz/coronavirus-essay-in-hindi/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 17 ਮਈ ਤੱਕ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਾਕਡਾਊਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਧਾ ਕੇ 31 ਮਈ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਲਾਕਡਾਊਨ ਕੁਝ ਢਿੱਲ ਦੇ ਨਾਲ 31 ਜੁਲਾਈ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/india/story/corona-virus-covid-19-mha-announces-extension-of-lockdown-for-two-more-weeks-1061006-2020-05-01|title=मोदी सरकार ने दो हफ्ते के लिए बढ़ाया लॉकडाउन, 17 मई तक रहेगा जारी|website=आज तक|language=hi|access-date=2022-05-18}}&lt;/ref&gt; ਮਈ, 2024 ਵਿਚ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਰੋਨਾ ਵਾਇਰਸ ਦੇ ਨਵੇਂ ਵੈਰੀਏਂਟ ਕੇ.ਪੀ.-1ਅਤੇ ਕੇ.ਪੀ.-20ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਵੀ ਪੈਰ ਪਸਾਰਨ ਲੱਗੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਨਿਊਜ਼ ਚੈਨਲ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮੁਤਾਬਿਕ ਕੇਂਦਰੀ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਨਵੇਂ ਵੈਰੀਏਂਟ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਤਰਨਾਕ ਨਹੀਂ ਹਨ।

=== ਟੀਮ 11 ===
ਕੋਰੋਨਾ ਮਹਾਮਾਰੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਟੀਮ 11 ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਮਕਸਦ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੋਰੋਨਾ ਵਾਇਰਸ ਨੂੰ ਫੈਲਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/india/uttar-pradesh/story/corona-virus-lock-down-cm-yogi-adityanath-team-11-minister-control-room-1044373-2020-03-27|title=कोरोना पर CM योगी आदित्यनाथ की टीम 11, मंत्री ने घर पर बनाया कंट्रोल रूम|website=आज तक|language=hi|access-date=2022-05-18}}&lt;/ref&gt;

=== ਜ਼ਰੂਰੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ===
ਆਸਾਮ ਵਿੱਚ ਸਟੇਡੀਅਮ ਵਿੱਚ ਆਈਸੋਲੇਸ਼ਨ ਸੈਂਟਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪਹਿਲ ਕੀਤੀ ਗਈ।

=== ਚੀਨ ===
ਚੀਨ 'ਚ ਇਸ ਬੀਮਾਰੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਹੁਬੇਈ ਸੂਬੇ ਦੇ ਵੁਹਾਨ 'ਚ 76 ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਬੰਦੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

=== ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ===
ਕੋਰੋਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੁਕਸਾਨ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਕੋਰੋਨਾ ਕਾਰਨ ਇਕ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਕੋਰੋਨਾ ਵਾਇਰਸ ਕਾਰਨ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਕਡਾਊਨ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੋਰੋਨਾ ਅਮਰੀਕਾ 'ਤੇ ਪਰਲ ਹਾਰਬਰ ਅਤੇ 9/11 ਦੇ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹਮਲਾ ਹੈ।

== ਵਿਕਾਸ ==
ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਜ਼ਾ ਆਮ ਪੂਰਵਜ 8000 ਸਾ.ਯੁ.ਪੂ।&lt;ref name=&quot;Wertheim2013&quot;&gt;{{Cite journal|date=June 2013|title=A case for the ancient origin of coronaviruses|journal=Journal of Virology|volume=87|issue=12|pages=7039–7045|doi=10.1128/JVI.03273-12|pmc=3676139|pmid=23596293}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ. ਇੱਕ ਹੋਰ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਭਗ 8100 ਬੀਸੀਈ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਜ਼ਾ ਸਾਂਝਾ ਪੂਰਵਜ (ਐਮਆਰਸੀਏ) ਰੱਖਦਾ ਹੈ।ਐਲਫਾਕਾਰੋਨਾਵਾਇਰਸ, ਬੀਟਾਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ, ਗਾਮਾਕਾਰੋਨਾਵਾਇਰਸ, ਅਤੇ ਡੈਲਟਾਕਰੋਨਵਾਇਰਸ ਦਾ ਐਮਆਰਸੀਏ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਲਗਭਗ 2400 ਬੀਸੀਈ, 3300 ਬੀਸੀਈ, 2800 ਬੀਸੀਈ ਅਤੇ 3000 ਬੀਸੀਈ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।ਇਹ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਪੰਛੀ, ਗਰਮ-ਖੂਨ ਨਾਲ ਉਡਾਣ ਭਰਨ ਵਾਲੇ ਚਸ਼ਮੇ, ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਜੀਨ ਸਰੋਤ (ਅਲਫ਼ਾਕਾਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਅਤੇ ਬੀਟਾਕਾਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਲਈ ਬੱਟਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਗਾਮਮਾਕਾਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਅਤੇ ਡੈਲਟਾਕਾਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਲਈ ਪੰਛੀਆਂ) ਲਈ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਉੱਚਿਤ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Woo2012&quot;&gt;{{Cite journal|date=April 2012|title=Discovery of seven novel Mammalian and avian coronaviruses in the genus deltacoronavirus supports bat coronaviruses as the gene source of alphacoronavirus and betacoronavirus and avian coronaviruses as the gene source of gammacoronavirus and deltacoronavirus|journal=Journal of Virology|volume=86|issue=7|pages=3995–4008|doi=10.1128/JVI.06540-11|pmc=3302495|pmid=22278237}}&lt;/ref&gt;

1951 ਵਿੱਚ ਬੋਵਾਈਨ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਅਤੇ ਕਾਈਨਾਈਨ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਇੱਕ ਆਮ ਪੂਰਵਜ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ।&lt;ref name=&quot;Bidokhti2013&quot;&gt;{{Cite journal|date=September 2013|title=Evolutionary dynamics of bovine coronaviruses: natural selection pattern of the spike gene implies adaptive evolution of the strains|url=https://semanticscholar.org/paper/cd52428d528903edd0fdd3ae09f1cb1bddfc8c2d|journal=The Journal of General Virology|volume=94|issue=Pt 9|pages=2036–2049|doi=10.1099/vir.0.054940-0|pmid=23804565}}&lt;/ref&gt; ਬੋਵਾਈਨ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਓਸੀ 43 1899 ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਏ. ਬੋਵੀਨ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ 18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ।ਇਕ ਹੋਰ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਓਸੀ 43 ਸੰਨ 1890 ਵਿੱਚ ਬੋਵਾਈਨ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ।&lt;ref name=&quot;Vijgen2005&quot;&gt;{{Cite journal|date=February 2005|title=Complete genomic sequence of human coronavirus OC43: molecular clock analysis suggests a relatively recent zoonotic coronavirus transmission event|journal=Journal of Virology|volume=79|issue=3|pages=1595–1604|doi=10.1128/jvi.79.3.1595-1604.2005|pmc=544107|pmid=15650185}}&lt;/ref&gt;

ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਓਸੀ 43 ਦਾ ਐਮਆਰਸੀਏ 1950 ਤੱਕ ਤਾਰੀਖ ਤੋਂ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Lau2011&quot;&gt;{{Cite journal|date=November 2011|title=Molecular epidemiology of human coronavirus OC43 reveals evolution of different genotypes over time and recent emergence of a novel genotype due to natural recombination|journal=Journal of Virology|volume=85|issue=21|pages=11325–11337|doi=10.1128/JVI.05512-11|pmc=3194943|pmid=21849456}}&lt;/ref&gt;

ਮਿਡਲ ਈਸਟ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਸਿੰਡਰੋਮ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਈ ਬੈਟਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ, ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;Lau2013&quot;&gt;{{Cite journal|date=August 2013|title=Genetic characterization of Betacoronavirus lineage C viruses in bats reveals marked sequence divergence in the spike protein of pipistrellus bat coronavirus HKU5 in Japanese pipistrelle: implications for the origin of the novel Middle East respiratory syndrome coronavirus|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-virology_2013-08_87_15/page/8638|journal=Journal of Virology|volume=87|issue=15|pages=8638–8650|doi=10.1128/JVI.01055-13|pmc=3719811|pmid=23720729}}&lt;/ref&gt; ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਐਨਐਲ 63 ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੈਟ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਨੇ ਇੱਕ ਐਮਆਰਸੀਏ 563–822 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;Huynh2012&quot;&gt;{{Cite journal|date=December 2012|title=Evidence supporting a zoonotic origin of human coronavirus strain NL63|journal=Journal of Virology|volume=86|issue=23|pages=12816–12825|doi=10.1128/JVI.00906-12|pmc=3497669|pmid=22993147}}&lt;/ref&gt;

ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜਿਓਂ ਸਬੰਧਤ ਬੈਟ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਅਤੇ ਸਾਰਸ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ 1986 ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਏ।&lt;ref name=&quot;Vijaykrishna2007&quot;&gt;{{Cite journal|date=April 2007|title=Evolutionary insights into the ecology of coronaviruses|journal=Journal of Virology|volume=81|issue=8|pages=4012–4020|doi=10.1128/jvi.02605-06|pmc=1866124|pmid=17267506}}&lt;/ref&gt; ਸਾਰਸ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਬੱਟਾਂ ਨਾਲ ਗੂੜ੍ਹੇ ਸੰਬੰਧ ਦਾ ਰਾਹ ਤਜਵੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ.&lt;ref name=&quot;Gouilh2011&quot;&gt;{{Cite journal|date=October 2011|title=SARS-Coronavirus ancestor's foot-prints in South-East Asian bat colonies and the refuge theory|journal=Infection, Genetics and Evolution|volume=11|issue=7|pages=1690–702|doi=10.1016/j.meegid.2011.06.021|pmid=21763784}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid18258002&quot;&gt;{{Cite journal|date=October 2007|title=Evolutionary relationships between bat coronaviruses and their hosts|journal=Emerging Infectious Diseases|volume=13|issue=10|pages=1526–1532|doi=10.3201/eid1310.070448|pmc=2851503|pmid=18258002}}&lt;/ref&gt; ਲੇਖਕ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚਮਗਿੱਦੜਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ,ਅਤੇ ਸਾਰਸ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਦੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿੱਪੋਸੀਡਰਾਈ ਜੀਸ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਨੂੰ ਸੰਕਰਮਿਤ ਕੀਤਾ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਾਇਨੋਲੋਫਿਡੀਏ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ.

ਅਲਪਕਾ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ 229E 1960 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਦਲ ਗਏ।&lt;ref name=&quot;Crossley2012&quot;&gt;{{Cite journal|date=December 2012|title=Identification and characterization of a novel alpaca respiratory coronavirus most closely related to the human coronavirus 229E|journal=Viruses|volume=4|issue=12|pages=3689–3700|doi=10.3390/v4123689|pmc=3528286|pmid=23235471}}&lt;/ref&gt;

== ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ==
ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਮਨੁੱਖੀ ਬਾਲਗਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਜ਼ੁਕਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਬਸੰਤ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਖਾਰ,ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਸੋਜ ਐਡਾਈਨੋਇਡਜ਼ ਨਾਲ ਜ਼ੁਕਾਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=November 2017|title=Prevalence and genetic diversity analysis of human coronaviruses among cross-border children|journal=Virology Journal|language=En|volume=14|issue=1|pages=230|doi=10.1186/s12985-017-0896-0|pmc=5700739|pmid=29166910}}&lt;/ref&gt; ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ [[ਨਮੋਨੀਆ|ਨਮੂਨੀਆ ਦਾ]] ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਿੱਧੇ ਵਾਇਰਲ ਨਮੂਨੀਆ ਜਾਂ ਸੈਕੰਡਰੀ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਦੇ ਨਮੂਨੀਆ ਅਤੇ ਉਹ [[ਸਾਹ-ਨਾਲ਼ੀ ਦੀ ਸੋਜ|ਬ੍ਰੌਨਕਾਇਟਿਸ ਦਾ]] ਕਾਰਨ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਿੱਧੇ ਵਾਇਰਲ ਬ੍ਰੌਨਕਾਈਟਸ ਜਾਂ ਸੈਕੰਡਰੀ ਬੈਕਟਰੀਆ ਬ੍ਰੌਨਕਾਈਟਸ।&lt;ref name=&quot;pmid19199189&quot;&gt;{{Cite journal|date=February 2009|title=Healthcare-associated atypical pneumonia|journal=Seminars in Respiratory and Critical Care Medicine|volume=30|issue=1|pages=67–85|doi=10.1055/s-0028-1119811|pmid=19199189}}&lt;/ref&gt; 2003 ਵਿੱਚ ਲੱਭੇ ਗਏ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ, ਸਾਰਸ-ਕੋਵੀ, ਜੋ ਕਿ [[ਸਾਰਸ (ਰੋਗ)|ਗੰਭੀਰ ਤੀਬਰ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਸਿੰਡਰੋਮ]] (ਸਾਰਜ਼) ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਜਰਾਸੀਮ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਪਰਲੇ ਅਤੇ [[ਸਾਹ ਨਲੀ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਸੰਕਰਮਣ|ਹੇਠਲੇ]] ਦੋਹਾਂ [[ਸਾਹ ਨਲੀ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਸੰਕਰਮਣ|ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਟ੍ਰੈਕ ਲਾਗਾਂ ਦਾ]] ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ [[ਸਾਹ ਨਲੀ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਸੰਕਰਮਣ|ਹੈ]]।

ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ:

# ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ 229E (ਐਚਸੀਓਵੀ-229E) 
# ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਓਸੀ 43 (ਐਚਸੀਓਵੀ-ਓਸੀ 43) 
# ਸਾਰਸ- ਸੀਓਵੀ 
# ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਐਨਐਲ 63 (ਐਚਸੀਓਵੀ -ਐਨਐਲ 63, ਨਵਾਂ ਹੈਵਨ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ) 
# ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਐਚਯੂਯੂ 1 
# ਮਿਡਲ ਈਸਟ ਸਾਹ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿੰਡਰੋਮ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ (''ਐਮਈਆਰਐਸ-ਸੀਓਵੀ''), ਪਹਿਲਾਂ ''ਨਾਵਲ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ 2012'' ਅਤੇ ''ਐਚਸੀਓਵੀ-ਈਐਮਸੀ'' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. 
# ਨਾਵਲ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ (2019-nCoV),&lt;ref name=&quot;WHO20200110&amp;quot;&quot;&gt;{{Cite web|url=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/330374/WHO-2019-nCoV-laboratory-2020.1-eng.pdf|title=Laboratory testing of human suspected cases of novel coronavirus (nCoV) infection. Interim guidance, 10 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200120043516/https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/330374/WHO-2019-nCoV-laboratory-2020.1-eng.pdf|archive-date=20 January 2020|access-date=14 January 2020}}&lt;/ref&gt; ਨੂੰ ਵੂਹਾਨ ਨਮੂਨੀਆ ਜਾਂ ਵੁਹਾਨ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.who.int/csr/don/05-january-2020-pneumonia-of-unkown-cause-china/en/|title=Pneumonia of unknown cause – China|date=5 January 2020|publisher=World Health Organization|archive-url=https://web.archive.org/web/20200107032945/https://www.who.int/csr/don/05-january-2020-pneumonia-of-unkown-cause-china/en/|archive-date=7 January 2020|access-date=23 January 2020}}&lt;/ref&gt; (ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ 'ਨਾਵਲ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਨਵੀਂ ਲੱਭੀ ਗਈ, ਜਾਂ ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਲੇਸਹੋਲਡਰ ਨਾਮ ਹੈ।)&lt;ref name=&quot;CDC20200113&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/index.html|title=Novel Coronavirus 2019, Wuhan, China &amp;#124; CDC|date=23 January 2020|website=www.cdc.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20200120144040/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/index.html|archive-date=20 January 2020|access-date=23 January 2020}}&lt;/ref&gt;

ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਐਚਸੀਓਵੀ -229 ਈ, -ਐਨਐਲ 63, -ਓਸੀ 43, ਅਤੇ -ਐਚਕੇਯੂ 1 ਲਗਾਤਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਲਗਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;pmid29551135&quot;&gt;{{Cite journal|date=2018|title=Hosts and Sources of Endemic Human Coronaviruses|url=|journal=Advances in Virus Research|volume=100|issue=|pages=163–188|doi=10.1016/bs.aivir.2018.01.001|isbn=978-0-12-815201-0|pmid=29551135}}&lt;/ref&gt;

=== ਗੰਭੀਰ ਤੀਬਰ ਸਾਹ ਸਿੰਡਰੋਮ (ਸਾਰਸ) ===
2003 ਵਿਚ, ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਗੰਭੀਰ ਤੀਬਰ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਸਿੰਡਰੋਮ ਦੇ ਫੈਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਤੇ [[ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ|ਵਿਸ਼ਵ]] ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਮਾਮਲੇ, [[ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ|ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ]] (ਡਬਲਯੂਐਚਓ) ਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੈਸ ਬਿਆਨ ਜਾਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਦੁਆਰਾ ਪਛਾਣਿਆ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਾਰਾਂ ਲਈ ਕਾਰਕ ਏਜੰਟ ਸੀ। ਵਾਇਰਸ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਰਸ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ (ਸਾਰਸ-ਕੋਵ) ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ. 8,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਸੰਕਰਮਿਤ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 10% ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।&lt;ref name=&quot;li&quot;&gt;{{Cite journal|date=September 2005|title=Structure of SARS coronavirus spike receptor-binding domain complexed with receptor|url=https://semanticscholar.org/paper/bbedaafec1ea70e9ae405d1f2ac4c143951630bc|journal=Science|volume=309|issue=5742|pages=1864–1868|bibcode=2005Sci...309.1864L|doi=10.1126/science.1116480|pmid=16166518}}&lt;/ref&gt;

=== ਮਿਡਲ ਈਸਟ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਸਿੰਡਰੋਮ ===
ਸਤੰਬਰ 2012 ਵਿਚ, ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਨੋਵਲ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ 2012 ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਡਲ ਈਸਟ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਸਿੰਡਰੋਮ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ (ਐਮਈਆਰਐਸ-ਸੀਓਵੀ) ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;NPR&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.npr.org/blogs/health/2012/09/25/161770135/scientists-go-deep-on-genes-of-sars-like-virus|title=Scientists Go Deep On Genes Of SARS-Like Virus|last=Doucleef|first=Michaeleen|date=26 September 2012|work=Associated Press|access-date=27 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120927043755/http://www.npr.org/blogs/health/2012/09/25/161770135/scientists-go-deep-on-genes-of-sars-like-virus|archive-date=27 September 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://thechart.blogs.cnn.com/2012/09/24/new-sars-like-virus-poses-medical-mystery/?hpt=he_c2|title=New SARS-like virus poses medical mystery|last=Falco|first=Miriam|date=24 September 2012|work=CNN Health|access-date=16 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131101042029/http://thechart.blogs.cnn.com/2012/09/24/new-sars-like-virus-poses-medical-mystery/?hpt=he_c2|archive-date=1 November 2013}}&lt;/ref&gt; ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਗਲੋਬਲ ਚੇਤਾਵਨੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/09/2012924182013530585.html|title=New SARS-like virus found in Middle East|date=24 September 2012|work=Al-Jazeera|access-date=16 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130309203607/http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/09/2012924182013530585.html|archive-date=9 March 2013}}&lt;/ref&gt; 28 ਸਤੰਬਰ 2012 ਨੂੰ ਡਬਲਯੂਐਚਓ ਦੇ ਅਪਡੇਟ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਲੰਘਦਾ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦਾ।&lt;ref name=&quot;Reuters2012&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/2012/09/28/us-virus-who-idUSBRE88R0F220120928|title=New virus not spreading easily between people: WHO|last=Kelland|first=Kate|date=28 September 2012|work=Reuters|access-date=16 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20121124005044/http://www.reuters.com/article/2012/09/28/us-virus-who-idUSBRE88R0F220120928|archive-date=24 November 2012}}&lt;/ref&gt; ਹਾਲਾਂਕਿ, 12 ਮਈ 2013 ਨੂੰ, ਫਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ-ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਦੇ ਇੱਕ ਕੇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;may12&quot;&gt;[http://www.social-sante.gouv.fr/actualite-presse,42/communiques,2322/nouveau-coronavirus-point-de,15820.html ''Nouveau coronavirus – Point de situation: Un nouveau cas d’infection confirmé''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130608140519/http://www.social-sante.gouv.fr/actualite-presse,42/communiques,2322/nouveau-coronavirus-point-de,15820.html|date=8 June 2013}} ''(Novel coronavirus – Status report: A new case of confirmed infection)'' 12 May 2013, social-sante.gouv.fr&lt;/ref&gt; ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖੀ-ਨੂੰ-ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਦੇ ਮਾਮਲੇ 'ਚ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ [[ਟੁਨੀਸ਼ੀਆ|ਟਿਊਨੀਸ਼ੀਆ]]।ਦੋ ਪੁਸ਼ਟੀਕਰਣ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਜੋ ਜਾਪਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਰਹੂਮ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਬਿਮਾਰੀ ਫੜੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਤਰ ਅਤੇ ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਹ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਾਇਰਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਫੈਲਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਸੰਕਰਮਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਵਾਇਰਸ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/mers/about/transmission.html|title=MERS Transmission|last=CDC|date=2 August 2019|website=Centers for Disease Control and Prevention|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207073553/https://www.cdc.gov/coronavirus/mers/about/transmission.html|archive-date=7 December 2019|access-date=10 December 2019}}&lt;/ref&gt; 30 ਅਕਤੂਬਰ 2013 ਤਕ ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਵਿੱਚ 124 ਮਾਮਲੇ ਅਤੇ 52 ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;may22&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.who.int/csr/don/2013_05_22_ncov/en/index.html|title=Novel coronavirus infection – update|date=22 May 2013|publisher=World Health Association|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607163823/http://www.who.int/csr/don/2013_05_22_ncov/en/index.html|archive-date=7 June 2013|access-date=23 May 2013}}&lt;/ref&gt;

ਡੱਚ ਈਰੇਸਮਸ ਮੈਡੀਕਲ ਸੈਂਟਰ ਦੇ ਵਾਇਰਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਾਇਰਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਨਾਮ, ਮਨੁਖੀ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ – ਈਰਾਸਮਸ ਮੈਡੀਕਲ ਸੈਂਟਰ (ਐਚਸੀਓਵੀ-ਈਐਮਸੀ) ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਵਾਇਰਸ ਦਾ ਅੰਤਮ ਨਾਮ ਮਿਡਲ ਈਸਟ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਸਿੰਡਰੋਮ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ (ਐਮਈਆਰਐਸ-ਸੀਓਵੀ) ਹੈ।।ਮਈ 2014 ਵਿੱਚ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸਿਰਫ ਦੋ ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਐਮ.ਈ.ਆਰ.ਸੀ.-ਸੀ.ਵੀ. ਦੀ ਲਾਗ ਦੇ ਕੇਸ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਯੂ ਐਸ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਇੱਕ ਦਾ ਇਲਾਜ ਇੰਡੀਆਨਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਫਲੋਰਿਡਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਛੁੱਟੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/mers/us.html|title=MERS in the U.S.|last=CDC|date=2 August 2019|website=Centers for Disease Control and Prevention|archive-url=https://web.archive.org/web/20191215030453/https://www.cdc.gov/coronavirus/mers/US.html|archive-date=15 December 2019|access-date=10 December 2019}}&lt;/ref&gt;

ਮਈ 2015 ਵਿੱਚ, ਕੋਰੀਆ ਦੀ ਗਣਤੰਤਰਤਾ ਵਿੱਚ, ਐਮਈਆਰਐਸ-ਕੋਵੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕੋਪ ਵਾਪਰਿਆ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਸਿਓਲ ਖੇਤਰ ਦੇ 4 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਦਾ ਸੀ. ਇਸ ਨਾਲ ਮਿਡਲ ਈਸਟ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਮਰਸ-ਕੋਵੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਫੈਲਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/06/09/world/asia/mers-viruss-path-one-man-many-south-korean-hospitals.html|title=MERS Virus's Path: One Man, Many South Korean Hospitals|last=Sang-Hun|first=Choe|date=8 June 2015|work=The New York Times|access-date=1 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170715170528/https://www.nytimes.com/2015/06/09/world/asia/mers-viruss-path-one-man-many-south-korean-hospitals.html|archive-date=15 July 2017}}&lt;/ref&gt; ਦਸੰਬਰ 2019 ਤੱਕ, ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਟੈਸਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਐਮਈਆਰਐਸ-ਸੀਵੀ ਸੰਕਰਮਣ ਦੇ 2,468 ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 851 ਘਾਤਕ ਸਨ, ਮੌਤ ਦਰ ਲਗਭਗ 34.5%।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.who.int/emergencies/mers-cov/en/|title=Middle East respiratory syndrome coronavirus (MERS-CoV)|website=WHO|archive-url=https://web.archive.org/web/20191018010957/https://www.who.int/emergencies/mers-cov/en/|archive-date=18 October 2019|access-date=10 December 2019}}&lt;/ref&gt;

=== ਨਾਵਲ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ (2019-nCoV) ===
[[ਤਸਵੀਰ:3D_medical_animation_corona_virus.jpg|alt=Cross-sectional model of a coronavirus|thumb|227x227px| ਕ੍ਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਦਾ ਕਰਾਸ-ਵਿਭਾਗੀ ਮਾਡਲ]]
ਦਸੰਬਰ 2019 ਵਿਚ, [[ਵੂਖ਼ਨ|ਵੁਹਾਨ]], [[ਚੀਨ ਦਾ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਗਣਰਾਜ|ਚੀਨ]] ਵਿੱਚ ਨਮੂਨੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਕੋਪ ਦੀ ਖਬਰ ਮਿਲੀ।&lt;ref name=&quot;NYT-20200129&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2020/01/29/opinion/coronavirus-outbreak.html|title=Is the World Ready for the Coronavirus? - Distrust in science and institutions could be a major problem if the outbreak worsens.|last=The Editorial Board|date=29 January 2020|work=[[The New York Times]]|access-date=30 January 2020}}&lt;/ref&gt; 31 ਦਸੰਬਰ 2019 ਨੂੰ, ਪ੍ਰਕੋਪ ਨੂੰ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਦੇ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਦੇ ਤਣਾਅ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ,&lt;ref name=&quot;WHO9Jan2020&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.who.int/china/news/detail/09-01-2020-who-statement-regarding-cluster-of-pneumonia-cases-in-wuhan-china|title=WHO Statement Regarding Cluster of Pneumonia Cases in Wuhan, China|date=9 January 2020|website=www.who.int|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114133102/https://www.who.int/china/news/detail/09-01-2020-who-statement-regarding-cluster-of-pneumonia-cases-in-wuhan-china|archive-date=14 January 2020|access-date=10 January 2020}}&lt;/ref&gt; ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ|ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ (ਡਬਲਯੂਐਚਓ)]] ਦੁਆਰਾ ਸਾਲ 2019-ਐਨਸੀਓਵੀ ਦਾ ਲੇਬਲ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;WHO20200110&amp;quot;&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CDC20200113&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/2019-novel-coronavirus-infection.html|title=2019 Novel Coronavirus infection (Wuhan, China): Outbreak update|date=21 January 2020|website=Canada.ca|access-date=2 ਫ਼ਰਵਰੀ 2020|archive-date=25 ਜਨਵਰੀ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125011050/https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/2019-novel-coronavirus-infection.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਜਾਰਜਟਾਉਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਡੈਨੀਅਲ ਲੂਸੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਨਵੰਬਰ 2019 ਵਿੱਚ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.sciencemag.org/news/2020/01/wuhan-seafood-market-may-not-be-source-novel-virus-spreading-globally|title=Wuhan seafood market may not be source of novel virus spreading globally|last=Cohen|first=Jon|date=2020-01-26|website=[[Science (journal)|ScienceMag]] American Association for the Advancement of Science. (AAAS)|language=en|archive-url=https://archive.today/20200127063253/https://www.sciencemag.org/news/2020/01/wuhan-seafood-market-may-not-be-source-novel-virus-spreading-globally|archive-date=2020-01-27|access-date=2020-01-29|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;

30 ਜਨਵਰੀ 2020 (16:00 ਯੂਟੀਸੀ) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਨਮੂਨੀਆ ਫੈਲਣ ਨਾਲ ਮੌਤ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 214 ਸੀ ਅਤੇ 8,230 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਗਈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gisanddata.maps.arcgis.com/apps/opsdashboard/index.html#/bda7594740fd40299423467b48e9ecf6|title=Operations Dashboard for ArcGIS|last=|first=|date=2020-01-28|website=gisanddata.maps.arcgis.com|publisher=The Center for Systems Science and Engineering (CSSE) is a research collective housed within the Department of Civil and Systems Engineering (CaSE) at Johns [[Johns Hopkins University|Hopkins University]] (JHU)|archive-url=https://archive.today/20200129000238/https://gisanddata.maps.arcgis.com/apps/opsdashboard/index.html%23/bda7594740fd40299423467b48e9ecf6#/bda7594740fd40299423467b48e9ecf6|archive-date=2020-01-29|access-date=2020-01-28|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bc.ctvnews.ca/b-c-confirms-province-s-first-presumptive-positive-case-of-new-coronavirus-1.4786706|title=B.C. confirms province's first presumptive positive case of new coronavirus|last=Kotyk|first=Alyse|date=2020-01-28|website=[[CTV News]]|language=en|archive-url=https://archive.today/20200129002331/https://bc.ctvnews.ca/b-c-confirms-province-s-first-presumptive-positive-case-of-new-coronavirus-1.4786706|archive-date=2020-01-29|access-date=2020-01-28|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2020/01/22/asia/china-wuhan-coronavirus-deadly-intl-hnk/index.html|title=Wuhan coronavirus death toll rises, as city imposes transport lockdown|last=James Griffiths|last2=Nectar Gan|website=CNN|last3=Tara John|last4=Amir Vera}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-china-health-idUSKBN1ZM087|title=China virus death toll mounts to 25, infections spread|date=24 January 2020|work=Reuters|access-date=24 January 2020|language=en}}&lt;/ref&gt; ਵੁਹਾਨ ਦੇ ਤਣਾਅ ਨੂੰ ਸਾਰਕ-ਸੀਓਵੀ ਦੀ ~ 70% ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਗਰੁੱਪ 2 ਬੀ ਤੋਂ ਬੀਟਾਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਦੇ ਨਵੇਂ ਤਣਾਅ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.clinicalkey.com/#!/content/playContent/1-s2.0-S1201971220300114?returnurl=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1201971220300114?showall=true&amp;referrer=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/|title=ClinicalKey|website=www.clinicalkey.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20130425174959/https://www.clinicalkey.com/#!/content/playContent/1-s2.0-S1201971220300114?returnurl=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1201971220300114?showall=true&amp;referrer=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/|archive-date=25 April 2013|access-date=23 January 2020}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਵਾਇਰਸ [[ਸੱਪ|ਸੱਪਾਂ]] ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਸੀ,&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Luo|first=Guangxiang (George)|last2=Gao|first2=Shou‐Jiang|year=2020|title=Global Health Concern Stirred by Emerging Viral Infections|journal=Journal of Medical Virology|doi=10.1002/jmv.25683|pmid=31967329}}&lt;/ref&gt; ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖੋਜਕਰਤਾ ਇਸ ਸਿੱਟੇ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite magazine|title=No, the Wuhan Virus Is Not a 'Snake Flu'|url=https://www.wired.com/story/wuhan-coronavirus-snake-flu-theory/|magazine=Wired|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124071025/https://www.wired.com/story/wuhan-coronavirus-snake-flu-theory/|archive-date=24 January 2020|access-date=24 January 2020}}&lt;/ref&gt; ਜਾਰਜਟਾਉਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੂਤ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਮਾਹਰ, ਡੈਨੀਅਲ ਲੂਸੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ “ਹੁਣ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ [ਸਮੁੰਦਰੀ ਭੋਜਨ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਹੀ ਵਾਇਰਸ ਦਾ ਇਕੋ ਇੱਕ ਮੂਲ ''ਨਹੀਂ'' ਹੈ”।&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.popsci.com/story/health/wuhan-coronavirus-china-wet-market-wild-animal/|title=We’re still not sure where the Wuhan coronavirus really came from|last=Eschner|first=Kat|date=2020-01-28|website=[[Popular Science]]|language=en|archive-url=https://archive.today/20200130003350/https://www.popsci.com/story/health/wuhan-coronavirus-china-wet-market-wild-animal/|archive-date=2020-01-30|access-date=2020-01-30|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;

== ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ==
ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਨੂੰ 1970 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਵੈਟਰਨਰੀ ਦਵਾਈ ਵਿੱਚ ਪੈਥੋਲੋਜੀਕਲ ਸਥਿਤੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਏਵੀਅਨ ਛੂਤ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰੌਨਕਾਈਟਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਬੰਧਤ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਅੰਤੜੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Veterinary Virology|url=https://archive.org/details/williamjohnsonpa0000fein_3rd_edition|last=Murphy, FA|last2=Gibbs, EPJ|last3=Horzinek, MC|last4=Studdart MJ|publisher=Academic Press|year=1999|isbn=978-0-12-511340-3|location=Boston|pages=[https://archive.org/details/williamjohnsonpa0000fein_3rd_edition/page/495 495]–508}}&lt;/ref&gt;

=== ਰੋਗ ਕਾਰਨ ===
ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਸਾਹ ਅਤੇ ਗੇਸਟ੍ਰੋਇੰਟੇਸਟਾਈਨਲ ਟ੍ਰੈਕਟ ਨੂੰ ਸੰਕਰਮਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਖੇਤ ਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਉਦਯੋਗ ਲਈ ਇੱਕ ਖ਼ਤਰਾ ਹਨ. ਮੁਰਗੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ, ਛੂਤ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰੌਨਕਾਈਟਸ ਵਾਇਰਸ (ਆਈਬੀਵੀ), ਨਾ ਸਿਰਫ ਸਾਹ ਦੇ ਟ੍ਰੈਕਟ ਨੂੰ, ਬਲਕਿ ਯੂਰੋਜੀਨਟਲ ਟ੍ਰੈਕਟ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ . ਵਾਇਰਸ ਪੂਰੇ ਚਿਕਨ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;pmid25954763&quot;&gt;{{Cite journal|year=2015|title=Progress and challenges toward the development of vaccines against avian infectious bronchitis|journal=Journal of Immunology Research|volume=2015|pages=1–12|doi=10.1155/2015/424860|pmc=4411447|pmid=25954763}}&lt;/ref&gt; ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਫਾਰਮ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪੋਰਸੀਨ ਕੋਰੋਨਾਈਵਾਇਰਸ (ਟ੍ਰਾਂਸਮਿਸਿਬਲ ਗੈਸਟਰੋਐਂਟਰਾਈਟਸ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ, ਟੀਜੀਈ) ਅਤੇ ਬੋਵਾਈਨ ਕੋਰੋਨਾਈਵਾਇਰਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਦੋਵੇਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਸਤ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਲਾਈਨ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ: ਦੋ ਰੂਪ, ਫਿਲੀਨ ਐਂਟਰਿਕ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਇੱਕ ਮਾਮੂਲੀ ਕਲੀਨਿਕਲ ਮਹੱਤਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਜਰਾਸੀਮ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਵਾਇਰਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪ [[ਮਿਊਟੇਸ਼ਨ|ਬਦਲ ਜਾਣ]] ਨਾਲ ਫਿਨਲਾਈਨ ਛੂਤਕਾਰੀ ਪੈਰੀਟੋਨਾਈਟਸ (ਐਫਆਈਪੀ), ਉੱਚ ਰੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ. ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਫੈਰੇਟਸ ਨੂੰ ਸੰਕਰਮਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਫੇਰਟ ਐਂਟਰਿਕ ਕੋਰਨੋਵਾਇਰਸ ਐਪੀਜ਼ੂਟਿਕ ਕੈਟਾਰਹਾਲ ਐਂਟਰਾਈਟਸ (ਈਸੀਈ) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਇੱਕ ਗੇਸਟ੍ਰੋਇੰਟੇਸਟਾਈਨਲ ਸਿੰਡਰੋਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਮਾਰੂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਗਤ ਰੂਪ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਿੱਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਐਫਆਈਪੀ) ਫੈਰੇਟ ਸਿਸਟਮਟਿਕ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਐਫਐਸਸੀ)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.smallanimalchannel.com/ferrets/ferret-health/whats-new-with-ferret-fiplike-disease.aspx|title=What's New With Ferret FIP-like Disease?|last=Murray|first=Jerry|date=16 April 2014|format=xls|archive-url=https://web.archive.org/web/20140424203951/http://www.smallanimalchannel.com/ferrets/ferret-health/whats-new-with-ferret-fiplike-disease.aspx|archive-date=24 April 2014|access-date=24 April 2014}}&lt;/ref&gt; ਇੱਥੇ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਾਈਨਾਈਨ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ (ਸੀਸੀਓਵੀ), ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਹਲਕੇ ਗੇਸਟ੍ਰੋਇੰਟੇਸਟਾਈਨਲ ਰੋਗ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਾਹ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ. ਮਾਊਸ ਹੈਪੇਟਾਈਟਿਸ ਵਾਇਰਸ ਨੂੰ (MHV) ਇੱਕ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਮਹਾਮਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ ਹੈ murine, ਉੱਚ ਦਰ ਨਾਲ ਬੀਮਾਰੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਮਾਊਸ ਦੇ ਕਲੋਨੀਆ ਆਪਸ ਵਿੱਚ.&lt;ref name=&quot;pmid16339739&quot;&gt;{{Cite journal|date=December 2005|title=Coronavirus pathogenesis and the emerging pathogen severe acute respiratory syndrome coronavirus|url=https://archive.org/details/sim_microbiology-and-molecular-biology-reviews_2005-12_69_4/page/635|journal=Microbiology and Molecular Biology Reviews|volume=69|issue=4|pages=635–664|doi=10.1128/MMBR.69.4.635-664.2005|pmc=1306801|pmid=16339739}}&lt;/ref&gt; ਸਿਓਲੋਡਾਕ੍ਰਾਇਓਡੇਨੇਟਿਸ ਵਾਇਰਸ (ਐਸਡੀਏਵੀ) ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਚੂਹਿਆਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਛੂਤ ਵਾਲਾ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਐਰੋਸੋਲ ਦੁਆਰਾ ਫੈਲ ਸਕਦਾ ਹੈ. ਗੰਭੀਰ ਲਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਥੁੱਕ, ਲੇਚਰੀਮਲ ਅਤੇ ਹਾਰਡਰੀਅਨ ਗਲੈਂਡਜ਼ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਰੋਗ ਅਤੇ ਟ੍ਰੋਪਿਜ਼ਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sciencedirect.com/topics/agricultural-and-biological-sciences/rat-coronavirus|title=Rat Coronavirus - an overview &amp;#124; ScienceDirect Topics|website=www.sciencedirect.com}}&lt;/ref&gt;

ਐਚ ਕੇਯੂ 2 ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬੈਟ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਜਿਸਨੂੰ ਸਵਾਈਨ ਅੇਕਿਊਟ ਦਸਤ ਸਿੰਡਰੋਮ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ (ਸੈਡਸ-ਸੀਓਵੀ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਸੂਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਸਤ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;[https://www.nature.com/articles/s41586-018-0010-9 Fatal swine acute diarrhoea syndrome caused by an HKU2-related coronavirus of bat origin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190531091511/https://www.nature.com/articles/s41586-018-0010-9|date=31 May 2019}}, Peng Zhou, Hang Fan, Tian Lan, Xing-Lou Yang, Wei-Feng Shi, Wei Zhang, Yan Zhu, Ya-Wei Zhang, Qing-Mei Xie, Shailendra Mani, Xiao-Shuang Zheng, Bei Li, Jin-Man Li, Hua Guo, Guang-Qian Pei, Xiao-Ping An, Jun-Wei Chen, Ling Zhou, Kai-Jie Mai, Zi-Xian Wu, Di Li, Danielle E. Anderson, Li-Biao Zhang, Shi-Yue Li, Zhi-Qiang Mi, Tong-Tong He, Feng Cong, Peng-Ju Guo, Ren Huang, Yun Luo, Xiang-Ling Liu, Jing Chen, Yong Huang, Qiang Sun, Xiang-Li-Lan Zhang, Yuan-Yuan Wang, Shao-Zhen Xing, Yan-Shan Chen, Yuan Sun, Juan Li, Peter Daszak, Lin-Fa Wang, Zheng-Li Shi, Yi-Gang Tong &amp; Jing-Yun Ma, Nature, 5 April 2018.&lt;/ref&gt;

ਸਾਰਸ-ਸੀਓਵੀ ਦੀ ਖੋਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਐਮਐਚਵੀ ''ਵਿਵੋ'' ਅਤੇ ''ਵਿਟ੍ਰੋ'' ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਅਣੂ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਬਿਹਤਰ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਰਿਹਾ ਸੀ।।ਐਮਐਚਵੀ ਦੇ ਕੁਝ ਤਣਾਅ ਚੂਹੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਡੀਮਾਈਲੀਨੇਟਿੰਗ ਐਨਸੇਫਲਾਈਟਿਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ,ਜੋ ਕਿ ਮਲਟੀਪਲ ਸਕਲੇਰੋਸਿਸ ਲਈ ਮੁਰਾਈਨ ਮਾਡਲ ਵਜੋਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਖੋਜ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਦੇ ਵਾਇਰਸ ਵਾਲੇ ਜਰਾਸੀਮ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਵੈਟਰਨਰੀ ਅਤੇ ਜ਼ੂਨੋਟਿਕ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਵਾਇਰਲੋਜਿਸਟ।&lt;ref name=&quot;pmid20627412&quot;&gt;{{Cite journal|date=July 2010|title=Cell replacement therapies to promote remyelination in a viral model of demyelination|journal=Journal of Neuroimmunology|volume=224|issue=1–2|pages=101–107|doi=10.1016/j.jneuroim.2010.05.013|pmc=2919340|pmid=20627412}}&lt;/ref&gt;

=== ਘਰੇਲੂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ===
ਛੂਤ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰੌਨਕਾਈਟਸ ਵਾਇਰਸ (ਆਈਬੀਵੀ) ਐਵੀਅਨ ਛੂਤ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰੌਨਕਾਈਟਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ.

ਪੋਰਕਾਈਨ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ (ਟਰਾਂਸਮਿਸਿਬਲ ਗੈਸਟਰੋਐਂਟਰਾਈਟਸ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਸੂਰ, ਟੀਜੀਈਵੀ).

ਬੋਵਾਈਨ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ (ਬੀ.ਸੀ.ਵੀ.), ਜਵਾਨ ਵੱਛਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰ ਨਿਵੇਸ਼ ਵਾਲੇ ਐਂਟਰਾਈਟਸ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ.

ਲਾਈਨ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ (ਐਫਸੀਓਵੀ) ਬਿੱਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਲਕੇ ਐਂਟਰਾਈਟਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੰਭੀਰ ਫਾਈਨਲਾਈਨ ਛੂਤਕਾਰੀ ਪੇਰੀਟੋਨਾਈਟਸ (ਉਸੇ ਵਾਇਰਸ ਦੇ ਹੋਰ ਰੂਪ) ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ.

ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕਾਈਨਨ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ (ਸੀਸੀਓਵੀ) (ਇਕ ਕਾਰਨ ਐਂਟਰਾਈਟਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ).

ਟਰਕੀ ਦੇ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ (ਟੀਸੀਵੀ) ਟਰਕੀ ਵਿੱਚ ਐਂਟਰਾਈਟਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ.

ਫੇਰੇਟ ਐਂਟਰਿਕ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਫੈਰੇਟਸ ਵਿੱਚ ਐਪੀਜ਼ੂਟਿਕ ਕੈਟਾਰਹਲ ਐਂਟਰਾਈਟਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ.

ਫੇਰੇਟ ਪ੍ਰਣਾਲੀਗਤ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਫੈਰੇਟਸ ਵਿੱਚ ਐਫਆਈਪੀ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀਗਤ ਸਿੰਡਰੋਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ.

ਪੈਂਟ੍ਰੋਪਿਕ ਕਾਈਨਾਈਨ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ.

ਖਰਗੋਸ਼ ਐਂਟਰਿਕ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਗੰਭੀਰ ਯੂਰਪੀਅਨ ਖਰਗੋਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਟ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਦਸਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ. ਮੌਤ ਦਰ ਉੱਚ ਹੈ.

ਇਕ ਹੋਰ ਨਵੀਂ ਵੈਟਰਨਰੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਪੋਰਸਾਈਨ ਮਹਾਮਾਰੀ ਦਸਤ ਵਿਸ਼ਾਣੂ (ਪੀਈਡੀ ਜਾਂ ਪੀਈਡੀਵੀ), ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=January 2020}} ਇਸ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਅਜੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਸੂਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਮੌਤ ਦਰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=January 2020}} 
{{Portal|Viruses}}

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist|2}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਾਇਰਲ ਰੋਗ]]</text>
      <sha1>rujtwxcvbbpaysnm1zvwu2kxataoucy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਅਲੈਕਸ ਦਿਮਿਤ੍ਰੋਵ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127195</id>
    <revision>
      <id>844248</id>
      <parentid>768434</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T21:20:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>844248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10021" sha1="ri7tjzbhlz91biklaebj8rs2rhoage8" xml:space="preserve">[[ਤਸਵੀਰ:Alex_Dimitrov_at_the_92Y.jpg|thumb|ਐਲਕਸ ਦਿਮਿਤ੍ਰੋਵ 92ਵੀਂ ਸਟ੍ਰੀਟ ਵਾਈ ਵਿਖੇ]]
'''ਅਲੈਕਸ ਦਿਮਿਤ੍ਰੋਵ''' (ਜਨਮ 30 ਨਵੰਬਰ, 1984) [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਕਵੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2011/11/03/fashion/rhyme-or-reason-alex-dimitrovs-wilde-boys-salon-for-poetry-or-maybe-a-hot-date.html?pagewanted=all|title=The Wilde Boys Salon, for Poetry or Maybe a Hot Date|last=Huguenin|first=Patrick|date=2011-11-02|publisher=The New York Times}}&lt;/ref&gt;

== ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ==
ਦਿਮਿਤ੍ਰੋਵ ਪਹਿਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਹੈ, ਉਹ [[ਸੋਫ਼ੀਆ|ਸੋਫੀਆ]], [[ਬੁਲਗਾਰੀਆ]] ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ [[ਮਿਸ਼ੀਗਨ|ਮਿਸ਼ੀਗਨ ਦੇ]] [[ਡਿਟਰੋਇਟ, ਮਿਸ਼ੀਗਨ|ਡੀਟ੍ਰਾਯੇਟ]] ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਮਾਪੇ [[ਬਰਲਿਨ ਦੀ ਕੰਧ|ਬਰਲਿਨ ਦੀਵਾਰ]] ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਬੁਲਗਾਰੀਆ ਤੋਂ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਐਨ ਆਰਬਰ ਵਿੱਚ [[ਮਿਸ਼ੀਗਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਕਵੀ ਐਨ ਕਾਰਸਨ ਨਾਲ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 2007 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੀ.ਏ. ਕੀਤੀ। 2009 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਸਾਰਾਹ ਲਾਰੈਂਸ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਐਮ.ਐਫ.ਏ. ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਕਵੀ ਮੈਰੀ ਹੋ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://articles.nydailynews.com/2011-06-23/local/29714862_1_writers-literary-careers-literary-heavyweights/2|title=New York writers with MFA begin new chapter with readings and projects|last=Teicher|first=Jordan|date=2011-06-23|publisher=New York Daily News}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਸਤੰਬਰ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ਕਰੀਅਰ ==
ਦਿਮਿਤ੍ਰੋਵ ''ਅਮੈਰੀਕਨ ਪੋਏਟਰੀ ਰਿਵਿਊ'' ਤੋਂ ਸਟੈਨਲੇ ਕਨਿਟਜ਼ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਾਰਟ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਤਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.theadroitjournal.org/blog/2016/5/12/raise-your-glass-alex-dimitrovs-cocaine-wins-pushcart-prize|title=Raise Your Glass: Alex Dimitrov's &quot;Cocaine&quot; Wins Pushcart Prize|publisher=The Adroit Journal}}&lt;/ref&gt;

ਜੂਨ 2012 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ''[http://floatingwolfquarterly.com/9/alex-dimitrov/ ਅਮਰੀਕਨ ਬੋਏਜ]''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://floatingwolfquarterly.com/9/alex-dimitrov/|title=American Boys -- Alex Dimitrov|website=floatingwolfquarterly.com|access-date=2020-01-15}}&lt;/ref&gt; ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਫਲੋਟਿੰਗ ਵੁਲਫ ਕੁਆਰਟਰਲੀ ਦੀ ਇੱਕ ਓਨਲਾਈਨ ਚੈਪਬੁੱਕ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ, ''ਬੇਗਿੰਗ ਫਾਰ ਇਟ'', ਮਾਰਚ 2013 ਵਿੱਚ ਫੋਰ ਵੇਅ ਬੁਕਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.out.com/out-exclusives/hot-list-2012/2012/05/22/alex-dimitrov-writer-poet|title=Hot List 2012: Alex Dimitrov|last=Rathe|first=Adam|date=2012-05-22|publisher=OUT Magazine}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਦੂਜੀ ਕਿਤਾਬ ''ਟੂਗੇਦਰ ਐਂਡ ਅਵਰਸੇਲਫਸ'',&lt;ref&gt;https://www.coppercanyonpress.org/pages/browse/book.asp?bg={7C75AFF0-50F8-4092-9541-A8086404DF0A}&lt;/ref&gt; ਅਪ੍ਰੈਲ 2017 ਵਿੱਚ ਕਾਪਰ ਕੈਨਿਯਨ ਪ੍ਰੈਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਦਿਮਿਤ੍ਰੋਵ ਆਪਣੀ ਤੀਜੀ ਕਿਤਾਬ ''ਲਵ ਐਂਡ ਅਦਰ ਪੋਏਮਜ'', ਫਰਵਰੀ 2021 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰੇਗਾ। ਸਿਰਲੇਖ ਕਵਿਤਾ, [https://aprweb.org/poems/love0 &quot;ਲਵ,&quot;]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://aprweb.org/poems/love0|title=American Poetry Review - Alex Dimitrov - &quot;Love&quot;|website=American Poetry Review|language=en|access-date=2020-01-15}}&lt;/ref&gt; ਜਨਵਰੀ / ਫਰਵਰੀ 2020 ਦੇ ਅੰਕ ''ਅਮੈਰੀਕਨ ਪੋਏਟਰੀ ਰਿਵਿਊ'' ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [https://the-american-poetry-review.myshopify.com/collections/issues/products/vol-49-no-1-jan-feb-2020 ਕਵਰ]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://the-american-poetry-review.myshopify.com/products/vol-49-no-1-jan-feb-2020|title=Vol. 49 No. 1 - Jan/Feb 2020|website=The American Poetry Review|language=en|access-date=2020-01-15}}&lt;/ref&gt; ਦਿਮਿਤ੍ਰੋਵ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸੀ।

ਦਿਮਿਤਰੋਵ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ''[https://www.newyorker.com/magazine/2018/04/30/june ਦਿ ਨਿਊ ਯਾਰਕਰ]''&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.newyorker.com/magazine/2018/04/30/june|title=“June”|last=Dimitrov|first=Alex|date=2018-04-23|access-date=2020-01-15|language=en|issn=0028-792X}}&lt;/ref&gt;, ''[https://www.nytimes.com/2017/04/21/books/review/poltical-poetry-sampler.html ਦ ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼]''&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/04/21/books/review/poltical-poetry-sampler.html|title=Poems of Resistance: A Primer|date=2017-04-21|work=The New York Times|access-date=2020-01-15|language=en-US|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;, ''[https://www.theparisreview.org/poetry/7291/impermanence-alex-dimitrov ਪੈਰਿਸ ਰਿਵਿਉ]''&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theparisreview.org/poetry/7291/impermanence-alex-dimitrov|title=Impermanence|last=Dimitrov|first=Alex|date=2018|access-date=2020-01-15|issue=227|volume=Winter 2018|language=en|issn=0031-2037}}&lt;/ref&gt;, ''[https://www.poetryfoundation.org/poetrymagazine/poems/147624/1969 ਪੋਏਟਰੀ]'',&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.poetryfoundation.org/poetrymagazine/poem/246856|title=Together and by Ourselves|last=Dimitrov|first=Alex|date=January 2012|publisher=Poetry|access-date=2020-04-25|archive-date=2014-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140225080138/http://www.poetryfoundation.org/poetrymagazine/poem/246856|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ''ਦ ਯੇਲ ਰਿਵਿਉ'',&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.yale.edu/yalereview/backissues/features/1001dimitrov.html|title=Bloodletting|last=Dimitrov|first=Alex|date=January 2012|publisher=The Yale Review|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926234012/http://www.yale.edu/yalereview/backissues/features/1001dimitrov.html|archive-date=2013-09-26|access-date=2012-08-21}}&lt;/ref&gt; ''ਦ ਕੈਨੀਅਨ ਰਿਵਿਉ'',&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kenyonreview.org/kr-online-issue/2011-sprin/selections/the-composer%E2%80%99s-lover/|title=The Composer's Lover|last=Dimitrov|first=Alex|date=March 2011|publisher=The Kenyon Review|access-date=2020-04-25|archive-date=2013-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927055214/https://www.kenyonreview.org/kr-online-issue/2011-sprin/selections/the-composer%e2%80%99s-lover/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ''ਅਮੇਰੀਕਨ ਪੋਏਟਰੀ ਰਿਵਿਊ'', ''ਸਲੇਟ'',&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.slate.com/articles/arts/poem/2012/02/_dear_friend_i_have_nearly_died_three_times_since_morning_by_alex_dimitrov_.html|title=Dear Friend: I have nearly died three times since morning|last=Dimitrov|first=Alex|date=2012-02-21|publisher=Slate}}&lt;/ref&gt; ''ਟਿਨ ਹਾਉਸ'', ''ਬੋਸਟਨ ਰਿਵਿਉ'',&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bostonreview.net/BR36.4/alex_dimitrov.php|title=Passage|last=Dimitrov|first=Alex|date=August 2011|publisher=Boston Review|access-date=2020-04-25|archive-date=2012-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20121108055920/http://www.bostonreview.net/BR36.4/alex_dimitrov.php|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਪੋਏਟਰੀ ਡੇਲੀ, ਵਰਸ ਡੇਲੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ।

== ਕਿਤਾਬਚਾ ==
** ''Love and Other Poems,'' 2021 (Copper Canyon Press)
** ''Astro Poets: Your Guides to the Zodiac'', with Dorothea Lasky 2019 (Flatiron Books)
** ''Together and by Ourselves'', 2017 ([[:en:Copper Canyon Press|Copper Canyon Press]])
** ''Begging for It'', 2013 (Four Way Books)
** ''American Boys'', 2012 (Floating Wolf Quarterly)

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

** [https://www.amazon.com/Begging-Stahlecker-Selections-Alex-Dimitrov/dp/1935536265/ref=sr_1_3?s=books&amp;ie=UTF8&amp;qid=1353652107&amp;sr=1-3&amp;keywords=alex+dimitrov/ Begging for It]
** [http://floatingwolfquarterly.com/9/alex-dimitrov/#0/contents American Boys, an echapbook by Alex Dimitrov]
** [http://www.thelmagazine.com/TheMeasure/archives/2011/09/15/the-l-mag-questionnaire-for-writer-types-alex-dimitrov The L Mag Questionnaire for Writer Types: Alex Dimitrov, ''The L Magazine'', 15. Sept, 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140527123408/http://www.thelmagazine.com/TheMeasure/archives/2011/09/15/the-l-mag-questionnaire-for-writer-types-alex-dimitrov |date=2014-05-27 }}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੁਲਗਾਰੀਆ ਦੇ ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1984]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਕਵੀ]]</text>
      <sha1>ri7tjzbhlz91biklaebj8rs2rhoage8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਅਦਮ ਗੋਂਡਵੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133983</id>
    <revision>
      <id>844243</id>
      <parentid>640488</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T18:16:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>844243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4799" sha1="3njwz7tajuatf6sm6ptx1ojhktbshz8" xml:space="preserve">'''ਅਦਮ ਗੋਂਡਵੀ''' (ਰਾਮ ਨਾਥ ਸਿੰਘ) ; 22 ਅਕਤੂਬਰ 1947 - 18 ਦਸੰਬਰ 2011)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.jagranjosh.com/current-affairs/poet-ram-nath-singh-popularly-known-as-adam-gondvi-passed-away-in-lucknow-1324299448-1|title=Poet Ram Nath Singh, popularly known as Adam Gondvi passed away in Lucknow|date=2011-01-19|work=Jagranjosh.com|access-date=2016-10-22|archive-date=2016-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20161023051041/http://www.jagranjosh.com/current-affairs/poet-ram-nath-singh-popularly-known-as-adam-gondvi-passed-away-in-lucknow-1324299448-1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://aajtak.intoday.in/story/poet-ram-nath-singh-popularly-known-as-adam-gondvi-passed-away-1-791959.html|title=अदम गोंडवीः विद्रोह की रोशनाई से लिखा बेबाक कलाम|website=aajtak.intoday.in|language=hi|access-date=2016-10-22}}&lt;/ref&gt; ਅੱਟਾ ਪਰਸਪੁਰ, [[ਗੋਂਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੋਂਡਾ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਤੋਂ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news|url=http://hindi.oneindia.com/art-culture/2011/people-poet-adam-gondvi-passes-away-aid0146.html|title=कुछ इस तरह थी गोंडवी की राजनीति पर कटाक्ष|work=hindi.oneindia.com|access-date=2016-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20161103043347/http://hindi.oneindia.com/art-culture/2011/people-poet-adam-gondvi-passes-away-aid0146.html|archive-date=3 November 2016}}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ, ਜੋ ਹਾਸ਼ੀਏ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ, ਦਲਿਤਾਂ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।  ਉਹ ਇਕ ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਕੋਲ ਕਾਫ਼ੀ ਖੇਤੀ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਸੀ। ਗੋਂਡਵੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਆਪਣੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਟਿੱਪਣੀਆਂ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਨਫ਼ਰਤ ਅਤੇ  ਇਨਕਲਾਬੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।  

1998 ਵਿਚ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਯੰਤ ਕੁਮਾਰ ਐਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; 2001 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਸ਼ੋਭਾ ਸੰਸਥਾ ਦੁਆਰਾ ਅਵਧੀ / ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਮਾਟੀ ਰਤਨ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/gonda-14679981.html|title=जन-जन के कवि अदम गोंडवी|website=Dainik Jagran|access-date=23 August 2020}} &lt;/ref&gt;

ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਸਾਇੰਸਜ਼, ਲਖਨਊ ਵਿਖੇ 18 ਦਸੰਬਰ, 2011 ਨੂੰ ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਕਾਰਨ ਗੋਂਡਵੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। &lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; &lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;

ਉਸਦੇ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਧਰਤੀ ਕੀ ਸਤਹ ਪਾਰ ਅਤੇ ਸਾਮੇ ਸੇ ਮੁਥਭੇੜੇ (ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਮੁਠਭੇੜ) ਕਾਫ਼ੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ। &lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; &lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;

== ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ==

* ਤੁਮਹਾਰੀ ਫਾਈਲੋਂ ਮੇਂ ਗਾਂਵ ਕਾ ਮੌਸਮ ਗੁਲਾਬੀ ਹੈ &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://hindisamay.com/kavita/adam-gondbi.htm|title=Hindisamay.com: अदम गोंडवी की कविताएँ :: Poem by Adam Gondvi|last=|first=|date=|website=hindisamay.com|publisher=|access-date=2016-10-22}}&lt;/ref&gt;
* ਮੈਂ ਚਮਾਰੋਂ  ਕੀ ਗ੍ਲੀਓਂ ਮੇਂ ਲੇ ਚਲੂੰਗਾ, ਆਈਏ ਮਹਿਸੂਸ ਕਿਜੀਏ &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://aajtak.intoday.in/story/adam-gondvi-poem-mai-chamaro-ki-gali-tak-le-chalunga-apko-1-792048.html|title=\'मैं चमारों की गली तक ले चलूंगा आपको\'|website=aajtak.intoday.in|language=hi|access-date=2016-10-22}}&lt;/ref&gt;
* ਕਾਜੂ ਭਉਨੀ ਥਾਲੀ ਮੇ, ਵਿਸਕੀ ਭਰੀ ਗਲਾਸ 

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਕਵੀ]]</text>
      <sha1>3njwz7tajuatf6sm6ptx1ojhktbshz8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵੈਕਸੀਨ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140830</id>
    <revision>
      <id>844260</id>
      <parentid>743504</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T23:12:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260811sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>844260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27458" sha1="3xc0mldql31mi0wk1hyx3pmoj6wl8x3" xml:space="preserve">ਇੱਕ '''ਵੈਕਸੀਨ''' ਇੱਕ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਿਆਰੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਛੂਤ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਲਈ ਸਰਗਰਮ ਐਕਵਾਇਰਡ ਇਮਿਊਨਿਟੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। &lt;ref name=&quot;iac39&quot;&gt;{{Cite journal|date=2019|title=Expanded Practice Standards|url=https://www.legis.iowa.gov/docs/iac/rule/657.39.11.pdf|journal=Iowa Administrative Code}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਵੈਕਸੀਨ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਏਜੰਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਿਮਾਰੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੂਖਮ ਜੀਵਾਣੂ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਰੋਗਾਣੂ ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਾਂ ਮਰੇ ਹੋਏ ਰੂਪਾਂ, ਇਸਦੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਤੱਤਾਂ, ਜਾਂ ਇਸਦੇ ਸਤਹ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਏਜੰਟ ਸਰੀਰ ਦੀ [[ਇਮਿਊਨ ਸਿਸਟਮ]] ਨੂੰ ਏਜੰਟ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਨ, ਇਸ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਏਜੰਟ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੂਖਮ ਜੀਵਾਣੂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਅਤੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵੈਕਸੀਨਾਂ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲੈਕਟਿਕ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ (ਕਿਸੇ ਕੁਦਰਤੀ ਜਾਂ &quot;ਜੰਗਲੀ&quot; ਜਰਾਸੀਮ ਦੁਆਰਾ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸੰਕਰਮਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਜਾਂ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ), ਜਾਂ ਉਪਚਾਰਕ (ਕਿਸੇ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੈਂਸਰ )। &lt;ref name=&quot;pmid26214521&quot;&gt;{{Cite journal|date=September 2015|title=Therapeutic cancer vaccines|journal=The Journal of Clinical Investigation|volume=125|issue=9|pages=3401–3412|doi=10.1172/JCI80009|pmc=4588240|pmid=26214521}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;pmid26861670&quot;&gt;{{Cite journal|date=March 2016|title=Prophylactic vaccines are potent activators of monocyte-derived dendritic cells and drive effective anti-tumor responses in melanoma patients at the cost of toxicity|journal=Cancer Immunology, Immunotherapy|volume=65|issue=3|pages=327–339|doi=10.1007/s00262-016-1796-7|pmc=4779136|pmid=26861670}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|year=2015|title=HPV prophylactic vaccines: lessons learned from 10 years experience|journal=Future Virology|volume=10|issue=8|pages=999–1009|doi=10.2217/fvl.15.60}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;pmid24748633&quot;&gt;{{Cite journal|date=May 2014|title=Development and implementation of papillomavirus prophylactic vaccines|journal=Journal of Immunology|volume=192|issue=9|pages=4007–4011|doi=10.4049/jimmunol.1490012|pmid=24748633|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ਕੁਝ ਵੈਕਸੀਨਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਜੀਵ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਾਗ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Ledford|first=Heidi|date=2020-08-17|title=What the immune response to the coronavirus says about the prospects for a vaccine|url=https://www.nature.com/articles/d41586-020-02400-7|journal=Nature|language=en|volume=585|issue=7823|pages=20–21|bibcode=2020Natur.585...20L|doi=10.1038/d41586-020-02400-7|pmid=32811981}}&lt;/ref&gt;

ਵੈਕਸੀਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਨੂੰ [[ਟੀਕਾਕਰਣ|ਟੀਕਾਕਰਨ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛੂਤ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦਾ ਟੀਕਾਕਰਨ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤਰੀਕਾ ਹੈ; &lt;ref&gt;United States Centers for Disease Control and Prevention (2011). [https://www.cdc.gov/oid/docs/ID-Framework.pdf ''A CDC framework for preventing infectious diseases.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170829133723/https://www.cdc.gov/oid/docs/ID-Framework.pdf|date=2017-08-29}} Accessed 11 September 2012. &quot;Vaccines are our most effective and cost-saving tools for disease prevention, preventing untold suffering and saving tens of thousands of lives and billions of dollars in healthcare costs each year.&quot;&lt;/ref&gt; ਟੀਕਾਕਰਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ [[ਚੇਚਕ]] ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ [[ਪੋਲੀਓ]], [[ਖਸਰਾ]] ਅਤੇ [[ਧੁਣਖਵਾ|ਟੈਟਨਸ]] ਵਰਗੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਟੀਕਾਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਤਸਦੀਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; &lt;ref name=&quot;NYT-20201120&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2020/11/20/health/covid-vaccine-95-effective.html|title=2 Companies Say Their Vaccines Are 95% Effective. What Does That Mean? You might assume that 95 out of every 100 people vaccinated will be protected from Covid-19. But that's not how the math works.|last=Zimmer|first=Carl|date=20 November 2020|work=[[The New York Times]]|access-date=21 November 2020|author-link=Carl Zimmer}}&lt;/ref&gt; ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਵੈਕਸੀਨਾਂ ਜੋ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਾਬਤ ਹੋਏ ਹਨ, ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਇਨਫਲੂਐਂਜ਼ਾ ਵੈਕਸੀਨ, &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Vaccines for Pandemic Influenza|vauthors=Fiore AE, Bridges CB, Cox NJ|work=Curr. Top. Microbiol. Immunol.|year=2009|isbn=978-3-540-92164-6|series=Current Topics in Microbiology and Immunology|volume=333|pages=43–82|chapter=Seasonal influenza vaccines|doi=10.1007/978-3-540-92165-3_3|pmid=19768400}}&lt;/ref&gt; ਐਚਪੀਵੀ ਵੈਕਸੀਨ, &lt;ref&gt;{{Cite journal|date=July 2009|title=Evaluating the impact of human papillomavirus vaccines|journal=Vaccine|volume=27|issue=32|pages=4355–4362|doi=10.1016/j.vaccine.2009.03.008|pmid=19515467}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਚਿਕਨਪੌਕਸ ਵੈਕਸੀਨ । &lt;ref&gt;{{Cite journal|date=August 2009|title=Varicella zoster virus vaccines: effective, but concerns linger|url=https://semanticscholar.org/paper/7a8870d019b79f046138cca99b6301e9fcd9d4d1|journal=Canadian Journal of Ophthalmology|volume=44|issue=4|pages=379–384|doi=10.3129/i09-126|pmid=19606157}}&lt;/ref&gt; [[ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ|ਵਰਲਡ ਹੈਲਥ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ]] (ਡਬਲਯੂ.ਐਚ.ਓ.) ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ 25 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੋਕਥਾਮਯੋਗ ਲਾਗਾਂ ਲਈ ਲਾਇਸੰਸਸ਼ੁਦਾ ਵੈਕਸੀਨਾਂ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। &lt;ref&gt;World Health Organization, [https://www.who.int/immunization/global_vaccine_action_plan/GVAP_doc_2011_2020/en/ Global Vaccine Action Plan 2011-2020.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140414035449/http://www.who.int/immunization/global_vaccine_action_plan/GVAP_doc_2011_2020/en/|date=2014-04-14}} Geneva, 2012.&lt;/ref&gt;
[[ਤਸਵੀਰ:Vaccination-introduction-and-cases-or-deaths-scaled.jpg|thumb|560x560px|  ਵੈਕਸੀਨ ਲਗਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਛੂਤ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ। ਵੈਕਸੀਨਾਂ ਦਾ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਕਮੀ 'ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੌਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਯੋਗਦਾਨ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।]]

== ਪ੍ਰਭਾਵ ==
[[ਤਸਵੀਰ:RougeoleDP.jpg|thumb| [[ਖਸਰਾ]] ਵਾਲਾ ਬੱਚਾ, ਇੱਕ ਵੈਕਸੀਨ-ਰੋਕ ਬਿਮਾਰੀ &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/measles/vaccination.html|title=Measles Vaccination CDC|date=2018-02-05}}&lt;/ref&gt;]]
ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਹਿਮਤੀ ਹੈ ਕਿ ਵੈਕਸੀਨਾਂ ਛੂਤ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਅਤੇ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite journal|date=1985|title=Field evaluation of vaccine efficacy|journal=Bulletin of the World Health Organization|volume=63|issue=6|pages=1055–1068|pmc=2536484|pmid=3879673}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://hub.jhu.edu/2017/01/11/vaccines-autism-public-health-expert/|title=The science is clear: Vaccines are safe, effective, and do not cause autism|last=Jan 11|first=Hub staff report / Published|last2=2017|date=2017-01-11|website=The Hub|access-date=2019-04-16}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|date=1997|title=The complicated task of monitoring vaccine safety|journal=Public Health Reports|volume=112|issue=1|pages=10–20; discussion 21|pmc=1381831|pmid=9018282}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.healthychildren.org/English/safety-prevention/immunizations/Pages/Vaccine-Safety-The-Facts.aspx|title=Vaccine Safety: The Facts|website=HealthyChildren.org|access-date=2019-04-16}}&lt;/ref&gt; [[ਇਮਿਊਨ ਸਿਸਟਮ]] ਵੈਕਸੀਨ ਏਜੰਟਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ &quot;ਯਾਦ&quot; ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਏਜੰਟ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਵਾਇਰਸ 'ਤੇ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਕੋਟ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਟੀਚੇ ਦੇ ਏਜੰਟ ਨੂੰ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੇਅਸਰ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਉਸ ਏਜੰਟ ਦੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਕਰਮਿਤ ਸੈੱਲਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਅਤੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰਕੇ। 

ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਲਈ ਸੀਮਾਵਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ, ਮੌਜੂਦ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;pmid19393917&quot;&gt;{{Cite journal|date=June 2009|title=Meta-analyses on pediatric infections and vaccines|url=https://archive.org/details/sim_infectious-disease-clinics-of-north-america_2009-06_23_2/page/431|journal=Infectious Disease Clinics of North America|volume=23|issue=2|pages=431–457|doi=10.1016/j.idc.2009.01.008|pmid=19393917}}&lt;/ref&gt; ਕਈ ਵਾਰ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਵੈਕਸੀਨ-ਸਬੰਧਤ ਅਸਫਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੈਕਸੀਨ ਅਟੈਨਯੂਏਸ਼ਨ, ਟੀਕਾਕਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲਤਾਵਾਂ ਜਾਂ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਦੀ ਇਮਿਊਨ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਸਟ-ਸਬੰਧਤ ਅਸਫਲਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਚਿਤ ਜਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦੀ ਘਾਟ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੈਨੇਟਿਕਸ, ਇਮਿਊਨ ਸਥਿਤੀ, ਉਮਰ, ਸਿਹਤ ਜਾਂ ਪੋਸ਼ਣ ਸੰਬੰਧੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wiedermann|first=Ursula|last2=Garner-Spitzer|first2=Erika|last3=Wagner|first3=Angelika|date=January 2016|title=Primary vaccine failure to routine vaccines: Why and what to do?|journal=Human Vaccines &amp; Immunotherapeutics|volume=12|issue=1|pages=239–243|doi=10.1080/21645515.2015.1093263|pmc=4962729|pmid=26836329}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਵੀ ਅਸਫਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਦੀ ਇਮਿਊਨ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਬੀ ਸੈੱਲਾਂ ਦੇ ਕੋਈ ਤਣਾਅ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਕਰਨ ਅਤੇ ਜਰਾਸੀਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਐਂਟੀਜੇਨਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਣ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ [[ਐਂਟੀਬਾਡੀ|ਐਂਟੀਬਾਡੀਜ਼]] ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। 

ਭਾਵੇਂ ਹੋਸਟ ਐਂਟੀਬਾਡੀਜ਼ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਸ਼ਾਇਦ ਢੁਕਵੀਂ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹੋਣ ਲਈ ਇਮਿਊਨਿਟੀ ਬਹੁਤ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਐਂਟੀਬਾਡੀਜ਼ ਜਰਾਸੀਮ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਯੋਗ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ, ਜਾਂ ਜਰਾਸੀਮ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਇਮਿਊਨ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਲਈ ਬਰਾਬਰ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇੱਕ ਅੰਸ਼ਕ, ਦੇਰ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਟੀਚੇ ਦੇ ਤਣਾਅ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਣਾਅ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ-ਇਮਿਊਨਿਟੀ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਇੱਕ ਲਾਗ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਮੌਤ ਦਰ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਘੱਟ [[ਰੋਗ|ਰੋਗੀਤਾ]] ਅਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰਿਕਵਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=May 2020|reason=Reliable sources needed for all claims in this paragraph}}

ਐਡਜਵੈਂਟਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਮਿਊਨ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਵੈਕਸੀਨ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। 

ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਵੈਕਸੀਨ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਵਿਅਕਤੀ ਟੀਕਾਕਰਣ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਅਣ-ਟੀਕਾਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੀੜਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਵਾਇਰਲ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। &lt;ref name=&quot;pmid12955637&quot;&gt;{{Cite journal|date=September 2003|title=Effects of pertussis vaccination on disease: vaccine efficacy in reducing clinical severity|url=https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_2003-09-15_37_6/page/n59|journal=Clinical Infectious Diseases|volume=37|issue=6|pages=772–779|doi=10.1086/377270|pmid=12955637|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== ਕਿਸਮਾਂ ==
[[ਤਸਵੀਰ:WHO_EN_Vaccines_Topics_Race_for_a_COVID-19_vaccine_01_12Jan2021.jpg|alt=Illustration with the text &quot;There are three main approaches to making a vaccine: Using a whole virus or bacterium Parts that trigger the immune system Just the genetic material.&quot;|thumb]]
ਵੈਕਸੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਅਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਜਾਂ ਮਰੇ ਹੋਏ ਜੀਵ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਉਤਪਾਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਟੀਕੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.niaid.nih.gov/topics/vaccines/Pages/typesVaccines.aspx|title=Vaccine Types|date=2012-04-03|publisher=[[NIAID|National Institute of Allergy and Infectious Diseases]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150905205720/http://www.niaid.nih.gov/topics/vaccines/Pages/typesVaccines.aspx|archive-date=2015-09-05|access-date=2015-01-27}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਲਾਹੇਵੰਦ ਇਮਿਊਨ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

== ਤਹਿ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Share_of_children_who_receive_key_vaccines_in_target_populations,_OWID.svg|thumb]]
ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ, ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੈਕਸੀਨ ਲਗਵਾਉਣ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਮਿਊਨ ਸਿਸਟਮ ਖਾਸ ਟੀਕਿਆਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਵਾਧੂ &quot;ਬੂਸਟਰ&quot; ਸ਼ਾਟਸ ਦੇ ਨਾਲ &quot;ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕਤਾ&quot; ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਕਸਰ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਟੀਕਾਕਰਨ ਸਮਾਂ-ਸਾਰਣੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਵੈਕਸੀਨੇਸ਼ਨ ਅਨੁਸੂਚੀ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੇ ਰਣਨੀਤਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸਮੂਹ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕਮੇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਨਕ ਕਾਰਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਿਮਾਰੀ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਵਿਗਿਆਨ, ਟੀਕਾਕਰਨ ਦੀ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ, ਸਥਾਨਕ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮੇਟਿਕ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Steffen|first=Christoph A.|last2=Henaff|first2=Louise|last3=Durupt|first3=Antoine|last4=El Omeiri|first4=Nathalie|last5=Ndiaye|first5=Sidy|last6=Batmunkh|first6=Nyambat|last7=Liyanage|first7=Jayantha B. L.|last8=Hasan|first8=Quamrul|last9=Mosina|first9=Liudmila|displayauthors=2|date=8 April 2021|title=Evidence-informed vaccination decision-making in countries: Progress, challenges and opportunities|journal=Vaccine|publisher=Elsevier|volume=39|issue=15|pages=2146–2152|doi=10.1016/j.vaccine.2021.02.055|pmid=33712350|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ, ਟੀਕਾਕਰਨ ਅਭਿਆਸਾਂ ਬਾਰੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕਮੇਟੀ, ਜੋ ਕਿ ਰੋਗ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਰੋਕਥਾਮ ਕੇਂਦਰਾਂ ਲਈ ਸਮਾਂ-ਸਾਰਣੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/vaccines/hcp/acip-recs/index.html|title=ACIP Vaccine Recommendations Home Page|last=&lt;!--staff--&gt;|date=2013-11-15&lt;!--last update--&gt;|publisher=CDC|archive-url=https://web.archive.org/web/20131231054216/http://www.cdc.gov/vaccines/hcp/acip-recs/index.html|archive-date=2013-12-31|access-date=2014-01-10}}&lt;/ref&gt; [[ਹੈਪੇਟਾਈਟਿਸ ਏ|ਹੈਪੇਟਾਈਟਸ ਏ]], ਹੈਪੇਟਾਈਟਸ ਬੀ, ਪੋਲੀਓ, ਕੰਨ ਪੇੜੇ, ਖਸਰਾ, ਰੁਬੈਲਾ, ਡਿਪਥੀਰੀਆ, [[ਕਾਲੀ ਖਾਂਸੀ|ਪਰਟੂਸਿਸ]], [[ਧੁਣਖਵਾ|ਟੈਟਨਸ]], HiB, ਚਿਕਨਪੌਕਸ, ਰੋਟਾਵਾਇਰਸ, [[ਇਨਫਲੂਐਨਜ਼ਾ|ਫਲੂ]], ਮੈਨਿਨਜੋਕੋਕਲ ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ [[ਨਮੋਨੀਆ|ਨਮੂਨੀਆ]] । &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://aapredbook.aappublications.org/site/news/vaccstatus.xhtml|title=Vaccine Status Table|date=April 26, 2011|website=Red Book Online|publisher=American Academy of Pediatrics|archive-url=https://web.archive.org/web/20131227223436/http://aapredbook.aappublications.org/site/news/vaccstatus.xhtml|archive-date=December 27, 2013|access-date=January 9, 2013}}&lt;/ref&gt;

ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਟੀਕਿਆਂ ਅਤੇ ਬੂਸਟਰਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ (ਦੋ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ 24 ਟੀਕੇ) ਨੇ ਪੂਰੀ ਪਾਲਣਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਅਨੁਪਾਲਨ ਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੂਚਨਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਿਸ਼ਰਨ ਇੰਜੈਕਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਪੈਂਟਾਵੈਲੈਂਟ ਵੈਕਸੀਨ ਅਤੇ MMRV ਵੈਕਸੀਨ ), ਜੋ ਕਈ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਬਾਲ ਟੀਕਿਆਂ ਅਤੇ ਬੂਸਟਰਾਂ ਲਈ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹੋਰ ਉਮਰਾਂ ਲਈ ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਭਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਟੀਕੇ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਕਈ ਖਾਸ ਟੀਕਿਆਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। – ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖਸਰਾ, ਟੈਟਨਸ, ਫਲੂ, ਅਤੇ ਨਮੂਨੀਆ ਲਈ। ਰੂਬੈਲਾ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਰੋਧ ਲਈ ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਅਕਸਰ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਪੈਪੀਲੋਮਾਵਾਇਰਸ ਵੈਕਸੀਨ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਿਸ਼ ਅਮਰੀਕਾ (2011 ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/vaccinesafety/Vaccines/HPV/Index.html|title=HPV Vaccine Safety|date=2013-12-20&lt;!--last update--&gt;|publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)|archive-url=https://web.archive.org/web/20091110193757/http://www.cdc.gov/vaccinesafety/Vaccines/HPV/Index.html|archive-date=2009-11-10|access-date=2014-01-10}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਯੂਕੇ (2009 ਤੱਕ) ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।  ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਲਈ ਵੈਕਸੀਨ ਦੀਆਂ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਨਮੂਨੀਆ ਅਤੇ ਫਲੂ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੂਹ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਘਾਤਕ ਹਨ। 2006 ਵਿੱਚ, [[ਜਨੇਊ ਰੋਗ|ਸ਼ਿੰਗਲਜ਼]] ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਵੈਕਸੀਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਇੱਕ ਬਿਮਾਰੀ ਚਿਕਨਪੌਕਸ ਵਾਇਰਸ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। &lt;ref name=&quot;Zostavax EPAR&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/zostavax|title=Zostavax EPAR|date=29 July 2021|website=[[European Medicines Agency]] (EMA)|access-date=1 September 2021}}&lt;/ref&gt;

ਇੱਕ ਟੀਕਾਕਰਣ ਦੀ ਸਮਾਂ-ਸਾਰਣੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Dooling|first=Kathleen|date=2021-08-13|title=The Advisory Committee on Immunization Practices' Updated Interim Recommendation for Allocation of COVID-19 Vaccine – United States, December 2020|url=https://www.cdc.gov/vaccines/acip/meetings/downloads/slides-2021-08-13/02-COVID-Dooling-508.pdf|journal=CDC the Advisory Committee on Immunization Practices.|volume=69|issue=5152|pages=1657–1660|pmid=33382671}}&lt;/ref&gt; ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕ ਸਮਰੱਥਾ ਦੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੈਕਸੀਨ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਸੀਮਤ ਹੋਣ 'ਤੇ ਆਬਾਦੀ-ਵਿਆਪਕ ਤੈਨਾਤੀ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Hunziker|first=Patrick|date=2021-07-24|title=Personalized-dose Covid-19 vaccination in a wave of virus Variants of Concern: Trading individual efficacy for societal benefit|url=https://precisionnanomedicine.com/article/26101-personalized-dose-covid-19-vaccination-in-a-wave-of-virus-variants-of-concern-trading-individual-efficacy-for-societal-benefit|journal=Precision Nanomedicine|language=en|volume=4|issue=3|pages=805–820|doi=10.33218/001c.26101|issn=2639-9431|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ।

== ਡਿਲਿਵਰੀ ਸਿਸਟਮ ==
[[ਤਸਵੀਰ:VaccineBySandraRugio.jpg|right|thumb| ਇੱਕ ਔਰਤ ਟੀਕਾ ਲਗਾ ਕੇ ਵੈਕਸੀਨ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੋਈ]]
ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੈਕਸੀਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਟੀਕਾ ਹੈ ।

== ਇਤਿਹਾਸ ==


== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* {{Dmoz|Health/Pharmacy/Drugs_and_Medications/Vaccines_and_Antisera|Vaccines and Antisera}} 
* [http://www.emro.who.int/entity/vpi/ ਡਬਲਯੂ.ਐਚ.ਓ ਵੈਕਸੀਨ ਰੋਕਥਾਮਯੋਗ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਟੀਕਾਕਰਨ]
* [https://web.archive.org/web/20070615154213/http://www.who.int/immunization/documents/positionpapers/en/ ਵੈਕਸੀਨ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਸਥਿਤੀ ਪੇਪਰ]
* ਫਿਲਡੇਲ੍ਫਿਯਾ ਦੇ ਕਾਲਜ ਆਫ ਫਿਜ਼ੀਸ਼ੀਅਨ ਤੋਂ [http://www.historyofvaccines.org/ ਵੈਕਸੀਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]
*: ਇਸ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਨੂੰ ''ਜੈਨੇਟਿਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਅਤੇ ਬਾਇਓਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਨਿਊਜ਼'' ਦੁਆਰਾ ਜਨਵਰੀ 2015 ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ &quot;ਵੈੱਬ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ&quot; ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੇਖੋ:


== ਹਵਾਲੇ ==
{{reflist}}</text>
      <sha1>3xc0mldql31mi0wk1hyx3pmoj6wl8x3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਕਾਕਾ (ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146687</id>
    <revision>
      <id>844278</id>
      <parentid>628483</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T06:25:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Geet Arts</username>
        <id>44962</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>844278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4012" sha1="oaw9hx0ce5o1ripbka9z41xnk5hxr8p" xml:space="preserve">{{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਸੰਗੀਤ ਕਲਾਕਾਰ|image=|Birth_name=ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ|birth_date=ਅਪ੍ਰੈਲ 5,1994|birth_place=ਚੰਦੂਮਾਜਰਾ, [[ਪੰਜਾਬ]]|Genre=[[ਪੰਜਾਬੀ]] ਰੋਮਾਂਟਿਕ|Occupation=[[ਗਾਇਕ]] [[ਗੀਤਕਾਰ]] [[ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] [[ਸੰਗੀਤ]] [[ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ]]|yearsactive=2020-ਮੌਜੂਦ|Label=ਕਾਕਾ, ਸਾਰੇਗਾਮਾ, ਟਾਈਮਜ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ, ਸਪੀਡ ਰਿਕਾਰਡਜ਼, ਸਿੰਗਲ ਟਰੈਕ ਸਟੂਡੀਓ|website={{Instagram|kaka._.ji}}}}

'''ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ''' ਜੋ ਕਿ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਕਾਕਾ''' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ, ਗੀਤਕਾਰ, ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੀਤ &quot;ਲਿਬਾਸ&quot;, &quot;ਟੈਮਪ੍ਰੇਰੀ ਪਿਆਰ&quot;, &quot;ਤੀਜੀ ਸੀਟ&quot;, &quot;ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ&quot;, &quot;ਕਹਿ ਲੈਣ ਦੇ&quot; ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੀਤਾਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

== ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ==
ਕਾਕਾ ਦਾ ਜਨਮ 5 ਅਪ੍ਰੈਲ 1994 ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਰਾਜ ਦੇ ਚੰਦੂਮਾਜਰਾ, [[ਰਾਜਪੁਰਾ]] ਵਿੱਚ ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਅਸ਼ੋਕਾ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ '''ਮਕੈਨੀਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ''' ਵਿੱਚ ਬੀ.ਟੈਕ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ''ਪੰਜਾਬ ਸ਼ਹਿਰੀ ਯੋਜਨਾ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਅਥਾਰਟੀ'' ਵਿੱਚ '''[[ਆਰਕੀਟੈਕਟ]]''' ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। &lt;ref&gt;{{Citation|title=9x Tashan {{!}} Dil Di Gal {{!}} Kaka Latest Interview 2022|url=https://www.youtube.com/watch?v=0knnesxqTuI|language=en|access-date=2022-10-31}}&lt;/ref&gt;

== ਕੈਰੀਅਰ ==
ਕਾਕਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀਤ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਵੰਬਰ 2019 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਅਦਬ ਖਰੌਦ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ &quot;ਸੁਰਮਾ&quot; ਨਾਲ ਕੀਤੀ। &lt;ref&gt;{{Citation}}&lt;/ref&gt; ਅਕਤੂਬਰ 2020 ਵਿੱਚ, ਉਸਦਾ ਗੀਤ &quot;ਕਹਿ ਲੈਣ ਦੇ&quot; ਹਾਨੀ ਰਿਕਾਰਡਸ ਦੇ ਲੇਬਲ ਹੇਠ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਇਆ ਸੀ। &lt;ref&gt;{{Citation}}&lt;/ref&gt; ਦਸੰਬਰ 2020 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ &quot;ਲਿਬਾਸ&quot; ਗੀਤ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਯੂਟਿਊਬ ਦੇ ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਗਲੋਬਲ ਸੰਗੀਤ ਚਾਰਟ 'ਤੇ ਵੀ ਰਿਹਾ। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://charts.youtube.com/|title=YouTube Music Charts|website=charts.youtube.com|language=en|access-date=2021-05-17}}&lt;/ref&gt; ਉਸਦਾ ਗੀਤ &quot;ਤੀਜੀ ਸੀਟ&quot; ''ਗਾਣਾ'' (ਸੰਗੀਤ ਸਟ੍ਰੀਮਿੰਗ ਸੇਵਾ) ਦੇ ਸਿਖਰ 50 ਪੰਜਾਬੀ ਚਾਰਟ 'ਤੇ ਨੰਬਰ 1 'ਤੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gaana.com/playlist/gaana-dj-punjabi-top-20|title=Playlist Punjabi Top 50 on Gaana.com|website=Gaana|access-date=2021-05-17}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* {{IMDB name|nm12027008}}

* {{Instagram|kaka._.ji}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1994]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਾਕਾਰ]]</text>
      <sha1>oaw9hx0ce5o1ripbka9z41xnk5hxr8p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>844279</id>
      <parentid>844278</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T06:26:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Geet Arts</username>
        <id>44962</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਕੈਰੀਅਰ */</comment>
      <origin>844279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4012" sha1="rv02b5p304zt8n280eklbxmspmtu8uj" xml:space="preserve">{{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਸੰਗੀਤ ਕਲਾਕਾਰ|image=|Birth_name=ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ|birth_date=ਅਪ੍ਰੈਲ 5,1994|birth_place=ਚੰਦੂਮਾਜਰਾ, [[ਪੰਜਾਬ]]|Genre=[[ਪੰਜਾਬੀ]] ਰੋਮਾਂਟਿਕ|Occupation=[[ਗਾਇਕ]] [[ਗੀਤਕਾਰ]] [[ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] [[ਸੰਗੀਤ]] [[ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ]]|yearsactive=2020-ਮੌਜੂਦ|Label=ਕਾਕਾ, ਸਾਰੇਗਾਮਾ, ਟਾਈਮਜ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ, ਸਪੀਡ ਰਿਕਾਰਡਜ਼, ਸਿੰਗਲ ਟਰੈਕ ਸਟੂਡੀਓ|website={{Instagram|kaka._.ji}}}}

'''ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ''' ਜੋ ਕਿ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਕਾਕਾ''' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ, ਗੀਤਕਾਰ, ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੀਤ &quot;ਲਿਬਾਸ&quot;, &quot;ਟੈਮਪ੍ਰੇਰੀ ਪਿਆਰ&quot;, &quot;ਤੀਜੀ ਸੀਟ&quot;, &quot;ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ&quot;, &quot;ਕਹਿ ਲੈਣ ਦੇ&quot; ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੀਤਾਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

== ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ==
ਕਾਕਾ ਦਾ ਜਨਮ 5 ਅਪ੍ਰੈਲ 1994 ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਰਾਜ ਦੇ ਚੰਦੂਮਾਜਰਾ, [[ਰਾਜਪੁਰਾ]] ਵਿੱਚ ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਅਸ਼ੋਕਾ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ '''ਮਕੈਨੀਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ''' ਵਿੱਚ ਬੀ.ਟੈਕ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ''ਪੰਜਾਬ ਸ਼ਹਿਰੀ ਯੋਜਨਾ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਅਥਾਰਟੀ'' ਵਿੱਚ '''[[ਆਰਕੀਟੈਕਟ]]''' ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। &lt;ref&gt;{{Citation|title=9x Tashan {{!}} Dil Di Gal {{!}} Kaka Latest Interview 2022|url=https://www.youtube.com/watch?v=0knnesxqTuI|language=en|access-date=2022-10-31}}&lt;/ref&gt;

== ਕੈਰੀਅਰ ==
ਕਾਕਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀਤ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਵੰਬਰ 2019 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਅਦਬ ਖਰੌੜ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ &quot;ਸੁਰਮਾ&quot; ਨਾਲ ਕੀਤੀ। &lt;ref&gt;{{Citation}}&lt;/ref&gt; ਅਕਤੂਬਰ 2020 ਵਿੱਚ, ਉਸਦਾ ਗੀਤ &quot;ਕਹਿ ਲੈਣ ਦੇ&quot; ਹਾਨੀ ਰਿਕਾਰਡਸ ਦੇ ਲੇਬਲ ਹੇਠ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਇਆ ਸੀ। &lt;ref&gt;{{Citation}}&lt;/ref&gt; ਦਸੰਬਰ 2020 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ &quot;ਲਿਬਾਸ&quot; ਗੀਤ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਯੂਟਿਊਬ ਦੇ ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਗਲੋਬਲ ਸੰਗੀਤ ਚਾਰਟ 'ਤੇ ਵੀ ਰਿਹਾ। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://charts.youtube.com/|title=YouTube Music Charts|website=charts.youtube.com|language=en|access-date=2021-05-17}}&lt;/ref&gt; ਉਸਦਾ ਗੀਤ &quot;ਤੀਜੀ ਸੀਟ&quot; ''ਗਾਣਾ'' (ਸੰਗੀਤ ਸਟ੍ਰੀਮਿੰਗ ਸੇਵਾ) ਦੇ ਸਿਖਰ 50 ਪੰਜਾਬੀ ਚਾਰਟ 'ਤੇ ਨੰਬਰ 1 'ਤੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gaana.com/playlist/gaana-dj-punjabi-top-20|title=Playlist Punjabi Top 50 on Gaana.com|website=Gaana|access-date=2021-05-17}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* {{IMDB name|nm12027008}}

* {{Instagram|kaka._.ji}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1994]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਾਕਾਰ]]</text>
      <sha1>rv02b5p304zt8n280eklbxmspmtu8uj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>844281</id>
      <parentid>844279</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T06:43:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Geet Arts</username>
        <id>44962</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>844281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4079" sha1="s2u504g0tljo4kco0ee2hg5fcz9zf1k" xml:space="preserve">{{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਸੰਗੀਤ ਕਲਾਕਾਰ|image=|Birth_name=ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ|birth_date=ਅਪ੍ਰੈਲ 5,1994|birth_place=ਚੰਦੂਮਾਜਰਾ, [[ਪੰਜਾਬ]]|Genre=[[ਪੰਜਾਬੀ]] ਰੋਮਾਂਟਿਕ|Occupation=[[ਗਾਇਕ]] [[ਗੀਤਕਾਰ]] [[ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] [[ਸੰਗੀਤ]] [[ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ]]|yearsactive=2020-ਮੌਜੂਦ|Label=ਕਾਕਾ, ਸਾਰੇਗਾਮਾ, ਟਾਈਮਜ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ, ਸਪੀਡ ਰਿਕਾਰਡਜ਼, ਸਿੰਗਲ ਟਰੈਕ ਸਟੂਡੀਓ|website={{Instagram|kaka._.ji}}}}
[[ਤਸਵੀਰ:Kaka1.jpg|thumb|ਕਾਕਾ, ਅਗਸਤ 2026]]
'''ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ''' ਜੋ ਕਿ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਕਾਕਾ''' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ, ਗੀਤਕਾਰ, ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੀਤ &quot;ਲਿਬਾਸ&quot;, &quot;ਟੈਮਪ੍ਰੇਰੀ ਪਿਆਰ&quot;, &quot;ਤੀਜੀ ਸੀਟ&quot;, &quot;ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ&quot;, &quot;ਕਹਿ ਲੈਣ ਦੇ&quot; ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੀਤਾਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

== ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ==
ਕਾਕਾ ਦਾ ਜਨਮ 5 ਅਪ੍ਰੈਲ 1994 ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਰਾਜ ਦੇ ਚੰਦੂਮਾਜਰਾ, [[ਰਾਜਪੁਰਾ]] ਵਿੱਚ ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਅਸ਼ੋਕਾ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ '''ਮਕੈਨੀਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ''' ਵਿੱਚ ਬੀ.ਟੈਕ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ''ਪੰਜਾਬ ਸ਼ਹਿਰੀ ਯੋਜਨਾ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਅਥਾਰਟੀ'' ਵਿੱਚ '''[[ਆਰਕੀਟੈਕਟ]]''' ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। &lt;ref&gt;{{Citation|title=9x Tashan {{!}} Dil Di Gal {{!}} Kaka Latest Interview 2022|url=https://www.youtube.com/watch?v=0knnesxqTuI|language=en|access-date=2022-10-31}}&lt;/ref&gt;

== ਕੈਰੀਅਰ ==
ਕਾਕਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀਤ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਵੰਬਰ 2019 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਅਦਬ ਖਰੌੜ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ &quot;ਸੁਰਮਾ&quot; ਨਾਲ ਕੀਤੀ। &lt;ref&gt;{{Citation}}&lt;/ref&gt; ਅਕਤੂਬਰ 2020 ਵਿੱਚ, ਉਸਦਾ ਗੀਤ &quot;ਕਹਿ ਲੈਣ ਦੇ&quot; ਹਾਨੀ ਰਿਕਾਰਡਸ ਦੇ ਲੇਬਲ ਹੇਠ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਇਆ ਸੀ। &lt;ref&gt;{{Citation}}&lt;/ref&gt; ਦਸੰਬਰ 2020 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ &quot;ਲਿਬਾਸ&quot; ਗੀਤ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਯੂਟਿਊਬ ਦੇ ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਗਲੋਬਲ ਸੰਗੀਤ ਚਾਰਟ 'ਤੇ ਵੀ ਰਿਹਾ। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://charts.youtube.com/|title=YouTube Music Charts|website=charts.youtube.com|language=en|access-date=2021-05-17}}&lt;/ref&gt; ਉਸਦਾ ਗੀਤ &quot;ਤੀਜੀ ਸੀਟ&quot; ''ਗਾਣਾ'' (ਸੰਗੀਤ ਸਟ੍ਰੀਮਿੰਗ ਸੇਵਾ) ਦੇ ਸਿਖਰ 50 ਪੰਜਾਬੀ ਚਾਰਟ 'ਤੇ ਨੰਬਰ 1 'ਤੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gaana.com/playlist/gaana-dj-punjabi-top-20|title=Playlist Punjabi Top 50 on Gaana.com|website=Gaana|access-date=2021-05-17}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* {{IMDB name|nm12027008}}

* {{Instagram|kaka._.ji}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1994]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਾਕਾਰ]]</text>
      <sha1>s2u504g0tljo4kco0ee2hg5fcz9zf1k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>844282</id>
      <parentid>844281</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T06:44:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Geet Arts</username>
        <id>44962</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>844282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4148" sha1="nu9xxkjaeuycq903jnnhi6xcw4g20px" xml:space="preserve">{{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਸੰਗੀਤ ਕਲਾਕਾਰ|image=|Birth_name=ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ|birth_date=ਅਪ੍ਰੈਲ 5,1994|birth_place=ਚੰਦੂਮਾਜਰਾ, [[ਪੰਜਾਬ]]|Genre=[[ਪੰਜਾਬੀ]] ਰੋਮਾਂਟਿਕ|Occupation=[[ਗਾਇਕ]] [[ਗੀਤਕਾਰ]] [[ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] [[ਸੰਗੀਤ]] [[ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ]]|yearsactive=2020-ਮੌਜੂਦ|Label=ਕਾਕਾ, ਸਾਰੇਗਾਮਾ, ਟਾਈਮਜ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ, ਸਪੀਡ ਰਿਕਾਰਡਜ਼, ਸਿੰਗਲ ਟਰੈਕ ਸਟੂਡੀਓ|website={{Instagram|kaka._.ji}}}}
[[ਤਸਵੀਰ:Kaka1.jpg|thumb|ਕਾਕਾ, ਅਗਸਤ 2026]]
[[ਤਸਵੀਰ:Kaka 3.jpg|thumb|ਕਾਕਾ, ਅਗਸਤ 2026]]
'''ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ''' ਜੋ ਕਿ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਕਾਕਾ''' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ, ਗੀਤਕਾਰ, ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੀਤ &quot;ਲਿਬਾਸ&quot;, &quot;ਟੈਮਪ੍ਰੇਰੀ ਪਿਆਰ&quot;, &quot;ਤੀਜੀ ਸੀਟ&quot;, &quot;ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ&quot;, &quot;ਕਹਿ ਲੈਣ ਦੇ&quot; ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੀਤਾਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

== ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ==
ਕਾਕਾ ਦਾ ਜਨਮ 5 ਅਪ੍ਰੈਲ 1994 ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਰਾਜ ਦੇ ਚੰਦੂਮਾਜਰਾ, [[ਰਾਜਪੁਰਾ]] ਵਿੱਚ ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਅਸ਼ੋਕਾ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ '''ਮਕੈਨੀਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ''' ਵਿੱਚ ਬੀ.ਟੈਕ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ''ਪੰਜਾਬ ਸ਼ਹਿਰੀ ਯੋਜਨਾ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਅਥਾਰਟੀ'' ਵਿੱਚ '''[[ਆਰਕੀਟੈਕਟ]]''' ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। &lt;ref&gt;{{Citation|title=9x Tashan {{!}} Dil Di Gal {{!}} Kaka Latest Interview 2022|url=https://www.youtube.com/watch?v=0knnesxqTuI|language=en|access-date=2022-10-31}}&lt;/ref&gt;

== ਕੈਰੀਅਰ ==
ਕਾਕਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀਤ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਵੰਬਰ 2019 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਅਦਬ ਖਰੌੜ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ &quot;ਸੁਰਮਾ&quot; ਨਾਲ ਕੀਤੀ। &lt;ref&gt;{{Citation}}&lt;/ref&gt; ਅਕਤੂਬਰ 2020 ਵਿੱਚ, ਉਸਦਾ ਗੀਤ &quot;ਕਹਿ ਲੈਣ ਦੇ&quot; ਹਾਨੀ ਰਿਕਾਰਡਸ ਦੇ ਲੇਬਲ ਹੇਠ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਇਆ ਸੀ। &lt;ref&gt;{{Citation}}&lt;/ref&gt; ਦਸੰਬਰ 2020 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ &quot;ਲਿਬਾਸ&quot; ਗੀਤ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਯੂਟਿਊਬ ਦੇ ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਗਲੋਬਲ ਸੰਗੀਤ ਚਾਰਟ 'ਤੇ ਵੀ ਰਿਹਾ। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://charts.youtube.com/|title=YouTube Music Charts|website=charts.youtube.com|language=en|access-date=2021-05-17}}&lt;/ref&gt; ਉਸਦਾ ਗੀਤ &quot;ਤੀਜੀ ਸੀਟ&quot; ''ਗਾਣਾ'' (ਸੰਗੀਤ ਸਟ੍ਰੀਮਿੰਗ ਸੇਵਾ) ਦੇ ਸਿਖਰ 50 ਪੰਜਾਬੀ ਚਾਰਟ 'ਤੇ ਨੰਬਰ 1 'ਤੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gaana.com/playlist/gaana-dj-punjabi-top-20|title=Playlist Punjabi Top 50 on Gaana.com|website=Gaana|access-date=2021-05-17}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* {{IMDB name|nm12027008}}

* {{Instagram|kaka._.ji}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1994]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਾਕਾਰ]]</text>
      <sha1>nu9xxkjaeuycq903jnnhi6xcw4g20px</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>844283</id>
      <parentid>844282</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T06:45:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Geet Arts</username>
        <id>44962</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>844283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4216" sha1="m6nnbkbuxb4pn7djj889hlkzz9vjnds" xml:space="preserve">{{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਸੰਗੀਤ ਕਲਾਕਾਰ|image=|Birth_name=ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ|birth_date=ਅਪ੍ਰੈਲ 5,1994|birth_place=ਚੰਦੂਮਾਜਰਾ, [[ਪੰਜਾਬ]]|Genre=[[ਪੰਜਾਬੀ]] ਰੋਮਾਂਟਿਕ|Occupation=[[ਗਾਇਕ]] [[ਗੀਤਕਾਰ]] [[ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] [[ਸੰਗੀਤ]] [[ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ]]|yearsactive=2020-ਮੌਜੂਦ|Label=ਕਾਕਾ, ਸਾਰੇਗਾਮਾ, ਟਾਈਮਜ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ, ਸਪੀਡ ਰਿਕਾਰਡਜ਼, ਸਿੰਗਲ ਟਰੈਕ ਸਟੂਡੀਓ|website={{Instagram|kaka._.ji}}}}
[[ਤਸਵੀਰ:Kaka1.jpg|thumb|ਕਾਕਾ, ਅਗਸਤ 2026]]
[[ਤਸਵੀਰ:Kaka 3.jpg|thumb|ਕਾਕਾ, ਅਗਸਤ 2026]]
[[ਤਸਵੀਰ:Kaka2.jpg|thumb|ਕਾਕਾ, ਅਗਸਤ 2026]]
'''ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ''' ਜੋ ਕਿ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਕਾਕਾ''' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ, ਗੀਤਕਾਰ, ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੀਤ &quot;ਲਿਬਾਸ&quot;, &quot;ਟੈਮਪ੍ਰੇਰੀ ਪਿਆਰ&quot;, &quot;ਤੀਜੀ ਸੀਟ&quot;, &quot;ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ&quot;, &quot;ਕਹਿ ਲੈਣ ਦੇ&quot; ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੀਤਾਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

== ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ==
ਕਾਕਾ ਦਾ ਜਨਮ 5 ਅਪ੍ਰੈਲ 1994 ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਰਾਜ ਦੇ ਚੰਦੂਮਾਜਰਾ, [[ਰਾਜਪੁਰਾ]] ਵਿੱਚ ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਅਸ਼ੋਕਾ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ '''ਮਕੈਨੀਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ''' ਵਿੱਚ ਬੀ.ਟੈਕ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ''ਪੰਜਾਬ ਸ਼ਹਿਰੀ ਯੋਜਨਾ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਅਥਾਰਟੀ'' ਵਿੱਚ '''[[ਆਰਕੀਟੈਕਟ]]''' ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। &lt;ref&gt;{{Citation|title=9x Tashan {{!}} Dil Di Gal {{!}} Kaka Latest Interview 2022|url=https://www.youtube.com/watch?v=0knnesxqTuI|language=en|access-date=2022-10-31}}&lt;/ref&gt;

== ਕੈਰੀਅਰ ==
ਕਾਕਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀਤ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਵੰਬਰ 2019 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਅਦਬ ਖਰੌੜ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ &quot;ਸੁਰਮਾ&quot; ਨਾਲ ਕੀਤੀ। &lt;ref&gt;{{Citation}}&lt;/ref&gt; ਅਕਤੂਬਰ 2020 ਵਿੱਚ, ਉਸਦਾ ਗੀਤ &quot;ਕਹਿ ਲੈਣ ਦੇ&quot; ਹਾਨੀ ਰਿਕਾਰਡਸ ਦੇ ਲੇਬਲ ਹੇਠ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਇਆ ਸੀ। &lt;ref&gt;{{Citation}}&lt;/ref&gt; ਦਸੰਬਰ 2020 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ &quot;ਲਿਬਾਸ&quot; ਗੀਤ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਯੂਟਿਊਬ ਦੇ ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਗਲੋਬਲ ਸੰਗੀਤ ਚਾਰਟ 'ਤੇ ਵੀ ਰਿਹਾ। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://charts.youtube.com/|title=YouTube Music Charts|website=charts.youtube.com|language=en|access-date=2021-05-17}}&lt;/ref&gt; ਉਸਦਾ ਗੀਤ &quot;ਤੀਜੀ ਸੀਟ&quot; ''ਗਾਣਾ'' (ਸੰਗੀਤ ਸਟ੍ਰੀਮਿੰਗ ਸੇਵਾ) ਦੇ ਸਿਖਰ 50 ਪੰਜਾਬੀ ਚਾਰਟ 'ਤੇ ਨੰਬਰ 1 'ਤੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gaana.com/playlist/gaana-dj-punjabi-top-20|title=Playlist Punjabi Top 50 on Gaana.com|website=Gaana|access-date=2021-05-17}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* {{IMDB name|nm12027008}}

* {{Instagram|kaka._.ji}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1994]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਾਕਾਰ]]</text>
      <sha1>m6nnbkbuxb4pn7djj889hlkzz9vjnds</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਅਰਿਕਾ ਓਕਰੇਂਟ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162081</id>
    <revision>
      <id>844247</id>
      <parentid>767771</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T20:41:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>844247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7066" sha1="5mk7n7zepygn5nw3g7bd9c7lxn2nlm8" xml:space="preserve">[[ਤਸਵੀਰ:Arika_Okrent_at_Lojban_Festival_2006.jpg|right|thumb| 2006 ਵਿੱਚ ਫਿਲਕਨ ਵਿਖੇ ਲੋਜਬਨ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਅਰਿਕਾ ਓਕਰੇਂਟ]]
'''ਅਰੀਕਾ ਓਕਰੇਂਟ''' {{IPAc-en|ˈ|ɛr|ɪ|k|ə|_|ˈ|oʊ|k|r|ɛ|n|t}}&lt;ref&gt;[http://arikaokrent.com/ Arika Okrent's homepage]&lt;/ref&gt; [[ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ|ਵਿਗਿਆਨੀ]] ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਲੇਖਕ ਹੈ।

== ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ==
ਓਕਰੇਂਟ ਦਾ ਜਨਮ [[ਸ਼ਿਕਾਗੋ]] ਵਿੱਚ [[ਪੋਲੈਂਡ|ਪੋਲਿਸ਼]] ਅਤੇ [[ਟ੍ਰਾਂਸਿਲਵੇਨੀਆ|ਟ੍ਰਾਂਸਿਲਵੇਨੀਅਨ]] ਮੂਲ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ [[ਭਾਸ਼ਾ|ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸਨੇ [[ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਬਣਾਇਆ।

1992 ਵਿੱਚ ਕਾਰਲਟਨ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Linguistics |title=Man vs. Language! Language Wins! public talk by linguist and author Arika Okrent ('92) - Carleton College |url=https://www.carleton.edu/linguistics/news/man-vs-language-language-wins-public-talk-by-linguist-and-author-arika-okrent-92/ |access-date=2023-02-11 |website=www.carleton.edu |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਇੱਕ ਸਾਲ ਲਈ ਉੱਥੇ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਹੰਗਰੀ ਚਲੀ ਗਈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |year=2009 |title=Arika Okrent '92 |url=http://apps.carleton.edu/curricular/ling/people/alumni/arikaokrent/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130612002846/http://apps.carleton.edu/curricular/ling/people/alumni/arikaokrent/ |archive-date=2013-06-12 |access-date=2012-10-29 |website=Linguistics: Alumni |publisher=Carleton College}}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ [[ਗੈਲਾਡੈੱਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਗੈਲੋਡੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਐਮ.ਏ. ਅਤੇ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Linguistics for Laypeople {{!}} Tableau |url=https://tableau.uchicago.edu/articles/2017/10/linguistics-laypeople |access-date=2023-02-11 |website=tableau.uchicago.edu |archive-date=2023-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230211020943/https://tableau.uchicago.edu/articles/2017/10/linguistics-laypeople |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 2004 ਵਿੱਚ [[ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਮਨੋ-ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Alumni {{!}} Linguistics |url=https://linguistics.uchicago.edu/people/alumni |access-date=2023-02-11 |website=linguistics.uchicago.edu}}&lt;/ref&gt;

== ਕਰੀਅਰ ==
ਓਕਰੇਂਟ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਦੀ 2009 ''ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਇਨ ਦ ਲੈਂਡ ਆਫ਼ ਇਨਵੈਂਟਡ ਲੈਂਗੂਏਜਜ਼ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: [[ਐੱਸਪੇਰਾਂਤੋ|ਐਸਪੇਰਾਂਟੋ]] ਰੌਕ ਸਟਾਰਸ, ਕਲਿੰਗਨ ਪੋਇਟਸ, ਲੋਗਲਾਨ ਲਵਰਜ਼, ਐਂਡ ਦਿ ਮੈਡ ਡ੍ਰੀਮਰਸ ਹੂ ਟ੍ਰਾਈਡ ਟੂ ਬਿਲਡ ਏ ਪਰਫੈਕਟ ਲੈਂਗੂਏਜ,'' ਕੰਸਟ੍ਰਕਟਡ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ। ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ&lt;ref name=&quot;time&quot;&gt;M. J. Stephey, [https://web.archive.org/web/20090519114546/http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,1898948,00.html &quot;Arika Okrent: Speaking Klingon&quot;], ''Time'', May 18, 2009. Retrieved 2009-12-07.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dreaming of a Perfect Language |url=https://www.wbur.org/onpoint/2009/06/01/invented-languages |access-date=2023-02-11 |website=www.wbur.org |language=en}}&lt;/ref&gt; ਸੀਨ ਓ'ਨੀਲ ਨਾਲ ਲਿਖੀ ਉਸਦੀ 2021 ਦੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਕਿਤਾਬ, ''ਹਾਈਲੀ ਅਨਿਯਮਿਤ'', ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] ਇਸਦੀਆਂ ਕਈ ਆਧੁਨਿਕ ਬੇਨਿਯਮੀਆਂ ਅਤੇ ਅਪਵਾਦਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Highly Irregular by Arika Okrent book review {{!}} The TLS |url=https://www.the-tls.co.uk/articles/highly-irregular-arika-okrent-book-review-laura-r-bailey/ |access-date=2023-02-11 |website=TLS |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Review of Highly Irregular |url=https://old.linguistlist.org/pubs/reviews/get-review.cfm?SubID=36790037 |access-date=2023-02-11 |website=old.linguistlist.org |archive-date=2023-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230211020933/https://old.linguistlist.org/pubs/reviews/get-review.cfm?SubID=36790037 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ==
ਉਹ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]], [[ਮਗਿਆਰ ਭਾਸ਼ਾ|ਹੰਗਰੀਆਈ]], ਅਮਰੀਕੀ ਸੈਨਤ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਕਲਿੰਗਨ,&lt;ref name=&quot;time&quot;/&gt; ਵਿੱਚ ਸੰਚਾਰ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਕੋਲ [[ਐੱਸਪੇਰਾਂਤੋ|ਐਸਪੇਰਾਂਟੋ]] ਦੀ ਚੰਗੀ ਪੈਸਿਵ ਕਮਾਂਡ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;nytimes&quot;&gt;[http://schott.blogs.nytimes.com/2010/03/10/questions-answered-invented-languages/ Questions Answered: Invented Languages], ''Schott's Vocab''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cnn&quot;&gt;[http://www.ipernity.com/doc/113837/9112002/in/album/142463 Arika Okrent about Esperanto in CNN], September 17, 2010.&lt;/ref&gt;

ਉਹ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕ ਡੈਨੀਅਲ ਓਕਰੈਂਟ ਦੀ ਭਤੀਜੀ ਹੈ।

== ਕਿਤਾਬਾਂ ==

* {{Cite book|url=https://archive.org/details/inlandofinvented00okre/page/352|title=In the Land of Invented Languages: Esperanto Rock Stars, Klingon Poets, Loglan Lovers, and the Mad Dreamers Who Tried to Build A Perfect Language|last=Okrent, Arika|publisher=[[Spiegel &amp; Grau]]|year=2009|isbn=978-0-385-52788-0|pages=[https://archive.org/details/inlandofinvented00okre/page/352 352]|url-access=registration}}
* {{Cite book|title=Highly Irregular: Why Tough, Through, and Dough Don't Rhyme And Other Oddities of the English Language|url=https://archive.org/details/highlyirregularw0000okre|last=Okrent|first=Arika|last2=O'Neill|first2=Sean|date=2021|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0197539408}}

== ਹਵਾਲੇ ==
&lt;references /&gt;
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1970]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>5mk7n7zepygn5nw3g7bd9c7lxn2nlm8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਬਸੰਤੀ ਦੇਵੀ (ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਗਿਆਨੀ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162531</id>
    <revision>
      <id>844288</id>
      <parentid>665224</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T09:42:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>844288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6729" sha1="huyzqosct5wop3a9x8yg6x10nunovio" xml:space="preserve">'''ਬਸੰਤੀ ਦੇਵੀ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਣਵਾਦੀ ਹੈ। ਉਹ [[ਉੱਤਰਾਖੰਡ]] ਵਿੱਚ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ 2016 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਸਰਵਉੱਚ ਪੁਰਸਕਾਰ [[ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ]] ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

== ਜੀਵਨ ==
ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਕਉਸਾਨੀ&lt;ref name=&quot;how&quot;&gt;{{Cite web |title=Basanti and the Kosi: How one woman revitalized a watershed in Uttarakhand |url=https://www.indiawaterportal.org/articles/basanti-and-kosi-how-one-woman-revitalized-watershed-uttarakhand |access-date=2020-07-07 |website=www.indiawaterportal.org}}&lt;/ref&gt; ਦੇ ਨੇੜੇ [[ਸਰਲਾ ਬੇਨ|ਲਕਸ਼ਮੀ ਆਸ਼ਰਮ]] ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਈ ਜੋ ਕਿ [[ਸਰਲਾ ਬੇਨ|ਸਰਲਾ ਬੇਹਨ]] ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਨੌਜਵਾਨ ਲੜਕੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਆਸ਼ਰਮ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the Ashram – Friends of Lakshmi Ashram |url=http://lakshmiashram.dk/en/om-ashrammen/ |access-date=2020-07-07 |language=en-UK}}&lt;/ref&gt; 1980 ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਉੱਥੇ ਆ ਗਈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵਿਧਵਾ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;how&quot; /&gt; ਉਹ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਕੂਲ ਗਈ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਪੜ੍ਹਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ। ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ 12ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੜ੍ਹਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਹੋ ਗਈ। ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਮਾੜੀ ਸੀ ਪਰ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ।&lt;ref name=&quot;how&quot; /&gt;

ਉਹ ਵਾਤਾਵਰਨ ਪ੍ਰੇਮੀ ਬਣ ਗਈ। ਉਹ [[ਉੱਤਰਾਖੰਡ]] ਵਿੱਚ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=2016-03-09 |title=President Pranab Mukherjee presented 2015 Nari Shakti awards |url=https://www.jagranjosh.com/current-affairs/president-pranab-mukherjee-presented-2015-nari-shakti-awards-1457494302-1 |access-date=2020-07-07 |website=Jagranjosh.com |archive-date=2018-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219152551/https://www.jagranjosh.com/current-affairs/president-pranab-mukherjee-presented-2015-nari-shakti-awards-1457494302-1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ਕੋਸੀ ਨਦੀ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰੋਤ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;how&quot; /&gt; ਨਦੀ ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਹੜ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੈਕਟੇਅਰ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ 10 ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7580587.stm|title=Flood devastation in Bihar state|date=2008-08-25|access-date=2020-07-07|language=en-GB}}&lt;/ref&gt; ਦੇਵੀ ਨੇ ਇੱਕ ਲੇਖ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਦਰਖਤਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਮੌਜੂਦਾ ਦਰ ਨਾਲ ਜਾਰੀ ਰਹੀ ਤਾਂ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਨਦੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਉਹ ਸਥਾਨਕ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਗਈ ਕਿ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁੱਛ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਨਦੀ ਸੁੱਕ ਜਾਵੇਗੀ ਤਾਂ ਉਹ ਕੀ ਕਰਨਗੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਹੋਣ ਲੱਗਾ।&lt;ref name=&quot;how&quot; /&gt;

ਉਸਨੇ ਗੱਲਬਾਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਸਹਿਮਤੀ ਬਣੀ ਕਿ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨਵੀਂ ਲੱਕੜ ਕੱਟਣੀਆਂ ਬੰਦ ਕਰ ਦੇਣਗੀਆਂ। ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਮੰਨ ਗਏ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ ਹੀ ਸਾੜਨਗੇ।&lt;ref name=&quot;how&quot; /&gt; ਦੇਵੀ ਨੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਮੂਹਾਂ&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦੌਲਤ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਸਵੈਸੇਵੀ ਹੋਣਗੇ। ਇਸ ਦੇ ਅਸਰ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰ ਇਹ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕਣ ਵਾਲੇ ਝਰਨੇ ਹੁਣ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜੰਗਲ ਵਧੇਰੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਚੌੜੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਓਕ, ਰ੍ਹੋਡੋਡੈਂਡਰਨ ਅਤੇ ਮਾਈਰਿਕਾ ਐਸਕੁਲੇਂਟਾ ਪੌਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;how&quot; /&gt;

ਮਾਰਚ 2016 ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਗਈ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਸਰਵਉੱਚ ਪੁਰਸਕਾਰ, [[ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dhawan |first=Himanshi |date=March 8, 2016 |title=Nari Shakti awards for women achievers |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Nari-Shakti-awards-for-women-achievers/articleshow/51316364.cms |access-date=2020-07-06 |website=The Times of India |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>huyzqosct5wop3a9x8yg6x10nunovio</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਤਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਨੁੰਗਸ਼ੀ ਮਲਿਕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164054</id>
    <revision>
      <id>844280</id>
      <parentid>775733</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T06:32:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>844280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15263" sha1="eivewdipe6dad5rxnak843shw8ald8g" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = ਜੁੜਵਾਂ ਮਲਿਕ ਭੈਣਾਂ
| image              = Endurance training for Mt Carstensz Pyramid.JPG
| alt                = 
| caption            = ਤਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਨੁੰਗਸ਼ੀ ਮਲਿਕ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ 'ਤੇ ਧੀਰਜ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ
| other_names        = 
| birth_name         = ਤਾਸ਼ੀ ਮਲਿਕ ਅਤੇ ਨੰਗਸ਼ੀ ਮਲਿਕ
| birth_date         = 21 ਜੂਨ 1991
| birth_place        = ਸੋਨੀਪਤ, [[ਹਰਿਆਣਾ]], ਭਾਰਤ
| death_date         = 
| death_place        = 
| occupation         = 
| known_for          = ਮਾਊਂਟ ਐਵਰੈਸਟ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਜੁੜਵਾਂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਸ਼ਿਖਰਾਂ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਅਤੇ ਜੁੜਵਾਂ ਬੱਚੇ
| website            = {{URL|https://twinclimbers.com}}
}}
[[Category:Articles with hCards]]
'''ਤਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਨੁੰਗਸ਼ੀ ਮਲਿਕ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Tashi and Nungshi Malik;''' ਜਨਮ 21 ਜੂਨ 1991)&lt;ref name=&quot;timesofindia.indiatimes.com&quot;&gt;{{Cite web |title=Up Mt Vinson, twin girls will celebrate as if boy were born - Times of India |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/dehradun/Up-Mt-Vinson-twin-girls-will-celebrate-as-if-boy-were-born/articleshow/45300921.cms |website=indiatimes.com}}&lt;/ref&gt; ਸੱਤ ਸ਼ਿਖਰਾਂ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਧਰੁਵ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਅਤੇ ਸਾਹਸੀ ਗ੍ਰੈਂਡ ਸਲੈਮ ਅਤੇ ਥ੍ਰੀ ਪੋਲਜ਼ ਚੈਲੇਂਜ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਅਤੇ ਜੁੜਵਾਂ ਹਨ।

== ਪਰਬਤਾਰੋਹੀ ==
ਮਲਿਕ ਭੈਣਾਂ ਨੇ 2010 ਵਿੱਚ ਨਹਿਰੂ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮਾਊਂਟੇਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;fpj&quot;&gt;{{Cite news|url=http://freepressjournal.in/first-twins-ever-to-climb-everest/|title=FIRST TWINS EVER TO CLIMB EVEREST|date=21 May 2013|work=Free Press Journal|access-date=24 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140610012052/http://freepressjournal.in/first-twins-ever-to-climb-everest/|archive-date=10 June 2014}}&lt;/ref&gt; ਐਤਵਾਰ, 19 ਮਈ 2013 ਨੂੰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਐਵਰੈਸਟ ਪਹਾੜ|ਮਾਊਂਟ ਐਵਰੈਸਟ ਨੂੰ]] ਸਰ ਕੀਤਾ, ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਜੁੜਵਾਂ ਭੈਣਾਂ ਬਣ ਗਈਆਂ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://ibnlive.in.com/news/indian-sisters-first-twins-to-climb-mount-everest/392901-3.html|title=Indian sisters first twins to climb Mount Everest|date=21 May 2013|work=[[CNN-IBN]]|access-date=24 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130621092824/http://ibnlive.in.com/news/indian-sisters-first-twins-to-climb-mount-everest/392901-3.html|archive-date=21 June 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://blogs.wsj.com/indiarealtime/2013/05/22/indian-woman-is-first-female-amputee-to-climb-everest/|title=Indian Is First Female Amputee up Everest|date=22 May 2013|work=WSJ|access-date=24 May 2013}}&lt;/ref&gt; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮੀਨਾ ਬੇਗ ਦੁਆਰਾ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਝੰਡੇ ਇਕੱਠੇ ਰੱਖੇ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/551757/for-the-record-woman-climber-makes-pakistan-proud/|title=For the record: Woman climber makes Pakistan proud|date=20 May 2013|work=The Express Tribune|access-date=24 May 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thehimalayantimes.com/fullNews.php?headline=Everest+summiteers+set+slew+of+records+on+sunny+Sunday&amp;NewsID=377096|title=Everest summiteers set slew of records on sunny Sunday|date=19 May 2013|work=The Himalayan Times|access-date=24 May 2013|archive-date=23 ਸਤੰਬਰ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140923175645/http://www.thehimalayantimes.com/fullNews.php?headline=Everest+summiteers+set+slew+of+records+on+sunny+Sunday&amp;NewsID=377096|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.jagranjosh.com/current-affairs/samina-baig-became-the-first-pakistani-woman-to-scale-mount-everest-1369024237-1|title=Samina Baig Became the First Pakistani Woman to Scale Mount Everest|date=20 May 2013|work=Dainik Jagran|access-date=24 May 2013|archive-date=9 ਜੂਨ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130609015701/http://www.jagranjosh.com/current-affairs/samina-baig-became-the-first-pakistani-woman-to-scale-mount-everest-1369024237-1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ਜੁੜਵਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ 'ਕਲਾਇਮਬੈਥਨ 2013' ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਗਸਤ 2013 ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਮਾਊਂਟੇਨੀਅਰਿੰਗ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਫੰਡ ਕੀਤੇ 21000 ਫੁੱਟ ਦੀ ਕੁਆਰੀ ਚੋਟੀ ਨੂੰ ਸਰ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸੱਤ ਸਿਖਰ ਸੰਮੇਲਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ, ਐਕਸਪਲੋਰਰ ਗ੍ਰੈਂਡ ਸਲੈਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਥ੍ਰੀ ਪੋਲ ਚੈਲੇਂਜ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Records2015&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=f896CgAAQBAJ&amp;q=guinness+world+records+2016+tashi+nungshi+seven+summits&amp;pg=PA195|title=Guinness World Records 2016|last=Guinness World Records|date=10 September 2015|publisher=Guinness World Records|isbn=978-1-910561-03-4|page=195}}&lt;/ref&gt; 16 ਦਸੰਬਰ 2014 ਨੂੰ, ਅੰਟਾਰਕਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਵਿਨਸਨ ਪਰਬਤ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਇਕੱਠੇ 'ਸੈਵਨ ਸਮਿਟ' ਨੂੰ ਸਕੇਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਜੁੜਵਾਂ ਅਤੇ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਬਣ ਗਏ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Haryanvi-twins-hit-record-by-conquering-Seven-Summits/articleshow/45555686.cms|title=Haryanvi twins hit record by conquering Seven Summits|last=Jaisinghani|first=Bella|date=18 December 2014|access-date=23 April 2015|publisher=[[Times of India]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/dehradun-twin-sisters-tashi-nungshi-malik-first-siblings-to-scale-seven-tallest-peaks-in-7-continents/1/407494.html|title=Dehradun twin sisters Tashi, Nungshi Malik first siblings to scale seven tallest peaks in 7 continents|last=Gusain|first=Raju|date=18 December 2014|access-date=23 April 2015|publisher=[[India Today]]}}&lt;/ref&gt;
[[ਤਸਵੀਰ:At_Mt_McKinley_Summit.JPG|thumb| ਮਾਉਂਟ ਮੈਕਕਿਨਲੇ, [[ਅਲਾਸਕਾ]] ਦੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ]]
19 ਮਈ 2013 ਨੂੰ ਮਾਊਂਟ ਐਵਰੈਸਟ ਨੂੰ ਸਕੇਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ 15 ਜੁਲਾਈ 2015 ਨੂੰ ਐਕਸਪਲੋਰਰ ਗ੍ਰੈਂਡ ਸਲੈਮ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mountaineer-twins-first-to-conquer-both-Poles-on-skis/articleshow/47021397.cms|title=Mountaineer twins first to conquer both Poles on skis|last=Jaisinghani|first=Bella|date=23 April 2015|access-date=26 April 2015|publisher=[[Times of India]]}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਐਕਸਪਲੋਰਰ ਗ੍ਰੈਂਡ ਸਲੈਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/indian-twins-complete-adventures-grand-slam-conquering-7-summits-2-poles/article1-1340333.aspx|title=Adventures Grand Slam: Indian twins conquer 7 summits, 2 poles|date=23 April 2013|access-date=26 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150423145520/http://www.hindustantimes.com/india-news/indian-twins-complete-adventures-grand-slam-conquering-7-summits-2-poles/article1-1340333.aspx|archive-date=23 April 2015|publisher=[[Hindustan Times]]}}&lt;/ref&gt; ਦਸੰਬਰ 2015 ਵਿੱਚ, ਜੁੜਵਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਔਰਾਕੀ (ਮਾਊਂਟ ਕੁੱਕ) ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਚੋਟੀ ਨੂੰ ਸਰ ਕੀਤਾ, ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਮਾਦਾ ਜੁੜਵਾਂ ਬਣ ਗਈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.odt.co.nz/news/national/twins-peak-mt-cook-first|title=Twins peak: a Mt Cook first|last=Roxburgh|first=Tracey|date=7 December 2016|work=Otago Daily Times Online News}}&lt;/ref&gt; ਸਤੰਬਰ 2019 ਵਿੱਚ, ਨੁੰਗਸ਼ੀ ਅਤੇ ਤਾਸ਼ੀ ਨੇ ''ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖੀ ਦੌੜ: ਈਕੋ-ਚੁਣੌਤੀ ਫਿਜੀ'' ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ 'ਖੁਕੁਰੀ ਵਾਰੀਅਰਜ਼' ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 30 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਾਹਸੀ ਅਥਲੀਟਾਂ ਦੀਆਂ 66 ਟੀਮਾਂ ਨੇ ਕੁਦਰਤ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ 671 ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰਿਆ।&amp;nbsp;ਦਰਜਨ ਭਰ ਸਾਹਸੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਠੋਰ ਫਿਜੀਅਨ ਲੈਂਡਸਕੇਪ, ਸਮੁੰਦਰ, ਨਦੀਆਂ, ਝੀਲਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦਾ ਕਿਲੋਮੀਟਰ। ਉਹ ਇਸ ਗਲੋਬਲ ਐਡਵੈਂਚਰ ਰੇਸ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਇੱਕਲੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਬਣ ਗਏ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bear Grylls set to bring ''World''s Toughest Race'' to OTT world |url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/bear-grylls-set-to-bring-worlds-toughest-race-to-ott-world/1877333 |access-date=2020-09-25 |website=www.outlookindia.com/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-08-01 |title=Amazon Sets More Than 60 Teams to Compete on 'Eco-Challenge' Reboot From Mark Burnett, Bear Grylls |url=https://www.thewrap.com/eco-challenge-reboot-teams-amazon-mark-burnett-bear-grylls-worlds-toughest-race-fiji/ |access-date=2020-09-25 |website=TheWrap |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ==
[[ਤਸਵੀਰ:President,_Shri_Ram_Nath_Kovind_presenting_the_Nari_Shakti_Puruskar_for_the_year_2019_to_Ms._Tashi_Malik.jpg|thumb| ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼੍ਰੀ [[ਰਾਮ ਨਾਥ ਕੋਵਿੰਦ]] 8 ਮਾਰਚ 2020 ਨੂੰ ਤਾਸ਼ੀ ਮਲਿਕ ਨੂੰ 2019 ਦਾ [[ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ।]]

* SIT, Invercargill, NZ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=SIT represented at Kiwi Indian Hall of Fame ceremony &gt; Southern Institute of Technology, NZ |url=https://www.sit.ac.nz/Home/About-Us/News/Articles/ID/189/SIT-represented-at-Kiwi-Indian-Hall-of-Fame-ceremony |access-date=28 November 2017 |website=www.sit.ac.nz}}&lt;/ref&gt; ਵਿਖੇ ਖੇਡ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ-ਭਾਰਤ ਸਪੋਰਟਸ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
* ਸਤੰਬਰ-ਅਕਤੂਬਰ 2015 ਵਿੱਚ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾ ਨੇਤਾਵਾਂ ਲਈ ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਜ ਵਿਭਾਗ ਦੇ 'ਗਲੋਬਲ ਸਪੋਰਟਸ ਮੈਂਟਰਿੰਗ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ' ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sisters Nungshi and Tashi Malik inspire Indian women to try mountaineering – Global Sports Mentoring |url=https://globalsportsmentoring.org/blog/sisters-nungshi-and-tashi-malik-are-inspiring-indian-girls-and-women-to-try-mountaineering/ |access-date=28 November 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 September 2016 |title=Sisters Nungshi and Tashi Malik are inspiring Indian girls and women to try mountaineering |url=http://www.espn.com/espnw/culture/feature/article/17588419/sisters-nungshi-tashi-malik-inspiring-indian-girls-women-try-mountaineering |access-date=28 November 2017}}&lt;/ref&gt;
* 29 ਅਗਸਤ 2016 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਰਵਉੱਚ ਸਾਹਸੀ ਸਨਮਾਨ ' ਤੇਨਜ਼ਿੰਗ ਨੌਰਗੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਡਵੈਂਚਰ ਅਵਾਰਡ ' 2015 ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tashi-Nungshi to get National Adventure Sports Award - Times of India |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/dehradun/Tashi-Nungshi-to-get-National-Adventure-Sports-Award/articleshow/53878587.cms |website=indiatimes.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mountaineer Harbhajan gets Tenzing Norgay award |url=http://www.tribuneindia.com/news/sport/mountaineer-harbhajan-gets-tenzing-norgay-award/287647.html |access-date=2023-04-15 |archive-date=2016-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160902171220/http://www.tribuneindia.com/news/sport/mountaineer-harbhajan-gets-tenzing-norgay-award/287647.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* 2016 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਈਸਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਗੁਨੀ ਥ ਦੁਆਰਾ ਲੀਫ ਏਰਿਕਸਨ ਯੰਗ ਐਕਸਪਲੋਰਰ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜੋਹਾਨਸਨ&lt;ref&gt;{{Cite web |date=29 October 2016 |title='Everest twins' bag Leif Erikson Explorer Award in Iceland |url=https://www.hindustantimes.com/dehradun/everest-twins-bag-leif-erikson-explorer-award-in-iceland/story-uXS56KCiLjaezsrtrrZv8K.html}}&lt;/ref&gt;
* ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 2020 ਵਿੱਚ [[ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ]] ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

== ਹਵਾਲੇ ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੈਤਾ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1991]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਪਰਬਤਾਰੋਹੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>eivewdipe6dad5rxnak843shw8ald8g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸੂਰਜ ਤਾਲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167971</id>
    <revision>
      <id>844236</id>
      <parentid>742783</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T12:25:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>844236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10065" sha1="ah35cz281bzjtnd5icmv6ppz7l8xtjo" xml:space="preserve">{{Short description|Lake in Himachal Pradesh, India}}
{{Use Indian English|date=February 2017}}
{{Use dmy dates|date=February 2017}}
{{Infobox body of water
| name               = ਸੂਰਜ ਤਾਲ &lt;br/&gt;ਸੂਰ੍ਯਾ ਤਾਲ 
| image              = Suraj Tal Lahaul Himachal Jul16 D32 13220.jpg
| alt                = View of Surya Tal lake
| caption            = 
| image_bathymetry   = 
| caption_bathymetry = 
| location           = ਸੀਬੀ ਰੇਂਜ, [[ਲਾਹੌਲ ਅਤੇ ਸਪਿਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲਾਹੌਲ ਵੈਲੀ, ਹਿਮਾਚਲ]]
| coords             = {{coord|32|45|46|N|77|23|52|E|region:IN_type:waterbody|display=inline,title}}
| type               = ਉੱਚ ਉਚਾਈ ਝੀਲ
| inflow             = Glacier and Snow melt
| outflow            = Bhaga River
| catchment          = 
| pushpin_map        = India Himachal Pradesh
| pushpin_map_alt    = Location of Surya Taal within Himachal Pradesh
| basin_countries    = India
| length             = 
| width              = 
| area               = 
| depth              = 
| max-depth          = 
| volume             = 
| residence_time     = 
| shore              = {{cvt|4|km}}
| elevation          = {{cvt|4883|m|ft|1}}
| islands            = 
| cities             = 
| frozen             = During winter
}}
'''ਸੂਰਜ ਤਾਲ''', ਜਿਸ ਨੂੰ '''ਤਸੋ ਕਾਮਤਸੀ''' ਜਾਂ '''ਸੂਰਿਆ ਤਾਲ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ {{Cvt|800|m}} ਲੰਬੀ ਝੀਲ ਜੋ {{Cvt|4890|m}} ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਹੇਠਾਂ ਹੈ ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]] ਦੇ [[ਲਾਹੌਲ ਅਤੇ ਸਪੀਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲਾਹੌਲ ਅਤੇ ਸਪਿਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਵਿੱਚ ਉੱਚਾ [[ਬਾਰਾ-ਲਾਚਾ-ਲਾ]] ਪਾਸ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਤੀਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਝੀਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੀ 21ਵੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਝੀਲ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.highestlake.com/highest-lake-world.html |title=The Highest Lake in the World |access-date=16 ਮਈ 2023 |archive-date=18 ਅਗਸਤ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120818141925/http://www.highestlake.com/highest-lake-world.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;him&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.shubhyatra.com/himachal-pradesh/lakes.html |title=Lakes |access-date=16 ਮਈ 2023 |archive-date=28 ਸਤੰਬਰ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928193144/https://www.shubhyatra.com/himachal-pradesh/lakes.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਸੂਰਜ ਤਾਲ ਝੀਲ ਭਾਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਹੇਠਾਂ ਹੈ ਜੋ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ [[ਝਨਾਂ ਨਦੀ|ਚੰਦਰਭਾਗਾ]] ਨਦੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ [[ਟਾਂਡੀ]] ਵਿਖੇ [[ਚੰਦਰਾ|ਚੰਦਰ]] ਨਦੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਚੰਦਰਭਾਗਾ ਨਦੀ ਨੂੰ [[ਝਨਾਂ ਨਦੀ|ਚਨਾਬ]] ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਦੇ [[ਜੰਮੂ ਖੇਤਰ]] ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। &lt;ref name=&quot;him&quot; /&gt; ਚੰਦਰਭਾਗਾ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ, [[ਚੰਦਰਾ]] ਬਾਰ-ਲਾਚਾ ਲਾ &lt;ref name=&quot;Harcourt&quot;&gt;{{Cite book|title=The Himalayan Districts of Kooloo, Lahoul and Spiti|url=https://archive.org/details/himalayandistri02harcgoog|last=Harcourt|first=A.F.P.|publisher=W.H. Allen &amp; Sons|year=1871|location=London|pages=[https://archive.org/details/himalayandistri02harcgoog/page/n31 16]–23}}&lt;/ref&gt; ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਅਤੇ ਵਗਦੀ ਹੈ।

ਸੂਰਜ ਤਾਲ {{Cvt|65|km}} ਹੈ [[ਕੇਲਾਂਗ|ਕੇਲੋਂਗ]] ਤੋਂ, [[ਲਾਹੌਲ ਅਤੇ ਸਪੀਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲਾਹੌਲ ਸਪਿਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ। ਇਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ NH 21 ਦੁਆਰਾ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ [[ਲੇਹ-ਮਨਾਲੀ ਹਾਈਵੇ|ਲੇਹ-ਮਨਾਲੀ ਹਾਈਵੇਅ]] ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੜਕ ਸੂਰਜ ਤਾਲ ਨੂੰ ਛੱਡਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਿਰਫ {{Cvt|3|km}} ਹੈ ਬਾਰਾ-ਲਾਚਾ-ਲਾ ਪਾਸ ਦਾ ਛੋਟਾ। &lt;ref name=&quot;sase&quot;&gt;[http://www.ce.cmu.edu/~svo/papers/SASE%20Report.pdf Sharad V. Oberoi &amp; P. Mathur, &quot;Training Report on Feasibility Study of Existing Manali-Darcha Highway and Proposed Darcha-Padam Road Using Remote Sensing and GIS Techniques&quot;, SASE, Chandigarh, India, (pages 11-13), 22 Jun 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070922053329/http://www.ce.cmu.edu/~svo/papers/SASE%20Report.pdf|date=22 September 2007}}&lt;/ref&gt; ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੇ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਪਾਸ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਰਫ਼ਬਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। &lt;ref name=&quot;highestroad&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=W4mCH1oCKTkC&amp;q=Heliocpter+services+to+Keylong+in+Lahaul+valley&amp;pg=PA130|title=Lahaul-Spiti: A Forbidden Land in the Himalayas|last=Bajpai|first=S.C.|publisher=Indus Publishing|year=2002|isbn=81-7387-113-2|page=130}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Lahaul and Spiti District&quot;&gt;[http://www.educationhp.org/explore_himachal_lahaul.html Lahaul and Spiti District] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613060403/http://educationhp.org/explore_himachal_lahaul.html|date=13 June 2010}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lahaul &amp; Spiti District, Himachal Pradesh, India |url=http://hplahaulspiti.gov.in/Administration1.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060713113544/http://hplahaulspiti.gov.in/Administration1.htm |archive-date=13 July 2006 |access-date=2008-11-13}}&lt;/ref&gt;

== ਭੌਤਿਕ ਵਰਣਨ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Surajtal.jpg|thumb|250x250px| ਬਾਰਾ-ਲਾਚਾ ਲਾ ਵੱਲ ਸੂਰਜ ਤਾਲ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼]]
[[ਤਸਵੀਰ:Suraj_Tal_Lahaul_Himachal_Jul19_D72_10866.jpg|thumb|250x250px| ਭਾਗਾ ਘਾਟੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸੂਰਜ ਤਾਲ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼]]

== ਟੂਰਿਜ਼ਮ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Suraj_tal.jpg|left|thumb|250x250px| ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਝੀਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ]]
ਲਾਹੌਲ ਸਪਿਤੀ ਘਾਟੀ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਸੜਕੀ ਯਾਤਰਾਵਾਂ, ਟ੍ਰੈਕਿੰਗ ਅਤੇ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲਿੰਗ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹੈ। ਮਨਾਲੀ ਤੋਂ ਲੇਹ ਤੱਕ ਦਾ NH 21 ਰਸਤਾ ਸੂਰਜ ਤਾਲ ਝੀਲ ਅਤੇ ਬਾਰਾ-ਲਾਚਾ-ਲਾ ਪਾਸ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.whereincity.com/india/himachal-pradesh/lahaul.php |title=Suraj Tal |access-date=16 ਮਈ 2023 |archive-date=29 ਨਵੰਬਰ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221129201823/http://www.whereincity.com/india/himachal-pradesh/lahaul.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ਟ੍ਰੈਕਿੰਗ ਟੂਰ ਆਮ ਹਨ। ਇੱਕ ਟ੍ਰੈਕ ਰੂਟ [[ਜ਼ਿੰਗਜ਼ਿੰਗਬਾਰ]] &amp;#x2013; ਸੂਰਜ ਤਾਲ &amp;#x2013; ਬਾਰਾ-ਲਚਾ-ਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਾਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਲ {{Cvt|3|km}} ਲਈ ਟ੍ਰੈਕਿੰਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਉੱਤਰੀ ਕਿਨਾਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਪੁਲ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ, ਫਿਰ {{Cvt|2.5|km}} ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਚੜ੍ਹਾਈ ਪੁਲ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਤਾਲ ਤੱਕ ਇੱਕ ਖੜ੍ਹੀ ਪੈਦਲ ਪਗਡੰਡੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.incrediblehimalayas.com/darcha-baralacha-pass-trek-lahaul.html |title=Darcha Baralacha Pass Trek Lahaul |access-date=16 ਮਈ 2023 |archive-date=31 ਜੁਲਾਈ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140731185738/http://www.incrediblehimalayas.com/darcha-baralacha-pass-trek-lahaul.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* [http://www.sunrisevilla.in/himachal/lakes/surajtal.asp ਸੂਰਜ ਤਾਲ ਝੀਲ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130507122638/http://www.sunrisevilla.in/himachal/lakes/surajtal.asp |date=7 ਮਈ 2013 }}
* [http://www.trekearth.com/gallery/Asia/India/North/Himachal_Pradesh/Suraj_Taal/ ਟ੍ਰੈਕ ਅਰਥ 'ਤੇ ਸੂਰਿਆ ਤਾਲ ਦੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ]
* [http://www.stikage.com/map_baralacha.htm ਸੜਕ ਅਤੇ ਟ੍ਰੈਕਿੰਗ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722034058/http://www.stikage.com/map_baralacha.htm |date=22 ਜੁਲਾਈ 2011 }}
* [https://web.archive.org/web/20070211170143/http://library.advanced.org/10131/lahaul_baralacha.html ਲਾਹੌਲ ਅਤੇ ਸਪਿਤੀ - ਬਾਰਾ-ਲਾਚਾ-ਲਾ ਪਾਸ]
{{Lahaul and Spiti}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਝੀਲਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]]</text>
      <sha1>ah35cz281bzjtnd5icmv6ppz7l8xtjo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਆਦਿ-ਧਰਮੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>169371</id>
    <revision>
      <id>844269</id>
      <parentid>838674</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T02:22:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-44309-82</username>
        <id>61478</id>
      </contributor>
      <comment>ਆਦਿ ਧਰਮ ਆਦਿ ਵਾਸੀਆਂ, ਮੂਲਨਿਵਾਸੀ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ</comment>
      <origin>844269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7787" sha1="cdnj6emde8hap5rws9jw1qzbz5tjxv8" xml:space="preserve">
'''ਆਦਿ-ਧਰਮੀ''' [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ ਸੰਪਰਦਾ ਹੈ &lt;ref name=&quot;Mainstream Weekly 2009&quot;&gt;{{Cite web |date=13 June 2009 |title=Deras and Dalit Consciousness |url=http://www.mainstreamweekly.net/article1425.html |access-date=6 January 2016 |website=Mainstream Weekly}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title='Ad-Dharm Movement was the Revolt Against the Hinduism' – Saheb Kanshi Ram's Speech at Sikri, Punjab, 12th February 2001 {{!}} Velivada |url=https://velivada.com/2017/11/03/ad-dharm-movement-revolt-hinduism-saheb-kanshi-rams-speech-sikri-punjab-12th-february-2001/ |access-date=2021-06-27 |website=velivada.com }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 11.48% ਆਦਿ-ਧਰਮੀ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Punjab Data Highlights: The Scheduled Castes |url=http://censusindia.gov.in/Tables_Published/SCST/dh_sc_punjab.pdf}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Singh |first=IP |date=July 13, 2020 |title=Give 'Adi-dharmi' as religion in 2021 census: Ravidassia leaders |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ludhiana/give-adi-dharmi-as-religion-in-2021-census-ravidassia-leaders/articleshow/76930915.cms |access-date=2022-09-12 |website=The Times of India |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-09-22 |title=Why Everyone in Punjab loves a Dalit CM |url=https://www.newsclick.in/why-everyone-punjab-loves-dalit-cm |access-date=2022-09-12 |website=NewsClick |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ਮੂਲ ==
ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਆਦਿ ਦ੍ਰਵਿੜ ਅੰਦੋਲਨ ਵਾਂਗ ਹੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆਦਿ-ਧਰਮ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਗਈ  ਸੀ। ਆਦਿ-ਧਰਮ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੋਢੀ [[ਮੰਗੂ ਰਾਮ ਮੁਗੋਵਾਲੀਆ]] ([[ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਮੋਢੀ ਮੈਂਬਰ), ਮਾਸਟਰ ਗੁਰਬੰਤਾ ਸਿੰਘ (ਸੀਨੀਅਰ [[ਕਾਂਗਰਸ|ਕਾਂਗਰਸੀ]] ਆਗੂ) ਬੀ.ਐਲ.ਘੇੜਾ ਅਤੇ ਪੰਡਤ ਹਰੀ ਰਾਮ (ਪੰਡੋਰੀ ਬੀਬੀ) ਵੀ ਸਨ ਜੋ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਸਨ। &lt;ref&gt;pg 20, Sikh Identity: An Exploration Of Groups Among Sikhs by Opinderjit Kaur Takhar&lt;/ref&gt;

ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ [[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ|ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ]], 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ [[ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ|ਭਗਤੀ ਅੰਦੋਲਨ]] ਦੇ ਸੰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਵੱਖਰੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਕਿਤਾਬ ''ਆਦਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼''  ਦੱਸਿਆ। ਆਦਿ-ਧਰਮੀ ਦਲਿਤ 1925 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਸੀ।

1931 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ, 450,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ''ਆਦਿ ਧਰਮ'' (ਜਾਂ ''ਮੂਲ ਧਰਮ'' ) ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨਵੇਂ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਧਰਮ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਜੋਂ ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤਾ। &lt;ref name=&quot;CNN.com&quot;&gt;{{Cite web |title=India's 'untouchables' declare own religion |url=http://edition.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/02/03/india.new.religion/ |access-date=6 January 2016 |website=CNN.com}}&lt;/ref&gt; ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਅੰਦੋਲਨ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੇ ਨੇਤਾ ਦਾ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਰਾਖਵਾਂਕਰਨ ਨੀਤੀ ਸਿਰਫ [[ਹਿੰਦੂ]], [[ਸਿੱਖ]] ਅਤੇ [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਬੋਧੀ]] ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨੀਵੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਲਈ ਮੁੱਖ ਤੌਰ `ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ। &lt;ref name=&quot;Gill 2015&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=EcW3eLUr4IoC|title=Punjab Society|last=Gill|first=Manmohan Singh|date=December 2, 2015|isbn=9788180690389|access-date=January 6, 2016}}&lt;/ref&gt;

== ਆਦਿ ਧਰਮ 2.5 ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ ਮੂਲਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਬਾਬੂ ਮੰਗੂ ਰਾਮ ਮੂਗੋਵਾਲੀਆ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਧਰਮ ਨੂੰ 1926 ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਬਣਾ ਕੇ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ। ਰਾਇਲ ਕਮਿਸਨ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਧਰਮ ਰਿਜੈਕਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿਓਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥ ਮੰਗਿਆ ਪਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ ਸੀ। 250 ਸੰਤਾ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਤੇ ਸੁਆਮੀ ਈਸ਼ਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਗਾਸ਼ ਲਿਖਿਆ ਕਿਓਂ ਕਿ ਸੁਆਮੀ ਜੀ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਕਾਸ਼ ਬਾਣੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। 1932 ਵਿੱਚ lothian committee ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਬੇਡਕਰ ਜੀ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦੇ ਵਕੀਲ ਬਣੇ ਅਤੇ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪਾਸ ਕਰਵਾਇਆ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਨੂੰ communal Award ਰਾਹੀਂ ਹੱਕ ਮਿਲੇ। ਬਾਬੂ ਮੰਗੂ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰੂ ਸੁਆਮੀ ਈਸ਼ਰ ਦਾਸ ਜੀ ਸਨ ਬਾਬੂ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਸੁਆਮੀ ਜੀ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਲੈਕੇ ਕੀਤੇ। ਬਾਬੂ ਜੀ ਨੇ ਆਦਿ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਗਾਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਛਪਵਾਈ ਲਈ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਗਾਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ ਟਰੱਸਟ ਬਣਯਾ ਜੋ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਮਾਨਯਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਹੁਣ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦਾ ਹੈਡ ਆਫਿਸ ਅਨੰਦਗੜ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਗਾਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ ਟਰੱਸਟ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ==
== ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ==

* [[ਮੰਗੂ ਰਾਮ ਮੁਗੋਵਾਲੀਆ]], ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ [[ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ|ਗਦਰ ਲਹਿਰ]] ਅਤੇ ਆਦਿ ਧਰਮ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੋਢੀ ਮੈਂਬਰ &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZCIlDwAAQBAJ&amp;pg=PA61|title=Dalits: Past, present and future|last=Teltumbde|first=Anand|date=2016-08-19|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=978-1-315-52644-7|language=en}}&lt;/ref&gt;

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* [[ਚਮਾਰ]]
* ਰਾਮਦਾਸੀਆ
* ਰਵਿਦਾਸੀਆ ਧਰਮ

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਬੀਲੇ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਸਮੂਹ]]</text>
      <sha1>cdnj6emde8hap5rws9jw1qzbz5tjxv8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>844270</id>
      <parentid>844269</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T02:27:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-44309-82</username>
        <id>61478</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਹਵਾਲੇ */</comment>
      <origin>844270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7829" sha1="pam8nu4fq4zho64sgg02mng54a0knz1" xml:space="preserve">
'''ਆਦਿ-ਧਰਮੀ''' [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ ਸੰਪਰਦਾ ਹੈ &lt;ref name=&quot;Mainstream Weekly 2009&quot;&gt;{{Cite web |date=13 June 2009 |title=Deras and Dalit Consciousness |url=http://www.mainstreamweekly.net/article1425.html |access-date=6 January 2016 |website=Mainstream Weekly}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title='Ad-Dharm Movement was the Revolt Against the Hinduism' – Saheb Kanshi Ram's Speech at Sikri, Punjab, 12th February 2001 {{!}} Velivada |url=https://velivada.com/2017/11/03/ad-dharm-movement-revolt-hinduism-saheb-kanshi-rams-speech-sikri-punjab-12th-february-2001/ |access-date=2021-06-27 |website=velivada.com }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 11.48% ਆਦਿ-ਧਰਮੀ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Punjab Data Highlights: The Scheduled Castes |url=http://censusindia.gov.in/Tables_Published/SCST/dh_sc_punjab.pdf}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Singh |first=IP |date=July 13, 2020 |title=Give 'Adi-dharmi' as religion in 2021 census: Ravidassia leaders |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ludhiana/give-adi-dharmi-as-religion-in-2021-census-ravidassia-leaders/articleshow/76930915.cms |access-date=2022-09-12 |website=The Times of India |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-09-22 |title=Why Everyone in Punjab loves a Dalit CM |url=https://www.newsclick.in/why-everyone-punjab-loves-dalit-cm |access-date=2022-09-12 |website=NewsClick |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ਮੂਲ ==
ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਆਦਿ ਦ੍ਰਵਿੜ ਅੰਦੋਲਨ ਵਾਂਗ ਹੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆਦਿ-ਧਰਮ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਗਈ  ਸੀ। ਆਦਿ-ਧਰਮ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੋਢੀ [[ਮੰਗੂ ਰਾਮ ਮੁਗੋਵਾਲੀਆ]] ([[ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਮੋਢੀ ਮੈਂਬਰ), ਮਾਸਟਰ ਗੁਰਬੰਤਾ ਸਿੰਘ (ਸੀਨੀਅਰ [[ਕਾਂਗਰਸ|ਕਾਂਗਰਸੀ]] ਆਗੂ) ਬੀ.ਐਲ.ਘੇੜਾ ਅਤੇ ਪੰਡਤ ਹਰੀ ਰਾਮ (ਪੰਡੋਰੀ ਬੀਬੀ) ਵੀ ਸਨ ਜੋ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਸਨ। &lt;ref&gt;pg 20, Sikh Identity: An Exploration Of Groups Among Sikhs by Opinderjit Kaur Takhar&lt;/ref&gt;

ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ [[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ|ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ]], 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ [[ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ|ਭਗਤੀ ਅੰਦੋਲਨ]] ਦੇ ਸੰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਵੱਖਰੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਕਿਤਾਬ ''ਆਦਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼''  ਦੱਸਿਆ। ਆਦਿ-ਧਰਮੀ ਦਲਿਤ 1925 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਸੀ।

1931 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ, 450,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ''ਆਦਿ ਧਰਮ'' (ਜਾਂ ''ਮੂਲ ਧਰਮ'' ) ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨਵੇਂ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਧਰਮ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਜੋਂ ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤਾ। &lt;ref name=&quot;CNN.com&quot;&gt;{{Cite web |title=India's 'untouchables' declare own religion |url=http://edition.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/02/03/india.new.religion/ |access-date=6 January 2016 |website=CNN.com}}&lt;/ref&gt; ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਅੰਦੋਲਨ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੇ ਨੇਤਾ ਦਾ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਰਾਖਵਾਂਕਰਨ ਨੀਤੀ ਸਿਰਫ [[ਹਿੰਦੂ]], [[ਸਿੱਖ]] ਅਤੇ [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਬੋਧੀ]] ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨੀਵੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਲਈ ਮੁੱਖ ਤੌਰ `ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ। &lt;ref name=&quot;Gill 2015&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=EcW3eLUr4IoC|title=Punjab Society|last=Gill|first=Manmohan Singh|date=December 2, 2015|isbn=9788180690389|access-date=January 6, 2016}}&lt;/ref&gt;

== ਆਦਿ ਧਰਮ 2.5 ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ ਮੂਲਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਬਾਬੂ ਮੰਗੂ ਰਾਮ ਮੂਗੋਵਾਲੀਆ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਧਰਮ ਨੂੰ 1926 ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਬਣਾ ਕੇ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ। ਰਾਇਲ ਕਮਿਸਨ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਧਰਮ ਰਿਜੈਕਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿਓਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥ ਮੰਗਿਆ ਪਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ ਸੀ। 250 ਸੰਤਾ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਤੇ ਸੁਆਮੀ ਈਸ਼ਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਗਾਸ਼ ਲਿਖਿਆ ਕਿਓਂ ਕਿ ਸੁਆਮੀ ਜੀ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਕਾਸ਼ ਬਾਣੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। 1932 ਵਿੱਚ lothian committee ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਬੇਡਕਰ ਜੀ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦੇ ਵਕੀਲ ਬਣੇ ਅਤੇ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪਾਸ ਕਰਵਾਇਆ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਨੂੰ communal Award ਰਾਹੀਂ ਹੱਕ ਮਿਲੇ। ਬਾਬੂ ਮੰਗੂ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰੂ ਸੁਆਮੀ ਈਸ਼ਰ ਦਾਸ ਜੀ ਸਨ ਬਾਬੂ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਸੁਆਮੀ ਜੀ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਲੈਕੇ ਕੀਤੇ। ਬਾਬੂ ਜੀ ਨੇ ਆਦਿ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਗਾਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਛਪਵਾਈ ਲਈ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਗਾਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ ਟਰੱਸਟ ਬਣਯਾ ਜੋ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਮਾਨਯਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਹੁਣ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦਾ ਹੈਡ ਆਫਿਸ ਅਨੰਦਗੜ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਗਾਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ ਟਰੱਸਟ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ==
== ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ==

* [[ਮੰਗੂ ਰਾਮ ਮੁਗੋਵਾਲੀਆ]], ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ [[ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ|ਗਦਰ ਲਹਿਰ]] ਅਤੇ ਆਦਿ ਧਰਮ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੋਢੀ ਮੈਂਬਰ &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZCIlDwAAQBAJ&amp;pg=PA61|title=Dalits: Past, present and future|last=Teltumbde|first=Anand|date=2016-08-19|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=978-1-315-52644-7|language=en}}&lt;/ref&gt;

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* [[ਚਮਾਰ]]
* ਰਾਮਦਾਸੀਆ
* ਰਵਿਦਾਸੀਆ ਧਰਮ

== ਹਵਾਲੇ Babu Mangu Ram Mugowalia, Dr Jaswant Rai. ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਬੀਲੇ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਸਮੂਹ]]</text>
      <sha1>pam8nu4fq4zho64sgg02mng54a0knz1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>844271</id>
      <parentid>844270</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T02:33:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-44309-82</username>
        <id>61478</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਆਦਿ ਧਰਮ 2.5 ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ ਮੂਲਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਬਾਬੂ ਮੰਗੂ ਰਾਮ ਮੂਗੋਵਾਲੀਆ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਧਰਮ ਨੂੰ 1926 ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਬਣਾ ਕੇ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ। ਰਾਇਲ ਕਮਿਸਨ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਧਰਮ ਰਿਜੈਕਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿਓਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥ ਮੰਗਿਆ ਪਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ ਸੀ */</comment>
      <origin>844271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8223" sha1="j4q9kyj6antlo0voacp0le9u4q48uni" xml:space="preserve">
'''ਆਦਿ-ਧਰਮੀ''' [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ ਸੰਪਰਦਾ ਹੈ &lt;ref name=&quot;Mainstream Weekly 2009&quot;&gt;{{Cite web |date=13 June 2009 |title=Deras and Dalit Consciousness |url=http://www.mainstreamweekly.net/article1425.html |access-date=6 January 2016 |website=Mainstream Weekly}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title='Ad-Dharm Movement was the Revolt Against the Hinduism' – Saheb Kanshi Ram's Speech at Sikri, Punjab, 12th February 2001 {{!}} Velivada |url=https://velivada.com/2017/11/03/ad-dharm-movement-revolt-hinduism-saheb-kanshi-rams-speech-sikri-punjab-12th-february-2001/ |access-date=2021-06-27 |website=velivada.com }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 11.48% ਆਦਿ-ਧਰਮੀ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Punjab Data Highlights: The Scheduled Castes |url=http://censusindia.gov.in/Tables_Published/SCST/dh_sc_punjab.pdf}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Singh |first=IP |date=July 13, 2020 |title=Give 'Adi-dharmi' as religion in 2021 census: Ravidassia leaders |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ludhiana/give-adi-dharmi-as-religion-in-2021-census-ravidassia-leaders/articleshow/76930915.cms |access-date=2022-09-12 |website=The Times of India |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-09-22 |title=Why Everyone in Punjab loves a Dalit CM |url=https://www.newsclick.in/why-everyone-punjab-loves-dalit-cm |access-date=2022-09-12 |website=NewsClick |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ਮੂਲ ==
ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਆਦਿ ਦ੍ਰਵਿੜ ਅੰਦੋਲਨ ਵਾਂਗ ਹੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆਦਿ-ਧਰਮ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਗਈ  ਸੀ। ਆਦਿ-ਧਰਮ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੋਢੀ [[ਮੰਗੂ ਰਾਮ ਮੁਗੋਵਾਲੀਆ]] ([[ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਮੋਢੀ ਮੈਂਬਰ), ਮਾਸਟਰ ਗੁਰਬੰਤਾ ਸਿੰਘ (ਸੀਨੀਅਰ [[ਕਾਂਗਰਸ|ਕਾਂਗਰਸੀ]] ਆਗੂ) ਬੀ.ਐਲ.ਘੇੜਾ ਅਤੇ ਪੰਡਤ ਹਰੀ ਰਾਮ (ਪੰਡੋਰੀ ਬੀਬੀ) ਵੀ ਸਨ ਜੋ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਸਨ। &lt;ref&gt;pg 20, Sikh Identity: An Exploration Of Groups Among Sikhs by Opinderjit Kaur Takhar&lt;/ref&gt;

ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ [[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ|ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ]], 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ [[ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ|ਭਗਤੀ ਅੰਦੋਲਨ]] ਦੇ ਸੰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਵੱਖਰੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਕਿਤਾਬ ''ਆਦਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼''  ਦੱਸਿਆ। ਆਦਿ-ਧਰਮੀ ਦਲਿਤ 1925 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਸੀ।

1931 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ, 450,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ''ਆਦਿ ਧਰਮ'' (ਜਾਂ ''ਮੂਲ ਧਰਮ'' ) ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨਵੇਂ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਧਰਮ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਜੋਂ ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤਾ। &lt;ref name=&quot;CNN.com&quot;&gt;{{Cite web |title=India's 'untouchables' declare own religion |url=http://edition.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/02/03/india.new.religion/ |access-date=6 January 2016 |website=CNN.com}}&lt;/ref&gt; ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਅੰਦੋਲਨ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੇ ਨੇਤਾ ਦਾ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਰਾਖਵਾਂਕਰਨ ਨੀਤੀ ਸਿਰਫ [[ਹਿੰਦੂ]], [[ਸਿੱਖ]] ਅਤੇ [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਬੋਧੀ]] ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨੀਵੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਲਈ ਮੁੱਖ ਤੌਰ `ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ। &lt;ref name=&quot;Gill 2015&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=EcW3eLUr4IoC|title=Punjab Society|last=Gill|first=Manmohan Singh|date=December 2, 2015|isbn=9788180690389|access-date=January 6, 2016}}&lt;/ref&gt;

== ਆਦਿ ਧਰਮ 2.5 ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ ਮੂਲਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਬਾਬੂ ਮੰਗੂ ਰਾਮ ਮੂਗੋਵਾਲੀਆ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਧਰਮ ਨੂੰ 1926 ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਬਣਾ ਕੇ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ। ਰਾਇਲ ਕਮਿਸਨ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਧਰਮ ਰਿਜੈਕਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿਓਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥ ਮੰਗਿਆ ਪਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ ਸੀ। 250 ਸੰਤਾ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਤੇ ਸੁਆਮੀ ਈਸ਼ਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਗਾਸ਼ ਲਿਖਿਆ ਕਿਓਂ ਕਿ ਸੁਆਮੀ ਜੀ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਕਾਸ਼ ਬਾਣੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। 1930 ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਧਰਮ ਨੂੰ ਅਲਗ ਧਰਮ ਵਜੀ ਮਾਨਯਤਾ ਮਿਲੀ ਅਤੇ 1931 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 5 ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਆਦਿ ਧਰਮ ਲਿਖਵਾਇਆ। ਆਦਿ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਾਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। 1932 ਵਿੱਚ lothian committee ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਬੇਡਕਰ ਜੀ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦੇ ਵਕੀਲ ਬਣੇ ਅਤੇ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪਾਸ ਕਰਵਾਇਆ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਨੂੰ communal Award ਰਾਹੀਂ ਹੱਕ ਮਿਲੇ। ਬਾਬੂ ਮੰਗੂ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰੂ ਸੁਆਮੀ ਈਸ਼ਰ ਦਾਸ ਜੀ ਸਨ ਬਾਬੂ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਸੁਆਮੀ ਜੀ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਲੈਕੇ ਕੀਤੇ। ਬਾਬੂ ਜੀ ਨੇ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਗਾਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਛਪਵਾਈ ਲਈ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਗਾਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ ਟਰੱਸਟ ਬਣਯਾ ਜੋ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਮਾਨਯਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਹੁਣ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦਾ ਹੈਡ ਆਫਿਸ ਅਨੰਦਗੜ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਗਾਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ ਟਰੱਸਟ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ==
== ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ==

* [[ਮੰਗੂ ਰਾਮ ਮੁਗੋਵਾਲੀਆ]], ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ [[ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ|ਗਦਰ ਲਹਿਰ]] ਅਤੇ ਆਦਿ ਧਰਮ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੋਢੀ ਮੈਂਬਰ &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZCIlDwAAQBAJ&amp;pg=PA61|title=Dalits: Past, present and future|last=Teltumbde|first=Anand|date=2016-08-19|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=978-1-315-52644-7|language=en}}&lt;/ref&gt;

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* [[ਚਮਾਰ]]
* ਰਾਮਦਾਸੀਆ
* ਰਵਿਦਾਸੀਆ ਧਰਮ

== ਹਵਾਲੇ Babu Mangu Ram Mugowalia, Dr Jaswant Rai. ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਬੀਲੇ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਸਮੂਹ]]</text>
      <sha1>j4q9kyj6antlo0voacp0le9u4q48uni</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>844272</id>
      <parentid>844271</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T02:35:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-44309-82</username>
        <id>61478</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਆਦਿ ਧਰਮ 2.5 ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ ਮੂਲਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਬਾਬੂ ਮੰਗੂ ਰਾਮ ਮੂਗੋਵਾਲੀਆ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਧਰਮ ਨੂੰ 1926 ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਬਣਾ ਕੇ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ। ਰਾਇਲ ਕਮਿਸਨ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਧਰਮ ਰਿਜੈਕਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿਓਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥ ਮੰਗਿਆ ਪਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ ਸੀ */</comment>
      <origin>844272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8295" sha1="lt85uwee2a61ydkvvp8nwmnb0oa4ymn" xml:space="preserve">
'''ਆਦਿ-ਧਰਮੀ''' [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ ਸੰਪਰਦਾ ਹੈ &lt;ref name=&quot;Mainstream Weekly 2009&quot;&gt;{{Cite web |date=13 June 2009 |title=Deras and Dalit Consciousness |url=http://www.mainstreamweekly.net/article1425.html |access-date=6 January 2016 |website=Mainstream Weekly}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title='Ad-Dharm Movement was the Revolt Against the Hinduism' – Saheb Kanshi Ram's Speech at Sikri, Punjab, 12th February 2001 {{!}} Velivada |url=https://velivada.com/2017/11/03/ad-dharm-movement-revolt-hinduism-saheb-kanshi-rams-speech-sikri-punjab-12th-february-2001/ |access-date=2021-06-27 |website=velivada.com }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 11.48% ਆਦਿ-ਧਰਮੀ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Punjab Data Highlights: The Scheduled Castes |url=http://censusindia.gov.in/Tables_Published/SCST/dh_sc_punjab.pdf}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Singh |first=IP |date=July 13, 2020 |title=Give 'Adi-dharmi' as religion in 2021 census: Ravidassia leaders |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ludhiana/give-adi-dharmi-as-religion-in-2021-census-ravidassia-leaders/articleshow/76930915.cms |access-date=2022-09-12 |website=The Times of India |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-09-22 |title=Why Everyone in Punjab loves a Dalit CM |url=https://www.newsclick.in/why-everyone-punjab-loves-dalit-cm |access-date=2022-09-12 |website=NewsClick |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ਮੂਲ ==
ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਆਦਿ ਦ੍ਰਵਿੜ ਅੰਦੋਲਨ ਵਾਂਗ ਹੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆਦਿ-ਧਰਮ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਗਈ  ਸੀ। ਆਦਿ-ਧਰਮ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੋਢੀ [[ਮੰਗੂ ਰਾਮ ਮੁਗੋਵਾਲੀਆ]] ([[ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਮੋਢੀ ਮੈਂਬਰ), ਮਾਸਟਰ ਗੁਰਬੰਤਾ ਸਿੰਘ (ਸੀਨੀਅਰ [[ਕਾਂਗਰਸ|ਕਾਂਗਰਸੀ]] ਆਗੂ) ਬੀ.ਐਲ.ਘੇੜਾ ਅਤੇ ਪੰਡਤ ਹਰੀ ਰਾਮ (ਪੰਡੋਰੀ ਬੀਬੀ) ਵੀ ਸਨ ਜੋ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਸਨ। &lt;ref&gt;pg 20, Sikh Identity: An Exploration Of Groups Among Sikhs by Opinderjit Kaur Takhar&lt;/ref&gt;

ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ [[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ|ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ]], 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ [[ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ|ਭਗਤੀ ਅੰਦੋਲਨ]] ਦੇ ਸੰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਵੱਖਰੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਕਿਤਾਬ ''ਆਦਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼''  ਦੱਸਿਆ। ਆਦਿ-ਧਰਮੀ ਦਲਿਤ 1925 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਸੀ।

1931 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ, 450,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ''ਆਦਿ ਧਰਮ'' (ਜਾਂ ''ਮੂਲ ਧਰਮ'' ) ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨਵੇਂ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਧਰਮ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਜੋਂ ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤਾ। &lt;ref name=&quot;CNN.com&quot;&gt;{{Cite web |title=India's 'untouchables' declare own religion |url=http://edition.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/02/03/india.new.religion/ |access-date=6 January 2016 |website=CNN.com}}&lt;/ref&gt; ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਅੰਦੋਲਨ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੇ ਨੇਤਾ ਦਾ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਰਾਖਵਾਂਕਰਨ ਨੀਤੀ ਸਿਰਫ [[ਹਿੰਦੂ]], [[ਸਿੱਖ]] ਅਤੇ [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਬੋਧੀ]] ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨੀਵੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਲਈ ਮੁੱਖ ਤੌਰ `ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ। &lt;ref name=&quot;Gill 2015&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=EcW3eLUr4IoC|title=Punjab Society|last=Gill|first=Manmohan Singh|date=December 2, 2015|isbn=9788180690389|access-date=January 6, 2016}}&lt;/ref&gt;

== ਆਦਿ ਧਰਮ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਮੁਤਾਬਿਕ ਆਦਿ ਧਰਮ 2.5 ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ ਜੋ ਮੂਲਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਬਾਬੂ ਮੰਗੂ ਰਾਮ ਮੂਗੋਵਾਲੀਆ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਧਰਮ ਨੂੰ 1926 ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਬਣਾ ਕੇ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ। ਰਾਇਲ ਕਮਿਸਨ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਧਰਮ ਰਿਜੈਕਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿਓਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥ ਮੰਗਿਆ ਪਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ ਸੀ। 250 ਸੰਤਾ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਤੇ ਸੁਆਮੀ ਈਸ਼ਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਗਾਸ਼ ਲਿਖਿਆ ਕਿਓਂ ਕਿ ਸੁਆਮੀ ਜੀ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਕਾਸ਼ ਬਾਣੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। 1930 ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਧਰਮ ਨੂੰ ਅਲਗ ਧਰਮ ਵਜੀ ਮਾਨਯਤਾ ਮਿਲੀ ਅਤੇ 1931 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 5 ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਆਦਿ ਧਰਮ ਲਿਖਵਾਇਆ। ਆਦਿ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਾਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। 1932 ਵਿੱਚ lothian committee ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਬੇਡਕਰ ਜੀ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦੇ ਵਕੀਲ ਬਣੇ ਅਤੇ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪਾਸ ਕਰਵਾਇਆ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਨੂੰ communal Award ਰਾਹੀਂ ਹੱਕ ਮਿਲੇ। ਬਾਬੂ ਮੰਗੂ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰੂ ਸੁਆਮੀ ਈਸ਼ਰ ਦਾਸ ਜੀ ਸਨ ਬਾਬੂ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਸੁਆਮੀ ਜੀ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਲੈਕੇ ਕੀਤੇ। ਬਾਬੂ ਜੀ ਨੇ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਗਾਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਛਪਵਾਈ ਲਈ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਗਾਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ ਟਰੱਸਟ ਬਣਯਾ ਜੋ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਮਾਨਯਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਹੁਣ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦਾ ਹੈਡ ਆਫਿਸ ਅਨੰਦਗੜ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਗਾਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ ਟਰੱਸਟ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ==
== ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ==

* [[ਮੰਗੂ ਰਾਮ ਮੁਗੋਵਾਲੀਆ]], ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ [[ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ|ਗਦਰ ਲਹਿਰ]] ਅਤੇ ਆਦਿ ਧਰਮ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੋਢੀ ਮੈਂਬਰ &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZCIlDwAAQBAJ&amp;pg=PA61|title=Dalits: Past, present and future|last=Teltumbde|first=Anand|date=2016-08-19|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=978-1-315-52644-7|language=en}}&lt;/ref&gt;

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* [[ਚਮਾਰ]]
* ਰਾਮਦਾਸੀਆ
* ਰਵਿਦਾਸੀਆ ਧਰਮ

== ਹਵਾਲੇ Babu Mangu Ram Mugowalia, Dr Jaswant Rai. ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਬੀਲੇ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਸਮੂਹ]]</text>
      <sha1>lt85uwee2a61ydkvvp8nwmnb0oa4ymn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>844273</id>
      <parentid>844272</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T02:36:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-44309-82</username>
        <id>61478</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ */</comment>
      <origin>844273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8344" sha1="fh2giv6xphlsj9sozjvvnrif3cl1m81" xml:space="preserve">
'''ਆਦਿ-ਧਰਮੀ''' [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ ਸੰਪਰਦਾ ਹੈ &lt;ref name=&quot;Mainstream Weekly 2009&quot;&gt;{{Cite web |date=13 June 2009 |title=Deras and Dalit Consciousness |url=http://www.mainstreamweekly.net/article1425.html |access-date=6 January 2016 |website=Mainstream Weekly}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title='Ad-Dharm Movement was the Revolt Against the Hinduism' – Saheb Kanshi Ram's Speech at Sikri, Punjab, 12th February 2001 {{!}} Velivada |url=https://velivada.com/2017/11/03/ad-dharm-movement-revolt-hinduism-saheb-kanshi-rams-speech-sikri-punjab-12th-february-2001/ |access-date=2021-06-27 |website=velivada.com }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 11.48% ਆਦਿ-ਧਰਮੀ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Punjab Data Highlights: The Scheduled Castes |url=http://censusindia.gov.in/Tables_Published/SCST/dh_sc_punjab.pdf}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Singh |first=IP |date=July 13, 2020 |title=Give 'Adi-dharmi' as religion in 2021 census: Ravidassia leaders |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ludhiana/give-adi-dharmi-as-religion-in-2021-census-ravidassia-leaders/articleshow/76930915.cms |access-date=2022-09-12 |website=The Times of India |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-09-22 |title=Why Everyone in Punjab loves a Dalit CM |url=https://www.newsclick.in/why-everyone-punjab-loves-dalit-cm |access-date=2022-09-12 |website=NewsClick |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ਮੂਲ ==
ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਆਦਿ ਦ੍ਰਵਿੜ ਅੰਦੋਲਨ ਵਾਂਗ ਹੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆਦਿ-ਧਰਮ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਗਈ  ਸੀ। ਆਦਿ-ਧਰਮ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੋਢੀ [[ਮੰਗੂ ਰਾਮ ਮੁਗੋਵਾਲੀਆ]] ([[ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਮੋਢੀ ਮੈਂਬਰ), ਮਾਸਟਰ ਗੁਰਬੰਤਾ ਸਿੰਘ (ਸੀਨੀਅਰ [[ਕਾਂਗਰਸ|ਕਾਂਗਰਸੀ]] ਆਗੂ) ਬੀ.ਐਲ.ਘੇੜਾ ਅਤੇ ਪੰਡਤ ਹਰੀ ਰਾਮ (ਪੰਡੋਰੀ ਬੀਬੀ) ਵੀ ਸਨ ਜੋ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਸਨ। &lt;ref&gt;pg 20, Sikh Identity: An Exploration Of Groups Among Sikhs by Opinderjit Kaur Takhar&lt;/ref&gt;

ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ [[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ|ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ]], 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ [[ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ|ਭਗਤੀ ਅੰਦੋਲਨ]] ਦੇ ਸੰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਵੱਖਰੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਕਿਤਾਬ ''ਆਦਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼''  ਦੱਸਿਆ। ਆਦਿ-ਧਰਮੀ ਦਲਿਤ 1925 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਸੀ।

1931 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ, 450,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ''ਆਦਿ ਧਰਮ'' (ਜਾਂ ''ਮੂਲ ਧਰਮ'' ) ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨਵੇਂ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਧਰਮ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਜੋਂ ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤਾ। &lt;ref name=&quot;CNN.com&quot;&gt;{{Cite web |title=India's 'untouchables' declare own religion |url=http://edition.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/02/03/india.new.religion/ |access-date=6 January 2016 |website=CNN.com}}&lt;/ref&gt; ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਅੰਦੋਲਨ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੇ ਨੇਤਾ ਦਾ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਰਾਖਵਾਂਕਰਨ ਨੀਤੀ ਸਿਰਫ [[ਹਿੰਦੂ]], [[ਸਿੱਖ]] ਅਤੇ [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਬੋਧੀ]] ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨੀਵੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਲਈ ਮੁੱਖ ਤੌਰ `ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ। &lt;ref name=&quot;Gill 2015&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=EcW3eLUr4IoC|title=Punjab Society|last=Gill|first=Manmohan Singh|date=December 2, 2015|isbn=9788180690389|access-date=January 6, 2016}}&lt;/ref&gt;

== ਆਦਿ ਧਰਮ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਮੁਤਾਬਿਕ ਆਦਿ ਧਰਮ 2.5 ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ ਜੋ ਮੂਲਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਬਾਬੂ ਮੰਗੂ ਰਾਮ ਮੂਗੋਵਾਲੀਆ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਧਰਮ ਨੂੰ 1926 ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਬਣਾ ਕੇ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ। ਰਾਇਲ ਕਮਿਸਨ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਧਰਮ ਰਿਜੈਕਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿਓਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥ ਮੰਗਿਆ ਪਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ ਸੀ। 250 ਸੰਤਾ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਤੇ ਸੁਆਮੀ ਈਸ਼ਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਗਾਸ਼ ਲਿਖਿਆ ਕਿਓਂ ਕਿ ਸੁਆਮੀ ਜੀ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਕਾਸ਼ ਬਾਣੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। 1930 ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਧਰਮ ਨੂੰ ਅਲਗ ਧਰਮ ਵਜੀ ਮਾਨਯਤਾ ਮਿਲੀ ਅਤੇ 1931 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 5 ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਆਦਿ ਧਰਮ ਲਿਖਵਾਇਆ। ਆਦਿ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਾਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। 1932 ਵਿੱਚ lothian committee ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਬੇਡਕਰ ਜੀ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦੇ ਵਕੀਲ ਬਣੇ ਅਤੇ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪਾਸ ਕਰਵਾਇਆ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਨੂੰ communal Award ਰਾਹੀਂ ਹੱਕ ਮਿਲੇ। ਬਾਬੂ ਮੰਗੂ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰੂ ਸੁਆਮੀ ਈਸ਼ਰ ਦਾਸ ਜੀ ਸਨ ਬਾਬੂ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਸੁਆਮੀ ਜੀ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਲੈਕੇ ਕੀਤੇ। ਬਾਬੂ ਜੀ ਨੇ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਗਾਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਛਪਵਾਈ ਲਈ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਗਾਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ ਟਰੱਸਟ ਬਣਯਾ ਜੋ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਮਾਨਯਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਹੁਣ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦਾ ਹੈਡ ਆਫਿਸ ਅਨੰਦਗੜ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਗਾਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ ਟਰੱਸਟ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ==
== ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ==

* [[ਮੰਗੂ ਰਾਮ ਮੁਗੋਵਾਲੀਆ]], ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ [[ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ|ਗਦਰ ਲਹਿਰ]] ਅਤੇ ਆਦਿ ਧਰਮ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੋਢੀ ਮੈਂਬਰ &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZCIlDwAAQBAJ&amp;pg=PA61|title=Dalits: Past, present and future|last=Teltumbde|first=Anand|date=2016-08-19|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=978-1-315-52644-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ਬਾਬੂ ਕਾਂਸ਼ੀ ਰਾਮ ਜੀ

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* [[ਚਮਾਰ]]
* ਰਾਮਦਾਸੀਆ
* ਰਵਿਦਾਸੀਆ ਧਰਮ

== ਹਵਾਲੇ Babu Mangu Ram Mugowalia, Dr Jaswant Rai. ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਬੀਲੇ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਸਮੂਹ]]</text>
      <sha1>fh2giv6xphlsj9sozjvvnrif3cl1m81</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>844275</id>
      <parentid>844273</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T03:18:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-44309-82</username>
        <id>61478</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਆਦਿ ਧਰਮ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਮੁਤਾਬਿਕ ਆਦਿ ਧਰਮ 2.5 ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ ਜੋ ਮੂਲਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਬਾਬੂ ਮੰਗੂ ਰਾਮ ਮੂਗੋਵਾਲੀਆ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਧਰਮ ਨੂੰ 1926 ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਬਣਾ ਕੇ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ। ਰਾਇਲ ਕਮਿਸਨ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਧਰਮ ਰਿਜੈਕਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿਓਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥ ਮੰਗਿਆ ਪ */</comment>
      <origin>844275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8835" sha1="4mqymt3ry2fx63b7dr0gv2wtq8mlbdn" xml:space="preserve">
'''ਆਦਿ-ਧਰਮੀ''' [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ ਸੰਪਰਦਾ ਹੈ &lt;ref name=&quot;Mainstream Weekly 2009&quot;&gt;{{Cite web |date=13 June 2009 |title=Deras and Dalit Consciousness |url=http://www.mainstreamweekly.net/article1425.html |access-date=6 January 2016 |website=Mainstream Weekly}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title='Ad-Dharm Movement was the Revolt Against the Hinduism' – Saheb Kanshi Ram's Speech at Sikri, Punjab, 12th February 2001 {{!}} Velivada |url=https://velivada.com/2017/11/03/ad-dharm-movement-revolt-hinduism-saheb-kanshi-rams-speech-sikri-punjab-12th-february-2001/ |access-date=2021-06-27 |website=velivada.com }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 11.48% ਆਦਿ-ਧਰਮੀ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Punjab Data Highlights: The Scheduled Castes |url=http://censusindia.gov.in/Tables_Published/SCST/dh_sc_punjab.pdf}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Singh |first=IP |date=July 13, 2020 |title=Give 'Adi-dharmi' as religion in 2021 census: Ravidassia leaders |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ludhiana/give-adi-dharmi-as-religion-in-2021-census-ravidassia-leaders/articleshow/76930915.cms |access-date=2022-09-12 |website=The Times of India |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-09-22 |title=Why Everyone in Punjab loves a Dalit CM |url=https://www.newsclick.in/why-everyone-punjab-loves-dalit-cm |access-date=2022-09-12 |website=NewsClick |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ਮੂਲ ==
ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਆਦਿ ਦ੍ਰਵਿੜ ਅੰਦੋਲਨ ਵਾਂਗ ਹੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆਦਿ-ਧਰਮ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਗਈ  ਸੀ। ਆਦਿ-ਧਰਮ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੋਢੀ [[ਮੰਗੂ ਰਾਮ ਮੁਗੋਵਾਲੀਆ]] ([[ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਮੋਢੀ ਮੈਂਬਰ), ਮਾਸਟਰ ਗੁਰਬੰਤਾ ਸਿੰਘ (ਸੀਨੀਅਰ [[ਕਾਂਗਰਸ|ਕਾਂਗਰਸੀ]] ਆਗੂ) ਬੀ.ਐਲ.ਘੇੜਾ ਅਤੇ ਪੰਡਤ ਹਰੀ ਰਾਮ (ਪੰਡੋਰੀ ਬੀਬੀ) ਵੀ ਸਨ ਜੋ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਸਨ। &lt;ref&gt;pg 20, Sikh Identity: An Exploration Of Groups Among Sikhs by Opinderjit Kaur Takhar&lt;/ref&gt;

ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ [[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ|ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ]], 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ [[ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ|ਭਗਤੀ ਅੰਦੋਲਨ]] ਦੇ ਸੰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਵੱਖਰੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਕਿਤਾਬ ''ਆਦਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼''  ਦੱਸਿਆ। ਆਦਿ-ਧਰਮੀ ਦਲਿਤ 1925 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਸੀ।

1931 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ, 450,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ''ਆਦਿ ਧਰਮ'' (ਜਾਂ ''ਮੂਲ ਧਰਮ'' ) ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨਵੇਂ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਧਰਮ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਜੋਂ ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤਾ। &lt;ref name=&quot;CNN.com&quot;&gt;{{Cite web |title=India's 'untouchables' declare own religion |url=http://edition.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/02/03/india.new.religion/ |access-date=6 January 2016 |website=CNN.com}}&lt;/ref&gt; ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਅੰਦੋਲਨ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੇ ਨੇਤਾ ਦਾ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਰਾਖਵਾਂਕਰਨ ਨੀਤੀ ਸਿਰਫ [[ਹਿੰਦੂ]], [[ਸਿੱਖ]] ਅਤੇ [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਬੋਧੀ]] ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨੀਵੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਲਈ ਮੁੱਖ ਤੌਰ `ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ। &lt;ref name=&quot;Gill 2015&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=EcW3eLUr4IoC|title=Punjab Society|last=Gill|first=Manmohan Singh|date=December 2, 2015|isbn=9788180690389|access-date=January 6, 2016}}&lt;/ref&gt;

== ਆਦਿ ਧਰਮ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਮੁਤਾਬਿਕ ਆਦਿ ਧਰਮ 2.5 ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ ਜੋ ਮੂਲਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਬਾਬੂ ਮੰਗੂ ਰਾਮ ਮੂਗੋਵਾਲੀਆ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਧਰਮ ਨੂੰ 1926 ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਬਣਾ ਕੇ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ। ਰਾਇਲ ਕਮਿਸਨ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਧਰਮ ਰਿਜੈਕਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿਓਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥ ਮੰਗਿਆ ਪਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ ਸੀ। 250 ਸੰਤਾ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਤੇ ਸੁਆਮੀ ਈਸ਼ਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਗਾਸ਼ ਲਿਖਿਆ ਕਿਓਂ ਕਿ ਸੁਆਮੀ ਜੀ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਕਾਸ਼ ਬਾਣੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸਤਿਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ, ਸਤਿਗੁਰੂ  ਕਬੀਰ ਜੀ, ਸਤਿਗੁਰੂ ਵਾਲਮੀਕ ਜੀ, ਸਤਿਗੁਰੂ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਸਮੇਤ 700 ਮਹਪੁਰਸ਼ਾ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਹੈ। ਆਦਿ ਧਰਮ ਨੇ ਹੀ ਅਛੂਤਾਂ ਨੂੰ 4000 ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀ ਜੰਜੀਰਾਂ ਤੋਂ ਅਜਾਦ ਕਰਵਾਇਆ।1930 ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਧਰਮ ਨੂੰ ਅਲਗ ਧਰਮ ਵਜੀ ਮਾਨਯਤਾ ਮਿਲੀ ਅਤੇ 1931 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 5 ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਆਦਿ ਧਰਮ ਲਿਖਵਾਇਆ। ਆਦਿ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਾਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। 1932 ਵਿੱਚ lothian committee ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਬੇਡਕਰ ਜੀ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦੇ ਵਕੀਲ ਬਣੇ ਅਤੇ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪਾਸ ਕਰਵਾਇਆ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਨੂੰ communal Award ਰਾਹੀਂ ਹੱਕ ਮਿਲੇ। ਬਾਬੂ ਮੰਗੂ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰੂ ਸੁਆਮੀ ਈਸ਼ਰ ਦਾਸ ਜੀ ਸਨ ਬਾਬੂ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਸੁਆਮੀ ਜੀ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਲੈਕੇ ਕੀਤੇ। ਬਾਬੂ ਜੀ ਨੇ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਗਾਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਛਪਵਾਈ ਲਈ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਗਾਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ ਟਰੱਸਟ ਬਣਯਾ ਜੋ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਮਾਨਯਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਹੁਣ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦਾ ਹੈਡ ਆਫਿਸ ਅਨੰਦਗੜ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਗਾਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ ਟਰੱਸਟ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ==
== ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ==

* [[ਮੰਗੂ ਰਾਮ ਮੁਗੋਵਾਲੀਆ]], ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ [[ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ|ਗਦਰ ਲਹਿਰ]] ਅਤੇ ਆਦਿ ਧਰਮ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੋਢੀ ਮੈਂਬਰ &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZCIlDwAAQBAJ&amp;pg=PA61|title=Dalits: Past, present and future|last=Teltumbde|first=Anand|date=2016-08-19|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=978-1-315-52644-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ਬਾਬੂ ਕਾਂਸ਼ੀ ਰਾਮ ਜੀ

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* [[ਚਮਾਰ]]
* ਰਾਮਦਾਸੀਆ
* ਰਵਿਦਾਸੀਆ ਧਰਮ

== ਹਵਾਲੇ Babu Mangu Ram Mugowalia, Dr Jaswant Rai. ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਬੀਲੇ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਸਮੂਹ]]</text>
      <sha1>4mqymt3ry2fx63b7dr0gv2wtq8mlbdn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>844276</id>
      <parentid>844275</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T03:20:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-44309-82</username>
        <id>61478</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਆਦਿ ਧਰਮ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਮੁਤਾਬਿਕ ਆਦਿ ਧਰਮ 2.5 ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ ਜੋ ਮੂਲਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਬਾਬੂ ਮੰਗੂ ਰਾਮ ਮੂਗੋਵਾਲੀਆ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਧਰਮ ਨੂੰ 1926 ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਬਣਾ ਕੇ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ। ਰਾਇਲ ਕਮਿਸਨ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਧਰਮ ਰਿਜੈਕਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿਓਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥ ਮੰਗਿਆ ਪ */</comment>
      <origin>844276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9046" sha1="khxc1t1fol6bct4w4hu2w3q8a33d4zl" xml:space="preserve">
'''ਆਦਿ-ਧਰਮੀ''' [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ ਸੰਪਰਦਾ ਹੈ &lt;ref name=&quot;Mainstream Weekly 2009&quot;&gt;{{Cite web |date=13 June 2009 |title=Deras and Dalit Consciousness |url=http://www.mainstreamweekly.net/article1425.html |access-date=6 January 2016 |website=Mainstream Weekly}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title='Ad-Dharm Movement was the Revolt Against the Hinduism' – Saheb Kanshi Ram's Speech at Sikri, Punjab, 12th February 2001 {{!}} Velivada |url=https://velivada.com/2017/11/03/ad-dharm-movement-revolt-hinduism-saheb-kanshi-rams-speech-sikri-punjab-12th-february-2001/ |access-date=2021-06-27 |website=velivada.com }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 11.48% ਆਦਿ-ਧਰਮੀ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Punjab Data Highlights: The Scheduled Castes |url=http://censusindia.gov.in/Tables_Published/SCST/dh_sc_punjab.pdf}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Singh |first=IP |date=July 13, 2020 |title=Give 'Adi-dharmi' as religion in 2021 census: Ravidassia leaders |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ludhiana/give-adi-dharmi-as-religion-in-2021-census-ravidassia-leaders/articleshow/76930915.cms |access-date=2022-09-12 |website=The Times of India |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-09-22 |title=Why Everyone in Punjab loves a Dalit CM |url=https://www.newsclick.in/why-everyone-punjab-loves-dalit-cm |access-date=2022-09-12 |website=NewsClick |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ਮੂਲ ==
ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਆਦਿ ਦ੍ਰਵਿੜ ਅੰਦੋਲਨ ਵਾਂਗ ਹੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆਦਿ-ਧਰਮ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਗਈ  ਸੀ। ਆਦਿ-ਧਰਮ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੋਢੀ [[ਮੰਗੂ ਰਾਮ ਮੁਗੋਵਾਲੀਆ]] ([[ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਮੋਢੀ ਮੈਂਬਰ), ਮਾਸਟਰ ਗੁਰਬੰਤਾ ਸਿੰਘ (ਸੀਨੀਅਰ [[ਕਾਂਗਰਸ|ਕਾਂਗਰਸੀ]] ਆਗੂ) ਬੀ.ਐਲ.ਘੇੜਾ ਅਤੇ ਪੰਡਤ ਹਰੀ ਰਾਮ (ਪੰਡੋਰੀ ਬੀਬੀ) ਵੀ ਸਨ ਜੋ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਸਨ। &lt;ref&gt;pg 20, Sikh Identity: An Exploration Of Groups Among Sikhs by Opinderjit Kaur Takhar&lt;/ref&gt;

ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ [[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ|ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ]], 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ [[ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ|ਭਗਤੀ ਅੰਦੋਲਨ]] ਦੇ ਸੰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਵੱਖਰੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਕਿਤਾਬ ''ਆਦਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼''  ਦੱਸਿਆ। ਆਦਿ-ਧਰਮੀ ਦਲਿਤ 1925 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਸੀ।

1931 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ, 450,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ''ਆਦਿ ਧਰਮ'' (ਜਾਂ ''ਮੂਲ ਧਰਮ'' ) ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨਵੇਂ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਧਰਮ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਜੋਂ ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤਾ। &lt;ref name=&quot;CNN.com&quot;&gt;{{Cite web |title=India's 'untouchables' declare own religion |url=http://edition.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/02/03/india.new.religion/ |access-date=6 January 2016 |website=CNN.com}}&lt;/ref&gt; ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਅੰਦੋਲਨ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੇ ਨੇਤਾ ਦਾ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਰਾਖਵਾਂਕਰਨ ਨੀਤੀ ਸਿਰਫ [[ਹਿੰਦੂ]], [[ਸਿੱਖ]] ਅਤੇ [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਬੋਧੀ]] ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨੀਵੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਲਈ ਮੁੱਖ ਤੌਰ `ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ। &lt;ref name=&quot;Gill 2015&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=EcW3eLUr4IoC|title=Punjab Society|last=Gill|first=Manmohan Singh|date=December 2, 2015|isbn=9788180690389|access-date=January 6, 2016}}&lt;/ref&gt;

== ਆਦਿ ਧਰਮ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਮੁਤਾਬਿਕ ਆਦਿ ਧਰਮ 2.5 ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ ਜੋ ਮੂਲਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਬਾਬੂ ਮੰਗੂ ਰਾਮ ਮੂਗੋਵਾਲੀਆ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਧਰਮ ਨੂੰ 1926 ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਬਣਾ ਕੇ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ। ਰਾਇਲ ਕਮਿਸਨ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਧਰਮ ਰਿਜੈਕਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿਓਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥ ਮੰਗਿਆ ਪਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ ਸੀ। 250 ਸੰਤਾ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਤੇ ਸੁਆਮੀ ਈਸ਼ਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਗਾਸ਼ ਲਿਖਿਆ ਕਿਓਂ ਕਿ ਸੁਆਮੀ ਜੀ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਕਾਸ਼ ਬਾਣੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸਤਿਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ, ਸਤਿਗੁਰੂ  ਕਬੀਰ ਜੀ, ਸਤਿਗੁਰੂ ਵਾਲਮੀਕ ਜੀ, ਸਤਿਗੁਰੂ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਸਮੇਤ 700 ਮਹਪੁਰਸ਼ਾ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਹੈ। ਆਦਿ ਧਰਮ ਨੇ ਹੀ ਅਛੂਤਾਂ ਨੂੰ 4000 ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀ ਜੰਜੀਰਾਂ ਤੋਂ ਅਜਾਦ ਕਰਵਾਇਆ।1930 ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਧਰਮ ਨੂੰ ਅਲਗ ਧਰਮ ਵਜੀ ਮਾਨਯਤਾ ਮਿਲੀ ਅਤੇ 1931 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 5 ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਆਦਿ ਧਰਮ ਲਿਖਵਾਇਆ। ਆਦਿ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਾਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਵਾਲਮੀਕ ਜੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਛੁੱਟੀ 1947 ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਧਰਮ ਨੇ ਕਰਵਾਈ।1932 ਵਿੱਚ lothian committee ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਬੇਡਕਰ ਜੀ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦੇ ਵਕੀਲ ਬਣੇ ਅਤੇ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪਾਸ ਕਰਵਾਇਆ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਨੂੰ communal Award ਰਾਹੀਂ ਹੱਕ ਮਿਲੇ। ਬਾਬੂ ਮੰਗੂ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰੂ ਸੁਆਮੀ ਈਸ਼ਰ ਦਾਸ ਜੀ ਸਨ ਬਾਬੂ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਸੁਆਮੀ ਜੀ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਲੈਕੇ ਕੀਤੇ। ਬਾਬੂ ਜੀ ਨੇ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਗਾਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਛਪਵਾਈ ਲਈ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਗਾਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ ਟਰੱਸਟ ਬਣਯਾ ਜੋ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਮਾਨਯਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਹੁਣ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦਾ ਹੈਡ ਆਫਿਸ ਅਨੰਦਗੜ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਗਾਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ ਟਰੱਸਟ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ==
== ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ==

* [[ਮੰਗੂ ਰਾਮ ਮੁਗੋਵਾਲੀਆ]], ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ [[ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ|ਗਦਰ ਲਹਿਰ]] ਅਤੇ ਆਦਿ ਧਰਮ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੋਢੀ ਮੈਂਬਰ &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZCIlDwAAQBAJ&amp;pg=PA61|title=Dalits: Past, present and future|last=Teltumbde|first=Anand|date=2016-08-19|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=978-1-315-52644-7|language=en}}&lt;/ref&gt; ਬਾਬੂ ਕਾਂਸ਼ੀ ਰਾਮ ਜੀ

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* [[ਚਮਾਰ]]
* ਰਾਮਦਾਸੀਆ
* ਰਵਿਦਾਸੀਆ ਧਰਮ

== ਹਵਾਲੇ Babu Mangu Ram Mugowalia, Dr Jaswant Rai. ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਬੀਲੇ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਸਮੂਹ]]</text>
      <sha1>khxc1t1fol6bct4w4hu2w3q8a33d4zl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਲੇਹ (ਨਦੀਨ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171243</id>
    <revision>
      <id>844252</id>
      <parentid>695124</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T21:31:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260811sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>844252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11652" sha1="e49mcw1dbqg9bx3llik4h95ubciucuu" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox biota&quot; style=&quot;text-align: left; width: 200px; font-size: 100%&quot;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)&quot; |ਲੇਹ (ਨਦੀਨ)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center&quot; |[[File:Cirsium_arvense_with_Bees_Richard_Bartz.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cirsium_arvense_with_Bees_Richard_Bartz.jpg|frameless]]
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;min-width:15em; text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)&quot; |''Cirsium arvense''
|}
'''ਲੇਹ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]] ਨਾਮ: '''Cirsium arvense''') ਅਸਟਰੇਸੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ [[ਫੁੱਲਦਾਰ ਬੂਟਾ|ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦਿਆਂ]] ਦੀ ਇੱਕ ਸਦੀਵੀ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰੇ [[ਯੂਰਪ]] ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ [[ਏਸ਼ੀਆ]], ਉੱਤਰੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਜੱਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=shZIxwabdBcC&amp;pg=PA1|title=The Nature, Ecology, and Control of Canada Thistle|last=Hodgson|first=Jesse M.|publisher=Agricultural Research Service, U.S. Dept. of Agriculture|year=1968|page=1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jncc&quot;&gt;Joint Nature Conservation Committee: [http://www.jncc.gov.uk/default.aspx?page=3316&amp;SpeciesID=26769&amp;type=species ''Cirsium arvense''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090811064030/http://www.jncc.gov.uk/default.aspx?page=3316&amp;SpeciesID=26769&amp;type=species|date=2009-08-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200023656 Flora of China, &lt;big&gt;丝路蓟&lt;/big&gt; si lu ji, ''Cirsium arvense'' (Linnaeus) Scopoli]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://luirig.altervista.org/flora/taxa/index1.php?scientific-name=cirsium+arvense Altervista Flora Italiana, Cardo dei campi comune, Acker-Kratzdistel, åkertistel, ''Cirsium arvense'' (L.) Scop.] includes photos and distribution maps&lt;/ref&gt; ਇਸਦੇ ਜੱਦੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਿਆਰੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਮ ਕ੍ਰੀਪਿੰਗ ਥਿਸਟਲ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;bsbi&quot;&gt;Botanical Society of Britain and Ireland [http://www.bsbi.org.uk/html/database.html Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070808051058/http://bsbi.org.uk/html/database.html|date=2007-08-08}}&lt;/ref&gt; ਇਸਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਥਿਸਟਲ ਅਤੇ ਫੀਲਡ ਥਿਸਟਲ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&amp;taxon_id=200023656 Flora of North America, Canada or creeping or field thistle, Chardon du Canada ou des champs, cirse des champs, ''Cirsium arvense'' (Linnaeus) Scopoli]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.nda.nebraska.gov/plant/noxious_weeds/pdf/canada.pdf |title=Nebraska Department of Agriculture Noxious Weed Program |access-date=2023-06-21 |archive-date=2022-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119043336/https://nda.nebraska.gov/plant/noxious_weeds/pdf/canada.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹਾੜੀ ਰੁੱਤ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦਾ [[ਨਦੀਨ]] ਹੈ, ਜੋ ਆਮ ਕਰਕੇ ਕਣਕ, ਛੋਲੇ, ਜੌੰ, ਬਾਗਾਂ ਜਾਂ ਫਾਲਤੂ ਪਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

== ਵਰਣਨ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Cirsium_arvense_-_põldohakas.jpg|thumb| ਫਲਾਵਰ ਕ੍ਰੀਪਿੰਗ ਥਿਸਟਲ]]
ਕ੍ਰੀਪਿੰਗ ਥਿਸਟਲ 150cm ਤੱਕ ਵਧਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਵਾਲਾ ਸਦੀਵੀ ਪੌਦਾ ਹੈ। ਸੰਘਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਿਆਪਕ ਕਲੋਨਲ ਕਲੋਨੀਆਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਵਧ ਰਹੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਕਮਤ ਵਧੀਆਂ ਭੇਜਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|last=MOORE|first=R. J.|date=1975-10-01|title=THE BIOLOGY OF CANADIAN WEEDS.: 13. Cirsium arvense (L.) Scop.|url=https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-plant-science_1975-10_55_4/page/n164|journal=Canadian Journal of Plant Science|volume=55|issue=4|pages=1033–1048|doi=10.4141/cjps75-163|issn=0008-4220}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਇੱਕ ਰੂਡਰਲ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਹੈ।&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=uK9R7N-QaJMC&amp;q=arvense p80]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=== ਟਾਹਣੀਆਂ ਅਤੇ ਪੱਤੇ ===
ਤਣੇ 30-150 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ, ਪਤਲਾ ਹਰਾ, ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਾਲਾ,&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal|last=Donald|first=William|date=1994|title=The Biology of Canada Thistle (Cirsium arvense)|url=http://www.ars.usda.gov/sp2UserFiles/Place/50701000/cswq-0193-donald.pdf|journal=Weed Science|volume=6|access-date=2016-07-14}}&lt;/ref&gt; ਨਿਰਵਿਘਨ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ (ਕੋਈ ਟ੍ਰਾਈਕੋਮ ਜਾਂ ਗਲੂਕਸਨ ਨਹੀਂ), ਜਿਆਦਾਤਰ ਤਿੱਖੇ ਖੰਭਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੱਤੇ ਤਣੇ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਬੇਸ ਸਿਲਸਿਲੇ ਅਤੇ ਕਲੇਸਿੰਗ ਜਾਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਡਿਕਰੈਂਟ ਦੇ ਨਾਲ ਬਦਲਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। [[ਪੱਤਾ|ਪੱਤੇ]] ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਾਂਟੇਦਾਰ, ਲੋਬਡ ਅਤੇ 15-20 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਲੰਬਾ ਅਤੇ 2-3 cm ਚੌੜਾ (ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਤਣੇ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ 'ਤੇ ਛੋਟਾ) ਤੱਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
{{Gallery|Cirsium arvense - pappus (aka).jpg|Pappus of ''Cirsium arvense''|Thistle with cuckoo spit.jpeg|A creeping thistle with a &quot;[[cuckoo spit]]&quot;}}
ਬੀਜ ਗੋਲਡਫਿੰਚ ਅਤੇ ਲਿਨੇਟ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੋਜਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਹੋਰ ਫਿੰਚਾਂ ਲਈ। &lt;ref&gt;Cramp, S., &amp; Perrins, C. M. (1994). ''The Birds of the Western Palearctic. Vol. VIII: Crows to Finches''. Oxford University Press, Oxford.&lt;/ref&gt; ਕ੍ਰੀਪਿੰਗ ਥਿਸਟਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲੇਪੀਡੋਪਟੇਰਾ ਦੀਆਂ 20 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਭੋਜਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੇਂਟ ਕੀਤੀ ਲੇਡੀ ਬਟਰਫਲਾਈ ਅਤੇ ਇੰਗ੍ਰੇਲਡ [[ਪਤੰਗਾ|ਮੋਥ]] ਅਤੇ [[ਐਫਿਡ|ਐਫੀਡਜ਼]] ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। &lt;ref&gt;Finnish Lepidoptera [http://www.funet.fi/pub/sci/bio/life/plants/magnoliophyta/magnoliophytina/magnoliopsida/asteraceae/cirsium/index.html#arvense ''Cirsium arvense'']&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;The Ecology of Commanster: [http://popgen.unimaas.nl/~jlindsey/commanster/Plants/Flowers/SuFlowers/Cirsium.arvense.html ''Cirsium arvense''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070826201927/http://popgen.unimaas.nl/~jlindsey/commanster/Plants/Flowers/SuFlowers/Cirsium.arvense.html|date=2007-08-26}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Ecological Flora of the British Isles: [http://www.ecoflora.co.uk/search_phytinsect.php?plant_no=1691180600 Phytophagous Insects for ''Cirsium arvense'']&lt;/ref&gt;

ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ, ਪਤੰਗੇ, ਭਾਂਡੇ ਅਤੇ ਬੀਟਲ &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=El-Sayed|first=A. M.|last2=Byers|first2=J. A.|last3=Manning|first3=L. M.|last4=Jürgens|first4=A.|last5=Mitchell|first5=V. J.|last6=Suckling|first6=D. M.|date=June 2008|title=Floral scent of Canada thistle and its potential as a generic insect attractant|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-entomology_2008-06_101_3/page/720|journal=Journal of Economic Entomology|volume=101|issue=3|pages=720–727|doi=10.1603/0022-0493(2008)101[720:FSOCTA]2.0.CO;2|issn=0022-0493|pmid=18613571|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; (ਸਧਾਰਨ ਪਰਾਗਣ ਸਿੰਡਰੋਮ ) ਵਰਗੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Van Der Kooi|first=C. J.|last2=Pen|first2=I.|last3=Staal|first3=M.|last4=Stavenga|first4=D. G.|last5=Elzenga|first5=J. T. M.|year=2015|title=Competition for pollinators and intra-communal spectral dissimilarity of flowers|url=https://www.researchgate.net/publication/273158762|journal=Plant Biology|volume=18|issue=1|pages=56–62|doi=10.1111/plb.12328|pmid=25754608}}&lt;/ref&gt;

== ਇੱਕ ਬੂਟੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਥਿਤੀ ==
ਸਪੀਸੀਜ਼ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ [[ਨਦੀਨ|ਜੰਗਲੀ ਬੂਟੀ]] ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਜੱਦੀ ਹੋਵੇ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਵੀਡ੍ਸ ਐਕਟ 1959 ਦੇ ਤਹਿਤ ਇੱਕ &quot;ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਬੂਟੀ&quot; ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;DEFRA: [http://www.defra.gov.uk/farm/wildlife/weeds/weedsidentify.htm Identification of injurious weeds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070626023904/http://www.defra.gov.uk/farm/wildlife/weeds/weedsidentify.htm|date=2007-06-26}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਾਧੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ [[ਘੁਸਪੈਠੀਆ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ|ਹਮਲਾਵਰ ਸਪੀਸੀਜ਼]] ਵੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਸਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਅਨਾਜ|ਅਨਾਜ ਦੀ]] ਫਸਲ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੰਦਗੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ. ਇਸ ਨੂੰ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਬੂਟੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ|ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ]], [[ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ]], [[ਕੈਨੇਡਾ]], [[ਆਇਰਲੈਂਡ]], [[ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ]] ਅਤੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ]] । ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਇਸ ਪੌਦੇ, ਜਾਂ ਇਸਦੇ ਭਾਗਾਂ (ਭਾਵ, ਬੀਜ) ਨੂੰ ਹੋਰ ਆਯਾਤ ਉਤਪਾਦਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਖਪਤ ਲਈ ਅਨਾਜ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਬੀਜਾਂ ਦੇ ਗੰਦਗੀ ਵਜੋਂ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ, ਲੇਹ (''C. arvense)'' ਨੂੰ Weed Seeds Order 2005 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਨਦੀਨ ਬੀਜ ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਬੀਜ ਨਿਯਮਾਂ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;[http://www.gazette.gc.ca/archives/p1/2005/2005-02-26/pdf/g1-13909.pdf Weed Seeds Order 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321012542/http://www.gazette.gc.ca/archives/p1/2005/2005-02-26/pdf/g1-13909.pdf|date=2012-03-21}}, Canada Gazette Part I, Vol. 139, No. 9&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਦੀਨ]]</text>
      <sha1>e49mcw1dbqg9bx3llik4h95ubciucuu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਗ਼ਾਦਹ ਕਰਮੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176754</id>
    <revision>
      <id>844274</id>
      <parentid>840564</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T03:07:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>844274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22411" sha1="dqoktea5iah8jlmnfpo3lp4tp2wnk0x" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = ਗ਼ਾਦਹ ਕਰਮੀ
| image              = Dr. Ghada Karmi2.JPG
| caption            = 2008 ਵਿੱਚ ਕਰਮੀ
| native_name        = غادة كرمي
| native_name_lang   = ar
| birth_name         = ਗ਼ਾਦਹ ਹਸਨ ਸਈਦ&lt;br /&gt;{{lang|ar|غادة حسن سعيد كرمي}}
| birth_date         = {{birth year and age|1939}}
| birth_place        = [[ਜੇਰੂਸਲਮ]]
| alma_mater         = {{plainlist|
*[[ਬ੍ਰਿਸਟਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]
*[[ਲੰਡਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]
}}
| occupation         = {{plainlist|
*ਵੈਦ
*ਅਕਾਦਮਿਕ
*ਲੇਖਕ
}}
| father             = [[ਹਸਨ ਕਰਮੀ]]
}}

'''ਗ਼ਾਦਹ ਕਰਮੀ''' ({{Lang-ar|غادة كرمي}}, {{Transliteration|ar|'''Ghādah Karmi'''}} ; ਜਨਮ 1939) ਇੱਕ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ -ਜਨਮ ਅਕਾਦਮਿਕ, ਡਾਕਟਰ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ''[[ਦ ਗਾਰਡੀਅਨ|ਦਿ ਗਾਰਡੀਅਨ]]'', ''ਦਿ ਨੇਸ਼ਨ'' ਅਤੇ ''ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਫ਼ਲਸਤੀਨ ਸਟੱਡੀਜ਼'' ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

== ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Dr._Ghada_Karmi3.JPG|thumb|250x250px| ਕਰਮੀ ਨੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਰੰਗਭੇਦ ਹਫ਼ਤੇ, 2008 ਦੌਰਾਨ ਮਾਨਚੈਸਟਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੈਕਚਰ ਵਿੱਚ]]
ਕਰਮੀ ਦਾ ਜਨਮ [[ਜੇਰੂਸਲਮ|ਯਰੂਸ਼ਲਮ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ, ਹਸਨ ਸਈਦ ਕਰਮੀ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀਰੀਆਈ ਸੀ;&lt;ref name=&quot;Llewellyn&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/media/2007/may/07/israel.guardianobituaries|title=Hasan Karmi|last=Llewellyn|first=Tim|date=7 May 2007|work=The Guardian|access-date=19 May 2022}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਆਪਣੇ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਅਤੇ ਭੈਣ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/obituaries/hasan-karmi-449311.html|title=Hasan Karmi|last=Macintyre|first=Donald|date=18 May 2007|work=The Independent|access-date=19 May 2022}}&lt;/ref&gt; ਆਪਣੀ 2002 ਦੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ, ''ਇਨ ਸਰਚ ਆਫ਼ ਫਾਤਿਮਾ: ਏ ਪੈਲੇਸਤਾਈਨ ਸਟੋਰੀ ਵਿੱਚ'', ਉਸ ਨੇ ਕਾਟਾਮੋਨ ਦੇ ਯਰੂਸ਼ਲਮ ਦੇ ਗੁਆਂਢ ਵਿੱਚ, ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਈਸਾਈਆਂ ਅਤੇ [[ਮੁਸਲਮਾਨ|ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ]] ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਹੋਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਦੋਸਤਾਂ ਅਤੇ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਖਲੀਲ ਅਲ-ਸਕਕੀਨੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਅਪ੍ਰੈਲ 1948 ਵਿੱਚ ਯਰੂਸ਼ਲਮ ਤੋਂ [[ਦਮਸ਼ਕ|ਦਮਿਸ਼ਕ]], ਸੀਰੀਆ ਭੱਜ ਗਿਆ ਸੀ; ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਲਾ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੁਆਰਾ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/fleeing-palestine-my-right-to-return-320551.html|title=Fleeing Palestine: My right to return|last=Macintyre|first=Donald|date=19 October 2005|work=The Independent|access-date=19 May 2022|location=London}}&lt;/ref&gt; ਪਰਿਵਾਰ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਗੋਲਡਰਸ ਗ੍ਰੀਨ ਵਿੱਚ ਸੈਟਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਇੱਕ ਅਨੁਵਾਦਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਕ ਵਜੋਂ ਬੀਬੀਸੀ ਅਰਬੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

ਕਰਮੀ ਨੇ 1964 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋ ਕੇ, [[ਬ੍ਰਿਸਟਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਦਵਾਈ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ ਵਜੋਂ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ, ਨਸਲੀ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ, ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਪਨਾਹ ਮੰਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2007 |title=Edward Said Memorial Lecture |url=http://www.adelaide.edu.au/esml/transcripts/2007/biography.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140717080156/http://www.adelaide.edu.au/esml/transcripts/2007/biography.html |archive-date=17 July 2014 |website=University of Adelaide}}&lt;/ref&gt;

== ਅਕਾਦਮਿਕ ਕਰੀਅਰ, ਸਰਗਰਮੀ ਅਤੇ ਲਿਖਤਾਂ ==
ਕਰਮੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ 2002 ਵਿੱਚ ਬਾਥ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ &quot;ਕੁਸ਼ਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਲੜਕਾ&quot; ਦੱਸਿਆ ਸੀ। &lt;ref name=&quot;Barkham&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.thetimes.co.uk/article/forever-in-a-foreign-land-p9v6nxk7kbr|title=Forever in a foreign land|last=Barkham|first=Patrick|date=25 October 2002|work=The Times|access-date=19 May 2022}}&lt;/ref&gt; [[ਛੇ-ਦਿਨਾ ਜੰਗ|ਛੇ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਜੰਗ]] (1967 ਦੀ ਅਰਬ-ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਜੰਗ) ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸਤ ਸਾਰੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਉਹ [[ਫ਼ਲਸਤੀਨ ਮੁਕਤੀ ਸੰਗਠਨ|ਫ਼ਲਸਤੀਨ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ]]&lt;ref name=&quot;Barkham&quot; /&gt; ਦੀ ਸਮਰਥਕ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ &quot;ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਦੀ ਬਲਦੀ ਭਾਵਨਾ&quot; ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸ ਨੇ 2005 ਵਿੱਚ''ਦ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਟ'' ਦੇ ਡੋਨਾਲਡ ਮੈਕਿੰਟਾਇਰ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;Macintyre&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/fleeing-palestine-my-right-to-return-320551.html|title=Fleeing Palestine: My right to return|last=Macintyre|first=Donald|date=19 October 2005|work=The Independent|access-date=19 May 2022|location=London}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFMacintyre2005&quot;&gt;Macintyre, Donald (19 October 2005). [https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/fleeing-palestine-my-right-to-return-320551.html &quot;Fleeing Palestine: My right to return&quot;]. ''The Independent''. London&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;19 May&lt;/span&gt; 2022&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; 1972 ਤੋਂ, ਉਹ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਕਾਜ਼ ਲਈ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ [[ਲੰਡਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਅਰਬੀ ਦਵਾਈ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰੇਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=open democracy |url=http://www.opendemocracy.net/author/Ghada_Karmi.jsp |publisher=}}&lt;/ref&gt;

ਕਰਮੀ ਲੰਦਨ ਵਿੱਚ [[ਚੈਟਮ ਹਾਊਸ|ਰਾਇਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਅਫੇਅਰਜ਼]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਐਸੋਸੀਏਟ ਫੈਲੋ ਹੈ, ਅਤੇ ਲੰਡਨ ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹੈ। ਉਹ ਅਰਬ-ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਮਝਦਾਰੀ (CAABU) ਲਈ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਉਪ-ਚੇਅਰ ਵੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=RSA - Karmi, Ghada |url=http://www.thersa.org/events/speakers-archive/ghada-karmi |url-status=dead |archive-url=https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20080729182115/http://www.thersa.org/events/speakers-archive/ghada-karmi |archive-date=2008-07-29}}&lt;/ref&gt;

ਉਸ ਨੇ 2007 ਵਿੱਚ ਐਡੀਲੇਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ [[ਐਡਵਰਡ ਸਈਦ|ਐਡਵਰਡ ਸੈਡ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਲੈਕਚਰ]] ਦਿੱਤਾ।&lt;ref name=&quot;AdelaideU&quot;&gt;{{Cite web |date=2007 |title=Edward Said Memorial Lecture |url=http://www.adelaide.edu.au/esml/transcripts/2007/biography.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140717080156/http://www.adelaide.edu.au/esml/transcripts/2007/biography.html |archive-date=17 July 2014 |website=University of Adelaide}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20140717080156/http://www.adelaide.edu.au/esml/transcripts/2007/biography.html &quot;Edward Said Memorial Lecture&quot;]. ''University of Adelaide''. 2007. Archived from [http://www.adelaide.edu.au/esml/transcripts/2007/biography.html the original] on 17 July 2014.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

ਆਪਣੀ ਯਾਦਾਂ, ''ਰਿਟਰਨ'' ਵਿੱਚ, ਕਰਮੀ ਨੇ ਸਟੀਵਨ ਅਰਲੈਂਗਰ, ''[[ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼|ਦ ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼]]'' ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਯੇਰੂਸ਼ਲਮ ਬਿਊਰੋ ਚੀਫ਼ ਦੇ ਸੱਦੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯਰੂਸ਼ਲਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਘਰ ਦੀ ਫੇਰੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਉਸ ਦੀ ''ਕਿਤਾਬ'' ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਕਰਮੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਘਰ ਉੱਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ''ਫਾਤਿਮਾ ਦੀ ਖੋਜ'' ਇਹ ਤਜਰਬਾ ਉਸ ਲਈ ਦੁਖਦਾਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ''ਰਿਟਰਨ'' ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ: &quot;ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਇੰਨਾ ਹੀ ਸੋਚ ਸਕਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਰਦੇਸੀ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਹਰ ਇੱਕ ਨੇ ਉੱਥੇ ਸਾਡੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤਾ।&quot;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.newstatesman.com/culture/2015/07/living-working-and-dying-literature-occupied-palestine|title=Living, working and dying: the literature of occupied Palestine|last=Lebor|first=Adam|date=9 July 2015|work=New Stateman|access-date=19 May 2022}}&lt;/ref&gt;

== ਬਿਬਲੀਓਗ੍ਰਾਫੀ ==

=== ਕਿਤਾਬਾਂ ===

* ਅਲ-ਹਸਨ, ਅਹਿਮਦ ਵਾਈ.; ਗ਼ਾਦਹ ਕਰਮੀ ਅਤੇ ਨਿਜ਼ਰ ਨਮਨੁਮ (ਐਡੀ.) ''ਅਰਬੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਲਈ ਪਹਿਲੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਮੇਲਨ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ 5-12 ਅਪ੍ਰੈਲ 1976।'' ''ਭਾਗ II.'' ''ਯੂਰਪੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਪਰ.'' ਅਲੇਪੋ: ਅਲੇਪੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅਰਬੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਲਈ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ, 1978।
* ਕਰਮੀ, ਗ਼ਾਦਹ: ''ਮਲਟੀਕਲਚਰਲ ਹੈਲਥ ਕੇਅਰ: ਮੈਡੀਕਲ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦਾ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਨੀਤੀ''{{ISBN|0-7279-0940-1}} ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ, ਲੰਡਨ, 1995,
* ਕਰਮੀ, ਗ਼ਾਦਹ (ਐਡ.) ਨੇ [[ਐਡਵਰਡ ਸਈਦ|ਐਡਵਰਡ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨਾਲ ਕਿਹਾ]] : ''ਯਰੂਸ਼ਲਮ ਅੱਜ: ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਲਈ ਕੀ ਭਵਿੱਖ?''{{ISBN|0-86372-226-1}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/0-86372-226-1|0-86372-226-1]] ਇਥਾਕਾ ਪ੍ਰੈਸ, 1996
*** [http://findarticles.com/p/articles/mi_m2501/is_4_21/ai_58564192 ਅੱਜ ਯਰੂਸ਼ਲਮ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ: ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਕੀ ਹੈ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060716140525/http://calbears.findarticles.com/p/articles/mi_m2501/is_4_21/ai_58564192 |date=2006-07-16 }} , ਆਂਡਰੇਜ ਕ੍ਰੂਟਜ਼ ਦੁਆਰਾ, ਅਰਬ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਤਿਮਾਹੀ (ਏਐਸਕਿਊ), ਪਤਝੜ, 1999 ਵਿੱਚ।
* ਕਰਮੀ, ਗ਼ਾਦਹ: ''ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਕੂਚ 1948-1998'' । ਇਥਾਕਾ ਪ੍ਰੈਸ 1999
* ਕਰਮੀ, ਗ਼ਾਦਹ: ''ਫਾਤਿਮਾ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ: ਇੱਕ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਕਹਾਣੀ''{{ISBN|1-85984-694-7}} ਵਰਸੋ 2002
** [https://www.theguardian.com/comment/story/0,,815080,00.html ਮਨ ਦਾ ਦੇਸ਼] ਗਾਰਡੀਅਨ, ਸ਼ਨੀਵਾਰ 19 ਅਕਤੂਬਰ 2002 (ਡਾ. ਘੜਾ ਕਰਮੀ ਦੀ ਯਾਦ ਤੋਂ, ''ਫਾਤਿਮਾ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ'' )
** [http://www.jerusalemquarterly.org/details.php?cat=2&amp;id=167 ਇਨ ਸਰਚ ਆਫ ਫਾਤਿਮਾ ਫੈਟਫੁਲ ਡੇਜ਼ ਇਨ 1948 ਵਿੱਚ] ''ਯਰੂਸ਼ਲਮ ਕੁਆਟਰਲੀ'' ਤੋਂ (ਡਾ. ਘਦਾ ਕਰਮੀ ਦੀ ਯਾਦ ਤੋਂ, ''ਫਾਤਿਮਾ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ'' )
*** [http://books.guardian.co.uk/review/story/0,,818330,00.html ਫਾਤਿਮਾ, ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ]
*** ''ਮਿਡਲ ਈਸਟ ਅਫੇਅਰਜ਼ 'ਤੇ ਸਾਰਾ ਪਾਵੇਲ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ'', ਦਸੰਬਰ 2004, ਪੰਨਾ 68 ਦੁਆਰਾ [http://www.wrmea.com/archives/December_2004/0412068.html ਫਾਤਿਮਾ ਦੀ ਖੋਜ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ]
* ਕਰਮੀ, ਗ਼ਾਦਾਹ: ''ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਆਦਮੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ: ਫ਼ਲਸਤੀਨ ਵਿੱਚ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੀ ਦੁਚਿੱਤੀ,'' ਪਲੂਟੋ ਪ੍ਰੈਸ, 2007,{{ISBN|0-7453-2065-1}}
** [https://web.archive.org/web/20130419112408/http://imeu.net/news/article006702.shtml ਸਮੀਖਿਆ], ਸੋਨਜਾ ਕਰਕਰ ਦੁਆਰਾ, IMEU, 10 ਅਕਤੂਬਰ 2007
** ਟ੍ਰੇਵਰ ਮੋਸਟਿਨ ਦੁਆਰਾ ''ਟਾਈਮਜ਼ ਸਾਹਿਤਕ ਪੂਰਕ'' ਸਮੀਖਿਆ 15 ਫਰਵਰੀ 2008 p.&amp;nbsp;5

=== ਲੇਖ ===

* &quot;Why Arabs support Saddam&quot; in ''[[Middle East International]]'' No 384, 28 September 1990, p.20
* &quot;The 1948 Exodus: A Family Story&quot; in ''Journal of Palestine Studies'' 23, no. 2 (Win. 1994): 31-40.
* [http://www.wrmea.com/backissues/0197/9701014.htm U.S. Embassy Move to Jerusalem Is Misguided and Illegal] January/February 1997, p.&amp;nbsp;14 ''Washington Report on Middle East Affairs''
* {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040708013829/http://www.thetablet.co.uk/cgi-bin/archive_db.cgi?tablet-00171|date=July 8, 2004|title=A Muslim at the feast}} ''The Tablet'', 11 April 1998
* {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041117145646/http://www.thetablet.co.uk/cgi-bin/archive_db.cgi?tablet-00175|date=November 17, 2004|title=Leaving the lemon tree}} in ''The Tablet'', 25 April 1998
* ”Palestinians in Lebanon” in ''Middle East International'' No 591, 15 January 1998 (sic) 1999; pp.21-23
* &quot;After the Nakba: An Experience of Exile in England&quot; in ''Journal of Palestine Studies'' 28, no. 3 (Spr. 1999): 52-63.
* [http://www.thenation.com/doc/19990607/karmi Kosovars and Palestinians], ''The Nation'', 20 May 1999 7 June 1999 issue)
* {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000826215117/http://www.ahram.org.eg/weekly/1999/445/op5.htm|date=August 26, 2000|title=With much malice aforethought}} in ''Al-Ahram Weekly'', 2–8 September 1999
* {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000510054536/http://www.ahram.org.eg/weekly/2000/476/op5.htm|date=May 10, 2000|title=Denial and the future of peace}} in ''Al-Ahram Weekly'', 6–12 April 2000
* [http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/998921.stm The future of peace: A Palestinian view] 31 October 2000, [[ਬੀ.ਬੀ.ਸੀ|BBC]]
* {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010405150015/http://www.ahram.org.eg/weekly/2001/522/fo2.htm|date=April 5, 2001|title=Fussing over a red herring}} in ''Al-Ahram Weekly'', 22 February 2001
* {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040805065028/http://www.one-state.org/articles/2002/karmi.htm|date=August 5, 2004|title=A Secular Democratic State in Historic Palestine: An Idea Whose Time Has Come?}} ''Al-Adab'' (Lebanon), July 2002
* [https://www.theguardian.com/comment/story/0,,971664,00.html The map must show a way home], [[ਦ ਗਾਰਡੀਅਨ|The Guardian]], 6 June 2003
* [https://web.archive.org/web/20061008063747/http://weekly.ahram.org.eg/2003/659/op13.htm Edward Said and the politics of dispossession] 9–15 October 2003 Issue No. 659 ''Al-Ahram Weekly''
* [https://web.archive.org/web/20070414000035/http://weekly.ahram.org.eg/2003/665/op24.htm A very Arab obsession] 20–26 November 2003, Issue No. 665, ''Al-Ahram Weekly''
* [https://web.archive.org/web/20070412025720/http://weekly.ahram.org.eg/2004/674/op8.htm Time to remember] 22–28 January 2004, Issue No. 674, ''Al-Ahram''
* [http://www.dissidentvoice.org/Feb04/Karmi0202.htm Zionism is Still the Issue] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231103023956/https://www.dissidentvoice.org/Feb04/Karmi0202.htm |date=2023-11-03 }}, ''Dissident Voice'', 2 February 2004
* [https://web.archive.org/web/20070409053308/http://www.counterpunch.org/karmi02202004.html Sharon is not the Problem: It's the Nature of Zionist Ideology] 20 February 2004, ''CounterPunch''
* [https://www.theguardian.com/comment/story/0,,1171705,00.html By any means necessary], ''The Guardian'', 18 March 2004
* [https://web.archive.org/web/20070406161521/http://www.counterpunch.org/karmi07172004.html Vanishing the Palestinians; The World Looks on Ineffectually] 17/ 18 July 2004, ''CounterPunch''
* [https://web.archive.org/web/20070406132156/http://www.counterpunch.org/karmi11102004.html After Arafat: Sharon is Still Not Ready to Make Peace] 10 November 2004, ''CounterPunch''
* [https://web.archive.org/web/20070415213651/http://weekly.ahram.org.eg/2004/716/re9.htm Who killed Yasser Arafat?] 11–17 November 2004 Issue No. 716, ''Al-Ahram Weekly''
* [https://web.archive.org/web/20070320041208/http://weekly.ahram.org.eg/print/2005/757/op133.htm Gaza hysteria] 25 August 2005, issue 757, ''Al-Ahram Weekly''
* [https://www.theguardian.com/comment/story/0,,1675672,00.html With no Palestinian state in sight, aid becomes an adjunct to occupation], ''The Guardian'', 5 January 2006
* [https://www.theguardian.com/commentisfree/story/0,,1774886,00.html Where is the global outcry at this continuing cruelty?], ''The Guardian'', 15 May 2006
* [https://www.theguardian.com/comment/story/0,,1981010,00.html These shameful events have humiliated the Arab world], ''The Guardian'', 2 January 2007
* Derek Summerfield, Colin Green, Ghada Karmi, David Halpin, Pauline Cutting, 125 other doctors: [https://www.theguardian.com/israel/comment/0,,2062435,00.html Israeli boycotts: gesture politics or a moral imperative?], 21 April 2007, The Guardian
* Ghada Karmi (pro-boycott) Andy Charlwood (against the boycott): [https://www.theguardian.com/israel/Story/0,,2100133,00.html Perspectives on the boycott debate], 11 June 2007, The Guardian
* [http://www.haaretz.com/hasen/pages/ShArt.jhtml?itemNo=881390 Weapon of the weak]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 13 July 2007, ''Haaretz''
* [https://www.theguardian.com/israel/comment/0,,2128186,00.html A historic anomaly], 17 July 2007, ''The Guardian''
* [http://mondediplo.com/2007/09/06saudi Israel’s cost to the Arabs], September 2008, ''Le Monde diplomatique''
* [http://commentisfree.guardian.co.uk/ghada_karmi/2007/10/intellectual_terrorism.html Intellectual terrorism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071025204439/http://commentisfree.guardian.co.uk/ghada_karmi/2007/10/intellectual_terrorism.html |date=2007-10-25 }}, 25 October 2007, ''The Guardian''
* [https://www.theguardian.com/israel/comment/0,,2201071,00.html Taking sides in the debate over the Middle East], 29 October 2007, ''The Guardian''
* Colin Green, Asad Khan, Ghada Karmi, Chris Burns-Cox, Martin Birnstingl, David Halpin, Derek Summerfield: [http://cosmos.ucc.ie/cs1064/jabowen/IPSC/articles/article0074845.html Medical ethical violations in Gaza] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929221411/http://cosmos.ucc.ie/cs1064/jabowen/IPSC/articles/article0074845.html|date=2011-09-29}}, 6 December 2007, ''The Lancet''
* [https://web.archive.org/web/20130419114434/http://imeu.net/news/article008867.shtml A one-state solution for Palestinians and Israelis], 30 May 2008, ''The Christian Science Monitor''

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==
* [http://www.democracynow.org/2008/5/15/as_palestinians_mark_60th_anniversary_of 15 ਮਈ 2008,] ''ਹੁਣ ਲੋਕਤੰਤਰ 'ਤੇ ਇੰਟਰਵਿਊ!''

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1939]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਔਰਤਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਔਰਤ ਲੇਖਕ]]</text>
      <sha1>dqoktea5iah8jlmnfpo3lp4tp2wnk0x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2025 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180536</id>
    <revision>
      <id>844239</id>
      <parentid>838943</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T17:23:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>844239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4549" sha1="6iq1v0e23bovvgka5kc2c392c37ba2o" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tournament
| name = 2025 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ
| image = 2025 IPL logo.png
| fromdate = 22 ਮਾਰਚ
| todate = 3 ਜੂਨ 2025
| administrator = [[ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ]]
| cricket format = [[ਟਵੰਟੀ20]]
| tournament format = [[ਗਰੁੱਪ ਪੜਾਅ]] ਅਤੇ [[ਪਲੇਆਫ਼]]
| participants = 10
| matches = 74
| champions = [[ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੰਗਲੁਰੂ]] 
| count = 1 
| runner up = [[ਪੰਜਾਬ ਕਿੰਗਜ਼]] 
| most valuable player = [[ਸੂਰਿਆਕੁਮਾਰ ਯਾਦਵ]] ([[ਮੁੰਬਈ ਇੰਡੀਅਨਜ਼]])
| most runs = [[ਸਾਈ ਸੁਧਰਸਨ]] ([[ਗੁਜਰਾਤ ਟਾਈਟਨਜ਼]]) (759)
| most wickets = [[ਪ੍ਰਸੀਧ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] (ਗੁਜਰਾਤ ਟਾਈਟਨਸ) (25)
| website = {{URL|iplt20.com}}
| previous_year = 2024
| previous_tournament = 2024 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ
| next_year = 2026
| next_tournament = 2026 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ
}}
{{2025 Indian Premier League Teams|main=y}}
'''2025 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ''', ਜਿਸਨੂੰ '''ਆਈਪੀਐੱਲ 18''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ '''ਟਾਟਾ ਆਈਪੀਐੱਲ 2025''' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ]], ਇੱਕ ਪੇਸ਼ੇਵਰ [[ਟੀ20|ਟੀ-20]] [[ਕ੍ਰਿਕਟ]] ਲੀਗ ਦਾ 18ਵਾਂ ਐਡੀਸ਼ਨ ਸੀ। ਇਸ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ 10 ਟੀਮਾਂ ਨੇ 74 ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਇਹ 22 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ [[2025 ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸੰਕਟ|2025 ਦੇ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸੰਕਟ]] ਕਾਰਨ 9 ਮਈ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 13 ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਚ 17 ਮਈ ਤੋਂ ਛੇ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ, ਫਾਈਨਲ 25 ਮਈ ਤੋਂ 3 ਜੂਨ ਤੱਕ ਮੁੜ ਤਹਿ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਮੌਜੂਦਾ ਚੈਂਪੀਅਨ [[ਕੋਲਕਾਤਾ ਨਾਇਟ ਰਾਈਡਰਜ਼|ਕੋਲਕਾਤਾ ਨਾਈਟ ਰਾਈਡਰਜ਼]] ਲੀਗ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ, [[ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੰਗਲੁਰੂ]] ਨੇ [[ਪੰਜਾਬ ਕਿੰਗਜ਼]] ਨੂੰ 6 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਹਰਾ ਕੇ 18 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤਿਆ। [[ਗੁਜਰਾਤ ਟਾਈਟਨਜ਼]] ਦੇ [[ਸਾਈ ਸੁਧਰਸਨ]] ਅਤੇ [[ਪ੍ਰਸਿਧ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ]] ਨੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੌੜਾਂ (759) ਬਣਾਈਆਂ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਟਾਂ (25) ਲਈਆਂ। [[ਮੁੰਬਈ ਇੰਡੀਅਨਜ਼]] ਦੇ [[ਸੂਰਿਆਕੁਮਾਰ ਯਾਦਵ]] ਨੂੰ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਖਿਡਾਰੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ।

== ਹਵਾਲੇ ==
&lt;references&gt;

&lt;/references&gt;
=== ਆਮ ਹਵਾਲੇ ===
* {{anchor|sch1}}{{Cite journal |date=2025-02-16 |title=IPL Season Schedule 2025 |url=https://documents.iplt20.com/smart-images/1739621485265_IPL%20Season%20Schedule%202025-1.pdf |journal=Indian Premier League Schedule |publisher=[[Board of Control for Cricket in India]] |volume=18 |issue=1 |access-date=2026-05-08 |archive-date=2025-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250621232614/https://documents.iplt20.com/smart-images/1739621485265_IPL%20Season%20Schedule%202025-1.pdf |url-status=dead }}
* {{anchor|sch3}}{{Cite journal |date=2025-05-12 |title=IPL Season Schedule 2025 |url=https://scores.iplt20.com/TATA%20IPL%202025%20Season%20Schedule.pdf |journal=Indian Premier League Schedule |publisher=[[Board of Control for Cricket in India]] |volume=18 |issue=3}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==
* {{Official website|https://www.iplt20.com/}}
* {{ESPNcricinfo 2|series|id=ipl-2025-1449924}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਸੀਜ਼ਨ]]</text>
      <sha1>6iq1v0e23bovvgka5kc2c392c37ba2o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਕੈਥਰੀਨ ਫੌਕਸ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184248</id>
    <revision>
      <id>844268</id>
      <parentid>746467</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T02:12:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>844268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5226" sha1="n03jffwuic2pewy6ju1ehoopra1p8y3" xml:space="preserve">{{Reflist}}

'''ਕੈਥਰੀਨ ਮਾਈ-ਲੈਨ ਫੌਕਸ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Catherine Mai-Lan Fox;''' ਜਨਮ 15 ਦਸੰਬਰ, 1977) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਤੈਰਾਕ ਹੈ ਜਿਸਨੇ [[1996 ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ|1996 ਦੇ ਸਮਰ ਓਲੰਪਿਕ]] ਵਿੱਚ ਦੋ ਸੋਨ ਤਗਮੇ ਜਿੱਤੇ ਸਨ।

ਉਹ ਵੀਅਤਨਾਮੀ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਮੂਲ ਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;Mike DeArmond, &quot;[http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3883/is_199806/ai_n8806286 Free Spirit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070319175024/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3883/is_199806/ai_n8806286 |date=2007-03-19 }},&quot; ''Swimming World Magazine'' (June 1998). Retrieved December 10, 2015.&lt;/ref&gt; ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਥਾਮਸ ਸੀ. ਫੌਕਸ (''ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੈਥੋਲਿਕ ਰਿਪੋਰਟਰ'' ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ) ਨੇ 1966 ਤੋਂ 1968 ਤੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਵੈ-ਸੇਵੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਵੀਅਤਨਾਮ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਕੈਥਰੀਨ ਦੀ ਮਾਂ, ਟੂ ਕਿਮ ਹੋਆ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਕੈਨ ਥੋ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਾਜ ਸੇਵੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਫੌਕਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ 1972 ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਚਲੇ ਗਏ।

ਫੌਕਸ ਰੋਲੈਂਡ ਪਾਰਕ, ਕੰਸਾਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ, ਬਿਸ਼ਪ ਮੀਗੇ ਦੇ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ [[ਸਟੈਨਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋਇਆ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਟੂਡੀਓ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;[http://gostanford.cstv.com/sports/w-swim/mtt/fox_catherine00.html Women's Swimming &amp; Diving – Stanford University Official Athletic Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070125200235/http://gostanford.cstv.com/sports/w-swim/mtt/fox_catherine00.html|date=2007-01-25}}&lt;/ref&gt;

ਫੌਕਸ ਨੇ 1995 ਦੀਆਂ ਪੈਨ ਅਮਰੀਕਨ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ 4×200-ਮੀਟਰ ਫ੍ਰੀਸਟਾਈਲ ਰਿਲੇਅ ਟੀਮ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਫ੍ਰੀਸਟਾਈਲ ਤੈਰਾਕ ਵਜੋਂ ਅਟਲਾਂਟਾ ਵਿੱਚ [[1996 ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ|1996 ਦੇ ਸਮਰ ਓਲੰਪਿਕ]] ਲਈ ਯੂਐਸ ਓਲੰਪਿਕ ਟੀਮ ਬਣਾਈ, ਅਤੇ ਦੋ ਸੋਨ-ਜੇਤੂ ਰਿਲੇਅ ਟੀਮਾਂ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ: 4×100-ਮੀਟਰ ਫ੍ਰੀਸਟਾਈਲ (ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਤੈਰਾਕੀ ਕੀਤੀ) ਅਤੇ 4×100। -ਮੀਟਰ ਮੈਡਲੇ (ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਫ੍ਰੀਸਟਾਈਲ ਤੈਰਾਕੀ ਕੀਤੀ)। ਫੌਕਸ ਨੇ 1997 ਪੈਨ ਪੈਸੀਫਿਕ ਤੈਰਾਕੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ 4×100-ਮੀਟਰ ਫ੍ਰੀਸਟਾਈਲ ਰਿਲੇਅ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਮਗਾ ਅਤੇ 100-ਮੀਟਰ ਫ੍ਰੀਸਟਾਈਲ ਅਤੇ 100-ਮੀਟਰ ਬੈਕਸਟ੍ਰੋਕ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ।

ਸਟੈਨਫੋਰਡ ਵਿਖੇ, ਫੌਕਸ ਤੈਰਾਕੀ ਵਿੱਚ 21 ਵਾਰ ਦਾ ਆਲ-ਅਮਰੀਕਨ ਸੀ, ਇੱਕ ਨੌਂ ਵਾਰ ਦਾ NCAA ਚੈਂਪੀਅਨ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ 1999 ਵਿੱਚ 52.47 ਸਕਿੰਟ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ 100-ਯਾਰਡ ਬੈਕਸਟ੍ਰੋਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਰਿਕਾਰਡ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;[http://gostanford.cstv.com/sports/w-swim/mtt/fox_catherine00.html Stanford University profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070125200235/http://gostanford.cstv.com/sports/w-swim/mtt/fox_catherine00.html|date=2007-01-25}}&lt;/ref&gt;

2006 ਵਿੱਚ, ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਕੰਸਾਸ ਸਪੋਰਟਸ ਹਾਲ ਆਫ ਫੇਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;[http://www.kshof.org/hof-profiles.cfm?record_id=156 Kansas Sports Hall of Fame] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070922171320/http://www.kshof.org/hof-profiles.cfm?record_id=156|date=2007-09-22}}&lt;/ref&gt;

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* ਤੈਰਾਕੀ (ਔਰਤਾਂ) ਵਿੱਚ ਓਲੰਪਿਕ ਤਮਗਾ ਜੇਤੂਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
* ਸਟੈਨਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1977]]</text>
      <sha1>n03jffwuic2pewy6ju1ehoopra1p8y3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Eoline</title>
    <ns>3</ns>
    <id>186764</id>
    <revision>
      <id>844266</id>
      <parentid>772337</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T00:59:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Superpes15</username>
        <id>34777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Superpes15 ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:EF5]] ਨੂੰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Eoline]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/EF5|EF5]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Eoline|Eoline]]&quot;</comment>
      <origin>756627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="228" sha1="qt4kme35mvmbb29qjr6ljuoz9w69ze9" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=MemeGod27}}

-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 15:06, 30 ਮਈ 2024 (UTC)</text>
      <sha1>qt4kme35mvmbb29qjr6ljuoz9w69ze9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਅਰਚਨਾ ਭਾਰਗਵਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>196152</id>
    <revision>
      <id>844245</id>
      <parentid>800016</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T20:24:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>844245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4713" sha1="eomj6hym2rzcza94i9qxja1c0t5h5kc" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = ਅਰਚਨਾ ਭਾਰਗਵਾ
| birth_date         = {{Birth year and age|1955}}&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ray |first=Atmadip |last2=Mehta |first2=Sangita |date=2014-02-26 |title=Archana Bhargava: Journey from management trainee to Chairman &amp; MD of United Bank of India |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/company/corporate-trends/archana-bhargava-journey-from-management-trainee-to-chairman-md-of-united-bank-of-india/articleshow/31012794.cms |access-date=2023-12-30 |website=The Economic Times |quote=Bhargava, the 59-year-old former banker, is exceptional in many ways.}}&lt;/ref&gt;
| nationality        = ਭਾਰਤੀ
| alma_mater         = ਮਿਰਾਂਡਾ ਹਾਊਸ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arundhati Bhattacharya to Archana Bhargava: A look at women in PSU banks |url=https://economictimes.indiatimes.com/management-leaders/arundhati-bhattacharya-to-archana-bhargava-a-look-at-women-in-psu-banks/archana-bhargava-chairperson-united-bank-of-india/slideshow/24225493.cms |access-date=2023-12-30 |website=The Economic Times |quote=A post-graduate gold medallist in biochemistry from Delhi’s Miranda House.}}&lt;/ref&gt;
| occupation         = ਬੈਂਕਰ
| title              = ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਬੈਂਕ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਚੇਅਰਪਰਸਨ (2013-2014)&lt;ref name=&quot;HT&quot;&gt;{{Cite web |last=Sabarwal |first=Harshit |date=2021-03-26 |title=ED raids ex-UBI chairperson Archana Bhargava in disproportionate assets case |url=https://www.hindustantimes.com/business/ed-raids-former-united-bank-of-india-chairperson-archana-bhargava-101616749158148.html |access-date=2023-12-30 |website=Hindustan Times |language=en |quote=She had served as the bank’s chairperson and managing director from April 23, 2013, to February 20, 2014.}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[ਕੇਨਰਾ ਬੈਂਕ]] (2011-2013) ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ
| spouse             = ਸੁਨੀਲ ਭਾਰਗਵ&lt;ref name=&quot;TOI1&quot;&gt;{{Cite web |date=2018-03-02 |title=United Bank ex-CMD booked in DA case |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/united-bank-ex-cmd-booked-in-da-case/articleshow/63132150.cms |access-date=2023-12-30 |website=The Times of India}}&lt;/ref&gt;
| children           = 1&lt;ref name=&quot;TOI1&quot;/&gt;
}}
 

'''ਅਰਚਨਾ ਭਾਰਗਵ''' ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਬੈਂਕ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Bhansal|first1=Madhvi|title=United Bank of India CMD Archana Bhargava resigned|url=https://www.jagranjosh.com/current-affairs/united-bank-of-india-cmd-archana-bhargava-resigned-1393049671-1|publisher=[[Dainik Jagran]]|date=22 February 2014}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਗਸਤ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ਕਰੀਅਰ ==
ਅਰਚਨਾ ਭਾਰਗਵ 2011 ਵਿੱਚ [[ਕੇਨਰਾ ਬੈਂਕ]] ਦੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ 2013 ਵਿੱਚ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਬੈਂਕ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ (UBI) ਦੀ ਚੇਅਰਮੈਨ-ਕਮ-ਮੈਨੇਜਿੰਗ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸੀ। ਉਹ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਰਹੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Citation |title=CBI registers corruption case against Archana Bhargava, former CMD of UBI |date=15 September 2016 |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/cbi-registers-corruption-case-against-archana-bhargava-former-cmd-of-ubi/articleshow/54348329.cms |work=[[The Economic Times]]}}&lt;/ref&gt;

ਸੀਬੀਆਈ ਨੇ 2016 ਵਿੱਚ ਦਾਇਰ ਆਪਣੇ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਸੀ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਭਾਰਗਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਵਾਲੀ ਕੰਪਨੀ ਰੈਂਕ ਮਰਕੈਂਟਾਈਲ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਲਿਮਟਿਡ (ਆਰਐਮਪੀਐਲ) ਲਈ ਵਿੱਤੀ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ex-United Bank Of India Chief Gets CBI Clean Chit In Corruption Case |url=https://www.ndtv.com/india-news/ex-united-bank-of-india-chief-archana-bhargava-gets-cbi-clean-chit-in-corruption-case-4006006 |access-date=2025-03-21 |website=www.ndtv.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}{{DEFAULTSORT:Bhargava, Archana}}


[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1955]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਬੈਂਕਰ]]</text>
      <sha1>eomj6hym2rzcza94i9qxja1c0t5h5kc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਜਯੋਤਸਨਾ ਧਵਨ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>196256</id>
    <revision>
      <id>844249</id>
      <parentid>838759</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T21:23:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260811sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>844249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8683" sha1="aqeiyzxjnwjlfxwdswzys80sac9kpp1" xml:space="preserve">[[ਤਸਵੀਰ:Dr._Jyotsna_Dhawan.tif|thumb| ਜਯੋਤਸਨਾ ਧਵਨ]]
'''ਜਯੋਤਸਨਾ ਧਵਨ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Jyotsna Dhawan''') ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸੈੱਲ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਸੈਲੂਲਰ ਐਂਡ ਮੋਲੀਕਿਊਲਰ ਬਾਇਓਲੋਜੀ&lt;ref name=&quot;ccmb&quot;&gt;{{Cite web |title=Jyotsna Dhawan |url=https://www.ccmb.res.in/People/Research-Group/Jyotsna-Dhawan |access-date=14 July 2020 |website=CCMB }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;frontiers&quot;&gt;{{Cite web |title=Jyotsna Dhawan |url=https://loop.frontiersin.org/people/125221/bio |access-date=14 July 2020 |website=Loop - Frontiers}}&lt;/ref&gt; ਵਿੱਚ ਐਮਰੀਟਸ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਸਟੈਮ ਸੈੱਲ ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਰੀਜਨਰੇਟਿਵ ਮੈਡੀਸਨ (ਇਨਸਟੈਮ) ਲਈ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਵਿੱਚ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;ccmb&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;lab&quot;&gt;{{Cite web |title=Prof. Jyotsna Dhawan |url=https://quiescentmusclab.weebly.com/people.html |access-date=14 July 2020 |website=Muscle stem cell Lab}}&lt;/ref&gt; ਧਵਨ ਦੀ ਖੋਜ ਬਾਲਗ ਸਟੈਮ ਸੈੱਲ ਫੰਕਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪਿੰਜਰ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁਨਰਜਨਮ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;ccmb&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;frontiers&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;lab&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;tdu&quot;&gt;{{Cite web |title=Dr. Jyotsna Dhawan |url=http://tdu.edu.in/governance/jyotsna-dhawan/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621110210/http://tdu.edu.in/governance/jyotsna-dhawan/ |archive-date=21 June 2020 |access-date=24 July 2020 |website=The University of Trans-Disciplinary Health Sciences and Technology}}&lt;/ref&gt; ਧਵਨ ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਫਾਰ ਸੈੱਲ ਬਾਇਓਲੋਜੀ&lt;ref name=&quot;frontiers&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ISCB&quot;&gt;{{Cite web |title=Executive Committee Members of the Society |url=http://iscb.org.in/homepage.htm |access-date=24 July 2020 |website=ISCB |archive-date=22 ਜਨਵਰੀ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122191652/http://www.iscb.org.in/homepage.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟਲ ਬਾਇਓਲੋਜਿਸਟਸ (2017–2020) ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ (2019-2021) ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;frontiers&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Office Bearers |url=http://www.devbioindia.org/index.php?page=office_bearers&amp;lid=130 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200725001658/http://www.devbioindia.org/index.php?page=office_bearers&amp;lid=130 |archive-date=25 July 2020 |access-date=24 July 2020 |website=InSDB: Indian Society for Developmental Biologists}}&lt;/ref&gt; ਧਵਨ ਨੂੰ 2019 ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਾਇੰਸ ਅਕੈਡਮੀ ਦੇ ਫੈਲੋ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;frontiers&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Indian Fellow |url=http://www.insaindia.res.in/detail/P20-1835 |access-date=24 July 2020 |website=Indian National Science Academy}}&lt;/ref&gt;

== ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ==
ਧਵਨ ਦੇ ਪਿਤਾ [[ਸਤੀਸ਼ ਧਵਨ]] [[ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਦਾਰਾ|ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ]]&lt;ref name=&quot;family&quot;&gt;{{Cite web |last=S |first=Deepika |last2=Ramaswamy |first2=Karthik |title=My Father, Satish Dhawan |url=https://connect.iisc.ac.in/2017/08/father-satish-dhawan/ |access-date=24 July 2020 |website=Connect with IISc}}&lt;/ref&gt; ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫੈਕਲਟੀ ਸਨ ਅਤੇ ਧਵਨ ਦੀ ਮਾਂ ਨਲਿਨੀ, ਇੱਕ ਸਾਇਟੋਜੈਨੇਟਿਕਸਿਸਟ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;family&quot; /&gt; ਉਸਨੇ 1983 ਵਿੱਚ [[ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;interview&quot;&gt;{{Cite web |last=Jayaraj |first=Nandita |last2=Dogra |first2=Aashima |date=27 February 2017 |title=Flexing muscle (stem cells) with Jyotsna |url=https://thelifeofscience.com/tm/2017/02/27/flexing-muscle-stem-cells-with-jyotsna/ |website=The Life of Science}}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ ਛੱਡਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਟਾਟਾ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਫੰਡਾਮੈਂਟਲ ਰਿਸਰਚ ਵਿੱਚ ਖਮੀਰ ਜੈਨੇਟਿਕਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਇੰਟਰਨਸ਼ਿਪ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪੀਐਚਡੀ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ।&lt;ref name=&quot;interview&quot; /&gt; ਉਸਨੇ 1991 ਵਿੱਚ [[ਬੋਸਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪੀਐਚਡੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;ccmb&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;lab&quot; /&gt; ਉਸਨੇ 1995 ਵਿੱਚ [[ਸਟੈਨਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ ਸਟੈਮ ਸੈੱਲਾਂ ਅਤੇ ਜੀਨ ਥੈਰੇਪੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀ ਪੋਸਟ-ਡਾਕਟੋਰਲ ਸਿਖਲਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;ccmb&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;lab&quot; /&gt;

== ਕਰੀਅਰ ==
ਧਵਨ 1996 ਵਿੱਚ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਸੈਲੂਲਰ ਐਂਡ ਮੋਲੀਕਿਊਲਰ ਬਾਇਓਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਫੈਕਲਟੀ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ ਸਟੈਮ ਸੈੱਲਾਂ ਅਤੇ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਦੇ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਲੈਬ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। 2009–2014 ਤੱਕ, ਉਸਨੇ ਬੰਗਲੌਰ ਵਿੱਚ ਸਟੈਮ ਸੈੱਲ ਸਾਇੰਸ ਅਤੇ ਰੀਜਨਰੇਟਿਵ ਮੈਡੀਸਨ (ਇਨਸਟੈਮ) ਲਈ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸੀਨੀਅਰ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਡੀਨ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।&lt;ref name=&quot;ccmb&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;lab&quot; /&gt; 2014 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਸੈਲੂਲਰ ਐਂਡ ਮੋਲੀਕਿਊਲਰ ਬਾਇਓਲੋਜੀ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬੋਰਡ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਇਨਸਟੈਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਬਣਾਈ ਰੱਖੇ।&lt;ref name=&quot;ccmb&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;lab&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;tdu&quot; /&gt;

ਧਵਨ ਬਾਇਓਮੈਡੀਕਲ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੋਹਰੀ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਵਕੀਲ ਰਹੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Dhawan|first=Jyotsna|last2=Gokhale|first2=Rajesh S.|last3=Verma|first3=Inder M.|date=December 2005|title=Bioscience in India: Times Are Changing|url=https://archive.org/details/cell_2005-12-02_123_5/page/743|journal=Cell|volume=123|issue=5|pages=743–745|doi=10.1016/j.cell.2005.11.018|pmid=16325565|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਸੈਲੂਲਰ ਐਂਡ ਮੋਲੀਕਿਊਲਰ ਬਾਇਓਲੋਜੀ ਦੇ ਆਈਹੱਬ ਦੇ ਸਾਇੰਟਿਸਟ ਇਨਚਾਰਜ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਬਾਇਓਮੈਡੀਕਲ ਸਟਾਰਟਅੱਪਸ ਲਈ ਇੱਕ ਇਨਕਿਊਬੇਸ਼ਨ ਸੈਂਟਰ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਸਪੇਸ ਹੈ&lt;ref name=&quot;lab&quot; /&gt; ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਮੀਖਿਆ ਕਮੇਟੀਆਂ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਟਾਸਕ ਫੋਰਸਾਂ ਅਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬੋਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;frontiers&quot; /&gt; ਉਹ ਫਿਜ਼ੀਓਲੋਜੀਕਲ ਜੀਨੋਮਿਕਸ, ਬੀਬੀਆਰਸੀ ਅਤੇ ਫਰੰਟੀਅਰਜ਼ ਇਨ ਸੈੱਲ ਐਂਡ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟਲ ਬਾਇਓਲੋਜੀ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਬੋਰਡ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਰਹੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;frontiers&quot; /&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>aqeiyzxjnwjlfxwdswzys80sac9kpp1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>47ਵਾਂ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਆਫ ਇੰਡੀਆ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>196310</id>
    <revision>
      <id>844241</id>
      <parentid>800671</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T17:30:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>844241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8303" sha1="58nvozruf43tguhvkvbkvuwbbheynk7" xml:space="preserve">{{Infobox film awards
| number = 47
| award = ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਆਫ ਇੰਡੀਆ
| image = Tom_Alter,_Prof._Anil_Zankar,_Samar_Nakhate_and_Ketaki_Pandit_at_a_press_conference,_FTII_(Film_and_Television_Institute_of_India),_organised_three_workshops_i.e._Scriptwriting,_Film_Appreciation_and_Acting.jpg
| alt = 
| caption = ਟੌਮ ਅਲਟਰ, ਪ੍ਰੋ. ਤਿਉਹਾਰ ਦੌਰਾਨ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੰਮੇਲਨ ਦੌਰਾਨ ਅਨਿਲ ਜਾਨਕਰ, ਸਮਰ ਨਖਾਤੇ ਅਤੇ ਕੇਤਕੀ ਪੰਡਿਤ
| awarded_for = ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਨੇਮਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ
| award_org = 
| presenting_org = 
| announced_date = 
| presented_date = 
| host = 
| website = {{URL|http://www.iffigoa.org/}}
| lifetime_achievement = 
| best_feature = 
| last = 
| next = 
}}

'''47ਵਾਂ [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਆਫ ਇੰਡੀਆ|ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ]]''' 20 ਤੋਂ 28 ਨਵੰਬਰ 2016 ਨੂੰ [[ਗੋਆ]] ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਨਾਗੇਸ਼ ਕੁਕਨੂਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਪੈਨੋਰਮਾ ਸੈਕਸ਼ਨ ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਮੀਰ ਆਰੀਆ ਨੂੰ ਪੈਨਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਮੁਖੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;iffigoa.org&quot;&gt;{{Cite web |title=iffi 2016 Archive - IFFI Goa |url=http://iffigoa.org/tag/iffi-2016/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918031246/https://iffigoa.org/tag/iffi-2016/ |archive-date=2020-09-18 |access-date=2017-12-20 |website=IFFI Goa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;iffigoa.org1&quot;&gt;{{Cite web |date=29 October 2016 |title=Indian Panorama Selections for IFFI Goa 2016 |url=http://iffigoa.org/indian-panorama-selections-iffi-2016/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918182003/https://iffigoa.org/indian-panorama-selections-iffi-2016/ |archive-date=18 September 2020 |access-date=20 December 2017 |publisher=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;iffigoa.org2&quot;&gt;{{Cite web |date=1 November 2016 |title=IFFI Goa 2016 International Competition Selections |url=http://iffigoa.org/2016-international-competition-selections/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129220710/https://iffigoa.org/2016-international-competition-selections/ |archive-date=29 November 2020 |access-date=20 December 2017 |publisher=}}&lt;/ref&gt;

== ਜਿਊਰੀ ==

=== ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਕਾਬਲਾ ===

* ਇਵਾਨ ਪਾਸਰ, [[ਚੈੱਕ ਗਣਰਾਜ|ਚੈੱਕ ਰਿਪਬਲਿਕਨ]] ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਚੇਅਰਪਰਸਨ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=All about the International Jury |url=https://iffigoa.org/all-about-the-international-jury/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926113446/https://iffigoa.org/all-about-the-international-jury/ |archive-date=2020-09-26 |access-date=2019-11-13}}&lt;/ref&gt;
* ਲੈਰੀ ਸਮਿਥ
* ਲਾਰਡਨ ਜ਼ਫ੍ਰਾਨੋਵਿਕ, [[ਯੂਗੋਸਲਾਵੀਆ|ਯੂਗੋਸਲਾਵੀਅਨ]] ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ
* ਨਾਗੇਸ਼ ਕੁਕਨੂਰ, [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ
* ਲੀਲਾ ਕਿਲਾਨੀ, [[ਮੋਰੱਕੋ|ਮੋਰੱਕੋ ਦੀ]] ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ, ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ

=== ਭਾਰਤੀ ਪਨੋਰਮਾ ===

==== ਫੀਚਰ ਫਿਲਮਾਂ ====

* [[ਰਮਾ ਵਿਜ]], ਅਦਾਕਾਰਾ
* ਅਰੂਪ ਮੰਨਾ, ਡਾਇਰੈਕਟਰ
* ਸੀਵੀ ਰੈਡੀ, ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ
* ਗਿਰੀਸ਼ ਮੋਹਿਤੇ, ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ
* ਕੇ. ਪੁੱਟਾਸਵਾਮੀ, ਲੇਖਕ
* ਐਨ. ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੁਮਾਰ, ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ
* ਸਬਿਆਸਾਚੀ ਮਹਾਪਾਤਰਾ, ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ
* ਸੰਜੇ ਪਵਾਰ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਕਾਲਮਨਵੀਸ
* ਸਤਿੰਦਰ ਮੋਹਨ, ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ
* ਸਵਪਨ ਮਲਿਕ, ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਆਲੋਚਕ
* ਉਦੈ ਸ਼ੰਕਰ ਪਾਨੀ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ
* ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਜ, ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ

==== ਗੈਰ-ਫੀਚਰ ਫਿਲਮਾਂ ====

* ਆਰਤੀ ਸ਼੍ਰੀਵਾਸਤਵ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ
* ਅਭਿਜੀਤ ਮਜੂਮਦਾਰ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ
* ਗੌਤਮ ਬੈਨੇਗਲ, ਐਨੀਮੇਸ਼ਨ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ
* ਮਧੁਰੀਤਾ ਆਨੰਦ, ਫ਼ਿਲਮ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ
* ਰੋਨੇਲ ਹਾਓਬਮ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ
* ਪ੍ਰੋ. ਸੁਰੇਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ, ਫਿਲਮ ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ

== ਜੇਤੂ ==

* '''ਗੋਲਡਨ ਪੀਕੌਕ (ਸਰਬੋਤਮ ਫਿਲਮ) :''' ਰੇਜ਼ਾ ਮਿਰਕਰੀਮੀ ਦੁਆਰਾ &quot; ਡਾਟਰ &quot;
* IFFI ਸਰਵੋਤਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਵਾਰਡ : &quot; ਰੌਫ &quot; ਲਈ ਸੋਨੇਰ ਕਨਾਰ ਅਤੇ ਬਾਰਿਸ ਕਾਯਾ
* IFFI ਸਰਵੋਤਮ ਡੈਬਿਊ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਪੁਰਸਕਾਰ : &quot; ਰਾਰਾ &quot; ਲਈ ਪਾਪਾ ਸੈਨ ਮਾਰਟਿਨ
* IFFI ਸਰਵੋਤਮ ਅਦਾਕਾਰ ਅਵਾਰਡ (ਪੁਰਸ਼) : ਸਿਲਵਰ ਪੀਕੌਕ ਅਵਾਰਡ: &quot; ਧੀ &quot; ਲਈ ਫਰਹਾਦ ਅਸਲਾਨੀ
* IFFI ਸਰਵੋਤਮ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਵਾਰਡ (ਮਹਿਲਾ) : ਸਿਲਵਰ ਪੀਕੌਕ ਅਵਾਰਡ: &quot; ਮੇਲੋ ਮਡ &quot; ਲਈ ਏਲੀਨਾ ਵਾਸਕਾ
* ਸਿਲਵਰ ਪੀਕੌਕ ਸਪੈਸ਼ਲ ਜਿਊਰੀ ਅਵਾਰਡ : ਲੀ ਜੂਨ-ਇਕ ਦੁਆਰਾ &quot; ਦ ਥ੍ਰੋਨ &quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=IFFI 2016 Awards |url=http://iffigoa.org/iffi-2016-awards |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190531225307/https://iffigoa.org/iffi-2016-awards/ |archive-date=2019-05-31 |access-date=2018-06-07 |website=IFFI Goa}}&lt;/ref&gt;
* ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜ਼ਿਕਰ : &quot; ਦ ਅਪੋਲੋਜੀ &quot; ਲਈ ਟਿਫਨੀ ਸਿਉਂਗ ।

== ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁਰਸਕਾਰ ==

* IFFI ICFT ਯੂਨੈਸਕੋ ਗਾਂਧੀ ਮੈਡਲ : &quot; ਕਲੰਦਰ ਦੀ ਠੰਡ &quot; ਲਈ ਮੁਸਤਫਾ ਕਾਰਾ
* ਲਾਈਫ ਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ - ਇਮ ਕਵੋਨ-ਟੈਕ
* IFFI ਇੰਡੀਅਨ ਫਿਲਮ ਪਰਸਨੈਲਿਟੀ ਆਫ ਦ ਈਅਰ ਅਵਾਰਡ : ਐਸਪੀ ਬਾਲਸੁਬ੍ਰਾਹਮਣੀਅਮ&lt;ref&gt;{{Cite web |date=29 November 2016 |title=47th IFFI Concluded in Goa |url=https://www.jagranjosh.com/current-affairs/47th-iffi-concluded-in-goa-1480409063-1 |publisher= |access-date=23 ਮਾਰਚ 2025 |archive-date=12 ਜੂਨ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612144237/https://www.jagranjosh.com/current-affairs/47th-iffi-concluded-in-goa-1480409063-1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ਅਧਿਕਾਰਤ ਚੋਣਾਂ ==

=== ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਕ੍ਰੀਨਿੰਗ ===

=== ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ===

* ਆਂਡਰੇਜ਼ ਵਜਦਾ ਦੁਆਰਾ &quot; ਆਫਟਰਮੇਜ &quot;

=== ਸਮਾਪਤੀ ਫਿਲਮ ===

* &quot; ਕਿਮ ਜੀ-ਵੂਨ &quot; ਦੁਆਰਾ &quot; ਦ ਏਜ ਆਫ਼ ਸ਼ੈਡੋਜ਼ &quot;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* {{Official website|www.iffigoa.org}}
* {{IMDb title|id=12158338|title=47th International Film Festival of India}}</text>
      <sha1>58nvozruf43tguhvkvbkvuwbbheynk7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਅਬਦੁਲ ਬਾਰੀ (ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>196951</id>
    <revision>
      <id>844244</id>
      <parentid>836283</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T19:34:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>844244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10123" sha1="qboqkvswhfxszqhgq0qh0wixq85e0nv" xml:space="preserve">
{{Infobox person
| name               = ਅਬਦੁਲ ਬਾਰੀ
| image              = Abdul-bari-professor-aa713ff8-7baa-409f-a6f9-94cbedd6cae-resize-750.jpg
| image_size         = 
| alt                = 
| caption            = 
| birth_name         = ਅਬਦੁਲ ਬਾਰੀ
| birth_date         = 1892
| birth_place        = ਕਾਂਸੂਆ, ਜਹਾਨਾਬਾਦ ਬਿਹਾਰ, [[ ਬੰਬਈ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]]
| death_date         = {{Death date and age|df=yes|1947|03|28|1892}}
| death_place        = [[ਖੁਸਰੂਪੁਰ]], ਬਿਹਾਰ ਪ੍ਰਾਂਤ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ
| death_cause        = ਫਤੂਆ ਰੇਲਵੇ ਕਰਾਸਿੰਗ ਨੇੜੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ
| resting_place      = ਪੀਰਮੁਹਾਨੀ ਕਬਰਸਤਾਨ, ਪਟਨਾ
| nationality        = ਭਾਰਤੀ
| education          = 
| occupation         = ਟਾਟਾ ਵਰਕਰਜ਼ ਯੂਨੀਅਨ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ
| years_active       = 1917–1947
| organization       = [[ਟਾਟਾ ਵਰਕਰਜ਼ ਯੂਨੀਅਨ]] ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ
| known_for          = 1921, 1922 ਅਤੇ 1942 ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਅੰਦੋਲਨ ਲਈ ਬਿਹਾਰ, ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਉੜੀਸਾ ਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਰਗ ਨੂੰ ਇੱਕਜੁੱਟ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।
| notable_works      = 
| term               = 1936–1947
| predecessor        = [[ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ]]
| successor          = [[ਮਾਈਕਲ ਜੌਨ (ਟ੍ਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨਿਸਟ)|ਮਾਈਕਲ ਜੌਨ]]
| party              = [[ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]]
| movement           = [[ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ]]
| parents            = 
| website            = 
| footnotes          = 
}}

'''ਅਬਦੁਲ ਬਾਰੀ''' &lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Freedom Fighter and Labour Leader Still Beloved in Jamshedpur |url=https://thewire.in/labour/may-day-abdul-bari-labour-leader |access-date=2023-05-05 |website=The Wire}}&lt;/ref&gt; (1892–1947) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਆ, ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਸੁਧਾਰਕ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾ ਕੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।  ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਗੁਲਾਮੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਨਾਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਫਿਰਕੂ ਸਦਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਭਾਰਤ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਸੀ। &lt;ref&gt;{{Cite book|location=Geneva}}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।    ਉਹ ਦੋ-ਰਾਸ਼ਟਰ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ। {{Sfn|Asthanvi|2012}} &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Chatterjee |first=Vidyarthy |date=2020-08-06 |title=The Life &amp; Legacy Of Abdul Bari{{!}} Countercurrents |url=https://countercurrents.org/2020/08/the-life-legacy-of-abdul-bari/ |access-date=2024-11-25 |website=countercurrents.org |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ==
ਅਬਦੁਲ ਬਾਰੀ ਦਾ ਜਨਮ 21 ਜਨਵਰੀ 1884 ਨੂੰ ਮੁਹੰਮਦ ਕੁਰਬਾਨ ਅਲੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ 4 ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਕਾਂਸੂਆ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਕੋਇਲਵਾੜ ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਸੀ। ਉਹ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਅਤੇ ਯੋਧਾ ਮਲਿਕ ਇਬਰਾਹਿਮ ਬਾਈਆ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ  । {{Sfn|Asthanvi|2012}}

ਉਸਨੇ ਪਟਨਾ ਦੀ ਟੀ.ਕੇ. ਘੋਸ਼ ਅਕੈਡਮੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਦਸਵੀਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1918 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ [[ਪਟਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ  ਕੀਤੀ। {{Sfn|Asthanvi|2012}}

1937 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਟਿਸਕੋ (ਹੁਣ [[ਟਾਟਾ ਸਟੀਲ]] ) ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ ਕੀਤਾ। &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Simeon, Dilip |title=The Politics of the Labour Movement: An Essay on Differential Aspirations |url=http://www.sacw.net/Labour/DSimeonLabourHist.html |access-date=30 January 2011 |archive-date=23 ਅਗਸਤ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170823000339/http://www.sacw.net/Labour/DSimeonLabourHist.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ਬਾਰੀ  1946 ਤੋਂ 28 ਮਾਰਚ 1947 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਬਿਹਾਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਿਹਾ। [[ਧਨਬਾਦ]] ਤੋਂ [[ਪਟਨਾ]] ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਬਿਹਾਰ ਸੂਬੇ ਦੇ ਖੁਸਰੋਪੁਰ ਵਿੱਚ ਰੁਕਣ ਸਮੇਂ ਬਾਰੀ ਪਥ ਵਿਖੇ ਹੋਏ ਝਗੜੇ ਦੌਰਾਨ ਤਿੰਨ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ।  ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਵਿੱਚ, [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ|ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ]] ਕਿਹਾ ਕਿ ਬਾਰੀ &quot;ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਫ਼ਕੀਰ|ਫਕੀਰ]] ਵਾਂਗ ਜੀਉਂਦਾ ਸੀ।&quot; ਫਿਰ ਕਾਂਗਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨ [[ਆਚਾਰੀਆ ਕ੍ਰਿਪਲਾਨੀ|ਜੇ.ਬੀ. ਕ੍ਰਿਪਲਾਨੀ ਨੇ]] ਕਿਹਾ, &quot;ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਫਿਰਕੂ ਪੱਖਪਾਤ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਸਮਰਪਿਤ ਜੀਵਨ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਰਗ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਜਨੂੰਨ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।&quot; 

ਬਾਰੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਬਰਸੀ 'ਤੇ, ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੇ 22 ਮਾਰਚ 1948 ਨੂੰ ਮਜ਼ਦੂਰ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਰਾਸ਼ਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ।

== ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ==
ਅਬਦੁਲ ਬਾਰੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕੋਇਲਵਾੜ ਦੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਜ਼ੁਲੈਖਾ ਬੇਗਮ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ  2 ਪੁੱਤਰ (ਸਲਾਉਦੀਨ ਬਾਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਬੁਦੀਨ ਬਾਰੀ) ਅਤੇ 3 ਧੀਆਂ (ਤਾਹਿਰਾ, ਹਮੀਦਾ, ਸਈਦਾ) ਸਨ। {{Sfn|Asthanvi|2012}}

== ਵਿਰਾਸਤ ==
ਬਿਹਾਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਬਦੁਲ ਬਾਰੀ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਸੜਕ ਨੂੰ ਬਾਰੀ ਪਥ,  ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁਲ ਨੂੰ ਅਬਦੁਲ ਬਾਰੀ ਪੁਲ, ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Headlines |first=Beyond |date=2019-03-28 |title=जब गांधी ने प्रोफ़ेसर अब्दुल बारी से पूछा —क्या अभी तक ज़िन्दा हैं? |url=https://beyondheadlines.in/2019/03/prof-abdul-bari/ |access-date=2024-11-25 |website=BeyondHeadlines |language=en-US}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-01-04 |title=Abdul Bari Bridge: 160 साल से खड़ा है यह पुल, दिन भर गुजरती हैं कई ट्रेनें |url=https://hindi.news18.com/news/bihar/bhojpur-abdul-bari-bridge-160-year-old-is-still-strong-trains-pass-daily-5161473.html |access-date=2024-11-25 |website=News18 हिंदी |language=hi |archive-date=2025-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250330163125/https://hindi.news18.com/news/bihar/bhojpur-abdul-bari-bridge-160-year-old-is-still-strong-trains-pass-daily-5161473.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

20 ਮਾਰਚ, 2021 ਅਤੇ 28 ਮਾਰਚ, 2024 ਨੂੰ, ਟਾਟਾ ਵਰਕਰਜ਼ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੰਜੀਵ ਕੁਮਾਰ ਚੌਧਰੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਟੀ ਡਬਲਿਊ ਯੂ ਨੇ ਅਬਦੁਲ ਬਾਰੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਰਸੀ 'ਤੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕੀਤੀ। &lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date=2021-03-30 |title=Tata Workers Union recollects life of Prof Abdul Bari on death anniversary |url=https://avenuemail.in/tata-workers-union-recollects-life-of-prof-abdul-bari-on-death-anniversary/ |access-date=2024-11-25 |website=The Avenue Mail |language=en-US}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date=2024-03-28 |title=Tata Workers’ Union prayer meeting in memory of Prof. Abdul Bari |url=https://avenuemail.in/tata-workers-union-prayer-meeting-in-memory-of-prof-abdul-bari/ |access-date=2024-11-25 |website=The Avenue Mail |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1947]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1892]]</text>
      <sha1>qboqkvswhfxszqhgq0qh0wixq85e0nv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>203264</id>
    <revision>
      <id>844255</id>
      <parentid>834055</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T22:02:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260811sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>844255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18255" sha1="pbm51sjvsnnja7il5st1pj4ceqriap0" xml:space="preserve">==  '''ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ (ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ)''' ==
[[ਤਸਵੀਰ:Memory.gif|thumb|ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ]]
'''[[ਮਨ|ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ]]''' [[ਮਨ]] ਦਾ ਉਹ ਕਾਰਖਾਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ [[ਸੂਚਨਾ|ਜਾਣਕਾਰੀ]] ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਟੋਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰਤ ਪੈਣ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣਾ ਹੈ। ਜੇ ਪਿਛਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਜਾਂ ਖੁਦ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੋਵੇਗਾ।&lt;ref name=&quot;Eysenck 2012&quot;&gt;{{Cite book|location=Berlin, Heidelberg}}&lt;/ref&gt; '''ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ''' ਖਰਾਬ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੁੱਲਣ ਜਾਂ ਭੁੱਲਣ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Staniloiu Markowitsch 2012 p.&quot;&gt;{{Cite journal|date=2012-11-01|title=Towards solving the riddle of forgetting in functional amnesia: recent advances and current opinions|deadurl=Staniloiu A, Markowitsch HJ|journal=Frontiers in Psychology|publisher=Frontiers Media SA|volume=3|page=403|doi=10.3389/fpsyg.2012.00403|pmc=3485580|pmid=23125838|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Smith 2014 pp. 959–972&quot;&gt;{{Cite journal|date=November 2014|title=Retrograde memory for public events in mild cognitive impairment and its relationship to anterograde memory and neuroanatomy|deadurl=Smith CN|journal=Neuropsychology|publisher=American Psychological Association (APA)|volume=28|issue=6|pages=959–72|doi=10.1037/neu0000117|pmc=4227913|pmid=25068664}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ortega-de San Luis Ryan p=dmm035055&quot;&gt;{{Cite journal|date=May 2018|title=United states of amnesia: rescuing memory loss from diverse conditions|deadurl=Ortega-de San Luis C, Ryan TJ|journal=Disease Models &amp; Mechanisms|publisher=The Company of Biologists|volume=11|issue=5|doi=10.1242/dmm.035055|pmc=5992608|pmid=29784659}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Staniloiu Markowitsch pp. 101–129&quot;&gt;{{Cite journal|date=April 2012|title=The remains of the day in dissociative amnesia|deadurl=Staniloiu A, Markowitsch HJ|journal=Brain Sciences|publisher=MDPI AG|volume=2|issue=2|pages=101–29|doi=10.3390/brainsci2020101|pmc=4061789|pmid=24962768|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Spiegel Smith Wade Cherukuru 2017 pp. 2691–2703&quot;&gt;{{Cite journal|date=2017-10-24|title=Transient global amnesia: current perspectives|deadurl=Spiegel DR, Smith J, Wade RR, Cherukuru N, Ursani A, Dobruskina Y, Crist T, Busch RF, Dhanani RM, Dreyer N|journal=Neuropsychiatric Disease and Treatment|publisher=Dove Medical Press Ltd.|volume=13|pages=2691–2703|doi=10.2147/ndt.s130710|pmc=5661450|pmid=29123402|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bauer Larkina pp. 907–924&quot;&gt;{{Cite journal|date=2013-11-18|title=The onset of childhood amnesia in childhood: a prospective investigation of the course and determinants of forgetting of early-life events|deadurl=Bauer PJ, Larkina M|journal=Memory|publisher=Informa UK Limited|volume=22|issue=8|pages=907–24|doi=10.1080/09658211.2013.854806|pmc=4025992|pmid=24236647}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਇਕ ਬਿਮਾਰੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ “ਐਮਨੀਸਿਆ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਹ ਉਮਰ ਵਧਣ ਦੇ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਤੇ ਅੰਤਰਨਿਹਿਤ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਸੰਵੇਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ , ਛੋਟੀ ਮਿਆਦ ਦੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ , ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈਂ।&lt;ref name=&quot;Baddeley 2007&quot;&gt;{{Cite book}}&lt;/ref&gt; ਇਹ [[ਨਰਵ ਸੈੱਲ|ਨਿਊਰੋਨ]] (ਨਾੜੀ ਕੌਸ਼ਿਕਾ) ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੰਵੇਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਬਾਹਰੀ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਰਸਾਇਣਕ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਉਤੇਜਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਧਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਘੋਸ਼ਿਤ, ਜਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ , ਡੇਟਾ ਦਾ ਚੇਤੰਨ ਸਟੋਰੇਜ ਅਤੇ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Graf Schacter 1985 pp. 501–18&quot;&gt;{{Cite journal|date=July 1985|title=Implicit and explicit memory for new associations in normal and amnesic subjects|url=https://scholar.harvard.edu/files/schacterlab/files/grafschacter1985.pdf|deadurl=Graf P, Schacter DL|journal=Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition|volume=11|issue=3|pages=501–18|doi=10.1037/0278-7393.11.3.501|pmid=3160813|archive-url=https://web.archive.org/web/20211026185853/https://scholar.harvard.edu/files/schacterlab/files/grafschacter1985.pdf|archive-date=2021-10-26|access-date=2019-03-12}}&lt;/ref&gt; ਘੋਸ਼ਿਤ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਦੇ ਤਹਿਤ ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਥਾਨਕ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ  ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਰਥ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਉਹ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਥ ਨਾਲ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Eysenck 2012&quot;&gt;{{Cite book|location=Berlin, Heidelberg}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਕਥਾਨਕ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਉਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਸਥਾਨਿਕ ਅਤੇ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ &lt;ref name=&quot;Schacter Addis pp. 773–786&quot;&gt;{{Cite journal|date=May 2007|title=The cognitive neuroscience of constructive memory: remembering the past and imagining the future|deadurl=Schacter DL, Addis DR|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|publisher=The Royal Society|volume=362|issue=1481|pages=773–86|doi=10.1098/rstb.2007.2087|pmc=2429996|pmid=17395575}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Schacter Addis Buckner 2007 pp. 657–661&quot;&gt;{{Cite journal|date=September 2007|title=Remembering the past to imagine the future: the prospective brain|deadurl=Schacter DL, Addis DR, Buckner RL|journal=Nature Reviews. Neuroscience|publisher=Springer Nature|volume=8|issue=9|pages=657–61|doi=10.1038/nrn2213|pmid=17700624}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Szpunar 2010 pp. 142–162&quot;&gt;{{Cite journal|date=March 2010|title=Episodic Future Thought: An Emerging Concept|deadurl=Szpunar KK|journal=Perspectives on Psychological Science|publisher=SAGE Publications|volume=5|issue=2|pages=142–62|doi=10.1177/1745691610362350|pmid=26162121}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Eysenck 2012&quot; /&gt; 

ਪ੍ਰਾਈਮਿੰਗ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਚੇਤੰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਤਮਕ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਉਹਨਾਂ ਹੁਨਰਾਂ ਦੀ ਹੌਲੀ ਅਤੇ ਅਰਾਮ ਨਾਲ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਅਕਸਰ ਸਿੱਖਣ ਵੱਲ ਚੇਤੰਨ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Tulving Schacter pp. 301–6&quot;&gt;{{Cite journal|date=January 1990|title=Priming and human memory systems|url=https://archive.org/details/sim_science_1990-01-19_247_4940/page/300|deadurl=Tulving E, Schacter DL|journal=Science|volume=247|issue=4940|pages=301–6|bibcode=1990Sci...247..301T|doi=10.1126/science.2296719|pmid=2296719}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Eysenck 2012&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Foerde Knowlton Poldrack pp. 11778–11783&quot;&gt;{{Cite journal|date=August 2006|title=Modulation of competing memory systems by distraction|deadurl=Foerde K, Knowlton BJ, Poldrack RA|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|publisher=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=103|issue=31|pages=11778–83|bibcode=2006PNAS..10311778F|doi=10.1073/pnas.0602659103|pmc=1544246|pmid=16868087|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਕ੍ਰਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਕਾਰਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ , ਸਟੋਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਤਰੀਕੇ ਖਰਾਬ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਦਰਦ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਇੱਕ ਸਰੀਰਕ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਾਨਵਰ ਮਾਡਲ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਗੰਭੀਰ ਦਰਦ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਦਾ ਘਟਨਾ ਜਾਂ ਖਰਾਬ ਹੋਣਾ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ.&lt;ref&gt;{{Cite book}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2013|title=The impact of pain upon cognition: what have rodent studies told us?|deadurl=Low LA|journal=Pain|volume=154|issue=12|pages=2603–2605|doi=10.1016/j.pain.2013.06.012|pmc=3808511|pmid=23774574}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2014|title=Memory impairment in chronic pain patients and the related neuropsychological mechanisms: a review.|deadurl=Liu X, Li L, Tang F, Wu S, Hu Y|journal=Acta Neuropsychiatrica|volume=26|issue=4|pages=195–201|doi=10.1017/neu.2013.47|pmid=25279415}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=December 2020|title=Pain impairs consolidation, but not acquisition or retrieval of a declarative memory|deadurl=Lazzarim MK, Targa A, Sardi NF, Hack GR, Tobaldini G, Martynhak BJ, Fischer L|journal=Behavioural Pharmacology|volume=31|issue=8|pages=707–715|doi=10.1097/FBP.0000000000000576|pmid=32925225}}&lt;/ref&gt; ਨਵੀਂ ਉਤੇਜਨਾ ਵੱਲ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਧਿਆਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Eysenck 2012&quot;&gt;{{Cite book|location=Berlin, Heidelberg}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਟੋਰੇਜ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਕੇ ਖਰਾਬ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਸਟੋਰੇਜ ਨਾਲ ਜੁੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਿੱਪੋਕੈਂਪਸ।&lt;ref name=&quot;Squire pp. 12711–12716&quot;&gt;{{Cite journal|date=October 2009|title=Memory and brain systems: 1969–2009|deadurl=Squire LR|journal=The Journal of Neuroscience|volume=29|issue=41|pages=12711–12716|doi=10.1523/jneurosci.3575-09.2009|pmc=2791502|pmid=19828780}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Squire Wixted 2011 pp. 259–288&quot;&gt;{{Cite journal|date=2011-07-21|title=The cognitive neuroscience of human memory since H.M|deadurl=Squire LR, Wixted JT|journal=Annual Review of Neuroscience|publisher=Annual Reviews|volume=34|issue=1|pages=259–288|doi=10.1146/annurev-neuro-061010-113720|pmc=3192650|pmid=21456960}}&lt;/ref&gt; ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਤੋਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਲੰਬੇ ਮਿਆਦ ਦੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Eysenck 2012&quot; /&gt; ਆਮ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲਤਾ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦਿਮਾਗ਼ ਦਾ ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੇ ਹਨ &lt;ref name=&quot;Li Zhong Lu Wang p=e0146356&quot;&gt;{{Cite journal|date=2016-01-05|title=Cognitive Behavioral Performance of Untreated Depressed Patients with Mild Depressive Symptoms|deadurl=Li M, Zhong N, Lu S, Wang G, Feng L, Hu B|journal=PLOS ONE|publisher=Public Library of Science (PLoS)|volume=11|issue=1|bibcode=2016PLoSO..1146356L|doi=10.1371/journal.pone.0146356|pmc=4711581|pmid=26730597|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bennett Rivera Rypma 2013 pp. 20–32&quot;&gt;{{Cite journal|date=May 2013|title=Isolating age-group differences in working memory load-related neural activity: assessing the contribution of working memory capacity using a partial-trial fMRI method|deadurl=Bennett IJ, Rivera HG, Rypma B|journal=NeuroImage|publisher=Elsevier BV|volume=72|pages=20–32|doi=10.1016/j.neuroimage.2013.01.030|pmc=3602125|pmid=23357076}}&lt;/ref&gt;

== ਛੋਟੀ ਮਿਆਦ ਦੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ==
ਛੋਟੀ ਮਿਆਦ ਦੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ, ਬਿਨਾਂ ਰਿਹਰਸਲ ਦੇ ਕਈ ਸਕਿੰਟਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮਿੰਟ ਦੀ ਮਿਆਦ ਲਈ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ। 1956 ਵਿੱਚ, ਜਾਰਜ ਏ. ਮਿਲਰ (1920-2012), ਪ੍ਰਯੋਗ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਛੋਟੀ ਮਿਆਦ ਦੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਦਾ ਭੰਡਾਰ 7 ± 2 ਚੀਜ਼ਾਂ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਛੋਟੀ ਮਿਆਦ ਵਾਲੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਇਸ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ।(ਇਸ ਲਈ, ਉਸ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੇਪਰ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ, &quot;ਜਾਦੂਈ ਨੰਬਰ 7 ± 2&quot;). ਪਰ, ਆਧੁਨਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਛੋਟੀ ਮਿਆਦ ਦੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਘੱਟ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 4 ਤੋਂ 5 ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ' ਤੇ, ਜਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Cowan 2019&quot;&gt;{{Cite journal|date=February 2001|title=The magical number 4 in short-term memory: a reconsideration of mental storage capacity|url=https://archive.org/details/sim_behavioral-and-brain-sciences_2001-02_24_1/page/n94|deadurl=Cowan N|journal=The Behavioral and Brain Sciences|volume=24|issue=1|pages=87–114; discussion 114–85|doi=10.1017/S0140525X01003922|pmid=11515286|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ma 2014&quot;&gt;{{Cite journal|date=2014|title=Changing concepts of working memory|deadurl=Ma WJ, Husain M, Bays PM|journal=Nature Neuroscience|volume=17|issue=3|pages=347–356|doi=10.1038/nn.3655|pmc=4159388|pmid=24569831}}&lt;/ref&gt; 

== ਲੰਬੇ ਮਿਆਦ ਦੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Memory-Warner-Highsmith.jpeg|thumb|ਓਲਿਨ ਲੇਵੀ ਵਾਰਨਰ ਦਾ 1896 ਦਾ ਚਿੱਤਰ, ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ , ਹੁਣ [[ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ.ਸੀ.|ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ. ਸੀ.]] ਵਿੱਚ [[ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ|ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਆਫ਼ ਕਾਂਗਰਸ]] ਵਿਖੇ [[ਥਾਮਸ ਜੇਫਰਸਨ ਬਿਲਡਿੰਗ|ਥਾਮਸ ਜੈਫਰਸਨ ਬਿਲਡਿੰਗ]] ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।]]
ਛੋਟੀ ਮਿਆਦ ਦੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਸੀਮਤ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਮਿਆਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਦੀ ਕੁੱਲ ਸਮਰੱਥਾ ਅਜੇ ਸਥਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਇਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਰੱਖ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਇਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਜਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਲਈ ਸਟੋਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਲਈ, ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੱਸ-ਅੰਕਾਂ ਵਾਲਾ ਮੋਬਾਇਲ ਨੰਬਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਯਾਦ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਿ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸਟੋਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਮੋਬਾਇਲ ਨੰਬਰ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਜਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੰਬੇ ਮਿਆਦ ਵਾਲੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

==ਹਵਾਲੇ==
{{Reflist}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਰੋਤ]]</text>
      <sha1>pbm51sjvsnnja7il5st1pj4ceqriap0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204296</id>
    <revision>
      <id>844254</id>
      <parentid>838732</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T21:52:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260811sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>844254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82777" sha1="arwnxtd05a6y97tdswqxc6qzfblbvm9" xml:space="preserve">[[ਤਸਵੀਰ:GEM_corn.jpg|right|thumb|[[ਮੱਕੀ]] ਦੀਆਂ ਅਸਾਧਾਰਨ ਕਿਸਮਾਂ [[ਫ਼ਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ|ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।]]
'''ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Agricultural biodiversity''') [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਆਮ [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ &quot;ਜੈਵਟਿਕ, ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸੂਖਮ-ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਢਾਂਚੇ, ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਭੋਜਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=United Nations Food and Agriculture Organization |year=1999 |title=What is Agrobiodiversity |url=https://www.fao.org/3/y5609e/y5609e01.htm |website=United Nations Food and Agriculture Organization}}&lt;/ref&gt; ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕਾਂ, ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਿਰਤਾ, ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਅਤੇ ਲਚਕੀਲਾਪਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome, Italy}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਟਿਕਾਊ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਖੁਰਾਕਾਂ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਪੋਸ਼ਣ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਜਲਵਾਯੂ ਅਨੁਕੂਲਨ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Frison|first=E.A.|last2=Cherfas|first2=J.|last3=Hodgkin|first3=T.|year=2011|title=Agricultural Biodiversity Is Essential for a Sustainable Improvement in Food and Nutrition Security|url=http://www.bioversityinternational.org/e-library/publications/detail/agricultural-biodiversity-is-essential-for-a-sustainable-improvement-in-food-and-nutrition-security|journal=Sustainability|volume=3|pages=238–253|doi=10.3390/su3010238|doi-access=free|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Mijatović|first=Dunja|last2=Van Oudenhoven|first2=Frederik|last3=Eyzaguirre|first3=Pablo|last4=Hodgkin|first4=Toby|date=2013|title=The role of agricultural biodiversity in strengthening resilience to climate change: towards an analytical framework|journal=International Journal of Agricultural Sustainability|language=en|volume=11|issue=2|pages=95–107|bibcode=2013IJAgS..11...95M|doi=10.1080/14735903.2012.691221|issn=1473-5903}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=FAO, (2008). Climate Change and Biodiversity for Food and Agriculture. |url=https://www.fao.org/uploads/media/FAO_2008a_climate_change_and_biodiversity_02.pdf}}&lt;/ref&gt;

== ਕਿਸਮਾਂ ==

=== ਫਸਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਂ ਫਸਲ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਅਤੇ ਫੀਨੋਟਾਈਪਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੱਤ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 50 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ; ਹਰੇਕ ਫਸਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ।

ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਆਬਾਦੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਘੱਟਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਘੱਟਦੀ ਗਿਣਤੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਜੇਕਰ, ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹਾਨ ਅਕਾਲ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਬਿਮਾਰੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ 'ਗ੍ਰੋਸ ਮਿਸ਼ੇਲ' ਕੇਲੇ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬੀਜ ਬੈਂਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।{{excerpt|Crop biodiversity}}

=== ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜਾਨਵਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ (AnGR), ਜਿਸਨੂੰ ਫਾਰਮ ਜਾਨਵਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ (ਭਾਵ, ਅਸਲ ਜਾਂ ਸੰਭਾਵੀ ਮੁੱਲ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ) ਹਨ, ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। AnGR ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੱਤ ਹੈ।

AnGR ਜੀਵਤ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕ੍ਰਾਇਓਕੰਜ਼ਰਵਡ ਵੀਰਜ ਜਾਂ ਭਰੂਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਨਸਲ ਅਤੇ ਨਸਲ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ 38 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ 8,800 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਸਲਾਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।[8] ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁੱਖ ਜਾਨਵਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਪਸ਼ੂ, ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਮੁਰਗੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰ ਹਨ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ &quot;ਵੱਡੇ ਪੰਜ&quot; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡ੍ਰੋਮੇਡਰੀ, [[ਗਧਾ]], ਬੈਕਟਰੀਅਨ ਊਠ, [[ਮੱਝ]], [[ਸੂਰ|ਗਿੰਨੀ ਸੂਰ]], [[ਘੋੜਾ]], [[ਖਰਗੋਸ਼]], ਯਾਕ, [[ਹੰਸ]], [[ਬਤਖ਼|ਬੱਤਖ]], [[ਸ਼ੁਤਰਮੁਰਗ]], [[ਤਿੱਤਰ]], [[ਕਬੂਤਰ]] ਅਤੇ [[ਟਰਕੀ (ਪੰਛੀ)|ਟਰਕੀ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

== ਪੱਧਰ ==

=== ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Quinoa_farmer_in_Cachilaya.JPG|right|thumb|ਬੋਲੀਵੀਆ ਦੇ ਕਾਚਿਲਾਇਆ, ਲਾ ਪਾਜ਼ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ, ਕਵਿਨੋਆ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਾਢੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੁਇਨੋਆ ( ''ਚੇਨੋਪੋਡੀਅਮ ਕੁਇਨੋਆ'' ) ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ।]]
ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਭੋਜਨ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਕਿਸਾਨ-ਵਿਕਸਤ ਰਵਾਇਤੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈਂਡਰੇਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਫਸਲ ਦੀਆਂ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਿਸਮਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੇਬ ਕਿਸਮਾਂ: ਫੂਜੀ, ਗੋਲਡਨ ਡੇਲੀਸ਼ੀਅਸ, ਗੋਲਡਨ ਪਿਪਿਨ, ਆਦਿ)। ਸਾਰੀਆਂ ਭੋਜਨ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਾਫ਼ੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕਿ ਉਹ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਪੇਰੂ ਦਾ ਐਂਡੀਅਨ ਖੇਤਰ ਕੁਝ ਕੰਦ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ 1,483 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਉੱਥੇ ਮਿਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਰਚਨਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਤਾਵਰਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਠੋਰਤਾ, ਕੀੜਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਰੋਧ, ਜਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਫ਼ਸਲ। &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Hajjar|first=Reem|last2=Jarvis|first2=Devra I.|last3=Gemmill-Herren|first3=Barbara|date=2008|title=The utility of crop genetic diversity in maintaining ecosystem services|journal=Agriculture, Ecosystems &amp; Environment|language=en|volume=123|issue=4|pages=261–270|bibcode=2008AgEE..123..261H|doi=10.1016/j.agee.2007.08.003}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ, ਬਦਲਦੇ ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ। (ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੀਟ- ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ-ਰੋਧ ਲਈ ਸੀਮਤ ਪ੍ਰਜਨਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦੇਵੇਗਾ।)&lt;ref name=&quot;Zimmerer-et-al-2019&quot;&gt;{{Cite journal|last=Zimmerer|first=Karl S.|last2=de Haan|first2=Stef|last3=Jones|first3=Andrew D.|last4=Creed-Kanashiro|first4=Hilary|last5=Tello|first5=Milka|last6=Carrasco|first6=Miluska|last7=Meza|first7=Krysty|last8=Plasencia Amaya|first8=Franklin|last9=Cruz-Garcia|first9=Gisella S.|year=2019|title=The biodiversity of food and agriculture (Agrobiodiversity) in the anthropocene: Research advances and conceptual framework|journal=[[Anthropocene (journal)|Anthropocene]]|publisher=[[Elsevier]]|volume=25|bibcode=2019Anthr..2500192Z|doi=10.1016/j.ancene.2019.100192|issn=2213-3054|doi-access=free|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਵੇਂ ਕਿਸਾਨ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪ੍ਰਜਨਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
[[ਤਸਵੀਰ:Neglected_and_underutilized_crop_species_in_Benin.jpg|left|thumb|ਬੇਨਿਨ ਵਿੱਚ ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ]]

=== ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 5,538 ਤੋਂ 75,000 ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome, Italy}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਲਗਭਗ 6,000 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ &quot;ਪਾਲਤੂ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਫਸਲਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ, ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਜਲ-ਪਾਲਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ, ਕਟਾਈ ਕੀਤੇ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਜਲ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਪਾਲਤੂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਤਪਾਦਾਂ ਲਈ ਕਟਾਈ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਰ ਜੰਗਲੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ। ਇਸ ਵਿੱਚ &quot;ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ&quot; ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।&quot; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ, ਜੰਗਲਾਤ, ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਜਲ-ਪਾਲਣ ਸ਼ਾਮਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=FAO Commission on Genetic Resources for Food and Agriculture |title=The State of the World's Biodiversity for Food and Agriculture |url=https://www.fao.org/state-of-biodiversity-for-food-agriculture/en/ |access-date=10 February 2020}}&lt;/ref&gt;

ਜਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਕਾਰੀਗਰ ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ [[ਛੋਟੀਆਂ ਖੇਤ ਇਕਾਈਆਂ|ਛੋਟੇ]] ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਨਕ ਜਲ-ਪਰਿਆਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਤਲਾਬਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ [[ਪਾਏਦਾਰੀ|ਟਿਕਾਊ]] ਵਰਤੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੱਛੀਆਂ ਸਮੇਤ ਜਲ-ਜੀਵ ਸਾਡੀ ਭੋਜਨ ਸਪਲਾਈ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਤੱਟਵਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਵੀ ਆਧਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਕੋਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਭੰਡਾਰ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਹੋਣ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ [[ਜਲ ਖੇਤੀ (ਐਕੁਆਕਲਚਰ)|ਜਲ-ਪਾਲਣ]] ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਜਾਰੀ ਰਹੇ।

ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਸਾਡੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਐਲੀਲਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਫਸਲ ਇੱਕ ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਬੀਜਣ ਲਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਕਣਕ ਦੀ ਫਸਲ ਕਿਸੇ ਕੀੜੇ ਦੁਆਰਾ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਣਕ ਦੀ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਕਿਸਮ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

=== ਈਕੋਸਿਸਟਮ (ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ) ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Rice_terraces_in_Munduk.jpg|right|thumb|ਮੁੰਡੁਕ ਵਿੱਚ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਛੱਤੇ। ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦਾ ਮੋਜ਼ੇਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।]]
ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲੈਂਡਸਕੇਪ, ਦੇਸ਼) ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਵਿਭਿੰਨਤਾ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ|ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ]] ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਰਾਗਾਹਾਂ, ਤਲਾਅ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ, ਲਗਾਏ ਗਏ ਖੇਤ, ਬਾੜੇ, ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਹੋਰ। ਲੈਂਡਸਕੇਪ-ਪੱਧਰ ਦੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੱਧਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਖੋਜ ਧਿਆਨ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।

== ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ==

=== ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ===
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਤੋਂ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਉਹ ਸੇਵਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਈਕੋਸਿਸਟਮ (ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ) ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਾਰ ਵਿਆਪਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਪ੍ਰਬੰਧ (ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਬੰਧ), ਸਹਾਇਤਾ (ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਿੱਟੀ), ਨਿਯਮਤ (ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਨਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਰਾਗਣ, ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ਜਾਂ ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ), ਜਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ (ਮਨੋਰੰਜਨ, ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਲਾਭ)।

=== ਪ੍ਰੋਵਿਜ਼ਨਿੰਗ ===
ਐਗਰੋ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ &quot;ਪੌਦਿਆਂ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।&quot; ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 6,000 ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਹੁਣ ਘਟਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਉਪ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਜਾਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ''ਬ੍ਰਾਸਿਕਾ ਓਲੇਰੇਸੀਆ'' ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪ (ਗੋਭੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬ੍ਰੋਕਲੀ, ਗੋਭੀ, ਬ੍ਰਸੇਲਜ਼ ਸਪਾਉਟ, ਆਦਿ)। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਖੋਜ ਦੁਆਰਾ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ('ਅਨਾਥ' ਜਾਂ ' ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ' ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ) ਸੂਖਮ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Species Database: Biodiversity for Food and Nutrition |url=https://www.b4fn.org/resources/species-database/ |access-date=2020-02-10 |website=www.b4fn.org}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਿਸਮ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਕੁਝ ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਟਾ-ਕੈਰੋਟੀਨ ਦਾ ਪੱਧਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦੂਜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ 100 ਗ੍ਰਾਮ ਕੱਚੇ, ਛਿੱਲੇ ਹੋਏ ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ ਵਿੱਚ 23,100 ਐਮਸੀਜੀ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Burlingame|first=B.|last2=Charrondiere|first2=R.|last3=Mouille|first3=B.|date=2009|title=Food composition is fundamental to the cross-cutting initiative on biodiversity for food and nutrition|journal=Journal of Food Composition and Analysis|volume=43|issue=5|pages=361–365|doi=10.1016/j.jfca.2009.05.003}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਤੋਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲੱਕੜ, ਫਾਈਬਰ, ਬਾਲਣ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਚਿਕਿਤਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹਨ। ਟਿਕਾਊ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਸਾਰੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Thrupp|first=L. A.|year=2000|title=Linking agricultural biodiversity and food security: the valuable role of agrobiodiversity for sustainable agriculture|url=http://users.unimi.it/agroecol/pdf/coop_int/bocchi/linking_agricultural_biodiversity.pdf|journal=International Affairs|volume=76|issue=2|pages=265–281|doi=10.1111/1468-2346.00133|pmid=18383639|archive-url=https://web.archive.org/web/20131103110531/http://users.unimi.it/agroecol/pdf/coop_int/bocchi/linking_agricultural_biodiversity.pdf|archive-date=2013-11-03|access-date=2013-06-19}}&lt;/ref&gt;

=== ਸਹਿਯੋਗੀ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Wild_Onion_Blossoms_(Allium).jpg|right|thumb|ਜੰਗਲੀ ਪਿਆਜ਼ ਦੇ ਫੁੱਲ ( ''ਐਲੀਅਮ'' )]]
ਸਹਾਇਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਜੈਵਿਕ ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਟਿਕਾਊ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੈਵਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਵਾਧੇ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਸੇਵਾ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਜਲਵਾਯੂ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਹੋਵੇ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰੋਤ ਫਸਲ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜੰਗਲੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ ਜੋ ਜੈਨੇਟਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਦੂਜੀ ਸਹਾਇਕ ਸੇਵਾ ਜੰਗਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਪਰਾਗਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤ ਦੇ ਹਾਸ਼ੀਏ, ਰਿਪੇਰੀਅਨ ਕੋਰੀਡੋਰ, ਹੇਜਰੋ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੁਆਰਾ ਜੰਗਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਹਾਇਕ ਸੇਵਾ ਸਿਹਤਮੰਦ ਮਿੱਟੀ ਬਾਇਓਟਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=M. Govindaraj；M. Vetriventhan； M. Srinivasan|date=2015-03-19|title=Importance of Genetic Diversity Assessment in Crop Plants and Its Recent Advances: An Overview of Its Analytical Perspectives|journal=Genetics Research International|language=en|volume=2015|doi=10.1155/2015/431487|pmc=4383386|pmid=25874132|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਨਾ ===
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰਾਗਣ, ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ।

==== ਪਰਾਗਣ ====
[[ਤਸਵੀਰ:Biological_pest_control_(4600356785).jpg|right|thumb|ਇੱਕ ਲੇਡੀਬਰਡ ਦਾ ਲਾਰਵਾ, ਜੋ ਐਫੀਡਜ਼ ਨੂੰ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਚਿਮੋਈਓ, ਮੋਜ਼ਾਮਬੀਕ]]
ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ 115 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 75% ਪਰਾਗਣਕਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Klein|first=Alexandra-Maria|last2=Vaissière|first2=Bernard E|last3=Cane|first3=James H|last4=Steffan-Dewenter|first4=Ingolf|last5=Cunningham|first5=Saul A|last6=Kremen|first6=Claire|last7=Tscharntke|first7=Teja|date=2007-02-07|title=Importance of pollinators in changing landscapes for world crops|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=274|issue=1608|pages=303–313|doi=10.1098/rspb.2006.3721|pmc=1702377|pmid=17164193}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Bonn, Germany}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪਰਾਗਣਕਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ: (a) ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ; (b) ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ ਲਈ ਗੈਰ-ਰਸਾਇਣਕ ਜੈਵਿਕ ਵਿਕਲਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ (ਹੇਠਾਂ ਦੇਖੋ) ਤਾਂ ਜੋ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਕੀਟ ਪਰਾਗਣਕਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚੇ; (c) ਨਿਰੰਤਰ ਫੁੱਲ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸਹਿਜੀਵ ਸਬੰਧ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ, ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਫੁੱਲ ਆਉਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਰਾਗਣਕਾਂ ਕੋਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਤੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਪਹੁੰਚ ਹੋਵੇ।

==== ਕੀਟ ਕੰਟਰੋਲ ====
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ: (a) ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਇੱਕ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ; (b) ਵਿਆਪਕ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਰੋਗਾਣੂ ਜਾਂ ਕੀੜੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਰੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਪੌਦਾ ਕੀੜਿਆਂ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=New York, USA}}&lt;/ref&gt; ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਫਸਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਗਿੱਲੀਆਂ ਜਾਂ ਸੁੱਕੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਫਸਲ ਕੀਟ ਜਾਂ ਰੋਗਾਣੂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Gurr|first=Geoff M.|last2=Wratten|first2=Stephen D.|last3=Luna|first3=John Michael|date=2003|title=Multi-function agricultural biodiversity: pest management and other benefits|journal=Basic and Applied Ecology|volume=4|issue=2|pages=107–116|bibcode=2003BApEc...4..107G|doi=10.1078/1439-1791-00122}}&lt;/ref&gt;

==== ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ====
ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੇਕਰ ਇਸਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਪੈਕੇਜ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਕਵਰ ਫਸਲਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ ਜੋ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਖਾਦ ਵਜੋਂ ਪੁੱਟੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਟੈਂਡ ਅਤੇ ਹੇਜਰੋਜ਼ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ; ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਅਖੰਡਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਸਥਾਨਕ ਰੋਗਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਘਰ ਦਿੰਦੇ ਰਹਿਣ। ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨਕਰਤਾ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬਦਲਦੀਆਂ ਜਲਵਾਯੂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਧੇਰੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ, ਸੰਭਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਰਗੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਬਾਇਓਮਾਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਬਤ ਵਧਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਘਟਣ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੰਗਲਾਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ, ਕਾਰਬਨ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਵੱਖ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Dordrecht}}&lt;/ref&gt;

=== ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Chhath_pooja..JPG|right|thumb|ਰਵਾਇਤੀ ਫਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨਾਲ ਛੱਠ ਪੂਜਾ ਦਾ ਜਸ਼ਨ]]
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਯੋਗ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਲੱਖਣ ਕਿਸਮਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਨਸਲੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਚੌਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲਾਲ ਚੌਲ, ਮਿੱਠੇ ਗਲੂਟਿਨਸ ਚੌਲ) ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ, ਰਸਮਾਂ ਅਤੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wang|first=Yanjie|last2=Wang|first2=Yanli|last3=Sun|first3=Xiaodong|last4=Caiji|first4=Zhuoma|last5=Yang|first5=Jingbiao|last6=Cui|first6=Di|last7=Cao|first7=Guilan|last8=Ma|first8=Xiaoding|last9=Han|first9=Bing|date=2016-10-27|title=Influence of ethnic traditional cultures on genetic diversity of rice landraces under on-farm conservation in southwest China|journal=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine|volume=12|issue=1|page=51|doi=10.1186/s13002-016-0120-0|issn=1746-4269|pmc=5084377|pmid=27788685|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਣ ਸਥਾਨਕ ਭੋਜਨ ਮੇਲੇ ਹਨ, ਜੋ [[ਸਲੋ ਫੂਡ|ਹੌਲੀ ਭੋਜਨ]] ਅੰਦੋਲਨ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਸਥਾਨਕ ਭੋਜਨ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਲ ਜੋੜਨ, ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੁਝ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ (ਪੋਮੇਲੋ ਅਤੇ ਅੰਬ) ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਆਬਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ' [[ਛਠ ਪੂਜਾ]] ' ਤਿਉਹਾਰ 'ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ, ਨੇਪਾਲ ਅਤੇ ਮਾਰੀਸ਼ਸ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=New York}}&lt;/ref&gt; ਘਰੇਲੂ ਬਗੀਚੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਥਾਨਾਂ ਵਜੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ, ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਿਸਮ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Galluzzi|first=Gea|last2=Eyzaguirre|first2=Pablo|last3=Negri|first3=Valeria|date=2010|title=Home gardens: neglected hotspots of agro-biodiversity and cultural diversity|journal=Biodiversity and Conservation|language=en|volume=19|issue=13|pages=3635–3654|bibcode=2010BiCon..19.3635G|doi=10.1007/s10531-010-9919-5|issn=0960-3115}}&lt;/ref&gt; ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਸਮੇਤ ਕਈ ਗੈਰ-ਮੁਦਰਾ ਮੁੱਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸਰੋਤ-ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Sthapit|first=Bhuwon|last2=Rana|first2=Ram|last3=Eyzaguirre|first3=Pablo|last4=Jarvis|first4=Devra|date=2008|title=The value of plant genetic diversity to resource-poor farmers in Nepal and Vietnam|journal=International Journal of Agricultural Sustainability|language=en|volume=6|issue=2|pages=148–166|bibcode=2008IJAgS...6..148S|doi=10.3763/ijas.2007.0291|issn=1473-5903}}&lt;/ref&gt;

== ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ==
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਪੈਟਰਨਾਂ (ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ, ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ), ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ (ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ, ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ-ਅਧਾਰਤ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ); ਖੁਰਾਕਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨਾਂ ਦਾ ਪੱਛਮੀਕਰਨ ਕਰਕੇ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Carrington |first=Damian |date=26 September 2017 |title=Sixth mass extinction of wildlife also threatens global food supplies |url=https://www.theguardian.com/environment/2017/sep/26/sixth-mass-extinction-of-wildlife-also-threatens-global-food-supplies |access-date=10 February 2020 |website=The Guardian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Thormann 2015 263–294&quot;&gt;{{Citation |last=Thormann |first=Imke |title=Genetic Diversity and Erosion—A Global Perspective |date=2015 |work=Genetic Diversity and Erosion in Plants |volume=7 |pages=263–294 |editor-last=Ahuja |editor-first=M. R. |series=Sustainable Development and Biodiversity |publisher=Springer International Publishing |doi=10.1007/978-3-319-25637-5_10 |isbn=978-3-319-25635-1 |last2=Engels |first2=Johannes M. M. |editor2-last=Jain |editor2-first=S. Mohan}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁੱਚੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕੁਦਰਤੀ ਪਿਛੋਕੜ ਦਰ ਦੇ 100-1000 ਗੁਣਾ ਦੀ ਦਰ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Pimm|first=S. L.|last2=Jenkins|first2=C. N.|last3=Abell|first3=R.|last4=Brooks|first4=T. M.|last5=Gittleman|first5=J. L.|last6=Joppa|first6=L. N.|last7=Raven|first7=P. H.|last8=Roberts|first8=C. M.|last9=Sexton|first9=J. O.|date=2014-05-30|title=The biodiversity of species and their rates of extinction, distribution, and protection|journal=Science|language=en|volume=344|issue=6187|doi=10.1126/science.1246752|issn=0036-8075|pmid=24876501}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Butchart|first=S. H. M.|last2=Walpole|first2=M.|last3=Collen|first3=B.|last4=van Strien|first4=A.|last5=Scharlemann|first5=J. P. W.|last6=Almond|first6=R. E. A.|last7=Baillie|first7=J. E. M.|last8=Bomhard|first8=B.|last9=Brown|first9=C.|date=2010-05-28|title=Global Biodiversity: Indicators of Recent Declines|journal=Science|language=en|volume=328|issue=5982|pages=1164–1168|bibcode=2010Sci...328.1164B|doi=10.1126/science.1187512|issn=0036-8075|pmid=20430971|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਤੱਕ ਵੀ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਟੌਤੀ, ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜੀਨਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ, ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਨੁਕੂਲਿਤ ਭੂਮੀ ਨਸਲਾਂ ਜਾਂ ਨਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਜੀਨਾਂ (ਜਾਂ ਜੀਨ ਕੰਪਲੈਕਸਾਂ) ਦੇ ਖਾਸ ਸੰਜੋਗਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਇਹ ਘਾਟ ਪੂਰੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ, ਕੀੜਿਆਂ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਲਈ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਅਕਸਰ ਆਧੁਨਿਕ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੁਆਰਾ ਇਕਸਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Eric Elsner |title=Genetic Resources and Genetic Diversity |url=http://plantbreeding.coe.uga.edu/index.php?title=7._Genetic_Resources_and_Genetic_Diversity |access-date=29 October 2014 |archive-date=18 ਮਈ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210518085609/https://plantbreeding.coe.uga.edu/index.php?title=7._Genetic_Resources_and_Genetic_Diversity |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ 1970 ਵਿੱਚ ਆਈ ਜਦੋਂ ਮੱਕੀ ਦੇ ਝੁਲਸ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਮੱਕੀ ਦੀ ਪੱਟੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ 15% ਫ਼ਸਲ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਈ। ਟੈਕਸਾਸ ਨਰ ਨਿਰਜੀਵ ਸਾਇਟੋਪਲਾਜ਼ਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਇੱਕ ਖਾਸ ਪੌਦੇ ਦੇ ਸੈੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨੇ ਝੁਲਸ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ - ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ 90% ਅਮਰੀਕੀ ਮੱਕੀ ਦੇ ਪੌਦੇ ਇਸ ਗੁਣ ਨੂੰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਘਟੀ ਹੋਈ ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮਨੁੱਖੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 1900 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਖੁਰਾਕ ਮੁੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਖਪਤ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਵਿਭਿੰਨ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਥਾਨਕ ਜਾਂ ਖੇਤਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਖਪਤ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸਮਰੂਪ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। 1961 ਅਤੇ 2009 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਧੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਭੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ 68% ਘੱਟ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ 'ਗਲੋਬਲ ਸਟੈਂਡਰਡ' ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਮੁੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜੋ ਕੁੱਲ ਭੋਜਨ ਊਰਜਾ (ਕੈਲੋਰੀ), ਪ੍ਰੋਟੀਨ, ਚਰਬੀ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਭਾਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਕਣਕ]], [[ਚਾਵਲ|ਚੌਲ]], [[ਖੰਡ]], [[ਮੱਕੀ]], [[ਸੋਇਆਬੀਨ]] (+284%), ਪਾਮ ਤੇਲ (+173%), ਅਤੇ [[ਸੂਰਜਮੁਖੀ]] (+246%) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਸਥਾਨਕ ਜਾਂ ਖੇਤਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਅਨੁਪਾਤ ਦੀ ਖਪਤ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਕਣਕ 97% ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਖੁਰਾਕ ਬਣ ਗਈ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਮੁੱਖ ਖੁਰਾਕਾਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹੋਰ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਈ, ਰਾਈ, [[ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ]] (-45%), ਕਸਾਵਾ (-38%), [[ਨਾਰੀਅਲ]], [[ਜਵਾਰ (ਚਰ੍ਹੀ)|ਸੋਰਘਮ]] (-52%) ਅਤੇ ਬਾਜਰਾ (-45%) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Kinver&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-26382067|title=Crop diversity decline 'threatens food security'|last=Kinver|first=Mark|date=2014-03-03|work=BBC News|access-date=13 June 2016|publisher=BBC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SciAm&quot;&gt;{{Cite journal|last=Fischetti|first=Mark|year=2016|title=Diets around the world are becoming more similar|journal=Scientific American|volume=315|issue=1|page=72|doi=10.1038/scientificamerican0716-76|pmid=27348387}}&lt;/ref&gt;

=== ਉਦਾਹਰਣਾਂ ===

* 1846 ਦਾ ਆਇਰਿਸ਼ ਆਲੂ ਝੁਲਸ ਰੋਗ ਦਸ ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਦੋ ਮਿਲੀਅਨ ਦੇ ਪਰਵਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਕ ਸੀ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਦੋ ਆਲੂ ਕਿਸਮਾਂ ਬੀਜਣ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ, ਦੋਵੇਂ ਝੁਲਸ ਰੋਗ ਲਈ ਕਮਜ਼ੋਰ, ''ਫਾਈਟੋਫਥੋਰਾ ਇਨਫੈਸਟਨ'', ਜੋ 1845 ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ ਸਨ।
* ਜਦੋਂ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਤੱਕ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਘਾਹ ਵਾਲਾ ਸਟੰਟ ਵਾਇਰਸ ਆਇਆ, ਤਾਂ 6,273 ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਲਈ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ।&lt;ref name=&quot;RGSV&quot;&gt;{{Cite web |title=Rice Grassy Stunt Virus |url=http://www.lumrix.net/health/Rice_grassy_stunt_virus.html |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20110723193147/http://www.lumrix.net/health/Rice_grassy_stunt_virus.html |archive-date=23 July 2011 |access-date=21 June 2009 |publisher=Lumrix.net}}&lt;/ref&gt; ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਰੋਧਕ ਸੀ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਮ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ 1966 ਤੋਂ ਹੀ ਪਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਨੇ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਹੁਣ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
* 1970 ਵਿੱਚ [[ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ|ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ]], [[ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ]] ਅਤੇ ਮੱਧ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਕੌਫੀ ਜੰਗਾਲ ਨੇ ਕਾਫੀ ਦੇ ਬਾਗਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਥੋਪੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੋਧਕ ਕਿਸਮ ਪਾਈ ਗਈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wahl|first=GM|last2=Robert de Saint Vincent B|last3=Derose|first3=ML|year=1984|title=Effect of chromosomal position on amplification of transfected genes in animal cells|journal=Nature|volume=307|issue=5951|pages=516–520|bibcode=1984Natur.307..516W|doi=10.1038/307516a0|pmid=6694743}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹਨ।
* ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਕਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਾਰਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀਅਨ ਵਾਈਨ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਪਤਨ ਅਤੇ 1970 ਦੀ ਅਮਰੀਕੀ ਦੱਖਣੀ ਮੱਕੀ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੁਲਸ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Southern Corn Leaf Blight |url=http://cropdisease.cropsci.illinois.edu/corn/southerncornleafblight.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814024237/http://cropdisease.cropsci.illinois.edu/corn/southerncornleafblight.html |archive-date=14 August 2011 |access-date=13 November 2007}}&lt;/ref&gt;

== ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ==
ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ। ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਫਾਰਮਾਂ 'ਤੇ, ਪਹੁੰਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੈਵਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ [[ਕੀੜੇਮਾਰ ਦਵਾਈ|ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ]], ਮਸ਼ੀਨੀ ਸੰਦਾਂ ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਂਸਜੈਨਿਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ [[ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ|ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਣ]] ਲਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ [[ਪੌਲੀਕਲਚਰ]] ਕਿਸਾਨ ਉਹੀ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਟ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਕਿਰਤ-ਅਧਾਰਤ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਵੀ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੂੰਜੀ, ਬਾਇਓਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਊਰਜਾ 'ਤੇ ਘੱਟ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

== ਸੰਭਾਲ ==
ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਜਾਂ ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ''ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ,'' ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਧਣ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਹਟਾਉਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨਾ, ਜਾਂ ''ਇਨ ਸੀਟੂ,'' ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਜਾਂ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Dulloo|first=Mohammad Ehsan|last2=Hunter|first2=Danny|last3=Borelli|first3=Teresa|date=2010-09-24|title=Ex Situ and In Situ Conservation of Agricultural Biodiversity: Major Advances and Research Needs|url=https://www.notulaebotanicae.ro/index.php/nbha/article/view/4878|journal=Notulae Botanicae Horti Agrobotanici Cluj-Napoca|language=en|volume=38|issue=2|pages=123–135|doi=10.15835/nbha3824878|doi-broken-date=11 July 2025|issn=1842-4309|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਹੁੰਚ ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ/ਜਾਂ, ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ। ਸੰਭਾਲ ਪ੍ਰੈਕਟੀਸ਼ਨਰ ਸੰਭਾਲ ਦੇ ਉਦੇਸ਼, ਖ਼ਤਰਿਆਂ, ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ, ਆਦਿ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਵਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Maxted|first=Nigel|last2=Dulloo|first2=Ehsan|last3=Ford-Lloyd|first3=Brian V.|last4=Iriondo|first4=Jose M.|last5=Jarvis|first5=Andy|date=2008|title=Gap analysis: a tool for complementary genetic conservation assessment|journal=Diversity and Distributions|language=en|volume=14|issue=6|pages=1018–1030|bibcode=2008DivDi..14.1018M|doi=10.1111/j.1472-4642.2008.00512.x|issn=1472-4642|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ehsan Dulloo；with other 49 authors |date=2005 |title=Millenium Ecosystem Assessment - Responses: Chapter 5 - Biodiversity |url=https://www.researchgate.net/publication/261651961 |access-date=2022-12-02 |publisher=Island Press |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Genetic_resources1_(4346625520).jpg|right|thumb|ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਟ੍ਰੌਪੀਕਲ ਐਗਰੀਕਲਚਰ (CIAT), ਕੋਲੰਬੀਆ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਜੀਨਬੈਂਕ ਵਿਖੇ ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ]]
''ਐਕਸ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ &quot;ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ&quot; ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=CBD (Convention on Biological Diversity) |date=1992 |title=Article 2. Use of Terms |url=https://www.cbd.int/kb/record/article/6872?RecordType=article |access-date=2020-02-14 |website=www.cbd.int}}&lt;/ref&gt; ''ਐਕਸ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਬੋਟੈਨੀਕਲ ਗਾਰਡਨ, ਸੀਡਬੈਂਕ, ਪੋਲਨਬੈਂਕ, ਫੀਲਡ ਜੀਨਬੈਂਕ, ਕ੍ਰਾਇਓਬੈਂਕ ਜਾਂ ਹਰਬੇਰੀਆ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ (ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਕਿਸਮਾਂ, ਕਿਸਮਾਂ, ਉਪ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਲੈਂਡਰੇਸ ਆਦਿ) ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਹੈ। ''ਐਕਸ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਤਰੀਕਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਦਲਣ ਦੀ ਘੱਟ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਜੀਨਬੈਂਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ 1,750 ਜੀਨਬੈਂਕਾਂ ਵਿੱਚ 7 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਮੂਨੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਜੀਨਬੈਂਕ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੀਮੇ ਵਜੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ-ਡੁਪਲੀਕੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਾਲਾਨਾ ਜਾਂ ਬੀਜ-ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਸਵੈਲਬਾਰਡ ਗਲੋਬਲ ਬੀਜ ਵਾਲਟ ਵਿੱਚ ਬੈਕਅੱਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਬੀਜ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ''ਐਕਸ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਕੁਝ ਫਾਇਦੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ: 1) ਬੀਜ ਲਈ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; 2) ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ ਕਿਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ; 3) ਵੰਡ, ਹੋਰ ਵਰਤੋਂ, ਖੋਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਚੀਜ਼ ਤੱਕ ਆਸਾਨ ਪਹੁੰਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; 4) ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲਾਗਤਾਂ ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਤੁਰੰਤ ਉਤਪਾਦਨ ਜਾਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਹਨ।

''ਐਕਸ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: 1) ਬੀਜਾਂ ਅਤੇ ਜਰਮਪਲਾਜ਼ਮ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਸਟੋਰੇਜ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਖੇਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤਮੰਦ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਮਹਿੰਗਾ ਹੈ; 2) ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਜਾਂ ਫਸਲੀ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਕਵਰੇਜ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੀਮਤ ਹੈ। ਜੀਨਬੈਂਕਾਂ ਨੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁੱਖ ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੈਰ-ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਫਸਲੀ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਘੱਟ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; 3) 'ਅੜੀਅਲ' ਬੀਜਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਟੋਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ; 4) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਸਟਾਫ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

=== ਇਨ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ ===
''ਇਨ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ &quot;ਪਰਿਆਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਹਾਰਕ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਰਿਕਵਰੀ ਅਤੇ, ਪਾਲਤੂ ਜਾਂ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ&quot;। &lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; ''ਇਨ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ''ਵਿੱਚ'' ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਲੈਂਡਰੇਸ ਅਤੇ ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ''ਇਨ ਸੀਟੂ'' ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਇਹ ਫਾਇਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਬਾਅ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bellon|first=Mauricio R.|last2=Dulloo|first2=Ehsan|last3=Sardos|first3=Julie|last4=Thormann|first4=Imke|last5=Burdon|first5=Jeremy J.|date=2017|title=In situ conservation—harnessing natural and human-derived evolutionary forces to ensure future crop adaptation|journal=Evolutionary Applications|volume=10|issue=10|pages=965–977|bibcode=2017EvApp..10..965B|doi=10.1111/eva.12521|issn=1752-4571|pmc=5680627|pmid=29151853}}&lt;/ref&gt; ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ, &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=van de Wouw|first=Mark|last2=van Hintum|first2=Theo|last3=Kik|first3=Chris|last4=van Treuren|first4=Rob|last5=Visser|first5=Bert|date=2010|title=Genetic diversity trends in twentieth century crop cultivars: a meta analysis|journal=Theoretical and Applied Genetics|language=en|volume=120|issue=6|pages=1241–1252|doi=10.1007/s00122-009-1252-6|issn=0040-5752|pmc=2839474|pmid=20054521}}&lt;/ref&gt; ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰੇਲੂਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ, ਕਿਸਾਨ ਡੀ ਫੈਕਟੋ ਸੰਭਾਲ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਲੈਂਡਰੇਸ ਉਗਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਬੀਜ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ  &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Jarvis|first=D. I.|last2=Brown|first2=A. H. D.|last3=Cuong|first3=P. H.|last4=Collado-Panduro|first4=L.|last5=Latournerie-Moreno|first5=L.|last6=Gyawali|first6=S.|last7=Tanto|first7=T.|last8=Sawadogo|first8=M.|last9=Mar|first9=I.|date=2008-04-08|title=A global perspective of the richness and evenness of traditional crop-variety diversity maintained by farming communities|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2008-04-08_105_14/page/5326|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=105|issue=14|pages=5326–5331|doi=10.1073/pnas.0800607105|issn=0027-8424|pmc=2291090|pmid=18362337|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; । &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ਘਰੇਲੂ ਬਗੀਚੇ ਵੀ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਹਨ, &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Galluzzi|first=Gea|last2=Eyzaguirre|first2=Pablo|last3=Negri|first3=Valeria|date=2010-12-01|title=Home gardens: neglected hotspots of agro-biodiversity and cultural diversity|journal=Biodiversity and Conservation|language=en|volume=19|issue=13|pages=3635–3654|bibcode=2010BiCon..19.3635G|doi=10.1007/s10531-010-9919-5|issn=1572-9710}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਲੈਂਡਰੇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਲਈ, ''ਇਨ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਢੁਕਵਾਂ ਤਰੀਕਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ''ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਤੋਂ'' ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ 60,000 ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ, &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-39492977|title=World is home to '60,000 tree species'|last=Kinver|first=Mark|date=2017-04-05|work=BBC News|access-date=2020-02-14|language=en-GB}}&lt;/ref&gt; ਹਰੇਕ ਵਿੱਚ ਕਈ ਆਬਾਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਪਛਾਣਨ ਅਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਨ।

ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਇਨਪੁਟਸ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਪਹੁੰਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਸਰੋਤ-ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤ ਅਕਸਰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਮੈਟਾ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ, ਜੈਵਿਕ ਫਸਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ, ਰਵਾਇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਅਮੀਰੀ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰਤਾ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਸੀ (ਔਸਤਨ 30% ਵੱਧ ਅਮੀਰੀ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ 50% ਵੱਧ ਭਰਪੂਰਤਾ), ਹਾਲਾਂਕਿ 16% ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਅਮੀਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪੱਧਰ ਪਾਇਆ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bengtsoon|first=J.|displayauthors=et al|year=2005|title=The effects of organic agriculture on biodiversity and abundance: a metaanalysis|journal=Journal of Applied Ecology|volume=42|issue=2|pages=261–269|bibcode=2005JApEc..42..261B|doi=10.1111/j.1365-2664.2005.01005.x|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ, ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਭੂਮੀ ਜਾਤੀਆਂ, ਰੁੱਖਾਂ, ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ, ''ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ'' ਸੰਭਾਲ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਘੱਟ ਲਾਗਤ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ''ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ'' ਸੰਭਾਲੀਆਂ ਗਈਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸਮਾਂ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ, ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਲਈ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

=== ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ===
ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੈਂਡਸਕੇਪਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਹਿੱਸੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੇ ਟੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਮੋਜ਼ੇਕ ਜੋੜਦੇ ਹਨ।

# 'ਕੁਦਰਤੀ' ਖੇਤਰ
# ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਖੇਤਰ
# ਲੈਂਡਸਕੇਪ, ਫਾਰਮ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ ਉਤਪਾਦਨ, ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਦਾ ਤਾਲਮੇਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਸਥਾਗਤ ਵਿਧੀਆਂ, ਸਹਿਯੋਗ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਪਾਰ-ਬੰਦ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਕੇ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Scherr|first=Sara J|last2=McNeely|first2=Jeffrey A|date=2008|title=Biodiversity conservation and agricultural sustainability: towards a new paradigm of 'ecoagriculture' landscapes|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=363|issue=1491|pages=477–494|doi=10.1098/rstb.2007.2165|issn=0962-8436|pmc=2610165|pmid=17652072}}&lt;/ref&gt;

[[ਤਸਵੀਰ:白米の千枚田_-_panoramio.jpg|thumb|GIAHS : ਨੋਟੋ ਦਾ ਸਤੋਯਾਮਾ ਅਤੇ ਸਤੋਮੀ, ਜਪਾਨ]]
GIAHS登錄之日本「能登的里山里海」（輪島市梯田）

ਸੀਮਤ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਪੂਰੇ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਜਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ-ਪਰਿਆਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੈ 'ਗਲੋਬਲੀ ਇੰਪਰੂਟੈਂਟ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਹੈਰੀਟੇਜ ਸਿਸਟਮ' (GIAHS), ਜੋ ਕਿ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਜੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਬਣਾਈ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਲੱਖਾਂ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਕਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]]
* [[ਐਗਰੋਈਕੋਲੋਜੀ|ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਗਿਆਨ]]

== ਨੋਟ ਅਤੇ ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* [https://www.cwrdiversity.org/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣਾ]
* [https://www.ars.usda.gov/research/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਸੇਵਾ]
* [https://web.archive.org/web/20061129060320/http://www.fao.org/ag/cgrfa/default.htm ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਬਾਰੇ ਕਮਿਸ਼ਨ]
* [https://www.cbd.int/ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਸੰਮੇਲਨ (ਸੀਬੀਡੀ)]
* [https://www.fao.org/docrep/007/y5609e/y5609e00.htm#Contents FAO ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਭੰਡਾਰ: ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕੀ ਹੈ?]
* [https://web.archive.org/web/20130721052109/http://globalplanofaction.org/ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ (GPA) ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਉਪਯੋਗਤਾ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਦੇ ਲਾਗੂਕਰਨ ਲਈ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਵਿਧੀ]
* [http://www.ecpgr.cgiar.org/ ਫਸਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ ਨੈੱਟਵਰਕ ਲਈ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸਹਿਕਾਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ]
* [http://www.bioversityinternational.org/ ਬਾਇਓਵਰਸਿਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ] - ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਬੂਤ, ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਵਿਕਲਪ
* [https://web.archive.org/web/20150219074452/http://www.cropsforthefuture.org/ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਫਸਲਾਂ (CFF)]
* [http://www.planttreaty.org/ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ 'ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਧੀ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080314085846/http://www.planttreaty.org/ |date=2008-03-14 }}
* [http://www.pgrforum.org/ ਯੂਰਪੀਅਨ ਫਸਲ ਜੰਗਲੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਫੋਰਮ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170615114750/http://www.pgrforum.org/ |date=2017-06-15 }}
* [http://www.diverseeds.eu ਡਾਇਵਰਸੀਡਜ਼]   'ਤੇ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823043211/http://www.diverseeds.eu/|date=2013-08-23}} - ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ 'ਤੇ ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ
* [https://web.archive.org/web/20090204054347/http://www.cohabnet.org/ COHAB ਪਹਿਲਕਦਮੀ: ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਸਹਿਯੋਗ] - ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਸਿਹਤ ਪਹਿਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ
* [http://www.agrobiodiversityplatform.org/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੋਜ ਲਈ ਪਲੇਟਫਾਰਮ (PAR)]
* [https://agro.biodiver.se/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੈਬਲੌਗ]
* [https://web.archive.org/web/20100226104513/http://www.eln-fab.eu/ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਲਰਨਿੰਗ ਨੈੱਟਵਰਕ]
* [http://www.agrobiodiversity-diversitas.org ਐਗਰੋਬਾਇਓਡਿਵਰਸਿਟੀ, ਡਾਇਵਰਸਿਟਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਕਰਾਸ-ਕਟਿੰਗ ਰਿਸਰਚ ਨੈੱਟਵਰਕ,] 2013-08-21 ਨੂੰ   {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130821112921/http://www.agrobiodiversity-diversitas.org/|date=2013-08-21}} ।
* [http://www.agriculture-biodiversite-oi.org ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਲਈ ਵੈੱਬ ਪੋਰਟਲ]
* [http://dad.fao.org/ ਘਰੇਲੂ ਜਾਨਵਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]
* [https://www.fao.org/ag/againfo/programmes/en/A5.html ਪਸ਼ੂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਸਲਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Webarchive template wayback links]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ]]</text>
      <sha1>arwnxtd05a6y97tdswqxc6qzfblbvm9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2026 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204538</id>
    <revision>
      <id>844240</id>
      <parentid>838964</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T17:26:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>844240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2781" sha1="5qqrgqbjc5bj9bnqcekit8qab6nncy7" xml:space="preserve">{{Infobox cricket tournament
| name = 2026 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ
| image = 2026 IPL logo.jpg
| fromdate = 28 ਮਾਰਚ
| todate = 31 ਮਈ 2026
| administrator = [[ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ]]
| cricket format = [[ਟਵੰਟੀ20]]
| tournament format = [[ਗਰੁੱਪ ਪੜਾਅ]] ਅਤੇ [[ਪਲੇਆਫ਼]]
| participants = 10
| matches = 74
| champions = 
| runner up =
| most valuable player =
| most runs =
| most wickets =
| website = {{URL|iplt20.com}}
| previous_year = 2025
| previous_tournament = 2025 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ
| next_year = 2027
| next_tournament = 2027 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ
}}
{{2026 Indian Premier League Teams|main=y}}

'''2026 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ''', ਜਿਸਨੂੰ '''ਆਈਪੀਐੱਲ''' '''19''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ '''ਟਾਟਾ ਆਈਪੀਐੱਲ''' '''2026''' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ]], ਇੱਕ ਪੇਸ਼ੇਵਰ [[ਟੀ20|ਟੀ-20]] [[ਕ੍ਰਿਕਟ]] ਲੀਗ ਦਾ 19ਵਾਂ ਐਡੀਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ 10 ਟੀਮਾਂ 74 ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ 28 ਮਾਰਚ ਤੋਂ 31 ਮਈ ਤੱਕ 13 ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਖੇਡਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

[[ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੰਗਲੁਰੂ]] ਮੌਜੂਦਾ ਚੈਂਪੀਅਨ ਹਨ।

== ਹਵਾਲੇ ==
{{reflist}}

=== ਆਮ ਹਵਾਲੇ ===
* {{Cite journal |date=11 March 2026 |title=IPL Season Schedule 2026 Part 1 |url=https://documents.iplt20.com/bcci/documents/1773233174530_TATA%20IPL%20Schedule%202026_Part%201.pdf |journal=Indian Premier League Schedule |publisher=[[Board of Control for Cricket in India]] |volume=19 |issue=1 |access-date=8 ਮਈ 2026 |archive-date=13 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260413212539/https://documents.iplt20.com/bcci/documents/1773233174530_TATA%20IPL%20Schedule%202026_Part%201.pdf |url-status=dead }}
* {{Cite journal |date=26 March 2026 |title=IPL Season Schedule 2026 Complete |url=https://scores.iplt20.com/TATA%20IPL%202026%20Season%20Schedule.pdf |journal=Indian Premier League Schedule |publisher=[[Board of Control for Cricket in India]] |volume=19 |issue=2}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==
* {{Official website|https://www.iplt20.com/}}
* {{ESPNcricinfo 2|series|id=ipl-2026-1510719}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਸੀਜ਼ਨ]]</text>
      <sha1>5qqrgqbjc5bj9bnqcekit8qab6nncy7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204816</id>
    <revision>
      <id>844262</id>
      <parentid>842783</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T23:21:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 3 books for verifiability (20260811sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>844262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25639" sha1="rl4brtgccgse73xd281isp37feeu8qz" xml:space="preserve">ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਰੇਲ ਨੂੰ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਵੱਲੋਂ 17 ਜੁਲਾਈ 2026 ਨੂੰ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਜੀਂਦ ਤੋ ਸੋਨੀਪਤ ਤੱਕ ਚਲਾਈ ਗਈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-07-15 |title=ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਟ੍ਰੇਨ ਨੂੰ ਪੀਐੱਮ ਮੋਦੀ ਨੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਜੀਂਦ ਤੋਂ ਹਰੀ ਝੰਡੀ ਦਿੱਤੀ, ਇਹ ਬਿਜਲੀ ਤੇ ਡੀਜ਼ਲ ਟ੍ਰੇਨ ਨਾਲੋਂ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖ ਹੈ |url=https://www.bbc.com/punjabi/articles/c20y0937p79o |access-date=2026-07-18 |website=BBC News ਪੰਜਾਬੀ |language=pa}}&lt;/ref&gt; ਪਹਿਲੀ ਸੇਵਾ ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ ਦੇ ਜੀਂਦ-ਸੋਨੀਪਤ ਸੈਕਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ 89 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕੋਚ ਸ਼ਹਿਰੀ ਮੈਟਰੋ ਡਿਜ਼ਾਈਨ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹਨ ਅਤੇ ਡੀਸੀ ਏਅਰ-ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ ਯੂਨਿਟਾਂ, ਆਟੋਮੈਟਿਕ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਸੂਚਨਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹਨ।
[[ਤਸਵੀਰ:India's_First_Hydrogen_Train_at_Jind_Junction.jpg|thumb|[[ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ]] ਦੀ ਫਿਊਲ ਸੈੱਲ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਕਸਤ '''ਨਮੋ ਗ੍ਰੀਨ ਰੇਲ'''  ਰੇਲਗੱਡੀ]]
ਆਵਾਜਾਈ ਵਿੱਚ ਆਮ ਸ਼ਬਦ  &quot;ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ&quot; (2003) ,  [[ਹਾਈਡਰੋਜਨ|ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ]] ਟ੍ਰੇਨਾਂ, '''ਜ਼ੀਰੋ-ਐਮੀਸ਼ਨ ਮਲਟੀਪਲ ਯੂਨਿਟ''', ਜਾਂ '''ZEMUs''' ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ-ਆਮ ਸ਼ਬਦ ਜੋ ਰੇਲ [[ਸਵਾਰੀ|ਵਾਹਨ]], ਵੱਡੇ ਜਾਂ ਛੋਟੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਟ੍ਰਕਸ਼ਨ ਮੋਟਰਾਂ, ਜਾਂ ਸਹਾਇਕ ਮੋਟਰਾਂ, ਜਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇਣ ਲਈ [[ਊਰਜਾ]] ਦੇ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ  ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਬਾਲਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਵਾਹਨ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਦੀ ਰਸਾਇਣਕ ਊਰਜਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ  ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਹਾਈਡਰੋਜ਼ਨ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਾਲਨ ਇੰਜਣ ਵਿੱਚ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ, ਜਾਂ ਬਿਜਲੀ ਮੋਟਰਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਬਾਲਣ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਆਕਸੀਜਨ ਨਾਲ ਹਾਈਡਰੋੋਜਨ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਬਾਲਣ ਸੈਲ ਟ੍ਰੇਨ। [[ਰੇਲ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ|ਰੇਲ ਆਵਾਜਾਈ]] ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਵਰਤੋਂ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੱਤ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਖੋਜ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਟੈਕਨੀਸ਼ੀਅਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Graham-Rowe|first=D.|year=2008|title=Do the locomotion|journal=Nature|volume=454|issue=7208|pages=1036–7|doi=10.1038/4541036a|pmid=18756218|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Minkel|first=J. R.|year=2006|title=A Smashing Bad Time for the United States|url=https://archive.org/details/sim_ieee-spectrum_2006-08_43_8/page/n13|journal=IEEE Spectrum|volume=43|issue=8|pages=12–13|bibcode=2006IEEES..43h..12M|doi=10.1109/MSPEC.2006.1665046}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Jones|first=W. D.|year=2009|title=Fuel cells could power a streetcar revival|url=https://archive.org/details/sim_ieee-spectrum_2009-09_46_9/page/15|journal=IEEE Spectrum|volume=46|issue=9|pages=15–16|doi=10.1109/MSPEC.2009.5210050}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Jones|first=W. D.|year=2006|title=Hydrogen on Track|url=https://archive.org/details/sim_ieee-spectrum_2006-08_43_8/page/n11|journal=IEEE Spectrum|volume=43|issue=8|pages=10–13|doi=10.1109/MSPEC.2006.1665045}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Delucchi|first=M. A.|last2=Jacobson|first2=M. Z.|year=2010|title=Providing all global energy with wind, water, and solar power, Part II: Reliability, system and transmission costs, and policies|journal=Energy Policy|volume=39|issue=3|pages=1170–1190|doi=10.1016/j.enpol.2010.11.045}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Marin|first=G. D.|last2=Naterer|first2=G. F.|last3=Gabriel|first3=K.|year=2010|title=Rail transportation by hydrogen vs. Electrification – Case study for Ontario, Canada, II: Energy supply and distribution|journal=International Journal of Hydrogen Energy|volume=35|issue=12|pages=6097–6107|bibcode=2010IJHE...35.6097M|doi=10.1016/j.ijhydene.2010.03.095}}&lt;/ref&gt;

ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਵਾਹਨ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਊਰਜਾ ਭੰਡਾਰਨ ਵਾਲੇ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਵਾਹਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਬੈਟਰੀ|ਬੈਟਰੀਆਂ]] ਜਾਂ ਸੁਪਰ ਕੈਪਸਟਰ, ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਭੰਡਾਰ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ। ਸੰਭਾਵੀ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ [[ਰੇਲ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ|ਰੇਲ ਆਵਾਜਾਈ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹੈਃ ਯਾਤਰੀ ਰੇਲ, ਮਾਲ ਰੇਲ, ਲਾਈਟ ਰੇਲ, ਰੇਲ ਰੈਪਿਡ ਟ੍ਰਾਂਜ਼ਿਟ, ਮਾਈਨ ਰੇਲਵੇ, ਉਦਯੋਗਿਕ ਰੇਲਵੇ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਪਾਰਕਾਂ ਅਤੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੇਲ ਸਵਾਰੀਆ ਆਦਿ ਹਨ। 

ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਸ਼ਬਦ 22 ਅਗਸਤ 2003 ਨੂੰ ਕੈਂਬਰਿਜ, ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਵਿੱਚ ਯੂਐਸ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਆਫ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਵੋਲਪੇ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਸਿਸਟਮ ਸੈਂਟਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੋਜ  ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shah |first=Narendra |date=29 March 2022 |title=Hydrogen-Powered Trains |url=https://www.metrorailnews.in/hydrogen-powered-trains/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401045417/https://www.metrorailnews.in/hydrogen-powered-trains/ |archive-date=1 April 2022 |access-date=25 August 2022 |website=Metro Rail News |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ਉੱਥੇ, ਯੂਐਸ ਟੈਲੀਕਾਮ ਕੰਪਨੀ ਏਟੀਐਂਡਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਭਵਿੱਖਵਾਦੀ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਕ ਯੋਜਨਾਕਾਰ ਸਟੈਨ ਥੌਮਸਨ ਨੇ ਮੂਰਸਵਿਲ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਇਨੀਸ਼ੀਏਟਿਵ ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। &lt;ref name=&quot;rai tech 16&quot;&gt;Grey, Eva. [https://www.railway-technology.com/features/featuregerman-state-thrusts-hydrogen-powered-hydrail-into-the-spotlight-4928956/ &quot;German state thrusts hydrogen-powered hydrail into the spotlight.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210207212737/https://www.railway-technology.com/features/featuregerman-state-thrusts-hydrogen-powered-hydrail-into-the-spotlight-4928956/|date=7 February 2021}} ''railway-technology.com'', 21 June 2016.&lt;/ref&gt; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਲੇਖਕ ਸਟੈਨ ਥੌਮਸਨ ਅਤੇ ਜਿਮ ਬੋਮੈਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 17 ਫਰਵਰੀ 2004 ਨੂੰ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਐਨਰਜੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੋਜ ਇੰਜਣ ਟਾਰਗੇਟ ਸ਼ਬਦ ਵਜੋਂ ਛਪਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਰੇਲ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਟੈਕਨੀਸ਼ੀਅਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਮਝਣ, ਕੰਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਲੱਭਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। &lt;ref&gt;Stan Thompson and Jim Bowman (2004) &quot;The Mooresville Hydrail Initiative&quot;, ''[[International Journal of Hydrogen Energy]]'' '''29'''(4): 438, in &quot;News and Views&quot; (a non-peer-reviewed section)&lt;/ref&gt;

=== ਤਕਨਾਲੋਜੀ ===
[[ਤਸਵੀਰ:India’s_first_hydrogen-powered_train.webm|thumb|ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਟ੍ਰੇਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਸਟੋਰੇਜ ਮੋਡੀਊਲ, ਬੈਟਰੀ ਸਟੈਕ ਅਤੇ ਫਿਊਲ ਸੈੱਲ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।]]
ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਇੱਕ ਆਮ ਅਤੇ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਅਸਾਨ [[ਰਸਾਇਣਕ ਤੱਤ|ਤੱਤ]] ਹੈ, ਇਹ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਕਿ [[ਪਾਣੀ]] ਦੇ ਹਰੇਕ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ [[ਆਕਸੀਜਨ]] [[ਪਰਮਾਣੂ]] ਲਈ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਦੋ ਪਰਮਾਣੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;rai eng 18&quot;&gt;[https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/ &quot;Hydrail comes of age.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180110174254/https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/|date=10 January 2018}} ''railengineer.uk'', 5 January 2018.&lt;/ref&gt; ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, (ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਪਥਰਾਟੀ ਬਾਲਣ|ਜੈਵਿਕ ਬਾਲਣ]] ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਲਾਈਸਿਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ) ਜਿਸ ਲਈ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ [[ਬਿਜਲੀ]] ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਉਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਅਲੱਗ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਬਾਲਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;rai eng 18&quot; /&gt; ਇਹ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਵਾਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਲਣ ਦੇਣ ਲਈ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਡਿਪੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਸਿਰਫ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਸਪਲਾਈ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ-ਇਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਵਾਹਨ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਵਾਲੇ ਟੈਂਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਪ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;rai eng 18&quot; /&gt; 
==ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਬਾਲਣ ਸੈੱਲ ==
ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਬਾਲਣ ਸੈੱਲ (Fuel Cell) ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਕੈਮੀਕਲ ਯੰਤਰ ਹੈ ਜੋ ਬਾਲਣ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ) ਦੀ ਰਸਾਇਣਕ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਬਿਜਲੀ ਊਰਜਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕਾਰਜ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬੈਟਰੀ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਲਣ ਅਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਮਿਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। 
ਇਸ ਦੀ ਕਾਰਜ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਮੁੱਖ ਭਾਗਾਂ ਅਤੇ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:
ਮੁੱਖ ਭਾਗ
[[ਐਨੋਡ]] (Anode): ਨੈਗੇਟਿਵ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡ।
[[ਕੈਥੋਡ]] (Cathode): ਪਾਜ਼ੇਟਿਵ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡ।
[[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਲਾਈਟ]] (Electrolyte): ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ ਜੋ ਚਾਰਜਡ ਆਇਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡ]] ਤੋਂ ਦੂਜੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡ]] ਤੱਕ ਜਾਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਿਜਲੀ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣ ਦਿੰਦਾ।
ਕਾਰਜ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਪੜਾਅ
ਬਾਲਣ ਦਾ ਦਾਖਲਾ: [[ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਗੈਸ]] (H₂) ਨੂੰ ਐਨੋਡ ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਵੱਖ ਹੋਣਾ (ਐਨੋਡ 'ਤੇ): ਇੱਕ ਉਤਪ੍ਰੇਰਕ (catalyst) ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਪਰਮਾਣੂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਪਰਮਾਣੂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:
2H₂ → 4H⁺ + 4e⁻
ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ: ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ (e⁻) ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਲਾਈਟ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘ ਸਕਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਐਨੋਡ ਤੋਂ ਬਾਹਰੀ ਤਾਰ (circuit) ਰਾਹੀਂ ਕੈਥੋਡ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਾਰਨ ਹੀ ਬਿਜਲੀ ਕਰੰਟ (Electricity) ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਪਕਰਣਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਆਇਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ: ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਆਇਨ (H⁺) ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਲਾਈਟ ਵਿੱਚੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਕੈਥੋਡ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।
ਪਾਣੀ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ (ਕੈਥੋਡ 'ਤੇ): ਕੈਥੋਡ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ, ਬਾਹਰੀ ਹਵਾ ਤੋਂ ਆਈ ਆਕਸੀਜਨ (O₂), ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਆਇਨ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਤਾਰ ਤੋਂ ਆਏ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਮਿਲ ਕੇ ਪਾਣੀ (H₂O) ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਸਾਇਣਕ ਸਮੀਕਰਨ:
O₂ + 4H⁺ + 4e⁻ → 2H₂O
ਇਸ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਬਿਜਲੀ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਾਫ਼ (Water Vapor) ਅਤੇ ਗਰਮੀ (Heat) ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਗੈਸਾਂ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ। 

ਹਲਕੇ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸਮਰੱਥ ਬਾਲਣ ਸੈੱਲਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਵਾਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਵਹਾਰਕ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਕੰਪਨੀ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨਿਕਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 2001 ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ {{Cvt|25|kW|hp}} ਫਿਊਲ ਸੈੱਲ ਦਾ ਭਾਰ {{Cvt|290|kg|lbs}} ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਸੀਮਾ 38 ਅਤੇ 45 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੀ; ਹਾਲਾਂਕਿ, 2017 ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਾਲਣ ਸੈੱਲਾਂ ਦਾ ਭਾਰ {{Cvt|72|kg|lbs}} ਸੀ 48 ਤੋਂ 55 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਾਵਰ ਘਣਤਾ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਗੁਣਾ ਵਾਧਾ। &lt;ref name=&quot;rai eng 182&quot;&gt;[https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/ &quot;Hydrail comes of age.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180110174254/https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/|date=10 January 2018}} ''railengineer.uk'', 5 January 2018.&lt;/ref&gt; ਰੇਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੁਝ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਾਲ ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ ਜਾਂ ਹਾਈ-ਸਪੀਡ ਟ੍ਰੇਨਾਂ) 'ਤੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਪ੍ਰੋਪਲਸ਼ਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘੱਟ-ਪਾਵਰ ਵਾਲੇ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ੰਟਿੰਗ ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ ਅਤੇ ਮਲਟੀਪਲ ਯੂਨਿਟਾਂ) ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਆਕਰਸ਼ਕ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਹੈ। &lt;ref name=&quot;rai eng 182&quot; /&gt; ਇਹ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾਹੈ ਕਿ ਰੇਲਵੇ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦਾ ਦਬਾਅ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਮੰਗ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। &lt;ref name=&quot;rai eng 182&quot; /&gt;
[[ਤਸਵੀਰ:Daejeon-metro-tram-train--built-by-hyundai-rotem--on-innotrans-fair--2024-09-24--picture-by-georgr--cc-by-sa.jpg|thumb|[[Hyundai Rotem Hydrogen Fuel cell Tram|ਹੁੰਡਈ ਰੋਟੇਮ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਫਿਊਲ ਸੈੱਲ ਟ੍ਰਾਮ]], 2024 ਵਿੱਚ ਤਸਵੀਰ]]
ਇੱਕ ਆਮ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ  ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਬਾਲਣ ਸੈੱਲ ਹੈ। ਇਹ ਯੰਤਰ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਰਸਾਇਣਕ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਬਿਜਲੀ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਦਲਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;rai eng 183&quot;&gt;[https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/ &quot;Hydrail comes of age.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180110174254/https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/|date=10 January 2018}} ''railengineer.uk'', 5 January 2018.&lt;/ref&gt; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਬਾਲਣ ਸੈੱਲ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰੇਗਾ ਜੋ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੀ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਖਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਐਕਸਚੇਂਜ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪੱਧਰ ਦੇ ਊਰਜਾ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;rai eng 183&quot; /&gt; ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਿਜਲੀ ਨੂੰ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਸਿਰਫ 30 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ, ਜੋ ਲਗਭਗ ਸਮਕਾਲੀ ਡੀਜ਼ਲ ਇੰਜਣਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ ਪਰ ਓਵਰਹੈੱਡ ਤਾਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਰਵਾਇਤੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ। ਬਾਲਣ ਸੈੱਲ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਬਿਜਲੀ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਚਲਾਉਂਣ ਲਈ   [[ਇੰਜਣ|ਮੋਟਰਾਂ]] ਨੂੰ ਚਲਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ।&lt;ref name=&quot;rai eng 183&quot; /&gt; 

ਰੇਲਵੇ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਰੇਲ ਉਦਯੋਗ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਵੀਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸਫਲ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ' ਤੇ ਤਾਇਨਾਤੀ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਦ ਦੇ ਰਵੱਈਏ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਰਣਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;rai tech 162&quot;&gt;Grey, Eva. [https://www.railway-technology.com/features/featuregerman-state-thrusts-hydrogen-powered-hydrail-into-the-spotlight-4928956/ &quot;German state thrusts hydrogen-powered hydrail into the spotlight.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210207212737/https://www.railway-technology.com/features/featuregerman-state-thrusts-hydrogen-powered-hydrail-into-the-spotlight-4928956/|date=7 February 2021}} ''railway-technology.com'', 21 June 2016.&lt;/ref&gt; ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਡੀਜ਼ਲ ਤੋਂ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲਾਭ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਹਿਟਾਚੀ ਰੇਲ ਯੂਰਪ, ਬਰਮਿੰਘਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਫਿਊਲ ਸੈੱਲ ਸਿਸਟਮਜ਼ ਲਿਮਟਿਡ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਘ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੁੜ-ਸੰਚਾਲਿਤ ਡੀਜ਼ਲ ਮਲਟੀਪਲ ਯੂਨਿਟਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਾਈਡ੍ਰੇਲ ਵਾਹਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਊਰਜਾ ਦੀ ਖਪਤ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਡਲ ਨੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਰਵਾਇਤੀ ਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਉੱਤੇ [[ਨੌਰਿਜ|ਨੌਰਵਿਚ]] ਤੋਂ ਸ਼ੇਰਿੰਘਮ ਲਾਈਨ ਤੇ 52 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੱਕ ਦੀ ਬਚਤ.&lt;ref name=&quot;rai eng 184&quot;&gt;[https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/ &quot;Hydrail comes of age.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180110174254/https://www.railengineer.uk/2018/01/05/hydrail-comes-of-age/|date=10 January 2018}} ''railengineer.uk'', 5 January 2018.&lt;/ref&gt; ਮੌਜੂਦਾ ਰੇਲਮਾਰਗ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਕਦਮ ਰਵਾਇਤੀ ਇੰਜਣਾਂ ਵਿੱਚ ਡੀਜ਼ਲ ਅਤੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨੂੰ ਬਾਲਣ ਵਜੋਂ ਵਰਤ ਰਿਹਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite magazine|last=Stephens|first=Bill|title=Wabtec sees hydrogen as fuel of the future|url=https://www.trains.com/trn/magazine/archive-access/trains-february-2024/|magazine=[[Trains (magazine)|Trains]]|publisher=[[Kalmbach Media]]|volume=84|issue=February 2024|pages=8–11}}&lt;/ref&gt;

=== ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੀ ===
''ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੀ'' ਇੱਕ ਸਟ੍ਰੀਟਕਾਰ ਜਾਂ ਟਰਾਮ (ਟਰਾਲੀ) ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜੋ ਹਾਈਡ੍ਰੋਲ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਚਾਲਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ( ''ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੀ'' ''ਟ੍ਰੋਲੀ'' ਲਈ) 2008 ਵਿੱਚ ਸਪੇਨ ਦੇ ਵੈਲੇਂਸੀਆ ਵਿੱਚ ਚੌਥੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਾਈਡ੍ਰੋਲ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੋਜ-ਸਰਲ ਖੋਜ ਇੰਜਣ ਟਾਰਗੇਟ ਸ਼ਬਦ ਵਜੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਨਬੋਰਡ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ-ਪ੍ਰਾਪਤ ਸ਼ਕਤੀ ਓਵਰਹੈੱਡ ਟਰਾਲੀ ਔਜਾਰਾਂ ਅਤੇ ਟਰੈਕ ਬਿਜਲੀਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਲਾਗਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਟਰੈਕ ਬਿਜਲੀਕਰਨ ਦੇ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਦੇ ਖਰਚੇ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। 'ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੀ' ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ 'ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੀ ਲਾਈਟ ਰੇਲ' ਜਾਂ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਬਾਹਰੀ ਬਿਜਲੀਕਰਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਦੇ ਹਨ।

=== ਸੁਰੱਖਿਆ ===
[[ਹਾਈਡਰੋਜਨ|ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ]] ਹਵਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਸ਼ਰਣਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਜਲਣਸ਼ੀਲ ਹੈ, ਅਤੇ 18-59% ਵਿੱਚ ਵਿਸਫੋਟਕ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=New York}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>rl4brtgccgse73xd281isp37feeu8qz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਐਡੀਥ ਮੈਰੀ ਬ੍ਰਾਊਨ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204890</id>
    <revision>
      <id>844259</id>
      <parentid>844194</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T22:31:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20260811sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>844259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16476" sha1="oa5t0zc7h2y9qup39ykj6ivc71b63qj" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = ਡੈਮ ਐਡੀਥ ਬ੍ਰਾਊਨ
| honorific_suffix   = {{post-nominals|country=GBR|DBE|LRCP}}
| image              = Dame Edith Brown.jpg
| caption            = 
| other_names        = 
| birth_name         = ਐਡੀਥ ਮੈਰੀ ਬ੍ਰਾਊਨ
| birth_date         = {{Birth date|1864|3|24|df=y}}
| birth_place        = [[ਵ੍ਹਾਈਟਹੈਵਨ]], [[ਕੰਬਰਲੈਂਡ]], ਇੰਗਲੈਂਡ
| death_date         = {{Death date and age|1956|12|6|1864|3|24|df=y}}
| death_place        = [[ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ]], [[ਜੰਮੂ ਐਂਡ ਕਸ਼ਮੀਰ]], ਭਾਰਤ
| alma_mater         = ਗਿਰਟਨ ਕਾਲਜ, ਕੈਨਬਰਿਜ &lt;br /&gt; ਲੰਡਨ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਸਨ ਫ਼ਾਰ ਵੁਮੈਨ
| occupation         = ਮੈਡੀਕਲ ਡਾਕਟਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਅਕ
| years_active       = [[ਸੀ.ਐੱਮ.ਸੀ. ਲੁਧਿਆਣਾ|ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਲੁਧਿਆਣਾ]]
}}
'''ਡੇਮ ਐਡੀਥ ਮੈਰੀ ਬ੍ਰਾਊਨ''' (24 ਮਾਰਚ 1864-6 ਦਸੰਬਰ 1956) ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਡਾਕਟਰ ਅਤੇ ਮੈਡੀਕਲ ਸਿੱਖਿਅਕ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 1894 ਵਿੱਚ [[ਸੀ.ਐੱਮ.ਸੀ. ਲੁਧਿਆਣਾ|ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਮੈਡੀਕਲ ਸਿਖਲਾਈ ਸਹੂਲਤ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਧੀ ਸਦੀ ਤੱਕ ਕਾਲਜ ਦੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਬ੍ਰਾਊਨ ਆਧੁਨਿਕ ਪੱਛਮੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਡਾਕਟਰਾਂ ਅਤੇ ਦਾਈਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਮੋਹਰੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Dame Edith Mary Brown - Training of Indian Doctors|date=10 December 1956|work=[[The Times]]|page=14}}&lt;/ref&gt;

== ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ==
ਬ੍ਰਾਊਨ ਦਾ ਜਨਮ 24 ਮਾਰਚ 1864 ਨੂੰ ਵ੍ਹਾਈਟਹੈਵਨ, ਕੰਬਰਲੈਂਡ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੈਂਕ ਮੈਨੇਜਰ ਜਾਰਜ ਵਾਇਟਮੈਨ ਬ੍ਰਾਊਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਮੈਰੀ (ਵਾਲਥਰ) ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਛੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਅਤੇ ਮੈਰੀ ਵਲੋਂ ਜਨਮ ਦਿੱਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੂਜੀ ਧੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Dame Edith Mary Brown - Training of Indian Doctors|date=10 December 1956|work=[[The Times]]|page=14}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;&quot;Dame Edith Mary Brown - Training of Indian Doctors&quot;. ''[[ਦ ਟਾਈਮਜ਼|The Times]]''. 10 December 1956. p.&amp;nbsp;14.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

ਬ੍ਰਾਊਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ [[ਮਾਨਚੈਸਟਰ|ਮੈਨਚੈਸਟਰ]] ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਫਾਰ ਗਰਲਜ਼, ਮੈਨਚੈਸਟਰ, ਲੰਕਾਸ਼ਾਇਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਲੰਡਨ ਦੇ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰ ਸਕੂਲਾਂ, ਕਰੋਇਡਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਗਈ।&lt;ref name=&quot;times&quot;&gt;{{Cite news|title=Dame Edith Mary Brown - Training of Indian Doctors|date=10 December 1956|work=[[The Times]]|page=14}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;&quot;Dame Edith Mary Brown - Training of Indian Doctors&quot;. ''[[ਦ ਟਾਈਮਜ਼|The Times]]''. 10 December 1956. p.&amp;nbsp;14.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਗਿਰਟਨ ਕਾਲਜ, ਕੈਂਬਰਿਜ ਵਿਖੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;obit BMJ&quot;&gt;{{Cite journal|last=Dale|first=T. L. C.|date=22 December 1956|title=Obituary: Dame Edith Brown, DBE, MD, MRCOG|url=https://archive.org/details/sim_british-medical-journal_1956-12-22_2_5007/page/n59|journal=British Medical Journal|volume=2|issue=5007|pages=1490|doi=10.1136/bmj.2.5007.1490-a|pmc=2036000}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਨੇ 1885 ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਪਹਿਲੇ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਦੋਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਕੈਂਬਰਿਜ ਵਿਖੇ ਆਨਰਜ਼ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਬੈਠਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Dale|first=T. L. C.|date=22 December 1956|title=Obituary: Dame Edith Brown, DBE, MD, MRCOG|journal=British Medical Journal|volume=2|issue=5007|pages=1490|doi=10.1136/bmj.2.5007.1490-a|pmc=2036000}}&lt;/ref&gt;

ਉਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਬ੍ਰਾਊਨ ਨੂੰ ਦਵਾਈ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ।  ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਐਕਸੀਟਰ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਫਾਰ ਗਰਲਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਬੈਪਟਿਸਟ ਮਿਸ਼ਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਦਵਾਈ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ।  ਫਿਰ ਉਹ ਲੰਡਨ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਸਨ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਈ, ਅਤੇ 1891 ਵਿੱਚ ਸਕਾਟਿਸ਼ ਟ੍ਰਿਪਲ ਕੁਆਲੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋਈ;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Dale|first=T. L. C.|date=22 December 1956|title=Obituary: Dame Edith Brown, DBE, MD, MRCOG|journal=British Medical Journal|volume=2|issue=5007|pages=1490|doi=10.1136/bmj.2.5007.1490-a|pmc=2036000}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFDale1956&quot;&gt;Dale, T. L. C. (22 December 1956). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2036000 &quot;Obituary: Dame Edith Brown, DBE, MD, MRCOG&quot;]. ''British Medical Journal''. '''2''' (5007): 1490. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1136/bmj.2.5007.1490-a|10.1136/bmj.2.5007.1490-a]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;id-lock-free&quot; title=&quot;Freely accessible&quot;&gt;[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2036000 2036000]&lt;/span&gt;. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&amp;nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:70569655 70569655].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ਐਡਿਨਬਰਗ ਦੇ ਰਾਇਲ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਫਿਜ਼ੀਸ਼ੀਅਨਜ਼ ਦਾ ਲਾਇਸੈਂਸੀਏਟ, ਐਡਿਨਬਰਗ ਦੇ ਰਾਇਲ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਸਰਜਨਜ਼ ਦਾ ਲਾਇਸੈਂਸੀਏਟ, ਅਤੇ ਗਲਾਸਗੋ ਦੇ ਰਾਇਲ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਫਿਜ਼ੀਸ਼ੀਅਨਜ਼ ਐਂਡ ਸਰਜਨਜ਼ ਦੀ ਲਾਇਸੈਂਸੀਏਟ ਸੀ।

== ਕਰੀਅਰ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕੰਮ ==
ਬੈਪਟਿਸਟ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਸੋਸਾਇਟੀ ਨੇ ਬ੍ਰਾਊਨ ਨੂੰ [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬਈ]] ਭੇਜਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ 9 ਨਵੰਬਰ 1891 ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Dame Edith Mary Brown - Training of Indian Doctors|date=10 December 1956|work=[[The Times]]|page=14}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;&quot;Dame Edith Mary Brown - Training of Indian Doctors&quot;. ''[[ਦ ਟਾਈਮਜ਼|The Times]]''. 10 December 1956. p.&amp;nbsp;14.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਤੋਂ ਹੈਰਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦਾਈਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ।
{{Blockquote|&quot;At that time by age-long tradition the orthodox Hindu woman would on no account have the services of a medical man, whether trained in modern or in the ancient systems of medicine followed in India; she was dependent for help in her confinement on the services of the superstitious dai or nurse, who was always of low caste and, from a surgical point of view, unbelievably dirty. Trained Indian women doctors or nurses were almost unknown, and throughout the peninsula only one or two women's hospitals existed.&quot;|''The Times'', Obituary of Dame Edith Mary Brown, 10 December 1956&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Dame Edith Mary Brown - Training of Indian Doctors|date=10 December 1956|work=[[The Times]]|page=14}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;&quot;Dame Edith Mary Brown - Training of Indian Doctors&quot;. ''[[ਦ ਟਾਈਮਜ਼|The Times]]''. 10 December 1956. p.&amp;nbsp;14.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;}}
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਬ੍ਰਾਊਨ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਹੀ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਈ। ਜਨਵਰੀ 1894 ਵਿੱਚ, [[ਬਰਿਸਟਲ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਔਰਤ ਨੇ ਬ੍ਰਾਊਨ ਨੂੰ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]], [[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਇਕ ਪੁਰਾਣਾ ਸਕੂਲ  ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ £50 (ਅੱਜ £5,619) ਦਾਨ ਕੀਤੇ।&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Dame Edith Mary Brown - Training of Indian Doctors|date=10 December 1956|work=[[The Times]]|page=14}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;&quot;Dame Edith Mary Brown - Training of Indian Doctors&quot;. ''[[ਦ ਟਾਈਮਜ਼|The Times]]''. 10 December 1956. p.&amp;nbsp;14.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ਉਸ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਈਸਾਈ ਮੈਡੀਕਲ ਸਿਖਲਾਈ ਕੇਂਦਰ, ਈਸਾਈ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਸਨ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਚਾਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਚਾਰ ਫੈਕਲਟੀ ਨਾਲ ਹੋਈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ludhiana Medical College |url=http://www.mundus.ac.uk/cats/4/1341.htm |access-date=5 January 2016 |publisher=Mundus Gateway}}&lt;/ref&gt;

ਇਹ ਮੈਡੀਕਲ ਸਕੂਲ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਪਹਿਲਾ, ਮੈਡੀਕਲ, ਨਰਸਿੰਗ ਅਤੇ ਫਾਰਮੇਸੀ ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ 200 ਬਿਸਤਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਕਾਲਜ ਬਣ ਗਿਆ। ਕਾਲਜ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗ੍ਰਾਂਟਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਲੰਡਨ, ਐਡਿਨਬਰਗ, ਗਲਾਸਗੋ ਦੇ ਨਾਲ-ਸਾਥ ਆਸਟਰੇਲੀਆ, ਕੈਨੇਡਾ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਤੇ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾ ਸਹਾਇਕ ਦੁਆਰਾ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Dame Edith Mary Brown - Training of Indian Doctors|date=10 December 1956|work=[[The Times]]|page=14}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;&quot;Dame Edith Mary Brown - Training of Indian Doctors&quot;. ''[[ਦ ਟਾਈਮਜ਼|The Times]]''. 10 December 1956. p.&amp;nbsp;14.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ਇਸ ਸਕੂਲ ਦਾ ਨਾਮ 1911 ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਲੁਧਿਆਣਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਨੇ 1909 ਤੋਂ ਗੈਰ-ਈਸਾਈਆਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੇ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ludhiana Medical College |url=http://www.mundus.ac.uk/cats/4/1341.htm |access-date=5 January 2016 |publisher=Mundus Gateway}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[http://www.mundus.ac.uk/cats/4/1341.htm &quot;Ludhiana Medical College&quot;]. Mundus Gateway&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;5 January&lt;/span&gt; 2016&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aboutus&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.friendsofludhiana.org.uk/about-us/cmcs-history/|title=CMC's history|access-date=5 January 2016|publisher=[[Christian Medical College, Ludhiana]]}}&lt;/ref&gt;

1947 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ]] ਦੌਰਾਨ, ਪੰਜਾਬ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਰਮਚਾਰੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਭੱਜ ਗਏ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਹਸਪਤਾਲ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੇ।&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Dame Edith Mary Brown - Training of Indian Doctors|date=10 December 1956|work=[[The Times]]|page=14}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;&quot;Dame Edith Mary Brown - Training of Indian Doctors&quot;. ''[[ਦ ਟਾਈਮਜ਼|The Times]]''. 10 December 1956. p.&amp;nbsp;14.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ਹਸਪਤਾਲ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖਮੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.friendsofludhiana.org.uk/about-us/cmcs-history/|title=CMC's history|access-date=5 January 2016|publisher=[[Christian Medical College, Ludhiana]]}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[http://www.friendsofludhiana.org.uk/about-us/cmcs-history/ &quot;CMC's history&quot;]. [[ਸੀ.ਐੱਮ.ਸੀ. ਲੁਧਿਆਣਾ|Christian Medical College, Ludhiana]]&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;5 January&lt;/span&gt; 2016&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

ਨਵੰਬਰ 1951 ਤੱਕ, ਬ੍ਰਾਊਨ ਦੇ ਭਾਰਤ ਆਉਣ ਦੀ 50ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ 'ਤੇ, ਕਾਲਜ ਨੇ 411 ਡਾਕਟਰਾਂ, 143 ਨਰਸਾਂ, 168 ਫਾਰਮੇਸੀ ਡਿਸਪੈਂਸਰਾਂ ਅਤੇ 1,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾਈਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬ੍ਰਾਊਨ 1952 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਏ ਅਤੇ [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਚਲੇ ਗਏ।&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Dame Edith Mary Brown - Training of Indian Doctors|date=10 December 1956|work=[[The Times]]|page=14}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;&quot;Dame Edith Mary Brown - Training of Indian Doctors&quot;. ''[[ਦ ਟਾਈਮਜ਼|The Times]]''. 10 December 1956. p.&amp;nbsp;14.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

== ਡੈਮਹੁੱਡ ==
1932 ਦੇ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਾਊਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਆਰਡਰ ਦਾ ਡੈਮ ਕਮਾਂਡਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

== ਮੌਤ ==
ਬ੍ਰਾਊਨ ਦੀ ਮੌਤ 6 ਦਸੰਬਰ 1956 ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ, [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਹਾਊਸਬੋਟ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist|30em}}

== ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ ==

* Francesca French, ''Miss Brown's hospital: the story of the Ludhiana Medical College and Dame Edith Brown, D.B.E., its founder'', London: Hodder and Stoughton, 1954.
* Pat Barr, ''The Memsahibs; The Women of Victorian India''. New Delhi: Allied Publishers, 1976
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1956]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1864]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hCards]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]]</text>
      <sha1>oa5t0zc7h2y9qup39ykj6ivc71b63qj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਦਰਸ਼ਨ ਖਾਨ ਉਰਫ ਅਲੀ ਮੁਹੰਮਦ</title>
    <ns>3</ns>
    <id>204895</id>
    <revision>
      <id>844264</id>
      <timestamp>2026-08-12T00:39:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>10694</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page</comment>
      <origin>844264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="289" sha1="cfdh5iy7xjxl2q5dl4xa5dm95w6dyih" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=ਦਰਸ਼ਨ ਖਾਨ ਉਰਫ ਅਲੀ ਮੁਹੰਮਦ}}

-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 00:39, 12 ਅਗਸਤ 2026 (UTC)</text>
      <sha1>cfdh5iy7xjxl2q5dl4xa5dm95w6dyih</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:EF5</title>
    <ns>3</ns>
    <id>204896</id>
    <redirect title="ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Eoline" />
    <revision>
      <id>844267</id>
      <timestamp>2026-08-12T00:59:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Superpes15</username>
        <id>34777</id>
      </contributor>
      <comment>Superpes15 ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:EF5]] ਨੂੰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Eoline]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/EF5|EF5]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Eoline|Eoline]]&quot;</comment>
      <origin>844267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84" sha1="bzy6snfv94b5uyi07jribta15uoknum" xml:space="preserve">#ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Eoline]]</text>
      <sha1>bzy6snfv94b5uyi07jribta15uoknum</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Bishnoiekta</title>
    <ns>3</ns>
    <id>204897</id>
    <revision>
      <id>844277</id>
      <timestamp>2026-08-12T04:59:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>10694</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page</comment>
      <origin>844277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="236" sha1="rjopceytplsjcs1zhtufl5v8xkmi59s" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Bishnoiekta}}

-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 04:59, 12 ਅਗਸਤ 2026 (UTC)</text>
      <sha1>rjopceytplsjcs1zhtufl5v8xkmi59s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਬੱਡੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204898</id>
    <redirect title="ਪੰਜਾਬੀ ਕਬੱਡੀ" />
    <revision>
      <id>844285</id>
      <timestamp>2026-08-12T08:16:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuldeepburjbhalaike</username>
        <id>18176</id>
      </contributor>
      <comment>Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਬੱਡੀ]] ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬੀ ਕਬੱਡੀ]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ</comment>
      <origin>844285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="i7ew1zbcp2ego0lndapdru9m85zh9r4" xml:space="preserve">#ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਪੰਜਾਬੀ ਕਬੱਡੀ]]</text>
      <sha1>i7ew1zbcp2ego0lndapdru9m85zh9r4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਬੱਡੀ</title>
    <ns>1</ns>
    <id>204899</id>
    <redirect title="ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਬੱਡੀ" />
    <revision>
      <id>844287</id>
      <timestamp>2026-08-12T08:16:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuldeepburjbhalaike</username>
        <id>18176</id>
      </contributor>
      <comment>Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਬੱਡੀ]] ਨੂੰ [[ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਬੱਡੀ]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ</comment>
      <origin>844287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87" sha1="avx22mxu0xlhcsuot661czr1qs91uyx" xml:space="preserve">#ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਬੱਡੀ]]</text>
      <sha1>avx22mxu0xlhcsuot661czr1qs91uyx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeepburjbhalaike/Heritage Across Borders</title>
    <ns>2</ns>
    <id>204900</id>
    <revision>
      <id>844290</id>
      <timestamp>2026-08-12T11:25:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuldeepburjbhalaike</username>
        <id>18176</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;== How to participate ==  # '''Log in or create a Wikimedia account.''' # '''Click &quot;Register for event&quot;.''' # '''Select an article from the worklist.''' #: Participants can select a topic from the campaign worklist: #: '''[WORKLIST_LINK Open the campaign worklist →]''' #: #: The worklist includes suggested articles about the UNESCO heritage of India and Ukraine. # '''Create or improve the article between 15 and 24 August 2026.'''  == Scoring sys...&quot; ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ</comment>
      <origin>844290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3011" sha1="ou8vk79gc8imukb5rwq7c52zt82wfu8" xml:space="preserve">== How to participate ==

# '''Log in or create a Wikimedia account.'''
# '''Click &quot;Register for event&quot;.'''
# '''Select an article from the worklist.'''
#: Participants can select a topic from the campaign worklist:
#: '''[WORKLIST_LINK Open the campaign worklist →]'''
#:
#: The worklist includes suggested articles about the UNESCO heritage of India and Ukraine.
# '''Create or improve the article between 15 and 24 August 2026.'''

== Scoring system ==

Participants earn points for eligible contributions made during the campaign period:

* '''+1 point''' for every '''200 words of content added''' to an eligible new or existing Wikipedia article, ensuring a fair comparison across languages.
* '''+2 points''' for each '''substantially improved article'''.

:''A substantial improvement means adding a meaningful amount of sourced encyclopedic content, significantly improving the structure or readability of an article, adding important missing information, or making another comparable improvement that goes beyond minor edits.''

=== To qualify for points ===

* A '''newly created article''' must contain at least '''500 words''' of readable substantive content.
* An '''improved existing article''' must receive at least '''300 words of newly added substantive content''', unless the improvement consists mainly of significant restructuring, copyediting, sourcing, or another substantial enhancement that can be clearly demonstrated.
* All substantive information must be supported by '''reliable sources''' where required.
* Contributions must comply with the '''policies and guidelines of the relevant language Wikipedia'''.

'''Minor edits''' — such as typo corrections, formatting changes, category additions, or isolated link additions — do not qualify as substantial improvements on their own.

== Prizes and recognition ==

Participants whose contributions meet the campaign requirements will be eligible for recognition:

* '''Digital certificates''' for all eligible participants.
* '''Online shopping vouchers''' for the three participants with the highest scores (two separate rankings for the Indian and Ukrainian communities):
** '''1st place''' — 100$ / ₹10000
** '''2nd place''' — 50$ / ₹5000
** '''3rd place''' — 30$ / ₹3000

The organizers will contact eligible participants after the campaign results have been reviewed and confirmed.

=== Partnership ===

{| cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;10&quot; style=&quot;margin:auto;&quot;
|[[File:Embassy of Ukraine in the Republic of India.svg|200px|link=]]
|[[File:Wikimedia Ukraine logo horiz pms.svg|200px|link=]]
|}

=== Coordination Support ===
{| cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;10&quot; style=&quot;margin:auto;&quot;
|[[File:Wikimedia Foundation logo - vertical.svg|150px|link=https://wikimediafoundation.org]]
|[[File:Open Knowledge Initiatives logo.png|150px|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/IIITH-OKI]]
|}

== Help and questions ==

For general campaign questions, please use the [[Event talk:Heritage Across Borders|event discussion page]].</text>
      <sha1>ou8vk79gc8imukb5rwq7c52zt82wfu8</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>