ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ pawiki https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਾਟਕ ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Event Event talk Topic 0 1562 845066 808607 2026-08-24T11:08:55Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 845066 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Harry-truman.jpg|thumb|ਟਰੂਮੈਨ]] '''ਸ਼ੀਤ ਜੰਗ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: Cold War, ਕੋਲਡ ਵਾਰ) ਇੱਕ ਖੁੱਲੀ, ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਪਾਬੰਦੀਸ਼ੁਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ [[ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਅਤੇ [[ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ]] ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ''ਸ਼ੀਤ ਜੰਗ'' ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਹਾਂ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਲੜਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਗਿਆ ("ਗਰਮ" ਜੰਗ)। ਸ਼ੀਤ ਜੰਗ ਛਿੜਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਆਰਥਿਕ ਦਬਾਅ,ਰਾਜਸੀ ਪੈਂਤੜੇਬਾਜੀ, ਪ੍ਰਚਾਰ, ਕਤਲ, ਧਮਕੀਆਂ, ਘੱਟ ਤੀਬਰਤਾ ਵਾਲੇ ਸੈਨਿਕ ਅਭਿਆਨ, ਪੂਰੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਛਾਇਆ ਯੁੱਧ (proxy war) ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ 1947 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਟੁੱਟਣ (1991) ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤੇ ਪ੍ਰੰਪਰਾਗਤ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਦੌੜ ਸ਼ੀਤ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦੇਖੀ ਗਈ। ਸ਼ੀਤ ਯੁੱਧ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਜਸੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਅਤੇ ਫਾਈਨਾਂਸਰ ਬਰਨਾਰਡ ਬਰੁਚ ਦੁਆਰਾ ਅਪ੍ਰੈਲ 1947 ਨੂੰ ਟਰੂਮੈਨ ਸਿਧਾਂਤ ਉੱਤੇ ਬਹਿਸ ਕਰਨ ਦੌਰਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ। == ਵਿਸ਼ੇਸਤਾਵਾਂ == [[ਤਸਵੀਰ:Vietcong.jpg|thumb|right]] ਅਜਿਹਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੀਤ ਯੁੱਧ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ [[ਦੂਜੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ]] ਬਾਅਦ ਦੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਸੋਵੀਅਤ ਰੂਸ ਦੇ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਤਣਾਅ ਮਗਰੋਂ ਹੋਈ ਅਤੇ 1991 ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਦੇ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਤੱਕ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ। ਕੋਰੀਆਈ ਜੰਗ, ਹੰਗਰੀ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਪਿੱਗਜ਼ ਦੀ ਖਾੜੀ ਦਾ ਹਮਲਾ, ਕਿਊਬਨ ਮਿਸਾਈਲ ਕਾਂਡ, ਵੀਅਤਨਾਮ ਦੀ ਜੰਗ, ਅਫ਼ਗਾਨ ਜੰਗ ਅਤੇ ਇਰਾਨ (1953), ਗਵਾਟੇਮਾਲਾ (1954) ਵਿੱਚ ਸੀ.ਆਈ.ਏ (CIA) ਤੋਂ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਫੌਜੀ ਤਖਤਾ ਪਲਟ ਤਾਕਤਾਂ, Angola ਅਤੇ El Salvador ਵਿੱਚਲੇ ਚਲਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਯੁੱਧ ਆਦਿ ਅਜਿਹੇ ਕੁੱਝ ਮੋਕੇ ਸਨ ਜਿਸਨੇ ਸ਼ੀਤ ਯੁੱਧ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਜਿਹੇ ਕੁੱਝ ਤਨਾਵਾਂ ਕਰ ਕੇ ਇਸਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਰੂਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। [[ਤਸਵੀਰ:Peacekeeper missile.jpg|right|thumb|250px]] [[ਤਸਵੀਰ:Coldwarmap.gif|thumb|200px]] == ਹਵਾਲਾ == * {{Book reference|Author=Friedman, Norman|Year=2000|Title=The Fifty Year War: Conflict and Strategy in the Cold War|url=https://archive.org/details/fiftyyearwarconf00frie|Publisher=Naval Institute Press, Annapolis, MD|ID=ISBN 1-55750-264-1}} * {{Book reference|Author=Patterson, Thomas G., et al|Year=2000|Title=American Foreign Relations, A History - Since 1865|Publisher=Houghton-Mifflin Company, New York, NY|ID=ISBN 0-395-93887-2}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * [http://www.cwihp.org The Cold War International History Project (CWIHP)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210219000630/http://www.cwihp.org/ |date=2021-02-19 }} * [http://www.cold-war.info People, states and agencies figuring in the Cold War] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060404210115/http://www.cold-war.info/ |date=2006-04-04 }} * [http://history.ocde.us/historyday/2005/2702/ The Reagan/Gorbachev Summits] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061007161939/http://history.ocde.us/historyday/2005/2702/ |date=2006-10-07 }} * [http://www.coldwarveterans.com Cold War Veterans Association] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191222162251/http://www.coldwarveterans.com/ |date=2019-12-22 }} * [http://www.western-allies-berlin.com History of the western allies in Berlin during the cold war] * [http://www.fas.org/spp/starwars/congress/1999_h/has299010_0.htm Russian Threat Perceptions And Plans For Sabotage Against The USA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080724033112/http://www.fas.org/spp/starwars/congress/1999_h/has299010_0.htm |date=2008-07-24 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਠੰਡੀ ਜੰਗ]] 19dsdik9qt1vm2hy479ualadpeuv3wr 10 6102 845001 359111 2026-08-24T02:43:41Z Kuldeepburjbhalaike 18176 845001 wikitext text/x-wiki {{<includeonly>safesubst:</includeonly>#invoke:anchor|main}}<noinclude> {{Documentation}} <!-- Categories go on the /doc subpage, and interwikis go on Wikidata. --> </noinclude> enb6c4d9v8ozj2bh2wvmo7698r1sot4 10 6103 845002 359112 2026-08-24T02:44:01Z Kuldeepburjbhalaike 18176 845002 wikitext text/x-wiki {{Used in system}} {{Bot use warning|bots=[[User:Cewbot]] ([[Wikipedia:Bots/Requests for approval/Cewbot 6|BRFA]])}} {{Lua|Module:Anchor}} {{Documentation subpage}} {{Always substitute|yesnomaybe=can}} <!-- PLEASE ADD CATEGORIES AT THE END OF THIS PAGE, ND INTERWIKIS LINKS TO WIKIDATA --> The template {{tl|{{lc:{{BASEPAGENAME}}}}}} inserts one or more invisible [[WP:ANCHOR|anchor]] names ([[Fragment identifier|HTML fragment identifiers]]) in a page. Anchors are most useful with [[Help:Section|sections]], since [[H:SECTIONLINK|links to a section]] will not work [[MOS:RENAMESECTION|if a section is renamed]]. However, anchors can be used as needed anywhere in an article. __TOC__ <!-- These are actual, working anchors on this page! Don't change them, they're here for people who want to test the incorrect placements. The #Transcluded anchor should not be substituted. --> {{Anchor|Placed above|Above-Foo|Foo bar}} == <span class="anchor" id="Foo"></span><span class="anchor" id="Correctly substituted"></span><span class="anchor" id="Anchor name 1"></span><span class="anchor" id="Anchor name 2"></span>{{Anchor|Transcluded anchor}} Basic format <span class="anchor" id="Placed after title"></span>== {{Anchor|Placed below|Under-Foo}} {{shortcut|WP:ANCHORFORMAT}} {{warning|If the target is a section, the template should always be {{strong|[[Wikipedia:Substitution|substituted]] ''within'' the <nowiki>==heading==</nowiki> and ''before'' the section title}}, otherwise it will cause accessibility and technical issues. See {{section link|#Always substitute inside section headers}} for more information.}} The basic format is {{tlc|Anchor|Anchor name}} for parts on a page, and {{tlxs|Anchor|Anchor name|nolink=y}} for use in headings. More than one name can be given, separated by <code>|</code>, which can be useful for alternative spellings such as "humor" and "humour": {{tlc|Anchor|humor|humour}} If the intended target of an anchor is a section, this template should be substituted in the section header at the ''start'' of the line {{crossref|(see {{section link|#Always substitute inside section headers}})}}: :<code>{{mxt|<nowiki>== {{subst:Anchor|Anchor name}} Section title ==</nowiki>}}</code> which will be saved in the article as: :<code>{{mxt|<nowiki>== <span class="anchor" id="Anchor name"></span> Section header ==</nowiki>}}</code> An anchor name can be arbitrary, but the first letter should generally be capitalized in keeping with header style. {{crossref|See [[MOS:HEADINGS|Manual of Style § Section headings]] for more information.}} Note that anchor names are case sensitive, so <code><nowiki>[[#Anchor name]]</nowiki></code> and <code><nowiki>[[#Anchor Name]]</nowiki></code> are not equivalent. == Linking to an anchor == To link to an anchor from within the same page, use <code><nowiki>[[#Anchor name|display text]]</nowiki></code>. {{#ifeq:{{BASEPAGENAME}}|Visible anchor|&nbsp;Unlike {{tl|Anchor}}, the first parameter will be visible text on the page.|}} To link to an anchor from another page, use <code><nowiki>[[Article name#Anchor name|displayed text]]</nowiki></code> or {{tlx|Section link|Article name|displayed text}}. {{crossref|See [[WP:ANCHOR|Help:Link § Section linking (anchors)]] for more details.}} Note that <code><nowiki>#</nowiki>{{var|Anchor name}}</code>, used by the [[MediaWiki]] software to direct users to sections within a page, is not a [[wikitext]] directive like [[Help:Redirect|<syntaxhighlight lang="wikitext" inline>#REDIRECT</syntaxhighlight>]]. == <span class="anchor" id="Rationale for placement above header"></span><span class="anchor" id="substitution_reason_anchor"></span><span class="anchor" id="Rationale"></span><span class="anchor" id="Rationale for substitution in the header"></span>Always substitute inside section headers == <!-- The anchors above are the old names of this section, not examples --> {{shortcut|WP:ANCHORSUBST}} If the target of the anchor is a [[WP:SECTION|section]], the anchor should always be placed {{strong|inside}} the section header and always {{strong|[[Wikipedia:Substitution|substituted]]}}. Not doing so violates {{Section link|Wikipedia:Redirect#Redirects to a section}} and {{Section link|Wikipedia:Manual of Style|Anchors|Wikimarkup}} and causes technical complications and accessibility issues. The examples on this documentation page can be tested to see their effect. This is an example of the correct format: {{pre|1=[[File:Yes check.svg|20px|link=|alt=]]&nbsp; {{mxt|<nowiki>==</nowiki> '''<nowiki>{{subst:Anchor|Correctly substituted}}</nowiki>''' Basic format <nowiki>==</nowiki>}}}} which will be saved in the article as: {{pre|1=[[File:Yes check.svg|20px|link=|alt=]]&nbsp; {{mxt|<nowiki>==</nowiki> '''<nowiki><span class="anchor" id="Correctly substituted"></span> </nowiki>'''Basic<nowiki> format ==</nowiki>}}}} {{hatnote|See how the correct placement works by jumping to the {{sectionlink|#Correctly substituted}} anchor.}} Below are {{em|incorrect}} usages of the template, accompanied by an explanation. === Not above the heading === {{pre|1=[[File:X mark.svg|20px|link=|alt=]]&nbsp; <span style="color:darkred;">'''<nowiki>{{Anchor|Placed above}}</nowiki>'''</span> &nbsp; &nbsp; &nbsp;<span style="color:darkred;">== Basic format ==</span>}} Editors should not place an anchor {{em|above}} a heading, because: * On mobile, the site expands the wrong section and leaves the intended section collapsed, since the anchor is technically placed inside the previous section. * It cannot be viewed or changed by [[WP:SECTIONEDIT|editing the section]]. This is especially important on the mobile interface, as the button to edit the entire article disappears when scrolling, increasing the reliance on a section editing. * If an editor moves the section it relates to by editing the section directly, the anchor link will not be included and will remain in the old position. * On talk pages, the anchor remains attached to the previous topic once the topic is archived or moved elsewhere.{{Pb}} {{hatnote|See how this incorrect placement works by jumping to the anchor {{sectionlink|#Placed above}}.}} === Not below the heading === {{pre|1=&nbsp; &nbsp; &nbsp;<span style="color:darkred;">== Basic format ==</span> [[File:X mark.svg|20px|link=|alt=]]&nbsp; <span style="color:darkred;">'''<nowiki>{{Anchor|Placed below}}</nowiki>'''</span>}} Editors should not place an anchor {{em|underneath}} a heading, because browsers will hide the section title from view when jumping to the target. This is also inaccessible to users of screen readers, see {{Section link||Not after the section title}} below. {{hatnote|See how this incorrect placement works by jumping to the anchor {{sectionlink|#Placed below}}.}}<!-- This is an actual, working anchor on this page! Don't remove it, it's here for people who want to test the incorrect placements --> === Not transcluded === {{pre|1=[[File:X mark.svg|20px|link=|alt=]]&nbsp; <span style="color:darkred;">==''' <nowiki>{{Anchor|Transcluded anchor}}</nowiki> '''Basic format ==</span>}} Editors should not {{em|[[Wikipedia:Transclusion|transclude]]}} an {{tlx|Anchor}} inside a heading, because: *The template call will appear in the edit summary each time the section is edited, like this: {{nowrap|1=<code><nowiki>/* {{Anchor|Transcluded anchor}} Basic format */</nowiki></code>}}. *In watchlists and history pages, the clickable link to the section will fail to bring the user to the correct section, unless the editor manually removes the template call from their edit summary before saving the page. *After editors save an edit to a section, they are taken to the top of the page instead of to the section they just edited.{{Pb}} {{hatnote|See how an unsubstituted anchor works by editing the section {{sectionlink|#Transcluded anchor}} and saving your edit.}}<!-- This is an actual, working anchor on this page! Don't remove it, it's here for people who want to test the incorrect placements --> === Not after the section title === {{pre|1=[[File:X mark.svg|20px|link=|alt=]]&nbsp; <span style="color:darkred;">== Basic format''' <nowiki>{{subst:Anchor|Placed after title}}</nowiki> '''==</span>}} <!-- This is here to show the incorrect usage. The CORRECT usage is above! --> Editors should not place a substituted {{tlxs|Anchor}} after the heading, or even within the heading but after the section title. Users of [[screen readers]] rely on anchors to be at the point from which reading should commence; if the anchor is inserted after the section title, the screen reader software will not read out the title and will instead begin with the paragraphs that follow it. {{hatnote|See how this incorrect placement works by jumping to the anchor {{sectionlink|#Placed after title}}.}}<!-- This is an actual, working anchor on this page! Don't remove it, it's here for people who want to test the incorrect placements --> == Limitations == {| class="wikitable floatright" style="text-align: center;" |+HTML entity references for characters unsuitable in anchors |- ! {{Abbr|Ch|Character}} ! {{abbr|[[Character entity reference|Code]]|Character entity reference}} ! Template ! [[Help:Magic words|Magic word]] ! Meaning |- | {{char|&quot;}} | <code>&amp;quot;</code><br /><code>&amp;#34;</code> | {{N/a}} | {{N/a}} | (double) [[quotation mark]] |- | {{char|&#35;}} | <code>&amp;#35;</code><br /><code>&amp;num;</code> | {{tlx|hash}} | {{N/a}} | [[Number sign|hash]] |- | {{char|&#124;}} | <code>&amp;#124;</code><br /><code>&amp;vertbar;</code> | {{tlx|pipe}} | {{tlx|!}} | [[Vertical bar|pipe]] |- | {{char|&#61;}} | <code>&amp;#61;</code><br /><code>&amp;equals;</code> | {{N/a}} | {{tlx|{{=}}}} | [[Equals sign|equals]] |} Anchor names that contain any character shown in the table will not work as expected. However, any of these characters can be replaced with the [[HTML character entity reference]] "&amp;#" codes shown, and the pipe symbol and equals sign can be worked around with {{tlx|!}} and {{tlx|{{=}}}}, respectively. Markup such as {{tag|sup|o}} and {{tag|sub|o}} (superscript and subscript) cannot be used. Most other characters, such as [[Whitespace character|whitespace]] and punctuation, are not a problem. Anchor names must be unique on a page and must not duplicate any [[Wikipedia:Heading|heading titles]]. Duplicate anchors will not work as expected since the <code><nowiki>#location</nowiki></code> links go to the first anchor with that name. Duplicate anchors result in invalid HTML; you can check for duplicate anchors by running the page through the [[W3C Markup Validation Service]]. Anchor links are case-sensitive in ''some'' browsers, so treat all anchor links as case-sensitive when creating links to them. For example, if you create the anchor with <code>=== <nowiki>{{subst:Anchor|Bar}}</nowiki> Foo ===</code>, link to it with <code><nowiki>[[Foo#Bar]]</nowiki></code>, not <code><nowiki>[[Foo#bAR]]</nowiki></code>. However, because some browsers are '''not''' case-sensitive, do not create section titles or anchors that differ only in case from others on the page. That is, do not create both <code>=== <nowiki>{{subst:Anchor|Bar}}</nowiki> Foo ===</code> and <code>=== <nowiki>{{subst:Anchor|bAR}}</nowiki> Foo ===</code>, as they would be considered duplicates and would trigger the second error in this list. == Use in tables == {{notice|To see how to set anchors in tables, see {{section link|Help:Tables and locations|Section link or map link to a row anchor}}. Only use {{tl|Anchor}} in tables if you need multiple targets for the same row.}} Anchors may be used within tables, subject to certain restrictions. The {{tlx|Anchor}} template may be used in the caption and cells of a table, but not those portions of a table that are outside the caption and cells. Unlike in section headings, the template does not have to be substituted. It is used on the table's caption thus: <div style="display: flex; flex-direction: row; flex-wrap: nowrap; justify-content: flex-start; align-items: center; gap: 10px;"><div style="width: fit-content; align-self: center;">[[File:Green check.svg|20px|link=|alt=]]</div><syntaxhighlight lang="wikitext" style="width: 100%;"> |+ {{Anchor|FooX}} A table caption </syntaxhighlight></div> and the following forms of cell are valid: <div style="display: flex; flex-direction: row; flex-wrap: nowrap; justify-content: flex-start; align-items: center; gap: 10px;"><div style="width: fit-content; align-self: center;">[[File:Green check.svg|20px|link=|alt=]]</div><syntaxhighlight lang="wikitext" style="width: 100%;"> ! {{Anchor|Foo1}} A header cell ! style="background:white;" |{{Anchor|Foo2}} A header cell with styling |{{Anchor|Foo3}} A data cell | rowspan="2" |{{Anchor|Foo4}} A data cell spanning two rows </syntaxhighlight></div> You need to ensure that the {{tlx|Anchor}} is not in that portion of the markup intended for the classes, styles etc. Thus, {{tlx|Anchor}} cannot be placed anywhere on lines that begin with <code><nowiki>{|</nowiki></code> (start of table) or <code><nowiki>|-</nowiki></code> (new row), and the following forms of cell are not valid: <div style="display: flex; flex-direction: row; flex-wrap: nowrap; justify-content: flex-start; align-items: center; gap: 10px;"><div style="width: fit-content; align-self: center;">[[File:Red x.svg|20px|link=|alt=]]</div><syntaxhighlight lang="wikitext" style="width: 100%;"> ! {{Anchor|Foo1}} | A header cell ! style="background: white;" {{Anchor|Foo2}} | A header cell with styling | {{Anchor|Foo3}} | A data cell | rowspan="2" {{Anchor|Foo4}} | A data cell spanning two rows </syntaxhighlight></div> If it is necessary for an anchor to be in any of these positions, a different technique is used—the <code>id=</code> attribute. This is placed in that portion of the markup where the classes, styles etc. may be used, as follows: <syntaxhighlight lang="wikitext"> {| id="FooX" class="wikitable" |- id="FooY" ! id="Foo1" | A header cell ! style="background: white;" id="Foo2" | A header cell with styling | id="Foo3" | A data cell | rowspan="2" id="Foo4" | A data cell spanning two rows </syntaxhighlight> The <code>id=</code> attribute may appear before, between or after any other attributes that may be present, but only one <code>id=</code> attribute may be used in each of these areas. If <code><nowiki>{{anchor}}</nowiki></code> is placed at the start of a vertically centered cell (which is the default for tables) then links to the anchor will jump to the start of the displayed content and not the top of the cell. This may require the reader to scroll up to fully see other cells in the row. It can be avoided by instead placing <code>id=</code> where the row code starts. == Explanations and examples == === Example 1 === <code style="color:darkgreen;"><nowiki>{{</nowiki>{{lc:{{BASEPAGENAME}}}}|Foo<nowiki>}}</nowiki></code> <br /> could be linked to with <code><nowiki>[[#Foo|...]]</nowiki></code> from ''within the same article'' (let's call this article "Qux"), <br /> or it could be linked to with {{nowrap|<code><nowiki>[[</nowiki>Qux#Foo<nowiki>|...]]</nowiki></code>}} from ''other'' articles and from redirects (where the ellipsis after the word "Foo" here means the words chosen to represent that link in the Wikipedia article, which, of course, could be anything). === Example 2=== Anchors can be more suitable for inter-article linking than section titles are, because anchors are more stable. For example a section title {{nowrap|1=<code>== Foo ==</code>}} within a Wikipedia article titled <code>Qux</code>:<br /> {{nowrap|1=<code style="color:dimgray;"><nowiki>==</nowiki>{{sp}}<span style="color:darkgreen;"><nowiki>{{subst:</nowiki>{{lc:{{BASEPAGENAME}}}}<nowiki>|Foo bar}}</nowiki></span>{{sp}}Foo <nowiki>==</nowiki></code>}} <br /> Here, links via {{nowrap|1=<code><nowiki>[[</nowiki>Qux#Foo bar<nowiki>]]</nowiki></code>}} would remain valid even if the section were renamed: {{nowrap|1=<code><nowiki>== <span class="anchor" id="Foo bar"></span> On foo and its many friends ==</nowiki></code>}}<br /> === Example 3 === Say you wrote an article about a recently discovered Indo-European language called "Yish Yash". The title of your article would probably be "Yish Yash language" (if there were already an article titled "Yish Yash" that covered the culture generally). Now let's say that within your article you wished to have a section titled "The placement of the tongue when producing Yish Yash vowel sounds". You would create a section heading that looked like this:<br />{{nowrap|1=<code><nowiki>== The placement of the tongue when producing Yish Yash vowel sounds == </nowiki></code>}}<br />Let's say that you then finished up writing and saved the new article. Now, say you came across another article on Wikipedia titled "Proto-Indo-European vowels" which happened to have a section on the unique tongue placement used in Yish Yash. You decided it might be useful here for readers to be able to quickly access the section of your article on Yish Yash tongue placement when forming vowels; however, you don't want to send them to the beginning of the whole article on the Yish Yash language (you wanted to target them more specifically). So you create a link in the Proto-Indo European vowel article to the ''section'' within ''your'' article on the placement of the tongue in Yish Yash: you might do so by editing the text of the Proto-Indo-European vowel article and adding something like this to a relevant place within it:<br /><code><nowiki>[[Yish Yash language#The placement of the tongue when producing Yish Yash vowel sounds|Yish Yash tongue placement]] is particularly interesting.</nowiki></code><br />That is some ''really'' long code, but it would create a direct link to the relevant section of the new Yish Yash language article and would look like this in the article on Proto-Indo-European vowels:<br /> "...<span style="color:blue;">Yish Yash tongue placement</span> is particularly interesting..." <br /> Now let's say another editor came along and wished to change the heading of this section of your article for some legitimate reason—perhaps to "Yish Yash vowels and the tongue". They could do so by editing your article and making the section heading look like this:<br />{{nowrap|1=<code><nowiki>== Yish Yash vowels and the tongue ==</nowiki></code>}}<br />Unbeknownst to that editor, this would mean the link in the article on Proto-Indo-European vowels that you created earlier would now go by default to the top of the Yish Yash article instead of your carefully-chosen subsection! However, if an ''anchor'' were placed within the section heading of the Yish Yash article either when you created it or when the other editor came along and changed it—perhaps something like this:<br />{{nowrap|1= <code><nowiki>== {{subst:Anchor|Tongue}} The placement of the tongue when producing Yish Yash vowel sounds ==</nowiki></code>}}<br />or like this:<br />{{nowrap|1=<code><nowiki>== {{subst:Anchor|Tongue}} Yish Yash vowel–tongue interaction ==</nowiki></code>}}<br />and the text of the article on Proto-Indo-European vowels had been changed by you to something like this:<br />{{nowrap|1=<code><nowiki>[[Yish Yash language#Tongue|Yish Yash tongue placement]] is particularly interesting.</nowiki></code>}}<br />then the link from the Proto-Indo-European article would continue to point to the relevant ''section'' of the Yish Yash article, even if the wording of the section heading there had changed completely and without the reader having to sort it out for themselves. The use of anchors can make for a cleaner, more efficient Wikipedia reading experience where section headings are changed—which they not infrequently are. == TemplateData == {{TemplateDataHeader}} <templatedata>{ "description": "Add HTML anchors to a page. Make a link to your anchor with [[#Anchor on same page]] or [[Page you're linking to#Anchor on that page]]. Every anchor on a page must be different. Do not use the characters \" or # or | or =.", "params": { "1": { "label": "First anchor", "type": "string", "required": true, "description": "Name of the anchor", "example": "Marriage" }, "2": { "label": "Second anchor", "type": "string", "required": false, "description": "Name of the anchor" }, "3": { "label": "Third anchor", "type": "string", "required": false, "description": "Name of the anchor" }, "4": { "label": "Fourth anchor", "description": "Name of the anchor", "type": "string", "required": false }, "5": { "label": "Fifth anchor", "type": "string", "required": false, "description": "Name of the anchor" }, "6": { "label": "Sixth anchor", "type": "string", "required": false, "description": "Name of the anchor" }, "7": { "label": "Seventh anchor", "type": "string", "required": false, "description": "Name of the anchor" }, "8": { "label": "Eighth anchor", "type": "string", "required": false, "description": "Name of the anchor" }, "9": { "label": "Ninth anchor", "type": "string", "required": false, "description": "Name of the anchor" }, "10": { "label": "Tenth anchor", "type": "string", "required": false, "description": "Name of the anchor" } }, "format": "inline" }</templatedata> == See also == {{Shortcut templates}} * {{Tl|Anchor comment}} * {{Tl|Anchored list}} <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- CATEGORIES HERE, AND INTERWIKIS TO WIKIDATA, THANKS --> [[Category:Wikipedia HTML tag-replacing templates]] [[Category:Wikipedia section templates]] [[Category:Templates with no visible output]] }}</includeonly> 5kg9j5iws43no3652mea3nqnmkn720p 0 11569 845067 813459 2026-08-24T11:41:26Z Jagmit Singh Brar 17898 845067 wikitext text/x-wiki '''ਯੂਕਰੇਨ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: '''Ukraine''') [[ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਹ [[ਰੂਸ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[List of European countries by area|ਯੂਰਪ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੇਸ਼]] ਹੈ, ਜੋ ਇਸਦੀ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਰਹੱਦਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਹੈ । ਯੂਕਰੇਨ ਉੱਤਰ ਵੱਲ [[ਬੇਲਾਰੂਸ]] ; ਪੱਛਮ ਵੱਲ [[ਪੋਲੈਂਡ]] ਅਤੇ [[ਸਲੋਵਾਕੀਆ]] ; ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ [[ਹੰਗਰੀ]], [[ਰੋਮਾਨੀਆ]] ਅਤੇ [[ਮੋਲਦੋਵਾ|ਮੋਲਡੋਵਾ]] ; ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ [[ਕਾਲ਼ਾ ਸਮੁੰਦਰ|ਕਾਲਾ ਸਾਗਰ]] ਅਤੇ [[ਅਜ਼ੋਵ ਸਮੁੰਦਰ|ਅਜ਼ੋਵ ਸਾਗਰ]] ਨਾਲ ਵੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। [[ਕੀਵ]] ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਖਾਰਕੀਵ|ਖਾਰਕਿਵ]], [[Odesa|ਓਡੇਸਾ]] ਅਤੇ [[ਡਾਈਪ੍ਰੋ|ਡਨੀਪਰੋ]] ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ [[ਯੂਕਰੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਯੂਕਰੇਨੀ]] ਹੈ। ਯੂਕਰੇਨ 603,628 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ (233,062 ਵਰਗ ਮੀਲ) ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। 2026 ਵਿੱਚ ਅੰਦਾਜ਼ਨ [[Demographics of Ukraine|ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ]] 32.3 ਮਿਲੀਅਨ ਸੀ। ਮਨੁੱਖ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 32,000 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੋਂ ਯੂਕਰੇਨ ਵਿੱਚ ਆਬਾਦ ਹਨ। [[ਮੱਧਕਾਲ|ਮੱਧ ਯੁੱਗ]] ਦੌਰਾਨ, ਇਹ [[Early Slavs|ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਲਾਵਿਕ]] ਵਿਸਥਾਰ ਦਾ ਸਥਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਕੀਵੀਆਈ ਰੁਸ|ਕੀਵਨ ਰਸ]] ਰਾਜ ਦੇ ਅਧੀਨ [[East Slavs|ਪੂਰਬੀ ਸਲਾਵਿਕ]] ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਜੋ ਕਿ 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਉਭਰਿਆ ਸੀ। ਕੀਵਨ ਰਸ 10ਵੀਂ ਅਤੇ 11ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਖੇਤਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਪਰ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ [[Mongol invasion of Kievan Rus'|ਮੰਗੋਲਾਂ]] ਦੁਆਰਾ ਤਬਾਹ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਿਰੋਧੀ ਖੇਤਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਅਗਲੇ 600 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਇਹ ਖੇਤਰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਹਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਲੜਿਆ, ਵੰਡਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[Grand Duchy of Lithuania|ਲਿਥੁਆਨੀਆ ਦਾ ਗ੍ਰੈਂਡ ਡਚੀ]], [[Kingdom of Poland|ਪੋਲੈਂਡ ਦਾ ਰਾਜ]], [[Polish–Lithuanian Commonwealth|ਪੋਲਿਸ਼-ਲਿਥੁਆਨੀਅਨ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ]], [[ਆਸਟਰੀਆਈ ਸਲਤਨਤ|ਆਸਟ੍ਰੀਅਨ ਸਾਮਰਾਜ]], [[ਉਸਮਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ|ਓਟੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ]] ਅਤੇ [[ਰੂਸ ਦੀ ਜ਼ਾਰਸ਼ਾਹੀ|ਰੂਸ ਦਾ ਜ਼ਾਰਡਮ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। [[Cossack Hetmanate|ਕੋਸੈਕ ਹੇਟਮਾਨੇਟ]] 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ [[Central Ukraine|ਮੱਧ ਯੂਕਰੇਨ]] ਵਿੱਚ ਉਭਰਿਆ ਸੀ ਪਰ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ [[ਰੂਸੀ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੁਆਰਾ ਲੀਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਨੂੰ ਰੂਸ ਅਤੇ ਪੋਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[Ukrainian nationalism|ਯੂਕਰੇਨੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ]] ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ, 1917 ਵਿੱਚ [[ਰੂਸੀ ਇਨਕਲਾਬ|ਰੂਸੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ [[Ukrainian People's Republic|ਯੂਕਰੇਨੀ ਪੀਪਲਜ਼ ਰੀਪਬਲਿਕ ਦਾ]] ਗਠਨ ਹੋਇਆ। ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਨੇ ਸਾਬਕਾ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ [[Ukrainian–Soviet War|ਆਪਣਾ ਕੰਟਰੋਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਲਿਆ]] ਅਤੇ [[Ukrainian Soviet Socialist Republic|ਯੂਕਰੇਨੀ ਸੋਵੀਅਤ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਗਣਰਾਜ ਦੀ]] ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ 1922 ਵਿੱਚ [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ]] ਦਾ ਇੱਕ [[Republics of the Soviet Union|ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਗਣਰਾਜ]] ਬਣ ਗਿਆ। 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਲੱਖਾਂ ਯੂਕਰੇਨੀ ਲੋਕ [[Holodomor|ਹੋਲੋਡੋਮੋਰ]] ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ [[Causes of the Holodomor|ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਅਕਾਲ ਸੀ]] । [[ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਦੌਰਾਨ, ਯੂਕਰੇਨ ' [[Reichskommissariat Ukraine|ਤੇ ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ]] ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ [[World War II in Ukraine|ਵੱਡੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਅਤੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦਾ]] ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 70 ਲੱਖ ਨਾਗਰਿਕ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਯੂਕਰੇਨੀ ਯਹੂਦੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਯੂਕਰੇਨ ਨੇ 1991 ਵਿੱਚ [[Dissolution of the Soviet Union|ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਭੰਗ ਹੋਣ]] 'ਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ [[Neutral country|ਨਿਰਪੱਖ]] ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। <ref name="gska2.rada.gov.ua">{{Cite web |title=Declaration of State Sovereignty of Ukraine |url=http://gska2.rada.gov.ua:7777/site/postanova_eng/Declaration_of_State_Sovereignty_of_Ukraine_rev1.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927224650/http://gska2.rada.gov.ua:7777/site/postanova_eng/Declaration_of_State_Sovereignty_of_Ukraine_rev1.htm |archive-date=27 September 2007 |access-date=24 December 2007 |website=[[Verkhovna Rada]] of Ukraine}}</ref> 1996 ਵਿੱਚ [[Constitution of Ukraine|ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਸੰਵਿਧਾਨ]] ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਸ਼ [[Corruption in Ukraine#Political corruption|ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ]] ਅਤੇ ਰਾਜ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਮੁਕਤ ਬਾਜ਼ਾਰ ਉਦਾਰ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Citation |title=Ukraine |date=2025-01-02 |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/#people-and-society |work=The World Factbook |archive-url=https://web.archive.org/web/20250102200437/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/#people-and-society |publisher=Central Intelligence Agency |language=en |access-date=2025-01-11 |archive-date=2 January 2025}}</ref> 2004-2005 ਦੀ [[ਸੰਤਰੀ ਇਨਕਲਾਬ|ਸੰਤਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ]] ਨੇ ਚੋਣ ਅਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। 2014 ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਉੱਭਰੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਕਟਾਂ ਨੇ [[Euromaidan|ਯੂਰੋਮੈਦਾਨ]] ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ [[Revolution of Dignity|ਇੱਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਆਈ]], ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰੂਸ ਨੇ ਇੱਕਪਾਸੜ ਤੌਰ 'ਤੇ ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ [[ਕ੍ਰੀਮੀਆ|ਕ੍ਰੀਮੀਅਨ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ 'ਤੇ]] ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ [[Annexation of Crimea by the Russian Federation|ਮਿਲਾ ਲਿਆ]], ਅਤੇ [[2014 pro-Russian unrest in Ukraine|ਰੂਸ ਪੱਖੀ ਅਸ਼ਾਂਤੀ]] ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਡੋਨਬਾਸ ਵਿੱਚ ਰੂਸ ਅਤੇ ਰੂਸ-ਸਮਰਥਿਤ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। 2022 ਵਿੱਚ ਯੂਕਰੇਨ ਉੱਤੇ ਰੂਸੀ ਹਮਲੇ ਨੇ [[ਯੂਕ੍ਰੇਨ ਉੱਤੇ ਰੂਸੀ ਹਮਲਾ|ਯੁੱਧ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਪੜਾਅ]] ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref name=":5">{{Cite news|url=https://www.foreignaffairs.com/ukraine/war-security-assistance-lessons|title=The Surprising Success of U.S. Military Aid to Ukraine|last=Beliakova|first=Polina|date=2023-03-17|work=Foreign Affairs|access-date=2023-04-13|last2=Tecott Metz|first2=Rachel|language=en-US}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |last=Dorfman |first=Zach |date=28 April 2022 |title=In closer ties to Ukraine, U.S. officials long saw promise and peril |url=https://news.yahoo.com/in-closer-ties-to-ukraine-us-officials-long-saw-promise-and-peril-090006105.html |access-date=13 April 2023 |website=[[Yahoo News]] |language=en-US}}</ref> ਯੂਕਰੇਨ ਇੱਕ [[ਇਕਾਤਮਕ ਦੇਸ਼|ਇਕਸਾਰ ਰਾਜ]] ਹੈ ਅਤੇ [[Government of Ukraine|ਇਸਦੀ ਸਰਕਾਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]] ਇੱਕ [[Semi-presidential republic|ਅਰਧ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਗਣਰਾਜ]] ਹੈ। [[Ukraine's economy|ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ]] ਇੱਕ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ [[List of sovereign states in Europe by GDP (nominal) per capita|ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ 2024 ਤੱਕ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਾਮਾਤਰ ਜੀਡੀਪੀ ਹੈ]] । [[Agriculture in Ukraine|ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਉਪਜਾਊ ਜ਼ਮੀਨ]] ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਦੇਸ਼ [[Grain|ਅਨਾਜ]] ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਿਰਯਾਤਕ ਹੈ,<ref name=":9">{{Cite journal|last=Jia|first=Nan|last2=Xia|first2=Zilong|last3=Li|first3=Yinshuai|last4=Yu|first4=Xiang|last5=Wu|first5=Xutong|last6=Li|first6=Yingjie|last7=Su|first7=Rongfei|last8=Wang|first8=Mengting|last9=Chen|first9=Ruishan|date=2024|title=The Russia-Ukraine war reduced food production and exports with a disparate geographical impact worldwide|journal=Communications Earth & Environment|volume=5|issue=1|bibcode=2024ComEE...5..765J|doi=10.1038/s43247-024-01915-5|doi-access=free}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਰੂਸ-ਯੂਕਰੇਨੀ ਯੁੱਧ ਕਾਰਨ 2022 ਤੋਂ ਅਨਾਜ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ [[2022 Russian theft of Ukrainian grain|ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ]] ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ [[Food security|ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ]] ਖ਼ਤਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=":8">{{Cite web |title=World Economic Situation and Prospects 2024 |url=https://www.un.org/development/desa/dpad/wp-content/uploads/sites/45/WESP_2024_Web.pdf |page=158}}</ref> ਯੂਕਰੇਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[Middle power|ਮੱਧਮ ਸ਼ਕਤੀ]] ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[Armed Forces of Ukraine|ਇਸਦੀ ਫੌਜ]] [[List of countries by number of military and paramilitary personnel|ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਛੇਵੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਫੌਜ]] ਹੈ ਅਤੇ [[List of countries by military expenditures|ਇਸਦਾ ਰੱਖਿਆ ਬਜਟ ਅੱਠਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ]], ਅਤੇ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਭਿੰਨ [[Unmanned combat aerial vehicle|ਡਰੋਨ ਬੇੜਿਆਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ [[Unmanned Systems Forces of Ukraine|ਸੰਚਾਲਨ ਕਰਦੀ ਹੈ]] । ਯੂਕਰੇਨ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰ ਹੈ ਅਤੇ [[ਯੂਰਪ ਦੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ|ਯੂਰਪ ਕੌਂਸਲ]], [[ਵਿਸ਼ਵ ਵਪਾਰ ਸੰਗਠਨ]] ਅਤੇ [[Organization for Security and Co-operation in Europe|OSCE]] ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੈ। ਇਹ [[Accession of Ukraine to the European Union|ਯੂਰਪੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ]] ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ 2022 ਵਿੱਚ [[ਨਾਟੋ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2022/09/30/world/europe/ukraine-nato-zelensky.html|title=Ukraine submits an application to join NATO, with big hurdles ahead.|last=Kramer|first=Andrew E.|date=2022-09-30|work=The New York Times|access-date=2022-10-01|last2=Bilefsky|first2=Dan|language=en-US}}</ref> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਰਪ ਦੇ ਦੇਸ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਕਰੇਨ]] 4z58anichofzl3yw1zt0tmkh6kyhzm7 845068 845067 2026-08-24T11:48:19Z Jagmit Singh Brar 17898 845068 wikitext text/x-wiki '''ਯੂਕਰੇਨ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: '''Ukraine''') [[ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਹ [[ਰੂਸ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯੂਰਪ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਦੀ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਰਹੱਦਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਯੂਕਰੇਨ ਉੱਤਰ ਵੱਲ [[ਬੇਲਾਰੂਸ]]; ਪੱਛਮ ਵੱਲ [[ਪੋਲੈਂਡ]] ਅਤੇ [[ਸਲੋਵਾਕੀਆ]]; ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ [[ਹੰਗਰੀ]], [[ਰੋਮਾਨੀਆ]] ਅਤੇ [[ਮੋਲਦੋਵਾ|ਮੋਲਡੋਵਾ]]; ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ [[ਕਾਲ਼ਾ ਸਮੁੰਦਰ|ਕਾਲਾ ਸਾਗਰ]] ਅਤੇ [[ਅਜ਼ੋਵ ਸਮੁੰਦਰ|ਅਜ਼ੋਵ ਸਾਗਰ]] ਨਾਲ ਵੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। [[ਕੀਵ]] ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਖਾਰਕੀਵ|ਖਾਰਕਿਵ]], ਓਡੇਸਾ ਅਤੇ ਡਨੀਪਰੋ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ [[ਯੂਕਰੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਯੂਕਰੇਨੀ]] ਹੈ। ਯੂਕਰੇਨ 603,628 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ (233,062 ਵਰਗ ਮੀਲ) ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। 2026 ਵਿੱਚ ਅੰਦਾਜ਼ਨ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ 32.3 ਮਿਲੀਅਨ ਸੀ। ਮਨੁੱਖ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 32,000 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੋਂ ਯੂਕਰੇਨ ਵਿੱਚ ਆਬਾਦ ਹਨ। [[ਮੱਧਕਾਲ|ਮੱਧ ਯੁੱਗ]] ਦੌਰਾਨ, ਇਹ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਲਾਵਿਕ ਵਿਸਥਾਰ ਦਾ ਸਥਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਕੀਵੀਆਈ ਰੁਸ|ਕੀਵਨ ਰਸ]] ਰਾਜ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪੂਰਬੀ ਸਲਾਵਿਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਜੋ ਕਿ 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਉਭਰਿਆ ਸੀ। ਕੀਵਨ ਰਸ 10ਵੀਂ ਅਤੇ 11ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਖੇਤਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਪਰ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮੰਗੋਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤਬਾਹ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਿਰੋਧੀ ਖੇਤਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਅਗਲੇ 600 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਇਹ ਖੇਤਰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਹਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਲੜਿਆ, ਵੰਡਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਿਥੁਆਨੀਆ ਦਾ ਗ੍ਰੈਂਡ ਡਚੀ, ਪੋਲੈਂਡ ਦਾ ਰਾਜ, ਪੋਲਿਸ਼-ਲਿਥੁਆਨੀਅਨ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ, [[ਆਸਟਰੀਆਈ ਸਲਤਨਤ|ਆਸਟ੍ਰੀਅਨ ਸਾਮਰਾਜ]], [[ਉਸਮਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ|ਓਟੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ]] ਅਤੇ [[ਰੂਸ ਦੀ ਜ਼ਾਰਸ਼ਾਹੀ|ਰੂਸ ਦਾ ਜ਼ਾਰਡਮ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕੋਸੈਕ ਹੇਟਮਾਨੇਟ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮੱਧ ਯੂਕਰੇਨ ਵਿੱਚ ਉਭਰਿਆ ਸੀ ਪਰ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ [[ਰੂਸੀ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੁਆਰਾ ਲੀਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਨੂੰ ਰੂਸ ਅਤੇ ਪੋਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਯੂਕਰੇਨੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ, 1917 ਵਿੱਚ [[ਰੂਸੀ ਇਨਕਲਾਬ|ਰੂਸੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਯੂਕਰੇਨੀ ਪੀਪਲਜ਼ ਰੀਪਬਲਿਕ ਦਾ ਗਠਨ ਹੋਇਆ। ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਨੇ ਸਾਬਕਾ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਕੰਟਰੋਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਯੂਕਰੇਨੀ ਸੋਵੀਅਤ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਗਣਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ 1922 ਵਿੱਚ [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ]] ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਗਣਰਾਜ ਬਣ ਗਿਆ। 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਲੱਖਾਂ ਯੂਕਰੇਨੀ ਲੋਕ ਹੋਲੋਡੋਮੋਰ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਅਕਾਲ ਸੀ । [[ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਦੌਰਾਨ, ਯੂਕਰੇਨ ' ਤੇ ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਵੱਡੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਅਤੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 70 ਲੱਖ ਨਾਗਰਿਕ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਯੂਕਰੇਨੀ ਯਹੂਦੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਯੂਕਰੇਨ ਨੇ 1991 ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਭੰਗ ਹੋਣ 'ਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਿਰਪੱਖ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। <ref name="gska2.rada.gov.ua">{{Cite web |title=Declaration of State Sovereignty of Ukraine |url=http://gska2.rada.gov.ua:7777/site/postanova_eng/Declaration_of_State_Sovereignty_of_Ukraine_rev1.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927224650/http://gska2.rada.gov.ua:7777/site/postanova_eng/Declaration_of_State_Sovereignty_of_Ukraine_rev1.htm |archive-date=27 September 2007 |access-date=24 December 2007 |website=[[Verkhovna Rada]] of Ukraine}}</ref> 1996 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਸ਼ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਮੁਕਤ ਬਾਜ਼ਾਰ ਉਦਾਰ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Citation |title=Ukraine |date=2025-01-02 |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/#people-and-society |work=The World Factbook |archive-url=https://web.archive.org/web/20250102200437/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/#people-and-society |publisher=Central Intelligence Agency |language=en |access-date=2025-01-11 |archive-date=2 January 2025}}</ref> 2004-2005 ਦੀ [[ਸੰਤਰੀ ਇਨਕਲਾਬ|ਸੰਤਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ]] ਨੇ ਚੋਣ ਅਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। 2014 ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਉੱਭਰੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਕਟਾਂ ਨੇ ਯੂਰੋਮੈਦਾਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਆਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰੂਸ ਨੇ ਇੱਕਪਾਸੜ ਤੌਰ 'ਤੇ ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ [[ਕ੍ਰੀਮੀਆ|ਕ੍ਰੀਮੀਅਨ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ 'ਤੇ]] ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਰੂਸ ਪੱਖੀ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਡੋਨਬਾਸ ਵਿੱਚ ਰੂਸ ਅਤੇ ਰੂਸ-ਸਮਰਥਿਤ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। 2022 ਵਿੱਚ ਯੂਕਰੇਨ ਉੱਤੇ ਰੂਸੀ ਹਮਲੇ ਨੇ [[ਯੂਕ੍ਰੇਨ ਉੱਤੇ ਰੂਸੀ ਹਮਲਾ|ਯੁੱਧ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਪੜਾਅ]] ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref name=":5">{{Cite news|url=https://www.foreignaffairs.com/ukraine/war-security-assistance-lessons|title=The Surprising Success of U.S. Military Aid to Ukraine|last=Beliakova|first=Polina|date=2023-03-17|work=Foreign Affairs|access-date=2023-04-13|last2=Tecott Metz|first2=Rachel|language=en-US}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |last=Dorfman |first=Zach |date=28 April 2022 |title=In closer ties to Ukraine, U.S. officials long saw promise and peril |url=https://news.yahoo.com/in-closer-ties-to-ukraine-us-officials-long-saw-promise-and-peril-090006105.html |access-date=13 April 2023 |website=[[Yahoo News]] |language=en-US}}</ref> ਯੂਕਰੇਨ ਇੱਕ [[ਇਕਾਤਮਕ ਦੇਸ਼|ਇਕਸਾਰ ਰਾਜ]] ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਸਰਕਾਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਇੱਕ ਅਰਧ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਗਣਰਾਜ ਹੈ। ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਇੱਕ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ 2024 ਤੱਕ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਾਮਾਤਰ ਜੀਡੀਪੀ ਹੈ । ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਉਪਜਾਊ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਦੇਸ਼ ਅਨਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਿਰਯਾਤਕ ਹੈ,<ref name=":9">{{Cite journal|last=Jia|first=Nan|last2=Xia|first2=Zilong|last3=Li|first3=Yinshuai|last4=Yu|first4=Xiang|last5=Wu|first5=Xutong|last6=Li|first6=Yingjie|last7=Su|first7=Rongfei|last8=Wang|first8=Mengting|last9=Chen|first9=Ruishan|date=2024|title=The Russia-Ukraine war reduced food production and exports with a disparate geographical impact worldwide|journal=Communications Earth & Environment|volume=5|issue=1|bibcode=2024ComEE...5..765J|doi=10.1038/s43247-024-01915-5|doi-access=free}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਰੂਸ-ਯੂਕਰੇਨੀ ਯੁੱਧ ਕਾਰਨ 2022 ਤੋਂ ਅਨਾਜ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=":8">{{Cite web |title=World Economic Situation and Prospects 2024 |url=https://www.un.org/development/desa/dpad/wp-content/uploads/sites/45/WESP_2024_Web.pdf |page=158}}</ref> ਯੂਕਰੇਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੱਧਮ ਸ਼ਕਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਫੌਜ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਛੇਵੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਰੱਖਿਆ ਬਜਟ ਅੱਠਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਭਿੰਨ ਡਰੋਨ ਬੇੜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰਦੀ ਹੈ । ਯੂਕਰੇਨ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰ ਹੈ ਅਤੇ [[ਯੂਰਪ ਦੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ|ਯੂਰਪ ਕੌਂਸਲ]], [[ਵਿਸ਼ਵ ਵਪਾਰ ਸੰਗਠਨ]] ਅਤੇ OSCE ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੈ। ਇਹ ਯੂਰਪੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ 2022 ਵਿੱਚ [[ਨਾਟੋ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2022/09/30/world/europe/ukraine-nato-zelensky.html|title=Ukraine submits an application to join NATO, with big hurdles ahead.|last=Kramer|first=Andrew E.|date=2022-09-30|work=The New York Times|access-date=2022-10-01|last2=Bilefsky|first2=Dan|language=en-US}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਰਪ ਦੇ ਦੇਸ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਕਰੇਨ]] 42k5qb9vd9kxd652f3gpu8ahml7m59v 10 12657 844980 58941 2026-08-24T02:24:59Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Replaced content with "<includeonly>{{#invoke:citation/CS1|citation |CitationClass=encyclopaedia }}</includeonly><noinclude> {{documentation}} [[Category:Lua-based templates]] </noinclude>" 844980 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:citation/CS1|citation |CitationClass=encyclopaedia }}</includeonly><noinclude> {{documentation}} [[Category:Lua-based templates]] </noinclude> jdzpxvlfcwjuua45ovk7i5lcp6qre48 0 14637 844968 810332 2026-08-23T18:50:33Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 844968 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher |region = ਪੱਛਮੀ ਫਲਸਫਾ |era = [[ਪੁਰਾਤਨ ਫਲਸਫਾ]] |color = #B0C4DE |image = Plato Silanion Musei Capitolini MC1377.jpg |caption = ਅਫ਼ਲਾਤੂਨ |name = ਅਫ਼ਲਾਤੂਨ (Πλάτων) |birth_date = 428 ਈ. ਪੂ.<ref>[http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Plato.html St-Andrews.ac.uk], [[St. Andrews University]]</ref> |birth_place =ਏਥਨਜ਼ |death_date = 348 |death_place = ਏਥਨਜ਼ ਈ. ਪੂ. |nationality = [[ਯੂਨਾਨ|ਯੂਨਾਨੀ]] }} '''ਅਫ਼ਲਾਤੂਨ''' (Plato, pleɪtoʊ/; Greek: Πλάτων, Plátōn, "broad";<ref>[[Diogenes Laertius]] 3.4; p. 21, David Sedley, [http://assets.cambridge.org/052158/4922/sample/0521584922ws.pdf ''Plato's Cratylus''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080910051058/http://assets.cambridge.org/052158/4922/sample/0521584922ws.pdf |date=2008-09-10 }}, Cambridge University Press 2003</ref> 424/423 BC – 348/347 BC), ਜਿਸ ਦਾ ਅਸਲ ਨਾਮ ਅਰਿਸਟੋਕਲੀਜ਼ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ<ref name=":0" />, ਯੂਨਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫ਼ਲਸਫ਼ੀ ਸੀ। == ਖਾਨਦਾਨ == ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਯੂਨਾਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਐਥਨਜ਼|ਐਥਨਜ਼]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite web |title=ਅਫਲਾਤੂ - ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ |url=http://punjabi-univ2.pugmarks.in/topic.aspx?txt=%E0%A8%85%E0%A8%AB%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A8%A4%E0%A9%82 |access-date=2025-06-10 |website=punjabi-univ2.pugmarks.in}}</ref> ਉਸਦਾ ਸਮਾਂ 424 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੋਂ 347 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਐਰਿਸਟੋਨ ਏਥਨਜ ਦੇ ਸਮਰਾਟ ਕੋਡਰਸ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਸਨ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਪੇਰਿਕਟਿਓਨ ਸੀ। ਤਿੰਨ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਅਫ਼ਲਾਤੂਨ ਦੇ ਇੱਕ ਭੈਣ ਵੀ ਸੀ, ਨਾਮ ਸੀ—ਪੋਟੋਨ। ਬਾਕੀ ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਗਲੁਕੋਨ ਅਤੇ ਏਡੀਮੇਂਟਸ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਮਾਮਾ ਚਾਰਮਿੰਡਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਅਭਿਜਾਤ ਕੁਲ ਨਾਲ ਸੀ। ਮਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਏਥਨਜ ਦੇ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਪਰਵਾਰ ਨਾਲ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਚਾਚਾ ਏਥਨਜ ਦੀ ਤੀਹ ਮੈਂਬਰੀ ਪਰਿਸ਼ਦ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ਅਫ਼ਲਾਤੂਨ ਗਰੀਕ ਚਿੰਤਕ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਕ ‘ਸੁਕਰਾਤ’ ਦਾ ਚੇਲਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਰਵਾਰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਖੁਦ ਵੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਦਾ ਇੱਛੁਕ ਸੀ। ਉਹ ਏਥਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਅਕੈਡਮੀ ਨਾਮੀ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਬਾਨੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਅਰਸਤੂ ਨੇ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਉੱਤੇ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ਿਆਨਾ ਵਿਸ਼ੇ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਆਸਤ, ਨੈਤਿਕਤਾ, ਪਰਾਭੌਤਿਕੀ, ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਸੁਹਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾ ਵਿਗਿਆਨ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ, ਉੱਪਰ ਲਿਖਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਉਸਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਯਕ਼ੀਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਫ਼ਲਾਤੂਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸੰਵਾਦ ਸਹੀ ਸਲਾਮਤ ਸਾਡੇ ਤੱਕ ਆਏ ਹਨ। == ਡਾਇਲਾਗ== ਕੁਝ ਮਾਹਿਰਾਂ ਨੇ ਅਫ਼ਲਾਤੂਨ ਦੇ ਰਚਿਤ ਡਾਇਲਾਗਾਂ ਨੂੰ (First Alcibiades, Clitophon) ਨੂੰ ਸ਼ੱਕੀ ਕ਼ਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਕੁਝ ਸਰਾਸਰ ਗ਼ਲਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤੇ ਗਏ (Demodocus, Second Alcibiades)। ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਫ਼ਲਾਤੂਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਤਮਾਮ ਖਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਝੂਠਾ ਕ਼ਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਐਪਰ ਸੱਤਵੇਂ ਖ਼ਤ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾਹਵਿਆਂ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਕ਼ਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੁਕਰਾਤ, ਅਫ਼ਲਾਤੂਨ ਦੇ ਸੰਵਾਦਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਕਿਰਦਾਰ ਹੈ। ਮਗਰ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ ਕਿ ਦਰਜ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਦਲੀਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਅਫ਼ਲਾਤੂਨ ਦੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਸੁਕਰਾਤ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਸੁਕਰਾਤ ਨੇ ਬਜਾਤ-ਏ-ਖ਼ੁਦ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ। ਇਸ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੁਕਰਾਤੀ ਮਸਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਫ਼ਲਾਤੂਨ ਆਪਣੇ ਉਸਤਾਦ ਸੁਕਰਾਤ ਦੇ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਤੋਂ ਬੇਹੱਦ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਮੁਢਲੀਆਂ ਤਹਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤੇ ਸਾਰੇ ਖ਼ਿਆਲ ਅਤੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਵਿਉਤਪਤ ਹਨ। [[Image:Sanzio 01 Plato Aristotle.jpg|thumb|right|ਖੱਬੇ [[ਪਲੈਟੋ]] ਅਤੇ ਸੱਜੇ [[ਅਰਸਤੂ]], [[ਰਾਫ਼ੇਲ]] ਦੀ ਕ੍ਰਿਤੀ [['ਦ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਏਥਨਜ']] ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਵਿੱਚੋਂ]] == ਕਲਾ ਸਬੰਧੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ == ਅਫ਼ਲਾਤੂਨ ਨੇ ‘ਰਿਪਬਲਿਕ’ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਾਵ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਹੀ ਆਧਾਰਭੂਤ ਸੱਚ ਹਨ। ਅਫ਼ਲਾਤੂਨ ਨਕਲ ਨੂੰ ਕੁਲ ਕਲਾਵਾਂ ਦੀ ਮੌਲਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਅਫ਼ਲਾਤੂਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਲ ਕਵੀ ਅਤੇ ਕਲਾਕਰ ਅਨੁਕਰਣਕਰਤਾ ਮਾਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਨਕਲ ਉਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜੋ ਵਸਤਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਨਾ ਕਰਕੇ ਆਦਰਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਫ਼ਲਾਤੂਨ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰੀਮੂਲਕ ਏਕਤਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਮੰਨਦਾ ਸੀ। ਅਰਥਾਤ ਕਲਾਕਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਕੁਲ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਅਨੁਸਾਰਤਾ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਫ਼ਲਾਤੂਨ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਚੰਗੀ ਕਵਿਤਾ-ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਕਵੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਾ ਦਾ ਪੂਰਨ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਬੋਧ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਰਕਾਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਗਤੀਪੂਰਣ ਯੋਜਨਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ‘ਇਸ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਉਸਨੇ ਸੰਗੀਤਕਲਾ, ਚਿਤਰਕਲਾ ਆਦਿ ਨੂੰ ਲਲਿਤ ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਵਰਗ ਲਾਭਦਾਇਕ ਕਲਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਵਹਾਰਕ ਵਰਤੋਂ ਹੈ। ==ਅਫ਼ਲਾਤੂਨ ਅਤੇ ਸੁਕਰਾਤ== [[ਤਸਵੀਰ:Socrates and Plato.jpg|thumb|180px|right|ਇੱਕ ਮਧਕਾਲੀ ਚਿਤਰ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਲਾਤੂਨ ਅਤੇ [[ਸੁਕਰਾਤ]]]] ਅਫ਼ਲਾਤੂਨ ਅਤੇ ਸੁਕਰਾਤ ਦੇ ਆਪਸੀ ਬੰਧਨਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਲਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੈ ਪਰ ਅਫ਼ਲਾਤੂਨ ਦੇ ਡਾਇਲਾਗ 'ਅਪੋਲੋਜੀ ਆਵ ਸੋਕਰੇਤੀਜ਼' ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਸੁਕਰਾਤ ਦਾ ਨੇੜਲਾ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਸੀ। ਇਸ ਡਾਇਲਾਗ ਸੁਕਰਾਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਫ਼ਲਾਤੂਨ ਸੁਕਰਾਤ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਾਗਿਰਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਖ਼ਰਾਬ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਥਾਂ ਤੇ ਅਫ਼ਲਾਤੂਨ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ਼ ਮਿਲ ਕੇ 30 ਮਲਟਸ ਟਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸੁਕਰਾਤ ਨੂੰ ਛੁਡਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ==ਸੁਕਰਾਤ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ== ਸੁਕਰਾਤ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਅਫ਼ਲਾਤੂਨ ਦੇ ਡਾਇਲਾਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਬਾਕੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਤਾਣਾ ਬਾਣਾ ਬੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੁਕਰਾਤ ਏਸ ਖ਼ਿਆਲ ਨੂੰ ਗ਼ਲਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸੂਫ਼ੀ ਹੈ। ਤੇ ਉਹਦੇ ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਗ਼ਲਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਕਰਾਤ ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਝੂਠ ਉਹਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਵੱਡਾ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ ਤੇ ਉਹਦੇ ਤੇ ਜਿਹੜੇ ਫਿਨੋਨੀ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਾਏ ਗਏ ਹਨ ਉਹ ਗ਼ਲਤ ਹਨ। ਸੁਕਰਾਤ ਆਪਣੇ ਸਿਆਣਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿੰਜ ਉਸਦਾ ਜੀਵਨ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਡੇਲਫ਼ੀ ਦੇ ਓਰੈਕਲ ਤੋਂ ਟੁਰਦਾ ਏ। == ਰਿਪਬਲਿਕ == ''''ਰਿਪਬਲਿਕ'''<nowiki/>' ਅਫ਼ਲਾਤੂਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਿਤਾਬ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਲਾਤੂਨ ਨੇ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਸਮਾਜ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਖਿੱਚਿਆ ਹੈ। ਅਫ਼ਲਾਤੂਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਰਕਾਰ ਅਰਿਸਟੋਕ੍ਰੇਸੀ (ਉੱਤਮ ਸ਼ਾਸਨ) ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਸਦਾ ਇਹ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਹਕੂਮਤ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਚਲਦੀ ਹੋਵੇ, ਬਲਕਿ ਉਸਦੀ ਅਰਿਸਟੋਕ੍ਰੇਸੀ ਯੋਗਤਾ (merit) 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸੀ। ਯਾਨੀ, ਅਜਿਹੀ ਰਿਆਸਤ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰ ਜਿਹੜੀ ਚੰਗੇ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸਿਆਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਇਹ ਲੋਕ ਵੋਟ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚੁਣੇ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ, ਸਗੋਂ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਅੱਗੇ ਆਉਣ। ਉਹ ਲੋਕ ਜਿਹੜੇ ਸਰਕਾਰ ਚਲਾ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਲਿਆਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਨਿਰੋਲ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਉੱਤੇ ਆਉਣ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਨਾਨੀ ਲੋਕ]] 93gfy1ckdg4zqkgfd2h9e22gocy7e9u 0 18517 844944 576886 2026-08-23T16:09:33Z Jagmit Singh Brar 17898 844944 wikitext text/x-wiki [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਰਪ ਦੀਆਂ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਕ੍ਰੇਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ]] '''ਕੀਵ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]] ਵਿੱਚ: '''Kyiv''' ਜਾਂ '''Kiev''' ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), [[ਯੂਕਰੇਨ]] ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਕੇਂਦਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਇਹ ਡਨੀਪਰ ਨਦੀ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਕਿਨਾਰਿਆਂ 'ਤੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਨਵਰੀ 2022 ਤੱਕ, ਕੀਵ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 2,952,301 ਸੀ,<ref name="Number of present population of Ukraine 1 January 2022">{{Cite web |date=1 January 2022 |title=Number of present population of Ukraine 1 January 2022 |url=https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810155123/https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf |archive-date=10 August 2022 |access-date=20 February 2023 |publisher=UkrStat.gov.ua |language=uk}}</ref> ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਯੂਰਪ ਦਾ ਸੱਤਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |title=City Mayors: The 500 largest European cities (1 to 100) |url=http://www.citymayors.com/features/euro_cities1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100102120542/http://citymayors.com/features/euro_cities1.html |archive-date=2 January 2010 |access-date=19 February 2017 |website=www.citymayors.com}}</ref> ਕੀਵ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦਯੋਗਿਕ, ਵਿਗਿਆਨਕ, ਵਿਦਿਅਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਚ-ਤਕਨੀਕੀ ਉਦਯੋਗਾਂ, ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਘਰ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਜਨਤਕ ਆਵਾਜਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਮੈਟਰੋ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਮ ਕੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਦੇ ਚਾਰ ਮਹਾਨ ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੌਰਾਨ, ਇਹ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਅਤੇ ਅਸਪਸ਼ਟਤਾ ਦੇ ਕਈ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ 5ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। [[ਸਕੈਂਡੀਨੇਵੀਆ|ਸਕੈਂਡੇਨੇਵੀਆ]] ਅਤੇ [[ਕੌਨਸਟੈਨਟੀਨੋਪਲ|ਕਾਂਸਟੈਂਟੀਨੋਪਲ]] ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹਾਨ ਵਪਾਰਕ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਇੱਕ [[ਸਲਾਵ|ਸਲਾਵਿਕ]] ਬਸਤੀ, ਇਹ [[ਖ਼ਜ਼ਰ|ਖਜ਼ਾਰਾਂ]] ਦੀ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਸੀ,<ref>{{Cite web |title=Kiev |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/kiev |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180805021737/https://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Kiev |archive-date=5 August 2018 |access-date=4 July 2015 |website=TheFreeDictionary.com}}</ref> ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵਾਰੈਂਜੀਅਨਾਂ ([[ਵਾਈਕਿੰਗ|ਵਾਈਕਿੰਗਜ਼]] ) ਦੁਆਰਾ ਇਸ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਾਰੈਂਜੀਅਨ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹਿਲੇ ਪੂਰਬੀ ਸਲਾਵਿਕ ਰਾਜ, [[ਕੀਵੀਆਈ ਰੁਸ|ਕੀਵਨ ਰਸ]] ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਕੀਵ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ (1240) ਦੌਰਾਨ, ਕੀਵ ਖੰਡਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ; ਇਸਨੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਲਈ ਆਪਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ। ਕੀਵ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਪੂਰਬੀ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਵਧਿਆ। ਇਹ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ [[ਰੂਸੀ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੀ [[ਸਨਅਤੀ ਇਨਕਲਾਬ|ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ]] ਦੌਰਾਨ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋਇਆ, ਉਦਯੋਗ, ਵਣਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। 1918 ਵਿੱਚ, [[ਅਕਤੂਬਰ ਇਨਕਲਾਬ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯੂਕਰੇਨੀ ਲੋਕ ਗਣਰਾਜ ਨੇ ਰੂਸੀ ਗਣਰਾਜ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਕੀਵ ਨਵੇਂ ਗਣਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ। [[Ukrainian-Soviet War|ਯੂਕਰੇਨੀ-ਸੋਵੀਅਤ]] ਅਤੇ ਪੋਲਿਸ਼-ਸੋਵੀਅਤ ਯੁੱਧਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੀਵ ਯੂਕਰੇਨੀ SSR ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸਦੀ ਇਹ 1934 ਵਿੱਚ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ]] ਦੇ ਤੀਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਜੋਂ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਹੋਇਆ। 1991 ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਢਹਿ ਜਾਣ ਅਤੇ ਯੂਕਰੇਨੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ [[ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਲੋਕਰਾਜ|ਚੋਣ ਲੋਕਤੰਤਰ]] ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦੌਰਾਨ, ਕੀਵ ਯੂਕਰੇਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਨੇ [[ਹਥਿਆਰ]] ਉਦਯੋਗ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿੱਤ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਫੰਡਿੰਗ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। k2zz3cgpkk2971x0xunzyh7yjtam0u9 844945 844944 2026-08-23T16:17:14Z Jagmit Singh Brar 17898 844945 wikitext text/x-wiki [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਰਪ ਦੀਆਂ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਕ੍ਰੇਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ]] {| class="infobox ib-settlement vcard" |- id="8" ! colspan="2" id="9" class="infobox-above" |'''ਕੀਵ''' '''Kyiv''' '''Kiev''' |- id="16" | colspan="2" id="17" class="infobox-subheader" |ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸ਼ਹਿਰ |- id="22" class="mergedtoprow" | colspan="2" id="23" class="infobox-full-data" |<div id="25" class="thumb tmulti tnone center"><div id="26" class="multiimageinner" style="width:292px;max-width:292px;border:none"><div id="27" class="trow"><div id="28" class="tsingle" style="width:290px;max-width:290px"><div id="29" style="height:125px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:17-07-02-Maidan_Nezalezhnosti_RR74377-PANORAMA.jpg|288x288px]]</div><div id="30" class="text-align-center">ਆਜ਼ਾਦੀ ਚੌਕ</div></div></div><div id="33" class="trow"><div id="34" class="tsingle" style="width:144px;max-width:144px"><div id="35" style="height:94px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:Будинок_з_химерами,_серпень_2019.jpg|142x142px]]</div><div id="36" class="text-align-center">ਕਿਮੈਰਾ ਵਾਲਾ ਘਰ</div></div><div id="39" class="tsingle" style="width:144px;max-width:144px"><div id="40" style="height:94px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:Blue_hour_on_Sofia_Square_Kiev_Ukraine.jpg|142x142px]]</div><div id="41" class="text-align-center">ਸੋਫੀਆ ਸਕੁਏਅਰ</div></div></div><div id="44" class="trow"><div id="45" class="tsingle" style="width:132px;max-width:132px"><div id="46" style="height:86px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:Червоний_корпус_КНУ.JPG|130x130px]]</div><div id="47" class="text-align-center">ਲਾਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਇਮਾਰਤ</div></div><div id="50" class="tsingle" style="width:156px;max-width:156px"><div id="51" style="height:86px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:P1130119-1.JPG|154x154px]]</div><div id="52" class="text-align-center">ਕੀਵ-ਪੇਚਰਸਕ ਲਾਵਰਾ</div></div></div><div id="55" class="trow"><div id="56" class="tsingle" style="width:152px;max-width:152px"><div id="57" style="height:100px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:Міст_Патона_вночі_та_монумент_Батьківщина-мати.jpg|150x150px]]</div><div id="58" class="text-align-center">ਪਾਟਨ ਬ੍ਰਿਜ ਅਤੇ ਮਦਰਲੈਂਡ ਸਮਾਰਕ</div></div><div id="62" class="tsingle" style="width:136px;max-width:136px"><div id="63" style="height:100px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:Lilacs_Gardens_in_Kyiv.jpg|134x134px]]</div><div id="64" class="text-align-center">ਵਿਦੁਬਿਚੀ ਤੋਂ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼</div></div></div><div id="68" class="trow"><div id="69" class="tsingle" style="width:290px;max-width:290px"><div id="70" style="height:112px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:Panoramic_view_to_the_Podil_district_in_Kyiv.jpg|288x288px]]</div><div id="71" class="text-align-center">ਪੋਦੀਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪੈਨੋਰਾਮਾ</div></div></div></div></div> |- id="74" class="mergedtoprow" | colspan="2" id="75" class="infobox-full-data maptable" |<div id="77" class="ib-settlement-cols"><div id="78" class="ib-settlement-cols-row"><div id="79" class="ib-settlement-cols-cell">[[ਤਸਵੀਰ:Flag_of_Kyiv_Kurovskyi.svg|border|100x100px|Flag of Kyiv]]<div id="80" class="ib-settlement-caption-link">ਝੰਡਾ</div></div></div></div><div id="83" class="ib-settlement-cols"><div id="84" class="ib-settlement-cols-row"></div><div id="85" class="ib-settlement-cols-row"><div id="86" class="ib-settlement-cols-cell">[[ਤਸਵੀਰ:COA_of_Kyiv_Kurovskyi.svg|100x100px|Coat of arms of Kyiv]]<div id="87" class="ib-settlement-caption-link">ਰਾਜ-ਚਿੰਨ੍ਹ</div></div><div id="90" class="ib-settlement-cols-cell">[[ਤਸਵੀਰ:Logo_of_Kyiv,_Ukraine_(English).svg|100x100px|Official logo of Kyiv]]<div id="91" class="ib-settlement-caption-link">ਲੋਗੋ</div></div></div></div> |- id="94" class="mergedtoprow" | colspan="2" id="95" class="infobox-full-data" |ਗੀਤ: "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਕਰਾਂ, ਹੇ ਮੇਰੇ ਕੀਵ!"<div id="98" class="center"></div> |- id="104" class="mergedtoprow" | colspan="2" id="105" class="infobox-full-data" |<div id="106" class="switcher-container"><div id="108" class="center"><div id="109" class="locmap" style="width:300px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div id="110" style="width:300px;padding:0"><div id="111" style="position:relative;width:300px">[[ਤਸਵੀਰ:Reliefkarte_Ukraine_2022.png|class=notpageimage noviewer|300x300px|Kyiv is located in Ukraine]]<div id="112" class="od notheme" style="top:26.163%;left:46.997%;font-size:91%"><div id="113" class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[ਤਸਵੀਰ:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Kyiv]]</div><div id="114" class="pr" style="width:6em;left:5px"><div id="115">ਕੀਵ</div></div></div></div><div id="117" style="padding-top:0.2em">ਯੂਕਰੇਨ ਵਿੱਚ ਕੀਵ</div></div></div></div><div id="121" class="center"><div id="122" class="locmap" style="width:300px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div id="123" style="width:300px;padding:0"><div id="124" style="position:relative;width:300px">[[ਤਸਵੀਰ:Europe_relief_laea_location_map.jpg|class=notpageimage noviewer|300x300px|Kyiv is located in Europe]]<div id="125" class="od notheme" style="top:54.368%;left:65.949%;font-size:91%"><div id="126" class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[ਤਸਵੀਰ:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Kyiv]]</div><div id="127" class="pr" style="width:6em;left:5px"><div id="128">ਕੀਵ</div></div></div></div><div id="130" style="padding-top:0.2em">ਕੀਵ (ਯੂਰਪ)</div></div></div></div></div> |- id="138" class="mergedtoprow" ! scope="row" id="139" class="infobox-label" |ਦੇਸ਼ | id="142" class="infobox-data" |ਯੂਕਰੇਨ |- id="145" class="mergedrow" ! scope="row" id="146" class="infobox-label" |ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ | id="149" class="infobox-data" |ਕੀਵ |- id="152" class="mergedtoprow" ! scope="row" id="153" class="infobox-label" |ਸਥਾਪਨਾ | id="155" class="infobox-data" |482 ਈਸਵੀ (ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ) |- id="165" class="mergedrow" ! scope="row" id="166" class="infobox-label" |ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ | id="169" class="infobox-data" | * ਡਾਰਨੀਤਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਦੇਸਨੀਅਨਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਦਨੀਪਰੋਵਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਹੋਲੋਸੀਵਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਓਬੋਲੋਨਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਪੇਚਰਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਪੋਦਿਲਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਸ਼ੇਵਚੇਨਕੀਵਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਸੋਲੋਮਿਆਨਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਸਵੀਆਤੋਸ਼ਿਨਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ |- id="222" class="mergedtoprow" ! colspan="2" id="223" class="infobox-header" |ਖੇਤਰ |- id="226" class="mergedrow" ! scope="row" id="227" class="infobox-label" |• ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸ਼ਹਿਰ | id="232" class="infobox-data" |839&#x20;km² (324&#x20;sq&#x20;mi) |- id="234" class="mergedtoprow" ! colspan="2" id="235" class="infobox-header" |ਆਬਾਦੀ (1 ਜਨਵਰੀ 2021) |- id="239" class="mergedrow" ! scope="row" id="240" class="infobox-label" |'''• ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸ਼ਹਿਰ''' | id="245" class="infobox-data" |[[ਤਸਵੀਰ:Decrease_Neutral.svg|link=|11x11px|Neutral decrease]] 2,952,301<ref name="Number of present population of Ukraine 1 January 20222">{{Cite web |date=1 January 2022 |title=Number of present population of Ukraine 1 January 2022 |url=https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810155123/https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf |archive-date=10 August 2022 |access-date=20 February 2023 |publisher=UkrStat.gov.ua |language=uk}}</ref> |- id="295" class="mergedtoprow" ! scope="row" id="296" class="infobox-label" |'''ਸਮਾਂ ਖੇਤਰ''' | id="299" class="infobox-data" |[[UTC+02:00]] ([[Eastern European Time|EET]]) |- id="311" class="mergedtoprow" ! scope="row" id="312" class="infobox-label" |'''ਡਾਕ ਕੋਡ''' | id="314" class="infobox-data adr" |01xxx–04xxx |- id="342" class="mergedtoprow" ! scope="row" id="343" class="infobox-label" |'''ਵੈੱਬਸਾਈਟ''' | id="345" class="infobox-data" |<span class="url">[https://kyivcity.gov.ua/ kyivcity.gov.ua]</span> |} '''ਕੀਵ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]] ਵਿੱਚ: '''Kyiv''' ਜਾਂ '''Kiev''' ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), [[ਯੂਕਰੇਨ]] ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਕੇਂਦਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਇਹ ਡਨੀਪਰ ਨਦੀ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਕਿਨਾਰਿਆਂ 'ਤੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਨਵਰੀ 2022 ਤੱਕ, ਕੀਵ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 2,952,301 ਸੀ,<ref name="Number of present population of Ukraine 1 January 2022">{{Cite web |date=1 January 2022 |title=Number of present population of Ukraine 1 January 2022 |url=https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810155123/https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf |archive-date=10 August 2022 |access-date=20 February 2023 |publisher=UkrStat.gov.ua |language=uk}}</ref> ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਯੂਰਪ ਦਾ ਸੱਤਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |title=City Mayors: The 500 largest European cities (1 to 100) |url=http://www.citymayors.com/features/euro_cities1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100102120542/http://citymayors.com/features/euro_cities1.html |archive-date=2 January 2010 |access-date=19 February 2017 |website=www.citymayors.com}}</ref> ਕੀਵ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦਯੋਗਿਕ, ਵਿਗਿਆਨਕ, ਵਿਦਿਅਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਚ-ਤਕਨੀਕੀ ਉਦਯੋਗਾਂ, ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਘਰ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਜਨਤਕ ਆਵਾਜਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਮੈਟਰੋ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਮ ਕੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਦੇ ਚਾਰ ਮਹਾਨ ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੌਰਾਨ, ਇਹ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਅਤੇ ਅਸਪਸ਼ਟਤਾ ਦੇ ਕਈ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ 5ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। [[ਸਕੈਂਡੀਨੇਵੀਆ|ਸਕੈਂਡੇਨੇਵੀਆ]] ਅਤੇ [[ਕੌਨਸਟੈਨਟੀਨੋਪਲ|ਕਾਂਸਟੈਂਟੀਨੋਪਲ]] ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹਾਨ ਵਪਾਰਕ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਇੱਕ [[ਸਲਾਵ|ਸਲਾਵਿਕ]] ਬਸਤੀ, ਇਹ [[ਖ਼ਜ਼ਰ|ਖਜ਼ਾਰਾਂ]] ਦੀ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਸੀ,<ref>{{Cite web |title=Kiev |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/kiev |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180805021737/https://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Kiev |archive-date=5 August 2018 |access-date=4 July 2015 |website=TheFreeDictionary.com}}</ref> ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵਾਰੈਂਜੀਅਨਾਂ ([[ਵਾਈਕਿੰਗ|ਵਾਈਕਿੰਗਜ਼]] ) ਦੁਆਰਾ ਇਸ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਾਰੈਂਜੀਅਨ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹਿਲੇ ਪੂਰਬੀ ਸਲਾਵਿਕ ਰਾਜ, [[ਕੀਵੀਆਈ ਰੁਸ|ਕੀਵਨ ਰਸ]] ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਕੀਵ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ (1240) ਦੌਰਾਨ, ਕੀਵ ਖੰਡਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ; ਇਸਨੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਲਈ ਆਪਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ। ਕੀਵ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਪੂਰਬੀ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਵਧਿਆ। ਇਹ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ [[ਰੂਸੀ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੀ [[ਸਨਅਤੀ ਇਨਕਲਾਬ|ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ]] ਦੌਰਾਨ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋਇਆ, ਉਦਯੋਗ, ਵਣਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। 1918 ਵਿੱਚ, [[ਅਕਤੂਬਰ ਇਨਕਲਾਬ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯੂਕਰੇਨੀ ਲੋਕ ਗਣਰਾਜ ਨੇ ਰੂਸੀ ਗਣਰਾਜ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਕੀਵ ਨਵੇਂ ਗਣਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਯੂਕਰੇਨੀ-ਸੋਵੀਅਤ ਅਤੇ ਪੋਲਿਸ਼-ਸੋਵੀਅਤ ਯੁੱਧਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੀਵ ਯੂਕਰੇਨੀ SSR ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸਦੀ ਇਹ 1934 ਵਿੱਚ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ]] ਦੇ ਤੀਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਜੋਂ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਹੋਇਆ। 1991 ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਢਹਿ ਜਾਣ ਅਤੇ ਯੂਕਰੇਨੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ [[ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਲੋਕਰਾਜ|ਚੋਣ ਲੋਕਤੰਤਰ]] ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦੌਰਾਨ, ਕੀਵ ਯੂਕਰੇਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਨੇ [[ਹਥਿਆਰ]] ਉਦਯੋਗ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿੱਤ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਫੰਡਿੰਗ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == 71q3skq77tgxokqw4n2o1evuotznfmz 844946 844945 2026-08-23T16:20:49Z Jagmit Singh Brar 17898 844946 wikitext text/x-wiki [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਰਪ ਦੀਆਂ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਕ੍ਰੇਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ]] {| class="infobox ib-settlement vcard" |- id="8" ! colspan="2" id="9" class="infobox-above" |'''ਕੀਵ''' '''Kyiv''' '''Kiev''' |- id="16" | colspan="2" id="17" class="infobox-subheader" |ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸ਼ਹਿਰ |- id="22" class="mergedtoprow" | colspan="2" id="23" class="infobox-full-data" |<div id="25" class="thumb tmulti tnone center"><div id="26" class="multiimageinner" style="width:292px;max-width:292px;border:none"><div id="27" class="trow"><div id="28" class="tsingle" style="width:290px;max-width:290px"><div id="29" style="height:125px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:17-07-02-Maidan_Nezalezhnosti_RR74377-PANORAMA.jpg|288x288px]]</div><div id="30" class="text-align-center">ਆਜ਼ਾਦੀ ਚੌਕ</div></div></div><div id="33" class="trow"><div id="34" class="tsingle" style="width:144px;max-width:144px"><div id="35" style="height:94px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:Будинок_з_химерами,_серпень_2019.jpg|142x142px]]</div><div id="36" class="text-align-center">ਕਿਮੈਰਾ ਵਾਲਾ ਘਰ</div></div><div id="39" class="tsingle" style="width:144px;max-width:144px"><div id="40" style="height:94px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:Blue_hour_on_Sofia_Square_Kiev_Ukraine.jpg|142x142px]]</div><div id="41" class="text-align-center">ਸੋਫੀਆ ਸਕੁਏਅਰ</div></div></div><div id="44" class="trow"><div id="45" class="tsingle" style="width:132px;max-width:132px"><div id="46" style="height:86px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:Червоний_корпус_КНУ.JPG|130x130px]]</div><div id="47" class="text-align-center">ਲਾਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਇਮਾਰਤ</div></div><div id="50" class="tsingle" style="width:156px;max-width:156px"><div id="51" style="height:86px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:P1130119-1.JPG|154x154px]]</div><div id="52" class="text-align-center">ਕੀਵ-ਪੇਚਰਸਕ ਲਾਵਰਾ</div></div></div><div id="55" class="trow"><div id="56" class="tsingle" style="width:152px;max-width:152px"><div id="57" style="height:100px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:Міст_Патона_вночі_та_монумент_Батьківщина-мати.jpg|150x150px]]</div><div id="58" class="text-align-center">ਪਾਟਨ ਬ੍ਰਿਜ ਅਤੇ ਮਦਰਲੈਂਡ ਸਮਾਰਕ</div></div><div id="62" class="tsingle" style="width:136px;max-width:136px"><div id="63" style="height:100px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:Lilacs_Gardens_in_Kyiv.jpg|134x134px]]</div><div id="64" class="text-align-center">ਵਿਦੁਬਿਚੀ ਤੋਂ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼</div></div></div><div id="68" class="trow"><div id="69" class="tsingle" style="width:290px;max-width:290px"><div id="70" style="height:112px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:Panoramic_view_to_the_Podil_district_in_Kyiv.jpg|288x288px]]</div><div id="71" class="text-align-center">ਪੋਦੀਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪੈਨੋਰਾਮਾ</div></div></div></div></div> |- id="74" class="mergedtoprow" | colspan="2" id="75" class="infobox-full-data maptable" |<div id="77" class="ib-settlement-cols"><div id="78" class="ib-settlement-cols-row"><div id="79" class="ib-settlement-cols-cell">[[ਤਸਵੀਰ:Flag_of_Kyiv_Kurovskyi.svg|border|100x100px|Flag of Kyiv]]<div id="80" class="ib-settlement-caption-link">ਝੰਡਾ</div></div></div></div><div id="83" class="ib-settlement-cols"><div id="84" class="ib-settlement-cols-row"></div><div id="85" class="ib-settlement-cols-row"><div id="86" class="ib-settlement-cols-cell">[[ਤਸਵੀਰ:COA_of_Kyiv_Kurovskyi.svg|100x100px|Coat of arms of Kyiv]]<div id="87" class="ib-settlement-caption-link">ਰਾਜ-ਚਿੰਨ੍ਹ</div></div><div id="90" class="ib-settlement-cols-cell">[[ਤਸਵੀਰ:Logo_of_Kyiv,_Ukraine_(English).svg|100x100px|Official logo of Kyiv]]<div id="91" class="ib-settlement-caption-link">ਲੋਗੋ</div></div></div></div> |- id="94" class="mergedtoprow" | colspan="2" id="95" class="infobox-full-data" |ਗੀਤ: "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਕਰਾਂ, ਹੇ ਮੇਰੇ ਕੀਵ!"<div id="98" class="center"></div> |- id="104" class="mergedtoprow" | colspan="2" id="105" class="infobox-full-data" |<div id="106" class="switcher-container"><div id="108" class="center"><div id="109" class="locmap" style="width:300px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div id="110" style="width:300px;padding:0"><div id="111" style="position:relative;width:300px">[[ਤਸਵੀਰ:Reliefkarte_Ukraine_2022.png|class=notpageimage noviewer|300x300px|Kyiv is located in Ukraine]]<div id="112" class="od notheme" style="top:26.163%;left:46.997%;font-size:91%"><div id="113" class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[ਤਸਵੀਰ:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Kyiv]]</div><div id="114" class="pr" style="width:6em;left:5px"><div id="115">ਕੀਵ</div></div></div></div><div id="117" style="padding-top:0.2em">ਯੂਕਰੇਨ ਵਿੱਚ ਕੀਵ</div></div></div></div><div id="121" class="center"><div id="122" class="locmap" style="width:300px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div id="123" style="width:300px;padding:0"><div id="124" style="position:relative;width:300px">[[ਤਸਵੀਰ:Europe_relief_laea_location_map.jpg|class=notpageimage noviewer|300x300px|Kyiv is located in Europe]]<div id="125" class="od notheme" style="top:54.368%;left:65.949%;font-size:91%"><div id="126" class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[ਤਸਵੀਰ:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Kyiv]]</div><div id="127" class="pr" style="width:6em;left:5px"><div id="128">ਕੀਵ</div></div></div></div><div id="130" style="padding-top:0.2em">ਕੀਵ (ਯੂਰਪ)</div></div></div></div></div> |- id="138" class="mergedtoprow" ! scope="row" id="139" class="infobox-label" |ਦੇਸ਼ | id="142" class="infobox-data" |ਯੂਕਰੇਨ |- id="145" class="mergedrow" ! scope="row" id="146" class="infobox-label" |ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ | id="149" class="infobox-data" |ਕੀਵ |- id="152" class="mergedtoprow" ! scope="row" id="153" class="infobox-label" |ਸਥਾਪਨਾ | id="155" class="infobox-data" |482 ਈਸਵੀ (ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ) |- id="165" class="mergedrow" ! scope="row" id="166" class="infobox-label" |ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ | id="169" class="infobox-data" | * ਡਾਰਨੀਤਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਦੇਸਨੀਅਨਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਦਨੀਪਰੋਵਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਹੋਲੋਸੀਵਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਓਬੋਲੋਨਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਪੇਚਰਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਪੋਦਿਲਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਸ਼ੇਵਚੇਨਕੀਵਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਸੋਲੋਮਿਆਨਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਸਵੀਆਤੋਸ਼ਿਨਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ |- id="222" class="mergedtoprow" ! colspan="2" id="223" class="infobox-header" |ਖੇਤਰ |- id="226" class="mergedrow" ! scope="row" id="227" class="infobox-label" |• ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸ਼ਹਿਰ | id="232" class="infobox-data" |839&#x20;km² (324&#x20;sq&#x20;mi) |- id="234" class="mergedtoprow" ! colspan="2" id="235" class="infobox-header" |ਆਬਾਦੀ (1 ਜਨਵਰੀ 2021) |- id="239" class="mergedrow" ! scope="row" id="240" class="infobox-label" |'''• ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸ਼ਹਿਰ''' | id="245" class="infobox-data" |[[ਤਸਵੀਰ:Decrease_Neutral.svg|link=|11x11px|Neutral decrease]] 2,952,301<ref name="Number of present population of Ukraine 1 January 20222">{{Cite web |date=1 January 2022 |title=Number of present population of Ukraine 1 January 2022 |url=https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810155123/https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf |archive-date=10 August 2022 |access-date=20 February 2023 |publisher=UkrStat.gov.ua |language=uk}}</ref> |- id="295" class="mergedtoprow" ! scope="row" id="296" class="infobox-label" |'''ਸਮਾਂ ਖੇਤਰ''' | id="299" class="infobox-data" |UTC+02:00 ([[Eastern European Time|EET]]) |- id="311" class="mergedtoprow" ! scope="row" id="312" class="infobox-label" |'''ਡਾਕ ਕੋਡ''' | id="314" class="infobox-data adr" |01xxx–04xxx |- id="342" class="mergedtoprow" ! scope="row" id="343" class="infobox-label" |'''ਵੈੱਬਸਾਈਟ''' | id="345" class="infobox-data" |<span class="url">[https://kyivcity.gov.ua/ kyivcity.gov.ua]</span> |} '''ਕੀਵ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]] ਵਿੱਚ: '''Kyiv''' ਜਾਂ '''Kiev''' ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), [[ਯੂਕਰੇਨ]] ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਕੇਂਦਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਇਹ ਡਨੀਪਰ ਨਦੀ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਕਿਨਾਰਿਆਂ 'ਤੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਨਵਰੀ 2022 ਤੱਕ, ਕੀਵ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 2,952,301 ਸੀ,<ref name="Number of present population of Ukraine 1 January 2022">{{Cite web |date=1 January 2022 |title=Number of present population of Ukraine 1 January 2022 |url=https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810155123/https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf |archive-date=10 August 2022 |access-date=20 February 2023 |publisher=UkrStat.gov.ua |language=uk}}</ref> ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਯੂਰਪ ਦਾ ਸੱਤਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |title=City Mayors: The 500 largest European cities (1 to 100) |url=http://www.citymayors.com/features/euro_cities1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100102120542/http://citymayors.com/features/euro_cities1.html |archive-date=2 January 2010 |access-date=19 February 2017 |website=www.citymayors.com}}</ref> ਕੀਵ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦਯੋਗਿਕ, ਵਿਗਿਆਨਕ, ਵਿਦਿਅਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਚ-ਤਕਨੀਕੀ ਉਦਯੋਗਾਂ, ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਘਰ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਜਨਤਕ ਆਵਾਜਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਮੈਟਰੋ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਮ ਕੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਦੇ ਚਾਰ ਮਹਾਨ ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੌਰਾਨ, ਇਹ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਅਤੇ ਅਸਪਸ਼ਟਤਾ ਦੇ ਕਈ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ 5ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। [[ਸਕੈਂਡੀਨੇਵੀਆ|ਸਕੈਂਡੇਨੇਵੀਆ]] ਅਤੇ [[ਕੌਨਸਟੈਨਟੀਨੋਪਲ|ਕਾਂਸਟੈਂਟੀਨੋਪਲ]] ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹਾਨ ਵਪਾਰਕ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਇੱਕ [[ਸਲਾਵ|ਸਲਾਵਿਕ]] ਬਸਤੀ, ਇਹ [[ਖ਼ਜ਼ਰ|ਖਜ਼ਾਰਾਂ]] ਦੀ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਸੀ,<ref>{{Cite web |title=Kiev |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/kiev |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180805021737/https://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Kiev |archive-date=5 August 2018 |access-date=4 July 2015 |website=TheFreeDictionary.com}}</ref> ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵਾਰੈਂਜੀਅਨਾਂ ([[ਵਾਈਕਿੰਗ|ਵਾਈਕਿੰਗਜ਼]] ) ਦੁਆਰਾ ਇਸ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਾਰੈਂਜੀਅਨ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹਿਲੇ ਪੂਰਬੀ ਸਲਾਵਿਕ ਰਾਜ, [[ਕੀਵੀਆਈ ਰੁਸ|ਕੀਵਨ ਰਸ]] ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਕੀਵ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ (1240) ਦੌਰਾਨ, ਕੀਵ ਖੰਡਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ; ਇਸਨੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਲਈ ਆਪਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ। ਕੀਵ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਪੂਰਬੀ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਵਧਿਆ। ਇਹ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ [[ਰੂਸੀ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੀ [[ਸਨਅਤੀ ਇਨਕਲਾਬ|ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ]] ਦੌਰਾਨ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋਇਆ, ਉਦਯੋਗ, ਵਣਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। 1918 ਵਿੱਚ, [[ਅਕਤੂਬਰ ਇਨਕਲਾਬ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯੂਕਰੇਨੀ ਲੋਕ ਗਣਰਾਜ ਨੇ ਰੂਸੀ ਗਣਰਾਜ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਕੀਵ ਨਵੇਂ ਗਣਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਯੂਕਰੇਨੀ-ਸੋਵੀਅਤ ਅਤੇ ਪੋਲਿਸ਼-ਸੋਵੀਅਤ ਯੁੱਧਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੀਵ ਯੂਕਰੇਨੀ SSR ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸਦੀ ਇਹ 1934 ਵਿੱਚ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ]] ਦੇ ਤੀਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਜੋਂ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਹੋਇਆ। 1991 ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਢਹਿ ਜਾਣ ਅਤੇ ਯੂਕਰੇਨੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ [[ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਲੋਕਰਾਜ|ਚੋਣ ਲੋਕਤੰਤਰ]] ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦੌਰਾਨ, ਕੀਵ ਯੂਕਰੇਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਨੇ [[ਹਥਿਆਰ]] ਉਦਯੋਗ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿੱਤ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਫੰਡਿੰਗ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਕੀਵ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਮਨੁੱਖ ਉੱਥੇ ਅਖੀਰਲੇ ਪਾਲੀਓਲਿਥਿਕ ਕਾਲ ([[ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ]]) ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।<ref name="use">[http://leksika.com.ua/13290305/ure/kiyiv Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161124133700/http://leksika.com.ua/13290305/ure/kiyiv|date=24 November 2016}} at [[Ukrainian Soviet Encyclopedia]]</ref> [[ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗ]] ਦੌਰਾਨ ਕੀਵ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਅਖੌਤੀ ਟ੍ਰਿਪਿਲੀਅਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀਆਂ ਉਸ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਤੋਂ ਸਬੂਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।<ref>[http://leksika.com.ua/13290305/ure/kiyiv Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161124133700/http://leksika.com.ua/13290305/ure/kiyiv|date=24 November 2016}} in the [[Ukrainian Soviet Encyclopedia]]: "Населення періоду мідного віку на тер. К. було носієм т. з. трипільської культури; відомі й знахідки окремих предметів бронзового віку."</ref> ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ [[ਲੋਹਾ ਯੁੱਗ]] ਦੌਰਾਨ ਕੁਝ ਕਬੀਲੇ ਕੀਵ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਸ ਗਏ ਸਨ ਜੋ ਸਿਥੀਅਨਾਂ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਕਾਲੇ ਸਾਗਰ ਤੱਟ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਜਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ, ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref name="use" /> ਦੂਜੀ ਤੋਂ ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਦੇ ਰੋਮਨ ਸਿੱਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ [[ਰੋਮਨ ਸਮਰਾਜ|ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਵਪਾਰਕ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। === ਮੂਲ === [[ਤਸਵੀਰ:Kyi,_Czech,_Khoryv_and_Lubed_in_der_Radziwiłłchronik.jpg|thumb|[[Radziwiłł Chronicle|ਰੈਡਜ਼ੀਵਿਲ ਕ੍ਰੋਨਿਕਲ]] ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ [[Kyi, Shchek and Khoryv|ਕੀ, ਸ਼ੇਕ, ਖੋਰੀਵ ਅਤੇ ਲਿਬਿਡ]]]] ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਦੋਂ ਹੋਈ ਸੀ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਵਾਇਤੀ ਸਥਾਪਨਾ ਮਿਤੀ 482 ਈਸਵੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇ 1982 ਵਿੱਚ [[1500th anniversary of Kyiv|ਆਪਣੀ 1,500ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ]] ਮਨਾਈ। ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਡੇਟਾ ਛੇਵੀਂ ਜਾਂ ਸੱਤਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ,<ref name="eob">"[https://www.britannica.com/place/Kyiv Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150504135716/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/317542/Kiev|date=4 May 2015}}", [[ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾ|''Encyclopædia Britannica'']].</ref><ref>[[Petro Tolochko]], Glib Ivakin, Yaroslava Vermenych.</ref> ਕੁਝ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ।<ref>Rabinovich GA From the history of urban settlements in the eastern Slavs.</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Pál_Vágó_(1853-1928)_painter_The_Hungarian_at_Kiev_(1896-99).jpg|left|thumb|830 ਵਿੱਚ [[Rus' Khaganate|ਰੂਸ ਦੇ ਖਗਾਨੇਟ]] ਦੇ ਸਮੇਂ ਕੀਵ ਵਿਖੇ [[Hungarians|ਹੰਗਰੀਆਈ]] ; [[Pál Vágó|ਪਾਲ ਵਾਗੋ]] ਦੁਆਰਾ ਪੇਂਟਿੰਗ (1853–1928)]] ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਬਾਰੇ ਕਈ ਮਹਾਨ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਸਲਾਵਿਕ ਕਬੀਲੇ ( [[Polans (eastern)|ਪੂਰਬੀ ਪੋਲਿਸ਼]] ), ਭਰਾ ਕੀ (ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ), ਸ਼ਚੇਕ, ਖੋਰੀਵ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੈਣ ਲਿਬਿਡ, ਜਿਸਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ( ''[[Primary Chronicle|ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਇਤਹਾਸ]]'' ਵੇਖੋ)। <ref name="use2">[http://leksika.com.ua/13290305/ure/kiyiv Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161124133700/http://leksika.com.ua/13290305/ure/kiyiv|date=24 November 2016}} at [[Ukrainian Soviet Encyclopedia]]</ref> ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੰਤਕਥਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ [[Saint Andrew|ਸੇਂਟ ਐਂਡਰਿਊ]] ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਿਆ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹੁਣ ਹੈ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸਲੀਬ ਖੜ੍ਹੀ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚਰਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਮੱਧਕਾਲ|ਮੱਧ ਯੁੱਗ]] ਤੋਂ [[Michael (archangel)|ਸੇਂਟ ਮਾਈਕਲ]] ਦੀ ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[Duchy of Kiev|ਡਚੀ ਨੂੰ]] ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਬੂਤ ਹਨ। ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਖਿੰਡੇ ਹੋਏ [[ਸਲਾਵ|ਸਲਾਵਿਕ]] ਬਸਤੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਪਰ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ। [[Ptolemy's world map|ਟਾਲਮੀ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ]] 'ਤੇ [[Borysthenes|ਬੋਰੀਸਥੀਨੀਜ਼]] ਦੇ ਮੱਧ-ਧਾਰਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਈ ਬਸਤੀਆਂ ਦਰਸਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਜ਼ਾਗਰੀਅਮ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਕੀਵ ਦਾ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite book}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, 1773 ਦੇ ''ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਐਨਸ਼ੀਐਂਟ ਜੀਓਗ੍ਰਾਫੀ'' ਆਫ਼ [[Alexander Macbean|ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਮੈਕਬੀਨ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਬਸਤੀ ਆਧੁਨਿਕ ਸ਼ਹਿਰ [[Chernobyl|ਚਰਨੋਬਲ]] ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜ਼ਾਗਰੀਅਮ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਬਸਤੀ ਹੈ, ਅਮਾਡੋਕਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਮਾਡੋਸੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ <ref>{{Cite web |last=Hazlitt |first=William |date=22 February 1851 |title=The Classical Gazetteer: A Dictionary of Ancient Geography, Sacred and Profane |url=https://books.google.com/books?id=eMUBAAAAYAAJ&dq=Amadoca&pg=PA29 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804081050/https://books.google.com/books?id=eMUBAAAAYAAJ&pg=PA29&lpg=PA29&dq=Amadoca&source=bl&ots=IlQ3FheTTw&sig=ACfU3U0CbJwExMEZ01bbTNgNHIofesupoQ&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiz0fCGkYjqAhU5RDABHRzPB90Q6AEwEHoECAoQAQ#v=onepage&q=Amadoca&f=false |archive-date=4 August 2020 |access-date=17 June 2020 |publisher=Whittaker |via=Google Books}}</ref> ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਅਮਾਡੋਕਾ ਦੇ ਦਲਦਲ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਅਮਾਡੋਕਾ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਾਮ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮੂਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸੰਬਤ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਖ਼ਜ਼ਰ|ਖਜ਼ਰ ਸਾਮਰਾਜ]] ਨਾਲ ਕੁਝ ਸਬੰਧ ਹੈ। ''ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਕ੍ਰੋਨਿਕਲ'' ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀਵ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੇ [[Askold and Dir|ਅਸਕੋਲਡ ਨੂੰ]] ਦੱਸਿਆ "ਤਿੰਨ ਭਰਾ ਕੀ, ਸ਼ਚੇਕ ਅਤੇ ਖੋਰੀਵ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਰ ਗਏ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਖਜ਼ਾਰਾਂ ਨੂੰ ਟੈਕਸ ਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ"। ''ਡੀ ਐਡਮਿਨਿਸਟਰਾਂਡੋ ਇਮਪੀਰੀਓ'' ਵਿੱਚ, [[Constantine Porphyrogenitus|ਕਾਂਸਟੈਂਟਾਈਨ ਪੋਰਫਾਈਰੋਜੇਨਿਟਸ]] ਛੋਟੀਆਂ ਮਾਲਵਾਹਕ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਕਾਫ਼ਲੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਸਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਉਹ ਡਨੀਪਰ ਨਦੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੀਵ (ਕਿਓਵਾ) ਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਿੰਦੂ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੰਬਾਟਾਸ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ"। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਿੰਨ ਅਰਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਭੂਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀ ਜ਼ਾਨਬਤ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ [[Rus' people|ਰੂਸੀਆਂ]] ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਬਨ ਰੁਸਤਾਹ, [[Abu Sa'id Gardezi|ਅਬੂ ਸਈਦ ਗਰਦੇਜ਼ੀ]], ਅਤੇ [[Hudud al-'Alam|ਹੁਦੁਦ ਅਲ-ਆਲਮ]] ਦੇ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਰੂਸੀ ਪੂਰਬੀ ਵਿਗਿਆਨੀ [[Alexander Tumansky|ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਟੂਮਾਨਸਕੀ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸੰਬਤ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਬਾਰੇ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[:ru:Ильинский, Григорий Андреевич|ਗ੍ਰਿਗੋਰੀ ਇਲਿੰਸਕੀ]], [[ਨਿਕੋਲੇ ਕਰਮਜ਼ੀਨ|ਨਿਕੋਲੇ ਕਰਾਮਜ਼ਿਨ]], [[Jan Potocki|ਜਾਨ ਪੋਟੋਕੀ]], [[:ru:Ламбин, Николай Петрович|ਨਿਕੋਲੇ ਲੈਂਬਿਨ]], [[Joachim Lelewel|ਜੋਆਚਿਮ ਲੇਲੇਵੇਲ]] ਅਤੇ [[Guðbrandur Vigfússon|ਗੁਡਬ੍ਰਾਂਡੁਰ ਵਿਗਫੁਸਨ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਕ੍ਰੋਨਿਕਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਜਾਂ 10ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਅਸਕੋਲਡ ਅਤੇ ਡੀਰ, ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਵਾਈਕਿੰਗ ਜਾਂ ਵਾਰੈਂਜੀਅਨ ਮੂਲ ਦੇ ਸਨ, ਨੇ ਕੀਵ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਤਲ 882 ਵਿੱਚ [[Oleg of Novgorod|ਨੋਵਗੋਰੋਡ ਦੇ ਓਲੇਗ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[Omeljan Pritsak|ਓਮੇਲਜਾਨ ਪ੍ਰਿਤਸਾਕ]] ਅਤੇ [[Constantine Zuckerman|ਕਾਂਸਟੈਂਟਾਈਨ ਜ਼ੁਕਰਮੈਨ]], ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਵਿਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਖਜ਼ਾਰ ਸ਼ਾਸਨ 920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ [[Kievan Letter|ਕੀਵਨ ਲੈਟਰ]] ਅਤੇ [[Schechter Letter|ਸ਼ੈਚਰ ਲੈਟਰ]] ਵਰਗੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਬਚੇ। ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ [[Magyar tribes|ਮਗਯਾਰ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੇ]] 840 ਅਤੇ 878 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਹਿਰ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਉਹ ਕੁਝ [[ਖ਼ਜ਼ਰ|ਖਜ਼ਾਰ]] ਕਬੀਲਿਆਂ ਨਾਲ [[Carpathian Basin|ਕਾਰਪੈਥੀਅਨ ਬੇਸਿਨ]] ਵੱਲ ਪਰਵਾਸ ਕਰ ਗਏ। ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਕ੍ਰੋਨਿਕਲ ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੰਘਣ ਵਾਲੇ ਹੰਗਰੀਆਈ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। [[Askold's Grave|ਅਸਕੋਲਡ ਦੀ ਕਬਰ ਨੂੰ]] ਪਹਿਲਾਂ " [[:ru:Угорское урочище|ਉਹੋਰਸਕੇ ਯੂਰੋਚਿਸ਼ਚੇ]] " (ਹੰਗਰੀ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>[https://pechersk.kyivcity.gov.ua/content/mennyu-1.html History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200613215705/https://pechersk.kyivcity.gov.ua/content/mennyu-1.html|date=13 June 2020}}.</ref> ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੀਵ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ 840 ਵਿੱਚ ਕੇਓ (ਕੇਵ), ਸਾਕ ਅਤੇ ਗੇਰੇਬ, ਤਿੰਨ ਭਰਾਵਾਂ, ਜੋ ਕਿ ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਾਰਜਾਨ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ, ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਕੀਵ ਕ੍ਰੋਨਿਕਲ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਨਾਮ ਕੀ, ਸ਼ਚੇਕ ਅਤੇ ਖੋਰੀਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਲਾਵਿਕ ਮੂਲ ਦੇ ਨਾ ਹੋਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਰੂਸੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਅਤੇ ਉਤਪਤੀ ਦਾ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੰਗਰੀਆਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਵਿਕਟਰ ਪਡਾਨੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਕ੍ਰੋਨਿਕਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਪੁਰਾਣੇ-ਰੂਸੀ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਨਾਇਕਾਂ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>dr. Viktor Padányi – Dentu-Magyaria p. 325, footnote 15</ref> == ਹਵਾਲੇ == 46djrsa8topr0j1z9hg3t82hlvgebc1 844947 844946 2026-08-23T16:23:49Z Jagmit Singh Brar 17898 844947 wikitext text/x-wiki [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਰਪ ਦੀਆਂ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਕ੍ਰੇਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ]] {| class="infobox ib-settlement vcard" |- id="8" ! colspan="2" id="9" class="infobox-above" |'''ਕੀਵ''' '''Kyiv''' '''Kiev''' |- id="16" | colspan="2" id="17" class="infobox-subheader" |ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸ਼ਹਿਰ |- id="22" class="mergedtoprow" | colspan="2" id="23" class="infobox-full-data" |<div id="25" class="thumb tmulti tnone center"><div id="26" class="multiimageinner" style="width:292px;max-width:292px;border:none"><div id="27" class="trow"><div id="28" class="tsingle" style="width:290px;max-width:290px"><div id="29" style="height:125px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:17-07-02-Maidan_Nezalezhnosti_RR74377-PANORAMA.jpg|288x288px]]</div><div id="30" class="text-align-center">ਆਜ਼ਾਦੀ ਚੌਕ</div></div></div><div id="33" class="trow"><div id="34" class="tsingle" style="width:144px;max-width:144px"><div id="35" style="height:94px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:Будинок_з_химерами,_серпень_2019.jpg|142x142px]]</div><div id="36" class="text-align-center">ਕਿਮੈਰਾ ਵਾਲਾ ਘਰ</div></div><div id="39" class="tsingle" style="width:144px;max-width:144px"><div id="40" style="height:94px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:Blue_hour_on_Sofia_Square_Kiev_Ukraine.jpg|142x142px]]</div><div id="41" class="text-align-center">ਸੋਫੀਆ ਸਕੁਏਅਰ</div></div></div><div id="44" class="trow"><div id="45" class="tsingle" style="width:132px;max-width:132px"><div id="46" style="height:86px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:Червоний_корпус_КНУ.JPG|130x130px]]</div><div id="47" class="text-align-center">ਲਾਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਇਮਾਰਤ</div></div><div id="50" class="tsingle" style="width:156px;max-width:156px"><div id="51" style="height:86px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:P1130119-1.JPG|154x154px]]</div><div id="52" class="text-align-center">ਕੀਵ-ਪੇਚਰਸਕ ਲਾਵਰਾ</div></div></div><div id="55" class="trow"><div id="56" class="tsingle" style="width:152px;max-width:152px"><div id="57" style="height:100px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:Міст_Патона_вночі_та_монумент_Батьківщина-мати.jpg|150x150px]]</div><div id="58" class="text-align-center">ਪਾਟਨ ਬ੍ਰਿਜ ਅਤੇ ਮਦਰਲੈਂਡ ਸਮਾਰਕ</div></div><div id="62" class="tsingle" style="width:136px;max-width:136px"><div id="63" style="height:100px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:Lilacs_Gardens_in_Kyiv.jpg|134x134px]]</div><div id="64" class="text-align-center">ਵਿਦੁਬਿਚੀ ਤੋਂ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼</div></div></div><div id="68" class="trow"><div id="69" class="tsingle" style="width:290px;max-width:290px"><div id="70" style="height:112px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:Panoramic_view_to_the_Podil_district_in_Kyiv.jpg|288x288px]]</div><div id="71" class="text-align-center">ਪੋਦੀਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪੈਨੋਰਾਮਾ</div></div></div></div></div> |- id="74" class="mergedtoprow" | colspan="2" id="75" class="infobox-full-data maptable" |<div id="77" class="ib-settlement-cols"><div id="78" class="ib-settlement-cols-row"><div id="79" class="ib-settlement-cols-cell">[[ਤਸਵੀਰ:Flag_of_Kyiv_Kurovskyi.svg|border|100x100px|Flag of Kyiv]]<div id="80" class="ib-settlement-caption-link">ਝੰਡਾ</div></div></div></div><div id="83" class="ib-settlement-cols"><div id="84" class="ib-settlement-cols-row"></div><div id="85" class="ib-settlement-cols-row"><div id="86" class="ib-settlement-cols-cell">[[ਤਸਵੀਰ:COA_of_Kyiv_Kurovskyi.svg|100x100px|Coat of arms of Kyiv]]<div id="87" class="ib-settlement-caption-link">ਰਾਜ-ਚਿੰਨ੍ਹ</div></div><div id="90" class="ib-settlement-cols-cell">[[ਤਸਵੀਰ:Logo_of_Kyiv,_Ukraine_(English).svg|100x100px|Official logo of Kyiv]]<div id="91" class="ib-settlement-caption-link">ਲੋਗੋ</div></div></div></div> |- id="94" class="mergedtoprow" | colspan="2" id="95" class="infobox-full-data" |ਗੀਤ: "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਕਰਾਂ, ਹੇ ਮੇਰੇ ਕੀਵ!"<div id="98" class="center"></div> |- id="104" class="mergedtoprow" | colspan="2" id="105" class="infobox-full-data" |<div id="106" class="switcher-container"><div id="108" class="center"><div id="109" class="locmap" style="width:300px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div id="110" style="width:300px;padding:0"><div id="111" style="position:relative;width:300px">[[ਤਸਵੀਰ:Reliefkarte_Ukraine_2022.png|class=notpageimage noviewer|300x300px|Kyiv is located in Ukraine]]<div id="112" class="od notheme" style="top:26.163%;left:46.997%;font-size:91%"><div id="113" class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[ਤਸਵੀਰ:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Kyiv]]</div><div id="114" class="pr" style="width:6em;left:5px"><div id="115">ਕੀਵ</div></div></div></div><div id="117" style="padding-top:0.2em">ਯੂਕਰੇਨ ਵਿੱਚ ਕੀਵ</div></div></div></div><div id="121" class="center"><div id="122" class="locmap" style="width:300px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div id="123" style="width:300px;padding:0"><div id="124" style="position:relative;width:300px">[[ਤਸਵੀਰ:Europe_relief_laea_location_map.jpg|class=notpageimage noviewer|300x300px|Kyiv is located in Europe]]<div id="125" class="od notheme" style="top:54.368%;left:65.949%;font-size:91%"><div id="126" class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[ਤਸਵੀਰ:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Kyiv]]</div><div id="127" class="pr" style="width:6em;left:5px"><div id="128">ਕੀਵ</div></div></div></div><div id="130" style="padding-top:0.2em">ਕੀਵ (ਯੂਰਪ)</div></div></div></div></div> |- id="138" class="mergedtoprow" ! scope="row" id="139" class="infobox-label" |ਦੇਸ਼ | id="142" class="infobox-data" |ਯੂਕਰੇਨ |- id="145" class="mergedrow" ! scope="row" id="146" class="infobox-label" |ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ | id="149" class="infobox-data" |ਕੀਵ |- id="152" class="mergedtoprow" ! scope="row" id="153" class="infobox-label" |ਸਥਾਪਨਾ | id="155" class="infobox-data" |482 ਈਸਵੀ (ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ) |- id="165" class="mergedrow" ! scope="row" id="166" class="infobox-label" |ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ | id="169" class="infobox-data" | * ਡਾਰਨੀਤਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਦੇਸਨੀਅਨਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਦਨੀਪਰੋਵਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਹੋਲੋਸੀਵਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਓਬੋਲੋਨਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਪੇਚਰਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਪੋਦਿਲਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਸ਼ੇਵਚੇਨਕੀਵਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਸੋਲੋਮਿਆਨਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਸਵੀਆਤੋਸ਼ਿਨਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ |- id="222" class="mergedtoprow" ! colspan="2" id="223" class="infobox-header" |ਖੇਤਰ |- id="226" class="mergedrow" ! scope="row" id="227" class="infobox-label" |• ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸ਼ਹਿਰ | id="232" class="infobox-data" |839&#x20;km² (324&#x20;sq&#x20;mi) |- id="234" class="mergedtoprow" ! colspan="2" id="235" class="infobox-header" |ਆਬਾਦੀ (1 ਜਨਵਰੀ 2021) |- id="239" class="mergedrow" ! scope="row" id="240" class="infobox-label" |'''• ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸ਼ਹਿਰ''' | id="245" class="infobox-data" |[[ਤਸਵੀਰ:Decrease_Neutral.svg|link=|11x11px|Neutral decrease]] 2,952,301<ref name="Number of present population of Ukraine 1 January 20222">{{Cite web |date=1 January 2022 |title=Number of present population of Ukraine 1 January 2022 |url=https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810155123/https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf |archive-date=10 August 2022 |access-date=20 February 2023 |publisher=UkrStat.gov.ua |language=uk}}</ref> |- id="295" class="mergedtoprow" ! scope="row" id="296" class="infobox-label" |'''ਸਮਾਂ ਖੇਤਰ''' | id="299" class="infobox-data" |UTC+02:00 ([[Eastern European Time|EET]]) |- id="311" class="mergedtoprow" ! scope="row" id="312" class="infobox-label" |'''ਡਾਕ ਕੋਡ''' | id="314" class="infobox-data adr" |01xxx–04xxx |- id="342" class="mergedtoprow" ! scope="row" id="343" class="infobox-label" |'''ਵੈੱਬਸਾਈਟ''' | id="345" class="infobox-data" |<span class="url">[https://kyivcity.gov.ua/ kyivcity.gov.ua]</span> |} '''ਕੀਵ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]] ਵਿੱਚ: '''Kyiv''' ਜਾਂ '''Kiev''' ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), [[ਯੂਕਰੇਨ]] ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਕੇਂਦਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਇਹ ਡਨੀਪਰ ਨਦੀ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਕਿਨਾਰਿਆਂ 'ਤੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਨਵਰੀ 2022 ਤੱਕ, ਕੀਵ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 2,952,301 ਸੀ,<ref name="Number of present population of Ukraine 1 January 2022">{{Cite web |date=1 January 2022 |title=Number of present population of Ukraine 1 January 2022 |url=https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810155123/https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf |archive-date=10 August 2022 |access-date=20 February 2023 |publisher=UkrStat.gov.ua |language=uk}}</ref> ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਯੂਰਪ ਦਾ ਸੱਤਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |title=City Mayors: The 500 largest European cities (1 to 100) |url=http://www.citymayors.com/features/euro_cities1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100102120542/http://citymayors.com/features/euro_cities1.html |archive-date=2 January 2010 |access-date=19 February 2017 |website=www.citymayors.com}}</ref> ਕੀਵ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦਯੋਗਿਕ, ਵਿਗਿਆਨਕ, ਵਿਦਿਅਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਚ-ਤਕਨੀਕੀ ਉਦਯੋਗਾਂ, ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਘਰ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਜਨਤਕ ਆਵਾਜਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਮੈਟਰੋ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਮ ਕੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਦੇ ਚਾਰ ਮਹਾਨ ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੌਰਾਨ, ਇਹ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਅਤੇ ਅਸਪਸ਼ਟਤਾ ਦੇ ਕਈ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ 5ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। [[ਸਕੈਂਡੀਨੇਵੀਆ|ਸਕੈਂਡੇਨੇਵੀਆ]] ਅਤੇ [[ਕੌਨਸਟੈਨਟੀਨੋਪਲ|ਕਾਂਸਟੈਂਟੀਨੋਪਲ]] ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹਾਨ ਵਪਾਰਕ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਇੱਕ [[ਸਲਾਵ|ਸਲਾਵਿਕ]] ਬਸਤੀ, ਇਹ [[ਖ਼ਜ਼ਰ|ਖਜ਼ਾਰਾਂ]] ਦੀ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਸੀ,<ref>{{Cite web |title=Kiev |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/kiev |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180805021737/https://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Kiev |archive-date=5 August 2018 |access-date=4 July 2015 |website=TheFreeDictionary.com}}</ref> ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵਾਰੈਂਜੀਅਨਾਂ ([[ਵਾਈਕਿੰਗ|ਵਾਈਕਿੰਗਜ਼]] ) ਦੁਆਰਾ ਇਸ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਾਰੈਂਜੀਅਨ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹਿਲੇ ਪੂਰਬੀ ਸਲਾਵਿਕ ਰਾਜ, [[ਕੀਵੀਆਈ ਰੁਸ|ਕੀਵਨ ਰਸ]] ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਕੀਵ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ (1240) ਦੌਰਾਨ, ਕੀਵ ਖੰਡਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ; ਇਸਨੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਲਈ ਆਪਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ। ਕੀਵ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਪੂਰਬੀ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਵਧਿਆ। ਇਹ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ [[ਰੂਸੀ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੀ [[ਸਨਅਤੀ ਇਨਕਲਾਬ|ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ]] ਦੌਰਾਨ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋਇਆ, ਉਦਯੋਗ, ਵਣਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। 1918 ਵਿੱਚ, [[ਅਕਤੂਬਰ ਇਨਕਲਾਬ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯੂਕਰੇਨੀ ਲੋਕ ਗਣਰਾਜ ਨੇ ਰੂਸੀ ਗਣਰਾਜ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਕੀਵ ਨਵੇਂ ਗਣਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਯੂਕਰੇਨੀ-ਸੋਵੀਅਤ ਅਤੇ ਪੋਲਿਸ਼-ਸੋਵੀਅਤ ਯੁੱਧਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੀਵ ਯੂਕਰੇਨੀ SSR ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸਦੀ ਇਹ 1934 ਵਿੱਚ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ]] ਦੇ ਤੀਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਜੋਂ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਹੋਇਆ। 1991 ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਢਹਿ ਜਾਣ ਅਤੇ ਯੂਕਰੇਨੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ [[ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਲੋਕਰਾਜ|ਚੋਣ ਲੋਕਤੰਤਰ]] ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦੌਰਾਨ, ਕੀਵ ਯੂਕਰੇਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਨੇ [[ਹਥਿਆਰ]] ਉਦਯੋਗ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿੱਤ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਫੰਡਿੰਗ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਕੀਵ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਮਨੁੱਖ ਉੱਥੇ ਅਖੀਰਲੇ ਪਾਲੀਓਲਿਥਿਕ ਕਾਲ ([[ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ]]) ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।<ref name="use">[http://leksika.com.ua/13290305/ure/kiyiv Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161124133700/http://leksika.com.ua/13290305/ure/kiyiv|date=24 November 2016}} at [[Ukrainian Soviet Encyclopedia]]</ref> [[ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗ]] ਦੌਰਾਨ ਕੀਵ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਅਖੌਤੀ ਟ੍ਰਿਪਿਲੀਅਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀਆਂ ਉਸ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਤੋਂ ਸਬੂਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।<ref>[http://leksika.com.ua/13290305/ure/kiyiv Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161124133700/http://leksika.com.ua/13290305/ure/kiyiv|date=24 November 2016}} in the [[Ukrainian Soviet Encyclopedia]]: "Населення періоду мідного віку на тер. К. було носієм т. з. трипільської культури; відомі й знахідки окремих предметів бронзового віку."</ref> ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ [[ਲੋਹਾ ਯੁੱਗ]] ਦੌਰਾਨ ਕੁਝ ਕਬੀਲੇ ਕੀਵ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਸ ਗਏ ਸਨ ਜੋ ਸਿਥੀਅਨਾਂ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਕਾਲੇ ਸਾਗਰ ਤੱਟ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਜਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ, ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref name="use" /> ਦੂਜੀ ਤੋਂ ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਦੇ ਰੋਮਨ ਸਿੱਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ [[ਰੋਮਨ ਸਮਰਾਜ|ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਵਪਾਰਕ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। === ਮੂਲ === [[ਤਸਵੀਰ:Kyi,_Czech,_Khoryv_and_Lubed_in_der_Radziwiłłchronik.jpg|thumb|ਰੈਡਜ਼ੀਵਿਲ ਕ੍ਰੋਨਿਕਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਕੀ, ਸ਼ੇਕ, ਖੋਰੀਵ ਅਤੇ ਲਿਬਿਡ]] ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਦੋਂ ਹੋਈ ਸੀ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਵਾਇਤੀ ਸਥਾਪਨਾ ਮਿਤੀ 482 ਈਸਵੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇ 1982 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ 1,500ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਮਨਾਈ। ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਡੇਟਾ ਛੇਵੀਂ ਜਾਂ ਸੱਤਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ,<ref name="eob">"[https://www.britannica.com/place/Kyiv Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150504135716/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/317542/Kiev|date=4 May 2015}}", [[ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾ|''Encyclopædia Britannica'']].</ref><ref>[[Petro Tolochko]], Glib Ivakin, Yaroslava Vermenych.</ref> ਕੁਝ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ।<ref>Rabinovich GA From the history of urban settlements in the eastern Slavs.</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Pál_Vágó_(1853-1928)_painter_The_Hungarian_at_Kiev_(1896-99).jpg|left|thumb|830 ਵਿੱਚ ਰੂਸ ਦੇ ਖਗਾਨੇਟ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕੀਵ ਵਿਖੇ ਹੰਗਰੀਆਈ ; ਪਾਲ ਵਾਗੋ ਦੁਆਰਾ ਪੇਂਟਿੰਗ (1853–1928)]] ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਬਾਰੇ ਕਈ ਮਹਾਨ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਸਲਾਵਿਕ ਕਬੀਲੇ (ਪੂਰਬੀ ਪੋਲਿਸ਼), ਭਰਾ ਕੀ (ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ), ਸ਼ਚੇਕ, ਖੋਰੀਵ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੈਣ ਲਿਬਿਡ, ਜਿਸਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ (''ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਇਤਹਾਸ'' ਵੇਖੋ)। <ref name="use2">[http://leksika.com.ua/13290305/ure/kiyiv Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161124133700/http://leksika.com.ua/13290305/ure/kiyiv|date=24 November 2016}} at [[Ukrainian Soviet Encyclopedia]]</ref> ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੰਤਕਥਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੇਂਟ ਐਂਡਰਿਊ ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਿਆ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹੁਣ ਹੈ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸਲੀਬ ਖੜ੍ਹੀ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚਰਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਮੱਧਕਾਲ|ਮੱਧ ਯੁੱਗ]] ਤੋਂ ਸੇਂਟ ਮਾਈਕਲ ਦੀ ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਡਚੀ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਬੂਤ ਹਨ। ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਖਿੰਡੇ ਹੋਏ [[ਸਲਾਵ|ਸਲਾਵਿਕ]] ਬਸਤੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਪਰ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ। ਟਾਲਮੀ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ 'ਤੇ ਬੋਰੀਸਥੀਨੀਜ਼ ਦੇ ਮੱਧ-ਧਾਰਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਈ ਬਸਤੀਆਂ ਦਰਸਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਜ਼ਾਗਰੀਅਮ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਕੀਵ ਦਾ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite book}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, 1773 ਦੇ ''ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਐਨਸ਼ੀਐਂਟ ਜੀਓਗ੍ਰਾਫੀ'' ਆਫ਼ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਮੈਕਬੀਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਬਸਤੀ ਆਧੁਨਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਚਰਨੋਬਲ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜ਼ਾਗਰੀਅਮ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਬਸਤੀ ਹੈ, ਅਮਾਡੋਕਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਮਾਡੋਸੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ <ref>{{Cite web |last=Hazlitt |first=William |date=22 February 1851 |title=The Classical Gazetteer: A Dictionary of Ancient Geography, Sacred and Profane |url=https://books.google.com/books?id=eMUBAAAAYAAJ&dq=Amadoca&pg=PA29 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804081050/https://books.google.com/books?id=eMUBAAAAYAAJ&pg=PA29&lpg=PA29&dq=Amadoca&source=bl&ots=IlQ3FheTTw&sig=ACfU3U0CbJwExMEZ01bbTNgNHIofesupoQ&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiz0fCGkYjqAhU5RDABHRzPB90Q6AEwEHoECAoQAQ#v=onepage&q=Amadoca&f=false |archive-date=4 August 2020 |access-date=17 June 2020 |publisher=Whittaker |via=Google Books}}</ref> ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਅਮਾਡੋਕਾ ਦੇ ਦਲਦਲ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਅਮਾਡੋਕਾ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਾਮ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮੂਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸੰਬਤ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਖ਼ਜ਼ਰ|ਖਜ਼ਰ ਸਾਮਰਾਜ]] ਨਾਲ ਕੁਝ ਸਬੰਧ ਹੈ। ''ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਕ੍ਰੋਨਿਕਲ'' ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀਵ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੇ ਅਸਕੋਲਡ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ "ਤਿੰਨ ਭਰਾ ਕੀ, ਸ਼ਚੇਕ ਅਤੇ ਖੋਰੀਵ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਰ ਗਏ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਖਜ਼ਾਰਾਂ ਨੂੰ ਟੈਕਸ ਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ"। ''ਡੀ ਐਡਮਿਨਿਸਟਰਾਂਡੋ ਇਮਪੀਰੀਓ'' ਵਿੱਚ, ਕਾਂਸਟੈਂਟਾਈਨ ਪੋਰਫਾਈਰੋਜੇਨਿਟਸ ਛੋਟੀਆਂ ਮਾਲਵਾਹਕ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਕਾਫ਼ਲੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਸਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਉਹ ਡਨੀਪਰ ਨਦੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੀਵ (ਕਿਓਵਾ) ਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਿੰਦੂ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੰਬਾਟਾਸ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ"। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਿੰਨ ਅਰਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਭੂਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀ ਜ਼ਾਨਬਤ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਰੂਸੀਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਬਨ ਰੁਸਤਾਹ, ਅਬੂ ਸਈਦ ਗਰਦੇਜ਼ੀ, ਅਤੇ ਹੁਦੁਦ ਅਲ-ਆਲਮ ਦੇ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਰੂਸੀ ਪੂਰਬੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਟੂਮਾਨਸਕੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸੰਬਤ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਬਾਰੇ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[:ru:Ильинский, Григорий Андреевич|ਗ੍ਰਿਗੋਰੀ ਇਲਿੰਸਕੀ]], [[ਨਿਕੋਲੇ ਕਰਮਜ਼ੀਨ|ਨਿਕੋਲੇ ਕਰਾਮਜ਼ਿਨ]], ਜਾਨ ਪੋਟੋਕੀ, [[:ru:Ламбин, Николай Петрович|ਨਿਕੋਲੇ ਲੈਂਬਿਨ]], ਜੋਆਚਿਮ ਲੇਲੇਵੇਲ ਅਤੇ ਗੁਡਬ੍ਰਾਂਡੁਰ ਵਿਗਫੁਸਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਕ੍ਰੋਨਿਕਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਜਾਂ 10ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਅਸਕੋਲਡ ਅਤੇ ਡੀਰ, ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਵਾਈਕਿੰਗ ਜਾਂ ਵਾਰੈਂਜੀਅਨ ਮੂਲ ਦੇ ਸਨ, ਨੇ ਕੀਵ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਤਲ 882 ਵਿੱਚ ਨੋਵਗੋਰੋਡ ਦੇ ਓਲੇਗ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਓਮੇਲਜਾਨ ਪ੍ਰਿਤਸਾਕ ਅਤੇ ਕਾਂਸਟੈਂਟਾਈਨ ਜ਼ੁਕਰਮੈਨ, ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਵਿਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਖਜ਼ਾਰ ਸ਼ਾਸਨ 920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੀਵਨ ਲੈਟਰ ਅਤੇ ਸ਼ੈਚਰ ਲੈਟਰ ਵਰਗੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਬਚੇ। ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਗਯਾਰ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੇ 840 ਅਤੇ 878 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਹਿਰ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਉਹ ਕੁਝ [[ਖ਼ਜ਼ਰ|ਖਜ਼ਾਰ]] ਕਬੀਲਿਆਂ ਨਾਲ ਕਾਰਪੈਥੀਅਨ ਬੇਸਿਨ ਵੱਲ ਪਰਵਾਸ ਕਰ ਗਏ। ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਕ੍ਰੋਨਿਕਲ ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੰਘਣ ਵਾਲੇ ਹੰਗਰੀਆਈ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਅਸਕੋਲਡ ਦੀ ਕਬਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ " [[:ru:Угорское урочище|ਉਹੋਰਸਕੇ ਯੂਰੋਚਿਸ਼ਚੇ]] " (ਹੰਗਰੀ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>[https://pechersk.kyivcity.gov.ua/content/mennyu-1.html History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200613215705/https://pechersk.kyivcity.gov.ua/content/mennyu-1.html|date=13 June 2020}}.</ref> ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੀਵ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ 840 ਵਿੱਚ ਕੇਓ (ਕੇਵ), ਸਾਕ ਅਤੇ ਗੇਰੇਬ, ਤਿੰਨ ਭਰਾਵਾਂ, ਜੋ ਕਿ ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਾਰਜਾਨ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ, ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਕੀਵ ਕ੍ਰੋਨਿਕਲ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਨਾਮ ਕੀ, ਸ਼ਚੇਕ ਅਤੇ ਖੋਰੀਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਲਾਵਿਕ ਮੂਲ ਦੇ ਨਾ ਹੋਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਰੂਸੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਅਤੇ ਉਤਪਤੀ ਦਾ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੰਗਰੀਆਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਵਿਕਟਰ ਪਡਾਨੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਕ੍ਰੋਨਿਕਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਪੁਰਾਣੇ-ਰੂਸੀ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਨਾਇਕਾਂ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>dr. Viktor Padányi – Dentu-Magyaria p. 325, footnote 15</ref> === ਕੀਵਨ ਰਸ' (Kyivan Rus') === [[ਤਸਵੀਰ:Lebedev_baptism.jpg|right|thumb|''ਕੀਵੰਸ ਦਾ ਬਪਤਿਸਮਾ'', ਕਲਾਵਦੀ ਲੇਬੇਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਪੇਂਟਿੰਗ]] ਕੀਵ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਰਾਂਜੀਆਂ ਅਤੇ ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਪਾਰਕ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। 968 ਵਿੱਚ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਪੇਚੇਨੇਗਸ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ।<ref>{{Cite web |last=Lowe |first=Steven |last2=Ryaboy |first2=Dmitriy V. |title=The Pechenegs |url=http://www.geocities.com/egfroth1/Pechenegs |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091027115640/http://www.geocities.com/egfroth1/Pechenegs |archive-date=27 October 2009 |access-date=27 October 2009}}</ref> 1000 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 45,000 ਸੀ।<ref>{{Cite book}}</ref> ਮਰਸੇਬਰਗ ਦੇ ਥੀਏਟਮਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਸਨੇ 1017 ਦੇ ਆਪਣੇ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ 400 ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਰਚ ਅਤੇ 8 ਬਾਜ਼ਾਰ ਸਨ।<ref>{{Cite book}}</ref> ਰੂਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਜੋਂ ਇਸਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਉਸਾਰੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰੇਖਾਂਕਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਯਾਰੋਸਲਾਵ ਦ ਵਾਈਜ਼ ਦੁਆਰਾ [[ਸੰਤ ਸੋਫੀਆ ਗਿਰਜਾਘਰ, ਕੀਵ|ਸੇਂਟ ਸੋਫੀਆ ਗਿਰਜਾਘਰ]] ਦੀ ਉਸਾਰੀ।<ref>{{Cite book}}</ref>ਰੂਸ ਵਿੱਚ [[ਜਗੀਰਦਾਰੀ|ਜਗੀਰੂ]] ਵੰਡਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਕੀਵ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਥ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਈ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਗਿਆ। 1146 ਅਤੇ 1246 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਸ਼ਹਿਰ 47 ਵਾਰ ਹੱਥ ਬਦਲਿਆ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ 24 ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ 35 ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਿਹਾ।<ref>{{Cite book}}</ref> ਮਾਰਚ 1169 ਵਿੱਚ, ਵਲਾਦੀਮੀਰ-ਸੁਜ਼ਦਲ ਦੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਪ੍ਰਿੰਸ ਆਂਦਰੇ ਬੋਗੋਲਿਉਬਸਕੀ ਨੇ ਕੀਵ ਨੂੰ ਬਰਖਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦਾ ਹਾਲ ਖੰਡਰ ਹੋ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book}}</ref><ref>{{Cite book|location=Cambridge, England}}</ref> ਉਸਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਟੁਕੜੇ ਲਏ - ਜਿਸ ਵਿੱਚ ''ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਆਈਕਨ ਦਾ ਥੀਓਟੋਕੋਸ'' ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ - ਵਿਸ਼ਹੋਰੋਡ ਤੋਂ।<ref>Janet Martin, ''Medieval Russia:980–1584'', (Cambridge University Press, 1996), 100.</ref> 1203 ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਿੰਸ ਰੁਰਿਕ ਰੋਸਟੀਸਲਾਵਿਚ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਿਪਚਾਕ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਨੇ ਕੀਵ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। 1230 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਸੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਈ ਵਾਰ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤਬਾਹ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਭਰਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਦੋਂ 1240 ਵਿੱਚ, [[ਬਾਤੂ ਖ਼ਾਨ|ਬਾਤੂ ਖਾਨ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਰੂਸ ਉੱਤੇ ਮੰਗੋਲ ਹਮਲੇ ਨੇ ਕੀਵ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। <ref>{{Deprecated archive|url=https://archive.today/20120530043944/https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html|title=The Destruction of Kiev}}, University of Toronto Research Repository</ref> == ਹਵਾਲੇ == dtgpftykf4j0u49q2tiyegf2p3ds8uh 844950 844947 2026-08-23T16:39:11Z Jagmit Singh Brar 17898 844950 wikitext text/x-wiki [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਰਪ ਦੀਆਂ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਕ੍ਰੇਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ]] {| class="infobox ib-settlement vcard" |- id="8" ! colspan="2" id="9" class="infobox-above" |'''ਕੀਵ''' '''Kyiv''' '''Kiev''' |- id="16" | colspan="2" id="17" class="infobox-subheader" |ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸ਼ਹਿਰ |- id="22" class="mergedtoprow" | colspan="2" id="23" class="infobox-full-data" |<div id="25" class="thumb tmulti tnone center"><div id="26" class="multiimageinner" style="width:292px;max-width:292px;border:none"><div id="27" class="trow"><div id="28" class="tsingle" style="width:290px;max-width:290px"><div id="29" style="height:125px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:17-07-02-Maidan_Nezalezhnosti_RR74377-PANORAMA.jpg|288x288px]]</div><div id="30" class="text-align-center">ਆਜ਼ਾਦੀ ਚੌਕ</div></div></div><div id="33" class="trow"><div id="34" class="tsingle" style="width:144px;max-width:144px"><div id="35" style="height:94px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:Будинок_з_химерами,_серпень_2019.jpg|142x142px]]</div><div id="36" class="text-align-center">ਕਿਮੈਰਾ ਵਾਲਾ ਘਰ</div></div><div id="39" class="tsingle" style="width:144px;max-width:144px"><div id="40" style="height:94px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:Blue_hour_on_Sofia_Square_Kiev_Ukraine.jpg|142x142px]]</div><div id="41" class="text-align-center">ਸੋਫੀਆ ਸਕੁਏਅਰ</div></div></div><div id="44" class="trow"><div id="45" class="tsingle" style="width:132px;max-width:132px"><div id="46" style="height:86px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:Червоний_корпус_КНУ.JPG|130x130px]]</div><div id="47" class="text-align-center">ਲਾਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਇਮਾਰਤ</div></div><div id="50" class="tsingle" style="width:156px;max-width:156px"><div id="51" style="height:86px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:P1130119-1.JPG|154x154px]]</div><div id="52" class="text-align-center">ਕੀਵ-ਪੇਚਰਸਕ ਲਾਵਰਾ</div></div></div><div id="55" class="trow"><div id="56" class="tsingle" style="width:152px;max-width:152px"><div id="57" style="height:100px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:Міст_Патона_вночі_та_монумент_Батьківщина-мати.jpg|150x150px]]</div><div id="58" class="text-align-center">ਪਾਟਨ ਬ੍ਰਿਜ ਅਤੇ ਮਦਰਲੈਂਡ ਸਮਾਰਕ</div></div><div id="62" class="tsingle" style="width:136px;max-width:136px"><div id="63" style="height:100px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:Lilacs_Gardens_in_Kyiv.jpg|134x134px]]</div><div id="64" class="text-align-center">ਵਿਦੁਬਿਚੀ ਤੋਂ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼</div></div></div><div id="68" class="trow"><div id="69" class="tsingle" style="width:290px;max-width:290px"><div id="70" style="height:112px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:Panoramic_view_to_the_Podil_district_in_Kyiv.jpg|288x288px]]</div><div id="71" class="text-align-center">ਪੋਦੀਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪੈਨੋਰਾਮਾ</div></div></div></div></div> |- id="74" class="mergedtoprow" | colspan="2" id="75" class="infobox-full-data maptable" |<div id="77" class="ib-settlement-cols"><div id="78" class="ib-settlement-cols-row"><div id="79" class="ib-settlement-cols-cell">[[ਤਸਵੀਰ:Flag_of_Kyiv_Kurovskyi.svg|border|100x100px|Flag of Kyiv]]<div id="80" class="ib-settlement-caption-link">ਝੰਡਾ</div></div></div></div><div id="83" class="ib-settlement-cols"><div id="84" class="ib-settlement-cols-row"></div><div id="85" class="ib-settlement-cols-row"><div id="86" class="ib-settlement-cols-cell">[[ਤਸਵੀਰ:COA_of_Kyiv_Kurovskyi.svg|100x100px|Coat of arms of Kyiv]]<div id="87" class="ib-settlement-caption-link">ਰਾਜ-ਚਿੰਨ੍ਹ</div></div><div id="90" class="ib-settlement-cols-cell">[[ਤਸਵੀਰ:Logo_of_Kyiv,_Ukraine_(English).svg|100x100px|Official logo of Kyiv]]<div id="91" class="ib-settlement-caption-link">ਲੋਗੋ</div></div></div></div> |- id="94" class="mergedtoprow" | colspan="2" id="95" class="infobox-full-data" |ਗੀਤ: "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਕਰਾਂ, ਹੇ ਮੇਰੇ ਕੀਵ!"<div id="98" class="center"></div> |- id="104" class="mergedtoprow" | colspan="2" id="105" class="infobox-full-data" |<div id="106" class="switcher-container"><div id="108" class="center"><div id="109" class="locmap" style="width:300px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div id="110" style="width:300px;padding:0"><div id="111" style="position:relative;width:300px">[[ਤਸਵੀਰ:Reliefkarte_Ukraine_2022.png|class=notpageimage noviewer|300x300px|Kyiv is located in Ukraine]]<div id="112" class="od notheme" style="top:26.163%;left:46.997%;font-size:91%"><div id="113" class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[ਤਸਵੀਰ:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Kyiv]]</div><div id="114" class="pr" style="width:6em;left:5px"><div id="115">ਕੀਵ</div></div></div></div><div id="117" style="padding-top:0.2em">ਯੂਕਰੇਨ ਵਿੱਚ ਕੀਵ</div></div></div></div><div id="121" class="center"><div id="122" class="locmap" style="width:300px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div id="123" style="width:300px;padding:0"><div id="124" style="position:relative;width:300px">[[ਤਸਵੀਰ:Europe_relief_laea_location_map.jpg|class=notpageimage noviewer|300x300px|Kyiv is located in Europe]]<div id="125" class="od notheme" style="top:54.368%;left:65.949%;font-size:91%"><div id="126" class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[ਤਸਵੀਰ:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Kyiv]]</div><div id="127" class="pr" style="width:6em;left:5px"><div id="128">ਕੀਵ</div></div></div></div><div id="130" style="padding-top:0.2em">ਕੀਵ (ਯੂਰਪ)</div></div></div></div></div> |- id="138" class="mergedtoprow" ! scope="row" id="139" class="infobox-label" |ਦੇਸ਼ | id="142" class="infobox-data" |ਯੂਕਰੇਨ |- id="145" class="mergedrow" ! scope="row" id="146" class="infobox-label" |ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ | id="149" class="infobox-data" |ਕੀਵ |- id="152" class="mergedtoprow" ! scope="row" id="153" class="infobox-label" |ਸਥਾਪਨਾ | id="155" class="infobox-data" |482 ਈਸਵੀ (ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ) |- id="165" class="mergedrow" ! scope="row" id="166" class="infobox-label" |ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ | id="169" class="infobox-data" | * ਡਾਰਨੀਤਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਦੇਸਨੀਅਨਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਦਨੀਪਰੋਵਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਹੋਲੋਸੀਵਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਓਬੋਲੋਨਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਪੇਚਰਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਪੋਦਿਲਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਸ਼ੇਵਚੇਨਕੀਵਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਸੋਲੋਮਿਆਨਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਸਵੀਆਤੋਸ਼ਿਨਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ |- id="222" class="mergedtoprow" ! colspan="2" id="223" class="infobox-header" |ਖੇਤਰ |- id="226" class="mergedrow" ! scope="row" id="227" class="infobox-label" |• ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸ਼ਹਿਰ | id="232" class="infobox-data" |839&#x20;km² (324&#x20;sq&#x20;mi) |- id="234" class="mergedtoprow" ! colspan="2" id="235" class="infobox-header" |ਆਬਾਦੀ (1 ਜਨਵਰੀ 2021) |- id="239" class="mergedrow" ! scope="row" id="240" class="infobox-label" |'''• ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸ਼ਹਿਰ''' | id="245" class="infobox-data" |[[ਤਸਵੀਰ:Decrease_Neutral.svg|link=|11x11px|Neutral decrease]] 2,952,301<ref name="Number of present population of Ukraine 1 January 20222">{{Cite web |date=1 January 2022 |title=Number of present population of Ukraine 1 January 2022 |url=https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810155123/https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf |archive-date=10 August 2022 |access-date=20 February 2023 |publisher=UkrStat.gov.ua |language=uk}}</ref> |- id="295" class="mergedtoprow" ! scope="row" id="296" class="infobox-label" |'''ਸਮਾਂ ਖੇਤਰ''' | id="299" class="infobox-data" |UTC+02:00 ([[Eastern European Time|EET]]) |- id="311" class="mergedtoprow" ! scope="row" id="312" class="infobox-label" |'''ਡਾਕ ਕੋਡ''' | id="314" class="infobox-data adr" |01xxx–04xxx |- id="342" class="mergedtoprow" ! scope="row" id="343" class="infobox-label" |'''ਵੈੱਬਸਾਈਟ''' | id="345" class="infobox-data" |<span class="url">[https://kyivcity.gov.ua/ kyivcity.gov.ua]</span> |} '''ਕੀਵ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]] ਵਿੱਚ: '''Kyiv''' ਜਾਂ '''Kiev''' ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), [[ਯੂਕਰੇਨ]] ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਕੇਂਦਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਇਹ ਡਨੀਪਰ ਨਦੀ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਕਿਨਾਰਿਆਂ 'ਤੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਨਵਰੀ 2022 ਤੱਕ, ਕੀਵ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 2,952,301 ਸੀ,<ref name="Number of present population of Ukraine 1 January 2022">{{Cite web |date=1 January 2022 |title=Number of present population of Ukraine 1 January 2022 |url=https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810155123/https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf |archive-date=10 August 2022 |access-date=20 February 2023 |publisher=UkrStat.gov.ua |language=uk}}</ref> ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਯੂਰਪ ਦਾ ਸੱਤਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |title=City Mayors: The 500 largest European cities (1 to 100) |url=http://www.citymayors.com/features/euro_cities1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100102120542/http://citymayors.com/features/euro_cities1.html |archive-date=2 January 2010 |access-date=19 February 2017 |website=www.citymayors.com}}</ref> ਕੀਵ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦਯੋਗਿਕ, ਵਿਗਿਆਨਕ, ਵਿਦਿਅਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਚ-ਤਕਨੀਕੀ ਉਦਯੋਗਾਂ, ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਘਰ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਜਨਤਕ ਆਵਾਜਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਮੈਟਰੋ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਮ ਕੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਦੇ ਚਾਰ ਮਹਾਨ ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੌਰਾਨ, ਇਹ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਅਤੇ ਅਸਪਸ਼ਟਤਾ ਦੇ ਕਈ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ 5ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। [[ਸਕੈਂਡੀਨੇਵੀਆ|ਸਕੈਂਡੇਨੇਵੀਆ]] ਅਤੇ [[ਕੌਨਸਟੈਨਟੀਨੋਪਲ|ਕਾਂਸਟੈਂਟੀਨੋਪਲ]] ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹਾਨ ਵਪਾਰਕ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਇੱਕ [[ਸਲਾਵ|ਸਲਾਵਿਕ]] ਬਸਤੀ, ਇਹ [[ਖ਼ਜ਼ਰ|ਖਜ਼ਾਰਾਂ]] ਦੀ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਸੀ,<ref>{{Cite web |title=Kiev |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/kiev |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180805021737/https://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Kiev |archive-date=5 August 2018 |access-date=4 July 2015 |website=TheFreeDictionary.com}}</ref> ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵਾਰੈਂਜੀਅਨਾਂ ([[ਵਾਈਕਿੰਗ|ਵਾਈਕਿੰਗਜ਼]] ) ਦੁਆਰਾ ਇਸ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਾਰੈਂਜੀਅਨ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹਿਲੇ ਪੂਰਬੀ ਸਲਾਵਿਕ ਰਾਜ, [[ਕੀਵੀਆਈ ਰੁਸ|ਕੀਵਨ ਰਸ]] ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਕੀਵ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ (1240) ਦੌਰਾਨ, ਕੀਵ ਖੰਡਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ; ਇਸਨੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਲਈ ਆਪਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ। ਕੀਵ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਪੂਰਬੀ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਵਧਿਆ। ਇਹ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ [[ਰੂਸੀ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੀ [[ਸਨਅਤੀ ਇਨਕਲਾਬ|ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ]] ਦੌਰਾਨ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋਇਆ, ਉਦਯੋਗ, ਵਣਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। 1918 ਵਿੱਚ, [[ਅਕਤੂਬਰ ਇਨਕਲਾਬ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯੂਕਰੇਨੀ ਲੋਕ ਗਣਰਾਜ ਨੇ ਰੂਸੀ ਗਣਰਾਜ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਕੀਵ ਨਵੇਂ ਗਣਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਯੂਕਰੇਨੀ-ਸੋਵੀਅਤ ਅਤੇ ਪੋਲਿਸ਼-ਸੋਵੀਅਤ ਯੁੱਧਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੀਵ ਯੂਕਰੇਨੀ SSR ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸਦੀ ਇਹ 1934 ਵਿੱਚ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ]] ਦੇ ਤੀਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਜੋਂ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਹੋਇਆ। 1991 ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਢਹਿ ਜਾਣ ਅਤੇ ਯੂਕਰੇਨੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ [[ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਲੋਕਰਾਜ|ਚੋਣ ਲੋਕਤੰਤਰ]] ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦੌਰਾਨ, ਕੀਵ ਯੂਕਰੇਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਨੇ [[ਹਥਿਆਰ]] ਉਦਯੋਗ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿੱਤ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਫੰਡਿੰਗ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਕੀਵ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਮਨੁੱਖ ਉੱਥੇ ਅਖੀਰਲੇ ਪਾਲੀਓਲਿਥਿਕ ਕਾਲ ([[ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ]]) ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।<ref name="use">[http://leksika.com.ua/13290305/ure/kiyiv Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161124133700/http://leksika.com.ua/13290305/ure/kiyiv|date=24 November 2016}} at [[Ukrainian Soviet Encyclopedia]]</ref> [[ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗ]] ਦੌਰਾਨ ਕੀਵ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਅਖੌਤੀ ਟ੍ਰਿਪਿਲੀਅਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀਆਂ ਉਸ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਤੋਂ ਸਬੂਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।<ref>[http://leksika.com.ua/13290305/ure/kiyiv Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161124133700/http://leksika.com.ua/13290305/ure/kiyiv|date=24 November 2016}} in the [[Ukrainian Soviet Encyclopedia]]: "Населення періоду мідного віку на тер. К. було носієм т. з. трипільської культури; відомі й знахідки окремих предметів бронзового віку."</ref> ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ [[ਲੋਹਾ ਯੁੱਗ]] ਦੌਰਾਨ ਕੁਝ ਕਬੀਲੇ ਕੀਵ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਸ ਗਏ ਸਨ ਜੋ ਸਿਥੀਅਨਾਂ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਕਾਲੇ ਸਾਗਰ ਤੱਟ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਜਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ, ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref name="use" /> ਦੂਜੀ ਤੋਂ ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਦੇ ਰੋਮਨ ਸਿੱਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ [[ਰੋਮਨ ਸਮਰਾਜ|ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਵਪਾਰਕ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। === ਮੂਲ === [[ਤਸਵੀਰ:Kyi,_Czech,_Khoryv_and_Lubed_in_der_Radziwiłłchronik.jpg|thumb|ਰੈਡਜ਼ੀਵਿਲ ਕ੍ਰੋਨਿਕਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਕੀ, ਸ਼ੇਕ, ਖੋਰੀਵ ਅਤੇ ਲਿਬਿਡ]] ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਦੋਂ ਹੋਈ ਸੀ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਵਾਇਤੀ ਸਥਾਪਨਾ ਮਿਤੀ 482 ਈਸਵੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇ 1982 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ 1,500ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਮਨਾਈ। ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਡੇਟਾ ਛੇਵੀਂ ਜਾਂ ਸੱਤਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ,<ref name="eob">"[https://www.britannica.com/place/Kyiv Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150504135716/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/317542/Kiev|date=4 May 2015}}", [[ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾ|''Encyclopædia Britannica'']].</ref><ref>[[Petro Tolochko]], Glib Ivakin, Yaroslava Vermenych.</ref> ਕੁਝ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ।<ref>Rabinovich GA From the history of urban settlements in the eastern Slavs.</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Pál_Vágó_(1853-1928)_painter_The_Hungarian_at_Kiev_(1896-99).jpg|left|thumb|830 ਵਿੱਚ ਰੂਸ ਦੇ ਖਗਾਨੇਟ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕੀਵ ਵਿਖੇ ਹੰਗਰੀਆਈ ; ਪਾਲ ਵਾਗੋ ਦੁਆਰਾ ਪੇਂਟਿੰਗ (1853–1928)]] ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਬਾਰੇ ਕਈ ਮਹਾਨ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਸਲਾਵਿਕ ਕਬੀਲੇ (ਪੂਰਬੀ ਪੋਲਿਸ਼), ਭਰਾ ਕੀ (ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ), ਸ਼ਚੇਕ, ਖੋਰੀਵ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੈਣ ਲਿਬਿਡ, ਜਿਸਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ (''ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਇਤਹਾਸ'' ਵੇਖੋ)। <ref name="use2">[http://leksika.com.ua/13290305/ure/kiyiv Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161124133700/http://leksika.com.ua/13290305/ure/kiyiv|date=24 November 2016}} at [[Ukrainian Soviet Encyclopedia]]</ref> ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੰਤਕਥਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੇਂਟ ਐਂਡਰਿਊ ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਿਆ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹੁਣ ਹੈ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸਲੀਬ ਖੜ੍ਹੀ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚਰਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਮੱਧਕਾਲ|ਮੱਧ ਯੁੱਗ]] ਤੋਂ ਸੇਂਟ ਮਾਈਕਲ ਦੀ ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਡਚੀ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਬੂਤ ਹਨ। ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਖਿੰਡੇ ਹੋਏ [[ਸਲਾਵ|ਸਲਾਵਿਕ]] ਬਸਤੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਪਰ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ। ਟਾਲਮੀ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ 'ਤੇ ਬੋਰੀਸਥੀਨੀਜ਼ ਦੇ ਮੱਧ-ਧਾਰਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਈ ਬਸਤੀਆਂ ਦਰਸਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਜ਼ਾਗਰੀਅਮ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਕੀਵ ਦਾ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite book}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, 1773 ਦੇ ''ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਐਨਸ਼ੀਐਂਟ ਜੀਓਗ੍ਰਾਫੀ'' ਆਫ਼ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਮੈਕਬੀਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਬਸਤੀ ਆਧੁਨਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਚਰਨੋਬਲ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜ਼ਾਗਰੀਅਮ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਬਸਤੀ ਹੈ, ਅਮਾਡੋਕਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਮਾਡੋਸੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ <ref>{{Cite web |last=Hazlitt |first=William |date=22 February 1851 |title=The Classical Gazetteer: A Dictionary of Ancient Geography, Sacred and Profane |url=https://books.google.com/books?id=eMUBAAAAYAAJ&dq=Amadoca&pg=PA29 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804081050/https://books.google.com/books?id=eMUBAAAAYAAJ&pg=PA29&lpg=PA29&dq=Amadoca&source=bl&ots=IlQ3FheTTw&sig=ACfU3U0CbJwExMEZ01bbTNgNHIofesupoQ&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiz0fCGkYjqAhU5RDABHRzPB90Q6AEwEHoECAoQAQ#v=onepage&q=Amadoca&f=false |archive-date=4 August 2020 |access-date=17 June 2020 |publisher=Whittaker |via=Google Books}}</ref> ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਅਮਾਡੋਕਾ ਦੇ ਦਲਦਲ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਅਮਾਡੋਕਾ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਾਮ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮੂਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸੰਬਤ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਖ਼ਜ਼ਰ|ਖਜ਼ਰ ਸਾਮਰਾਜ]] ਨਾਲ ਕੁਝ ਸਬੰਧ ਹੈ। ''ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਕ੍ਰੋਨਿਕਲ'' ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀਵ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੇ ਅਸਕੋਲਡ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ "ਤਿੰਨ ਭਰਾ ਕੀ, ਸ਼ਚੇਕ ਅਤੇ ਖੋਰੀਵ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਰ ਗਏ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਖਜ਼ਾਰਾਂ ਨੂੰ ਟੈਕਸ ਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ"। ''ਡੀ ਐਡਮਿਨਿਸਟਰਾਂਡੋ ਇਮਪੀਰੀਓ'' ਵਿੱਚ, ਕਾਂਸਟੈਂਟਾਈਨ ਪੋਰਫਾਈਰੋਜੇਨਿਟਸ ਛੋਟੀਆਂ ਮਾਲਵਾਹਕ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਕਾਫ਼ਲੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਸਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਉਹ ਡਨੀਪਰ ਨਦੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੀਵ (ਕਿਓਵਾ) ਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਿੰਦੂ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੰਬਾਟਾਸ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ"। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਿੰਨ ਅਰਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਭੂਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀ ਜ਼ਾਨਬਤ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਰੂਸੀਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਬਨ ਰੁਸਤਾਹ, ਅਬੂ ਸਈਦ ਗਰਦੇਜ਼ੀ, ਅਤੇ ਹੁਦੁਦ ਅਲ-ਆਲਮ ਦੇ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਰੂਸੀ ਪੂਰਬੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਟੂਮਾਨਸਕੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸੰਬਤ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਬਾਰੇ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[:ru:Ильинский, Григорий Андреевич|ਗ੍ਰਿਗੋਰੀ ਇਲਿੰਸਕੀ]], [[ਨਿਕੋਲੇ ਕਰਮਜ਼ੀਨ|ਨਿਕੋਲੇ ਕਰਾਮਜ਼ਿਨ]], ਜਾਨ ਪੋਟੋਕੀ, [[:ru:Ламбин, Николай Петрович|ਨਿਕੋਲੇ ਲੈਂਬਿਨ]], ਜੋਆਚਿਮ ਲੇਲੇਵੇਲ ਅਤੇ ਗੁਡਬ੍ਰਾਂਡੁਰ ਵਿਗਫੁਸਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਕ੍ਰੋਨਿਕਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਜਾਂ 10ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਅਸਕੋਲਡ ਅਤੇ ਡੀਰ, ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਵਾਈਕਿੰਗ ਜਾਂ ਵਾਰੈਂਜੀਅਨ ਮੂਲ ਦੇ ਸਨ, ਨੇ ਕੀਵ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਤਲ 882 ਵਿੱਚ ਨੋਵਗੋਰੋਡ ਦੇ ਓਲੇਗ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਓਮੇਲਜਾਨ ਪ੍ਰਿਤਸਾਕ ਅਤੇ ਕਾਂਸਟੈਂਟਾਈਨ ਜ਼ੁਕਰਮੈਨ, ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਵਿਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਖਜ਼ਾਰ ਸ਼ਾਸਨ 920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੀਵਨ ਲੈਟਰ ਅਤੇ ਸ਼ੈਚਰ ਲੈਟਰ ਵਰਗੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਬਚੇ। ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਗਯਾਰ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੇ 840 ਅਤੇ 878 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਹਿਰ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਉਹ ਕੁਝ [[ਖ਼ਜ਼ਰ|ਖਜ਼ਾਰ]] ਕਬੀਲਿਆਂ ਨਾਲ ਕਾਰਪੈਥੀਅਨ ਬੇਸਿਨ ਵੱਲ ਪਰਵਾਸ ਕਰ ਗਏ। ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਕ੍ਰੋਨਿਕਲ ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੰਘਣ ਵਾਲੇ ਹੰਗਰੀਆਈ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਅਸਕੋਲਡ ਦੀ ਕਬਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ " [[:ru:Угорское урочище|ਉਹੋਰਸਕੇ ਯੂਰੋਚਿਸ਼ਚੇ]] " (ਹੰਗਰੀ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>[https://pechersk.kyivcity.gov.ua/content/mennyu-1.html History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200613215705/https://pechersk.kyivcity.gov.ua/content/mennyu-1.html|date=13 June 2020}}.</ref> ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੀਵ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ 840 ਵਿੱਚ ਕੇਓ (ਕੇਵ), ਸਾਕ ਅਤੇ ਗੇਰੇਬ, ਤਿੰਨ ਭਰਾਵਾਂ, ਜੋ ਕਿ ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਾਰਜਾਨ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ, ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਕੀਵ ਕ੍ਰੋਨਿਕਲ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਨਾਮ ਕੀ, ਸ਼ਚੇਕ ਅਤੇ ਖੋਰੀਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਲਾਵਿਕ ਮੂਲ ਦੇ ਨਾ ਹੋਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਰੂਸੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਅਤੇ ਉਤਪਤੀ ਦਾ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੰਗਰੀਆਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਵਿਕਟਰ ਪਡਾਨੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਕ੍ਰੋਨਿਕਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਪੁਰਾਣੇ-ਰੂਸੀ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਨਾਇਕਾਂ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>dr. Viktor Padányi – Dentu-Magyaria p. 325, footnote 15</ref> === ਕੀਵਨ ਰਸ' (Kyivan Rus') === [[ਤਸਵੀਰ:Lebedev_baptism.jpg|right|thumb|''ਕੀਵੰਸ ਦਾ ਬਪਤਿਸਮਾ'', ਕਲਾਵਦੀ ਲੇਬੇਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਪੇਂਟਿੰਗ]] ਕੀਵ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਰਾਂਜੀਆਂ ਅਤੇ ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਪਾਰਕ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। 968 ਵਿੱਚ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਪੇਚੇਨੇਗਸ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ।<ref>{{Cite web |last=Lowe |first=Steven |last2=Ryaboy |first2=Dmitriy V. |title=The Pechenegs |url=http://www.geocities.com/egfroth1/Pechenegs |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091027115640/http://www.geocities.com/egfroth1/Pechenegs |archive-date=27 October 2009 |access-date=27 October 2009}}</ref> 1000 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 45,000 ਸੀ।<ref>{{Cite book}}</ref> ਮਰਸੇਬਰਗ ਦੇ ਥੀਏਟਮਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਸਨੇ 1017 ਦੇ ਆਪਣੇ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ 400 ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਰਚ ਅਤੇ 8 ਬਾਜ਼ਾਰ ਸਨ।<ref>{{Cite book}}</ref> ਰੂਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਜੋਂ ਇਸਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਉਸਾਰੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰੇਖਾਂਕਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਯਾਰੋਸਲਾਵ ਦ ਵਾਈਜ਼ ਦੁਆਰਾ [[ਸੰਤ ਸੋਫੀਆ ਗਿਰਜਾਘਰ, ਕੀਵ|ਸੇਂਟ ਸੋਫੀਆ ਗਿਰਜਾਘਰ]] ਦੀ ਉਸਾਰੀ।<ref>{{Cite book}}</ref>ਰੂਸ ਵਿੱਚ [[ਜਗੀਰਦਾਰੀ|ਜਗੀਰੂ]] ਵੰਡਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਕੀਵ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਥ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਈ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਗਿਆ। 1146 ਅਤੇ 1246 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਸ਼ਹਿਰ 47 ਵਾਰ ਹੱਥ ਬਦਲਿਆ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ 24 ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ 35 ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਿਹਾ।<ref>{{Cite book}}</ref> ਮਾਰਚ 1169 ਵਿੱਚ, ਵਲਾਦੀਮੀਰ-ਸੁਜ਼ਦਲ ਦੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਪ੍ਰਿੰਸ ਆਂਦਰੇ ਬੋਗੋਲਿਉਬਸਕੀ ਨੇ ਕੀਵ ਨੂੰ ਬਰਖਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦਾ ਹਾਲ ਖੰਡਰ ਹੋ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book}}</ref><ref>{{Cite book|location=Cambridge, England}}</ref> ਉਸਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਟੁਕੜੇ ਲਏ - ਜਿਸ ਵਿੱਚ ''ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਆਈਕਨ ਦਾ ਥੀਓਟੋਕੋਸ'' ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ - ਵਿਸ਼ਹੋਰੋਡ ਤੋਂ।<ref>Janet Martin, ''Medieval Russia:980–1584'', (Cambridge University Press, 1996), 100.</ref> 1203 ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਿੰਸ ਰੁਰਿਕ ਰੋਸਟੀਸਲਾਵਿਚ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਿਪਚਾਕ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਨੇ ਕੀਵ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। 1230 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਸੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਈ ਵਾਰ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤਬਾਹ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਭਰਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਦੋਂ 1240 ਵਿੱਚ, [[ਬਾਤੂ ਖ਼ਾਨ|ਬਾਤੂ ਖਾਨ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਰੂਸ ਉੱਤੇ ਮੰਗੋਲ ਹਮਲੇ ਨੇ ਕੀਵ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। <ref>{{Deprecated archive|url=https://archive.today/20120530043944/https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html|title=The Destruction of Kiev}}, University of Toronto Research Repository</ref> === ਗੋਲਡਨ ਹੋਰਡ ਪੀਰੀਅਡ === ਮੰਗੋਲ ਜਿੱਤ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ [[Culture of Kievan Rus'|ਕੀਵਨ ਰੂਸ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ']] ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਕੀਵ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਆਬਾਦੀ "ਮੰਗੋਲ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ" ( [[Orest Subtelny|ਓਰੇਸਟ ਸਬਟੇਲਨੀ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ), <ref name="Subtelny 2009 p48">{{Cite book}}</ref> ਜਾਂ "ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ" 36,000-50,000 ਸੀ ( [[Janet L. B. Martin|ਜੈਨੇਟ ਐਲਬੀ ਮਾਰਟਿਨ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ)। {{Sfn|Martin|2007}} ਆਪਣੇ [[ਰਾਜਵੰਸ਼]] ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਹੋਰਡ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੀਵ 'ਤੇ ਮੰਗੋਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ [[Jarlig|ਯਾਰਲਿਕਸ]] ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਸਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮਾਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਕੀਤਾ, ਉੱਥੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। <ref>{{Cite book}}</ref>1320 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਗ੍ਰੈਂਡ ਡਿਊਕ [[Gediminas|ਗੇਡੀਮਿਨਾਸ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਲਿਥੁਆਨੀਅਨ ਫੌਜ ਨੇ [[Battle on the Irpen' River|ਇਰਪੇਨ ਨਦੀ 'ਤੇ ਹੋਈ ਲੜਾਈ]] ਵਿੱਚ [[Stanislav of Kyiv|ਕੀਵ ਦੇ ਸਟੈਨਿਸਲਾਵ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਸਲਾਵਿਕ ਫੌਜ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। [[ਤਾਤਾਰ|ਤਾਤਾਰਾਂ]], ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੀਵ 'ਤੇ ਵੀ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਨੇ 1324-1325 ਵਿੱਚ ਬਦਲਾ ਲਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੀਵ 'ਤੇ ਇੱਕ ਲਿਥੁਆਨੀਅਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇਸਨੂੰ [[ਤੁਲਾਈ ਓਰਦੂ|ਗੋਲਡਨ ਹੋਰਡ]] ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣੀ ਪਈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, 1362 ਵਿੱਚ [[Battle of Blue Waters|ਬਲੂ ਵਾਟਰਸ ਦੀ ਲੜਾਈ]] ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਲਿਥੁਆਨੀਆ ਦੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਡਿਊਕ, [[Algirdas|ਅਲਗਿਰਦਾਸ ਨੇ]] ਕੀਵ ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ [[Grand Duchy of Lithuania|ਲਿਥੁਆਨੀਆ ਦੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਡਚੀ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ। <ref>Jones, Michael (2000).</ref> === ਲਿਥੁਆਨੀਅਨ ਅਤੇ ਪੋਲਿਸ਼ ਸਮਾਂ === [[ਤਸਵੀਰ:Kyiv_episcopate_(16457821).jpg|thumb|ਸੇਬੇਸਟੀਅਨ ਮੁਨਸਟਰ ਦੇ ''[[:File:Polonia Et Ungaria XX Nova Tabula.jpg|ਪੋਲੈਂਡ ਅਤੇ ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ]]'' ਦਾ ਵੇਰਵਾ, 1552, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਨੂੰ "ਕਿਊਆ ਏਪੀ ''ਇਸਕੋਪ'' ਐਟਸ" ("ਕਿਊਵ ਐਪੀਸਕੋਪੇਟ") ਲੇਬਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।]] ਲਿਥੁਆਨੀਅਨ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ [[Podil|ਪੋਡਿਲ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੀ ਅਤੇ [[Zamkova Hora (Kyiv)|ਜ਼ਮਕੋਵਾ ਹੋਰਾ]] ਉੱਤੇ 18 ਟਾਵਰਾਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਲਿਥੁਆਨੀਅਨ [[Kyiv Castle|ਕੀਵ ਕਿਲ੍ਹਾ]] ਸੀ ਜੋ ਕਿ [[Grand Prince of Kiev|ਕੀਵ ਦੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਪ੍ਰਿੰਸ]] [[Vladimir Olgerdovich|ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਓਲਗਰਡੋਵਿਚ]] ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਿਥੁਆਨੀਆ ਦੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਡਿਊਕਸ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[Vytautas|ਵਿਟੌਟਾਸ]] ) ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। <ref>{{Cite web |date=3 May 2010 |title="Ukraina: Lietuvos epocha, 1320–1569" |url=https://www.bernardinai.lt/2010-05-03-ukraina-lietuvos-epocha-1320-1569/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810230336/https://www.bernardinai.lt/2010-05-03-ukraina-lietuvos-epocha-1320-1569/ |archive-date=10 August 2023 |access-date=10 August 2023 |website=[[Bernardinai.lt]] |language=lt}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Хто побудував київський замок? |url=https://we.org.ua/history/hto-pobuduvav-kyyivskyj-zamok/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170101014616/https://we.org.ua/history/hto-pobuduvav-kyyivskyj-zamok/ |archive-date=1 January 2017 |access-date=22 October 2023 |website=Про Україну |language=uk}}</ref> 1482 ਵਿੱਚ, [[Crimean Tatars|ਕ੍ਰੀਮੀਅਨ ਤਾਤਾਰਾਂ ਨੇ]] ਕੀਵ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਹਿੱਸਾ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। <ref>Jerzy Lukowski, W. H. Zawadzki (2006).</ref> 1569 [[Union of Lublin|ਦੇ ਲੁਬਲਿਨ ਸੰਘ]] ਦੇ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ [[Polish–Lithuanian Commonwealth|ਪੋਲਿਸ਼-ਲਿਥੁਆਨੀਅਨ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਦੀ]] ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਕੀਵ ਖੇਤਰ ( [[Podolia|ਪੋਡੋਲੀਆ]], [[Volhynia|ਵੋਲਹੀਨੀਆ]] ਅਤੇ [[Podlachia|ਪੋਡਲਾਚੀਆ]] ) ਦੀਆਂ ਲਿਥੁਆਨੀਅਨ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਲਿਥੁਆਨੀਆ ਦੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਡਚੀ ਤੋਂ [[Crown of the Kingdom of Poland|ਪੋਲੈਂਡ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਤਾਜ]] ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਕੀਵ [[Kyiv Voivodeship|ਕੀਵ ਵੋਇਵੋਡਸ਼ਿਪ]] ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ। <ref>Davies, Norman (1982).</ref> 1658 [[Treaty of Hadiach|ਦੀ ਹਦੀਆਚ ਸੰਧੀ]] ਨੇ ਕੀਵ ਨੂੰ [[Polish–Lithuanian–Ruthenian Commonwealth|ਪੋਲਿਸ਼-ਲਿਥੁਆਨੀਅਨ-ਰੂਥੇਨੀਅਨ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ]] ਦੇ ਅੰਦਰ [[Grand Duchy of Rus' (1658)|ਰੂਸ ਦੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਡਚੀ]] ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, <ref>Magocsi, Paul Robert (1996).</ref> ਪਰ ਸੰਧੀ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਦੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। <ref>Т.</ref> 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, 11ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ [[Anthony of Kiev|ਕੀਵ ਦੇ ਐਂਥਨੀ]] ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ [[Kyiv Pechersk Lavra|ਕੀਵ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦਾ ਮੱਠ]], <ref>{{Cite book}}</ref> ਇੱਕ [[Eastern Orthodox|ਆਰਥੋਡਾਕਸ]] ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇੱਕ [[Orthodox brotherhoods|ਭਾਈਚਾਰਕ]] ਸਕੂਲ ਦੀ ਨੀਂਹ ਪਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[NaUKMA|ਮੋਹੀਲਾ ਕਾਲਜੀਅਮ]] ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ [[Zaporozhian Cossacks|ਕੋਸੈਕ]] [[Hetman|ਹੇਟਮੈਨ]] [[Petro Konashevych-Sahaidachnyi|ਪੈਟਰੋ ਕੋਨਾਸ਼ੇਵਿਚ-ਸਹੈਦਾਚਨੀ]] ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਕੀਵ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਯੂਕਰੇਨੀ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। {{Sfn|Magocsi|1996}} [[ਤਸਵੀਰ:Pic_I_V_Ivasiuk_Mykola_Bohdan_Khmelnytskys_Entry_to_Kyiv.jpg|thumb|1649 ਵਿੱਚ [[Mykola Ivasyuk|ਮਾਈਕੋਲਾ ਇਵਾਸਯੁਕ]] (1865–1937) ਦੁਆਰਾ ''[[Bohdan Khmelnytsky|ਬੋਹਦਾਨ ਖਮੇਲਨੀਤਸਕੀ]] ਦਾ ਕੀਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ'' ਪੋਲਿਸ਼ ਦਬਦਬੇ ਵਿਰੁੱਧ [[Khmelnytsky Uprising|ਖਮੇਲਨੀਤਸਕੀ ਵਿਦਰੋਹ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।]] === ਕੋਸੈਕ ਕਾਲ ਅਤੇ ਰੂਸੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ === 1649 ਵਿੱਚ, [[Khmelnytsky Uprising|ਖਮੇਲਨੀਤਸਕੀ ਵਿਦਰੋਹ]] ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, [[Bohdan Khmelnytsky|ਬੋਹਦਾਨ ਖਮੇਲਨੀਤਸਕੀ]] ਦੀ ਜੇਤੂ ਕੋਸੈਕ ਫੌਜ ਨੇ ਕੀਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਸਥਾਨਕ ਪਾਦਰੀਆਂ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਨੀਂਹ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਖਮੇਲਨੀਤਸਕੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਅਤੇ [[Ruthenian people|ਰੁਥੇਨੀਅਨ ਲੋਕਾਂ]] ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। {{Sfn|Magocsi|1996}} 1654 [[Treaty of Pereyaslav|ਦੀ ਪੇਰੇਅਸਲਾਵ ਸੰਧੀ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੂਸੀ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ, ਕੀਵ 1667 ਤੋਂ [[Truce of Andrusovo|ਐਂਡਰੂਸੋਵੋ ਦੀ ਸੰਧੀ]] ਨਾਲ [[ਰੂਸ ਦੀ ਜ਼ਾਰਸ਼ਾਹੀ|ਰੂਸ ਦੇ ਜ਼ਾਰਰਾਜ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ [[Cossack Hetmanate|ਕੋਸੈਕ ਹੇਟਮਾਨੇਟ]] ਦੇ ਅੰਦਰ [[Magdeburg Law|ਸਵੈ-ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ]] ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆ। {{Sfn|Magocsi|1996}} ਕੀਵ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੋਲਿਸ਼-ਰੂਸੀ ਸੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। <ref>[[Eugeniusz Romer]], O wschodniej granicy Polski z przed 1772 r</ref> [[ਰੂਸੀ ਸਾਮਰਾਜ]] ਵਿੱਚ, ਕੀਵ ਇੱਕ ਮੁੱਖ [[Eastern Orthodoxy|ਈਸਾਈ ਕੇਂਦਰ]] ਸੀ, ਜੋ [[Pilgrim|ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ]] ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦਾ ਪੰਘੂੜਾ ਸੀ, ਪਰ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਵਪਾਰਕ ਮਹੱਤਤਾ ਹਾਸ਼ੀਏ 'ਤੇ ਰਹੀ। 1834 ਵਿੱਚ, ਰੂਸੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੇਂਟ ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਹੁਣ [[ਤਾਰਾਸ ਸ਼ੇਵਚੈਨਕੋ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਕੀਵ|ਕੀਵ ਦੀ ਤਾਰਾਸ ਸ਼ੇਵਚੇਂਕੋ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਯੂਕਰੇਨੀ ਕਵੀ [[ਤਾਰਾਸ ਸ਼ੇਵਚੈਨਕੋ|ਤਾਰਾਸ ਸ਼ੇਵਚੇਂਕੋ]] (1814–1861) ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਇਸਦੇ ਭੂਗੋਲ ਵਿਭਾਗ ਲਈ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਖੋਜਕਰਤਾ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਸੇਂਟ ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਮੈਡੀਕਲ ਫੈਕਲਟੀ, ਜੋ ਕਿ ਸੋਵੀਅਤ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ 1919-1921 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, 1995 ਵਿੱਚ [[Bogomolets National Medical University|ਬੋਗੋਮੋਲੇਟਸ ਨੈਸ਼ਨਲ ਮੈਡੀਕਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਬਣ ਗਈ। 18ਵੀਂ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ, [[Imperial Russian Army|ਸ਼ਾਹੀ ਰੂਸੀ ਫੌਜ]] ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਦਬਦਬਾ ਬਣਾਇਆ;{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=January 2018}} [[Russian Orthodox Church|ਰੂਸੀ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਚਰਚ ਦੀ]] ਕੀਵ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਸੀ। 1840 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, [[Mykola Kostomarov|ਮਾਈਕੋਲਾ ਕੋਸਟੋਮਾਰੋਵ]] (ਰੂਸੀ: {{Transliteration|ru|Nikolai Kostomarov}} ), ਨੇ ਇੱਕ ਗੁਪਤ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਮਾਜ, [[Brotherhood of Saints Cyril and Methodius|ਸੰਤਾਂ ਸਿਰਿਲ ਅਤੇ ਮੈਥੋਡੀਅਸ ਦਾ ਭਾਈਚਾਰਾ]], ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦ [[ਸਲਾਵ|ਸਲਾਵਿਕ ਲੋਕਾਂ]] ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਘ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਯੂਕਰੇਨੀ ਲੋਕ ਰੂਸੀ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਅਤੇ ਵੱਖਰੇ ਸਮੂਹ ਵਜੋਂ ਸਨ; ਰੂਸੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ। ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਦੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੀਵ ਨੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਰੂਸੀ ਪ੍ਰਵਾਸ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਵਧਦੇ [[Russification|ਰੂਸੀਕਰਨ ਦਾ]] ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ [[Russian language in Ukraine|, ਰੂਸੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ]] ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਉੱਤੇ ਦਬਦਬਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਾਹਰੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ [[ਸਾਮਾਜਕ ਵਰਗ|ਹੇਠਲੇ ਵਰਗਾਂ ਨੇ]] ਯੂਕਰੇਨੀ [[ਲੋਕਧਾਰਾ|ਲੋਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ]] ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=April 2011}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[Wikipedia:Citation needed|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2011)">ਹਵਾਲੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ</span>]]'' &#x5D;</sup> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਨਸਲੀ ਯੂਕਰੇਨੀ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ, ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਨੇ ਗੁਪਤ ਕਿਤਾਬ-ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ, ਸ਼ੁਕੀਨ ਥੀਏਟਰ, ਲੋਕ ਅਧਿਐਨ, ਆਦਿ ਦੁਆਰਾ ਕੀਵ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ। [[ਤਸਵੀਰ:Kiev_downtown.jpg|center|thumb|19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਕੀਵ]] 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ [[Industrialization in the Russian Empire|ਰੂਸੀ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ]] ਦੌਰਾਨ, ਕੀਵ ਰੂਸੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਜੋ ਰੇਲਵੇ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ [[Dnieper river|ਡਨੀਪਰ ਨਦੀ ']] ਤੇ ਖੰਡ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਦੇ ਨਿਰਯਾਤ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਸੀ। 1900 ਤੱਕ, ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ 250,000 ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ, ਕਈ ਵਿਦਿਅਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ, ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਸਮਾਰਕ (ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਪਾਰੀ-ਮੁਖੀ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 1892 ਵਿੱਚ, ਰੂਸੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ [[Trams in Kyiv|ਪਹਿਲੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਟਰਾਮ ਲਾਈਨ]] ਕੀਵ (ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਤੀਜੀ) ਵਿੱਚ ਚੱਲਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਕੀਵ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਰੂਸੀ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ [[ਸਨਅਤੀ ਇਨਕਲਾਬ|ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ]] ਦੌਰਾਨ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। === ਸੋਵੀਅਤ ਯੁੱਗ === [[ਤਸਵੀਰ:Генплан_Києва_1936.jpg|thumb|1936 ਤੱਕ, ਕੀਵ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ [[Dnieper|ਡਨੀਪਰ]] ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਸੀ।]] [[ਰੂਸੀ ਇਨਕਲਾਬ|1917 ਦੀ ਰੂਸੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ [[Ukraine after the Russian Revolution|ਅਸ਼ਾਂਤ ਦੌਰ]] ਵਿੱਚ, ਕੀਵ ਕਈ [[Ukrainian War of Independence|ਲਗਾਤਾਰ ਯੂਕਰੇਨੀ ਰਾਜਾਂ]] ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਈ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਫਸ ਗਿਆ: [[ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]], ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਜਰਮਨ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ 2 ਮਾਰਚ 1918 ਤੋਂ ਨਵੰਬਰ 1918 ਤੱਕ ਇਸ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ, 1917 ਤੋਂ 1922 ਦਾ [[Russian Civil War|ਰੂਸੀ ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ]], ਅਤੇ 1919-1921 ਦਾ [[Polish–Soviet War|ਪੋਲਿਸ਼-ਸੋਵੀਅਤ ਯੁੱਧ]] । 1919 ਦੇ ਆਖਰੀ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੌਰਾਨ, ਕੀਵ ਰੁਕ-ਰੁਕ ਕੇ ਵ੍ਹਾਈਟ ਆਰਮੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੀਵ ਨੇ 1918 ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਅਗਸਤ 1920 ਤੱਕ ਸੋਲਾਂ ਵਾਰ ਹੱਥ ਬਦਲੇ <ref>{{Cite book}}</ref> 1921 ਤੋਂ 1991 ਤੱਕ, ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ [[Ukrainian Soviet Socialist Republic|ਯੂਕਰੇਨੀ ਸੋਵੀਅਤ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਗਣਰਾਜ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਿਆ, ਜੋ 1922 ਵਿੱਚ [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ]] ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾਪਕ ਗਣਰਾਜ ਬਣ ਗਿਆ। ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਕਰੇਨ ਵਿੱਚ [[ਇੰਟਰਵਾਰ ਪੀਰੀਅਡ|ਯੁੱਧ]] ਦੌਰਾਨ ਵਾਪਰੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਕੀਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ: 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ [[Ukrainization|ਦੇ ਯੂਕਰੇਨੀਕਰਨ]] ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੇਂਡੂ ਯੂਕਰੇਨੀਅਨ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਸ ਨੇ [[Russophone|ਰੂਸੀ]] ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਯੂਕਰੇਨੀ-ਭਾਸ਼ੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ [[Ukrainian culture|ਯੂਕਰੇਨੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਜੀਵਨ]] ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਦਿੱਤਾ; 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ [[Industrialization in the Soviet Union|ਸੋਵੀਅਤ ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ ਨੇ]] ਸ਼ਹਿਰ, ਜੋ ਕਿ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ, ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗਿਕ, ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ; [[Holodomor|1932-1933 ਦੇ ਮਹਾਨ ਅਕਾਲ ਨੇ]] ਰਾਸ਼ਨ ਕਾਰਡਾਂ ਲਈ ਰਜਿਸਟਰਡ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ 1937-1938 ਦੇ [[ਜੋਸਿਫ਼ ਸਟਾਲਿਨ|ਜੋਸਫ਼ ਸਟਾਲਿਨ]] ਦੇ [[ਮਹਾਨ ਦਹਿਸ਼ਤ|ਮਹਾਨ ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਨ]] ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ [[Intelligentsia|ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਨੂੰ]] ਲਗਭਗ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। <ref name="Brama">{{Cite web |title=The Great Purge under Stalin 1937–38 |url=http://www.brama.com/ukraine/history/terror/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100124123256/http://www.brama.com/ukraine/history/terror/index.html |archive-date=24 January 2010 |access-date=14 January 2010 |publisher=brama.com}}</ref> <ref name="Figes">[[Orlando Figes]] ''The Whisperers: Private Life in Stalin's Russia'', 2007, {{ISBN|0805074619}}, pages 227–315.</ref> <ref name="Social Catastrophe">Robert Gellately, ''Lenin, Stalin, and Hitler: The Age of Social Catastrophe'' (Knopf, 2007: {{ISBN|1-4000-4005-1}}), 720 pages.</ref> 1934 ਵਿੱਚ, ਕੀਵ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਿਆ। ਸੋਵੀਅਤ ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਉੱਭਰਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦੀ ਆਬਾਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਦਿੱਗਜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। [[ਤਸਵੀਰ:Ruined_Kiev_in_WWII.jpg|left|thumb|[[Eastern Front (World War II)|ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਦੌਰਾਨ ਕੀਵ ਦੇ ਖੰਡਰ[[Eastern Front (World War II)|&nbsp;ਦੂਜਾ]]]] [[Eastern Front (World War II)|ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਵਿੱਚ, ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ [[ਨਾਜ਼ੀ ਜਰਮਨੀ|ਨਾਜ਼ੀ ਜਰਮਨੀ ਨੇ]] 19 ਸਤੰਬਰ 1941 ਤੋਂ [[Battle of Kiev (1943)|6 ਨਵੰਬਰ 1943]] ਤੱਕ ਇਸ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। 1941 ਵਿੱਚ [[Battle of Kiev (1941)|ਕੀਵ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਵਾਲੀ ਮਹਾਨ ਲੜਾਈ]] ਵਿੱਚ [[ਰੋਮ-ਬਰਲਿਨ-ਟੋਕੀਓ ਧੁਰੀ|ਐਕਸਿਸ]] ਫੋਰਸਾਂ ਨੇ 600,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੋਵੀਅਤ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਫੜੇ ਗਏ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਕਦੇ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਏ। <ref>Daniel Goldhagen, ''Hitler's Willing Executioners'' (p. 290) – "2.8&nbsp;million young, healthy Soviet POWs" killed by the Germans, "mainly by starvation... in less than eight months" of 1941–42, before "the decimation of Soviet POWs... was stopped" and the Germans "began to use them as laborers".</ref> [[Wehrmacht|ਵੇਹਰਮਾਕਟ ਦੇ]] ਸ਼ਹਿਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, [[NKVD]] ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਟੀਮ ਜੋ ਲੁਕੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸੜਕ, [[Khreshchatyk|ਖਰੇਸ਼ਚੈਟਿਕ]] 'ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਡਾਇਨਾਮਾਈਟ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਜਰਮਨ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਸਿਵਲ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਮਾਰਤਾਂ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ; ਇਮਾਰਤਾਂ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਸੜ ਗਈਆਂ ਅਤੇ 25,000 ਲੋਕ ਬੇਘਰ ਹੋ ਗਏ। ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ NKVD ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਜਰਮਨਾਂ ਨੇ 29 ਅਤੇ 30 ਸਤੰਬਰ 1941 ਨੂੰ ਕੀਵ ਦੇ [[Babi Yar|ਬਾਬੀ ਯਾਰ]] ਵਿਖੇ ਸਾਰੇ ਸਥਾਨਕ [[The Holocaust in Ukraine|ਯਹੂਦੀਆਂ]], ਲਗਭਗ 34,000, ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ <ref>Andy Dougan, ''Dynamo: Triumph and Tragedy in Nazi-Occupied Kiev'' (Globe Pequot, 2004: {{ISBN|1-59228-467-1}}), p. 83.</ref> <ref>{{Cite web |date=2012 |title=Babi Yar |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Holocaust/babiyar.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140817044645/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Holocaust/babiyar.html |archive-date=17 August 2014 |access-date=6 July 2014 |website=Jewish Virtual Library}}</ref> ਅਗਲੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਾਬੀ ਯਾਰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਰਮਨਾਂ ਨੇ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਬਾਬੀ ਯਾਰ ਵਿਖੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ [[List of victims of the Babi Yar massacre|100,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਦਾ]] ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨ। <ref>{{Cite web |title=Kiev and Babi Yar |url=https://www.ushmm.org/wlc/article.php?lang=en&ModuleId=10005421 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100323160622/http://www.ushmm.org/wlc/article.php?lang=en&ModuleId=10005421 |archive-date=23 March 2010 |access-date=13 March 2016 |website=Holocaust Encyclopedia |publisher=[[United States Holocaust Memorial Museum]]}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Kiev_24.7.1990_Ukrainian_Flag.JPG|right|thumb|24 ਜੁਲਾਈ 1990 ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕੀਵ ਦੇ ਸਿਟੀ ਹਾਲ ਦੇ ਬਾਹਰ ਯੂਕਰੇਨੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।]] ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਠੀਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਗਿਆ। 1986 ਵਿੱਚ [[ਚੇਰਨੋਬਿਲ ਹਾਦਸਾ|ਚਰਨੋਬਲ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਪਾਵਰ ਪਲਾਂਟ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਭਿਆਨਕ ਹਾਦਸਾ]] ਸਿਰਫ਼ {{Convert|100|km|mi|abbr=on}} ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਦੱਖਣੀ ਹਵਾ ਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰੇਡੀਓਐਕਟਿਵ ਮਲਬੇ ਨੂੰ ਕੀਵ ਤੋਂ ਦੂਰ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ। === ਆਜ਼ਾਦੀ === [[ਤਸਵੀਰ:Гідропарк._Венеціанська_затока.jpg|thumb|[[Hydropark in Kyiv|ਕੀਵ ਦੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਪਾਰਕ]] ਤੋਂ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਜਿਸਦੇ ਉਲਟ ਕੰਢੇ 'ਤੇ [[Arch of Freedom of the Ukrainian People|ਆਰਚ ਆਫ਼ ਫ੍ਰੀਡਮ]] ਅਤੇ [[St Andrew's Church, Kyiv|ਸੇਂਟ ਐਂਡਰਿਊ ਚਰਚ]] ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।]] [[History of the Soviet Union (1982–1991)|ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਢਹਿਣ]] ਦੇ ਦੌਰਾਨ, [[Verkhovna Rada|ਯੂਕਰੇਨੀ ਸੰਸਦ ਨੇ]] 24 ਅਗਸਤ 1991 ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ [[Declaration of Independence of Ukraine|ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ]] ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। 2004-2005 ਵਿੱਚ, ਸ਼ਹਿਰ ਨੇ [[ਸੰਤਰੀ ਇਨਕਲਾਬ|ਸੰਤਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ]] ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦੇ ਸੋਵੀਅਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਜਨਤਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ। ਨਵੰਬਰ 2013 ਤੋਂ ਫਰਵਰੀ 2014 ਤੱਕ, ਕੇਂਦਰੀ ਕੀਵ [[Euromaidan|ਯੂਰੋਮੈਦਾਨ]] ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਥਾਨ ਬਣ ਗਿਆ। ਫਰਵਰੀ 2022 ਵਿੱਚ [[ਯੂਕ੍ਰੇਨ ਉੱਤੇ ਰੂਸੀ ਹਮਲਾ|ਯੂਕਰੇਨ ਉੱਤੇ ਰੂਸੀ ਹਮਲੇ]] ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੌਰਾਨ, [[Russian Armed Forces|ਰੂਸੀ ਫੌਜਾਂ ਨੇ]] [[Northern front of the Russian invasion of Ukraine|ਕੀਵ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ]] ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ [[Armed Forces of Ukraine|ਯੂਕਰੇਨੀ ਫੌਜਾਂ]] ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[Battle of Kyiv (2022)|ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ]] ; ਕੀਵ ਖੁਦ ਵੱਡੇ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਚ ਗਿਆ। ਅਪ੍ਰੈਲ 2022 ਵਿੱਚ ਇਸ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਰੂਸੀ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੀਵ ਅਕਸਰ [[Kyiv strikes (2022–present)|ਹਵਾਈ ਹਮਲਿਆਂ]] ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। == ਵਾਤਾਵਰਣ == === ਭੂਗੋਲ === [[ਤਸਵੀਰ:Kyiv,_Ukraine_ESA22370890_(cropped).jpeg|thumb|ਕੀਵ ਅਤੇ [[Dnieper|ਡਨੀਪਰ]] ਦੀ ਇੱਕ [[Copernicus Programme|ਕੋਪਰਨਿਕਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ]] [[Sentinel-2|ਸੈਂਟੀਨੇਲ-2]] ਤਸਵੀਰ]] ਭੂਗੋਲਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਕੀਵ [[Polesia|ਪੋਲੇਸ਼ੀਆ]] ਵੁੱਡਲੈਂਡ ਈਕੋਲੋਜੀਕਲ ਜ਼ੋਨ, ਯੂਰਪੀਅਨ ਮਿਸ਼ਰਤ ਜੰਗਲ ਖੇਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ, ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪੀਅਨ [[Forest steppe|ਜੰਗਲੀ ਸਟੈਪ]] [[Biome|ਬਾਇਓਮ]] ਦੀ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਵਿਲੱਖਣ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਇਸਨੂੰ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੀਵ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ [[Kyiv Oblast|ਕੀਵ ਓਬਲਾਸਟ]] ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ 'ਤੇ, ਅੱਜ ਕੀਵ [[Dnieper|ਡਨੀਪਰ]] ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ [[ਕਾਲ਼ਾ ਸਮੁੰਦਰ|ਕਾਲੇ ਸਾਗਰ]] ਵੱਲ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਅਤੇ ਉੱਚਾ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸਾ ਕਈ ਜੰਗਲੀ ਪਹਾੜੀਆਂ ( [[Kyiv Mountains|ਕਾਈਵ ਪਹਾੜੀਆਂ]] ) 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖੱਡਾਂ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੀਵ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਰਾਹਤ ਨੇ ਇਸਦੇ [[Toponym|ਟੌਪੋਨੀਮਜ਼]] ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''[[Podil|ਪੋਡਿਲ]]'' ("ਹੇਠਲਾ"), ''[[Pechersk, Kyiv|ਪੇਚਰਸਕ]]'' ("ਗੁਫਾਵਾਂ"), ਅਤੇ ''ਉਜ਼ਵਿਜ਼'' (ਇੱਕ ਖੜ੍ਹੀ ਗਲੀ, "ਉਤਰਾਈ")। ਕੀਵ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕੇਂਦਰ ਡਨੀਪਰ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਵੱਡੇ [[Dnieper Upland|ਡਨੀਪਰ ਅੱਪਲੈਂਡ]] ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਬਾਹਰੀ ਇਲਾਕੇ [[Polesian Lowland|ਪੋਲੇਸ਼ੀਅਨ ਲੋਲੈਂਡ]] ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਕੀਵ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ( ''ਪੂਰਬ ਵੱਲ'' ) [[Dnieper Lowland|ਡਨੀਪਰ ਲੋਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਡਨੀਪਰ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਕੀਵ ਦੇ ਪੂਰੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ''ਖੱਬਾ ਕੰਢਾ'' ( {{Lang|uk|Лівий берег}} ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।, ''ਲਿਵਯੀ ਬੇਰੇਹ'' )। ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਵਾਲੀ ਡਨੀਪਰ ਘਾਟੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਕਲੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੇਤ ਨਾਲ ਜਮ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਡੈਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਡਨੀਪਰ ਨਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ [[Tributary|ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ]], ਟਾਪੂਆਂ ਅਤੇ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ [[ਡੇਸਨਾ|ਦੇਸਨਾ ਨਦੀ]] ਅਤੇ [[Kyiv Reservoir|ਕੀਵ ਜਲ ਭੰਡਾਰ]] ਦੇ ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ [[Kaniv Reservoir|ਕਾਨਿਵ ਜਲ ਭੰਡਾਰ]] ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਡਨੀਪਰ ਅਤੇ ਡੇਸਨਾ ਦੋਵੇਂ ਨਦੀਆਂ ਕੀਵ ਵਿਖੇ [[ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ|ਨੈਵੀਗੇਬਲ]] ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਜਲ ਭੰਡਾਰ ਸ਼ਿਪਿੰਗ ਲਾਕ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਫ੍ਰੀਜ਼-ਓਵਰ ਦੁਆਰਾ ਸੀਮਿਤ ਹਨ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਕੀਵ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ 448 ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਡਨੀਪਰ ਖੁਦ, ਇਸਦੇ ਜਲ ਭੰਡਾਰ, ਅਤੇ ਕਈ ਛੋਟੀਆਂ ਨਦੀਆਂ, ਦਰਜਨਾਂ ਝੀਲਾਂ ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਤਾਲਾਬ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ 7949 ਹੈਕਟੇਅਰ ਰਕਬੇ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ 16 ਵਿਕਸਤ ਬੀਚ (ਕੁੱਲ 140 ਹੈਕਟੇਅਰ) ਅਤੇ 35 ਪਾਣੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਖੇਤਰ (1,000 ਹੈਕਟੇਅਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੇ ਹਨ) ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਨੰਦ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਤੈਰਾਕੀ ਲਈ ਢੁਕਵੇਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। <ref>{{Cite web |date=19 June 2020 |title=У Києві біля водойм відкрито 32 зони для відпочинку, з яких 12 – із можливістю купання |trans-title=In Kyiv, 32 recreational zones have been opened near bodies of water, 12 of which allow swimming |url=https://kyivcity.gov.ua/news/u_kiyevi_bilya_vodoym_vidkrito_32_zoni_dlya_vidpochinku_z_yakikh_12__iz_mozhlivistyu_kupannya/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809002809/https://kyivcity.gov.ua/news/u_kiyevi_bilya_vodoym_vidkrito_32_zoni_dlya_vidpochinku_z_yakikh_12__iz_mozhlivistyu_kupannya/ |archive-date=9 August 2020 |access-date=12 October 2020 |website=kyivcity.gov.ua |language=uk}}</ref> <ref>{{Cite web |date=19 June 2020 |title=У Кличка розповіли, де в Києві можна купатися, а де тільки засмагати. Список |trans-title=Klitschko’s office explained where in Kyiv you can swim and where you can only sunbathe |url=https://www.pravda.com.ua/news/2020/06/19/7256376/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200624083402/https://www.pravda.com.ua/news/2020/06/19/7256376/ |archive-date=24 June 2020 |access-date=12 October 2020 |website=pravda.com.ua |language=uk}}</ref> [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ]] 2011 ਦੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੀਵ ਅਤੇ [[Kyiv metropolitan area|ਇਸਦੇ ਮਹਾਨਗਰ ਖੇਤਰ]] ਵਿੱਚ [[ਕੁਦਰਤੀ ਤਬਾਹੀ|ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ]] ਦਾ ਕੋਈ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। <ref name="UN Urban agglomerations types of natural risks">{{Cite web |date=April 2012 |title=Urban agglomerations with 750,000 inhabitants or more in 2011 and types of natural risks |url=http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/WUP2011-F23-City_Risk_Natural-Disasters.xls |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006152606/http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/WUP2011-F23-City_Risk_Natural-Disasters.xls |archive-date=6 October 2014 |access-date=1 September 2013 |publisher=United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == 4yteauzfhz1gtxbodsudf8v2tzofmiz 844959 844950 2026-08-23T16:42:59Z Jagmit Singh Brar 17898 844959 wikitext text/x-wiki [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਰਪ ਦੀਆਂ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਕ੍ਰੇਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ]] {| class="infobox ib-settlement vcard" |- id="8" ! colspan="2" id="9" class="infobox-above" |'''ਕੀਵ''' '''Kyiv''' '''Kiev''' |- id="16" | colspan="2" id="17" class="infobox-subheader" |ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸ਼ਹਿਰ |- id="22" class="mergedtoprow" | colspan="2" id="23" class="infobox-full-data" |<div id="25" class="thumb tmulti tnone center"><div id="26" class="multiimageinner" style="width:292px;max-width:292px;border:none"><div id="27" class="trow"><div id="28" class="tsingle" style="width:290px;max-width:290px"><div id="29" style="height:125px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:17-07-02-Maidan_Nezalezhnosti_RR74377-PANORAMA.jpg|288x288px]]</div><div id="30" class="text-align-center">ਆਜ਼ਾਦੀ ਚੌਕ</div></div></div><div id="33" class="trow"><div id="34" class="tsingle" style="width:144px;max-width:144px"><div id="35" style="height:94px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:Будинок_з_химерами,_серпень_2019.jpg|142x142px]]</div><div id="36" class="text-align-center">ਕਿਮੈਰਾ ਵਾਲਾ ਘਰ</div></div><div id="39" class="tsingle" style="width:144px;max-width:144px"><div id="40" style="height:94px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:Blue_hour_on_Sofia_Square_Kiev_Ukraine.jpg|142x142px]]</div><div id="41" class="text-align-center">ਸੋਫੀਆ ਸਕੁਏਅਰ</div></div></div><div id="44" class="trow"><div id="45" class="tsingle" style="width:132px;max-width:132px"><div id="46" style="height:86px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:Червоний_корпус_КНУ.JPG|130x130px]]</div><div id="47" class="text-align-center">ਲਾਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਇਮਾਰਤ</div></div><div id="50" class="tsingle" style="width:156px;max-width:156px"><div id="51" style="height:86px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:P1130119-1.JPG|154x154px]]</div><div id="52" class="text-align-center">ਕੀਵ-ਪੇਚਰਸਕ ਲਾਵਰਾ</div></div></div><div id="55" class="trow"><div id="56" class="tsingle" style="width:152px;max-width:152px"><div id="57" style="height:100px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:Міст_Патона_вночі_та_монумент_Батьківщина-мати.jpg|150x150px]]</div><div id="58" class="text-align-center">ਪਾਟਨ ਬ੍ਰਿਜ ਅਤੇ ਮਦਰਲੈਂਡ ਸਮਾਰਕ</div></div><div id="62" class="tsingle" style="width:136px;max-width:136px"><div id="63" style="height:100px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:Lilacs_Gardens_in_Kyiv.jpg|134x134px]]</div><div id="64" class="text-align-center">ਵਿਦੁਬਿਚੀ ਤੋਂ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼</div></div></div><div id="68" class="trow"><div id="69" class="tsingle" style="width:290px;max-width:290px"><div id="70" style="height:112px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:Panoramic_view_to_the_Podil_district_in_Kyiv.jpg|288x288px]]</div><div id="71" class="text-align-center">ਪੋਦੀਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪੈਨੋਰਾਮਾ</div></div></div></div></div> |- id="74" class="mergedtoprow" | colspan="2" id="75" class="infobox-full-data maptable" |<div id="77" class="ib-settlement-cols"><div id="78" class="ib-settlement-cols-row"><div id="79" class="ib-settlement-cols-cell">[[ਤਸਵੀਰ:Flag_of_Kyiv_Kurovskyi.svg|border|100x100px|Flag of Kyiv]]<div id="80" class="ib-settlement-caption-link">ਝੰਡਾ</div></div></div></div><div id="83" class="ib-settlement-cols"><div id="84" class="ib-settlement-cols-row"></div><div id="85" class="ib-settlement-cols-row"><div id="86" class="ib-settlement-cols-cell">[[ਤਸਵੀਰ:COA_of_Kyiv_Kurovskyi.svg|100x100px|Coat of arms of Kyiv]]<div id="87" class="ib-settlement-caption-link">ਰਾਜ-ਚਿੰਨ੍ਹ</div></div><div id="90" class="ib-settlement-cols-cell">[[ਤਸਵੀਰ:Logo_of_Kyiv,_Ukraine_(English).svg|100x100px|Official logo of Kyiv]]<div id="91" class="ib-settlement-caption-link">ਲੋਗੋ</div></div></div></div> |- id="94" class="mergedtoprow" | colspan="2" id="95" class="infobox-full-data" |ਗੀਤ: "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਕਰਾਂ, ਹੇ ਮੇਰੇ ਕੀਵ!"<div id="98" class="center"></div> |- id="104" class="mergedtoprow" | colspan="2" id="105" class="infobox-full-data" |<div id="106" class="switcher-container"><div id="108" class="center"><div id="109" class="locmap" style="width:300px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div id="110" style="width:300px;padding:0"><div id="111" style="position:relative;width:300px">[[ਤਸਵੀਰ:Reliefkarte_Ukraine_2022.png|class=notpageimage noviewer|300x300px|Kyiv is located in Ukraine]]<div id="112" class="od notheme" style="top:26.163%;left:46.997%;font-size:91%"><div id="113" class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[ਤਸਵੀਰ:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Kyiv]]</div><div id="114" class="pr" style="width:6em;left:5px"><div id="115">ਕੀਵ</div></div></div></div><div id="117" style="padding-top:0.2em">ਯੂਕਰੇਨ ਵਿੱਚ ਕੀਵ</div></div></div></div><div id="121" class="center"><div id="122" class="locmap" style="width:300px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div id="123" style="width:300px;padding:0"><div id="124" style="position:relative;width:300px">[[ਤਸਵੀਰ:Europe_relief_laea_location_map.jpg|class=notpageimage noviewer|300x300px|Kyiv is located in Europe]]<div id="125" class="od notheme" style="top:54.368%;left:65.949%;font-size:91%"><div id="126" class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[ਤਸਵੀਰ:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Kyiv]]</div><div id="127" class="pr" style="width:6em;left:5px"><div id="128">ਕੀਵ</div></div></div></div><div id="130" style="padding-top:0.2em">ਕੀਵ (ਯੂਰਪ)</div></div></div></div></div> |- id="138" class="mergedtoprow" ! scope="row" id="139" class="infobox-label" |ਦੇਸ਼ | id="142" class="infobox-data" |ਯੂਕਰੇਨ |- id="145" class="mergedrow" ! scope="row" id="146" class="infobox-label" |ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ | id="149" class="infobox-data" |ਕੀਵ |- id="152" class="mergedtoprow" ! scope="row" id="153" class="infobox-label" |ਸਥਾਪਨਾ | id="155" class="infobox-data" |482 ਈਸਵੀ (ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ) |- id="165" class="mergedrow" ! scope="row" id="166" class="infobox-label" |ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ | id="169" class="infobox-data" | * ਡਾਰਨੀਤਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਦੇਸਨੀਅਨਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਦਨੀਪਰੋਵਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਹੋਲੋਸੀਵਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਓਬੋਲੋਨਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਪੇਚਰਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਪੋਦਿਲਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਸ਼ੇਵਚੇਨਕੀਵਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਸੋਲੋਮਿਆਨਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਸਵੀਆਤੋਸ਼ਿਨਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ |- id="222" class="mergedtoprow" ! colspan="2" id="223" class="infobox-header" |ਖੇਤਰ |- id="226" class="mergedrow" ! scope="row" id="227" class="infobox-label" |• ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸ਼ਹਿਰ | id="232" class="infobox-data" |839&#x20;km² (324&#x20;sq&#x20;mi) |- id="234" class="mergedtoprow" ! colspan="2" id="235" class="infobox-header" |ਆਬਾਦੀ (1 ਜਨਵਰੀ 2021) |- id="239" class="mergedrow" ! scope="row" id="240" class="infobox-label" |'''• ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸ਼ਹਿਰ''' | id="245" class="infobox-data" |[[ਤਸਵੀਰ:Decrease_Neutral.svg|link=|11x11px|Neutral decrease]] 2,952,301<ref name="Number of present population of Ukraine 1 January 20222">{{Cite web |date=1 January 2022 |title=Number of present population of Ukraine 1 January 2022 |url=https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810155123/https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf |archive-date=10 August 2022 |access-date=20 February 2023 |publisher=UkrStat.gov.ua |language=uk}}</ref> |- id="295" class="mergedtoprow" ! scope="row" id="296" class="infobox-label" |'''ਸਮਾਂ ਖੇਤਰ''' | id="299" class="infobox-data" |UTC+02:00 ([[Eastern European Time|EET]]) |- id="311" class="mergedtoprow" ! scope="row" id="312" class="infobox-label" |'''ਡਾਕ ਕੋਡ''' | id="314" class="infobox-data adr" |01xxx–04xxx |- id="342" class="mergedtoprow" ! scope="row" id="343" class="infobox-label" |'''ਵੈੱਬਸਾਈਟ''' | id="345" class="infobox-data" |<span class="url">[https://kyivcity.gov.ua/ kyivcity.gov.ua]</span> |} '''ਕੀਵ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]] ਵਿੱਚ: '''Kyiv''' ਜਾਂ '''Kiev''' ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), [[ਯੂਕਰੇਨ]] ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਕੇਂਦਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਇਹ ਡਨੀਪਰ ਨਦੀ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਕਿਨਾਰਿਆਂ 'ਤੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਨਵਰੀ 2022 ਤੱਕ, ਕੀਵ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 2,952,301 ਸੀ,<ref name="Number of present population of Ukraine 1 January 2022">{{Cite web |date=1 January 2022 |title=Number of present population of Ukraine 1 January 2022 |url=https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810155123/https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf |archive-date=10 August 2022 |access-date=20 February 2023 |publisher=UkrStat.gov.ua |language=uk}}</ref> ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਯੂਰਪ ਦਾ ਸੱਤਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |title=City Mayors: The 500 largest European cities (1 to 100) |url=http://www.citymayors.com/features/euro_cities1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100102120542/http://citymayors.com/features/euro_cities1.html |archive-date=2 January 2010 |access-date=19 February 2017 |website=www.citymayors.com}}</ref> ਕੀਵ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦਯੋਗਿਕ, ਵਿਗਿਆਨਕ, ਵਿਦਿਅਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਚ-ਤਕਨੀਕੀ ਉਦਯੋਗਾਂ, ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਘਰ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਜਨਤਕ ਆਵਾਜਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਮੈਟਰੋ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਮ ਕੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਦੇ ਚਾਰ ਮਹਾਨ ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੌਰਾਨ, ਇਹ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਅਤੇ ਅਸਪਸ਼ਟਤਾ ਦੇ ਕਈ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ 5ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। [[ਸਕੈਂਡੀਨੇਵੀਆ|ਸਕੈਂਡੇਨੇਵੀਆ]] ਅਤੇ [[ਕੌਨਸਟੈਨਟੀਨੋਪਲ|ਕਾਂਸਟੈਂਟੀਨੋਪਲ]] ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹਾਨ ਵਪਾਰਕ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਇੱਕ [[ਸਲਾਵ|ਸਲਾਵਿਕ]] ਬਸਤੀ, ਇਹ [[ਖ਼ਜ਼ਰ|ਖਜ਼ਾਰਾਂ]] ਦੀ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਸੀ,<ref>{{Cite web |title=Kiev |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/kiev |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180805021737/https://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Kiev |archive-date=5 August 2018 |access-date=4 July 2015 |website=TheFreeDictionary.com}}</ref> ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵਾਰੈਂਜੀਅਨਾਂ ([[ਵਾਈਕਿੰਗ|ਵਾਈਕਿੰਗਜ਼]] ) ਦੁਆਰਾ ਇਸ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਾਰੈਂਜੀਅਨ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹਿਲੇ ਪੂਰਬੀ ਸਲਾਵਿਕ ਰਾਜ, [[ਕੀਵੀਆਈ ਰੁਸ|ਕੀਵਨ ਰਸ]] ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਕੀਵ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ (1240) ਦੌਰਾਨ, ਕੀਵ ਖੰਡਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ; ਇਸਨੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਲਈ ਆਪਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ। ਕੀਵ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਪੂਰਬੀ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਵਧਿਆ। ਇਹ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ [[ਰੂਸੀ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੀ [[ਸਨਅਤੀ ਇਨਕਲਾਬ|ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ]] ਦੌਰਾਨ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋਇਆ, ਉਦਯੋਗ, ਵਣਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। 1918 ਵਿੱਚ, [[ਅਕਤੂਬਰ ਇਨਕਲਾਬ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯੂਕਰੇਨੀ ਲੋਕ ਗਣਰਾਜ ਨੇ ਰੂਸੀ ਗਣਰਾਜ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਕੀਵ ਨਵੇਂ ਗਣਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਯੂਕਰੇਨੀ-ਸੋਵੀਅਤ ਅਤੇ ਪੋਲਿਸ਼-ਸੋਵੀਅਤ ਯੁੱਧਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੀਵ ਯੂਕਰੇਨੀ SSR ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸਦੀ ਇਹ 1934 ਵਿੱਚ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ]] ਦੇ ਤੀਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਜੋਂ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਹੋਇਆ। 1991 ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਢਹਿ ਜਾਣ ਅਤੇ ਯੂਕਰੇਨੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ [[ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਲੋਕਰਾਜ|ਚੋਣ ਲੋਕਤੰਤਰ]] ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦੌਰਾਨ, ਕੀਵ ਯੂਕਰੇਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਨੇ [[ਹਥਿਆਰ]] ਉਦਯੋਗ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿੱਤ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਫੰਡਿੰਗ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਕੀਵ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਮਨੁੱਖ ਉੱਥੇ ਅਖੀਰਲੇ ਪਾਲੀਓਲਿਥਿਕ ਕਾਲ ([[ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ]]) ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।<ref name="use">[http://leksika.com.ua/13290305/ure/kiyiv Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161124133700/http://leksika.com.ua/13290305/ure/kiyiv|date=24 November 2016}} at [[Ukrainian Soviet Encyclopedia]]</ref> [[ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗ]] ਦੌਰਾਨ ਕੀਵ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਅਖੌਤੀ ਟ੍ਰਿਪਿਲੀਅਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀਆਂ ਉਸ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਤੋਂ ਸਬੂਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।<ref>[http://leksika.com.ua/13290305/ure/kiyiv Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161124133700/http://leksika.com.ua/13290305/ure/kiyiv|date=24 November 2016}} in the [[Ukrainian Soviet Encyclopedia]]: "Населення періоду мідного віку на тер. К. було носієм т. з. трипільської культури; відомі й знахідки окремих предметів бронзового віку."</ref> ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ [[ਲੋਹਾ ਯੁੱਗ]] ਦੌਰਾਨ ਕੁਝ ਕਬੀਲੇ ਕੀਵ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਸ ਗਏ ਸਨ ਜੋ ਸਿਥੀਅਨਾਂ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਕਾਲੇ ਸਾਗਰ ਤੱਟ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਜਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ, ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref name="use" /> ਦੂਜੀ ਤੋਂ ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਦੇ ਰੋਮਨ ਸਿੱਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ [[ਰੋਮਨ ਸਮਰਾਜ|ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਵਪਾਰਕ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। === ਮੂਲ === [[ਤਸਵੀਰ:Kyi,_Czech,_Khoryv_and_Lubed_in_der_Radziwiłłchronik.jpg|thumb|ਰੈਡਜ਼ੀਵਿਲ ਕ੍ਰੋਨਿਕਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਕੀ, ਸ਼ੇਕ, ਖੋਰੀਵ ਅਤੇ ਲਿਬਿਡ]] ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਦੋਂ ਹੋਈ ਸੀ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਵਾਇਤੀ ਸਥਾਪਨਾ ਮਿਤੀ 482 ਈਸਵੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇ 1982 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ 1,500ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਮਨਾਈ। ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਡੇਟਾ ਛੇਵੀਂ ਜਾਂ ਸੱਤਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ,<ref name="eob">"[https://www.britannica.com/place/Kyiv Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150504135716/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/317542/Kiev|date=4 May 2015}}", [[ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾ|''Encyclopædia Britannica'']].</ref><ref>[[Petro Tolochko]], Glib Ivakin, Yaroslava Vermenych.</ref> ਕੁਝ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ।<ref>Rabinovich GA From the history of urban settlements in the eastern Slavs.</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Pál_Vágó_(1853-1928)_painter_The_Hungarian_at_Kiev_(1896-99).jpg|left|thumb|830 ਵਿੱਚ ਰੂਸ ਦੇ ਖਗਾਨੇਟ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕੀਵ ਵਿਖੇ ਹੰਗਰੀਆਈ ; ਪਾਲ ਵਾਗੋ ਦੁਆਰਾ ਪੇਂਟਿੰਗ (1853–1928)]] ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਬਾਰੇ ਕਈ ਮਹਾਨ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਸਲਾਵਿਕ ਕਬੀਲੇ (ਪੂਰਬੀ ਪੋਲਿਸ਼), ਭਰਾ ਕੀ (ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ), ਸ਼ਚੇਕ, ਖੋਰੀਵ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੈਣ ਲਿਬਿਡ, ਜਿਸਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ (''ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਇਤਹਾਸ'' ਵੇਖੋ)। <ref name="use2">[http://leksika.com.ua/13290305/ure/kiyiv Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161124133700/http://leksika.com.ua/13290305/ure/kiyiv|date=24 November 2016}} at [[Ukrainian Soviet Encyclopedia]]</ref> ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੰਤਕਥਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੇਂਟ ਐਂਡਰਿਊ ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਿਆ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹੁਣ ਹੈ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸਲੀਬ ਖੜ੍ਹੀ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚਰਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਮੱਧਕਾਲ|ਮੱਧ ਯੁੱਗ]] ਤੋਂ ਸੇਂਟ ਮਾਈਕਲ ਦੀ ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਡਚੀ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਬੂਤ ਹਨ। ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਖਿੰਡੇ ਹੋਏ [[ਸਲਾਵ|ਸਲਾਵਿਕ]] ਬਸਤੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਪਰ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ। ਟਾਲਮੀ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ 'ਤੇ ਬੋਰੀਸਥੀਨੀਜ਼ ਦੇ ਮੱਧ-ਧਾਰਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਈ ਬਸਤੀਆਂ ਦਰਸਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਜ਼ਾਗਰੀਅਮ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਕੀਵ ਦਾ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite book}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, 1773 ਦੇ ''ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਐਨਸ਼ੀਐਂਟ ਜੀਓਗ੍ਰਾਫੀ'' ਆਫ਼ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਮੈਕਬੀਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਬਸਤੀ ਆਧੁਨਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਚਰਨੋਬਲ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜ਼ਾਗਰੀਅਮ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਬਸਤੀ ਹੈ, ਅਮਾਡੋਕਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਮਾਡੋਸੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ <ref>{{Cite web |last=Hazlitt |first=William |date=22 February 1851 |title=The Classical Gazetteer: A Dictionary of Ancient Geography, Sacred and Profane |url=https://books.google.com/books?id=eMUBAAAAYAAJ&dq=Amadoca&pg=PA29 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804081050/https://books.google.com/books?id=eMUBAAAAYAAJ&pg=PA29&lpg=PA29&dq=Amadoca&source=bl&ots=IlQ3FheTTw&sig=ACfU3U0CbJwExMEZ01bbTNgNHIofesupoQ&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiz0fCGkYjqAhU5RDABHRzPB90Q6AEwEHoECAoQAQ#v=onepage&q=Amadoca&f=false |archive-date=4 August 2020 |access-date=17 June 2020 |publisher=Whittaker |via=Google Books}}</ref> ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਅਮਾਡੋਕਾ ਦੇ ਦਲਦਲ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਅਮਾਡੋਕਾ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਾਮ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮੂਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸੰਬਤ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਖ਼ਜ਼ਰ|ਖਜ਼ਰ ਸਾਮਰਾਜ]] ਨਾਲ ਕੁਝ ਸਬੰਧ ਹੈ। ''ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਕ੍ਰੋਨਿਕਲ'' ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀਵ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੇ ਅਸਕੋਲਡ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ "ਤਿੰਨ ਭਰਾ ਕੀ, ਸ਼ਚੇਕ ਅਤੇ ਖੋਰੀਵ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਰ ਗਏ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਖਜ਼ਾਰਾਂ ਨੂੰ ਟੈਕਸ ਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ"। ''ਡੀ ਐਡਮਿਨਿਸਟਰਾਂਡੋ ਇਮਪੀਰੀਓ'' ਵਿੱਚ, ਕਾਂਸਟੈਂਟਾਈਨ ਪੋਰਫਾਈਰੋਜੇਨਿਟਸ ਛੋਟੀਆਂ ਮਾਲਵਾਹਕ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਕਾਫ਼ਲੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਸਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਉਹ ਡਨੀਪਰ ਨਦੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੀਵ (ਕਿਓਵਾ) ਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਿੰਦੂ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੰਬਾਟਾਸ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ"। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਿੰਨ ਅਰਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਭੂਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀ ਜ਼ਾਨਬਤ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਰੂਸੀਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਬਨ ਰੁਸਤਾਹ, ਅਬੂ ਸਈਦ ਗਰਦੇਜ਼ੀ, ਅਤੇ ਹੁਦੁਦ ਅਲ-ਆਲਮ ਦੇ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਰੂਸੀ ਪੂਰਬੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਟੂਮਾਨਸਕੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸੰਬਤ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਬਾਰੇ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[:ru:Ильинский, Григорий Андреевич|ਗ੍ਰਿਗੋਰੀ ਇਲਿੰਸਕੀ]], [[ਨਿਕੋਲੇ ਕਰਮਜ਼ੀਨ|ਨਿਕੋਲੇ ਕਰਾਮਜ਼ਿਨ]], ਜਾਨ ਪੋਟੋਕੀ, [[:ru:Ламбин, Николай Петрович|ਨਿਕੋਲੇ ਲੈਂਬਿਨ]], ਜੋਆਚਿਮ ਲੇਲੇਵੇਲ ਅਤੇ ਗੁਡਬ੍ਰਾਂਡੁਰ ਵਿਗਫੁਸਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਕ੍ਰੋਨਿਕਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਜਾਂ 10ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਅਸਕੋਲਡ ਅਤੇ ਡੀਰ, ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਵਾਈਕਿੰਗ ਜਾਂ ਵਾਰੈਂਜੀਅਨ ਮੂਲ ਦੇ ਸਨ, ਨੇ ਕੀਵ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਤਲ 882 ਵਿੱਚ ਨੋਵਗੋਰੋਡ ਦੇ ਓਲੇਗ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਓਮੇਲਜਾਨ ਪ੍ਰਿਤਸਾਕ ਅਤੇ ਕਾਂਸਟੈਂਟਾਈਨ ਜ਼ੁਕਰਮੈਨ, ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਵਿਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਖਜ਼ਾਰ ਸ਼ਾਸਨ 920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੀਵਨ ਲੈਟਰ ਅਤੇ ਸ਼ੈਚਰ ਲੈਟਰ ਵਰਗੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਬਚੇ। ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਗਯਾਰ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੇ 840 ਅਤੇ 878 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਹਿਰ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਉਹ ਕੁਝ [[ਖ਼ਜ਼ਰ|ਖਜ਼ਾਰ]] ਕਬੀਲਿਆਂ ਨਾਲ ਕਾਰਪੈਥੀਅਨ ਬੇਸਿਨ ਵੱਲ ਪਰਵਾਸ ਕਰ ਗਏ। ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਕ੍ਰੋਨਿਕਲ ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੰਘਣ ਵਾਲੇ ਹੰਗਰੀਆਈ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਅਸਕੋਲਡ ਦੀ ਕਬਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ " [[:ru:Угорское урочище|ਉਹੋਰਸਕੇ ਯੂਰੋਚਿਸ਼ਚੇ]] " (ਹੰਗਰੀ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>[https://pechersk.kyivcity.gov.ua/content/mennyu-1.html History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200613215705/https://pechersk.kyivcity.gov.ua/content/mennyu-1.html|date=13 June 2020}}.</ref> ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੀਵ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ 840 ਵਿੱਚ ਕੇਓ (ਕੇਵ), ਸਾਕ ਅਤੇ ਗੇਰੇਬ, ਤਿੰਨ ਭਰਾਵਾਂ, ਜੋ ਕਿ ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਾਰਜਾਨ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ, ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਕੀਵ ਕ੍ਰੋਨਿਕਲ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਨਾਮ ਕੀ, ਸ਼ਚੇਕ ਅਤੇ ਖੋਰੀਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਲਾਵਿਕ ਮੂਲ ਦੇ ਨਾ ਹੋਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਰੂਸੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਅਤੇ ਉਤਪਤੀ ਦਾ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੰਗਰੀਆਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਵਿਕਟਰ ਪਡਾਨੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਕ੍ਰੋਨਿਕਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਪੁਰਾਣੇ-ਰੂਸੀ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਨਾਇਕਾਂ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>dr. Viktor Padányi – Dentu-Magyaria p. 325, footnote 15</ref> === ਕੀਵਨ ਰਸ' (Kyivan Rus') === [[ਤਸਵੀਰ:Lebedev_baptism.jpg|right|thumb|''ਕੀਵੰਸ ਦਾ ਬਪਤਿਸਮਾ'', ਕਲਾਵਦੀ ਲੇਬੇਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਪੇਂਟਿੰਗ]] ਕੀਵ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਰਾਂਜੀਆਂ ਅਤੇ ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਪਾਰਕ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। 968 ਵਿੱਚ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਪੇਚੇਨੇਗਸ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ।<ref>{{Cite web |last=Lowe |first=Steven |last2=Ryaboy |first2=Dmitriy V. |title=The Pechenegs |url=http://www.geocities.com/egfroth1/Pechenegs |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091027115640/http://www.geocities.com/egfroth1/Pechenegs |archive-date=27 October 2009 |access-date=27 October 2009}}</ref> 1000 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 45,000 ਸੀ।<ref>{{Cite book}}</ref> ਮਰਸੇਬਰਗ ਦੇ ਥੀਏਟਮਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਸਨੇ 1017 ਦੇ ਆਪਣੇ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ 400 ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਰਚ ਅਤੇ 8 ਬਾਜ਼ਾਰ ਸਨ।<ref>{{Cite book}}</ref> ਰੂਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਜੋਂ ਇਸਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਉਸਾਰੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰੇਖਾਂਕਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਯਾਰੋਸਲਾਵ ਦ ਵਾਈਜ਼ ਦੁਆਰਾ [[ਸੰਤ ਸੋਫੀਆ ਗਿਰਜਾਘਰ, ਕੀਵ|ਸੇਂਟ ਸੋਫੀਆ ਗਿਰਜਾਘਰ]] ਦੀ ਉਸਾਰੀ।<ref>{{Cite book}}</ref>ਰੂਸ ਵਿੱਚ [[ਜਗੀਰਦਾਰੀ|ਜਗੀਰੂ]] ਵੰਡਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਕੀਵ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਥ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਈ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਗਿਆ। 1146 ਅਤੇ 1246 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਸ਼ਹਿਰ 47 ਵਾਰ ਹੱਥ ਬਦਲਿਆ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ 24 ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ 35 ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਿਹਾ।<ref>{{Cite book}}</ref> ਮਾਰਚ 1169 ਵਿੱਚ, ਵਲਾਦੀਮੀਰ-ਸੁਜ਼ਦਲ ਦੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਪ੍ਰਿੰਸ ਆਂਦਰੇ ਬੋਗੋਲਿਉਬਸਕੀ ਨੇ ਕੀਵ ਨੂੰ ਬਰਖਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦਾ ਹਾਲ ਖੰਡਰ ਹੋ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book}}</ref><ref>{{Cite book|location=Cambridge, England}}</ref> ਉਸਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਟੁਕੜੇ ਲਏ - ਜਿਸ ਵਿੱਚ ''ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਆਈਕਨ ਦਾ ਥੀਓਟੋਕੋਸ'' ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ - ਵਿਸ਼ਹੋਰੋਡ ਤੋਂ।<ref>Janet Martin, ''Medieval Russia:980–1584'', (Cambridge University Press, 1996), 100.</ref> 1203 ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਿੰਸ ਰੁਰਿਕ ਰੋਸਟੀਸਲਾਵਿਚ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਿਪਚਾਕ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਨੇ ਕੀਵ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। 1230 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਸੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਈ ਵਾਰ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤਬਾਹ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਭਰਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਦੋਂ 1240 ਵਿੱਚ, [[ਬਾਤੂ ਖ਼ਾਨ|ਬਾਤੂ ਖਾਨ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਰੂਸ ਉੱਤੇ ਮੰਗੋਲ ਹਮਲੇ ਨੇ ਕੀਵ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। <ref>{{Deprecated archive|url=https://archive.today/20120530043944/https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html|title=The Destruction of Kiev}}, University of Toronto Research Repository</ref> === ਗੋਲਡਨ ਹੋਰਡ ਪੀਰੀਅਡ === ਮੰਗੋਲ ਜਿੱਤ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਕੀਵਨ ਰੂਸ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ' ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਕੀਵ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਆਬਾਦੀ "ਮੰਗੋਲ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ" (ਓਰੇਸਟ ਸਬਟੇਲਨੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ), <ref name="Subtelny 2009 p48">{{Cite book}}</ref> ਜਾਂ "ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ" 36,000-50,000 ਸੀ (ਜੈਨੇਟ ਐਲਬੀ ਮਾਰਟਿਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ)। {{Sfn|Martin|2007}} ਆਪਣੇ [[ਰਾਜਵੰਸ਼]] ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਹੋਰਡ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੀਵ 'ਤੇ ਮੰਗੋਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਯਾਰਲਿਕਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਸਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮਾਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਕੀਤਾ, ਉੱਥੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। <ref>{{Cite book}}</ref>1320 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਗ੍ਰੈਂਡ ਡਿਊਕ ਗੇਡੀਮਿਨਾਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਲਿਥੁਆਨੀਅਨ ਫੌਜ ਨੇ ਇਰਪੇਨ ਨਦੀ 'ਤੇ ਹੋਈ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਦੇ ਸਟੈਨਿਸਲਾਵ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਸਲਾਵਿਕ ਫੌਜ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। [[ਤਾਤਾਰ|ਤਾਤਾਰਾਂ]], ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੀਵ 'ਤੇ ਵੀ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਨੇ 1324-1325 ਵਿੱਚ ਬਦਲਾ ਲਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੀਵ 'ਤੇ ਇੱਕ ਲਿਥੁਆਨੀਅਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇਸਨੂੰ [[ਤੁਲਾਈ ਓਰਦੂ|ਗੋਲਡਨ ਹੋਰਡ]] ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣੀ ਪਈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, 1362 ਵਿੱਚ ਬਲੂ ਵਾਟਰਸ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਲਿਥੁਆਨੀਆ ਦੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਡਿਊਕ, ਅਲਗਿਰਦਾਸ ਨੇ ਕੀਵ ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਲਿਥੁਆਨੀਆ ਦੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਡਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ। <ref>Jones, Michael (2000).</ref> === ਲਿਥੁਆਨੀਅਨ ਅਤੇ ਪੋਲਿਸ਼ ਸਮਾਂ === [[ਤਸਵੀਰ:Kyiv_episcopate_(16457821).jpg|thumb|ਸੇਬੇਸਟੀਅਨ ਮੁਨਸਟਰ ਦੇ ''[[:File:Polonia Et Ungaria XX Nova Tabula.jpg|ਪੋਲੈਂਡ ਅਤੇ ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ]]'' ਦਾ ਵੇਰਵਾ, 1552, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਨੂੰ "ਕਿਊਆ ਏਪੀ ''ਇਸਕੋਪ'' ਐਟਸ" ("ਕਿਊਵ ਐਪੀਸਕੋਪੇਟ") ਲੇਬਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।]] ਲਿਥੁਆਨੀਅਨ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਪੋਡਿਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਜ਼ਮਕੋਵਾ ਹੋਰਾ ਉੱਤੇ 18 ਟਾਵਰਾਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਲਿਥੁਆਨੀਅਨ ਕੀਵ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਕੀਵ ਦੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਪ੍ਰਿੰਸ ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਓਲਗਰਡੋਵਿਚ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਿਥੁਆਨੀਆ ਦੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਡਿਊਕਸ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਟੌਟਾਸ) ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=3 May 2010 |title="Ukraina: Lietuvos epocha, 1320–1569" |url=https://www.bernardinai.lt/2010-05-03-ukraina-lietuvos-epocha-1320-1569/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810230336/https://www.bernardinai.lt/2010-05-03-ukraina-lietuvos-epocha-1320-1569/ |archive-date=10 August 2023 |access-date=10 August 2023 |website=[[Bernardinai.lt]] |language=lt}}</ref><ref>{{Cite web |title=Хто побудував київський замок? |url=https://we.org.ua/history/hto-pobuduvav-kyyivskyj-zamok/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170101014616/https://we.org.ua/history/hto-pobuduvav-kyyivskyj-zamok/ |archive-date=1 January 2017 |access-date=22 October 2023 |website=Про Україну |language=uk}}</ref> 1482 ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰੀਮੀਅਨ ਤਾਤਾਰਾਂ ਨੇ ਕੀਵ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਹਿੱਸਾ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ।<ref>Jerzy Lukowski, W. H. Zawadzki (2006).</ref> 1569 ਦੇ ਲੁਬਲਿਨ ਸੰਘ ਦੇ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਪੋਲਿਸ਼-ਲਿਥੁਆਨੀਅਨ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਕੀਵ ਖੇਤਰ (ਪੋਡੋਲੀਆ, ਵੋਲਹੀਨੀਆ ਅਤੇ ਪੋਡਲਾਚੀਆ) ਦੀਆਂ ਲਿਥੁਆਨੀਅਨ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਲਿਥੁਆਨੀਆ ਦੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਡਚੀ ਤੋਂ ਪੋਲੈਂਡ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਤਾਜ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਕੀਵ ਕੀਵ ਵੋਇਵੋਡਸ਼ਿਪ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>Davies, Norman (1982).</ref> 1658 ਦੀ ਹਦੀਆਚ ਸੰਧੀ ਨੇ ਕੀਵ ਨੂੰ ਪੋਲਿਸ਼-ਲਿਥੁਆਨੀਅਨ-ਰੂਥੇਨੀਅਨ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੂਸ ਦੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਡਚੀ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, <ref>Magocsi, Paul Robert (1996).</ref> ਪਰ ਸੰਧੀ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਦੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।<ref>Т.</ref> 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, 11ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਦੇ ਐਂਥਨੀ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕੀਵ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦਾ ਮੱਠ,<ref>{{Cite book}}</ref> ਇੱਕ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਕੂਲ ਦੀ ਨੀਂਹ ਪਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੋਹੀਲਾ ਕਾਲਜੀਅਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਕੋਸੈਕ ਹੇਟਮੈਨ ਪੈਟਰੋ ਕੋਨਾਸ਼ੇਵਿਚ-ਸਹੈਦਾਚਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਕੀਵ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਯੂਕਰੇਨੀ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।{{Sfn|Magocsi|1996}} [[ਤਸਵੀਰ:Pic_I_V_Ivasiuk_Mykola_Bohdan_Khmelnytskys_Entry_to_Kyiv.jpg|thumb|1649 ਵਿੱਚ [[Mykola Ivasyuk|ਮਾਈਕੋਲਾ ਇਵਾਸਯੁਕ]] (1865–1937) ਦੁਆਰਾ ''[[Bohdan Khmelnytsky|ਬੋਹਦਾਨ ਖਮੇਲਨੀਤਸਕੀ]] ਦਾ ਕੀਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ'' ਪੋਲਿਸ਼ ਦਬਦਬੇ ਵਿਰੁੱਧ [[Khmelnytsky Uprising|ਖਮੇਲਨੀਤਸਕੀ ਵਿਦਰੋਹ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।]] === ਕੋਸੈਕ ਕਾਲ ਅਤੇ ਰੂਸੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ === 1649 ਵਿੱਚ, ਖਮੇਲਨੀਤਸਕੀ ਵਿਦਰੋਹ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬੋਹਦਾਨ ਖਮੇਲਨੀਤਸਕੀ ਦੀ ਜੇਤੂ ਕੋਸੈਕ ਫੌਜ ਨੇ ਕੀਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਸਥਾਨਕ ਪਾਦਰੀਆਂ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਨੀਂਹ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਖਮੇਲਨੀਤਸਕੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਅਤੇ ਰੁਥੇਨੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।{{Sfn|Magocsi|1996}} 1654 ਦੀ ਪੇਰੇਅਸਲਾਵ ਸੰਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੂਸੀ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ, ਕੀਵ 1667 ਤੋਂ ਐਂਡਰੂਸੋਵੋ ਦੀ ਸੰਧੀ ਨਾਲ [[ਰੂਸ ਦੀ ਜ਼ਾਰਸ਼ਾਹੀ|ਰੂਸ ਦੇ ਜ਼ਾਰਰਾਜ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਕੋਸੈਕ ਹੇਟਮਾਨੇਟ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਵੈ-ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆ।{{Sfn|Magocsi|1996}} ਕੀਵ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੋਲਿਸ਼-ਰੂਸੀ ਸੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। <ref>[[Eugeniusz Romer]], O wschodniej granicy Polski z przed 1772 r</ref> [[ਰੂਸੀ ਸਾਮਰਾਜ]] ਵਿੱਚ, ਕੀਵ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਈਸਾਈ ਕੇਂਦਰ ਸੀ, ਜੋ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦਾ ਪੰਘੂੜਾ ਸੀ, ਪਰ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਵਪਾਰਕ ਮਹੱਤਤਾ ਹਾਸ਼ੀਏ 'ਤੇ ਰਹੀ। 1834 ਵਿੱਚ, ਰੂਸੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੇਂਟ ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਹੁਣ [[ਤਾਰਾਸ ਸ਼ੇਵਚੈਨਕੋ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਕੀਵ|ਕੀਵ ਦੀ ਤਾਰਾਸ ਸ਼ੇਵਚੇਂਕੋ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਯੂਕਰੇਨੀ ਕਵੀ [[ਤਾਰਾਸ ਸ਼ੇਵਚੈਨਕੋ|ਤਾਰਾਸ ਸ਼ੇਵਚੇਂਕੋ]] (1814–1861) ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਇਸਦੇ ਭੂਗੋਲ ਵਿਭਾਗ ਲਈ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਖੋਜਕਰਤਾ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਸੇਂਟ ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਮੈਡੀਕਲ ਫੈਕਲਟੀ, ਜੋ ਕਿ ਸੋਵੀਅਤ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ 1919-1921 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, 1995 ਵਿੱਚ ਬੋਗੋਮੋਲੇਟਸ ਨੈਸ਼ਨਲ ਮੈਡੀਕਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਬਣ ਗਈ। 18ਵੀਂ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ, ਸ਼ਾਹੀ ਰੂਸੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਦਬਦਬਾ ਬਣਾਇਆ; ਰੂਸੀ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਚਰਚ ਦੀ ਕੀਵ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਸੀ। 1840 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਮਾਈਕੋਲਾ ਕੋਸਟੋਮਾਰੋਵ (ਰੂਸੀ: {{Transliteration|ru|Nikolai Kostomarov}} ), ਨੇ ਇੱਕ ਗੁਪਤ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਮਾਜ, ਸੰਤਾਂ ਸਿਰਿਲ ਅਤੇ ਮੈਥੋਡੀਅਸ ਦਾ ਭਾਈਚਾਰਾ, ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦ [[ਸਲਾਵ|ਸਲਾਵਿਕ ਲੋਕਾਂ]] ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਘ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਯੂਕਰੇਨੀ ਲੋਕ ਰੂਸੀ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਅਤੇ ਵੱਖਰੇ ਸਮੂਹ ਵਜੋਂ ਸਨ; ਰੂਸੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ। ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਦੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੀਵ ਨੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਰੂਸੀ ਪ੍ਰਵਾਸ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਵਧਦੇ ਰੂਸੀਕਰਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ , ਰੂਸੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਉੱਤੇ ਦਬਦਬਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਾਹਰੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ [[ਸਾਮਾਜਕ ਵਰਗ|ਹੇਠਲੇ ਵਰਗਾਂ ਨੇ]] ਯੂਕਰੇਨੀ [[ਲੋਕਧਾਰਾ|ਲੋਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ]] ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਨਸਲੀ ਯੂਕਰੇਨੀ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ, ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਨੇ ਗੁਪਤ ਕਿਤਾਬ-ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ, ਸ਼ੁਕੀਨ ਥੀਏਟਰ, ਲੋਕ ਅਧਿਐਨ, ਆਦਿ ਦੁਆਰਾ ਕੀਵ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ। [[ਤਸਵੀਰ:Kiev_downtown.jpg|center|thumb|19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਕੀਵ]] 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਰੂਸੀ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੌਰਾਨ, ਕੀਵ ਰੂਸੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਜੋ ਰੇਲਵੇ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਡਨੀਪਰ ਨਦੀ ' ਤੇ ਖੰਡ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਦੇ ਨਿਰਯਾਤ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਸੀ। 1900 ਤੱਕ, ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ 250,000 ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ, ਕਈ ਵਿਦਿਅਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ, ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਸਮਾਰਕ (ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਪਾਰੀ-ਮੁਖੀ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 1892 ਵਿੱਚ, ਰੂਸੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਟਰਾਮ ਲਾਈਨ ਕੀਵ (ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਤੀਜੀ) ਵਿੱਚ ਚੱਲਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਕੀਵ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਰੂਸੀ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ [[ਸਨਅਤੀ ਇਨਕਲਾਬ|ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ]] ਦੌਰਾਨ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। === ਸੋਵੀਅਤ ਯੁੱਗ === [[ਤਸਵੀਰ:Генплан_Києва_1936.jpg|thumb|1936 ਤੱਕ, ਕੀਵ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ [[Dnieper|ਡਨੀਪਰ]] ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਸੀ।]] [[ਰੂਸੀ ਇਨਕਲਾਬ|1917 ਦੀ ਰੂਸੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਅਸ਼ਾਂਤ ਦੌਰ ਵਿੱਚ, ਕੀਵ ਕਈ ਲਗਾਤਾਰ ਯੂਕਰੇਨੀ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਈ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਫਸ ਗਿਆ: [[ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]], ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਜਰਮਨ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ 2 ਮਾਰਚ 1918 ਤੋਂ ਨਵੰਬਰ 1918 ਤੱਕ ਇਸ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ, 1917 ਤੋਂ 1922 ਦਾ ਰੂਸੀ ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ, ਅਤੇ 1919-1921 ਦਾ ਪੋਲਿਸ਼-ਸੋਵੀਅਤ ਯੁੱਧ । 1919 ਦੇ ਆਖਰੀ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੌਰਾਨ, ਕੀਵ ਰੁਕ-ਰੁਕ ਕੇ ਵ੍ਹਾਈਟ ਆਰਮੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੀਵ ਨੇ 1918 ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਅਗਸਤ 1920 ਤੱਕ ਸੋਲਾਂ ਵਾਰ ਹੱਥ ਬਦਲੇ <ref>{{Cite book}}</ref> 1921 ਤੋਂ 1991 ਤੱਕ, ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਯੂਕਰੇਨੀ ਸੋਵੀਅਤ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਗਣਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਿਆ, ਜੋ 1922 ਵਿੱਚ [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ]] ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾਪਕ ਗਣਰਾਜ ਬਣ ਗਿਆ। ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਕਰੇਨ ਵਿੱਚ [[ਇੰਟਰਵਾਰ ਪੀਰੀਅਡ|ਯੁੱਧ]] ਦੌਰਾਨ ਵਾਪਰੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਕੀਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ: 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਯੂਕਰੇਨੀਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੇਂਡੂ ਯੂਕਰੇਨੀਅਨ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਸ ਨੇ ਰੂਸੀ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਯੂਕਰੇਨੀ-ਭਾਸ਼ੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਯੂਕਰੇਨੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਦਿੱਤਾ; 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਸੋਵੀਅਤ ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ, ਜੋ ਕਿ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ, ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗਿਕ, ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ; 1932-1933 ਦੇ ਮਹਾਨ ਅਕਾਲ ਨੇ ਰਾਸ਼ਨ ਕਾਰਡਾਂ ਲਈ ਰਜਿਸਟਰਡ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ 1937-1938 ਦੇ [[ਜੋਸਿਫ਼ ਸਟਾਲਿਨ|ਜੋਸਫ਼ ਸਟਾਲਿਨ]] ਦੇ [[ਮਹਾਨ ਦਹਿਸ਼ਤ|ਮਹਾਨ ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਨ]] ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। <ref name="Brama">{{Cite web |title=The Great Purge under Stalin 1937–38 |url=http://www.brama.com/ukraine/history/terror/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100124123256/http://www.brama.com/ukraine/history/terror/index.html |archive-date=24 January 2010 |access-date=14 January 2010 |publisher=brama.com}}</ref> <ref name="Figes">[[Orlando Figes]] ''The Whisperers: Private Life in Stalin's Russia'', 2007, {{ISBN|0805074619}}, pages 227–315.</ref> <ref name="Social Catastrophe">Robert Gellately, ''Lenin, Stalin, and Hitler: The Age of Social Catastrophe'' (Knopf, 2007: {{ISBN|1-4000-4005-1}}), 720 pages.</ref> 1934 ਵਿੱਚ, ਕੀਵ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਿਆ। ਸੋਵੀਅਤ ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਉੱਭਰਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦੀ ਆਬਾਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਦਿੱਗਜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। [[ਤਸਵੀਰ:Ruined_Kiev_in_WWII.jpg|left|thumb|[[Eastern Front (World War II)|ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਦੌਰਾਨ ਕੀਵ ਦੇ ਖੰਡਰ[[Eastern Front (World War II)|&nbsp;ਦੂਜਾ]]]] ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ [[ਨਾਜ਼ੀ ਜਰਮਨੀ|ਨਾਜ਼ੀ ਜਰਮਨੀ ਨੇ]] 19 ਸਤੰਬਰ 1941 ਤੋਂ 6 ਨਵੰਬਰ 1943 ਤੱਕ ਇਸ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। 1941 ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਵਾਲੀ ਮਹਾਨ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ [[ਰੋਮ-ਬਰਲਿਨ-ਟੋਕੀਓ ਧੁਰੀ|ਐਕਸਿਸ]] ਫੋਰਸਾਂ ਨੇ 600,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੋਵੀਅਤ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਫੜੇ ਗਏ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਕਦੇ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਏ। <ref>Daniel Goldhagen, ''Hitler's Willing Executioners'' (p. 290) – "2.8&nbsp;million young, healthy Soviet POWs" killed by the Germans, "mainly by starvation... in less than eight months" of 1941–42, before "the decimation of Soviet POWs... was stopped" and the Germans "began to use them as laborers".</ref> ਵੇਹਰਮਾਕਟ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, NKVD ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਟੀਮ ਜੋ ਲੁਕੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸੜਕ, ਖਰੇਸ਼ਚੈਟਿਕ 'ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਡਾਇਨਾਮਾਈਟ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਜਰਮਨ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਸਿਵਲ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਮਾਰਤਾਂ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ; ਇਮਾਰਤਾਂ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਸੜ ਗਈਆਂ ਅਤੇ 25,000 ਲੋਕ ਬੇਘਰ ਹੋ ਗਏ। ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ NKVD ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਜਰਮਨਾਂ ਨੇ 29 ਅਤੇ 30 ਸਤੰਬਰ 1941 ਨੂੰ ਕੀਵ ਦੇ ਬਾਬੀ ਯਾਰ ਵਿਖੇ ਸਾਰੇ ਸਥਾਨਕ ਯਹੂਦੀਆਂ, ਲਗਭਗ 34,000, ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ <ref>Andy Dougan, ''Dynamo: Triumph and Tragedy in Nazi-Occupied Kiev'' (Globe Pequot, 2004: {{ISBN|1-59228-467-1}}), p. 83.</ref> <ref>{{Cite web |date=2012 |title=Babi Yar |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Holocaust/babiyar.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140817044645/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Holocaust/babiyar.html |archive-date=17 August 2014 |access-date=6 July 2014 |website=Jewish Virtual Library}}</ref> ਅਗਲੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਾਬੀ ਯਾਰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਰਮਨਾਂ ਨੇ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਬਾਬੀ ਯਾਰ ਵਿਖੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ 100,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨ। <ref>{{Cite web |title=Kiev and Babi Yar |url=https://www.ushmm.org/wlc/article.php?lang=en&ModuleId=10005421 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100323160622/http://www.ushmm.org/wlc/article.php?lang=en&ModuleId=10005421 |archive-date=23 March 2010 |access-date=13 March 2016 |website=Holocaust Encyclopedia |publisher=[[United States Holocaust Memorial Museum]]}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Kiev_24.7.1990_Ukrainian_Flag.JPG|right|thumb|24 ਜੁਲਾਈ 1990 ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕੀਵ ਦੇ ਸਿਟੀ ਹਾਲ ਦੇ ਬਾਹਰ ਯੂਕਰੇਨੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।]] ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਠੀਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਗਿਆ। 1986 ਵਿੱਚ [[ਚੇਰਨੋਬਿਲ ਹਾਦਸਾ|ਚਰਨੋਬਲ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਪਾਵਰ ਪਲਾਂਟ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਭਿਆਨਕ ਹਾਦਸਾ]] ਸਿਰਫ਼ {{Convert|100|km|mi|abbr=on}} ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਦੱਖਣੀ ਹਵਾ ਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰੇਡੀਓਐਕਟਿਵ ਮਲਬੇ ਨੂੰ ਕੀਵ ਤੋਂ ਦੂਰ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ। === ਆਜ਼ਾਦੀ === [[ਤਸਵੀਰ:Гідропарк._Венеціанська_затока.jpg|thumb|[[Hydropark in Kyiv|ਕੀਵ ਦੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਪਾਰਕ]] ਤੋਂ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਜਿਸਦੇ ਉਲਟ ਕੰਢੇ 'ਤੇ [[Arch of Freedom of the Ukrainian People|ਆਰਚ ਆਫ਼ ਫ੍ਰੀਡਮ]] ਅਤੇ [[St Andrew's Church, Kyiv|ਸੇਂਟ ਐਂਡਰਿਊ ਚਰਚ]] ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।]] ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਢਹਿਣ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਯੂਕਰੇਨੀ ਸੰਸਦ ਨੇ 24 ਅਗਸਤ 1991 ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। 2004-2005 ਵਿੱਚ, ਸ਼ਹਿਰ ਨੇ [[ਸੰਤਰੀ ਇਨਕਲਾਬ|ਸੰਤਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ]] ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦੇ ਸੋਵੀਅਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਜਨਤਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ। ਨਵੰਬਰ 2013 ਤੋਂ ਫਰਵਰੀ 2014 ਤੱਕ, ਕੇਂਦਰੀ ਕੀਵ ਯੂਰੋਮੈਦਾਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਥਾਨ ਬਣ ਗਿਆ। ਫਰਵਰੀ 2022 ਵਿੱਚ [[ਯੂਕ੍ਰੇਨ ਉੱਤੇ ਰੂਸੀ ਹਮਲਾ|ਯੂਕਰੇਨ ਉੱਤੇ ਰੂਸੀ ਹਮਲੇ]] ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੌਰਾਨ, ਰੂਸੀ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਕੀਵ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਯੂਕਰੇਨੀ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ; ਕੀਵ ਖੁਦ ਵੱਡੇ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਚ ਗਿਆ। ਅਪ੍ਰੈਲ 2022 ਵਿੱਚ ਇਸ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਰੂਸੀ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੀਵ ਅਕਸਰ ਹਵਾਈ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। == ਵਾਤਾਵਰਣ == === ਭੂਗੋਲ === [[ਤਸਵੀਰ:Kyiv,_Ukraine_ESA22370890_(cropped).jpeg|thumb|ਕੀਵ ਅਤੇ [[Dnieper|ਡਨੀਪਰ]] ਦੀ ਇੱਕ [[Copernicus Programme|ਕੋਪਰਨਿਕਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ]] [[Sentinel-2|ਸੈਂਟੀਨੇਲ-2]] ਤਸਵੀਰ]] ਭੂਗੋਲਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਕੀਵ ਪੋਲੇਸ਼ੀਆ ਵੁੱਡਲੈਂਡ ਈਕੋਲੋਜੀਕਲ ਜ਼ੋਨ, ਯੂਰਪੀਅਨ ਮਿਸ਼ਰਤ ਜੰਗਲ ਖੇਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ, ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪੀਅਨ ਜੰਗਲੀ ਸਟੈਪ ਬਾਇਓਮ ਦੀ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਵਿਲੱਖਣ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਇਸਨੂੰ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੀਵ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਵ ਓਬਲਾਸਟ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ 'ਤੇ, ਅੱਜ ਕੀਵ ਡਨੀਪਰ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ [[ਕਾਲ਼ਾ ਸਮੁੰਦਰ|ਕਾਲੇ ਸਾਗਰ]] ਵੱਲ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਅਤੇ ਉੱਚਾ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸਾ ਕਈ ਜੰਗਲੀ ਪਹਾੜੀਆਂ ( ਕਾਈਵ ਪਹਾੜੀਆਂ ) 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖੱਡਾਂ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੀਵ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਰਾਹਤ ਨੇ ਇਸਦੇ ਟੌਪੋਨੀਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਪੋਡਿਲ'' ("ਹੇਠਲਾ"), ''ਪੇਚਰਸਕ'' ("ਗੁਫਾਵਾਂ"), ਅਤੇ ''ਉਜ਼ਵਿਜ਼'' (ਇੱਕ ਖੜ੍ਹੀ ਗਲੀ, "ਉਤਰਾਈ")। ਕੀਵ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕੇਂਦਰ ਡਨੀਪਰ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਵੱਡੇ ਡਨੀਪਰ ਅੱਪਲੈਂਡ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਬਾਹਰੀ ਇਲਾਕੇ ਪੋਲੇਸ਼ੀਅਨ ਲੋਲੈਂਡ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਕੀਵ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ( ''ਪੂਰਬ ਵੱਲ'' ) ਡਨੀਪਰ ਲੋਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਡਨੀਪਰ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਕੀਵ ਦੇ ਪੂਰੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ''ਖੱਬਾ ਕੰਢਾ'' ( {{Lang|uk|Лівий берег}} ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।, ''ਲਿਵਯੀ ਬੇਰੇਹ'' )। ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਵਾਲੀ ਡਨੀਪਰ ਘਾਟੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਕਲੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੇਤ ਨਾਲ ਜਮ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਡੈਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਡਨੀਪਰ ਨਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ, ਟਾਪੂਆਂ ਅਤੇ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਦੇਸਨਾ ਨਦੀ ਅਤੇ ਕੀਵ ਜਲ ਭੰਡਾਰ ਦੇ ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਕਾਨਿਵ ਜਲ ਭੰਡਾਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਡਨੀਪਰ ਅਤੇ ਡੇਸਨਾ ਦੋਵੇਂ ਨਦੀਆਂ ਕੀਵ ਵਿਖੇ [[ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ|ਨੈਵੀਗੇਬਲ]] ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਜਲ ਭੰਡਾਰ ਸ਼ਿਪਿੰਗ ਲਾਕ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਫ੍ਰੀਜ਼-ਓਵਰ ਦੁਆਰਾ ਸੀਮਿਤ ਹਨ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਕੀਵ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ 448 ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਡਨੀਪਰ ਖੁਦ, ਇਸਦੇ ਜਲ ਭੰਡਾਰ, ਅਤੇ ਕਈ ਛੋਟੀਆਂ ਨਦੀਆਂ, ਦਰਜਨਾਂ ਝੀਲਾਂ ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਤਾਲਾਬ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ 7949 ਹੈਕਟੇਅਰ ਰਕਬੇ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ 16 ਵਿਕਸਤ ਬੀਚ (ਕੁੱਲ 140 ਹੈਕਟੇਅਰ) ਅਤੇ 35 ਪਾਣੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਖੇਤਰ (1,000 ਹੈਕਟੇਅਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੇ ਹਨ) ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਨੰਦ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਤੈਰਾਕੀ ਲਈ ਢੁਕਵੇਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। <ref>{{Cite web |date=19 June 2020 |title=У Києві біля водойм відкрито 32 зони для відпочинку, з яких 12 – із можливістю купання |trans-title=In Kyiv, 32 recreational zones have been opened near bodies of water, 12 of which allow swimming |url=https://kyivcity.gov.ua/news/u_kiyevi_bilya_vodoym_vidkrito_32_zoni_dlya_vidpochinku_z_yakikh_12__iz_mozhlivistyu_kupannya/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809002809/https://kyivcity.gov.ua/news/u_kiyevi_bilya_vodoym_vidkrito_32_zoni_dlya_vidpochinku_z_yakikh_12__iz_mozhlivistyu_kupannya/ |archive-date=9 August 2020 |access-date=12 October 2020 |website=kyivcity.gov.ua |language=uk}}</ref> <ref>{{Cite web |date=19 June 2020 |title=У Кличка розповіли, де в Києві можна купатися, а де тільки засмагати. Список |trans-title=Klitschko’s office explained where in Kyiv you can swim and where you can only sunbathe |url=https://www.pravda.com.ua/news/2020/06/19/7256376/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200624083402/https://www.pravda.com.ua/news/2020/06/19/7256376/ |archive-date=24 June 2020 |access-date=12 October 2020 |website=pravda.com.ua |language=uk}}</ref> [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ]] 2011 ਦੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੀਵ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਮਹਾਨਗਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ [[ਕੁਦਰਤੀ ਤਬਾਹੀ|ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ]] ਦਾ ਕੋਈ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। <ref name="UN Urban agglomerations types of natural risks">{{Cite web |date=April 2012 |title=Urban agglomerations with 750,000 inhabitants or more in 2011 and types of natural risks |url=http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/WUP2011-F23-City_Risk_Natural-Disasters.xls |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006152606/http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/WUP2011-F23-City_Risk_Natural-Disasters.xls |archive-date=6 October 2014 |access-date=1 September 2013 |publisher=United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == g0nvnbl6lrtlsxerpz2s3i4egtvfy34 844960 844959 2026-08-23T16:49:07Z Jagmit Singh Brar 17898 844960 wikitext text/x-wiki [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਰਪ ਦੀਆਂ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਕ੍ਰੇਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ]] {| class="infobox ib-settlement vcard" |- id="8" ! colspan="2" id="9" class="infobox-above" |'''ਕੀਵ''' '''Kyiv''' '''Kiev''' |- id="16" | colspan="2" id="17" class="infobox-subheader" |ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸ਼ਹਿਰ |- id="22" class="mergedtoprow" | colspan="2" id="23" class="infobox-full-data" |<div id="25" class="thumb tmulti tnone center"><div id="26" class="multiimageinner" style="width:292px;max-width:292px;border:none"><div id="27" class="trow"><div id="28" class="tsingle" style="width:290px;max-width:290px"><div id="29" style="height:125px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:17-07-02-Maidan_Nezalezhnosti_RR74377-PANORAMA.jpg|288x288px]]</div><div id="30" class="text-align-center">ਆਜ਼ਾਦੀ ਚੌਕ</div></div></div><div id="33" class="trow"><div id="34" class="tsingle" style="width:144px;max-width:144px"><div id="35" style="height:94px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:Будинок_з_химерами,_серпень_2019.jpg|142x142px]]</div><div id="36" class="text-align-center">ਕਿਮੈਰਾ ਵਾਲਾ ਘਰ</div></div><div id="39" class="tsingle" style="width:144px;max-width:144px"><div id="40" style="height:94px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:Blue_hour_on_Sofia_Square_Kiev_Ukraine.jpg|142x142px]]</div><div id="41" class="text-align-center">ਸੋਫੀਆ ਸਕੁਏਅਰ</div></div></div><div id="44" class="trow"><div id="45" class="tsingle" style="width:132px;max-width:132px"><div id="46" style="height:86px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:Червоний_корпус_КНУ.JPG|130x130px]]</div><div id="47" class="text-align-center">ਲਾਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਇਮਾਰਤ</div></div><div id="50" class="tsingle" style="width:156px;max-width:156px"><div id="51" style="height:86px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:P1130119-1.JPG|154x154px]]</div><div id="52" class="text-align-center">ਕੀਵ-ਪੇਚਰਸਕ ਲਾਵਰਾ</div></div></div><div id="55" class="trow"><div id="56" class="tsingle" style="width:152px;max-width:152px"><div id="57" style="height:100px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:Міст_Патона_вночі_та_монумент_Батьківщина-мати.jpg|150x150px]]</div><div id="58" class="text-align-center">ਪਾਟਨ ਬ੍ਰਿਜ ਅਤੇ ਮਦਰਲੈਂਡ ਸਮਾਰਕ</div></div><div id="62" class="tsingle" style="width:136px;max-width:136px"><div id="63" style="height:100px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:Lilacs_Gardens_in_Kyiv.jpg|134x134px]]</div><div id="64" class="text-align-center">ਵਿਦੁਬਿਚੀ ਤੋਂ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼</div></div></div><div id="68" class="trow"><div id="69" class="tsingle" style="width:290px;max-width:290px"><div id="70" style="height:112px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:Panoramic_view_to_the_Podil_district_in_Kyiv.jpg|288x288px]]</div><div id="71" class="text-align-center">ਪੋਦੀਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪੈਨੋਰਾਮਾ</div></div></div></div></div> |- id="74" class="mergedtoprow" | colspan="2" id="75" class="infobox-full-data maptable" |<div id="77" class="ib-settlement-cols"><div id="78" class="ib-settlement-cols-row"><div id="79" class="ib-settlement-cols-cell">[[ਤਸਵੀਰ:Flag_of_Kyiv_Kurovskyi.svg|border|100x100px|Flag of Kyiv]]<div id="80" class="ib-settlement-caption-link">ਝੰਡਾ</div></div></div></div><div id="83" class="ib-settlement-cols"><div id="84" class="ib-settlement-cols-row"></div><div id="85" class="ib-settlement-cols-row"><div id="86" class="ib-settlement-cols-cell">[[ਤਸਵੀਰ:COA_of_Kyiv_Kurovskyi.svg|100x100px|Coat of arms of Kyiv]]<div id="87" class="ib-settlement-caption-link">ਰਾਜ-ਚਿੰਨ੍ਹ</div></div><div id="90" class="ib-settlement-cols-cell">[[ਤਸਵੀਰ:Logo_of_Kyiv,_Ukraine_(English).svg|100x100px|Official logo of Kyiv]]<div id="91" class="ib-settlement-caption-link">ਲੋਗੋ</div></div></div></div> |- id="94" class="mergedtoprow" | colspan="2" id="95" class="infobox-full-data" |ਗੀਤ: "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਕਰਾਂ, ਹੇ ਮੇਰੇ ਕੀਵ!"<div id="98" class="center"></div> |- id="104" class="mergedtoprow" | colspan="2" id="105" class="infobox-full-data" |<div id="106" class="switcher-container"><div id="108" class="center"><div id="109" class="locmap" style="width:300px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div id="110" style="width:300px;padding:0"><div id="111" style="position:relative;width:300px">[[ਤਸਵੀਰ:Reliefkarte_Ukraine_2022.png|class=notpageimage noviewer|300x300px|Kyiv is located in Ukraine]]<div id="112" class="od notheme" style="top:26.163%;left:46.997%;font-size:91%"><div id="113" class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[ਤਸਵੀਰ:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Kyiv]]</div><div id="114" class="pr" style="width:6em;left:5px"><div id="115">ਕੀਵ</div></div></div></div><div id="117" style="padding-top:0.2em">ਯੂਕਰੇਨ ਵਿੱਚ ਕੀਵ</div></div></div></div><div id="121" class="center"><div id="122" class="locmap" style="width:300px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div id="123" style="width:300px;padding:0"><div id="124" style="position:relative;width:300px">[[ਤਸਵੀਰ:Europe_relief_laea_location_map.jpg|class=notpageimage noviewer|300x300px|Kyiv is located in Europe]]<div id="125" class="od notheme" style="top:54.368%;left:65.949%;font-size:91%"><div id="126" class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[ਤਸਵੀਰ:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Kyiv]]</div><div id="127" class="pr" style="width:6em;left:5px"><div id="128">ਕੀਵ</div></div></div></div><div id="130" style="padding-top:0.2em">ਕੀਵ (ਯੂਰਪ)</div></div></div></div></div> |- id="138" class="mergedtoprow" ! scope="row" id="139" class="infobox-label" |ਦੇਸ਼ | id="142" class="infobox-data" |ਯੂਕਰੇਨ |- id="145" class="mergedrow" ! scope="row" id="146" class="infobox-label" |ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ | id="149" class="infobox-data" |ਕੀਵ |- id="152" class="mergedtoprow" ! scope="row" id="153" class="infobox-label" |ਸਥਾਪਨਾ | id="155" class="infobox-data" |482 ਈਸਵੀ (ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ) |- id="165" class="mergedrow" ! scope="row" id="166" class="infobox-label" |ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ | id="169" class="infobox-data" | * ਡਾਰਨੀਤਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਦੇਸਨੀਅਨਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਦਨੀਪਰੋਵਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਹੋਲੋਸੀਵਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਓਬੋਲੋਨਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਪੇਚਰਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਪੋਦਿਲਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਸ਼ੇਵਚੇਨਕੀਵਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਸੋਲੋਮਿਆਨਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਸਵੀਆਤੋਸ਼ਿਨਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ |- id="222" class="mergedtoprow" ! colspan="2" id="223" class="infobox-header" |ਖੇਤਰ |- id="226" class="mergedrow" ! scope="row" id="227" class="infobox-label" |• ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸ਼ਹਿਰ | id="232" class="infobox-data" |839&#x20;km² (324&#x20;sq&#x20;mi) |- id="234" class="mergedtoprow" ! colspan="2" id="235" class="infobox-header" |ਆਬਾਦੀ (1 ਜਨਵਰੀ 2021) |- id="239" class="mergedrow" ! scope="row" id="240" class="infobox-label" |'''• ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸ਼ਹਿਰ''' | id="245" class="infobox-data" |[[ਤਸਵੀਰ:Decrease_Neutral.svg|link=|11x11px|Neutral decrease]] 2,952,301<ref name="Number of present population of Ukraine 1 January 20222">{{Cite web |date=1 January 2022 |title=Number of present population of Ukraine 1 January 2022 |url=https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810155123/https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf |archive-date=10 August 2022 |access-date=20 February 2023 |publisher=UkrStat.gov.ua |language=uk}}</ref> |- id="295" class="mergedtoprow" ! scope="row" id="296" class="infobox-label" |'''ਸਮਾਂ ਖੇਤਰ''' | id="299" class="infobox-data" |UTC+02:00 ([[Eastern European Time|EET]]) |- id="311" class="mergedtoprow" ! scope="row" id="312" class="infobox-label" |'''ਡਾਕ ਕੋਡ''' | id="314" class="infobox-data adr" |01xxx–04xxx |- id="342" class="mergedtoprow" ! scope="row" id="343" class="infobox-label" |'''ਵੈੱਬਸਾਈਟ''' | id="345" class="infobox-data" |<span class="url">[https://kyivcity.gov.ua/ kyivcity.gov.ua]</span> |} '''ਕੀਵ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]] ਵਿੱਚ: '''Kyiv''' ਜਾਂ '''Kiev''' ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), [[ਯੂਕਰੇਨ]] ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਕੇਂਦਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਇਹ ਡਨੀਪਰ ਨਦੀ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਕਿਨਾਰਿਆਂ 'ਤੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਨਵਰੀ 2022 ਤੱਕ, ਕੀਵ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 2,952,301 ਸੀ,<ref name="Number of present population of Ukraine 1 January 2022">{{Cite web |date=1 January 2022 |title=Number of present population of Ukraine 1 January 2022 |url=https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810155123/https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf |archive-date=10 August 2022 |access-date=20 February 2023 |publisher=UkrStat.gov.ua |language=uk}}</ref> ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਯੂਰਪ ਦਾ ਸੱਤਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |title=City Mayors: The 500 largest European cities (1 to 100) |url=http://www.citymayors.com/features/euro_cities1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100102120542/http://citymayors.com/features/euro_cities1.html |archive-date=2 January 2010 |access-date=19 February 2017 |website=www.citymayors.com}}</ref> ਕੀਵ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦਯੋਗਿਕ, ਵਿਗਿਆਨਕ, ਵਿਦਿਅਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਚ-ਤਕਨੀਕੀ ਉਦਯੋਗਾਂ, ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਘਰ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਜਨਤਕ ਆਵਾਜਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਮੈਟਰੋ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਮ ਕੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਦੇ ਚਾਰ ਮਹਾਨ ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੌਰਾਨ, ਇਹ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਅਤੇ ਅਸਪਸ਼ਟਤਾ ਦੇ ਕਈ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ 5ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। [[ਸਕੈਂਡੀਨੇਵੀਆ|ਸਕੈਂਡੇਨੇਵੀਆ]] ਅਤੇ [[ਕੌਨਸਟੈਨਟੀਨੋਪਲ|ਕਾਂਸਟੈਂਟੀਨੋਪਲ]] ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹਾਨ ਵਪਾਰਕ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਇੱਕ [[ਸਲਾਵ|ਸਲਾਵਿਕ]] ਬਸਤੀ, ਇਹ [[ਖ਼ਜ਼ਰ|ਖਜ਼ਾਰਾਂ]] ਦੀ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਸੀ,<ref>{{Cite web |title=Kiev |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/kiev |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180805021737/https://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Kiev |archive-date=5 August 2018 |access-date=4 July 2015 |website=TheFreeDictionary.com}}</ref> ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵਾਰੈਂਜੀਅਨਾਂ ([[ਵਾਈਕਿੰਗ|ਵਾਈਕਿੰਗਜ਼]] ) ਦੁਆਰਾ ਇਸ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਾਰੈਂਜੀਅਨ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹਿਲੇ ਪੂਰਬੀ ਸਲਾਵਿਕ ਰਾਜ, [[ਕੀਵੀਆਈ ਰੁਸ|ਕੀਵਨ ਰਸ]] ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਕੀਵ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ (1240) ਦੌਰਾਨ, ਕੀਵ ਖੰਡਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ; ਇਸਨੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਲਈ ਆਪਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ। ਕੀਵ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਪੂਰਬੀ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਵਧਿਆ। ਇਹ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ [[ਰੂਸੀ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੀ [[ਸਨਅਤੀ ਇਨਕਲਾਬ|ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ]] ਦੌਰਾਨ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋਇਆ, ਉਦਯੋਗ, ਵਣਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। 1918 ਵਿੱਚ, [[ਅਕਤੂਬਰ ਇਨਕਲਾਬ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯੂਕਰੇਨੀ ਲੋਕ ਗਣਰਾਜ ਨੇ ਰੂਸੀ ਗਣਰਾਜ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਕੀਵ ਨਵੇਂ ਗਣਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਯੂਕਰੇਨੀ-ਸੋਵੀਅਤ ਅਤੇ ਪੋਲਿਸ਼-ਸੋਵੀਅਤ ਯੁੱਧਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੀਵ ਯੂਕਰੇਨੀ SSR ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸਦੀ ਇਹ 1934 ਵਿੱਚ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ]] ਦੇ ਤੀਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਜੋਂ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਹੋਇਆ। 1991 ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਢਹਿ ਜਾਣ ਅਤੇ ਯੂਕਰੇਨੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ [[ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਲੋਕਰਾਜ|ਚੋਣ ਲੋਕਤੰਤਰ]] ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦੌਰਾਨ, ਕੀਵ ਯੂਕਰੇਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਨੇ [[ਹਥਿਆਰ]] ਉਦਯੋਗ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿੱਤ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਫੰਡਿੰਗ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਕੀਵ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਮਨੁੱਖ ਉੱਥੇ ਅਖੀਰਲੇ ਪਾਲੀਓਲਿਥਿਕ ਕਾਲ ([[ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ]]) ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।<ref name="use">[http://leksika.com.ua/13290305/ure/kiyiv Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161124133700/http://leksika.com.ua/13290305/ure/kiyiv|date=24 November 2016}} at [[Ukrainian Soviet Encyclopedia]]</ref> [[ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗ]] ਦੌਰਾਨ ਕੀਵ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਅਖੌਤੀ ਟ੍ਰਿਪਿਲੀਅਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀਆਂ ਉਸ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਤੋਂ ਸਬੂਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।<ref>[http://leksika.com.ua/13290305/ure/kiyiv Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161124133700/http://leksika.com.ua/13290305/ure/kiyiv|date=24 November 2016}} in the [[Ukrainian Soviet Encyclopedia]]: "Населення періоду мідного віку на тер. К. було носієм т. з. трипільської культури; відомі й знахідки окремих предметів бронзового віку."</ref> ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ [[ਲੋਹਾ ਯੁੱਗ]] ਦੌਰਾਨ ਕੁਝ ਕਬੀਲੇ ਕੀਵ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਸ ਗਏ ਸਨ ਜੋ ਸਿਥੀਅਨਾਂ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਕਾਲੇ ਸਾਗਰ ਤੱਟ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਜਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ, ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref name="use" /> ਦੂਜੀ ਤੋਂ ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਦੇ ਰੋਮਨ ਸਿੱਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ [[ਰੋਮਨ ਸਮਰਾਜ|ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਵਪਾਰਕ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। === ਮੂਲ === [[ਤਸਵੀਰ:Kyi,_Czech,_Khoryv_and_Lubed_in_der_Radziwiłłchronik.jpg|thumb|ਰੈਡਜ਼ੀਵਿਲ ਕ੍ਰੋਨਿਕਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਕੀ, ਸ਼ੇਕ, ਖੋਰੀਵ ਅਤੇ ਲਿਬਿਡ]] ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਦੋਂ ਹੋਈ ਸੀ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਵਾਇਤੀ ਸਥਾਪਨਾ ਮਿਤੀ 482 ਈਸਵੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇ 1982 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ 1,500ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਮਨਾਈ। ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਡੇਟਾ ਛੇਵੀਂ ਜਾਂ ਸੱਤਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ,<ref name="eob">"[https://www.britannica.com/place/Kyiv Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150504135716/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/317542/Kiev|date=4 May 2015}}", [[ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾ|''Encyclopædia Britannica'']].</ref><ref>[[Petro Tolochko]], Glib Ivakin, Yaroslava Vermenych.</ref> ਕੁਝ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ।<ref>Rabinovich GA From the history of urban settlements in the eastern Slavs.</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Pál_Vágó_(1853-1928)_painter_The_Hungarian_at_Kiev_(1896-99).jpg|thumb|830 ਵਿੱਚ ਰੂਸ ਦੇ ਖਗਾਨੇਟ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕੀਵ ਵਿਖੇ ਹੰਗਰੀਆਈ ; ਪਾਲ ਵਾਗੋ ਦੁਆਰਾ ਪੇਂਟਿੰਗ (1853–1928)]] ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਬਾਰੇ ਕਈ ਮਹਾਨ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਸਲਾਵਿਕ ਕਬੀਲੇ (ਪੂਰਬੀ ਪੋਲਿਸ਼), ਭਰਾ ਕੀ (ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ), ਸ਼ਚੇਕ, ਖੋਰੀਵ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੈਣ ਲਿਬਿਡ, ਜਿਸਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ (''ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਇਤਹਾਸ'' ਵੇਖੋ)। <ref name="use2">[http://leksika.com.ua/13290305/ure/kiyiv Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161124133700/http://leksika.com.ua/13290305/ure/kiyiv|date=24 November 2016}} at [[Ukrainian Soviet Encyclopedia]]</ref> ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੰਤਕਥਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੇਂਟ ਐਂਡਰਿਊ ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਿਆ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹੁਣ ਹੈ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸਲੀਬ ਖੜ੍ਹੀ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚਰਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਮੱਧਕਾਲ|ਮੱਧ ਯੁੱਗ]] ਤੋਂ ਸੇਂਟ ਮਾਈਕਲ ਦੀ ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਡਚੀ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਬੂਤ ਹਨ। ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਖਿੰਡੇ ਹੋਏ [[ਸਲਾਵ|ਸਲਾਵਿਕ]] ਬਸਤੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਪਰ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ। ਟਾਲਮੀ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ 'ਤੇ ਬੋਰੀਸਥੀਨੀਜ਼ ਦੇ ਮੱਧ-ਧਾਰਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਈ ਬਸਤੀਆਂ ਦਰਸਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਜ਼ਾਗਰੀਅਮ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਕੀਵ ਦਾ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite book}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, 1773 ਦੇ ''ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਐਨਸ਼ੀਐਂਟ ਜੀਓਗ੍ਰਾਫੀ'' ਆਫ਼ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਮੈਕਬੀਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਬਸਤੀ ਆਧੁਨਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਚਰਨੋਬਲ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜ਼ਾਗਰੀਅਮ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਬਸਤੀ ਹੈ, ਅਮਾਡੋਕਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਮਾਡੋਸੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ <ref>{{Cite web |last=Hazlitt |first=William |date=22 February 1851 |title=The Classical Gazetteer: A Dictionary of Ancient Geography, Sacred and Profane |url=https://books.google.com/books?id=eMUBAAAAYAAJ&dq=Amadoca&pg=PA29 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804081050/https://books.google.com/books?id=eMUBAAAAYAAJ&pg=PA29&lpg=PA29&dq=Amadoca&source=bl&ots=IlQ3FheTTw&sig=ACfU3U0CbJwExMEZ01bbTNgNHIofesupoQ&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiz0fCGkYjqAhU5RDABHRzPB90Q6AEwEHoECAoQAQ#v=onepage&q=Amadoca&f=false |archive-date=4 August 2020 |access-date=17 June 2020 |publisher=Whittaker |via=Google Books}}</ref> ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਅਮਾਡੋਕਾ ਦੇ ਦਲਦਲ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਅਮਾਡੋਕਾ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਾਮ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮੂਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸੰਬਤ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਖ਼ਜ਼ਰ|ਖਜ਼ਰ ਸਾਮਰਾਜ]] ਨਾਲ ਕੁਝ ਸਬੰਧ ਹੈ। ''ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਕ੍ਰੋਨਿਕਲ'' ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀਵ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੇ ਅਸਕੋਲਡ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ "ਤਿੰਨ ਭਰਾ ਕੀ, ਸ਼ਚੇਕ ਅਤੇ ਖੋਰੀਵ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਰ ਗਏ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਖਜ਼ਾਰਾਂ ਨੂੰ ਟੈਕਸ ਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ"। ''ਡੀ ਐਡਮਿਨਿਸਟਰਾਂਡੋ ਇਮਪੀਰੀਓ'' ਵਿੱਚ, ਕਾਂਸਟੈਂਟਾਈਨ ਪੋਰਫਾਈਰੋਜੇਨਿਟਸ ਛੋਟੀਆਂ ਮਾਲਵਾਹਕ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਕਾਫ਼ਲੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਸਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਉਹ ਡਨੀਪਰ ਨਦੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੀਵ (ਕਿਓਵਾ) ਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਿੰਦੂ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੰਬਾਟਾਸ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ"। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਿੰਨ ਅਰਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਭੂਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀ ਜ਼ਾਨਬਤ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਰੂਸੀਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਬਨ ਰੁਸਤਾਹ, ਅਬੂ ਸਈਦ ਗਰਦੇਜ਼ੀ, ਅਤੇ ਹੁਦੁਦ ਅਲ-ਆਲਮ ਦੇ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਰੂਸੀ ਪੂਰਬੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਟੂਮਾਨਸਕੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸੰਬਤ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਬਾਰੇ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[:ru:Ильинский, Григорий Андреевич|ਗ੍ਰਿਗੋਰੀ ਇਲਿੰਸਕੀ]], [[ਨਿਕੋਲੇ ਕਰਮਜ਼ੀਨ|ਨਿਕੋਲੇ ਕਰਾਮਜ਼ਿਨ]], ਜਾਨ ਪੋਟੋਕੀ, [[:ru:Ламбин, Николай Петрович|ਨਿਕੋਲੇ ਲੈਂਬਿਨ]], ਜੋਆਚਿਮ ਲੇਲੇਵੇਲ ਅਤੇ ਗੁਡਬ੍ਰਾਂਡੁਰ ਵਿਗਫੁਸਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਕ੍ਰੋਨਿਕਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਜਾਂ 10ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਅਸਕੋਲਡ ਅਤੇ ਡੀਰ, ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਵਾਈਕਿੰਗ ਜਾਂ ਵਾਰੈਂਜੀਅਨ ਮੂਲ ਦੇ ਸਨ, ਨੇ ਕੀਵ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਤਲ 882 ਵਿੱਚ ਨੋਵਗੋਰੋਡ ਦੇ ਓਲੇਗ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਓਮੇਲਜਾਨ ਪ੍ਰਿਤਸਾਕ ਅਤੇ ਕਾਂਸਟੈਂਟਾਈਨ ਜ਼ੁਕਰਮੈਨ, ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਵਿਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਖਜ਼ਾਰ ਸ਼ਾਸਨ 920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੀਵਨ ਲੈਟਰ ਅਤੇ ਸ਼ੈਚਰ ਲੈਟਰ ਵਰਗੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਬਚੇ। ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਗਯਾਰ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੇ 840 ਅਤੇ 878 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਹਿਰ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਉਹ ਕੁਝ [[ਖ਼ਜ਼ਰ|ਖਜ਼ਾਰ]] ਕਬੀਲਿਆਂ ਨਾਲ ਕਾਰਪੈਥੀਅਨ ਬੇਸਿਨ ਵੱਲ ਪਰਵਾਸ ਕਰ ਗਏ। ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਕ੍ਰੋਨਿਕਲ ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੰਘਣ ਵਾਲੇ ਹੰਗਰੀਆਈ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਅਸਕੋਲਡ ਦੀ ਕਬਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ " [[:ru:Угорское урочище|ਉਹੋਰਸਕੇ ਯੂਰੋਚਿਸ਼ਚੇ]] " (ਹੰਗਰੀ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>[https://pechersk.kyivcity.gov.ua/content/mennyu-1.html History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200613215705/https://pechersk.kyivcity.gov.ua/content/mennyu-1.html|date=13 June 2020}}.</ref> ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੀਵ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ 840 ਵਿੱਚ ਕੇਓ (ਕੇਵ), ਸਾਕ ਅਤੇ ਗੇਰੇਬ, ਤਿੰਨ ਭਰਾਵਾਂ, ਜੋ ਕਿ ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਾਰਜਾਨ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ, ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਕੀਵ ਕ੍ਰੋਨਿਕਲ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਨਾਮ ਕੀ, ਸ਼ਚੇਕ ਅਤੇ ਖੋਰੀਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਲਾਵਿਕ ਮੂਲ ਦੇ ਨਾ ਹੋਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਰੂਸੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਅਤੇ ਉਤਪਤੀ ਦਾ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੰਗਰੀਆਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਵਿਕਟਰ ਪਡਾਨੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਕ੍ਰੋਨਿਕਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਪੁਰਾਣੇ-ਰੂਸੀ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਨਾਇਕਾਂ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>dr. Viktor Padányi – Dentu-Magyaria p. 325, footnote 15</ref> === ਕੀਵਨ ਰਸ' (Kyivan Rus') === [[ਤਸਵੀਰ:Lebedev_baptism.jpg|right|thumb|''ਕੀਵੰਸ ਦਾ ਬਪਤਿਸਮਾ'', ਕਲਾਵਦੀ ਲੇਬੇਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਪੇਂਟਿੰਗ]] ਕੀਵ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਰਾਂਜੀਆਂ ਅਤੇ ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਪਾਰਕ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। 968 ਵਿੱਚ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਪੇਚੇਨੇਗਸ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ।<ref>{{Cite web |last=Lowe |first=Steven |last2=Ryaboy |first2=Dmitriy V. |title=The Pechenegs |url=http://www.geocities.com/egfroth1/Pechenegs |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091027115640/http://www.geocities.com/egfroth1/Pechenegs |archive-date=27 October 2009 |access-date=27 October 2009}}</ref> 1000 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 45,000 ਸੀ।<ref>{{Cite book}}</ref> ਮਰਸੇਬਰਗ ਦੇ ਥੀਏਟਮਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਸਨੇ 1017 ਦੇ ਆਪਣੇ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ 400 ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਰਚ ਅਤੇ 8 ਬਾਜ਼ਾਰ ਸਨ।<ref>{{Cite book}}</ref> ਰੂਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਜੋਂ ਇਸਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਉਸਾਰੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰੇਖਾਂਕਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਯਾਰੋਸਲਾਵ ਦ ਵਾਈਜ਼ ਦੁਆਰਾ [[ਸੰਤ ਸੋਫੀਆ ਗਿਰਜਾਘਰ, ਕੀਵ|ਸੇਂਟ ਸੋਫੀਆ ਗਿਰਜਾਘਰ]] ਦੀ ਉਸਾਰੀ।<ref>{{Cite book}}</ref>ਰੂਸ ਵਿੱਚ [[ਜਗੀਰਦਾਰੀ|ਜਗੀਰੂ]] ਵੰਡਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਕੀਵ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਥ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਈ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਗਿਆ। 1146 ਅਤੇ 1246 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਸ਼ਹਿਰ 47 ਵਾਰ ਹੱਥ ਬਦਲਿਆ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ 24 ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ 35 ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਿਹਾ।<ref>{{Cite book}}</ref> ਮਾਰਚ 1169 ਵਿੱਚ, ਵਲਾਦੀਮੀਰ-ਸੁਜ਼ਦਲ ਦੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਪ੍ਰਿੰਸ ਆਂਦਰੇ ਬੋਗੋਲਿਉਬਸਕੀ ਨੇ ਕੀਵ ਨੂੰ ਬਰਖਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦਾ ਹਾਲ ਖੰਡਰ ਹੋ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book}}</ref><ref>{{Cite book|location=Cambridge, England}}</ref> ਉਸਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਟੁਕੜੇ ਲਏ - ਜਿਸ ਵਿੱਚ ''ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਆਈਕਨ ਦਾ ਥੀਓਟੋਕੋਸ'' ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ - ਵਿਸ਼ਹੋਰੋਡ ਤੋਂ।<ref>Janet Martin, ''Medieval Russia:980–1584'', (Cambridge University Press, 1996), 100.</ref> 1203 ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਿੰਸ ਰੁਰਿਕ ਰੋਸਟੀਸਲਾਵਿਚ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਿਪਚਾਕ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਨੇ ਕੀਵ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। 1230 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਸੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਈ ਵਾਰ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤਬਾਹ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਭਰਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਦੋਂ 1240 ਵਿੱਚ, [[ਬਾਤੂ ਖ਼ਾਨ|ਬਾਤੂ ਖਾਨ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਰੂਸ ਉੱਤੇ ਮੰਗੋਲ ਹਮਲੇ ਨੇ ਕੀਵ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। <ref>{{Deprecated archive|url=https://archive.today/20120530043944/https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html|title=The Destruction of Kiev}}, University of Toronto Research Repository</ref> === ਗੋਲਡਨ ਹੋਰਡ ਪੀਰੀਅਡ === ਮੰਗੋਲ ਜਿੱਤ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਕੀਵਨ ਰੂਸ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ' ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਕੀਵ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਆਬਾਦੀ "ਮੰਗੋਲ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ" (ਓਰੇਸਟ ਸਬਟੇਲਨੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ), <ref name="Subtelny 2009 p48">{{Cite book}}</ref> ਜਾਂ "ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ" 36,000-50,000 ਸੀ (ਜੈਨੇਟ ਐਲਬੀ ਮਾਰਟਿਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ)। {{Sfn|Martin|2007}} ਆਪਣੇ [[ਰਾਜਵੰਸ਼]] ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਹੋਰਡ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੀਵ 'ਤੇ ਮੰਗੋਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਯਾਰਲਿਕਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਸਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮਾਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਕੀਤਾ, ਉੱਥੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। <ref>{{Cite book}}</ref>1320 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਗ੍ਰੈਂਡ ਡਿਊਕ ਗੇਡੀਮਿਨਾਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਲਿਥੁਆਨੀਅਨ ਫੌਜ ਨੇ ਇਰਪੇਨ ਨਦੀ 'ਤੇ ਹੋਈ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਦੇ ਸਟੈਨਿਸਲਾਵ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਸਲਾਵਿਕ ਫੌਜ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। [[ਤਾਤਾਰ|ਤਾਤਾਰਾਂ]], ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੀਵ 'ਤੇ ਵੀ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਨੇ 1324-1325 ਵਿੱਚ ਬਦਲਾ ਲਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੀਵ 'ਤੇ ਇੱਕ ਲਿਥੁਆਨੀਅਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇਸਨੂੰ [[ਤੁਲਾਈ ਓਰਦੂ|ਗੋਲਡਨ ਹੋਰਡ]] ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣੀ ਪਈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, 1362 ਵਿੱਚ ਬਲੂ ਵਾਟਰਸ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਲਿਥੁਆਨੀਆ ਦੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਡਿਊਕ, ਅਲਗਿਰਦਾਸ ਨੇ ਕੀਵ ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਲਿਥੁਆਨੀਆ ਦੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਡਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ। <ref>Jones, Michael (2000).</ref> === ਲਿਥੁਆਨੀਅਨ ਅਤੇ ਪੋਲਿਸ਼ ਸਮਾਂ === [[ਤਸਵੀਰ:Kyiv_episcopate_(16457821).jpg|thumb|ਸੇਬੇਸਟੀਅਨ ਮੁਨਸਟਰ ਦੇ ''[[:File:Polonia Et Ungaria XX Nova Tabula.jpg|ਪੋਲੈਂਡ ਅਤੇ ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ]]'' ਦਾ ਵੇਰਵਾ, 1552, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਨੂੰ "ਕਿਊਆ ਏਪੀ ''ਇਸਕੋਪ'' ਐਟਸ" ("ਕਿਊਵ ਐਪੀਸਕੋਪੇਟ") ਲੇਬਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।]] ਲਿਥੁਆਨੀਅਨ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਪੋਡਿਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਜ਼ਮਕੋਵਾ ਹੋਰਾ ਉੱਤੇ 18 ਟਾਵਰਾਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਲਿਥੁਆਨੀਅਨ ਕੀਵ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਕੀਵ ਦੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਪ੍ਰਿੰਸ ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਓਲਗਰਡੋਵਿਚ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਿਥੁਆਨੀਆ ਦੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਡਿਊਕਸ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਟੌਟਾਸ) ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=3 May 2010 |title="Ukraina: Lietuvos epocha, 1320–1569" |url=https://www.bernardinai.lt/2010-05-03-ukraina-lietuvos-epocha-1320-1569/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810230336/https://www.bernardinai.lt/2010-05-03-ukraina-lietuvos-epocha-1320-1569/ |archive-date=10 August 2023 |access-date=10 August 2023 |website=[[Bernardinai.lt]] |language=lt}}</ref><ref>{{Cite web |title=Хто побудував київський замок? |url=https://we.org.ua/history/hto-pobuduvav-kyyivskyj-zamok/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170101014616/https://we.org.ua/history/hto-pobuduvav-kyyivskyj-zamok/ |archive-date=1 January 2017 |access-date=22 October 2023 |website=Про Україну |language=uk}}</ref> 1482 ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰੀਮੀਅਨ ਤਾਤਾਰਾਂ ਨੇ ਕੀਵ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਹਿੱਸਾ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ।<ref>Jerzy Lukowski, W. H. Zawadzki (2006).</ref> 1569 ਦੇ ਲੁਬਲਿਨ ਸੰਘ ਦੇ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਪੋਲਿਸ਼-ਲਿਥੁਆਨੀਅਨ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਕੀਵ ਖੇਤਰ (ਪੋਡੋਲੀਆ, ਵੋਲਹੀਨੀਆ ਅਤੇ ਪੋਡਲਾਚੀਆ) ਦੀਆਂ ਲਿਥੁਆਨੀਅਨ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਲਿਥੁਆਨੀਆ ਦੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਡਚੀ ਤੋਂ ਪੋਲੈਂਡ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਤਾਜ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਕੀਵ ਕੀਵ ਵੋਇਵੋਡਸ਼ਿਪ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>Davies, Norman (1982).</ref> 1658 ਦੀ ਹਦੀਆਚ ਸੰਧੀ ਨੇ ਕੀਵ ਨੂੰ ਪੋਲਿਸ਼-ਲਿਥੁਆਨੀਅਨ-ਰੂਥੇਨੀਅਨ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੂਸ ਦੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਡਚੀ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, <ref>Magocsi, Paul Robert (1996).</ref> ਪਰ ਸੰਧੀ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਦੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।<ref>Т.</ref> 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, 11ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਦੇ ਐਂਥਨੀ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕੀਵ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦਾ ਮੱਠ,<ref>{{Cite book}}</ref> ਇੱਕ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਕੂਲ ਦੀ ਨੀਂਹ ਪਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੋਹੀਲਾ ਕਾਲਜੀਅਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਕੋਸੈਕ ਹੇਟਮੈਨ ਪੈਟਰੋ ਕੋਨਾਸ਼ੇਵਿਚ-ਸਹੈਦਾਚਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਕੀਵ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਯੂਕਰੇਨੀ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।{{Sfn|Magocsi|1996}} [[ਤਸਵੀਰ:Pic_I_V_Ivasiuk_Mykola_Bohdan_Khmelnytskys_Entry_to_Kyiv.jpg|thumb|1649 ਵਿੱਚ ਮਾਈਕੋਲਾ ਇਵਾਸਯੁਕ (1865–1937) ਦੁਆਰਾ ''ਬੋਹਦਾਨ ਖਮੇਲਨੀਤਸਕੀ ਦਾ ਕੀਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ'' ਪੋਲਿਸ਼ ਦਬਦਬੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖਮੇਲਨੀਤਸਕੀ ਵਿਦਰੋਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।]] === ਕੋਸੈਕ ਕਾਲ ਅਤੇ ਰੂਸੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ === 1649 ਵਿੱਚ, ਖਮੇਲਨੀਤਸਕੀ ਵਿਦਰੋਹ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬੋਹਦਾਨ ਖਮੇਲਨੀਤਸਕੀ ਦੀ ਜੇਤੂ ਕੋਸੈਕ ਫੌਜ ਨੇ ਕੀਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਸਥਾਨਕ ਪਾਦਰੀਆਂ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਨੀਂਹ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਖਮੇਲਨੀਤਸਕੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਅਤੇ ਰੁਥੇਨੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।{{Sfn|Magocsi|1996}} 1654 ਦੀ ਪੇਰੇਅਸਲਾਵ ਸੰਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੂਸੀ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ, ਕੀਵ 1667 ਤੋਂ ਐਂਡਰੂਸੋਵੋ ਦੀ ਸੰਧੀ ਨਾਲ [[ਰੂਸ ਦੀ ਜ਼ਾਰਸ਼ਾਹੀ|ਰੂਸ ਦੇ ਜ਼ਾਰਰਾਜ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਕੋਸੈਕ ਹੇਟਮਾਨੇਟ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਵੈ-ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆ।{{Sfn|Magocsi|1996}} ਕੀਵ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੋਲਿਸ਼-ਰੂਸੀ ਸੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। <ref>[[Eugeniusz Romer]], O wschodniej granicy Polski z przed 1772 r</ref> [[ਰੂਸੀ ਸਾਮਰਾਜ]] ਵਿੱਚ, ਕੀਵ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਈਸਾਈ ਕੇਂਦਰ ਸੀ, ਜੋ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦਾ ਪੰਘੂੜਾ ਸੀ, ਪਰ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਵਪਾਰਕ ਮਹੱਤਤਾ ਹਾਸ਼ੀਏ 'ਤੇ ਰਹੀ। 1834 ਵਿੱਚ, ਰੂਸੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੇਂਟ ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਹੁਣ [[ਤਾਰਾਸ ਸ਼ੇਵਚੈਨਕੋ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਕੀਵ|ਕੀਵ ਦੀ ਤਾਰਾਸ ਸ਼ੇਵਚੇਂਕੋ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਯੂਕਰੇਨੀ ਕਵੀ [[ਤਾਰਾਸ ਸ਼ੇਵਚੈਨਕੋ|ਤਾਰਾਸ ਸ਼ੇਵਚੇਂਕੋ]] (1814–1861) ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਇਸਦੇ ਭੂਗੋਲ ਵਿਭਾਗ ਲਈ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਖੋਜਕਰਤਾ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਸੇਂਟ ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਮੈਡੀਕਲ ਫੈਕਲਟੀ, ਜੋ ਕਿ ਸੋਵੀਅਤ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ 1919-1921 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, 1995 ਵਿੱਚ ਬੋਗੋਮੋਲੇਟਸ ਨੈਸ਼ਨਲ ਮੈਡੀਕਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਬਣ ਗਈ। 18ਵੀਂ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ, ਸ਼ਾਹੀ ਰੂਸੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਦਬਦਬਾ ਬਣਾਇਆ; ਰੂਸੀ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਚਰਚ ਦੀ ਕੀਵ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਸੀ। 1840 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਮਾਈਕੋਲਾ ਕੋਸਟੋਮਾਰੋਵ (ਰੂਸੀ: {{Transliteration|ru|Nikolai Kostomarov}} ), ਨੇ ਇੱਕ ਗੁਪਤ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਮਾਜ, ਸੰਤਾਂ ਸਿਰਿਲ ਅਤੇ ਮੈਥੋਡੀਅਸ ਦਾ ਭਾਈਚਾਰਾ, ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦ [[ਸਲਾਵ|ਸਲਾਵਿਕ ਲੋਕਾਂ]] ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਘ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਯੂਕਰੇਨੀ ਲੋਕ ਰੂਸੀ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਅਤੇ ਵੱਖਰੇ ਸਮੂਹ ਵਜੋਂ ਸਨ; ਰੂਸੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ। ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਦੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੀਵ ਨੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਰੂਸੀ ਪ੍ਰਵਾਸ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਵਧਦੇ ਰੂਸੀਕਰਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ , ਰੂਸੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਉੱਤੇ ਦਬਦਬਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਾਹਰੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ [[ਸਾਮਾਜਕ ਵਰਗ|ਹੇਠਲੇ ਵਰਗਾਂ ਨੇ]] ਯੂਕਰੇਨੀ [[ਲੋਕਧਾਰਾ|ਲੋਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ]] ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਨਸਲੀ ਯੂਕਰੇਨੀ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ, ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਨੇ ਗੁਪਤ ਕਿਤਾਬ-ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ, ਸ਼ੁਕੀਨ ਥੀਏਟਰ, ਲੋਕ ਅਧਿਐਨ, ਆਦਿ ਦੁਆਰਾ ਕੀਵ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ। [[ਤਸਵੀਰ:Kiev_downtown.jpg|center|thumb|19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਕੀਵ]] 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਰੂਸੀ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੌਰਾਨ, ਕੀਵ ਰੂਸੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਜੋ ਰੇਲਵੇ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਡਨੀਪਰ ਨਦੀ ' ਤੇ ਖੰਡ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਦੇ ਨਿਰਯਾਤ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਸੀ। 1900 ਤੱਕ, ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ 250,000 ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ, ਕਈ ਵਿਦਿਅਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ, ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਸਮਾਰਕ (ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਪਾਰੀ-ਮੁਖੀ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 1892 ਵਿੱਚ, ਰੂਸੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਟਰਾਮ ਲਾਈਨ ਕੀਵ (ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਤੀਜੀ) ਵਿੱਚ ਚੱਲਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਕੀਵ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਰੂਸੀ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ [[ਸਨਅਤੀ ਇਨਕਲਾਬ|ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ]] ਦੌਰਾਨ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। === ਸੋਵੀਅਤ ਯੁੱਗ === [[ਤਸਵੀਰ:Генплан_Києва_1936.jpg|thumb|1936 ਤੱਕ, ਕੀਵ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਡਨੀਪਰ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਸੀ।]] [[ਰੂਸੀ ਇਨਕਲਾਬ|1917 ਦੀ ਰੂਸੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਅਸ਼ਾਂਤ ਦੌਰ ਵਿੱਚ, ਕੀਵ ਕਈ ਲਗਾਤਾਰ ਯੂਕਰੇਨੀ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਈ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਫਸ ਗਿਆ: [[ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]], ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਜਰਮਨ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ 2 ਮਾਰਚ 1918 ਤੋਂ ਨਵੰਬਰ 1918 ਤੱਕ ਇਸ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ, 1917 ਤੋਂ 1922 ਦਾ ਰੂਸੀ ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ, ਅਤੇ 1919-1921 ਦਾ ਪੋਲਿਸ਼-ਸੋਵੀਅਤ ਯੁੱਧ । 1919 ਦੇ ਆਖਰੀ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੌਰਾਨ, ਕੀਵ ਰੁਕ-ਰੁਕ ਕੇ ਵ੍ਹਾਈਟ ਆਰਮੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੀਵ ਨੇ 1918 ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਅਗਸਤ 1920 ਤੱਕ ਸੋਲਾਂ ਵਾਰ ਹੱਥ ਬਦਲੇ <ref>{{Cite book}}</ref> 1921 ਤੋਂ 1991 ਤੱਕ, ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਯੂਕਰੇਨੀ ਸੋਵੀਅਤ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਗਣਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਿਆ, ਜੋ 1922 ਵਿੱਚ [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ]] ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾਪਕ ਗਣਰਾਜ ਬਣ ਗਿਆ। ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਕਰੇਨ ਵਿੱਚ [[ਇੰਟਰਵਾਰ ਪੀਰੀਅਡ|ਯੁੱਧ]] ਦੌਰਾਨ ਵਾਪਰੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਕੀਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ: 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਯੂਕਰੇਨੀਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੇਂਡੂ ਯੂਕਰੇਨੀਅਨ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਸ ਨੇ ਰੂਸੀ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਯੂਕਰੇਨੀ-ਭਾਸ਼ੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਯੂਕਰੇਨੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਦਿੱਤਾ; 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਸੋਵੀਅਤ ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ, ਜੋ ਕਿ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ, ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗਿਕ, ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ; 1932-1933 ਦੇ ਮਹਾਨ ਅਕਾਲ ਨੇ ਰਾਸ਼ਨ ਕਾਰਡਾਂ ਲਈ ਰਜਿਸਟਰਡ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ 1937-1938 ਦੇ [[ਜੋਸਿਫ਼ ਸਟਾਲਿਨ|ਜੋਸਫ਼ ਸਟਾਲਿਨ]] ਦੇ [[ਮਹਾਨ ਦਹਿਸ਼ਤ|ਮਹਾਨ ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਨ]] ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। <ref name="Brama">{{Cite web |title=The Great Purge under Stalin 1937–38 |url=http://www.brama.com/ukraine/history/terror/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100124123256/http://www.brama.com/ukraine/history/terror/index.html |archive-date=24 January 2010 |access-date=14 January 2010 |publisher=brama.com}}</ref> <ref name="Figes">[[Orlando Figes]] ''The Whisperers: Private Life in Stalin's Russia'', 2007, {{ISBN|0805074619}}, pages 227–315.</ref> <ref name="Social Catastrophe">Robert Gellately, ''Lenin, Stalin, and Hitler: The Age of Social Catastrophe'' (Knopf, 2007: {{ISBN|1-4000-4005-1}}), 720 pages.</ref> 1934 ਵਿੱਚ, ਕੀਵ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਿਆ। ਸੋਵੀਅਤ ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਉੱਭਰਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦੀ ਆਬਾਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਦਿੱਗਜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। [[ਤਸਵੀਰ:Ruined_Kiev_in_WWII.jpg|left|thumb|ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਕੀਵ ਦੇ ਖੰਡਰ]] ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ [[ਨਾਜ਼ੀ ਜਰਮਨੀ|ਨਾਜ਼ੀ ਜਰਮਨੀ ਨੇ]] 19 ਸਤੰਬਰ 1941 ਤੋਂ 6 ਨਵੰਬਰ 1943 ਤੱਕ ਇਸ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। 1941 ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਵਾਲੀ ਮਹਾਨ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ [[ਰੋਮ-ਬਰਲਿਨ-ਟੋਕੀਓ ਧੁਰੀ|ਐਕਸਿਸ]] ਫੋਰਸਾਂ ਨੇ 600,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੋਵੀਅਤ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਫੜੇ ਗਏ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਕਦੇ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਏ। <ref>Daniel Goldhagen, ''Hitler's Willing Executioners'' (p. 290) – "2.8&nbsp;million young, healthy Soviet POWs" killed by the Germans, "mainly by starvation... in less than eight months" of 1941–42, before "the decimation of Soviet POWs... was stopped" and the Germans "began to use them as laborers".</ref> ਵੇਹਰਮਾਕਟ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, NKVD ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਟੀਮ ਜੋ ਲੁਕੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸੜਕ, ਖਰੇਸ਼ਚੈਟਿਕ 'ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਡਾਇਨਾਮਾਈਟ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਜਰਮਨ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਸਿਵਲ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਮਾਰਤਾਂ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ; ਇਮਾਰਤਾਂ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਸੜ ਗਈਆਂ ਅਤੇ 25,000 ਲੋਕ ਬੇਘਰ ਹੋ ਗਏ। ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ NKVD ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਜਰਮਨਾਂ ਨੇ 29 ਅਤੇ 30 ਸਤੰਬਰ 1941 ਨੂੰ ਕੀਵ ਦੇ ਬਾਬੀ ਯਾਰ ਵਿਖੇ ਸਾਰੇ ਸਥਾਨਕ ਯਹੂਦੀਆਂ, ਲਗਭਗ 34,000, ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ <ref>Andy Dougan, ''Dynamo: Triumph and Tragedy in Nazi-Occupied Kiev'' (Globe Pequot, 2004: {{ISBN|1-59228-467-1}}), p. 83.</ref> <ref>{{Cite web |date=2012 |title=Babi Yar |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Holocaust/babiyar.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140817044645/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Holocaust/babiyar.html |archive-date=17 August 2014 |access-date=6 July 2014 |website=Jewish Virtual Library}}</ref> ਅਗਲੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਾਬੀ ਯਾਰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਰਮਨਾਂ ਨੇ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਬਾਬੀ ਯਾਰ ਵਿਖੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ 100,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨ। <ref>{{Cite web |title=Kiev and Babi Yar |url=https://www.ushmm.org/wlc/article.php?lang=en&ModuleId=10005421 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100323160622/http://www.ushmm.org/wlc/article.php?lang=en&ModuleId=10005421 |archive-date=23 March 2010 |access-date=13 March 2016 |website=Holocaust Encyclopedia |publisher=[[United States Holocaust Memorial Museum]]}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Kiev_24.7.1990_Ukrainian_Flag.JPG|right|thumb|24 ਜੁਲਾਈ 1990 ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕੀਵ ਦੇ ਸਿਟੀ ਹਾਲ ਦੇ ਬਾਹਰ ਯੂਕਰੇਨੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।]] ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਠੀਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਗਿਆ। 1986 ਵਿੱਚ [[ਚੇਰਨੋਬਿਲ ਹਾਦਸਾ|ਚਰਨੋਬਲ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਪਾਵਰ ਪਲਾਂਟ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਭਿਆਨਕ ਹਾਦਸਾ]] ਸਿਰਫ਼ {{Convert|100|km|mi|abbr=on}} ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਦੱਖਣੀ ਹਵਾ ਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰੇਡੀਓਐਕਟਿਵ ਮਲਬੇ ਨੂੰ ਕੀਵ ਤੋਂ ਦੂਰ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ। === ਆਜ਼ਾਦੀ === [[ਤਸਵੀਰ:Гідропарк._Венеціанська_затока.jpg|thumb|ਕੀਵ ਦੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਪਾਰਕ ਤੋਂ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਜਿਸਦੇ ਉਲਟ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਆਰਚ ਆਫ਼ ਫ੍ਰੀਡਮ ਅਤੇ ਸੇਂਟ ਐਂਡਰਿਊ ਚਰਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।]] ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਢਹਿਣ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਯੂਕਰੇਨੀ ਸੰਸਦ ਨੇ 24 ਅਗਸਤ 1991 ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। 2004-2005 ਵਿੱਚ, ਸ਼ਹਿਰ ਨੇ [[ਸੰਤਰੀ ਇਨਕਲਾਬ|ਸੰਤਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ]] ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦੇ ਸੋਵੀਅਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਜਨਤਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ। ਨਵੰਬਰ 2013 ਤੋਂ ਫਰਵਰੀ 2014 ਤੱਕ, ਕੇਂਦਰੀ ਕੀਵ ਯੂਰੋਮੈਦਾਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਥਾਨ ਬਣ ਗਿਆ। ਫਰਵਰੀ 2022 ਵਿੱਚ [[ਯੂਕ੍ਰੇਨ ਉੱਤੇ ਰੂਸੀ ਹਮਲਾ|ਯੂਕਰੇਨ ਉੱਤੇ ਰੂਸੀ ਹਮਲੇ]] ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੌਰਾਨ, ਰੂਸੀ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਕੀਵ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਯੂਕਰੇਨੀ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ; ਕੀਵ ਖੁਦ ਵੱਡੇ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਚ ਗਿਆ। ਅਪ੍ਰੈਲ 2022 ਵਿੱਚ ਇਸ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਰੂਸੀ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੀਵ ਅਕਸਰ ਹਵਾਈ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। == ਵਾਤਾਵਰਣ == === ਭੂਗੋਲ === [[ਤਸਵੀਰ:Kyiv,_Ukraine_ESA22370890_(cropped).jpeg|thumb|ਕੀਵ ਅਤੇ ਡਨੀਪਰ ਦੀ ਇੱਕ ਕੋਪਰਨਿਕਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸੈਂਟੀਨੇਲ-2 ਤਸਵੀਰ]] ਭੂਗੋਲਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਕੀਵ ਪੋਲੇਸ਼ੀਆ ਵੁੱਡਲੈਂਡ ਈਕੋਲੋਜੀਕਲ ਜ਼ੋਨ, ਯੂਰਪੀਅਨ ਮਿਸ਼ਰਤ ਜੰਗਲ ਖੇਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ, ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪੀਅਨ ਜੰਗਲੀ ਸਟੈਪ ਬਾਇਓਮ ਦੀ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਵਿਲੱਖਣ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਇਸਨੂੰ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੀਵ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਵ ਓਬਲਾਸਟ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ 'ਤੇ, ਅੱਜ ਕੀਵ ਡਨੀਪਰ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ [[ਕਾਲ਼ਾ ਸਮੁੰਦਰ|ਕਾਲੇ ਸਾਗਰ]] ਵੱਲ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਅਤੇ ਉੱਚਾ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸਾ ਕਈ ਜੰਗਲੀ ਪਹਾੜੀਆਂ ( ਕਾਈਵ ਪਹਾੜੀਆਂ ) 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖੱਡਾਂ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੀਵ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਰਾਹਤ ਨੇ ਇਸਦੇ ਟੌਪੋਨੀਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਪੋਡਿਲ'' ("ਹੇਠਲਾ"), ''ਪੇਚਰਸਕ'' ("ਗੁਫਾਵਾਂ"), ਅਤੇ ''ਉਜ਼ਵਿਜ਼'' (ਇੱਕ ਖੜ੍ਹੀ ਗਲੀ, "ਉਤਰਾਈ")। ਕੀਵ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕੇਂਦਰ ਡਨੀਪਰ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਵੱਡੇ ਡਨੀਪਰ ਅੱਪਲੈਂਡ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਬਾਹਰੀ ਇਲਾਕੇ ਪੋਲੇਸ਼ੀਅਨ ਲੋਲੈਂਡ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਕੀਵ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ( ''ਪੂਰਬ ਵੱਲ'' ) ਡਨੀਪਰ ਲੋਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਡਨੀਪਰ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਕੀਵ ਦੇ ਪੂਰੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ''ਖੱਬਾ ਕੰਢਾ'' ( {{Lang|uk|Лівий берег}} ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।, ''ਲਿਵਯੀ ਬੇਰੇਹ'' )। ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਵਾਲੀ ਡਨੀਪਰ ਘਾਟੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਕਲੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੇਤ ਨਾਲ ਜਮ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਡੈਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਡਨੀਪਰ ਨਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ, ਟਾਪੂਆਂ ਅਤੇ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਦੇਸਨਾ ਨਦੀ ਅਤੇ ਕੀਵ ਜਲ ਭੰਡਾਰ ਦੇ ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਕਾਨਿਵ ਜਲ ਭੰਡਾਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਡਨੀਪਰ ਅਤੇ ਡੇਸਨਾ ਦੋਵੇਂ ਨਦੀਆਂ ਕੀਵ ਵਿਖੇ [[ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ|ਨੈਵੀਗੇਬਲ]] ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਜਲ ਭੰਡਾਰ ਸ਼ਿਪਿੰਗ ਲਾਕ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਫ੍ਰੀਜ਼-ਓਵਰ ਦੁਆਰਾ ਸੀਮਿਤ ਹਨ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਕੀਵ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ 448 ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਡਨੀਪਰ ਖੁਦ, ਇਸਦੇ ਜਲ ਭੰਡਾਰ, ਅਤੇ ਕਈ ਛੋਟੀਆਂ ਨਦੀਆਂ, ਦਰਜਨਾਂ ਝੀਲਾਂ ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਤਾਲਾਬ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ 7949 ਹੈਕਟੇਅਰ ਰਕਬੇ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ 16 ਵਿਕਸਤ ਬੀਚ (ਕੁੱਲ 140 ਹੈਕਟੇਅਰ) ਅਤੇ 35 ਪਾਣੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਖੇਤਰ (1,000 ਹੈਕਟੇਅਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੇ ਹਨ) ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਨੰਦ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਤੈਰਾਕੀ ਲਈ ਢੁਕਵੇਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। <ref>{{Cite web |date=19 June 2020 |title=У Києві біля водойм відкрито 32 зони для відпочинку, з яких 12 – із можливістю купання |trans-title=In Kyiv, 32 recreational zones have been opened near bodies of water, 12 of which allow swimming |url=https://kyivcity.gov.ua/news/u_kiyevi_bilya_vodoym_vidkrito_32_zoni_dlya_vidpochinku_z_yakikh_12__iz_mozhlivistyu_kupannya/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809002809/https://kyivcity.gov.ua/news/u_kiyevi_bilya_vodoym_vidkrito_32_zoni_dlya_vidpochinku_z_yakikh_12__iz_mozhlivistyu_kupannya/ |archive-date=9 August 2020 |access-date=12 October 2020 |website=kyivcity.gov.ua |language=uk}}</ref> <ref>{{Cite web |date=19 June 2020 |title=У Кличка розповіли, де в Києві можна купатися, а де тільки засмагати. Список |trans-title=Klitschko’s office explained where in Kyiv you can swim and where you can only sunbathe |url=https://www.pravda.com.ua/news/2020/06/19/7256376/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200624083402/https://www.pravda.com.ua/news/2020/06/19/7256376/ |archive-date=24 June 2020 |access-date=12 October 2020 |website=pravda.com.ua |language=uk}}</ref> [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ]] 2011 ਦੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੀਵ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਮਹਾਨਗਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ [[ਕੁਦਰਤੀ ਤਬਾਹੀ|ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ]] ਦਾ ਕੋਈ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। <ref name="UN Urban agglomerations types of natural risks">{{Cite web |date=April 2012 |title=Urban agglomerations with 750,000 inhabitants or more in 2011 and types of natural risks |url=http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/WUP2011-F23-City_Risk_Natural-Disasters.xls |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006152606/http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/WUP2011-F23-City_Risk_Natural-Disasters.xls |archive-date=6 October 2014 |access-date=1 September 2013 |publisher=United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division}}</ref> === ਜਲਵਾਯੂ === ਕੀਵ (Kyiv) ਵਿੱਚ ਗਰਮੀਆਂ ਵਾਲਾ ਨਮੀ-ਭਰਪੂਰ ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਜਲਵਾਯੂ (ਕੋਪਨ Dfb) ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਗਰਮ ਮਹੀਨੇ ਜੂਨ, ਜੁਲਾਈ ਅਤੇ ਅਗਸਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ 13.8 ਤੋਂ 24.8 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ (56.8 ਤੋਂ 76.6 ਡਿਗਰੀ ਫਾਰਨਹੀਟ) ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਠੰਢੇ ਮਹੀਨੇ ਦਸੰਬਰ, ਜਨਵਰੀ ਅਤੇ ਫਰਵਰੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ -4.6 ਤੋਂ -1.1 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ (23.7 ਤੋਂ 30.0 ਡਿਗਰੀ ਫਾਰਨਹੀਟ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਾਪਮਾਨ 30 ਜੁਲਾਈ 1936 ਨੂੰ 39.4 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ (102.9 ਡਿਗਰੀ ਫਾਰਨਹੀਟ) ਸੀ।<ref name="extremes1">{{Cite web |title=ЦГО Кліматичні дані по м.Києву |url=http://cgo-sreznevskyi.kyiv.ua/index.php?lang=en&fn=k_klimat&f=kyiv |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200418123950/http://cgo-sreznevskyi.kyiv.ua/index.php?lang=en&fn=k_klimat&f=kyiv |archive-date=18 April 2020 |access-date=12 October 2020 |website=cgo-sreznevskyi.kyiv.ua |publisher=Central Observatory for Geophysics |language=uk}}</ref><ref name="extremes2">{{Cite web |title=ЦГО Кліматичні рекорди |url=http://cgo-sreznevskyi.kyiv.ua/index.php?dv=klimat-rekords/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200331222524/http://cgo-sreznevskyi.kyiv.ua/index.php?dv=klimat-rekords%2F |archive-date=31 March 2020 |access-date=12 October 2020 |website=cgo-sreznevskyi.kyiv.ua |publisher=Central Observatory for Geophysics |language=uk}}</ref> ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਠੰਡਾ ਤਾਪਮਾਨ {{Convert|-32.9|°C|°F|abbr=on}} ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 11 ਜਨਵਰੀ 1951 ਨੂੰ।<ref name="extremes12">{{Cite web |title=ЦГО Кліматичні дані по м.Києву |url=http://cgo-sreznevskyi.kyiv.ua/index.php?lang=en&fn=k_klimat&f=kyiv |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200418123950/http://cgo-sreznevskyi.kyiv.ua/index.php?lang=en&fn=k_klimat&f=kyiv |archive-date=18 April 2020 |access-date=12 October 2020 |website=cgo-sreznevskyi.kyiv.ua |publisher=Central Observatory for Geophysics |language=uk}}</ref><ref name="extremes22">{{Cite web |title=ЦГО Кліматичні рекорди |url=http://cgo-sreznevskyi.kyiv.ua/index.php?dv=klimat-rekords/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200331222524/http://cgo-sreznevskyi.kyiv.ua/index.php?dv=klimat-rekords%2F |archive-date=31 March 2020 |access-date=12 October 2020 |website=cgo-sreznevskyi.kyiv.ua |publisher=Central Observatory for Geophysics |language=uk}}</ref> ਬਰਫ਼ ਦੀ ਢੱਕਣ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਵੰਬਰ ਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਮਾਰਚ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਠੰਡ-ਮੁਕਤ ਸਮਾਂ ਔਸਤਨ 180 ਦਿਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ 200 ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="eob2">"[https://www.britannica.com/place/Kyiv Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150504135716/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/317542/Kiev|date=4 May 2015}}", [[ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾ|''Encyclopædia Britannica'']].</ref>{{Weather box | location = Kyiv (1991–2020, extremes 1881–present) | metric first = Yes | single line = Yes | width = auto | collapsed = Yes | Jan record high C = 13.2 | Feb record high C = 17.3 | Mar record high C = 25.3 | Apr record high C = 30.2 | May record high C = 33.6 | Jun record high C = 35.5 | Jul record high C = 39.4 | Aug record high C = 39.3 | Sep record high C = 35.7 | Oct record high C = 27.9 | Nov record high C = 23.2 | Dec record high C = 15.2 | year record high C = 39.4 | Jan high C = -0.8 | Feb high C = 0.7 | Mar high C = 6.5 | Apr high C = 15.0 | May high C = 21.1 | Jun high C = 24.6 | Jul high C = 26.5 | Aug high C = 25.9 | Sep high C = 20.0 | Oct high C = 12.9 | Nov high C = 5.3 | Dec high C = 0.5 | year high C = 13.2 | Jan mean C = −3.2 | Feb mean C = −2.3 | Mar mean C = 2.5 | Apr mean C = 10.0 | May mean C = 15.8 | Jun mean C = 19.5 | Jul mean C = 21.3 | Aug mean C = 20.5 | Sep mean C = 14.9 | Oct mean C = 8.6 | Nov mean C = 2.6 | Dec mean C = -1.8 | year mean C = 9.0 | Jan low C = -5.5 | Feb low C = -5.0 | Mar low C = -0.8 | Apr low C = 5.7 | May low C = 10.9 | Jun low C = 14.8 | Jul low C = 16.7 | Aug low C = 15.7 | Sep low C = 10.6 | Oct low C = 5.1 | Nov low C = 0.4 | Dec low C = -3.9 | year low C = 5.4 | Jan record low C = -31.1 | Feb record low C = -32.2 | Mar record low C = -24.9 | Apr record low C = -10.4 | May record low C = -2.4 | Jun record low C = 2.5 | Jul record low C = 5.8 | Aug record low C = 3.3 | Sep record low C = -2.9 | Oct record low C = -17.8 | Nov record low C = -21.9 | Dec record low C = -30.0 | year record low C = -32.2 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 38 | Feb precipitation mm = 40 | Mar precipitation mm = 40 | Apr precipitation mm = 42 | May precipitation mm = 65 | Jun precipitation mm = 73 | Jul precipitation mm = 68 | Aug precipitation mm = 56 | Sep precipitation mm = 57 | Oct precipitation mm = 46 | Nov precipitation mm = 46 | Dec precipitation mm = 47 | year precipitation mm = 618 | Jan snow depth cm = 9 | Feb snow depth cm = 11 | Mar snow depth cm = 7 | Apr snow depth cm = 0 | May snow depth cm = 0 | Jun snow depth cm = 0 | Jul snow depth cm = 0 | Aug snow depth cm = 0 | Sep snow depth cm = 0 | Oct snow depth cm = 0 | Nov snow depth cm = 2 | Dec snow depth cm = 5 | year snow depth cm = | Jan rain days = 8 | Feb rain days = 7 | Mar rain days = 9 | Apr rain days = 13 | May rain days = 14 | Jun rain days = 15 | Jul rain days = 14 | Aug rain days = 11 | Sep rain days = 14 | Oct rain days = 12 | Nov rain days = 12 | Dec rain days = 9 | year rain days = 138 | Jan snow days = 17 | Feb snow days = 17 | Mar snow days = 10 | Apr snow days = 2 | May snow days = 0.2 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0.03 | Oct snow days = 2 | Nov snow days = 9 | Dec snow days = 16 | year snow days = 73 | Jan humidity = 83.8 | Feb humidity = 80.2 | Mar humidity = 71.6 | Apr humidity = 61.0 | May humidity = 62.4 | Jun humidity = 64.2 | Jul humidity = 65.9 | Aug humidity = 64.4 | Sep humidity = 70.7 | Oct humidity = 77.2 | Nov humidity = 85.0 | Dec humidity = 86.2 | year humidity = 72.7 | Jan sun = 42 | Feb sun = 64 | Mar sun = 112 | Apr sun = 162 | May sun = 257 | Jun sun = 273 | Jul sun = 287 | Aug sun = 252 | Sep sun = 189 | Oct sun = 123 | Nov sun = 51 | Dec sun = 31 | year sun = | source 1 = Pogoda.ru.net,<ref name="pogoda kyiv">{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20191213141910/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/33345.htm | archive-date = 13 December 2019 | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/33345.htm | title = Weather and Climate – The Climate of Kyiv | publisher = Weather and Climate (Погода и климат) | access-date = 8 November 2021 | language = ru}}</ref> Central Observatory for Geophysics (extremes),<ref name=extremes1/><ref name=extremes2/> [[World Meteorological Organization]] (humidity 1991–2020)<ref name=WMOCLINOkyiv>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20250420204252/https://www.ncei.noaa.gov/data/oceans/archive/arc0216/0253808/6.6/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Ukraine/CSV/Kyiv_33345.csv | archive-date = 20 April 2025 | archive-format = CSV | format = CSV | url = https://www.ncei.noaa.gov/data/oceans/archive/arc0216/0253808/6.6/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Ukraine/CSV/Kyiv_33345.csv | title = Kyiv Climate Normals 1991–2020 | work = World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020) | publisher = [[National Centers for Environmental Information]] | access-date = 20 April 2025}}</ref> | source 2 = [[Danish Meteorological Institute]] (sun, 1931–1960)<ref name=KyivDMI>{{cite web | last1 = Cappelen | first1 = John | last2 = Jensen | first2 = Jens | archive-url = https://web.archive.org/web/20130427173827/http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf | archive-date=27 April 2013| url = http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf | work = Climate Data for Selected Stations (1931–1960) | title = Ukraine – Kyiv | page = 332 | publisher = Danish Meteorological Institute | language = da | access-date = 1 April 2016}}</ref> | date = August 2010 }} == ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਥਿਤੀ, ਸਥਾਨਕ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ == === ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸਰਕਾਰ === ਕੀਵ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਉਪ-ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਨੂੰਨੀ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਤਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਯੂਕਰੇਨ ਦਾ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵੇਖੋ)। ਇਹ ਇਕਲੌਤਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਦੋਹਰਾ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਰਾਜ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਮੁਖੀ - ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ - ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਮੁਖੀ - ਕੀਵ ਦੇ ਮੇਅਰ - ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਵੋਟ ਦੁਆਰਾ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੀਵ ਦੇ ਮੇਅਰ ਵਿਟਾਲੀ ਕਲਿਟਸਕੋ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 5 ਜੂਨ 2014 ਨੂੰ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ,<ref name="KKMs5614">[https://en.interfax.com.ua/news/general/208052.html Vitali Klitschko sworn in as mayor of Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201111202603/https://en.interfax.com.ua/news/general/208052.html|date=11 November 2020}}, [[Interfax-Ukraine]] (5 June 2014)</ref> ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 25 ਮਈ 2014 ਦੀਆਂ ਕੀਵ ਮੇਅਰ ਚੋਣਾਂ ਲਗਭਗ 57% ਵੋਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤੀਆਂ ਸਨ।<ref name="votecountKMEIU4614">[https://en.interfax.com.ua/news/general/207829.html Klitschko officially announced as winner of Kyiv mayor election] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200907181110/https://en.interfax.com.ua/news/general/207829.html|date=7 September 2020}}, [[Interfax-Ukraine]] (4 June 2014)</ref> 25 ਜੂਨ 2014 ਤੋਂ, ਕਲਿਟਸਕੋ ਕੀਵ ਸ਼ਹਿਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵੀ ਹਨ। <ref name="Poroshenko appoints Klitschko head of Kyiv city administration - decree">[http://en.interfax.com.ua/news/general/210904.html Poroshenko appoints Klitschko head of Kyiv city administration – decree] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140704081010/http://en.interfax.com.ua/news/general/210904.html|date=4 July 2014}}, [[Interfax-Ukraine]] (25 June 2014) [http://en.interfax.com.ua/news/general/210980.html Poroshenko orders Klitschko to bring title of best European capital back to Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714210807/http://en.interfax.com.ua/news/general/210980.html|date=14 July 2014}}, [[Interfax-Ukraine]] (25 June 2014)</ref> ਕਲਿਟਸਕੋ ਆਖਰੀ ਵਾਰ 2020 ਦੇ ਕੀਵ ਸਥਾਨਕ ਚੋਣ ਵਿੱਚ 50.52% ਵੋਟਾਂ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ, ਚੋਣ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ।<ref name="3131537KlitschkoRE">[https://www.ukrinform.net/rubric-elections/3131537-vitali-klitschko-wins-in-first-round-of-kyiv-mayor-election.html Vitali Klitschko wins in first round of Kyiv mayor election] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201106152400/https://www.ukrinform.net/rubric-elections/3131537-vitali-klitschko-wins-in-first-round-of-kyiv-mayor-election.html|date=6 November 2020}}, [[Ukrinform]] (6 November 2020)</ref> ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਹਿਮ ਇਮਾਰਤਾਂ ਹਰੁਸ਼ੇਵਸਕੀ ਸਟ੍ਰੀਟ (ਵੁਲਿਤਸੀਆ ਮਿਖਾਇਲੋ ਹਰੁਸ਼ੇਵਸਕੋਹੋ) ਅਤੇ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਸਟ੍ਰੀਟ (ਵੁਲਿਤਸੀਆ ਇੰਸਟੀਤੁਤਸਕਾ) 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਹਰੁਸ਼ੇਵਸਕੀ ਸਟ੍ਰੀਟ ਦਾ ਨਾਮ ਯੂਕਰੇਨੀ ਵਿਦਵਾਨ, ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੇਤਾ ਮਿਖਾਇਲੋ ਹਰੁਸ਼ੇਵਸਕੀ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 'ਸੈਂਟਰਲ ਰਾਡਾ' ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਿਦਵਤਾਪੂਰਨ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 'ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਯੂਕਰੇਨ-ਰੂਸ' (History of Ukraine-Rus') ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ 'ਸਰਕਾਰੀ ਇਲਾਕਾ' (ਉਰਿਆਦੋਵੀ ਕਵਾਰਤਾਲ) ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਰਾਜ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਕੌਂਸਲ ਖਰੇਸ਼ਚੈਟਿਕ ਸਟਰੀਟ 'ਤੇ ਕੀਵ ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਓਬਲਾਸਟ ਰਾਜ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਕੌਂਸਲ ''ਪਲੋਸ਼ਚਾ ਲੇਸੀ ਉਕਰਿੰਕੀ'' ("ਲੇਸਿਆ ਉਕਰਿੰਕਾ ਸਕੁਏਅਰ") 'ਤੇ ਓਬਲਾਸਟ ਕੌਂਸਲ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੈ। {{Gallery||ਸ਼ਵੇਰਹੋਵਨਾ ਰਾਡਾ ਇਮਾਰਤ।|File:Київ, Будинок уряду України.jpg|ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ|File:Pres-adm-ukraine-2008.jpg|ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਇਮਾਰਤ|File:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine.JPG|ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਲਾ|File:Крещатик, 36 (01) - Мэрия.jpg|ਖਰੇਸ਼ਚਾਤਿਕ ਸਟ੍ਰੀਟ 'ਤੇ ਕੀਵ ਸ਼ਹਿਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ|title=ਕੀਵ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਇਮਾਰਤਾਂ|width=170|height=120|align=center}} === ਰਾਜਨੀਤੀ === 2013 ਤੱਕ, ਯੂਰਪੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ ਨਾਲ ਸਖ਼ਤ ਏਕੀਕਰਨ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਅਖੌਤੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਟਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੂੰ ਕੀਵ ਵਿੱਚ ਚੋਣਾਂ ਦੌਰਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੋਟਾਂ ਮਿਲੀਆਂ।<ref name="pravda1629">{{In lang|uk}} [http://www.pravda.com.ua/articles/2012/10/29/6975859/ Interactive parliamentary election 2012 result maps] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121229195207/http://www.pravda.com.ua/articles/2012/10/29/6975859/|date=29 December 2012}} by [[Ukrayinska Pravda]] {{In lang|uk}} [http://www.cvk.gov.ua/ Election results in Ukraine since 1998] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101203204641/http://www.cvk.gov.ua/|date=3 December 2010}}, [[Central Election Commission of Ukraine]] [https://books.google.com/books?id=2UoQ-ueHjdEC&pg=PA1629 Nations and Nationalism: A Global Historical Overview] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200614003027/https://books.google.com/books?id=2UoQ-ueHjdEC&pg=PA1629|date=14 June 2020}}, [[ABC-CLIO]], 2008, {{ISBN|1851099077}} (page 1629) [https://books.google.com/books?id=cQqr7f9QkngC&pg=PA122 Ukraine on its Meandering Path Between East and West] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200614021111/https://books.google.com/books?id=cQqr7f9QkngC&pg=PA122|date=14 June 2020}} by Andrej Lushnycky and [[Mykola Riabchuk]], [[Peter Lang (publishing company)|Peter Lang]], 2009, {{ISBN|303911607X}} (page 122) [http://www.osw.waw.pl/en/publikacje/eastweek/2012-11-07/after-parliamentary-elections-ukraine-a-tough-victory-party-regions After the parliamentary elections in Ukraine: a tough victory for the Party of Regions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130317180048/http://www.osw.waw.pl/en/publikacje/eastweek/2012-11-07/after-parliamentary-elections-ukraine-a-tough-victory-party-regions|date=17 March 2013}}, [[Centre for Eastern Studies]] (7 November 2012) [https://books.google.com/books?id=H23Pv4Ik3vMC&pg=PA396 Communist and Post-Communist Parties in Europe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806095344/https://books.google.com/books?id=H23Pv4Ik3vMC&pg=PA396|date=6 August 2020}} by [[Uwe Backes]] and Patrick Moreau, [[Vandenhoeck & Ruprecht]], 2008, {{ISBN|978-3-525-36912-8}} (page 396) [http://en.interfax.com.ua/news/general/126937.html#.UUzMyKnCus0 Party of Regions gets 185 seats in Ukrainian parliament, Batkivschyna 101 – CEC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131031065126/http://en.interfax.com.ua/news/general/126937.html#.UUzMyKnCus0|date=31 October 2013}}, [[Interfax-Ukraine]] (12 November 2012) {{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130420221924/http://www.interfax.co.uk/ukraine-news/udar-submits-to-rada-resolution-on-ukraines-integration-with-eu/|title=UDAR submits to Rada resolution on Ukraine's integration with EU}}, [[Interfax-Ukraine]] (8 January 2013) {{In lang|uk}} [http://www.ucipr.kiev.ua/publications/electronic-bulletin-your-choice-2012-issue-4-batkivshchyna/lang/en Electronic Bulletin "Your Choice – 2012". ]</ref> ਫਰਵਰੀ 2014 ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸੋਸ਼ਿਓਲੋਜੀ ਦੁਆਰਾ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਇੱਕ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ, ਕੀਵ ਵਿੱਚ 5.3% ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ "ਯੂਕਰੇਨ ਅਤੇ ਰੂਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ", ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤਤਾ 12.5 ਸੀ। <ref>[http://www.kiis.com.ua/?lang=eng&cat=reports&id=236&page=1 How relations between Ukraine and Russia should look like? ]</ref> === ਉਪ-ਵਿਭਾਗ === == ਹਵਾਲੇ == dphn8rse4nhiwxkl69hiiqpuvzu57t2 845049 844960 2026-08-24T03:48:41Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 845049 wikitext text/x-wiki [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਰਪ ਦੀਆਂ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਕ੍ਰੇਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ]] {| class="infobox ib-settlement vcard" |- id="8" ! colspan="2" id="9" class="infobox-above" |'''ਕੀਵ''' '''Kyiv''' '''Kiev''' |- id="16" | colspan="2" id="17" class="infobox-subheader" |ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸ਼ਹਿਰ |- id="22" class="mergedtoprow" | colspan="2" id="23" class="infobox-full-data" |<div id="25" class="thumb tmulti tnone center"><div id="26" class="multiimageinner" style="width:292px;max-width:292px;border:none"><div id="27" class="trow"><div id="28" class="tsingle" style="width:290px;max-width:290px"><div id="29" style="height:125px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:17-07-02-Maidan_Nezalezhnosti_RR74377-PANORAMA.jpg|288x288px]]</div><div id="30" class="text-align-center">ਆਜ਼ਾਦੀ ਚੌਕ</div></div></div><div id="33" class="trow"><div id="34" class="tsingle" style="width:144px;max-width:144px"><div id="35" style="height:94px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:Будинок_з_химерами,_серпень_2019.jpg|142x142px]]</div><div id="36" class="text-align-center">ਕਿਮੈਰਾ ਵਾਲਾ ਘਰ</div></div><div id="39" class="tsingle" style="width:144px;max-width:144px"><div id="40" style="height:94px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:Blue_hour_on_Sofia_Square_Kiev_Ukraine.jpg|142x142px]]</div><div id="41" class="text-align-center">ਸੋਫੀਆ ਸਕੁਏਅਰ</div></div></div><div id="44" class="trow"><div id="45" class="tsingle" style="width:132px;max-width:132px"><div id="46" style="height:86px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:Червоний_корпус_КНУ.JPG|130x130px]]</div><div id="47" class="text-align-center">ਲਾਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਇਮਾਰਤ</div></div><div id="50" class="tsingle" style="width:156px;max-width:156px"><div id="51" style="height:86px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:P1130119-1.JPG|154x154px]]</div><div id="52" class="text-align-center">ਕੀਵ-ਪੇਚਰਸਕ ਲਾਵਰਾ</div></div></div><div id="55" class="trow"><div id="56" class="tsingle" style="width:152px;max-width:152px"><div id="57" style="height:100px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:Міст_Патона_вночі_та_монумент_Батьківщина-мати.jpg|150x150px]]</div><div id="58" class="text-align-center">ਪਾਟਨ ਬ੍ਰਿਜ ਅਤੇ ਮਦਰਲੈਂਡ ਸਮਾਰਕ</div></div><div id="62" class="tsingle" style="width:136px;max-width:136px"><div id="63" style="height:100px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:Lilacs_Gardens_in_Kyiv.jpg|134x134px]]</div><div id="64" class="text-align-center">ਵਿਦੁਬਿਚੀ ਤੋਂ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼</div></div></div><div id="68" class="trow"><div id="69" class="tsingle" style="width:290px;max-width:290px"><div id="70" style="height:112px;overflow:hidden">[[ਤਸਵੀਰ:Panoramic_view_to_the_Podil_district_in_Kyiv.jpg|288x288px]]</div><div id="71" class="text-align-center">ਪੋਦੀਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪੈਨੋਰਾਮਾ</div></div></div></div></div> |- id="74" class="mergedtoprow" | colspan="2" id="75" class="infobox-full-data maptable" |<div id="77" class="ib-settlement-cols"><div id="78" class="ib-settlement-cols-row"><div id="79" class="ib-settlement-cols-cell">[[ਤਸਵੀਰ:Flag_of_Kyiv_Kurovskyi.svg|border|100x100px|Flag of Kyiv]]<div id="80" class="ib-settlement-caption-link">ਝੰਡਾ</div></div></div></div><div id="83" class="ib-settlement-cols"><div id="84" class="ib-settlement-cols-row"></div><div id="85" class="ib-settlement-cols-row"><div id="86" class="ib-settlement-cols-cell">[[ਤਸਵੀਰ:COA_of_Kyiv_Kurovskyi.svg|100x100px|Coat of arms of Kyiv]]<div id="87" class="ib-settlement-caption-link">ਰਾਜ-ਚਿੰਨ੍ਹ</div></div><div id="90" class="ib-settlement-cols-cell">[[ਤਸਵੀਰ:Logo_of_Kyiv,_Ukraine_(English).svg|100x100px|Official logo of Kyiv]]<div id="91" class="ib-settlement-caption-link">ਲੋਗੋ</div></div></div></div> |- id="94" class="mergedtoprow" | colspan="2" id="95" class="infobox-full-data" |ਗੀਤ: "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਕਰਾਂ, ਹੇ ਮੇਰੇ ਕੀਵ!"<div id="98" class="center"></div> |- id="104" class="mergedtoprow" | colspan="2" id="105" class="infobox-full-data" |<div id="106" class="switcher-container"><div id="108" class="center"><div id="109" class="locmap" style="width:300px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div id="110" style="width:300px;padding:0"><div id="111" style="position:relative;width:300px">[[ਤਸਵੀਰ:Reliefkarte_Ukraine_2022.png|class=notpageimage noviewer|300x300px|Kyiv is located in Ukraine]]<div id="112" class="od notheme" style="top:26.163%;left:46.997%;font-size:91%"><div id="113" class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[ਤਸਵੀਰ:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Kyiv]]</div><div id="114" class="pr" style="width:6em;left:5px"><div id="115">ਕੀਵ</div></div></div></div><div id="117" style="padding-top:0.2em">ਯੂਕਰੇਨ ਵਿੱਚ ਕੀਵ</div></div></div></div><div id="121" class="center"><div id="122" class="locmap" style="width:300px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div id="123" style="width:300px;padding:0"><div id="124" style="position:relative;width:300px">[[ਤਸਵੀਰ:Europe_relief_laea_location_map.jpg|class=notpageimage noviewer|300x300px|Kyiv is located in Europe]]<div id="125" class="od notheme" style="top:54.368%;left:65.949%;font-size:91%"><div id="126" class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[ਤਸਵੀਰ:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|Kyiv]]</div><div id="127" class="pr" style="width:6em;left:5px"><div id="128">ਕੀਵ</div></div></div></div><div id="130" style="padding-top:0.2em">ਕੀਵ (ਯੂਰਪ)</div></div></div></div></div> |- id="138" class="mergedtoprow" ! scope="row" id="139" class="infobox-label" |ਦੇਸ਼ | id="142" class="infobox-data" |ਯੂਕਰੇਨ |- id="145" class="mergedrow" ! scope="row" id="146" class="infobox-label" |ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ | id="149" class="infobox-data" |ਕੀਵ |- id="152" class="mergedtoprow" ! scope="row" id="153" class="infobox-label" |ਸਥਾਪਨਾ | id="155" class="infobox-data" |482 ਈਸਵੀ (ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ) |- id="165" class="mergedrow" ! scope="row" id="166" class="infobox-label" |ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ | id="169" class="infobox-data" | * ਡਾਰਨੀਤਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਦੇਸਨੀਅਨਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਦਨੀਪਰੋਵਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਹੋਲੋਸੀਵਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਓਬੋਲੋਨਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਪੇਚਰਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਪੋਦਿਲਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਸ਼ੇਵਚੇਨਕੀਵਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਸੋਲੋਮਿਆਨਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ * ਸਵੀਆਤੋਸ਼ਿਨਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ |- id="222" class="mergedtoprow" ! colspan="2" id="223" class="infobox-header" |ਖੇਤਰ |- id="226" class="mergedrow" ! scope="row" id="227" class="infobox-label" |• ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸ਼ਹਿਰ | id="232" class="infobox-data" |839&#x20;km² (324&#x20;sq&#x20;mi) |- id="234" class="mergedtoprow" ! colspan="2" id="235" class="infobox-header" |ਆਬਾਦੀ (1 ਜਨਵਰੀ 2021) |- id="239" class="mergedrow" ! scope="row" id="240" class="infobox-label" |'''• ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸ਼ਹਿਰ''' | id="245" class="infobox-data" |[[ਤਸਵੀਰ:Decrease_Neutral.svg|link=|11x11px|Neutral decrease]] 2,952,301<ref name="Number of present population of Ukraine 1 January 20222">{{Cite web |date=1 January 2022 |title=Number of present population of Ukraine 1 January 2022 |url=https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810155123/https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf |archive-date=10 August 2022 |access-date=20 February 2023 |publisher=UkrStat.gov.ua |language=uk}}</ref> |- id="295" class="mergedtoprow" ! scope="row" id="296" class="infobox-label" |'''ਸਮਾਂ ਖੇਤਰ''' | id="299" class="infobox-data" |UTC+02:00 ([[Eastern European Time|EET]]) |- id="311" class="mergedtoprow" ! scope="row" id="312" class="infobox-label" |'''ਡਾਕ ਕੋਡ''' | id="314" class="infobox-data adr" |01xxx–04xxx |- id="342" class="mergedtoprow" ! scope="row" id="343" class="infobox-label" |'''ਵੈੱਬਸਾਈਟ''' | id="345" class="infobox-data" |<span class="url">[https://kyivcity.gov.ua/ kyivcity.gov.ua]</span> |} '''ਕੀਵ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]] ਵਿੱਚ: '''Kyiv''' ਜਾਂ '''Kiev''' ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), [[ਯੂਕਰੇਨ]] ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਕੇਂਦਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਇਹ ਡਨੀਪਰ ਨਦੀ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਕਿਨਾਰਿਆਂ 'ਤੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਨਵਰੀ 2022 ਤੱਕ, ਕੀਵ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 2,952,301 ਸੀ,<ref name="Number of present population of Ukraine 1 January 2022">{{Cite web |date=1 January 2022 |title=Number of present population of Ukraine 1 January 2022 |url=https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810155123/https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf |archive-date=10 August 2022 |access-date=20 February 2023 |publisher=UkrStat.gov.ua |language=uk}}</ref> ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਯੂਰਪ ਦਾ ਸੱਤਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |title=City Mayors: The 500 largest European cities (1 to 100) |url=http://www.citymayors.com/features/euro_cities1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100102120542/http://citymayors.com/features/euro_cities1.html |archive-date=2 January 2010 |access-date=19 February 2017 |website=www.citymayors.com}}</ref> ਕੀਵ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦਯੋਗਿਕ, ਵਿਗਿਆਨਕ, ਵਿਦਿਅਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਚ-ਤਕਨੀਕੀ ਉਦਯੋਗਾਂ, ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਘਰ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਜਨਤਕ ਆਵਾਜਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਮੈਟਰੋ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਮ ਕੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਦੇ ਚਾਰ ਮਹਾਨ ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੌਰਾਨ, ਇਹ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਅਤੇ ਅਸਪਸ਼ਟਤਾ ਦੇ ਕਈ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ 5ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। [[ਸਕੈਂਡੀਨੇਵੀਆ|ਸਕੈਂਡੇਨੇਵੀਆ]] ਅਤੇ [[ਕੌਨਸਟੈਨਟੀਨੋਪਲ|ਕਾਂਸਟੈਂਟੀਨੋਪਲ]] ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹਾਨ ਵਪਾਰਕ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਇੱਕ [[ਸਲਾਵ|ਸਲਾਵਿਕ]] ਬਸਤੀ, ਇਹ [[ਖ਼ਜ਼ਰ|ਖਜ਼ਾਰਾਂ]] ਦੀ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਸੀ,<ref>{{Cite web |title=Kiev |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/kiev |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180805021737/https://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Kiev |archive-date=5 August 2018 |access-date=4 July 2015 |website=TheFreeDictionary.com}}</ref> ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵਾਰੈਂਜੀਅਨਾਂ ([[ਵਾਈਕਿੰਗ|ਵਾਈਕਿੰਗਜ਼]] ) ਦੁਆਰਾ ਇਸ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਾਰੈਂਜੀਅਨ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹਿਲੇ ਪੂਰਬੀ ਸਲਾਵਿਕ ਰਾਜ, [[ਕੀਵੀਆਈ ਰੁਸ|ਕੀਵਨ ਰਸ]] ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਕੀਵ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ (1240) ਦੌਰਾਨ, ਕੀਵ ਖੰਡਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ; ਇਸਨੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਲਈ ਆਪਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ। ਕੀਵ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਪੂਰਬੀ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਵਧਿਆ। ਇਹ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ [[ਰੂਸੀ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੀ [[ਸਨਅਤੀ ਇਨਕਲਾਬ|ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ]] ਦੌਰਾਨ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋਇਆ, ਉਦਯੋਗ, ਵਣਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। 1918 ਵਿੱਚ, [[ਅਕਤੂਬਰ ਇਨਕਲਾਬ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯੂਕਰੇਨੀ ਲੋਕ ਗਣਰਾਜ ਨੇ ਰੂਸੀ ਗਣਰਾਜ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਕੀਵ ਨਵੇਂ ਗਣਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਯੂਕਰੇਨੀ-ਸੋਵੀਅਤ ਅਤੇ ਪੋਲਿਸ਼-ਸੋਵੀਅਤ ਯੁੱਧਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੀਵ ਯੂਕਰੇਨੀ SSR ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸਦੀ ਇਹ 1934 ਵਿੱਚ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ]] ਦੇ ਤੀਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਜੋਂ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਹੋਇਆ। 1991 ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਢਹਿ ਜਾਣ ਅਤੇ ਯੂਕਰੇਨੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ [[ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਲੋਕਰਾਜ|ਚੋਣ ਲੋਕਤੰਤਰ]] ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦੌਰਾਨ, ਕੀਵ ਯੂਕਰੇਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਨੇ [[ਹਥਿਆਰ]] ਉਦਯੋਗ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿੱਤ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਫੰਡਿੰਗ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਕੀਵ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਮਨੁੱਖ ਉੱਥੇ ਅਖੀਰਲੇ ਪਾਲੀਓਲਿਥਿਕ ਕਾਲ ([[ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ]]) ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।<ref name="use">[http://leksika.com.ua/13290305/ure/kiyiv Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161124133700/http://leksika.com.ua/13290305/ure/kiyiv|date=24 November 2016}} at [[Ukrainian Soviet Encyclopedia]]</ref> [[ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗ]] ਦੌਰਾਨ ਕੀਵ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਅਖੌਤੀ ਟ੍ਰਿਪਿਲੀਅਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀਆਂ ਉਸ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਤੋਂ ਸਬੂਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।<ref>[http://leksika.com.ua/13290305/ure/kiyiv Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161124133700/http://leksika.com.ua/13290305/ure/kiyiv|date=24 November 2016}} in the [[Ukrainian Soviet Encyclopedia]]: "Населення періоду мідного віку на тер. К. було носієм т. з. трипільської культури; відомі й знахідки окремих предметів бронзового віку."</ref> ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ [[ਲੋਹਾ ਯੁੱਗ]] ਦੌਰਾਨ ਕੁਝ ਕਬੀਲੇ ਕੀਵ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਸ ਗਏ ਸਨ ਜੋ ਸਿਥੀਅਨਾਂ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਕਾਲੇ ਸਾਗਰ ਤੱਟ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਜਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ, ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref name="use" /> ਦੂਜੀ ਤੋਂ ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਦੇ ਰੋਮਨ ਸਿੱਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ [[ਰੋਮਨ ਸਮਰਾਜ|ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਵਪਾਰਕ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। === ਮੂਲ === [[ਤਸਵੀਰ:Kyi,_Czech,_Khoryv_and_Lubed_in_der_Radziwiłłchronik.jpg|thumb|ਰੈਡਜ਼ੀਵਿਲ ਕ੍ਰੋਨਿਕਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਕੀ, ਸ਼ੇਕ, ਖੋਰੀਵ ਅਤੇ ਲਿਬਿਡ]] ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਦੋਂ ਹੋਈ ਸੀ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਵਾਇਤੀ ਸਥਾਪਨਾ ਮਿਤੀ 482 ਈਸਵੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇ 1982 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ 1,500ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਮਨਾਈ। ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਡੇਟਾ ਛੇਵੀਂ ਜਾਂ ਸੱਤਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ,<ref name="eob">"[https://www.britannica.com/place/Kyiv Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150504135716/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/317542/Kiev|date=4 May 2015}}", [[ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾ|''Encyclopædia Britannica'']].</ref><ref>[[Petro Tolochko]], Glib Ivakin, Yaroslava Vermenych.</ref> ਕੁਝ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ।<ref>Rabinovich GA From the history of urban settlements in the eastern Slavs.</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Pál_Vágó_(1853-1928)_painter_The_Hungarian_at_Kiev_(1896-99).jpg|thumb|830 ਵਿੱਚ ਰੂਸ ਦੇ ਖਗਾਨੇਟ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕੀਵ ਵਿਖੇ ਹੰਗਰੀਆਈ ; ਪਾਲ ਵਾਗੋ ਦੁਆਰਾ ਪੇਂਟਿੰਗ (1853–1928)]] ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਬਾਰੇ ਕਈ ਮਹਾਨ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਸਲਾਵਿਕ ਕਬੀਲੇ (ਪੂਰਬੀ ਪੋਲਿਸ਼), ਭਰਾ ਕੀ (ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ), ਸ਼ਚੇਕ, ਖੋਰੀਵ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੈਣ ਲਿਬਿਡ, ਜਿਸਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ (''ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਇਤਹਾਸ'' ਵੇਖੋ)। <ref name="use2">[http://leksika.com.ua/13290305/ure/kiyiv Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161124133700/http://leksika.com.ua/13290305/ure/kiyiv|date=24 November 2016}} at [[Ukrainian Soviet Encyclopedia]]</ref> ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੰਤਕਥਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੇਂਟ ਐਂਡਰਿਊ ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਿਆ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹੁਣ ਹੈ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸਲੀਬ ਖੜ੍ਹੀ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚਰਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਮੱਧਕਾਲ|ਮੱਧ ਯੁੱਗ]] ਤੋਂ ਸੇਂਟ ਮਾਈਕਲ ਦੀ ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਡਚੀ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਬੂਤ ਹਨ। ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਖਿੰਡੇ ਹੋਏ [[ਸਲਾਵ|ਸਲਾਵਿਕ]] ਬਸਤੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਪਰ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ। ਟਾਲਮੀ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ 'ਤੇ ਬੋਰੀਸਥੀਨੀਜ਼ ਦੇ ਮੱਧ-ਧਾਰਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਈ ਬਸਤੀਆਂ ਦਰਸਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਜ਼ਾਗਰੀਅਮ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਕੀਵ ਦਾ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite book}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, 1773 ਦੇ ''ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਐਨਸ਼ੀਐਂਟ ਜੀਓਗ੍ਰਾਫੀ'' ਆਫ਼ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਮੈਕਬੀਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਬਸਤੀ ਆਧੁਨਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਚਰਨੋਬਲ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜ਼ਾਗਰੀਅਮ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਬਸਤੀ ਹੈ, ਅਮਾਡੋਕਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਮਾਡੋਸੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ <ref>{{Cite web |last=Hazlitt |first=William |date=22 February 1851 |title=The Classical Gazetteer: A Dictionary of Ancient Geography, Sacred and Profane |url=https://books.google.com/books?id=eMUBAAAAYAAJ&dq=Amadoca&pg=PA29 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804081050/https://books.google.com/books?id=eMUBAAAAYAAJ&pg=PA29&lpg=PA29&dq=Amadoca&source=bl&ots=IlQ3FheTTw&sig=ACfU3U0CbJwExMEZ01bbTNgNHIofesupoQ&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiz0fCGkYjqAhU5RDABHRzPB90Q6AEwEHoECAoQAQ#v=onepage&q=Amadoca&f=false |archive-date=4 August 2020 |access-date=17 June 2020 |publisher=Whittaker |via=Google Books}}</ref> ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਅਮਾਡੋਕਾ ਦੇ ਦਲਦਲ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਅਮਾਡੋਕਾ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਾਮ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮੂਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸੰਬਤ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਖ਼ਜ਼ਰ|ਖਜ਼ਰ ਸਾਮਰਾਜ]] ਨਾਲ ਕੁਝ ਸਬੰਧ ਹੈ। ''ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਕ੍ਰੋਨਿਕਲ'' ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀਵ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੇ ਅਸਕੋਲਡ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ "ਤਿੰਨ ਭਰਾ ਕੀ, ਸ਼ਚੇਕ ਅਤੇ ਖੋਰੀਵ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਰ ਗਏ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਖਜ਼ਾਰਾਂ ਨੂੰ ਟੈਕਸ ਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ"। ''ਡੀ ਐਡਮਿਨਿਸਟਰਾਂਡੋ ਇਮਪੀਰੀਓ'' ਵਿੱਚ, ਕਾਂਸਟੈਂਟਾਈਨ ਪੋਰਫਾਈਰੋਜੇਨਿਟਸ ਛੋਟੀਆਂ ਮਾਲਵਾਹਕ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਕਾਫ਼ਲੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਸਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਉਹ ਡਨੀਪਰ ਨਦੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੀਵ (ਕਿਓਵਾ) ਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਿੰਦੂ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੰਬਾਟਾਸ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ"। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਿੰਨ ਅਰਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਭੂਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀ ਜ਼ਾਨਬਤ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਰੂਸੀਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਬਨ ਰੁਸਤਾਹ, ਅਬੂ ਸਈਦ ਗਰਦੇਜ਼ੀ, ਅਤੇ ਹੁਦੁਦ ਅਲ-ਆਲਮ ਦੇ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਰੂਸੀ ਪੂਰਬੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਟੂਮਾਨਸਕੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸੰਬਤ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਬਾਰੇ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[:ru:Ильинский, Григорий Андреевич|ਗ੍ਰਿਗੋਰੀ ਇਲਿੰਸਕੀ]], [[ਨਿਕੋਲੇ ਕਰਮਜ਼ੀਨ|ਨਿਕੋਲੇ ਕਰਾਮਜ਼ਿਨ]], ਜਾਨ ਪੋਟੋਕੀ, [[:ru:Ламбин, Николай Петрович|ਨਿਕੋਲੇ ਲੈਂਬਿਨ]], ਜੋਆਚਿਮ ਲੇਲੇਵੇਲ ਅਤੇ ਗੁਡਬ੍ਰਾਂਡੁਰ ਵਿਗਫੁਸਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਕ੍ਰੋਨਿਕਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਜਾਂ 10ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਅਸਕੋਲਡ ਅਤੇ ਡੀਰ, ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਵਾਈਕਿੰਗ ਜਾਂ ਵਾਰੈਂਜੀਅਨ ਮੂਲ ਦੇ ਸਨ, ਨੇ ਕੀਵ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਤਲ 882 ਵਿੱਚ ਨੋਵਗੋਰੋਡ ਦੇ ਓਲੇਗ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਓਮੇਲਜਾਨ ਪ੍ਰਿਤਸਾਕ ਅਤੇ ਕਾਂਸਟੈਂਟਾਈਨ ਜ਼ੁਕਰਮੈਨ, ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਵਿਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਖਜ਼ਾਰ ਸ਼ਾਸਨ 920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੀਵਨ ਲੈਟਰ ਅਤੇ ਸ਼ੈਚਰ ਲੈਟਰ ਵਰਗੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਬਚੇ। ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਗਯਾਰ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੇ 840 ਅਤੇ 878 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਹਿਰ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਉਹ ਕੁਝ [[ਖ਼ਜ਼ਰ|ਖਜ਼ਾਰ]] ਕਬੀਲਿਆਂ ਨਾਲ ਕਾਰਪੈਥੀਅਨ ਬੇਸਿਨ ਵੱਲ ਪਰਵਾਸ ਕਰ ਗਏ। ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਕ੍ਰੋਨਿਕਲ ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੰਘਣ ਵਾਲੇ ਹੰਗਰੀਆਈ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਅਸਕੋਲਡ ਦੀ ਕਬਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ " [[:ru:Угорское урочище|ਉਹੋਰਸਕੇ ਯੂਰੋਚਿਸ਼ਚੇ]] " (ਹੰਗਰੀ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>[https://pechersk.kyivcity.gov.ua/content/mennyu-1.html History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200613215705/https://pechersk.kyivcity.gov.ua/content/mennyu-1.html|date=13 June 2020}}.</ref> ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੀਵ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ 840 ਵਿੱਚ ਕੇਓ (ਕੇਵ), ਸਾਕ ਅਤੇ ਗੇਰੇਬ, ਤਿੰਨ ਭਰਾਵਾਂ, ਜੋ ਕਿ ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਾਰਜਾਨ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ, ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਕੀਵ ਕ੍ਰੋਨਿਕਲ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਨਾਮ ਕੀ, ਸ਼ਚੇਕ ਅਤੇ ਖੋਰੀਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਲਾਵਿਕ ਮੂਲ ਦੇ ਨਾ ਹੋਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਰੂਸੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਅਤੇ ਉਤਪਤੀ ਦਾ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੰਗਰੀਆਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਵਿਕਟਰ ਪਡਾਨੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਕ੍ਰੋਨਿਕਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਪੁਰਾਣੇ-ਰੂਸੀ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਨਾਇਕਾਂ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>dr. Viktor Padányi – Dentu-Magyaria p. 325, footnote 15</ref> === ਕੀਵਨ ਰਸ' (Kyivan Rus') === [[ਤਸਵੀਰ:Lebedev_baptism.jpg|right|thumb|''ਕੀਵੰਸ ਦਾ ਬਪਤਿਸਮਾ'', ਕਲਾਵਦੀ ਲੇਬੇਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਪੇਂਟਿੰਗ]] ਕੀਵ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਰਾਂਜੀਆਂ ਅਤੇ ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਪਾਰਕ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। 968 ਵਿੱਚ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਪੇਚੇਨੇਗਸ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ।<ref>{{Cite web |last=Lowe |first=Steven |last2=Ryaboy |first2=Dmitriy V. |title=The Pechenegs |url=http://www.geocities.com/egfroth1/Pechenegs |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091027115640/http://www.geocities.com/egfroth1/Pechenegs |archive-date=27 October 2009 |access-date=27 October 2009}}</ref> 1000 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 45,000 ਸੀ।<ref>{{Cite book}}</ref> ਮਰਸੇਬਰਗ ਦੇ ਥੀਏਟਮਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਸਨੇ 1017 ਦੇ ਆਪਣੇ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ 400 ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਰਚ ਅਤੇ 8 ਬਾਜ਼ਾਰ ਸਨ।<ref>{{Cite book}}</ref> ਰੂਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਜੋਂ ਇਸਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਉਸਾਰੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰੇਖਾਂਕਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਯਾਰੋਸਲਾਵ ਦ ਵਾਈਜ਼ ਦੁਆਰਾ [[ਸੰਤ ਸੋਫੀਆ ਗਿਰਜਾਘਰ, ਕੀਵ|ਸੇਂਟ ਸੋਫੀਆ ਗਿਰਜਾਘਰ]] ਦੀ ਉਸਾਰੀ।<ref>{{Cite book}}</ref>ਰੂਸ ਵਿੱਚ [[ਜਗੀਰਦਾਰੀ|ਜਗੀਰੂ]] ਵੰਡਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਕੀਵ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਥ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਈ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਗਿਆ। 1146 ਅਤੇ 1246 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਸ਼ਹਿਰ 47 ਵਾਰ ਹੱਥ ਬਦਲਿਆ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ 24 ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ 35 ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਿਹਾ।<ref>{{Cite book}}</ref> ਮਾਰਚ 1169 ਵਿੱਚ, ਵਲਾਦੀਮੀਰ-ਸੁਜ਼ਦਲ ਦੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਪ੍ਰਿੰਸ ਆਂਦਰੇ ਬੋਗੋਲਿਉਬਸਕੀ ਨੇ ਕੀਵ ਨੂੰ ਬਰਖਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦਾ ਹਾਲ ਖੰਡਰ ਹੋ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book}}</ref><ref>{{Cite book|location=Cambridge, England}}</ref> ਉਸਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਟੁਕੜੇ ਲਏ - ਜਿਸ ਵਿੱਚ ''ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਆਈਕਨ ਦਾ ਥੀਓਟੋਕੋਸ'' ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ - ਵਿਸ਼ਹੋਰੋਡ ਤੋਂ।<ref>Janet Martin, ''Medieval Russia:980–1584'', (Cambridge University Press, 1996), 100.</ref> 1203 ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਿੰਸ ਰੁਰਿਕ ਰੋਸਟੀਸਲਾਵਿਚ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਿਪਚਾਕ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਨੇ ਕੀਵ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। 1230 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਸੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਈ ਵਾਰ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤਬਾਹ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਭਰਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਦੋਂ 1240 ਵਿੱਚ, [[ਬਾਤੂ ਖ਼ਾਨ|ਬਾਤੂ ਖਾਨ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਰੂਸ ਉੱਤੇ ਮੰਗੋਲ ਹਮਲੇ ਨੇ ਕੀਵ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। <ref>{{Deprecated archive|url=https://archive.today/20120530043944/https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html|title=The Destruction of Kiev}}, University of Toronto Research Repository</ref> === ਗੋਲਡਨ ਹੋਰਡ ਪੀਰੀਅਡ === ਮੰਗੋਲ ਜਿੱਤ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਕੀਵਨ ਰੂਸ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ' ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਕੀਵ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਆਬਾਦੀ "ਮੰਗੋਲ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ" (ਓਰੇਸਟ ਸਬਟੇਲਨੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ), <ref name="Subtelny 2009 p48">{{Cite book}}</ref> ਜਾਂ "ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ" 36,000-50,000 ਸੀ (ਜੈਨੇਟ ਐਲਬੀ ਮਾਰਟਿਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ)। {{Sfn|Martin|2007}} ਆਪਣੇ [[ਰਾਜਵੰਸ਼]] ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਹੋਰਡ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੀਵ 'ਤੇ ਮੰਗੋਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਯਾਰਲਿਕਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਸਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮਾਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਕੀਤਾ, ਉੱਥੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। <ref>{{Cite book}}</ref>1320 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਗ੍ਰੈਂਡ ਡਿਊਕ ਗੇਡੀਮਿਨਾਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਲਿਥੁਆਨੀਅਨ ਫੌਜ ਨੇ ਇਰਪੇਨ ਨਦੀ 'ਤੇ ਹੋਈ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਦੇ ਸਟੈਨਿਸਲਾਵ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਸਲਾਵਿਕ ਫੌਜ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। [[ਤਾਤਾਰ|ਤਾਤਾਰਾਂ]], ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੀਵ 'ਤੇ ਵੀ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਨੇ 1324-1325 ਵਿੱਚ ਬਦਲਾ ਲਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੀਵ 'ਤੇ ਇੱਕ ਲਿਥੁਆਨੀਅਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇਸਨੂੰ [[ਤੁਲਾਈ ਓਰਦੂ|ਗੋਲਡਨ ਹੋਰਡ]] ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣੀ ਪਈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, 1362 ਵਿੱਚ ਬਲੂ ਵਾਟਰਸ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਲਿਥੁਆਨੀਆ ਦੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਡਿਊਕ, ਅਲਗਿਰਦਾਸ ਨੇ ਕੀਵ ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਲਿਥੁਆਨੀਆ ਦੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਡਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ। <ref>Jones, Michael (2000).</ref> === ਲਿਥੁਆਨੀਅਨ ਅਤੇ ਪੋਲਿਸ਼ ਸਮਾਂ === [[ਤਸਵੀਰ:Kyiv_episcopate_(16457821).jpg|thumb|ਸੇਬੇਸਟੀਅਨ ਮੁਨਸਟਰ ਦੇ ''[[:File:Polonia Et Ungaria XX Nova Tabula.jpg|ਪੋਲੈਂਡ ਅਤੇ ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ]]'' ਦਾ ਵੇਰਵਾ, 1552, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਨੂੰ "ਕਿਊਆ ਏਪੀ ''ਇਸਕੋਪ'' ਐਟਸ" ("ਕਿਊਵ ਐਪੀਸਕੋਪੇਟ") ਲੇਬਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।]] ਲਿਥੁਆਨੀਅਨ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਪੋਡਿਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਜ਼ਮਕੋਵਾ ਹੋਰਾ ਉੱਤੇ 18 ਟਾਵਰਾਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਲਿਥੁਆਨੀਅਨ ਕੀਵ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਕੀਵ ਦੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਪ੍ਰਿੰਸ ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਓਲਗਰਡੋਵਿਚ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਿਥੁਆਨੀਆ ਦੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਡਿਊਕਸ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਟੌਟਾਸ) ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=3 May 2010 |title="Ukraina: Lietuvos epocha, 1320–1569" |url=https://www.bernardinai.lt/2010-05-03-ukraina-lietuvos-epocha-1320-1569/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810230336/https://www.bernardinai.lt/2010-05-03-ukraina-lietuvos-epocha-1320-1569/ |archive-date=10 August 2023 |access-date=10 August 2023 |website=[[Bernardinai.lt]] |language=lt}}</ref><ref>{{Cite web |title=Хто побудував київський замок? |url=https://we.org.ua/history/hto-pobuduvav-kyyivskyj-zamok/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170101014616/https://we.org.ua/history/hto-pobuduvav-kyyivskyj-zamok/ |archive-date=1 January 2017 |access-date=22 October 2023 |website=Про Україну |language=uk}}</ref> 1482 ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰੀਮੀਅਨ ਤਾਤਾਰਾਂ ਨੇ ਕੀਵ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਹਿੱਸਾ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ।<ref>Jerzy Lukowski, W. H. Zawadzki (2006).</ref> 1569 ਦੇ ਲੁਬਲਿਨ ਸੰਘ ਦੇ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਪੋਲਿਸ਼-ਲਿਥੁਆਨੀਅਨ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਕੀਵ ਖੇਤਰ (ਪੋਡੋਲੀਆ, ਵੋਲਹੀਨੀਆ ਅਤੇ ਪੋਡਲਾਚੀਆ) ਦੀਆਂ ਲਿਥੁਆਨੀਅਨ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਲਿਥੁਆਨੀਆ ਦੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਡਚੀ ਤੋਂ ਪੋਲੈਂਡ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਤਾਜ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਕੀਵ ਕੀਵ ਵੋਇਵੋਡਸ਼ਿਪ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>Davies, Norman (1982).</ref> 1658 ਦੀ ਹਦੀਆਚ ਸੰਧੀ ਨੇ ਕੀਵ ਨੂੰ ਪੋਲਿਸ਼-ਲਿਥੁਆਨੀਅਨ-ਰੂਥੇਨੀਅਨ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੂਸ ਦੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਡਚੀ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, <ref>Magocsi, Paul Robert (1996).</ref> ਪਰ ਸੰਧੀ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਦੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।<ref>Т.</ref> 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, 11ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਦੇ ਐਂਥਨੀ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕੀਵ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦਾ ਮੱਠ,<ref>{{Cite book}}</ref> ਇੱਕ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਕੂਲ ਦੀ ਨੀਂਹ ਪਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੋਹੀਲਾ ਕਾਲਜੀਅਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਕੋਸੈਕ ਹੇਟਮੈਨ ਪੈਟਰੋ ਕੋਨਾਸ਼ੇਵਿਚ-ਸਹੈਦਾਚਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਕੀਵ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਯੂਕਰੇਨੀ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।{{Sfn|Magocsi|1996}} [[ਤਸਵੀਰ:Pic_I_V_Ivasiuk_Mykola_Bohdan_Khmelnytskys_Entry_to_Kyiv.jpg|thumb|1649 ਵਿੱਚ ਮਾਈਕੋਲਾ ਇਵਾਸਯੁਕ (1865–1937) ਦੁਆਰਾ ''ਬੋਹਦਾਨ ਖਮੇਲਨੀਤਸਕੀ ਦਾ ਕੀਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ'' ਪੋਲਿਸ਼ ਦਬਦਬੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖਮੇਲਨੀਤਸਕੀ ਵਿਦਰੋਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।]] === ਕੋਸੈਕ ਕਾਲ ਅਤੇ ਰੂਸੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ === 1649 ਵਿੱਚ, ਖਮੇਲਨੀਤਸਕੀ ਵਿਦਰੋਹ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬੋਹਦਾਨ ਖਮੇਲਨੀਤਸਕੀ ਦੀ ਜੇਤੂ ਕੋਸੈਕ ਫੌਜ ਨੇ ਕੀਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਸਥਾਨਕ ਪਾਦਰੀਆਂ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਨੀਂਹ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਖਮੇਲਨੀਤਸਕੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਅਤੇ ਰੁਥੇਨੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।{{Sfn|Magocsi|1996}} 1654 ਦੀ ਪੇਰੇਅਸਲਾਵ ਸੰਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੂਸੀ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ, ਕੀਵ 1667 ਤੋਂ ਐਂਡਰੂਸੋਵੋ ਦੀ ਸੰਧੀ ਨਾਲ [[ਰੂਸ ਦੀ ਜ਼ਾਰਸ਼ਾਹੀ|ਰੂਸ ਦੇ ਜ਼ਾਰਰਾਜ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਕੋਸੈਕ ਹੇਟਮਾਨੇਟ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਵੈ-ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆ।{{Sfn|Magocsi|1996}} ਕੀਵ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੋਲਿਸ਼-ਰੂਸੀ ਸੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। <ref>[[Eugeniusz Romer]], O wschodniej granicy Polski z przed 1772 r</ref> [[ਰੂਸੀ ਸਾਮਰਾਜ]] ਵਿੱਚ, ਕੀਵ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਈਸਾਈ ਕੇਂਦਰ ਸੀ, ਜੋ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦਾ ਪੰਘੂੜਾ ਸੀ, ਪਰ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਵਪਾਰਕ ਮਹੱਤਤਾ ਹਾਸ਼ੀਏ 'ਤੇ ਰਹੀ। 1834 ਵਿੱਚ, ਰੂਸੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੇਂਟ ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਹੁਣ [[ਤਾਰਾਸ ਸ਼ੇਵਚੈਨਕੋ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਕੀਵ|ਕੀਵ ਦੀ ਤਾਰਾਸ ਸ਼ੇਵਚੇਂਕੋ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਯੂਕਰੇਨੀ ਕਵੀ [[ਤਾਰਾਸ ਸ਼ੇਵਚੈਨਕੋ|ਤਾਰਾਸ ਸ਼ੇਵਚੇਂਕੋ]] (1814–1861) ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਇਸਦੇ ਭੂਗੋਲ ਵਿਭਾਗ ਲਈ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਖੋਜਕਰਤਾ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਸੇਂਟ ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਮੈਡੀਕਲ ਫੈਕਲਟੀ, ਜੋ ਕਿ ਸੋਵੀਅਤ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ 1919-1921 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, 1995 ਵਿੱਚ ਬੋਗੋਮੋਲੇਟਸ ਨੈਸ਼ਨਲ ਮੈਡੀਕਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਬਣ ਗਈ। 18ਵੀਂ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ, ਸ਼ਾਹੀ ਰੂਸੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਦਬਦਬਾ ਬਣਾਇਆ; ਰੂਸੀ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਚਰਚ ਦੀ ਕੀਵ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਸੀ। 1840 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਮਾਈਕੋਲਾ ਕੋਸਟੋਮਾਰੋਵ (ਰੂਸੀ: {{Transliteration|ru|Nikolai Kostomarov}} ), ਨੇ ਇੱਕ ਗੁਪਤ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਮਾਜ, ਸੰਤਾਂ ਸਿਰਿਲ ਅਤੇ ਮੈਥੋਡੀਅਸ ਦਾ ਭਾਈਚਾਰਾ, ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦ [[ਸਲਾਵ|ਸਲਾਵਿਕ ਲੋਕਾਂ]] ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਘ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਯੂਕਰੇਨੀ ਲੋਕ ਰੂਸੀ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਅਤੇ ਵੱਖਰੇ ਸਮੂਹ ਵਜੋਂ ਸਨ; ਰੂਸੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ। ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਦੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੀਵ ਨੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਰੂਸੀ ਪ੍ਰਵਾਸ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਵਧਦੇ ਰੂਸੀਕਰਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ , ਰੂਸੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਉੱਤੇ ਦਬਦਬਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਾਹਰੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ [[ਸਾਮਾਜਕ ਵਰਗ|ਹੇਠਲੇ ਵਰਗਾਂ ਨੇ]] ਯੂਕਰੇਨੀ [[ਲੋਕਧਾਰਾ|ਲੋਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ]] ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਨਸਲੀ ਯੂਕਰੇਨੀ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ, ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਨੇ ਗੁਪਤ ਕਿਤਾਬ-ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ, ਸ਼ੁਕੀਨ ਥੀਏਟਰ, ਲੋਕ ਅਧਿਐਨ, ਆਦਿ ਦੁਆਰਾ ਕੀਵ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ। [[ਤਸਵੀਰ:Kiev_downtown.jpg|center|thumb|19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਕੀਵ]] 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਰੂਸੀ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੌਰਾਨ, ਕੀਵ ਰੂਸੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਜੋ ਰੇਲਵੇ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਡਨੀਪਰ ਨਦੀ ' ਤੇ ਖੰਡ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਦੇ ਨਿਰਯਾਤ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਸੀ। 1900 ਤੱਕ, ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ 250,000 ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ, ਕਈ ਵਿਦਿਅਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ, ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਸਮਾਰਕ (ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਪਾਰੀ-ਮੁਖੀ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 1892 ਵਿੱਚ, ਰੂਸੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਟਰਾਮ ਲਾਈਨ ਕੀਵ (ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਤੀਜੀ) ਵਿੱਚ ਚੱਲਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਕੀਵ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਰੂਸੀ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ [[ਸਨਅਤੀ ਇਨਕਲਾਬ|ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ]] ਦੌਰਾਨ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। === ਸੋਵੀਅਤ ਯੁੱਗ === [[ਤਸਵੀਰ:Генплан_Києва_1936.jpg|thumb|1936 ਤੱਕ, ਕੀਵ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਡਨੀਪਰ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਸੀ।]] [[ਰੂਸੀ ਇਨਕਲਾਬ|1917 ਦੀ ਰੂਸੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਅਸ਼ਾਂਤ ਦੌਰ ਵਿੱਚ, ਕੀਵ ਕਈ ਲਗਾਤਾਰ ਯੂਕਰੇਨੀ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਈ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਫਸ ਗਿਆ: [[ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]], ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਜਰਮਨ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ 2 ਮਾਰਚ 1918 ਤੋਂ ਨਵੰਬਰ 1918 ਤੱਕ ਇਸ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ, 1917 ਤੋਂ 1922 ਦਾ ਰੂਸੀ ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ, ਅਤੇ 1919-1921 ਦਾ ਪੋਲਿਸ਼-ਸੋਵੀਅਤ ਯੁੱਧ । 1919 ਦੇ ਆਖਰੀ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੌਰਾਨ, ਕੀਵ ਰੁਕ-ਰੁਕ ਕੇ ਵ੍ਹਾਈਟ ਆਰਮੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੀਵ ਨੇ 1918 ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਅਗਸਤ 1920 ਤੱਕ ਸੋਲਾਂ ਵਾਰ ਹੱਥ ਬਦਲੇ <ref>{{Cite book}}</ref> 1921 ਤੋਂ 1991 ਤੱਕ, ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਯੂਕਰੇਨੀ ਸੋਵੀਅਤ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਗਣਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਿਆ, ਜੋ 1922 ਵਿੱਚ [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ]] ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾਪਕ ਗਣਰਾਜ ਬਣ ਗਿਆ। ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਕਰੇਨ ਵਿੱਚ [[ਇੰਟਰਵਾਰ ਪੀਰੀਅਡ|ਯੁੱਧ]] ਦੌਰਾਨ ਵਾਪਰੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਕੀਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ: 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਯੂਕਰੇਨੀਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੇਂਡੂ ਯੂਕਰੇਨੀਅਨ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਸ ਨੇ ਰੂਸੀ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਯੂਕਰੇਨੀ-ਭਾਸ਼ੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਯੂਕਰੇਨੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਦਿੱਤਾ; 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਸੋਵੀਅਤ ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ, ਜੋ ਕਿ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ, ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗਿਕ, ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ; 1932-1933 ਦੇ ਮਹਾਨ ਅਕਾਲ ਨੇ ਰਾਸ਼ਨ ਕਾਰਡਾਂ ਲਈ ਰਜਿਸਟਰਡ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ 1937-1938 ਦੇ [[ਜੋਸਿਫ਼ ਸਟਾਲਿਨ|ਜੋਸਫ਼ ਸਟਾਲਿਨ]] ਦੇ [[ਮਹਾਨ ਦਹਿਸ਼ਤ|ਮਹਾਨ ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਨ]] ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। <ref name="Brama">{{Cite web |title=The Great Purge under Stalin 1937–38 |url=http://www.brama.com/ukraine/history/terror/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100124123256/http://www.brama.com/ukraine/history/terror/index.html |archive-date=24 January 2010 |access-date=14 January 2010 |publisher=brama.com}}</ref> <ref name="Figes">[[Orlando Figes]] ''The Whisperers: Private Life in Stalin's Russia'', 2007, {{ISBN|0805074619}}, pages 227–315.</ref> <ref name="Social Catastrophe">Robert Gellately, ''Lenin, Stalin, and Hitler: The Age of Social Catastrophe'' (Knopf, 2007: {{ISBN|1-4000-4005-1}}), 720 pages.</ref> 1934 ਵਿੱਚ, ਕੀਵ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਿਆ। ਸੋਵੀਅਤ ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਉੱਭਰਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦੀ ਆਬਾਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਦਿੱਗਜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। [[ਤਸਵੀਰ:Ruined_Kiev_in_WWII.jpg|left|thumb|ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਕੀਵ ਦੇ ਖੰਡਰ]] ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ [[ਨਾਜ਼ੀ ਜਰਮਨੀ|ਨਾਜ਼ੀ ਜਰਮਨੀ ਨੇ]] 19 ਸਤੰਬਰ 1941 ਤੋਂ 6 ਨਵੰਬਰ 1943 ਤੱਕ ਇਸ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। 1941 ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਵਾਲੀ ਮਹਾਨ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ [[ਰੋਮ-ਬਰਲਿਨ-ਟੋਕੀਓ ਧੁਰੀ|ਐਕਸਿਸ]] ਫੋਰਸਾਂ ਨੇ 600,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੋਵੀਅਤ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਫੜੇ ਗਏ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਕਦੇ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਏ। <ref>Daniel Goldhagen, ''Hitler's Willing Executioners'' (p. 290) – "2.8&nbsp;million young, healthy Soviet POWs" killed by the Germans, "mainly by starvation... in less than eight months" of 1941–42, before "the decimation of Soviet POWs... was stopped" and the Germans "began to use them as laborers".</ref> ਵੇਹਰਮਾਕਟ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, NKVD ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਟੀਮ ਜੋ ਲੁਕੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸੜਕ, ਖਰੇਸ਼ਚੈਟਿਕ 'ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਡਾਇਨਾਮਾਈਟ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਜਰਮਨ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਸਿਵਲ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਮਾਰਤਾਂ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ; ਇਮਾਰਤਾਂ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਸੜ ਗਈਆਂ ਅਤੇ 25,000 ਲੋਕ ਬੇਘਰ ਹੋ ਗਏ। ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ NKVD ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਜਰਮਨਾਂ ਨੇ 29 ਅਤੇ 30 ਸਤੰਬਰ 1941 ਨੂੰ ਕੀਵ ਦੇ ਬਾਬੀ ਯਾਰ ਵਿਖੇ ਸਾਰੇ ਸਥਾਨਕ ਯਹੂਦੀਆਂ, ਲਗਭਗ 34,000, ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ <ref>Andy Dougan, ''Dynamo: Triumph and Tragedy in Nazi-Occupied Kiev'' (Globe Pequot, 2004: {{ISBN|1-59228-467-1}}), p. 83.</ref> <ref>{{Cite web |date=2012 |title=Babi Yar |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Holocaust/babiyar.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140817044645/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Holocaust/babiyar.html |archive-date=17 August 2014 |access-date=6 July 2014 |website=Jewish Virtual Library}}</ref> ਅਗਲੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਾਬੀ ਯਾਰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਰਮਨਾਂ ਨੇ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਬਾਬੀ ਯਾਰ ਵਿਖੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ 100,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨ। <ref>{{Cite web |title=Kiev and Babi Yar |url=https://www.ushmm.org/wlc/article.php?lang=en&ModuleId=10005421 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100323160622/http://www.ushmm.org/wlc/article.php?lang=en&ModuleId=10005421 |archive-date=23 March 2010 |access-date=13 March 2016 |website=Holocaust Encyclopedia |publisher=[[United States Holocaust Memorial Museum]]}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Kiev_24.7.1990_Ukrainian_Flag.JPG|right|thumb|24 ਜੁਲਾਈ 1990 ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕੀਵ ਦੇ ਸਿਟੀ ਹਾਲ ਦੇ ਬਾਹਰ ਯੂਕਰੇਨੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।]] ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਠੀਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਗਿਆ। 1986 ਵਿੱਚ [[ਚੇਰਨੋਬਿਲ ਹਾਦਸਾ|ਚਰਨੋਬਲ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਪਾਵਰ ਪਲਾਂਟ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਭਿਆਨਕ ਹਾਦਸਾ]] ਸਿਰਫ਼ {{Convert|100|km|mi|abbr=on}} ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਦੱਖਣੀ ਹਵਾ ਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰੇਡੀਓਐਕਟਿਵ ਮਲਬੇ ਨੂੰ ਕੀਵ ਤੋਂ ਦੂਰ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ। === ਆਜ਼ਾਦੀ === [[ਤਸਵੀਰ:Гідропарк._Венеціанська_затока.jpg|thumb|ਕੀਵ ਦੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਪਾਰਕ ਤੋਂ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਜਿਸਦੇ ਉਲਟ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਆਰਚ ਆਫ਼ ਫ੍ਰੀਡਮ ਅਤੇ ਸੇਂਟ ਐਂਡਰਿਊ ਚਰਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।]] ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਢਹਿਣ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਯੂਕਰੇਨੀ ਸੰਸਦ ਨੇ 24 ਅਗਸਤ 1991 ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। 2004-2005 ਵਿੱਚ, ਸ਼ਹਿਰ ਨੇ [[ਸੰਤਰੀ ਇਨਕਲਾਬ|ਸੰਤਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ]] ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦੇ ਸੋਵੀਅਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਜਨਤਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ। ਨਵੰਬਰ 2013 ਤੋਂ ਫਰਵਰੀ 2014 ਤੱਕ, ਕੇਂਦਰੀ ਕੀਵ ਯੂਰੋਮੈਦਾਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਥਾਨ ਬਣ ਗਿਆ। ਫਰਵਰੀ 2022 ਵਿੱਚ [[ਯੂਕ੍ਰੇਨ ਉੱਤੇ ਰੂਸੀ ਹਮਲਾ|ਯੂਕਰੇਨ ਉੱਤੇ ਰੂਸੀ ਹਮਲੇ]] ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੌਰਾਨ, ਰੂਸੀ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਕੀਵ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਯੂਕਰੇਨੀ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ; ਕੀਵ ਖੁਦ ਵੱਡੇ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਚ ਗਿਆ। ਅਪ੍ਰੈਲ 2022 ਵਿੱਚ ਇਸ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਰੂਸੀ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੀਵ ਅਕਸਰ ਹਵਾਈ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। == ਵਾਤਾਵਰਣ == === ਭੂਗੋਲ === [[ਤਸਵੀਰ:Kyiv,_Ukraine_ESA22370890_(cropped).jpeg|thumb|ਕੀਵ ਅਤੇ ਡਨੀਪਰ ਦੀ ਇੱਕ ਕੋਪਰਨਿਕਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸੈਂਟੀਨੇਲ-2 ਤਸਵੀਰ]] ਭੂਗੋਲਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਕੀਵ ਪੋਲੇਸ਼ੀਆ ਵੁੱਡਲੈਂਡ ਈਕੋਲੋਜੀਕਲ ਜ਼ੋਨ, ਯੂਰਪੀਅਨ ਮਿਸ਼ਰਤ ਜੰਗਲ ਖੇਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ, ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪੀਅਨ ਜੰਗਲੀ ਸਟੈਪ ਬਾਇਓਮ ਦੀ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਵਿਲੱਖਣ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਇਸਨੂੰ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੀਵ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਵ ਓਬਲਾਸਟ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ 'ਤੇ, ਅੱਜ ਕੀਵ ਡਨੀਪਰ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ [[ਕਾਲ਼ਾ ਸਮੁੰਦਰ|ਕਾਲੇ ਸਾਗਰ]] ਵੱਲ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਅਤੇ ਉੱਚਾ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸਾ ਕਈ ਜੰਗਲੀ ਪਹਾੜੀਆਂ ( ਕਾਈਵ ਪਹਾੜੀਆਂ ) 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖੱਡਾਂ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੀਵ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਰਾਹਤ ਨੇ ਇਸਦੇ ਟੌਪੋਨੀਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਪੋਡਿਲ'' ("ਹੇਠਲਾ"), ''ਪੇਚਰਸਕ'' ("ਗੁਫਾਵਾਂ"), ਅਤੇ ''ਉਜ਼ਵਿਜ਼'' (ਇੱਕ ਖੜ੍ਹੀ ਗਲੀ, "ਉਤਰਾਈ")। ਕੀਵ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕੇਂਦਰ ਡਨੀਪਰ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਵੱਡੇ ਡਨੀਪਰ ਅੱਪਲੈਂਡ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਬਾਹਰੀ ਇਲਾਕੇ ਪੋਲੇਸ਼ੀਅਨ ਲੋਲੈਂਡ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਕੀਵ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ( ''ਪੂਰਬ ਵੱਲ'' ) ਡਨੀਪਰ ਲੋਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਡਨੀਪਰ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਕੀਵ ਦੇ ਪੂਰੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ''ਖੱਬਾ ਕੰਢਾ'' ( {{Lang|uk|Лівий берег}} ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।, ''ਲਿਵਯੀ ਬੇਰੇਹ'' )। ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਵਾਲੀ ਡਨੀਪਰ ਘਾਟੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਕਲੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੇਤ ਨਾਲ ਜਮ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਡੈਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਡਨੀਪਰ ਨਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ, ਟਾਪੂਆਂ ਅਤੇ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਦੇਸਨਾ ਨਦੀ ਅਤੇ ਕੀਵ ਜਲ ਭੰਡਾਰ ਦੇ ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਕਾਨਿਵ ਜਲ ਭੰਡਾਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਡਨੀਪਰ ਅਤੇ ਡੇਸਨਾ ਦੋਵੇਂ ਨਦੀਆਂ ਕੀਵ ਵਿਖੇ [[ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ|ਨੈਵੀਗੇਬਲ]] ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਜਲ ਭੰਡਾਰ ਸ਼ਿਪਿੰਗ ਲਾਕ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਫ੍ਰੀਜ਼-ਓਵਰ ਦੁਆਰਾ ਸੀਮਿਤ ਹਨ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਕੀਵ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ 448 ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਡਨੀਪਰ ਖੁਦ, ਇਸਦੇ ਜਲ ਭੰਡਾਰ, ਅਤੇ ਕਈ ਛੋਟੀਆਂ ਨਦੀਆਂ, ਦਰਜਨਾਂ ਝੀਲਾਂ ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਤਾਲਾਬ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ 7949 ਹੈਕਟੇਅਰ ਰਕਬੇ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ 16 ਵਿਕਸਤ ਬੀਚ (ਕੁੱਲ 140 ਹੈਕਟੇਅਰ) ਅਤੇ 35 ਪਾਣੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਖੇਤਰ (1,000 ਹੈਕਟੇਅਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੇ ਹਨ) ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਨੰਦ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਤੈਰਾਕੀ ਲਈ ਢੁਕਵੇਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। <ref>{{Cite web |date=19 June 2020 |title=У Києві біля водойм відкрито 32 зони для відпочинку, з яких 12 – із можливістю купання |trans-title=In Kyiv, 32 recreational zones have been opened near bodies of water, 12 of which allow swimming |url=https://kyivcity.gov.ua/news/u_kiyevi_bilya_vodoym_vidkrito_32_zoni_dlya_vidpochinku_z_yakikh_12__iz_mozhlivistyu_kupannya/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809002809/https://kyivcity.gov.ua/news/u_kiyevi_bilya_vodoym_vidkrito_32_zoni_dlya_vidpochinku_z_yakikh_12__iz_mozhlivistyu_kupannya/ |archive-date=9 August 2020 |access-date=12 October 2020 |website=kyivcity.gov.ua |language=uk}}</ref> <ref>{{Cite web |date=19 June 2020 |title=У Кличка розповіли, де в Києві можна купатися, а де тільки засмагати. Список |trans-title=Klitschko’s office explained where in Kyiv you can swim and where you can only sunbathe |url=https://www.pravda.com.ua/news/2020/06/19/7256376/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200624083402/https://www.pravda.com.ua/news/2020/06/19/7256376/ |archive-date=24 June 2020 |access-date=12 October 2020 |website=pravda.com.ua |language=uk}}</ref> [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ]] 2011 ਦੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੀਵ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਮਹਾਨਗਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ [[ਕੁਦਰਤੀ ਤਬਾਹੀ|ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ]] ਦਾ ਕੋਈ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। <ref name="UN Urban agglomerations types of natural risks">{{Cite web |date=April 2012 |title=Urban agglomerations with 750,000 inhabitants or more in 2011 and types of natural risks |url=http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/WUP2011-F23-City_Risk_Natural-Disasters.xls |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006152606/http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/WUP2011-F23-City_Risk_Natural-Disasters.xls |archive-date=6 October 2014 |access-date=1 September 2013 |publisher=United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division}}</ref> === ਜਲਵਾਯੂ === ਕੀਵ (Kyiv) ਵਿੱਚ ਗਰਮੀਆਂ ਵਾਲਾ ਨਮੀ-ਭਰਪੂਰ ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਜਲਵਾਯੂ (ਕੋਪਨ Dfb) ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਗਰਮ ਮਹੀਨੇ ਜੂਨ, ਜੁਲਾਈ ਅਤੇ ਅਗਸਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ 13.8 ਤੋਂ 24.8 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ (56.8 ਤੋਂ 76.6 ਡਿਗਰੀ ਫਾਰਨਹੀਟ) ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਠੰਢੇ ਮਹੀਨੇ ਦਸੰਬਰ, ਜਨਵਰੀ ਅਤੇ ਫਰਵਰੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ -4.6 ਤੋਂ -1.1 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ (23.7 ਤੋਂ 30.0 ਡਿਗਰੀ ਫਾਰਨਹੀਟ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਾਪਮਾਨ 30 ਜੁਲਾਈ 1936 ਨੂੰ 39.4 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ (102.9 ਡਿਗਰੀ ਫਾਰਨਹੀਟ) ਸੀ।<ref name="extremes1">{{Cite web |title=ЦГО Кліматичні дані по м.Києву |url=http://cgo-sreznevskyi.kyiv.ua/index.php?lang=en&fn=k_klimat&f=kyiv |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200418123950/http://cgo-sreznevskyi.kyiv.ua/index.php?lang=en&fn=k_klimat&f=kyiv |archive-date=18 April 2020 |access-date=12 October 2020 |website=cgo-sreznevskyi.kyiv.ua |publisher=Central Observatory for Geophysics |language=uk}}</ref><ref name="extremes2">{{Cite web |title=ЦГО Кліматичні рекорди |url=http://cgo-sreznevskyi.kyiv.ua/index.php?dv=klimat-rekords/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200331222524/http://cgo-sreznevskyi.kyiv.ua/index.php?dv=klimat-rekords%2F |archive-date=31 March 2020 |access-date=12 October 2020 |website=cgo-sreznevskyi.kyiv.ua |publisher=Central Observatory for Geophysics |language=uk}}</ref> ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਠੰਡਾ ਤਾਪਮਾਨ {{Convert|-32.9|°C|°F|abbr=on}} ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 11 ਜਨਵਰੀ 1951 ਨੂੰ।<ref name="extremes12">{{Cite web |title=ЦГО Кліматичні дані по м.Києву |url=http://cgo-sreznevskyi.kyiv.ua/index.php?lang=en&fn=k_klimat&f=kyiv |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200418123950/http://cgo-sreznevskyi.kyiv.ua/index.php?lang=en&fn=k_klimat&f=kyiv |archive-date=18 April 2020 |access-date=12 October 2020 |website=cgo-sreznevskyi.kyiv.ua |publisher=Central Observatory for Geophysics |language=uk}}</ref><ref name="extremes22">{{Cite web |title=ЦГО Кліматичні рекорди |url=http://cgo-sreznevskyi.kyiv.ua/index.php?dv=klimat-rekords/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200331222524/http://cgo-sreznevskyi.kyiv.ua/index.php?dv=klimat-rekords%2F |archive-date=31 March 2020 |access-date=12 October 2020 |website=cgo-sreznevskyi.kyiv.ua |publisher=Central Observatory for Geophysics |language=uk}}</ref> ਬਰਫ਼ ਦੀ ਢੱਕਣ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਵੰਬਰ ਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਮਾਰਚ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਠੰਡ-ਮੁਕਤ ਸਮਾਂ ਔਸਤਨ 180 ਦਿਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ 200 ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="eob2">"[https://www.britannica.com/place/Kyiv Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150504135716/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/317542/Kiev|date=4 May 2015}}", [[ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾ|''Encyclopædia Britannica'']].</ref>{{Weather box | location = Kyiv (1991–2020, extremes 1881–present) | metric first = Yes | single line = Yes | width = auto | collapsed = Yes | Jan record high C = 13.2 | Feb record high C = 17.3 | Mar record high C = 25.3 | Apr record high C = 30.2 | May record high C = 33.6 | Jun record high C = 35.5 | Jul record high C = 39.4 | Aug record high C = 39.3 | Sep record high C = 35.7 | Oct record high C = 27.9 | Nov record high C = 23.2 | Dec record high C = 15.2 | year record high C = 39.4 | Jan high C = -0.8 | Feb high C = 0.7 | Mar high C = 6.5 | Apr high C = 15.0 | May high C = 21.1 | Jun high C = 24.6 | Jul high C = 26.5 | Aug high C = 25.9 | Sep high C = 20.0 | Oct high C = 12.9 | Nov high C = 5.3 | Dec high C = 0.5 | year high C = 13.2 | Jan mean C = −3.2 | Feb mean C = −2.3 | Mar mean C = 2.5 | Apr mean C = 10.0 | May mean C = 15.8 | Jun mean C = 19.5 | Jul mean C = 21.3 | Aug mean C = 20.5 | Sep mean C = 14.9 | Oct mean C = 8.6 | Nov mean C = 2.6 | Dec mean C = -1.8 | year mean C = 9.0 | Jan low C = -5.5 | Feb low C = -5.0 | Mar low C = -0.8 | Apr low C = 5.7 | May low C = 10.9 | Jun low C = 14.8 | Jul low C = 16.7 | Aug low C = 15.7 | Sep low C = 10.6 | Oct low C = 5.1 | Nov low C = 0.4 | Dec low C = -3.9 | year low C = 5.4 | Jan record low C = -31.1 | Feb record low C = -32.2 | Mar record low C = -24.9 | Apr record low C = -10.4 | May record low C = -2.4 | Jun record low C = 2.5 | Jul record low C = 5.8 | Aug record low C = 3.3 | Sep record low C = -2.9 | Oct record low C = -17.8 | Nov record low C = -21.9 | Dec record low C = -30.0 | year record low C = -32.2 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 38 | Feb precipitation mm = 40 | Mar precipitation mm = 40 | Apr precipitation mm = 42 | May precipitation mm = 65 | Jun precipitation mm = 73 | Jul precipitation mm = 68 | Aug precipitation mm = 56 | Sep precipitation mm = 57 | Oct precipitation mm = 46 | Nov precipitation mm = 46 | Dec precipitation mm = 47 | year precipitation mm = 618 | Jan snow depth cm = 9 | Feb snow depth cm = 11 | Mar snow depth cm = 7 | Apr snow depth cm = 0 | May snow depth cm = 0 | Jun snow depth cm = 0 | Jul snow depth cm = 0 | Aug snow depth cm = 0 | Sep snow depth cm = 0 | Oct snow depth cm = 0 | Nov snow depth cm = 2 | Dec snow depth cm = 5 | year snow depth cm = | Jan rain days = 8 | Feb rain days = 7 | Mar rain days = 9 | Apr rain days = 13 | May rain days = 14 | Jun rain days = 15 | Jul rain days = 14 | Aug rain days = 11 | Sep rain days = 14 | Oct rain days = 12 | Nov rain days = 12 | Dec rain days = 9 | year rain days = 138 | Jan snow days = 17 | Feb snow days = 17 | Mar snow days = 10 | Apr snow days = 2 | May snow days = 0.2 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0.03 | Oct snow days = 2 | Nov snow days = 9 | Dec snow days = 16 | year snow days = 73 | Jan humidity = 83.8 | Feb humidity = 80.2 | Mar humidity = 71.6 | Apr humidity = 61.0 | May humidity = 62.4 | Jun humidity = 64.2 | Jul humidity = 65.9 | Aug humidity = 64.4 | Sep humidity = 70.7 | Oct humidity = 77.2 | Nov humidity = 85.0 | Dec humidity = 86.2 | year humidity = 72.7 | Jan sun = 42 | Feb sun = 64 | Mar sun = 112 | Apr sun = 162 | May sun = 257 | Jun sun = 273 | Jul sun = 287 | Aug sun = 252 | Sep sun = 189 | Oct sun = 123 | Nov sun = 51 | Dec sun = 31 | year sun = | source 1 = Pogoda.ru.net,<ref name="pogoda kyiv">{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20191213141910/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/33345.htm | archive-date = 13 December 2019 | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/33345.htm | title = Weather and Climate – The Climate of Kyiv | publisher = Weather and Climate (Погода и климат) | access-date = 8 November 2021 | language = ru}}</ref> Central Observatory for Geophysics (extremes),<ref name=extremes1/><ref name=extremes2/> [[World Meteorological Organization]] (humidity 1991–2020)<ref name=WMOCLINOkyiv>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20250420204252/https://www.ncei.noaa.gov/data/oceans/archive/arc0216/0253808/6.6/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Ukraine/CSV/Kyiv_33345.csv | archive-date = 20 April 2025 | archive-format = CSV | format = CSV | url = https://www.ncei.noaa.gov/data/oceans/archive/arc0216/0253808/6.6/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Ukraine/CSV/Kyiv_33345.csv | title = Kyiv Climate Normals 1991–2020 | work = World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020) | publisher = [[National Centers for Environmental Information]] | access-date = 20 April 2025}}</ref> | source 2 = [[Danish Meteorological Institute]] (sun, 1931–1960)<ref name=KyivDMI>{{cite web | last1 = Cappelen | first1 = John | last2 = Jensen | first2 = Jens | archive-url = https://web.archive.org/web/20130427173827/http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf | archive-date=27 April 2013| url = http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf | work = Climate Data for Selected Stations (1931–1960) | title = Ukraine – Kyiv | page = 332 | publisher = Danish Meteorological Institute | language = da | access-date = 1 April 2016}}</ref> | date = August 2010 }} == ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਥਿਤੀ, ਸਥਾਨਕ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ == === ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸਰਕਾਰ === ਕੀਵ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਉਪ-ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਨੂੰਨੀ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਤਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਯੂਕਰੇਨ ਦਾ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵੇਖੋ)। ਇਹ ਇਕਲੌਤਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਦੋਹਰਾ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਰਾਜ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਮੁਖੀ - ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ - ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਮੁਖੀ - ਕੀਵ ਦੇ ਮੇਅਰ - ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਵੋਟ ਦੁਆਰਾ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੀਵ ਦੇ ਮੇਅਰ ਵਿਟਾਲੀ ਕਲਿਟਸਕੋ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 5 ਜੂਨ 2014 ਨੂੰ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ,<ref name="KKMs5614">[https://en.interfax.com.ua/news/general/208052.html Vitali Klitschko sworn in as mayor of Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201111202603/https://en.interfax.com.ua/news/general/208052.html|date=11 November 2020}}, [[Interfax-Ukraine]] (5 June 2014)</ref> ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 25 ਮਈ 2014 ਦੀਆਂ ਕੀਵ ਮੇਅਰ ਚੋਣਾਂ ਲਗਭਗ 57% ਵੋਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤੀਆਂ ਸਨ।<ref name="votecountKMEIU4614">[https://en.interfax.com.ua/news/general/207829.html Klitschko officially announced as winner of Kyiv mayor election] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200907181110/https://en.interfax.com.ua/news/general/207829.html|date=7 September 2020}}, [[Interfax-Ukraine]] (4 June 2014)</ref> 25 ਜੂਨ 2014 ਤੋਂ, ਕਲਿਟਸਕੋ ਕੀਵ ਸ਼ਹਿਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵੀ ਹਨ। <ref name="Poroshenko appoints Klitschko head of Kyiv city administration - decree">[http://en.interfax.com.ua/news/general/210904.html Poroshenko appoints Klitschko head of Kyiv city administration – decree] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140704081010/http://en.interfax.com.ua/news/general/210904.html|date=4 July 2014}}, [[Interfax-Ukraine]] (25 June 2014) [http://en.interfax.com.ua/news/general/210980.html Poroshenko orders Klitschko to bring title of best European capital back to Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714210807/http://en.interfax.com.ua/news/general/210980.html|date=14 July 2014}}, [[Interfax-Ukraine]] (25 June 2014)</ref> ਕਲਿਟਸਕੋ ਆਖਰੀ ਵਾਰ 2020 ਦੇ ਕੀਵ ਸਥਾਨਕ ਚੋਣ ਵਿੱਚ 50.52% ਵੋਟਾਂ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ, ਚੋਣ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ।<ref name="3131537KlitschkoRE">[https://www.ukrinform.net/rubric-elections/3131537-vitali-klitschko-wins-in-first-round-of-kyiv-mayor-election.html Vitali Klitschko wins in first round of Kyiv mayor election] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201106152400/https://www.ukrinform.net/rubric-elections/3131537-vitali-klitschko-wins-in-first-round-of-kyiv-mayor-election.html|date=6 November 2020}}, [[Ukrinform]] (6 November 2020)</ref> ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਹਿਮ ਇਮਾਰਤਾਂ ਹਰੁਸ਼ੇਵਸਕੀ ਸਟ੍ਰੀਟ (ਵੁਲਿਤਸੀਆ ਮਿਖਾਇਲੋ ਹਰੁਸ਼ੇਵਸਕੋਹੋ) ਅਤੇ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਸਟ੍ਰੀਟ (ਵੁਲਿਤਸੀਆ ਇੰਸਟੀਤੁਤਸਕਾ) 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਹਰੁਸ਼ੇਵਸਕੀ ਸਟ੍ਰੀਟ ਦਾ ਨਾਮ ਯੂਕਰੇਨੀ ਵਿਦਵਾਨ, ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੇਤਾ ਮਿਖਾਇਲੋ ਹਰੁਸ਼ੇਵਸਕੀ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 'ਸੈਂਟਰਲ ਰਾਡਾ' ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਿਦਵਤਾਪੂਰਨ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 'ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਯੂਕਰੇਨ-ਰੂਸ' (History of Ukraine-Rus') ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ 'ਸਰਕਾਰੀ ਇਲਾਕਾ' (ਉਰਿਆਦੋਵੀ ਕਵਾਰਤਾਲ) ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਰਾਜ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਕੌਂਸਲ ਖਰੇਸ਼ਚੈਟਿਕ ਸਟਰੀਟ 'ਤੇ ਕੀਵ ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਓਬਲਾਸਟ ਰਾਜ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਕੌਂਸਲ ''ਪਲੋਸ਼ਚਾ ਲੇਸੀ ਉਕਰਿੰਕੀ'' ("ਲੇਸਿਆ ਉਕਰਿੰਕਾ ਸਕੁਏਅਰ") 'ਤੇ ਓਬਲਾਸਟ ਕੌਂਸਲ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੈ। {{Gallery||ਸ਼ਵੇਰਹੋਵਨਾ ਰਾਡਾ ਇਮਾਰਤ।|File:Київ, Будинок уряду України.jpg|ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ|File:Pres-adm-ukraine-2008.jpg|ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਇਮਾਰਤ|File:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine.JPG|ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਲਾ|File:Крещатик, 36 (01) - Мэрия.jpg|ਖਰੇਸ਼ਚਾਤਿਕ ਸਟ੍ਰੀਟ 'ਤੇ ਕੀਵ ਸ਼ਹਿਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ|title=ਕੀਵ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਇਮਾਰਤਾਂ|width=170|height=120|align=center}} === ਰਾਜਨੀਤੀ === 2013 ਤੱਕ, ਯੂਰਪੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ ਨਾਲ ਸਖ਼ਤ ਏਕੀਕਰਨ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਅਖੌਤੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਟਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੂੰ ਕੀਵ ਵਿੱਚ ਚੋਣਾਂ ਦੌਰਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੋਟਾਂ ਮਿਲੀਆਂ।<ref name="pravda1629">{{In lang|uk}} [http://www.pravda.com.ua/articles/2012/10/29/6975859/ Interactive parliamentary election 2012 result maps] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121229195207/http://www.pravda.com.ua/articles/2012/10/29/6975859/ |date=29 December 2012 }} by [[Ukrayinska Pravda]] {{In lang|uk}} [http://www.cvk.gov.ua/ Election results in Ukraine since 1998] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101203204641/http://www.cvk.gov.ua/ |date=3 December 2010 }}, [[Central Election Commission of Ukraine]] [https://books.google.com/books?id=2UoQ-ueHjdEC&pg=PA1629 Nations and Nationalism: A Global Historical Overview] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200614003027/https://books.google.com/books?id=2UoQ-ueHjdEC&pg=PA1629 |date=14 June 2020 }}, [[ABC-CLIO]], 2008, {{ISBN|1851099077}} (page 1629) [https://books.google.com/books?id=cQqr7f9QkngC&pg=PA122 Ukraine on its Meandering Path Between East and West] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200614021111/https://books.google.com/books?id=cQqr7f9QkngC&pg=PA122 |date=14 June 2020 }} by Andrej Lushnycky and [[Mykola Riabchuk]], [[Peter Lang (publishing company)|Peter Lang]], 2009, {{ISBN|303911607X}} (page 122) [http://www.osw.waw.pl/en/publikacje/eastweek/2012-11-07/after-parliamentary-elections-ukraine-a-tough-victory-party-regions After the parliamentary elections in Ukraine: a tough victory for the Party of Regions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130317180048/http://www.osw.waw.pl/en/publikacje/eastweek/2012-11-07/after-parliamentary-elections-ukraine-a-tough-victory-party-regions |date=17 March 2013 }}, [[Centre for Eastern Studies]] (7 November 2012) [https://books.google.com/books?id=H23Pv4Ik3vMC&pg=PA396 Communist and Post-Communist Parties in Europe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806095344/https://books.google.com/books?id=H23Pv4Ik3vMC&pg=PA396 |date=6 August 2020 }} by [[Uwe Backes]] and Patrick Moreau, [[Vandenhoeck & Ruprecht]], 2008, {{ISBN|978-3-525-36912-8}} (page 396) [http://en.interfax.com.ua/news/general/126937.html#.UUzMyKnCus0 Party of Regions gets 185 seats in Ukrainian parliament, Batkivschyna 101 – CEC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131031065126/http://en.interfax.com.ua/news/general/126937.html#.UUzMyKnCus0 |date=31 October 2013 }}, [[Interfax-Ukraine]] (12 November 2012) {{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130420221924/http://www.interfax.co.uk/ukraine-news/udar-submits-to-rada-resolution-on-ukraines-integration-with-eu/|title=UDAR submits to Rada resolution on Ukraine's integration with EU}}, [[Interfax-Ukraine]] (8 January 2013) {{In lang|uk}} [http://www.ucipr.kiev.ua/publications/electronic-bulletin-your-choice-2012-issue-4-batkivshchyna/lang/en Electronic Bulletin "Your Choice – 2012". ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203020408/http://www.ucipr.kiev.ua/publications/electronic-bulletin-your-choice-2012-issue-4-batkivshchyna/lang/en |date=2013-12-03 }}</ref> ਫਰਵਰੀ 2014 ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਕੀਵ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸੋਸ਼ਿਓਲੋਜੀ ਦੁਆਰਾ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਇੱਕ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ, ਕੀਵ ਵਿੱਚ 5.3% ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ "ਯੂਕਰੇਨ ਅਤੇ ਰੂਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ", ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤਤਾ 12.5 ਸੀ। <ref>[http://www.kiis.com.ua/?lang=eng&cat=reports&id=236&page=1 How relations between Ukraine and Russia should look like? ]</ref> === ਉਪ-ਵਿਭਾਗ === == ਹਵਾਲੇ == t91czsx0nf8yv2b8rj6da7bfvljhs4x 10 23186 844986 131119 2026-08-24T02:32:17Z Kuldeepburjbhalaike 18176 844986 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Footnotes|sfn|template=sfn}}</includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using sfn with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Sfn]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | ignore-err | at | loc | p | page | pages | postscript | pp | ps | ref | Ref | group }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> hf60u92ffzfq6o1za215x4pem9daxo1 828 40148 844991 180605 2026-08-24T02:35:51Z Kuldeepburjbhalaike 18176 844991 Scribunto text/plain require('strict'); local getArgs = require ('Module:Arguments').getArgs; --[[--------------------------< A R G S _ D E F A U L T >------------------------------------------------------ a table to specify initial values. ]] local args_default = { group = '', bracket_left = '', bracket_right = '', bracket_year_left = '', bracket_year_right = '', postscript = '', page = '', pages = '', location = '', page_sep = ", p.&nbsp;", pages_sep = ", pp.&nbsp;", ref = '', template = 'harv', -- if template name not provided in {{#invoke:}} use this }; --[[--------------------------< T A R G E T _ C H E C K >------------------------------------------------------ look for anchor_id (CITEREF name-list and year or text from |ref=) in anchor_id_list the 'no target' error may be suppressed with |ignore-err=yes when target cannot be found because target is inside a template that wraps another template; 'multiple targets' error may not be suppressed ]] local function target_check (anchor_id, args) local namespace = mw.title.getCurrentTitle().namespace; local anchor_id_list_module = mw.loadData ('Module:Footnotes/anchor_id_list'); local anchor_id_list = anchor_id_list_module.anchor_id_list; local article_whitelist = anchor_id_list_module.article_whitelist; local template_list = anchor_id_list_module.template_list; local citeref_patterns = anchor_id_list_module.citeref_patterns local whitelist_module = mw.loadData ('Module:Footnotes/whitelist'); local whitelist = whitelist_module.whitelist; local tally = anchor_id_list[anchor_id]; -- nil when anchor_id not in list; else a tally local msg; local category; if not tally then if args.ignore then return ''; -- if ignore is true then no message, no category end if article_whitelist and article_whitelist[anchor_id] then -- if an article-local whitelist and anchor ID is in it return ''; -- done end local wl_anchor_id = anchor_id; -- copy to be modified to index into the whitelist if args.year then -- for anchor IDs created by this template (not in |ref=) that have a date if args.year:match ('%d%l$') or -- use the date value to determine if we should remove the disambiguator args.year:match ('n%.d%.%l$') or args.year:match ('nd%l$') then wl_anchor_id = wl_anchor_id:gsub ('%l$', ''); -- remove the disambiguator end end local t_tbl = whitelist[wl_anchor_id]; -- get list of templates associated with this anchor ID if t_tbl then -- when anchor ID not whitelisted t_tbl is nil for _, t in ipairs (t_tbl) do -- spin through the list of templates associated with this anchor ID if template_list[t] then -- if associated template is found in the list of templates in the article return ''; -- anchor ID is whitlisted and article has matching template so no error end end end for _, pattern in ipairs(citeref_patterns) do -- load patterns for wrapper templates on this page if anchor_id:match(pattern) then -- spin through the special patterns and try to match return '' end end msg = 'no target: ' .. anchor_id; -- anchor_id not found mw.log(msg) if namespace == 10 and not args.show then -- do not generate error message in template namespace return '' end category = '[[Category:Harv and Sfn no-target errors]]'; elseif 1 < tally then msg = 'multiple targets (' .. tally .. '×): ' .. anchor_id; -- more than one anchor_id in this article mw.log(msg) if namespace == 10 and not args.show then -- do not generate error message in template namespace return '' end category = 0 == namespace and '[[Category:Harv and Sfn multiple-target errors]]' or ''; -- only categorize in article space return '<span class="error harv-error" style="display: inline; font-size:100%"> ' .. args.template .. ' error: ' .. msg .. ' ([[:Category:Harv and Sfn template errors|help]])</span>' .. category; end -- category = 0 == namespace and '[[Category:Harv and Sfn template errors]]' or ''; -- only categorize in article space category = 0 == namespace and category or ''; -- only categorize in article space -- display based on args.show (no display by default) local display = args.show and 'inline' or 'none' return msg and '<span class="error harv-error" style="display: '..display..'; font-size:100%"> ' .. args.template .. ' error: ' .. msg .. ' ([[:Category:Harv and Sfn template errors|help]])</span>' .. category or ''; end --[[--------------------------< I S _ Y E A R >---------------------------------------------------------------- evaluates param to see if it is one of these forms with or without lowercase letter disambiguator: YYYY n.d. nd c. YYYY YYYY–YYYY (separator is endash) YYYY–YY (separator is endash) return true when param has a recognized form; false else ]] local patterns_date= { '^%d%d%d%d?%l?$', '^n%.d%.%l?$', '^nd%l?$', '^c%. %d%d%d%d?%l?$', '^%d%d%d%d–%d%d%d%d%l?$', '^%d%d%d%d–%d%d%l?$', } local function is_year (param, args) args.year = ''; -- used for harv error; for _, pattern in ipairs (patterns_date) do if mw.ustring.match (param, pattern) then args.year = param; -- used for harv error; return true; end end end --[[--------------------------< C O R E >---------------------------------------------------------------------- returns an anchor link (CITEREF) formed from one to four author names, year, and insource location (|p=, |pp=, loc=) ]] local function core( args ) local result; local err_msg = '' if args.P5 ~= '' then if is_year (args.P5, args) then result = table.concat ({args.P1, ' et al. ', args.bracket_year_left, args.P5, args.bracket_year_right}); else args.P5 = ''; -- when P5 not a year don't include in anchor result = table.concat ({args.P1, ' et al.'}); -- and don't render it end elseif args.P4 ~= '' then if is_year (args.P4, args) then result = table.concat ({args.P1, ', ', args.P2, ' &amp; ', args.P3, ' ', args.bracket_year_left, args.P4, args.bracket_year_right}); -- three names and a year else result = table.concat ({args.P1, ' et al.'}); -- four names end elseif args.P3 ~= '' then if is_year (args.P3, args) then result = table.concat ({args.P1, ' &amp; ', args.P2, ' ', args.bracket_year_left, args.P3, args.bracket_year_right}); -- two names and a year else result = table.concat ({args.P1, ', ', args.P2, ' ', ' &amp; ', args.P3}); -- three names end elseif args.P2 ~= '' then if is_year (args.P2, args) then result = table.concat ({args.P1, ' ', args.bracket_year_left, args.P2, args.bracket_year_right}); -- one name and year else result = table.concat ({args.P1, ' &amp; ', args.P2}); -- two names end else result = args.P1; -- one name end -- when author-date result ends with a dot (typically when the last positional parameter holds 'n.d.') -- and when no in-source location (no |p=, |pp=, or |loc=) -- and when the first or only character in args.postscript is a dot -- remove the author-date result trailing dot -- the author-date result trailing dot will be replaced later with the content of args.postscript (usually a dot) if ('.' == result:sub(-1)) and ('.' == args.postscript:sub(1)) and ('' == args.page) and ('' == args.pages) and ('' == args.location) then result = result:gsub ('%.$', ''); end if args.ref ~= 'none' then local anchor_id; if args.ref ~= '' then anchor_id = mw.uri.anchorEncode (args.ref); err_msg = target_check (anchor_id, args); result = table.concat ({'[[#', anchor_id, '|', result, ']]'}); else anchor_id = mw.uri.anchorEncode (table.concat ({'CITEREF', args.P1, args.P2, args.P3, args.P4, args.P5})); err_msg = target_check (anchor_id, args); result = table.concat ({'[[#', anchor_id, '|', result, ']]'}); end end if args.page ~= '' then result = table.concat ({result, args.page_sep, args.page}); elseif args.pages ~= ''then result = table.concat ({result, args.pages_sep, args.pages}); end if args.location ~= '' then result = table.concat ({result, ', ', args.location}); end result = table.concat ({args.bracket_left, result, args.bracket_right, args.postscript}):gsub ('%s+', ' '); -- strip redundant spaces return result .. err_msg; end --[[--------------------------< H Y P H E N _ T O _ D A S H >-------------------------------------------------- Converts a hyphen to a dash under certain conditions. The hyphen must separate like items; unlike items are returned unmodified. These forms are modified: letter - letter (A - B) digit - digit (4-5) digit separator digit - digit separator digit (4.1-4.5 or 4-1-4-5) letterdigit - letterdigit (A1-A5) (an optional separator between letter and digit is supported – a.1-a.5 or a-1-a-5) digitletter - digitletter (5a - 5d) (an optional separator between letter and digit is supported – 5.a-5.d or 5-a-5-d) any other forms are returned unmodified. str may be a comma- or semicolon-separated list This code copied from Module:Citation/CS1. The only modification is to require Module:Citation/CS1/Utilities so that it has access to the functions is_set() and has_accept_as_written() ]] local function hyphen_to_dash( str ) local utilities = require ('Module:Citation/CS1/Utilities'); -- only modification so that this function has access to is_set() and has_accept_as_written() if not utilities.is_set (str) then return str; end local accept; -- Boolean str = str:gsub ('&[nm]dash;', {['&ndash;'] = '–', ['&mdash;'] = '—'}); -- replace &mdash; and &ndash; entities with their characters; semicolon mucks up the text.split str = str:gsub ('&#45;', '-'); -- replace HTML numeric entity with hyphen character str = str:gsub ('&nbsp;', ' '); -- replace &nbsp; entity with generic keyboard space character local out = {}; local list = mw.text.split (str, '%s*[,;]%s*'); -- split str at comma or semicolon separators if there are any for _, item in ipairs (list) do -- for each item in the list item, accept = utilities.has_accept_as_written (item); -- remove accept-this-as-written markup when it wraps all of item if not accept and mw.ustring.match (item, '^%w*[%.%-]?%w+%s*[%-–—]%s*%w*[%.%-]?%w+$') then -- if a hyphenated range or has endash or emdash separators if item:match ('^%a+[%.%-]?%d+%s*%-%s*%a+[%.%-]?%d+$') or -- letterdigit hyphen letterdigit (optional separator between letter and digit) item:match ('^%d+[%.%-]?%a+%s*%-%s*%d+[%.%-]?%a+$') or -- digitletter hyphen digitletter (optional separator between digit and letter) item:match ('^%d+[%.%-]%d+%s*%-%s*%d+[%.%-]%d+$') or -- digit separator digit hyphen digit separator digit item:match ('^%d+%s*%-%s*%d+$') or -- digit hyphen digit item:match ('^%a+%s*%-%s*%a+$') then -- letter hyphen letter item = item:gsub ('(%w*[%.%-]?%w+)%s*%-%s*(%w*[%.%-]?%w+)', '%1–%2'); -- replace hyphen, remove extraneous space characters else item = mw.ustring.gsub (item, '%s*[–—]%s*', '–'); -- for endash or emdash separated ranges, replace em with en, remove extraneous whitespace end end table.insert (out, item); -- add the (possibly modified) item to the output table end local temp_str = ''; -- concatenate the output table into a comma separated string temp_str, accept = utilities.has_accept_as_written (table.concat (out, ', ')); -- remove accept-this-as-written markup when it wraps all of concatenated out if accept then temp_str = utilities.has_accept_as_written (str); -- when global markup removed, return original str; do it this way to suppress boolean second return value return temp_str; else return temp_str; -- else, return assembled temp_str end end --[[--------------------------< A R G S _ F E T C H >--------------------------------------------------------- Because all of the templates share a common set of parameters, a single common function to fetch those parameters from frame and parent frame. ]] local function args_fetch (frame, ps) local args = args_default; -- create a copy of the default table local pframe = frame:getParent(); -- point to the template's parameter table for k, v in pairs (frame.args) do -- override defaults with values provided in the #invoke: if any args[k] = v; end args.postscript = pframe.args.postscript or pframe.args.ps or ps; if 'none' == args.postscript then args.postscript = ''; end args.group = pframe.args.group or ''; args.page = pframe.args.p or pframe.args.page or ''; args.pages = pframe.args.pp or pframe.args.pages or ''; args.pages = ('' ~= args.pages) and hyphen_to_dash (args.pages) or ''; args.location = pframe.args.at or pframe.args.loc or ''; args.ref = pframe.args.ref or pframe.args.Ref or ''; args.ignore = ('yes' == pframe.args['ignore-false-positive']) or ('yes' == pframe.args['ignore-err']); for i, v in ipairs ({'P1', 'P2', 'P3', 'P4', 'P5'}) do -- loop through the five positional parameters and trim if set else empty string args[v] = (pframe.args[i] and mw.text.trim (pframe.args[i])) or ''; end if args.P5 and not is_year (args.P5, args) then local i = 6; -- initialize the indexer to the sixth positional parameter while pframe.args[i] do -- in case there are too many authors loop through the authors looking for a year local v = mw.text.trim (pframe.args[i]); -- trim if is_year (v, args) then -- if a year args.P5 = v; -- overwrite whatever was in args.P5 with year break; -- and abandon the search end i = i + 1; -- bump the indexer end end return args; end --[[--------------------------< H A R V A R D _ C I T A T I O N >---------------------------------------------- common entry point for: {{harvard citation}} aka {{harv}} {{Harvard citation no brackets}} aka {{harvnb}} {{harvcol}} {{harvcolnb}} {{harvcoltxt}} {{Harvard citation text}} aka {{harvtxt}} {{Harvp}} Distinguishing features (brackets and page separators) are specified in this module's {{#invoke}} in the respective templates. ]] local function harvard_citation (frame) local args = args_fetch (frame, ''); -- get the template and invoke parameters; default postscript is empty string return core (args); end --[[--------------------------< S T R I P _ U R L >------------------------------------------------------------ used by sfn() and sfnm(). This function fixes an issue with reference tooltip gadget where the tooltip is not displayed when an insource locator (|p=, |pp=, |loc=) has an external wikilink that contains a # character strip uri-reserved characters from urls in |p=, |pp-, and |loc= parameters The researved characters are: !#$&'()*+,/:;=?@[] ]] local function strip_url (pages) local escaped_uri; if not pages or ('' == pages) then return pages; end for uri in pages:gmatch ('%[(%a[%w%+%.%-]*://%S+)') do -- for each external link get the uri escaped_uri = uri:gsub ("([%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]])", "%%%1" ); -- save a copy with lua pattern characters escaped uri = uri:gsub ("[!#%$&'%(%)%*%+,/:;=%?@%[%]%.%%]", ''); -- remove reserved characters and '%' because '%20' (space character) is a lua 'invalid capture index' pages = pages:gsub (escaped_uri, uri, 1); -- replace original uri with the stripped version end return pages; end --[[--------------------------< S F N >------------------------------------------------------------------------ entry point for {{sfn}} and {{sfnp}} ]] local function sfn (frame) local args = args_fetch (frame, '.'); -- get the template and invoke parameters; default postscript is a dot local result = core (args); -- go make a CITEREF anchor -- put it all together and then strip redundant spaces local name = table.concat ({'FOOTNOTE', args.P1, args.P2, args.P3, args.P4, args.P5, strip_url (args.page), strip_url (args.pages), strip_url (args.location)}):gsub ('%s+', ' '); return frame:extensionTag ({name='ref', args={group=args.group, name=name}, content=result}); end --[[--------------------------< S F N M >---------------------------------------------------------------------- common entry point for {{sfnm}} and {{sfnmp}} Distinguishing features (brackets) are specified in this module's {{#invoke}} in the respective templates. ]] local function sfnm (frame) local args = args_default; -- create a copy of the default table local pframe = frame:getParent(); -- point to the template's parameter table local n = 1; -- index of source; this is the 'n' in na1, ny, etc local first_pnum = 1; -- first of a pair of positional parameters local second_pnum = 2; -- second of a pair of positional parameters local last_ps = 0; -- index of the last source with |nps= set local last_index = 0; -- index of the last source; these used to determine which of |ps= or |nps= will terminate the whole rendering local out = {}; -- table to hold rendered sources local footnote = {'FOOTNOTE'}; -- all author, date, insource location stuff becomes part of the reference's footnote id; added as we go for k, v in pairs (frame.args) do -- override defaults with values provided in the #invoke: if any args[k] = v; end while true do if not pframe.args[table.concat ({n, 'a1'})] and not pframe.args[first_pnum] then break; -- no na1 or matching positional parameter so done end if pframe.args[table.concat ({n, 'a1'})] then -- does this source use named parameters? for _, v in ipairs ({'P1', 'P2', 'P3', 'P4', 'P5'}) do -- initialize for this source args[v] = ''; end for i, v in ipairs ({'P1', 'P2', 'P3', 'P4', 'P5'}) do -- extract author and year parameters for this source args[v] = pframe.args[table.concat ({n, 'a', i})] or ''; -- attempt to assign author name if '' == args[v] then -- when there wasn't an author name args[v] = pframe.args[table.concat ({n, 'y'})] or ''; -- attempt to assign year break; -- done with author/date for this source end end else -- this source uses positional parameters args.P1 = mw.text.trim (pframe.args[first_pnum]); -- yes, only one author supported args.P2 = (pframe.args[second_pnum] and mw.text.trim (pframe.args[second_pnum])) or ''; -- when positional author, year must also be positional for _, v in ipairs ({'P3', 'P4', 'P5'}) do -- blank the rest of these for this source args[v] = ''; end first_pnum = first_pnum + 2; -- source must use positional author and positional year second_pnum = first_pnum + 1; -- bump these for possible next positional source end args.postscript = pframe.args[table.concat ({n, 'ps'})] or ''; if 'none' == args.postscript then -- this for compatibility with other footnote templates; does nothing args.postscript = ''; end args.group = pframe.args.group or ''; -- reference group args.ref = pframe.args[table.concat ({n, 'ref'})] or ''; -- alternate reference for this source args.page = pframe.args[table.concat ({n, 'p'})] or ''; -- insource locations for this source args.pages = pframe.args[table.concat ({n, 'pp'})] or ''; args.pages = ('' ~= args.pages) and hyphen_to_dash (args.pages) or ''; args.location = pframe.args[table.concat ({n, 'loc'})] or pframe.args[table.concat ({n, 'at'})] or ''; args.ignore = ('yes' == pframe.args[table.concat ({n, 'ignore-false-positive'})]) or ('yes' == pframe.args[table.concat ({n, 'ignore-err'})]); table.insert (out, core (args)); -- save the rendering of this source for k, v in ipairs ({'P1', 'P2', 'P3', 'P4', 'P5'}) do -- create the FOOTNOTE id if '' ~= args[v] then table.insert (footnote, args[v]); end end for k, v in ipairs ({'page', 'pages', 'location'}) do -- these done separately so that we can strip uri-reserved characters from extlinked page numbers if '' ~= args[v] then table.insert (footnote, strip_url (args[v])) end end last_index = n; -- flags used to select terminal postscript from nps or from end_ps if '' ~= args.postscript then last_ps = n; end n = n+1; -- bump for the next one end local name = table.concat (footnote):gsub ('%s+', ' '); -- put the footnote together and strip redundant space args.end_ps = pframe.args.postscript or pframe.args.ps or '.'; -- this is the postscript for the whole not for the individual sources if 'none' == args.end_ps then -- not an original sfnm parameter value; added for compatibility with other footnote templates args.end_ps = ''; end local result = table.concat ({table.concat (out, '; '), (last_index == last_ps) and '' or args.end_ps}); return frame:extensionTag ({name='ref', args={group=args.group, name=name}, content=result}); end --[[--------------------------< S F N R E F >------------------------------------------------------------------ implements {{sfnref}} ]] local function sfnref (frame) local args = getArgs (frame); local out = {}; for i=1, 5 do -- get the first five args if there are five args if args[i] then out[i] = args[i]; else break; -- less than 5 args break out end end if 5 == #out then -- when we have seen five args there may bemore local i = 6; -- initialize the indexer to the sixth positional parameter while args[i] do -- in case there are too many authors loop through the authors looking for a year if is_year (args[i], args) then -- if a year out[5] = args[i]; -- overwrite whatever was in args[5] with year break; -- and abandon the search end i = i + 1; -- bump the indexer end end return mw.uri.anchorEncode ('CITEREF' .. table.concat (out)); end --[[--------------------------< E X P O R T E D F U N C T I O N S >------------------------------------------ ]] return { harvard_citation = harvard_citation, sfn = sfn, sfnm = sfnm, sfnref = sfnref, target_check = target_check, }; 3ecgpqdblqy50cj0ke12x56x7g6qre8 0 40663 844977 610020 2026-08-23T23:11:41Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 844977 wikitext text/x-wiki {{Infobox Civil Conflict | title = ਇਰਾਨੀ ਇਨਕਲਾਬ<br>(ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਇਨਕਲਾਬ,<br>1979 ਇਨਕਲਾਬ) | partof = | image = [[File:1979 Iranian Revolution.jpg|250px]] | caption = ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀ [[ਤਹਿਰਾਨ]] ਵਿੱਚ, 1979 | date = ਜਨਵਰੀ 1978 - ਫ਼ਰਵਰੀ 1979 | place = [[ਇਰਾਨ]] | coordinates = | causes = <nowiki></nowiki> * [[ਮੁਹੰਮਦ ਰੇਜ਼ਾ ਪਹਲਵੀ|ਸ਼ਾਹ]] ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਪ੍ਰਤੀ ਬੇਚੈਨੀ * [[ਆਇਤਉੱਲਾ ਖ਼ੋਮੇਨੀ]] ਨੂੰ ਜਲਾਵਤਨ ਕਰਨਾ * [[ਸਮਾਜਿਕ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ]] * ''[[ਇਰਾਨੀ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਤੇ ਕਾਰਨ|ਅਤੇ ਬਾਕੀ]]'' | status = | goals =[[ਪਹਲਵੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ]] ਦਾ ਤਖ਼ਤਾਪਲਟ | result = * [[ਮੁਹੰਮਦ ਰੇਜ਼ਾ ਪਹਲਵੀ|ਮੁਹੰਮਦ ਰੇਜ਼ਾ ਸ਼ਾਹ ਪਹਲਵੀ]] ਦਾ ਤਖ਼ਤਾਪਲਟ *[[Guardianship of the Islamic Jurists|Velayat-e-Faqih]]'' ਦੀ ਦੇਖਰੇਖ ਹੇਠ ਇਰਾਨੀ ਦੇ [[ਇਸਲਾਮੀ ਗਣਰਾਜ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ '' *[[ਇਰਾਨ-ਇਰਾਕ ਯੁੱਧ]] | methods = <nowiki></nowiki> * [[Demonstration (people)|Demonstration]]s * [[General strike|Strike]]s * [[Civil resistance]] | side1 ={{flagicon|Iran|1964}} [[Pahlavi dynasty|Imperial State of Iran]] *[[Rastakhiz Party]] *[[Military history of Iran#Pahlavi Era (1925 to 1979)|Imperial Iranian Army]] **[[Imperial Guard (Iran)|Imperial Guard]] *[[SAVAK]] *Iranian Police *Royalist supporters }} '''ਇਰਾਨੀ ਇਨਕਲਾਬ''' (ਇਸਨੂੰ '''ਇਸਲਾਮੀ ਇਨਕਲਾਬ''', '''ਇਰਾਨ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਇਨਕਲਾਬ''' ਅਤੇ '''1979 ਇਨਕਲਾਬ'''<ref name="Chamber">[http://www.iranchamber.com/history/islamic_revolution/islamic_revolution.php National Revolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629064154/http://www.iranchamber.com/history/islamic_revolution/islamic_revolution.php |date=2011-06-29 }}, Iran Chamber.</ref><ref name="Encarta">[http://encarta.msn.com/encyclopedia_761588431/Islamic_Revolution_of_Iran.html Islamic Revolution of Iran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091028082940/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761588431/Islamic_Revolution_of_Iran.html |date=2009-10-28 }}, MS Encarta. October 31, 2009.</ref> ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਇਰਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ [[ਮੁਹੰਮਦ ਰੇਜ਼ਾ ਪਹਲਵੀ]] ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਕੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਇਸਲਾਮੀ ਗਣਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। [[ਰੂਹੋਲਾਹ ਖ਼ੋਮੇਨੀ]] ਇਸ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਮੁਖੀ ਸੀ ਉਸਨੂੰ ਖੱਬੇਪੱਖੀ, ਇਸਲਾਮੀ ਸੰਗਠਨ ਅਤੇ ਈਰਾਨੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਮਦਦ ਹਾਸਿਲ ਸੀ। ==ਪਿਛੋਕੜ== ਇਹ ਇਨਕਲਾਬ ਜਨਵਰੀ 1978 ਤੋਂ ਫ਼ਰਵਰੀ 1979 ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ [[ਮੁਹੰਮਦ ਰੇਜ਼ਾ ਪਹਲਵੀ|ਸ਼ਾਹ]] ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਪ੍ਰਤੀ ਬੇਚੈਨੀ, [[ਰੂਹੋਲਾਹ ਖ਼ੋਮੇਨੀ|ਆਇਤਉੱਲਾ ਖ਼ੋਮੇਨੀ]] ਨੂੰ ਜਲਾਵਤਨ ਕਰਨਾ, [[ਸਮਾਜਿਕ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ]] ਅਤੇ ਇਰਾਨੀ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਤੇ ਕਾਰਨ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ [[ਪਹਲਵੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ]] ਦੇ [[ਮੁਹੰਮਦ ਰੇਜ਼ਾ ਪਹਲਵੀ]] ਦਾ ਤਖ਼ਤਾਪਲਟ ਹੋਇਆ ਅਤੇ [[ਇਸਲਾਮੀ ਗਣਰਾਜ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਰਾਨੀ ਇਨਕਲਾਬ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਰਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਦਰੋਹ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] 4x0m7d0aa4gg9pkqa9dzabevdz41tsa 0 44648 845046 844467 2026-08-24T03:10:42Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 845046 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਇਲਾਕਾ | name = ਕਾਜ਼ੀਰੰਗਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ | alt_name = | iucn_category = | photo = Kaziranga Rhinoceros unicornis.jpg | photo_alt = | photo_caption = ਕਾਜ਼ੀਰੰਗਾ ਭਾਰਤੀ ਗੈਂਡਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਗੜ੍ਹ ਹੈ | photo_width = | relief = | map_alt = | map_caption = | map_width = | location = ਗੋਲਾਘਾਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਨਾਗੌਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, [[ਅਸਾਮ]], ਭਾਰਤ | nearest_city = ਜੋਰਹਾਤ, [[ਤੇਜ਼ਪੁਰ]] | coords_ref = | area = {{convert|430|km²}} | established = 1905 | visitation_num = | visitation_year = | governing_body = [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]], [[ਅਸਾਮ ਸਰਕਾਰ]] | world_heritage_site = | url = | embedded1 = {{designation list| embed=yes | designation1 = WHS | designation1_offname = ਕਾਜ਼ੀਰੰਗਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ | designation1_type = ਕੁਦਰਤੀ | designation1_criteria = ix, x | designation1_number = [http://whc.unesco.org/en/list/337 337] | designation1_date = 1985 {{small|(ਨੌਵਾਂ ਅਜਲਾਸ)}} | designation1_free1name = ਦੇਸ਼ | designation1_free1value = [[ਭਾਰਤ]] | designation1_free2name = ਇਲਾਕਾ | designation1_free2value = ਏਸ਼ੀਆ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ | homepage = [http://kaziranga.assam.gov.in] }} }} '''ਕਾਜ਼ੀਰੰਗਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ''' ([[ਅਸਮੀਯਾ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਸਾਮੀ]]: কাজিৰঙা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান, Kazirônga Rastriyô Udyan, ਉੱਚਾਰਨ {{IPA-bn|kazirɔŋa rastrijɔ udjan||Kaziranga-pronounce.ogg}}) ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਅਸਾਮ]] ਰਾਜ ਦੇ ਗੋਲਾਘਾਟ ਅਤੇ ਨਾਗੌਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਕੌਮੀ ਪਾਰਕ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਰਕ ਇੱਕ [[ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣਾ]] ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਦੋ-ਤਿਹਾਈ ਇੱਕ-ਸਿੰਗੇ ਵੱਡੇ ਗੈਂਡਿਆਂ ਦੀ ਪਨਾਹ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6564337.stm|work=BBC News|title=Assam rhino poaching 'spirals'|author=Bhaumik, Subir|date=17 April 2007|accessdate=2008-08-23}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਕਾਜੀਰੰਗਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸ 1904 ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮੈਰੀ ਕਰਜ਼ਨ, ਕੇਡਲੇਸਟਨ ਦੀ ਬੈਰੋਨੇਸ ਕਰਜ਼ਨ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4274927.stm|title=Kaziranga's centenary celebrations|date=2005|access-date=2020-08-29}}</ref> ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਗੈਂਡੇ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਿਸ ਲਈ ਇਹ ਖੇਤਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਘਟਦੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਕੀਤਾ।<ref name="bbc">{{Cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4274927.stm|title=Kaziranga's centenary celebrations|last=Bhaumik|first=S.|date=2005|work=BBC News|access-date=2008-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20081121203237/http://news.bbc.co.uk/2/low/south_asia/4274927.stm|archive-date=21 November 2008}}</ref> 1 ਜੂਨ 1905 ਨੂੰ ਕਾਜ਼ੀਰੰਗਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਰਿਜ਼ਰਵ ਜੰਗਲ ਨੂੰ 90 ਮੀਲ ਵਰਗ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.hinduonnet.com/2005/01/05/stories/2005010503052000.htm|title=Waiting for Curzon's kin to celebrate Kaziranga|last=Talukdar|first=S.|date=2005|work=[[The Hindu]]|access-date=2008-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20091105102311/http://www.hinduonnet.com/2005/01/05/stories/2005010503052000.htm|archive-date=5 November 2009}}</ref> 1950 ਵਿੱਚ ਕਾਜ਼ੀਰੰਗਾ ਗੇਮ ਸੈਂਚੂਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਕਾਜ਼ੀਰੰਗਾ ਵਾਈਲਡਲਾਈਫ ਸੈਂਚੂਰੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਨਾਮ ਤੋਂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਕਾਜ਼ੀਰੰਗਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ ਨੇ ਕਈ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ-ਨਿਰਮਿਤ ਆਫ਼ਤਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਹੈ,<ref>{{Cite journal|last=Ghosh|first=S.|last2=Nandy|first2=S.|last3=Kumar|first3=A. S.|date=2016|title=Rapid assessment of recent flood episode in Kaziranga National Park, Assam using remotely sensed satellite data|url=https://i-scholar.in/index.php/CURS/article/view/120239/108744|journal=Current Science|volume=111|issue=9|pages=1450–1451|access-date=2026-08-16|archive-date=2025-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20251025111352/https://i-scholar.in/index.php/CURS/article/view/120239/108744|url-status=dead}}</ref> ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref name="unrevised">[http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/kazirang.html Kaziranga Factsheet (Revised)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080718175321/http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/kazirang.html|date=18 July 2008}}, [[ਯੂਨੈਸਕੋ|UNESCO]], Retrieved on 2007-02-27</ref> 2024 ਵਿੱਚ ਛੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਗੈਂਡੇ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਹਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਵਧਦੇ ਪਾਣੀ ਕਾਰਨ ਡੁੱਬ ਜਾਣ ਦੀ ਘਟਨਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/articles/ckrg1lr4935o|title=Assam floods: India national park flooding kills more than 130 animals|work=BBC News}}</ref> ਅਸਾਮ ਵਿੱਚ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਫਰੰਟ ਆਫ਼ ਅਸਾਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਇੱਕ ਵੱਖਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite report|url=https://www.files.ethz.ch/isn/95839/IPCS-Special-Report-21.pdf}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕਾਜ਼ੀਰੰਗਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਫਰੰਟ ਆਫ ਅਸਾਮ ਦੇ ਬਾਗ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।<ref name="bbc" />[[ਤਸਵੀਰ:Image-Kazi-letter.gif|thumb|ਸਤੰਬਰ 1905 ਦੇ ਕਾਜ਼ੀਰੰਗਾ ਰਿਜ਼ਰਵ ਜੰਗਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}}{{ਆਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ]] icc2d1k1zry2d67rirex61ywdjmpg9h 0 49021 844976 588897 2026-08-23T23:06:33Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 844976 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | building_name = ਇਬੀਸਾ ਗਿਰਜਾਘਰ | infobox_width = | image = EIVISSA 03 (1590953434).jpg | image_size = 200px | alt = | caption = ਇਬੀਸਾ ਗਿਰਜਾਘਰ | map_type = | map_size = | map_caption = | location = [[ਇਬੀਸਾ ਕਸਬਾ]], [[ਇਬੀਸਾ]], [[ਬਾਲੇਆਰਿਕ ਟਾਪੂ]], [[ਸਪੇਨ]] | geo = | latitude = | longitude = | religious_affiliation = [[ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ]] | rite = | region = | province = | territory = | prefecture = | sector = | district = | cercle = | municipality = | consecration_year = | status = [[Co-cathedral]] | functional_status = | heritage_designation = | leadership = | website = | architecture = | architect = [[Vincente Traver Tomás]] | architecture_type = | architecture_style = ਕਾਤਲਾਨ [[ਗੌਥਿਕ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ|ਗੌਥਿਕ]], [[ਬਾਰੋਕਆਰਕੀਟੈਕਚਰ|ਬਾਰੋਕ]] | general_contractor = | facade_direction = | groundbreaking = 13ਵੀਂ ਸਦੀ | completed = 15ਵੀਂ ਸਦੀ | construction_cost = | specifications = | capacity = | length = | width = | width_nave = | height_max = | dome_quantity = | dome_height_outer = | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | spire_quantity = | spire_height = | materials = }} '''ਇਬੀਸਾ ਗਿਰਜਾਘਰ''' ({{lang-ca|Catedral de la Verge de les Neus}}, {{lang-es|Catedral de Nuestra Señora de las Nieves}}) ਇਬੀਸਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਗਿਰਜਾ ਹੈ। ==ਇਤਿਹਾਸ== 1234 ਵਿੱਚ ਟਾਪੂ ਦੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸੰਧੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਟਾਪੂ ਉੱਤੇ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕੰਮ ਉੱਥੇ ਸੇਂਟ ਮੈਰੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚਰਚ ਬਣਾਉਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਜਦੋਂ 8 ਅਗਸਤ 1235 ਨੂੰ ਇਬੀਸਾ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਇਸ ਗਿਰਜਾਘਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਗਈ। ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਾਈਆਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਪੁਰਾਣੀ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਈ ਮਸੀਤ ਹੋਵੇਗੀ। ਮੌਜੂਦਾ ਇਮਾਰਤ ਪਹਿਲੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਇਮਾਰਤ ਹੈ ਜੋ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕਾਤਾਲਾਨ ਨਿਰਮਾਣ ਕਲਾ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ। ==ਗੈਲਰੀ== <gallery> File:Altar in Cathedral of Santa Maria de Les Neus, Dalt Vila, Ibiza Town 28 May 2012.JPG File:Eivissako katedrala eta harresiak.jpg File:Eglesia Sant Pere, Dalt Vila, Ibiza (3582546482).jpg File:Altarpiece Cathedral of Santa Maria de Les Neus 28 May 2012.JPG File:Ibiza Cathedral.jpg File:Mary and child inside Cathedral of Santa Maria 28 May 2012.JPG </gallery> ==ਬਾਹਰੀ ਸਰੋਤ== *[http://www.ibiza.travel/en/empresa.php?fid=1252 ਇਬੀਸਾ ਗਿਰਜਾਘਰ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006115233/http://www.ibiza.travel/en/empresa.php?fid=1252 |date=2014-10-06 }} *[http://www.conselldeivissa.es/portal/p_1_principal1.jsp?codResi=1&language=ca Consell Insular d'Eivissa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006115827/http://www.conselldeivissa.es/portal/p_1_principal1.jsp?codResi=1&language=ca |date=2014-10-06 }} *[http://www.gcatholic.org/churches/spain/1767.htm GCatholics.com] 9kptey0xlas7hlt1p09yjxr2wcybiqf 0 51927 844963 844885 2026-08-23T18:09:03Z Nitesh Gill 8973 844963 wikitext text/x-wiki {{Expert needed | date = ਸਤੰਬਰ 2025 }} '''ਸੰਸਾਰੀਕਰਨ''' (ਜਾਂ '''ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ''', '''ਗਲੋਬਲੀਕਰਨ''', '''ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕਤਾ''')<ref>{{Cite book|title=ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਧਿਐਨ|last=ਕੌਰ|first=ਡਾ ਅਮਰਜੀਤ|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=1|quote=|via=}}</ref><ref>{{Cite book|title=ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਵਿਵੇਚਨ|last=ਸਿੰਘ|first=ਡਾ. ਭੀਮ ਇੰਦਰ|publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ|year=2013|isbn=|location=|pages=88-95|quote=|via=}}</ref><ref>{{Cite book|title=ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਪਛਾਣ ਚਿੰਨ|last=ਸਿੰਘ|first=ਡਾ. ਜਸਵਿੰਦਰ|publisher=ਗਰੇਸ਼ੀਅਸ ਬੁਕਸ,ਪਟਿਆਲਾ|year=2012|isbn=|location=|pages=212-215|quote=|via=}}</ref> ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਇੱਕ ਅਮਲ ਹੈ ਜੋ ਦੁਨਿਆਵੀ ਖ਼ਿਆਲਾਂ, ਪੈਦਾਵਾਰਾਂ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ [[ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਦੇ ਹੋਰ ਪਹਿਲੂਆਂ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="GCSP">Al-Rodhan, R.F. Nayef and Gérard Stoudmann. (2006). [http://www.sustainablehistory.com/articles/definitions-of-globalization.pdf Definitions of Globalization: A Comprehensive Overview and a Proposed Definition.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121119215401/http://www.sustainablehistory.com/articles/definitions-of-globalization.pdf |date=2012-11-19 }}</ref><ref name="Albrow">Albrow, Martin and Elizabeth King (eds.) (1990). ''Globalization, Knowledge and Society ''London: Sage. ISBN 978-0803983243 p. 8. "...all those processes by which the peoples of the world are incorporated into a single world society."</ref> [[ਢੋਆ-ਢੁਆਈ]] ਅਤੇ ਦੂਰ-ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਤਰੱਕੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ [[ਇੰਟਰਨੈੱਟ]] ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਸਦਕਾ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਤੇਜ਼ੀ ਆਈ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰੁਝੇਵਿਆਂ ਵਿਚਲੇ ਵਟਾਂਦਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।<ref name="Stever_1972">Stever, H. Guyford (1972). "Science, Systems, and Society." ''Journal of Cybernetics'', 2(3):1–3. {{doi|10.1080/01969727208542909}}</ref> ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਸੰਸਾਰੀਕਰਨ ਦਾ ਸੋਮਾ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਦੇ ਅਤੀਤ ਨੂੰ [[ਯੂਰਪ]] ਦੇ ਕਾਢ ਜੁੱਗ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਵੱਲ ਦੇ ਸਫ਼ਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਤਾਂ ਇਹਨੂੰ ਈਸਾ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="GL-H-09" /><ref name="GL-H-10">{{cite web|title=''Globalization and Global History'' (p.127)|url=http://58.192.114.227/humanities/sociology/htmledit/uploadfile/system/20110522/20110522005012939.pdf|accessdate=3 July 2012}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਪਿਛਲੇ 19ਵੇਂ ਸੈਂਕੜੇ ਅਤੇ ਅਗੇਤਰੇ 20ਵੇਂ ਸੈਂਕੜੇ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਅਰਥਚਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਰਸਿਆਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਵਧੀ ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਭੂਮੰਡੀਕਰਨ ਆਦਿ ਪਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਬਹੁਚਰਚਿਤ ਵਰਤਾਰਾ ਹ ਜਿਸ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਖੇਤੀ, ਉਦਯੋਗ, ਸਿਹਤ ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ, ਰਾਜਨੀਤੀ, ਸਮਾਜ, ਸੂਚਨਾ ਤੇ ਸੰਚਾਰ ਕਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ, ਆਰਥਿਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸੰਸਾਰ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪੂੰਜੀ ਤਕਨੀਕ ਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਰਨਾ ਤੇ ਡੂੰਘਾਈ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਣਾ, ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਵਿਸ਼ਵ ਪਿੰਡ' ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref>https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A8%B6%E0%A8%B5%20%E0%A8%AA%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%A1<ref/><ref>https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A8%B6%E0%A8%B5%E0%A9%80%E0%A8%95%E0%A8%B0%E0%A8%A8%20(globalization)<ref/> ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦਾ ਸ਼ਬਦ 1991 ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੇ ਹੀ ਪੱਥ ਸਮਾਜਿਕ, ਸਿਆਸੀ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ, ਆਰਥਿਕ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆ ਗਏ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਘਾਰ ਆਇਆ; ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਗਠਨ ਹੋਇਆ। ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਅਸਰ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਰੂਪਾਂਤਰਨ ਦਾ ਘੇਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਮਾਏਦਾਰ ਕਿਸਾਨੀ ਤੇ ਦਰਮਿਆਨੀ ਕਿਸਾਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਵੇ ਜਨ ਧੂਮਾ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਹੈ।<ref>https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A8%B6%E0%A8%B5%E0%A9%80%E0%A8%95%E0%A8%B0%E0%A8%A8%20(globalization)<ref/> == ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਰੋਕਾਰ == ਡਾ. ਗੁਰਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 'ਗਲੋਬਲਾਈਜੇਸ਼ਨ ਐਂਡ ਕਲਚਰ' ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਕਰਤਾ ਜੌਹਨ ਟੋਮਿਲਸਨ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਉਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਜਾਂ ਇੱਕ ਜੋੜ ਕਰਨ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਕੋਸਾਂ, ਰਾਜ ਇੱਕ ਪੇਚੀਦਾ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਲਚਕ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਨਵੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਚਿੰਤਨ, ਇਮੈਜਿਨਰੀ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਨ ਜੋ ਵਿਸ਼ਵੀ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਦੋਵੇਂ ਹਨ। ਰਫ਼ਤਾਰ, ਤਬਦੀਲੀ ਜਾਂ ਨਿਰੰਤਰ ਸੈਨੀਟਰਿਗ ਨਾਲ ਸਥਾਨਕ ਵਿਸ਼ਵੀ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵੀ ਸਥਾਨਕਾਂ ਵਸਤਾਂ, ਸਰਮਾਏ, ਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਬੇਰੋਕ ਵਹਾਅ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਪਛਾਣਯੋਗ ਪਾਸਾਰ ਹਨ। ਸੂਚਨਾ ਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਵਿਸਫੋਟ ਨੇ ਦੂਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗਲੋਬਲ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੁੱਚੇ ਮਾਹੌਲ ਨੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਬਦਲੇ ਹੋਏ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦੀ ਪਰਸਪਰ ਨਿਰਭਰਤਾ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੀ ਹੈ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਲ ਨਸਲਾਂ, ਵਸੋਂ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਸਰਮਾਏ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਮੀਡੀਏ ਦੇ ਬੇਰੋਕ ਵਹਾਅ ਸਦਕਾ ਇੱਕ ਦੂਸਰੇ ਵਿੱਚ ਰਚਮਚ ਜਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਬਹੁਪੱਖੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਬਹੁ-ਪਾਸਾਰੀ ਆਦਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਰਥਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਪੱਖ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। == ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ == === ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਉੱਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ === ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਸਾਂਝੀ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ, ਖੁਰਾਕ, ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ, ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ਼ਾਂ, ਮਨੋਰੰਜਨ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਉੱਪਰ ਬਹੁਪੱਖੀ 'ਤੇ ਬਹੁ ਪਾਸਾਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਹੈ ਤੇ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੱਭਆਚਾਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਇੱਕ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਤੋਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਉਪਰ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦਾ ਪਛਾਣਨ ਯੋਗ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। ਇੰਟਰਨੈਟ, ਕੰਪਿਊਟਰ ਫੈਕਸ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਚਾਰ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਸਥਾਨ ਦੀ ਦੂਰੀ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਦਿੱਖ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇਸ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹਾਂ ਪੱਖੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਗਹਿਨ ਜਾਂ ਭੱਤ ਦੀ ਪੱਧਰ ਉੱਪਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੇ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਵਿਚਾਲੇ ਪਾੜੇ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਮਰਾਜੀ ਤਾਕਤਾਂ ਵਲੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਅਜਿਹਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਹਮਲਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤੀ ਸਭਿਆਚਾਰ, ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ, ਵਿਰਸੇ ਅਤੇ ਰਹਿਣੀ ਬਹਿਣੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹਿਣ ਦੇ ਸੁਆਲੀਆ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕੇਬਲ ਟੀ ਵੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਭਲੀ ਜਮਾਤ ਦਾ ਇੱਕ ਇੱਕ ਘਰ ਬੁਰਜ਼ੂਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਕਲਾਸ ਰੂਮ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। === ਤਕਨਾਲੋਜੀ === ਇਸ ਦੀ ਵੀ ਦਿੱਖ ਲੋਕ ਤਾਂਤਰਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਦੀ ਹੈ। ਵਸਤੂ ਸਥਿਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਇੱਕ ਅਰਬ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ 14 ਲੱਖ ਇੰਟਰਨੈਟ ਕੁਨੈਕਸ਼ਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅੱਧੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਸਰਕਾਰੀ ਹਨ। ਮੁਲਕ ਦੀ ਅੱਥੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਟੈਲੀਫੋਨ ਦੀ ਛੋਹ ਤੱਕ ਨਸੀਬ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ ਦੁਨੀਆ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ - ਇੱਕ ਉਹ ਨੇ ਜੋ ਈ-ਮੇਲ ਭੇਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਦੂਸਰੇ ਉਹ ਜੋ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਇੰਟਰਨੈਟ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਪੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਹੋਰ ਘੱਟ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਵਿਸਫੋਟ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਸਮੁੱਚੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ। ਇਥੇ ਮਸਲਾ ਇਸ ਨਵੀਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਬੇਤੁਕੇ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਪਨਾਹ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਥੇ ਮੁੱਖ ਮਸਲਾ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਸਮਾਜ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਹੈ। === ਪੂੰਜੀਵਾਦ === ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੇ ਸਾਡੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾਇਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸੀਹ ਸਾਡੀਆਂ ਹੱਕਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੌਰ, ਸਾਡੇ ਬਾਰਡਰਾਂ ਨੂੰ ਸੋਕਲਾ, ਸਾਡੀਆਂ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕੀ ਇਸ ਖੁੱਲ੍ਹ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਸੁਆਲ ਹੈ ਕਿ ਵਸਤੂਆਂ, ਸੇਵਾਵਾਂ, ਵਿੱਤੀ ਪੂੰਜੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦਾ ਲਾਭ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਮੁਲਕਾਂ, ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਤੇ ਇਕਾਈਆਂ ਨੂੰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਤੇ ਇਕਾਈਆਂ ਨੂੰ ਜਿਹੜੀਆਂ ਇਸ ਸਭ ਕੁੱਝ ਉੱਪਰ ਕਾਬਜ਼ ਹਨ। [[ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ]] [[ਵਿਸ਼ਵ ਵਪਾਰ ਸੰਗਠਨ]] ਅਤੇ ਆਈ ਐਮ ਐਫ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਹਾਕਮਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾ ਨੂੰ ਹੀ ਤੀਸਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਮੁਲਕਾਂ ਉੱਪਰ ਠੋਸ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਗਲਬੇ ਨੂੰ ਵਧਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਤਹਿਤ ਗ਼ਰੀਬ ਮੁਲਕਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਦੇ ਅਨੁਸਹੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਮੁੱਚੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਧਿਰ ਵੱਡੇ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਕਮਾ ਰਹੀ ਹੈ ਗਰੀਬ ਹੋਰ ਗਰੀਬ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਹੋਰ ਅਮੀਰ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤੀਜੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਮੁਲਕਾਂ ਦੀ ਸਨ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਮਾੜਾ ਅਸਰ ਪੈਣ ਨਾਲ ਆਰਥਿਕ ਸੰਦਹਾਲੀ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਨਾ ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਸੰਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋ ਰਿਹਾਹੈ। ਲਗਭਗ ਤੀਹ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਚੀਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਕਹੀ ਗੱਲ ਉੱਪਰ ਅੱਜ ਵੀ ਕਿੰਤੂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ 'ਪੁਰਾਣੇ ਬਸਤੀਵਾਦ' ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਨਵੇਂ ਬਸਤੀਵਾਦ ਨੇ ਲਈ ਹੈ। ਭੇੜੀਏ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਬੂਹੇ ਥਾਣੀ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ੇਰ ਪਿਛਲੇ ਬੂਹੇ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। === ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ === ਟੀ.ਵੀ. ਚੈਨਲਾਂ, ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਬੇਓੜਕ ਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿੱਖ ਭਰਪੂਰ ਉਤਪਾਦਨ ਨੇ ਸਾਡੀਆਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਉਪਰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਅਸਰ ਛੱਡਿਆ। ਵਿਕਮਿਤ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਦੀ ਘਾਟ, ਭੱਜ ਨੱਟ, ਪੈਸੇ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ, ਰਸੋਈ ਘਰਾਂ ਵਿੰਚ ਬਕਾਇਦਾਂ ਭੋਜਨ ਤਿਆਰ ਨਾ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਿਕ ਢਾਂਚਿਆ ਦੀ ਟੁੱਟ ਭੱਜ ਵਿਚੋਂ ਫਾਸਟ-ਫੂਡ ਜਾਂ ਇਨਸਟੈਂਟ ਭੋਜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਫੈਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਹੜ੍ਹ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਬਾਜੀ ਹੈ। ਮਲਟੀਨੈਸ਼ਨਲ ਕੰਪਨੀਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬਰੈਂਡਾ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਅਵਚੇਤਕ ਤੱਕ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤੇ ਸਾਡੀ ਗੁਲਾਮ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਸੋਚੇ ਸਮਝੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੰਪਨੀਆਂ ਅਜਿਹੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾ ਚੋਥਾ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕਮਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। === ਫੈਸ਼ਨ ਪ੍ਰਸਤੀ === ਸਭਿਆਚਾਰ ਬਦਲਾਅ ਜੀਵਨ ਦਾ ਨੇਮ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਜੇਕਰ ਬਦਲ ਰਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਵਿਚੋਂ ਹੋਏ ਤਾਂ ਹੀ ਸਲਾਹੁਣਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸਹਿਜ ਫੈਸ਼ਨ ਪ੍ਰਗਤੀ। ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਲਿਬਾਸਾਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਲਿਬਾਸ ਦੇ ਮੂਲ ਢੰਗ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਜਰਬ ਲਾਈ ਹੈ। ਲਿਬਾਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਲਿਬਾਸਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਨੰਗਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।  ਇਸ ਫੈਸ਼ਨ ਪਿੱਛੇ ਵੀ ਸਾਡੇ ਟੀ.ਵੀ. ਚੈਨਲਾਂ ਅਤੇ  ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦਾ ਹੀ ਵੱਡਾ ਹੱਥ ਹੈ। ਇੰਜ ਹੀ ਸਾਡੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਉੱਪਰ ਵੀ ਇਸ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਸਰ ਹੈ। ਰਸਮਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਣਜੀਕਰਨ ਹੋ ਰਿਹਾਹੈ। ਟੀ.ਵੀ. ਚੈਨਲਾਂ ਉਪਰ ਅਰਧ ਨੰਗੇ ਜਾਂ ਨੰਗੇ ਜਿਸਮਾਂ ਨੇ ਕਾਮ ਉਤੇਜਨਾ  ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵਿਆਹ ਵਰਗੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਸਥਾ ਵਪਾਰੀਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਬਚੀ ਨਹੀਂ।  ਵਿਆਹ ਪਰਬਲੇ ਅਤੇ ਵਿਆਹ-ਬਾਹਰੇ ਕਾਮ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮਨੁੱਖ ਸਮਾਜਿਕ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਿਕ ਧਰਾਤਲ ਉਪਰ ਲਿਆ ਖੜਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨਿਘਾਰ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਈ ਹੈ। === ਜਾਤ-ਪਾਤ === ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਮੁਫ਼ਾਦ ਅਤੇ ਮੁਨਾਫੇ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਉੱਪਰ ਖਲੋਤੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਕਲਪ ਵਸੂਦੇਵ ਕੁਟੁੰਬਕਮ ਜਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚਲੀ  ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਦੀ, ਅੱਵਲ ਅੱਲ੍ਹਾ ਨੂਰ ਉਪਾਇਆ ਕੁਦਰਤ ਕੇ ਸਭ ਬੰਦੇ ਜਾਂ ਮਾਨਸ ਕੀ ਜਾਤ ਸਭੈ ਏਕੋ ਪਹਿਚਾਨਬੋ ਵਾਲੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਮਾਨਵੀ ਸਮਾਨਤਾ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਉੱਪਰ ਖਲੋਤੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅੰਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਖ਼ਲਤ ਮਤਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਭੁੱਲ ਹੈ। ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਅੰਗ ਅੰਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਨਵਵਾਦ ਰੰਗ, ਜਾਤ, ਜਮਾਤ ਅਤੇ ਨਸਲ ਦੇ ਵਿਤਰਕਿਆਂ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀ ਮਾਨਵੀ-ਮੁੱਲ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੰਡੀ, ਵਪਾਰ ਜਾਂ ਜਿਣਸੀਕਰਨ ਨੂੰ ਮਨਫ਼ੀ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਹੈ ਜਦਕਿ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਇਸ ਦੇ ਵਾਧੇ ਦਾ ਸੋਮਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਲਾਭ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਲੁਕਾਈ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਬਦਲਾਅ ਜੀਵਨ ਦਾ ਨੇਮ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਜੇਕਰ ਬਦਲ ਰਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਵਿਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਲਾਹੁਣਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਜਾਂ ਮਹਿਜ ਫੈਸ਼ਨ ਪ੍ਰਸਤੀ। ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਹਿਨਣ ਦੀਆਂ, ਹਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਤਬਦੀਲੀ ਵਾਪਰੀ ਹੈ। ਵਿਭਿੰਨ ਦਬਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਵਾਪਰ ਰਹੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਅਰਧ ਇਹ ਹਰਗਿਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਜਾਂ ਬਦਲਾਵ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹਾਂ। ਮੁੱਖ ਮਸਲਾਂ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਬਹੁਲਤਾ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਅਸਾਵੀ ਵੰਡ ਸਦਕਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਮਨੁੱਖ ਮਾਰੂ ਵਿਵਸਥਾ ਉਤੇਜਿਤ ਪਸ਼ੂ ਬਿਰਤੀਆਂ ਜਾਂ ਅਮਾਨਵੀਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਪਛਾਣਨ ਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਤਰਕਹੀਨਤਾ, ਹਨੇਰ ਬਿਰਤੀ, ਧਾਰਮਿਕ-ਤੁਅੱਸਧ, ਕਰਮ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਅਨਪੜ੍ਹਤਾ, ਕੱਟੜਤਾ, ਪਿੱਛੜਪਨ, ਫ਼ਿਰਕੂ, ਜਨੂਨ, ਇਲਾਦਵਾਦ ਅਤੇ ਖੁਦਗਰਜ਼ ਜਾਤੀਵਾਦ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਉੱਪਰ ਖੜਾ ਹੈ। ਸਾਡਾ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਮੰਡੀ ਵਪਾਰੀਕਰਨ ਜਾਂ ਵਣਜੀਕਰਨ ਉੱਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਅੰਧ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ, ਜਾਤਾਂ, ਕੌਮਾਂ, ਜਮਾਤਾਂ ਅਤੇ ਭਰਮਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਆਪਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੇ ਭਗਤਰੀ ਭਾਵ ਦੀ ਤੰਦ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ, ਐਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਖੁਦ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਔਲਾਦ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੇ, ਉਸਦੀ ਮੁਕੰਮਲ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਮਾਨਵੀ ਨਸਲ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਕਬੀਲਾਈ  ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਜਾਂ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਮਾਨਵੀ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਜਾਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਕਹਿਣ ਕਰਨ।<ref>{{Cite book|title=ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ|last=ਫ਼ਰੈਕ|first=ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=23|quote=|via=}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਸਾਰੀਕਰਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੂੰਜੀਵਾਦ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਵਪਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਭੂਗੋਲ]] nkj4200g6n5ax1bn6bt6r3vkdj4pcq5 10 51961 844983 210967 2026-08-24T02:28:07Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Redirected page to [[ਫਰਮਾ:Cite encyclopedia]] 844983 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[Template:Cite encyclopedia]] tp2glwz88i7f7z4fsr9gg8004dft1xp 0 52430 845060 842414 2026-08-24T08:34:10Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 845060 wikitext text/x-wiki [[File:Plant Productivity in a Warming World.ogv|thumb|ਇਸ ਵੀਡੀਓ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਪੌਣਪਾਣੀ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨੇ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਦੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਪੱਧਰ ਨਾਲ਼ ਮਿਲ ਕੇ ਬੂਟਿਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।]] '''ਪੌਣਪਾਣੀ ਤਬਦੀਲੀ''' ਜਾਂ '''ਆਬੋ-ਹਵਾ ਦੀ ਬਦਲੀ''' ਜਾਂ '''ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ''' [[ਮੌਸਮ|ਮੌਸਮੀ]] ਨਮੂਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਆਈ ਉਸ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਵਾਸਤੇ ਜਾਰੀ ਰਹੇ (ਭਾਵ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਲੱਖਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ)। ਇਹਦਾ ਮਤਲਬ ਔਸਤ ਮੌਸਮੀ ਹਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਏ ਫੇਰ-ਬਦਲ ਤੋਂ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਫੇਰ ਵਧੇਰੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਔਸਤ ਹਲਾਤਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਫ਼ਰਕ (ਭਾਵ ਘੱਟ ਜਾਂ ਵੱਧ ਸਿਰੇ ਦੇ ਮੌਸਮੀ ਵਾਕਿਆ)। ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰ ਕੇ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜੀਵ-ਅਮਲ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੁੱਜਣ ਵਾਲ਼ੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਫੇਰ-ਬਦਲ, [[ਪੱਤਰੀ ਨਿਰਮਾਣਕੀ]] ਅਤੇ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਦੇ ਸਫੋਟ। ਕਈ ਮਨੁੱਖੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹਾਲੀਆ ਪੌਣਪਾਣੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਹਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਸੰਸਾਰਕ ਤਾਪ]] ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref> {{Cite book | publisher=The National Academies Press | isbn = 0-309-14588-0 | last = America's Climate Choices: Panel on Advancing the Science of Climate Change; National Research Council | title = Advancing the Science of Climate Change | location = Washington, D.C. | year = 2010 | url = http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=12782 | quote = (p1) ... there is a strong, credible body of evidence, based on multiple lines of research, documenting that climate is changing and that these changes are in large part caused by human activities. While much remains to be learned, the core phenomenon, scientific questions, and hypotheses have been examined thoroughly and have stood firm in the face of serious scientific debate and careful evaluation of alternative explanations. * * * (pp. 21–22) Some scientific conclusions or theories have been so thoroughly examined and tested, and supported by so many independent observations and results, that their likelihood of subsequently being found to be wrong is vanishingly small. Such conclusions and theories are then regarded as settled facts. This is the case for the conclusions that the Earth system is warming and that much of this warming is very likely due to human activities. }}</ref> ==ਅਗਾਂਹ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਸਤੇ== {{Refbegin|30em}} * {{Cite book | postscript = | year = 2007 | author = ।PCC AR4 WG1 | author-link = ।PCC | chapter = Summary for Policymakers | chapterurl = http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/spm.html | title = Climate Change 2007: The Physical Science Basis | series = Contribution of Working Group। to the [[IPCC Fourth Assessment Report|Fourth Assessment Report]] of the।ntergovernmental Panel on Climate Change | editor = Solomon, S.; Qin, D.; Manning, M.; Chen, Z.; Marquis, M.; Averyt, K.B.; Tignor, M.; and Miller, H.L. | publisher = Cambridge University Press | url = http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/contents.html | isbn = 978-0-521-88009-1 }} (pb: {{ISBNT|978-0-521-70596-7}}). * {{Cite book | postscript = | year = 2007 | author = ।PCC AR4 SYR | author-link = ।PCC | chapter = Summary for Policymakers | chapterurl = http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/syr/en/spm.html | title = Climate Change 2007: Synthesis Report | series = Contribution of Working Groups।,।I and।II to the [[IPCC Fourth Assessment Report|Fourth Assessment Report]] of the।ntergovernmental Panel on Climate Change | editors = Core Writing Team; Pachauri, R.K; and Reisinger, A. | publisher = ।PCC | url = http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/syr/en/contents.html | isbn = 92-9169-122-4 }}. * {{Cite journal |author=Emanuel K |title=Increasing destructiveness of tropical cyclones over the past 30 years |journal=Nature |volume=436 |issue=7051 |pages=686–8 |date=August 2005 |pmid=16056221 |doi=10.1038/nature03906 |url=ftp://texmex.mit.edu/pub/emanuel/PAPERS/NATURE03906.pdf |format=PDF |bibcode=2005Natur.436..686E |ref=harv |access-date=2014-11-14 |archive-date=2013-05-02 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20130502230716/ftp://texmex.mit.edu/pub/emanuel/PAPERS/NATURE03906.pdf |url-status=dead }} * {{Cite book |author=Edwards, Paul Geoffrey; Miller, Clark A. |title=Changing the atmosphere: expert knowledge and environmental governance |url=https://archive.org/details/changingatmosphe0000unse |publisher=MIT Press |location=Cambridge, Mass |year=2001 |pages= |isbn=0-262-63219-5 }} * {{Cite book |author=McKibben, Bill |title=''The Global Warming Reader'' |url=https://archive.org/details/gwrglobalwarming0000unse |publisher=[[OR Books]] |location=New York, N.Y. |year=2011 |pages= |isbn=978-1-935928-36-2 }} * {{Cite journal |author=Ruddiman, W. F. |title=The anthropogenic greenhouse era began thousands of years ago |url=https://archive.org/details/sim_climatic-change_2003-12_61_3/page/261 |journal=Climate Change |volume=61 |issue=3 |pages=261–293 |year=2003 |doi=10.1023/B:CLIM.0000004577.17928.fa |ref=harv }} * {{Cite book |author=William F. Ruddiman |title=Plows, plagues, and petroleum: how humans took control of climate |url=https://archive.org/details/plowsplaguespetr00will |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, N.J |year=2005 |pages= |isbn=0-691-13398-0 }} * {{Cite journal |author=Ruddiman, W. F., Vavrus, S. J. and Kutzbach, J. E. |title=A test of the overdue-glaciation hypothesis |journal=Quaternary Science Reviews |volume=24 |issue=11 |pages= 1|year=2005 |doi=10.1016/j.quascirev.2004.07.010 |ref=harv|bibcode = 2005QSRv...24....1R }} * {{cite encyclopedia |last1=Schelling |first1=Thomas C. |authorlink=Thomas Schelling |editor=[[David R. Henderson]] (ed.) |encyclopedia=[[Concise Encyclopedia of Economics]] |title=Greenhouse Effect |url=http://www.econlib.org/library/Enc1/GreenhouseEffect.html |year=2002 |edition=1st |publisher=[[Library of Economics and Liberty]] |ref=harv |access-date=2014-11-14 |archive-date=2021-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210410214642/https://www.econlib.org/library/Enc1/GreenhouseEffect.html |url-status=dead }} {{OCLC|317650570|50016270|163149563}} * {{Cite journal |author=Schmidt, G. A., Shindel, D. T. and Harder, S. |title=A note of the relationship between ice core methane concentrations and insolation |journal=Geophys. Res. Lett. |volume=31 |pages=L23206 |year=2004 |doi=10.1029/2004GL021083 |url=http://www.agu.org/pubs/crossref/2004/2004GL021083.shtml |bibcode=2004GeoRL..3123206S |issue=23 |ref=harv }} * Wagner, Frederic H., (ed.) ''Climate Change in Western North America: Evidence and Environmental Effects'' (2009).।SBN 978-0-87480-906-0 {{Refend}} ==ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ== {{ਕਾਮਨਜ਼ ਸ਼੍ਰੇਣੀ|Climate change|ਪੌਣਪਾਣੀ ਤਬਦੀਲੀ}} * [http://www.b4esummit.com/ Climate Summit 2011 – London] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130226010902/http://www.b4esummit.com/ |date=2013-02-26 }} from the [[B4E Business for the Environment]] * {{dmoz|Science/Environment/Climate_Change|ਪੌਣਪਾਣੀ ਤਬਦੀਲੀ}} * [http://www.sourcewatch.org/index.php?title=Climate_change:_Resources ਪੌਣਪਾਣੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਵਸੀਲੇ] [[ਸੋਰਸਵਾਚ]] ਤੋਂ * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/us/climatechange.htm ਪੌਣਪਾਣੀ ਤਬਦੀਲੀ] from the ''UCB Libraries GovPubs'' * [http://www.metoffice.gov.uk/climatechange/ ਪੌਣਪਾਣੀ ਤਬਦੀਲੀ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101127075407/http://www.metoffice.gov.uk/climatechange/ |date=2010-11-27 }} [[ਮੌਸਮ ਦਫ਼ਤਰ]] (ਯੂਕੇ) * [http://climate.nasa.gov/ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਪੌਣਪਾਣੀ ਤਬਦੀਲੀ] [[ਨਾਸਾ]] ਵੱਲੋਂ * [http://dels.nas.edu/resources/static-assets/exec-office-other/climate-change-full.pdf Climate Change: Evidence & Causes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140307034819/http://dels.nas.edu/resources/static-assets/exec-office-other/climate-change-full.pdf |date=2014-03-07 }}, from the [[Royal Society]] and the [[U.S. National Academy of Sciences]] * [http://www.oceanmotion.org/html/impact/climate-variability.htm Ocean Motion: Satellites Record Weakening North Atlantic Current] * [http://www.ipcc.ch/ ਪੌਣਪਾਣੀ ਤਬਦੀਲੀ ਉੱਤੇ ਅੰਤਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਪੈਨਲ (IPCC)] * [http://ourworld.unu.edu/en/series/climate/ United Nations University's 'Our World 2' Climate Change Video Briefs] * [http://ourworld.unu.edu/en/cop15-filmfestival/ United Nations University's 'Our World 2'।ndigenous voices on climate change films] {{In Our Time|Climate Change|p00546l7|Climate_Change}} * [http://www.germanwatch.org/klima/ccpi.htm ਪੌਣਪਾਣੀ ਤਬਦੀਲੀ Performance ਸੂਚਕ 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170506161816/http://germanwatch.org/klima/ccpi.htm |date=2017-05-06 }} * [http://www.centerforoceansolutions.org/research-libraries Climate Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140902161516/http://centerforoceansolutions.org/research-libraries |date=2014-09-02 }} at Center for Ocean Solutions, Stanford University * [http://site.videoproject.com/coralreefs/ ਪੌਣਪਾਣੀ ਤਬਦੀਲੀ: ਮੂੰਗੇ-ਪੱਥਰ ਕਗਾਰ ਉੱਤੇ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100614033126/http://site.videoproject.com/coralreefs/ |date=2010-06-14 }} An online video presentation by Prof. Ove Hoegh-Guldberg, University of Auckland * [http://cdkn.org/ Climate & Development Knowledge Network], run by an alliance of organisations that include [[PwC]] and [[Overseas Development।nstitute|ODI]] * [http://whatweknow.aaas.org/wp-content/uploads/2014/03/AAAS-What-We-Know.pdf ''ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ ਹੈ — ਅਸਲੀਅਤ, ਖ਼ਦਸ਼ੇ ਅਤੇ ਪੌਣਪਾਣੀ ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ ਜੁਆਬ''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140605100539/http://whatweknow.aaas.org/wp-content/uploads/2014/03/AAAS-What-We-Know.pdf |date=2014-06-05 }} 2014 ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ, [[American Association for the Advancement of Science|Am. Assn. for the Advancement of Science]] * [http://www.un.org/wcm/content/site/climatechange/pages/gateway/the-science Gateway to the United Nations Systems Work on Climate Change - The Science] * [http://www.un.org/wcm/content/site/climatechange/pages/gateway/mitigation Gateway to the United Nations Systems Work on Climate Change - Mitigation] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੌਣਪਾਣੀ ਤਬਦੀਲੀ]] 1v60ktu9atrjtejtg277mj0rphn7ubl 10 60015 844982 235331 2026-08-24T02:26:21Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Redirected page to [[ਫਰਮਾ:Cite encyclopedia]] 844982 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[Template:Cite encyclopedia]] tp2glwz88i7f7z4fsr9gg8004dft1xp 0 61726 845059 618319 2026-08-24T08:26:51Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 845059 wikitext text/x-wiki {{General relativity sidebar}} [[File:Black Hole Milkyway.jpg|thumb|260px| ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾ ਅੰਦਰ 10 [[ਸੂਰਜੀ ਪੁੰਜ|ਸੂਰਜੀ ਪੁੰਜਾਂ]] ਦਾ ਇੱਕ ਸਿਮੂਲੇਟਡ [[ਕਾਲਾ ਛੇਕ]], 600&nbsp;ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆਂ]] '''ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: General relativity), ਜਿਸਨੂੰ '''ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਜਨਰਲ ਥਿਊਰੀ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 1915 ਵਿੱਚ [[ਅਲਬਰਟ ਆਈਨਸਟਾਈਨ]] ਦੁਆਰਾ ਛਾਪੀ ਗਈ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਜੀਓਮੈਟ੍ਰਿਕ ਥਿਊਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜੋਕੀ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ]] ਦਾ ਚਲੰਤ ਵਿਵਰਣ ਹੈ। ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦੇ [[ਨਿਊਟਨ]] ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਸਰਵਸਧਾਰਨ ਰੂਪ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, [[ਖ਼ਲਾਅ|ਸਪੇਸ]] ਅਤੇ [[ਟਾਈਮ]] ਦੇ ਇੱਕ ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਗੁਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਯੂਨੀਫਾਈਡ (ਇਕੱਠਾ ਮਿਲਾਇਆ ਹੋਇਆ) ਵਿਵਰਣ ਮੁੱਹਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਖਾਸਕਰਕੇ, ਸਪੇਸ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ ਐਨਰਜੀ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਸਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਚਾਹੇ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਮਰਜੀ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਨੂੰ [[ਆਈਨਸਟਾਈਨ]] ਦੀਆਂ ਫੀਲਡ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਸ਼ਿਕ ਡਿਫਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿਸਟਮ ਹੈ। ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਕੁੱਝ ਅਨੁਮਾਨ [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਫਿਜਿਕਸ]] ਨਾਲੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਵਕਤ ਦੇ ਲਾਂਘੇ ਬਾਰੇ, ਸਪੇਸ ਦੀ ਜੀਓਮੈਟਰੀ ਬਾਰੇ, ਸੁਤੰਰਤ ਗਿਰਾਵਟ (ਫਰੀ ਫਾਲ) ਵਿੱਚ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਗਤੀ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਸੰਚਾਰ। ਅਜਿਹੇ ਫਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਟਾਈਮ ਡਿੱਲੇਸ਼ਨ (ਫੈਲਾਓ), ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਲੈਂਜ਼ਿੰਗ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਗਰੈਵਿਟੇਸ਼ਨਲ ਰੈੱਡ-ਸ਼ਿਫਟ, ਅਤੇ ਗਰੈਵਿਟੇਸ਼ਨਲ ਟਾਈਮ ਡਿਲੇ (ਦੇਰੀ) ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਸਾਰੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਬਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਗ੍ਰੈਵਿਟੀ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਥਿਊਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਸਰਲਤਮ ਥਿਊਰੀ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਆਂਕੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਥਿਰਤਾ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਅਣਸੁਣਝੇ ਸਵਾਲ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਮੁਢਲਾ ਸਵਾਲ ਇਹ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦਾ [[ਕੁਆਂਟਮ ਫਿਜਿਕਸ]] ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਪੁਨਰਮਿਲਾਪ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਣ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਥਿਊਰੀ ਔਫ ਕੁਆਂਟਮ ਗਰੈਵਿਟੀ ਰਚੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਸਟ੍ਰੋਫਿਜ਼ੀਕਲ (ਖਗੋਲ ਭੌਤਿਕੀ) ਪ੍ਰਭਾਵ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਇਹ ਬਲੈਕ ਹੋਲਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੱਸਦੀ ਹੈ।– ਜੋ ਸਪੇਸ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਖੇਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਸਪੇਸ]] ਅਤੇ [[ਟਾਈਮ]] ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤੋੜੇ ਮਰੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁੱਝ ਵੀ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵੀ, ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ- ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਭਾਰੀ ਤਾਰੇ ਲਈ ਅੰਤਿਮ ਅਵਸਥਾ ਹੋਵੇ। ਜਰੂਰਤ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸਬੂਤ ਹਨ ਕਿ ਅਸਟ੍ਰੋਨੋਮੀਕਲ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਕਿਸਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਚੰਡ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਲੈਕ ਹੋਲਾਂ ਹਨ; ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਮਾਈਕ੍ਰੋਕੁਆਸਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਗਾਲਾਕਟਿਕ ਨਿਊਕਲੀਆਈ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਸਟੈੱਲਰ ਬਲੈਕ ਹੋਲਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਭਾਰੀ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਬਲੈਕ ਹੋਲਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਗਰੈਵਟੀ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਝੁਕਣਾ ਗਰੈਵਿਟੇਸ਼ਨਲ ਲੈਂਜ਼ਿੰਗ ਦੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਦੂਰੀ ਤੇ ਪਈਆਂ ਅਸਟ੍ਰੋਨੋਮੀਕਲ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਮਲਟੀਪਲ ਤਸਵੀਰਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਧੀਨ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਵੇਵਜ਼ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਵੀ ਅਨੁਮਸਾਨ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਅਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਇੱਕ ਸਿੱਧਾ ਨਾਪ “LIGO” ਅਤੇ “NASA/ESA ਲੇਜ਼ਰ ਇੰਟਰਫੈਰੋਮੀਟਰ ਸਪੇਸ ਅੰਟੀਨਾ” ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ “ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸਮਾਂ ਸਾਰਣੀ” ਵਰਗੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == {{Main article|ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ}} [[File:Albert Einstein 1921 by F Schmutzer.jpg|thumb|[[ਅਲਬਰਟ ਆਈਨਸਟਾਈਨ|ਐਲਬਰਟ ਆਈਨਸਟਾਈਨ]] 1921 ਵਿੱਚ]] 1905 ਵਿੱਚ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਥਿਊਰੀ ਔਫ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਛਪਣ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਦ, [[ਆਈਨਸਟਾਈਨ]] ਨੇ ਸੋਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਕਿ [[ਗਰੈਵਿਟੀ]] ਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰਾਂ ਅਪਣੇ ਨਵੇਂ ਰਿਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰੇ। 1907 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਦਰਸ਼ਕ ਦੇ ਫਰੀ ਫਾਲ ਵਾਲੇ ਸਰਲ ਸੋਚ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਨੇ ਓਸ ਚੀਜ਼ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੀ ਰਿਲੇਟਵਿਸਟਿਕ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਲਈ ਇੱਕ ਅੱਠ-ਸਾਲ ਦੀ ਖੋਜ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਘੁੰਮਣਘੇਰੀਆਂ ਅਤੇ ਝੂਠੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤਾਂ ਤੋਂ ਬਾਦ, ਉਸਦਾ ਕੰਮ 1915 ਨਵੰਬਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਪਰਸ਼ੀਅਨ ਅਕੈਡਮੀ ਔਫ ਸਾਇਂਸ ਨੂੰਅਪਣੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ ਜਿਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਫੀਲਡ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ [[ਸਪੇਸ]] ਅਤੇ [[ਟਾਈਮ]] ਦੀ ਜਿਓਮੈਟਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਜੋ ਮਰਜੀ [[ਪਦਾਰਥ]] ਅਤੇ [[ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ]] ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ, ਅਤੇ [[ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀ ਜਨਰਲ ਥਿਊਰੀ ਔਫ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀ ਕੋਰ (ਮੁੱਢ) ਰਚਦੀਆਂ ਹਨ। [[ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਫੀਲਡ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ]] ਗੈਰ-[[ਲੀਨੀਅਰ]] ਹਨ ਅਤੇ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕਠਿਨ ਹਨ। [[ਥਿਊਰੀ]] ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਸੰਖੇਪ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤਰੀਕੇ (ਅਪਰੌਕਸੀਮੇਸ਼ਨ ਮੈਥਡ) ਵਰਤੇ। ਪਰ 1916 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਅਸਟ੍ਰੋਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਕਾਰਲ ਸ਼ਵਾਰਜ਼ਚਿਲਡ ਨੇ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਫੀਲਡ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਪਹਿਲਾ ਗੈਰ-ਮਮੂਲੀ ਇੰਨਬਿੰਨ ਹੱਲ ਖੋਜਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਵਾਰਜ਼ਚਿਲਡ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹੱਲ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਤੋੜ, ਅਤੇ ਬਲੈਕ ਹੋਲਾਂ ਕਹੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸਟੇਜ ਦੇ ਵਿਵਰਣ ਲਈ ਨੀਂਹ ਵੱਲ ਲੈ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਵਾਰਜ਼ਚਿਲਡ ਦੇ ਹੱਲ ਦਾ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਚਾਰਜ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ “ਸਰਵ ਸਧਾਰਨਕਰਨ” ਕਰਨ ਵੱਲ ਪਹਿਲੇ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ ਗਏ, ਜਿਸਦੇ ਅੰਤਿਮ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਰੀਸਨਰ-ਨੌਰਡਸਟਰੌਮ ਹੱਲ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਹੁਣ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਤੌਰ ਤੇ ਚਾਰਜ ਹੋਈਆਂ ਬਲੈਕ ਹੋਲਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 1917 ਵਿੱਚ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਅਪਣੀ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਣ ਤੌਰ ਤੇ ਲੈ ਕੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ (ਰਿਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ ਕੌਸਮੌਲੌਜੀ) ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਸਮਕਾਲੀਨ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਕਰਕੇ, ਉਸਨੇ ਅਪਣੀਆਂ ਅਸਲੀ ਫੀਲਡ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ –ਕੌਸਮੌਲੌਜੀਕਲ ਕੌਂਸਟੈਂਟ- ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਪੈਰਾਮੀਟਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਕੇ - ਇੱਕ ਗਤੀਹੀਣ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ – ਤਾਂ ਜੋ ਨਿਰੀਖਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪਰਿਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। 1929 ਤੱਕ, ਫੇਰ ਵੀ, ਹੱਬਲ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਾਡਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਫੈਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ 1922 ਵਿੱਚ ਫਰੇਡਮੈਨ ਰਾਹੀਂ ਖੋਜੇ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਹੱਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੌਸਮੌਲੌਜੀਕਲ ਕੌਂਸਟੈਂਟ (ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਸਥਿਰਾਂਕ) ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ। ਲੀਮੇਟਰ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਹੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੱਗ-ਬੈਂਗ ਮਾਡਲਾਂ ਦੇ ਫਾਰਮੂਲੇ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਸੀ।, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਡਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ (ਯੂਨੀਵਰਸ) ਇੱਕ ਅੱਤ ਗਰਮ ਅਤੇ ਸੰਘਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਦਿਖਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਸਥਿਰਾਂਕ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗਲਤੀ ਸੀ।। ਓਸ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ, ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ [[ਭੌਤਿਕੀ ਥਿਊਰੀ]]ਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਉਤਸੁਕਤਾ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਬਣੀ ਰਹੀ। ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ [[ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵਿਟੀ]] ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੀ।, ਜੋ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਨਾਲ ਅਨੁਕੂਲ ਸੀ ਅਤੇ ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਥਿਊਰੀ ਰਾਹੀਂ ਵਿਵਰਣ ਨਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਈ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਸੀ। ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਖੁਦ 1915 ਵਿੱਚ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਉਸਦੀ ਇਹ ਥਿਊਰੀ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਮਨਮਰਜੀ ਦੇ ਪੈਰਾਮੀਟਰਾਂ (ਫੱਜ ਫੈਕਟਰਾਂ) ਤੋਂ ਮਰਕਰੀ ਪਲੈਨੈੱਟ ਨਿਯਮ ਵਿਰੁੱਧ ਸੂਰਜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇਤਰਾਂ, 1919 ਵਿੱਚ ਐਡਿੰਗਟਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਖੋਜ ਦਲ ਨੇ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੂੰ ਇੱਕਦਮ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਮਈ 29 ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੌਰਾਨ ਸੂਰਜ ਰਾਹੀਂ ਤਾਰੇ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਝੁਕਾ ਦੇਣ ਲਈ ਅਨੁਮਾਨ ਸਾਬਤ ਕੀਤੇ। ਅਜੇ ਵੀ ਇਹ ਥਿਊਰੀ [[ਸਿਧਾਂਤਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅਤੇ [[ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ 1960 ਅਤੇ 1975 ਦਰਮਿਆਨ ਵਿਕਾਸਾਂ ਨਾਲ ਦਾਖਲ ਹੋਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਗੋਲਡਨ ਏਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ]]ਆਂ ਨੇ ਬਲੈਕ ਹੋਲਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਅਤੇ ਕੁਆਸਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਖਗੋਲ-ਭੌਤਿਕੀ ਪ੍ਰਗਟਾਓ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਪਛਾਣਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਹੋਰ ਸ਼ੁੱਧ [[ਸੂਰਜੀ ਸਿਸਟਮ]] ਪਰਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਅਤੇ [[ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੌਸਮੌਲੌਜੀ]] ਨੂੰ ਵੀ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਸਿੱਧੀਆਂ ਨਿਰੀਖਣ ਪਰਖਾਂ ਲਈ ਜਿਮੇਵਾਰ ਬਣ ਗਈ। ==ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਤੋਂ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਤੱਕ == ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਨੂੰ [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਫਿਜ਼ਿਕਸ]] ਤੋਂ ਇਸਦੀਆਂ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਚ ਕੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਹੈ ਕਿ [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅਤੇ [[ਗਰੈਵਟੀ]] ਦੇ [[ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਨਿਯਮ]] ਇੱਕ ਜੀਓਮੈਟ੍ਰਿਕ ਵਿਵਰਣ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਵਰਣ ਦਾ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਵਿਊਂਤਪੱਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। === ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੀ ਜੀਓਮੈਟਰੀ === [[File:Elevator gravity.svg|thumb|ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਵਿੱਚ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉਹਨਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵਰਤਾਓ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਕਿਸੇ ਐਕਸਲਰੇਟ ਹੋ ਰਹੇ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਿਸੇ ਰੌਕਿਟ ਵਿੱਚ (ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ) ਕਿਸੇ ਗੇਂਦ ਨੂੰ ਓਸੇ ਤਰਾਂ ਦੇਖੇਗਾ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ (ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ) ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਰਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਰੌਕਿਟ ਦਾ ਐਕਸਲਰੇਸ਼ਨ9.8 m/s² ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ (ਗਰੈਵਿਟੀ ਕਾਰਣ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤਹਿ ਉੱਤੇ ਐਕਸਲਰੇਸ਼ਨ ਬਰਾਬਰ)। .]] ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਮੁਤਾਬਿਕ, [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ]] ਵਿੱਚ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉਹਨਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵਰਤਾਓ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਕਿਸੇ ਐਕਸਲਰੇਟ ਹੋ ਰਹੇ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਿਸੇ ਰੌਕਿਟ ਵਿੱਚ (ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ) ਕਿਸੇ ਗੇਂਦ ਨੂੰ ਓਸੇ ਤਰਾਂ ਦੇਖੇਗਾ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ (ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ) ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਰਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਰੌਕਿਟ ਦਾ ਐਕਸਲਰੇਸ਼ਨ 9.8 m/s2 ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ (ਗਰੈਵਿਟੀ ਕਾਰਣ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤਹਿ ਉੱਤੇ [[ਐਕਸਲਰੇਸ਼ਨ]] ਬਰਾਬਰ)। [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੇ ਅਧਾਰ ਉੱਤੇ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ (ਜਾਂ ਇਨਰਸ਼ੀਅਲ) ਗਤੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਸੁਤੰਤਰ ਗਤੀ ਤੋਂ ਝੁਕਾਵਾਂ (ਡੈਵੀਏਸ਼ਨਾਂ) ਦੇ ਇੱਕ ਮੇਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਡੈਵੀਏਸ਼ਨਾਂ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਗਤੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਬਾਹਰੀ ਬਲਾਂ (ਫੋਰਸਾਂ) ਕਾਰਣ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਇਹ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸ਼ੁੱਧ ਫੋਰਸ ਉਸ ਬੌਡੀ ਦੇ (ਇਨਰਸ਼ੀਅਲ) ਮਾਸ (ਪੁੰਜ/ਮਾਦੇ) ਦੇ ਉਸਦੇ ਐਕਸਲਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਗੁਣਨਫਲ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਰਜੀਹੀ ਇਨਰਸ਼ੀਅਲ ਗਤੀਆਂ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਦੀ ਜੀਓਮੈਟਰੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ: [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੀ ਸਟੈਂਡਰਡ [[ਫਰੇਮ ਔਫ ਰੈਫਰੈਂਸ]] ਵਿੱਚ, ਸੁਤੰਤਰ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਵਸਤੂਆਂ ਸਥਿਰ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਜੋਕੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਕਰਵਡ ਸਪੇਸ-ਟਾਈਮ ਵਿੱਚ, ਜੀਓਡੈਸਿਕ, ਸਿੱਧੀਆਂ ਵਰਲਡ ਲਾਈਨਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਤੋਂ ਉਲਟ, ਕੋਈ ਇਹ ਉਮੀਦ ਵੀ ਰੱਖੇਗਾ ਕਿ [[ਇਨਰਸ਼ੀਅਲ]] [[ਗਤੀ]]ਆਂ ([[ਮੋਸ਼ਨ]]ਜ਼) , ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਅਸਲ ਗਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਫੋਰਸਾਂ (ਜਿਵੇਂ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਜ਼ਮ]] ਜਾਂ [[ਫਰਿਕਸ਼ਨ]]/ਰਗੜ) ਲਈ ਆਗਿਆਵਾਂ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਪੇਸ ਦੀ ਜੀਓਮੈਟ੍ਰੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਗਰੈਵਟੀ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਅਸ਼ੁਧੱਤਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੇ ਨਿਯਮ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਜਿਵੇਂ ਅਟਵਸ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਤਮਨਿਰਭਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਫਰੀ ਫਾਲ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਸਾਰੀਕਰਨ ਹੈ (ਜਿਸਨੂੰ ਕਮਜੋਰ ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ ਜਾਂ ਵੀਕ ਇਕੁਈਵੇਲੈਂਸ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਜਾਂ ਇਨਰਸ਼ੀਅਲ ਅਤੇ ਪੈੱਸਿਵ ਗਰੈਵਿਟੇਸ਼ਨਲ ਮਾਸ ਦੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਬਰਾਬਰਤਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) : ਫਰੀ ਫਾਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਟੈਸਟ ਬੌਡੀ ਦਾ ਰਸਤਾ (ਟਰਾਜੈਕਟਰੀ) ਸਿਰਫ ਇਸਦੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਦਾਰਥਕ ਗੁਣ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਸਦਾ ਇੱਕ ਸਰਲ ਰੂਪ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਐਲੀਵੇਟਰ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜੋ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਇਅ ਗਿਆ ਹੈ: ਕਿਸੇ ਛੋਟੇ ਬੰਦ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦਰਸ਼ਕ ਲਈ, ਡੇਗੀ ਗਈ ਗੇਂਦ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਬਣਾਉਣ ਤੇ, ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਵਿੱਚ ਕਮਰਾ ਰੈਸਟ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਫਰੀ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਰੌਕਿਟ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਦੇ ਰੇਟ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਐਕਸਲਰੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਫਰੀ ਫਾਲ ਦੇ ਸੰਸਾਰੀਕਰਨ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ ਤੇ, ਇਨਰਸ਼ੀਅਲ ਮੋਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੋਰਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਮੋਸ਼ਨ (ਗਤੀ) ਦਰਮਿਆਨ ਕੋਈ ਵੀ ਨਿਰੀਖਣ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਯੋਗ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਇਨਰਸ਼ੀਅਲ ਮੋਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸੁਝਾਓ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੋਰਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਫਰੀ ਫਾਲ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਹੀਮੀਅਤ ਵਾਲੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਵਾਲੀ ਇਹ ਨਵੀਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵੀ, ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਦੀ ਜੀਓਮੈਟਰੀ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ- ਗਣਿਤਿਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਅਜਿਹੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਜੀਓਡੈਸਿਕ ਮੋਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਦੇ ਗਰੇਡੀਅੰਟ ਰਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਪੇਸ , ਇਸ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ, ਅਜੇ ਵੀ ਸਧਾਰਣ ਯੂਕਿਲਡਨ ਜੀਓਮੈਟਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਸਾਰੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸਪੇਸ-ਟਾਈਮ ਜਿਆਦਾ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਵੱਖਰੇ ਟੈਸਟ ਪਾਰਟੀਕਲਾਂ ਦੀਆਂ ਫਰੀ ਫਾਲ ਟਰੈਜੈਕਟਰੀਆਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਰਲ ਕਾਲਪਨਿਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਕੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਸਪੇਸ-ਟਾਈਮ ਵੈਕਟਰਾਂ ਨੂੰ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਕਰਨ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਪਾਰਟੀਕਲਾਂ ਦੀ ਟਰੈਜੈਕਟਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਬਦਲੇਗਾ ਜੋ ਕਿਸੇ ਪਾਰਟੀਕਲ ਦੀ ਵਿਲੌਸਿਟੀ (ਟਾਈਮ-ਲਾਈਕ ਵੈਕਟਰ) ਦਰਸਾ ਸਕਦੇ ਹਨ : ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਸੰਪਰਕ ਇੰਟੀਗਰੇਬਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸਤੋਂ, ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕਰਵਡ (ਮੁੜਿਆ ਹੋਇਆ) ਹੈ। ਨਤੀਜਾ, ਸਿਰਫ ਕੋਵੇਰੀਅੰਟ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵਟੀ ਦੇ ਜੀਓਮੈਟ੍ਰਿਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਵਿਵਰਣ ਜੋ ਹਰੇਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਨਮਰਜੀ ਦੇ “ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਸਿਸਟਮ” ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾ ਬਦਲੇ। ਇਸ ਜੀਓਮੈਟ੍ਰਿਕ ਵਿਵਰਣ ਵਿੱਚ, ਟਾਈਡਲ ਪ੍ਰਭਾਵ- ਫਰੀ ਫਾਲ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਦਾ ਸਾਪੇਖਿਕ ਐਕਸਲਰੇਸ਼ਨ- ਸਬੰਧ ਦੇ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਨਾਲ ਰਿਲੇਟਿਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੋਧੀ ਹੋਈ ਜੀਓਮੈਟਰੀ ਮਾਸ (ਪੁੰਜ) ਦੀ ਹੋਂਦ ਕਾਰਨ ਹੈ। ===ਸਾਪੇਖਿਕ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨੀਕਰਨ (ਰਿਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ ਜਨਰਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ)=== [[File:Light cone.svg|thumb|left|upright|[[ਲਾਈਟ ਕੋਨ]]]] ਜਿੰਨੀ ਦਿਲਚਸਪ ਜੀਓਮੈਟ੍ਰਿਕ ਨਿਉਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵਟੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਇਸਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ, [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]], ਸਿਰਫ ਸਪੈਸ਼ਲ ਸਾਪੇਖਿਕਤਾ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦਾ ਇੱਕ ਸੀਮਤ ਕੇਸ ਹੈ। [[ਸਮਿੱਟਰੀ]] ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ : ਜਿੱਥੇ [[ਗਰੈਵਿਟੀ]] ਨੂੰ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, [[ਫਿਜ਼ਿਕਸ]] [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਵਾਂਗ [[ਲੋਰੰਟਜ਼ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] ਹੈ ਨਾ ਕਿ [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੀ ਤਰਾਂ ਗੈਲੀਲੀ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹੈ। (ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸਮਿੱਟਰੀ ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਗਰੁੱਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਰੋਟੇਸ਼ਨਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ)। ਦੋਹਾਂ ਦਰਮਿਅਨ ਅੰਤਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਚ-ਊਰਜਾ ਫੀਨੋਮੈਨਾ (ਵਰਤਾਰਿਆਂ) ਨਾਲ ਸਿਲਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੌਰੰਟਜ਼ ਸਮਿੱਟਰੀ ਨਾਲ, ਵਾਧੂ ਬਣਤਰਾਂ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਈਟ ਕੋਨਾਂ ਦੇ ਸੈੱਟ ਨਾਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਾਈਟ ਕੋਨ ਇੱਕ ਕਾਰਣ ਸਬੰਧੀ ਬਣਤਰ ਰੱਖਦੀ ਹੈ: ਹਰੇਕ A ਘਟਨਾ ਦੇ ਲਈ, ਇੱਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸੈੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਅਜਿਹੇ ਸਿਗਨਲਾਂ ਜਾਂ ਇੰਟਰੈਕਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ A ਕੋਲੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਸਫਰ ਕਰਨ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ (ਜਿਵੇਂ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਘਟਨਾ B ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ), ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਸੈੱਟ ਨਾਲ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਤਦਵੀਰ ਵਿੱਚ ਘਟਨਾ C )। ਇਹ ਸੈੱਟ ਔਬਜ਼ਰਵਰ (ਨਿਗਰਾਨ) ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਾਲ ਡਿੱਗਦੇ ਪਾਰਟੀਕਲਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਹੋਯੋਗ ਦੇ ਨਾਲ, ਲਾਈਟ ਕੋਨਾਂ ਨੂੰ ਸਪੇਸ-ਟਾਈਮ ਦਾ ਅੱਧਾ ਰੀਮਾਨੀਅਨ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਪੁਨਰਰਚਣ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਕਿਸੇ ਪੌਜ਼ੇਟਿਵ ਸਕੇਲਰ ਫੈਕਟਰ ਤੱਕ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗਣਿਤਿਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਇੱਕ ਕਨਫੌਰਮਲ ਬਣਤਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰੀਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਨੂੰ ਗਰੈਵਟੀ ਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਲਈ, ਇਹ ਇੱਕ ਢੁਕਵਾਂ ਮੌਡਲ ਹੈ ਜਦੋਂ ਵੀ ਗਰੈਵਿਟੀ ਨੂੱ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ। ਗਰੈਵਿਟੀ ਨੂੰ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਕੇ, ਅਤੇ ਫਰੀ ਫਾਲ ਦੇ ਸੰਸਾਰੀਕਰਨ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਕਾਰਣਤਾ ਜਿਵੇਂ ਪਿਛਲੇ ਸੈਕਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸੀ।, ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਕੋਈ ਵੀ ਗਲੋਬਲ ਇਨਰਸ਼ੀਅਲ ਫਰੇਮਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਸਗੋਂ ਲੱਗਭੱਗ ਇਨਰਸ਼ੀਅਲ ਫਰੇਮਾਂ ਹਨ ਜੋ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਪਾਰਟੀਕਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਹਨ। ਸਪੇਸ-ਟਾਈਮ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ: ਸਿੱਧੀਆਂ ਟਾਈਮ-ਲਾਈਕ ਲਾਈਨਾਂ ਜੋ ਗਰੈਵਟੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਿਸੇ ਇਨਰਸ਼ੀਅਲ ਫਰੇਮ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਨੁੰ ਮੋੜ ਕੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਬਣਾ ਦਿੱਤੋੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਦੂਜੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਵਕਰਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਸੁਝਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਗਰੈਵਿਟੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਪੇਸ-ਟਾਈਮ ਜੀਓਮੈਟਰੀ ਵਿੱਬ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਫਰੀ ਫਾਲ ਅਧੀਨ ਸਥਾਨਿਕ ਫਰੇਮਾਂ ਕੀ ਓਹਨਾਂ ਰੈਫਰੈਂਸ ਫਰੇਮਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰੀਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਖਰੇ ਉਤਰਦੇ ਹਨ- ਉਹ ਥਿਊਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਸੰਚਾਰ ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਬਣੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਤਰਾਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਜ਼ਮ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਤਰਜੀਹ ਵਾਲਾ ਫਰੇਮਾਂ ਦਾ ਸੈੱਟ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਸਪੈਸ਼ਕ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਢਾਂਚਿਆਂ (ਰਿਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ ਫਰੇਮਾਂ) ਬਾਬਤ ਵੱਖਰੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਵਰਤ ਕੇ (ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਫਿਕਸ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਗਿਰਾਵਟ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ), ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ [[ਰੈੱਡਸ਼ਿਫਟ]] ਲਈ ਵੱਖਰੇ ਅਨੁਮਾਨ ਬਣਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ]] ਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਸੰਚਾਰ ਦੌਰਾਨ ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਫਰੀਕੁਐਂਸੀ ਸ਼ਿਫਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਗਰੈਵੀਟੈਸ਼ਨਲ ਰੈੱਡਸ਼ਿਫਟ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਾਸਤਵਿਕ ਨਾਪ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਫਰੀ-ਫਾਲਿੰਗ (ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਰਹੀਆਂ) ਫਰੇਮਾਂ ਉਹ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਾਂਗ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ (ਲੰਘਦਾ) ਹੈ। ਇਸ ਕਥਨ ਦੇ ਸਰਵ ਸਧਾਰੀਕਰਨ (ਜਨਰਲਾਈਜੇਸ਼ਨ) ਨੂੰ ਆਈਨਸਟਾਈਨ [[ਇਕੁਈਵੇਲੈਂਸ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ]] ([[ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ]]) ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਰਹੀਆਂ (ਅਤੇ ਨਾ-ਘੁੰਮ ਰਹੀਆਂ) ਰੈਫਰੈਂਸ ਫਰੇਮਾਂ ਲਈ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਨਿਯਮ ਚੰਗੇ ਸੰਖੇਪ ਅਨੁਮਾਨ ਤੱਕ ਲਾਗੂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ [[ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ]] [[ਗਰੈਵਟੀ]] ਨੂੰ ਸਪੈਸ਼ਲ [[ਸਾਪੇਖਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਦੇ ਸਰਵ ਸਧਾਰੀਕਰਨ ਲਈ ਅਤਿ ਜਰੂਰੀ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ। ਇਹੀ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਆਂਕੜੇ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ]] ਅੰਦਰ ਘੜੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਨਾਪਿਆ ਗਿਆ ਵਕਤ- ਜਿਸਨੂੰ ਜੇਕਰ ਤਕੀਨੀਕੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹਿਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ “[[ਪਰੌਪਰ ਟਾਈਮ]]”(ਸ਼ੁੱਧ ਵਕਤ)- ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। [[ਸਪੇਸ-ਟਾਈਮ ਜੀਓਮੈਟਰੀ]] ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਇਸਨੂੰ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ ਮਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਨਿਊਟਨ ਵਾਲੇ ਮਾਮਲੇ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਹੋਰ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ) ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ। ਸੀਖਮ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਫਰੀ ਫਾਲ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਰੈਫਰੈਂਸ ਫਰੇਮਾਂ ਸਮਾਨ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਲੱਗਭੱਗ ਮਿੰਕੋਵਸਕਿਅਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ ਦੇ ਇੱਕ ਕਰਵਡ (ਵਕਰਿਤ) ਸਰਵਸਧਾਰੀਕਰਨ (ਜਨਰਲਾਈਜੇਸ਼ਨ) ਨਾਲ ਨਿਬਟ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਜਿਓਮੈਟਰੀ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੀਟ੍ਰਿਕ [[ਟੈਂਸਰ]]- ਜੋ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਲੰਬਾਈਆਂ ਅਤੇ ਐਂਗਲ ਮਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ- ਉਹ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੈਟੀਵਿਟੀ]] ਦਾ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਹ ਇੱਕ ਅਰਧ- ਜਾਂ [[ਸੂਡੋਰੀਮਾਨੀਅਨ ਮੀਟ੍ਰਿਕ]] ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸਰਵਸਧਾਰੀਕਰਨ (ਜਨਰਲਾਈਜੇਸ਼ਨ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਤੋਂ ਹੋਰ ਅੱਗੇ, ਹਰੇਕ ਰੀਮਾਨੀਅਨ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸੰਪਰਕ- ਲੇਵੀਸਿਵਿਟਾ ਕਨੈਕਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ, ਦਰਅਸਲ, ਓਹ ਕਨੈਕਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਕੁਈਵੇਲੈਂਸ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਤੇ ਖਰਾ ਉਤਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਪੇਸ ਨੂੰ ਸਥਾਨਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਢੁਕਵੇਂ ਸਥਾਨਿਕ ਇਨਰਸ਼ੀਅਲ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ ਅੰਦਰ, ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪਾਰਸ਼ਲ/ਅੰਸ਼ਿਕ [[ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ]] ਅਤੇ ਕਨੈਕਸ਼ਨ [[ਗੁਣਾਂਕ]]/[[ਕੋਐਫੀਸ਼ੈਂਟ]] ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ) === ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ === ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ) ਰੂਪ ਦਾ ਫਾਰਮੂਲਾ ਬਣਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਦ, ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੇ ਸੋਮੇਂ (ਸੋਰਸ) ਦਾ ਸਵਾਲ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵਿਟੀ ਵਿੱਚ, ਸੋਮਾ ਮਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਿੱਚ, ਮਾਸ ਇੱਕ ਹੋਰ ਆਮ ਮਾਤਰਾ (ਕੁਆਂਟਿਟੀ) ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਹੋਣ ਬਰਾਬਰ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਐਨਰਜੀ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਟੈਂਸਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਐਨਰਜੀ (ਊਰਜਾ) ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਡੈਂਸਟੀਆਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਸਟ੍ਰੈੱਸ (ਯਾਨਿ ਕਿ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਅਤੇ ਸ਼ੀਅਰ) ਸਮੇਤ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਕੁਈਵੇਲੈਂਸ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਨੂੰ ਵਰਤ ਕੇ, ਇਸ ਟੈਂਸਰ ਦਾ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਵਕਰਿਤ ਸਪੇਸ-ਟਾਈਮ ਤੱਕ ਸਰਵਸਧਾਰੀਕਰਨ (ਜਨਰਲਾਈਜੇਸ਼ਨ) ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੀਓਮੈਟ੍ਰਿਕ ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵਿਟੀ ਨਾਲ ਸਮਾਨਤਾ ਉੱਪਰ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਮੰਨ ਲੈਣਾ ਕੁਦਰਤੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਗਰੈਵਿਟੀ ਲਈ ਫੀਲਡ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਇਸ ਟੈਂਸਰ ਅਤੇ ਰਿੱਚੀ ਟੈਂਸਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਰਿੱਚੀ ਟੈਂਸਰ ਜੋ- ਟਾਈਡਲ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਖਾਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਟਾਈਡਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰੈਸਟ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ, ਅਤੇ ਫੇਰ ਫਰੀ ਫਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਟੈਸਟ ਪਾਰਟੀਕਲਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਬੱਦਲ (ਕਲਾਊਡ) ਲਈ ਘਣਫਲ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਿੱਚ, ਐਨਰਜੀ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ (ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ) ਇਸ ਕਥਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ ਕਿ ਮੋਮੈਂਟਮ ਟੈਂਸਰ ਡਾਇਵਰਜੈਂਸ-ਫਰੀ (ਫੈਲਾਓ-ਮੁਕਤ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਫਾਰਮੂਲਾ, ਪਾਰਸ਼ਲ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵਾਂ ਨੂੰ ਡਿੱਫਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ) ਵਿੱਚ ਪੜੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕੋਵੇਰੀਅੰਟ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵਾਂ ਕਰਵਡ-ਮੈਨੀਫੋਲਡ ਕਾਉਂਟਰਪਾਰਟਸ (ਵਕਰਿਤ ਬਹੁਪਰਤ ਵਿਰੋਧੀ ਹਿੱਸਿਆਂ) ਨਾਲ ਬਦਲ ਕੇ ਵਕਰਿਤ ਸਪੇਸ-ਟਾਈਮ ਤੱਕ ਸਰਵਸਧਾਰੀਕਰਨ (ਜਨਰਲਾਈਜੇਸ਼ਨ) ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਧੂ ਸ਼ਰਤ ਨਾਲ, ਐਨਰਜੀ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਟੈਂਸਰ ਦਾ ਕੋਵੇਰੀਅੰਟ ਡਾਇਵਰਜੰਸ, ਅਤੇ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ ਪਰਲੇ ਪਾਸੇ ਜੋ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਜ਼ੀਰੋ ਹੁੰਦਾ ਹੈ- ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦਾ ਸਰਲ ਸੈੱਟ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀਆਂ ਫੀਲਡ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ (ਜਾਂ ਸਿਰਫ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। :<math>G_{\mu\nu}\equiv R_{\mu\nu} - {\textstyle 1 \over 2}R\,g_{\mu\nu} = {8 \pi G \over c^4} T_{\mu\nu}\,</math> ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਟੈਂਸਰ ਹੈ, ਜੋ ਰਿੱਚੀ ਟੈਂਸਰ <math>R_{\mu\nu}</math> ਅਤੇ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਦਾ ਖਾਸ ਡਾਇਵਰਜੰਸ-ਫਰੀ (ਫੈਲਾਓ-ਮੁਕਤ) ਮੇਲ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ <math>G_{\mu\nu}</math> ਸਮਿਟਰਿੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ, :<math>R=g^{\mu\nu}R_{\mu\nu}\,</math> ਕਰਵੇਚਰ ਸਕੇਲਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਿੱਚੀ ਟੈਂਸਰ ਖੁਦ ਹੋਰ ਆਮ ਰੀਮੈਨ ਕਰਵੇਚਰ ਟੈਂਸਰ ਨਾਲ ਇਸਤਰਾਂ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; :<math>R_{\mu\nu}={R^\alpha}_{\mu\alpha\nu}.\,</math> ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ''<math>T_{\mu\nu}</math>'' ਐਨਰਜੀ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਟੈਂਸਰ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਟੈਂਸਰਾੰ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਸੂਚਕ ਚਿੰਨਾਂ (ਅਬਸਟ੍ਰੈਕਟ ਇੰਡੈਕਸ ਨੋਟੇਸ਼ਨ) ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰਪਥਾਂ (ਪਲੈਨਟਰੀ ਔਰਬਿਟਸ) ਲਈ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਅਨੁਪਾਤਿਕ ਸਥਿਰਾਂਕ (ਪਰੋਪੋਸ਼ਨਲਟੀ ਕੌਂਸਟੈਂਟ) ਨੂੰ κ = 8π''G''/''c''⁴ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ,ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਸਥਿਰਾਂਕ G, ਅਤੇ ਲਾਈਟ ਦੀ ਸਪੀਡ c ਦੇ ਨਾਲ ਫਿਕਸ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ (ਜਾਂ, ਇਸਦੇ ਸਮਾਨ ਹੀ, ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਕਮਜੋਰ-ਗਰੈਵਿਟੀ ਘੱਟ-ਸਪੀਡ ਹੱਦ ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਮਕੈਨਿਕਸ ਹੈ)। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਪਦਾਰਥ (ਮੈਟਰ) ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਐਨਰਜੀ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਟੈਂਸਰ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਵੈਕੱਮ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; :<math>R_{\mu\nu}=0.\,</math> ਇਹਨਾਂ ਹੀ ਸੰਪਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਬਦਲ ਹਨ, ਜੋ ਵਾਧੂ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਐਂਡ/ਔਰ ਕਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵੱਖਰੀਆਂ ਫੀਲਡ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਵੱਲ ਲਿਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਹਨ – ਬਰਾਂਸ-ਡਿੱਕੇ ਥਿਊਰੀ, ਟੈੱਲੀਪੈਰਲਲਿਜ਼ਮ, ਅਤੇ ਆਈਨਸਟਾਈਨ-ਕਾਰਟਨ ਥਿਊਰੀ। == ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਮੁਢਲੇ ਉਪਯੋਗ == ਪਿਛਲੇ ਸੈਕਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸਮੱਗਰੀ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਰੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਇਸਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਵਰਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰ ਅਤਿ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਹੱਤਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ, ਮੌਡਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਥਿਊਰੀ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ===ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਮੁਢਲੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ=== ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਥਿਊਰੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀਆਂ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿਸੇ 4-ਅਯਾਮੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੂਡੋਰਿਮਾਨੀਅਨ [[ਮੈਨੀਫੋਲਡ]], ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਐਨਰਜੀ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਜੀਓਮੈਟਰੀ ਦਰਮਿਆਨ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ । ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਜੋ ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿੱਚ, ਗਰੈਵਟੀ (ਜਿਵੇਂ ਫਰੀ ਫਾਲ, ਔਰਬਿਟਲ ਮੋਸ਼ਨ, ਅਤੇ ਸਪੇਸਕਰਾਫਟ ਟਰੈਜੈਕਟਰੀਆਂ) ਦੇ ਫੋਰਸ ਦੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਜਿਮੇਵਾਰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਿੱਚ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਦੀ ਵਕਰਿਤ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ) ਅੰਦਰ ਇਨਰਸ਼ੀਅਲ ਮੋਸ਼ਨ (ਗਤੀ) ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ; ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ, ਸਿੱਧੇ ਰਸਤਿਆਂ ਤੋਂ ਮੋੜਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੋਰਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਗੋਂ, ਗਰੈਵਟੀ ਦਾ ਸਬੰਧ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਿੱਧੇ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਰਸਤਾ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਐਨਰਜੀ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੁਅਰਾ ਕਰਵੇਚਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਿਲੇਟੀਵਿਸਟ ਜੌਹਨ ਅਰਕੀਬਲਡ ਵੀਲਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਗਤੀ ਕਰਨੀ ਹੈ; ਪਦਾਰਥ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਵਕਰਿਤ (ਕਰਵ) ਹੋਣਾ ਹੈ। ਜਦੋਂਕਿ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਸਕੇਲਰ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਪੁਟੈਸ਼ਲ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮਿੱਟਰਿਕ “ਰੈਂਕ-2 ਟੈਂਸਰ” ਨਾਲ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਨਾਲ ਰੈਂਕ-2 [[ਟੈਂਸਰ]], ਕੁੱਝ ਸੀਮਤ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਸਕੇਲਰ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਪੁਟੈਸ਼ਲ ਤੱਕ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਮਜੋਰ ਗ੍ਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਦੇ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਧੀਮੀ ਗਤੀ ਲਈ, ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਤੱਕ ਸੁੰਗੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਟੈਂਸਰਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤ ਕੇ ਰਚੀ ਗਈ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਇਹ ਸਰਵਸਧਾਰਨ ਕੋਵੇਰੀਐਂਸ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ : ਇਸਦੇ ਸਿਧਾਂਤ – ਅਤੇ ਆਮ ਸਾਪੇਖਿਕ ਬਣਤਰ ਅੰਦਰ ਰਚੇ ਹੋਰ ਫਾਰਮੂਲਾ ਸਿਧਾਂਤ- ਸਾਰੇ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟ ਸਿਸਟਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਸ਼ਕਲ ਬਣਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਅੱਗੇ, ਇਹ ਥਿਊਰੀ ਕੋਈ ਵੀ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਜੀਓਮੈਟ੍ਰਿਕ ਬੈਕਗਰਾਊਂਡ ਸਟਰਕਚਰ (ਸਹਿਯੋਗਿਕ ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਬਣਤਰ) ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਇਹ ਪਿਛੋਕੜ ਤੋਂ ਆਤਮਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਇਹ ਇਸਤਰਾਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਸਖਤ ਜਨਰਲ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਔਫ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਲਈ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਓਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਥਾਨਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ (ਇਕੁਈਵੇਲੈਂਸ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ) ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਮਿੰਕੋਵਸਕਿਅਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਲੋਕਲ (ਸਥਾਨਿਕ) ਲੌਰੰਟਜ਼ ਇਨਵੇਰੀਅੰਸ (ਸਥਿਰਤਾ) ਦਾ ਗੁਣ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ===ਮਾਡਲ ਉਸਾਰੀ=== ਜਨਰਲ-ਰਿਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ ਮਾਡਲ ਬਿਲਡਿੰਗ ਦਾ ਧੁਰ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਹੈ। ਪਦਾਰਥ (ਮੈਟਰ) ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਲਈ ਢੁਕਵੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਅਤੇ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਸਮੀਕਰਨਾਂ, ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਅਜਿਹਾ ਹੱਲ ਇੱਕ ਖਾਸ ਸੇਮੀ-ਰੀਮਾਨੀਅਨ ਮੈਨੀਫੋਲਡ (ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਖਾਸ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ ਵਿੱਚ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਦੇਣ ਰਾਹੀਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ), ਅਤੇ ਓਸ ਮੈਨਫੋਲਡ (ਬਹੁਪਰਤ) ਉੱਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਮੈਟਰ ਫੀਲਡ ਨਾਲ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਟਰ ਅਤੇ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ) ਜਰੂਰ ਹੀ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਤੇ ਖਰੇ ਉਤਰਦੇ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਖਾਸ ਕਰ ਕੇ, ਮੈਟਰ ਦਾ ਐਨਰਜੀ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਟੈਂਸਰ ਜਰੂਰ ਹੀ ਡਾਇਵਰਜੰਸ-ਫਰੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਵੀ ਸਭ ਉਹਨਾਂ ਵਾਧੂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਤੇ ਖਰਾ ਉਤਰਦੇ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹੋਣ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਅਜਿਹੇ ਕਿਸੇ ਹੱਲ ਨੂੰ ਮਾਡਲ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਮੰਨਦਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਸੰਭਵ ਤੌਰ ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰਾਂ ਦੇ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਦੇ ਵਾਧੂ ਕਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੰਨਦਾ ਹੋਵੇ। ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀਆਂ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਗੈਰ-ਰੇਖਿਕ (ਨੌਨਲੀਨੀਅਰ) ਅੰਸ਼ਿਕ (ਪਾਰਸ਼ਲ) ਡਿੱਫਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਹਨ ਅਤੇ, ਇਸਤਰਾਂ, ਇੰਨਬਿੰਨ ਹੱਲ ਕਰਨੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ, ਕਈ ਇੰਨਬਿੰਨ ਸਲਿਊਸ਼ਨ (ਹੱਲ) ਗਿਆਤ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ ਕੁੱਝ ਹੀ ਸਿੱਧਾ ਭੌਤਿਕੀ ਉਪਯੋਗ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੱਲ, ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਦਿਲਚਸਪ ਹੱਲ, ਸ਼ਵਾਰਜ਼ਚਿਲਡ ਹੱਲ, ਰੀਸ਼ਨਰ-ਨੌਰਡਸਟਰੌਮ ਹੱਲ ਅਤੇ ਕੱਰ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਹੱਲ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਹੱਲ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਖਾਲੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਅੰਦਰ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਦੀ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ, ਅਤੇ ਫਰੇਡਮਨ-ਲੇਮਿਟਰੇ-ਰੌਬਰਸਟਨ-ਵਾਕਰ ਅਤੇ ਡਿ ਸਿੱਟਰ ਯੂਨੀਵਰਸਜ਼, ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਇੱਕ ਫੈਲ ਰਹੇ ਕੌਸਮੌਸ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਸਿਧਾਂਤਕ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦੇ ਇੰਨਬਿੰਨ ਹੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਡਲ ਯੂਨੀਵਰਸ (ਜੋ ਵਕਰਿਤ ਸਪੇਸ-ਟਾਈਮ ਵਿੱਚ ਟਾਈਮ-ਟਰੈਵਲ ਦੀ ਗੁਪਤ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਖੋਲਦਾ ਹੈ), ਟਾਓਬ-ਨੱਟ ਸਲਿਊਸ਼ਨ (ਇੱਕ ਮਾਡਲ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਜੋ ਹੋਮੋਜੀਨੀਅਸ ਹੈ, ਪਰ ਐਨੀਸੋਟ੍ਰਿੌਪਿਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ), ਅਤੇ ਐਂਟੀ-ਡੀ-ਸਿੱਟਰੇ ਸਪੇਸ (ਜੋ ਹੁਣੇ ਮਾਲਡਾਸੀਨਾ ਕੰਜੈਕਚਰ ਨਾਮ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋਇਆ ਹੈ) ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇੰਨਬਿੰਨ ਹੱਲ ਖੋਜਣ ਦੀ ਕਠਿਨਾਈ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਫੀਲਡ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਕਦੇ ਕਦੇ ਨਿਉਮੈਰੀਕਲ ਇੰਟੀਗਰੇਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਕੰਪਿਊਟਰ ਤੇ ਵੀ ਹੱਲ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਾਂ ਇੰਨਬਿੰਨ ਹੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਸੂਖਮ ਗੜਬੜੀਆਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਹੱਲ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਿਉਮੈਰੀਕਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ) ਅਤੇ ਦੋ ਟਕਰਾ ਰਹੀਆਂ ਬਲੈਕ ਹੋਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਦਿਲਚਸਪ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਲਈ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਕੱਢਣ ਦਾ ਰੂਪ ਬਦਲਣ ਲਈ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕੰਪਿਊਟਰ ਲਗਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਸਿਧਾਂਤ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਅਜਿਹੇ ਤਰੀਕੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਿਸਟਮ ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੇਕਰ ਜਰੂਰਤ ਮੁਤਾਬਿਕ ਕਾਫੀ ਕੰਪਿਊਟਰ ਸੋਮੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਤਰੀਕੇ ਨੇਕਡ ਸਿੰਗੁਲਰਟੀਜ਼ ਚਰਗੇ ਮੁਢਲੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਲੱਗਭੱਗ ਹੱਲ ਪਰਚਰਬੇਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਲੀਨੀਅਰਾਈਜ਼ਡ ਗਰੈਵਟੀ (ਰੇਖਿਕ ਕੀਤੀ ਹੋਈ) ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਜਨਰਲਾਈਜੇਸ਼ਨ, ਪੋਸਟ-ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਐਕਸਪੈਨਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਖੋਜੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਦੋਵੇਂ ਥਿਊਰੀਆਂ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਬਾਦ ਵਾਲੀ ਥਿਊਰੀ ਕਿਸੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ) ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਇੱਕ ਸਮਿੱਟਰਿਕ ਪਹੁੰਚ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਮੁਕਾਬਲੇ ਧੀਮੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਵੰਡ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਫਲਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ; ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਬਦ ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵਿਟੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਾਦ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਕਾਰਣ ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀਆਂ ਸੂਖਮ ਸ਼ੋਧਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸਥਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਪੈਰਾਮੀਟ੍ਰਾਈਜ਼ਡ ਪੋਸਟ ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ (PPN) ਫਾਰਮੂਲਾ ਬਣਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਬਦਲ ਵਾਲੀਆਂ ਅਲਟਰਨੇਟ ਥਿਊਰੀਆਂ ਦਰਮਿਅਨ ਮਾਤਰਿਕ ਤੁਲਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ==ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਨਤੀਜੇ== ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭੌਤਿਕੀ ਨਤੀਜੇ ਹਨ। ਕੁੱਝ ਪਰਿਣਾਮ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਪਤਾ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਾਕੀ ਦੇ ਪਰਿਣਾਮ ਸਿਰਫ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹੋਇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਦੇ ਕੋਰਸ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋਏ ਹਨ। ===ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਟਾਈਮ ਡਿਲੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਫਰੀਕੁਐਂਸੀ ਸ਼ਿਫਟ=== [[File:Gravitational red-shifting.png|thumb|ਕਿਸੇ ਭਾਰੀ ਵਸਤੂ ਦੀ ਸਤਹਿ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਲੰਘਦੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤਰੰਗ ਦੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਰੈੱਡਸ਼ਿਫਟ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ]] ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ (ਇਕੁਈਵੇਲੇਂਸ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ) ਲਾਗੂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਗਰੈਵਿਟੀ ਵਕਤ ਦੇ ਲਾਂਘੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਗਰੈਵਿਟੀ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਭੇਜੀ ਗਈ ਲਾਈਟ ਬਲਿਊਸ਼ਿਫਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਲਟੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਭੇਜੀ ਗਈ ਲਾਈਟ (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਗਰੈਵਿਟੀ ਖੂਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਛੱਲ ਮਾਰਦੀ ਹੋਈ) ਰੈਡਸ਼ਿਫਟਡ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ; ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਹਨਾਂ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫਰੀਕੁਐਂਸੀ ਸ਼ਿਫਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਆਮ ਕਰ ਕੇ, ਭਾਰੀ ਵਸਤੂਆਂ ਨੇੜੇ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੂਰ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਜਿਆਦਾ ਧੀਮੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ; ਇਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਟਾਈਮ ਡਿਲੇਸ਼ਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਰੈਡਸ਼ਿਫਟ ਨੂੰ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ (ਲੈਬਰੌਟਰੀ) ਵਿੱਚ ਨਾਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸਟ੍ਰੋਨੋਮੀਕਲ ਨਿਰੀਖਣ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਨਾਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਵਿੱਚ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਟਾਈਮ ਡਿਲੇਸ਼ਨ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਅਟੌਮਿਕ ਕਲੌਕ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਨਾਪੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਚੱਲ ਰਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਨੂੰ ਗਲੋਬਲ ਪੋਜੀਸ਼ਨਿੰਗ ਸਿਸਟਮ (GPS) ਦੇ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਵ ਮੁੱਹਈਆ ਕਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤਾਕਤਵਰ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡਾਂ ਅੰਦਰ ਪਰਖਾਂ ਨੂੰ ਬਾਇਨਰੀ ਪਲਸਰਜ਼ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੁੱਹਈਆ ਕਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਨਤੀਜੇ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਰਹੇ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ, ਤਾਜ਼ਾ ਲੈਵਲ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਉੱਤੇ, ਇਹ ਨਿਰੀਖਣ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਹਨਾਂ ਥਿਊਰੀਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੁਈਵੇਲੈਂਸ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਲਾਗੂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। === ਲਾਈਟ ਡਿਫਲੈਕਸ਼ਨ (ਝੁਕਾਓ) ਅਤੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਟਾਈਮ ਦੇਰੀ === [[File:Light deflection.png|thumb|left|upright|ਕਿਸੇ ਭਾਰੀ ਵਸਤੂ (ਭੂਰੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਵਸਤੂ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਾਈਟ ਦਾ ਝੁਕਾਓ (ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਏ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਭੇਜੀ ਗਈ)]] ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਰਸਤਾ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਵਿੱਚ ਝੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ; ਕਿਸੇ ਭਾਰੀ ਵਸਤੂ ਕੋਲੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦੀ ਲਾਈਟ ਓਸ ਵਸਤੂ ਵੱਲ ਝੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੂਰਜ ਕੋਲੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦੇ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਤਾਰਿਆਂ ਜਾਂ ਕੁਆਸਰਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਅਨੁਮਾਨ ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਫੋਲੌ ਕਰਦਾ (ਰਸਤਾ ਅਪਣਾਉਂਦਾ) ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਲਾਈਟ-ਲਾਈਕ ਜਾਂ ਨੱਲ-ਜੀਓਡੈਸਿਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ- ਜੋ [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸਰਵਸਧਾਰੀਕਰਨ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਜੀਓਡੈਸਿਕ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਿੱਚ ਲਾਈਟਸਪੀਡ ਦੇ ਇਨਵੇਰੀਅੰਸ (ਸਥਿਰਤਾ) ਦੀ ਜਨਰਲਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਢੁਕਵੇਂ ਮਾਡਲ ਸਪੇਸਟਾਈਮਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਚਾਹੇ ਬਾਹਰੀ ਸ਼ਵਾਰਜ਼ਚਿਲਡ ਸਲਿਊਸ਼ਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ, ਕਿਸੇ ਸਿੰਗਲ ਮਾਸ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ, ਪੋਸਟ-ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਐਕਸਪੈਨਸ਼ਨ/ਫੈਲਾਓ ਹੋਵੇ), ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਚਾਰ ਉੱਤੇ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੇ ਕਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਝੁਕਣਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੱਕ ਫਰੀ ਫਾਲ ਦੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਕੇ ਵੀ ਪਤਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਕੈਲਕੁਲੇਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਝੁਕਾਓ ਵਾਲਾ ਐਂਗਲ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਮੁੱਲ ਤੋਂ ਸਿਰਫ ਅੱਧਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਰੈਵਿਟੇਸ਼ਨਲ ਟਾਈਮ ਡਿਲੇ (ਜਾਂ ਸ਼ਾਪੀਰੋ ਡਿਲੇ) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਝੁਕਾਓ ਨਾਲ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਬਧਿਤ, ਇਹ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਵਿੱਚ ਨੂੰ ਗੁਜ਼ਰਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਸਿਗਨਲ ਓਸ ਫੀਲਡ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਰਨ ਵਾਲੇ ਵਕਤ ਨਾਲੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵਕਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਅਨੁਾਮਾਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਸਫਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੈਰਾਮੀਟ੍ਰਾਇਜ਼ਡ ਪੋਸਟ-ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਫੌਰਮੂਲਾਇਜ਼ਮ (PPN) ਵਿੱਚ ਲਾਈਟ ਦੇ ਝੁਕਾਓ ਅਤੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਟਾਈਮ ਡਿਲੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਨਾਪ ਇੱਕ γ ਕਿਹਾ ਜਾਣਾ ਵਾਲਾ ਮਾਪਦੰਡ (ਪੈਰਾਮੀਟਰ) ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਪੇਸ ਦੀ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ) ਉੱਤੇ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਐੱਨਕੋਡ ਕਰਦਾ (ਨਕਾਸ਼ਦਾ) ਹੈ। === ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ਼ ਤਰੰਗਾਂ === [[File:Gravwav.gif|thumb|ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਤਰੰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਟੇਸਟ ਪਾਰਟੀਕਲਾਂ ਦਾ ਛੱਲਾ]] ਵੀਕ-ਫੀਲਡ [[ਗਰੈਵਿਟੀ]] ਅਤੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨਟਿਜ਼ਮ]] ਦਰਮਿਆਨ ਕਈ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਮਾਨਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ, ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਤਰੰਗਾਂ (ਵੇਵਜ਼) ਦੇ ਸਮਾਨ, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਵੇਵਜ਼ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ : ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰ-ਚੜਾਓ। ਅਜਿਹੇ ਕਿਸੇ ਵੇਵ ਦੀ ਸਰਲਤਮ ਕਿਸਮ ਨੂੰ, ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਾਲ ਤੈਰ ਰਹੇ ਪਾਰਟੀਕਲਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਛੱਲੇ (ਰਿੰਗ) ਉੱਤੇ ਇਸਦੇ ਐਕਸ਼ਨ (ਕ੍ਰਿਆ ਕਾਰਜ) ਦੁਆਰਾ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਾਠਕ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੋ ਰਹੀ, ਅਜਿਹੇ ਕਿਸੇ ਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਈਨ ਵੇਵ, ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼, ਸੰਗੀਤਮਈ ਅੰਦਾਜ ਵਿੱਚ ਛੱਲੇ ਦਾ ਰੂਪ ਵਿਗਾੜਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀਆਂ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਨੌਨ-ਲੀਨੀਅਰ (ਗੈਰ-ਰੇਖਿਕ) ਹਨ, ਮਨਮਰਜੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਵੇਵਜ਼ ਲੀਨੀਅਰ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਵਰਣ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਕਮਜੋਰ ਫੀਲਡਾਂ ਲਈ, ਇੱਕ ਲੀਨੀਅਰ ਸੰਖੇਪਤਾ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਲੀਨੀਅਰ ਬਣਾਈਆ ਗਈਆਂ ਤਰੰਗਾਂ ਉਹਨਾਂ ਬਹੁਤਾਤ ਵਾਲੀਆਂ ਕਮਜੋਰ ਤਰੰਗਾਂ ਦਾ ਵਿਵਰਣ ਦੇਣ ਲਈ ਕਾਫੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਵਿਵਰਣ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਤਰੰਗਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਦੂਰਸਥਿਤ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਦੂਰੀਆਂ ਨੂੰ 10-21 ਜਾਂ ਇਸਤੋਂ ਘੱਟ ਦੀ ਸੂਖਮ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਜਿਮੇਵਾਰ ਹਨ। ਆਂਕੜਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਾਲੇ ਤਰੀਕੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਇਸ ਤੱਥ ਦੀ ਵਰਤੋ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਰੇਖਾਕ੍ਰਿਤ (ਲੀਨੀਅਰਾਈਜ਼ਡ) ਤਰੰਗਾਂ ਫੋਰੀਅਰ ਡਿਕੰਪੋਜ਼ਡ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁੱਝ ਇੰਨਬਿੰਨ ਸਲਿਉਸ਼ਨ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਸੰਖੇਪਤਾ ਦੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਵੇਵਜ਼ ਦਾ ਵਿਵਰਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ, ਖਾਲੀ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਨੂੰ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਰਹੀ ਇੱਕ ਵੇਵ ਟਰੇਨ (ਤਰੰਗ ਰੇਲਗੱਡੀ) ਜਾਂ ਗੋਉਡੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਜ਼, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਤਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਇੱਕ ਫੈਲ ਰਹੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਕਿਸਮ ਹੈ। ਪਰ ਖਗੋਲਭੌਤਿਕੀ (ਅਸਟ੍ਰੋਫਿਜ਼ੀਕਲੀ) ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਵੇਵਜ਼ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਬਲੈਕ ਹੋਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਨਿਉਮੈਰੀਕਲ ਮੈਥੋਡਜ਼ (ਸੰਖਿਅਕ ਤਰੀਕੇ) ਫਿਲਹਾਲ ਢੁਕਵੇਂ ਮਾਡਲ ਰਚਣ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਤਰੀਕਾ ਹਨ। === ਔਰਬਿਟਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ === ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਤੋਂ ਚੱਕਰ ਲਗਾ ਰਹੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਅੰਤਰ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗ੍ਰਹਿਾਂ ਦੇ ਰਸਤਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਚੱਕਰ (ਪਰੀਸੈਸ਼ਨ) ਪਰਡਿਕਟ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਤਰੰਗਾਂ ਦੇ ਵਿਕੀਰਣ ਰਾਹੀਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਔਰਬਿਟਲ ਰਿਸਾਵ (ਡਿਕੇਅ) ਪਰਿਡਿਕਟ ਕਰਦੀ ਹੈ (ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ) ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਵੀ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ। ==== ਚੱਕਰਪਥਾਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ (ਐਪਸਾਈਡਜ਼) ਦਾ ਅਗ੍ਰਗਮਨ (ਪਰੀਸੈੱਸ਼ਨ) ==== [[File:Relativistic precession.svg|thumb|ਕਿਸੇ ਤਾਰੇ ਦੁਆਲੇ ਸਰਗਰਮ ਕਿਸੇ ਇਕੱਲੇ ਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ (ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਾਲਾ) ਅਤੇ ਆਈਨਸਟੈਨੀਅਨ (ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ) ਔਰਬਿਟ (ਚੱਕਰਪਥ)]] ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਚੱਕਰਪਥ (ਔਰਬਿਟ) ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸਿਰੇ (ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਮਾਸ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਾਲਾ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਦਾ ਬਿੰਦੂ) ਪਰੀਸੈੱਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ- ਔਰਬਿਟ ਅੰਡਾਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਅੰਡਾਕਾਰ (ਐਲਿਪਸ) ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦਿਸਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਪਣੇ ਫੋਕਸ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਰੋਜ਼-ਕਰਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ- ਜਿਵੇਂ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਿਜ਼ਲਟ ਨਿਉਟੋਨੀਅਨ ਲਿਮਿਟ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਕੱਢਿਆ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਲਗਾ ਰਹੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਇੱਕ ਟੈਸਟ ਪਾਰਟੀਕਲ ਦੀ ਤਰਾਂ ਲਿਆ। ਉਸਦੇ ਲਈ, ਇਹ ਤੱਥ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਕਿ ਉਸਨੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਸਹੀ ਰੂਪ ਤਾਂ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਹੈ : ਤੱਥ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਥਿਊਰੀ ਨੇ, 1859 ਵਿੱਚ ਅਰਬੇਨ ਲੀ ਵੈੱਰੀਅਰ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਖੋਜੇ ਗਏ ਗ੍ਰਹਿ ਮਰਕਰੀ (ਬੁੱਧ) ਦੀ ਸੂਰਜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਿਯਮ ਵਿਰੁੱਧ ਸ਼ਿਫਟ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇੰਨਬਿੰਨ ਸ਼ਵਾਰਜ਼ਚਿਲਡ ਮੀਟ੍ਰਿਕ (ਕਿਸੇ ਸਫੈਰੀਕਲ ਮਾਸ ਦੁਆਲੇ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ) ਨੂੰ ਵਰਤ ਕੇ ਵੀ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਆਮ ਪੋਸਟ-ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਫਾਰਮੂਲਿਜ਼ਮ ਦੀ ਵਰਤੋ ਨਾਲ ਵੀ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਪੇਸ ਦੀ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ) ਉੱਤੇ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਗਰੈਵਿਟੀ (ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦੀ ਗੈਰ-ਰੇਖਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਪਿਰੋ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ) ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਊਰਜਾ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਪੇਖਿਕ ਪਰੀਸੈੱਸ਼ਨ ਸਾਰੇ ਉਹਨਾਂ ਗ੍ਰਹਿਾਂ ਲਈ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਪਰੀਸੈੱਸ਼ਨ ਨਾਪਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਦੇ ਹਨ (ਮਰਕਰੀ, ਵੀਨਸ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ), ਅਤੇ ਬਾਇਨਰੀ ਸੋਲਰ ਸਿਸਟਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਪੰਜ ਕ੍ਰਮਾੰ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ====Orbital decay (ਚੱਕਰਪਥ ਰਿਸਾਓ)==== <!--This subsection is linked to from the subsection Gravitational Waves in Astrophysical Applications, please do not change its title --> [[File:Psr1913+16-weisberg en.png|thumb|PSR1913+16 ਲਈ ਚੱਕਰਪਥ ਰਿਸਾਓ: ਟਾਈਮ ਸਕਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ<ref>A figure that includes error bars is fig. 7 in {{Harvnb|Will|2006|loc=sec. 5.1}}</ref>]] ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਇੱਕ ਬਾਇਨਰੀ ਸਿਸਟਮ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਤਰੰਗਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰੇਗਾ, ਇਸ ਕਾਰਣ ਐਨਰਜੀ ਖੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਰਿਸਾਓ ਕਾਰਣ, ਦੋ ਘੁੰਮ ਰਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਦੂਰੀ (ਡੋਸਟੈਂਸ) ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਣ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਪੀਰੀਅਡ (ਅਰਸਾ) ਵੀ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਲਰ ਸਿਸਟਮ ਅੰਦਰ, ਜਾਂ ਸਧਾਰਨ ਦੋਹਰੇ ਤਾਰਿਆਂ ਲਈ, ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇੰਨਾ ਸੂਖਮ ਹੈ ਕਿ ਦੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਬਾਇਨਰੀ ਪਲਸਰ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜੋ ਦਿ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ ਸਟਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿਸਟਮ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪਲਸਾਰ ਹੈ। ਪਲਸਾਰ ਤੋਂ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦਰਸ਼ਕ ਰੇਡੀਓ ਪਲਸਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਨਿਯਮਿਤ ਸੀਰੀਜ਼ ਰਿਸੀਵ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿਸੇ ਉੱਚ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵਾਲਾ ਕਲੌਕ ਬਣਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਔਰਬਿਟਲ ਪੀਰੀਅਡ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਨਾਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ [[ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ]] ਸਟਾਰ ਬਹੁਤ ਠੋਸ ਸੰਘਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ [[ਐਨਰਜੀ]] ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। 1974 ਵਿੱਚ ਬਾਇਨਰੀ ਪਲਸਾਰ PSR1913+16 ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਹੁਲਸ ਅਤੇ ਟੇਲਰ ਦੁਆਰਾ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਤਰੰਗਾਂ ਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਔਰਬਿਟਲ ਪੀਰੀਅਡ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਤਰੰਗਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਡਿਟੈਕਸ਼ਨ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਣ ਅਲਬੇਟ ਨੂੰ ਅਸਿੱਧੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ 1993 ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਲਈ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ। ਉਸਤੋਂ ਬਾਦ, ਕਈ ਹੋਰ ਬਾਇਨਰੀ ਪਲਸਾਰ ਖੋਜੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰ ਕੇ ਡਬਲ ਪਲਸਾਰ PSR J0737-3039, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਸਟਾਰ ਪਲਸਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ==== ਜੀਓਡੈਸਿਕ ਪਰੀਸੈੱਸ਼ਨ ਅਤੇ ਫਰੇਮ-ਡਰੈਗਿੰਗ ==== ਕਈ ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕਤਾ (ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ) ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਜੀਓਡੈਸਿਕ ਪਰੀਸੈੱਸ਼ਨ ਹੈ : ਵਕਰਿਤ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ ਫਰੀ ਫਾਲ (ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਰਹੀ) ਕਿਸੇ ਜਿਓਰੋਸਕੋਪ ਦੇ ਧੁਰੇ (ਐਕਸਿਸ) ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ (ਡਾਇਰੈਕਸ਼ਨ) ਤੁਲਨਾ ਕਰਨ ਤੇ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਤਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਰਿਸੀਵ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨ ਤੇ- ਭਾਵੇਂ ਅਜਿਹੀ ਜਿਓਰੋਸਕੋਪ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਾਂਭੀ ਰੱਖਣ ਦਾ ਹਰ ਸੰਭਵ ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ (ਸਮਾਂਤਰ ਢੋਆ-ਢੁਆਈ ਪੜੋ)। ਚੰਦਰਮਾ-ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਿਸਟਮ ਲਈ, ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲੁਨਰ ਲੇਜ਼ਰ ਰੈਂਗਿੰਗ ਦੀ ਮੱਦਦ ਨਾਲ ਨਾਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤਾਜ਼ਾ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸੈਟੈਲਾਈਟ Gravity Probe B (ਗਰੈਵਿਟੀ ਭਾਲ B ) ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਪੁੰਜਾਂ ਲਈ ਨਾਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ 0.3% ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਨਾਲ ਨਾਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਮਾਸ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਗ੍ਰੈਵਿਟੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਜਾਂ ਫਰੇਮ-ਡਰੈਗਿੰਗ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਦਰਸ਼ਨ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰੇਗਾ ਕਿ ਮਾਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਡਰੈਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਘੁੰਮ ਰਹੀਆਂ ਬਲੈਕ ਹੋਲਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ, ਕਿਸੇ ਜ਼ੋਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਰਗੋਸਫੀਅਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਲਈ ਘੁੰਮਣਾ (ਰੋਟੇਸ਼ਨ) ਜਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਫਰੀ ਫਾਲ ਅਧੀਨ ਡਿੱਗ ਰਹੀਆਂ ਜੀਓਰੋਸਕੋਪਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ (ਓਰੀਏਂਟੇਸ਼ਨ) ਉੱਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰਾਹੀਂ ਫੇਰ ਤੋਂ ਪਰਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। LAGEOS ਸੈਟੈਲਾਈਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋ ਨਾਲ ਕੁੱਝ ਨਾ ਕੁੱਝ ਵਿਵਾਦਾਗ੍ਰਸਤ ਪਰਖਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ ਅਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਕਨਫਰਮ (ਸਾਬਤ) ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਾਰਸ ਗਲੋਬਲ ਸਰਵੇਅਰ (ਮੰਗਲ ਗਲੋਬਲ ਨਿਰੀਖਣ) ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਦੁਆਲੇ ਭਾਲ ਨੂੰ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ==ਅਸਟ੍ਰੋਫਿਜ਼ੀਕਲ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼ (ਖਗੋਲਭੌਤਿਕੀ ਉਪਯੋਗ) == === ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਲੈੱਨਜ਼ਿੰਗ === [[File:Einstein cross.jpg|thumb|ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਕਰੌਸ: ਇੱਕ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਲੈੱਨਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ, ਇੱਕੋ ਅਸਟ੍ਰੋਨੌਮੀਕਲ ਵਸਤੂ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਤਸਵੀਰਾਂ]] ਗਰੈਵਿਟੀ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਝੁਕਣਾ ਖਗੋਲਭੌਤਿਕੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਲਈ ਜਿਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਖਗੋਲਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਵਾਲੀ ਢੁਕਵੇਂ ਮਾਸ ਅਤੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਦੂਰੀ ਵਾਲੀ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਦਰਮਿਆਨ ਕੋਈ ਭਾਰੀ ਚੀਜ਼ ਸਥਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਖਗੋਲਵਿਗਿਆਨੀ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਦੀਆਂ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਗੜਿਆਂ ਹੋਈਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੇਖੇਗਾ। ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਲੈੱਨਜ਼ਿੰਗ/ਲੈਂਜਿੰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਣਤਰ ਰਚਨਾ ਦੇ ਤਰੀਕੇ, ਸਕੇਲ (ਪੈਮਾਨਾ), ਅਤੇ ਮਾਸ (ਪੁੰਜ) ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ (ਵੰਡ ਵਿਸਥਾਰ) ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਸਵੀਰਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਰਿੰਗ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਇੱਕ ਚਮਕਦਾਰ ਛੱਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਪਾਰਸ਼ਲ ਰਿੰਗਜ਼ (ਅੰਸ਼ਿਕ ਛੱਲੇ) ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਰਕਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਹਰਨ 1979 ਵਿੱਚ ਖੋਜੀ ਗਈ ਸੀ; ਉਸਤੋਂ ਬਾਦ, 100 ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਲੈੱਨਜ਼ਦੇਖੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਮਲਟੀਪਲ ਤਸਵੀਰਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਇੰਨਾ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਦੇਖੀਆਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਜੇ ਵੀ ਨਾਪਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਟਾਰਗੈੱਟ ਵਸਤੂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਚਮਕ (ਬਰਾਈਟਨੈੱਸ) ; ਅਜਿਹੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਈਕ੍ਰੋਲੈੱਨਜ਼ਿੰਗ (ਸੂਖਮਲੈੱਨਜ਼ਿੰਗ) ਘਟਨਾਵਾਂ ਓਬਜ਼ਰਵ (ਦੇਖੀਆਂ) ਗਈਆਂ ਹਨ। ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਲੈੱਨਜ਼ਿੰਗ ਨੇ ਔਬਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨਲ ਅਸਟ੍ਰੌਨਮੀ (ਦੇਖੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ) ਦੇ ਇੱਕ ਔਜ਼ਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਡਾਰਕ ਮੈਟਰ (ਗੁਪਤ ਪਦਾਰਥ) ਦੀ ਵੰਡ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ (ਡਿਟੈਕਟ) ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਗਲੈਕਸੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ “ਕੁਦਰਤੀ ਟੈਲੀਸਕੋਪ” ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੱਬਲ ਕੌਂਸਟੈਂਟ (ਸਥਿਰਾਂਕ) ਦੇ ਆਤਮਨਿਰਭਰ ਅਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੈੱਨਜ਼ਿੰਗ ਆਂਕੜੇ(ਡੈਟੇ) ਦੀਆਂ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਉਤਪੱਤੀਆਂ (ਐਵੋਲੀਊਸ਼ਨਾਂ) ਗਲੈਕਸੀਆਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਉਤਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੀਮਤੀ ਗਹਿਰੀ ਸਮਝ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। === ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਵੇਵ ਅਸਟ੍ਰੋਨੋਮੀ (ਤਰੰਗ ਖਗੋਲਵਿਗਿਆਨ) === [[File:LISA.jpg|thumb|180px|ਸਪੇਸ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਵੇਵ ਦਾ ਡਿਟੈਕਟਰ LISA (Laser Interferometer Space Antenna) ਦਾ ਆਰਟਿਸਟ ਪ੍ਰਭਾਵ ]] ਬਾਇਨਰੀ ਪਲਸਰਾਂ ਦੀਆਂ ਔਬਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨਾਂ ਨੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਤਰੰਗਾਂ (ਜਾਂ ਔਰਬਿਟਲ ਰਿਸਾਓ/ਡਿਕੇਅ) ਦੀ ਹੋਂਦ ਲਈ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਸਿੱਧਾ ਸਬੂਤ ਦਿੱਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਵਿਸ਼ਵ (ਕੋਸਮੌਸ) ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਤੋਂ ਸਾਡੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਰਹੀਆਂ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਤਰੰਗਾਂ ਅਜੇ ਤੱਕ ਸਿੱਧੀਆਂ ਨਹੀਂ ਡਿਟੈਕਟ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਡਿਟੈਕਸ਼ਨਾਂ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ-ਸਬੰਧੀ ਖੋਜ ਦੇ ਤਾਜ਼ਾ ਮੰਤਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੰਤਵ ਹੈ। ਕਈ ਧਰਤੀ ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਵੇਵ ਡਿਟੈਕਟਰ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਅਧੀਨ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਨੋਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ ; ਇੰਟਰਫੈਰੋਮੀਟ੍ਰਿਕ ਡੈਟੈਕਟਰਜ਼ GEO 600, LIGO (ਦੋ ਡਿਟੈਕਟਰ), TAMA 300 ਅਤੇ VIRGO। ਕਈ ਪਲਸਰ ਟਾਈਮਿੰਗ ਐਰੇਜ਼ ਮਿਲੀਸੈਕੰਡ ਪਲਸਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋ ਕਰਦੇ ਹੋਏ 10−9 to 10−6 Hertz ਤੱਕ ਦੀ ਫਰੀਕੁਐਂਸੀ ਦੀ ਰੇਂਜ ਵਾਲੀਆਂ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਤਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਡਿਟੈਕਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬਾਇਨਰੀ ਸੁਪਰਮੈੱਸਿਵ ਬਲੈਕ ਹੋਲਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਯੂਨਰਪੀਅਰ ਸਪੇਸ ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਡਿਟੈਕਟਰ eLISA / NGO ਤਾਜ਼ਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਜੋ 2015 ਵਿੱਚ ਲਾਓਂਚ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰੀਕਰਸਰ (ਅੱਗੇ ਜਾਣ ਵਾਲਾ/ਅਗ੍ਰਦੂਤ) ਮਿਸ਼ਨ LISA Pathfinder ਦੇ ਨਾਲ ਹੈ। ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਤਰੰਗਾਂ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਸਪੈਕਟਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਲੈਕ ਹੋਲਾਂ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਘਣੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ ਸਟਾਰ ਅਤੇ ਵਾਈਟ ਡਵਾਰਫ ਬਾਰੇ, ਸੁਪਰਨੋਵਾ ਇੰਪਲੋਜ਼ੀਅਨਜ਼ (ਵਿਵਿਧਤਾਵਾਂ) ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਕਿਸਮਾਂ ਬਾਰੇ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਾਇਪੋਥੈਟੀਕਲ ਕੌਸਮਿਕ ਸਟਰਿੰਗ (ਕਾਲਪਨਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਸਟਰਿੰਗ) ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸਿਗਨੇਚਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। === ਬਲੈਕ ਹੋਲਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਠੋਸ ਚੀਜ਼ਾਂ === ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਮਾਸ (ਪੁੰਜ/ਮਾਦੇ) ਦਾ ਉਸਦੇ ਰੇਡੀਅਸ ਨਾਲ ਅਨੁਪਾਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਬਲੈਕ ਹੋਲਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਪੇਸ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਖੇਤਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸਤੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵੀ, ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਸਟੈੱਲਰ ਐਵੋਲੀਊਸ਼ਨ ਦੇ ਤਾਜ਼ਾ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤ ਮਾਡਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਪੁੰਜ ਤੋਂ 1.4 ਗੁਣਾ ਦੇ ਲੱਘਭੱਗ ਵੱਡੇ ਮਾਸ ਵਾਲੇ ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ ਸਟਾਰ, ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਦਰਜਣ ਸੋਲਰ ਮਾਸਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸਟੈੱਲਰ ਬਲੈਕ ਹੋਲਾਂ ਨੁੰ ਭਾਰੀ ਮਾਸ ਵਾਲੇ ਸਟਾਰਾਂ (ਤਾਰਿਆਂ) ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਪੜਾਓ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਗਲੈਕਸੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ (ਸੁਪਰਮੈੱਸਿਵ) ਬਲੈਕਹੋਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਮਾਸ ਕੁੱਝ ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕੁੱਝ ਬਿਲੀਅਨ ਸੋਲਰ ਮਾਸਾਂ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਗਲੈਕਸੀ ਦੀ ਫੌਰਮੇਸ਼ਨ (ਬਣਤਰ) ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਬਣਤਰਾਂ ਦੀ ਫੌਰਮੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਦੀ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[File:Star collapse to black hole.png|thumb|left|ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀਆਂ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਬਣਾਵਟ : ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਤਰੰਗਾਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਰਿਹਾ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਇੱਕ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਤਾਰਾ]] ਅਸਟ੍ਰੌਨੋਮੀਕਲੀ (ਖਗੋਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ), ਠੋਸ ਸੰਘਣੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਐਨਰਜੀ ਨੂੰ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਾਬਲੀਅਤ ਵਾਲਾ ਮਕੈਨਿਜ਼ਮ (ਯੰਤਰ ਤਰੀਕਾ) ਮੁੱਹਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਐਕਸਰਸ਼ਨ, ਜੋ ਸਟੈੱਲਰ ਜਾਂ ਸੁਪਰਮੈੱਸਿਵ ਬਲੈਕ ਹੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੈਸੀ ਪਦਾਰਥ ਜਾਂ ਧੂੜ ਦੇ ਕਣਾਂ ਦਾ ਡਿੱਗਣਾ ਹੈ, ਕੁੱਝ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਚਮਕੀਲੀਆਂ ਖਗੋਲੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਜਿਮੇਵਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨੋਟ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹਨ; ਭਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕ੍ਰਿਅਸ਼ੀਲ ਗਲੈਕਟਿਕ ਨਿਊਕਲੀਆਈ ਦਾ ਗਲੈਕਟਿਕ ਪੈਮਾਨੇ ਉੱਤੇ ਹੋਣਾ, ਅਤੇ ਸਟੈੱਲਰ ਦੇ ਅਕਾਰ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਮਾਈਕ੍ਰੋਕੁਆੱਸਰਾਂ ਦਾ ਹੋਣਾ। ਖਾਸ ਕਰ ਕੇ , ਏਕਸਰਸ਼ਨ ਰਿਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ ਜੈੱਟਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉੱਚ ਊਰਜਾ ਕਣਾਂ ਤੇ ਬੀਮ ਫੋਕਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਦੇ ਲੱਗਭੱਗ ਬਰਾਬਰ ਸਪੇ ਵਿੱਚ ਦੂਰ ਦਰਾਜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮਾਂ ਦੇ ਮਾਡਲ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਿਰੀਖਣਾਂ (ਔਬਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨਾਂ) ਨੇ ਥਿਊਰੀ ਰਾਹੀਂ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਬਲੈਕ ਹੋਲਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਲਈ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਬੂਤ ਮੁੱਹਈਆ ਕਰਵਾਏ ਹਨ। ਬਲੈਕ ਹੋਲਾਂ ਦੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਤਰੰਗਾਂ ਲਈ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੰਗ ਹੈ। ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਸੁੰਗੜ ਰਹੀਆਂ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਬਾਇਨਰੀਆਂ ਇੱਥੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿਟੈਕਟਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਤਰੰਗਾਂ ਦੇ ਸਿਗਨਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁੱਝ ਵੱਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ , ਅਤੇ ਇੱਕਠਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਫੇਜ਼ (ਚਰਪ) ਨੂੰ ਮਰਜਰ ਇਵੈਂਟਸ (ਇਕੱਠਾ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ) ਦੀ ਦੂਰੀ ਨਾਪਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸਟੈਂਡਰਡ ਕੈਂਡਲ (ਮੋਮਬੱਤੀ) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ- ਅਤੇ ਇਸਤਰਾਂ ਜਿਆਦਾ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਕੌਸਮਿਕ (ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ) ਫੈਲਾਓ ਦੀ ਖੋਜ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਟੈੱਲਰ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਤਰੰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਸੁਪਰਮੈੱਸਿਵ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਣਾ ਇਹ ਸਿੱਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਪਰਮਏੱਸਿਵ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਦੀ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ) ਕੀ ਹੈ। === ਕੌਸਮੌਲੌਜੀ (ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ) === [[File:Lensshoe hubble.jpg|thumb|ਇਹ ਨੀਲੀ ਘੋੜੇ ਦੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਦੂਰ ਦਰਾਜ ਦੀ ਗਲੈਕਸੀ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰੀ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਚਮਕਦਾਰ ਲਾਲ ਗਲੈਕਸੀ ਦੀ ਤਾਕਤਵਰ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਖਿੱਚ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਲੱਗਭੱਗ ਛੱਲੇ ਵਿੱਚ ਵਧਾ ਕੇ ਲਪੇਟੀ ਗਈ ਹੈ ]] ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਤਾਜ਼ਾ ਮਾਡਲ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀਆਂ ਫੀਲਡ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੌਸਮੌਲੌਜੀਕਲ ਕੌਂਸਟੈਂਟ (ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਸਥਿਰਾਂਕ) Λ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੈਮਾਨੇ ਦੇ ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਉੱਪਰ ਇਸਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, :<math> R_{\mu\nu} - {\textstyle 1 \over 2}R\,g_{\mu\nu} + \Lambda\ g_{\mu\nu} = \frac{8\pi G}{c^{4}}\, T_{\mu\nu} </math> ਜਿੱਥੇ gμν ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਆਈਸੋਟ੍ਰੋਪਿਕ ਅਤੇ ਹੋਮੋਜੀਅਨਸ ਸਲਿਊਸ਼ਨ , ਫਰੇਡਮਨ-ਲੀਮਿਟਰੇ-ਰੌਬਰਸਟਨ-ਵਾਲਕਰ ਸਲਿਊਸ਼ਨ, ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਮਾਡਲ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪਿਛਲੇ 14 ਬਿਲੀਅਨ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਗਰਮ, ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੱਗ ਬੈਂਗ ਦੇ ਫੇਜ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਪੇਰਾਮੀਟਰਾਂ (ਮਾਪਦੰਡ ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਔਸਤ ਮੈਟਰ ਘਣਤਾ/ਡੈੱਨਸਿਟੀ) ਦੀ ਕੁੱਝ ਸੰਖਿਆ ਨੂੰ ਖਗੋਲੀ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਫਿਕਸ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਦੇ ਆਂਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਡਲਾਂ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਰੱਖ ਕੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਨੁਮਾਨ, ਜੋ ਸਭ ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਸਫਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ : ਪਰਿਮੌਰਡੀਅਲ (ਮੂਲ ਆਦਮ) ਨਿਊਕਲੀਓਸਿੰਥੈਸਿਸ ਦੇ ਇੱਕ ਪੀਰੀਅਡ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਰਸਾਇਣਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਹੁਤਾਤ, ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੈਮਾਨੇ ਉੱਤੇ ਬਣਤਰ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਤੋਂ ਇੱਕ “ਥਰਮਲ ਈਕੋ (ਗੂੰਜ)” ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹੋਂਦ, ਕੌਸਮਿਕ ਬੈਕਗਰਾਉਂਡ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ। ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਫੈਲਾਓ ਦੇ ਖਗੋਲਿਕ ਦਰ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਚਲੇ ਕੁੱਲ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਓਸ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਫਿਤਰਤ ਰਹੱਸ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਲੱਗਭੱਗ 90% ਹਿੱਸਾ ਡਾਰਕ ਮੈਟਰ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਛੁਪਿਆ ਪਦਾਰਥ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਾਸ (ਜਾਂ, ਇਸਦੇ ਸਮਾਨ ਹੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਪ੍ਰਭਾਵ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ, ਇਸਲਈ ਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ (ਔਬਜ਼ਰਵ ਕੀਤਾ) ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮੈਟਰ (ਪਦਾਰਥ) ਲਈ ਕੋਈ ਸਰਵ ਸਧਾਰਣ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲਾ ਵਿਵਰਣ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜੋ ਗਿਆਤ ਪਾਰਟੀਕਲ ਫਿਜਿਕਸ (ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ) ਜਾਂ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੋਵੇ। ਦੂਰ ਦਰਾਜ ਦੇ ਸੁਪਰਨੋਵਾ ਦੇ ਰੈੱਡਸ਼ਿਫਟ ਸਰਵੇਖਣ ਦੇ ਸਪਸ਼ਟ ਨਿਰੀਖਣ ਅਤੇ ਕੌਸਮਿਕ ਬੈਕਗਰਾਊਂਡ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਪ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਡੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਫੈਲਾਓ ਦੇ ਐਕਸਲਰੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਕੌਸਮੌਲੌਜੀਕਲ ਕੌਂਸਟੈਂਟ (ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਸਥਿਰਾਂਕ) ਦੁਆਰਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਸਦੇ ਸਮਾਨ ਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਡਾਰਕ ਐਨਰਜੀ (ਗੁਪਤ ਊਰਜਾ) ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਇੱਕ ਅਵਸਥਾ ਅਜੀਬ ਦੀ ਸਮੀਕਰਨ ਵਾਲੀ ਐਨਰਜੀ ਦੀ ਕਿਸਮ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਫਿਤਰਤ ਅਸਪਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਇਨਫਲੇਸ਼ਨਰੀ ਫੇਜ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਐਕਸਲਰੇਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਫੈਲਾਓ ਦਾ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਫੇਜ਼, ਜੋ 10-33 ਸੈਕੰਡ ਦੇ ਕੌਸਮਿਕ ਟਾਈਮ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, 1980 ਵਿੱਚ ਮਿੱਥਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਕਲਾਸੀਕਲ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਮਾਡਲਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕੌਸਮਿਕ ਬੈਕਗਰਾਊਂਡ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਸੰਪੂਰਣ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੀ ਇੱਕਸਾਰਤਾ (ਹੋਮੋਜੀਨੀਅਟੀ), ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਾਏ ਨਾ ਜਾ ਸਕੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਭਰੇ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਕੌਸਮਿਕ ਬੈਕਗਰਾਉਂਡ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਤਾਜ਼ਾ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਨਾਪਾਂ ਨੇ ਇਸ ਪਰਿਦ੍ਰਿਸ਼ ਲਈ ਪਹਿਲਾ ਸਬੂਤ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਸੰਭਵ ਇਨਫਲੇਸ਼ਨਰੀ ਕਥਾਵਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਵੈਰਾਇਟੀ ਹੈ, ਜੋ ਤਾਜ਼ਾ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਇਨਫਲੇਸ਼ਨਰੀ ਫੇਜ਼ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਾਡਲ ਬਿੱਗ ਬੈਂਗ ਸਿੰਗੁਲਰਟੀ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਉੱਤਰ ਕੁਆਂਟਮ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਣ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਜੇ ਤੱਕ ਵਿਕਸਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ===ਟਾਈਮ ਟਰੈਵਲ (ਵਕਤ ਯਾਤਰਾ) === ਕਰਟ ਗਓਡਲ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦੇ ਉਹ ਹੱਲ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਲੋਜ਼ਡ ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਕਰਵਜ਼ (CTCs) (ਬੰਦ ਸਮੇਂ ਵਰੇਗੀਆਂ ਵਕਰਾਂ) ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵਕਤ ਵਿੱਚ ਲੂਪਾਂ ਲਈ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੱਲ ਅੱਤ ਦਰਜੇ ਦੀਆਂ ਭੌਤਿਕੀ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਨੀਆਂ ਅਸੰਭਵ ਹੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਕ ਖੁੱਲਾ ਸਵਾਲ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਹੋਰ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਇਹਨਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਮੁਕਾ ਦੇਣਗੇ ਕਿ ਨਹੀਂ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੋਰ- ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਸੰਭਵ- GR ਹੱਲ CTCs ਵਾਲੇ ਖੋਜੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਟੋਪਲਰ ਸਲੰਡਰ ਅਤੇ ਟਰਾਵਰਦੇਬਲ ਵਰਮਹੋਲ। == ਅਡਵਾਂਸ (ਵਿਕਸਿਤ) ਧਾਰਨਾਵਾਂ == ===ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਭੂ-ਮੰਡਲੀ ਰੇਖਾਗਣਿਤ === [[File:Penrose.svg|thumb|ਇੱਕ ਅਨੰਤ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਪੈੱਨਰੋਜ਼-ਕਾਰਟਰ ਚਿੱਤਰ]] ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਪਦਾਰਥਕ ਵਸਤੂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਪਲਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਕੜ ਸਕਦੀ ਜਾਂ ਓਸਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਤੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ। A ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਥਾਨ X ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਸਾਰ-ਰੇਖਾਵਾਂ (ਨੱਲ-ਜੀਓਡੈਸਿਕਾਂ) ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਵਰਣ ਸਪੇਸ-ਟਾਈਮ ਦੀ ਕਾਰਣਤਾਮਿਕ ਬਣਤਰ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਪੈੱਨਰੋਜ਼-ਕਾਰਟਰ ਚਿੱਤਰ ਵਰਤ ਕੇ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਪੇਸ ਦੇ ਅਨੰਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਟਾਈਮ ਅਰਸੇ ਇਸਤਰਾਂ ਸੁੰਗੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਸੀਮਤ ਨਕਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਫਿੱਟ ਹੋ ਸਕਣ, ਜਦੋਂਕਿ ਸਟੈਂਡਰਡ ਸਪੇਸਟਾਇਮ ਡਾਇਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਜੇ ਵੀ ਡਾਇਗਨਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕ, ਰੋਜ਼ਰ ਪੈੱਨਰੋਜ਼ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਜੋ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੋਬਲ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ) ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੂਮੰਡਲ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ) ਵਿੱਚ, ਅਧਿਐਨ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਖਾਸ ਹੱਲ (ਜਾਂ ਹੱਲਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ) ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਗੋਂ, ਜੋ ਸਬੰਧ ਸਾਰੇ ਜੀਓਡੈਸਿਕਾਂ ਲਈ ਖਰੇ ਉਤਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਏਚੌਧਰੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ, ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਫਿਤਰਤ ਬਾਰੇ ਵਾਧੂ ਗੈਰ-ਖਾਸ ਮਾਨਤਾਵਾਂ (ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਐਨਰਜੀ ਕੰਡੀਸ਼ਨਾਂ ਕਹੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕਿਸਮ) ਆਮ ਰਿਜ਼ਲਟਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। === ਹੌਰਿਜ਼ਨ (ਖਸ਼ਿਤਿਜ) === ਭੂ-ਮੰਡਲ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ) ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, ਕੁੱਝ ਸਪੇਸਟਾਈਮਾਂ ਨੂੰ ਹੌਰਿਜ਼ਨਾਂ ਨਾਮਕ ਹੱਦਾਂ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਹੱਦਬੰਦੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਲੈਕ ਹੋਲਾਂ ਜਾਣੀਆਂ ਪਛਾਣੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਹਨ: ਜੇਕਰ ਮਾਸ ਨੂੰ ਸਪੇਸ ਦੇ ਜਰੂਰਤ ਮੁਤਾਬਿਕ ਕਾਫੀ ਸੰਘਣੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਹੂਪ ਅਨੁਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਸਾਪੇਖਿਕ ਲੰਬਾਈ ਸਕੇਲ/ਪੈਮਾਨਾ ਸ਼ਵਾਰਜ਼ਚਿਲਡ ਰੇਡੀਅਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ), ਅੰਦਰ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਪਲਸ (ਕੰਪਨ) ਨੂੰ ਓਵਰਟੇਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ (ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਸਕਦੀ), ਸਾਰਾ ਅੰਦ੍ਰੂਨੀ ਪਦਾਰਥ ਬੰਦੀ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਲਾਂਘਾ ਅਜੇ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਦਾ ਹੌਰਿਜ਼ਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੱਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭੌਤਿਕੀ ਹੱਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। [[File:Ergosphere of a rotating black hole.svg|thumb|left|ਕਿਸੇ ਘੁੰਮ ਰਹੀ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਦਾ ਅਰਗੋਸਫੀਅਰ, ਜੋ ਅਜਿਹੀ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਤੋਂ ਐਨਰਜੀ ਕੱਢਣ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਮੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ]] ਬਲੈਕ ਹੋਲਾਂ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਧਿਐਨ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦੇ ਸੁਸਪਸ਼ੱਟ ਹੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਰਹੇ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨੋਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੱਲ ਸਨ; ਸਫੈਰੀਕਲੀ ਸਮਿੱਟਰਿਕ ਸ਼ਵਾਰਜ਼ਚਿਲਡ ਹੱਲ (ਜੋ ਸਥਿਰ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ ਐਕਸਿਸ-ਸਮਿੱਟਰਿਕ ਕੈੱਰਰ ਹੱਲ (ਜੋ ਘੁੰਮ ਰਹੀ, ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਰਗੋਸਫੀਅਰ ਵਰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ)। ਗਲੋਬਲ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ) ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, ਬਾਦ ਦੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਬਲੈਕ ਹੋਲਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਆਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਫਰੋਲਿਆ ਹੈ। ਲੰਬੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਓਹ ਸਰਲ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਗਿਆਰਾਂ ਪੈਰਾਮੀਟਰਾਂ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਐਨਰਜੀ, ਲੀਨੀਅਰ ਮੋਮੈਂਟਮ, ਐੰਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ, ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ, ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਯੂਨੀਕਨੈੱਸ ਥਿਊਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: “ਬਲੈਕ ਹੋਲਾਂ ਦੇ ਵਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ”, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਸਟਾਈਲ ਵਾਂਗ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਕੋਈ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਗਰੈਵਿਟੀ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਟਕਰਾਉਣ ਦੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰਤਾ ਦੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਜੋ ਚੀਜ਼ ਨਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ (ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਤਰੰਗਾਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ) ਬਹੁਤ ਸਰਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਧਿਆਨਯੋਗ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ, ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤਾ ਦਾ ਸੈੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਸਮਾਨ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਿਧਾਂਤ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਕਿਸੇ ਆਮ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਦੇ ਈਵੈਂਟ ਹੌਰਿਜ਼ਨ (ਘਟਨਾ-ਖਿਸ਼ਿਤਿਜ) ਦਾ ਖੇਤਰ ਵਕਤ ਦੇ ਨਾਲ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਘਟੇਗਾ, ਜੋ ਕਿ ਕਿਸੇ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਐਨਰਜੀ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਘੁੰਮ ਰਹੀ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਤੋਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕੱਢੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਪੈੱਨਰੋਜ਼ ਪ੍ਰੋਸੈੱਸ)। ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਬੂਤ ਹਨ ਕਿ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ, ਦਰਅਸਲ, ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਸਬਸੈੱਟ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਵੀ ਪੱਕੇ ਸਬੂਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਖੇਤਰ ਇਸਦੀ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਿਧਾਂਤ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ- ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਘਟਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗੈਰ-ਜ਼ੀਰੋ ਤਾਪਮਾਨ ਵਾਲੀਆਂ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਬਲੈਕ ਮਹੋਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਥਰਮਲ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਰਧ-ਕਲਾਸੀਕਲ ਕੈਲਕੁਲੇਸ਼ਨਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਤਹਿ ਗਰੈਵਿਟੀ ਪਲੈਂਕ ਦੇ ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ਦਾ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹਾਕਿੰਗ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੌਰਿਜ਼ਨਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਫੈਲਦੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਅੰਦਰ, ਕੋਈ ਦਰਸ਼ਨ ਖੋਜ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭੂਤਕਾਲ ਦੇ ਕੁੱਝ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ (ਪਾਰਟੀਕਲ ਹੌਰਿਜ਼ਨਜ਼), ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਕੁੱਝ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ (ਇਵੈਂਟ ਹੌਰਿਜ਼ਨ)। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਫਲੈਟ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ ਅੰਦਰ, ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਐਕਸਲਰੇਟ ਹੋ ਰਹੇ ਦਰਸ਼ਕ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ (ਰਿੰਡਲਰ ਸਪੇਸ), ਇੱਕ ਅਰਧ-ਕਲਾਸੀਕਲ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੌਰਿਜ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਨਰੂੱਹ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ===ਸਿੰਗੂਲਰਟੀਆਂ === ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਆਮ ਲੱਛਣ ਸਿੰਗੂਲਰਟੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਹੱਦਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਹੈ। ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨੂੰ ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਅਤੇ ਲਾਈਟਲਾਈਕ ਜੀਓਡੈਸਿਕਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਕੇ ਫਰੋਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ- ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਫਰੀ ਫਾਲ ਅਧੀਨ ਕਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਸੰਭਵ ਰਸਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦੇ ਕੁੱਝ ਹੱਲਾਂ ਦੇ “ਰੈਗਡ ਐੱਜਜ਼” (ਫਟੇ ਹੋਏ ਕਿਨਾਰੇ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ – ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਪੇਸਟਾਈ, ਸਿੰਗੂਲਰਟੀਆਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਕਣਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਇੱਕ ਅਚਾਨਕ ਸਿਰੇ ਤੱਕ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ) ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਆਦਾ ਦਿਲਚਸਪ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, “ਕਰਵੇਚਰ ਸਿੰਗੂਲਰਟੀਆਂ” ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕਰਵੇਚਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜੀਓਮੈਟ੍ਰਿਕ ਮਾਤਰਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਰਿੱਚੀ ਸਕੇਲਰ, ਅਨੰਤ ਮੁੱਲ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਸਿੰਗੂਲਰਟੀਆਂ ਵਾਲੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮਾਂ ਦੀਆਂ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਜਾਣੀਆਂ ਪਛਾਣੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ – ਜਿੱਥੇ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ- ਸ਼ਵਾਰਜ਼ਚਿਲਡ ਹੱਲ ਹਨ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਚਿਰਸਥਾਈ ਸਥਿਰ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਸਿੰਗੁਲਰਟੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਕੈੱਰਰ ਸਲਿਉਸ਼ਨ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਚਿਰਸਥਾਈ ਘੁੰਮ ਰਹੀ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਛੱਲੇ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਰਗੀ ਸਿੰਗੁਲਰਟੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਫਰੇਡਮੈਨ-ਲੀਮਿਟਰੇ-ਰੌਬਰਸਟਨ-ਵਾਕਰ ਸਲਿਊਸ਼ਨਜ਼ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਸਪੇਸਟਾਈਮਾਂ ਦੀਆਂ ਭੂਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸਿੰਗੂਲਰਟੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੋਂ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਿੱਗ ਬੈਂਗ ਸਿੰਗੂਲਰਟੀਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਦੀਆਂ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸਿੰਗੂਲਰਟੀਆਂ (ਬਿੱਗ-ਕਰੰਚ) ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਦੇ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਨਾਲ ਸਮਿੱਟਰਿਕ ਹੋਣਾ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ ਤੇ- ਅਤੇ ਸਰਲ ਕੀਤੇ ਹੋਣ ਤੇ- ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਕੱਢਣਾ ਅਕਰਸ਼ਕ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਸਿੰਗੂਲਰਟੀਆਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਆਦਰਸ਼ ਰੂਪ ਦੇਣ ਦਾ ਆਰਟੀਫੈਕਟ (ਅਜਿਹੀ ਧਾਰਨਾ ਜੋ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਂਚੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਹਾਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ) ਹੈ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੰਗੂਲਰਟੀ ਥਿਊਰਮ, ਜੋ ਗਲੋਬਲ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ) ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਬਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਹੋਰ ਤਰਾਂ ਦੱਸਦੀ ਹੈ: ਸਿੰਗੂਲਰਟੀਆਂ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦਾ ਆਮ ਲੱਛਣ ਹਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੇ ਪਦਾਰਥ ਵਾਲੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਕਿਸੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਟੇਜ ਤੋਂ ਪਰੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਖਾਤਮਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਰੋਕੀਆ ਨਾ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਫੈਲ ਰਹੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੇਂਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ, ਥਿਊਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਫੂਲਰਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਾਜ਼ਾ ਰਿਸਰਚ ਦਾ ਜਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸਾ ਇਹਨਾਂ ਇਕਾਈਆਂ ਆਮ ਬਣਤਰਾਂ (ਮਿੱਥਾਂ ਜਿਵੇਂ BKL ਅਨੁਮਾਨ) ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਣ ਵੱਲ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਕੌਸਮਿਕ ਸੈਂਸਰਸ਼ਿਪ ਹਾਇਪੋਥੀਸਿਸ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੀਆਂ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਸਿੰਗੂਲਰਟੀਆਂ (ਸੰਪੂਰਣ ਸਮਰੂਪਤਾ ਤੋਂ ਬਗੈਰ,ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਪਦਾਰਥ) ਕਿਸੇ ਹੌਰਿਜ਼ਨ ਦੇ ਥੱਲੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਛੁਪੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸਤਰਾਂ ਸਾਰੇ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਤੋਂ ਅਲੋਪ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੋਈ ਰਸਮੀਂ ਸਬੂਤ ਅਜੇ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸੰਖਿਅਕ ਬਣਾਵਟਾਂ ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਪ੍ਰਤਿ ਸਮਰਥਨ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। === ਉਤਪੱਤੀ ਸਮੀਕਰਨਾਂ (ਐਵੋਲੀਊਸ਼ਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ) === ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀਆਂ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਹਰੇਕ ਹੱਲ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਅਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮੇਟੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ- ਇਹ ਸਿਰਫ ਕੋਈ ਸਨੈਪਸ਼ੌਟ (ਤਸਵੀਰ) ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਣ, ਸੰਭਵ ਤੌਰ ਤੇ ਪਦਾਰਥ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ) ਨੂੰ ਹਰੇਕ ਜਗਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਓਸ ਖਾਸ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਪਲ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਆਮ ਕੋਵੇਰੀਐਂਸ ਕਾਰਨ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਅਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਟੈਂਸਰ ਦੀ ਵਕਤ ਉਤਪੱਤੀ (ਟਾਈਮ ਐਵੋਲੀਊਸ਼ਨ) ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟ ਕੰਡੌਸ਼ਨ (ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ-ਸ਼ਰਤ) ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਰ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗੇਜ ਫਿਕਸਿੰਗ (ਪੈਮਾਨਾ ਸਥਿਰ ਕਰਨ) ਦੇ ਸਮਸਾਨ ਹੈ। ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਨੂੰ ਅੰਸ਼ਿਕ ਡਿੱਫਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਝਣ ਲਈ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਫਾਰਮੂਲਾਬੱਧ ਕਰਨਾ ਸਹਾਇਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਕਤ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਉੱਤਪੱਤੀ ਦਿਖਾਵੇ। ਇਹ ਕੁੱਝ “3+1” ਕਹੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਫਾਰਮੂਲਾ ਬਣਤਰਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਪੇਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸਪੇਸ ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਲੱਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਅਲੱਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਜਾਣੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਉਦਾਹਰਨ ADM ਫਾਰਮੂਲਿਜ਼ਮ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਯੋਜਨ (ਅਲੱਗ ਕਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ) ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀਆਂ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਵਰਤਾਓ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ: ਇੱਕ ਵਾਰ ਢੁਕਵੀਆਂ (ਅਨੁਕੂਲ) ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦਰਸਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਹੱਲ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਿਰਾਲੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਫੀਲਡ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਅਜਿਜੇ ਹੱਲ ਨਿਊਮੈਰੀਕਲ (ਸੰਖਿਅਕ) ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦਾ ਅਧਾਰ ਹਨ। === ਗਲੋਬਲ ਅਤੇ ਕੁਆਸੀ-ਲ਼ੋਕਲ (ਅਰਧ-ਸਥਾਨਿਕ) ਮਾਤਰਾਵਾਂ === ਉਤਪੱਤੀ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਹਿਲੂ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਸਰਲ ਦਿਸਣ ਵਾਲੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਕੁੱਲ ਮਾਸ (ਜਾਂ ਐਨਰਜੀ) ਲਈ ਇੱਕ ਜਨਰਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਖੋਜਣੀ ਅਸੰਭਵ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਕਾਰਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਨੂੰ – ਕਿਸੇ ਵੀ ਭੌਤਿਕੀ ਫੀਲਡ ਦੀ ਤਰਾਂ- ਜਰੂਰ ਹੀ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਐਨਰਜੀ ਲਈ ਜਿਮੇਵਾਰ ਮੰਨੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਮੁਢਲੇ ਤੌਰ ਤੇ ਓਸ ਐਨਰਜੀ ਨੂੰ ਸਥਾਨਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਥਿਰ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੰਨਾ ਹੀ ਬੱਸ ਨਹੀਂ, ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਕੁੱਲ ਮਾਸ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਮਿੱਥਿਆ “ਅਨੰਤ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਦਰਸ਼ਕ” (ADM ਮਾਸ) ਜਾਂ ਅਨੁਕੂਲ ਸਮਰੂਪਤਾਵਾਂ (ਕੋਮਰ ਮਾਸ)। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸਿਸਟਮ ਤੋਂ ਕੁੱਲ ਮਾਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦੇਵੇ, ਐਨਰਜੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਤਰੰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਨੰਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰੱਖ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਨੱਲ-ਇਨਫਿਨਟੀ ਉੱਤੇ ਬੋਂਦੀ ਮਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਫਿਜ਼ਿਕਸ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਾਸ ਪੌਜ਼ੇਟਿਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਬੰਧਤ ਭੂਮੰਡਲੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਮੋਮੈਂਟਮ ਅਤੇ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਲਈ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਕੁਆਸੀ-ਲੋਕਲ ਕੁਆਂਟਿਟੀਜ਼ (ਅਰਧ-ਸਥਾਨਿਕ ਮਾਤਰਾਵਾਂ) ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਬੰਦ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਮਾਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਓਸ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਸਪੇਸ ਦੇ ਇੱਕ ਸੀਮਤ ਖੇਤਰ ਅੰਦਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਫਾਰਮੂਲਾਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਮੀਦ ਅਜਿਹੀ ਮਾਤਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਰਹੀ ਹੈ ਜੋ ਬੰਦ ਸਿਸਟਮਾਂ ਬਾਰੇ ਆਮ ਕਥਨਾਂ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਹੂਪ ਕੰਜਕਸਚਰ (ਅਨੁਮਾਨ) ਦਾ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਫਾਰਮੂਲਾਕਰਨ। == ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧ == ਜੇਕਰ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਨੂੰ ਅਜੋਕੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਦੋ ਥੰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਥੰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ, ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ, ਜੋ ਮੁਢਲੇ ਕਣਾਂ ਤੋਂ ਠੋਸ ਅਵਸਥਾ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ (ਸੌਲਿਡ ਸਟੇਟ ਫਿਜ਼ਿਕਸ) ਤੱਕ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਅਧਾਰ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਥੰਮ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਨਾਲ ਮੇਲ ਮਿਲਾਪ ਕਰਨਾ ਅਜੇ ਇੱਕ ਖੁੱਲਾ ਸਵਾਲ ਹੈ। === ਵਕਰਿਤ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ === ਆਮ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀਆਂ, ਜੋ ਅਜੋਕੀ ਮੁਢਲੀ ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ (ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਪਾਰਟੀਕਲ ਫਿਜ਼ਿਕਸ) ਦਾ ਅਧਾਰ ਰਚਦੀਆਂ ਹਨ, ਨੂੰ ਫਲੈਟ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਨੇੜਤਾ (ਅਪਰੌਕਸੀਮੇਸ਼ਨ) ਹੈ ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਫੀਲਡਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਕਮਜੋਰ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡਾਂ ਅੰਦਰ ਸੂਖਮ ਕਣਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਹਨਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਰੈਵਿਟੀ ਇੰਨੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਦਾਰਥ (ਕੁਆਂਟਮ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਅਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨ (ਕੁਆਂਟੀਜ਼ੇਸ਼ਨ) ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਜਿੰਨੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ, ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਵਕਰਿਤ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀਆਂ ਦੇ ਫਾਰਮੂਲੇ ਬਣਾਏ ਹਨ। ਇਹ ਥਿਊਰੀਆਂ ਕਿਸੇ ਕਰਵਡ ਬੈਕਗਰਾਊਂਡ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਓਸ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ ਕੁਆਂਟਮ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਵਰਤਾਓ ਨੂੰ ਦਰਸਾਓਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਫਾਰਮੂਲਾ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਲੈਕ ਹੋਲਾਂ “ਹਾਕਿੰਗ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨਾਂ” ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਕਣਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਬਲੈਕਬੌਡੀ ਸਪੈਕਟਰਮ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਓਹ ਵਕਤ ਪਾ ਕੇ ਵਾਸ਼ਪਿਤ (ਇਵੈਪੋਰੇਟ) ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਉੱਪਰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਬਲੈਕ ਹੋਲਾਂ ਦੇ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। === ਕੁਆਂਟਮ ਗਰੈਵਿਟੀ === ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਵਿਵਰਣ ਅਤੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਇੱਕ ਜੀਓਮੈਟ੍ਰਿਕ ਵਿਵਰਣ ਦਰਮਿਆਨ ਸਥਿਰਤਾ ਲਈ ਮੰਗ, ਅਤੇ ਸਿੰਗੂਲਰਟੀਆਂ (ਜਿੱਥੇ ਕਰਵੇਚਰ ਲੰਬਾਈ ਪੈਮਾਨੇ ਸੂਖਮ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ) ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਲਈ ਮੰਗ, ਕੁਆਂਟਮ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਣ ਥਿਊਰੀ ਲਈ ਜਰੂਰਤ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ: ਬਲੈਕ ਹੋਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਗ ਦੇ ਕਿਸੇ ਜਰੂਰਤ ਜਿੰਨੇ ਵਿਵਰਣ ਲਈ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਵਿਵਰਣ ਲਈ, ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਰੈਵਿਟੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਜੀਓਮੈਟਰੀ ਨੂੰ ਕੁਆਂਟਮ ਫਿਜ਼ਿਕਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਵੱਡੇ ਯਤਨਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਕੋਈ ਵੀ ਸੰਪੂਰਣ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਕੁਆਂਟਮ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਅਜੇ ਤੱਕ ਜਾਣੀ ਨਹੀਂ ਗਈ, ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੋਣਹਾਰ ਉਮੀਦਵਾਰ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। [[Image:Calabi yau.jpg|left|thumb|ਇੱਕ ਕਾਲਾਬਿ-ਯਾਓ ਮੈਨੀਫੋਲਡ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ, ਜੋ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਰਾਹੀਂ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤੀਆਂ ਵਾਧੂ ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰੱਖਣ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ]] ਮੁਢਲੀਆਂ ਇੰਟਰੈਕਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਮੁਢਲੀ ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਧਾਰਣ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਨਰਲਾਈਜ਼ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰੈਵਿਟੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਨੇ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਨਿਮਰ ਉਰਜਾਵਾਂ (ਲੋਅ-ਐਨਰਜੀਆਂ) ਉੱਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸਫਲ ਸਾਬਤ ਹੋਈ ਹੈ, ਓਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਯੋਗ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਉੱਚ ਊਰਜਾਵਾਂ ਉੱਤੇ, ਕੁੱਝ ਨਾ ਕੁੱਝ, ਨਤੀਜੇ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਨਿਰਾਧਾਰ ਮਾਡਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰਹੇ ਹਨ। [[File:Spin network.svg|thumb|ਲੂਪ ਕੁਆਂਟਮ ਗਰੈਵਿਟੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਗਈ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸਰਲ ਸਪਿੱਨ ਨੈੱਟਵਰਕ]] ਇਹਨਾਂ ਕਮੀਆਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਯਤਨ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਿੰਦੂ-ਕਣਾਂ (ਪੋਆਇੰਟ ਪਾਰਟੀਕਲਾਂ) ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਸੂਖਮ ਇੱਕ-ਅਯਾਮੀ ਫੈਲਾਏ ਹੋਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਥਿਊਰੀ ਸਾਰੇ ਕਣਾਂ ਅਤੇ ਗਰੈਵਿਟੀ ਸਮੇਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਯੂਨੀਫਾਈਡ (ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ) ਵਿਵਰਣ ਹੋਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਕੀਮਤ ਜੋ ਦੇਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਉਹ ਹੈ ਆਮ ਤਿੰਨ ਦੇ ਜੋੜ ਵਿੱਚ ਸਪੇਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਛੇ ਵਾਧੂ ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨਾਂ ਵਰਗੇ ਅਜੀਬ ਲੱਛਣ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਸੁਪਰਸਟਰਿੰਗ ਇੰਨਕਲਾਬ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ, ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਅਤੇ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਤੇ ਸੁਪਰਸਮਿੱਟਰੀ ਦੀ ਯੂਨੀਫੀਕੇਸ਼ਨ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਪਰਗਰੈਵਿਟੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ, M-ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਮਿੱਥ ਗਿਆਰਾਂ ਅਯਾਮੀ ਮਾਡਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਚਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕੁਆਂਟਮ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਨਿਰਾਲੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਥਿਊਰੀ ਰਚ ਸਕਣਗੀਆਂ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ (ਅਪਰੋਚ) ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਕਾਨਿਨੀਕਲ ਕੁਆਂਟੀਜ਼ੇਸ਼ਨ ਕਾਰਜ ਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ-ਮੁੱਲ-ਫਾਰਮੂਲਾ ਬਣਤਰ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਵੀਲਰ-ਡਿਵਿੱਟ ਇਕੁਏਸ਼ਨ (ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਇੱਕ ਸਮੀਕਰਨ) ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜੋ, ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ, ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਯੋਗ ਨਾ ਨਿਕਲ ਸਕੀ। ਫੇਰ ਵੀ, ਅੱਜਕੱਲ ਅਸ਼ਟੇਕਰ ਵੇਰੀਏਬਲਾਂ (ਅਸਥਿਰਾਂਕਾਂ) ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਅਸਥਿਰ ਅੰਕਾਂ ਦੀ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਨਾਲ, ਇਸਨੇ ਲੂਪ ਕੁਆਂਟਮ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਭਰੋਸੇ ਯੋਗ ਮਾਡਲ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ। ਸਪੇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਪਿੱਨ-ਨੈੱਟਵਰਕ ਕਹੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਜਾਲ-ਨੁਮਾ ਬਣਤਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਕਤ ਅੰਦਰ ਡਿਸਕਰੀਟ (ਅਨਿਰੰਤਰ) ਸਟੈੱਪਾਂ (ਛੜੱਪਿਆਂ) ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅਤੇ ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਕਿਹੜੇ ਲੱਛਣ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਦ ਬਦਲਦੇ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ (ਵਿਵਹਾਰਿਕ) ਥਿਊਰੀ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯਤਨ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁੱਝ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਇਹ ਹਨ; ਡਾਇਨੈਮਿਕਲ ਟਰੈਂਗੁਲੇਸ਼ਨ, ਕੈਜ਼ੀਊਲ ਸੈੱਟਸ, ਟਵਿਸਟਰ ਮਾਡਲਜ਼ ਜਾਂ ਕੁਆਂਟਮ ਕੌਸਮੌਲਜੀ ਦੇ ਮਾਡਲਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਪਾਥ-ਇੰਟਗਰਲ। ਸਾਰੀਆਂ ਉਮੀਦਵਾਰ ਥਿਊਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਸਮੀ ਅਤੇ ਸੰਕਲਿਪ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਬਾਕੀ ਹਨ। ਇਹ ਇਸ ਆਮ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਵੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ, ਅਜੇ ਤੱਕ, ਕੁਆਂਟਮ ਗਰੈਵਿਟੀ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਪਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਦਾ ਕੋਈ ਤਰੀਕਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ (ਅਤੇ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਕਿੰਨੇ ਕੁ ਸਫਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ), ਬੇਸ਼ੱਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਅਤੇ ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੇ ਉਪਲਬਧ ਹੋਣ ਤੋਂ ਭਵਿੱਖ ਆਂਕੜਿਆਂ ਦੇ ਬਦਲ ਜਾਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। == ਤਾਜ਼ਾ ਹਾਲਤ == ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਉੱਚ ਸਫਲਤਾ ਵਾਲੇ ਮਾਡਲਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਿਰੀਖਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਟੈਸਟਾਂ ਨੂੰ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇਹ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਇਸ਼ਾਰੇ ਹਨ ਕਿ ਥਿਊਰੀ ਅਧੂਰੀ ਹੈ। ਕੁਆਂਟਮ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਅਤੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਸਿੰਗੂਲਰਟੀਆਂ ਦੀ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਦਾ ਸਵਾਲ ਖੁੱਲਾ ਪਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਨਿਰੀਖਣ ਆਂਕੜੇ ਜੋ ਡਾਰਕ ਐਨਰਜੀ ਅਤੇ ਡਾਰਕ ਮੈਟਰ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਏ ਗਏ ਹਨ, ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਵੀਂ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰਾਂ ਲੈਣ ਨਾਲ, ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਹੋਰ ਫਰੋਲਾ ਫਰਾਲੀ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਅਮੀਰ ਹੈ। ਗਣਿਤਕ ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਸ (ਸਾਪੇਖ ਸ਼ਾਸਤਰੀ) ਸਿੰਗੂਲਰਟੀਆਂ ਦੀ ਫਿਤਰਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਢਲੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਤਾਕਤਵਰ ਕੰਪਿਊਟਰ ਬਣਾਵਟਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਬਲੈਕ ਹੋਲਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਣਾਵਟਾਂ) ਦੌੜਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਸੰਭਵ ਰਹੀਆਂ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡਾਂ ਨਾਲੋਂ ਹੋਰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡਾਂ ਲਈ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਦੀ ਪਰਖ ਲਈ ਮੌਕੇ ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਤਰੰਗਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਿੱਧੀ ਡਿਟੈਕਸ਼ਨ (ਪਛਾਣ) ਲਈ ਦੌੜ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਅਪਣੀ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਸੌ ਸਾਲ ਬਾਦ ਵੀ, ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਰਿਸਰਚ ਦਾ ਉੱਚ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਖੇਤਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == {{Portal|Science|Cosmology}} {{div col|colwidth=20em}} * [[ਅਲਕੁਬਿਰੇ ਡਰਾਈਵ]] (ਰੈਪ ਡਰਾਈਵ) * [[ਪੁੰਜ ਦਾ ਕੇਂਦਰ (ਸਾਪੇਖਾਤਮਿਕ)]] * [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਪ੍ਰਤੋ ਯੋਗਦਾਨ]] * [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਦੀ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ]] * [[ਐਹਰਨਫੈਸਟ ਪੈਰਾਡੌਕਸ]] * [[ਆਈਨਸਟਾਈਨ-ਹਿਲਬਰਟ ਐਕਸ਼ਨ]] * [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਗਣਿਤ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ]] * [[ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਤਰਜੀਹ ਵਿਵਾਦ]] * [[ਰਿਚੀ ਕੈਲਕੁਲਸ]] * [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀਆਂ ਪਰਖਾਂ]] * [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਸਮਾਂ-ਰੇਖਾ]] * [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਸ਼ਰੀਰ ਸਮੱਸਿਆ]] * [[ਕਮਜੋਰ ਗਰੈਵਿਟੀ ਅਨੁਮਾਨ]] {{div col end}} == ਨੋਟਸ == {{Reflist|20em}} ==ਹਵਾਲੇ== <!-- NOTE: THIS SECTION IS RESERVED FOR TEXTS CONSULTED IN THE CONSTRUCTION AND REVISION OF THIS ARTICLE. ALL OTHER TEXTS/WEB SITES/RESOURCES SHOULD BE LISTED IN [[general relativity resources]] --> <!-- A number of Citation templates have been expanded since there were limit problems, cf. [[Wikipedia:Template limits]] --> {{refbegin|20em}} * {{Citation |last=Alpher |first=R. A. |authorlink=Ralph Asher Alpher |last2=Herman |first2=R. C. |date=1948 |title=Evolution of the universe |journal=Nature |volume=162 |issue=4124 |pages=774–775 |doi=10.1038/162774b0 |bibcode=1948Natur.162..774A }} * {{Citation |last=Anderson |first=J. D. |first2=J. K. |last2=Campbell |first3=R. F. |last3=Jurgens |last4=Lau |first4=E. L. |date=1992 |contribution=Recent developments in solar-system tests of general relativity |editor-last=Sato |editor-first=H. |editor2-first=T. |editor2-last=Nakamura |title=Proceedings of the Sixth Marcel Großmann Meeting on General Relativity |publisher=World Scientific |isbn=981-02-0950-9 |pages=353–355 }} * {{Citation |last=Arnold |first=V. I. |authorlink=Vladimir Arnold |title=Mathematical Methods of Classical Mechanics |publisher=Springer |date=1989 |isbn=3-540-96890-3 }} * {{Citation |last=Arnowitt |first=Richard |authorlink=Richard Arnowitt |first2=Stanley |last2=Deser |author2-link=Stanley Deser |first3=Charles W. |last3=Misner |author3-link=Charles W. Misner |date=1962 |contribution=The dynamics of general relativity |editor-last=Witten |editor-first=Louis |title=Gravitation: An Introduction to Current Research |publisher=Wiley |pages=227–265 }} * {{Citation |last=Arun |first=K.G. |last2=Blanchet |first2=L. |last3=Iyer |first3=B. R. |last4=Qusailah |first4=M. S. S. |date=2007 |title=Inspiralling compact binaries in quasi-elliptical orbits: The complete 3PN energy flux |arxiv=0711.0302 |bibcode = 2008PhRvD..77f4035A |doi = 10.1103/PhysRevD.77.064035 |journal=Physical Review D |volume=77 |issue=6 }} * {{Citation |last = Ashby |first = Neil |title = Relativity and the Global Positioning System |url = http://www.ipgp.jussieu.fr/~tarantola/Files/Professional/GPS/Neil_Ashby_Relativity_GPS.pdf |format = PDF |journal = Physics Today |volume = 55 |pages = 41–47 |date = 2002 |doi = 10.1063/1.1485583 |issue = 5 |bibcode = 2002PhT....55e..41A }} * {{Citation |last=Ashby |first=Neil |title=Relativity in the Global Positioning System |url=http://relativity.livingreviews.org/Articles/lrr-2003-1/index.html |journal=[[Living Reviews in Relativity]] |volume=6 |date=2003 |accessdate=2007-07-06 |doi=10.12942/lrr-2003-1 |archivedate=2007-07-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070704102558/http://relativity.livingreviews.org/Articles/lrr-2003-1/index.html }} * {{Citation |last=Ashtekar |first=Abhay |authorlink=Abhay Ashtekar |title=New variables for classical and quantum gravity |journal=Phys. Rev. Lett. |volume=57 |pages=2244–2247 |date=1986 |doi=10.1103/PhysRevLett.57.2244 |pmid=10033673 |issue=18 |bibcode=1986PhRvL..57.2244A }} * {{Citation |last=Ashtekar |first=Abhay |title=New Hamiltonian formulation of general relativity |journal=Phys. Rev. |volume=D36 |issue=6 |pages=1587–1602 |date=1987 |doi=10.1103/PhysRevD.36.1587 |bibcode = 1987PhRvD..36.1587A }} * {{Citation |last=Ashtekar |first=Abhay |title=The Eleventh Marcel Grossmann Meeting - on Recent Developments in Theoretical and Experimental General Relativity, Gravitation and Relativistic Field Theories - Proceedings of the MG11 Meeting on General Relativity |arxiv=0705.2222 |date=2007 |bibcode = 2008mgm..conf..126A |doi = 10.1142/9789812834300_0008 |chapter=LOOP QUANTUM GRAVITY: FOUR RECENT ADVANCES AND A DOZEN FREQUENTLY ASKED QUESTIONS |isbn=9789812834263 |page=126 }} * {{Citation |last=Ashtekar |first=Abhay |first2=Badri |last2=Krishnan |date=2004 |url=http://www.livingreviews.org/lrr-2004-10 |title=Isolated and Dynamical Horizons and Their Applications |journal=Living Reviews in Relativity |volume=7 |accessdate=2007-08-28 |doi=10.12942/lrr-2004-10 |arxiv=gr-qc/0407042 |bibcode=2004LRR.....7...10A }} * {{Citation |last=Ashtekar |first=Abhay |first2=Jerzy |last2=Lewandowski |title=Background Independent Quantum Gravity: A Status Report |journal=Class. Quant. Grav. |volume=21 |date=2004 |issue=15 |pages=R53–R152 |doi=10.1088/0264-9381/21/15/R01 |arxiv=gr-qc/0404018 |bibcode = 2004CQGra..21R..53A }} * {{Citation |last=Ashtekar |first=Abhay |first2=Anne |last2=Magnon-Ashtekar |date=1979 |doi=10.1063/1.524151 |title=On conserved quantities in general relativity |journal=Journal of Mathematical Physics |volume=20 |issue=5 |pages=793–800 |bibcode = 1979JMP....20..793A }} * {{Citation |last=Auyang |first=Sunny Y. |title=How is Quantum Field Theory Possible? |publisher=Oxford University Press |date=1995 |isbn=0-19-509345-3 }} * {{Citation |last=Bania |first=T. M. |first2=R. T. |last2=Rood |first3=D. S. |last3=Balser |date=2002 |title=The cosmological density of baryons from observations of 3He+ in the Milky Way |journal=Nature |volume=415 |pages=54–57 |doi=10.1038/415054a |pmid=11780112 |issue=6867 |bibcode = 2002Natur.415...54B }} * {{Citation |last=Barack |first=Leor |first2=Curt |last2=Cutler |date=2004 |title=LISA Capture Sources: Approximate Waveforms, Signal-to-Noise Ratios, and Parameter Estimation Accuracy |journal=Phys. Rev. |volume=D69 |issue=8 |page=082005 |doi=10.1103/PhysRevD.69.082005 |arxiv=gr-qc/0310125 |bibcode = 2004PhRvD..69h2005B }} * {{Citation |last=Bardeen |first=J. M. |authorlink=James M. Bardeen |last2=Carter |first2=B. |author2-link=Brandon Carter |last3=Hawking |first3=S. W. |author3-link=Stephen Hawking |date=1973 |url=http://projecteuclid.org/euclid.cmp/1103858973 |title=The Four Laws of Black Hole Mechanics |journal=Comm. Math. Phys. |volume=31 |issue=2 |pages=161–170 |doi=10.1007/BF01645742 |bibcode=1973CMaPh..31..161B }} * {{Citation |last=Barish |first=Barry |date=2005 |editor-first=P. |editor-last=Florides |editor2-first=B. |editor2-last=Nolan |editor3-first=A. |editor3-last=Ottewil |contribution=Towards detection of gravitational waves |title=General Relativity and Gravitation. Proceedings of the 17th International Conference |publisher=World Scientific |pages=24–34 |isbn=981-256-424-1 }} * {{Citation |last=Barstow |first=M |date=2005 |last2=Bond |first2=Howard E. |last3=Holberg |first3=J. B. |last4=Burleigh |first4=M. R. |last5=Hubeny |first5=I. |last6=Koester |first6=D. |title=Hubble Space Telescope Spectroscopy of the Balmer lines in Sirius B |journal=Mon. Not. Roy. Astron. Soc. |volume=362 |issue=4 |pages=1134–1142 |doi=10.1111/j.1365-2966.2005.09359.x |arxiv=astro-ph/0506600 |bibcode=2005MNRAS.362.1134B |ref={{sfnRef|Barstow, Bond et al.|2005}} }} * {{Citation |last=Bartusiak |first= Marcia |title= Einstein's Unfinished Symphony: Listening to the Sounds of Space-Time |isbn= 978-0-425-18620-6 |publisher=Berkley |date=2000 }} * {{Citation |last=Begelman |first=Mitchell C. |first2=Roger D. |last2=Blandford |author2-link=Roger Blandford |first3=Martin J. |last3=Rees |author3-link=Martin Rees |date=1984 |title=Theory of extragalactic radio sources |journal=Rev. Mod. Phys. |volume=56 |issue=2 |pages=255–351 |doi=10.1103/RevModPhys.56.255 |bibcode=1984RvMP...56..255B }} * {{Citation |last=Beig |first=Robert |first2=Piotr T. |last2=Chruściel |date=2006 |contribution=Stationary black holes |editor-last=Françoise |editor-first=J.-P. |editor2-first=G. |editor2-last=Naber |editor3-first=T.S. |editor3-last=Tsou |title=Encyclopedia of Mathematical Physics, Volume 2 |publisher=Elsevier |arxiv=gr-qc/0502041 |isbn=0-12-512660-3 |bibcode = 2005gr.qc.....2041B |page=2041 }} * {{Citation |last=Bekenstein |first=Jacob D. |authorlink=Jacob Bekenstein |date=1973 |title=Black Holes and Entropy |journal=Phys. Rev. |volume=D7 |issue=8 |pages=2333–2346 |doi=10.1103/PhysRevD.7.2333 |bibcode = 1973PhRvD...7.2333B }} * {{Citation |last=Bekenstein |first=Jacob D. |date=1974 |title=Generalized Second Law of Thermodynamics in Black-Hole Physics |journal=Phys. Rev. |volume=D9 |issue=12 |pages=3292–3300 |doi=10.1103/PhysRevD.9.3292 |bibcode = 1974PhRvD...9.3292B }} * {{Citation |last=Belinskii |first=V. A. |first2=I. M. |last2=Khalatnikov |author2-link=Isaak Markovich Khalatnikov |first3=E. M. |last3=Lifschitz |author3-link=Evgeny Lifshitz |date=1971 |title=Oscillatory approach to the singular point in relativistic cosmology |journal=Advances in Physics |volume=19 |doi=10.1080/00018737000101171 |issue=80 |pages=525–573 |bibcode = 1970AdPhy..19..525B }}; original paper in Russian: {{Citation |last=Belinsky |first=V. A. |last2=Lifshits |first2=I. M. |last3=Khalatnikov |first3=E. M. |date= 1970 |title=Колебательный Режим Приближения К Особой Точке В Релятивистской Космологии |journal=Uspekhi Fizicheskikh Nauk (Успехи Физических Наук) |volume=102(3) (11) |pages=463–500 |bibcode = 1970UsFiN.102..463B }} * {{Citation |last=Bennett|first= C. L. |date=2003 |last2=Halpern |first2=M. |last3=Hinshaw |first3=G. |last4=Jarosik |first4=N. |last5=Kogut |first5=A. |last6=Limon |first6=M. |last7=Meyer |first7=S. S. |last8=Page |first8=L. |last9=Spergel |first9=D. N.| displayauthors = 8 |title=First Year Wilkinson Microwave Anisotropy Probe (WMAP) Observations: Preliminary Maps and Basic Results |journal=Astrophys. J. Suppl. |volume=148 |issue=1 |pages=1–27 |doi=10.1086/377253 |arxiv= astro-ph/0302207 |bibcode=2003ApJS..148....1B }} * {{Citation |last=Berger |first=Beverly K. |date=2002 |url=http://www.livingreviews.org/lrr-2002-1 |title=Numerical Approaches to Spacetime Singularities |journal=Living Reviews in Relativity |volume=5 |accessdate=2007-08-04 |doi=10.12942/lrr-2002-1 |arxiv=gr-qc/0201056 |bibcode=2002LRR.....5....1B }} * {{Citation |last=Bergström |first=Lars |first2=Ariel |last2=Goobar |date=2003 |title=Cosmology and Particle Astrophysics |edition=2nd |publisher=Wiley & Sons |isbn= 3-540-43128-4 }} * {{Citation |last=Bertotti |first=Bruno |authorlink=Bruno Bertotti |first2=Ignazio |last2=Ciufolini |first3=Peter L. |last3=Bender |date=1987 |title=New test of general relativity: Measurement of de Sitter geodetic precession rate for lunar perigee |journal=Physical Review Letters |volume=58 |pages=1062–1065 |doi=10.1103/PhysRevLett.58.1062 |pmid=10034329 |issue=11 |bibcode=1987PhRvL..58.1062B }} * {{Citation |last=Bertotti |first=Bruno |first2=L. |last2=Iess |first3=P. |last3=Tortora |date=2003 |title=A test of general relativity using radio links with the Cassini spacecraft |journal=Nature |volume=425 |pages=374–376 |doi=10.1038/nature01997 |pmid=14508481 |issue=6956 |bibcode = 2003Natur.425..374B }} * {{Citation |last=Bertschinger |first=Edmund |date=1998 |title=Simulations of structure formation in the universe |journal=Annu. Rev. Astron. Astrophys. |volume=36 |issue=1 |pages=599–654 |doi=10.1146/annurev.astro.36.1.599 |bibcode=1998ARA&A..36..599B }} * {{Citation |last=Birrell |first=N. D. |first2=P. C. |last2=Davies |author2-link=Paul Davies |title=Quantum Fields in Curved Space |publisher=Cambridge University Press |date=1984 |isbn=0-521-27858-9 }} * {{Citation |last=Blair |first=David |authorlink=David Blair (physicist) |last2=McNamara |first2=Geoff |title=Ripples on a Cosmic Sea. The Search for Gravitational Waves |date=1997 |publisher=Perseus |isbn=0-7382-0137-5 }} * {{Citation |last=Blanchet |first=L. |last2=Faye |first2=G. |last3=Iyer |first3=B. R. |last4=Sinha |first4=S. |date=2008 |title=The third post-Newtonian gravitational wave polarisations and associated spherical harmonic modes for inspiralling compact binaries in quasi-circular orbits |arxiv=0802.1249 |bibcode = 2008CQGra..25p5003B |doi = 10.1088/0264-9381/25/16/165003 |journal=Classical and Quantum Gravity |volume=25 |issue=16 |page=165003 }} * {{Citation |last=Blanchet |first=Luc |date=2006 |url=http://www.livingreviews.org/lrr-2006-4 |title=Gravitational Radiation from Post-Newtonian Sources and Inspiralling Compact Binaries |journal=Living Reviews in Relativity |volume=9 |accessdate=2007-08-07 |doi=10.12942/lrr-2006-4 |bibcode=2006LRR.....9....4B }} * {{Citation |last=Blandford |first=R. D. |authorlink=Roger Blandford |date=1987 |contribution=Astrophysical Black Holes |editor-last=Hawking |editor-first=Stephen W. |editor2-first=Werner |editor2-last=Israel |title=300 Years of Gravitation |publisher=Cambridge University Press |pages=277–329 |isbn=0-521-37976-8 }} * {{Citation |last=Börner |first=Gerhard |date=1993 |title=The Early Universe. Facts and Fiction |publisher=Springer |isbn=0-387-56729-1 }} * {{Citation |last=Brandenberger |first=Robert H. |date=2007 |title=Inflationary Cosmology |arxiv=hep-th/0701111 |bibcode = 2008LNP...738..393B |doi = 10.1007/978-3-540-74353-8_11 |chapter=Conceptual Problems of Inflationary Cosmology and a New Approach to Cosmological Structure Formation |series=Lecture Notes in Physics |isbn=978-3-540-74352-1 |volume=738 |page=393 }} * {{Citation |last=Brans |first= C. H. |last2=Dicke |first2= R. H. |authorlink=Carl H. Brans |authorlink2=Robert H. Dicke |date=1961 |title=Mach's Principle and a Relativistic Theory of Gravitation |journal=Physical Review |volume=124 |issue=3 | pages=925–935 |doi=10.1103/PhysRev.124.925 |bibcode = 1961PhRv..124..925B }} * {{Citation |last=Bridle |first=Sarah L. |first2=Ofer |last2=Lahav |first3=Jeremiah P. |last3=Ostriker |author3-link=Jeremiah P. Ostriker |first4=Paul J. |last4=Steinhardt |author4-link=Paul Steinhardt |date=2003 |title=Precision Cosmology? Not Just Yet |journal=Science |volume=299 |pages=1532–1533 |doi=10.1126/science.1082158 |arxiv=astro-ph/0303180 |pmid=12624255 |issue=5612 |bibcode = 2003Sci...299.1532B }} * {{Citation |last=Bruhat |first=Yvonne |contribution=The Cauchy Problem |editor-last=Witten |editor-first=Louis |title=Gravitation: An Introduction to Current Research |publisher=Wiley |date=1962 |page=130 |isbn=978-1-114-29166-9 }} * {{Citation |last=Buchert |first=Thomas |date=2007 |title=Dark Energy from Structure—A Status Report |journal=General Relativity and Gravitation |volume=40 |issue=2–3 |pages=467–527 |doi=10.1007/s10714-007-0554-8 |arxiv=0707.2153 |bibcode = 2008GReGr..40..467B }} * {{Citation |last=Buras |first=R. |first2=M. |last2=Rampp |first3=H.-Th. |last3=Janka |last4=Kifonidis |first4=K. |date=2003 |title=Improved Models of Stellar Core Collapse and Still no Explosions: What is Missing? |journal=Phys. Rev. Lett. |volume=90 |page=241101 |doi=10.1103/PhysRevLett.90.241101 |arxiv=astro-ph/0303171 |pmid=12857181 |issue=24 |bibcode=2003PhRvL..90x1101B}} * {{Citation |last=Caldwell |first=Robert R. |title=Dark Energy |journal=Physics World |pages=37–42 |volume=17 |date=2004 |doi= | issue=5 }} * {{Citation |last=Carlip |first=Steven |title=Quantum Gravity: a Progress Report |journal=Rept. Prog. Phys. |volume=64 |issue=8 |date=2001 |pages=885–942 |doi=10.1088/0034-4885/64/8/301 |arxiv=gr-qc/0108040 |bibcode = 2001RPPh...64..885C }} * {{Citation |last=Carroll |first=Bradley W. |first2=Dale A. |last2=Ostlie |title=An Introduction to Modern Astrophysics |date=1996 |publisher=Addison-Wesley |isbn=0-201-54730-9 }} * {{Citation |first=Sean M. |last=Carroll |authorlink=Sean M. Carroll |title=The Cosmological Constant |journal=Living Reviews in Relativity |volume=4 |date=2001 |url=http://www.livingreviews.org/lrr-2001-1 |accessdate=2007-07-21 |doi=10.12942/lrr-2001-1 |arxiv=astro-ph/0004075 |bibcode=2001LRR.....4....1C }} * {{Citation |last=Carter |first=Brandon |authorlink=Brandon Carter |date=1979 |contribution=The general theory of the mechanical, electromagnetic and thermodynamic properties of black holes |editor1-first=S. W. |editor1-last=Hawking |editor2-first=W. |editor2-last=Israel |title= General Relativity, an Einstein Centenary Survey |pages=294–369 and 860–863 |publisher= Cambridge University Press |isbn= 0-521-29928-4 }} * {{Citation |title=Astrophysical evidence for the existence of black holes |first1= Annalisa |last1=Celotti |first2= John C. |last2=Miller |first3=Dennis W. |last3=Sciama |author3-link=Dennis William Sciama |journal=Class. Quant. Grav. |volume=16 |issue=12A |date=1999 |pages= A3–A21 |doi=10.1088/0264-9381/16/12A/301 |arxiv=astro-ph/9912186 }} * {{Citation |last=Chandrasekhar |first=Subrahmanyan |authorlink=Subrahmanyan Chandrasekhar |title=The Mathematical Theory of Black Holes |date=1983 |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-850370-9 }} * {{Citation |first1=C. |last1=Charbonnel |first2=F. |last2=Primas |title=The Lithium Content of the Galactic Halo Stars |journal= Astronomy & Astrophysics |volume=442 |date=2005 |issue=3 |pages= 961–992 |doi=10.1051/0004-6361:20042491 |arxiv=astro-ph/0505247 |bibcode=2005A&A...442..961C }} * {{Citation |last1=Ciufolini |first1=Ignazio |last2=Pavlis |first2=Erricos C. |title=A confirmation of the general relativistic prediction of the Lense-Thirring effect |journal=Nature |volume=431 |doi=10.1038/nature03007 |pages=958–960 |date=2004 |pmid=15496915 |issue=7011 |bibcode = 2004Natur.431..958C }} * {{Citation |last1=Ciufolini |first1=Ignazio |last2=Pavlis |first2=Erricos C. |last3=Peron |first3=R. |title=Determination of frame-dragging using Earth gravity models from CHAMP and GRACE |journal=New Astron. |volume=11 |issue=8 |doi=10.1016/j.newast.2006.02.001 |pages=527–550 |date=2006 |bibcode = 2006NewA...11..527C }} * {{Citation |last=Coc |first=A. |last2=Vangioni‐Flam |first2=Elisabeth |last3=Descouvemont |first3=Pierre |last4=Adahchour |first4=Abderrahim |last5=Angulo |first5=Carmen |title=Updated Big Bang Nucleosynthesis confronted to WMAP observations and to the Abundance of Light Elements |journal=Astrophysical Journal |volume=600 |date= 2004 |issue=2 |pages=544–552 |doi=10.1086/380121 |arxiv= astro-ph/0309480 |bibcode=2004ApJ...600..544C |ref={{sfnRef|Coc, Vangioni‐Flam et al.|2004}} }} * {{Citation |last1=Cutler |first1=Curt |last2=Thorne |first2=Kip S. |contribution=An overview of gravitational wave sources |date=2002 |title=Proceedings of 16th International Conference on General Relativity and Gravitation (GR16) |editor1-last=Bishop |editor1-first=Nigel |editor2-last=Maharaj |editor2-first=Sunil D. |publisher=World Scientific |isbn=981-238-171-6 |arxiv=gr-qc/0204090 |bibcode = 2002gr.qc.....4090C |page=4090 }} * {{Citation |first=Neal |last=Dalal |first2=Daniel E. |last2=Holz |first3=Scott A. |last3=Hughes |first4=Bhuvnesh |last4=Jain |title=Short GRB and binary black hole standard sirens as a probe of dark energy |journal=Phys.Rev. |volume=D74 |issue=6 |date=2006 |page=063006 |doi=10.1103/PhysRevD.74.063006 |arxiv=astro-ph/0601275 |bibcode = 2006PhRvD..74f3006D }} * {{Citation |first1 = Karsten |last1 = Danzmann |first2 = Albrecht |last2 = Rüdiger |title = LISA Technology—Concepts, Status, Prospects |journal = Class. Quant. Grav. |volume = 20 |issue = 10 |date = 2003 |pages = S1–S9 |url = http://www.srl.caltech.edu/lisa/documents/KarstenAlbrechtOverviewCQG20-2003.pdf |format = PDF |doi = 10.1088/0264-9381/20/10/301 |bibcode = 2003CQGra..20S...1D |access-date = 2016-07-11 |archivedate = 2007-09-26 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070926105922/http://www.srl.caltech.edu/lisa/documents/KarstenAlbrechtOverviewCQG20-2003.pdf }} * {{Citation |last= Dirac |first=Paul |authorlink=Paul Dirac |title=General Theory of Relativity |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=0-691-01146-X }} * {{Citation |last=Donoghue |first=John F. |contribution=Introduction to the Effective Field Theory Description of Gravity |date=1995 |arxiv=gr-qc/9512024 |editor-last=Cornet |editor-first=Fernando |title=Effective Theories: Proceedings of the Advanced School, Almunecar, Spain, 26 June–1 July 1995 |isbn=981-02-2908-9 |publisher=World Scientific |location=Singapore |bibcode = 1995gr.qc....12024D |page=12024 }} * {{Citation |last=Duff |first=Michael |authorlink=Michael Duff (physicist) |title=M-Theory (the Theory Formerly Known as Strings) |journal=Int. J. Mod. Phys. |volume=A11 |issue=32 |date=1996 |pages=5623–5641 |doi=10.1142/S0217751X96002583 |arxiv=hep-th/9608117 |bibcode = 1996IJMPA..11.5623D }} * {{Citation |last=Ehlers |first=Jürgen |authorlink=Jürgen Ehlers |contribution=Survey of general relativity theory |editor-last=Israel |editor-first=Werner |title=Relativity, Astrophysics and Cosmology |date=1973 |publisher=D. Reidel |pages=1–125 |isbn=90-277-0369-8 }} * {{Citation |last1=Ehlers |first1=Jürgen |last2=Falco |first2=Emilio E. |last3=Schneider |first3=Peter |title=Gravitational lenses |publisher=Springer |date=1992 |isbn=3-540-66506-4 }} * {{Citation |editor-last=Ehlers |editor-first=Jürgen |editor2-last=Lämmerzahl |editor2-first=Claus |title=Special Relativity—Will it Survive the Next 101 Years? |publisher=Springer |date=2006 |isbn=3-540-34522-1 }} * {{Citation |last=Ehlers |first=Jürgen |last2= Rindler |first2=Wolfgang |authorlink2=Wolfgang Rindler |title=Local and Global Light Bending in Einstein's and other Gravitational Theories |journal=General Relativity and Gravitation |volume =29 |date=1997 |issue=4 |doi=10.1023/A:1018843001842 |pages= 519–529|bibcode = 1997GReGr..29..519E }} * {{Citation |last=Einstein |first=Albert |authorlink=Albert Einstein |date=1907 |title=Über das Relativitätsprinzip und die aus demselben gezogene Folgerungen |journal=Jahrbuch der Radioaktivität und Elektronik |volume=4 |page=411 |url=http://www.soso.ch/wissen/hist/SRT/E-1907.pdf |format=PDF |accessdate=2008-05-05 }} * {{Citation |last=Einstein |first=Albert |authorlink=Albert Einstein |date=1915 |title=Die Feldgleichungen der Gravitation |journal=Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |pages=844–847 |url=http://nausikaa2.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/toc/toc.x.cgi?dir=6E3MAXK4&step=thumb |accessdate=2006-09-12 |archivedate=2016-10-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161027044950/http://nausikaa2.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/toc/toc.x.cgi?dir=6E3MAXK4 }} * {{Citation |last = Einstein |first = Albert |authorlink = Albert Einstein |title = Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |journal = Annalen der Physik |volume = 49 |date = 1916 |url = http://www.alberteinstein.info/gallery/science.html |format = PDF |accessdate = 2016-02-14 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20060829045130/http://www.alberteinstein.info/gallery/gtext3.html <!--Added by H3llBot--> |archivedate = 2006-08-29 |doi = 10.1002/andp.19163540702 |pages = 769–822 |bibcode = 1916AnP...354..769E }} * {{Citation |last= Einstein |first=Albert |authorlink=Albert Einstein |title=Kosmologische Betrachtungen zur allgemeinen Relativitätstheorie |date=1917 |journal=Sitzungsberichte der Preußischen Akademie der Wissenschaften |page=142 }} * {{Citation |first1=George F R |last1=Ellis |authorlink=George Francis Rayner Ellis |first2=Henk |last2=Van Elst |title=Theoretical and Observational Cosmology: Cosmological models (Cargèse lectures 1998) |editor-first=Marc |editor-last=Lachièze-Rey |publisher=Kluwer |date=1999 |pages=1–116 |arxiv=gr-qc/9812046 |bibcode = 1999toc..conf....1E |journal=Theoretical and observational cosmology : proceedings of the NATO Advanced Study Institute on Theoretical and Observational Cosmology |doi=10.1007/978-94-011-4455-1_1 |isbn=978-0-7923-5946-3 }} * {{Citation |first1=C. W. F. |last1=Everitt |first2= S. |last2= Buchman |first3= D. B. |last3= DeBra |first4= G. M. |last4= Keiser |contribution=Gravity Probe B: Countdown to launch |title=Gyros, Clocks, and Interferometers: Testing Relativistic Gravity in Space (Lecture Notes in Physics 562) |editor-last=Lämmerzahl |editor-first= C. |editor2-last= Everitt |editor2-first= C. W. F. |editor3-first= F. W. |editor3-last= Hehl |publisher=Springer |date=2001 |pages= 52–82 |isbn=3-540-41236-0 }} * {{Citation |first1=C. W. F. |last1=Everitt |first2=Bradford |last2=Parkinson |first3=Bob |last3=Kahn |date=2007 |title=The Gravity Probe B experiment. Post Flight Analysis—Final Report (Preface and Executive Summary) |url=http://einstein.stanford.edu/content/exec_summary/GP-B_ExecSum-scrn.pdf |format=PDF |accessdate=2007-08-05 |publisher=Project Report: NASA, Stanford University and Lockheed Martin }} * {{Citation |last=Falcke |first=Heino |last2=Melia |first2=Fulvio |last3=Agol |first3=Eric |title=Viewing the Shadow of the Black Hole at the Galactic Center |journal=Astrophysical Journal |volume=528 |pages=L13–L16 |date=2000 |arxiv=astro-ph/9912263 |doi=10.1086/312423 |pmid=10587484 |issue=1 |bibcode=2000ApJ...528L..13F}} * {{Citation |last1=Flanagan |first1=Éanna É. |first2=Scott A. |last2=Hughes |title=The basics of gravitational wave theory |journal=New J.Phys. |volume= 7 |date=2005 |page= 204 |doi=10.1088/1367-2630/7/1/204 |arxiv= gr-qc/0501041 |bibcode = 2005NJPh....7..204F }} * {{Citation |first=José A. |last=Font |title=Numerical Hydrodynamics in General Relativity |journal=Living Reviews in Relativity |volume=6 |date=2003 |url=http://www.livingreviews.org/lrr-2003-4 |accessdate=2007-08-19 |doi=10.12942/lrr-2003-4 }} * {{Citation |first=Yvonne |last= Fourès-Bruhat |title= Théoréme d'existence pour certains systémes d'équations aux derivées partielles non linéaires |journal= Acta Mathematica |volume=88 |doi=10.1007/BF02392131 |issue=1 |date=1952 |pages=141–225 |bibcode = 1952AcM....88..141F }} * {{Citation |first=Jörg |last=Frauendiener |title=Conformal Infinity |journal=Living Reviews in Relativity |volume=7 |date=2004 |url=http://www.livingreviews.org/lrr-2004-1 |accessdate=2007-07-21 |doi=10.12942/lrr-2004-1 |bibcode=2004LRR.....7....1F }} * {{Citation |last=Friedrich |first=Helmut |title=Is general relativity 'essentially understood'? |journal=Annalen der Physik |volume=15 |issue=1–2 |date=2005 |pages=84–108 |arxiv=gr-qc/0508016 |doi=10.1002/andp.200510173 |bibcode = 2006AnP...518...84F }} * {{Citation |last=Futamase |first=T. |last2=Itoh |first2=Y. |date=2006 |url=http://www.livingreviews.org/lrr-2007-2 |title=The Post-Newtonian Approximation for Relativistic Compact Binaries |journal=Living Reviews in Relativity |volume=10 |accessdate=2008-02-29 |doi=10.12942/lrr-2007-2 }} * {{Citation |last=Gamow |first=George |authorlink=George Gamow |title=My World Line |date=1970 |isbn=0-670-50376-2 |publisher=Viking Press }} * {{Citation |last=Garfinkle |first=David |title=Of singularities and breadmaking |url=http://www.einstein-online.info/en/spotlights/singularities_bkl/index.html |journal=Einstein Online |date=2007 |accessdate=2007-08-03 |archivedate=2007-08-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070810114535/http://www.einstein-online.info/en/spotlights/singularities_bkl/index.html }} * {{cite arXiv |first=Robert |last=Geroch |authorlink=Robert Geroch |title=Partial Differential Equations of Physics |class=gr-qc |eprint=gr-qc/9602055 |date=1996 |ref=harv }} * {{Citation |last=Giulini |first=Domenico |title=Special Relativity: A First Encounter |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-856746-4 |date=2005 }} * {{Citation |last=Giulini |first=Domenico |contribution=Algebraic and Geometric Structures in Special Relativity |editor-last=Ehlers |editor-first=Jürgen |editor2-last=Lämmerzahl |editor2-first=Claus |title=Special Relativity—Will it Survive the Next 101 Years? |publisher=Springer |date=2006a |isbn=3-540-34522-1 |pages=45–111 |arxiv=math-ph/0602018 |bibcode = 2006math.ph...2018G }} * {{Citation |last=Giulini |first=Domenico |editor-last=Stamatescu |editor-first=I. O. |title=An assessment of current paradigms in the physics of fundamental interactions: Some remarks on the notions of general covariance and background independence |publisher=Springer |date=2006b |isbn=978-3-540-71115-5 |arxiv=gr-qc/0603087 |bibcode = 2007LNP...721..105G |volume=721 |page=105 |journal=Approaches to Fundamental Physics |doi=10.1007/978-3-540-71117-9_6 |series=Lecture Notes in Physics }} * {{Citation |last=Gnedin |first=Nickolay Y. |title=Digitizing the Universe |journal=Nature |volume=435 |date=2005 |doi=10.1038/435572a |pages=572–573 |pmid=15931201 |issue=7042 |bibcode = 2005Natur.435..572G }} * {{Citation |first=Hubert F. M. |last=Goenner |title=On the History of Unified Field Theories |journal=Living Reviews in Relativity |volume=7 |date=2004 |url=http://www.livingreviews.org/lrr-2004-2 |accessdate=2008-02-28 |doi=10.12942/lrr-2004-2 |bibcode=2004LRR.....7....2G }} * {{Citation |last=Goroff |first=Marc H. |last2=Sagnotti |first2=Augusto |title=Quantum gravity at two loops |date=1985 |journal=Phys. Lett. |volume=160B |issue=1–3 |doi=10.1016/0370-2693(85)91470-4 |pages=81–86 |bibcode = 1985PhLB..160...81G }} * {{cite arXiv |first=Eric |last=Gourgoulhon |title=3+1 Formalism and Bases of Numerical Relativity |class=gr-qc |eprint=gr-qc/0703035 |date=2007 |ref=harv }} * {{Citation |first=Robert H. |last=Gowdy |title=Gravitational Waves in Closed Universes |journal=Phys. Rev. Lett. |volume=27 |issue=12 |pages=826–829 |date=1971 |doi=10.1103/PhysRevLett.27.826 |bibcode=1971PhRvL..27..826G }} * {{Citation |first=Robert H. |last=Gowdy |title=Vacuum spacetimes with two-parameter spacelike isometry groups and compact invariant hypersurfaces: Topologies and boundary conditions |journal=Annals of Physics |volume= 83 |issue=1 |pages=203–241 |doi=10.1016/0003-4916(74)90384-4 |date=1974 |bibcode = 1974AnPhy..83..203G }} * {{Citation |last=Green |first=M. B. |authorlink=Michael Green (physicist) |last2=Schwarz |first2=J. H. |author2-link=John H. Schwarz |last3=Witten |first3=E. |author3-link=Edward Witten |title=Superstring theory. Volume 1: Introduction |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |isbn=0-521-35752-7 }} * {{Citation |last=Greenstein |first=J. L. |last2=Oke |first2=J. B. |last3=Shipman |first3=H. L. |title=Effective Temperature, Radius, and Gravitational Redshift of Sirius B |journal=Astrophysical Journal |bibcode=1971ApJ...169..563G |volume=169 |page=563 |date=1971 |doi=10.1086/151174 }} * {{Citation |last=Hamber |first=Herbert W. |title=Quantum Gravitation - The Feynman Path Integral Approach |publisher=Springer Publishing |date=2009 |isbn=978-3-540-85292-6 |doi=10.1007/978-3-540-85293-3 }} *{{cite journal |ref=harv| last=Gödel | first=Kurt|authorlink=Kurt Gödel| title=An Example of a New Type of Cosmological Solution of Einstein's Field Equations of Gravitation | journal=Rev. Mod. Phys. | year=1949 | volume=21 | pages=447 | doi=10.1103/RevModPhys.21.447 | issue=3|bibcode = 1949RvMP...21..447G }} * {{Cite journal | last1 = Hafele | first1 = J. C. | authorlink1 = Joseph C. Hafele | last2 = Keating | first2 = R. E. | authorlink2 = Richard E. Keating | doi = 10.1126/science.177.4044.166 | title = Around-the-World Atomic Clocks: Predicted Relativistic Time Gains | url = https://archive.org/details/sim_science_1972-07-14_177_4044/page/166 | journal = [[Science (journal)|Science]] | volume = 177 | issue = 4044 | pages = 166–168 | date = July 14, 1972 | pmid = 17779917 | pmc = | bibcode = 1972Sci...177..166H | ref = {{harvid|Hafele|Keating|1972a}} }} * {{Cite journal | last1 = Hafele | first1 = J. C. | authorlink1 = Joseph C. Hafele | last2 = Keating | first2 = R. E. | authorlink2 = Richard E. Keating | doi = 10.1126/science.177.4044.168 | title = Around-the-World Atomic Clocks: Observed Relativistic Time Gains | url = https://archive.org/details/sim_science_1972-07-14_177_4044/page/168 | journal = [[Science (journal)|Science]] | volume = 177 | issue = 4044 | pages = 168–170 | date = July 14, 1972 | pmid = 17779918 | pmc = | bibcode = 1972Sci...177..168H | ref = {{harvid|Hafele|Keating|1972b}} }} * {{Citation |last=Havas |first=P. |title=Four-Dimensional Formulation of Newtonian Mechanics and Their Relation to the Special and the General Theory of Relativity |journal=Rev. Mod. Phys. |volume=36 |date=1964 |issue=4 |pages=938–965 |doi=10.1103/RevModPhys.36.938 |bibcode=1964RvMP...36..938H}} * {{Citation |last=Hawking |first=Stephen W. |authorlink=Stephen W. Hawking |date=1966 |title=The occurrence of singularities in cosmology |journal=Proceedings of the Royal Society |volume=A294 |url=http://links.jstor.org/sici?sici=0080-4630%2819661018%29294%3A1439%3C511%3ATOOSIC%3E2.0.CO%3B2-Y |pages=511–521 |issue=1439 |doi=10.1098/rspa.1966.0221 |bibcode=1966RSPSA.294..511H }} * {{Citation |last=Hawking |first=S. W. |date=1975 |title=Particle Creation by Black Holes |journal=Communications in Mathematical Physics |volume=43 |issue=3 |pages=199–220 |doi=10.1007/BF02345020 |bibcode = 1975CMaPh..43..199H }} * {{Citation |last=Hawking |first=Stephen W. |contribution=Quantum cosmology |pages =631–651 |editor2-last=Israel |editor2-first=Werner |editor1-last=Hawking |editor1-first=Stephen W. |title=300 Years of Gravitation |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |isbn=0-521-37976-8 }} * {{Citation |last1=Hawking |first1=Stephen W. |last2=Ellis |first2=George F. R. |author2-link=George Francis Rayner Ellis |title=[[The large scale structure of space-time]] |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-09906-4 |date=1973 }} * {{Citation |last=Heckmann |first=O. H. L. |last2=Schücking |first2=E. |contribution=Newtonsche und Einsteinsche Kosmologie |editor-last=Flügge |editor-first=S. |title=Encyclopedia of Physics |volume=53 |page=489 |date=1959 }} * {{Citation |last=Heusler |first=Markus |title=Stationary Black Holes: Uniqueness and Beyond |journal=Living Reviews in Relativity |volume=1 |date=1998 |url=http://www.livingreviews.org/lrr-1998-6 |accessdate=2007-08-04 |doi=10.12942/lrr-1998-6 }} * {{Citation |last=Heusler |first=Markus | title=Black Hole Uniqueness Theorems |publisher=Cambridge University Press |date=1996 |isbn=0-521-56735-1 }} * {{Citation |last=Hey |first=Tony |last2=Walters |first2=Patrick |title=The new quantum universe |publisher=Cambridge University Press |date=2003 |isbn=0-521-56457-3 }} * {{Citation |first1=Jim |last1=Hough |first2=Sheila |last2=Rowan |title=Gravitational Wave Detection by Interferometry (Ground and Space) |journal=Living Reviews in Relativity |volume=3 |date=2000 |url=http://www.livingreviews.org/lrr-2000-3 |accessdate=2007-07-21 }} * {{Citation |last=Hubble |first=Edwin |authorlink=Edwin Hubble |title=A Relation between Distance and Radial Velocity among Extra-Galactic Nebulae |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. |volume=15 |pages=168–173 |date=1929 |url=http://www.pnas.org/cgi/reprint/15/3/168.pdf |format=PDF |doi=10.1073/pnas.15.3.168 |pmid=16577160 |issue=3 |pmc=522427 |bibcode=1929PNAS...15..168H |access-date=2016-07-11 |archivedate=2008-06-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080626170043/http://www.pnas.org/cgi/reprint/15/3/168.pdf }} * {{Citation |last1=Hulse |first1=Russell A. |authorlink=Russell Alan Hulse |last2=Taylor |first2=Joseph H. |author2-link=Joseph Hooton Taylor, Jr. |journal=Astrophys. J. |title=Discovery of a pulsar in a binary system |volume=195 |date=1975 |pages=L51–L55 |bibcode=1975ApJ...195L..51H |doi=10.1086/181708 }} * {{Citation |last=Ibanez |first=L. E. |title=The second string (phenomenology) revolution |journal=Class. Quant. Grav. |volume=17 |issue=5 |date=2000 |pages=1117–1128 |doi=10.1088/0264-9381/17/5/321 |arxiv=hep-ph/9911499 |bibcode = 2000CQGra..17.1117I }} * {{Citation | last1=Iorio | first1=L. | title=An Assessment of the Systematic Uncertainty in Present and Future Tests of the Lense-Thirring Effect with Satellite Laser Ranging | journal=Space Sci. Rev. | doi=10.1007/s11214-008-9478-1 | date=2009 | volume=148 | issue=1–4 | page=363 |bibcode = 2009SSRv..148..363I |arxiv = 0809.1373 }} * {{Citation |last=Isham |first=Christopher J. |authorlink=Christopher Isham |contribution=Prima facie questions in quantum gravity |editor-last=Ehlers |editor-first=Jürgen |editor2-last=Friedrich |editor2-first=Helmut |title=Canonical Gravity: From Classical to Quantum |date=1994 |publisher=Springer |isbn=3-540-58339-4 }} * {{Citation |last=Israel |first=Werner |authorlink=Werner Israel |date= 1971 |title=Event Horizons and Gravitational Collapse |journal= General Relativity and Gravitation |volume= 2 |issue=1 |doi=10.1007/BF02450518 |pages= 53–59 |bibcode = 1971GReGr...2...53I }} * {{Citation |last=Israel |first=Werner |contribution=Dark stars: the evolution of an idea |editor2-last=Israel |editor2-first=Werner |editor1-last=Hawking |editor1-first=Stephen W. |title=300 Years of Gravitation |publisher=Cambridge University Press |date=1987 |pages=199–276 |isbn=0-521-37976-8 }} * {{Citation |last = Janssen |first = Michel |title = Of pots and holes: Einstein's bumpy road to general relativity |journal = Annalen der Physik |volume = 14 |issue = S1 |date = 2005 |pages = 58–85 |url = https://netfiles.umn.edu/xythoswfs/webui/_xy-15267453_1-t_ycAqaW0A |format = PDF |doi = 10.1002/andp.200410130 |bibcode = 2005AnP...517S..58J |access-date = 2016-07-11 |archivedate = 2020-08-25 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20200825211741/https://login.umn.edu/idp/profile/SAML2/Redirect/SSO;jsessionid=184queebv0gssw5xjp8euf59y?execution=e1s1 }} * {{Citation |first1=Piotr |last1=Jaranowski |first2=Andrzej |last2=Królak |title=Gravitational-Wave Data Analysis. Formalism and Sample Applications: The Gaussian Case |journal=Living Reviews in Relativity |volume=8 |date=2005 |url=http://www.livingreviews.org/lrr-2005-3 |accessdate=2007-07-30 |doi=10.12942/lrr-2005-3 }} * {{Citation |last=Kahn |first=Bob |date=1996–2012 |title=Gravity Probe B Website |url=http://einstein.stanford.edu/ |accessdate=2012-04-20 |publisher=Stanford University }} * {{Citation |last=Kahn |first=Bob |date=April 14, 2007 |url=http://einstein.stanford.edu/content/press_releases/SU/pr-aps-041807.pdf |format=PDF |title=Was Einstein right? Scientists provide first public peek at Gravity Probe B results (Stanford University Press Release) |publisher=Stanford University News Service }} * {{Citation |last=Kamionkowski |first=Marc |first2=Arthur |last2=Kosowsky |first3=Albert |last3=Stebbins |title=Statistics of Cosmic Microwave Background Polarization |journal=Phys. Rev. |volume=D55 |issue=12 |date=1997 |pages=7368–7388 |doi=10.1103/PhysRevD.55.7368 |arxiv=astro-ph/9611125 |bibcode = 1997PhRvD..55.7368K }} * {{Citation |last=Kennefick |first=Daniel |contribution=Astronomers Test General Relativity: Light-bending and the Solar Redshift |pages=178–181 |editor-last=Renn |editor-first=Jürgen |title=One hundred authors for Einstein |date=2005 |publisher=Wiley-VCH |isbn=3-527-40574-7}} * {{Citation |last=Kennefick |first=Daniel |date=2007 |contribution=Not Only Because of Theory: Dyson, Eddington and the Competing Myths of the 1919 Eclipse Expedition |title=Proceedings of the 7th Conference on the History of General Relativity, Tenerife, 2005 |arxiv=0709.0685 |bibcode = 2007arXiv0709.0685K |volume=0709 |page=685 }} * {{Citation |last=Kenyon |first=I. R. |title=General Relativity |publisher=Oxford University Press |date=1990 |isbn=0-19-851996-6 }} * {{Citation |first=C.S. |last=Kochanek |first2=E.E. |last2=Falco |first3=C. |last3=Impey |first4=J. |last4=Lehar |title=CASTLES Survey Website |url=http://cfa-www.harvard.edu/castles |publisher=Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics |accessdate=2007-08-21 |date=2007 }} * {{Citation |last=Komar |first=Arthur |title=Covariant Conservation Laws in General Relativity |doi=10.1103/PhysRev.113.934 |journal=Phys. Rev. |volume=113 |issue=3 |pages=934–936 |date=1959 |bibcode = 1959PhRv..113..934K }} * {{Citation |last=Kramer |first=Michael |pages=33–54 |editor1-last=Karshenboim |editor1-first=S. G. |editor2-last=Peik |editor2-first=E. |title=Astrophysics, Clocks and Fundamental Constants: Millisecond Pulsars as Tools of Fundamental Physics |publisher=Springer |date=2004 |arxiv=astro-ph/0405178 |bibcode = 2004LNP...648...33K |volume=648 |journal=Lecture Notes in Physics |doi=10.1007/978-3-540-40991-5_3 |isbn=978-3-540-21967-5 }} * {{Citation |last=Kramer |first=M. |first2=I. H. |last2=Stairs |first3=R. N. |last3=Manchester |first4=M. A. |last4=McLaughlin |last5=Lyne |date=2006 |first5=A. G. |last6=Ferdman |first6=R. D. |last7=Burgay |first7=M. |last8=Lorimer |first8=D. R. |last9=Possenti |first9=A.| displayauthors = 8 |title=Tests of general relativity from timing the double pulsar |journal=Science |volume=314 |issue=5796 |pages=97–102 |arxiv=astro-ph/0609417 |doi=10.1126/science.1132305 |pmid=16973838|bibcode = 2006Sci...314...97K }} * {{Citation |last=Kraus |first=Ute |date=1998 |contribution=Light Deflection Near Neutron Stars |title=Relativistic Astrophysics |publisher=Vieweg |isbn=3-528-06909-0 |pages=66–81 }} * {{Citation |last=Kuchař |first=Karel |contribution=Canonical Quantization of Gravity |editor-last=Israel |editor-first=Werner |title=Relativity, Astrophysics and Cosmology |date=1973 |publisher=D. Reidel |pages=237–288 |isbn=90-277-0369-8 }} * {{Citation |last=Künzle |first=H. P. |title=Galilei and Lorentz Structures on spacetime: comparison of the corresponding geometry and physics |journal=Annales de l'Institut Henri Poincaré A |volume=17 |date=1972 |pages=337–362 |url=http://www.numdam.org/item?id=AIHPA_1972__17_4_337_0 }} * {{Citation |last=Lahav |first=Ofer |first2=Yasushi |last2=Suto |date=2004 |url=http://www.livingreviews.org/lrr-2004-8 |title=Measuring our Universe from Galaxy Redshift Surveys |journal=Living Reviews in Relativity |volume=7 |accessdate=2007-08-19 |doi=10.12942/lrr-2004-8 |arxiv=astro-ph/0310642 |bibcode=2004LRR.....7....8L }} * {{Citation |last=Landgraf |first=M. |first2=M. |last2=Hechler |first3=S. |last3=Kemble |date=2005 |title=Mission design for LISA Pathfinder |journal=Class. Quant. Grav. |volume=22 |issue=10 |pages=S487–S492 |arxiv=gr-qc/0411071 |doi=10.1088/0264-9381/22/10/048 |bibcode = 2005CQGra..22S.487L }} * {{Citation |last=Lehner |first=Luis |title=Numerical Relativity: A review |journal =Class. Quant. Grav. |volume=18 |issue=17 |date=2001 |pages=R25–R86 |doi=10.1088/0264-9381/18/17/202 |arxiv=gr-qc/0106072 |bibcode = 2001CQGra..18R..25L }} * {{Citation |last=Lehner |first=Luis |date=2002 |title=General Relativity and Gravitation - Proceedings of the 16th International Conference |arxiv=gr-qc/0202055 |bibcode = 2002grg..conf..210L |doi = 10.1142/9789812776556_0010 |chapter=NUMERICAL RELATIVITY: STATUS AND PROSPECTS |isbn=9789812381712 |page=210 }} * {{Citation |authorlink=Andrei Linde |last=Linde |first=Andrei |date=1990 |title=Particle Physics and Inflationary Cosmology |publisher=Harwood |arxiv=hep-th/0503203 |isbn=3-7186-0489-2 |bibcode = 2005hep.th....3203L |page=3203 }} * {{Citation |authorlink=Andrei Linde |last=Linde |first=Andrei |date=2005 |journal=J. Phys. Conf. Ser. |title=Towards inflation in string theory |volume=24 |pages=151–160 |arxiv=hep-th/0503195 |doi=10.1088/1742-6596/24/1/018 |bibcode = 2005JPhCS..24..151L }} * {{Citation |last=Loll |first=Renate |title=Discrete Approaches to Quantum Gravity in Four Dimensions |journal=Living Reviews in Relativity |volume=1 |date=1998 |url=http://www.livingreviews.org/lrr-1998-13 |accessdate=2008-03-09 |doi=10.12942/lrr-1998-13 |arxiv=gr-qc/9805049 |bibcode=1998LRR.....1...13L }} * {{Citation |last=Lovelock |first=David |title=The Four-Dimensionality of Space and the Einstein Tensor |journal=J. Math. Phys. |volume=13 |date=1972 |issue=6 |pages=874–876 |doi=10.1063/1.1666069 |bibcode = 1972JMP....13..874L }} *{{cite book|last=Ludyk|first=Günter|title=Einstein in Matrix Form|date=2013|publisher=Springer|location=Berlin|isbn= 9783642357978 |edition=1st}} * {{Citation |last=MacCallum |first=M. |contribution=Finding and using exact solutions of the Einstein equations |arxiv=gr-qc/0601102 |title=A Century of Relativity Physics (ERE05, the XXVIII Spanish Relativity Meeting) |editor-first=L. |editor-last=Mornas |editor2-first=J. D. |editor2-last=Alonso |publisher=American Institute of Physics |date=2006 |bibcode = 2006AIPC..841..129M |doi = 10.1063/1.2218172 |volume=841 |page=129 }} * {{Citation |last=Maddox |first=John |authorlink=John Maddox |title=What Remains To Be Discovered |publisher=Macmillan |date=1998 |isbn=0-684-82292-X }} * {{Citation |last=Mannheim |first=Philip D. |date=2006 |title=Alternatives to Dark Matter and Dark Energy |journal=Prog. Part. Nucl. Phys. |volume=56 |issue=2 |pages=340–445 |arxiv=astro-ph/0505266 |doi=10.1016/j.ppnp.2005.08.001 |bibcode = 2006PrPNP..56..340M }} * {{Citation | last=Mather |first=J. C. |first2=E. S. |last2=Cheng |first3=D. A. |last3=Cottingham |first4=R. E. |last4=Eplee |authorlink=John C. Mather | last5=Fixsen |date=1994 | first5=D. J. |bibcode=1994ApJ...420..439M | last6=Hewagama | first6=T. | last7=Isaacman | first7=R. B. | last8=Jensen | first8=K. A. | last9=Meyer | first9=S. S.| displayauthors = 8 |title=Measurement of the cosmic microwave spectrum by the COBE FIRAS instrument |journal=Astrophysical Journal |volume=420 |pages=439–444 |doi=10.1086/173574 }} * {{Citation |last=Mermin |first=N. David |authorlink=David Mermin |title=It's About Time. Understanding Einstein's Relativity |publisher= Princeton University Press |date=2005 |isbn=0-691-12201-6 }} * {{Citation |last=Messiah |first=Albert |title=Quantum Mechanics |publisher=Dover Publications |date=1999 |isbn=0-486-40924-4 }} * {{Citation |last=Miller |first=Cole |date=2002 |url=http://www.astro.umd.edu/~miller/teaching/astr606/ |title=Stellar Structure and Evolution (Lecture notes for Astronomy 606) |publisher=University of Maryland |accessdate=2007-07-25 }} * {{Citation |first=Charles W. |last=Misner |authorlink=Charles W. Misner |first2=Kip. S. |last2=Thorne |author2-link=Kip Thorne |first3=John A. |last3=Wheeler |author3-link=John A. Wheeler |title=Gravitation |publisher= W. H. Freeman |date=1973 |isbn=0-7167-0344-0 }} * {{Citation |first=Christian |last=Møller |title=The Theory of Relativity |publisher=Oxford University Press |date=1952 |edition=3rd |url=https://archive.org/details/theoryofrelativi029229mbp |isbn= }} * {{Citation |last=Narayan |first=Ramesh |date=2006 |doi=10.1088/1367-2630/7/1/199 |title=Black holes in astrophysics |journal=New Journal of Physics |volume=7 |page=199 |arxiv=gr-qc/0506078 |bibcode=2005NJPh....7..199N }} * {{cite arXiv |last1=Narayan |first1=Ramesh |last2=Bartelmann |first2=Matthias |title=Lectures on Gravitational Lensing |date=1997 |class=astro-ph |eprint=astro-ph/9606001 |ref=harv }} * {{Citation |last=Narlikar |first=Jayant V. |authorlink=Jayant Narlikar |title=Introduction to Cosmology |publisher=Cambridge University Press |date=1993 |isbn=0-521-41250-1 }} * {{Citation |last = Nieto |first = Michael Martin |title = The quest to understand the Pioneer anomaly |journal = EurophysicsNews |volume = 37 |date = 2006 |pages = 30–34 |url = http://www.europhysicsnews.org/articles/epn/pdf/2006/06/epn06604.pdf |format = PDF |issue = 6 |doi = 10.1051/epn:2006604 |bibcode = 2006ENews..37...30N |access-date = 2016-07-11 |archive-date = 2017-07-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170702142322/https://www.europhysicsnews.org/articles/epn/pdf/2006/06/epn06604.pdf |url-status = dead }} * {{Citation |last=Nordström |first=Gunnar |authorlink=Gunnar Nordström |date=1918 |title=On the Energy of the Gravitational Field in Einstein's Theory |journal=Verhandl. Koninkl. Ned. Akad. Wetenschap. |volume=26 |url= |pages=1238–1245 }} * {{cite arXiv |last=Nordtvedt |first=Kenneth |date=2003 |title=Lunar Laser Ranging—a comprehensive probe of post-Newtonian gravity |class=gr-qc |eprint=gr-qc/0301024 |ref=harv }} * {{Citation |first = John D. |last = Norton |title = What was Einstein's principle of equivalence? |journal = Studies in History and Philosophy of Science |date = 1985 |volume = 16 |issue = 3 |pages = 203–246 |accessdate = 2007-06-11 |url = http://www.pitt.edu/~jdnorton/papers/ProfE_re-set.pdf |format = PDF |doi = 10.1016/0039-3681(85)90002-0 }} * {{Citation |last=Ohanian |first=Hans C. |last2=Ruffini |first2=Remo |title=Gravitation and Spacetime |date=1994 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=0-393-96501-5 }} * {{Citation |last=Olive |first=K. A. |first2=E. A. |last2=Skillman |date=2004 |title=A Realistic Determination of the Error on the Primordial Helium Abundance |journal=Astrophysical Journal |volume=617 |issue=1 |pages=29–49 |arxiv=astro-ph/0405588 |doi=10.1086/425170 |bibcode=2004ApJ...617...29O }} * {{Citation |last=O'Meara|first= John M. |last2=Tytler |date=2001 |first2=David |last3=Kirkman |first3=David |last4=Suzuki |first4=Nao |last5=Prochaska |first5=Jason X. |last6=Lubin |first6=Dan |last7=Wolfe |first7=Arthur M. |title=The Deuterium to Hydrogen Abundance Ratio Towards a Fourth QSO: HS0105+1619 |journal=Astrophysical Journal |volume=552 |issue=2 |pages=718–730 |arxiv=astro-ph/0011179 |doi=10.1086/320579 |bibcode=2001ApJ...552..718O }} * {{Citation |authorlink=Robert Oppenheimer |last=Oppenheimer |first=J. Robert |first2=H. |last2=Snyder |date=1939 |title=On continued gravitational contraction |journal=Physical Review |volume=56 |issue=5 |pages=455–459 |doi=10.1103/PhysRev.56.455 |bibcode = 1939PhRv...56..455O }} * {{Citation |last=Overbye |first=Dennis |authorlink=Dennis Overbye |title=Lonely Hearts of the Cosmos: the story of the scientific quest for the secret of the Universe |publisher=Back Bay |date=1999 |isbn=0-316-64896-5 }} * {{Citation |last=Pais |first=Abraham |authorlink=Abraham Pais |title='Subtle is the Lord...' The Science and life of Albert Einstein |publisher=Oxford University Press |date=1982 |isbn=0-19-853907-X}} * {{Citation |last=Peacock |first=John A. |date=1999 |title=Cosmological Physics |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-41072-X }} * {{Citation |last=Peebles |first=P. J. E. |authorlink=Jim Peebles |date=1966 |title=Primordial Helium abundance and primordial fireball II |journal=Astrophysical Journal |volume=146 |pages=542–552 |bibcode=1966ApJ...146..542P |doi=10.1086/148918 }} * {{Citation |last=Peebles |first=P. J. E. |title=Principles of physical cosmology |publisher= Princeton University Press |date=1993 |isbn=0-691-01933-9 }} * {{Citation |last=Peebles |first=P.J.E. |first2=D.N. |last2=Schramm |first3=E.L. |last3=Turner |first4=R.G. |last4=Kron |date=1991 |doi=10.1038/352769a0 |title=The case for the relativistic hot Big Bang cosmology |journal=Nature |volume=352 |issue=6338 |pages=769–776 |bibcode = 1991Natur.352..769P }} * {{Citation |authorlink=Roger Penrose |last=Penrose |first=Roger |date=1965 |title=Gravitational collapse and spacetime singularities |journal=Physical Review Letters |volume=14 |issue=3 |pages=57–59 |doi=10.1103/PhysRevLett.14.57 |bibcode=1965PhRvL..14...57P}} * {{Citation |authorlink=Roger Penrose |last=Penrose |first=Roger |date=1969 |title=Gravitational collapse: the role of general relativity |journal=Rivista del Nuovo Cimento |volume=1 |pages=252–276 |bibcode = 1969NCimR...1..252P }} * {{Citation |last=Penrose |first=Roger |authorlink=Roger Penrose |title=The Road to Reality |publisher=A. A. Knopf |date=2004 |isbn=0-679-45443-8 }} * {{Citation |authorlink=Arno Penzias |last=Penzias |first=A. A. |author2-link=Robert W. Wilson |first2=R. W. |last2=Wilson |date=1965 |title=A measurement of excess antenna temperature at 4080 Mc/s |journal=Astrophysical Journal |volume=142 |pages=419–421 |bibcode=1965ApJ...142..419P |doi=10.1086/148307 }} * {{Citation |last=Peskin |first=Michael E. |authorlink=Michael Peskin |last2=Schroeder |first2=Daniel V. |title=An Introduction to Quantum Field Theory |publisher=Addison-Wesley |date=1995 |isbn=0-201-50397-2 }} * {{Citation |first=Michael E. |last=Peskin |title=Dark Matter and Particle Physics |date=2007 |arxiv=0707.1536 |bibcode = 2007JPSJ...76k1017P |doi = 10.1143/JPSJ.76.111017 |journal=Journal of the Physical Society of Japan |volume=76 |issue=11 |page=111017 }} * {{Citation |last=Poisson |first=Eric |date=2004 |url=http://www.livingreviews.org/lrr-2004-6 |title=The Motion of Point Particles in Curved Spacetime |journal=Living Reviews in Relativity |volume=7 |accessdate=2007-06-13 |doi=10.12942/lrr-2004-6 }} * {{Citation |last=Poisson |first=Eric |date=2004 |title=A Relativist's Toolkit. The Mathematics of Black-Hole Mechanics |publisher= Cambridge University Press |isbn= 0-521-83091-5 }} * {{Citation |last=Polchinski |first=Joseph |date=1998a |title=String Theory Vol. I: An Introduction to the Bosonic String |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-63303-6 |authorlink=Joseph Polchinski }} * {{Citation |last=Polchinski |first=Joseph |date=1998b |title=String Theory Vol. II: Superstring Theory and Beyond |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-63304-4 }} * {{Citation |last=Pound |first=R. V. |first2=G. A. |last2=Rebka |date=1959 |doi=10.1103/PhysRevLett.3.439 |title=Gravitational Red-Shift in Nuclear Resonance |journal=Physical Review Letters |volume=3 |issue=9 |pages= 439–441 |bibcode=1959PhRvL...3..439P }} * {{Citation |last=Pound |first=R. V. |first2=G. A. |last2=Rebka |date=1960 |doi=10.1103/PhysRevLett.4.337 |title=Apparent weight of photons |journal=Phys. Rev. Lett. |volume=4 |issue=7 |pages=337–341 |bibcode=1960PhRvL...4..337P }} * {{Citation |last=Pound |first=R. V. |first2=J. L. |last2=Snider |date=1964 |title=Effect of Gravity on Nuclear Resonance |journal=Phys. Rev. Lett. |volume=13 |issue=18 |pages=539–540 |doi=10.1103/PhysRevLett.13.539 |bibcode=1964PhRvL..13..539P }} * {{Citation |last=Ramond |first=Pierre |authorlink=Pierre Ramond |title=Field Theory: A Modern Primer |publisher=Addison-Wesley |date=1990 |isbn=0-201-54611-6 }} * {{Citation |last=Rees |first=Martin |title=Appearance of Relativistically Expanding Radio Sources |journal=Nature |volume=211 |date=1966 |issue=5048 |pages=468–470 |doi=10.1038/211468a0 |bibcode = 1966Natur.211..468R }} * {{Citation |last=Reissner |first=H. |date=1916 |title=Über die Eigengravitation des elektrischen Feldes nach der Einsteinschen Theorie |journal=Annalen der Physik |volume=355 |issue=9 |pages=106–120 |doi=10.1002/andp.19163550905 |bibcode = 1916AnP...355..106R }} * {{Citation |last=Remillard |first=Ronald A. |last2=Lin |first2=Dacheng |last3=Cooper |first3=Randall L. |last4=Narayan |first4=Ramesh |title=The Rates of Type I X-Ray Bursts from Transients Observed with RXTE: Evidence for Black Hole Event Horizons |journal=Astrophysical Journal |volume=646 |issue=1 |pages=407–419 |date=2006 |arxiv=astro-ph/0509758 |doi=10.1086/504862 |bibcode=2006ApJ...646..407R }} * {{Citation |editor-first=Jürgen |editor-last=Renn |title=The Genesis of General Relativity (4 Volumes) |place=Dordrecht |publisher=Springer |date=2007 |isbn=1-4020-3999-9}} * {{Citation |editor-first=Jürgen |editor-last=Renn |title=Albert Einstein—Chief Engineer of the Universe: Einstein's Life and Work in Context |place=Berlin |publisher=Wiley-VCH |date=2005 |isbn=3-527-40571-2}} * {{Citation |first=Oscar A. |last=Reula |title=Hyperbolic Methods for Einstein's Equations |journal=Living Reviews in Relativity |volume=1 |date=1998 |url=http://www.livingreviews.org/lrr-1998-3 |accessdate=2007-08-29 |doi=10.12942/lrr-1998-3 |bibcode=1998LRR.....1....3R }} * {{Citation |last=Rindler |first=Wolfgang |authorlink=Wolfgang Rindler |title=Relativity. Special, General and Cosmological |publisher=Oxford University Press |date=2001 |isbn=0-19-850836-0 }} * {{Citation |last=Rindler |first=Wolfgang |title=Introduction to Special Relativity |publisher= Clarendon Press, Oxford |date=1991 |isbn=0-19-853952-5 }} * {{Citation |last=Robson |first=Ian |date=1996 |title=Active galactic nuclei |publisher=John Wiley |isbn=0-471-95853-0 }} * {{Citation |last=Roulet |first=E. |first2=S. |last2=Mollerach |date=1997 |title=Microlensing |journal=Physics Reports |volume=279 |issue=2 |pages=67–118 |doi=10.1016/S0370-1573(96)00020-8 |arxiv = astro-ph/9603119 |bibcode = 1997PhR...279...67R }} * {{cite arXiv |last=Rovelli |first=Carlo |authorlink=Carlo Rovelli |date=2000 |title=Notes for a brief history of quantum gravity |class=gr-qc |eprint=gr-qc/0006061 |ref=harv }} * {{Citation |last=Rovelli |first=Carlo |title=Loop Quantum Gravity |journal=Living Reviews in Relativity |volume=1 |date=1998 |url=http://www.livingreviews.org/lrr-1998-1 |accessdate=2008-03-13 |doi=10.12942/lrr-1998-1 }} * {{Citation |last=Schäfer |first=Gerhard |date=2004 |title=Gravitomagnetic Effects |journal=General Relativity and Gravitation |volume=36 |issue=10 |pages=2223–2235 |arxiv=gr-qc/0407116 |doi=10.1023/B:GERG.0000046180.97877.32 |bibcode = 2004GReGr..36.2223S }} * {{Citation | last=Schödel |first=R. |first2=T. |last2=Ott |first3=R. |last3=Genzel |last4=Eckart |first4=A. | last5=Mouawad|date=2003 | first5=N. | last6=Alexander | first6=T. |title=Stellar Dynamics in the Central Arcsecond of Our Galaxy |journal=Astrophysical Journal |volume=596 | issue=2 |pages=1015–1034 |arxiv=astro-ph/0306214 |doi=10.1086/378122 | bibcode=2003ApJ...596.1015S}} * {{Citation |last=Schutz |first=Bernard F. |title=A first course in general relativity |publisher=Cambridge University Press |date=1985 |isbn=0-521-27703-5 }} * {{Citation |last=Schutz |first=Bernard F. |contribution=Gravitational radiation |title=Encyclopedia of Astronomy and Astrophysics |editor-last=Murdin |editor-first=Paul |publisher=Grove's Dictionaries |isbn=1-56159-268-4 |date=2001 }} * {{Citation |last=Schutz |first=Bernard F. |title=Gravity from the ground up |publisher=Cambridge University Press |date=2003 |isbn=0-521-45506-5 }} * {{Citation |last=Schwarz |first=John H. |authorlink=John H. Schwarz |title=String Theory: Progress and Problems |date=2007 |arxiv=hep-th/0702219 |bibcode = 2007PThPS.170..214S |doi = 10.1143/PTPS.170.214 |journal=Progress of Theoretical Physics Supplement |volume=170 |page=214 }} * {{Citation |last=Schwarzschild |first=Karl |authorlink=Karl Schwarzschild |title=Über das Gravitationsfeld eines Massenpunktes nach der Einsteinschen Theorie |journal=Sitzungsber. Preuss. Akad. D. Wiss. |date=1916a |pages=189–196 }} * {{Citation |last=Schwarzschild |first=Karl |authorlink=Karl Schwarzschild |title=Über das Gravitationsfeld einer Kugel aus inkompressibler Flüssigkeit nach der Einsteinschen Theorie |journal=Sitzungsber. Preuss. Akad. D. Wiss. |pages=424–434 |date=1916b }} * {{Citation |last=Seidel |first=Edward |contribution=Numerical Relativity: Towards Simulations of 3D Black Hole Coalescence |title=Gravitation and Relativity: At the turn of the millennium (Proceedings of the GR-15 Conference, held at IUCAA, Pune, India, December 16–21, 1997) |editor-last=Narlikar |editor-first=J. V. |editor2-last=Dadhich |editor2-first=N. |publisher=IUCAA |isbn=81-900378-3-8 |arxiv=gr-qc/9806088 |date=1998 |bibcode = 1998gr.qc.....6088S |page=6088 }} * {{Citation |last=Seljak |first=Uros̆ |last2=Zaldarriaga |first2=Matias |title=Signature of Gravity Waves in the Polarization of the Microwave Background |journal=Phys. Rev. Lett. |volume=78 |date=1997 |issue=11 |doi=10.1103/PhysRevLett.78.2054 |arxiv=astro-ph/9609169 |pages=2054–2057 |bibcode=1997PhRvL..78.2054S }} * {{Citation |last=Shapiro |first=S. S. |last2=Davis |first2=J. L. |last3=Lebach |first3=D. E. |last4=Gregory |first4=J. S. |title=Measurement of the solar gravitational deflection of radio waves using geodetic very-long-baseline interferometry data, 1979–1999 |journal=Phys. Rev. Lett. |volume=92 |page=121101 |date=2004 |doi=10.1103/PhysRevLett.92.121101 |pmid=15089661 |issue=12 |bibcode=2004PhRvL..92l1101S }} * {{Citation |authorlink=Irwin I. Shapiro |last=Shapiro |first=Irwin I. |date=1964 |title=Fourth test of general relativity |journal=Phys. Rev. Lett. |volume=13 |issue=26 |pages=789–791 |doi=10.1103/PhysRevLett.13.789 |bibcode=1964PhRvL..13..789S }} * {{Citation |authorlink=Irwin I. Shapiro |last=Shapiro |last2=Pettengill|first= I. I. |first2=Gordon |doi=10.1103/PhysRevLett.20.1265 |last3=Ash |first3=Michael |last4=Stone |first4=Melvin |last5=Smith |first5=William |last6=Ingalls |first6=Richard |last7=Brockelman |first7=Richard |title=Fourth test of general relativity: preliminary results |journal=Phys. Rev. Lett. |volume=20 |issue=22 |pages=1265–1269 |date=1968 |bibcode=1968PhRvL..20.1265S }} * {{Citation |last=Singh |first=Simon |authorlink=Simon Singh |title=[[Big Bang: The Origin of the Universe]] |publisher=Fourth Estate |date=2004 |isbn=0-00-715251-5 }} * {{Citation |last=Sorkin |first=Rafael D. |authorlink=Rafael Sorkin |contribution=Causal Sets: Discrete Gravity |arxiv=gr-qc/0309009 |editor-first=Andres |editor-last=Gomberoff |editor2-first=Donald |editor2-last=Marolf |title=Lectures on Quantum Gravity |date=2005 |publisher=Springer |isbn=0-387-23995-2 |bibcode = 2003gr.qc.....9009S |page=9009 }} * {{Citation |last=Sorkin |first=Rafael D. |title=Forks in the Road, on the Way to Quantum Gravity |arxiv=gr-qc/9706002 |journal=Int. J. Theor. Phys. |volume=36 |date=1997 |issue=12 |doi=10.1007/BF02435709 |pages=2759–2781 |bibcode = 1997IJTP...36.2759S }} * {{Citation | last=Spergel |first=D. N. |first2=L. |last2=Verde |first3=H. V. |last3=Peiris |first4=E. |last4=Komatsu | last5=Nolta |date=2003 | first5=M. R. | last6=Bennett | first6=C. L. | last7=Halpern | first7=M. | last8=Hinshaw | first8=G. | last9=Jarosik | first9=N.| displayauthors = 8 |title=First Year Wilkinson Microwave Anisotropy Probe (WMAP) Observations: Determination of Cosmological Parameters |journal=Astrophys. J. Suppl. |volume=148 | issue=1 |pages=175–194 |arxiv=astro-ph/0302209 |doi=10.1086/377226 | bibcode=2003ApJS..148..175S }} * {{Citation | first=D. N. |last=Spergel |first2=R. |last2=Bean |first3=O. |last3=Doré |first4=M. R. | last5=Bennett |last4=Nolta | first5=C. L. | last6=Dunkley | first6=J. | last7=Hinshaw | first7=G. | last8=Jarosik | first8=N. | last9=Komatsu | first9=E.| displayauthors = 8 |title=Wilkinson Microwave Anisotropy Probe (WMAP) Three Year Results: Implications for Cosmology |journal=Astrophysical Journal Supplement |volume=170 | issue=2 |pages=377–408 |doi=10.1086/513700 |date=2007 |arxiv=astro-ph/0603449 | bibcode=2007ApJS..170..377S }} * {{Citation |last=Springel |first=Volker |first2=Simon D. M. |last2=White |first3=Adrian |last3=Jenkins |first4=Carlos S. |last4=Frenk |last5=Yoshida |date=2005 |first5=Naoki |last6=Gao |first6=Liang |last7=Navarro |first7=Julio |last8=Thacker |first8=Robert |last9=Croton |first9=Darren| displayauthors = 8 |title=Simulations of the formation, evolution and clustering of galaxies and quasars |journal=Nature |volume=435 |pages=629–636 |doi=10.1038/nature03597 |pmid=15931216| issue=7042 |bibcode=2005Natur.435..629S|arxiv = astro-ph/0504097 }} * {{Citation |last=Stairs |first=Ingrid H. |date=2003 |url=http://www.livingreviews.org/lrr-2003-5 |title=Testing General Relativity with Pulsar Timing |journal=Living Reviews in Relativity |volume=6 |accessdate=2007-07-21 |doi=10.12942/lrr-2003-5 |arxiv=astro-ph/0307536 |bibcode=2003LRR.....6....5S }} * {{Citation |last=Stephani |first=H. |last2=Kramer |first2=D. |last3=MacCallum |first3=M. |last4=Hoenselaers |first4=C. |last5=Herlt |first5=E. |title=Exact Solutions of Einstein's Field Equations |edition=2 |publisher=Cambridge University Press |date=2003 |isbn=0-521-46136-7 }} * {{Citation |last=Synge |first=J. L. |authorlink=John Lighton Synge |title=Relativity: The Special Theory |publisher=North-Holland Publishing Company |date=1972 |isbn=0-7204-0064-3 }} * {{Citation |last=Szabados |first=László B. |title=Quasi-Local Energy-Momentum and Angular Momentum in GR |journal=Living Reviews in Relativity |volume=7 |date=2004 |url=http://www.livingreviews.org/lrr-2004-4 |accessdate=2007-08-23 |doi=10.12942/lrr-2004-4 }} * {{Citation |last=Taylor |first=Joseph H. |authorlink=Joseph Hooton Taylor, Jr. |date=1994 |journal=Rev. Mod. Phys. |volume=66 |issue=3 |pages=711–719 |title=Binary pulsars and relativistic gravity |doi=10.1103/RevModPhys.66.711 |bibcode=1994RvMP...66..711T }} * {{Citation |last=Thiemann |first=Thomas |date=2006 |bibcode = 2007LNP...721..185T |ref=harv |doi=10.1007/978-3-540-71117-9_10 |title=Approaches to Fundamental Physics: Loop Quantum Gravity: An Inside View |journal=Lecture Notes in Physics |isbn=978-3-540-71115-5 |volume=721 |pages=185–263 |arxiv=hep-th/0608210 }} * {{Citation |last=Thiemann |first=Thomas |title=Lectures on Loop Quantum Gravity |date=2003 |journal=Lecture Notes in Physics |volume=631 |pages=41–135 |doi=10.1007/978-3-540-45230-0_3 |isbn=978-3-540-40810-9 |arxiv = gr-qc/0210094 }} * {{Citation |last=’t Hooft |first=Gerard |last2=Veltman |first2=Martinus |date=1974 |title=One Loop Divergencies in the Theory of Gravitation |journal= Ann. Inst. Poincare |volume=20 |page=69 }} * {{Citation |last=Thorne |first=Kip S. |authorlink=Kip Thorne |contribution=Nonspherical Gravitational Collapse—A Short Review |editor-last=Klauder |editor-first=J. |title=Magic without Magic |pages=231–258 |publisher=W. H. Freeman |date=1972 }} * {{Citation |last=Thorne |first=Kip S. |date=1994 |title=Black Holes and Time Warps: Einstein's Outrageous Legacy |publisher=W W Norton & Company |isbn=0-393-31276-3 }} * {{Citation |last=Thorne |first=Kip S. |date=1995 |title=Gravitational radiation |isbn=0-521-36853-7 |arxiv= gr-qc/9506086 |bibcode = 1995pnac.conf..160T |page=160 |journal=Particle and Nuclear Astrophysics and Cosmology in the Next Millenium }} * {{cite arXiv |last=Townsend |first=Paul K. |title=Black Holes (Lecture notes) |date=1997 |class=gr-qc |eprint=gr-qc/9707012 |ref=harv }} * {{cite arXiv |last=Townsend |first=Paul K. |title=Four Lectures on M-Theory |date=1996 |eprint=hep-th/9612121 |ref=harv |class=hep-th }} * {{Citation |last=Traschen |first=Jenny |title=An Introduction to Black Hole Evaporation |editor-last=Bytsenko |editor-first=A. |editor2-last=Williams |editor2-first=F. |publisher=World Scientific |date=2000 |journal=Mathematical Methods of Physics (Proceedings of the 1999 Londrina Winter School) |arxiv=gr-qc/0010055 |bibcode = 2000mmp..conf..180T |page=180 }} * {{Citation |first=Andrzej |last=Trautman |contribution=Einstein–Cartan theory |title=Encyclopedia of Mathematical Physics, Vol. 2 |editor-first=J.-P. |editor-last=Françoise |editor2-first=G. L. |editor2-last=Naber |editor3-last=Tsou |editor3-first=S. T. |publisher=Elsevier |date=2006 |pages= 189–195 |arxiv=gr-qc/0606062 |bibcode = 2006gr.qc.....6062T }} * {{Citation |authorlink=Bill Unruh |last=Unruh |first=W. G. |date=1976 |title=Notes on Black Hole Evaporation |journal=Phys. Rev. D |volume=14 |issue=4 |pages=870–892 |doi=10.1103/PhysRevD.14.870 |bibcode = 1976PhRvD..14..870U }} * {{Citation |last=Valtonen|first= M. J. |last2=Lehto |first2=H. J. |last3=Nilsson |first3=K. |last4=Heidt |first4=J. |last5=Takalo |first5=L. O. |last6=Sillanpää |first6=A. |last7=Villforth |first7=C. |last8=Kidger |first8=M. |last9=Poyner |first9=G.| displayauthors = 8 |title=A massive binary black-hole system in OJ 287 and a test of general relativity |journal=Nature |volume=452 |pages=851–853 |date=2008 |doi=10.1038/nature06896 |pmid=18421348 |issue=7189 |bibcode = 2008Natur.452..851V |arxiv = 0809.1280 }} * {{Citation |last=Veltman |first=Martinus |date=1975 |contribution=Quantum Theory of Gravitation |title=Methods in Field Theory - Les Houches Summer School in Theoretical Physics. |editor-first=Roger |editor-last=Balian |editor2-first=Jean |editor2-last=Zinn-Justin |publisher=North Holland |volume=77}} * {{Citation |last=Wald |first=Robert M. |authorlink=Robert M. Wald |date=1975 |title=On Particle Creation by Black Holes |journal=Commun. Math. Phys. |volume=45 |issue=3 |pages=9–34 |doi=10.1007/BF01609863 |bibcode = 1975CMaPh..45....9W }} * {{Citation |last=Wald |first=Robert M. |title=[[General Relativity (book)|General Relativity]] |publisher=University of Chicago Press |date=1984 |isbn=0-226-87033-2 }} * {{Citation |last=Wald |first=Robert M. |title=Quantum field theory in curved spacetime and black hole thermodynamics |publisher=University of Chicago Press |date=1994 |isbn=0-226-87027-8 }} * {{Citation |last=Wald |first=Robert M. |date=2001 |url=http://www.livingreviews.org/lrr-2001-6 |title=The Thermodynamics of Black Holes |journal=Living Reviews in Relativity |volume=4 |accessdate=2007-08-08 |doi=10.12942/lrr-2001-6 |bibcode=2001LRR.....4....6W }} * {{Citation |last= Walsh |first= D. |last2=Carswell |first2=R. F. |last3=Weymann |first3=R. J. |title=0957 + 561 A, B: twin quasistellar objects or gravitational lens? |journal=Nature |volume=279 |pages=381–4 |date=1979 |doi=10.1038/279381a0 |pmid= 16068158 |issue= 5712 |bibcode=1979Natur.279..381W }} * {{Citation |last=Wambsganss |first=Joachim |date=1998 |url=http://www.livingreviews.org/lrr-1998-12 |title=Gravitational Lensing in Astronomy |journal=Living Reviews in Relativity |volume=1 |accessdate=2007-07-20 |doi=10.12942/lrr-1998-12 |arxiv=astro-ph/9812021 |bibcode=1998LRR.....1...12W }} * {{Citation |last=Weinberg |first=Steven |authorlink=Steven Weinberg |title=Gravitation and Cosmology |date=1972 |publisher=John Wiley |isbn=0-471-92567-5 }} * {{Citation |last=Weinberg |first=Steven |title=The Quantum Theory of Fields I: Foundations |publisher=Cambridge University Press |date=1995 |isbn=0-521-55001-7 }} * {{Citation |last=Weinberg |first=Steven |title=The Quantum Theory of Fields II: Modern Applications |publisher=Cambridge University Press |date=1996 |isbn=0-521-55002-5 }} * {{Citation |last=Weinberg |first=Steven |title=The Quantum Theory of Fields III: Supersymmetry |publisher=Cambridge University Press |date=2000 |isbn=0-521-66000-9 }} * {{Citation |last=Weisberg |first=Joel M. |first2=Joseph H. |last2=Taylor |author2-link=Joseph Hooton Taylor, Jr. |date=2003 |contribution=The Relativistic Binary Pulsar B1913+16" |editor-last=Bailes |editor-first=M. |editor2-first=D. J. |editor2-last=Nice |editor3-first=S. E. |editor3-last=Thorsett |editor3-link=Stephen Thorsett |title=Proceedings of "Radio Pulsars," Chania, Crete, August, 2002 |publisher=ASP Conference Series }} * {{Citation |last=Weiss |first=Achim |date=2006 |url=http://www.einstein-online.info/en/spotlights/BBN_obs/index.html |title=Elements of the past: Big Bang Nucleosynthesis and observation |journal=Einstein Online |publisher=Max Planck Institute for Gravitational Physics |accessdate=2007-02-24 |archivedate=2007-02-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070208212728/http://www.einstein-online.info/en/spotlights/BBN_obs/index.html }} * {{Citation |first=John A. |last=Wheeler |authorlink=John Archibald Wheeler |title=A Journey Into Gravity and Spacetime |series=Scientific American Library |place=San Francisco |isbn=0-7167-6034-7 |publisher=W. H. Freeman |date=1990 }} * {{Citation |last=Will |first=Clifford M. |authorlink=Clifford Will |title=Theory and experiment in gravitational physics |publisher=Cambridge University Press |date=1993 |isbn=0-521-43973-6 }} * {{Citation |authorlink=Clifford Will |last=Will |first=Clifford M. |date=2006 |url=http://www.livingreviews.org/lrr-2006-3 |title=The Confrontation between General Relativity and Experiment |journal=Living Reviews in Relativity |accessdate=2007-06-12 |doi=10.12942/lrr-2006-3 |volume=9 |arxiv=gr-qc/0510072 |bibcode=2006LRR.....9....3W }} * {{Citation |last=Zwiebach |first=Barton |authorlink=Barton Zwiebach |title=A First Course in String Theory |publisher=Cambridge University Press |date=2004 |isbn=0-521-83143-1 }} {{refend}} == ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ == ;Popular books * {{Citation|last=Geroch|first= R|authorlink=Robert Geroch| title=General Relativity from A to B|location=Chicago|publisher=University of Chicago Press|date=1981|isbn=0-226-28864-1}} * {{Citation|author=Lieber, Lillian|authorlink=Lillian Lieber| title=The Einstein Theory of Relativity: A Trip to the Fourth Dimension|location=Philadelphia|publisher=Paul Dry Books, Inc.|date=2008|isbn=978-1-58988-044-3}} * {{Citation|author=Wald, Robert M.|authorlink=Robert Wald|title=Space, Time, and Gravity: the Theory of the Big Bang and Black Holes|location=Chicago|publisher=University of Chicago Press|date=1992|isbn=0-226-87029-4}} * {{citation|authorlink=John Archibald Wheeler|last1=Wheeler|first1=John|last2=Ford|first2=Kenneth|date=1998|title=Geons, Black Holes, & Quantum Foam: a life in physics|isbn=0-393-31991-1|location=New York |publisher=W. W. Norton }} ;Beginning undergraduate textbooks * {{Citation|author=Callahan, James J.|title=The Geometry of Spacetime: an Introduction to Special and General Relativity| location=New York|publisher=Springer|date=2000|isbn=0-387-98641-3}} * {{Citation|author=Taylor, Edwin F.; [[John Archibald Wheeler|Wheeler, John Archibald]]|title=Exploring Black Holes: Introduction to General Relativity|publisher=Addison Wesley|date=2000|isbn=0-201-38423-X}} ;Advanced undergraduate textbooks * {{Citation|author=B. F. Schutz|title=A First Course in General Relativity (Second Edition)|publisher=Cambridge University Press| date=2009|isbn=978-0-521-88705-2}} * {{Citation|author=Cheng, Ta-Pei|title=Relativity, Gravitation and Cosmology: a Basic Introduction|location=Oxford and New York| publisher=Oxford University Press| date=2005|isbn=0-19-852957-0}} * {{Citation|last=Gron|first=O.|last2=Hervik|first2=S.| title=Einstein's General theory of Relativity|publisher=Springer|date=2007|isbn=978-0-387-69199-2}} * {{Citation|author=Hartle, James B.|authorlink=James Hartle|title=Gravity: an Introduction to Einstein's General Relativity|location=San Francisco|publisher=Addison-Wesley|date=2003|isbn=0-8053-8662-9}} * {{Citation|author=[[Lane P. Hughston|Hughston, L. P.]] & Tod, K. P.|title=Introduction to General Relativity|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|date=1991|isbn=0-521-33943-X}} * {{Citation|author=d'Inverno, Ray|title=Introducing Einstein's Relativity|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|date=1992|isbn=0-19-859686-3}} *{{cite book|last=Ludyk|first=Günter|title=Einstein in Matrix Form|date=2013|publisher=Springer|location=Berlin|isbn= 9783642357978 |edition=1st}} ;Graduate-level textbooks * {{Citation|author=Carroll, Sean M.|authorlink=Sean M. Carroll|title=Spacetime and Geometry: An Introduction to General Relativity|location=San Francisco|publisher=Addison-Wesley|date=2004|isbn=0-8053-8732-3|url=http://spacetimeandgeometry.net/}} * {{Citation|last=Grøn|first=Øyvind |authorlink=Øyvind Grøn| author2=Hervik, Sigbjørn|title=Einstein's General Theory of Relativity|location=New York|publisher=Springer|date=2007|isbn=978-0-387-69199-2}} * {{Citation|author=Landau, Lev D.|authorlink=Lev Landau|author2= Lifshitz, Evgeny F.| author2-link=Evgeny Lifshitz|title=The Classical Theory of Fields (4th ed.)|location=London|publisher=Butterworth-Heinemann|date=1980|isbn=0-7506-2768-9}} * {{Citation|first=Charles W.|last=Misner|authorlink=Charles W. Misner|first2=Kip. S.|last2=Thorne|author2-link=Kip Thorne|first3=John A.|last3=Wheeler|author3-link=John A. Wheeler|title=[[Gravitation (book)|Gravitation]]|publisher= W. H. Freeman|date=1973|isbn=0-7167-0344-0}} * {{Citation|author=Stephani, Hans|title=General Relativity: An Introduction to the Theory of the Gravitational Field,|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|date=1990|isbn=0-521-37941-5}} * {{Citation|last=Wald|first=Robert M.|authorlink=Robert Wald|title=[[General Relativity (book)|General Relativity]]|publisher=University of Chicago Press|date=1984|isbn=0-226-87033-2}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Commons category}} {{Wikibooks}} {{Wikiversity}} {{Wikisource portal|Relativity}} {{Wikisourcepar|Relativity: The Special and General Theory}} * [http://www.einstein-online.info/ Einstein Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140601190245/http://www.einstein-online.info/ |date=2014-06-01 }}&nbsp;– Articles on a variety of aspects of relativistic physics for a general audience; hosted by the [[Max Planck Institute for Gravitational Physics]] * [http://archive.ncsa.illinois.edu/Cyberia/NumRel/NumRelHome.html NCSA Spacetime Wrinkles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150327100311/http://archive.ncsa.illinois.edu/Cyberia/NumRel/NumRelHome.html |date=2015-03-27 }}&nbsp;– produced by the [[numerical relativity]] group at the [[National Center for Supercomputing Applications|NCSA]], with an elementary introduction to general relativity '''{{hlist|Courses|Lectures|Tutorials}}''' * {{YouTube |id=hbmf0bB38h0&list=EC6C8BDEEBA6BDC78D |title=Einstein's General Theory of Relativity}} (lecture by [[Leonard Susskind]] recorded September 22, 2008 at [[Stanford University]]). * [http://www.luth.obspm.fr/IHP06/ Series of lectures on General Relativity] given in 2006 at the [[Institut Henri Poincaré]] (introductory/advanced). * [http://www.math.ucr.edu/home/baez/gr/ General Relativity Tutorials] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070707011024/http://math.ucr.edu/home/baez/gr/ |date=2007-07-07 }} by [[John Baez]]. * {{cite web |author=Brown, Kevin |title=Reflections on relativity |work=Mathpages.com |url=http://www.mathpages.com/rr/rrtoc.htm |accessdate=May 29, 2005}} * {{cite web |author=Carroll, Sean M. |title=Lecture Notes on General Relativity |url=http://arxiv.org/abs/gr-qc/9712019 |accessdate=January 5, 2014}} * {{cite web |author=Moor, Rafi |title=Understanding General Relativity |url=http://www.rafimoor.com/english/GRE.htm |accessdate=July 11, 2006}} * {{cite web |author=Waner, Stefan |title=Introduction to Differential Geometry and General Relativity |url=http://www.zweigmedia.com/diff_geom/tc.html |accessdate=2015-04-05 |format=PDF}} {{ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਵਾਂ}} {{ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਥਿਊਰੀਆਂ|PST}} {{ਆਈਨਸਟਾਈਨ}} {{ਟੈਂਸਰ}} {{Portal bar|Astronomy|Mathematics|Physics|Time}} {{Featured article}} <!-- WIKIPEDIA POLICY NOTE: This is the main article for [[:Category:General relativity]]. Additional categorizations should be done for the category, not this article. See Wikipedia:Categorization for current guidelines (not WP:CSL, which is only a proposal). ---> {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ}} [[Category:ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ| ]] [[Category:ਅਲਬਰਟ ਆਈਨਸਟਾਈਨ]] oi1f6rs1e2v6p8k2pymq0jmmlc91y8d 10 65147 844984 261094 2026-08-24T02:29:47Z Kuldeepburjbhalaike 18176 844984 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Footnotes|sfn |bracket_year_left = ( |bracket_year_right = ) |template=sfnp }}</includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using sfn with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Sfnp]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | ignore-err | at | loc | p | page | pages | postscript | pp | ps | ref | Ref | group}}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> gk11i81pscd7xwivs6h5yo5jb8y08cl 10 72590 845005 304259 2026-08-24T02:47:49Z Kuldeepburjbhalaike 18176 845005 wikitext text/x-wiki <strong {{#if:{{{role|}}}|role="{{{role}}}"}} {{#if:{{{class|}}}|class="{{{class}}}"}} {{#if:{{{id|}}}|id="{{{id}}}"}} {{#if:{{{style|}}}|style="{{{style}}}"}} {{#if:{{{title|}}}|title="{{{title}}}"}}>{{{1}}}</strong><noinclude> {{documentation}} <!-- Add cats and interwikis to the /doc subpage, not here! --> </noinclude> jhbv1h6fd9kjc1d4eovhzvnxrpqq09r 10 72593 845003 304265 2026-08-24T02:44:46Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Redirected page to [[ਫਰਮਾ:Anchor]] 845003 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਫਰਮਾ:Anchor]] 2a79az5tq22htan6j0668874oa7pk7w 828 72594 845004 304266 2026-08-24T02:45:21Z Kuldeepburjbhalaike 18176 845004 Scribunto text/plain -- This module implements {{anchor}}. local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs local tableTools = require('Module:TableTools') local p = {} function p.main(frame) -- Get the positional arguments from #invoke, remove any nil values, -- and pass them to p._main. local args = getArgs(frame) local argArray = tableTools.compressSparseArray(args) return p._main(unpack(argArray)) end function p._main(...) -- Generate the list of anchors. local anchors = {...} local ret = {} for _, anchor in ipairs(anchors) do ret[#ret + 1] = '<span class="anchor" id="' .. anchor .. '"></span>' end return table.concat(ret) end return p qn9l8z10vmc8ghld7804a9aaffg6g8o 10 72796 845029 304649 2026-08-24T03:02:13Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਫਰਮਾ:Xt]] ਨੂੰ [[ਫਰਮਾ:Example text]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 304649 wikitext text/x-wiki {{#ifeq:{{NAMESPACE}}|{{ns:0}}|{{FormattingError|Template:xt is only for examples of style and formatting. Do not use it in actual articles.}}|<span class="example good-example" style="font-family: Georgia, 'DejaVu Serif', serif; color: #006400;" {{#if:{{{title|}}}|title="{{{title}}}"}}>{{{1|Example text}}}</span>}}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> obz6fdk092bc457gota65aoeyrkffdt 845035 845029 2026-08-24T03:02:31Z Kuldeepburjbhalaike 18176 845035 wikitext text/x-wiki {{#ifeq:{{NAMESPACE}}|{{ns:0}}|{{FormattingError|[[:{{safesubst:<noinclude/>#invoke:TEMPLATENAME|main}}]] is only for examples of style and formatting. Do not use it in actual articles.}}|<span class="example" style="font-family: Georgia, 'DejaVu Serif', serif; color: var(--color-content-added, #006400);" {{#if:{{{title|}}}|title="{{{title}}}"}}>{{{1|Example text}}}</span>}}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 7n235ara48gqnbnh3ezp3hh3cz76mpf 10 72886 845016 304755 2026-08-24T02:53:33Z Kuldeepburjbhalaike 18176 845016 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Crossreference/styles.css" />{{Hatnote inline |1={{{1|{{{text|{{{content|<noinclude>sample content</noinclude>}}}}}}}}} |extraclasses=crossreference {{{class|{{{extraclasses|}}}}}} |selfref={{#if:{{{selfref|{{{printworthy|{{{unprintworthy|{{{pw|}}}}}}}}}}}}||yes}} |inline={{{inline|true}}} }}<noinclude> {{documentation}} <!-- Categories go on the /doc subpage, and interwikis go on Wikidata. --> </noinclude> ho663c75ic1fu9q2smav2x9kahcjcza 10 72887 845020 652981 2026-08-24T02:55:59Z Kuldeepburjbhalaike 18176 845020 wikitext text/x-wiki {{#invoke:Hatnote inline|hatnoteInline |1={{{1|{{{text|{{{content}}}}}}}}} |extraclasses={{{class|{{{extraclasses|}}}}}} |selfref={{#if:{{{printworthy|{{{selfref|}}}}}}||yes}} |category={{{category|}}} |inline={{{inline|true}}} }}<noinclude> {{documentation}} <!-- Categories go on the /doc subpage, and interwikis go on Wikidata. --> </noinclude> 60twimipmlv9hqvxiolnamlh9ovhgmb 10 74298 845036 360069 2026-08-24T03:05:04Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਫਰਮਾ:ਉਦਾਹਰਨ]] ਨੂੰ [[ਫਰਮਾ:Example]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 360069 wikitext text/x-wiki {{ {{{|safesubst:}}}#invoke:Unsubst||$N=Examples |date=__DATE__ |$B= {{Fix | link = Wikipedia:Please clarify | text = ਉਦਾਹਰਨ ਲੋੜੀਂਦੀ | title = {{{reason|The text in the vicinity of this tag needs examples for clarification}}} | date = {{{date|}}} | cat-date = Category:ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਲੋਚਦੇ ਸਫ਼ੇ }} }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 8mgzr8p7rvyg7edpik8whaivacvi7s1 845040 845036 2026-08-24T03:05:23Z Kuldeepburjbhalaike 18176 845040 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Example/styles.css"/> {{Userbox |id = [[File:Cube.svg|40px|class=skin-invert-image]] |info = This is an example of a template. For help with templates, see [[Help:Template]]. }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 89tc3x7wzom3o0dgh6ooa1rpzyvyhtl 10 74300 845038 360070 2026-08-24T03:05:04Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਫਰਮਾ:ਉਦਾਹਰਨ/doc]] ਨੂੰ [[ਫਰਮਾ:Example/doc]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 360070 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} <!-- Categories and interwikis go at the bottom of this page. --> {{Improve documentation}} == See also == * {{tl|Example}} * {{tl|example needed}} (links to [[WP:AUDIENCE]], instead of [[Wikipedia:Please clarify]]) {{Inline tags}} <includeonly> <!-- Categories and interwikis go here: --> [[Category:Inline cleanup templates]] </includeonly> bfa4bui63swzgwyf7a45edhr9d5w99x 10 74301 845042 360153 2026-08-24T03:07:40Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Changed redirect target from [[ਫਰਮਾ:ਉਦਾਹਰਨ]] to [[ਫਰਮਾ:Example needed]] 845042 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[Template:Example needed]] b4tjo984rme7deewfomh37vg0udwgum 0 87748 845055 822583 2026-08-24T06:05:16Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 845055 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Maultier_grau.jpg|right|thumb|'''ਖੱਚਰ''']]'''ਖੱਚਰ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Mule''') ਇੱਕ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ਜੋ ਨਰ [[ਗਧਾ|ਗਧੇ]] ਅਤੇ ਮਾਦਾ [[ਘੋੜਾ|ਘੋੜੀ]] ਦੇ ਮੇਲ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਖੱਚਰ ਦਾ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਭਾਰ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਉਸਦੀ ਨਸਲ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite web |date=5 September 2020 |title=What is a mule? |url=https://www.thedonkeysanctuary.org.uk/what-we-do/knowledge-and-advice/about-donkeys/mule |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001230702/https://www.thedonkeysanctuary.org.uk/what-we-do/knowledge-and-advice/about-donkeys/mule |archive-date=1 October 2020 |access-date=22 September 2020 |website=The Donkey Sanctuary}}</ref> ਖੱਚਰ ਘੋੜੇ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ, ਤਕੜਾ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਧਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਢੀਠ ਅਤੇ ਵੱਧ ਸਮਝਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। == ਰੰਗ ਅਤੇ ਅਕਾਰ ਦੀ ਕਿਸਮ == ਖੱਚਰ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਆਕਾਰ, ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਮਿਨੀਸ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕੇ 50 ਪੌਂਡ (23 ਕਿਲੋ) ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੈਕਸਿਸ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1,000 ਪੌਂਡ (454 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ), ਅਤੇ ਕਈ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਰੰਗਾਂ ਵਿਚ. ਖੱਚਰਾਂ ਦੇ ਕੋਟ ਉਹੀ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਮ ਰੰਗ ਗੋਰਲ, ਬੇ, ਕਾਲੇ ਅਤੇ ਸਲੇਟੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚਿੱਟੇ, ਰੋਨਜ਼, ਪਾਮੋਮਿਨੋ, ਡਨ ਅਤੇ ਬੁੱਕਸਕਿਨ ਘੱਟ ਆਮ ਹਨ। ਘੱਟ ਆਮ ਪੇਂਟ ਖੱਚਰ ਜਾਂ ਟੋਬੀਅਨੋ ਹਨ। ਐਪਲੂਸਾ ਮਾਰਸ ਤੋਂ ਖਿਲਵਾੜ ਜੰਗਲੀ ਰੰਗ ਦੇ ਖੱਚਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਐਪਲੂਸਾ ਘੋੜੇ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਪਰ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਖੂਬਸੂਰਤ ਰੰਗ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ, ਐਪਲੂਸਾ ਰੰਗ ਜੀਨ ਦੇ ਇੱਕ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਚੀਤੇ ਕੰਪਲੈਕਸ (ਐਲਪੀ) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਲ ਪੀ ਜੀਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੰਗ ਦੇ ਗਧੇ ਨੂੰ ਨਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":1">{{Cite web |date=2025-02-01 |title=Mule {{!}} Draft Horse, Donkey & Hybrid {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/animal/mule-mammal |access-date=2025-03-09 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref name=":8">{{Cite web |title=Differences between Horses and Donkeys |url=https://donkeymuletrust.org.nz/differences-3/ |access-date=2025-03-06 |website=Donkey & Mule Protection Trust NZ |language=en-NZ |archive-date=2025-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250223000755/https://donkeymuletrust.org.nz/differences-3/ |url-status=dead }}</ref> == ਤਸਵੀਰਾਂ == <gallery mode="packed" caption="ਖੱਚਰਾਂ ਦੀ ਸਮਕਾਲੀ ਵਰਤੋਂ"> ਤਸਵੀਰ:Wagon_mules,_Talkeetna,_Alaska.jpg|ਜੋੜਾ, ਇੱਕ ਗੱਡੀ ਖਿੱਚਣਾ (2008) ਤਸਵੀਰ:20151016-ESP_A.MARKUS_CJOPCOMMTF-08_(22338729192).jpg|ਫੌਜ ਦਾ ਖੱਚਰ (2015) ਤਸਵੀਰ:Arando_con_mula_en_Candeleda.jpg|ਵਾਹੁਣਾ (2012) ਤਸਵੀਰ:Mule_train.jpg|ਗ੍ਰੈਂਡ ਕੈਨਿਯਨ ਵਿੱਚ ਸਪਲਾਈ ਟ੍ਰੇਨ (2009) ਤਸਵੀਰ:SupaiUSMailMules.jpg|ਪੇਂਡੂ ਐਰੀਜ਼ੋਨਾ ਵਿੱਚ ਡਾਕ ਲਿਜਾਣਾ (2008) </gallery> == ਦੇਖਭਾਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ == ਇੱਕ ਖੱਚਰ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਘੋੜੇ ਨਾਲੋਂ ਗਧੇ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਸਟੋਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ 15 ਗੈਲਨ ਪਾਣੀ ਪੀ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਮਾਰੂਥਲ ਵਰਗੇ ਮੌਸਮ ਲਈ ਢੁਕਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਵੀ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਨਾਜ, ਘਾਹ ਅਤੇ ਸਾਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਫਲ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਆਨੰਦ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਖੱਚਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਆਦ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਖੁਰਾਕ ਸੰਬੰਧੀ ਤਰਜੀਹਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦਾ ਸੇਵਨ ਖੱਚਰਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਮੱਸਿਆ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅਮੀਨੋ ਐਸਿਡ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨਾ ਮਦਦਗਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|last1=Wu|first1=Guoyao|last2=Bazer|first2=Fuller|last3=Lamb|first3=Cliff|date=2020|title=Animal Agriculture: Sustainability, Challenges and Innovations|chapter=Introduction|doi=10.1016/B978-0-12-817052-6.00001-X|isbn=978-0-12-817052-6|publisher=[[Academic Press]]}}</ref> ਇੱਕ ਖੱਚਰ ਦੇ ਖੁਰਾਂ ਨੂੰ ਮਲਬੇ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਾਧੇ, ਦਰਦ ਅਤੇ ਬੇਅਰਾਮੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਹਰ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟਾ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋਵੇ, ਖੱਚਰ ਆਪਣੇ ਖੁਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਖੱਚਰ ਦੇ ਜੁੱਤੇ ਵੀ ਪਹਿਨ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਤੰਗ ਖੁਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਸੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਘੋੜੇ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਘੋੜੇ ਦੀ ਨਾਲ ਪਹਿਨ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Gallery Item Display (U.S. National Park Service) |url=https://www.nps.gov/media/photo/gallery-item.htm?id=d054d686-9c77-8568-8983-83ce33348d90&gid=CFBE4D57-D292-E777-03F1DA2B00BD7C93 |access-date=2025-03-02 |website=www.nps.gov |language=en}}</ref> ਇੱਕ ਖੱਚਰ ਦੇ ਕੋਟ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਬਾਲਗ ਖੱਚਰ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 37.5°C - 38.5°C ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਬਜ਼ ਦੀ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰੇਂਜ 26-40 bpm ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀ ਮਿੰਟ 8-16 ਸਾਹ ਲੈਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।<ref name=":82">{{Cite web |title=Differences between Horses and Donkeys |url=https://donkeymuletrust.org.nz/differences-3/ |access-date=2025-03-06 |website=Donkey & Mule Protection Trust NZ |language=en-NZ |archive-date=2025-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250223000755/https://donkeymuletrust.org.nz/differences-3/ |url-status=dead }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਾਨਵਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰ]] 3tyct60737v9ab0jecyg7deb0vtops4 10 88686 845028 628345 2026-08-24T03:01:27Z Kuldeepburjbhalaike 18176 845028 wikitext text/x-wiki <!-- Please place categories where indicated at the bottom of this page and interwikis at Wikidata (see [[Wikipedia:Wikidata]]) --> {{distinguish|Category:Text color templates}} {{Documentation subpage|[[Template:xt]], [[Template:bxt]], [[Template:mxt]], [[Template:xtd]], [[Template:bxtd]], [[Template:!xt]], [[Template:!xts]], [[Template:!bxt]], and [[Template:!mxt]]}} {{High-use}} {{tsh|{{#switch:{{lc:{{ROOTPAGENAME}}}} |example text=xt |example text bad=!xt |example text bold=bxt |example text bold bad=!bxt |example text bold deprecated=bxtd |example text bold neutral=bxtn |example text deprecated=xtd |example text monospaced=mxt |example text monospaced bad=!mxt |example text monospaced deprecated=mxtd |example text monospaced neutral=mxtn |example text neutral=xtn |#default=xt }}}} {{tlx|{{ROOTPAGENAME}}}} and related templates produce an inline typeface change suitable to render '''example text''' on [[Help:Contents|Wikipedia's help pages]]. ==Using example-formatting templates in general== {{mbox | type = content | text = '''Not for use in article space''': This family of templates cannot be used in [[Wikipedia:Mainspace|mainspace]] (the article [[Wikipedia:Namespace|namespace]]). }} {{lua|Module:TEMPLATENAME|noprotcat=yes}} The [[:Category:Example-formatting templates|category of example-formatting templates]] is used frequently in non-[[Wikipedia:Mainspace|mainspace]] general [[Help:Contents|help pages]] such as [[Wikipedia:Manual of Style|Wikipedia:Manual of Style]] (MOS) when ''inline'' typeface changes are needed. {{tlx|xt}} changes the typeface to serif and the text color to green. {{xt|Example}} For cases where the serif typeface is not desirable (e.g. in blocks of computer code), use {{tlx|bxt}}, which substitutes {{bxt|boldfacing}}, or {{tlx|mxt}}, which substitutes a {{mxt|monospaced font}}. For style examples that break to their own line (e.g. paragraphs), use {{tlx|xt2}}. For examples of {{!xt|bad/wrong style, in red}}, use {{tlx|!xt}}, {{tlx|!bxt}}, {{tlx|!mxt}}, or {{tlx|!xt2}}, respectively to the previous paragraph (the addition of the <code>[[Negation#Programming language and ordinary language|!]]</code> indicates the opposite effect). Use {{tlx|!xts}} for bad/wrong style {{!xts|with strikethrough formatting}}. The {{tlx|xtd}} template exists for {{xtd|deprecated}} examples. Its alias {{tlx|xtg}} (for "grey") can be used to indicate {{xtg|uncertain, unavailable, disabled, lorem, etc.}}, examples without implying [[deprecation]]. The {{bxtd|bold, sans-serif}} equivalent is {{tlx|bxtd}} (and {{tlx|bxtg}} alias). The {{mxtd|mono-spaced}} equivalent is {{tlx|mxtd}}. The {{tlx|xtn}} template is for {{xtn|neutral}} examples, and has no color change, but is otherwise identical to {{tlx|xt}} in that it changes to serif typeface. It can be used with {{tnull|xt}} and {{tnull|!xt}} to indicate usage that is neither advised nor advised against or deprecated. The {{bxtn|bold, sans-serif}} equivalent is {{tlx|bxtn}}. The {{mxtn|mono-spaced}} equivalent is {{tlx|mxtn}}. ==Parameters== * {{para||{{var|text here}}}} or {{para|1|{{var|text here}}}} – The text to which to apply the markup. As with all templates, when the text has any equals characters ("="), explicitly prefix the text with {{para|1}} or the template will break. * {{para|title|{{var|tooltip text here}}}} – Takes text, ''which cannot be marked up in any way'', and displays it as a pop-up "tooltip" (in most browsers) when the cursor hovers over the span ==Accessibility== The accompanying change in typeface to a serif or monospaced type style (as in {{xt|example text}}) is to make it fully accessible for those with [[color blindness]]. Keep [[WP:Accessibility|accessibility]] more broadly in mind, and never construct examples such that a blind person, who may not be able to see the coloration, boldfacing, or monospace font change, cannot understand the examples. Especially indicate, with terms like "not", "don't", "wrong:", etc., that a negative example is a negative one, or with "deprecated", "avoid", etc., that deprecated material is deprecated. ==Examples of &#123;&#123;[[Template:xt|xt]]&#125;&#125; syntax and result== ;What you write: :<code><nowiki>...for example, {{xt|1=''T''&nbsp;=&nbsp;293.15&nbsp;K}}, but not {{!xt|1=''m''=5.4kg}}.</nowiki></code> ;What you get: :...for example, {{xt|1=''T''&nbsp;=&nbsp;293.15&nbsp;K}}, but not {{!xt|1=''m''=5.4kg}}. {| class=wikitable !Template class !Output typeface |- |{{tlx|xt}} |{{xt|inline typeface change}} |- |{{tlx|!xt}} |{{!xt|inline typeface change}} |- |<kbd>{{tlx|xtn}}</kbd> |{{xtn|inline typeface change}} |- |<kbd>{{tlx|xtd}}</kbd> |{{xtd|inline typeface change}} |- |<kbd>{{tlx|mxt}}</kbd> |{{mxt|inline typeface change}} |- |<kbd>{{tlx|!mxt}}</kbd> |{{!mxt|inline typeface change}} |- |<kbd>{{tlx|mxtn}}</kbd> |{{mxtn|inline typeface change}} |- |<kbd>{{tlx|mxtd}}</kbd> |{{mxtd|inline typeface change}} |- |<kbd>{{tlx|bxt}}</kbd> |{{bxt|inline typeface change}} |- |<kbd>{{tlx|!bxt}}</kbd> |{{!bxt|inline typeface change}} |- |<kbd>{{tlx|bxtn}}</kbd> |{{bxtn|inline typeface change}} |- |<kbd>{{tlx|bxtd}}</kbd> |{{bxtd|inline typeface change}} |} == User CSS for a monospaced coding font == {{collapse top|left=y|title=Change system-default monospace font:}} {{Mxt/User CSS for a monospaced coding font}} {{collapse bottom}} ==See also== {{Xt/see also}} <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- Categories below this line, please; interwikis at Wikidata --> [[Category:Example-formatting templates]] [[Category:Text color templates]] }}</includeonly> gnv5cyb6sgn4y04co5mdj7fvt4059ar 845031 845028 2026-08-24T03:02:14Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਫਰਮਾ:Xt/doc]] ਨੂੰ [[ਫਰਮਾ:Example text/doc]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 845028 wikitext text/x-wiki <!-- Please place categories where indicated at the bottom of this page and interwikis at Wikidata (see [[Wikipedia:Wikidata]]) --> {{distinguish|Category:Text color templates}} {{Documentation subpage|[[Template:xt]], [[Template:bxt]], [[Template:mxt]], [[Template:xtd]], [[Template:bxtd]], [[Template:!xt]], [[Template:!xts]], [[Template:!bxt]], and [[Template:!mxt]]}} {{High-use}} {{tsh|{{#switch:{{lc:{{ROOTPAGENAME}}}} |example text=xt |example text bad=!xt |example text bold=bxt |example text bold bad=!bxt |example text bold deprecated=bxtd |example text bold neutral=bxtn |example text deprecated=xtd |example text monospaced=mxt |example text monospaced bad=!mxt |example text monospaced deprecated=mxtd |example text monospaced neutral=mxtn |example text neutral=xtn |#default=xt }}}} {{tlx|{{ROOTPAGENAME}}}} and related templates produce an inline typeface change suitable to render '''example text''' on [[Help:Contents|Wikipedia's help pages]]. ==Using example-formatting templates in general== {{mbox | type = content | text = '''Not for use in article space''': This family of templates cannot be used in [[Wikipedia:Mainspace|mainspace]] (the article [[Wikipedia:Namespace|namespace]]). }} {{lua|Module:TEMPLATENAME|noprotcat=yes}} The [[:Category:Example-formatting templates|category of example-formatting templates]] is used frequently in non-[[Wikipedia:Mainspace|mainspace]] general [[Help:Contents|help pages]] such as [[Wikipedia:Manual of Style|Wikipedia:Manual of Style]] (MOS) when ''inline'' typeface changes are needed. {{tlx|xt}} changes the typeface to serif and the text color to green. {{xt|Example}} For cases where the serif typeface is not desirable (e.g. in blocks of computer code), use {{tlx|bxt}}, which substitutes {{bxt|boldfacing}}, or {{tlx|mxt}}, which substitutes a {{mxt|monospaced font}}. For style examples that break to their own line (e.g. paragraphs), use {{tlx|xt2}}. For examples of {{!xt|bad/wrong style, in red}}, use {{tlx|!xt}}, {{tlx|!bxt}}, {{tlx|!mxt}}, or {{tlx|!xt2}}, respectively to the previous paragraph (the addition of the <code>[[Negation#Programming language and ordinary language|!]]</code> indicates the opposite effect). Use {{tlx|!xts}} for bad/wrong style {{!xts|with strikethrough formatting}}. The {{tlx|xtd}} template exists for {{xtd|deprecated}} examples. Its alias {{tlx|xtg}} (for "grey") can be used to indicate {{xtg|uncertain, unavailable, disabled, lorem, etc.}}, examples without implying [[deprecation]]. The {{bxtd|bold, sans-serif}} equivalent is {{tlx|bxtd}} (and {{tlx|bxtg}} alias). The {{mxtd|mono-spaced}} equivalent is {{tlx|mxtd}}. The {{tlx|xtn}} template is for {{xtn|neutral}} examples, and has no color change, but is otherwise identical to {{tlx|xt}} in that it changes to serif typeface. It can be used with {{tnull|xt}} and {{tnull|!xt}} to indicate usage that is neither advised nor advised against or deprecated. The {{bxtn|bold, sans-serif}} equivalent is {{tlx|bxtn}}. The {{mxtn|mono-spaced}} equivalent is {{tlx|mxtn}}. ==Parameters== * {{para||{{var|text here}}}} or {{para|1|{{var|text here}}}} – The text to which to apply the markup. As with all templates, when the text has any equals characters ("="), explicitly prefix the text with {{para|1}} or the template will break. * {{para|title|{{var|tooltip text here}}}} – Takes text, ''which cannot be marked up in any way'', and displays it as a pop-up "tooltip" (in most browsers) when the cursor hovers over the span ==Accessibility== The accompanying change in typeface to a serif or monospaced type style (as in {{xt|example text}}) is to make it fully accessible for those with [[color blindness]]. Keep [[WP:Accessibility|accessibility]] more broadly in mind, and never construct examples such that a blind person, who may not be able to see the coloration, boldfacing, or monospace font change, cannot understand the examples. Especially indicate, with terms like "not", "don't", "wrong:", etc., that a negative example is a negative one, or with "deprecated", "avoid", etc., that deprecated material is deprecated. ==Examples of &#123;&#123;[[Template:xt|xt]]&#125;&#125; syntax and result== ;What you write: :<code><nowiki>...for example, {{xt|1=''T''&nbsp;=&nbsp;293.15&nbsp;K}}, but not {{!xt|1=''m''=5.4kg}}.</nowiki></code> ;What you get: :...for example, {{xt|1=''T''&nbsp;=&nbsp;293.15&nbsp;K}}, but not {{!xt|1=''m''=5.4kg}}. {| class=wikitable !Template class !Output typeface |- |{{tlx|xt}} |{{xt|inline typeface change}} |- |{{tlx|!xt}} |{{!xt|inline typeface change}} |- |<kbd>{{tlx|xtn}}</kbd> |{{xtn|inline typeface change}} |- |<kbd>{{tlx|xtd}}</kbd> |{{xtd|inline typeface change}} |- |<kbd>{{tlx|mxt}}</kbd> |{{mxt|inline typeface change}} |- |<kbd>{{tlx|!mxt}}</kbd> |{{!mxt|inline typeface change}} |- |<kbd>{{tlx|mxtn}}</kbd> |{{mxtn|inline typeface change}} |- |<kbd>{{tlx|mxtd}}</kbd> |{{mxtd|inline typeface change}} |- |<kbd>{{tlx|bxt}}</kbd> |{{bxt|inline typeface change}} |- |<kbd>{{tlx|!bxt}}</kbd> |{{!bxt|inline typeface change}} |- |<kbd>{{tlx|bxtn}}</kbd> |{{bxtn|inline typeface change}} |- |<kbd>{{tlx|bxtd}}</kbd> |{{bxtd|inline typeface change}} |} == User CSS for a monospaced coding font == {{collapse top|left=y|title=Change system-default monospace font:}} {{Mxt/User CSS for a monospaced coding font}} {{collapse bottom}} ==See also== {{Xt/see also}} <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- Categories below this line, please; interwikis at Wikidata --> [[Category:Example-formatting templates]] [[Category:Text color templates]] }}</includeonly> gnv5cyb6sgn4y04co5mdj7fvt4059ar 0 89510 845052 529410 2026-08-24T04:16:09Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 845052 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person | honorific_prefix = [[ਫੀਲਡ ਮਾਰਸ਼ਲ(ਭਾਰਤ)Field Marshal|ਫੀਲਡ ਮਾਰਸ਼ਲ]] | name = ਕੇ ਐਮ ਕਰਿਅੱਪਾ | native_name = ಫೀಲ್ಡ್ ಮಾರ್ಷಲ್ ಕೊಡಂದೆರ ಮಾದಪ್ಪ ಕಾರಿಯಪ್ಪ | native_name_lang = ਕੰਨੜ | honorific_suffix = [[Order of the British Empire|OBE]] | image = | caption = |birth_date={{Birth date|df=yes|1899|01|28}} |death_date={{Death date and age|df=yes|1993|5|15|1899|01|28}} |birth_place= [[Madikeri]], [[Kodagu]] ([[Coorg Province]]), [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] |death_place= [[Bengaluru]], [[Karnataka]] |nickname=Kipper |allegiance={{plainlist| *[[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] *[[ਭਾਰਤ]] }} |branch={{plainlist| *[[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ]] *[[ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ]] }} |serviceyears={{plainlist| *1919–1953 *1986–1993{{efn|Indian military officers of [[five-star rank]] hold their rank for life, and are considered to be serving officers until their deaths.<ref name="Did You Know That Only 3 People Have Been Given The Highest Ranks।n The।ndian Armed Forces?">{{cite web|author1=Anwesha Madhukalya|title=Did You Know That Only 3 People Have Been Given The Highest Ranks।n The।ndian Armed Forces?|url=https://www.scoopwhoop.com/Highest-ranks-in-Indian-Armed-Forces/|accessdate=2 August 2016|language=En|archive-date=4 ਜਨਵਰੀ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170104090735/https://www.scoopwhoop.com/Highest-ranks-in-Indian-Armed-Forces|url-status=dead}}</ref>}} }} | rank= [[Field Marshal]] |unit= [[Rajput Regiment]] |commands= {{plainlist| *ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ *[[Western Command (India)|Western Army]]{{efn|Previously 'Delhi and East Punjab Command'.}} *[[Eastern Command (India)|Eastern Army]] *[[Bannu Brigade]] *[[Rajput Regiment|17 Rajput]]{{efn|Previously '7th Rajput Machine Gun Battalion'.}} }} |battles={{plainlist| *[[World War।I]] *[[Indo-Pakistani War of 1947]] }} |awards={{plainlist| *[[Order of the British Empire]] *[[Legion of Merit]] }} |relations= |laterwork= }} '''ਕੇ ਐਮ ਕਰਿਅਪ੍ਪਾ''' (ਅੰਗਰੇਜੀ:K. M. Cariappa) (28 ਜਨਵਰੀ 1899 – 15 ਮਈ 1993) ਉਹਨਾਂ ਹੇ 1947 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਭਾਰਤ -ਪਾਕ ਯੁਧ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਫੀਲਡ ਮਾਰਸ਼ਲ ਸਨ। ਉਹ ਅਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ- ਚੀਫ਼ (ਸੇਨਾਪਤੀ) ਸਨ। ==ਹਵਾਲੇ== 86x3phkd07f738djsjqq1y75190u2ki 10 101847 844998 407417 2026-08-24T02:41:19Z Kuldeepburjbhalaike 18176 844998 wikitext text/x-wiki {{safesubst<noinclude />:#invoke:Footnotes|sfnref}}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> a5bwsbkzmzfw9xjrhfy0ur5p5priatn 0 102387 844971 806499 2026-08-23T20:52:42Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 844971 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = ਮਹਾਰਾਣੀ ਅਹਿਲਿਆ ਬਾਈ ਹੋਲਕਰ | title = | image = Ahilyabai Holkar 1996 stamp of India.jpg | caption = [[ਇੰਦੌਰ]] ਦੀ [[ਮਰਾਠਾ]], [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਹੋਲਕਰ|ਹੋਲਕਰ ਰਾਣੀ]] | succession = [[ਹੋਲਕਰ|ਮਾਲਵਾ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਣੀ]] | reign = {{nowrap|1 ਦਸੰਬਰ 1767 – 13 ਅਗਸਤ 1795}} | coronation = 11 ਦਸੰਬਰ, 1767 | predecessor = ਮਾਲੇਰਾਓ ਹੋਲਕਰ | successor = ਤੁਕੋਜੀਰਾਓ ਹੋਲਕਰ I | spouse = ਖਾਂਡੇਰਾਓ ਹੋਲਕਰ | type = ਬਾਦਸ਼ਾਹ | full name = ਅਹਿਲਿਆ ਬਾਈ ਸਾਹਿਬਾ ਹੋਲਕਰ | house = [[ਹੋਲਕਰ|ਹੋਲਕਰ ਦਾ ਘਰ]] | father = ਮਾਨਕੋਜੀ ਸ਼ਿੰਦੇ | birth_date = {{Birth date |df=yes|1725|5|31}} | birth_place = ਗ੍ਰਰਾਮ ਚੌਂਦੀ, [[ਜਮਖੇੜ]], [[ਅਹਿਮਦਨਗਰ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], [[ਭਾਰਤ]] | death_date = {{Death date and age|1795|8|13|1725|5|31|df=y}} | religion = [[ਹਿੰਦੂ]] }} '''ਮਹਾਰਾਣੀ ਅਹਿਲਿਆ ਬਾਈ ਹੋਲਕਰ''' (31 ਮਈ 1725 – 13 ਅਗਸਤ 1795) ਅਹਿਲਿਆਬਾਈ ਹੋਲਕਰ (1725-1795 ਈ.) ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸਤਿਕਾਰਤ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। '''ਅਹਿਲਿਆ ਬਾਈ''' ਮਾਲਵਾ ਰਾਜ, [[ਭਾਰਤ]] ਦੀ ਹੋਲਕਰ ਰਾਣੀ  ਸੀ। ਰਾਜਮਾਤਾ ਆਹਿਲਿਆ ਬਾਈ ਦਾ ਜਨਮ ਚੌਂਡੀ ਪਿੰਡ, ਅਹਿਮਦਨਗਰ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ [[ਨਰਮਦਾ ਦਰਿਆ]] 'ਤੇ [[ਇੰਦੌਰ]] ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਾਜਧਾਨੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ (ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਨੂੰ ਹੋਲਕਰ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਗੱਦੀ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਅਹਿਲਿਆ ਬਾਈ ਦਾ ਪਤੀ ਖਾਂਡੇਰਾਓ 1754 ਵਿੱਚ ਕੂਮਭੇਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਉਸਦੇ ਸਹੁਰੇ, ਮਲਹਾਰ ਰਾਓ ਹੋਲਕਰ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਲਵਾ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਣੀ ਦਾ ਤਾਜ ਪਹਿਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਲੁਟੇਰੇ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਤੁਕੋਜੀ ਰਾਓ ਹੋਲਕਰ ਨੂੰ ਸੈਨਾ ਮੁੱਖੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਰਾਣੀ ਅਹਿਲਿਆ ਬਾਈ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਿਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਬਣਵਾਈਆਂ। ਕਾਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਮੰਦਿਰ ਅਤੇ ਸੋਮਨਾਥ ਦੇ ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇਵੀ ਅਹਿਲਿਆ ਨੇ ਹੀ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ == ਅਹਿਲਿਆਬਾਈ ਦਾ ਜਨਮ 31 ਮਈ 1725 ਨੂੰ, ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਅਜੋਕੇ ਅਹਿਮਦਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਚੌਂਡੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਧਨਗਰ (ਚਰਵਾਹੇ) ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੈਂਬਰ ਮਨਕੋਜੀ ਸ਼ਿੰਦੇ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਮਨੋਕਜੀ ਰਾਓ ਸ਼ਿੰਦੇ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਪਾਟਿਲ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਔਰਤਾਂ ਸਕੂਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਅਹਿਲਿਆਬਾਈ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਅਤੇ ਲਿਖਣਾ ਸਿਖਾਇਆ।,ਬਾਈ ਨੇ ਛੇਤੀ ਪੜ੍ਹਨਾ ਅਤੇ ਲਿਖਣਾ ਸਿੱਖ ਲਿਆ, ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਭਗਤ ਸੀ।ਕੋਈ ਵੀ ਉਲਝਨ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਨਾਲ ਜਾਕੇ ਗਲਾਂ ਕਰਦੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ 8 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ, ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ, ਮਲਹਾਰਰਾਓ ਹੋਲਕਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਵੰਡਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਿਆ। ਉਸਦੀ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮਲਹਾਰਰਾਓ ਨੇ ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਖੰਡੇਰਾਓ ਨਾਲ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਖੰਡੇਰਾਓ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਜਿੱਦੀ ਸੁਭਾਓ ਦਾ ਸੀ ,ਏਸ ਲਈ ਮਲਹਾਰਰਾਓ ਨੇ ਅਹਿਲਿਆਬਾਈ ਨੂੰ ਹੋਲਕਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਹਰ ਤਰਾਂ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਕੀਤਾ .ਹਾਲਾਂਕਿ, ਦੁਖਾਂਤ ਉਦੋਂ ਵਾਪਰਿਆ ਜਦੋਂ ਉਸਦਾ ਪਤੀ ਖੰਡੇਰਾਓ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ, ਮਲਹਾਰਰਾਓ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਹਿਲਿਆਬਾਈ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। == ਰਾਜ == [[ਤਸਵੀਰ:Royal_Palace_of_Maheshwar.jpg|thumb|ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਿਲ]] [[ਤਸਵੀਰ:Rajwada_of_Ahilya_Bai.jpg|thumb|ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਿਲ ਦਾ ਦਰਬਾਰ ਸਥਾਨ (ਰਾਜਵਾੜਾ), ਮਹੇਸ਼ਵਰ]] [[ਤਸਵੀਰ:Statue_of_Ahilya_Bai_Holkar.jpg|thumb|ਅਹਿਲਿਆ ਬਾਈ ਹੋਲਕਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਿਲ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਖੇ]] ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੇ 1754 ਵਿਚ ਕੁਮਹੇਰ ਦੇ ਜਾਟ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ। ਉਹ ਇਸ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕਗਾਰ 'ਤੇ ਸਨ,[4] ਉਦੋਂ ਹੀ ਅਹਿਲਿਆ ਬਾਈ ਦਾ ਪਤੀ ਖੰਡੇਰਾਓ 24 ਮਾਰਚ 1754 ਨੂੰ ਜਾਟ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਈ ਗਈ ਤੋਪ ਦੇ ਗੋਲੇ ਨਾਲ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਖੁਰਲੀ ਦੀ ਇੱਕ ਖੁੱਲੀ ਪਾਲਕੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।1754 ਵਿੱਚ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਮਾਲਹਰ ਰਾਓ ਨੇ ਅਹਿਲਿਆ ਬਾਈ ਨੂੰ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ [[ਸਤੀ (ਪ੍ਰਥਾ)|ਸਤੀ]] ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਸੀ।<ref name="kr2">[https://books.google.com.sg/books?id=1YSU9Qp9w0MC&pg=PA184&lpg=PA184&dq=khande+rao+Holkar+kumbher&source=bl&ots=sJW8YYZwot&sig=jdV6rqfLCy772sBi8jpxn7BpP_c&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjg2q2n0fvTAhVHPo8KHX34AiEQ6AEIXzAJ#v=onepage&q=khande%20rao%20Holkar%20kumbher&f=false Images of Women in Maharashtrian Literature and Religion, edited by Anne Feldhaus, pp185-186]</ref>  1766 ਵਿੱਚ ਮਲਹਾਰਰਾਓ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਹਿਲਿਆਬਾਈ ਦਾ ਕਿਸ਼ੋਰ ਪੁੱਤਰ ਮਾਲੇਰਾਓ ਸੂਬੇਦਾਰ ਬਣ ਗਿਆ ਮਾਲੇਰਾਓ ਨੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੋ ਸਾਲ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਫੇਰ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਿਵਾਜ ਸੀ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਮਰਦ ਵਾਰਸ ਹੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਹੁਦੇ ਲਈ ਯੋਗ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਫੇਰ ਵੀ ਅਹਿਲਿਆਬਾਈ ਨੇ ਪੇਸ਼ਵਾ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਸੂਬੇਦਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਨੌਜਵਾਨ ਪੇਸ਼ਵਾ ਮਾਧਵਰਾਓ ਪਹਿਲੇ ਨੇ ਉਸਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਮਾਲਵੇ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਨਾ ਕਿ ਇੱਕ ਮਰਦ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰ ਦੀ ਤਰਫੋਂ। ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਬਦਲਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਅਹਿਲਿਆਬਾਈ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਕੇ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ, ਮਸ਼ਹੂਰ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ ਸਾੜੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਉਦਯੋਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਇੰਦੌਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਵਿੱਚ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀ ਵਧੇ। ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਓਹਨਾ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਸੁਣਦੀ ਅਤੇ ਹੱਲ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਇਲਾਕੇ 'ਤੇ ਛਾਪੇਮਾਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਕੋਲ ਆਮਦਨ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ; ਉਸਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਸਣ ਲਈ ਕੁਝ ਖਾਲੀ ਪਹਾੜੀ ਜ਼ਮੀਨ ਅਲਾਟ ਕੀਤੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਤਰੀਆਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਟੈਕਸ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਛਾਪੇ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ! ਉਸਨੇ ਕਾਸ਼ੀ, ਸੋਮਨਾਥ, ਅਯੁੱਧਿਆ, ਮਥੁਰਾ, ਹਰਿਦੁਆਰ, ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ, ਦਵਾਰਕਾ ਅਤੇ ਜਗਨਨਾਥਪੁਰੀ ਵਰਗੇ ਕੁਝ ਪਵਿੱਤਰ ਹਿੰਦੂ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ, ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਵਿੱਚ ਵੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਮਸ਼ਹੂਰ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਉਸਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ (ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ) ਦਾ ਦੁਬਾਰਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ 100 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੁਆਰਾ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮਸਜਿਦ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। == ਕਿਤਾਬਾਂ == ; [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]] ਵਿੱਚ * ''ਪੁੰਨਿਆ ਅਹਿਲਿਆ, ਆਰ.ਡਬਲਿਊ.ਤਿਕੋਰ ਦੁਆਰਾ'' * ''ਅਹਿਲਿਆਬਾਈ, ਹੀਰਾਲਾਲ ਸ਼ਰਮਾ ਦੁਆਰਾ''  * ''ਅਹਿਲਿਆਬਾਈ ਚਰਿੱਤਰ, ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਦੁਆਰਾ'' * ''ਅਹਿਲਿਆਬਾਈ ਚਰਿੱਤਰ, ਮੁਕੁੰਦ ਵਾਮਨ ਬਾਰਵੇ ਦੁਆਰਾ''  * ''ਕਰਮਯੋਗਿਨੀ, ਵਿਜੈ ਜਹਾਗੀਰਦਰ ਦੁਆਰਾ'' * ''ਦਨਯਤ ਅਦਯਤ ਅਹਿਲਿਆਬਾਈ ਹੋਲਕਰ, ਵਿਨੈ ਖਾਡਾਪੇਕਰ'' * ''ਪਾਲ ਸਮਾਜ 'ਤੇ ਸਮਾਜ'' == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਮਰਾਠਾ ਸਾਮਰਾਜ]] * ਹੋਲਕਰ == ਹਵਾਲੇ == == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * [http://www.indiatogether.org/manushi/issue124/holkar.htm Ahilyadevi Holkar: A Magnificent Ruler, Saintly Administrator] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190701222846/http://www.indiatogether.org/manushi/issue124/holkar.htm |date=2019-07-01 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1725]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ]] jy33onjm3kzroxhw404ke97rrw5h7y5 10 104420 844989 415538 2026-08-24T02:34:27Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Replaced content with "<includeonly>{{#invoke:Footnotes|sfnm|template=sfnm}}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude>" 844989 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Footnotes|sfnm|template=sfnm}}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 30eu4d1lwkb49nkua2fvoy409c5paxk 10 104422 844990 415540 2026-08-24T02:34:46Z Kuldeepburjbhalaike 18176 844990 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} {{High-use}} {{Lua |Module:Footnotes}} <!-- PLEASE ADD TEMPLATE CATEGORIES AT THE BOTTOM OF THIS PAGE. --> This is a companion template to {{tlx|Sfn}}; see there for a more general introduction. Unlike {{tld|Sfn}}, however, {{tlx|Sfnm}} supports the inclusion of multiple sources in a single footnote. ==Usage== Each of the several sources listed in the template is identified using a set of numbered ({{var|n}}) parameters where the first source is numbered <code>1</code>, the second <code>2</code>, etc. There is no set limit to the number of sources that may be listed in a single template though editors should be aware that readability suffers with an increase of the number of sources. The following markup: <code><nowiki>{{Sfnm|1a1=Smith|1a2=Jones|1a3=Johnson|1y=2005|1p=15|2a1=Jones|2a2=Johnson|2a3=Smith|2y=2004|2p=50}}</nowiki></code> will produce the following footnote: {{Sfnm|1a1=Smith|1a2=Jones|1a3=Johnson|1y=2005|1p=15|1ignore-err=yes|2a1=Jones|2a2=Johnson|2a3=Smith|2y=2004|2p=50|2ignore-err=yes}} <!-- |#ignore-err=yes here because template can't see into transcluded doc page --> :{| style="border: 1px solid black" |{{reflist}} |} ===Parameters=== The following parameters are used where {{var|n}} always begins at 1, increases by one for each successive source; {{var|n}} has no set limit. *{{para|{{var|n}}a{{var|m}}}} – source {{var|n}} author (required) – has the form: <code>{{var|n}}a{{var|m}}</code> where <code>{{var|n}}</code> is the source number, <code>a</code> indicates that this is an author parameter, and <code>{{var|m}}</code> identifies the {{var|m}}th author of source {{var|n}} → {{para|1a1}} is first source author one, {{para|5a4}} is fifth source author four; author numbers (<code>{{var|m}}</code>) greater than <code>4</code> are ignored; *{{para|{{var|n}}y}} – year – accepted formats are: <code>YYYY</code>, <code>n.d.</code> or <code>nd</code> (no date), <code>c. YYYY</code>, <code>YYYY–YYYY</code> (endash separator); all dates may have a single lowercase letter disambiguator suffix; see [[Template:Sfn#More than one work in a year|sfn §More than one work in a year]] *{{para|{{var|n}}p}} – in-source page cited *{{para|{{var|n}}pp}} – in-source pages cited *{{para|{{var|n}}loc}} – in-source location when not pagination – appended to {{para|{{var|n}}p}} or {{para|{{var|n}}pp}} if present *{{para|{{var|n}}ref}} – alternate reference identifier used to link source to its full citation; the special keyword <code>none</code> inhibits creation of a link from source to its long form reference *{{para|{{var|n}}ps}} – source postscript – terminal character or text; defaults to none; the special keyword <code>none</code> (used by {{tld|sfn}}) is silently ignored *{{para|ps}} – postscript – template's final terminal character or text; defaults to period (<code>.</code>); the special keyword <code>none</code> inhibits the postscript character; yields to {{para|{{var|n}}ps}} where {{var|n}} is the last source *{{para|group}} – [[Help:Footnotes#Footnotes: groups|reference group]] for the footnote When a source has a single author, use of positional parameters for author and year is supported; both <code>|{{var|author}}</code> and <code>|{{var|year}}</code> are required when there is more than one of these single-author sources listed in the template: <code><nowiki>{{Sfnm|Smith|2005|1p=15|Jones|2004|2p=2}}</nowiki></code> which will produce the following footnote: {{Sfnm|Smith|2005|1p=15|1ignore-err=yes|Jones|2004|2p=2|2ignore-err=yes}} <!-- |#ignore-err=yes here because template can't see into transcluded doc page --> :{| style="border: 1px solid black" |{{reflist}} |} ==Literature cited== *{{cite journal|last1=Jones|first1=John|year=2004|title=My Journal Article|journal=Journal of Important Studies|volume=509|issue=13 |pages=10–23}} *{{cite book|last1=Jones|first1=John|last2=Johnson|first2=John|last3=Smith|first3=John|year=2004|title=Our First Book}} *{{cite journal|last1=Smith|first1=John|year=2005|title=Another Journal Article|journal=Journal of Important Studies|volume=510|issue=14 |pages=100–134}} *{{cite book|last1=Smith|first1=John|last2=Jones|first2=John|last3=Johnson|first3=John|year=2005|title=Our Second Book}} ==Template data== <templatedata> { "params": { "1a1": { "aliases": [ "1" ], "label": "First author of the first source", "type": "string", "required": true }, "1a2": { "label": "Second author of the first source", "type": "string" }, "1a3": { "label": "Third author of the first source", "type": "string" }, "1a4": { "label": "Fourth author of the first source", "type": "string" }, "1y": { "aliases": [ "2" ], "label": "Year of the first source", "type": "number", "required": true }, "1p": { "label": "Page cited of the first source", "type": "number" }, "1pp": { "label": "Pages cited of the first source", "example": "2-9", "type": "string" }, "2a1": { "aliases": [ "3" ], "label": "First author of the second source", "type": "string", "required": true }, "2a2": { "label": "Second author of the second source", "type": "string" }, "2a3": { "label": "Third author of the second source", "type": "string" }, "2a4": { "label": "Fourth author of the second source", "type": "string" }, "2y": { "aliases": [ "4" ], "label": "Year of the second source", "type": "number", "required": true }, "2p": { "label": "Page cited of the second source", "type": "number" }, "2pp": { "label": "Pages cited of the second source", "example": "2-9", "type": "string" } }, "description": "Creates multiple short author–date citation.", "format": "inline" } </templatedata> ==See also== {{Multiple references}} <includeonly>{{sandbox other|| <!-- ADD TEMPLATE CATEGORIES BELOW THIS LINE --> [[Category:Footnote templates]] [[Category:Author–date citation templates]] }}</includeonly> f2va9ui93ci144pyboi8l5wdla38equ 0 108073 844970 751269 2026-08-23T20:11:07Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 844970 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography |name = ਅਲਫਰੇਡੋ ਦੀ ਸਟੀਫਨੋ |image = Di stefano argentina.jpg |image_size = 250px |caption = ਅਲਫਰੇਡੋ ਦੀ ਸਟੀਫਨੋ ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਟੀਮ ਨਾਲ1947 ਵਿੱਚ |fullname = |birth_date = {{birth date|1926|7|4|df=yes}} |birth_place = ਬੋਨੋਸ ਏਰੀਸ, ਅਰਜਨਟੀਨਾ |death_date = {{Death date and age|2014|7|7|1926|7|4|df=yes}} |death_place = [[ਮੈਡਰਿਡ]], ਸਪੇਨ |height = {{height|m=1.78}} |position = [[Forward (association football)|ਫਾਰਵਰਡ]] |years1 = 1945–1949 |clubs1 = [[Club Atlético River Plate|ਰਿਵਰ ਪਲੇਟ]] |caps1 = 66 |goals1 = 49 |years2 = 1946 |clubs2 = → [[Club Atlético Huracán|ਹੁਰਾਕਨ]] |caps2 = 25 |goals2 = 10 |years3 = 1949–1953 |clubs3 = [[Club Deportivo Los Millonarios|ਮਿਲੋਨਾਰੀਓਸ]] |caps3 = 101 |goals3 = 90 |years4 = 1953–1964 |clubs4 = [[Real Madrid C.F.|ਰੀਅਲ ਮੈਡਰਿਡ]] |caps4 = 282 |goals4 =216 |years5 = 1964–1966 |clubs5 = [[RCD Espanyol|ਐਸਪੈਨਯੋਲ]] |caps5 = 47 |goals5 = 11 |totalcaps = 521 |totalgoals = 376 |nationalyears1 = 1947 |nationalteam1 = [[Argentina national football team|ਅਰਜਨਟੀਨਾ]] |nationalcaps1 = 6 |nationalgoals1 = 6 |nationalyears2 = 1951–1952 |nationalteam2 = [[Colombia national football team|ਕੋਲੰਬੀਆ]] |nationalcaps2 = 7 |nationalgoals2 = 6 |nationalyears3 = 1957–1962 |nationalteam3 = [[Spain national football team|ਸਪੇਨ]] |nationalcaps3 = 31 |nationalgoals3 = 23 |manageryears1 = 1967–1968 |managerclubs1 = |manageryears2 = |managerclubs2 = |manageryears3 = |managerclubs3 = |manageryears4 = |managerclubs4 = |manageryears5 = |managerclubs5 = |manageryears6 = |managerclubs6 = |manageryears7 = |managerclubs7 = |manageryears8 = |managerclubs8 = |manageryears9 = |managerclubs9 = |manageryears10 = |managerclubs10 = |managerclubs11 = |manageryears11 = |managerclubs12 = |manageryears12 = }} '''ਅਲਫਰੇਡੋ ਸਟੀਫਨੋ ਡੀ ਸਟੈਫਾਨੋ ਲੋਲਾ'''<ref>{{Cite web|url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/es/1193040475259/1202732249389/contenido/Entrenador/Alfredo_Stefano__Di_Stefano_Laulhe.htm|title=Di Stéfano Profile|publisher=Realmadrid.com|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20110715164849/http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/es/1193040475259/1202732249389/contenido/Entrenador/Alfredo_Stefano__Di_Stefano_Laulhe.htm|archive-date=15 July 2011|dead-url=yes}}</ref>(ਸਪੇਨੀ ਉਚਾਰਨ: [alˈfɾeðo ði estefano]; [[੪ ਜੁਲਾਈ|4 ਜੁਲਾਈ]] [[1926]] - [[7 ਜੁਲਾਈ]] [[2014]]) ਇੱਕ ਅਰਜਨਟੀਨੀ ਫੁਟਬਾਲਰ ਅਤੇ ਕੋਚ ਸਨ। ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ [[ਰੀਅਲ ਮੈਡਰਿਡ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਰੀਅਲ ਮੈਡ੍ਰਿਡ]] ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਉਸਨੇ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਯੂਰਪੀਅਨ ਚੈਂਪੀਅਨਜ਼ ਕੱਪ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਹ ਪੰਜ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪੰਜ ਜਿੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਸਿਰਫ ਤਿੰਨ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਪੰਜ ਗੋਲ ਕੀਤੇ। ਡੀ ਸਟੀਫਾਨ ਨੇ ਮੈਡਰਿਡ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿਆਦਾਤਰ ਸਪੇਨ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੁਟਬਾਲ ਖੇਡਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਅਤੇ ਕੋਲੰਬੀਆ ਲਈ ਵੀ ਖੇਡਿਆ। ਡੀ ਸਟੀਫਨੋ, "ਸੈਟਾ ਰੱਬੀਆ" ("ਬੌਂਡ ਏਰੋ") ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਤੇਜ਼, ਅਤੇ ਮੁਹਾਰਤ ਵਾਲਾ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਖਿਡਾਰੀ ਸੀ। ਉਹ ਪਿਚ ਤੇ ਤਕਰੀਬਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਖੇਡ ਸਕਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.storiedicalcio.altervista.org/di_stefano.html|title=Alfredo Di Stefano|publisher=Storie di Calcio|language=Italian|access-date=23 September 2015|archive-date=8 ਮਈ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150508083251/http://www.storiedicalcio.altervista.org/di_stefano.html|url-status=dead}} CS1 maint: Unrecognized language ([[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Unrecognized language|link]])</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ifhof.com/hof/alfredodistefano.asp|title=Alfred Di Stefano|publisher=International Hall of Fame|access-date=23 September 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.panorama.it/sport/calcio/morto-alfredo-di-stefano-real-madrid-88-anni/|title=Addio a Di Stefano, leggenda del Real e del calcio mondiale|last=Paolo Corlo|date=7 July 2014|publisher=Panorama|language=Italian|trans-title=Farewell to Di Stefano, a legend of Real Madrid and World Football|access-date=23 September 2015}} CS1 maint: Unrecognized language ([[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Unrecognized language|link]]) </ref><ref>{{Cite web|url=http://www.repubblica.it/2009/02/sport/calcio/calciomercato/calcio-estero/pele-attacca-maradona/pele-attacca-maradona.html|title=Maradona? Di testa segnava solo di mano...|date=17 September 2009|publisher=La Repubblica|language=Italian|trans-title=Maradona? With his head he only scored with his hand...|access-date=23 September 2015}} CS1 maint: Unrecognized language ([[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Unrecognized language|link]]) </ref> ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸਪੇਨ ਦੇ ਸਿਖਰਲੇ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਛੇਵੇਂ ਸਥਾਨ ਤੇ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੀਅਲ ਮੈਡਰਿਡ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਲੀਗ ਗੋਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਖਿਡਾਰੀ ਬਣਿਆ। ਉਸਨੇ 1953 ਤੋਂ 1964 ਦੇ 282 ਲੀਗ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ 216 ਗੋਲ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਅਲ ਕਲਸੀਕੋ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਮੈਡ੍ਰਿਡ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗੋਲਸਕੋਰਰ ਸੀ। ਨਵੰਬਰ 2003 ਵਿੱਚ, ਯੂਈਐਫਏ ਦੀ ਜੁਬਲੀ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਣ ਲਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਇਲ ਸਪੈਨਿਸ਼ ਫੁਟਬਾਲ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਪਿਛਲੇ 50 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਖਿਡਾਰੀ ਵਜੋਂ ਸਪੇਨ ਦੇ ਗੋਲਡਨ ਪਲੇਅਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 2004 ਵਿੱਚ, ਪੇਲੇ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਜੀਵੰਤ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੀ ਫੀਫਾ 100 ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਸੀ। (ਸਤੰਬਰ 2009 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦਿ ਸਟੇਫਾਨੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਰਜਨਟੀਨ ਖਿਡਾਰੀ ਸੀ "ਕਦੇ")<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/internationals/8261803.stm|title=Pele hits back in Maradona spat|date=17 September 2009|work=BBC News|access-date=23 April 2010}}</ref>। ਫਰਾਂਸ ਫੁਟਬਾਲ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵੱਲੋਂ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਇੱਕ ਵੋਟ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਪਲੇ, ਡਿਏਗੋ ਮਾਰਾਡੋਨਾ ਅਤੇ ਜੋਹਨ ਕੁਰੀਫ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੌਥੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਵੋਟਾਂ ਪਈਆਂ, ਫਿਰ ਸਾਬਕਾ ਬੈਲਉਨ ਡੀ ਆਰ ਵਿਜੇਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਟੀਫਨ ਨੂੰ <nowiki>''ਸੈਂਚਰੀ ਦਾ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ''</nowiki> ਚੁਨਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/best-x-players-of-y.html|title=RSSSF.com – Various Lists of 'Players of the Century/All-Time'|archive-url=https://web.archive.org/web/20151231035356/https://www.rsssf.com/miscellaneous/best-x-players-of-y.html|archive-date=31 December 2015|dead-url=yes}}</ref> 2008 ਵਿੱਚ, ਡੀ ਸਟਫਨੋ ਨੂੰ ਯੂਈਐਫਏ ਅਤੇ ਰਿਅਲ ਮੈਡਰਿਡ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਫੀਫਾ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟਸ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਫਿਰ ਯੂਈਐੱਫਏ ਦੇ ਮੁਖੀ ਮਾਈਕਲ ਪਲੈਟਿਨੀ ਨੇ ਡ ਸਟੀਫਾਨੋ ਨੂੰ "ਮਹਾਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹਾਨ" ਕਿਹਾ। ਉਸਦੇ ਸਮਕਾਲੀਆਂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ "ਖੇਡ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਫੁਟਬਾਲਰ" ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.chinadaily.com.cn/cndy/2008-02/19/content_6464831.htm|title=Football world honors Real Madrid legend Di Stefano|date=19 February 2008|work=China Daily|access-date=27 June 2010}}</ref> == ਕਰੀਅਰ ਅੰਕੜੇ == === ਕਲੱਬ === {| class="wikitable" style="font-size: 100%; text-align: center; margin-bottom: 10px;" ! rowspan="2" width="150" |ਕਲੱਬ ! rowspan="2" |ਸੀਜ਼ਨ ! colspan="2" |ਲੀਗ ! colspan="2" |ਕੱਪ ! colspan="2" |ਕੌਂਟੀਨੈਂਟਲ ! colspan="2" |ਕੁੱਲ |- !ਐਪਸ !ਗੋਲ !ਐਪਸ !ਗੋਲ !ਐਪਸ !ਗੋਲ !ਐਪਸ !ਗੋਲ |- | rowspan="1" style="text-align:center;" |'''ਰਿਵਰ ਪਲੇਟ''' | style="text-align:center;" |1945 | style="text-align:center;" |1 | style="text-align:center;" |0 | style="text-align:center;" |0 | style="text-align:center;" |0 | style="text-align:center;" |0 | style="text-align:center;" |0 !1 !0 |- | rowspan="2" style="text-align:center;" |'''ਹੁਰਾਕਨ''' | style="text-align:center;" |1946 | style="text-align:center;" |25 | style="text-align:center;" |10 | style="text-align:center;" |2 | style="text-align:center;" |0 | style="text-align:center;" |0 | style="text-align:center;" |0 !27 !10 |- style="background:lemonchiffon" !Total !25 !10 !2 !0 !0 !0 !27 !10 |- | rowspan="4" style="text-align:center;" |'''ਰਿਵਰ ਪਲੇਟ''' | style="text-align:center;" |1947 | style="text-align:center;" |30 | style="text-align:center;" |27 | style="text-align:center;" |0 | style="text-align:center;" |0 | style="text-align:center;" |2 | style="text-align:center;" |1 !32 !28 |- | style="text-align:center;" |1948 | style="text-align:center;" |23 | style="text-align:center;" |13 | style="text-align:center;" |1 | style="text-align:center;" |1 | style="text-align:center;" |6 | style="text-align:center;" |4 !30 !18 |- | style="text-align:center;" |1949 | style="text-align:center;" |12 | style="text-align:center;" |9 | style="text-align:center;" |0 | style="text-align:center;" |0 | style="text-align:center;" |0 | style="text-align:center;" |0 !12 !9 |- style="background:lemonchiffon" !Total !66 !49 !1 !1 !8 !5 !75 !55 |- | rowspan="5" style="text-align:center;" |'''ਮਿਲੋਨੋਰੀਸ''' | style="text-align:center;" |1949 | style="text-align:center;" |14 | style="text-align:center;" |16 | style="text-align:center;" |0 | style="text-align:center;" |0 | style="text-align:center;" |0 | style="text-align:center;" |0 !14 !16 |- | style="text-align:center;" |1950 | style="text-align:center;" |29 | style="text-align:center;" |23 | style="text-align:center;" |2 | style="text-align:center;" |1 | style="text-align:center;" |0 | style="text-align:center;" |0 !31 !24 |- | style="text-align:center;" |1951 | style="text-align:center;" |34 | style="text-align:center;" |32 | style="text-align:center;" |4? | style="text-align:center;" |4? | style="text-align:center;" |0 | style="text-align:center;" |0 !38? !36? |- | style="text-align:center;" |1952 | style="text-align:center;" |24 | style="text-align:center;" |19 | style="text-align:center;" |4? | style="text-align:center;" |5? | style="text-align:center;" |0 | style="text-align:center;" |0 !28? !24? |- style="background:lemonchiffon" !Total !101 !90 !10 !10 !0 !0 !111 !100 |- | rowspan="12" style="text-align:center;" |'''[[ਰੀਅਲ ਮੈਡਰਿਡ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਰੀਅਲ ਮੈਡਰਿਡ]]''' | style="text-align:center;" |1953–54 | style="text-align:center;" |28 | style="text-align:center;" |27 | style="text-align:center;" |0 | style="text-align:center;" |0 | style="text-align:center;" |0 | style="text-align:center;" |0 !28 !27 |- | style="text-align:center;" |1954–55 | style="text-align:center;" |30 | style="text-align:center;" |25 | style="text-align:center;" |0 | style="text-align:center;" |0 | style="text-align:center;" |2 | style="text-align:center;" |0 !32 !25 |- | style="text-align:center;" |1955–56 | style="text-align:center;" |30 | style="text-align:center;" |24 | style="text-align:center;" |0 | style="text-align:center;" |0 | style="text-align:center;" |7 | style="text-align:center;" |5 !37 !29 |- | style="text-align:center;" |1956–57 | style="text-align:center;" |30 | style="text-align:center;" |31 | style="text-align:center;" |3 | style="text-align:center;" |3 | style="text-align:center;" |10 | style="text-align:center;" |9 !43 !43 |- | style="text-align:center;" |1957–58 | style="text-align:center;" |30 | style="text-align:center;" |19 | style="text-align:center;" |7 | style="text-align:center;" |7 | style="text-align:center;" |7 | style="text-align:center;" |10 !44 !36 |- | style="text-align:center;" |1958–59 | style="text-align:center;" |28 | style="text-align:center;" |23 | style="text-align:center;" |8 | style="text-align:center;" |5 | style="text-align:center;" |7 | style="text-align:center;" |6 !43 !34 |- | style="text-align:center;" |1959–60 | style="text-align:center;" |23 | style="text-align:center;" |12 | style="text-align:center;" |5 | style="text-align:center;" |3 | style="text-align:center;" |6 | style="text-align:center;" |8 !34 !23 |- | style="text-align:center;" |1960–61 | style="text-align:center;" |23 | style="text-align:center;" |21 | style="text-align:center;" |9 | style="text-align:center;" |8 | style="text-align:center;" |4 | style="text-align:center;" |1 !36 !30 |- | style="text-align:center;" |1961–62 | style="text-align:center;" |23 | style="text-align:center;" |11 | style="text-align:center;" |8 | style="text-align:center;" |4 | style="text-align:center;" |10 | style="text-align:center;" |7 !41 !22 |- | style="text-align:center;" |1962–63 | style="text-align:center;" |13 | style="text-align:center;" |12 | style="text-align:center;" |9 | style="text-align:center;" |9 | style="text-align:center;" |2 | style="text-align:center;" |1 !24 !22 |- | style="text-align:center;" |1963–64 | style="text-align:center;" |24 | style="text-align:center;" |11 | style="text-align:center;" |1 | style="text-align:center;" |1 | style="text-align:center;" |9 | style="text-align:center;" |5 !34 !17 |- style="background:lemonchiffon" !Total !282 !216 !50 !40 !64 !52 !396 !308 |- | rowspan="3" style="text-align:center;" |'''[[ਆਰ. ਸੀ. ਡੀ. ਐਸਪਾਞੋਲ|ਏਸਪਾਨਯੋਲ]]''' | style="text-align:center;" |1964–65 | style="text-align:center;" |24 | style="text-align:center;" |7 | style="text-align:center;" |3 | style="text-align:center;" |2 | style="text-align:center;" |0 | style="text-align:center;" |0 !27 !9 |- | style="text-align:center;" |1965–66 | style="text-align:center;" |23 | style="text-align:center;" |4 | style="text-align:center;" |4 | style="text-align:center;" |1 | style="text-align:center;" |6 | style="text-align:center;" |0 !33 !5 |- style="background:lemonchiffon" !Total !47 !11 !7 !3 !6 !0 !60 !14 |- style="background:beige" ! colspan="2" |ਕਰੀਅਰ ਕੁੱਲ !521 !376 !70 !54 !78 !57 !669 !487 |} == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1926]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2014]] kp7ph1zq072b5pmgty4ktl354fuj0sp 0 113514 845051 696603 2026-08-24T03:57:15Z ਗੁੰਮਨਾਮ 61662 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 845051 wikitext text/x-wiki '''ਬਾਬਾ ਵਸਾਖਾ ਸਿੰਘ''' ਦਾ ਜਨਮ [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੇ ਕਸਬਾ [[ਸਰਹਾਲੀ ਕਲਾਂ]] ਤੋਂ 3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਦੱਖਣ ਦੀ ਬਾਹੀ ਵਿੱਚ ਨਗਰ [[ਦਦੇਹਰ]] ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਤੇ ਇੰਦਰ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ 13 ਅਪਰੈਲ 1877 ਨੂੰ [[ਵਿਸਾਖੀ]] ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਾਇਆ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਵਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁੱਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪਿੰਡ ਗ੍ਰੰਥੀ ਈਸ਼ਰ ਦਾਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸੰਤ ਸੁਭਾਅ ਦੀ ਗੁੜ੍ਹਤੀ ਤਾਇਆ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਮਿਲੀ।18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇਸ ਦੌਰਾਨ [[ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ]] ਵਿੱਚ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇੱਕ ਥੜਲੇਦਾਰ ਤਕਰੀਰ ਸੁਣੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਈ ਵੱਲ ਜੂਝ ਪਏ। ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਨਗਰ ਦਦੇਹਰ ਆ ਕੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼ੰਘਾਈ ਪਹੁੰਚੇ ਤੇ ਉਥੇ ਪੁਲੀਸ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਏ। ਪਰ ਉਥੇ ਰਿਸ਼ਵਤ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜੋਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਨੌਕਰੀ ਰਾਸ ਨਾ ਆਈ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੇਲ [[ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ]] ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਅਮਰੀਕਾ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲੋਂ 500 ਏਕੜ ਦਾ ਫਾਰਮ ਠੇਕੇ ’ਤੇ ਲੈ ਲਿਆ। ਇਹ ਫਾਰਮ ਆਲੂਆਂ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਕਾਫੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ। ਇਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਬਾਬਾ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ ਅਤੇ ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਗਦਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੀ ਕੱਢਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਗੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਬਾਰੇ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਾਬਾ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਪਾਰਟੀ ਬਣਨ ਮਗਰੋਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਹੋਰ ਵੀ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਛੇੜੇ ਗਏ ਗਦਰ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਪਿਸ ਭਾਰਤ ਪਰਤ ਆਏ। ਇਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਨਵੇਂ ਇਮਤਿਹਾਨ ਦਾ ਦੌਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਜਾਲਮ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਰੁੱਧ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ ਵਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੱਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। 1920 ਵਿੱਚ ਖਰਾਬ ਸਿਹਤ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚੋਂ ਰਿਹਾ ਕਰਕੇ ਪਿੰਡ ਦਦੇਹਰ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਰਹਿ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਹਾਇਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਉਹ ਆਪ ਸਨ। ਇਸ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਰੁਲਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਮਾਲੀ ਮਦਦ ਕਰਨਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਮੁਫ਼ਤ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ ਤੇ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਲ ਰਹੇ ਗਦਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਅਤੇ ਰਿਹਾਈ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਸੰਤ ਵਸਾਖਾ ਸਿੰਘ 1934 ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਹ ਤੱਥ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਂ ਬਲਵਾਨ ਸਨ ਪਰ ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਨਾ ਰਹਿ ਸਕੀ। 1937 ਤੱਕ ਪੁੱਜਦਿਆਂ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ’ਤੇ ਸਿੱਖ ਜਗੀਰਦਾਰ ਤੇ ਸਰਮਾਏਦਾਰਾਂ ਦਾ ਗਲਬਾ ਕਾਇਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਵਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੀ ਜਥੇਦਾਰੀ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚਲੇ ਵਧੇਰੇ ਰੋਸ਼ਨ ਦਿਮਾਗ ਇਨਕਲਾਬੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਏ। ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੋਂ ਬਾਅਦ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਪਾਰਟੀ ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੇ 1917 ਦੇ ਅਕਤੂਬਰ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਆ ਗਈ। 1926 ਵਿੱਚ ਕੱਢੇ ਗਏ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਸਿਕ ਕਿਰਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਨਸਰਾਂ ਨੇ ਕਿਰਤੀ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਵਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਜਾਰੀ ਰਹੇ। 1940 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਦਿਊਲੀ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਗਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਆਗੂ ਕੈਦ ਸਨ। ਫਿਰ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ 1941 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਪਰਿਵਾਰ ਸਹਾਇਕ ਕਮੇਟੀ ਤੋਂ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਯਾਦਗਾਰ ਟਰੱਸਟ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/12/%e0%a8%97%e0%a8%a6%e0%a8%b0%e0%a9%80-%e0%a8%ac%e0%a8%be%e0%a8%ac%e0%a8%be-%e0%a8%b5%e0%a8%b8%e0%a8%be%e0%a8%96%e0%a8%be-%e0%a8%b8%e0%a8%bf%e0%a9%b0%e0%a8%98-%e0%a8%a6%e0%a8%a6%e0%a9%87%e0%a8%b9/|title=ਗਦਰੀ ਬਾਬਾ ਵਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਦਦੇਹਰ|date=2018-12-04|website=Tribune Punjabi|language=hi-IN|access-date=2018-12-05}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ਮੌਤ == 5 ਦਸੰਬਰ 1957 ਨੂੰ ਤਰਨਤਾਰਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਵਾਸਾਂ ਦੀ ਪੂੰਜੀ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋਏ। ==ਹਵਾਲੇ== [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] ia0v67k4pv9q6t8k46ubwl5fmz7o5iv 0 116111 845054 743351 2026-08-24T04:43:43Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 845054 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer |name = ਕੋਟਾ ਨੀਲਿਮਾ | image = | caption = |language = ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ (Books and articles) |nationality = ਭਾਰਤੀ |education = [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], [[ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] [[ਜੌਨਜ਼ ਹੌਪਕਿਨਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] |genre = ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੋਜ, ਟਿੱਪਣੀ, [[ਗੈਰ-ਗਲਪ]] & [[ਗਲਪ]] |notableworks = ਵਿਡੋਜ਼ ਆਫ਼ ਵਿਦਰਭ, ਮੇਕਿੰਗ ਆਫਸ਼ੈਡੋਜ਼, ਸ਼ੂਜ਼ ਆਫ ਦਿ ਡੈਡ (ਗੈਰ-ਗਲਪ), ਸ਼ੂਜ਼ ਆਫ ਦਿ ਡੈਡ (ਗਲਪ) |spouse = |children = |signature = }} '''ਕੋਟਾ ਨੀਲੀਮਾ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਿਕਾ, ਖੋਜਕਰਤਾ, ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਟਿੱਪਣੀਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਪੇਂਡੂ ਤਣਾਅ, ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਹਿਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਕੰਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਕਿਸਾਨ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਜਮਹੂਰੀ ਸਮਾਜਾਂ ਦੀਆਂ ਘਰਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਤ ਹੈ। ਉਹ ''ਇਕਨੌਮਿਕ ਐਂਡ ਪੋਲੀਟੀਕਲ ਵੀਕਲੀ'', ਦਿ ਹਫਿੰਗਟਨ ਪੋਸਟ ਇੰਡੀਆ,<ref>{{Cite news|url=http://www.huffingtonpost.in/bloggers/kota-neelima/|title=Author profile at Huffington Post India|date=13 February 2017|work=The Huffington Post}}</ref> [[ਦ ਕਵਿੰਟ]], [[ਦ ਵਾਇਰ|ਦਿ ਵਾਇਰ]], ਡੇਲੀਓ,<ref>{{Cite news|url=http://www.dailyo.in/user/3330/kotaneelima=DailyO|title=Author profile at DailyO|date=12 September 2015|access-date=23 ਮਾਰਚ 2019|archive-date=23 ਮਾਰਚ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190323065437/https://www.dailyo.in/user/3330/kotaneelima%3DDailyO|dead-url=yes}}</ref> ਡੀਐਨਏ,<ref>{{Cite news|url=http://www.dnaindia.com/authors/kota-neelima|title=Author profile at DNA|date=7 March 2018}}</ref> ਨਿਊਜ਼ 18 ਇੰਡੀਆ,<ref>{{Cite news|url=http://www.news18.com/byline/kota-neelima.html|title=Author profile at News18 India|date=2 February 2017}}</ref> ਅਤੇ ਐਨ ਡੀ ਟੀ ਵੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੀ ਹੈ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਵਾਰਡ ਜੇਤੂ ਫਿਲਮਕਾਰ ਵਤਰਿਮਾਰਨ ਨੇ ਉਸਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ''ਸ਼ੂਜ਼ ਆਫ਼ ਡੀ ਡੈਡ'' ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚੁਣ ਲਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/shoe-of-the-dead-neelima-kota-is-confident-that-vetrimaaran-will-do-justice-to-her-book/1/624222.html|title=Neelima Kota is confident that Vetrimaaran will do justice to her book|date=19 March 2016|work=India Today}}</ref> ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਉਹ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਾਹਿਤਕ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਜੈਪੁਰ ਸਾਹਿਤ ਸੰਮੇਲਨ|ਜੈਪੁਰ ਲਿਟਰਰੀ ਫੈਸਟੀਵਲ]],<ref>{{Cite web|url=https://jaipurliteraturefestival.wordpress.com/category/day-2/|title=Jaipur Literature Festival, 2013|last=|first=|date=|website=jaipurliteraturefestival.wordpress.com|language=en|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=2018-09-16}}</ref> ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ, ਓਡਿਸ਼ਾ ਲਿਟਰੇਰੀ ਫੈਸਟੀਵਲ<ref>{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/states/odisha/2018/sep/29/eastern-indias-biggest-literary-show-from-today-1878624.html|title=Eastern India’s biggest literary show from today|date=2018-09-29|work=The New Indian Express|access-date=2018-01-18|language=en-IN}}</ref> ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਲਿਟਰੇਰੀ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਦਮਾਵਤ ਫਿਲਮ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਲੋਚਨਾਮਤਕ ਲੇਖ ਛਾਪਣ ਕਾਰਨ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਕਰਨੀ ਸੈਨਾ ਤੋਂ ਧਮਕੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://www.huffingtonpost.in/2018/01/24/apologise-or-we-wont-allow-you-to-participate-in-jaipur-lit-a-fest-karni-sena-threatens-author-kota-neelima_a_23341854/|title=Apologise Or We Won't Allow You To Participate In Jaipur Lit Fest, Karni Sena Threatens Author Kota Neelima|date=2018-01-24|work=HuffPost India|access-date=2018-09-16|language=en-IN}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲ 'ਸਟੂਡੀਓਅੱਡਾ' ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਆਸੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਰਾਜ 'ਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਚਰਚਾਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਉਹ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਲੇਖਕ, ਕੇਵੀਐਸ ਰਾਮ ਸ਼ਰਮਾ ਅਤੇ ਉਮਾ ਸ਼ਰਮਾ ਦੇ ਘਰ [[ਵਿਜੈਵਾੜਾ|ਵਿਜੇਵਾੜਾ]], [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-newdelhi/Senior-journalist-passes-away/article15364356.ece|title=Senior journalist passes away|date=20 December 2008|work=The Hindu}}</ref> ਉਸ [[ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰੇਟ ਹੈ ਅਤੇ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਸਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਦੀ ਮਾਸਟਰ ਹੈ। ਨੀਲੀਮਾ ਸਾਊਥ ਏਸ਼ੀਅਨ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਐਡ ਪਾਰਕ ਇਨ ਐਡਵਾਂਸਡ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੱਡੀਜ਼ (ਐਸਆਈਏਐਸ), [[ਜੌਨਜ਼ ਹੌਪਕਿਨਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], [[ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ.ਸੀ.|ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ]] ਡੀ.ਸੀ. ਦੀ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਰਿਸਰਚ ਫੈਲੋ ਵੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ '[[ਦਾ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ|ਦਿ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ']] ਲਈ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹ' [[ਦ ਸੰਡੇ ਗਾਰਡੀਅਨ|ਦ ਸੰਡੇ ਗਾਰਡੀਅਨ']] ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਸੰਪਾਦਕ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਵਿਦਰਭ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਧਵਾਵਾਂ, 'ਰੀਕਾਲ ਕਰਨ ਦੇ ਹੱਕ' ਸੁਧਾਰਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤ 'ਚ ਚੋਣ ਸੁਧਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਲੇਖ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਹਨ। == ਲੇਖਕ == ਉਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ, ਕਲਪਨਾ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਗਲਪ ਵਿੱਚ, ਗਰੀਬਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਬਾਰੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਸਾਨ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਬਾਰੇ ਉਸਦੀ ਗੈਰ-ਗਲਪ ਦਾ ਕੰਮ ਬਿਪਤਾ ਦੇ ਨਵੇਂ ਖੇਤਰਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੇਂਡੂ ਗਰੀਬਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ, ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਨਵੀਂ ਕਿਤਾਬ 'ਵਿਡੋਜ਼ ਆਫ਼ ਵਿਦਰਭ, ਮੇਕਿੰਗ ਆਫਸ਼ੈਡੋਜ਼' (2018), ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਵਿਦਰਭ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਕਾਰਨ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਛੱਡੀਆਂ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਛੇ ਅਸਾਮੀਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਨੀਲਿਮਾ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਕੰਟ੍ਰੋਲ ਕਰਨ ਲਈ ਗਲਪ ਦੀ ਵਿਧਾ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। 'ਸ਼ੂਜ਼ ਆਫ ਦਿ ਡੈਡ' (2013) ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦੋ ਨੌਜਵਾਨਾਂ, ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਾਰਸ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸੱਤਾ ਲਈ ਖੇਡ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਇਹ ਪੜਤਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਲਈ ਇਨਸਾਫ ਲੈਣ ਦੇ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੈ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲਾਲਚ ਵਾਲੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕਰੀਅਰ ਨੂੰ ਪਟੜੀ ਤੋਂ ਲਾਹੁਣ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 'ਡੈੱਥ ਆਫ਼ ਏ ਮਨੀਲੈਂਡਰ' (2009 / ਰੀਪ੍ਰਿੰਟ 2016) ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੇਂਡੂ ਭਾਰਤ ਨੂੰਕਵਰ ਕਰਨ ਦੀ ਨਾਕਾਮੀ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਮੀਡੀਆ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ 'ਤੇ ਇੱਕ ਟਿੱਪਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਕਾਲਜੀਏਟ ਸਕੂਲ ਦੇ ਉੱਪਰੀ ਸਕੂਲ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ, ਰਿਚਮੰਡ, ਯੂਐਸਏ<ref name="collegiate-va.org">{{Cite web|url=https://www.collegiate-va.org/Page/Programs/Responsible-Citizenship/Global-Engagement/Global-Engagement|title=Global Engagement {{!}} Collegiate School|website=www.collegiate-va.org|language=en|access-date=2018-09-23|archive-date=2018-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113030113/https://www.collegiate-va.org/page/programs/responsible-citizenship/global-engagement/global-engagement|url-status=dead}}</ref> ਵਿੱਚ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ<ref name="collegiate-va.org"/> ਜੋ ਗਲੋਬਲ ਭਾਰਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਬਦਲ ਰਹੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣਨ ਲਈ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਚੌਥੀ ਕਿਤਾਬ 'ਦਿ ਆਨੈਸਟ ਸੀਜ਼ਨ' (2016) ਇੱਕ ਮਿਥਿਹਾਸਿਕ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਛੇ ਵਾਰਤਾਲਾਪਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਉਂ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀਆਂ ਗ਼ੈਰ-ਗਲਪ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ, ''ਤਿਰੂਪਤੀ: ਏ ਗਾਈਡ ਟੂ ਲਾਈਫ'' ਨੂੰ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]], [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]] ਅਤੇ [[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਮਿਲ]] ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। === ਕਿਤਾਬਾਂ === * ਵਿਡੋਜ਼ ਆਫ਼ ਵਿਦਰਭ, ਮੇਕਿੰਗ ਆਫਸ਼ੈਡੋਜ਼ (2018) ਔਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈਸ, ਗੈਰ-ਫਿਕਸ਼ਨ * ਦਿ ਆਨੈਸਟ ਸੀਜ਼ਨ ਪੇਂਗੁਇਨ (2015) ਫਿਕਸ਼ਨ * ਸ਼ੂਜ਼ ਆਫ ਦਿ ਡੈਡ, ਰੂਪਾ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼ (2013) ਫਿਕਸ਼ਨ * ਰਿਵਰਸਟੋਨਜ਼, ਪੇਂਗੁਇਨ (ਰੀਪ੍ਰਿੰਟ / 2016) ਗੈਰ-ਗਲਪ * ਡੈੱਥ ਆਫ਼ ਏ ਮਨੀਲੈਂਡਰ, ਪੇਂਗੁਇਨ (ਰੀਪ੍ਰਿੰਟ / 2016) === ਰੂਹਾਨੀਅਤ === * ਤਿਰੂਪਤੀ: ਇੱਕ ਗਾਈਡ ਟੂ ਲਾਈਫ, ਪੇਂਗੁਇਨ (2012) ਗੈਰ-ਗਲਪ * ਤਿਰੂਮਾਲਾ: ਸਾਕਰੇਡ ਫੂਡਜ਼ ਆਫ਼ ਗੌਡ, ਰੋਲੀ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼ (2017) ਗੈਰ-ਫਿਕਸ਼ਨ === ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਇ === * ਤਿਰੂਪਤੀ: ਦੀ ਗੌਡ ਆਫ਼ ਮਾਡਰਨ ਏਜ "ਟ੍ਰੈਵਲਿੰਗ ਇਨ ਟ੍ਰੈਵਲਿੰਗ ਆਊਟ,ਏ ਬੁੱਕ ਆਫ ਅਨਐਕਸਪੈਕਟਡ ਜਰਨੀਜ਼ ਨਮੀਤਾ ਗੋਖਲੇ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ (2014) == ਪੇਂਟਰ == ਉਹ ਇੱਕ ਜਾਣੀ ਪਛਾਣੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ-ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਕੈਨਵਸ ਤੇ ਤੇਲ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਹਨ। ਨੀਲੀਮਾ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਖੋਜ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੇਪਰ ਉੱਤੇ ਚਾਰਕੋਲ ਡਰਾਇੰਗ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੇਲ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹਵਾਦ ਦੀ ਅਮੀਰ ਪਰੰਪਰਾ ਦੁਆਰਾ ਸੂਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਾਰਨਾਮੇ, ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਿਕ ਸਵਾਲਾਂ ਦੀ ਪੁਨਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਰਖ਼ਤ, ਅਸਮਾਨ, ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦੇ ਹਨ. ਨੀਲੀਮਾ ਦਾ ਨਵੀਨਤਮ ਕੰਮ (2018), ਚਮਤਕਾਰੀ ਰੂਪਾਂਤਰਣ,<ref>{{Cite news|url=http://www.asianage.com/life/art/310518/metaphors-of-nature-to-the-fore.html|title=Metaphors of the nature to the fore|date=31 May 2018|work=Asianage}}</ref> ਮਨ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਚਾਰਟ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦਗੀ ਤੋਂ ਅਨਾਦਿ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਲਈ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਚੰਦਰਮਾ ਲਈ ਅਲੰਕਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਚੱਕਰਵੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਸਦਾ ਸਿਰਜਣਾ, ਗੋਤਾਖੋਰੀ ਅਤੇ ਪੁਨਰ ਉੱਥਾਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਗੀ ਲਈ ਇੱਕ ਅਲੰਕਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ [[ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ]] ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਇੰਡੀਆ ਹੈਬੈਟਟ ਸੈਂਟਰ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੋਰਨਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਬੰਗਲੌਰ]], [[ਕੋਲਕਾਤਾ]] ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/indiahome/indianews/article-2182823/Kota-Neelima-The-journalist-author-questions-canvas-new-exhibition.html|title=Kota Neelima's questions on canvas in her newexhibition|date=2 August 2012|work=Daily Mail}}</ref> ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ [[ਚੀਨ ਦਾ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਗਣਰਾਜ|ਚੀਨ]] ਅਤੇ [[ਬੈਲਜੀਅਮ|ਬੈਲਜੀਅਮ ਦੇ]] ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1971]] 20mbrd4exm2m0ax0xhohofvw67hdbv7 10 118866 845008 483786 2026-08-24T02:50:17Z Kuldeepburjbhalaike 18176 845008 wikitext text/x-wiki {{Mbox | name = Warning | demospace = {{{demospace|}}} | style = {{#if:{{{style|}}} |{{{style}}} }} | subst = <includeonly>{{subst:substcheck}}</includeonly> | type = content | image = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}}|{{{imagesize|40px}}}|Warning]] }} | small = {{{small|}}} | smallimage = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}}|30px|Warning]]}} | imageright = {{#if:{{{imageright|}}} |{{{imageright}}} |{{#if:{{{shortcut|{{{shortcut1|}}}}}} |{{Ombox/shortcut|{{{shortcut|{{{shortcut1|}}}}}}|{{{shortcut2|}}}|{{{shortcut3|}}}|{{{shortcut4|}}}|{{{shortcut5|}}}}}}} }} | textstyle = {{{textstyle|text-align: {{#if:{{{center|}}}|center|{{{align|left}}}}};}}} | text = {{#if:{{{header|{{{heading|{{{title|}}}}}}}}} |<div style="{{{headstyle|text-align: {{#if:{{{center|}}}|center|left}};}}}">'''{{{header|{{{heading|{{{title|}}}}}}}}}'''</div>}}<!-- -->{{{text|{{{content|{{{reason|{{{1}}}}}}}}}}}} }}{{Editnotice EXPECTUNUSEDTEMPLATE}}<noinclude> <!-- Add categories to the /doc subpage; interwikis go to Wikidata. --> {{Documentation}} </noinclude> qlfgcdm78oom27fkyum3vvodkp2mpjk 845010 845008 2026-08-24T02:51:21Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਫਰਮਾ:ਖ਼ਬਰਦਾਰ]] ਨੂੰ [[ਫਰਮਾ:Warning]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 845008 wikitext text/x-wiki {{Mbox | name = Warning | demospace = {{{demospace|}}} | style = {{#if:{{{style|}}} |{{{style}}} }} | subst = <includeonly>{{subst:substcheck}}</includeonly> | type = content | image = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}}|{{{imagesize|40px}}}|Warning]] }} | small = {{{small|}}} | smallimage = {{#if:{{{image|}}}| [[File:{{{image}}}|30px|Warning]]}} | imageright = {{#if:{{{imageright|}}} |{{{imageright}}} |{{#if:{{{shortcut|{{{shortcut1|}}}}}} |{{Ombox/shortcut|{{{shortcut|{{{shortcut1|}}}}}}|{{{shortcut2|}}}|{{{shortcut3|}}}|{{{shortcut4|}}}|{{{shortcut5|}}}}}}} }} | textstyle = {{{textstyle|text-align: {{#if:{{{center|}}}|center|{{{align|left}}}}};}}} | text = {{#if:{{{header|{{{heading|{{{title|}}}}}}}}} |<div style="{{{headstyle|text-align: {{#if:{{{center|}}}|center|left}};}}}">'''{{{header|{{{heading|{{{title|}}}}}}}}}'''</div>}}<!-- -->{{{text|{{{content|{{{reason|{{{1}}}}}}}}}}}} }}{{Editnotice EXPECTUNUSEDTEMPLATE}}<noinclude> <!-- Add categories to the /doc subpage; interwikis go to Wikidata. --> {{Documentation}} </noinclude> qlfgcdm78oom27fkyum3vvodkp2mpjk 10 118867 845009 483783 2026-08-24T02:50:58Z Kuldeepburjbhalaike 18176 845009 wikitext text/x-wiki <!-- ******************************************************************** **** This documentation is shared between multiple templates, **** **** using {{BASEPAGENAME}} and {{#switch:...}} to customize. **** ******************************************************************** --> {{#ifeq: {{BASEPAGENAME}} | Notice | {{Confused|Template:Note}} }} {{Documentation subpage}} <!-- PLEASE ADD CATEGORIES WHERE INDICATED AT THE BOTTOM OF THIS PAGE AND INTERWIKIS TO WIKIDATA --> {{Used in system}} {{Never substitute}} {{#ifeq: {{BASEPAGENAME}} | Notice | {{Template shortcut|info|inbox}} {{Template redirect|Infonote}} }} This is the {{tl|{{BASEPAGENAME}}}} message box. It should be used {{strong|sparingly}} and only for {{#switch:{{BASEPAGENAME}} |Warning={{strong|important}} warnings about an article or a user that cannot be shown using a more specific template. Please only use it when something is seriously wrong and other people might not otherwise know about it. |<!--DEFAULT:-->{{strong|significant}} information for which a more specific template doesn't exist. }} Less important comments should be put as regular text on the page's talk page instead. ==Usage== {{tlx|{{BASEPAGENAME}}|1{{=}}{{var|Notice text}}|heading{{=}}{{var|Optional heading above the text}}}} This box automatically changes its style depending on what kind of page it appears; see {{tl|Mbox}} for details, and view the examples below for demonstrations. ===Use in talk and userspace=== Outside "important" locations like mainspace, policy pages, and noticeboards, this message box can also be used on other pages in a more relaxed way, such as on the top of talk page alerts, WikiProject pages, userspace pages, etc. Talk and noticeboard cases should probably include your [[WP:Signature|signature]] at the end of the template's main content. ===Optional parameters === The box can be titled with an optional {{para|heading}} (or {{para|header}} or {{para|title}}). This is left-aligned by default. This:<br /> {{in5}}<code><nowiki>{{</nowiki>{{BASEPAGENAME}} |heading=Heading |[[Lorem ipsum|Lorem ipsum]] dolor sit amet...<nowiki>}}</nowiki></code> produces an all-left notice: {{{{BASEPAGENAME}}|demospace=main |heading=Heading |style=margin-bottom:2.0em; |Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.}} It can be hard to notice or read short heading and/or message on a wide monitor when they centered. For long content, it can be centered with {{para|align|center}}.<br />{{small|1=[While {{para|align|right}} is a valid value, it will only be useful when this template is ported to right-to-left language Wikipedias, and shouldn't be used on English Wikipedia or it will be difficult to read.]}}<br /> This:<br /> {{in5}}<code><nowiki>{{</nowiki>{{BASEPAGENAME}} |heading=Heading |align=center |Lorem ipsum dolor sit amet...<nowiki>}}</nowiki></code> produces: {{{{BASEPAGENAME}}|demospace=main |heading=Heading |style=margin-bottom:2.0em; |align=center |Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.}} A shorthand parameter to center the heading and main text at the same time is {{para|center|y}}. This:<br /> {{in5}}<code><nowiki>{{</nowiki>{{BASEPAGENAME}} |heading=Heading |center=y |Lorem ipsum dolor sit amet...<nowiki>}}</nowiki></code> produces: {{{{BASEPAGENAME}}|demospace=main |heading=Heading |style=margin-bottom:2.0em; |center=y |Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.}} The parameter {{para|textstyle}} can be used to pass arbitrary inline CSS to the main note content. For example, one could center small-caps text below a left-aligned heading; this:<br /> {{in5}}<code><nowiki>{{</nowiki>{{BASEPAGENAME}} |heading=Heading |textstyle=text-align:center; font-variant:small-caps; |Lorem ipsum dolor sit amet...<nowiki>}}</nowiki></code> produces: {{{{BASEPAGENAME}}|demospace=main |heading=Heading |style=margin-bottom:2.0em; |textstyle=text-align:center; font-variant:small-caps;|Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.}} Similarly, the parameter {{para|headstyle}} can be used to pass arbitrary inline CSS to the heading content. For example, one could center a red heading above a left-aligned message; this:<br /> {{in5}}<code><nowiki>{{</nowiki>{{BASEPAGENAME}} |heading=Heading |headstyle=text-align:center; color:red; |Lorem ipsum dolor sit amet...<nowiki>}}</nowiki></code> produces: {{{{BASEPAGENAME}}|demospace=main |heading=Heading |style=margin-bottom:2.0em; |headstyle=text-align:center; color:red;|Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.}} The message box can also take an {{para|image}} parameter (with a value of just the bare filename of the image, without <code>File:...</code>, <code>Image:...</code>, or markup), but this is discouraged in articles. For an example of its use, see below. See [[#Talk pages]], below for the talkpage-only {{para|small|y}} parameter. See also [[#Adding an image, shortcuts, etc., on the righthand side]] for additional parameters that work in talk and project pages but not articles. ===Articles=== : <code><nowiki>{{</nowiki>{{BASEPAGENAME}} |Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.<nowiki>}}</nowiki></code> produces: {{{{BASEPAGENAME}}|demospace=main|style=margin-bottom:2.0em; |Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.}} ===Talk pages=== On talk pages, <code><nowiki>{{</nowiki>{{BASEPAGENAME}} |Lorem ipsum dolor sit amet...<nowiki>}}</nowiki></code> produces: {{{{BASEPAGENAME}}|demospace=talk|style=margin-bottom:2.0em; |Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.}} You may also set the talkpage-only parameter {{para|small|yes}}, which alters the template's appearance thus: {{{{BASEPAGENAME}}|demospace=talk |small=yes |header=Header |style=text-align:center;<!--margin-bottom:2.0em;--> |Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.}} : <code><nowiki>{{</nowiki>{{BASEPAGENAME}} |small=yes |header=Header |style=text-align:center; |Lorem ipsum dolor sit amet...<nowiki>}}</nowiki></code>&nbsp;produces&nbsp;...... {{clear}} Setting the {{para|image}} parameter changes the image shown on the lefthand side of the template. : <code><nowiki>{{</nowiki>{{BASEPAGENAME}} |image=Codex icon InfoFilled blue.svg |heading=Heading |Lorem ipsum dolor sit amet...<nowiki>}}</nowiki></code> : <code><nowiki>{{</nowiki>{{BASEPAGENAME}} |image=Codex icon Clock blue.svg |heading=Heading |Lorem ipsum dolor sit amet...<nowiki>}}</nowiki></code> produces: {{{{BASEPAGENAME}}|demospace=main<!--|style=margin-bottom:2.0em;--> |image=Codex icon InfoFilled blue.svg |heading=Heading |Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.}} {{{{BASEPAGENAME}}|demospace=main<!--|style=margin-bottom:2.0em;--> |image=Codex icon Clock blue.svg |heading=Heading |Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.}} (Note the effect of omitting {{para|style|text-align:center;}} here) ===File and category pages=== <code><nowiki>{{</nowiki>{{BASEPAGENAME}} |Lorem ipsum dolor sit amet...<nowiki>}}</nowiki></code> on a File: page would produce... {{{{BASEPAGENAME}}|demospace=file|style=margin-bottom:2.0em; |Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.}} ... and, on a Category: page, would produce: {{{{BASEPAGENAME}}|demospace=category|style=margin-bottom:2.0em; |Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.}} ===Other pages=== On other pages, such as those in the [[Wikipedia:User pages|User:]], [[Wikipedia:Wikipedia namespace|Wikipedia:]] and [[Wikipedia:Help namespace|Help:]] [[Wikipedia:Namespaces|namespaces]], <code><nowiki>{{</nowiki>{{BASEPAGENAME}} |Lorem ipsum dolor sit amet...<nowiki>}}</nowiki></code> would produce: {{{{BASEPAGENAME}}|demospace=wikipedia|style=margin-bottom:2.0em; |Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.}} ===External links and equals signs=== In most cases, external links can be used in the template without any complications. If a link &ndash;&nbsp;or any text&nbsp;&ndash; contains one or more equals signs (" &#61; "), however, everything before the first sign will be interpreted as the name of a parameter. To prevent this, name the text carrying the link as the first numbered parameter: : <code><nowiki>{{</nowiki>{{BASEPAGENAME}} |1=Any text/links including "=" should now be interpreted correctly.<nowiki>}}</nowiki></code> produces: {{{{BASEPAGENAME}}|style=margin-bottom:2.0em; |1=Any text/links including "=" should now be interpreted correctly.}} ===Adding an image, shortcuts, etc., on the righthand side=== To add shortcuts, images, other templates, etc. to the righthand side of the template, use {{para|imageright}}. This does not work in articles. For example,<br /><code><nowiki>{{</nowiki>{{BASEPAGENAME}} |imageright=<nowiki>[[File:Wiki letter w.svg|40px]] |Lorem ipsum dolor sit amet...}}</nowiki></code> produces: {{{{BASEPAGENAME}}|style=margin-bottom:2.0em; |Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua. |imageright=[[File:Wiki letter w.svg|40px]]}} <code><nowiki>{{</nowiki>{{BASEPAGENAME}} |imageright=<nowiki>{{Shortcuts|You|Me}} |Lorem ipsum dolor sit amet...}}</nowiki></code> includes the {{tl|Shortcut}}s template providing links to [[You]] and [[Me]]: {{{{BASEPAGENAME}}|style=margin-bottom:2.0em; |imageright={{Shortcut|You|Me}} |Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.}} ====Alternate shortcut option==== As an alternative to imageright, the {{para|shortcut}} (or {{para|shortcut1}}) and {{para|shortcut''N''}} parameters (where {{nowrap|''N'' {{=}} 2}} to 5) may be used to display shortcuts. For instance, <code><nowiki>{{</nowiki>{{BASEPAGENAME}} |shortcut1=One |shortcut2=Two |shortcut3=Three |shortcut4=Four |shortcut5=Five |Lorem ipsum dolor sit amet...<nowiki>}}</nowiki></code> produces: {{{{BASEPAGENAME}}|style=margin-bottom:2.0em; |shortcut1=One |shortcut2=Two |shortcut3=Three |shortcut4=Four |shortcut5=Five |Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.}} ''Note: If both imageright and any of the shorcut parameters are used, the contents of imageright will override the shortcut/s.'' For example,<br /><code><nowiki>{{</nowiki>{{BASEPAGENAME}} |imageright=<nowiki>[[File:Wiki letter w.svg|40px]] |shortcut1=Horse |shortcut2=Dog |shortcut3=Pig |shortcut4=Cow |shortcut5=Umbrella |Lorem ipsum dolor sit amet...}}</nowiki></code> produces: {{{{BASEPAGENAME}}|style=margin-bottom:2.0em; |imageright=[[File:Wiki letter w.svg|40px]] |shortcut1=Horse |shortcut2=Dog |shortcut3=Pig |shortcut4=Cow |shortcut5=Umbrella |Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.}} {{{{BASEPAGENAME}} and warning templates}} <includeonly>{{Sandbox other| | <!-- CATEGORIES BELOW THIS LINE PLEASE; INTERWIKIS AT WIKIDATA --> [[Category:Notice and warning templates]] [[Category:Talk header templates]] <!--[[labconsole:Template:Warning]]--> }}</includeonly> <templatedata> { "params": { "1": { "label": "Contents", "description": "Main content of the notice box", "type": "content", "required": true }, "demospace": {}, "style": {}, "image": {}, "imagealt": {}, "small": {}, "imageright": {}, "shortcut": {}, "shortcut1": {}, "shortcut2": {}, "shortcut3": {}, "shortcut4": {}, "shortcut5": {}, "textstyle": {}, "center": { "label": "Center", "description": "Whether to center the body text", "example": "y", "type": "string", "suggestedvalues": [ "y", "n" ] }, "align": { "type": "string", "suggestedvalues": [ "left", "center", "right" ] }, "header": {}, "heading": { "label": "Heading", "description": "Title of the notice box", "type": "content" }, "title": {}, "headstyle": {}, "text": {}, "content": {}, "reason": {} }, "description": "This is the {{Notice}} message box. It should be used sparingly and only for significant information for which a more specific template doesn't exist. Less important comments should be put as regular text on the page's talk page instead.", "paramOrder": [ "heading", "1", "center", "align", "demospace", "style", "image", "imagealt", "small", "imageright", "shortcut", "shortcut1", "shortcut2", "shortcut3", "shortcut4", "shortcut5", "textstyle", "header", "title", "headstyle", "text", "content", "reason" ], "format": "inline" } </templatedata> c6i2cmhdfymb4sma9ezigcidxv7a8sc 845012 845009 2026-08-24T02:51:21Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਫਰਮਾ:ਖ਼ਬਰਦਾਰ/doc]] ਨੂੰ [[ਫਰਮਾ:Warning/doc]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 845009 wikitext text/x-wiki <!-- ******************************************************************** **** This documentation is shared between multiple templates, **** **** using {{BASEPAGENAME}} and {{#switch:...}} to customize. **** ******************************************************************** --> {{#ifeq: {{BASEPAGENAME}} | Notice | {{Confused|Template:Note}} }} {{Documentation subpage}} <!-- PLEASE ADD CATEGORIES WHERE INDICATED AT THE BOTTOM OF THIS PAGE AND INTERWIKIS TO WIKIDATA --> {{Used in system}} {{Never substitute}} {{#ifeq: {{BASEPAGENAME}} | Notice | {{Template shortcut|info|inbox}} {{Template redirect|Infonote}} }} This is the {{tl|{{BASEPAGENAME}}}} message box. It should be used {{strong|sparingly}} and only for {{#switch:{{BASEPAGENAME}} |Warning={{strong|important}} warnings about an article or a user that cannot be shown using a more specific template. Please only use it when something is seriously wrong and other people might not otherwise know about it. |<!--DEFAULT:-->{{strong|significant}} information for which a more specific template doesn't exist. }} Less important comments should be put as regular text on the page's talk page instead. ==Usage== {{tlx|{{BASEPAGENAME}}|1{{=}}{{var|Notice text}}|heading{{=}}{{var|Optional heading above the text}}}} This box automatically changes its style depending on what kind of page it appears; see {{tl|Mbox}} for details, and view the examples below for demonstrations. ===Use in talk and userspace=== Outside "important" locations like mainspace, policy pages, and noticeboards, this message box can also be used on other pages in a more relaxed way, such as on the top of talk page alerts, WikiProject pages, userspace pages, etc. Talk and noticeboard cases should probably include your [[WP:Signature|signature]] at the end of the template's main content. ===Optional parameters === The box can be titled with an optional {{para|heading}} (or {{para|header}} or {{para|title}}). This is left-aligned by default. This:<br /> {{in5}}<code><nowiki>{{</nowiki>{{BASEPAGENAME}} |heading=Heading |[[Lorem ipsum|Lorem ipsum]] dolor sit amet...<nowiki>}}</nowiki></code> produces an all-left notice: {{{{BASEPAGENAME}}|demospace=main |heading=Heading |style=margin-bottom:2.0em; |Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.}} It can be hard to notice or read short heading and/or message on a wide monitor when they centered. For long content, it can be centered with {{para|align|center}}.<br />{{small|1=[While {{para|align|right}} is a valid value, it will only be useful when this template is ported to right-to-left language Wikipedias, and shouldn't be used on English Wikipedia or it will be difficult to read.]}}<br /> This:<br /> {{in5}}<code><nowiki>{{</nowiki>{{BASEPAGENAME}} |heading=Heading |align=center |Lorem ipsum dolor sit amet...<nowiki>}}</nowiki></code> produces: {{{{BASEPAGENAME}}|demospace=main |heading=Heading |style=margin-bottom:2.0em; |align=center |Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.}} A shorthand parameter to center the heading and main text at the same time is {{para|center|y}}. This:<br /> {{in5}}<code><nowiki>{{</nowiki>{{BASEPAGENAME}} |heading=Heading |center=y |Lorem ipsum dolor sit amet...<nowiki>}}</nowiki></code> produces: {{{{BASEPAGENAME}}|demospace=main |heading=Heading |style=margin-bottom:2.0em; |center=y |Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.}} The parameter {{para|textstyle}} can be used to pass arbitrary inline CSS to the main note content. For example, one could center small-caps text below a left-aligned heading; this:<br /> {{in5}}<code><nowiki>{{</nowiki>{{BASEPAGENAME}} |heading=Heading |textstyle=text-align:center; font-variant:small-caps; |Lorem ipsum dolor sit amet...<nowiki>}}</nowiki></code> produces: {{{{BASEPAGENAME}}|demospace=main |heading=Heading |style=margin-bottom:2.0em; |textstyle=text-align:center; font-variant:small-caps;|Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.}} Similarly, the parameter {{para|headstyle}} can be used to pass arbitrary inline CSS to the heading content. For example, one could center a red heading above a left-aligned message; this:<br /> {{in5}}<code><nowiki>{{</nowiki>{{BASEPAGENAME}} |heading=Heading |headstyle=text-align:center; color:red; |Lorem ipsum dolor sit amet...<nowiki>}}</nowiki></code> produces: {{{{BASEPAGENAME}}|demospace=main |heading=Heading |style=margin-bottom:2.0em; |headstyle=text-align:center; color:red;|Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.}} The message box can also take an {{para|image}} parameter (with a value of just the bare filename of the image, without <code>File:...</code>, <code>Image:...</code>, or markup), but this is discouraged in articles. For an example of its use, see below. See [[#Talk pages]], below for the talkpage-only {{para|small|y}} parameter. See also [[#Adding an image, shortcuts, etc., on the righthand side]] for additional parameters that work in talk and project pages but not articles. ===Articles=== : <code><nowiki>{{</nowiki>{{BASEPAGENAME}} |Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.<nowiki>}}</nowiki></code> produces: {{{{BASEPAGENAME}}|demospace=main|style=margin-bottom:2.0em; |Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.}} ===Talk pages=== On talk pages, <code><nowiki>{{</nowiki>{{BASEPAGENAME}} |Lorem ipsum dolor sit amet...<nowiki>}}</nowiki></code> produces: {{{{BASEPAGENAME}}|demospace=talk|style=margin-bottom:2.0em; |Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.}} You may also set the talkpage-only parameter {{para|small|yes}}, which alters the template's appearance thus: {{{{BASEPAGENAME}}|demospace=talk |small=yes |header=Header |style=text-align:center;<!--margin-bottom:2.0em;--> |Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.}} : <code><nowiki>{{</nowiki>{{BASEPAGENAME}} |small=yes |header=Header |style=text-align:center; |Lorem ipsum dolor sit amet...<nowiki>}}</nowiki></code>&nbsp;produces&nbsp;...... {{clear}} Setting the {{para|image}} parameter changes the image shown on the lefthand side of the template. : <code><nowiki>{{</nowiki>{{BASEPAGENAME}} |image=Codex icon InfoFilled blue.svg |heading=Heading |Lorem ipsum dolor sit amet...<nowiki>}}</nowiki></code> : <code><nowiki>{{</nowiki>{{BASEPAGENAME}} |image=Codex icon Clock blue.svg |heading=Heading |Lorem ipsum dolor sit amet...<nowiki>}}</nowiki></code> produces: {{{{BASEPAGENAME}}|demospace=main<!--|style=margin-bottom:2.0em;--> |image=Codex icon InfoFilled blue.svg |heading=Heading |Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.}} {{{{BASEPAGENAME}}|demospace=main<!--|style=margin-bottom:2.0em;--> |image=Codex icon Clock blue.svg |heading=Heading |Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.}} (Note the effect of omitting {{para|style|text-align:center;}} here) ===File and category pages=== <code><nowiki>{{</nowiki>{{BASEPAGENAME}} |Lorem ipsum dolor sit amet...<nowiki>}}</nowiki></code> on a File: page would produce... {{{{BASEPAGENAME}}|demospace=file|style=margin-bottom:2.0em; |Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.}} ... and, on a Category: page, would produce: {{{{BASEPAGENAME}}|demospace=category|style=margin-bottom:2.0em; |Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.}} ===Other pages=== On other pages, such as those in the [[Wikipedia:User pages|User:]], [[Wikipedia:Wikipedia namespace|Wikipedia:]] and [[Wikipedia:Help namespace|Help:]] [[Wikipedia:Namespaces|namespaces]], <code><nowiki>{{</nowiki>{{BASEPAGENAME}} |Lorem ipsum dolor sit amet...<nowiki>}}</nowiki></code> would produce: {{{{BASEPAGENAME}}|demospace=wikipedia|style=margin-bottom:2.0em; |Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.}} ===External links and equals signs=== In most cases, external links can be used in the template without any complications. If a link &ndash;&nbsp;or any text&nbsp;&ndash; contains one or more equals signs (" &#61; "), however, everything before the first sign will be interpreted as the name of a parameter. To prevent this, name the text carrying the link as the first numbered parameter: : <code><nowiki>{{</nowiki>{{BASEPAGENAME}} |1=Any text/links including "=" should now be interpreted correctly.<nowiki>}}</nowiki></code> produces: {{{{BASEPAGENAME}}|style=margin-bottom:2.0em; |1=Any text/links including "=" should now be interpreted correctly.}} ===Adding an image, shortcuts, etc., on the righthand side=== To add shortcuts, images, other templates, etc. to the righthand side of the template, use {{para|imageright}}. This does not work in articles. For example,<br /><code><nowiki>{{</nowiki>{{BASEPAGENAME}} |imageright=<nowiki>[[File:Wiki letter w.svg|40px]] |Lorem ipsum dolor sit amet...}}</nowiki></code> produces: {{{{BASEPAGENAME}}|style=margin-bottom:2.0em; |Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua. |imageright=[[File:Wiki letter w.svg|40px]]}} <code><nowiki>{{</nowiki>{{BASEPAGENAME}} |imageright=<nowiki>{{Shortcuts|You|Me}} |Lorem ipsum dolor sit amet...}}</nowiki></code> includes the {{tl|Shortcut}}s template providing links to [[You]] and [[Me]]: {{{{BASEPAGENAME}}|style=margin-bottom:2.0em; |imageright={{Shortcut|You|Me}} |Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.}} ====Alternate shortcut option==== As an alternative to imageright, the {{para|shortcut}} (or {{para|shortcut1}}) and {{para|shortcut''N''}} parameters (where {{nowrap|''N'' {{=}} 2}} to 5) may be used to display shortcuts. For instance, <code><nowiki>{{</nowiki>{{BASEPAGENAME}} |shortcut1=One |shortcut2=Two |shortcut3=Three |shortcut4=Four |shortcut5=Five |Lorem ipsum dolor sit amet...<nowiki>}}</nowiki></code> produces: {{{{BASEPAGENAME}}|style=margin-bottom:2.0em; |shortcut1=One |shortcut2=Two |shortcut3=Three |shortcut4=Four |shortcut5=Five |Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.}} ''Note: If both imageright and any of the shorcut parameters are used, the contents of imageright will override the shortcut/s.'' For example,<br /><code><nowiki>{{</nowiki>{{BASEPAGENAME}} |imageright=<nowiki>[[File:Wiki letter w.svg|40px]] |shortcut1=Horse |shortcut2=Dog |shortcut3=Pig |shortcut4=Cow |shortcut5=Umbrella |Lorem ipsum dolor sit amet...}}</nowiki></code> produces: {{{{BASEPAGENAME}}|style=margin-bottom:2.0em; |imageright=[[File:Wiki letter w.svg|40px]] |shortcut1=Horse |shortcut2=Dog |shortcut3=Pig |shortcut4=Cow |shortcut5=Umbrella |Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.}} {{{{BASEPAGENAME}} and warning templates}} <includeonly>{{Sandbox other| | <!-- CATEGORIES BELOW THIS LINE PLEASE; INTERWIKIS AT WIKIDATA --> [[Category:Notice and warning templates]] [[Category:Talk header templates]] <!--[[labconsole:Template:Warning]]--> }}</includeonly> <templatedata> { "params": { "1": { "label": "Contents", "description": "Main content of the notice box", "type": "content", "required": true }, "demospace": {}, "style": {}, "image": {}, "imagealt": {}, "small": {}, "imageright": {}, "shortcut": {}, "shortcut1": {}, "shortcut2": {}, "shortcut3": {}, "shortcut4": {}, "shortcut5": {}, "textstyle": {}, "center": { "label": "Center", "description": "Whether to center the body text", "example": "y", "type": "string", "suggestedvalues": [ "y", "n" ] }, "align": { "type": "string", "suggestedvalues": [ "left", "center", "right" ] }, "header": {}, "heading": { "label": "Heading", "description": "Title of the notice box", "type": "content" }, "title": {}, "headstyle": {}, "text": {}, "content": {}, "reason": {} }, "description": "This is the {{Notice}} message box. It should be used sparingly and only for significant information for which a more specific template doesn't exist. Less important comments should be put as regular text on the page's talk page instead.", "paramOrder": [ "heading", "1", "center", "align", "demospace", "style", "image", "imagealt", "small", "imageright", "shortcut", "shortcut1", "shortcut2", "shortcut3", "shortcut4", "shortcut5", "textstyle", "header", "title", "headstyle", "text", "content", "reason" ], "format": "inline" } </templatedata> c6i2cmhdfymb4sma9ezigcidxv7a8sc 0 125234 844925 667408 2026-08-23T13:35:53Z ~2026-46211-92 61654 /* ਕਿੱਤਾ */ 844925 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!--For more information, see [[:Template:Infobox Writer/doc]].-->|name=ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ|spouse=<!-- or: | spouses = -->|period=2007-ਹੁਣ ਤੱਕ|genre=[[ਗ਼ਜ਼ਲ]], [[ਕਵਿਤਾ]]|subject=ਪੰਜਾਬੀ|movement=|notableworks=|influences=|influenced=|partner=<!-- or: | partners = -->|education=[[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ]]|children=|relatives=|awards=|signature=|signature_alt=|years_active=|module=|website=|alma_mater=|citizenship=ਭਾਰਤੀ|honorific_prefix=|pseudonym=|honorific_suffix=|image=|image_size=220px|alt=|caption=ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ|native_name=|native_name_lang=|birth_name=|birth_date={{birth date and age|df=y|1980|04|03}}|birth_place= [[ਲੰਬੀ]], [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]]|death_date=<!-- {{death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} -->|death_place=|resting_place=|occupation=ਅਧਿਆਪਨ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰੀ|language=[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]|nationality=ਭਾਰਤੀ|portaldisp=<!-- "on", "yes", "true", etc; or omit -->}} '''ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ''' ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ, ਵਾਰਤਕਕਾਰ, ਚਿੰਤਕ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਹਨ। ਉਹ [[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ]] ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਬਤੌਰ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹਨ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ 6 ਵਰ੍ਹੇ ਤੋਂ ਵਧ ਸਮਾਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਯੁਵਕ ਭਲਾਈ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਇੰਚਾਰਜ ਰਹੇ। ਸਤੰਬਰ 2025 ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮੁਖੀ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ ਦਾ ਜਨਮ 03 ਅਪ੍ਰੈਲ 1980 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਲੰਬੀ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਬਿੱਲੂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਸਮਾਂ ਪਿੰਡ ਲੰਬੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਿਤਾਇਆ। ਡਾ. ਲੰਬੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭਰਾ ਹੈ। == ਸਿੱਖਿਆ == ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ ਨੇ ਪੰਜਵੀਂ ਤੱਕ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪਿੰਡ ਲੰਬੀ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਛੇਵੀਂ ਤੋਂ ਅੱਠਵੀਂ ਤੱਕ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਜਵਾਹਰ ਨਵੋਦਿਆ ਵਿਦਿਆਲਿਆ, ਬੜਿੰਗ ਖੇੜਾ, ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਨੌਵੀਂ ਅਤੇ ਦਸਵੀਂ ਜਵਾਹਰ ਨਵੋਦਿਆ ਵਿਦਿਆਲਿਆ, ਕੋਟਰੰਕਾ (ਰਜੌਰੀ), ਜੰਮੂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। 11ਵੀਂ ਜਵਾਹਰ ਨਵੋਦਿਆ ਵਿਦਿਆਲਿਆ,ਲੌਗੋਵਾਲ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। 12ਵੀਂ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਕੀਤੀ। ਬੀ.ਏ. ਸਰਕਾਰੀ ਰਾਜਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ, ਬਠਿੰਡਾ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਐਮ.ਏ. ਸਰਕਾਰੀ ਬਰਜਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ, ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਬੀ.ਐਡ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਕਾਲਜ ਆਫ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ, ਅਬੋਹਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਡਾ. ਲੰਬੀ ਨੇ ਪੀਐਚ.ਡੀ. ਦਾ ਖੋਜ ਕਾਰਜ [[ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ]] ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਬਸਤੀਵਾਦ,ਉਤਰ ਬਸਤੀਵਾਦ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਡਾ. ਲੰਬੀ ਨੇ ਸਰਟੀਫ਼ਿਕੇਟ ਕੋਰਸ ਇਨ ਉਰਦੂ ਦਾ ਡਿਪਲੋਮਾ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਐਮ.ਏ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ। == ਕਿੱਤਾ == ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਬਤੌਰ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਡਾ. ਲੰਬੀ ਬਾਬਾ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਸੋਸਲ ਵੈਲਫ਼ੇਅਰ ਸੋਸਾਇਟੀ,ਲੰਬੀ ਅਤੇ ਮਾਲਵਾ ਸਾਹਿਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸੋਸਾਇਟੀ (ਰਜਿ:),ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਵੀ ਹਨ। *ਡਾਇਰੈਕਟਰ-ਇੰਚਾਰਜ, ਯੁਵਕ ਭਲਾਈ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ 5-1-2016 ਤੋਂ 20-05-2022 ਤੱਕ *ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਯੁਵਕ ਭਲਾਈ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ 7-9-2015 ਤੋਂ 6-9-2016 ਤੱਕ *ਇੰਚਾਰਜ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ (ਤਿੰਨ ਸਾਲ) 1-9-12 ਤੋਂ 31-8-15 ਤੱਕ *ਸਹਿ ਇੰਚਾਰਜ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ (ਦੋ ਸਾਲ) 1-9-10 ਤੋਂ 31-8-12 ਤੱਕ *ਐਸੋਸੀਏਟ ਮੈਂਬਰ, ਪੰਜਾਬ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ 2016-19 *ਮੈਂਬਰ, ਜਨਰਲ ਕੌਂਸਲ, ਪੰਜਾਬ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ 2016-19 *ਮੈਂਬਰ, ਜਨਰਲ ਕੌਂਸਲ, ਪੰਜਾਬ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ 2021 ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਲਈ *ਮੈਂਬਰ, ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਸਟੱਡੀਜ਼ (ਥੀਏਟਰ ਸਟੱਡੀਜ਼), ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਪਟਿਆਲਾ, ਜੁਲਾਈ 2021 ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਲਈ *ਮੈਂਬਰ, ਵਿਭਾਗੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਮੇਟੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ *ਸਕੱਤਰ, ਵਿਭਾਗੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਮੇਟੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ (2022 ਤੋਂ 2025.) *ਮੈਂਬਰ, ਭਾਸ਼ਾ ਫੈਕਲਟੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ *ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਲੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਮੈਂਬਰ, ਗਵਰਨਿੰਗ ਬਾੱਡੀ, ਡੀ.ਐਮ. ਕਾਲਜ ਆਫ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ, ਕਰਾੜਵਾਲਾ (ਬਠਿੰਡਾ) (2022 ਤੋਂ 2025) *ਮੁਖੀ,ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ 17-9-2025 ਤੋਂ == ਰਚਨਾਵਾਂ == '''-ਪੁਸਤਕਾਂ''' '''(ੳ)     ਮੌਲਿਕ ਲੇਖਣ''' 1.         ਮੈਂ ਬੀਜ ਹਾਂ (ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ), ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ, ਦਿੱਲੀ, 2007 2.        ਦਿਲ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਵਾਰਤਾ (ਵਾਰਤਕ) ਅਦਬੀ ਪਰਵਾਜ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਮਾਨਸਾ, 2014, ਸਪਰੈੱਡ      ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਪਟਿਆਲਾ, 2019 3.         ਤਿਤਲੀਆਂ (ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ), ਕੈਲੀਬਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਪਟਿਆਲਾ, 2019, 2021 4.         ਭੱਖੜਾ, (ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ), ਸਪਰੈੱਡ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਰਾਮਪੁਰ (ਪੰਜਾਬ), 2022 5.         ਮੇਰਾ ਬਸਤਾ (ਯਾਦਾਂ), ਸਪਤਰਿਸ਼ੀ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2024 '''''           ‘ਦਿਲ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਵਾਰਤਾ’ ਪੁਸਤਕ ਸੈਂਟਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਐਮ.ਏ. (ਪੰਜਾਬੀ) ਕੋਰਸ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।''''' '''(ਅ)     ਖੋਜ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ''' 1.         ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਨ (ਆਲੋਚਨਾ), ਬਿਸ਼ਨ ਚੰਦ ਐਂਡ ਸੰਸ, ਦਿੱਲੀ, 2011 2.         ਬਸਤੀਵਾਦ ਤੇ ਉਤਰ ਬਸਤੀਵਾਦ: ਸਿਧਾਂਤਕ ਸਰੋਕਾਰ (ਆਲੋਚਨਾ), ਗ੍ਰੇਸੀਅਸ਼ ਬੁੱਕਸ, ਪਟਿਆਲਾ,  2015          '''''ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਡਾ. ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਆਲੋਚਨਾ ਪੁਰਸਕਾਰ- 2024''''' 3.         ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ : ਵਿਵਰਣਾਤਮਕ ਪੁਸਤਕਾਵਲੀ, ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਪਬਲੀਸ਼ਰਸ, ਦਿੱਲੀ, 2023 4.         ਬਸਤੀਵਾਦ, ਉੱਤਰ ਬਸਤੀਵਾਦ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ, ਸਪਤਰਿਸ਼ੀ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2023 '''(ੲ)      ਸੰਪਾਦਨ''' 1.         ਨਵੀਂ ਨਿਯਮਾਵਲੀ, ਯੁਵਕ ਭਲਾਈ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 2017 2.         ਨਾਚਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਵਾਰਤਕ, ਯੁਵਕ ਭਲਾਈ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 2022 3.         ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟ-ਮੰਚ, ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਪਬਲੀਸ਼ਰਸ, ਦਿੱਲੀ, 2023 4.      ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਨਕਸ਼, ਅੰਕ-49, ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਖੋਜ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ- 2026 5.      ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਨਕਸ਼, ਅੰਕ-50, ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਖੋਜ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ- 2026 '''36 ਖੋਜ-ਪੱਤਰ ਛਪ ਚੁੱਕੇ ਹਨ''' '''- ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛਪੇ ਲੇਖ''' 1.       ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਗੱਜਣ ਸ਼ਾਇਰ, (ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰ), ਤਾਸਮਨ, ਪੁਸਤਕ ਲੜੀ ਨੰ.12, ਜਨਵਰੀ- ਮਾਰਚ, 2024 2.       ਦਰਜਣਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦਾ ਸਿਰਜਕ : ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ, (ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰ), ਰਾਗ, ਪੁਸਤਕ ਲੜੀ ਨੰ. 16, ਜਨਵਰੀ-ਅਪ੍ਰੈਲ,2024 3.       ਵੱਡੀ ਬੇਬੇ, (ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰ), ਤਾਸਮਨ, ਪੁਸਤਕ ਲੜੀ ਨੰ.17, ਮਈ-ਅਗਸਤ, 2024 4.       ਮੇਰਾ ਟੋਨੀ ਮੇਰਾ ਬਾਤਿਸ਼, (ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰ), ਮੰਤਵ, ਸਤੰਬਰ-ਦਸੰਬਰ, 2025 5.       ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ- ਮਾਮਾ ਮੋਟਾ, (ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰ), ਹੁਣ, ਪੁਸਤਕ ਲੜੀ ਨੰ. 52, ਮਾਰਚ-ਜੂਨ, 2026 '''ਸਨਮਾਨ/ਪੁਰਸਕਾਰ''' * 2011 ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਾਹਿਤ 'ਤੇ ਕਲਾ ਦੇ ਖ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਟੇਟ ਐਵਾਰਡ * 2014 ਰਾਹੁਲ ਕੌਸਲ ਯਾਦਗਾਰੀ ਕਮੇਟੀ, ਬਠਿੰਡਾ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰੋ. ਰੁਪਿੰਦਰ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਨਮਾਨ * 2019 ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ,ਪੰਜਾਬ 2015 ਦਾ 'ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਸਨਮਾਨ * ''2025 ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਡਾ. ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਆਲੋਚਨਾ ਪੁਰਸਕਾਰ- 2024'' ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1980]] 78bt2vzt7ox9dt83bvbqljz11q3r6rz 844928 844925 2026-08-23T13:49:17Z ~2026-46211-92 61654 /* ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ */ 844928 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!--For more information, see [[:Template:Infobox Writer/doc]].--> | name = ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ | spouse = <!-- or: | spouses = --> | period = 2007-ਹੁਣ ਤੱਕ | genre = [[ਗ਼ਜ਼ਲ]], [[ਕਵਿਤਾ]] | subject = ਪੰਜਾਬੀ | movement = | notableworks = | influences = | influenced = | partner = <!-- or: | partners = --> | education = [[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ]] | children = | relatives = | awards = | signature = | signature_alt = | years_active = | module = | website = | alma_mater = | citizenship = ਭਾਰਤੀ | honorific_prefix = ਡਾ. | pseudonym = | honorific_suffix = | image = | image_size = 220px | alt = | caption = ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ | native_name = | native_name_lang = | birth_name = | birth_date = {{birth date and age|df=y|1980|04|03}} | birth_place = [[ਲੰਬੀ]], [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | death_date = <!-- {{death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} --> | death_place = | resting_place = | occupation = ਅਧਿਆਪਨ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰੀ | language = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | nationality = ਭਾਰਤੀ | portaldisp = <!-- "on", "yes", "true", etc; or omit --> }} '''ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ''' ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ, ਵਾਰਤਕਕਾਰ, ਚਿੰਤਕ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਹਨ। ਉਹ [[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ]] ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਬਤੌਰ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹਨ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ 6 ਵਰ੍ਹੇ ਤੋਂ ਵਧ ਸਮਾਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਯੁਵਕ ਭਲਾਈ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਇੰਚਾਰਜ ਰਹੇ। ਸਤੰਬਰ 2025 ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮੁਖੀ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ ਦਾ ਜਨਮ 03 ਅਪ੍ਰੈਲ 1980 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਲੰਬੀ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਬਿੱਲੂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਸਮਾਂ ਪਿੰਡ ਲੰਬੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਿਤਾਇਆ। ਡਾ. ਲੰਬੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭਰਾ ਹੈ। == ਸਿੱਖਿਆ == ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ ਨੇ ਪੰਜਵੀਂ ਤੱਕ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪਿੰਡ ਲੰਬੀ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਛੇਵੀਂ ਤੋਂ ਅੱਠਵੀਂ ਤੱਕ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਜਵਾਹਰ ਨਵੋਦਿਆ ਵਿਦਿਆਲਿਆ, ਬੜਿੰਗ ਖੇੜਾ, ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਨੌਵੀਂ ਅਤੇ ਦਸਵੀਂ ਜਵਾਹਰ ਨਵੋਦਿਆ ਵਿਦਿਆਲਿਆ, ਕੋਟਰੰਕਾ (ਰਜੌਰੀ), ਜੰਮੂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। 11ਵੀਂ ਜਵਾਹਰ ਨਵੋਦਿਆ ਵਿਦਿਆਲਿਆ,ਲੌਗੋਵਾਲ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। 12ਵੀਂ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਕੀਤੀ। ਬੀ.ਏ. ਸਰਕਾਰੀ ਰਾਜਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ, ਬਠਿੰਡਾ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਐਮ.ਏ. ਸਰਕਾਰੀ ਬਰਜਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ, ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਬੀ.ਐਡ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਕਾਲਜ ਆਫ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ, ਅਬੋਹਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਡਾ. ਲੰਬੀ ਨੇ ਪੀਐਚ.ਡੀ. ਦਾ ਖੋਜ ਕਾਰਜ [[ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ]] ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਬਸਤੀਵਾਦ,ਉਤਰ ਬਸਤੀਵਾਦ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਡਾ. ਲੰਬੀ ਨੇ ਸਰਟੀਫ਼ਿਕੇਟ ਕੋਰਸ ਇਨ ਉਰਦੂ ਦਾ ਡਿਪਲੋਮਾ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਐਮ.ਏ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ। == ਕਿੱਤਾ == ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਬਤੌਰ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਡਾ. ਲੰਬੀ ਬਾਬਾ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਸੋਸਲ ਵੈਲਫ਼ੇਅਰ ਸੋਸਾਇਟੀ,ਲੰਬੀ ਅਤੇ ਮਾਲਵਾ ਸਾਹਿਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸੋਸਾਇਟੀ (ਰਜਿ:),ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਵੀ ਹਨ। *ਡਾਇਰੈਕਟਰ-ਇੰਚਾਰਜ, ਯੁਵਕ ਭਲਾਈ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ 5-1-2016 ਤੋਂ 20-05-2022 ਤੱਕ *ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਯੁਵਕ ਭਲਾਈ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ 7-9-2015 ਤੋਂ 6-9-2016 ਤੱਕ *ਇੰਚਾਰਜ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ (ਤਿੰਨ ਸਾਲ) 1-9-12 ਤੋਂ 31-8-15 ਤੱਕ *ਸਹਿ ਇੰਚਾਰਜ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ (ਦੋ ਸਾਲ) 1-9-10 ਤੋਂ 31-8-12 ਤੱਕ *ਐਸੋਸੀਏਟ ਮੈਂਬਰ, ਪੰਜਾਬ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ 2016-19 *ਮੈਂਬਰ, ਜਨਰਲ ਕੌਂਸਲ, ਪੰਜਾਬ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ 2016-19 *ਮੈਂਬਰ, ਜਨਰਲ ਕੌਂਸਲ, ਪੰਜਾਬ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ 2021 ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਲਈ *ਮੈਂਬਰ, ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਸਟੱਡੀਜ਼ (ਥੀਏਟਰ ਸਟੱਡੀਜ਼), ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਪਟਿਆਲਾ, ਜੁਲਾਈ 2021 ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਲਈ *ਮੈਂਬਰ, ਵਿਭਾਗੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਮੇਟੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ *ਸਕੱਤਰ, ਵਿਭਾਗੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਮੇਟੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ (2022 ਤੋਂ 2025.) *ਮੈਂਬਰ, ਭਾਸ਼ਾ ਫੈਕਲਟੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ *ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਲੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਮੈਂਬਰ, ਗਵਰਨਿੰਗ ਬਾੱਡੀ, ਡੀ.ਐਮ. ਕਾਲਜ ਆਫ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ, ਕਰਾੜਵਾਲਾ (ਬਠਿੰਡਾ) (2022 ਤੋਂ 2025) *ਮੁਖੀ,ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ 17-9-2025 ਤੋਂ == ਰਚਨਾਵਾਂ == '''-ਪੁਸਤਕਾਂ''' '''(ੳ)     ਮੌਲਿਕ ਲੇਖਣ''' 1.         ਮੈਂ ਬੀਜ ਹਾਂ (ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ), ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ, ਦਿੱਲੀ, 2007 2.        ਦਿਲ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਵਾਰਤਾ (ਵਾਰਤਕ) ਅਦਬੀ ਪਰਵਾਜ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਮਾਨਸਾ, 2014, ਸਪਰੈੱਡ      ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਪਟਿਆਲਾ, 2019 3.         ਤਿਤਲੀਆਂ (ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ), ਕੈਲੀਬਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਪਟਿਆਲਾ, 2019, 2021 4.         ਭੱਖੜਾ, (ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ), ਸਪਰੈੱਡ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਰਾਮਪੁਰ (ਪੰਜਾਬ), 2022 5.         ਮੇਰਾ ਬਸਤਾ (ਯਾਦਾਂ), ਸਪਤਰਿਸ਼ੀ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2024 '''''           ‘ਦਿਲ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਵਾਰਤਾ’ ਪੁਸਤਕ ਸੈਂਟਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਐਮ.ਏ. (ਪੰਜਾਬੀ) ਕੋਰਸ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।''''' '''(ਅ)     ਖੋਜ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ''' 1.         ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਨ (ਆਲੋਚਨਾ), ਬਿਸ਼ਨ ਚੰਦ ਐਂਡ ਸੰਸ, ਦਿੱਲੀ, 2011 2.         ਬਸਤੀਵਾਦ ਤੇ ਉਤਰ ਬਸਤੀਵਾਦ: ਸਿਧਾਂਤਕ ਸਰੋਕਾਰ (ਆਲੋਚਨਾ), ਗ੍ਰੇਸੀਅਸ਼ ਬੁੱਕਸ, ਪਟਿਆਲਾ,  2015          '''''ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਡਾ. ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਆਲੋਚਨਾ ਪੁਰਸਕਾਰ- 2024''''' 3.         ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ : ਵਿਵਰਣਾਤਮਕ ਪੁਸਤਕਾਵਲੀ, ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਪਬਲੀਸ਼ਰਸ, ਦਿੱਲੀ, 2023 4.         ਬਸਤੀਵਾਦ, ਉੱਤਰ ਬਸਤੀਵਾਦ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ, ਸਪਤਰਿਸ਼ੀ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2023 '''(ੲ)      ਸੰਪਾਦਨ''' 1.         ਨਵੀਂ ਨਿਯਮਾਵਲੀ, ਯੁਵਕ ਭਲਾਈ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 2017 2.         ਨਾਚਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਵਾਰਤਕ, ਯੁਵਕ ਭਲਾਈ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 2022 3.         ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟ-ਮੰਚ, ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਪਬਲੀਸ਼ਰਸ, ਦਿੱਲੀ, 2023 4.      ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਨਕਸ਼, ਅੰਕ-49, ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਖੋਜ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ- 2026 5.      ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਨਕਸ਼, ਅੰਕ-50, ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਖੋਜ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ- 2026 '''36 ਖੋਜ-ਪੱਤਰ ਛਪ ਚੁੱਕੇ ਹਨ''' '''- ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛਪੇ ਲੇਖ''' 1.       ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਗੱਜਣ ਸ਼ਾਇਰ, (ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰ), ਤਾਸਮਨ, ਪੁਸਤਕ ਲੜੀ ਨੰ.12, ਜਨਵਰੀ- ਮਾਰਚ, 2024 2.       ਦਰਜਣਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦਾ ਸਿਰਜਕ : ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ, (ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰ), ਰਾਗ, ਪੁਸਤਕ ਲੜੀ ਨੰ. 16, ਜਨਵਰੀ-ਅਪ੍ਰੈਲ,2024 3.       ਵੱਡੀ ਬੇਬੇ, (ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰ), ਤਾਸਮਨ, ਪੁਸਤਕ ਲੜੀ ਨੰ.17, ਮਈ-ਅਗਸਤ, 2024 4.       ਮੇਰਾ ਟੋਨੀ ਮੇਰਾ ਬਾਤਿਸ਼, (ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰ), ਮੰਤਵ, ਸਤੰਬਰ-ਦਸੰਬਰ, 2025 5.       ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ- ਮਾਮਾ ਮੋਟਾ, (ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰ), ਹੁਣ, ਪੁਸਤਕ ਲੜੀ ਨੰ. 52, ਮਾਰਚ-ਜੂਨ, 2026 '''ਸਨਮਾਨ/ਪੁਰਸਕਾਰ''' * 2011 ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਾਹਿਤ 'ਤੇ ਕਲਾ ਦੇ ਖ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਟੇਟ ਐਵਾਰਡ * 2014 ਰਾਹੁਲ ਕੌਸਲ ਯਾਦਗਾਰੀ ਕਮੇਟੀ, ਬਠਿੰਡਾ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰੋ. ਰੁਪਿੰਦਰ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਨਮਾਨ * 2019 ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ,ਪੰਜਾਬ 2015 ਦਾ 'ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਸਨਮਾਨ * ''2025 ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਡਾ. ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਆਲੋਚਨਾ ਪੁਰਸਕਾਰ- 2024'' ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1980]] gmi1wth79292n1ulxfr63ot3p6hcfnr 844936 844928 2026-08-23T15:45:59Z ~2026-45995-57 61656 844936 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!--For more information, see [[:Template:Infobox Writer/doc]].--> | name = ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ | spouse = <!-- or: | spouses = --> | period = 2007-ਹੁਣ ਤੱਕ | genre = [[ਗ਼ਜ਼ਲ]], [[ਕਵਿਤਾ]] | subject = ਪੰਜਾਬੀ | movement = | notableworks = | influences = | influenced = | partner = <!-- or: | partners = --> | education = [[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ]] | children = | relatives = | awards = | signature = | signature_alt = | years_active = | module = | website = | alma_mater = | citizenship = ਭਾਰਤੀ | honorific_prefix = ਡਾ. | pseudonym = | honorific_suffix = | image = [[File:Gursewaklambi.jpg|thumb|]] | image_size = 220px | alt = | caption = ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ | native_name = | native_name_lang = | birth_name = | birth_date = {{birth date and age|df=y|1980|04|03}} | birth_place = [[ਲੰਬੀ]], [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | death_date = <!-- {{death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} --> | death_place = | resting_place = | occupation = ਅਧਿਆਪਨ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰੀ | language = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | nationality = ਭਾਰਤੀ | portaldisp = <!-- "on", "yes", "true", etc; or omit --> }} '''ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ''' ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ, ਵਾਰਤਕਕਾਰ, ਚਿੰਤਕ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਹਨ। ਉਹ [[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ]] ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਬਤੌਰ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹਨ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ 6 ਵਰ੍ਹੇ ਤੋਂ ਵਧ ਸਮਾਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਯੁਵਕ ਭਲਾਈ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਇੰਚਾਰਜ ਰਹੇ। ਸਤੰਬਰ 2025 ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮੁਖੀ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ ਦਾ ਜਨਮ 03 ਅਪ੍ਰੈਲ 1980 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਲੰਬੀ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਬਿੱਲੂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਸਮਾਂ ਪਿੰਡ ਲੰਬੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਿਤਾਇਆ। ਡਾ. ਲੰਬੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭਰਾ ਹੈ। == ਸਿੱਖਿਆ == ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ ਨੇ ਪੰਜਵੀਂ ਤੱਕ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪਿੰਡ ਲੰਬੀ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਛੇਵੀਂ ਤੋਂ ਅੱਠਵੀਂ ਤੱਕ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਜਵਾਹਰ ਨਵੋਦਿਆ ਵਿਦਿਆਲਿਆ, ਬੜਿੰਗ ਖੇੜਾ, ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਨੌਵੀਂ ਅਤੇ ਦਸਵੀਂ ਜਵਾਹਰ ਨਵੋਦਿਆ ਵਿਦਿਆਲਿਆ, ਕੋਟਰੰਕਾ (ਰਜੌਰੀ), ਜੰਮੂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। 11ਵੀਂ ਜਵਾਹਰ ਨਵੋਦਿਆ ਵਿਦਿਆਲਿਆ,ਲੌਗੋਵਾਲ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। 12ਵੀਂ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਕੀਤੀ। ਬੀ.ਏ. ਸਰਕਾਰੀ ਰਾਜਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ, ਬਠਿੰਡਾ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਐਮ.ਏ. ਸਰਕਾਰੀ ਬਰਜਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ, ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਬੀ.ਐਡ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਕਾਲਜ ਆਫ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ, ਅਬੋਹਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਡਾ. ਲੰਬੀ ਨੇ ਪੀਐਚ.ਡੀ. ਦਾ ਖੋਜ ਕਾਰਜ [[ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ]] ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਬਸਤੀਵਾਦ,ਉਤਰ ਬਸਤੀਵਾਦ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਡਾ. ਲੰਬੀ ਨੇ ਸਰਟੀਫ਼ਿਕੇਟ ਕੋਰਸ ਇਨ ਉਰਦੂ ਦਾ ਡਿਪਲੋਮਾ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਐਮ.ਏ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ। == ਕਿੱਤਾ == ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਬਤੌਰ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਡਾ. ਲੰਬੀ ਬਾਬਾ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਸੋਸਲ ਵੈਲਫ਼ੇਅਰ ਸੋਸਾਇਟੀ,ਲੰਬੀ ਅਤੇ ਮਾਲਵਾ ਸਾਹਿਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸੋਸਾਇਟੀ (ਰਜਿ:),ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਵੀ ਹਨ। *ਡਾਇਰੈਕਟਰ-ਇੰਚਾਰਜ, ਯੁਵਕ ਭਲਾਈ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ 5-1-2016 ਤੋਂ 20-05-2022 ਤੱਕ *ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਯੁਵਕ ਭਲਾਈ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ 7-9-2015 ਤੋਂ 6-9-2016 ਤੱਕ *ਇੰਚਾਰਜ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ (ਤਿੰਨ ਸਾਲ) 1-9-12 ਤੋਂ 31-8-15 ਤੱਕ *ਸਹਿ ਇੰਚਾਰਜ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ (ਦੋ ਸਾਲ) 1-9-10 ਤੋਂ 31-8-12 ਤੱਕ *ਐਸੋਸੀਏਟ ਮੈਂਬਰ, ਪੰਜਾਬ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ 2016-19 *ਮੈਂਬਰ, ਜਨਰਲ ਕੌਂਸਲ, ਪੰਜਾਬ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ 2016-19 *ਮੈਂਬਰ, ਜਨਰਲ ਕੌਂਸਲ, ਪੰਜਾਬ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ 2021 ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਲਈ *ਮੈਂਬਰ, ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਸਟੱਡੀਜ਼ (ਥੀਏਟਰ ਸਟੱਡੀਜ਼), ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਪਟਿਆਲਾ, ਜੁਲਾਈ 2021 ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਲਈ *ਮੈਂਬਰ, ਵਿਭਾਗੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਮੇਟੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ *ਸਕੱਤਰ, ਵਿਭਾਗੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਮੇਟੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ (2022 ਤੋਂ 2025.) *ਮੈਂਬਰ, ਭਾਸ਼ਾ ਫੈਕਲਟੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ *ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਲੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਮੈਂਬਰ, ਗਵਰਨਿੰਗ ਬਾੱਡੀ, ਡੀ.ਐਮ. ਕਾਲਜ ਆਫ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ, ਕਰਾੜਵਾਲਾ (ਬਠਿੰਡਾ) (2022 ਤੋਂ 2025) *ਮੁਖੀ,ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ 17-9-2025 ਤੋਂ == ਰਚਨਾਵਾਂ == '''-ਪੁਸਤਕਾਂ''' '''(ੳ)     ਮੌਲਿਕ ਲੇਖਣ''' 1.         ਮੈਂ ਬੀਜ ਹਾਂ (ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ), ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ, ਦਿੱਲੀ, 2007 2.        ਦਿਲ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਵਾਰਤਾ (ਵਾਰਤਕ) ਅਦਬੀ ਪਰਵਾਜ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਮਾਨਸਾ, 2014, ਸਪਰੈੱਡ      ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਪਟਿਆਲਾ, 2019 3.         ਤਿਤਲੀਆਂ (ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ), ਕੈਲੀਬਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਪਟਿਆਲਾ, 2019, 2021 4.         ਭੱਖੜਾ, (ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ), ਸਪਰੈੱਡ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਰਾਮਪੁਰ (ਪੰਜਾਬ), 2022 5.         ਮੇਰਾ ਬਸਤਾ (ਯਾਦਾਂ), ਸਪਤਰਿਸ਼ੀ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2024 '''''           ‘ਦਿਲ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਵਾਰਤਾ’ ਪੁਸਤਕ ਸੈਂਟਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਐਮ.ਏ. (ਪੰਜਾਬੀ) ਕੋਰਸ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।''''' '''(ਅ)     ਖੋਜ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ''' 1.         ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਨ (ਆਲੋਚਨਾ), ਬਿਸ਼ਨ ਚੰਦ ਐਂਡ ਸੰਸ, ਦਿੱਲੀ, 2011 2.         ਬਸਤੀਵਾਦ ਤੇ ਉਤਰ ਬਸਤੀਵਾਦ: ਸਿਧਾਂਤਕ ਸਰੋਕਾਰ (ਆਲੋਚਨਾ), ਗ੍ਰੇਸੀਅਸ਼ ਬੁੱਕਸ, ਪਟਿਆਲਾ,  2015          '''''ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਡਾ. ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਆਲੋਚਨਾ ਪੁਰਸਕਾਰ- 2024''''' 3.         ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ : ਵਿਵਰਣਾਤਮਕ ਪੁਸਤਕਾਵਲੀ, ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਪਬਲੀਸ਼ਰਸ, ਦਿੱਲੀ, 2023 4.         ਬਸਤੀਵਾਦ, ਉੱਤਰ ਬਸਤੀਵਾਦ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ, ਸਪਤਰਿਸ਼ੀ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2023 '''(ੲ)      ਸੰਪਾਦਨ''' 1.         ਨਵੀਂ ਨਿਯਮਾਵਲੀ, ਯੁਵਕ ਭਲਾਈ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 2017 2.         ਨਾਚਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਵਾਰਤਕ, ਯੁਵਕ ਭਲਾਈ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 2022 3.         ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟ-ਮੰਚ, ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਪਬਲੀਸ਼ਰਸ, ਦਿੱਲੀ, 2023 4.      ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਨਕਸ਼, ਅੰਕ-49, ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਖੋਜ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ- 2026 5.      ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਨਕਸ਼, ਅੰਕ-50, ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਖੋਜ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ- 2026 '''36 ਖੋਜ-ਪੱਤਰ ਛਪ ਚੁੱਕੇ ਹਨ''' '''- ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛਪੇ ਲੇਖ''' 1.       ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਗੱਜਣ ਸ਼ਾਇਰ, (ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰ), ਤਾਸਮਨ, ਪੁਸਤਕ ਲੜੀ ਨੰ.12, ਜਨਵਰੀ- ਮਾਰਚ, 2024 2.       ਦਰਜਣਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦਾ ਸਿਰਜਕ : ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ, (ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰ), ਰਾਗ, ਪੁਸਤਕ ਲੜੀ ਨੰ. 16, ਜਨਵਰੀ-ਅਪ੍ਰੈਲ,2024 3.       ਵੱਡੀ ਬੇਬੇ, (ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰ), ਤਾਸਮਨ, ਪੁਸਤਕ ਲੜੀ ਨੰ.17, ਮਈ-ਅਗਸਤ, 2024 4.       ਮੇਰਾ ਟੋਨੀ ਮੇਰਾ ਬਾਤਿਸ਼, (ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰ), ਮੰਤਵ, ਸਤੰਬਰ-ਦਸੰਬਰ, 2025 5.       ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ- ਮਾਮਾ ਮੋਟਾ, (ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰ), ਹੁਣ, ਪੁਸਤਕ ਲੜੀ ਨੰ. 52, ਮਾਰਚ-ਜੂਨ, 2026 '''ਸਨਮਾਨ/ਪੁਰਸਕਾਰ''' * 2011 ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਾਹਿਤ 'ਤੇ ਕਲਾ ਦੇ ਖ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਟੇਟ ਐਵਾਰਡ * 2014 ਰਾਹੁਲ ਕੌਸਲ ਯਾਦਗਾਰੀ ਕਮੇਟੀ, ਬਠਿੰਡਾ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰੋ. ਰੁਪਿੰਦਰ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਨਮਾਨ * 2019 ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ,ਪੰਜਾਬ 2015 ਦਾ 'ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਸਨਮਾਨ * ''2025 ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਡਾ. ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਆਲੋਚਨਾ ਪੁਰਸਕਾਰ- 2024'' ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1980]] fy0pe7ay2vawpj7qj7mgbw5i687qw0y 844937 844936 2026-08-23T15:48:03Z ~2026-45995-57 61656 844937 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!--For more information, see [[:Template:Infobox Writer/doc]].--> | name = ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ | spouse = <!-- or: | spouses = --> | period = 2007-ਹੁਣ ਤੱਕ | genre = [[ਗ਼ਜ਼ਲ]], [[ਕਵਿਤਾ]] | subject = ਪੰਜਾਬੀ | movement = | notableworks = | influences = | influenced = | partner = <!-- or: | partners = --> | education = [[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ]] | children = | relatives = | awards = | signature = | signature_alt = | years_active = | module = | website = | alma_mater = | citizenship = ਭਾਰਤੀ | honorific_prefix = | pseudonym = | honorific_suffix = | image = [[File:Gursewaklambi.jpg|thumb|]] | image_size = 220px | alt = | caption = ਡਾ.ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ | native_name = | native_name_lang = | birth_name = | birth_date = {{birth date and age|df=y|1980|04|03}} | birth_place = [[ਲੰਬੀ]], [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | death_date = <!-- {{death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} --> | death_place = | resting_place = | occupation = ਅਧਿਆਪਨ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰੀ | language = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | nationality = ਭਾਰਤੀ | portaldisp = <!-- "on", "yes", "true", etc; or omit --> }} '''ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ''' ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ, ਵਾਰਤਕਕਾਰ, ਚਿੰਤਕ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਹਨ। ਉਹ [[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ]] ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਬਤੌਰ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹਨ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ 6 ਵਰ੍ਹੇ ਤੋਂ ਵਧ ਸਮਾਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਯੁਵਕ ਭਲਾਈ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਇੰਚਾਰਜ ਰਹੇ। ਸਤੰਬਰ 2025 ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮੁਖੀ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ ਦਾ ਜਨਮ 03 ਅਪ੍ਰੈਲ 1980 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਲੰਬੀ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਬਿੱਲੂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਸਮਾਂ ਪਿੰਡ ਲੰਬੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਿਤਾਇਆ। ਡਾ. ਲੰਬੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭਰਾ ਹੈ। == ਸਿੱਖਿਆ == ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ ਨੇ ਪੰਜਵੀਂ ਤੱਕ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪਿੰਡ ਲੰਬੀ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਛੇਵੀਂ ਤੋਂ ਅੱਠਵੀਂ ਤੱਕ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਜਵਾਹਰ ਨਵੋਦਿਆ ਵਿਦਿਆਲਿਆ, ਬੜਿੰਗ ਖੇੜਾ, ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਨੌਵੀਂ ਅਤੇ ਦਸਵੀਂ ਜਵਾਹਰ ਨਵੋਦਿਆ ਵਿਦਿਆਲਿਆ, ਕੋਟਰੰਕਾ (ਰਜੌਰੀ), ਜੰਮੂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। 11ਵੀਂ ਜਵਾਹਰ ਨਵੋਦਿਆ ਵਿਦਿਆਲਿਆ,ਲੌਗੋਵਾਲ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। 12ਵੀਂ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਕੀਤੀ। ਬੀ.ਏ. ਸਰਕਾਰੀ ਰਾਜਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ, ਬਠਿੰਡਾ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਐਮ.ਏ. ਸਰਕਾਰੀ ਬਰਜਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ, ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਬੀ.ਐਡ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਕਾਲਜ ਆਫ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ, ਅਬੋਹਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਡਾ. ਲੰਬੀ ਨੇ ਪੀਐਚ.ਡੀ. ਦਾ ਖੋਜ ਕਾਰਜ [[ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ]] ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਬਸਤੀਵਾਦ,ਉਤਰ ਬਸਤੀਵਾਦ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਡਾ. ਲੰਬੀ ਨੇ ਸਰਟੀਫ਼ਿਕੇਟ ਕੋਰਸ ਇਨ ਉਰਦੂ ਦਾ ਡਿਪਲੋਮਾ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਐਮ.ਏ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ। == ਕਿੱਤਾ == ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਬਤੌਰ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਡਾ. ਲੰਬੀ ਬਾਬਾ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਸੋਸਲ ਵੈਲਫ਼ੇਅਰ ਸੋਸਾਇਟੀ,ਲੰਬੀ ਅਤੇ ਮਾਲਵਾ ਸਾਹਿਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸੋਸਾਇਟੀ (ਰਜਿ:),ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਵੀ ਹਨ। *ਡਾਇਰੈਕਟਰ-ਇੰਚਾਰਜ, ਯੁਵਕ ਭਲਾਈ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ 5-1-2016 ਤੋਂ 20-05-2022 ਤੱਕ *ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਯੁਵਕ ਭਲਾਈ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ 7-9-2015 ਤੋਂ 6-9-2016 ਤੱਕ *ਇੰਚਾਰਜ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ (ਤਿੰਨ ਸਾਲ) 1-9-12 ਤੋਂ 31-8-15 ਤੱਕ *ਸਹਿ ਇੰਚਾਰਜ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ (ਦੋ ਸਾਲ) 1-9-10 ਤੋਂ 31-8-12 ਤੱਕ *ਐਸੋਸੀਏਟ ਮੈਂਬਰ, ਪੰਜਾਬ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ 2016-19 *ਮੈਂਬਰ, ਜਨਰਲ ਕੌਂਸਲ, ਪੰਜਾਬ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ 2016-19 *ਮੈਂਬਰ, ਜਨਰਲ ਕੌਂਸਲ, ਪੰਜਾਬ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ 2021 ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਲਈ *ਮੈਂਬਰ, ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਸਟੱਡੀਜ਼ (ਥੀਏਟਰ ਸਟੱਡੀਜ਼), ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਪਟਿਆਲਾ, ਜੁਲਾਈ 2021 ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਲਈ *ਮੈਂਬਰ, ਵਿਭਾਗੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਮੇਟੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ *ਸਕੱਤਰ, ਵਿਭਾਗੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਮੇਟੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ (2022 ਤੋਂ 2025.) *ਮੈਂਬਰ, ਭਾਸ਼ਾ ਫੈਕਲਟੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ *ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਲੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਮੈਂਬਰ, ਗਵਰਨਿੰਗ ਬਾੱਡੀ, ਡੀ.ਐਮ. ਕਾਲਜ ਆਫ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ, ਕਰਾੜਵਾਲਾ (ਬਠਿੰਡਾ) (2022 ਤੋਂ 2025) *ਮੁਖੀ,ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ 17-9-2025 ਤੋਂ == ਰਚਨਾਵਾਂ == '''-ਪੁਸਤਕਾਂ''' '''(ੳ)     ਮੌਲਿਕ ਲੇਖਣ''' 1.         ਮੈਂ ਬੀਜ ਹਾਂ (ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ), ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ, ਦਿੱਲੀ, 2007 2.        ਦਿਲ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਵਾਰਤਾ (ਵਾਰਤਕ) ਅਦਬੀ ਪਰਵਾਜ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਮਾਨਸਾ, 2014, ਸਪਰੈੱਡ      ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਪਟਿਆਲਾ, 2019 3.         ਤਿਤਲੀਆਂ (ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ), ਕੈਲੀਬਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਪਟਿਆਲਾ, 2019, 2021 4.         ਭੱਖੜਾ, (ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ), ਸਪਰੈੱਡ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਰਾਮਪੁਰ (ਪੰਜਾਬ), 2022 5.         ਮੇਰਾ ਬਸਤਾ (ਯਾਦਾਂ), ਸਪਤਰਿਸ਼ੀ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2024 '''''           ‘ਦਿਲ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਵਾਰਤਾ’ ਪੁਸਤਕ ਸੈਂਟਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਐਮ.ਏ. (ਪੰਜਾਬੀ) ਕੋਰਸ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।''''' '''(ਅ)     ਖੋਜ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ''' 1.         ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਨ (ਆਲੋਚਨਾ), ਬਿਸ਼ਨ ਚੰਦ ਐਂਡ ਸੰਸ, ਦਿੱਲੀ, 2011 2.         ਬਸਤੀਵਾਦ ਤੇ ਉਤਰ ਬਸਤੀਵਾਦ: ਸਿਧਾਂਤਕ ਸਰੋਕਾਰ (ਆਲੋਚਨਾ), ਗ੍ਰੇਸੀਅਸ਼ ਬੁੱਕਸ, ਪਟਿਆਲਾ,  2015          '''''ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਡਾ. ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਆਲੋਚਨਾ ਪੁਰਸਕਾਰ- 2024''''' 3.         ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ : ਵਿਵਰਣਾਤਮਕ ਪੁਸਤਕਾਵਲੀ, ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਪਬਲੀਸ਼ਰਸ, ਦਿੱਲੀ, 2023 4.         ਬਸਤੀਵਾਦ, ਉੱਤਰ ਬਸਤੀਵਾਦ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ, ਸਪਤਰਿਸ਼ੀ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2023 '''(ੲ)      ਸੰਪਾਦਨ''' 1.         ਨਵੀਂ ਨਿਯਮਾਵਲੀ, ਯੁਵਕ ਭਲਾਈ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 2017 2.         ਨਾਚਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਵਾਰਤਕ, ਯੁਵਕ ਭਲਾਈ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 2022 3.         ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟ-ਮੰਚ, ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਪਬਲੀਸ਼ਰਸ, ਦਿੱਲੀ, 2023 4.      ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਨਕਸ਼, ਅੰਕ-49, ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਖੋਜ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ- 2026 5.      ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਨਕਸ਼, ਅੰਕ-50, ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਖੋਜ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ- 2026 '''36 ਖੋਜ-ਪੱਤਰ ਛਪ ਚੁੱਕੇ ਹਨ''' '''- ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛਪੇ ਲੇਖ''' 1.       ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਗੱਜਣ ਸ਼ਾਇਰ, (ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰ), ਤਾਸਮਨ, ਪੁਸਤਕ ਲੜੀ ਨੰ.12, ਜਨਵਰੀ- ਮਾਰਚ, 2024 2.       ਦਰਜਣਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦਾ ਸਿਰਜਕ : ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ, (ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰ), ਰਾਗ, ਪੁਸਤਕ ਲੜੀ ਨੰ. 16, ਜਨਵਰੀ-ਅਪ੍ਰੈਲ,2024 3.       ਵੱਡੀ ਬੇਬੇ, (ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰ), ਤਾਸਮਨ, ਪੁਸਤਕ ਲੜੀ ਨੰ.17, ਮਈ-ਅਗਸਤ, 2024 4.       ਮੇਰਾ ਟੋਨੀ ਮੇਰਾ ਬਾਤਿਸ਼, (ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰ), ਮੰਤਵ, ਸਤੰਬਰ-ਦਸੰਬਰ, 2025 5.       ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ- ਮਾਮਾ ਮੋਟਾ, (ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰ), ਹੁਣ, ਪੁਸਤਕ ਲੜੀ ਨੰ. 52, ਮਾਰਚ-ਜੂਨ, 2026 '''ਸਨਮਾਨ/ਪੁਰਸਕਾਰ''' * 2011 ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਾਹਿਤ 'ਤੇ ਕਲਾ ਦੇ ਖ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਟੇਟ ਐਵਾਰਡ * 2014 ਰਾਹੁਲ ਕੌਸਲ ਯਾਦਗਾਰੀ ਕਮੇਟੀ, ਬਠਿੰਡਾ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰੋ. ਰੁਪਿੰਦਰ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਨਮਾਨ * 2019 ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ,ਪੰਜਾਬ 2015 ਦਾ 'ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਸਨਮਾਨ * ''2025 ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਡਾ. ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਆਲੋਚਨਾ ਪੁਰਸਕਾਰ- 2024'' ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1980]] b4n8rmw0y7n3dzdqen0jdb1npzgo1iq 844938 844937 2026-08-23T15:48:29Z ~2026-45995-57 61656 844938 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!--For more information, see [[:Template:Infobox Writer/doc]].--> | name = ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ | spouse = <!-- or: | spouses = --> | period = 2007-ਹੁਣ ਤੱਕ | genre = [[ਗ਼ਜ਼ਲ]], [[ਕਵਿਤਾ]] | subject = ਪੰਜਾਬੀ | movement = | notableworks = | influences = | influenced = | partner = <!-- or: | partners = --> | education = [[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ]] | children = | relatives = | awards = | signature = | signature_alt = | years_active = | module = | website = | alma_mater = | citizenship = ਭਾਰਤੀ | honorific_prefix = | pseudonym = | honorific_suffix = | image = [[File:Gursewaklambi.jpg|thumb|]] | image_size = 220px | alt = | caption = ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ | native_name = | native_name_lang = | birth_name = | birth_date = {{birth date and age|df=y|1980|04|03}} | birth_place = [[ਲੰਬੀ]], [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | death_date = <!-- {{death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} --> | death_place = | resting_place = | occupation = ਅਧਿਆਪਨ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰੀ | language = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | nationality = ਭਾਰਤੀ | portaldisp = <!-- "on", "yes", "true", etc; or omit --> }} '''ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ''' ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ, ਵਾਰਤਕਕਾਰ, ਚਿੰਤਕ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਹਨ। ਉਹ [[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ]] ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਬਤੌਰ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹਨ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ 6 ਵਰ੍ਹੇ ਤੋਂ ਵਧ ਸਮਾਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਯੁਵਕ ਭਲਾਈ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਇੰਚਾਰਜ ਰਹੇ। ਸਤੰਬਰ 2025 ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮੁਖੀ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ ਦਾ ਜਨਮ 03 ਅਪ੍ਰੈਲ 1980 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਲੰਬੀ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਬਿੱਲੂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਸਮਾਂ ਪਿੰਡ ਲੰਬੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਿਤਾਇਆ। ਡਾ. ਲੰਬੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭਰਾ ਹੈ। == ਸਿੱਖਿਆ == ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ ਨੇ ਪੰਜਵੀਂ ਤੱਕ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪਿੰਡ ਲੰਬੀ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਛੇਵੀਂ ਤੋਂ ਅੱਠਵੀਂ ਤੱਕ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਜਵਾਹਰ ਨਵੋਦਿਆ ਵਿਦਿਆਲਿਆ, ਬੜਿੰਗ ਖੇੜਾ, ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਨੌਵੀਂ ਅਤੇ ਦਸਵੀਂ ਜਵਾਹਰ ਨਵੋਦਿਆ ਵਿਦਿਆਲਿਆ, ਕੋਟਰੰਕਾ (ਰਜੌਰੀ), ਜੰਮੂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। 11ਵੀਂ ਜਵਾਹਰ ਨਵੋਦਿਆ ਵਿਦਿਆਲਿਆ,ਲੌਗੋਵਾਲ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। 12ਵੀਂ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਕੀਤੀ। ਬੀ.ਏ. ਸਰਕਾਰੀ ਰਾਜਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ, ਬਠਿੰਡਾ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਐਮ.ਏ. ਸਰਕਾਰੀ ਬਰਜਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ, ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਬੀ.ਐਡ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਕਾਲਜ ਆਫ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ, ਅਬੋਹਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਡਾ. ਲੰਬੀ ਨੇ ਪੀਐਚ.ਡੀ. ਦਾ ਖੋਜ ਕਾਰਜ [[ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ]] ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਬਸਤੀਵਾਦ,ਉਤਰ ਬਸਤੀਵਾਦ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਡਾ. ਲੰਬੀ ਨੇ ਸਰਟੀਫ਼ਿਕੇਟ ਕੋਰਸ ਇਨ ਉਰਦੂ ਦਾ ਡਿਪਲੋਮਾ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਐਮ.ਏ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ। == ਕਿੱਤਾ == ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਬਤੌਰ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਡਾ. ਲੰਬੀ ਬਾਬਾ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਸੋਸਲ ਵੈਲਫ਼ੇਅਰ ਸੋਸਾਇਟੀ,ਲੰਬੀ ਅਤੇ ਮਾਲਵਾ ਸਾਹਿਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸੋਸਾਇਟੀ (ਰਜਿ:),ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਵੀ ਹਨ। *ਡਾਇਰੈਕਟਰ-ਇੰਚਾਰਜ, ਯੁਵਕ ਭਲਾਈ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ 5-1-2016 ਤੋਂ 20-05-2022 ਤੱਕ *ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਯੁਵਕ ਭਲਾਈ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ 7-9-2015 ਤੋਂ 6-9-2016 ਤੱਕ *ਇੰਚਾਰਜ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ (ਤਿੰਨ ਸਾਲ) 1-9-12 ਤੋਂ 31-8-15 ਤੱਕ *ਸਹਿ ਇੰਚਾਰਜ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ (ਦੋ ਸਾਲ) 1-9-10 ਤੋਂ 31-8-12 ਤੱਕ *ਐਸੋਸੀਏਟ ਮੈਂਬਰ, ਪੰਜਾਬ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ 2016-19 *ਮੈਂਬਰ, ਜਨਰਲ ਕੌਂਸਲ, ਪੰਜਾਬ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ 2016-19 *ਮੈਂਬਰ, ਜਨਰਲ ਕੌਂਸਲ, ਪੰਜਾਬ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ 2021 ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਲਈ *ਮੈਂਬਰ, ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਸਟੱਡੀਜ਼ (ਥੀਏਟਰ ਸਟੱਡੀਜ਼), ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਪਟਿਆਲਾ, ਜੁਲਾਈ 2021 ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਲਈ *ਮੈਂਬਰ, ਵਿਭਾਗੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਮੇਟੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ *ਸਕੱਤਰ, ਵਿਭਾਗੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਮੇਟੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ (2022 ਤੋਂ 2025.) *ਮੈਂਬਰ, ਭਾਸ਼ਾ ਫੈਕਲਟੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ *ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਲੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਮੈਂਬਰ, ਗਵਰਨਿੰਗ ਬਾੱਡੀ, ਡੀ.ਐਮ. ਕਾਲਜ ਆਫ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ, ਕਰਾੜਵਾਲਾ (ਬਠਿੰਡਾ) (2022 ਤੋਂ 2025) *ਮੁਖੀ,ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ 17-9-2025 ਤੋਂ == ਰਚਨਾਵਾਂ == '''-ਪੁਸਤਕਾਂ''' '''(ੳ)     ਮੌਲਿਕ ਲੇਖਣ''' 1.         ਮੈਂ ਬੀਜ ਹਾਂ (ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ), ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ, ਦਿੱਲੀ, 2007 2.        ਦਿਲ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਵਾਰਤਾ (ਵਾਰਤਕ) ਅਦਬੀ ਪਰਵਾਜ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਮਾਨਸਾ, 2014, ਸਪਰੈੱਡ      ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਪਟਿਆਲਾ, 2019 3.         ਤਿਤਲੀਆਂ (ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ), ਕੈਲੀਬਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਪਟਿਆਲਾ, 2019, 2021 4.         ਭੱਖੜਾ, (ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ), ਸਪਰੈੱਡ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਰਾਮਪੁਰ (ਪੰਜਾਬ), 2022 5.         ਮੇਰਾ ਬਸਤਾ (ਯਾਦਾਂ), ਸਪਤਰਿਸ਼ੀ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2024 '''''           ‘ਦਿਲ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਵਾਰਤਾ’ ਪੁਸਤਕ ਸੈਂਟਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਐਮ.ਏ. (ਪੰਜਾਬੀ) ਕੋਰਸ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।''''' '''(ਅ)     ਖੋਜ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ''' 1.         ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਨ (ਆਲੋਚਨਾ), ਬਿਸ਼ਨ ਚੰਦ ਐਂਡ ਸੰਸ, ਦਿੱਲੀ, 2011 2.         ਬਸਤੀਵਾਦ ਤੇ ਉਤਰ ਬਸਤੀਵਾਦ: ਸਿਧਾਂਤਕ ਸਰੋਕਾਰ (ਆਲੋਚਨਾ), ਗ੍ਰੇਸੀਅਸ਼ ਬੁੱਕਸ, ਪਟਿਆਲਾ,  2015          '''''ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਡਾ. ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਆਲੋਚਨਾ ਪੁਰਸਕਾਰ- 2024''''' 3.         ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ : ਵਿਵਰਣਾਤਮਕ ਪੁਸਤਕਾਵਲੀ, ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਪਬਲੀਸ਼ਰਸ, ਦਿੱਲੀ, 2023 4.         ਬਸਤੀਵਾਦ, ਉੱਤਰ ਬਸਤੀਵਾਦ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ, ਸਪਤਰਿਸ਼ੀ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2023 '''(ੲ)      ਸੰਪਾਦਨ''' 1.         ਨਵੀਂ ਨਿਯਮਾਵਲੀ, ਯੁਵਕ ਭਲਾਈ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 2017 2.         ਨਾਚਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਵਾਰਤਕ, ਯੁਵਕ ਭਲਾਈ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 2022 3.         ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟ-ਮੰਚ, ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਪਬਲੀਸ਼ਰਸ, ਦਿੱਲੀ, 2023 4.      ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਨਕਸ਼, ਅੰਕ-49, ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਖੋਜ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ- 2026 5.      ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਨਕਸ਼, ਅੰਕ-50, ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਖੋਜ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ- 2026 '''36 ਖੋਜ-ਪੱਤਰ ਛਪ ਚੁੱਕੇ ਹਨ''' '''- ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛਪੇ ਲੇਖ''' 1.       ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਗੱਜਣ ਸ਼ਾਇਰ, (ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰ), ਤਾਸਮਨ, ਪੁਸਤਕ ਲੜੀ ਨੰ.12, ਜਨਵਰੀ- ਮਾਰਚ, 2024 2.       ਦਰਜਣਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦਾ ਸਿਰਜਕ : ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ, (ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰ), ਰਾਗ, ਪੁਸਤਕ ਲੜੀ ਨੰ. 16, ਜਨਵਰੀ-ਅਪ੍ਰੈਲ,2024 3.       ਵੱਡੀ ਬੇਬੇ, (ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰ), ਤਾਸਮਨ, ਪੁਸਤਕ ਲੜੀ ਨੰ.17, ਮਈ-ਅਗਸਤ, 2024 4.       ਮੇਰਾ ਟੋਨੀ ਮੇਰਾ ਬਾਤਿਸ਼, (ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰ), ਮੰਤਵ, ਸਤੰਬਰ-ਦਸੰਬਰ, 2025 5.       ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ- ਮਾਮਾ ਮੋਟਾ, (ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰ), ਹੁਣ, ਪੁਸਤਕ ਲੜੀ ਨੰ. 52, ਮਾਰਚ-ਜੂਨ, 2026 '''ਸਨਮਾਨ/ਪੁਰਸਕਾਰ''' * 2011 ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਾਹਿਤ 'ਤੇ ਕਲਾ ਦੇ ਖ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਟੇਟ ਐਵਾਰਡ * 2014 ਰਾਹੁਲ ਕੌਸਲ ਯਾਦਗਾਰੀ ਕਮੇਟੀ, ਬਠਿੰਡਾ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰੋ. ਰੁਪਿੰਦਰ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਨਮਾਨ * 2019 ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ,ਪੰਜਾਬ 2015 ਦਾ 'ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਸਨਮਾਨ * ''2025 ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਡਾ. ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਆਲੋਚਨਾ ਪੁਰਸਕਾਰ- 2024'' ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1980]] ta742f8zpnf27rtdnqyztw8ps0irwik 844939 844938 2026-08-23T15:48:50Z ~2026-45995-57 61656 844939 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!--For more information, see [[:Template:Infobox Writer/doc]].--> | name = ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ | spouse = <!-- or: | spouses = --> | period = 2007-ਹੁਣ ਤੱਕ | genre = [[ਗ਼ਜ਼ਲ]], [[ਕਵਿਤਾ]] | subject = ਪੰਜਾਬੀ | movement = | notableworks = | influences = | influenced = | partner = <!-- or: | partners = --> | education = [[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ]] | children = | relatives = | awards = | signature = | signature_alt = | years_active = | module = | website = | alma_mater = | citizenship = ਭਾਰਤੀ | honorific_prefix = | pseudonym = | honorific_suffix = | image = [[File:Gursewaklambi.jpg|thumb|]] | image_size = 220px | alt = | caption = ਡਾ.ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ | native_name = | native_name_lang = | birth_name = | birth_date = {{birth date and age|df=y|1980|04|03}} | birth_place = [[ਲੰਬੀ]], [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | death_date = <!-- {{death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} --> | death_place = | resting_place = | occupation = ਅਧਿਆਪਨ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰੀ | language = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | nationality = ਭਾਰਤੀ | portaldisp = <!-- "on", "yes", "true", etc; or omit --> }} '''ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ''' ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ, ਵਾਰਤਕਕਾਰ, ਚਿੰਤਕ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਹਨ। ਉਹ [[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ]] ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਬਤੌਰ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹਨ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ 6 ਵਰ੍ਹੇ ਤੋਂ ਵਧ ਸਮਾਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਯੁਵਕ ਭਲਾਈ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਇੰਚਾਰਜ ਰਹੇ। ਸਤੰਬਰ 2025 ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮੁਖੀ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ ਦਾ ਜਨਮ 03 ਅਪ੍ਰੈਲ 1980 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਲੰਬੀ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਬਿੱਲੂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਸਮਾਂ ਪਿੰਡ ਲੰਬੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਿਤਾਇਆ। ਡਾ. ਲੰਬੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭਰਾ ਹੈ। == ਸਿੱਖਿਆ == ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ ਨੇ ਪੰਜਵੀਂ ਤੱਕ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪਿੰਡ ਲੰਬੀ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਛੇਵੀਂ ਤੋਂ ਅੱਠਵੀਂ ਤੱਕ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਜਵਾਹਰ ਨਵੋਦਿਆ ਵਿਦਿਆਲਿਆ, ਬੜਿੰਗ ਖੇੜਾ, ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਨੌਵੀਂ ਅਤੇ ਦਸਵੀਂ ਜਵਾਹਰ ਨਵੋਦਿਆ ਵਿਦਿਆਲਿਆ, ਕੋਟਰੰਕਾ (ਰਜੌਰੀ), ਜੰਮੂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। 11ਵੀਂ ਜਵਾਹਰ ਨਵੋਦਿਆ ਵਿਦਿਆਲਿਆ,ਲੌਗੋਵਾਲ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। 12ਵੀਂ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਕੀਤੀ। ਬੀ.ਏ. ਸਰਕਾਰੀ ਰਾਜਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ, ਬਠਿੰਡਾ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਐਮ.ਏ. ਸਰਕਾਰੀ ਬਰਜਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ, ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਬੀ.ਐਡ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਕਾਲਜ ਆਫ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ, ਅਬੋਹਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਡਾ. ਲੰਬੀ ਨੇ ਪੀਐਚ.ਡੀ. ਦਾ ਖੋਜ ਕਾਰਜ [[ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ]] ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਬਸਤੀਵਾਦ,ਉਤਰ ਬਸਤੀਵਾਦ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਡਾ. ਲੰਬੀ ਨੇ ਸਰਟੀਫ਼ਿਕੇਟ ਕੋਰਸ ਇਨ ਉਰਦੂ ਦਾ ਡਿਪਲੋਮਾ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਐਮ.ਏ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ। == ਕਿੱਤਾ == ਡਾ. ਗੁਰਸੇਵਕ ਲੰਬੀ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਬਤੌਰ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਡਾ. ਲੰਬੀ ਬਾਬਾ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਸੋਸਲ ਵੈਲਫ਼ੇਅਰ ਸੋਸਾਇਟੀ,ਲੰਬੀ ਅਤੇ ਮਾਲਵਾ ਸਾਹਿਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸੋਸਾਇਟੀ (ਰਜਿ:),ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਵੀ ਹਨ। *ਡਾਇਰੈਕਟਰ-ਇੰਚਾਰਜ, ਯੁਵਕ ਭਲਾਈ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ 5-1-2016 ਤੋਂ 20-05-2022 ਤੱਕ *ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਯੁਵਕ ਭਲਾਈ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ 7-9-2015 ਤੋਂ 6-9-2016 ਤੱਕ *ਇੰਚਾਰਜ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ (ਤਿੰਨ ਸਾਲ) 1-9-12 ਤੋਂ 31-8-15 ਤੱਕ *ਸਹਿ ਇੰਚਾਰਜ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ (ਦੋ ਸਾਲ) 1-9-10 ਤੋਂ 31-8-12 ਤੱਕ *ਐਸੋਸੀਏਟ ਮੈਂਬਰ, ਪੰਜਾਬ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ 2016-19 *ਮੈਂਬਰ, ਜਨਰਲ ਕੌਂਸਲ, ਪੰਜਾਬ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ 2016-19 *ਮੈਂਬਰ, ਜਨਰਲ ਕੌਂਸਲ, ਪੰਜਾਬ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ 2021 ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਲਈ *ਮੈਂਬਰ, ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਸਟੱਡੀਜ਼ (ਥੀਏਟਰ ਸਟੱਡੀਜ਼), ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਪਟਿਆਲਾ, ਜੁਲਾਈ 2021 ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਲਈ *ਮੈਂਬਰ, ਵਿਭਾਗੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਮੇਟੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ *ਸਕੱਤਰ, ਵਿਭਾਗੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਮੇਟੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ (2022 ਤੋਂ 2025.) *ਮੈਂਬਰ, ਭਾਸ਼ਾ ਫੈਕਲਟੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ *ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਲੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਮੈਂਬਰ, ਗਵਰਨਿੰਗ ਬਾੱਡੀ, ਡੀ.ਐਮ. ਕਾਲਜ ਆਫ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ, ਕਰਾੜਵਾਲਾ (ਬਠਿੰਡਾ) (2022 ਤੋਂ 2025) *ਮੁਖੀ,ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ 17-9-2025 ਤੋਂ == ਰਚਨਾਵਾਂ == '''-ਪੁਸਤਕਾਂ''' '''(ੳ)     ਮੌਲਿਕ ਲੇਖਣ''' 1.         ਮੈਂ ਬੀਜ ਹਾਂ (ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ), ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ, ਦਿੱਲੀ, 2007 2.        ਦਿਲ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਵਾਰਤਾ (ਵਾਰਤਕ) ਅਦਬੀ ਪਰਵਾਜ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਮਾਨਸਾ, 2014, ਸਪਰੈੱਡ      ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਪਟਿਆਲਾ, 2019 3.         ਤਿਤਲੀਆਂ (ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ), ਕੈਲੀਬਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਪਟਿਆਲਾ, 2019, 2021 4.         ਭੱਖੜਾ, (ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ), ਸਪਰੈੱਡ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਰਾਮਪੁਰ (ਪੰਜਾਬ), 2022 5.         ਮੇਰਾ ਬਸਤਾ (ਯਾਦਾਂ), ਸਪਤਰਿਸ਼ੀ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2024 '''''           ‘ਦਿਲ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਵਾਰਤਾ’ ਪੁਸਤਕ ਸੈਂਟਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਐਮ.ਏ. (ਪੰਜਾਬੀ) ਕੋਰਸ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।''''' '''(ਅ)     ਖੋਜ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ''' 1.         ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਨ (ਆਲੋਚਨਾ), ਬਿਸ਼ਨ ਚੰਦ ਐਂਡ ਸੰਸ, ਦਿੱਲੀ, 2011 2.         ਬਸਤੀਵਾਦ ਤੇ ਉਤਰ ਬਸਤੀਵਾਦ: ਸਿਧਾਂਤਕ ਸਰੋਕਾਰ (ਆਲੋਚਨਾ), ਗ੍ਰੇਸੀਅਸ਼ ਬੁੱਕਸ, ਪਟਿਆਲਾ,  2015          '''''ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਡਾ. ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਆਲੋਚਨਾ ਪੁਰਸਕਾਰ- 2024''''' 3.         ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ : ਵਿਵਰਣਾਤਮਕ ਪੁਸਤਕਾਵਲੀ, ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਪਬਲੀਸ਼ਰਸ, ਦਿੱਲੀ, 2023 4.         ਬਸਤੀਵਾਦ, ਉੱਤਰ ਬਸਤੀਵਾਦ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ, ਸਪਤਰਿਸ਼ੀ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2023 '''(ੲ)      ਸੰਪਾਦਨ''' 1.         ਨਵੀਂ ਨਿਯਮਾਵਲੀ, ਯੁਵਕ ਭਲਾਈ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 2017 2.         ਨਾਚਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਵਾਰਤਕ, ਯੁਵਕ ਭਲਾਈ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 2022 3.         ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟ-ਮੰਚ, ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਪਬਲੀਸ਼ਰਸ, ਦਿੱਲੀ, 2023 4.      ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਨਕਸ਼, ਅੰਕ-49, ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਖੋਜ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ- 2026 5.      ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਨਕਸ਼, ਅੰਕ-50, ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਖੋਜ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ- 2026 '''36 ਖੋਜ-ਪੱਤਰ ਛਪ ਚੁੱਕੇ ਹਨ''' '''- ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛਪੇ ਲੇਖ''' 1.       ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਗੱਜਣ ਸ਼ਾਇਰ, (ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰ), ਤਾਸਮਨ, ਪੁਸਤਕ ਲੜੀ ਨੰ.12, ਜਨਵਰੀ- ਮਾਰਚ, 2024 2.       ਦਰਜਣਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦਾ ਸਿਰਜਕ : ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ, (ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰ), ਰਾਗ, ਪੁਸਤਕ ਲੜੀ ਨੰ. 16, ਜਨਵਰੀ-ਅਪ੍ਰੈਲ,2024 3.       ਵੱਡੀ ਬੇਬੇ, (ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰ), ਤਾਸਮਨ, ਪੁਸਤਕ ਲੜੀ ਨੰ.17, ਮਈ-ਅਗਸਤ, 2024 4.       ਮੇਰਾ ਟੋਨੀ ਮੇਰਾ ਬਾਤਿਸ਼, (ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰ), ਮੰਤਵ, ਸਤੰਬਰ-ਦਸੰਬਰ, 2025 5.       ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ- ਮਾਮਾ ਮੋਟਾ, (ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰ), ਹੁਣ, ਪੁਸਤਕ ਲੜੀ ਨੰ. 52, ਮਾਰਚ-ਜੂਨ, 2026 '''ਸਨਮਾਨ/ਪੁਰਸਕਾਰ''' * 2011 ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਾਹਿਤ 'ਤੇ ਕਲਾ ਦੇ ਖ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਟੇਟ ਐਵਾਰਡ * 2014 ਰਾਹੁਲ ਕੌਸਲ ਯਾਦਗਾਰੀ ਕਮੇਟੀ, ਬਠਿੰਡਾ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰੋ. ਰੁਪਿੰਦਰ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਨਮਾਨ * 2019 ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ,ਪੰਜਾਬ 2015 ਦਾ 'ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਸਨਮਾਨ * ''2025 ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਡਾ. ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਆਲੋਚਨਾ ਪੁਰਸਕਾਰ- 2024'' ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1980]] b4n8rmw0y7n3dzdqen0jdb1npzgo1iq 0 127431 844972 693373 2026-08-23T21:18:48Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 844972 wikitext text/x-wiki {{Infobox person||name=Anna B. Baranowsky|image=|caption=|birth_date=|birth_place=|nationality=[[Canadians|Canadian]]|occupation=Clinical Psychologist and CEO|known_for=|alma_mater=[[University of Ottawa]]|years_active=|title=|website=}} '''ਅੰਨਾ ਬੀ. ਬਾਰਨੋਸਕੀ''' ਇੱਕ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਕਲੀਨਿਕਲ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਟਰਾਮਾਟੋਲੋਜੀ ਇੰਸਟੀਚਿ (ਟੀਆਈ) ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਸੀਈਓ ਹੈ।<ref>[https://www.thestar.com/news/gta/2015/09/05/back-to-school-blues-can-follow-you-for-life-psychologists-say.html "Back to school blues can follow you for life, psychologists say"] ''Toronto Star''. Retrieved 2015-12-08.</ref><ref>[https://www.thestar.com/news/crime/2012/10/05/how_the_ontario_provincial_police_deals_with_officers_ptsd.html "How the Ontario Provincial Police deals with officers’ PTSD"] ''Toronto Star''. Retrieved 2015-12-08.</ref><ref>[http://www.cbc.ca/news2/background/mental-health/holiday-stress.html "Holiday stress"] ''CBC News''. Retrieved 2016-01-10.</ref> ਉਹ ਸਦਮੇ ਤੋਂ ਬਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਪੋਸਟ-ਟਰਾਮਾਟਿਕ ਤਣਾਅ ਵਿਗਾੜ (ਪੀਟੀਐਸਡੀ) ਦੇ ਨਾਲ ਪੋਸਟ-ਸਦਮੇ ਦੇ ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਰਿਕਵਰੀ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।ਬਾਰਨੋਵਸਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਦਮੇ ਤੋਂ ਬਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਟਰਾਮਾਟੋਲੋਜੀ ਇੰਸਟੀਚਿਯੂਟ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਪੋਸਟ-ਟਰਾਮਾਟਿਕ ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਸਦਮੇ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਦੇਖਭਾਲ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਧਾਉਣਾ ਹੈ।<ref>[https://books.google.com/books?id=m1xf3A4osHgC&pg=PA103&lpg=PA103&dq=%22anna+baranowsky%22+trauma&source=bl&ots=SYLj9lhB_z&sig=OKDmWGGbJdo0XEfVSRhK6OHkmVI&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiBwaXVwLHJAhUL6WMKHZwYApA4HhDoAQhKMAg#v=onepage&q=%22anna%20baranowsky%22%20trauma&f=false "Traumatology"] ''Beyond Trauma: Conversations on Traumatic Incident Reduction''. Retrieved 2015-12-08.</ref> == ਕਰੀਅਰ == ਬਾਰਾਨੋਵਸਕੀ ਨੇ 1998 ਵਿੱਚ ਟਰਾਮਾਟੋਲੋਜੀ ਇੰਸਟੀਚਿਯੂਟ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਟਰਾਮਾਟੋਲੋਜੀ ਇੰਸਟੀਚਿਯੂਟ ਪੋਸਟ-ਟਰਾਮਾਟਿਕ ਤਣਾਅ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਸਦਮੇ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਟੀਆਈ ਡਾ. ਬਾਰਨੋਸਕੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀਾਂ ਦੇ ਦਿਸ਼ਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਤਹਿਤ [http://www.psychink.com ਸ਼੍ਰੇਣੀ] ਅਤੇ [http://www.ticlearn.com ਆੱਨਲਾਈਨ] ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਮੌਕੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>[http://news.yorku.ca/2003/02/20/trauma-response-training-at-york-u-will-set-new-standard-for-assisting-victims/ "Trauma response training at York U. will set new standard for assisting victims"] York University Media Relations. Retrieved 2016-01-13.</ref> ਉਹ ਟਰਾਮਾਟੋਲੋਜੀ ਅਕੈਡਮੀ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰਾਂ ਦੇ ਬੋਰਡ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਮੇ ਦੇ ਦਬਾਅ ਵਿੱਚ [http://www.aaets.org/index.htm ਅਮਰੀਕੀ ਅਕੈਡਮੀ ਦੇ ਮਾਹਰ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191214082327/http://www.aaets.org/index.htm |date=2019-12-14 }} ਦੁਆਰਾ ਸਦਮੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੋਰਡ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਮਾਹਰ ਹੈ ਅਤੇ [http://www.nc-cm.org/index.htm ਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਕ੍ਰਾਈਸਿਸ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ] ਦੁਆਰਾ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ. ਉਸਨੇ ਪੋਸਟ-ਟਰਾਮੈਟਿਕ ਤਣਾਅ, ਰਹਿਮ ਦੀ ਥਕਾਵਟ, ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਬੰਧਾਂ (ਚੁੱਪ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ) ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>[https://books.google.com/books?id=mpx2AwAAQBAJ&pg=PA630&lpg=PA630&dq=%22anna+baranowsky%22+trauma&source=bl&ots=o683rHXm-_&sig=I52nITC-GXQyk1yPiqQTYo8hb4A&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjy2aXUvrHJAhUO1WMKHaCJAY84ChDoAQhAMAc#v=onepage&q=%22anna%20baranowsky%22%20trauma&f=false "Silencing Response"] ''Encyclopedia of Trauma: An Interdisciplinary Guide''. Retrieved 2015-12-08.</ref> ਬਾਰਨੋਵਸਕੀ ਸਰਬੋਤਮ ਵਿਕਰੇਤਾ ''[https://www.amazon.com/dp/0889374716 ਟ੍ਰੌਮਾ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਦਾ]'' ਲੇਖਕ ਵੀ ਹੈ ''[https://www.amazon.com/dp/0889374716 : ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਰਿਕਵਰੀ ਲਈ ਟੂਲਜ਼]'' (2015, ਤੀਸਰੀ ਐਡ., ਬਾਰਨੋਵਸਕੀ ਅਤੇ ਗੈਂਟਰੀ)<ref>[https://books.google.com/books?id=oNI6BgAAQBAJ&pg=PR2&lpg=PR2&dq=%22anna+baranowsky%22+trauma&source=bl&ots=Gyd_mwzFpI&sig=yONOBQCLQPNkwmbbksM52ehxLcw&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjy2aXUvrHJAhUO1WMKHaCJAY84ChDoAQg8MAY#v=onepage&q=%22anna%20baranowsky%22%20trauma&f=false "About the Authors"] ''Trauma Practice: Tools for Stabilization & Recovery''. Retrieved 2015-12-08.</ref> ਅਤੇ ''[https://www.amazon.com/dp/1478286733 ਪੀਟੀਐਸਡੀ ਕੀ ਹੈ? ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਦੇ 3 ਪੜਾਅ]'' (2012, ਬਾਰਨੋਵਸਕੀ ਅਤੇ ਲੋਅਰ), ਇੱਕ 2013 ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਅਵਾਰਡ ਫਾਈਨਲਿਸਟ (ਸਿਹਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ)<ref>[http://www.internationalbookawards.com/aboutuscontactus/2013awardannouncement.html "The 2013 International Book Awards"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200606162845/http://internationalbookawards.com/aboutuscontactus/2013awardannouncement.html |date=2020-06-06 }} ''International Book Awards''. Retrieved 2015-12-08.</ref> ਉਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: * [http://psychink.com/ticlearn/sample-page/clinical-traumatologist/ ਕਲੀਨਿਕਲ ਟਰਾਮਾਟੋਲੋਜਿਸਟ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190614091552/http://psychink.com/ticlearn/sample-page/clinical-traumatologist/ |date=2019-06-14 }} (ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਆ [http://psychink.com/ticlearn/sample-page/clinical-traumatologist/ ਨਲਾਈਨ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190614091552/http://psychink.com/ticlearn/sample-page/clinical-traumatologist/ |date=2019-06-14 }} +) * [http://psychink.com/ticlearn/sample-page/community-workplace-traumatologist/ ਕਮਿਯੂਨਿਟੀ ਅਤੇ ਵਰਕਪਲੇਸ ਟ੍ਰੋਮੈਟੋਲੋਜਿਸਟ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ] (ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ + [http://psychink.com/ticlearn/sample-page/community-workplace-traumatologist/ ਨਲਾਈਨ] +) * [http://psychink.com/ticlearn/sample-page/compassion-fatigue-courses/ ਹਮਦਰਦੀ ਥਕਾਵਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190619000437/http://psychink.com/ticlearn/sample-page/compassion-fatigue-courses/ |date=2019-06-19 }} (ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਆ [http://psychink.com/ticlearn/sample-page/compassion-fatigue-courses/ ਨਲਾਈਨ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190619000437/http://psychink.com/ticlearn/sample-page/compassion-fatigue-courses/ |date=2019-06-19 }} +) * [http://psychink.com/ticlearn/school-trauma-certificate-courses/ ਸਕੂਲ ਸੰਕਟ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ] (ਆਨਲਾਈਨ) * ਸਦਮੇ ਤੋਂ ਬਚੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਪੀਟੀਐਸਡੀ (ਆਨਲਾਈਨ) ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਲੋਕਾਂ ਲਈ [http://www.whatisptsd.com ਟ੍ਰੌਮਾ ਰਿਕਵਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ] * [http://findcalm10videos.gr8.com/ 30 ਦਿਨਾਂ ਵੀਡੀਓ ਸਥਿਰਤਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ] ([http://findcalm10videos.gr8.com/ ਨਲਾਈਨ]) * [https://www.youtube.com/whatisptsd ਡਾ ਅੰਨਾ] ਨੂੰ ਯੂਟਿਯੂਬ [https://www.youtube.com/whatisptsd ਸੀਰੀਜ਼ ਤੋਂ ਪੁੱਛੋ] - ਪੋਸਟਟ੍ਰੋਮੈਟਿਕ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਰਿਕਵਰੀ 'ਤੇ ਮੁਫਤ ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਵੀਡੀਓ। ਅਤੇ ਸਹਿ-ਵਿਕਾਸ: * [http://psychink.com/ticlearn/free-information/compassion-fatigue-resiliency/ ਹਮਦਰਦੀ ਥਕਾਵਟ ਲਈ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਰਿਕਵਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (ਏਆਰਪੀ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190602170225/http://psychink.com/ticlearn/free-information/compassion-fatigue-resiliency/ |date=2019-06-02 }}<ref>[https://books.google.com/books?id=_yoBJflb-t4C&pg=PA413&lpg=PA413&dq=%22anna+baranowsky%22+trauma&source=bl&ots=5z4KKwk3gY&sig=vw9Ty7nQNSynvtHWf2OB1yutso0&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi4_b3fwbHJAhVKx2MKHczCD444MhDoAQgeMAE#v=onepage&q=%22anna%20baranowsky%22%20trauma&f=false "Appendix G"] ''Measuring Caring: International Research on Caritas as Healing''. Retrieved 2015-12-08.</ref> * ਟ੍ਰੋਮੈਟੋਲੋਜੀ ਇੰਸਟੀਚਿਯੂਟ ਸਿਖਲਾਈ ਪਾਠਕ੍ਰਮ * [http://psychink.com/ticlearn/sample-page/telehealth-training/ ਟੈਲੀਮੈਂਟਲ ਹੈਲਥ ਇੰਟਰਡੌਡਕਟਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ] ਅਤੇ ਅੰਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ: * ਰਹਿਮ ਦੀ ਥਕਾਵਟ * ਸਦਮੇ ਦੇ ਇਲਾਜ ਅਤੇ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ।<ref>[http://www.aaets.org/cgi-bin/webdata_elearning.pl?cgifunction=Search&Course%20Name=Early%20Intervention%20Field%20Traumatologist "Online Courses and Training"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305040142/http://www.aaets.org/cgi-bin/webdata_elearning.pl?cgifunction=Search&Course%20Name=Early%20Intervention%20Field%20Traumatologist |date=2016-03-05 }} ''American Academy of Experts in Traumatic Stress''. Retrieved 2015-12-08.</ref> ਉਸਨੂੰ [http://www.aaets.org/index.htm ਅਮੇਰਿਕਨ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ ਮਾਹਰ ਦੁਆਰਾ ਸਦਮੇ ਦੇ ਤਣਾਅ ਵਿੱਚ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191214082327/http://www.aaets.org/index.htm |date=2019-12-14 }} ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਇੱਕ [http://www.greencross.org/ ਗ੍ਰੀਨ ਕਰਾਸ ਸਕਾਲਰ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200422044343/https://greencross.org/ |date=2020-04-22 }}, ਰਜਿਸਟਰਡ ਟ੍ਰੋਮੈਟੋਲੋਜਿਸਟ ਅਤੇ ਟ੍ਰੇਨਰ ਹੈ। ਟਰਾਮਾਟੋਲੋਜੀ ਇੰਸਟੀਚਿਯੂਟ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦਾ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਯੂਟਿਯੂ [https://www.youtube.com/user/whatisptsd ਬ] ਚੈਨਲਾਂ, [https://www.youtube.com/user/whatisptsd ਪੀਟੀਐਸਡੀ] ਅਤੇ [https://www.youtube.com/user/doctorbaran ਡਾ. ਅੰਨਾ ਬਾਰਨੋਵਸਕੀ] [https://www.youtube.com/user/whatisptsd ਕੀ ਹੈ], ਪੋਸਟਟ੍ਰੋਮੈਟਿਕ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਮੁਫਤ ਵਿੱਚ ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਵੀਡੀਓ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ [https://www.youtube.com/user/whatisptsd ਹੈ]। == ਪਿਛੋਕੜ == ਡਾ.ਅੰਨਾ ਬਾਰਨੋਵਸਕੀ ਨੇ ਓਟਾਵਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਕਲੀਨਿਕਲ ਸਾਈਕੋਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰੇਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਮਾਰਚ 2016 ਵਿੱਚ ਐਸਪ੍ਰਿਟ ਡੀ ਕੋਰ (ਮੈਗਜ਼ੀਨ) ਦੁਆਰਾ ਟਾਪ 20 ਵੂਮੈਨ ਇਨ ਡਿਫੈਂਸ ਵਰਲਡ (ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਮਿਲਟਰੀ) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। == ਟ੍ਰੋਮੈਟੋਲੋਜੀ ਇੰਸਟੀਚਿ (ਕਨੇਡਾ) == ਟਰੌਮਾਟੋਲੋਜੀ ਇੰਸਟੀਚਿ (ਕਨੈਡਾ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1998 ਵਿੱਚ ਫਲੋਰਿਡਾ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਟਰਾਮਾਟੋਲੋਜਿਸਟ ਡਾ:ਅੰਨਾ ਬੀ ਬਾਰਨੋਵਸਕੀ, [https://web.archive.org/web/20151208113059/http://traumapro.net/staff/j-eric-gentry-ph-d/ ਡਾ. ਜੇ. ਏਰਿਕ ਗੈਂਟਰੀ], ਡਾ. ਚਾਰਲਸ ਫਿੱਗਲੀ ਅਤੇ ਕੈਥਲੀਨ ਡਨਿੰਗ ਨਾਲ ਗਹਿਰਾਈ ਕੋਰਸ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਬਾਅਦ 1998 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਡਾ. ਅੰਨਾ ਬੀ. ਬਾਰਨੋਸਕੀ ਨੇ 1998 ਵਿੱਚ ਟ੍ਰੋਮੈਟੋਲੋਜੀ ਇੰਸਟੀਚਿਯੂਟ (ਕਨੇਡਾ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਉਹ ਸਥਾਨ ਸੀ ਜਦੋਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸੁਤੰਤਰ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਡਾ. ਬਾਰਾਨੋਵਸਕੀ ਅਤੇ ਡਾ. ਗੈਂਟਰੀ ਦੁਆਰਾ ਹੋਰ ਵਿਕਸਤ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਵਿਆਪਕ ਪਾਠਕ੍ਰਮ [http://psychink.com/ticlearn/sample-page/early-intervention-field-traumatologist-1001/ ਫੀਲਡ ਟਰਾਮਾ ਰਿਸਪਾਂਸ], [http://psychink.com/ticlearn/sample-page/clinical-traumatologist/ ਕਲੀਨਿਕਲ ਟਰਾਮਾਟੋਲੋਜੀ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190614091552/http://psychink.com/ticlearn/sample-page/clinical-traumatologist/ |date=2019-06-14 }}, [http://psychink.com/ticlearn/sample-page/clinical-traumatologist/ ਕਮਿਯੂ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190614091552/http://psychink.com/ticlearn/sample-page/clinical-traumatologist/ |date=2019-06-14 }}[http://psychink.com/ticlearn/sample-page/community-workplace-traumatologist/ ਨਿਟੀ ਐਂਡ ਵਰਕਪਲੇਸ ਟਰਾਮਾਟੋਲੋਜੀ], [http://psychink.com/ticlearn/sample-page/compassion-fatigue-courses/ ਕੰਪਰੈਸ਼ਨ ਥਕਾਵਟ ਕੇਅਰ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190619000437/http://psychink.com/ticlearn/sample-page/compassion-fatigue-courses/ |date=2019-06-19 }}, ਅਤੇ [http://psychink.com/ticlearn/school-trauma-certificate-courses/ ਸਕੂਲ ਸੰਕਟ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪੱਤਰ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ] ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵੱਲ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਟ੍ਰੌਮਾਟੋਲੋਜੀ ਇੰਸਟੀਚਿਯੂਟ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਪਾਠਕ੍ਰਮ (ਟੀਆਈਟੀਸੀ) ਨੇ 11 ਸਤੰਬਰ 2001 ਨੂੰ ਨਿਯੂਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਦਮੇ ਦੇ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੇ 4,700 ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਿਕਵਰੀ ਦਖਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਪ੍ਰਮਾਣਤ ਟ੍ਰੋਮੈਟੋਲੋਜਿਸਟਾਂ ਨੂੰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਟ੍ਰੋਮੈਟੋਲੋਜੀ ਇੰਸਟੀਚਿਯੂਟ ਦੁਆਰਾ ਸਿਖਿਅਤ ਕਲੀਨਿਸ਼ਿਅਨ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://www.annabaranowsky.com ਅੰਨਾ ਬਾਰਨੋਸਕੀ] ਸਰਕਾਰੀ ਸਾਈਟ [https://www.annabaranowsky.com ਡਾ] * [http://psychink.com/ticlearn/ ਟ੍ਰੋਮੈਟੋਲੋਜੀ ਇੰਸਟੀਚਿਯੂਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703003730/http://psychink.com/ticlearn/ |date=2019-07-03 }} ਆਫੀਸ਼ੀਅਲ ਸਾਈਟ * [http://www.whatisptsd.com/ ਪੀਟੀਐਸਡੀ ਕੀ ਹੈ?] ਅਧਿਕਾਰਤ ਸਾਈਟ * [https://www.youtube.com/whatisptsd ਪੀਟੀਐਸਡੀ ਕੀ ਹੈ?] ਅਧਿਕਾਰਤ ਯੂਟਿਯੂਬ ਚੈਨਲ * [https://www.youtube.com/doctorbaran ਡਾ ਅੰਨਾ ਬਾਰਨੋਸਕੀ] ਅਧਿਕਾਰਤ [https://www.youtube.com/doctorbaran ਯੂਟਿ] ਯੂ [https://www.youtube.com/doctorbaran ਬ] ਚੈਨਲ ਨੂੰ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 7dxq8gaco35zcltg7lsju6w6247qii3 0 128387 845062 774214 2026-08-24T09:46:53Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 845062 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Juliedorf-hires-1.jpg|thumb|ਜੂਲੀ ਡੋਰਫ਼, ਗਲੋਬਲ ਸਮਾਨਤਾ ਲਈ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸਲਾਹਕਾਰ]] '''ਜੂਲੀ ਡੋਰਫ਼''' (ਜਨਮ 28 ਫਰਵਰੀ, 1965) ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ [[ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕ|ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ]] ਦੀ ਵਕੀਲ ਹੈ ਜੋ ਆਉਟਰਾਇਟ ਐਕਸ਼ਨ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਗੇਅ ਅਤੇ ਲੈਸਬੀਅਨ ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਗਈ) ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>[http://www.globalequality.org/secret-page/33?task=view Julie Dorf, Senior Advisor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200616062703/http://www.globalequality.org/secret-page/33?task=view |date=2020-06-16 }}, ''Council for Global Equality". Retrieved June 3, 2017.''</ref> ਉਸਨੇ 1990 ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 2000 ਤੱਕ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। == ਸਰਗਰਮਤਾ == ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਦਵਾਨ ਰਿਆਨ ਥੋਰਸਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ''ਟ੍ਰਾਂਸੈਸ਼ਨਲ ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਐਕਟੀਵਿਜ਼ਮ'' ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਡੋਰਫ਼ ਨੇ "ਐਕਟ-ਯੂ.ਪੀ. ਜਾਂ ਕੁਈਰ ਨੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਸੰਗਠਨ ਤੋਂ ਹੋਰ ਪੇਸ਼ੇਵਰ 501 (ਸੀ) (3) ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਨ ਬਣਾਇਆ ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਅਧਿਕਾਰ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸਰੋਤ ਬਣ ਗਿਆ। "<ref>Thorson, Ryan (May 12, 2015). [http://gordonbrentingram.ca/thenewpovertydietplan/?p=618 Ryan Thoreson on the Struggles, Achievements and Foibles of a Quarter Century of Transnational LGBT Activism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200616064601/http://gordonbrentingram.ca/thenewpovertydietplan/?p=618 |date=2020-06-16 }}, ''queered spaces & queerer ecologies''. Retrieved June 3, 2017.</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਡੋਰਫ਼ ਹੌਰੀਜ਼ੋਨਸ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੇ ਸਟਾਫ ਵਜੋਂ ਰਹੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਸੈਨ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਬੇਅ ਏਰੀਆ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ, ਕੌਂਸਲ ਫਾਰ ਗਲੋਬਲ ਇਕੁਏਲਟੀ ਵਿੱਚ ਸੀਨੀਅਰ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ.-ਸਮੂਲੀਅਤ ਵਾਲੀ ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.globalequality.org/about-us|title=About us|last=<!--Not stated-->|date=2010|website=|publisher=Council for Global Equality|access-date=June 4, 2017|archive-date=ਜੁਲਾਈ 4, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170704075842/http://www.globalequality.org/about-us|url-status=dead}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1965]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁੰਨ]] nv32hdv509ajt5473quw5s36zu4vuvs 0 141055 844967 814737 2026-08-23T18:43:46Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 844967 wikitext text/x-wiki '''ਅਪਰਾਧਿਕ ਨਿਆਂ''' ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ [[ਜੁਰਮ|ਅਪਰਾਧ]] ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। '''ਅਪਰਾਧਿਕ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ''' [[ਸਰਕਾਰ|ਸਰਕਾਰੀ]] ਏਜੰਸੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਟੀਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁਜਰਮਾਂ ਦਾ ਪੁਨਰਵਾਸ, ਹੋਰ ਜੁਰਮਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਅਤੇ ਪੀੜਤਾਂ ਲਈ ਨੈਤਿਕ ਸਹਾਇਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਅਪਰਾਧਿਕ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ [[ਪੁਲਿਸ]], ਮੁਕੱਦਮੇ ਅਤੇ ਬਚਾਅ ਪੱਖ ਦੇ ਵਕੀਲ, [[ਅਦਾਲਤ|ਅਦਾਲਤਾਂ]] ਅਤੇ [[ਜੇਲ੍ਹ|ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਹਨ]]। ਦੰਡ ਦੇਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਨਿਯਮਬੱਧ ਕਾਨੂੰਨ ਹੈਮੂਰਾਬੀ ਦਾ ਕੋਡ (ਦੰਡ ਵਿਧਾਨ) ਹੈ, ਜੋ ਲਗਭਗ 1754 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਜਾਂ [[ਧਰਮਰਾਜ|ਧਰਮ]] ਦੁਆਰਾ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਕਾਨੂੰਨ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਿਯਮਬੱਧ ਕਾਨੂੰਨ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੇ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਨਿਯਮਾਂ, ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ, ਜਾਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਹਿ-ਹੋਂਦ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। == ਅਪਰਾਧਿਕ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ == ਅਪਰਾਧਿਕ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਭਾਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: # ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਏਜੰਸੀਆਂ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਪੁਲਿਸ]] # [[ਅਦਾਲਤ|ਅਦਾਲਤਾਂ]] ਅਤੇ ਇਸਤਗਾਸਾ ਪੱਖ ਅਤੇ ਬਚਾਅ ਪੱਖ ਦੇ ਵਕੀਲ # ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ ਲਈ ਏਜੰਸੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਜੇਲ੍ਹ|ਜੇਲ੍ਹਾਂ]] ਅਤੇ ਪਰਖ ਏਜੰਸੀਆਂ। ਅਪਰਾਧਿਕ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਵੱਖਰੀਆਂ ਏਜੰਸੀਆਂ [[ਸਮਾਜ]] ਦੇ ਅੰਦਰ [[ਕਨੂੰਨ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ|ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ]] ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://www.correctionalofficer.org/us-criminal-justice-system|title=U.S. Criminal Justice System Overview - CorrectionalOfficer.org|website=www.correctionalofficer.org}}</ref> === ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ === ਅਪਰਾਧਿਕ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਾਲ ਮੁਦਾਲੇ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਪਰਕ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਪੁਲਿਸ]] (ਜਾਂ <nowiki><i id="mwTg">ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਾਲੀ</i></nowiki> ) ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸ਼ੱਕੀ ਗਲਤ ਕੰਮ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਸ਼ੱਕੀ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਖਤਰਨਾਕ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਏਜੰਸੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ [[ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਲਾਤੀਨੀ]] ''ਪੋਲੀਟੀਆ'' ("ਸਿਵਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ") ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ''ਪੋਲਿਸ'' ("ਸ਼ਹਿਰ") ਲਈ [[ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨਾਨੀ|ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ]] πόλις ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਪਹਿਲੀ ਪੁਲਿਸ ਫੋਰਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1667 ਵਿੱਚ [[ਫਰਾਂਸਿਸ ਡਬਲਯੂ. ਡੇਲੇਹੈਂਟੀ|ਫਰਾਂਸ]] ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ [[ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾ ਲੂਈ ਚੌਦਵਾਂ|ਲੁਈਸ XIV]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਪੁਲਿਸ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਲੰਡਨ]] ਵਿੱਚ [[ਟੇਮਜ਼ ਰਿਵਰ ਪੁਲਿਸ]] ਦੀ 1800 ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, [[ਗਲਾਸਗੋ ਪੁਲਿਸ,]] ਅਤੇ [[ਨਪੋਲੀਅਨ|ਨੈਪੋਲੀਅਨ]] ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.scotia-news.com/issue5/ISSUE05a.htm|title=Glasgow Police Pioneers|last=Dinsmor|first=Alastair|date=Winter 2003|publisher=The Scotia News|archive-url=https://web.archive.org/web/20090716173010/http://www.scotia-news.com/issue5/ISSUE05a.htm|archive-date=2009-07-16|access-date=2007-01-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.met.police.uk/msu/history.htm|title=History|website=Marine Support Unit|publisher=Metropolitan Police|archive-url=https://web.archive.org/web/20070716200107/http://www.met.police.uk/msu/history.htm <!-- Bot retrieved archive -->|archive-date=2007-07-16|access-date=2007-02-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.prefecture-police-paris.interieur.gouv.fr/documentation/bicentenaire/theme_expo1.htm|title=La Lieutenance Générale de Police|website=La Préfecture de Police fête ses 200 ans Juillet 1800 - Juillet 2000|publisher=La Préfecture de Police au service des Parisiens|language=fr|archive-url=https://web.archive.org/web/20011122200432/http://www.prefecture-police-paris.interieur.gouv.fr/documentation/bicentenaire/theme_expo1.htm|archive-date=November 22, 2001}}</ref> === ਅਦਾਲਤਾਂ === [[ਤਸਵੀਰ:Microcosm of London Plate 058 - Old Bailey edited.jpg|thumb| [[ਲੰਡਨ]] ਵਿੱਚ ਓਲਡ ਬੇਲੀ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਮੁਕੱਦਮਾ, ਸੀ. 1808]] ਅਦਾਲਤਾਂ ਉਸ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਵਿਵਾਦਾਂ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਿਆਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਪਰਾਧਿਕ ਨਿਆਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਦਾਲਤੀ ਸੈਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਲੋਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨਾਜ਼ੁਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੋਰਟ ਰੂਮ ਵਰਕ ਗਰੁੱਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਅਤੇ ਗੈਰ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਜੱਜ]], ਸਰਕਾਰੀ ਵਕੀਲ ਅਤੇ ਬਚਾਅ ਪੱਖ ਦੇ ਅਟਾਰਨੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜੱਜ, ਜਾਂ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ, ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ, ਚੁਣਿਆ ਜਾਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸਦਾ ਕੰਮ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣਾ ਅਤੇ ਕੇਸ ਦੇ ਨਿਪਟਾਰੇ ਲਈ ਅੰਤਿਮ ਫੈਸਲਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ। === ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਪੁਨਰਵਾਸ === ਦੋਸ਼ੀ ਪਾਏ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੋਂ ਸੁਧਾਰਾਤਮਕ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਪਰਾਧਿਕ ਨਿਆਂ ਦੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੂਆਂ ਵਾਂਗ, [[ਸਜ਼ਾ]] ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਪੂਰੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਲਏ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ, ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਅਤੇ [[ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ|ਫਾਂਸੀ ਸਜ਼ਾ]] ਦੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਰੂਪ ਸਨ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਸ਼ਰਮ|ਸ਼ਰਮਨਾਕ]] ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿੰਦਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਰੂਪ [[ਜੇਲ੍ਹ]] ਹੈ। ਮੁਕੱਦਮੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਕੈਦੀਆਂ ਲਈ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਲਈ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿਣ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ, [[ਕਵੇਕਰ ਅੰਦੋਲਨ]] ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਾਜ਼ੁਕ ਪਲ ਵਜੋਂ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Correctional_Activities_at_Central_Jail_Faisalabad,_Pakistan_in_2010_-_Convicted_prisoners_receiving_Quranic_education.jpg|left|thumb| [[ਫ਼ੈਸਲਾਬਾਦ|ਫੈਸਲਾਬਾਦ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਫੈਸਲਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਲਈ [[ਕੁਰਾਨ]] ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ]] ਸਜ਼ਾ (ਜੇਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ) ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਦੀ ਕੈਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਆਬਾਦੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਪਰਾਧ ਕਰਨ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਰੋਕਦੀ ਹੈ। ਜੇਲ੍ਹ ਦੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਟੀਚਾ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਸੇਬੇ ਦਾ ਮੌਕਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਆਧੁਨਿਕ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿੱਤਾ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਮੌਕੇ ਵਜੋਂ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਂ ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਉਣ 'ਤੇ ਇੱਕ ਜਾਇਜ਼ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਨੈਤਿਕਤਾ ਸਿਖਾਉਣ ਅਤੇ ਕੈਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਟੀਚੇ ਦੇ ਨਾਲ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵੀ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਕੈਦੀ ਨੂੰ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਿਹਾਅ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੈਰੋਲ ਵਜੋਂ ਰਿਹਾਅ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਤਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਕਿਸੇ ਆਮ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਹਨ। ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਰੂਪ ਹਨ। ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੁਦਰਾ ਜੁਰਮਾਨੇ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜੁਰਮਾਨੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਜਾਂ ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਅਦਾ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। [[ਪ੍ਰੋਬੇਸ਼ਨ]] ਅਤੇ ਘਰ ਦੀ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ ਵੀ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਬਿਨਾਂ ਅਪਰਾਧ ਕਰਨ ਦੇ ਉਸਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਅਪਰਾਧਾਂ ਲਈ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਜਨਤਕ ਜਾਂ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸੇਵਾ ਦੇ ਕੁਝ ਰੂਪ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਨਸ਼ਾ ਛੁਡਾਉਣਾ ਵੀ ਇੱਕ ਕੰਮ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == [[ਤਸਵੀਰ:Prisoners_whipped.jpg|right|thumb|264x264px| [[ਡੇਲਾਵੇਅਰ]] ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੋਰੜੇ ਮਾਰਨ ਵਾਲੀ ਚੌਕੀ 'ਤੇ ਕੈਦੀ, ਸੀ. 1907]] ਆਧੁਨਿਕ ਅਪਰਾਧਿਕ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਤੋਂ, [[ਸਜ਼ਾ]] ਦੇ ਨਵੇਂ ਰੂਪਾਂ, [[ਜੁਰਮ|ਅਪਰਾਧੀਆਂ]] ਅਤੇ ਪੀੜਤਾਂ ਲਈ [[ਹੱਕ|ਅਧਿਕਾਰਾਂ]] ਅਤੇ [[ਪੁਲਿਸ]] ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਬਦਲਦੇ ਰਿਵਾਜਾਂ, [[ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਆਦਰਸ਼ਾਂ]] ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੱਧ ਯੁੱਗ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, [[ਜਲਾਵਤਨੀ ਸਜ਼ਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਆਮ ਰੂਪ ਸੀ। [[ਮੱਧਕਾਲ|ਮੱਧ ਯੁੱਗ]] ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਪੀੜਤ (ਜਾਂ ਪੀੜਤ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ) ਨੂੰ ਭੁਗਤਾਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਰਗਿਲਡ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਆਮ ਸਜ਼ਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਕ ਅਪਰਾਧ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਸਜ਼ਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਖਰੀਦ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰਕ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗ ਕੱਟ ਦੇਣਾ, ਤੱਤੇ ਲੋਹੇ ਨਾਲ ਦਾਗ਼ ਦੇਣਾ, ਅਤੇ ਕੋਰੜੇ ਮਾਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ|ਫਾਂਸੀ]] ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।  ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਕ ਜੇਲ੍ਹ, [[ਲੇ ਸਟਿੰਚ]], 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ [[ਫਲੋਰੈਂਸ]] ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ,<ref>{{Cite journal|last=Wolfgang, Marvin|year=1990|title=Crime and Punishment in Renaissance Florence|url=https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=6668&context=jclc|journal=Journal of Criminal Law and Criminology|volume=81|issue=3|pages=567–84|doi=10.2307/1143848|jstor=1143848}}</ref> ਪਰ19ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਕੈਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਸੈਨੇਟ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]] ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰਾਤਮਕ ਸੁਧਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਵਿਲੀਅਮ ਪੈੱਨ|ਵਿਲੀਅਮ ਪੇਨ]] ਦੁਆਰਾ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ, [[ਪੈੱਨਸਿਲਵੇਨੀਆ|ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ]] ਦੇ ਅਪਰਾਧਿਕ ਕੋਡ ਨੂੰ [[ਤਸ਼ੱਦਦ]] ਅਤੇ ਬੇਰਹਿਮ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਸੋਧਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਜੇਲ੍ਹ|ਜੇਲ੍ਹਾਂ]] ਨੇ ਸਰੀਰਕ ਸਜ਼ਾ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਈ ਸੀ। 1718 ਵਿੱਚ ਪੇਨ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਸੁਧਾਰ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਕੁਆਕਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦੇ ਦਬਾਅ ਹੇਠ, ਇਹ ਸੁਧਾਰ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ ਦੀ ਅਪਰਾਧ ਦਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗਿਰਾਵਟ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। [[ਪੈਟਰਿਕ ਕੋਲਕੁਹੌਨ]], [[ਹੈਨਰੀ ਫ਼ੀਲਡਿੰਗ|ਹੈਨਰੀ ਫੀਲਡਿੰਗ]] ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite book|title=The Oxford Handbook of Criminology, 3rd edition|last=Garland, David|publisher=Oxford University Press|year=2002|editor-last=Maguire, Mike|pages=20|chapter=Of Crimes and Criminals|editor-last2=Rod Morgan|editor-last3=Robert Reiner}}</ref> ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਅਪਰਾਧਿਕ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਇੱਕ [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ 703 (ਭਾਰਤ)|ਰਾਸ਼ਟਰ-ਰਾਜ]] ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਗਠਨ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਰਮਨ ਸਮਾਜ-ਵਿਗਿਆਨੀ [[ਮੈਕਸ ਵੈਬਰ|ਮੈਕਸ ਵੇਬਰ]] ਦੁਆਰਾ "ਭੌਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਜਾਇਜ਼ ਵਰਤੋਂ 'ਤੇ ਏਕਾਧਿਕਾਰ" ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਅਪਰਾਧਿਕ ਨਿਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।<ref>Max Weber, ''Weber's Rationalism and Modern Society'', translated and edited by Tony Waters and Dagmar Waters. New York: Palgrave Books, 2015, pp. 129-198.</ref><ref>Max Weber in Weber's Rationalism and Modern Society, translated and edited by Tony Waters and Dagmar Waters. Palgrave Books 2015, p. 136</ref><ref>{{Cite journal|last=Bates|first=R.|last2=Greif|first2=A.|last3=Singh|first3=S.|year=2002|title=Organizing Violence|url=http://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:3707095|journal=Journal of Conflict Resolution|language=en|volume=46|issue=5|pages=599–628|doi=10.1177/002200202236166|access-date=2022-04-04|archive-date=2020-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200513165723/https://dash.harvard.edu/handle/1/3707095|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Olson|first=Mancur|date=1993|title=Dictatorship, Democracy, and Development|journal=American Political Science Review|volume=September 1993|issue=3|pages=567–576|doi=10.2307/2938736|jstor=2938736}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == eupkdi0ja4irmk7rjcuavlmw8c0905f 0 146428 845056 795873 2026-08-24T06:37:13Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 845056 wikitext text/x-wiki   '''ਗੁਣਾਬਾਈ ਰਾਮਚੰਦਰ ਗਾਡੇਕਰ''' (1906–1975) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁਨ ਸੀ ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਉਦਾਸ ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਮੁਢਲੀਆਂ ਮਹਿਲਾ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਡਾ. [[ਭੀਮਰਾਓ ਅੰਬੇਡਕਰ|ਬੀ.ਆਰ. ਅੰਬੇਡਕਰ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਉਸਨੇ 1930 ਅਤੇ 1936 ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਡਿਪ੍ਰੈਸਡ ਕਲਾਸੇਜ਼ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਮਹਿਲਾ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੀਤੀ। ਗੁਣਾਬਾਈ ਦਾ ਜਨਮ 1906 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ 'ਅਛੂਤ' ਚਮਾਰ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਪਰ 12 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਉਸੇ ਸਾਲ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ। 1930 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਰਾਮਚੰਦਰ ਗਾਡੇਕਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਰਸਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਉਦਾਸ ਜਮਾਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਹੈੱਡਮਾਸਟਰ ਬਣੀ। ਉਸਨੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬੋਰਡਿੰਗ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ। ਗੁਣਾਬਾਈ ਨੇ [[ਹਰੀਜਨ ਸੇਵਕ ਸੰਘ]] ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1957 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਚੋਣ ਲੜੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਯਾਦ ''ਸਮ੍ਰਿਤੀਗੰਧ (ਸਮ੍ਰਿਤੀਗੰਧ)'' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ। [[ਮੁੰਬਈ]] ਵਿੱਚ 69 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। == ਹਵਾਲੇ == <references /> === ਸਰੋਤ === * {{Cite encyclopedia|title=गुणाबाई रामचंद्र गाडेकर|encyclopedia=मराठी विश्वकोश|year=2020|last=Savarkar|first=Sunita|location=Mumbai|url=https://marathivishwakosh.org/37980/|access-date=2021-12-04|archive-date=2021-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20211204045458/https://marathivishwakosh.org/37980/|url-status=dead}} * {{Cite book|title=Smrutigandha|last=Gadekar|first=Gunabai|publisher=Meherchandra Prakashan|year=1992|location=Pune|language=marathi}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਲਿਤ ਸਾਹਿਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1975]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1906]] lh370mk596ogbs50v5n1pptb8jmwk2q 0 146863 845065 808789 2026-08-24T10:32:43Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 845065 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Wildlife_at_Maasai_Mara_(Lion).jpg|alt=A lion (Panthera leo)|thumb| ਇੱਕ ਸ਼ੇਰ ( ''ਪੈਂਥੇਰਾ ਲਿਓ'' )। ਸ਼ੇਰ [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਈ ਮੇਗਾਫੌਨਾ|ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਈ ਮੈਗਾਫੌਨਾ]] ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਹਨ, ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।]] '''ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ''' [[ਘਰੋਗੀਕਰਨ|ਗੈਰ]] [[ਜੰਤੂ|-ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰਾਂ]] [[ਪ੍ਰਜਾਤੀ|ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ]] ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਾਰੇ [[ਪ੍ਰਾਣੀ|ਜੀਵ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ [[ਮਨੁੱਖ|ਮਨੁੱਖਾਂ]] ਦੁਆਰਾ [[ਪ੍ਰਜਾਤੀ|ਪੇਸ਼]] ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਧਦੇ ਜਾਂ ਜੰਗਲੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite book|title=Wildlife conservation evaluation: attributes, criteria and values|last=Usher|first=M. B.|publisher=[[Chapman & Hall]]|year=1986|isbn=978-94-010-8315-7|location=London, New York}}</ref> ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਵੀ ਖੇਡ ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਸੀ: ਉਹ [[ਪੰਛੀ]] ਅਤੇ [[ਥਣਧਾਰੀ]] ਜੋ ਖੇਡਾਂ ਲਈ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸਾਰੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਭੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। [[ਮਾਰੂਥਲ]], [[ਮੈਦਾਨ|ਮੈਦਾਨੀ]], [[ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ|ਘਾਹ]] ਦੇ ਮੈਦਾਨ, ਜੰਗਲ, [[ਜੰਗਲ]], ਅਤੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਕਸਤ [[ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰ|ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ]] ਸਮੇਤ, ਸਭ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਣ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ [[ਪਾਪੂਲਰ ਸਭਿਆਚਾਰ|ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਕਾਰਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਛੂਤੇ ਹਨ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਗਿਆਨੀ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹਨ ਕਿ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ [[ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਹਾਰ|ਮਨੁੱਖੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite book|title=Wildlife: Destruction, Conservation and Biodiversity|last=Harris|first=J. D.|last2=Brown|first2=P. L.|publisher=[[Nova Science Publishers]]|year=2009}}</ref> ਕੁਝ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ, ਜਾਇਦਾਦ ਅਤੇ [[ਜੀਵਨ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ|ਜੀਵਨ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ]] ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਜਾਨਵਰ ਵੀ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਕੀਮਤੀ ਹਨ। ਇਹ ਮੁੱਲ ਆਰਥਿਕ, ਵਿਦਿਅਕ, ਜਾਂ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ [[ਸੱਭਿਅਤਾ|ਸਭਿਅਤਾ]] ਨੂੰ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਕੁਝ ਜਾਨਵਰ, ਹਾਲਾਂਕਿ, [[ਉਪਨਗਰ|ਉਪਨਗਰੀਏ]] ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ [[ਲੋਕ ਭਲਾਈ|ਅਨੁਕੂਲ]] ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ [[ਜੰਗਲੀ ਬਿੱਲੀ|ਜੰਗਲੀ ਬਿੱਲੀਆਂ]], ਕੁੱਤੇ, ਚੂਹੇ ਅਤੇ ਚੂਹੇ ਵਰਗੇ ਜਾਨਵਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕੁਝ ਧਰਮ ਕੁਝ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, [[ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਨ|ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਣ]] ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨੇ [[ਵਾਤਾਵਰਣਵਾਦ|ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ]] ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਲਾਭ ਜਾਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ ਉਕਸਾਇਆ ਹੈ। 2020 ਵਰਲਡ ਵਾਈਲਡਲਾਈਫ ਫੰਡ ਦੀ ''ਲਿਵਿੰਗ ਪਲੈਨੇਟ ਰਿਪੋਰਟ'' ਅਤੇ ਜੂਓਲੋਜੀਕਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ ਲੰਡਨ ਦੇ ਲਿਵਿੰਗ ਪਲੈਨੇਟ ਇੰਡੈਕਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਨੁੱਖੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਪਤ, ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਵਾਧੇ ਅਤੇ [[ਸੰਘਣੀ ਖੇਤੀ|ਤੀਬਰ ਖੇਤੀ]] ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 1970 ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ 68% ਦੀ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ। ਮਾਪ, ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਹੋਰ ਸਬੂਤ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਛੇਵੀਂ ਪੁੰਜ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2020/sep/10/humans-exploiting-and-destroying-nature-on-unprecedented-scale-report-aoe|title=Humans exploiting and destroying nature on unprecedented scale – report|last=Greenfield|first=Patrick|date=September 9, 2020|work=[[The Guardian]]|access-date=September 10, 2020}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.cnn.com/2020/09/09/world/wwf-report-species-decline-climate-scn-intl-scli/index.html|title=Human activity has wiped out two-thirds of world's wildlife since 1970, landmark report says|last=Woodyatt|first=Amy|date=September 10, 2020|work=CNN|access-date=September 10, 2020}}</ref> CITES ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਾਲਾਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਵਪਾਰ ਅਰਬਾਂ ਡਾਲਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਲੱਖਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://cites.org/esp/disc/what.php|title=¿Qué es la CITES? {{!}} CITES|website=cites.org|access-date=2020-11-15}}</ref> == ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ == ==== ਭੋਜਨ ਲਈ ==== [[ਤਸਵੀਰ:Manis_temminckii_(29645803646).jpg|alt=A ground pangolin|thumb|207x207px| ਇੱਕ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੈਂਗੋਲਿਨ]] [[ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ]] ਦੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਆਪਣੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੋਵਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ, ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਨਸਲਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ [[ਲੋਪ|ਵਿਨਾਸ਼]] ਲਈ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਅੱਜ, ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨਾ, ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨਾ, ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੋਜਨ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਵਪਾਰਕ ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ [[ਖੇਡ]] ਜਾਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਮੀਟ ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੇਡ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ [[ਬੁਸ਼ਮੀਟ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ]] ਵਿੱਚ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਭੋਜਨ ਦੇ ਇੱਕ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਮੰਗ ਸ਼ਾਰਕ, ਪ੍ਰਾਈਮੇਟਸ, [[ਪੈਂਗੋਲਿਨ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਘਟਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਐਫਰੋਡਿਸਿਏਕ ਗੁਣ ਹਨ। {{Cquote|ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਅਦਭੁਤ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਘਰ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ।|||ਕ੍ਰਿਸ ਐਸ ਸ਼ੈਫਰਡ<ref>{{cite web|url=http://www.traffic.org/home/2008/11/12/huge-haul-of-dead-owls-and-live-lizards-in-peninsular-malays.html|title=Huge haul of dead owls and live lizards in Peninsular Malaysia|last=Shepherd|first=Chris R.|author2=Thomas, R.|date=12 November 2008|publisher=Traffic|access-date=14 July 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120401162549/http://www.traffic.org/home/2008/11/12/huge-haul-of-dead-owls-and-live-lizards-in-peninsular-malays.html|archive-date=1 April 2012}}</ref>}} ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਸੈਲੀ ਕਨੀਡੇਲ, ਪੀਐਚਡੀ ਦੀ ਨਵੰਬਰ 2008 ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ, [[ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਦਰਿਆ|ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਨਦੀ]] ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਰੀ ਲਈ ਕਈ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਫੜੇ ਗਏ ਮਾਰਮੋਸੇਟਸ $1.60 (5 ਪੇਰੂਵਿਅਨ ਸੋਲ) ਵਿੱਚ ਵੇਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਸਪੀਸੀਜ਼, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੈਕਰੀਜ਼, ਐਗੌਟਿਸ, ਕੱਛੂ, ਕੱਛੂ ਦੇ ਅੰਡੇ, [[ਐਨਾਕੌਂਡਾ]], [[ਆਰਮਾਡੀਲੋ|ਆਰਮਾਡੀਲੋਸ]] ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵੇਚੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। === ਮੀਡੀਆ === [[ਤਸਵੀਰ:Tamiasciurus_douglasii_000.jpg|alt=A Douglas squirrel (Tamiasciurus douglasii)|thumb| ਇੱਕ ਡਗਲਸ ਗਿਲਹਰੀ ( ''Tamiasciurus douglasii )'']] ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ [[ਸਿੱਖਿਆ|ਵਿਦਿਅਕ]] ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅ ਲਈ ਇੱਕ ਆਮ ਵਿਸ਼ਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਜੀਓਗ੍ਰਾਫਿਕ ਸੋਸਾਇਟੀ ਸਪੈਸ਼ਲ 1965 ਤੋਂ ਸੀਬੀਐਸ 'ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਕੰਪਨੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਬਲਿਕ ਬ੍ਰਾਡਕਾਸਟਿੰਗ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। 1963 ਵਿੱਚ, NBC ਨੇ ''ਵਾਈਲਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ,'' ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਮਾਰਲਿਨ ਪਰਕਿਨਸ ਨੂੰ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ|ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ]] ਵਿੱਚ ਬੀਬੀਸੀ ਨੈਚੁਰਲ ਹਿਸਟਰੀ ਯੂਨਿਟ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਪਾਇਨੀਅਰ ਸੀ, ਸਰ ਪੀਟਰ ਸਕਾਟ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪਹਿਲੀ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਲੜੀ ਲੁੱਕ, ਇੱਕ ਸਟੂਡੀਓ-ਅਧਾਰਿਤ ਸ਼ੋਅ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮਾਏ ਗਏ ਸੰਮਿਲਨਾਂ ਸਨ। ਡੇਵਿਡ ਐਟਨਬਰੋ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜ਼ੂ ਕੁਐਸਟ ਲੜੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਅਤੇ ਕੈਮਰਾਮੈਨ ਚਾਰਲਸ ਲਾਗਸ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਣਜਾਣ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਅਤੇ ਫਿਲਮਾਂਕਣ ਕਰਦੇ ਸਨ-ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਕੋਮੋਡੋ ਡਰੈਗਨ ਅਤੇ ਮੈਡਾਗਾਸਕਰ ਵਿੱਚ ਲੇਮਰਸ।<ref>{{Cite web|url=http://www.wildfilmhistory.org/person/222/222.html?personid=222|title=Charles Lagus BSC|website=Wild Film History|archive-url=https://web.archive.org/web/20121113175714/http://www.wildfilmhistory.org/person/222/222.html?personid=222|archive-date=13 November 2012|access-date=14 July 2012}}</ref> 1984 ਤੋਂ, ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਡਿਸਕਵਰੀ ਚੈਨਲ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸਪਿਨਆਫ ਐਨੀਮਲ ਪਲੈਨੇਟ ਨੇ ਕੇਬਲ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 'ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਣ ਬਾਰੇ ਸ਼ੋਆਂ ਲਈ ਮਾਰਕੀਟ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਜਨਤਕ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਸੇਵਾ 'ਤੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ WNET-13 ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ NATURE ਸਟ੍ਰੈਂਡ ਅਤੇ ਬੋਸਟਨ ਵਿੱਚ WGBH ਦੁਆਰਾ NOVA ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹਨ। . ਵਾਈਲਡਲਾਈਫ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਹੁਣ ਯੂਕੇ, ਯੂਐਸ, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ, ਆਸਟਰੀਆ, ਜਰਮਨੀ, ਜਾਪਾਨ, ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਰੋੜਾਂ ਡਾਲਰ ਦਾ ਉਦਯੋਗ ਹੈ।  ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰਸਾਲੇ ਅਤੇ ਵੈਬਸਾਈਟਾਂ ਹਨ ਜੋ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਵਾਈਲਡਲਾਈਫ ਮੈਗਜ਼ੀਨ, ਬਰਡਜ਼ ਐਂਡ ਬਲੂਮਜ਼, ਬਰਡਿੰਗ (ਮੈਗਜ਼ੀਨ), [[Wildlife.net|ਵਾਈਲਡਲਾਈਫ.ਨੈੱਟ]] ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਰੇਂਜਰ ਰਿਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। === ਧਰਮ === ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਵਸਤੂਆਂ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਉਕਾਬ, ਬਾਜ਼ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਖੰਭ ਧਾਰਮਿਕ ਵਸਤੂਆਂ ਵਜੋਂ ਮੂਲ ਅਮਰੀਕੀਆਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮੁੱਲ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਗਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite encyclopedia|url=http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/QuebecHistory/encyclopedia/Indiansandeaglefeathers.htm|title=The Significance of the Eagle to the Indians|last=Bélange|first=Claude|year=2004|encyclopedia=The Quebec History Encyclopedia|publisher=Marianopolis College|access-date=14 July 2012|archive-date=3 ਨਵੰਬਰ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121103044651/http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/QuebecHistory/encyclopedia/Indiansandeaglefeathers.htm|url-status=dead}}</ref> [[ਈਦ-ਉਲ-ਜ਼ੁਹਾ|ਈਦ-ਅਲ-ਅਦਾ]] 'ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸਲਾਮ ( [[ਅਬਰਾਹਮ|ਅਰਬੀ-ਅਬਰਾਹਿਮ]] ) ਵਿਚ ਰੱਬ ਦੇ ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਇਬਰਾਹੀਮ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ। ਈਦ ਦੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਊਠ, ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2014/10/03/eid-al-adha-2014_n_5927040.html|title=Eid Al-Adha 2014: Muslims Observe The Feast Of Sacrifice|work=Huffington Post|access-date=3 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150321151331/http://www.huffingtonpost.com/2014/10/03/eid-al-adha-2014_n_5927040.html|archive-date=21 March 2015}}</ref> ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਵਿਚ ਬਾਈਬਲ ਵਿਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ, ਲੇਲਾ ਯਿਸੂ ਦਾ ਇਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਿਰਲੇਖ ਹੈ। ਨਵੇਂ ਨੇਮ ਵਿੱਚ ਇੰਜੀਲ ਮਾਰਕ, ਲੂਕਾ ਅਤੇ ਜੌਨ ਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ: "ਮਾਰਕ ਇੱਕ ਸ਼ੇਰ ਹੈ, ਲੂਕਾ ਇੱਕ ਬਲਦ ਹੈ ਅਤੇ ਜੌਨ ਇੱਕ ਬਾਜ਼ ਹੈ।"<ref name="'''[[ਫਰਮਾ:Catholic]]'''‎">{{Catholic|inline=1|wstitle=Animals in Christian Art}}</ref> === ਸੈਰ ਸਪਾਟਾ === ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਯਾਤਰਾ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਇੱਕ ਤੱਤ ਹੈ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਨਿਰੀਖਣ ਅਤੇ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਈਕੋ- ਅਤੇ ਜਾਨਵਰ-ਅਨੁਕੂਲ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸਫਾਰੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਚ-ਦਖਲ ਵਾਲੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵੀ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਦੀ ਛਤਰੀ ਹੇਠ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਾਈਲਡਲਾਈਫ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ, ਇਸਦੇ ਸਰਲ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ਿਕਾਰ/ਸੰਗ੍ਰਹਿ) ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਕਿਰਿਆ ਰੂਪ ਵਿੱਚ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦੇਖਣਾ/ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ੀ) ਦੁਆਰਾ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਕਈ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕੀ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ, ਭਾਰਤ, ਕੈਨੇਡਾ, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼, ਮਲੇਸ਼ੀਆ, ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਅਤੇ ਮਾਲਦੀਵ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਾਟਕੀ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਈਕੋ-ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਨਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। == ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ == [[ਤਸਵੀਰ:World_map_of_prehistoric_human_migrations.jpg|alt=World map of prehistoric human migrations|thumb|350x350px| ਮਾਈਟੋਕੌਂਡਰੀਅਲ ਆਬਾਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ [[ਮਨੁੱਖੀ ਪਰਵਾਸ|ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਵਾਸ]] ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ। ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਵਰਤਮਾਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਮਿਲੈਨੀਅਮ|ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ]] ਦੀਆਂ ਹਨ।]] ਇਹ ਉਪ ਭਾਗ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਮਾਨਵ-ਜਨਕ ਰੂਪਾਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ। ਵਾਤਾਵਰਣਿਕ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ''ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।''<ref name="def ant">{{Cite journal|last=Dirzo|first=Rodolfo|last2=Young|first2=Hillary S.|last3=Galetti|first3=Mauro|last4=Ceballos|first4=Gerardo|last5=Isaac|first5=Nick J. B.|last6=Collen|first6=Ben|date=2014|title=Defaunation in the Anthropocene|url=http://www.uv.mx/personal/tcarmona/files/2010/08/Science-2014-Dirzo-401-6-2.pdf|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=345|issue=6195|pages=401–406|bibcode=2014Sci...345..401D|doi=10.1126/science.1251817|pmid=25061202|archive-url=https://web.archive.org/web/20170511160501/https://www.uv.mx/personal/tcarmona/files/2010/08/Science-2014-Dirzo-401-6-2.pdf|archive-date=2017-05-11}}</ref> 130,000 - 70,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਅਫਰੀਕਾ ਤੋਂ ਸਾਡੇ ਕੂਚ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੰਗਲੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਦਰ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਨੀ ਉੱਚੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਛੇਵੇਂ ਮਹਾਨ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਹਾਂ; ਹੋਲੋਸੀਨ ਮਾਸ ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ<ref>{{Cite book|title=The Sixth Extinction: An Unnatural History|title-link=The Sixth Extinction: An Unnatural History|last=Kolbert|first=Elizabeth|publisher=[[Henry Holt and Company]]|year=2014|isbn=978-0805092998|location=New York City|author-link=Elizabeth Kolbert}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Ceballos|first=Gerardo|last2=Ehrlich|first2=Paul R.|last3=Barnosky|first3=Anthony D.|last4=García|first4=Andrés|last5=Pringle|first5=Robert M.|last6=Palmer|first6=Todd M.|year=2015|title=Accelerated modern human–induced species losses: Entering the sixth mass extinction|journal=[[Science Advances]]|volume=1|issue=5|page=e1400253|bibcode=2015SciA....1E0253C|doi=10.1126/sciadv.1400253|pmc=4640606|pmid=26601195}}</ref><ref>{{Cite journal|date=13 November 2017|title=World Scientists' Warning to Humanity: A Second Notice|deadurl=Ripple WJ, Wolf C, Newsome TM, Galetti M, Alamgir M, Crist E, Mahmoud MI, Laurance WF|journal=[[BioScience]]|volume=67|issue=12|pages=1026–1028|doi=10.1093/biosci/bix125|quote=Moreover, we have unleashed a mass extinction event, the sixth in roughly 540 million years, wherein many current life forms could be annihilated or at least committed to extinction by the end of this century.|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Cowie|first=Robert H.|last2=Bouchet|first2=Philippe|last3=Fontaine|first3=Benoît|date=2022|title=The Sixth Mass Extinction: fact, fiction or speculation?|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/brv.12816|journal=Biological Reviews|volume=97|issue=2|pages=640–663|doi=10.1111/brv.12816|pmid=35014169}}</ref> ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ 'ਤੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਦੇ ਅੰਤਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਵਿਗਿਆਨ-ਪਾਲਿਸੀ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ 2019 ਦੀ ''ਗਲੋਬਲ ਅਸੈਸਮੈਂਟ ਰਿਪੋਰਟ, ਬਾਇਓਡਾਇਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ'' 'ਤੇ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ 10 ਲੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਲੋਪ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.huffpost.com/entry/nature-destruction-climate-change-world-biodiversity_n_5c49e78ce4b06ba6d3bb2d44|title=The Rapid Decline Of The Natural World Is A Crisis Even Bigger Than Climate Change|date=March 15, 2019|work=[[The Huffington Post]]|access-date=November 8, 2021}}</ref><ref name="Stokstad">{{Cite journal|last=Stokstad|first=Erik|date=6 May 2019|title=Landmark analysis documents the alarming global decline of nature|journal=Science|doi=10.1126/science.aax9287}}</ref> ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਣ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਵਾਲ ਵਿੱਚ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਵੱਲ ਅਗਵਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਦਾ ਨਾਟਕੀ ਨੁਕਸਾਨ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੀਖਿਆ 'ਤੇ ਹਾਵੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਨਾਸ਼ ਇੱਕ ਜੰਗਲੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਪੱਧਰ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਕੋਈ ਵਾਪਸੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।{{ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ|date=July 2012}} ਚਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਕਾਰਨ ਜੋ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਓਵਰਕਿਲ, ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਖੰਡਨ, ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਜੰਜ਼ੀਰਾਂ।<ref>Diamond, J. M. (1989). Overview of recent extinctions. Conservation for the Twenty-first Century. D. Western and M. Pearl, New York, Oxford University Press: 37-41.</ref> === ਓਵਰਕਿਲ === ਓਵਰਕਿੱਲ ਉਦੋਂ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰਜਨਨ ਸਮਰੱਥਾ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਰਾਂ 'ਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਕਸਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਧ ਰਹੀ ਆਬਾਦੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੱਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਜੰਗਲੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੋਤਾਂ (ਭੋਜਨ, ਆਦਿ) ਦੀ ਇੱਕ ਵਧੀ ਹੋਈ ਉਪਲਬਧਤਾ ਵਧਦੀ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਘਣਤਾ ਨਿਰਭਰਤਾ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਕਾਰ, ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨ ਆਦਿ ਨੇ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮੁਕਾਬਲੇ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜੇ ਇਹ ਸ਼ਿਕਾਰ ਉਸ ਦਰ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਦਰ ਨਾਲ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਨਵੇਂ ਮੈਂਬਰ ਪ੍ਰਜਨਨ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਨੌਜਵਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਆਬਾਦੀ ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਘਟਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.conservationandwildlife.com/critical-species/|title=Critical Species|publisher=Conservation and Wildlife|archive-url=https://web.archive.org/web/20120519025342/http://www.conservationandwildlife.com/critical-species/|archive-date=19 May 2012|access-date=14 July 2012}}</ref> ਜਨਸੰਖਿਆ ਜੋ ਟਾਪੂਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਟਾਪੂ ਜਾਂ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਜੋ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਬੰਧਤ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਲਈ ਇੱਕ "ਟਾਪੂ" ਹਨ, ਨੂੰ ਵੀ ਅਸਥਿਰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮੌਤਾਂ ਦੇ ਨਾਟਕੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਜੋਖਮ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। === ਆਵਾਸ ਵਿਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਖੰਡਨ === {{ਮੁੱਖ ਲੇਖ|Habitat destruction|Habitat fragmentation}} [[ਤਸਵੀਰ:Amazonie_deforestation.jpg|alt=Amazon Rainforest deforestation|thumb|300x300px| ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਰੇਨਫੋਰੈਸਟ ਵਿੱਚ [[ਜੰਗਲ-ਵਾਢੀ|ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ]] ਅਤੇ ਵਧੀ ਹੋਈ ਸੜਕ-ਨਿਰਮਾਣ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਚਿੰਤਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਰਹੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕਬਜ਼ੇ, ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਨਿਕਾਸੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਅਤੇ [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਲਈ ਹੋਰ ਖਤਰੇ ਹਨ।]] ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਤਰਜੀਹੀ ਖੇਤਰ ਜਾਂ ਖੇਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਨਿਵਾਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਜੰਗਲੀ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਦੇ ਇੱਕ ਖਰਾਬ ਵਿਗਾੜ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਾਹੀਯੋਗ ਜ਼ਮੀਨ ਅਕਸਰ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖੰਡਿਤ, ਜਾਂ ਅਨੁਚਿਤ, ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਪੈਡੌਕਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਸਪਸ਼ਟ ਜੰਗਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਬਿੰਦੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਖੇਤੀ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਝਾੜੀਆਂ ਦੀ ਚਰਾਉਣ, ਕੁਦਰਤੀ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ, ਲੱਕੜ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਜੰਗਲ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਲਈ ਵੈਟਲੈਂਡ ਡਰੇਨਿੰਗ। === ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ === ਚੂਹੇ, ਬਿੱਲੀਆਂ, ਖਰਗੋਸ਼, ਡੈਂਡੇਲਿਅਨ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਆਈਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਹਮਲਾਵਰ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਅਕਸਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਜੋ ਆਪਣੇ ਘਰੇਲੂ ਸੀਮਾ ਵਿੱਚ ਅਸਧਾਰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਪਰ ਸਮਾਨ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਕੰਟਰੋਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ [[ਚਾਰਲਸ ਡਾਰਵਿਨ]] ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਕਦੇ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਭਰਪੂਰ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣਗੀਆਂ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅਸਲੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਦੁਬਾਰਾ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁਝ ਜਨਸੰਖਿਆ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਾਧਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮੂਲ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ 'ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। === ਅਲੋਪ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ === ਇਹ ਅੰਤਿਮ ਸਮੂਹ ਸੈਕੰਡਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਜੀਵਿਤ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜੰਗਲੀ ਆਬਾਦੀਆਂ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਜੀਵਿਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਵੱਡੇ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਿਪੋਪੋਟੇਮਸ ਵਿੱਚ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਰਜੀਵੀ ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹਿੱਪੋ 'ਤੇ ਉੱਗਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਹਿੱਪੋ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਇਹ ਸਮੂਹ ਵੀ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਛੀਆਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਡੋਮਿਨੋ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚੇਨ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਇਹ ਲੜੀ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ [[ਕਾਲ ਕਲੀਚੀ|ਕਾਲੇ ਡਰੋਂਗੋ]] ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਈਗਰੇਟ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਛੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰੱਖਣ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਆਲ੍ਹਣੇ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਆਵੇਗੀ ਕਿਉਂਕਿ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਫੈਲਣਗੀਆਂ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਨਾ ਦਿਓ]] * [[ਲੋਪ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ|ਸੰਕਟਮਈ ਸਪੀਸੀਜ਼]] * [[ਸਾਬਕਾ ਸਥਿਤੀ ਸੰਭਾਲ]] * [[ਸਥਿਤੀ ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ]] * [[ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਕੋਰੀਡੋਰ]] * [[ਜੰਗਲੀਪਨ]] * [[ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਦਿਵਸ]] == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|30em}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Cite web|url=https://www.newscientist.com/article/2226898-young-people-cant-remember-how-much-more-wildlife-there-used-to-be|title=Young people can't remember how much more wildlife there used to be|last=Vaughan|first=Adam|date=December 11, 2019|website=[[New Scientist]]}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ]] shwtn9bvehm27ffa2ite4y4vjehwfze 10 147962 845022 628344 2026-08-24T02:59:16Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਫਰਮਾ:Mxt]] ਨੂੰ [[ਫਰਮਾ:Example text monospaced]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 628344 wikitext text/x-wiki {{#ifeq:{{NAMESPACE}}|{{ns:0}}|{{FormattingError|[[:{{#invoke:TEMPLATENAME|main}}]] is only for examples of style and formatting. Do not use it in actual articles.}}|<span class="example monospaced example-mono" style="font-family: monospace, monospace; color: #006400;" {{#if:{{{title|}}}|title="{{{title}}}"}}>{{{1|Example text}}}</span>}}<!--"monospace, monospace" needed per Wikipedia:Typography#The_monospace_'bug'--><noinclude> {{Documentation|Template:Xt/doc}} <!--This category has to be done on a per-template basis, not in the shared docs, since it only apply to four templates in the family.--> [[Category:Programming typing-aid templates]] </noinclude> kkafvzhztoumy7mqkdvt56nke7gmw9e 845024 845022 2026-08-24T02:59:42Z Kuldeepburjbhalaike 18176 845024 wikitext text/x-wiki {{#ifeq:{{NAMESPACE}}|{{ns:0}}|{{FormattingError|[[:{{safesubst:<noinclude/>#invoke:TEMPLATENAME|main}}]] is only for examples of style and formatting. Do not use it in actual articles.}}|<span class="example monospaced example-mono" style="font-family: monospace, monospace; color: var(--color-content-added, #006400);" {{#if:{{{title|}}}|title="{{{title}}}"}}>{{{1|Example text}}}</span>}}<!--"monospace, monospace" needed per Wikipedia:Typography#The_monospace_'bug'--><noinclude> {{Documentation|Template:Xt/doc}} <!--This category has to be done on a per-template basis, not in the shared docs, since it only apply to four templates in the family.--> [[Category:Programming typing-aid templates]] </noinclude> q0kpie8o6hae5vvli2tndi9cg7q0d5a 10 147964 845033 628347 2026-08-24T03:02:14Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਫਰਮਾ:Xt/see also]] ਨੂੰ [[ਫਰਮਾ:Example text/see also]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 628347 wikitext text/x-wiki <!--This is transcluded into all these templates' /doc pages to save time.--> <div style="float:right; padding:0 1em;">{{navbar|Xt/see also|plain=y}}</div> * {{tlx|xt}} inline {{xt|positive example text}}, in green, with serif font * {{tlx|xt2}} same as {{tnull|xt}} but for blocks of text * {{tlx|bxt}} same as {{tnull|xt}} but uses {{bxt|bold instead of serif font}} * {{tlx|mxt}} same as {{tnull|xt}} but uses {{mxt|mono-spaced font}} (especially useful in source code)<br />&nbsp; * {{tlx|!xt}} inline {{!xt|negative example text}}, in red, with serif font * {{tlx|!xt2}} same as {{tnull|!xt}} but for blocks (i.e., same as {{tnull|xt2}} but red) * {{tlx|!bxt}} same as {{tnull|!xt}} but uses {{!bxt|boldface}} * {{tlx|!mxt}} same as {{tnull|!xt}} but uses {{!mxt|mono-spaced font}}; used for incorrect or strongly deprecated code/output/input examples and should usually be wrapped in {{tag|code|o}}, {{tag|samp|o}}, or {{tag|kbd|o}} as appropriate; see also {{tlx|dc}} and its variants below * {{tlx|!xts}} same as {{tnull|xt}} but also {{!xts|strikes through the text}} * {{tlx|dcr}} inline {{dcr|strongly deprecated or deleted material}}; {{tlx|dc2}} variant has {{dc2|strikethrough}} (they both use the {{tag|del|open}} element, and do not add monospace font on their own; can be used in mainspace (articles), and where necessary wrapped in {{tag|code|o}}, {{tag|samp|o}}, or {{tag|kbd|o}}); see also {{tlx|dc}} below<br />&nbsp; * {{tlx|xtd}} inline {{xtd|deprecated (or uncertain, unavailable, lorem, etc.) example text}}, in grey * {{tlx|bxtd}} same as {{tnull|xtd}} but uses {{bxtg|boldface}} * {{tlx|mxtd}} same as {{tnull|xtd}} but uses {{mxtd|mono-spaced font}} * {{tlx|dc}} inline {{dc|deprecated or deleted material}}; (uses the {{tag|del|open}} element, and does not add monospace font on it own; can be used in mainspace (articles), and where necessary wrapped in {{tag|code|o}}, {{tag|samp|o}}, or {{tag|kbd|o}}); see also {{tlx|dcr}} above<br />&nbsp; * {{tlx|xtn}} inline {{xtn|neutral example text}}, with no color change, when none of the above applies; used for "permissible" examples neither favored nor deprecated * {{tlx|xtn2}} same as {{tnull|xtn}} but for blocks of text * {{tlx|bxtn}} same as {{tnull|xtn}} but uses {{bxtn|boldface}}; it still applies a CSS class, so it's not simply boldfacing * {{tlx|mxtn}} same as {{tnull|xtn}} but uses {{mxtn|mono-spaced font}}; this is a good template to use when the shaded box formatting of {{tag|code}} might be undesirable, or the [[Semantic HTML|semantics]] of it is incorrect in the context{{#if:{{{sb|}}}||<br />&nbsp;}} * {{tlx|strongbad}} – for introducing something as deprecated or issuing some other warning in documentation, e.g.: {{strongbad|Not for use in mainspace.}} <!-- --><noinclude> <!-- ADD CATEGORIES AND INTERWIKIS TO THE /doc PAGE, NOT HERE, THANKS --> {{documentation}} </noinclude> ltj78wq6traxpsb4wkqrgmw7z67w69u 10 148645 845025 630014 2026-08-24T03:00:49Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਫਰਮਾ:Mxtn]] ਨੂੰ [[ਫਰਮਾ:Example text monospaced neutral]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 630014 wikitext text/x-wiki {{#ifeq:{{NAMESPACE}}|{{ns:0}}|{{FormattingError|[[:{{#invoke:TEMPLATENAME|main}}]] is only for examples of style and formatting. Do not use it in actual articles.}}|<span class="example example-neutral monospaced example-mono" style="font-family:monospace, monospace; color: initial;" {{#if:{{{title|}}}|title="{{{title}}}"}}>{{{1|Example text}}}</span>}}<!--"monospace, monospace" needed per Wikipedia:Typography#The_monospace_'bug'--><noinclude> <!-- No, "color: initial;" is not redundant; it fixes inconsistent link-appearance behavior between this template and [[Template:Xt]], etc. --> {{Documentation|Template:Xt/doc}} <!--This category has to be done on a per-template basis, not in the shared docs, since it only applies to four templates in the family.--> [[Category:Programming typing-aid templates]] </noinclude> sdtqrjmdd5ieifymse8ug8vuiolaz3n 845027 845025 2026-08-24T03:01:10Z Kuldeepburjbhalaike 18176 845027 wikitext text/x-wiki {{#ifeq:{{NAMESPACE}}|{{ns:0}}|{{FormattingError|[[:{{safesubst:<noinclude/>#invoke:TEMPLATENAME|main}}]] is only for examples of style and formatting. Do not use it in actual articles.}}|<span class="example example-neutral monospaced example-mono" style="font-family:monospace, monospace;<!-- per [[WP:MONO]] -->" {{#if:{{{title|}}}|title="{{{title}}}"}}>{{{1|Example text}}}</span>}}<!--"monospace, monospace" needed per Wikipedia:Typography#The_monospace_'bug'--><noinclude> <!-- No, "color: initial;" is not redundant; it fixes inconsistent link-appearance behavior between this template and [[Template:Xt]], etc. --> {{Documentation|Template:Xt/doc}} <!--This category has to be done on a per-template basis, not in the shared docs, since it only applies to four templates in the family.--> [[Category:Programming typing-aid templates]] </noinclude> h5x2tq12ldt7rb26tlpheryd3ns445f 828 151803 844923 637491 2026-08-23T12:02:31Z Kuldeepburjbhalaike 18176 844923 Scribunto text/plain require('strict'); local getArgs = require ('Module:Arguments').getArgs; local lang_module = require ('Module:Lang'); local yes_no = require('Module:Yesno') local defined_values = { italic = {['no']='no', ['off']='no'}, -- values accepted by |italic= and |italics=; {{lang}} expects 'no' so 'off' must be translated paren = {['no']=true, ['off']=true, ['omit']=true}, -- values accepted by |paren= } local messages_t = { tag_required = 'an IETF language tag as parameter {{{1}}} is required', -- for {{native name}} name_required = 'a name as parameter {{{2}}} is required', tag_required_idx = 'an IETF language tag in |tag%s= is required', -- for {{native name}} when called from {{native name list}} name_required_idx = 'a name in |name%s= is required', empty_list = 'list is empty', -- for {{native name list}} positional = 'positional parameters not supported', br_list = '&lt;br /> lists not allowed', -- for {{native name checker}} list_markup = 'list markup expected for multiple names', malformed_param = 'parameter value is malformed', } local help_links_t = { ['native name'] = '[[Template:Native name|help]]', ['native name checker'] = '[[Template:Native name checker|help]]', ['native name list'] = '[[Template:Native name list|help]]', } local error_cats_t = { ['native name'] = '[[Category:Native name template errors]]', ['native name checker'] = '[[Category:Native name checker template errors]]', ['native name list'] = '[[Category:Native name list template errors]]', } --[[--------------------------< E R R O R _ M S G >------------------------------------------------------------ returns a formatted error message ]] local function error_msg (msg, template, index) local cat = ((0 == mw.title.getCurrentTitle().namespace) and error_cats_t[template]) or ''; if index then local message = string.format (msg, index); return string.format ('<span style="color:#d33">Error {{%s}}: %s (%s)</span>%s', template, message, help_links_t[template], cat) end return string.format ('<span style="color:#d33">Error {{%s}}: %s (%s)</span>%s', template, msg, help_links_t[template], cat) end --[=[-------------------------< _ N A T I V E _ N A M E >------------------------------------------------------ implements {{native name}}; entry point from a module <args_t> is a table of parameter name/value pairs. Parameters that are supported are: args_t[1] - IETF language tag (required) args_t[2] - the native name (required) args_t.italic - accepts string values 'no' or 'off'; {{lang}} expects 'no' so 'off' must be translated args_t.italics - alias of |italic= args_t.paren - accepts 'omit', 'off', or 'no' args_t.icon - alias of paren args_t.parensize - args_t.fontsize - deprecated alias of |parensize= args_t.nolink - any value inhibits wikilinking of language name args_t.suppress_empty_list_error - when set to 'yes', suppresses an 'empty' error message; mostly for use within another template this function calls these functions in Module:lang: _is_ietf_tag _lang _name_from_tag TODO: add support for romanization and transliteration? add support for postfix so that 'mis' can render something like this: {{native|name|mis|Chotilapacquen|parent=omit|postfix=&#32;([[Coahuiltecan languages|Coahuiltecan]])}} Chotilapacquen (Coahuiltecan) ]=] local function _native_name (args_t) local template = (args_t.template and args_t.template) or 'native name'; -- for error messaging; use 'native name list' when called from native_name_list(), etc if not (args_t[1] or args_t[2]) and yes_no (args_t.suppress_empty_list_error) then return ''; -- if empty list error is suppressed, return empty string elseif not args_t[1] then return error_msg ((args_t.index and messages_t.tag_required_idx) or messages_t.tag_required, template, args_t.index) elseif not args_t[2] then return error_msg ((args_t.index and messages_t.name_required_idx) or messages_t.name_required, template, args_t.index) end args_t.italic = args_t.italics or args_t.italic; -- plural form first in {{native name}} but singular form for {{lang}} args_t.italic = defined_values.italic[args_t.italic] or nil; -- translate assigned value args_t.italics = nil; -- so unset as unneeded args_t.paren = args_t.paren or args_t.icon; args_t.icon = nil; -- unset as unneeded args_t.parensize = args_t.parensize or args_t.fontsize or '100%'; args_t.fontsize = nil; -- unset as unneeded if not lang_module._is_ietf_tag (args_t[1]) then args_t[1] = lang_module._tag_from_name ({args_t[1]}); if args_t[1]:find ('Error') then return error_msg ((args_t.index and messages_t.tag_required_idx) or messages_t.tag_required, template, args_t.index) end end local out_t = {}; table.insert (out_t, lang_module._lang ({args_t[1], args_t[2], ['italic']=args_t.italic, ['template']=template})); if not defined_values.paren[args_t.paren] then table.insert (out_t, '&nbsp;'); table.insert (out_t, table.concat ({ '<span class="languageicon" style="font-size:', args_t.parensize, '; font-weight:normal">'})); if args_t.nolink then table.insert (out_t, table.concat ({'(', lang_module._name_from_tag ({args_t[1], ['template']=template}), ')'})); else if lang_module._is_ietf_tag (args_t[1]) then table.insert (out_t, table.concat ({'(', lang_module._name_from_tag ({args_t[1], ['link'] ='yes', ['template']=template}), ')'})); else table.insert (out_t, '(language?)'); -- TODO: any reason to keep this? end end table.insert (out_t, '</span>'); end return table.concat (out_t); end --[[--------------------------< N A T I V E _ N A M E >-------------------------------------------------------- implements {{native name}}; entry point from the template {{#invoke:native name|native_name|<tag>|<name>|italic=|paren=|parensize=|nolink=}} ]] local function native_name (frame) return _native_name (getArgs (frame)); end --[[--------------------------> _ N A T I V E _ N A M E _ L I S T >-------------------------------------------- implements {{native name}}; entry point from a module <args_t> is a table of parameter name/value pairs. Supports enumerated forms of the {{native name}} parameters: args_t.tagn - IETF language tag (|tag1= required) args_t.namen - the native name (|name1= required) args_t.italicn - accepts string values 'no' or 'off' args_t.italicsn - alias of |italicn= args_t.parenn - accepts 'omit', 'off', or 'no' args_t.iconn - alias of paren args_t.parensizen - args_t.fontsizen - deprecated alias of |parensizen= args_t.nolinkn - any value inhibits wikilinking of language name also supports: args_t.postfixn - wikitext to be appended to list item n (references other appropriate text) args_t.suppress_empty_list_error - when set to 'yes', suppresses an 'empty list' error message; mostly for use within another template ]] local function _native_name_list (args_t) if args_t[1] then return error_msg (messages_t.positional, 'native name list') end local unsorted_enumerators_t = {} -- unsorted k/v table of tagn and namen enumerators where k is the enumerator and v is always true for param, _ in pairs (args_t) do -- loop through all parameters local enumerator = mw.ustring.match (param, "^tag(%d+)$") -- is this a |tagn= parameter? extract enumerator if present if enumerator then -- if there is an enumerator unsorted_enumerators_t[tonumber(enumerator)] = true -- add enumerator to the table else local name_match = mw.ustring.match (param, "^name(%d+)$") -- is this a |tagn= parameter? extract enumerator if present if name_match then -- if there is an enumerator unsorted_enumerators_t[tonumber (name_match)] = true -- add enumerator to the table end end end local enumerators_t = {} -- will hold a sorted sequence of enumerators for n, _ in pairs (unsorted_enumerators_t) do -- loop through the k/v table of enumerators table.insert (enumerators_t, n) -- add the enumerator to the sequence end table.sort (enumerators_t) -- and ascending sort local list_t = {}; -- list of formatted native names goes here for _, n in ipairs (enumerators_t) do -- loop through the sorted enumerators table.insert (list_t, table.concat ({ _native_name ({ -- go render the native name args_t['tag'..n], args_t['name'..n], ['italic'] = args_t['italic'..n], ['italics'] = args_t['italics'..n], ['paren'] = args_t['paren'..n], ['icon'] = args_t['icon'..n], ['parensize'] = args_t['parensize'..n], ['fontsize'] = args_t['fontsize'..n], ['nolink'] = args_t['nolink'..n], ['template'] = 'native name list', -- for error messaging ['index'] = n, -- for error messaging }), args_t['postfix'..n] or '', })); end if 0 == #list_t then return (yes_no (args_t.suppress_empty_list_error) and '') or -- return empty string when error suppressed error_msg (messages_t.empty_list, 'native name list'); -- otherwise error elseif 1 == #list_t then return list_t[1]; -- return the very short list; TODO: add error? else return require ('Module:List').unbulleted (list_t); -- use unbulleted list from module end end --[[--------------------------< N A T I V E _ N A M E _ L I S T >---------------------------------------------- implements {{native name list}}; entry point from the template {{#invoke:native name list|native_name_list|tag1=<tag>|name1=<name>|italic1=|paren1=|parensize1=|nolink1=}} ]] local function native_name_list (frame) return _native_name_list (getArgs (frame)); end --[[--------------------------< _ N A T I V E _ N A M E _ C H E C K E R >-------------------------------------- entry point from a module implements {{native name checker}} for use inside infoboxen: |dataxx = {{native name checker|{{{native_name|}}}}} inspects rendered content of {{{native_name}}}: expects: at least one lang="<valid IETF tag>" html attribute; tag must begin with 2 or three letters followed by a hyphen or double quote character: lang="zh-Hant" or lang="nav" or lang="oj" emits error message when 2 or more lang="<valid IETF tag>" html attribute but list markup <li> tag not found emits error message if any form of '<br />' tag is found per MOS:NOBREAK returns: nothing when |native_name= is omitted or empty assigned value when no error error message on error ]] local function _native_name_checker (args_t) local value = args_t[1]; if not value then -- if |native_name= is omitted or empty return; -- return nothing end local _, count = value:gsub ('lang="%a%a%a?[%-"]%a*', '%1'); if 0 == count then return table.concat ({value, error_msg (messages_t.malformed_param, 'native name checker')}, ' '); -- no {{lang}} or {{native_name}} template end if 1 < count then if not value:find ('<div class="plainlist *" *>') or not value:find ('</div>$') then -- must be wrapped in 'plainlist' div return table.concat ({value, error_msg (messages_t.list_markup, 'native name checker')}, ' '); end end if value:find ('< */? *[Bb][Rr] */? *>') then -- look for something that vaguely resembles a <br /> tag return table.concat ({value, error_msg (messages_t.br_list, 'native name checker')}, ' '); end return value; -- no failed tests, return the value as is end --[[--------------------------< N A T I V E _ N A M E _ C H E C K E R >-------------------------------------- entry point from a module implements {{native name checker}} ]] local function native_name_checker (frame) return _native_name_checker (getArgs (frame)); end --[[--------------------------< E X P O R T S >---------------------------------------------------------------- ]] return { native_name = native_name, -- template interface native_name_list = native_name_list, native_name_checker = native_name_checker, _native_name = _native_name, -- other module interface _native_name_list = _native_name_list, _native_name_checker = _native_name_checker, } j0tmvjm5o3ypbjncduux70wkkuc8sc2 10 151805 844921 637493 2026-08-23T12:00:31Z Kuldeepburjbhalaike 18176 844921 wikitext text/x-wiki {{#invoke:native name|native_name_list<noinclude>|tag1=fr|name1=Exemple|tag2=es|name2=Ejemplo</noinclude>}}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> h638ug843iqfihzt5o245ofykgc26ll 10 151806 844920 637494 2026-08-23T12:00:03Z Kuldeepburjbhalaike 18176 844920 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} {{Lua|Module:Native name}} This template creates a correctly formatted list of native names. Typical uses would be the {{para|native name}} parameter common to many [[WP:infoboxes|infoboxes]]. == Usage == Like {{tlx|native name}}, but this template takes only enumerated parameter names. {{para|tag''n''}} and {{para|name''n''}} are required, in pairs. Do not skip suffix numbers ({{para|1=<nowiki>tag1=.. |tag3=..</nowiki>}} {{nay}}). These parameters are: <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{native name list |tag1 = |name1 = |italics1 = |paren1 = |parensize1= |nolink1 = |postfix1 = |tag2 = |name2 = |italics2 = |paren2 = |parensize2= |nolink2 = |postfix2 = }} </syntaxhighlight> {| class="wikitable sortable" ! scope="col" | Parameter name ! scope="col" | Description and examples ! scope="col" | Required |- ! scope="row" | {{para|tag{{var|n}}}} | The [[IETF language tag]] code for the native language. French, for instance, is "fr"; Spanish is "es"; Arabic is "ar"; etc. | yes |- ! scope="row" | {{para|name{{var|n}}}} | The native name, in the native language (with accents, etc.). | yes |- ! scope="row" | {{para|italics{{var|n}}}}<br/>{{smaller|(or {{para|italic{{var|n}}}})}} | Set to "off" or "no" to disable displaying the native name in italics. Example: {{para|italics{{var|n}}|off}} | no |- ! scope="row" | {{para|paren{{var|n}}}}<br/>{{smaller|(or {{para|icon{{var|n}}}})}} | Set to "omit", "off" or "no" to suppress the appearance of the native language's name in a parenthesis after the native name. Example: {{para|paren{{var|n}}|omit}} | no |- ! scope="row" | {{para|parensize{{var|n}}}}<br/>{{smaller|(or {{para|fontsize{{var|n}}}})}} | Use to specify a font-size for the parenthesis. Per [[MOS:FONTSIZE]], do not make this text smaller in infoboxes, since the text is already at 88% of normal. Example: {{para|parensize{{var|n}}|90%}} | no |- ! scope="row" | {{para|nolink{{var|n}}}} | Set to anything (e.g. "on") to suppress the appearance of the native language's name as a link. | no |- ! scope="row" | {{para|postfix{{var|n}}}} | adds additional wikitext to list-item{{var|n}}; typical use might be references or for wikilinked 'language' name for those languages that do not have an IETF language tag; see examples | no |} == Examples == {| class="wikitable" ! scope="col" | Code ! scope="col" | Result |- | width="33%"|<syntaxhighlight lang="wikitext">{{native name list |tag1=de |name1=Etsch |italics1=no |tag2=it |name2=Adige |tag3=vec |name3=Àdexe |parensize3=90% |tag4=rm |name4=Adisch |paren4=omit |tag5=lld |name5=Adesc |nolink5=yes}}</syntaxhighlight> |{{native name list |tag1=de|name1=Etsch|italics1=no |tag2=it|name2=Adige |tag3=vec|name3=Àdexe|parensize3=90% |tag4=rm|name4=Adisch|paren4=omit |tag5=lld|name5=Adesc|nolink5=yes}} |- !colspan="2"|html |- |colspan="2"|{{code|lang=html|{{native name list |tag1=de|name1=Etsch|italics1=no |tag2=it|name2=Adige |tag3=vec|name3=Àdexe|parensize3=90% |tag4=rm|name4=Adisch|paren4=omit |tag5=lld|name5=Adesc|nolink5=yes}}}} |- |<syntaxhighlight lang="wikitext">{{native name list |tag1=es|name1=Senda del Moro |tag2=mis|name2=Cuesta de Mr. Bourne |paren2=omit|postfix2=&nbsp;([[Llanito]])}}</syntaxhighlight> |{{native name list |tag1=es|name1=Senda del Moro |tag2=mis|name2=Cuesta de Mr. Bourne |paren2=omit|postfix2=&nbsp;([[Llanito]])}} |} ==Tracking category== {{Category link with count|Native name list template errors}} ==Template data== {{template data header}} <templatedata> { "params": { "tag1": { "label": "language", "description": "language code", "example": "el, de", "type": "string", "required": true }, "name1": { "label": "name", "description": "Name in foreign language", "example": "ευρώ, herzlich willkommen", "type": "string", "required": true }, "italic1": { "aliases": [ "italics1" ], "label": "italics", "description": "\"off\" will prevent italicising the name", "type": "boolean", "default": "on" }, "paren1": { "label": "language name", "description": "Language name in parenthesis", "type": "boolean", "default": "on" }, "parensize1": { "label": "language fontsize", "description": "font-size of the language (parenthesised)", "example": "90%", "type": "number" }, "tag2": { "label": "language", "description": "language code", "type": "string" }, "name2": { "label": "name", "description": "Name in foreign language", "type": "string" }, "italic2": { "aliases": [ "italics2" ], "label": "italics", "type": "boolean", "default": "on" }, "paren2": { "label": "language name", "type": "boolean", "default": "on" }, "parensize2": { "label": "language fontsize", "type": "number" } }, "description": "As {{native name}}, but with multiple name-language options" } </templatedata> ==See also== * [[IETF language tag]] list <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- Categories below this line --> [[Category:Wikipedia formatting templates]] [[Category:Name templates]] [[Category:Language templates]] }}</includeonly> hudwg2f1u0putg3v1e3udko6238blsk 0 152136 844973 780713 2026-08-23T22:22:48Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 844973 wikitext text/x-wiki '''ਆਰ. ਸ਼੍ਰੀਲੇਖਾ''' (ਜਨਮ 25 ਦਸੰਬਰ 1960) [[ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਸੇਵਾਵਾਂ|ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਸੇਵਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ [[ਕੇਰਲਾ|ਕੇਰਲ]], [[ਭਾਰਤ]] ਤੋਂ ਆਈਪੀਐਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ।<ref name="Pres Medal">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/presidents-medal-for-r-sreelekha/article4347063.ece|title=President's medal for R.Sreelekha|date=26 January 2013|work=The Hindu|access-date=26 February 2014}}</ref> ਸ਼੍ਰੀਲੇਖਾ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਇੱਕ ਸਫਲ YouTube ਚੈਨਲ ਚਲਾ ਰਹੀ ਹੈ- “ ''ਸਸਨੇਹਮ ਸ਼੍ਰੀਲੇਖਾ'' ” ''(ਪਿਆਰ ਨਾਲ, ਸ਼੍ਰੀਲੇਖਾ)'' ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ। ਉਸਨੇ ਕੇਰਲ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਲਈ ਮੈਨੇਜਿੰਗ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। [[ਕੇਂਦਰੀ ਜਾਂਚ ਬਿਊਰੋ|ਸੀਬੀਆਈ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ 'ਰੇਡ ਸ਼੍ਰੀਲੇਖਾ' ਦਾ ਉਪਨਾਮ ਕਮਾਇਆ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ == ਸ਼੍ਰੀਲੇਖਾ ਦਾ ਜਨਮ 1960 ਦੇ [[ਕ੍ਰਿਸਮਸ|ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਵਾਲੇ ਦਿਨ]] ਹੋਇਆ ਸੀ,<ref name="KCadre">{{Cite web |title=IPS (Kerala Cadre) Civil List as on 01-01-2012 |url=http://www.gadsplais.kerala.gov.in/images/pdf/ips_01-01-2012.pdf |access-date=26 February 2014 |publisher=General Administration Department, Government of Kerala}}</ref> ਪ੍ਰੋ. ਐੱਨ. ਵੇਲਾਯੁਧਨ ਨਾਇਰ ਅਤੇ ਬੀ. ਰਾਧੰਮਾ।<ref name="kerala">{{Cite web |title=R.Sreelekha, IPS |url=http://www.kerala.com/kerala_Celebrities/celebrity.php?recid=134 |access-date=26 February 2014 |publisher=Kerala.com |archive-date=26 ਮਾਰਚ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140326104117/http://www.kerala.com/kerala_Celebrities/celebrity.php?recid=134 |url-status=dead }}</ref> ਸ੍ਰੀਲੇਖਾ ਦੇ ਪਿਤਾ ਪ੍ਰੋ. ਐਨ. ਵੇਲਾਯੁਧਨ ਨਾਇਰ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿਪਾਹੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਸਹਿਯੋਗੀ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ [[ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਦੂਜੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ]] ਲੜੀ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੀਲੇਖਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਡਾ: ਸੇਤੂਨਾਥ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪ੍ਰੋ. ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਰਜਰੀ, [[ਸਰਕਾਰੀ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ, ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ|ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਹਸਪਤਾਲ, ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ]] ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਗੋਕੁਲ। == ਸਿੱਖਿਆ == ਸ਼੍ਰੀਲੇਖਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸਰਕਾਰੀ ਹਾਇਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਫਾਰ ਗਰਲਜ਼, ਕਾਟਨ ਹਿੱਲ, [[ਤੀਰੁਵਨੰਤਪੁਰਮ|ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ]]<ref>{{Cite web |date=2010-02-11 |title=Back to school |url=http://www.hindu.com/mp/2010/02/11/stories/2010021151340100.htm |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20140324154747/http://www.hindu.com/mp/2010/02/11/stories/2010021151340100.htm |archive-date=24 March 2014 |access-date=26 February 2014 |website=[[The Hindu]]}}</ref> ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸੰਗੀਤ, ਨਾਟਕ, ਐਨਸੀਸੀ ਅਤੇ [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੇਵਾ ਯੋਜਨਾ|ਐਨਐਸਐਸ]] ਵਰਗੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਬੈਚਲਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਕੇਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਸਟਰਜ਼<ref name="Pres Medal"/> ਕੀਤੀ।<ref name="kerala"/> 2005 ਵਿੱਚ, ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਓਪਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਇਗਨੂ]] ਤੋਂ [[ਮਨੁੱਖੀ ਵਸੀਲਾ ਪ੍ਰਬੰਧ|ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ]] ਵਿੱਚ [[ਮਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਬਿਜ਼ਨਸ ਐਡਮਿਨਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ|ਐਮ.ਬੀ.ਏ.]]<ref name="kerala" /> ਉਸ ਨੂੰ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਵੱਕਾਰੀ ਚੇਵੇਨਿੰਗ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ ਦਸੰਬਰ 2015 ਤੱਕ ਕਿੰਗਜ਼ ਕਾਲਜ, ਲੰਡਨ, ਸਾਇੰਸਜ਼ ਪੋ ਪੈਰਿਸ, ਐਡਿਨਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਜਨੇਵਾ ਅਤੇ [[ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ|ਆਕਸਫੋਰਡ]] ਵਿੱਚ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ]] ਦਫਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤੇ। ਉਸਨੇ 2013 ਵਿੱਚ [[ਲੰਡਨ ਬਿਜ਼ਨਸ ਸਕੂਲ]] ਅਤੇ ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਨ ਪੁਲਿਸ (ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਯਾਰਡ) ਵਿੱਚ ਮਿਡ-ਕੈਰੀਅਰ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਾਗ ਲਿਆ। == ਕੈਰੀਅਰ == '''<big>ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੈਰੀਅਰ</big>''' ਪੁਲਿਸ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸ਼੍ਰੀਲੇਖਾ, ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਦਿਆਧੀਰਾਜਾ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਬਤੌਰ ਲੈਕਚਰਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ [[ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ]] ਲਈ ਇੱਕ ਗ੍ਰੇਡ ਬੀ ਅਫਸਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ [[ਮੁੰਬਈ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਕੜਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਤਾਇਨਾਤ ਸੀ।<ref name="Blog">{{Cite web |title=Sreelekha IPS |url=http://sreelekhaips.blogspot.com/ |access-date=26 February 2014 |website=Who am I? |publisher=Sreelekha R}}</ref> '''<big>ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਸੇਵਾ</big>''' ਜਨਵਰੀ 1987 ਵਿੱਚ, 26 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੀਲੇਖਾ ਕੇਰਲ ਕੇਡਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਆਈਪੀਐਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣੀ। ਪੁਲਿਸ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ 3 ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ, ਅਲਾਪੁਜ਼ਾ, ਪਠਾਨਮਥਿੱਟਾ<ref>{{Cite web |date=2003-05-01 |title=An officer and a writer |url=http://www.hindu.com/lf/2003/05/01/stories/2003050100740200.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140324185639/http://www.hindu.com/lf/2003/05/01/stories/2003050100740200.htm |archive-date=24 March 2014 |access-date=26 February 2014 |website=[[The Hindu]]}}</ref> ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸੂਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੁਲਿਸ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀਲੇਖਾ ਨੇ ਕੇਰਲ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਅਤੇ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ਡੀਆਈਜੀ ਵਜੋਂ 4 ਸਾਲ ਤੱਕ [[ਕੇਂਦਰੀ ਜਾਂਚ ਬਿਊਰੋ]] ਨਾਲ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2000/11/08/stories/0408211v.htm|title=Failure to curb abkari-official nexus|date=8 November 2000|work=[[The Hindu]]|access-date=27 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140324190617/http://www.hindu.com/2000/11/08/stories/0408211v.htm|archive-date=24 March 2014}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਏਰਨਾਕੁਲਮ ਰੇਂਜ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਵਜੋਂ ਤਰੱਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2004/09/28/stories/2004092802530300.htm|title=New appointments in Police force soon|date=28 September 2004|work=[[The Hindu]]|access-date=26 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20041014021858/http://www.hindu.com/2004/09/28/stories/2004092802530300.htm|archive-date=14 October 2004}}</ref> 2005 ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੀਲੇਖਾ ਨੂੰ ਕੇਰਲ ਰਾਜ ਸਹਿਕਾਰੀ ਰਬੜ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੀ ਮੈਨੇਜਿੰਗ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2005/08/18/stories/2005081817700300.htm|title=Monitoring System to strengthen policing|date=18 August 2005|work=[[The Hindu]]|access-date=26 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20071205103613/http://www.hindu.com/2005/08/18/stories/2005081817700300.htm|archive-date=5 December 2007}}</ref> ਜੂਨ 2007 ਵਿੱਚ, <ref name="kerala"/> ਉਸਨੂੰ ਕੇਰਲਾ ਦੇ ਸੜਕ ਅਤੇ ਪੁਲ ਵਿਕਾਸ ਨਿਗਮ ਦੀ ਮੈਨੇਜਿੰਗ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Public Information Officers |url=http://rti.kerala.gov.in/rrti.php?slno=391 |access-date=26 February 2014 |publisher=Right to Information, Kerala Government |archive-date=24 ਮਾਰਚ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140324185230/http://rti.kerala.gov.in/rrti.php?slno=391 |url-status=dead }}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਅਪਰਾਧ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Conference of Directors General of Police of Southern States(press) |url=http://www.keralapolice.org/newsite/news_archive.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130304101207/http://www.keralapolice.org/newsite/news_archive.html |archive-date=4 March 2013 |access-date=26 February 2014 |publisher=Kerala Police}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/promotions-in-police-force/article315198.ece|title=Promotions in Police force|date=25 April 2009|work=The Hindu|access-date=26 February 2014}}</ref> ਉਸਨੇ ਵਧੀਕ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਡੀ.ਜੀ.ਪੀ., ਆਰਮਡ ਪੁਲਿਸ ਬਟਾਲੀਅਨ<ref>{{Cite web |title=IPS officers working as head of departments/offices |url=http://www.gadsplais.kerala.gov.in/images/pdf/ips_head.pdf |access-date=26 February 2014 |publisher=General Administration Dept. Government of Kerala}}</ref> ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਵਾਧੂ ਚਾਰਜ ਦੇ ਨਾਲ।<ref name="KCadre"/> 15 ਫਰਵਰੀ 2014 ਨੂੰ ADGP ਵਿਜੀਲੈਂਸ,<ref>{{Cite news|url=http://archives.deccanchronicle.com/121105/news-current-affairs/article/perverts-rule-streets|title=Perverts rule streets|date=5 November 2012|work=Deccan Chronicle|access-date=26 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140326105016/http://archives.deccanchronicle.com/121105/news-current-affairs/article/perverts-rule-streets|archive-date=26 March 2014}}</ref> ਵਜੋਂ ਉਸਦੀ ਤਾਇਨਾਤੀ ਤੋਂ, ਉਸਨੂੰ ADGP (ਪੁਲਿਸ ਹੋਮ ਗਾਰਡ, ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਪੁਲਿਸਿੰਗ, ਜੈਂਡਰ ਜਸਟਿਸ ਅਤੇ ਨਿਰਭਯਾ ਲਈ ਨੋਡਲ ਅਫਸਰ) ਵਜੋਂ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/Top-cops-shifted-ahead-of-elections/articleshow/30481464.cms|title=Top cops shifted ahead of elections|date=16 February 2014|work=Times of India|access-date=26 February 2014}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/Reshuffle-in-Top-Cop-Echelons/2014/02/16/article2059731.ece#.Uw5MFPk1eSo|title=Reshuffle in Top Cop Echelons|date=16 February 2014|work=The New Indian Express|access-date=26 February 2014|archive-date=26 ਮਾਰਚ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140326111808/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/Reshuffle-in-Top-Cop-Echelons/2014/02/16/article2059731.ece#.Uw5MFPk1eSo|url-status=dead}}</ref> ਉਹ ਬਿਊਰੋ ਆਫ ਪੁਲਿਸ ਰਿਸਰਚ ਐਂਡ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਦੁਆਰਾ ਜੁਲਾਈ 2012 ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ 5ਵੀਂ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਨਫਰੰਸ ਆਫ ਵੂਮੈਨ ਇਨ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ਿੰਗ ਸੈਕਟਰੀ ਸੀ,<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/national-meet-of-women-in-police/article3656109.ece|title=National meet of women in police|date=19 July 2012|work=The Hindu|access-date=27 February 2014}}</ref> ਅਤੇ ਕੇਰਲ ਪੁਲਿਸ ਫੋਰਸ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਸਮਾਨਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਵਕੀਲ ਵੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://archives.deccanchronicle.com/130128/news-current-affairs/article/kerala-police-not-women-friendly|title=Kerala police not women-friendly?|date=28 January 2013|work=Deccan Chronicle|access-date=27 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140817110933/http://archives.deccanchronicle.com/130128/news-current-affairs/article/kerala-police-not-women-friendly|archive-date=17 August 2014}}</ref> ਏਡੀਜੀਪੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਸ਼੍ਰੀਲੇਖਾ ਨੂੰ [[ਕੇਰਲਾ|ਕੇਰਲ]] ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ, ਤਿਰੂਵਨਚੂਰ ਰਾਧਾਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ ਨੇ ਕੇਰਲ ਦੇ ਸੂਚਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਕੇ. ਨਟਰਾਜਨ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਇੱਕ ਡੀ.ਐਸ.ਪੀ. ਨੂੰ [[ਵੀ ਐਸ ਅਚੁਤਾਨੰਦਨ|ਵੀ.ਐਸ.]] ਜ਼ਮੀਨ ਘੁਟਾਲੇ ਦੇ ਮਾਮਲੇ 'ਚ ਦੋਸ਼ੀ<ref>{{Cite news|url=http://www.thesundayindian.com/en/story/kerala-information-commissioner-suspended/254/43339/|title=Kerala information commissioner suspended|date=12 November 2012|work=The Sunday Indian|access-date=28 February 2014|archive-date=4 ਫ਼ਰਵਰੀ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160204195011/http://www.thesundayindian.com/en/story/kerala-information-commissioner-suspended/254/43339/|url-status=dead}}</ref> ਜਾਂਚ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼੍ਰੀਲੇਖਾ ਨੇ ਸੂਚਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜਦੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://archive.tehelka.com/story_main54.asp?filename=Ws121112Kerala.asp|title=Information Commissioner suspended for 'meddling' with police investigation|date=12 November 2012|work=Tehelka|access-date=28 February 2014|archive-date=24 ਮਾਰਚ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140324190543/http://archive.tehelka.com/story_main54.asp?filename=Ws121112Kerala.asp|url-status=dead}}</ref> ਏ.ਡੀ.ਜੀ.ਪੀ. ਵਿਜੀਲੈਂਸ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਰੋਕੂ ਬਿਊਰੋ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਰ. ਸ਼੍ਰੀਲੇਖਾ ਨੇ ਕਈ ਹੋਰ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀ, ਆਈਜੀ ਟੋਮਿਨ ਜੇ. ਠਾਚਨਕਰੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਆਮਦਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਕੇਸ ਦਾ ਚਾਰਜਸ਼ੀਟ ਕੀਤਾ। ਬਦਲੇ ਵਜੋਂ, ਠਾਚਨਕਰੀ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਲੇਖਾ 'ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਥਾਈਲੈਂਡ]] ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ।<ref>{{Cite news|url=http://archive.indianexpress.com/news/many-went-on-such-trips-only-i-got-the-stick-thachankary-plea-to-cat/610112/|title=Many went on such trips, only I got the stick: Thachankary plea to CAT|date=23 April 2010|work=The Indian Express.|access-date=28 February 2014}}</ref> ਸ਼੍ਰੀਲੇਖਾ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਟੋਮਿਨ ਜੇ. ਠਾਚਨਕਰੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਮਾਣਹਾਨੀ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਦਾਇਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮੰਗੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/Govt-for-Reviewing-Thachankarys-Service-Records/2014/01/18/article2005660.ece?service=print|title=Govt for Reviewing Thachankary's Service Records|date=18 January 2014|work=The New Indian Express|access-date=28 February 2014|archive-date=5 ਫ਼ਰਵਰੀ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150205133625/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/Govt-for-Reviewing-Thachankarys-Service-Records/2014/01/18/article2005660.ece?service=print|url-status=dead}}</ref> ਕੇਰਲਾ ਵਿੱਚ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਉਸਨੇ ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਸੜਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਉਪਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੜਕ ਹਾਦਸਿਆਂ ਅਤੇ ਮੌਤਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਘਟਾਇਆ ਅਤੇ 2014 ਵਿੱਚ, ਕੇਰਲ ਵਿੱਚ 2013 ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 292 ਘੱਟ ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਿਕਾਰਡ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਟੈਕਸਾਂ ਅਤੇ ਜੁਰਮਾਨਿਆਂ ਤੋਂ ਮਾਲੀਆ 3000 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਮੋਟਰ ਵਹੀਕਲ ਵਿਭਾਗ ਈ-ਗਵਰਨੈਂਸ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋਇਆ, ਵਾਹਨ-ਸਾਰਥੀ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 98 ਲੱਖ ਵਾਹਨਾਂ ਦੇ ਵਾਹਨਾਂ ਦੇ ਡੁਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ 'ਸਮਾਰਟ ਟਰੇਸ' ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਐਂਡਰਾਇਡ ਐਪ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਟੈਕਨੋਪਾਰਕ ਵਿਖੇ, ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰੋਡ ਹੈਕਾਥੌਨ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ 300 ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬਿਹਤਰ ਸੜਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਤਕਨੀਕੀ ਖੋਜਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਕੋਟਾਯਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੀਨ ਕਤਲ ਕੇਸ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਅਤੇ ਤਤਕਾਲੀ - ਡੀਵਾਈਐਸਪੀ ਆਰ ਸ਼ਾਜੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕੇਸ ਦੀ ਚਾਰਜਸ਼ੀਟ ਦੇ 90 ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਸਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ, ਉਸਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮੈਰੀਟੋਰੀਅਸ ਸਰਵਿਸ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Top police officer arrested in Praveen murder case |url=https://gulfnews.com/world/asia/india/top-police-officer-arrested-in-praveen-murder-case-1.278607}}</ref> ਉਹ ਕਿਲੀਰੂਰ ਸੈਕਸ ਸਕੈਂਡਲ ਕੇਸ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰ ਰਹੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਸੀਬੀਆਈ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀਆਈਪੀ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਥਾਮਸ ਚਾਂਡੀ, ਇੱਕ ਵਿਧਾਇਕ ਅਤੇ ਕੇਪੀ ਮੋਹਨਨ 'ਤੇ ਕੇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸ਼੍ਰੀਲੇਖਾ ਦਾ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਪੀੜਤ ਦੇ ਬਿਆਨ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://ibnlive.in.com/news/no-vip-involved-in-kiliroor-case-ig-clarifies/211869-60-116.html|title=No VIP involved in Kiliroor case, IG clarifies|date=14 December 2011|work=IBN|access-date=28 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140305010852/http://ibnlive.in.com/news/no-vip-involved-in-kiliroor-case-ig-clarifies/211869-60-116.html|archive-date=5 March 2014}}</ref> ਆਰ.ਸ੍ਰੀਲੇਖਾ ਨੇ ਬਜ਼ਾਰ ਕੀਮਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ ਵਿੱਚ ਖਪਤਕਾਰਫੈੱਡ ਦੀਆਂ ਬੇਨਿਯਮੀਆਂ ਅਤੇ [[ਕੋਚੀ]] ਅਤੇ [[ਤੀਰੁਵਨੰਤਪੁਰਮ|ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ]] ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੋਦਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਬੇਨਿਯਮੀਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ<ref>{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/cities/kochi/Ramesh-No-Bid-to-Derail-Consumerfed-Case-Probe/2014/01/12/article1996272.ece#.UxCl8vk1eSo|title=Ramesh: No Bid to Derail Consumerfed Case Probe|date=12 January 2014|work=The New Indian Express|access-date=28 February 2014|archive-date=12 ਜਨਵਰੀ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140112052246/http://www.newindianexpress.com/cities/kochi/Ramesh-No-Bid-to-Derail-Consumerfed-Case-Probe/2014/01/12/article1996272.ece#.UxCl8vk1eSo|url-status=dead}}</ref> ਉਹ ਜੁਲਾਈ 2013 ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ 2015 ਤੱਕ ਕੇਰਲ ਦੀ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਸੜਕ ਹਾਦਸਿਆਂ ਅਤੇ ਮੌਤਾਂ ਹਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਨ। ਟੈਕਨੋਪਾਰਕ ਤ੍ਰਿਵੇਂਦਰਮ ਵਿਖੇ ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸੜਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੈਕਾਥੌਨ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਫਲਤਾ ਸੀ। ADGP ਕ੍ਰਾਈਮ ਰਿਕਾਰਡ ਬਿਊਰੋ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਉਸਨੇ ਕ੍ਰਾਈਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਮੀਨਲ ਟ੍ਰੈਕਿੰਗ ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਇੰਟਰਫੇਸ ਲਈ ਇੱਕ ਇੰਟਰਐਕਟਿਵ ਵੈੱਬਸਾਈਟ "THUNA" (ਦ ਹੈਂਡ ਯੂ ਨੀਡ ਫਾਰ ਅਸਿਸਟੈਂਸ) ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਵਧੀਕ ਡੀਜੀਪੀ, ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ, ਕੇਰਲਾ ਵਜੋਂ ਜੂਨ 2016 ਤੋਂ ਜਨਵਰੀ 2017 ਤੱਕ, ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਕਾਉਂਸਲਿੰਗ ਸੈਂਟਰ HATS (ਤਣਾਅ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਮਦਦ ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ) ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ੇ ਵਰਗੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹਨ।, ਸੀਨੀਅਰ ਅਫਸਰਾਂ ਦੇ ਮੁੱਦੇ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ, ਵਿੱਤੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ, ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Home |url=http://english.manoramaonline.com/news/kerala/tomin-thachankary-troubling-me-29-years-sreelekha-cops-vigilance.html}}</ref> <ref>{{Cite web |date=February 2016 |title=Kerala: Woman IPS officer says fellow ADGP harassing her for 29 years |url=http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/kerala-woman-ips-officer-says-fellow-adgp-harassing-her-for-29-years/}}</ref><ref>{{Cite web |title=Kerala IPS officer alleges harassment by colleague |url=http://gulfnews.com/news/asia/india/kerala-ips-officer-alleges-harassment-by-colleague-1.1662525 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/010216/kerala-woman-ips-officer-accuses-colleague-of-harassment-for-29{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਫ਼ਰਵਰੀ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} years.html</ref> ਉਸਨੇ ਸਤੰਬਰ, 2017 ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਲਈ ਤਰੱਕੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ<ref>{{Cite web |title=Kerala's first woman IPS officer Sreelekha now becomes first woman DGP |url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/2017/sep/21/keralas-first-woman-ips-officer-sreelekha-now-becomes-first-woman-dgp-1660341.html}}</ref><ref>{{Cite web |title=R Sreelekha IPS officer: 'Many tried to prove that IPS is not for a woman' &#124; Kochi News - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/many-tried-to-prove-that-ips-is-not-for-a-woman/articleshow/60840755.cms |website=[[The Times of India]]}}</ref> ਜਨਵਰੀ 2017 ਤੋਂ ਜੂਨ 2019 ਤੱਕ, ਉਸਨੇ ਕੇਰਲ ਵਿੱਚ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਰਾਜ ਦੀਆਂ 54 ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸੁਧਾਰ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੂਨ 2017 ਤੋਂ 1 ਜੂਨ 2020 ਤੱਕ, ਉਹ ਕੇਰਲਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਬਣੀ ਪੋਸਟ, "ਸੋਸ਼ਲ ਪੁਲਿਸਿੰਗ ਅਤੇ ਟ੍ਰੈਫਿਕ" ਦੀ ਮੁਖੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕੇਰਲ ਰਾਜ ਪੁਲਿਸ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1 ਜੂਨ 2020 ਨੂੰ ਕੇਰਲ ਫਾਇਰ ਐਂਡ ਰੈਸਕਿਊ ਸਰਵਿਸਿਜ਼ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਡੀਜੀਪੀ ਵਜੋਂ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਕੇਰਲ ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰ ਚਾਰਜ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ 'ਮਹਿਲਾ ਡੀਜੀਪੀ' ਬਣ ਗਈ। ਉਹ 31 ਦਸੰਬਰ 2020 ਨੂੰ ਕੇਰਲ ਫਾਇਰ ਐਂਡ ਰੈਸਕਿਊ ਸਰਵਿਸਿਜ਼ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਵਜੋਂ, 33 ਸਾਲ ਅਤੇ 5 ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਈ।<ref>{{Cite web |title=R Sreelekha, First woman IPS officer in Kerala retires - ET Government |url=https://government.economictimes.indiatimes.com/news/governance/r-sreelekha-first-woman-ips-officer-in-kerala-retires/80050773}}</ref><ref>{{Cite web |title=R Sreelekha, first woman DGP in Kerala, retires from service |url=https://english.mathrubhumi.com/news/kerala/r-sreelekha-first-woman-dgp-in-kerala-retires-from-service-1.5322974}}</ref><ref>{{Cite web |title=Kerala's first woman IPS officer Sreelekha retires after 33 years of service |url=https://keralakaumudi.com/en/news/mobile/news.php?id=463755&u=keralas-first-woman-ips-officer-sreelekha-retires-after-33-years-of-service}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/sreelekha-set-to-be-first-woman-dgp/article31689117.ece|title=R. Sreelekha, the first woman IPS officer in Kerala, set to be the State's first woman DGP|date=27 May 2020|work=The Hindu}}</ref> == ਮੈਡਲ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ == * 2004 ਵਿੱਚ, ਡੀਆਈਜੀ ਵਿਜੀਲੈਂਸ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਬਿਊਰੋ ਵਜੋਂ, ਸ਼੍ਰੀਲੇਖਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਪੁਲਿਸ ਮੈਡਲ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Republic Day Police Medals, 2004 announced |url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=809 |access-date=26 February 2014 |website=POLICE MEDALS TO 627 PERSONNEL |publisher=Press Information Bureau}}</ref> * 2013 ਵਿੱਚ, ਏਡੀਜੀਪੀ ਵਿਜੀਲੈਂਸ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਰੋਕੂ ਬਿਊਰੋ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੀਲੇਖਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੇਵਾ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਪੁਲਿਸ ਮੈਡਲ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Force Wise/State Wise list of medal awardees to the Police personnel on the occasion of Republic Day 2013 |url=http://pib.nic.in/archieve/others/2013/jan/d2013012501.pdf |access-date=26 February 2014 |website=President's Police Medal for Distinguished Service 2013 |publisher=Press Information Bureau, Government of India}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.madhyamam.com/en/node/8488|title=President's police medal for ADGP R Sreelekha IPS|date=25 January 2013|work=Madhyamam|access-date=26 February 2014}}</ref> * 2006 ਵਿੱਚ, ਮੈਨੇਜਿੰਗ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਰਬੜ ਬੋਰਡ ਨੇ ਥਾਈਲੈਂਡ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਰਬੜ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਨਿਰਯਾਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ।<ref name="Pres Medal"/> * ਸ਼੍ਰੀਲੇਖਾ ਨੂੰ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਵੱਕਾਰੀ ਚੇਵੇਨਿੰਗ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ ਦਸੰਬਰ 2015 ਤੱਕ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਕਿੰਗਜ਼ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਯੂਕੇ ਦੀ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਯਾਰਡ/ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਨ ਪੁਲਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿਖਲਾਈ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਾਗ ਲਿਆ। * ਉਸਨੇ 2006 ਵਿੱਚ ਪਬਲਿਕ ਸਰਵਿਸ ਲਈ ਇੰਡੀਅਨ ਓਵਰਸੀਜ਼ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ। * ਸਾਹਿਤਕ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਫੋਕਾਨਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਉਸ ਨੂੰ 2005 ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। * 2007 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਤਕਾਲੀ ਡਿਪਟੀ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਆਫ਼ ਪੁਲਿਸ ਆਰ ਸ਼ਾਜੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਵੀਨ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਨਾਗਰਿਕ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਸਨਸਨੀਖੇਜ਼ ਮਾਮਲੇ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਕੇਰਲ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਮੈਰੀਟੋਰੀਅਸ ਸਰਵਿਸਿਜ਼ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ। ਜਾਂਚ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਸ਼ਾਜੀ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਪਾਇਆ।<ref>{{Cite web |title=Top police officer arrested in Praveen murder case |url=https://gulfnews.com/world/asia/india/top-police-officer-arrested-in-praveen-murder-case-1.278607}}</ref><ref>{{Cite web |title=Kerala Road Safety Authority (KRSA) and World Bank Group Organize a Hackathon on Road Safety |url=http://www.worldbank.org/en/news/feature/2015/08/18/kerala-road-safety-authority-and-world-bank-group-organize-hackathon-on-road-safety |access-date=2023-02-15 |archive-date=2023-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230304194146/https://www.worldbank.org/en/news/feature/2015/08/18/kerala-road-safety-authority-and-world-bank-group-organize-hackathon-on-road-safety |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Two-day Kerala Road Safety Hackathon Comes to an End |url=http://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/Two-day-Kerala-Road-Safety-Hackathon-Comes-to-an-End/2015/08/24/article2990067.ece |access-date=2023-02-15 |archive-date=2016-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508062153/http://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/Two-day-Kerala-Road-Safety-Hackathon-Comes-to-an-End/2015/08/24/article2990067.ece |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/hackathon-for-road-safety-solutions/article7506313.ece|title=Hackathon for road safety solutions|date=6 August 2015|work=The Hindu}}</ref> == ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਕੰਮ == * ਚੇਰੂ ਮਾਰਮਾਰੰਗਲ (2005)<ref>{{Cite web |title=IPS officer authors third book |url=http://www.sureshmehrotra.com/archive/2005/May/14-5-2005.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140324190357/http://www.sureshmehrotra.com/archive/2005/May/14-5-2005.html |archive-date=24 March 2014 |access-date=27 February 2014 |publisher=Whispers in the corridors}}</ref> * ਨੀਰਾਜ਼ਿਕਾਪੁਰਮ (2006)<ref>{{Cite web |title=Neerazhikapuram |url=https://www.amazon.com/nirazhikkapuram-R-Sreelekha-I-P-S/dp/B007E4WRXI/ref=sr_1_4?s=books&ie=UTF8&qid=1393451352&sr=1-4 |access-date=27 February 2014 |publisher=Amazon}}</ref> * ਮਾਰਨਾ ਦੂਥਨ (2008)<ref>{{Cite book|title=Maranna Doothan|last=Śr̲Īlēkha|first=Ār|date=January 2008|isbn=978-8126419647}}</ref> * ਕੁਜ਼ਹਲੂਥੁਕਰਨ (2009)<ref name="DCBooks">{{Cite web |title=Sreelekha IPS |url=http://onlinestore.dcbooks.com/author/sreelekha-r--i-p-s- |access-date=27 February 2014 |publisher=DC Books |archive-date=24 ਮਾਰਚ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140324185657/http://onlinestore.dcbooks.com/author/sreelekha-r--i-p-s- |url-status=dead }}</ref> * ਲੋਟੋਸ ਥੀਨੀਕਲ (2009)<ref name="DCBooks" /> * ਮੈਨਸੀਲੇ ਮਝਾਵਿਲੂ (2011)<ref>{{Cite web |title=Chakshumathi's Cochin Centre opened |url=http://www.chakshumathi.org/ChakshumathisCochinCentreopened.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140324185531/http://www.chakshumathi.org/ChakshumathisCochinCentreopened.html |archive-date=24 March 2014 |access-date=27 February 2014 |publisher=Chakshumathi}}</ref> * ਨਿਆਮਾ ਸਮਰਕਸ਼ਣਮ ਸਟਰੀਕਲੱਕੂ- ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ * ਕੁਟੀਕਲਮ ਪੋਲਿਕਮ- ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ * ਜਾਗਰੁਕਨ (2013)- ਡਿਟੈਕਟਿਵ ਨਾਵਲ ਪਬਲਿਸ਼ਰ ਡੀਸੀ ਬੁਕਸ * ਥਮਾਸੋਮਾ- ਕੇਰਲ ਕੌਮੁਦੀ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵਿੱਚ ਜਾਸੂਸ ਲੜੀ ਉਹ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਿਤ ਕਾਲਮ ਲਿਖਦੀ ਹੈ। ਵਨੀਤਾ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਕਾਲਮ, "ਮਾਰੂਪੁਰਮ, ਦ ਅਦਰ ਸਾਈਡ" ਜੋ ਹੁਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਾਠਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਲਾਹਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਾਸਨੇਹਮ ਸ਼੍ਰੀਲੇਖਾ- ਯੂਟਿਊਬ ਚੈਨਲ https://youtube.com/channel/UCup0QqQP2A95jqYkzJuuU9w == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਕਪਾਝੋਮ ਰਮਨ ਪਿੱਲੈ == ਹਵਾਲੇ == == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://www.youtube.com/watch?v=ZNdtt-GMUNk ਏਸ਼ੀਆਨੈੱਟ ਆਨ ਰਿਕਾਰਡ '] ਤੇ ਇੰਟਰਵਿਊ * https://web.archive.org/web/20150923213053/http://www.dcbooks.com/jagarookan-released.html * https://www.amazon.in/Books-R-Sreelekha/s?ie=UTF8&page=1&rh=n%3A976389031%2Cp_27%3AR%20Sreelekha * http://www.bharatchannels.com/asianet-news-shows-watch-online/sreelekha-ips-transport-commissioner-detective-fiction-released-video_7cf630261.html * http://malayalam.tv.cybernewsblog.com/interview-r-sreelekha-ips-transport-commissioner-in-varthaprabhatham {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150213000745/http://malayalam.tv.cybernewsblog.com/interview-r-sreelekha-ips-transport-commissioner-in-varthaprabhatham |date=2015-02-13 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਿਵਲ ਸੇਵਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੇਰਲਾ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1960]] iso3qxiiqnz4pvp6gcndqd1o5wn9sm2 0 152871 844965 762776 2026-08-23T18:33:32Z Nitesh Gill 8973 844965 wikitext text/x-wiki {{ਆਧਾਰ|}} '''ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ ਕੰਪਨੀ ਲਿਮਟਿਡ''' (ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ '''NALCO''' ; 1981 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ) ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ|ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਪਨੀ]] ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਖਣਨ ਮੰਤਰਾਲੇ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੀ [[ਮਲਕੀਅਤ]] ਹੇਠਾਂ ਖਣਨ, ਧਾਤ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਵਿੱਚ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਕਾਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ NALCO ਵਿੱਚ 51.5% ਇਕੁਇਟੀ ਹੈ।<ref name="trendlyne.com">{{Cite web|title=Latest Shareholding Pattern – National Aluminium Company Ltd.|url=https://trendlyne.com/equity/share-holding/911/NATIONALUM/latest/national-aluminium-company-ltd/|access-date=2020-08-07|website=trendlyne.com}}</ref> ਇਹ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਬਾਕਸਾਈਟ-ਐਲੂਮੀਨਾ-ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ-ਪਾਵਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਕਸਾਈਟ ਮਾਈਨਿੰਗ, ਐਲੂਮਿਨਾ ਰਿਫਾਈਨਿੰਗ, ਅਲਮੀਨੀਅਮ [[ਗਾਲਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ|ਗੰਧਣ]] ਅਤੇ ਕਾਸਟਿੰਗ, ਬਿਜਲੀ ਉਤਪਾਦਨ, ਰੇਲ ਅਤੇ ਬੰਦਰਗਾਹ ਸੰਚਾਲਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। [https://nalcoindia.com/company/about-us/] ਵੁੱਡ ਮੈਕੇਂਜੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਕੰਪਨੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਧਾਤੂ ਗ੍ਰੇਡ ਐਲੂਮਿਨਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕੀਮਤ ਵਾਲੀ ਉਤਪਾਦਕ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਬਾਕਸਾਈਟ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕੀਮਤ ਵਾਲੀ ਉਤਪਾਦਕ ਹੈ। ਨਿਰੰਤਰ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਨਿਰਯਾਤ ਕਮਾਈ ਸਾਲ 2018-19 ਵਿੱਚ ਵਿਕਰੀ ਟਰਨਓਵਰ ਦਾ ਲਗਭਗ 42% ਸੀ ਅਤੇ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਬਲਿਕ ਐਂਟਰਪ੍ਰਾਈਜ਼ ਸਰਵੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਤੀਜੀ-ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਨਿਰਯਾਤ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ CPSE ਵਜੋਂ ਵੀ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਮਾਰਕੀਟ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਇੱਕ [[ਪਾਏਦਾਰ ਵਿਕਾਸ|ਟਿਕਾਊ ਵਿਕਾਸ]] ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ ਦੇਣ ਲਈ, ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਕਾਰਜ ਯੋਜਨਾ, ਸੱਤ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਹੋਣ ਦੇ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਘਰੇਲੂ ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ, ਧਾਤੂ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਈਨਿੰਗ ਵਿੱਚ ਰਣਨੀਤਕ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੇ ਨਾਲ ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ ਮੁੱਲ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕੰਪਨੀ। ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਯੋਜਨਾ ਨੇ 2032 ਤੱਕ ਮਾਲੀਆ ਅਤੇ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵਾਧੇ ਲਈ ਇੱਕ ਰੋਡਮੈਪ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਜਵਾਬਦੇਹ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਕੰਪਨੀ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅਭਿਲਾਸ਼ੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਊਰਜਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਕੰਪਨੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ 198 ਮੈਗਾਵਾਟ ਦੇ [[ਪੌਣ ਊਰਜਾ|ਵਿੰਡ ਪਾਵਰ]] ਪਲਾਂਟ ਚਾਲੂ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ 50 ਮੈਗਾਵਾਟ ਦੇ ਵਿੰਡ ਪਾਵਰ ਪਲਾਂਟ ਪਾਈਪਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ PSUs ਵਿੱਚ ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਊਰਜਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਉਤਪਾਦਕ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਬਰੈਂਡ]] f5m2yl4neurcgcsg9uq1yiaz99m6a6r 0 154866 845053 645144 2026-08-24T04:23:01Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 845053 wikitext text/x-wiki '''ਕੇਸਰੀਆ''' ਜਾਂ '''ਕੇਸਰੀਆ''' ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਬਿਹਾਰ]] ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬੀ ਚੰਪਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ [[ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ|ਮੌਰੀਆ]] ਰਾਜਾ [[ਅਸ਼ੋਕ]] ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਟੂਪ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਆਧੁਨਿਕ ਕੇਸਰੀਆ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕੇਸਪੁੱਤ ਦੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕਲਾਮਾਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ, ਇੱਕ ਗਣਰਾਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਬੀਲੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਗੁਆਂਢੀ ਕੋਸਲ ਦੁਆਰਾ ਮਿਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਾਲੀ ਕੈਨਨ ਦੇ ਮਹਾਪਰਿਨਿਬਨਾ ਸੂਤ ਵਿੱਚ ਕੇਸਪੁੱਤ ਜਾਂ ਭੋਗਨਗਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਹਨ। ਭੋਗਨਗਰ ਲਿੱਛਵੀਆਂ ਅਤੇ ਮੱਲਾਂ ਦੀ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਸੀ। == ਦੰਤਕਥਾ == ਅਲਾਰਾ ਕਲਾਮਾ, ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੁੱਧ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ, ਕੇਸਪੁਟਾ ਤੋਂ ਸਨ। [[ਜਾਤਕ|ਜਾਤਕ ਕਥਾਵਾਂ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬੁੱਧ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੱਕਰਵਰਤੀਨ ਰਾਜੇ ਵਜੋਂ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬੁਧ ਦੇ ਕੇਸਾਪੁੱਤ ਦੀ ਇੱਕ ਫੇਰੀ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੇਸਮੁਤੀ ਸੁਤ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਲਾਮ ਸੂਤ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਇਸ ਸਟੂਪਾ ਨੂੰ ਦੇਵਲਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਭਾਵ "ਰੱਬ ਦਾ ਘਰ"। ਇਸ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਮੰਦਰ ਹੈ ਜੋ ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਦੁਆਰਾ ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਸਨ। == ਕੇਸਰੀਆ ਸਟੂਪਾ == [[ਤਸਵੀਰ:Kesariya.jpg|thumb|300x300px| ਕੇਸਰੀਆ ਸਟੂਪਾ]] ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਸਤੂਪ ਵਜੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸਨੇ ਮੌਰੀਆ, ਸੁੰਗ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਾ ਬਣਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸਤੂਪ 200 ਈਸਵੀ ਅਤੇ 750 ਈਸਵੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ, ਰਾਜਾ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇ।<ref>{{Cite web |title=Kesaria Buddhsit Pilgrimage Tour,Buddhist Pilgrimage Tour in Kesaria India,Kesaria Buddhist Pilgrimage Tour in Bihar,Book for a Buddhist Pilgrimage Tour Kesaria |url=https://www.buddhist-pilgrimage.com/kesaria-stupa.html |access-date=2019-01-20 |website=www.buddhist-pilgrimage.com |archive-date=2019-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190120093817/https://www.buddhist-pilgrimage.com/kesaria-stupa.html |url-status=dead }}</ref> ਕੇਸਰੀਆ ਸਤੂਪ 104 ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਹੁਏਨ ਸਾਂਗ ਨੇ ਕਿਆ-ਸ਼ੀ-ਪੋ-ਲੋ (ਕੇਸਰੀਆ) ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਤੂਪ ਦੇਖੇ ਜਾਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਪਰ ਇਹ ਉਜਾੜ ਅਤੇ ਵੱਧਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕੇਸਰੀਆ ਸਤੂਪ 1958 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਪੁਰਾਤਤਵ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿਭਾਗ|ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਰਵੇਖਣ]] (ਏਐਸਆਈ) ਦੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਕੇ ਕੇ ਮੁਹੰਮਦ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੁਦਾਈ ਦੌਰਾਨ ਲੱਭਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 1998 ਵਿੱਚ ਸਟੂਪਾ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਸਤੂਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਲਾਮੀ ਸਿੱਕੇ, ਤੀਰ ਦੇ ਸਿਰੇ, ਪਿੱਤਲ ਅਤੇ ਟੈਰਾਕੋਟਾ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੀਵੇ, ਸਜਾਈਆਂ ਇੱਟਾਂ ਆਦਿ ਮਿਲੀਆਂ। 'ਭੂਮੀ ਸਪਸ਼ ਮੁਦਰਾ' ਅਤੇ ਹੋਰ ਬੈਠਣ ਵਾਲੀਆਂ ਆਸਣਾਂ ਵਿਚ ਬੁੱਧ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਤਸਵੀਰਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=January 2016}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} 1kwux1yesp87ktt65rfhf2oihg7d2pb 0 157330 844964 653180 2026-08-23T18:12:58Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 844964 wikitext text/x-wiki '''ਅਨੀਤਾ ਰਾਣੀ ਨਾਜ਼ਰਾਨ''' (ਜਨਮ 25 ਅਕਤੂਬਰ 1977),<ref name="genealogist">{{Cite web |title=Anita Rani featured article on TheGenealogist |url=http://www.thegenealogist.co.uk/featuredarticles/2015/who-do-you-think-you-are/anita-rani-282/ |access-date=6 October 2015 |website=TheGenealogist}}</ref> '''ਅਨੀਤਾ ਰਾਣੀ''' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪੇਸ਼ਕਾਰ ਹੈ। == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਰਾਣੀ ਦਾ ਜਨਮ ਬ੍ਰੈਡਫੋਰਡ, ਵੈਸਟ ਯੌਰਕਸ਼ਾਇਰ<ref name="genealogist" /> ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਹਿੰਦੂ]] ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ [[ਸਿੱਖ]] ਮਾਂ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="sunday express">{{Cite news|url=http://www.express.co.uk/showbiz/tv-radio/602762/Strictly-Come-Dancing-2015-Who-is-Anita-Rani|title=Strictly Come Dancing 2015: Who is Anita Rani?|last=Price|first=Annie|date=2 September 2015|work=[[Sunday Express]]|access-date=6 September 2015}}</ref> ਦੇ ਇੱਕ ਐਪੀਸੋਡ ਵਿੱਚ ''ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਸੋਚਦੇ ਹੋ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ?'' ਬੀਬੀਸੀ ਵਨ 'ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1 ਅਕਤੂਬਰ 2015 ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ, ਰਾਣੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਨਾ ਸੰਤ ਸਿੰਘ (ਜਨਮ ਸੰਤ ਰਾਮ, [[ਸਰਹਾਲੀ ਕਲਾਂ|ਸਰਹਾਲੀ]] ਵਿੱਚ 1916, ਮੌਤ 1975) ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦੌਰਾਨ ਮਾਰੇ ਗਏ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ। 1947 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ]] ਦੇ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਿਰਕੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਮੀਲ ਦੂਰ ਸੀ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਗਸਤ 1942 ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਰਾਣੀ ਨੇ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਨਾਨਾ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ [[ਹਿੰਦੂ]] ਤੱਗਰ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਇੱਕ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ । ਉਸਨੇ 1970 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ''[[ਸੂਬੇਦਾਰ]]'' ( ਵਾਰੰਟ ਅਫਸਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ) ਵਜੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ]] ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਰਾਣੀ ਨੇ ਬ੍ਰੈਡਫੋਰਡ ਗਰਲਜ਼ ਗ੍ਰਾਮਰ ਸਕੂਲ, ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name="SS001">{{Cite web |date=27 July 2007 |title=Anita Rani profile |url=http://www.skysports.com/tv_show/presenter_profile/0,20144,12389_2622997,00.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080423091255/http://www.skysports.com/tv_show/presenter_profile/0%2C20144%2C12389_2622997%2C00.html |archive-date=23 April 2008 |access-date=8 August 2007 |publisher=[[Sky Sports]]}}</ref> ਰਾਣੀ ਨੇ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਨਰਾਈਜ਼ ਰੇਡੀਓ ' ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ੋਅ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰੁਚੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=6 February 2015 |title=BBC presenter Anita Rani on life after Leeds |url=https://www.thegryphon.co.uk/2015/02/06/bbc-presenter-anita-rani-on-life-after-leeds/ |website=The Gryphon |access-date=13 ਮਾਰਚ 2023 |archive-date=3 ਅਕਤੂਬਰ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003151559/http://www.thegryphon.co.uk/2015/02/06/bbc-presenter-anita-rani-on-life-after-leeds/ |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ਲੀਡਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।<ref name="SS001" /> == ਕਰੀਅਰ == ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਣੀ ਨੇ [[ਬੀ.ਬੀ.ਸੀ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਲਈ ਖੋਜਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Strictly Come Dancing - Anita Rani - BBC One |url=http://www.bbc.co.uk/programmes/profiles/5v1m42bf0VKqjSmflMTc4hb/anita-rani |access-date=15 February 2017 |website=BBC}}</ref> 2002 ਵਿੱਚ, ਰਾਣੀ ਨੇ ਚੈਨਲ ਫਾਈਵ ' ਤੇ ਇੱਕ ਲਾਈਵ ਖ਼ਬਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ''ਦਿ ਐਡਿਟ'' ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਫਾਈਵ 'ਤੇ ਕਈ ਪੌਪ ਸ਼ੋਅ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ''ਸਪਰਿੰਗ ਬ੍ਰੇਕ ਲਾਈਵ'', ''ਪਾਰਟੀ ਇਨ ਦਾ ਪਾਰਕ'' ਅਤੇ ''ਪੌਪ ਸਿਟੀ ਲਾਈਵ'' ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ''5 ਨਿਊਜ਼'' ਲਈ ਇੱਕ ਫ੍ਰੀਲਾਂਸ ਪੱਤਰਕਾਰ ਵੀ ਹੈ।<ref name="SS001" /> ਬਸੰਤ 2003 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਬੀਬੀਸੀ ਥ੍ਰੀ ' ਤੇ ਇੱਕ ਵਿਅੰਗਮਈ ਵਰਤਮਾਨ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ''<nowiki/>'ਦਿ ਸਟੇਟ ਵੀ ਆਰ ਇਨ''' ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਉਸੇ ਚੈਨਲ 'ਤੇ ਪਹਿਲਾ ''ਪੋਇਟਰੀ ਸਲੈਮ'' ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Anita Rani Speaker - Parliament Speakers |url=http://www.parliamentspeakers.com/Speaker/Anita+Rani |access-date=5 October 2019 |website=www.parliamentspeakers.com |archive-date=28 ਮਾਰਚ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220328095649/http://www.parliamentspeakers.com/Speaker/Anita+Rani |url-status=dead }}</ref> ਉਸਨੂੰ 2005 ਵਿੱਚ ਰਾਇਲ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਮਿਡਲੈਂਡਸ ਅਵਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ''ਸਰਵੋਤਮ ਆਨ ਸਕ੍ਰੀਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤ'' ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ<ref name="SS001" /> ਰਾਣੀ ਮਾਰਚ 2005 ਵਿੱਚ ਬੀਬੀਸੀ ਏਸ਼ੀਅਨ ਨੈੱਟਵਰਕ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਵੀਕਐਂਡ ''ਹੌਟ ਬ੍ਰੇਕਫਾਸਟ'' ਸ਼ੋਅ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰ ਬਣ ਗਈ। ਅਪ੍ਰੈਲ 2006 ਤੋਂ ਮਾਰਚ 2007 ਤੱਕ ਉਸਨੇ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ''ਬੀਬੀਸੀ ਏਸ਼ੀਅਨ ਨੈੱਟਵਰਕ 'ਤੇ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਸਵੇਰ ਦਾ ਟਾਕਬੈਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਨੀਤਾ ਰਾਣੀ'' ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।<ref name="BBC060401">{{Cite web |date=1 April 2006 |title=Biographies&nbsp;— Anita Rani Presenter, Asian Network |url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/biographies/biogs/asiannetwork/anitarani.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023121408/http://www.bbc.co.uk/pressoffice/biographies/biogs/asiannetwork/anitarani.shtml |archive-date=23 October 2007 |access-date=8 August 2007 |publisher=[[BBC Asian Network]]}}</ref><ref name="AIM1520">{{Cite web |date=1 December 2006 |title=Anita Rani off mid-morning Asian Network show |url=http://www.asiansinmedia.org/news/article.php/radio/1520 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061205230318/http://www.asiansinmedia.org/news/article.php/radio/1520 |archive-date=5 December 2006 |access-date=8 August 2007 |website=Asians in Media}}</ref> 2005 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਚੈਨਲ 4 ਦੇ ''ਦ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਸ਼ੋਅ'' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਯਮਤ ਰਿਪੋਰਟਰ ਸੀ। 20 ਮਈ 2006 ਤੋਂ ਉਹ [[ਦੇਸੀ]] ( ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਏਸ਼ੀਅਨ ) ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਬੀਬੀਸੀ ਟੂ 'ਤੇ ਇੱਕ ਕਲਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ, ''ਦੇਸੀ ਡੀਐਨਏ'' ਦੀ ਸਹਿ-ਪ੍ਰਸਤੁਤਕ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਬੀਬੀਸੀ ਥ੍ਰੀ 'ਤੇ ''ਡੇਸਟੀਨੇਸ਼ਨ ਥ੍ਰੀ'', ਇੱਕ ਦੇਰ ਰਾਤ ਦਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਜ਼ੋਨ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ।<ref name="SS001" /> ਮਈ 2006 ਵਿੱਚ, ਰਾਣੀ ਸਕਾਈ ਸਪੋਰਟਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਹਰ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਸਵੇਰੇ ''ਕ੍ਰਿਕੇਟ AM'' ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਸਾਈਮਨ ਥਾਮਸ ਨਾਲ ਸਹਿ-ਪ੍ਰੇਜ਼ੈਂਟਰ ਬਣ ਗਈ।<ref name="SS001" /> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਰਾਣੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਭੁਪਿੰਦਰ ਰੀਹਲ ਨਾਲ ਪੂਰਬੀ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਪਨ ਏਜੰਸੀ ਲਈ ਇੱਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਹੈ। ਅਗਸਤ 2014 ਵਿੱਚ, ਰਾਣੀ 200 ਜਨਤਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜੋ [[ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਬਾਰੇ ਰਾਏਸ਼ੁਮਾਰੀ, 2014|ਉਸ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਸਤੰਬਰ ਦੇ ਜਨਮਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ]] ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਕਾਟਿਸ਼ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ''ਗਾਰਡੀਅਨ ਨੂੰ'' ਇੱਕ ਪੱਤਰ 'ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ।<ref>{{Cite web |date=7 August 2014 |title=Celebrities' open letter to Scotland&nbsp;– full text and list of signatories |url=https://www.theguardian.com/politics/2014/aug/07/celebrities-open-letter-scotland-independence-full-text |access-date=26 August 2014 |website=[[The Guardian]]}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1977]] n7nxlldvkj5pm1uekbn2lg9rot39s1n 10 158122 845021 652982 2026-08-24T02:56:17Z Kuldeepburjbhalaike 18176 845021 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} <!--Categories where indicated at the bottom of this page, please; interwikis at Wikidata (see [[Wikipedia:Wikidata]])--> {{for|the template to make multiple hatnotes appear on the same line|Template:Hatnote group}} {{high use}} {{Warning|1=This is a meta-template for development of additional, more specific templates. If you intend to use the template inline in articles or other pages, use {{tlx|crossreference}} (shortcuts are {{tlx|crossref}} and {{tlx|xref}}) or other specific templates based on this metatemplate, e.g. {{tlx|see above}} and {{tlx|see below}}.}} {{lua|Module:Hatnote inline}} The {{tl|Hatnote inline}} meta-template formats text into a standardized style for an inline (not block-level) variant of a [[Wikipedia:Hatnote]], a short note placed at the point of insertion, to link to more information or otherwise cross-reference another Wikipedia page. like this: {{hatnote inline|Example inline hatnote text.}} <!--See [[:Category:Cross-reference templates]] for a list. of templates derived from this meta-template.--> The most common uses for this meta-template are: * Inline "''(See also ...)''"-type parenthetical [[MOS:CROSSREF|Wikipedia crossreferences]] to other Wikipedia pages, provided by the {{tlx|crossreference}} template and its progeny. These are [[WP:SELFREF|unprintworthy Wikipedia self-references]]. * Hatnotes inside definitions in [[Wikipedia:Manual of Style/Glossaries|template-formatted glossaries]], provided by the {{tlx|ghat}} template. These are printworthy, as they refer to content on the same page. == Usage == ; Basic usage: {{tlx|hatnote inline|{{var|text}}}} ; All parameters: {{tlx|hatnote inline|{{var|text}}|extraclasses{{=}}{{var|class1 class2}}|selfref{{=}}yes|category{{=}}no}} The meta-template does not automatically create links of any kind. Links and other desired formatting must be explicitly added, using normal [[Wikipedia:Cheatsheet|Wikipedia markup]]. == Parameters == This template accepts the following parameters: * {{para|1}} or {{para|text}} or {{para|content}} – The inline hatnote's text (required). While the explicit naming of this parameter with {{para|1}}, {{para|text}}, or {{para|content}} is not required, it is always safest to use it this way, since any {{kbd|{{=}}}} character in the input text will break the template if the parameter is unnamed. * {{para|class}} or {{para|extraclasses}} – Any extra CSS classes to be added. This should not normally be used. * {{para|selfref|no}} – If set to {{kbd|no}} (or {{kbd|n}}, {{kbd|false}}, {{kbd|0}}, etc.) removes the default CSS class <code>selfref</code>, used to denote unprintworthy self-references to Wikipedia {{crossref|(see [[Template:Selfref]] for more information)}}. This option should not be used to indicate a non-selfref on cross-article links, only links within the same article (and the derived shorthand templates {{tlx|See above}} and {{tlx|See below}} do this automatically). The parameter alias {{para|printworthy|yes}} (or with any other value, like {{kbd|y}}, {{kbd|true}}, {{kbd|1}}, etc.) has the same effect as {{para|selfref|no}}. Note that attempting to manually supply a "this is a selfref" value with {{para|selfref|yes}} or {{para|printworthy|no}} will not have the desired effect (which is the default anyway); {{em|the meta-template is set to selfref by default}}, since most uses are self-references (only those within the same article as the template are not). This could actually be fixed by use of {{tlx|YesNo}}, but it's maybe more hassle than it's worth. * {{para|category}} – If set to {{kbd|no}} (or {{kbd|n}}, {{kbd|false}}, {{kbd|0}}, etc.), suppresses the error-tracking category ([[:Category:Hatnote templates with errors]]). This only has an effect if the first positional parameter (the hatnote text) is omitted. This should not normally be used. * {{para|inline}} – Defaults to {{kbd|yes}}; you never need to set that. If set to {{kbd|no}} (or {{kbd|n}}, {{kbd|false}}, {{kbd|0}}, etc.), it is a special-use parameter, which turns off the conversion of the Hatnote module code's {{tag|div|o}} into a {{tag|span|o}}, so it becomes a {{tag|div|o}} again. By default, this will simply produce the same output as {{tlx|Hatnote}}. The only use for this is when a template using {{tlx|Hatnote inline}} as its meta-template (e.g. {{tlx|Crossreference}} has [[WP:TemplateStyles]] and a custom class that do something different with it in block mode than would happen if it were a regular hatnote (e.g., by removing the hatnote indentation). So, obviously this is not normally used, and it requires setup to use it to do anything practical. == Technical details == The meta-template places an HTML {{tag|span}} container around the text entered as its first, required parameter, upon which it provides standardized formatting (italicized in most displays, and only stylistically, not as semantic emphasis); it also uses CSS classes to isolate the contained code to make sure that it is interpreted correctly and can be acted upon independently of true article content. The HTML code produced by this template looks like this: * <code><nowiki><span class="hatnote"></nowiki>{{var|hatnote text}}<nowiki></span></nowiki></code> This is the same class used by the {{tag|div|o}}-based {{tlx|hatnote}} template, the block display of which is controlled by a separate <code>div.hatnote</code> directive in [[Mediawiki:Common.css]]. The output is produced by [[Module:Hatnote inline]]. == See also == * [[Template:Hatnote templates documentation]], for all the block-format hatnotes === Templates based on this meta-template === * {{tl|Crossreference}} (a.k.a. {{tl|Crossref}}, {{tl|Xref}}) &ndash; Template for inline crossreferences to (usually) other Wikipedia pages (unprintworthy in most cases) * {{tl|Ghat}} &ndash; Hatnote template for use in [[MOS:GLOSSARIES|template-structured glossaries]] (printworthy) * {{tl|See above}} and {{tl|See below}} &ndash; some more specific templates than {{tl|Crossreference}} for use on same page only (printworthy) {{hatnote templates}} <includeonly>{{sandbox other|| <!-- Categories below this line; interwikis at Wikidata, thanks --> [[Category:Cross-reference templates]] [[Category:Hatnote templates| ]] [[Category:Inline hatnote templates| ]] [[Category:Inline templates| ]] }}</includeonly> g2d91gjzcr13bv56wzs9xceswb11w08 0 160566 844966 767460 2026-08-23T18:37:38Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 844966 wikitext text/x-wiki '''ਅਪਰਨਾ ਕੁਮਾਰ''' ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] ਪਰਬਤਾਰੋਹੀ ਹੈ। ਪਰਬਤਾਰੋਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਕੇਡਰ ਦੀ 2002 ਬੈਚ ਦੀ [[ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਸੇਵਾਵਾਂ|ਆਈਪੀਐਸ]] ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਪੀਏਸੀ ਦੀ 9ਵੀਂ ਬਟਾਲੀਅਨ (ਪ੍ਰੋਵਿੰਸ਼ੀਅਲ ਆਰਮਡ ਕਾਂਸਟੇਬਲਰੀ ਜੋ ਆਈਟੀਬੀਪੀ ਦੇ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੀਨੀ ਸਰਹੱਦ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੀ ਸੀ) ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਕਰਦੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=2019-08-28 |title=IPS officer Aparna Kumar to receive Tenzing Norgay National Adventure Award 2018 |url=https://www.dnaindia.com/india/report-ips-officer-aparna-kumar-to-receive-tenzing-norgay-national-adventure-award-2018-2785535 |access-date=2020-09-29 |website=DNA India |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Uttar Pradesh Police {{!}} OfficerProfile |url=https://uppolice.gov.in/en/officerprofile?transid=1634&slugName=Deputation |access-date=2020-09-29 |website=uppolice.gov.in}}</ref> ਉਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਲੈਂਡ ਐਡਵੈਂਚਰ ਲਈ 2018 ਵਿੱਚ ਤੇਨਜ਼ਿੰਗ ਨੌਰਗੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਡਵੈਂਚਰ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=President of India Award |url=https://www.youtube.com/watch?v=Bz_9EFYg58Q |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127171545/https://www.youtube.com/watch?v=Bz_9EFYg58Q&gl=US&hl=en |archive-date=2021-01-27 |access-date= |website=[[YouTube]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=2019-08-28 |title=IPS officer Aparna Kumar to be conferred Tenzing Norgay National Adventure Award 2018 |url=https://www.jagranjosh.com/current-affairs/tenzing-norgay-national-adventure-award-2018-ips-officer-aparna-kumar-national-awards-for-sports-1566968733-1 |access-date=2020-09-29 |website=Jagranjosh.com |archive-date=2021-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210622171407/https://www.jagranjosh.com/current-affairs/tenzing-norgay-national-adventure-award-2018-ips-officer-aparna-kumar-national-awards-for-sports-1566968733-1 |url-status=dead }}</ref> == ਕਰੀਅਰ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ == ਆਪਣੇ ਪੁਲਿਸ ਕਰੀਅਰ ਵਿੱਚ, ਅਪਰਨਾ ਕੁਮਾਰ ਕਮਾਂਡੈਂਟ 9ਵੀਂ ਬੀ.ਐਨ. ਪੀਏਸੀ ਮੁਰਾਦਾਬਾਦ 9ਵੇਂ ਬੀ.ਐਨ. ਪੀਏਸੀ ਨੇ ਉੱਤਰਾਂਚਲ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਅਸਕੋਟ, ਬਦਰੀਨਾਥ ਅਤੇ ਉੱਤਰਕਾਸ਼ੀ ਵਿਖੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਭਾਰਤ-ਤਿੱਬਤੀ ਸਰਹੱਦ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। 1992 ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਹੁਦਿਆਂ ਦਾ ਚਾਰਜ ਇੰਡੋ-ਤਿੱਬਤੀਅਨ ਬਾਰਡਰ ਪੁਲਿਸ (ਆਈ.ਟੀ.ਬੀ.ਪੀ.) ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/itbp-mountaineers-1st-to-scale-21k-ft-mt-balbala-after-75-years/articleshow/86184325.cms|title=Indo-Tibetan Border Police mountaineers first to scale 21,000-ft Mt Balbala after 75 years {{!}} Lucknow News - Times of India|last=Sep 14|first=Pathikrit Chakraborty / TNN / Updated|work=The Times of India|language=en}}</ref> 2002 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਮਸੂਰੀ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ ਐਡਮਿਨਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਕੋਰਸ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਅਕਤੂਬਰ 2013 ਵਿੱਚ ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਮਾਊਂਟੇਨੀਅਰਿੰਗ ਐਂਡ ਅਲਾਈਡ ਸਪੋਰਟਸ (ਏਬੀਵੀਆਈਐਮਐਸ) ਮਨਾਲੀ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਬੇਸਿਕ ਮਾਉਂਟੇਨੀਅਰਿੰਗ ਕੋਰਸ ਕਰਨ ਲਈ ਅਪਲਾਈ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਲੋਬੂਚੇ ਪੂਰਬੀ ਚੋਟੀ (6,119) ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ&nbsp;m/20,075&nbsp;ਫੁੱਟ) ਅਤੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 2013 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ -35 ਡਿਗਰੀ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ ਸੀਮਤ ਆਕਸੀਜਨ ਦੇ ਨਾਲ ਬਚਣਾ ਪਿਆ। ਜੂਨ 2013 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਸਟੋਕ ਕਾਂਗੜੀ (ਲਗਭਗ 20,182) ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।&nbsp;ਪੈਰ) [[ਲਦਾਖ਼|ਲੱਦਾਖ]] ਵਿੱਚ, ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਆਈਪੀਐਸ/ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਰਵਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=November 2022}} ਉਸਨੇ ਜੁਲਾਈ 2014 ਵਿੱਚ ABVIMAS, ਮਨਾਲੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਅਗਾਊਂ ਪਰਬਤਾਰੋਹੀ ਕੋਰਸ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ<ref>{{Cite web |last=Jha |first=Prashant |date=29 August 2019 |title=IPS officer Aparna gets Tenzing Norgay award, says travelling to the North Pole her next big challenge |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/dehradun/ips-officer-aparna-gets-tenzing-norgay-award-says-travelling-to-north-pole-her-next-big-challenge/articleshow/70880740.cms |access-date=2020-09-29 |website=The Times of India |language=en}}</ref> ਅਤੇ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਕਰਨ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣ ਗਈ। ਉਸ ਨੂੰ 2 ਜਨਵਰੀ 2016 ਨੂੰ ਐਸਐਸਪੀ ਤੋਂ ਡੀਆਈਜੀ ਵਜੋਂ ਤਰੱਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/aparna-kumar-becomes-first-woman-ips-itbp-officer-to-trek-south-pole/article26066941.ece|title=Aparna Kumar becomes first woman IPS, ITBP officer to trek South Pole|date=23 January 2019|work=The Hindu|language=en-IN}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਜਨਵਰੀ 2017 ਵਿੱਚ ਡੀਆਈਜੀ ਵਜੋਂ ਤਰੱਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ [[ਲਖਨਊ]] ਵਿੱਚ ਡੀਆਈਜੀ ਤਕਨੀਕੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਕਤੂਬਰ 2017 ਤੋਂ, ਉਹ ਇੰਡੋ-ਤਿੱਬਤੀਅਨ ਬਾਰਡਰ ਪੁਲਿਸ (ITBP) ਵਿੱਚ ਡੈਪੂਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਵੇਲੇ ਹੈ{{When|date=November 2022}} ਗੜ੍ਹਵਾਲ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਚੀਨ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਡੀਆਈਜੀ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਸੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਚਾਰਜ ਸੰਭਾਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। == ਪਰਬਤਾਰੋਹੀ ਜਿੱਤਾਂ == ਅਪਰਨਾ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਸੱਤ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ, ਸੱਤ ਸਿਖਰਾਂ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਉਹ [[ਉੱਤਰੀ ਧਰੁਵ]] ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਐਕਸਪਲੋਰਰ ਗ੍ਰੈਂਡ ਸਲੈਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰੇਗੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸਿਖਰ ਸੰਮੇਲਨ ਅਤੇ ਦੋ ਧਰੁਵ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। === ਅਫਰੀਕਾ - ਕਿਲੀਮੰਜਾਰੋ === 30 ਅਗਸਤ 2014 ਨੂੰ, ਉਹ [[ਕਿਲੀਮੰਜਾਰੋ|ਕਿਲੀਮੰਜਾਰੋ (5,895) ਪਹਾੜ 'ਤੇ]] ਚੜ੍ਹਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਰਹੀ।&nbsp;m/19,340&nbsp;ਫੁੱਟ) [[ਤਨਜ਼ਾਨੀਆ]] ਵਿੱਚ, ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਚੋਟੀ ਹੈ। ਇਹ 15 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਦਸ ਮੈਂਬਰੀ ਮੁਹਿੰਮ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸਮੇਂ ਵਾਦੀ ਦੇ ਦਿਲਕਸ਼ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਮਨਮੋਹਕ ਫਲੈਟ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਯੂਪੀ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਇਆ ਅਤੇ ਉਚਾਈ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਆਈਪੀਐਸ/ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਰਵਿਸ ਅਫਸਰ ਬਣ ਗਈ<ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/news-ani/ips-officer-aparna-kumar-becomes-the-first-indian-woman-to-scale-mt-manaslu-117092801217_1.html|title=IPS Officer Aparna Kumar becomes the first Indian woman to scale Mt Manaslu|date=28 September 2017|work=Business Standard India}}</ref> === ਪੁੰਕਕ ਜਯਾ === ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਅਗਲੀ ਮੁਹਿੰਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਆਪਣੇ ਚੱਟਾਨ ਚੜ੍ਹਨ ਦੇ ਹੁਨਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਟਿਊਨ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ। 7 ਨਵੰਬਰ 2014 ਨੂੰ, ਉਸਨੇ ਪੁੰਕਕ ਜਯਾ (4,884) ਨੂੰ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਸਕੇਲ ਕੀਤਾ&nbsp;m/16,024&nbsp;ਫੁੱਟ) ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਪਾਪੂਆਨ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਓਸ਼ੇਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਚੋਟੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=November 2022}} ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਚੜ੍ਹਾਈ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਹੁਨਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।  <sup class="noprint Inline-Template" style="margin-left:0.1em; white-space:nowrap;">&#x5D;</sup> ਬੇਸ ਕੈਂਪ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਬਾਲੀ ਟਾਪੂ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਤੱਕ ਛੇ ਘੰਟੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਬਾਇਲੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਰਮਿਟ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਫਿਰ ਤੋਂ ਇਹ ਉਪਲਬਧੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਆਈ.ਪੀ.ਐਸ./ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਰਵਿਸ ਅਫਸਰ (ਮਰਦ ਜਾਂ ਔਰਤ) ਬਣ ਗਈ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=November 2022}} === ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ - ਐਕੋਨਕਾਗੁਆ === ਪੰਦਰਵਾੜੇ ਦੇ ਆਰਾਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ , ਉਸਨੇ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਅਗਲੀ ਮੁਹਿੰਮ ਲਈ ਆਪਣੀ ਤਿਆਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। [[ਅਰਜਨਟੀਨਾ]] ਵਿੱਚ ਮਾਊਂਟ ਐਕੋਨਕਾਗੁਆ ਏਸ਼ੀਆ ਮਹਾਂਦੀਪ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਚੋਟੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਨਾਲੀ ਵਿੱਚ ਬਰਫ ਦੀ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੁਨਰ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਬਣਾਉਣ ਲਈ 15 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿਖਲਾਈ ਕੀਤੀ। ਨੌਂ ਮੈਂਬਰੀ ਮੁਹਿੰਮ ਟੀਮ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਨੂੰ ਸਿਖਰ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਹੇਠਾਂ ਵਾਪਸ ਭੇਜਣਾ ਪਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਚੀ-ਉੱਚਾਈ ਵਾਲੇ ਪਲਮਨਰੀ ਐਡੀਮਾ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਗੜਣ ਲੱਗੀ। 14 ਜਨਵਰੀ 2015 ਨੂੰ, ਉਸਨੇ ਮਾਊਂਟ ਐਕੋਨਕਾਗੁਆ (6,962) ਨੂੰ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਚੜ੍ਹਾਇਆ।&nbsp;m/22,840&nbsp;ਪੈਰ). 20 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 23,000 ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਉਚਾਈ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।&nbsp;ਪੈਰ -35 ਡਿਗਰੀ ਅਤੇ ਘੱਟ ਆਕਸੀਜਨ ਪੱਧਰ. ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਆਈਪੀਐਸ/ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਰਵਿਸ ਅਫਸਰ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। === ਯੂਰਪ - ਐਲਬਰਸ === ਕੁਮਾਰ 25 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਮਾਊਂਟ ਐਲਬਰਸ (5642 ਮੀਟਰ, ਲਗਭਗ 18,510) ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਨ ਲਈ ਦਸ ਹੋਰ ਚੜ੍ਹਾਈ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ, ਰੂਸ ਪਹੁੰਚਿਆ।&nbsp;ਪੈਰ). ਚੜ੍ਹਾਈ 26 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ 4 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁਪਹਿਰ 12.30 ਵਜੇ, ਟੀਮ ਆਖਰਕਾਰ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਇਤਿਹਾਸ ਰਚਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਹ ਪੈਰ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਰਵਿਸ ਅਫਸਰ (ਆਈਏਐਸ, ਆਈਪੀਐਸ, ਆਈਐਫਐਸ), ਮਰਦ ਜਾਂ ਔਰਤ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=November 2022}}ਉਹ 5 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ਖਬਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=November 2022}}ਐਲਬਰਸ ਦੀ ਉਸ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ  ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦਾ ਸਿਖਰ ਕਰਨ ਲਈ: ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੰਟਾਰਕਟਿਕਾ (ਮਾਊਂਟ ਵਿਨਸਨ ਮੈਸਿਫ), ਏਸ਼ੀਆ (ਮਾਊਂਟ ਐਵਰੈਸਟ) ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ (ਮਾਊਂਟ ਡੇਨਾਲੀ)। ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਣ ਸੀ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ  ਆਪਣੀ ਹਰ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਤਿਰੰਗਾ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਝੰਡਾ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === ਅੰਟਾਰਕਟਿਕਾ - ਮਾਊਂਟ ਵਿਨਸਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਧਰੁਵ === ਉਸਨੇ ਅੰਟਾਰਕਟਿਕਾ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 5 ਜਨਵਰੀ 2016 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ [[ਸਾਂਤੀਆਗੋ|ਸੈਂਟੀਆਗੋ]] ਰਾਹੀਂ [[ਚਿਲੀ]] ਦੇ ਪੁੰਟਾ ਏਰੇਨਸ ਤੱਕ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਦਸ ਮੈਂਬਰੀ ਮੁਹਿੰਮ ਟੀਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰ ਅਮਰੀਕਾ, ਕੈਨੇਡਾ, ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ, ਯੂਕੇ ਅਤੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਤੋਂ ਸਨ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=November 2022}} ਅੰਟਾਰਕਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਮਾਉਂਟ ਵਿਨਸਨ ਮੈਸਿਫ ਵਿਖੇ, ਬਰਫ ਦੀ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਹੁਨਰ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ 30 ਖਿੱਚਣਾ&nbsp;ਬਰਫ਼ ਉੱਤੇ ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਸਲੇਜ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਧਰੁਵ ਦੇ ਠੰਢੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿੱਚ ਟੈਸਟ ਕਰਨ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=November 2022}}ਤਾਪਮਾਨ -40 ਡਿਗਰੀ ਤੱਕ ਹੇਠਾਂ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਹਵਾ ਲਗਭਗ 100-120 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ ਸੀ। ਉਹ ਚਿਲੀ ਦੇ ਪੁਏਂਟਾ ਏਰੇਨਸ ਤੋਂ ਅੰਟਾਰਕਟਿਕਾ ਦੇ ਯੂਨੀਅਨ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਟੀਮ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਐਡਵਾਂਸ ਬੇਸ ਕੈਂਪ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਾਈ ਦੀ ਖਿੜਕੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 23 ਜਨਵਰੀ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਸਿਖਰ ਸੰਮੇਲਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਸੀ ਪਰ ਅਜਿਹਾ 5 ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹੋ ਸਕਿਆ। 17 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਤ 11 ਵਜੇ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁਪਹਿਰ 2 ਵਜੇ ਉਸਨੇ ਮਾਊਂਟ ਵਿਨਸਨ ਮੈਸਿਫ਼ (ਲਗਭਗ 17,000) ਨੂੰ ਸਰ ਕੀਤਾ।&nbsp;ਪੈਰ). 100 ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਬਰਫੀਲੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਚਣਾ&nbsp;ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ ਅਤੇ -40 ਡਿਗਰੀ ਤਾਪਮਾਨ ਨੇ ਉਸ 'ਤੇ ਟੋਲ ਲਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ 5 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਾਰ ਗਈ&nbsp;ਭਾਰ ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਹੈ ਅਤੇ ਹਲਕੇ ਫ੍ਰੌਸਟਬਾਈਟ ਸੀ। == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਕੁਮਾਰ [[ਬੰਗਲੌਰ|ਬੇਂਗਲੁਰੂ]] ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਰੱਬ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸੀਸਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਈਏਐਸ ਅਤੇ ਆਈਪੀਐਸ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸੀਨੀਅਰ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰ ਸਮੇਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਮਰਥਨ ਦਿੱਤਾ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਪਰਬਤਾਰੋਹੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] hw5y6s61xrawsevb5xpxyiyj8l1p59x 0 169811 845063 687016 2026-08-24T10:15:38Z RaviRaval3006 61668 Jindal Steel & Power Limited officially changed its name to Jindal Steel Limited, effective 22 July 2025, following approval from the Registrar of Companies, Ministry of Corporate Affairs, Government of India. 845063 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = ਜਿੰਦਲ ਸਟੀਲ ਐਂਡ ਪਾਵਰ | logo = Jindal Steel Limited Logo.png| | image = Jindal Centre Raigarh.png | type = [[ਜਨਤਕ ਕੰਪਨੀ|ਜਨਤਕ]] | traded_as = {{ubl|{{BSE|532286}}|{{NSE|JINDALSTEL}}}} | founder = [[ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜਿੰਦਲ]] | location = [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]], ਭਾਰਤ<ref>{{Cite web|url=http://www.jindalsteelpower.com/contact/network-address.aspx|title=Jindal Steel Power &#124;&#124; Home|access-date=24 September 2010|archive-date=22 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222145400/http://www.jindalsteelpower.com/contact/network-address.aspx|url-status=dead}}</ref> | area_served = ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ | key_people = [[ਨਵੀਨ ਜਿੰਦਲ]] ([[ਚੇਅਰਮੈਨ]])<ref name=MgmtDetails>{{cite web |url=https://www.jindalsteelpower.com/key-management-personnel.html |title=Management Details |publisher=Jindal Steel and Power |access-date=June 5, 2020 |archive-date=12 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512100918/https://jindalsteelpower.com/key-management-personnel.html |url-status=live }}</ref><br />{{nowrap|ਬਿਮਲੇਂਦਰ ਝਾ<ref name=MgmtDetails/> (ਐੱਮਡੀ)}} | ISIN = {{ISIN|sl=n|pl=y|INE749A01030}} | industry = [[ਇਸਪਾਤ]], ਊਰਜਾ | products = [[ਇਸਪਾਤ]], [[ਲੋਹਾ]], ਬਿਜਲੀ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਵੰਡ | revenue = {{increase}} {{INRConvert|52768.23|c}} (2023)<ref name="Financials">{{cite web |url= https://archives.nseindia.com/corporate/stx1605223_16052023174913.pdf |title= Jindal Steel and Power Ltd. Financial Statements |website= jindalsteelpower.com |access-date= 16 May 2023 |archive-date= 16 ਮਈ 2023 |archive-url= https://web.archive.org/web/20230516191049/https://archives.nseindia.com/corporate/stx1605223_16052023174913.pdf |url-status= bot: unknown }}</ref> | operating_income = {{Decrease}} {{INRConvert|4485.49|c}} (2023) | net_income = {{Decrease}} {{INRConvert|3974.09|c}} (2023) | assets = {{Decrease}} {{INRConvert|69427.23|c}} (2023) | equity = {{Decrease}} {{INRConvert|39019.03|c}} (2023) | num_employees = 21,000 (2022) | parent = [[ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜਿੰਦਲ ਗਰੁੱਪ]] | subsid = | homepage = {{URL|https://www.jindalsteel.in/|jindalsteel.in}} | footnotes = }} '''ਜਿੰਦਲ ਸਟੀਲ ਐਂਡ ਪਾਵਰ ਲਿਮਿਟੇਡ''' ('''ਜੇਐਸਪੀਐਲ''') [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਇਸਪਾਤ|ਸਟੀਲ]] ਕੰਪਨੀ ਹੈ।<ref name="Forbes">{{cite web |url=https://www.forbes.com/companies/jindal-steel-power/ |title=Jindal Steel & Power on the Forbes Global 2000 List |work=Forbes |date=31 May 2013 |access-date=1 December 2013 |archive-date=2 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202235620/http://www.forbes.com/companies/jindal-steel-power/ |url-status=live }}</ref> ਜੇਐਸਪੀਐਲ ਓਪੀ ਜਿੰਦਲ ਗਰੁੱਪ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।<ref>{{cite news |url= https://businessindia.co/magazine/amazing-turnaround-of-jspl |title= Amazing turnaround of JSPL |author= Mgazine Feature |date= 28 June 2021 |work= businessindia.co |access-date= 29 June 2022 |archive-date= 19 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220519075546/https://www.businessindia.co/magazine/amazing-turnaround-of-jspl |url-status= live }}</ref> ਟਨਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਿੱਜੀ ਸਟੀਲ ਉਤਪਾਦਕ ਹੈ ਅਤੇ ਰੇਲਾਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕਮਾਤਰ ਨਿੱਜੀ ਕੰਪਨੀ ਹੈ। ਕੰਪਨੀ ਸਪੰਜ ਆਇਰਨ, ਹਲਕੇ ਸਟੀਲ ਦੇ ਸਲੈਬਾਂ, ਰੇਲਾਂ, ਹਲਕੇ ਸਟੀਲ, ਢਾਂਚਾਗਤ, ਗਰਮ ਰੋਲਡ ਪਲੇਟਾਂ, ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਕੋਇਲਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਵੇਚਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url = https://www.business-standard.com/company/jindal-steel-20287/information/company-history|title = Jindal Steel & Power Ltd|newspaper = Business Standard India|access-date = 9 February 2022|archive-date = 9 February 2022|archive-url = https://web.archive.org/web/20220209120005/https://www.business-standard.com/company/jindal-steel-20287/information/company-history|url-status = live}}</ref> ਜਿੰਦਲ ਸਟੀਲ ਐਂਡ ਪਾਵਰ ਨੇ ਅੰਗੁਲ, ਓਡੀਸ਼ਾ ਵਿਖੇ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕੋਲਾ-ਗੈਸੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਆਧਾਰਿਤ ਡੀਆਰਆਈ ਪਲਾਂਟ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਕਿ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਉੱਚ-ਐਸ਼ ਕੋਲੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਟੀਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਿੰਥੇਸਿਸ ਗੈਸ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਯਾਤ ਕੋਕ-ਅਮੀਰ ਕੋਲੇ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਘਟਦੀ ਹੈ। JSPL ਦੀ ਕੋਲਾ ਗੈਸ-ਅਧਾਰਤ ਸਟੀਲ ਤਕਨੀਕ ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੇਸ ਅਧਿਐਨ ਬਣ ਗਈ।<ref>{{cite news | url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/jspl-s-coal-gas-based-steel-tech-in-harvard-case-study-115011800659_1.html | title=JSPL's coal gas-based steel tech in Harvard case study | newspaper=Business Standard India | date=18 January 2015 | agency=Press Trust of India | access-date=29 June 2022 | archive-date=8 June 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220608040109/https://www.business-standard.com/article/pti-stories/jspl-s-coal-gas-based-steel-tech-in-harvard-case-study-115011800659_1.html | url-status=live }}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਟੀਲ ਕੰਪਨੀਆਂ]] e6q4xubkdwkyu1dh9puwp0il6zc034z 0 179737 844919 844741 2026-08-23T11:59:16Z Kuldeepburjbhalaike 18176 844919 wikitext text/x-wiki {{Infobox historic site | name = ਅਲਾਈ ਦਰਵਾਜ਼ਾ | native_name = {{nq|علائی دروازه}} | native_name_lang = Urdu | image = File: Alai Darwaza.JPG | caption = ਅਲਾਈ ਦਰਵਾਜ਼ਾ | designation1 = WHS | designation1_date = 1993 <small>(17th [[World Heritage Committee|session]])</small> | designation1_partof = [[ਕੁਤਬ ਮੀਨਾਰ ਕੰਪਲੈਕਸ]] | designation1_number = | designation1_criteria = iv | designation1_type = ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ | designation1_free1name = Region | designation1_free1value = [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਭਾਰਤ]] | location = [[ਕੁਤਬ ਮੀਨਾਰ ਕੰਪਲੈਕਸ]], [[ਦਿੱਲੀ]], ਭਾਰਤ | built = {{start date and age|1311}} | rebuilt = | architect = | coordinates = {{coord|28.5242|77.1857|display=inline}} | pushpin_map = India }} '''ਅਲਾਈ ਦਰਵਾਜ਼ਾ''' [[ਕੁਤਬ ਇਮਾਰਤ ਸਮੂਹ]], [[ਮਹਿਰੌਲੀ]], [[ਦਿੱਲੀ]], ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੁਵਤ-ਉਲ-ਇਸਲਾਮ ਮਸਜਿਦ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਗੇਟਵੇ ਹੈ। ਸੁਲਤਾਨ [[ਅਲਾਉੱਦੀਨ ਖ਼ਿਲਜੀ|ਅਲਾਉਦੀਨ ਖਲਜੀ]] ਦੁਆਰਾ 1311 ਵਿੱਚ ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲਾਲ ਰੇਤਲੇ ਪੱਥਰ ਦਾ ਬਣਿਆ, ਇਹ ਇੱਕ ਚੌਰਸ ਗੁੰਬਦ ਵਾਲਾ ਗੇਟਹਾਊਸ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੀਰਦਾਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਚੈਂਬਰ ਹੈ। ਇੰਡੋ-ਇਸਲਾਮਿਕ ਇਮਾਰਤ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਾਰੀ ਅਤੇ ਸਜਾਵਟ ਦੇ ਇਸਲਾਮੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਰਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ [[ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣਾ|ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਸਥਾਨ]] ਹੈ।<ref name="ASI">{{Cite web |title=Qutb Minar |url=http://asi.nic.in/qutb-minar/ |access-date=22 March 2019 |publisher=[[Archaeological Survey of India]]}}</ref> == ਪਿਛੋਕੜ == ਅਲਾਈ ਦਰਵਾਜ਼ਾ 1311 ਵਿੱਚ [[ਖ਼ਿਲਜੀ ਵੰਸ਼|ਖ਼ਲਜੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ]] ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ [[ਅਲਾਉੱਦੀਨ ਖ਼ਿਲਜੀ|ਅਲਾਉਦੀਨ ਖ਼ਲਜੀ]] ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਕੁਵਤ-ਉਲ-ਇਸਲਾਮ ਮਸਜਿਦ ਨੂੰ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਨੇ ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ, ਕੇਵਲ ਅਲਾਈ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੀ ਪੂਰਾ ਹੋ ਸਕਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੀ ਮੌਤ 1316 ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।<ref name="RS1">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=xHNOBAAAQBAJ&dq=alai+darwaza+location&pg=PT21|title=Monuments of India|last=Renu Saran|date=2014|publisher=Diamond Pocket Books Pvt Ltd|isbn=9789351652984}}</ref> ਇਹ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਗੇਟਵੇ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="ASI" /> ਇਹ [[ਕੁਤਬ ਇਮਾਰਤ ਸਮੂਹ|ਕੁਤਬ ਕੰਪਲੈਕਸ]] ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।<ref name="RS1" /> 1993 ਵਿੱਚ, ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਅਤੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਹੋਰ ਸਮਾਰਕਾਂ ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣੇ|ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ]] ਮਨੋਨੀਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Qutb Minar and its Monuments, Delhi |url=https://whc.unesco.org/en/list/233 |access-date=22 March 2019 |publisher=UNESCO}}</ref> ਕੁਤਬ ਮੀਨਾਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਕਬਰੇ, ਮਸਜਿਦ ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਥੰਮਾਂ ਨੂੰ [[ਕੁਤਬ ਇਮਾਰਤ ਸਮੂਹ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ == ਅਲਾਈ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਹਾਲ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸਾ {{Convert|34.5|ft|m}} ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਲੰਬਾਈ {{Convert|56.5|ft|m}} ਹੈ।<ref name="RS14">{{Cite book}}</ref> ਇਹ {{Convert|60|ft|m}} ਉੱਚੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕੰਧਾਂ {{Convert|11|ft|m}} ਮੋਟਾ।<ref name="OB2">{{Cite book}}</ref> 1311 ਦਾ ਗੇਟਹਾਊਸ, ਅਜੇ ਵੀ ਨਵੀਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਪ੍ਰਤੀ ਇੱਕ ਸਾਵਧਾਨ ਪਹੁੰਚ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਮੋਟੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖੋਖਲਾ ਗੁੰਬਦ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਖਾਸ ਦੂਰੀ ਜਾਂ ਉਚਾਈ ਤੋਂ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁੰਬਦ ਦੀ ਉਚਾਈ 47 ਫੁੱਟ (14 ਮੀਟਰ) ਹੈ।<ref name="RS13">{{Cite book}}</ref> ਇਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਪਹਿਲਾ ਸੱਚਾ ਗੁੰਬਦ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਗੰਬਦ ਬਣਾਉਣ ਦੀਆਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਸਨ।<ref name="RS13" /> ਪੂਰਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਲਾਲ [[Sandstone|ਰੇਤਲੇ ਪੱਥਰ]] ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਬਾਹਰੀ ਕੰਧਾਂ 'ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਜੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref>{{Cite book}}</ref> ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ 'ਤੇ ਵਿਆਪਕ [[Arabic calligraphy|ਅਰਬੀ ਕੈਲੀਗ੍ਰਾਫੀ]] ਹੈ। ਇਹ ਮਹਿਰਾਬ [[Horseshoe|ਘੋੜੇ ਦੀ ਨਾਲ]] ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਹਨ,<ref name="OB">{{Cite book}}</ref> ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਅਜਿਹੇ ਮਹਿਰਾਬ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ 'ਤੇ ਤੁਰਕੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਨਮੂਨੇ ਹਨ।<ref name="RS12">{{Cite book}}</ref> == ਤਸਵੀਰਾਂ == <gallery widths="200" heights="200"> ਤਸਵੀਰ:Alai_Darwaza,_Qutub_Complex,_Delhi_in_the_1870s.jpg|alt=Alai Darwaza in the 1870s|1870 ਵਿੱਚ ਅਲਾਈ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਤਸਵੀਰ:Qutub_Minar_Alai_Darwaza_Imam_Zamin_Delhi_India_-_panoramio.jpg|alt=Alai Darwaza with the Tomb of Imam Zamin in the foreground|ਅਲਾਈ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਇਮਾਮ ਦੀ ਕਬਰ ਦੇ ਨਾਲ। ਤਸਵੀਰ:Alai_Darwaza-Qutub-Complex.jpg|alt=Doorway of the Darwaza|ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਤਸਵੀਰ:Window_at_Alai_Darwaza,_Qutb_complex.jpg|alt=Window of the Darwaza|ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਖਿੜਕੀ </gallery> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Commons category inline|Alai Gate|ਅਲਾਈ ਦਰਵਾਜ਼ਾ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਿਰੌਲੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਲਾਉੱਦੀਨ ਖ਼ਿਲਜੀ]] 3ajfycou85m3m6pdwgxbrrdiv7kr3ft 0 180536 844961 844239 2026-08-23T17:10:46Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 844961 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = 2025 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ | image = 2025 IPL logo.png | fromdate = 22 ਮਾਰਚ | todate = 3 ਜੂਨ 2025 | administrator = [[ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ]] | cricket format = [[ਟਵੰਟੀ20]] | tournament format = [[ਗਰੁੱਪ ਪੜਾਅ]] ਅਤੇ [[ਪਲੇਆਫ਼]] | participants = 10 | matches = 74 | champions = [[ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੰਗਲੁਰੂ]] | count = 1 | runner up = [[ਪੰਜਾਬ ਕਿੰਗਜ਼]] | most valuable player = [[ਸੂਰਿਆਕੁਮਾਰ ਯਾਦਵ]] ([[ਮੁੰਬਈ ਇੰਡੀਅਨਜ਼]]) | most runs = [[ਸਾਈ ਸੁਧਰਸਨ]] ([[ਗੁਜਰਾਤ ਟਾਈਟਨਜ਼]]) (759) | most wickets = [[ਪ੍ਰਸੀਧ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] (ਗੁਜਰਾਤ ਟਾਈਟਨਸ) (25) | website = {{URL|iplt20.com}} | previous_year = 2024 | previous_tournament = 2024 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ | next_year = 2026 | next_tournament = 2026 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ }} {{2025 Indian Premier League Teams|main=y}} '''2025 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ''', ਜਿਸਨੂੰ '''ਆਈਪੀਐੱਲ 18''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ '''ਟਾਟਾ ਆਈਪੀਐੱਲ 2025''' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ]], ਇੱਕ ਪੇਸ਼ੇਵਰ [[ਟੀ20|ਟੀ-20]] [[ਕ੍ਰਿਕਟ]] ਲੀਗ ਦਾ 18ਵਾਂ ਐਡੀਸ਼ਨ ਸੀ। ਇਸ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ 10 ਟੀਮਾਂ ਨੇ 74 ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਇਹ 22 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ [[2025 ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸੰਕਟ|2025 ਦੇ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸੰਕਟ]] ਕਾਰਨ 9 ਮਈ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 13 ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਚ 17 ਮਈ ਤੋਂ ਛੇ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ, ਫਾਈਨਲ 25 ਮਈ ਤੋਂ 3 ਜੂਨ ਤੱਕ ਮੁੜ ਤਹਿ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਮੌਜੂਦਾ ਚੈਂਪੀਅਨ [[ਕੋਲਕਾਤਾ ਨਾਇਟ ਰਾਈਡਰਜ਼|ਕੋਲਕਾਤਾ ਨਾਈਟ ਰਾਈਡਰਜ਼]] ਲੀਗ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ, [[ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੰਗਲੁਰੂ]] ਨੇ [[ਪੰਜਾਬ ਕਿੰਗਜ਼]] ਨੂੰ 6 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਹਰਾ ਕੇ 18 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤਿਆ। [[ਗੁਜਰਾਤ ਟਾਈਟਨਜ਼]] ਦੇ [[ਸਾਈ ਸੁਧਰਸਨ]] ਅਤੇ [[ਪ੍ਰਸਿਧ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ]] ਨੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੌੜਾਂ (759) ਬਣਾਈਆਂ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਟਾਂ (25) ਲਈਆਂ। [[ਮੁੰਬਈ ਇੰਡੀਅਨਜ਼]] ਦੇ [[ਸੂਰਿਆਕੁਮਾਰ ਯਾਦਵ]] ਨੂੰ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਖਿਡਾਰੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। == ਹਵਾਲੇ == <references> </references> === ਆਮ ਹਵਾਲੇ === * {{anchor|sch1}}{{Cite journal |date=2025-02-16 |title=IPL Season Schedule 2025 |url=https://documents.iplt20.com/smart-images/1739621485265_IPL%20Season%20Schedule%202025-1.pdf |journal=Indian Premier League Schedule |publisher=[[Board of Control for Cricket in India]] |volume=18 |issue=1 |access-date=2026-05-08 |archive-date=2025-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250621232614/https://documents.iplt20.com/smart-images/1739621485265_IPL%20Season%20Schedule%202025-1.pdf |url-status=dead }} * {{anchor|sch3}}{{Cite journal |date=2025-05-12 |title=IPL Season Schedule 2025 |url=https://scores.iplt20.com/TATA%20IPL%202025%20Season%20Schedule.pdf |journal=Indian Premier League Schedule |publisher=[[Board of Control for Cricket in India]] |volume=18 |issue=3 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਗਸਤ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Official website|https://www.iplt20.com/}} * {{ESPNcricinfo 2|series|id=ipl-2025-1449924}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਸੀਜ਼ਨ]] 7g4esa1i6428sy6dz49ovqzbmmmg2nn 0 183315 844975 829582 2026-08-23T22:38:05Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 844975 wikitext text/x-wiki '''ਦਾਮ ਆਸ਼ਾ ਖੇਮਕਾ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Dame Asha Khemka;''' ਜਨਮ ਅਕਤੂਬਰ 1951,<ref name="CompaniesHouse">{{Cite web |title=WEST NOTTINGHAMSHIRE EDUCATIONAL TRUST |url=https://beta.companieshouse.gov.uk/company/08337041/officers |access-date=29 July 2015 |website=Companies House}}</ref> [[ਸੀਤਾਮੜ੍ਹੀ|ਸੀਤਾਮੜੀ]], [[ਬਿਹਾਰ]] ਵਿੱਚ)<ref name="Chad 2Nov">Principal's life story inspires students. ''Chad'', 2 November 2016, p.46. Accessed 2 January 2022</ref><ref name="beingindian1">{{Cite web |title=Woman from Bihar who dropped out of school at 13 is now Asian businesswoman of the Year |url=https://www.beingindian.com/good-reads/woman-from-bihar-who-dropped-out-of-school-at-13-is-now-asian-businesswoman-of-the-year |access-date=8 July 2017 |publisher=Being Indian |archive-date=2 ਨਵੰਬਰ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171102025735/http://www.beingindian.com/good-reads/woman-from-bihar-who-dropped-out-of-school-at-13-is-now-asian-businesswoman-of-the-year |url-status=dead }}</ref> ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿੱਖਿਅਕ ਹੈ ਜਿਸਨੇ 2018 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਵੈਸਟ ਨੌਟਿੰਘਮਸ਼ਾਇਰ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਅਤੇ ਸੀਈਓ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਾਲਜ ਨੂੰ ਵਿੱਤੀ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਸੀ।<ref name="tes0">[https://www.tes.com/news/high-profile-college-principal-quits-after-warning-over-finances High-profile college principal quits after warning over finances] ''[[TES (magazine)|TES]]'', 1 October 2018. Retrieved 3 January 2019</ref><ref>[https://www.wnc.ac.uk/About-us/ Vision West Nottinghamshire College - About us] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240420234415/https://wnc.ac.uk/About-us/ |date=2024-04-20 }} Retrieved 18 December 2017.</ref><ref>[https://www.wncgroup.co.uk/The-corporation/Executive-team.aspx The Corporation - Executive Team] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240401053747/https://wncgroup.co.uk/The-corporation/Executive-team.aspx |date=2024-04-01 }}, wncgroup.co.uk Retrieved 18 December 2017.</ref> ਉਹ 2006 ਵਿੱਚ ਡੀ ਮੈਕਈਵੋਏ-ਰੌਬਿਨਸਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ।<ref name="Chad 2013/4">[http://www.chad.co.uk/news/local/new-years-honour-for-west-notts-chief-1-6342772 New Years Honour for West Notts chief] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816054857/http://www.chad.co.uk/news/local/new-years-honour-for-west-notts-chief-1-6342772 |date=2016-08-16 }} ''Chad'', local newspaper, 31 December 2013 Retrieved 31 December 2013</ref><ref name="hindustantimes">{{Cite web |date=31 December 2013 |title=Dame Asha Khemka profile |url=http://www.hindustantimes.com/india/bihar-to-britain-a-unique-journey-for-dame-asha-khemka/story-qU162BDUgf4nVsOxc3EM7O.html |access-date=13 June 2015 |website=Hindustantimes.com}}</ref> ਅਕਤੂਬਰ 2018 ਵਿੱਚ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਨਖਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।<ref name="tes">[https://www.tes.com/news/high-profile-college-principal-quits-after-warning-over-finances High-profile college principal quits after warning over finances] tes.com, 1 October 2018. Retrieved 5 October 2018</ref> == ਸਨਮਾਨ == ਉਸਨੂੰ 2008 ਵਿੱਚ OBE (ਆਰਡਰ ਆਫ਼ ਦ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਐਂਪਾਇਰ) ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/india/bihar-to-britain-a-unique-journey-for-dame-asha-khemka/story-qU162BDUgf4nVsOxc3EM7O.html|title=Bihar to Britain: a unique journey for Dame Asha Khemka|work=hindustantimes.com|access-date=27 October 2017}}</ref> 2014 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਆਰਡਰ ਦੇ ਡੈਮ ਕਮਾਂਡਰ ਵਜੋਂ ਉੱਚਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੀ ਚੌਥੀ ਔਰਤ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਰਡਰ ਆਫ਼ ਦ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਐਂਪਾਇਰ (DBE ਜਾਂ GBE) ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਦੇਸ਼ 1917 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, [[ਕੈਖੁਸ੍ਰਾਊ ਜਹਾਨ|ਕੈਖੁਸਰੋ ਜਹਾਂ, ਭੋਪਾਲ ਦੀ ਬੇਗਮ]] (1917), [[Maharani Lakshmi Devi Bai Sahiba|ਮਹਾਰਾਣੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇਵੀ।]] ਧਾਰ ਰਾਜ ਦੇ [[Maharani Lakshmi Devi Bai Sahiba|ਬਾਈ ਸਾਹਿਬਾ]] (1931), ਅਤੇ ਇੰਦਰਾ ਪਟੇਲ (2011)।<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/nri/nri-achievers/UKs-first-Asian-woman-HC-judge-is-of-Punjabi-origin/articleshow/49534306.cms|title=UK's first Asian woman HC judge is of Punjabi origin|last=Sharma|first=Sarika|date=26 October 2015|work=The Times of India|access-date=30 December 2015|location=Mumbai}}</ref> 2017 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਸਟੈਫੋਰਡਸ਼ਾਇਰ ਦੀ ਡਿਪਟੀ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਇੱਕ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਿਵਾਸੀ ਹੈ।<ref>[http://www.staffordshirenewsroom.co.uk/new-deputy-lieutenants-appointed-staffordshire/ New Deputy Lieutenants appointed for Staffordshire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180206002601/http://www.staffordshirenewsroom.co.uk/new-deputy-lieutenants-appointed-staffordshire/ |date=2018-02-06 }} ''Staffordshire Newsroom'' (Staffordshire County Council), 11 May 2017 Retrieved 5 February 2018.</ref> ਅਪ੍ਰੈਲ 2017 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ [[ਬਰਮਿੰਘਮ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ '''ਏਸ਼ੀਅਨ ਬਿਜ਼ਨਸ ਵੂਮੈਨ ਆਫ ਦਿ ਈਅਰ''' ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Woman from Bihar with no English language skills is now 'Asian Businesswoman Of The Year' - More power to you |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/woman-from-bihar-with-no-english-language-skills-is-now-asian-businesswomen-of-the-year/more-power-to-you/slideshow/58130679.cms |access-date=27 October 2017 |website=The Economic Times}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/nri/other-news/indian-origin-educationist-wins-businesswoman-of-year-award/articleshow/58095243.cms|title=Indian-origin educationist wins 'Asian Businesswoman of Year' award|work=The Times of India|access-date=27 October 2017}}</ref> == ਹੋਰ ਪੁਰਸਕਾਰ == * ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮਤਾ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗਹਿਣਾ ਪੁਰਸਕਾਰ, 2007 * ਏਸ਼ੀਅਨ ਵੂਮੈਨ ਆਫ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ, 2008 * ਮਿਡਲੈਂਡਸ ਬਿਜ਼ਨਸ ਵੂਮੈਨ ਆਫ ਦਿ ਈਅਰ, 2009 * NRI ਵੈਲਫੇਅਰ ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ ਇੰਡੀਆ, ਇੱਕ ਗੈਰ-ਨਿਵਾਸੀ ਭਾਰਤੀ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ, 2010 * ਸਾਲ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾਦਾਇਕ ਔਰਤ, ਡਰਬੀਸ਼ਾਇਰ ਅਤੇ ਨੌਟਿੰਘਮਸ਼ਾਇਰ ਚੈਂਬਰ ਆਫ ਕਾਮਰਸ, 2011 * ਸਾਲ ਦੀ ਬਿਜ਼ਨਸ ਪਰਸਨੈਲਿਟੀ, ਐਸ਼ਫੀਲਡ ਅਤੇ ਮੈਨਸਫੀਲਡ ਚਾਡ, 2011<ref>[http://www.cityandguilds.com/About-Us/How-We-Are-Organised/Trustee-Board/Asha-Khemka City and Guilds Trustee Board] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110084853/http://www.cityandguilds.com/About-Us/How-We-Are-Organised/Trustee-Board/Asha-Khemka|date=10 January 2014}}; retrieved 4 February 2021.</ref> * ਅਪ੍ਰੈਂਟਿਸਸ਼ਿਪਸ ਲਈ ਸਮੁੱਚੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ (ਉਦਘਾਟਨੀ ਏਸ਼ੀਅਨ ਅਪ੍ਰੈਂਟਿਸਸ਼ਿਪ ਅਵਾਰਡ, ਕਾਲੇ ਅਤੇ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਨਸਲੀ ਏਸ਼ੀਅਨ ਭਾਈਚਾਰੇ)।<ref>Principal's pride in national accolade, ''Chad'', 30 November 2016, p.50. Accessed 10 October 2021</ref> == ਚੈਰਿਟੀ == ਖੇਮਕਾ ''ਇੰਸਪਾਇਰ ਐਂਡ ਅਚੀਵ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ'' ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸਨ, ਇੱਕ ਸਲਾਹ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸੰਸਥਾ ਜਿਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ "...16 ਤੋਂ 26 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਦੁਖੀ, ਅਣਗੌਲੇ ਅਤੇ ਵਾਂਝੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨਾ...", ਜਿਸਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ NEETS ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ - ਰੁਜ਼ਗਾਰ, ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਂ ਸਿਖਲਾਈ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।<ref>"Inspirational charity is turning around the lives of young people in Nottinghamshire". ''Chad'', 26 June 2013, pp.6-7. Accessed 13 May 2022</ref><ref>[https://www.inspireandachieve.co.uk/about-us About us] The Inspire and Achieve Foundation. Retrieved 13 May 2022</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਖੇਮਕਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸ਼ੰਕਰ ਲਾਲ ਖੇਮਕਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਟਰਾਮਾ ਅਤੇ ਆਰਥੋਪੀਡਿਕ ਸਰਜਨ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਹਨ। ਉਸਨੇ 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਿਹਾਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਅਤੇ 15 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1978 ਦੌਰਾਨ ਯੂਕੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਿੱਖੀ। 20 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਇੱਕ ਪਰਿਪੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਈ, ਕਾਰਡਿਫ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਇੱਕ ਕਾਲਜ ਬਿਜ਼ਨਸ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਟਿਊਟਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਕੈਰੀਅਰ-ਕਦਮ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ।<ref>[http://www.news-journal.co.uk/past_editions/newsjournal-november-2016/ Principal shares life journey] ''News Journal'', November 2016, p.9</ref> == ਵਿਵਾਦ ਅਤੇ ਅਸਤੀਫਾ == ਖੇਮਕਾ ਨੇ 1 ਅਕਤੂਬਰ 2018 ਨੂੰ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਗਵਰਨਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੀਟਿੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 'ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਭਾਵ' ਨਾਲ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite web |date=11 January 2019 |title=College ends use of corporate credit cards after its former principal claimed £40k expenses |url=https://feweek.co.uk/2019/01/11/college-ends-use-of-corporate-credit-cards-after-former-boss-40k-expenses/ |access-date=15 January 2019 |website=FE Week}}</ref> ਕਾਲਜ ਨੇ 2018 ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਗੰਭੀਰ ਵਿੱਤੀ ਬੇਨਿਯਮੀਆਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਜੁਲਾਈ, 2018 ਦੌਰਾਨ "ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਨੋਟਿਸ" ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 'ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਪਾਵਾਂ' ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last= |date=1 October 2018 |title=Dame Asha quits West Notts college amid financial crisis |url=https://feweek.co.uk/2018/10/01/dame-asha-quits-west-notts-college-amid-financial-crisis/ |access-date=5 October 2018 |website=feweek.co.uk}}</ref><ref>[https://www.gov.uk/government/publications/financial-health-notice-to-improve-vision-west-nottinghamshire-college Financial health notice to improve: Vision West Nottinghamshire College] GOV.UK, 17 September 2018. Retrieved 5 October 2018</ref> ਆਪਣੇ ਅਸਤੀਫੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਖੇਮਕਾ 2015/16 ਵਿੱਚ £275K ਅਤੇ 2016/17 ਵਿੱਚ £262K ਦੇ ਨਾਲ, ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਨਖਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲਾਂ/ਸੀਈਓਜ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। 2019 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਖੇਮਕਾ ਨੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਵਿੱਚ £41K ਤੋਂ ਵੱਧ ਖਰਚਿਆਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>[https://www.chad.co.uk/news/west-notts-college-ends-use-of-corporate-credit-cards-after-former-principal-claimed-40k-expenses-1-9533851 West Notts College ends use of corporate credit cards after former principal claimed £40k expenses] 12 January 2019. Retrieved 17 January 2019.</ref><ref>[https://feweek.co.uk/2019/01/11/college-ends-use-of-corporate-credit-cards-after-former-boss-40k-expenses/ College ends use of corporate credit cards after its former principal claimed £40k expenses] ''FE Week'', 11 January 2019. Retrieved 17 January 2019</ref> ''FE ਵੀਕ ਨੇ'' ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਕਿ ਖੇਮਕਾ ਨੇ £130K ਦੀ ਵਿੱਤੀ ਅਦਾਇਗੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।<ref>[https://feweek.co.uk/2018/11/09/embattled-college-boss-dame-asha-declines-her-130k-payout/ Exclusive: Embattled college boss Dame Asha declines her £130k payout] ''FE Week'', 9 November 2018. Retrieved 17 January 2019</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1951]] 15eq6odl764oi9cmeexr658lf52ponl 0 183781 844979 746133 2026-08-23T23:55:43Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 844979 wikitext text/x-wiki '''ਈਵਾ ਮਿਲਿਕ''' (ਜਨਮ 27 ਜੂਨ 1978) ਇੱਕ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਧਾਰਕ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਮਿਸ ਵਰਲਡ 2001 ਵਿੱਚ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ। ਮਿਲਿਕ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਨਾਈਨ ਗੋਲਡ ਕੋਸਟ ਨਿਊਜ਼ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰ ਹੈ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਮਿਲਿਕ ਨੇ ਗੋਲਡ ਕੋਸਟ ਦੇ ਸੇਂਟ ਮਾਈਕਲਜ਼ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 2001 ਵਿੱਚ ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਬਿਜ਼ਨਸ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਡਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਸ ਵਰਲਡ ਆਸਟਰੇਲੀਆ 2001 ਦਾ ਤਾਜ ਪਹਿਨਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਿਸ ਵਰਲਡ 2001 ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ। ਮਿਲਿਕ ਨੇ ਗ੍ਰਿਫਿਥ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ 2005 ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਜਰਨਲਿਜ਼ਮ ਅਤੇ ਮਾਸ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਉੱਤਮਤਾ ਵਿੱਚ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਜਨਵਰੀ 2004 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਦੌਰਾਨ ਸੀ ਕਿ ਮਿਲਿਕ ਨੂੰ ਨਾਈਨ ਗੋਲਡ ਕੋਸਟ ਨਿਊਜ਼ ਨਾਲ ਇੱਕ ਫ੍ਰੀਲਾਂਸ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਨਵਰੀ 2006 ਵਿੱਚ ਨੈਟਲੀ ਗ੍ਰੁਜ਼ਲੇਵਸਕੀ ਦੀ ਥਾਂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਪੂਰੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ਪੇਸ਼ਕਾਰ ਵਜੋਂ। ਮੌਸਮ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਵਚਨਬੱਧਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਮਿਲਿਕ ਨਾਈਨ ਗੋਲਡ ਕੋਸਟ ਨਿਊਜ਼ ਲਈ ਇੱਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਵੀ ਸੀ। ਜਨਵਰੀ 2009 ਵਿੱਚ, ਮਿਲਿਕ ਨੇ ਮੇਲਿਸਾ ਡਾਊਨੇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਨਾਈਨ ਨਿਊਜ਼ ਕੁਈਨਜ਼ਲੈਂਡ ਦੇ ਹਫਤੇ ਦੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰ ਵਜੋਂ, ਐਂਡਰਿਊ ਲੋਫਟਹਾਊਸ ਨਾਲ ਸਹਿ-ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ। ਈਵਾ ਵੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰ ਮੇਲਿਸਾ ਡਾਊਨੇਸ ਲਈ ਹਫਤੇ ਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਨਾਈਨ ਨਿਊਜ਼ ਕੁਈਨਜ਼ਲੈਂਡ ਲਈ ਪੇਸ਼ਕਾਰ ਵਜੋਂ ਨਿਯਮਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਜੁਲਾਈ 2009 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਹੀਥਰ ਫ਼ੋਰਡ ਨੇ ਹਫਤੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ਕਾਰ ਵਜੋਂ ਲੈ ਲਈ, ਜੋ ਐਕਸਟਰਾ ਦੀ ਕੁੱਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਊਜ਼ ਡੈਸਕ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਚਲੀ ਗਈ। ਮਿਲਿਕ ਨੇ ਹਫਤੇ ਦੇ ਅੰਤ ਦੇ ਬੁਲੇਟਿਨ 'ਤੇ ਮੌਸਮ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸ ਨੇ ਭੂਮਿਕਾ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਥਾਂ ਪਾਲ ਬਰਟ ਅਤੇ ਸਿਲਵੀਆ ਜੈਫਰੀਜ਼ ਨੇ ਲੈ ਲਈ। 2011 ਵਿੱਚ, ਈਵਾ ਨੇ ਹਫਤੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਾਈਨ ਨਿਊਜ਼ ਕੁਈਨਜ਼ਲੈਂਡ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਫੋਰਡ ਦੀ ਥਾਂ ਲਈ ਜਿਸ ਨੇ ਨੈਟਵਰਕ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅਕਤੂਬਰ 2014 ਵਿੱਚ, ਮਿਲਿਕ ਨੂੰ ਨਾਈਨ ਮਾਰਨਿੰਗ ਨਿਊਜ਼ ਕੁਈਨਜ਼ਲੈਂਡ ਅਤੇ ਨਾਈਨ ਆਫਟਰਨੂਨ ਨਿਊਜ਼ ਕੁਈਨਝਲੈਂਡ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਾਈਨ ਲਾਈਵ ਕੁਈਨਜ਼ਲੈਂਡ) ਪੇਸ਼ਕਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਮਵਾਰ ਅਤੇ ਵੀਰਵਾਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋਵੇਂ ਬੁਲੇਟਿਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਬਕਾ ਬੁਲੇਟਿਨ ਨੂੰ 2017 ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨੋਟਿਸ ਦੇ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਐਲੀਸਨ ਏਰੀਓਟੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਹਫਤੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ਕਾਰ ਵਜੋਂ ਲੈ ਲਈ। ਜਨਵਰੀ 2018 ਵਿੱਚ, ਮਿਲਿਕ ਨੇ ਨਾਈਨ ਨੈਟਵਰਕ ਬ੍ਰਿਸਬੇਨ ਵਿਖੇ ਆਪਣੀਆਂ ਡਿਊਟੀਆਂ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਨਾਈਨ ਲਾਈਵ ਕੁਈਨਜ਼ਲੈਂਡ ਦੇ ਸਿਰਫ ਸੋਮਵਾਰ ਤੋਂ ਬੁੱਧਵਾਰ ਦੇ ਐਡੀਸ਼ਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ।<ref>{{Cite tweet|user=AlisonAriotti|number=929450153215344640|date=12 November 2017|title=Thrilled for a change in 2018 .. Job sharing daytime news on @9NewsQueensland with my gorgeous friend @EvaMilic9 !! Thanks @Amanda9Paterson & @kblooch !! #WorkLifeBalance #lovemyjob #hoorayforweekendsagain|accessdate=12 November 2017}}</ref> 24 ਸਤੰਬਰ 2018 ਨੂੰ, ਉਸਨੇ ਬਰੂਸ ਪੇਜ ਨਾਲ ਨਾਈਨ ਗੋਲਡ ਕੋਸਟ ਨਿਊਜ਼ ਦੀ ਸਹਿ-ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਨ ਲਈ ਵੈਂਡੀ ਕਿੰਗਸਟਨ ਨਾਲ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਬਦਲੀਆਂ ਜਦੋਂ ਕਿ ਵੈਂਡੀ ਸੋਮਵਾਰ ਤੋਂ ਬੁੱਧਵਾਰ ਤੱਕ ਨਾਈਨ ਲਾਈਵ ਕੁਈਨਜ਼ਲੈਂਡ ਪੇਸ਼ ਕਰੇਗੀ।<ref>{{Cite web |last=Parsons |first=Josephine |date=8 September 2018 |title=Nine News Queensland's Eva Milic and Wendy Kingston to swap jobs |url=https://honey.nine.com.au/2018/09/08/11/01/nine-news-queensland-eva-milic-wendy-kingston |access-date=24 September 2018 |publisher=9Honey |archive-date=24 ਸਤੰਬਰ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180924145458/https://honey.nine.com.au/2018/09/08/11/01/nine-news-queensland-eva-milic-wendy-kingston |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ਨਾਈਨ ਨਿਊਜ਼ ਨਾਓ ਉੱਤੇ ਵੈਂਡੀ ਕਿੰਗਸਟਨ ਲਈ ਇੱਕ ਭਰਪੂਰ ਪੇਸ਼ਕਾਰ ਵੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪੇਸ਼ੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸ ਦੀ ਬ੍ਰਿਸਬੇਨ ਅਤੇ ਗੋਲਡ ਕੋਸਟ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਇਦਾਦ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਹੈ। == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਮਿਲਿਕ ਵਿਆਹੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਹਨ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1978]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] ayesgiwcgtfhjjd3qp88ye30gs4se5i 0 192202 844969 836287 2026-08-23T19:06:32Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 844969 wikitext text/x-wiki {| class="infobox biography vcard" ! colspan="2" class="infobox-above" style="font-size:125%;" |<div class="fn">ਅਮਨ ਸਿੰਘ ਗੁਲਾਟੀ</div> |- class="infobox-data" ! class="infobox-label" scope="row" | ਜਨਮ | class="infobox-data" | <span style="display:none">( <span class="bday">2000-10-11</span> )</span> 11 ਅਕਤੂਬਰ 2000 <span class="noprint ForceAgeToShow">(ਉਮਰ 24)</span><div class="birthplace" style="display:inline"> ਲਖੀਮਪੁਰ ਖੇੜੀ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਭਾਰਤ</div> |- class="noprint ForceAgeToShow" ! class="infobox-label" scope="row" | ਕੌਮੀਅਤ | class="infobox-data category" | [[India|ਭਾਰਤੀ]] |- ! class="infobox-label" scope="row" | ਅਵਾਰਡ | class="infobox-data" | ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਸਿੱਖ ਅਵਾਰਡ ਦਾ ਪੀਪਲਜ਼ ਚੁਆਇਸ ਅਵਾਰਡ (2018) ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਹੱਥ ਡਰਾਇੰਗ ਲਈ ਗਿਨੀਜ਼ ਵਰਲਡ ਰਿਕਾਰਡ (2019) ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ 30 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਸਿਖਰ ਦੇ 100 ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਚੀਬੱਧ (2020) |- ! class="infobox-label" scope="row" | ਵੈੱਬਸਾਈਟ | class="infobox-data" | <span class="url">[http://www.amansinghgulati.com/ www.amansinghgulati.com]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</span> |} '''ਅਮਨ ਸਿੰਘ ਗੁਲਾਟੀ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Aman Singh Gulati;''' ਜਨਮ 11 ਅਕਤੂਬਰ 2000) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ। ਉਹ [[ਬਦਾਮ]], ਮਾਚਿਸ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਕਈ ਛੋਟੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ 'ਤੇ ਕਲਾਕਾਰੀ ਪੇਂਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ [[ਗਿਨੀਜ਼ ਵਰਲਡ ਰਿਕਾਰਡਜ਼|ਗਿਨੀਜ਼ ਵਰਲਡ ਰਿਕਾਰਡਸ]] ਸਮੇਤ ਕਈ ਵਿਸ਼ਵ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ।<ref>{{Cite web |last=Shukla |first=Mohit |date=15 July 2019 |title=छोटी सी उम्र में पेंटिंग के लिए कई विश्व रिकार्ड बना चुके हैं अमन |url=https://www.gaonconnection.com/gaon-connection-tvVideos/artist-aman-gulati-draws-unique-paintings-lakhimpur-uttar-pradesh-45596 |access-date=2021-05-28 |website=Gaon Connection |language=hi}}</ref> ਗੁਲਾਟੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। 2019 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ [[2019 ਪੁਲਵਾਮਾ ਹਮਲਾ|ਪੁਲਵਾਮਾ ਹਮਲੇ]] ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ 44 ਸੈਨਿਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਦੀ ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ ਬਣਾਈ।<ref>{{Cite web |title=Pulwama attack: Lucknow artist makes sketches of deceased CRPF soldiers |url=https://www.aninews.in/news/national/general-news/pulwama-attack-lucknow-artist-makes-sketches-of-deceased-crpf-soldiers20190217223659/?amp=1 |access-date=2021-05-28 |website=www.aninews.in |language=en |archive-date=2019-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190218162643/https://www.aninews.in/news/national/general-news/pulwama-attack-lucknow-artist-makes-sketches-of-deceased-crpf-soldiers20190217223659/?amp=1 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Kishor - |first=Ram |date=2019-02-22 |title=श्रद्धांजलि: लगातार 40 घंटे जागकर बनाई पुलवामा के शहीदों की पेंटिग्स |url=https://navbharattimes.indiatimes.com/viral-adda/trending/kashmir-pulwama-martyrs-aman-singh-gulati-give-unique-tribute-to-martyrs-by-his-art-20678/ |access-date=2021-05-28 |website=वायरल अड्डा}}</ref><ref>{{Cite web |date=2019-02-20 |title=Pulwama terror attack: An 'artistic salute' to slain jawans |url=https://www.hindustantimes.com/lucknow/pulwama-terror-attack-an-artistic-salute-to-slain-jawans/story-Y4G45UVZ62DTSXuXjbFgOP.html |access-date=2021-05-28 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Artist pays tribute to Pulwama martyrs by preparing their sketches |url=https://www.indiatoday.in/india/story/artist-pays-tributes-to-pulwama-martyrs-by-preparing-their-sketches-1458524-2019-02-18 |access-date=2021-05-28 |website=India Today |language=en}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਅਮਨ ਸਿੰਘ ਗੁਲਾਟੀ ਦਾ ਜਨਮ 11 ਅਕਤੂਬਰ 2000 ਨੂੰ [[ਲਖੀਮਪੁਰ ਖੀਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲਖੀਮਪੁਰ ਖੇੜੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸੇਂਟ ਡੌਨ ਬੋਸਕੋ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਓਪਨ ਸਕੂਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। 2021 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ [[ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਗੁਲਾਟੀ ਨੇ ਛੇ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪੇਂਟਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਭਾਵਨਾ ਗੁਲਾਟੀ ਤੋਂ ਪੇਂਟਿੰਗ ਸਿੱਖੀ, ਜੋ ਖੁਦ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਲਘੂ ਕਲਾਵਾਂ 'ਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਕਰਨਾ ਪਸੰਦ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite web |date=2 July 2018 |title=ये हैं अनोखे कलाकार, बनाया इन्होंने अजब-गजब रिकॉर्ड |url=https://hindi.news18.com/videos/ajab-gajab/viral-world-largest-rakhi-made-by-boy-of-uttar-pradesh-1431958.html |access-date=2021-05-28 |website=News18 India |language=hi |archive-date=2023-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230522230536/https://hindi.news18.com/amp/videos/ajab-gajab/viral-world-largest-rakhi-made-by-boy-of-uttar-pradesh-1431958.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Sikhlens Sikhlens: Sikhs Arts & Film Festival (India Chapter) 2021 |url=http://sikhlens.com/sikhlens-sikhs-arts-film-festival-india-chapter-2021/ |access-date=2021-05-28 |website=Sikhlens |language=en-US |archive-date=2021-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210620072918/https://sikhlens.com/sikhlens-sikhs-arts-film-festival-india-chapter-2021/ |url-status=dead }}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਗੁਲਾਟੀ ਨੇ ਕਲਾ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪਾਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂ]], [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|ਨਾਨਕ]] ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ "ਸੋਲ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਵਾਲੀਅਮ 1" ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਬਦਾਮ ਕਲਾ ਲੜੀ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਬਣਾਈ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਨੌਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ|ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ Vol. 9 ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Sikhlens Sikhlens: Sikhs Arts & Film Festival (India Chapter) 2021 |url=http://sikhlens.com/sikhlens-sikhs-arts-film-festival-india-chapter-2021/ |access-date=2021-05-28 |website=Sikhlens |language=en-US |archive-date=2021-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210620072918/https://sikhlens.com/sikhlens-sikhs-arts-film-festival-india-chapter-2021/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=150 years of Gandhi: Longest pencil drawing of Mahatma - The New Indian Express |url=https://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2019/Sep/22/150-years-of-gandhi-longest-pencil-drawing-of-mahatma-2037326.html |access-date=2021-05-28 |website=www.newindianexpress.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=अमन ने बनाया विश्व रिकॉर्ड |url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/lakhimpur-kheri-aman-maid-world-largest-rakhi-16541467.html |access-date=2021-05-28 |website=Dainik Jagran |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |title=फिर बनाया अमन ने विश्व रिकॉर्ड |url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/lakhimpur-kheri-world-record-17262094.html |access-date=2021-05-28 |website=Dainik Jagran |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |last=Suryavanshi |first=Sarvjeet Singh |last2=APWA |first2=President/Editor- |date=2018-05-17 |title=राज्यपाल को भेंट किया पुस्तक 'चरैवेति! चरैवेति!!' के मुख पृष्ठ का पोर्टेट .. |url=https://apwaindia.com/2018/05/17/%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%9c%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%aa%e0%a4%be%e0%a4%b2-%e0%a4%95%e0%a5%8b-%e0%a4%ad%e0%a5%87%e0%a4%82%e0%a4%9f-%e0%a4%95%e0%a4%bf%e0%a4%af%e0%a4%be-%e0%a4%aa%e0%a5%81%e0%a4%b8/ |access-date=2021-05-28 |website=APWA News |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |last=Service |first=Tribune News |title=Celebrating Sikhism |url=https://www.tribuneindia.com/news/lifestyle/celebrating-sikhism-45108 |access-date=2021-05-28 |website=Tribuneindia News Service |language=en}}</ref> ਗੁਲਾਟੀ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਡਰਾਇੰਗ, [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਬੁਝਾਰਤ ਤਸਵੀਰ, [[ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ]] ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰੱਖੜੀ, ਰਾਮ ਨਾਇਕ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪੇਪਰਬੈਕ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਤੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਅਮਨ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀਆਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ, ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਬਦਾਮ ਪੋਰਟਰੇਟ ਪੇਂਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ, [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ|ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ]], ਜੈਸਿੰਡਾ ਆਰਡਨ, [[ਬੋਰਿਸ ਜਾਨਸਨ|ਬੋਰਿਸ ਜੌਨਸਨ]], [[ਮੁਹੰਮਦ ਰਸ਼ੀਦ ਅਲ ਮਕਤੂਮ|ਸ਼ੇਖ ਮੁਹੰਮਦ]], ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ, [[ਡੌਨਲਡ ਟਰੰਪ|ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ]], [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]], ਔਡਰੇ ਅਜ਼ੂਲੇ, [[ਅਮਿਤਾਭ ਬੱਚਨ]], ਸੁਸ਼ਾਂਤ ਸਿੰਘ ਰਾਜਪੂਤ, [[ਸਾਜਿਦ–ਵਾਜਿਦ|ਵਾਜਿਦ ਖਾਨ]], [[ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ]], ਅਤੇ ਇਰਫਾਨ ਖਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=अमन ने ब्रश पर बनाई राम मंदिर की आकृति |url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/lakhimpur-kheri/aman-made-the-shape-of-ram-temple-on-the-brush-lakhimpur-news-bly415259098 |access-date=2021-05-28 |website=Amar Ujala |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |last=Singh |first=Gurbir |date=2019-07-26 |title=Young Indian artist paints PM's portrait on almond |url=https://www.newsviews.co.nz/young-indian-artist-paints-pms-portrait-on-almond/ |access-date=2021-05-28 |website=NewsViews |language=en-NZ}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newshub.co.nz/home/new-zealand/2019/07/indian-artist-paints-tiny-jacinda-ardern-portrait-on-almond-for-her-birthday.html|title=Indian artist paints tiny Jacinda Ardern portrait on almond for her birthday|work=Newshub|access-date=2021-05-28|language=en|archive-date=2021-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210920142645/https://www.newshub.co.nz/home/new-zealand/2019/07/indian-artist-paints-tiny-jacinda-ardern-portrait-on-almond-for-her-birthday.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Sajila Saseendran, Senior |title=Indian teen makes rare portrait of Shaikh Mohammad |url=https://gulfnews.com/uae/indian-teen-makes-rare-portrait-of-shaikh-mohammad-1.65241432 |access-date=2021-05-28 |website=Gulf News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Sajila Saseendran, Senior |title=Watch: Indian expats' rare birthday gift to Sheikh Mohammed |url=https://gulfnews.com/uae/watch-indian-expats-rare-birthday-gift-to-sheikh-mohammed-1.72605367 |access-date=2021-05-28 |website=Gulf News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Chandigarh-based artist makes portrait of Donald Trump on almond |url=https://www.aninews.in/news/national/general-news/chandigarh-based-artist-makes-portrait-of-donald-trump-on-almond20200223152749/?amp=1 |access-date=2021-05-28 |website=www.aninews.in |language=en |archive-date=2025-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250123210245/https://www.aninews.in/news/national/general-news/chandigarh-based-artist-makes-portrait-of-donald-trump-on-almond20200223152749/?amp=1 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=24 May 2019 |title=इस युवा कलाकार ने दिखाया हुनर, बादाम पर पेंटिंग बनाकर दी मोदी को जीत की बधाई |url=https://www.patrika.com/lakhimpur-kheri-news/narendra-modi-painting-made-on-almond-by-kheri-boy-aman-gulati-4613545/ |access-date=2021-05-28 |website=Patrika News |language=hindi}}</ref><ref>{{Cite web |title=अमन गुलाटी नाम के लड़के ने बादाम पर बनाई अभिनंदन की तस्वीर,कही ये बात |url=https://www.amarujala.com/video/lucknow/aman-gulati-s-photo-of-abhinandan-on-almonds |access-date=2021-05-28 |website=Amar Ujala |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |title=Artist Aman Singh Gulati engraved painting of Sushant Singh Rajputon on an almond to give tribute to actor {{!}} आर्टिस्ट अमन ने बादाम पर सुशांत सिंह राजपूत पेंटिंग उकेरकर अभिनेता को दी श्रद्धांजलि |url=https://zeenews.india.com/hindi/india/up-uttarakhand/trending-news/artist-aman-singh-gulati-engraved-painting-of-sushant-singh-rajputon-on-an-almond-to-give-tribute-to-actor/695922/amp |access-date=2021-05-28 |website=zeenews.india.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=टीम इंडिया के लिए नायाब तोहफा, बादाम पर उकेरी पोर्ट्रेट पेंटिंग |url=https://navbharattimes.indiatimes.com/metro/lucknow/other-news/unique-potrait-of-indian-cricket-team-carved-on-almond/articleshow/69422025.cms |access-date=2021-05-28 |website=Navbharat Times |language=hi}}</ref> [[ਓਮ ਬਿਰਲਾ]], [[ਰਾਜਨਾਥ ਸਿੰਘ]], ਅਤੇ ਰਾਮ ਨਾਇਕ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਬਦਾਮ ਕਲਾ ਲੜੀ ਦਾ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਲਾਟੀ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਲਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਲੈਂਸ ਆਰਟ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ 150ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਲਈ, ਗੁਲਾਟੀ ਨੇ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ, ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੈਨਸਿਲ ਸਕੈਚ ਬਣਾਇਆ।<ref name="The Hindu">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/gandhi-portrait-in-tirupati-gets-a-place-in-guinness-book/article29913289.ece|title=Gandhi portrait in Tirupati gets a place in Guinness Book|date=2019-11-08|work=The Hindu|access-date=2021-05-28|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> 2021 ਸਿੱਖ ਆਰਟ ਐਂਡ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਗੁਲਾਟੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਇੱਕ ਲਘੂ ਫਿਲਮ "ਆਰਟ ਫਾਈਂਡਸ ਇਟਸ ਵੇ" ਦਿਖਾਈ ਗਈ।<ref>{{Cite web |title=Sikhlens Sikhlens: Sikhs Arts & Film Festival (India Chapter) 2021 |url=http://sikhlens.com/sikhlens-sikhs-arts-film-festival-india-chapter-2021/ |access-date=2021-05-28 |website=Sikhlens |language=en-US |archive-date=2021-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210620072918/https://sikhlens.com/sikhlens-sikhs-arts-film-festival-india-chapter-2021/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Art Finds Its Way |url=https://rollingframesentertainment.com/movie/art-finds-its-way/ |access-date=2021-05-30 |website=Rolling Frames Entertainment |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Service |first=Tribune News |title=Sikhlens - Sikh Art & Film Festival 2021 is all set to regale the audience with stories from around the world |url=https://www.tribuneindia.com/news/lifestyle/sikhlens-sikh-art-film-festival-2021-is-all-set-to-regale-the-audience-with-stories-from-around-the-world-214169 |access-date=2021-05-28 |website=Tribuneindia News Service |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-02-21 |title=Chandigarh: 2nd Sikhlens Sikh Arts and Film Festival comes to city |url=https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/2nd-sikhlens-sikh-arts-and-film-festival-comes-to-city-7197591/ |access-date=2021-05-28 |website=The Indian Express |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Second Sikhlens Sikh Arts and Film Festival enthralled city art lovers |url=http://www.indianewscalling.com/sunday-magazine/news/105345-second-sikhlens-sikh-arts-and-film-festival-enthralled-city-art-lovers.aspx |access-date=2021-05-28 |website=www.indianewscalling.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Dinky |date=2021-02-25 |title=The Films Festivals of Punjabi Cinema. |url=https://trollpunjabi.com/know-about-punjabi-film-festival/ |access-date=2021-05-28 |website=Troll Punjabi |language=en-US }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਗੁਲਾਟੀ ਦੀ ਮਾਂ ਭਾਵਨਾ ਗੁਲਾਟੀ ਵੀ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਪ੍ਰਦੀਪ ਗੁਲਾਟੀ ਲਖੀਮਪੁਰ ਖੇੜੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੁਲਾਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਮਨਨ ਸਿੰਘ ਗੁਲਾਟੀ ਹੈ। == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ == * ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਸਿੱਖ ਅਵਾਰਡ ਦਾ ਪੀਪਲਜ਼ ਚੁਆਇਸ ਅਵਾਰਡ (2018)<ref>{{Cite web |title=WINNERS 2018 |url=https://www.thesikhawards.com/winners-2018-list/ |access-date=2021-05-28 |website=The Sikh Awards |language=en-US }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title="Youth Artists of Uttar Pradesh, India" Aman Singh Gulati, who made five times world record, was awarded the Sikh People |url=http://www.bbcpunjab.com/news-details?newsid=981 |access-date=2021-05-28 |website=BBC Punjab }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |date=5 December 2018 |title=खीरी के युवा कलाकार को अमेरिकी संस्था ने दी ''सर'' की उपाधि |url=https://www.patrika.com/lakhimpur-kheri-news/lakhimpur-khiri-boy-aman-gulati-given-sir-title-by-american-company-3801184/ |access-date=2021-05-28 |website=Patrika News |language=hindi}}</ref><ref>{{Cite web |title=अमन सिंह गुलाटी को मिला ग्लोबल सिख अवॉर्ड {{!}} Hindi News Portal {{!}} Hindi News {{!}} Online Hindi News |url=https://www.swatantraawaz.com/headline/9252.htm |access-date=2021-05-28 |website=www.swatantraawaz.com |language=hi}}</ref> * ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਹੱਥ ਡਰਾਇੰਗ (2019) ਲਈ ਗਿਨੀਜ਼ ਵਰਲਡ ਰਿਕਾਰਡ * ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ 30 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਸਿਖਰ ਦੇ 100 ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਚੀਬੱਧ (2020)<ref>{{Cite web |title=2020 under 30 List |url=https://www.thesikh100.com/2020-under-30-list/ |access-date=2021-05-28 |website=The Sikh 100 |language=en-US |archive-date=2021-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120031458/https://www.thesikh100.com/2020-under-30-list/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Lalwani |first=Karishma |title=बादाम पर पेंटिंग करने वाला यह युवक शामिल हुआ विश्व के टॉप-100 युवा सिखों की सूची में |url=https://m.patrika.com/lakhimpur-kheri-news/aman-singh-gulati-of-lakhimpur-kheri-featured-in-top-100-sikh-list-6044894/ |access-date=2021-05-28 |website=Patrika News |language=hi}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 2000]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 6qkk4n5k3jo7mt5i3wb8s9kimj6kxl5 0 192761 844974 780363 2026-08-23T22:34:40Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 844974 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = Awa Ly | image = Awa Ly .jpg | caption = | birth_name = | alias = | birth_date = {{Birth date and age|1977|1|4}} | birth_place = [[Paris]], France | origin = | genre = {{hlist|[[Soul music|Soul]]|[[Pop music|pop]]|[[Folk music|folk]]|[[jazz]]}} | occupation = {{hlist|Singer|songwriter}} | years_active = 2008&ndash;present | label = Rising Bird | website = {{URL|http://awalymusic.com}} | associated_acts = }} '''ਆਵਾ ਲੀ''' (ਜਨਮ 4 ਜਨਵਰੀ 1977) ਇੱਕ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਗਾਇਕਾ ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰ ਹੈ ਜੋ [[ਸੇਨੇਗਲ|ਸੈਨੇਗਾਲੀ]] ਮੂਲ ਦੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ। ਆਵਾ ਲੀ [[ਰੋਮ]], ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਸਟੂਡੀਓ ਐਲਬਮਾਂ ਮਾਡੂਲੇਟਿਡ (2009) ਫਾਈਵ ਐਂਡ ਏ ਫੈਦਰ (2016) ਅਤੇ ਸੇਫ ਐਂਡ ਸਾਊਂਡ (2020) ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਲੈਕ ਐਂਡ ਵ੍ਹਾਈਟ (2008) ਲਾ ਨੋਸਟਰਾ ਵਿਟਾ (2010) ਅਤੇ ਐਸਕੋਰਟ ਇਨ ਲਵ (2011) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। == ਜੀਵਨੀ == ਆਵਾ ਲੀ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਮਾਪੇ ਸੇਨੇਗਲ ਤੋਂ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਰਿਵਾਰ [[ਡਾਕਾਰ|ਡਕਾਰ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਰੋਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਆਵਾ ਲੀ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ, ਗਾਇਕਾ ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Aivillain |first=Mathilde |date=22 September 2010 |title=Awa Ly: 'Italians are curious to find out how I ended up in Italy' |url=http://www.cafebabel.co.uk/society/article/awa-ly-italians-are-curious-to-find-out-how-i-ended-up-in-italy.html |access-date=17 January 2014 |publisher=[[cafébabel]]}}</ref> ਲੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਟੂਡੀਓ ਐਲਬਮ 'ਮਾਡੂਲੇਟਿਡ' 2009 ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Seck |first=Nago |date=2009 |title=Modulated |url=http://www.afrisson.com/modulated-15586/ |access-date=15 August 2020 |publisher=Afrisson}}</ref> ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ ਲੀ ਨੇ ਪਾਓਲਾ ਕੋਰਟੇਲੈਸੀ ਰਾਉਲ ਬੋਵਾ ਅਤੇ ਰੋਕੋ ਪਾਪਾਲੀਓ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਡੈਨੀਅਲ ਲੂਚੇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਇਤਾਲਵੀ ਫਿਲਮ ਐਸਕੋਰਟ ਇਨ ਲਵ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite web |title=Nessuno mi può giudicare |url=https://www.imdb.com/title/tt1866205/ |access-date=15 August 2020 |publisher=[[IMDb]]}}</ref> ਉਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦੌਰੇ 'ਤੇ ਗਰਮੀਆਂ 2013 ਵਿੱਚ ਪਿਨੋ ਡੈਨੀਅਲ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Ansali |first=Paolo |date=9 July 2013 |title=Awa Ly in tour con Pino Daniele per tutta l'estate |url=http://www.musicalnews.com/articolo.php?codice=25748&sz=5 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304002605/http://www.musicalnews.com/articolo.php?codice=25748&sz=5 |archive-date=4 March 2016 |access-date=17 January 2014 |publisher=MusicalNews}}</ref> ਆਵਾ ਲੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਫਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫੈਨ-ਫੰਡ ਸੰਗੀਤ ਲੇਬਲ ਮਾਈ ਮੇਜਰ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਦਸੰਬਰ 2013 ਵਿੱਚ [[ਬਰਲਿਨ]] ਦੇ ਫੰਕੌਸ ਵਿਖੇ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ ਗਏ ਆਪਣੇ ਪੰਜ-ਟਰੈਈ. ਪੀ. ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਫ੍ਰੈਂਚ ਭੀਡ਼ ਫੰਡਿੰਗ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਕਿਸਕਿਸਬੈਂਕਬੈਂਕ ਦੁਆਰਾ ਫੰਡ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=AWA LY : Prochain EP |url=http://www.kisskissbankbank.com/en/projects/awa-ly-prochain-ep |access-date=17 January 2014 |publisher=KissKissBankBank}}</ref> ਸਵੈ-ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲਾ ਈ. ਪੀ. 2014 ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 25 ਮਾਰਚ 2016 ਨੂੰ ਲੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੂਜੀ ਪੂਰੀ-ਲੰਬਾਈ ਵਾਲੀ ਸਟੂਡੀਓ ਐਲਬਮ 'ਫਾਈਵ ਐਂਡ ਏ ਫੇਦਰ' ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |last=Leigh |first=Nathan |date=5 April 2016 |title=NEW MUSIC: Awa Ly's 'Five and a Feather' Is Simply Stunning |url=http://afropunk.com/2016/04/new-music-awa-lys-five-and-a-feather-is-simply-stunning-soundcheck/ |access-date=15 August 2020 |publisher=Afropunk |archive-date=15 ਅਗਸਤ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815174722/https://afropunk.com/2016/04/new-music-awa-lys-five-and-a-feather-is-simply-stunning-soundcheck/ |url-status=dead }}</ref> 20 ਮਾਰਚ, 2020 ਨੂੰ ਲੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤੀਜੀ ਸਟੂਡੀਓ ਐਲਬਮ 'ਸੇਫ ਐਂਡ ਸਾਊਂਡ' ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |title=Awa Ly – Safe And Sound |url=http://pop-mag.com/2020-03-22/awa-ly-safe-and-sound/ |access-date=15 August 2020 |publisher=Pop Magazine}}</ref> == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |ਸਾਲ. ! scope="col" |ਸਿਰਲੇਖ ! scope="col" |ਭੂਮਿਕਾ (ਐੱਸ. ! class="unsortable" scope="col" |ਨੋਟਸ |- |2008 |''ਕਾਲਾ ਅਤੇ ਚਿੱਟਾ'' |ਵੇਰੋਨਿਕ | |- |2009 |''ਫਰੰਟ ਲਾਈਨ'' |ਜੈਜ਼ ਗਾਇਕ |ਕੈਮਿਯੋ ਦਿੱਖ |- | rowspan="2" |2010 |''ਜੀਵਨ ਦਾ ਸੰਯੋਗ'' |ਅੱਜ ਦਾ ਦਿਨ | |- |''20 ਸਿਗਰਟ'' |ਨਰਸ |ਕੈਮਿਯੋ ਦਿੱਖ |- |2011 |''ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਐਸਕੋਰਟ'' |ਅਬੇਬਾ | |- |2015 |''ਅੰਨਾ ਈ ਯੂਸਫ਼'' |ਕਰੀਮਾ |ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਫ਼ਿਲਮ |- | rowspan="2" |2017 |''ਪੀਜ਼ੋਫਾਲਕੋਨ ਦੇ ਬਾਸਟਰਡਜ਼'' |ਮੰਮੀ। |ਐਪੀਸੋਡਃ "ਮਿਸਰੀਕਾਰਡੀਆ" |- |''ਫਾਰਚੂਨਟਾ'' |ਨੂਨ |ਬੇ-ਮਾਨਤਾ |- |2019 |''ਇੱਕ ਕੈਸ ਸਕੋਪੋ'' |ਜਮੀਲਾਹ | |- |2020 |''ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਦਾ ਸਮਾਂ'' |ਮਾਰਮੇ | |} == ਡਿਸਕੋਗ੍ਰਾਫੀ == === ਸਟੂਡੀਓ ਐਲਬਮਾਂ === * 2009: ਮੋਡੀਊਲਡ''ਸੰਸ਼ੋਧਿਤ'' * 2016:5 ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੱਤਾ''ਪੰਜ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖੰਭ'' * 2020: ''ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼'' === ਈਪੀ === * 2011: ''ਪੈਰੋਲ ਪ੍ਰੈਸਟ'' * 2014: ਅੰਕਲ ਅੰਕਲ''ਆਵਾ ਲੀ'' === ਸਿੰਗਲਜ਼ === * 2015: "ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰੋ" * 2019: "ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰੋ" * 2020: "ਸ਼ਾਨਦਾਰ" == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://awalymusic.com ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] * [[ਫ਼ੇਸਬੁੱਕ|ਫੇਸਬੁੱਕ]] 'ਤੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਪੇਜ * [[ਟਵਿਟਰ|ਟਵਿੱਟਰ]] 'ਤੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਪੇਜ * {{IMDb name|id=2880963|name=Awa Ly}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1977]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] coqlalbu81crti68cg4ds9z48hnd7bz 0 195545 845007 797279 2026-08-24T02:48:35Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 845007 wikitext text/x-wiki '''ਕਲੀਨ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Qaleen ਜਾਂ''' [[:en:Colloquialism|Kaleen]], قالین)) ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੱਥ ਨਾਲ ਬੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਗਲੀਚਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|location=}}</ref> ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਪੂਰੇ ਤੁਰਕੀ, ਈਰਾਨ ਅਤੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਲੀਨ ਬਣਾਉਣਾ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਤੁਰਕੀ ਅਤੇ ਈਰਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਸਤਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਲੀਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਲੱਗ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Community |first=Direct Create |date=2020-02-14 |title=Kaleen (Carpets) making from Kashmir |url=https://medium.com/direct-create/kaleen-carpets-making-from-kashmir-17d740cc247b |access-date=2020-12-24 |website=Medium |language=en}}</ref> ਇਹ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ [[ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ|ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ]] ਦੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਫਾਰਸੀਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਗੰਢਾਂ ਵਾਲੇ ਢੇਰ ਵਾਲੇ ਗਲੀਚੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਕਾਰੀਗਰੀ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਸਨ। ''ਕਾਲੇਨ'' ਜਾਂ ''ਗਾਲੀਚਿਆਂ ਨੂੰ'' ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। == ਨਾਮ == ਕਾਲੇਨ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰਪੇਟ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਰਬੀ,<ref>{{Cite book|location=}}</ref> ਤੁਰਕੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Urdu Word قالین - Qaleen Meaning in English is Carpets |url=https://www.urdupoint.com/dictionary/urdu-to-english/qaleen-meaning-in-english/14579.html |access-date=2020-12-22 |website=UrduPoint |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=قالین into English translation and word in English {{!}} ڈکشنری |url=https://englishurdudictionarypk.com/urdu/Carpet |access-date=2020-12-23 |website=englishurdudictionarypk.com}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਸੁਲਤਾਨ ਜ਼ੈਨ-ਉਲ-ਆਬਿਦੀਨ ਰਾਜਾ ਬੁਧਸ਼ਾਹ ਨੇ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਫਾਰਸ ਤੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ "ਕਲ ਬਾਫ਼ੀ" (ਹੱਥ ਨਾਲ ਬੁਣੇ ਹੋਏ ਗਲੀਚਿਆਂ ਦੀ) ਕਲਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। ਸੁਲਤਾਨ ਸਥਾਨਕ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣ ਲਈ ਫਾਰਸ ਅਤੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਗਲੀਚੇ ਬੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਲਿਆਇਆ।<ref>{{Cite web |date=2023-02-25 |title=QALEEN: THE CARPET OF DREAMS |url=https://www.yemberzal.in/2022/10/qaleen-carpet-of-dreams.html |access-date=2024-03-13 |language=en |archive-date=2024-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313121826/https://www.yemberzal.in/2022/10/qaleen-carpet-of-dreams.html |url-status=dead }}</ref> == ਬਣਤਰ == ''ਕਾਲੀਨ'', ਜੋ ਕਿ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਸਨ ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦ ਸਨ, ਨੂੰ ਗੰਢਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਤਾਰ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ ਬੁਣੇ ਹੋਏ ਧਾਗੇ, ਉੱਨ ਦੇ ਢੇਰ, ਅਤੇ ਤਾਣੇ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਕਪਾਹ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|location=New York}}</ref> == ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ == ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ ਕਈ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਿਲਪਾਂ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਾਲੇਨ ਬਾਫ਼ੀ (ਬੁਣਾਈ) ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Mehra |first=Puja |title=The rise of the machines: Kashmir's weavers fear for their future |url=https://www.aljazeera.com/economy/2019/7/19/the-rise-of-the-machines-kashmirs-weavers-fear-for-their-future |access-date=2020-12-24 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref> ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]] ਅਤੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਲੇਨ ਲੂਮਾਂ ਅਤੇ ਪਾਵਰਲੂਮਾਂ 'ਤੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=2012-10-22 |title=A Fading Art |url=https://kashmirlife.net/a-fading-art-8261/ |access-date=2020-12-24 |website=Kashmir Life |language=en-GB}}</ref> [[ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ]] ਕਲੀਮ ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 80,000 ਕਾਮੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite book|location=}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਗ਼ਲੀਚਾ|ਕਾਰਪੇਟ]] * ਤਾਲਿਮ (ਕਪੜਾ) == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} r12gvcizmfyqblk6wwj61mrwmcob5st 0 195850 845047 839232 2026-08-24T03:28:53Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 845047 wikitext text/x-wiki  '''ਕਾਰਵਾਂ''' (ਹਿੰਦੀ: '''कारवाँ'''; [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: '''[[ਕਾਰਵਾਂ]]''') ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਨ, ਪੁਣੇ ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ ਸਮਾਜਿਕ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਗਿਆਨ ਮੇਲਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=1 November 2012 |title=Karavaan'12 a national level cultural festival by IISER Pune, 2nd and 3rd November - CampfestivaCampfestiva |url=http://campfestiva.com/karavaan12-a-national-level-cultural-festival-by-iiser-pune-2nd-and-3rd-november/ |website=Campfestiva |access-date=18 ਮਾਰਚ 2025 |archive-date=18 ਦਸੰਬਰ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218195426/http://campfestiva.com/karavaan12-a-national-level-cultural-festival-by-iiser-pune-2nd-and-3rd-november/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=31 October 2014 |title=Karavaan '14 |url=http://www.iiserpune.ac.in/events/Karavaan+%2714 |publisher=Indian Institute of Science Education and Research (IISER) Pune}}</ref> ਇਹ ਨਾਮ ਸਾਰੇ [[ਆਈ. ਆਈ. ਐੱਸ. ਈ. ਆਰ.|IISERs ਦੇ]] ਇੱਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਫੈਸਟ ਪੁਣੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਾਲਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਭਰ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ 3-ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਮੇਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਸਾਲ ਪਤਝੜ ਸਮੈਸਟਰ ਵਿੱਚ ਅਕਤੂਬਰ ਜਾਂ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਕਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ == 2008 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਇੰਟਰਾ-ਕਾਲਜ ਫੈਸਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਾਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇ ਨਾਲ, ਕਰਾਵਾਂ ਪੁਣੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ IISER ਪੁਣੇ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਈ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਪਾਂਸਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਫੰਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਹ ਹੁਣ ਸਥਾਨਕ, ਉੱਭਰ ਰਹੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਾਲੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਰਵਾਂ ਵੀਕਐਂਡ 'ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਭਰ ਦੇ ਕਾਲਜਾਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਭਾਗ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਕਈ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। == ਇਵੈਂਟ == ਕਰਾਵਾਨ ਪਤਝੜ ਸਮੈਸਟਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਵੀਕਐਂਡ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਅਤੇ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। IISER ਪੁਣੇ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕਲੱਬ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੰਗੀਤ, ਨਾਚ, ਨਾਟਕ, ਕਲਾ, ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਕੁਇਜ਼ ਕਲੱਬ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਰਾਵਾਂ ਵੀਕਐਂਡ ਦੌਰਾਨ ਪੂਰੇ ਦਿਨ ਦੌਰਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੂਰੇ ਕੈਂਪਸ ਨੂੰ ਉਸ ਸਾਲ ਦੇ ਕਰਵਾਂ ਥੀਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕਈ ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵੀ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲੇਜ਼ਰ-ਟੈਗ, ਬੁੱਲ-ਰਾਈਡਰ, ਡਾਰਟਸ ਅਤੇ ਕਰਾਓਕੇ ਸਟਾਲ। === ਕਾਰਵਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸਮਾਗਮ === ਪਤਝੜ ਸਮੈਸਟਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਹੀ ਕਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਰਾਵਾਨ ਲਈ ਮੰਚ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਾਸ਼ਾਣ ਵਿੱਚ ਜਾਨਵਰ ਬਚਾਅ ਸੈਸ਼ਨ, ਖੂਨਦਾਨ ਕੈਂਪ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਫਾਈ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਰਗੇ ਸਮਾਗਮ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਇਜ਼ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਮੁਕਾਬਲੇ ਫੈਸਟ ਤੋਂ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਹਫ਼ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। === ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਦੇ ਇਵੈਂਟ === ਕਰਾਵਾਂ ਵੀਕਐਂਡ ਦੌਰਾਨ, ਹਰ ਸਾਲ ਕਈ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: '''ਸਾਇੰਸ ਸਟੈਂਡ-ਅੱਪ ਕਾਮੇਡੀ:''' ਭਾਗੀਦਾਰ ਸਟੈਂਡ-ਅੱਪ ਕਾਮਿਕ ਐਕਟ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। '''ਬਲਾਹ ਫੈਸਟ:''' ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਪਰਿਕਲਪਨਾਵਾਂ ਲਈ ਬੇਤੁਕੇ ਸਪੱਸ਼ਟੀਕਰਨ ਦੇਣੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। '''ਮਿਨੀਮਮ ਪੇਡਾਗੋਜੀ:''' ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਸਰਲ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। '''ਡਾਂਸ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਗਮ:''' ਹਰ ਸਾਲ ਥੀਮ ਵਾਲੇ ਡਾਂਸ, ਅਤੇ ਜੰਕਯਾਰਡ ਜੈਮਿੰਗ ਵਰਗੇ ਸੰਗੀਤ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅਤੇ ਡੁਏਟ ਮੁਕਾਬਲੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। '''ਕਲਾ ਸਮਾਗਮ:''' 'ਬੁਰਸ਼ ਆਨ' ਅਤੇ 'ਫੇਸ਼ੀਅਲ ਏਕਲੇਟ' ਵਰਗੇ ਸਮਾਗਮ ਅਤੇ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਮੁਕਾਬਲਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। '''ਸਾਹਿਤਕ ਸਮਾਗਮ:''' ਜਸਟ ਏ ਮਿੰਟ (JAM) ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਈਮ ਸੀਨ ਇਨਵੈਸਟੀਗੇਸ਼ਨ (CSI) ਵਰਗੇ ਸਮਾਗਮ ਹਰ ਸਾਲ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। '''ਕੁਇਜ਼:''' ਕੁਇਜ਼ ਕਲੱਬ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਕਰਵਾਂ ਕੁਇਜ਼ ਹਰ ਸਾਲ ਪੁਣੇ ਭਰ ਤੋਂ ਕੁਇਜ਼ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। '''ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਕਨਕਲੇਵ:''' ਇਹ ਇੱਕ ਗੱਲਬਾਤ ਲੜੀ ਹੈ ਜੋ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਕਈ ਉੱਘੇ ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਅਤੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। === ਮੁੱਖ-ਪੜਾਅ ਦੇ ਸਮਾਗਮ === ਕਰਾਵਾਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੰਗੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ, ਕਰਾਵਾਨ ਸ਼ੋਅਕੇਸ, ਪ੍ਰੋਨਾਈਟ ਅਤੇ ਬੈਂਡ-ਵਾਰਜ਼ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਸਟੇਜ 'ਤੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ==== ਕਰਾਵਾਂ ਸ਼ੋਅਕੇਸ ==== ਕਰਵਾਂ ਸ਼ੋਅਕੇਸ IISER ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਸਟੇਜ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ IISER ਪੁਣੇ ਸੰਗੀਤ ਬੈਂਡਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ, ਡਰਾਮਾ ਟਰੂਪਾਂ ਦੇ ਮੀਮਜ਼ ਅਤੇ ਮੈਡ-ਐਡਸ, ਸੋਲੋ ਅਤੇ ਗਰੁੱਪ-ਡਾਂਸ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵੇਖੇ ਹਨ। ==== ਬੈਂਡ ਵਾਰਜ਼ ==== ਬੈਂਡ ਵਾਰਜ਼ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 2015 ਤੱਕ ਕਰਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਆਕਰਸ਼ਣ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਭਰ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸੰਗੀਤ ਬੈਂਡਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਨਿਰਣਾ [[ਕਾਰਵਾਂ (ਤਿਉਹਾਰ)|ਪ੍ਰੋਨਾਈਟ]] ਦੌਰਾਨ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਬੈਂਡ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਬੈਂਡ ਵਾਰਸ ਕਾਰਵਾਂ ਦੇ 2019 ਐਡੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Studmuffin_karavaan.jpg|thumb| ਬੈਂਡ ਵਾਰਜ਼ ਦਾ ਜੇਤੂ, ਸਟੱਡਮਫਿਨ, ਕਰਾਵਾਂ 2013 ਵਿੱਚ ਲਾਈਵ ਖੇਡਦਾ ਹੋਇਆ।]] ਬੈਂਡ ਵਾਰਜ਼ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਜੇਤੂ: {| class="wikitable" !ਸਾਲ ! ਜੇਤੂ |- | ਕਰਵਾਂ 2015 | ਰਿਆਨ ਵਿਕਟਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ<ref>{{Cite web |title=Ryan Victor Project |url=https://www.facebook.com/pg/RyanVictorProjectTM/about/?ref=page_internal |access-date=2017-08-06 |website=www.facebook.com |language=en}}</ref> ਅਤੇ ਸੇਲੇਸਟੀਅਲ ਟੀਪੋਟ |- | ਕਰਵਾਂ 2014 | ਗ੍ਰੇਵੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ |- | ਕਰਵਾਂ 2013 | ਪੁਣੇ ਤੋਂ ਸਟੱਡਮਫਿਨ<ref>{{Cite web |title=Studmuffin |url=https://www.facebook.com/studmuffinindia/info |website=Facebook}}</ref> |- | ਕਰਵਾਂ 2012 | ਮੁੰਬਈ ਤੋਂ ਘਰ ਦੀ ਆਖਰੀ ਸਵਾਰੀ<ref>{{Cite web |last=eMinor |title=Last Ride Home - ReverbNation |url=http://www.reverbnation.com/artist_913295/bio |website=ReverbNation |access-date=2025-03-18 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306193410/https://www.reverbnation.com/artist_913295/bio |url-status=dead }}</ref> |- | ਕਰਵਾਂ 2011 | ਪੁਣੇ ਤੋਂ ਪੁਆਇੰਟ ਬਲੈਂਕ |} ==== ਪ੍ਰੋਨਾਈਟ ==== ਪ੍ਰੋਨਾਈਟ ਕਾਰਵਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਕਰਸ਼ਣ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਕਰਾਵਾਨ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਬੈਂਡਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਈ ਲਾਈਵ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਕਾਰਵਾਂ '11' ਨੇ ਮੁੰਬਈ ਤੋਂ 'ਬਲੈਕ' ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਾਰਵਾਂ '12 ਨੇ ਬੈਂਗਲੁਰੂ ਸਥਿਤ ਹਿੰਦੀ ਲੋਕ-ਫਿਊਜ਼ਨ-ਰਾਕ ਬੈਂਡ, 'ਡਿਵਾਈਨ ਰਾਗਾ' ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Banjaraa - Divine Raaga @ IISER, Pune |url=https://www.youtube.com/watch?v=h8HF1nESNEw&list=UU9-axsVPcfaO715ljYLeHrw |website=YouTube}}</ref> 'ਚੌਸਕੈਂਫ', ਪੁਣੇ ਦੇ ਇੱਕ ਮੈਟਲ ਬੈਂਡ ਨੇ ਕਾਰਵਾਂ '13 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। K'14 ਨੇ ਗਾਇਕ ਸਿਧਾਰਥ ਬਸਰੂਰ ਅਤੇ ਬੈਂਡ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਿਟਾਰਿਸਟ ਆਦਿਲ ਮੈਨੁਅਲ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ K'15 ਵਿੱਚ [[ਸੋਨੂ ਕੱਕੜ|ਸੋਨੂੰ ਕੱਕੜ]] ਅਤੇ ਡੀਜੇ ਅੰਸ਼ੁਲ ਅਤੇ K'16 ਵਿੱਚ '[[ਇੰਡੀਅਨ ਓਸ਼ੇਨ (ਬੈਂਡ)|ਇੰਡੀਅਨ ਓਸ਼ੀਅਨ]]' ਨੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। K'17 ਨੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਟੈਂਡ-ਅੱਪ ਕਾਮੇਡੀਅਨ ਸੋਰਭ ਪੰਤ, ਅਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਇੰਡੀ ਬੈਂਡ ਲਾਗੋਰੀ ਅਤੇ ' ਦਿ ਲੋਕਲ ਟ੍ਰੇਨ ' ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ। K'18 ਵਿੱਚ ਅਨਿਰਬਾਨ ਦਾਸਗੁਪਤਾ ਅਤੇ ਕਰੁਣੇਸ਼ ਤਲਵਾੜ ਦੁਆਰਾ ਦੋ ਹਾਸਰਸ ਕਲਾਕਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਰਨਾਟਕ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਰਾਕ ਬੈਂਡ ' ਅਗਮ ' ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਜੋਸ਼ ਭਰਪੂਰ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤਿਉਹਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਿਉਹਾਰ]] p36mrwztkjfzze3o9h7unomxkixr821 0 196281 844978 814769 2026-08-23T23:50:29Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 844978 wikitext text/x-wiki '''ਇੱਕ ਸੀ ਭੂਆ''' [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਹਿਤਕਾਰ [[ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਹ ਸਿਕੰਦਰ]] ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ‘ਪੰਗੋਤਰਾ’ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕ ‘ਇੱਕ ਸੀ ਭੂਆ’ ਦਾ ਲੋਕ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ |url=https://thepunjabwire.com/?p=450508 |access-date=2025-04-06 |website=The Punjab Wire |language=en-US }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਗਸਤ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਇਸ ਨੂੰ [[ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ‘ਪੰਗੋਤਰਾ’|ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਪੰਗੋਤਰਾ]] ਨੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ‘ਪੰਗੋਤਰਾ’ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕ ‘ਇੱਕ ਸੀ ਭੂਆ’ ਦਾ ਲੋਕ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ |url=https://www.babushahi.in/full-news.php?id=296049 |access-date=2025-04-06 |website=Babushahi.in}}</ref> ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਪਹਿਲੀ ਬਾਰ ਫ਼ਰਵਰੀ 2025 ਵਿੱਚ ਸਹਿਜ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਸਮਾਣਾ ਨੇ ਛਾਪੀ ਸੀ।<ref>{{Cite book|ISBN=978-81-984824-9-5}}</ref> {{Infobox book | author = ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਹ ਸਿਕੰਦਰ | isbn = 978-81-984824-9-5 | pub_date = ਫ਼ਰਵਰੀ, 2025 | language = ਪੰਜਾਬੀ | publisher = ਸਹਿਜ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਸਮਾਣਾ | country = ਭਾਰਤ | genre = ਕਹਾਣੀਆਂ | editor = ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ‘ਪੰਗੋਤਰਾ’ | cover_artist = ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ‘ਪੰਗੋਤਰਾ’ | release_number = 500 | pages = 80 | image = | published = 2025 | name = ਇੱਕ ਸੀ ਭੂਆ }} == ਤਤਕਰਾ == * ਇਹਨਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ * ਅਸੀਂ ਵੀ ਡਿਵਟੀ ਬਣੇ * ਤੀਸਰਾ ਨੇਤਰ * ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਇੱਕ ਨੰਬਰੀ * ਹੰਕਾਰ * ਜੈ ਮਾਤਾ ਦੀ * ਮਿੰਨੀ ਮਾਸਟਰ * ਦਾਖ਼ਲੇ ਦੀ ਪੁਲੀ * ਨੱਬੇ ਡਿਗਰੀ ਦੀ ਚਪੇੜ * ਡੰਡਿਆਂ ਦੀ ਮਾਰ * ਦੋ ਲਫ਼ਜਾਂ ਦੀ ਇੰਟਰਵਿਊ * ਇੱਕ ਸੀ ਭੂਆ * ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਕੌਲਾ == ਹਵਾਲੇ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਤਾਬਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਿਤਾਬਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ]] 8jndmsragxtjqlnb9gtilosgnuojwu0 0 203818 845061 834153 2026-08-24T09:39:17Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 845061 wikitext text/x-wiki ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਪੰਗੋਤਰਾ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Jugal Kishore Pangotra) ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ, ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੈ<ref>{{Cite web |title=Jugal Kishore Pangotra ਲਈ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਯੋਗਦਾਨ - ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇਕ ਅਜ਼ਾਦ ਵਿਸ਼ਵਗਿਆਨਕੋਸ਼ |url=https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%96%E0%A8%BC%E0%A8%BE%E0%A8%B8:%E0%A8%AF%E0%A9%8B%E0%A8%97%E0%A8%A6%E0%A8%BE%E0%A8%A8/Jugal_Kishore_Pangotra |access-date=2026-03-13 |website=pa.wikipedia.org |language=pa}}</ref>। ਉਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Jugal Kishore Pangotra.jpg|thumb|ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਪੰਗੋਤਰਾ]] {{Infobox writer | name = ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਪੰਗੋਤਰਾ | birth_date = 21 ਜਨਵਰੀ, 2001 | occupation = ਸੰਪਾਦਕ, ਕਵੀ | notable_works = ਇੱਕ ਸੀ ਭੂਆ (ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ) ਨੀਲਕਾਂ (ਬੈਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ) | language = ਪੰਜਾਬੀ | relatives = ਰਾਜੇਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ (ਪਿਤਾ) ਸੁਨੀਤਾ ਸ਼ਰਮਾ (ਮਾਤਾ) | education = ਬੀ. ਐਸ. ਸੀ. ਐਗਰੀਕਲਚਰ ਐੱਮ.ਏ. ਪੰਜਾਬੀ ਉਰਦੂ ਆਮੋਜ਼ ਕੋਰਸ | citizenship = ਭਾਰਤ | birth_place = ਭੀਮਪੁਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪਠਾਨਕੋਟ, ਪੰਜਾਬ }} == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ == ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਦਾ ਜਨਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਪਠਾਨਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਠਾਨਕੋਟ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਭੀਮਪੁਰ]] ਵਿਖੇ 21 ਜਨਵਰੀ 2001 ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਸੁਨੀਤਾ ਸ਼ਰਮਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਰਾਜੇਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੇ ਵਡੇਰੇ ਸ਼ਕਰਗੜ੍ਹ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਕਸਬੇ ਸੁੱਖੋਚੱਕ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਝਜਾਰ ਤੋਂ ਉੱਜੜ ਕੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਠਾਨਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਆ ਵਸੇ ਸਨ।<ref>{{Cite web |title=User contributions for Jugal Kishore Pangotra - Wikimedia Commons |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Contributions/Jugal_Kishore_Pangotra |access-date=2026-03-13 |website=commons.wikimedia.org |language=en}}</ref> == ਵਿੱਦਿਆ == ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁੱਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬੀ.ਐਸ.ਸੀ. ਐਗਰੀਕਲਚਰ (ਆਨਰਜ਼) ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰਜ਼ (M.A. Punjabi) ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸ ਨੇ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਉਰਦੂ ਅਮੋਜ਼ ਦਾ ਕੋਰਸ ਵੀ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। == ਸਾਹਿਤਕ ਕਾਰਜ == ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਸਾਹਿਤਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਤੌਰ ਸੰਪਾਦਕ ਸਰਗਰਮ ਹੈ। ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ: # ਇੱਕ ਸੀ ਭੂਆ: ਇਹ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਹ ਸਿਕੰਦਰ]] ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਪੰਗੋਤਰਾ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ‘ਪੰਗੋਤਰਾ’ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕ ‘ਇੱਕ ਸੀ ਭੂਆ’ ਦਾ ਲੋਕ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ |url=https://www.babushahi.in/education.php?id=296049 |access-date=2026-03-13 |website=Babushahi.in}}</ref> # ਨੀਲਕਾਂ: ਇਹ ਇੱਕ ਬੈਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸ਼ਾਇਰ [[ਹਕੀਮ ਅਰਸ਼ਦ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦ]] ਦੇ ਬੈਤ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਕੇ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਲਿਪੀਅੰਤਰ ਕਰ ਕੇ ਸੰਪਾਦਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ‘ਪੰਗੋਤਰਾ’ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕ ‘ਇੱਕ ਸੀ ਭੂਆ’ ਦਾ ਲੋਕ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ |url=https://thepunjabwire.com/?p=450508 |access-date=2026-03-13 |website=The Punjab Wire |language=en-US }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਗਸਤ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ<ref>{{Cite web |title=User contributions for Jugal Kishore Pangotra - Wikimedia Commons |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Contributions/Jugal_Kishore_Pangotra |access-date=2026-03-13 |website=commons.wikimedia.org |language=en}}</ref> 'ਤੇ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪਸਾਰ ਲਈ ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਪੱਖੋਂ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਖ਼ਾਸ:ਯੋਗਦਾਨ/Jugal Kishore Pangotra|https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%96%E0%A8%BC%E0%A8%BE%E0%A8%B8:%E0%A8%AF%E0%A9%8B%E0%A8%97%E0%A8%A6%E0%A8%BE%E0%A8%A8/Jugal_Kishore_Pangotra]] https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Contributions/Jugal_Kishore_Pangotra [[ਤਸਵੀਰ:JUGAL_KISHORE_PANGOTRA.png|thumb|Jugal Kishore Pangotra real pic]] [[ਤਸਵੀਰ:Jugal_Kishore_Pangotra_and_Dhian_Singh_Shah_Sikander.jpg|thumb|Jugal Kishore Pangotra with Dhian Singh Shah Sikander]] [[ਤਸਵੀਰ:Jugal_Kishore_Pangotra_and_Sardar_Panchhi.jpg|thumb|Jugal Kishore Pangotra With Sardar Panchhi]] sqbnm5cce7ls3u88tzef2hryxdie7yb 0 204538 844962 844240 2026-08-23T17:12:49Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 844962 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = 2026 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ | image = 2026 IPL logo.jpg | fromdate = 28 ਮਾਰਚ | todate = 31 ਮਈ 2026 | administrator = [[ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ]] | cricket format = [[ਟਵੰਟੀ20]] | tournament format = [[ਗਰੁੱਪ ਪੜਾਅ]] ਅਤੇ [[ਪਲੇਆਫ਼]] | participants = 10 | matches = 74 | champions = | runner up = | most valuable player = | most runs = | most wickets = | website = {{URL|iplt20.com}} | previous_year = 2025 | previous_tournament = 2025 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ | next_year = 2027 | next_tournament = 2027 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ }} {{2026 Indian Premier League Teams|main=y}} '''2026 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ''', ਜਿਸਨੂੰ '''ਆਈਪੀਐੱਲ''' '''19''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ '''ਟਾਟਾ ਆਈਪੀਐੱਲ''' '''2026''' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ]], ਇੱਕ ਪੇਸ਼ੇਵਰ [[ਟੀ20|ਟੀ-20]] [[ਕ੍ਰਿਕਟ]] ਲੀਗ ਦਾ 19ਵਾਂ ਐਡੀਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ 10 ਟੀਮਾਂ 74 ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ 28 ਮਾਰਚ ਤੋਂ 31 ਮਈ ਤੱਕ 13 ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਖੇਡਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। [[ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੰਗਲੁਰੂ]] ਮੌਜੂਦਾ ਚੈਂਪੀਅਨ ਹਨ। == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} === ਆਮ ਹਵਾਲੇ === * {{Cite journal |date=11 March 2026 |title=IPL Season Schedule 2026 Part 1 |url=https://documents.iplt20.com/bcci/documents/1773233174530_TATA%20IPL%20Schedule%202026_Part%201.pdf |journal=Indian Premier League Schedule |publisher=[[Board of Control for Cricket in India]] |volume=19 |issue=1 |access-date=8 ਮਈ 2026 |archive-date=13 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260413212539/https://documents.iplt20.com/bcci/documents/1773233174530_TATA%20IPL%20Schedule%202026_Part%201.pdf |url-status=dead }} * {{Cite journal |date=26 March 2026 |title=IPL Season Schedule 2026 Complete |url=https://scores.iplt20.com/TATA%20IPL%202026%20Season%20Schedule.pdf |journal=Indian Premier League Schedule |publisher=[[Board of Control for Cricket in India]] |volume=19 |issue=2 |access-date=8 ਮਈ 2026 |archive-date=14 ਮਈ 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260514042009/https://scores.iplt20.com/TATA%20IPL%202026%20Season%20Schedule.pdf |url-status=dead }} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Official website|https://www.iplt20.com/}} * {{ESPNcricinfo 2|series|id=ipl-2026-1510719}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਸੀਜ਼ਨ]] 4yq93hp0twnj0s8ibvr33n96xkd4pbg 3 204920 844926 844391 2026-08-23T13:45:27Z Harjinder sarpanch jinda smagh 61543 /* ਨਿਜੀ ਜਾਣਕਾਰੀ */ ਨਵਾਂ ਭਾਗ 844926 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Harjinder sarpanch jinda smagh}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 10:28, 15 ਅਗਸਤ 2026 (UTC) == ਨਿਜੀ ਜਾਣਕਾਰੀ == = ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜਿੰਦਾ ਸਮਾਘ = '''ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜਿੰਦਾ ਸਮਾਘ''' ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ '''ਸਮਾਘ''' ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪੇਂਡੂ ਆਗੂ ਅਤੇ ਸਰਪੰਚ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। == ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਫ਼ਰ == ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜਿੰਦਾ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨੀ ਤੋਂ ਹੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਯੂਥ ਵਿੰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਿਭਾਉਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਲਾਕ ਬਰੀਵਾਲਾ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਯੂਥ ਆਗੂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਮਾਲਵਾ ਜ਼ੋਨ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵੀ ਜਥੇਬੰਦਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਿਭਾਈਆਂ। 1997 ਦੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਲਈ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 2002 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਲਾਕ ਸਮਿਤੀ ਚੋਣ ਵੀ ਲੜੀ। == ਸਰਪੰਚ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ == ਸਾਲ 2003 ਅਤੇ '''2024 ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਸਮਾਘ ਦੀ ਸਰਪੰਚੀ ਦੀ ਚੋਣ''' ਵਿੱਚ ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜਿੰਦਾ ਨੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।ਤੇ ਇਕ ਜੀਅ ਮੈਂਬਰ ਬਨਿਆ ਲਗਾਤਰ 10 ਸਾਲ ਮੈਂਬਰ ਰਹੇ ਇਕ ਪਲੈਨ ਇਚ ਦੋਹੇ ਜੀਅ ਪਤੀ ਪਤਨੀ ਮੈਂਬਰ ਰਹੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਧਿਆਨ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਕਾਰਜਾਂ ਵੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। == ਪਿੰਡ ਸਮਾਘ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ ਕਾਰਜ == ਸਰਪੰਚ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਦੱਸੇ ਗਏ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ: * ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ '''ਖੇਡ ਮੈਦਾਨ ਦੀ ਉਸਾਰੀ''' * ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ '''ਇੰਟਰਲਾਕਿੰਗ ਟਾਇਲਾਂ''' * ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਅਤੇ ਰਸਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਨਾ * '''ਛੱਪੜ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ''' * ਖੇਤਾਂ ਲਈ ਲਗਭਗ '''₹65 ਲੱਖ ਦੀ ਲਾਗਤ ਨਾਲ ਪੁਲ ਦੀ ਉਸਾਰੀ''' * ਪਿੰਡ ਦੀਆ ਸੜਕਾ ਬਨਵਾਈਆ ਤੇ ਦੋ ਸ ਨਹਿਰਾ ਤੇ ਪੁਲ ਬਣਵਾਏ 70 ਲਖ ਰੁਪਏ ਨਾਲ * ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੜਕਾਂ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਅਤੇ ਉਸਾਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਖੇਡ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵਧਾਉਣਾ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। == ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ == ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜਿੰਦਾ ਸਮਾਘ ਦੀ ਸੋਚ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਖੇਡਾਂ, ਸਫ਼ਾਈ, ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਵਧੀਆ ਮਾਹੌਲ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸੇ ਹਨ। == ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਸੋਚ == ਪਿੰਡ ਸਮਾਘ ਨੂੰ ਇੱਕ '''ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾ, ਸੁੰਦਰ, ਵਿਕਸਿਤ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਪਿੰਡ''' ਬਣਾਉਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਦਮ ਹਨ। '''ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜਿੰਦਾ ਸਮਾਘ — ਪਿੰਡ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇੱਕ ਪੇਂਡੂ ਆਗੂ।''' [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Harjinder sarpanch jinda smagh|Harjinder sarpanch jinda smagh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Harjinder sarpanch jinda smagh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 13:45, 23 ਅਗਸਤ 2026 (UTC) 4b21d2ijz53ew2khjs1fyi8jqenjw1l 844927 844926 2026-08-23T13:47:15Z Harjinder sarpanch jinda smagh 61543 /* ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਸੋਚ */ 844927 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Harjinder sarpanch jinda smagh}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 10:28, 15 ਅਗਸਤ 2026 (UTC) == ਨਿਜੀ ਜਾਣਕਾਰੀ == = ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜਿੰਦਾ ਸਮਾਘ = '''ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜਿੰਦਾ ਸਮਾਘ''' ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ '''ਸਮਾਘ''' ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪੇਂਡੂ ਆਗੂ ਅਤੇ ਸਰਪੰਚ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। == ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਫ਼ਰ == ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜਿੰਦਾ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨੀ ਤੋਂ ਹੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਯੂਥ ਵਿੰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਿਭਾਉਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਲਾਕ ਬਰੀਵਾਲਾ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਯੂਥ ਆਗੂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਮਾਲਵਾ ਜ਼ੋਨ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵੀ ਜਥੇਬੰਦਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਿਭਾਈਆਂ। 1997 ਦੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਲਈ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 2002 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਲਾਕ ਸਮਿਤੀ ਚੋਣ ਵੀ ਲੜੀ। == ਸਰਪੰਚ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ == ਸਾਲ 2003 ਅਤੇ '''2024 ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਸਮਾਘ ਦੀ ਸਰਪੰਚੀ ਦੀ ਚੋਣ''' ਵਿੱਚ ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜਿੰਦਾ ਨੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।ਤੇ ਇਕ ਜੀਅ ਮੈਂਬਰ ਬਨਿਆ ਲਗਾਤਰ 10 ਸਾਲ ਮੈਂਬਰ ਰਹੇ ਇਕ ਪਲੈਨ ਇਚ ਦੋਹੇ ਜੀਅ ਪਤੀ ਪਤਨੀ ਮੈਂਬਰ ਰਹੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਧਿਆਨ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਕਾਰਜਾਂ ਵੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। == ਪਿੰਡ ਸਮਾਘ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ ਕਾਰਜ == ਸਰਪੰਚ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਦੱਸੇ ਗਏ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ: * ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ '''ਖੇਡ ਮੈਦਾਨ ਦੀ ਉਸਾਰੀ''' * ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ '''ਇੰਟਰਲਾਕਿੰਗ ਟਾਇਲਾਂ''' * ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਅਤੇ ਰਸਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਨਾ * '''ਛੱਪੜ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ''' * ਖੇਤਾਂ ਲਈ ਲਗਭਗ '''₹65 ਲੱਖ ਦੀ ਲਾਗਤ ਨਾਲ ਪੁਲ ਦੀ ਉਸਾਰੀ''' * ਪਿੰਡ ਦੀਆ ਸੜਕਾ ਬਨਵਾਈਆ ਤੇ ਦੋ ਸ ਨਹਿਰਾ ਤੇ ਪੁਲ ਬਣਵਾਏ 70 ਲਖ ਰੁਪਏ ਨਾਲ * ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੜਕਾਂ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਅਤੇ ਉਸਾਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਖੇਡ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵਧਾਉਣਾ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। == ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ == ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜਿੰਦਾ ਸਮਾਘ ਦੀ ਸੋਚ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਖੇਡਾਂ, ਸਫ਼ਾਈ, ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਵਧੀਆ ਮਾਹੌਲ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸੇ ਹਨ। == ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਸੋਚ == ਪਿੰਡ ਸਮਾਘ ਨੂੰ ਇੱਕ '''ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾ, ਸੁੰਦਰ, ਵਿਕਸਿਤ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਪਿੰਡ''' ਬਣਾਉਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਦਮ ਹਨ। '''ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜਿੰਦਾ ਸਮਾਘ — ਪਿੰਡ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇੱਕ ਪੇਂਡੂ ਆਗੂ।''' [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Harjinder sarpanch jinda smagh|Harjinder sarpanch jinda smagh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Harjinder sarpanch jinda smagh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 13:47, 23 ਅਗਸਤ 2026 (UTC)[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Harjinder sarpanch jinda smagh|Harjinder sarpanch jinda smagh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Harjinder sarpanch jinda smagh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 13:45, 23 ਅਗਸਤ 2026 (UTC) tqrljr9x9jscj0klozttxgsz26p98lj 844929 844927 2026-08-23T13:49:18Z Harjinder sarpanch jinda smagh 61543 /* ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜਿੰਦਾ ਸਮਾਘ */ ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਮਾਘ ਸਰਪੰਚ ਜਿੰਦਾ ਸਮਾਘ 844929 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Harjinder sarpanch jinda smagh}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 10:28, 15 ਅਗਸਤ 2026 (UTC) == ਨਿਜੀ ਜਾਣਕਾਰੀ == = ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜਿੰਦਾ ਸਮਾਘ = '''ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜਿੰਦਾ ਸਮਾਘ''' ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ '''ਸਮਾਘ''' ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪੇਂਡੂ ਆਗੂ ਅਤੇ ਸਰਪੰਚ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। == ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਫ਼ਰ == ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜਿੰਦਾ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨੀ ਤੋਂ ਹੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਯੂਥ ਵਿੰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਿਭਾਉਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਲਾਕ ਬਰੀਵਾਲਾ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਯੂਥ ਆਗੂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਮਾਲਵਾ ਜ਼ੋਨ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵੀ ਜਥੇਬੰਦਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਿਭਾਈਆਂ। 1997 ਦੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਲਈ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 2002 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਲਾਕ ਸਮਿਤੀ ਚੋਣ ਵੀ ਲੜੀ। == ਸਰਪੰਚ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ == ਸਾਲ 2003 ਅਤੇ '''2024 ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਸਮਾਘ ਦੀ ਸਰਪੰਚੀ ਦੀ ਚੋਣ''' ਵਿੱਚ ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜਿੰਦਾ ਨੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।ਤੇ ਇਕ ਜੀਅ ਮੈਂਬਰ ਬਨਿਆ ਲਗਾਤਰ 10 ਸਾਲ ਮੈਂਬਰ ਰਹੇ ਇਕ ਪਲੈਨ ਇਚ ਦੋਹੇ ਜੀਅ ਪਤੀ ਪਤਨੀ ਮੈਂਬਰ ਰਹੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਧਿਆਨ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਕਾਰਜਾਂ ਵੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। == ਪਿੰਡ ਸਮਾਘ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ ਕਾਰਜ == ਸਰਪੰਚ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਦੱਸੇ ਗਏ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ: * ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ '''ਖੇਡ ਮੈਦਾਨ ਦੀ ਉਸਾਰੀ''' * ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ '''ਇੰਟਰਲਾਕਿੰਗ ਟਾਇਲਾਂ''' * ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਅਤੇ ਰਸਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਨਾ * '''ਛੱਪੜ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ''' * ਖੇਤਾਂ ਲਈ ਲਗਭਗ '''₹65 ਲੱਖ ਦੀ ਲਾਗਤ ਨਾਲ ਪੁਲ ਦੀ ਉਸਾਰੀ''' * ਪਿੰਡ ਦੀਆ ਸੜਕਾ ਬਨਵਾਈਆ ਤੇ ਦੋ ਸ ਨਹਿਰਾ ਤੇ ਪੁਲ ਬਣਵਾਏ 70 ਲਖ ਰੁਪਏ ਨਾਲ * ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੜਕਾਂ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਅਤੇ ਉਸਾਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਖੇਡ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵਧਾਉਣਾ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। == ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ == ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜਿੰਦਾ ਸਮਾਘ ਦੀ ਸੋਚ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਖੇਡਾਂ, ਸਫ਼ਾਈ, ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਵਧੀਆ ਮਾਹੌਲ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸੇ ਹਨ। == ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਸੋਚ == ਪਿੰਡ ਸਮਾਘ ਨੂੰ ਇੱਕ '''ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾ, ਸੁੰਦਰ, ਵਿਕਸਿਤ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਪਿੰਡ''' ਬਣਾਉਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਦਮ ਹਨ। '''ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜਿੰਦਾ ਸਮਾਘ — ਪਿੰਡ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇੱਕ ਪੇਂਡੂ ਆਗੂ।''' s[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Harjinder sarpanch jinda smagh|Harjinder sarpanch jinda smagh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Harjinder sarpanch jinda smagh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 13:49, 23 ਅਗਸਤ 2026 (UTC)[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Harjinder sarpanch jinda smagh|Harjinder sarpanch jinda smagh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Harjinder sarpanch jinda smagh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 13:47, 23 ਅਗਸਤ 2026 (UTC)[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Harjinder sarpanch jinda smagh|Harjinder sarpanch jinda smagh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Harjinder sarpanch jinda smagh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 13:45, 23 ਅਗਸਤ 2026 (UTC) 64f8k3qct4bsopivuoj52a4u6q7fy66 0 205003 844924 844915 2026-08-23T12:11:42Z Kuldeepburjbhalaike 18176 844924 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = ਮੈਨਅੱਪ | native_name = {{langx|crh|Mangup}} | settlement_type = ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ | image_skyline = Mangup Fortress2.jpg | imagesize = 250px | image_caption = ਮੈਨਅੱਪ ਵਿੱਚ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ | pushpin_map = Crimea | pushpin_relief = y | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ਕ੍ਰੀਮੀਆ ਵਿੱਚ ਮੈਨਅੱਪ | coordinates = {{Coord|44|35|40|N|33|48|28|E|source:frwiki_region:UA|display=it}} | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = | subdivision_type1 = ਖੇਤਰ | subdivision_name1 = [[ਕ੍ਰੀਮੀਆ]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | established_title = Established | established_date = | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | mapframe = yes | mapframe-wikidata = yes | mapframe-zoom = 16 | module = {{Infobox historic site |embed = yes |designation1 = UKRAINE NATIONAL |designation1_offname = {{Lang|uk|Комплекс фортеці і печерного міста “Мангуп-Кале”}} (''ਮੈਨਅੱਪ-ਕਾਲੇ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਗੁਫਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਕੰਪਲੈਕਸ'') |designation1_type = ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ |designation1_number = 010087}} }} '''ਮੈਨਅੱਪ''' ({{Langx|ru|Мангуп}}; {{Langx|uk|Мангуп|Manhup}}; {{Langx|crh|Mangup}}) ਜਿਸਨੂੰ ''ਮੈਨਅੱਪ ਕਾਲੇ'' (ਤੁਰਕੀ ਵਿੱਚ ''ਕਾਲੇ'' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਕਿਲ੍ਹਾ") ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਕ੍ਰੀਮੀਆ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੈ, ਜੋ [[ਸੇਵਾਸਤੋਪੋਲ]] (ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਚੈਰਸੋਨੇਸਸ) ਤੋਂ ਲਗਭਗ 13 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਠਾਰ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। == ਨਾਮ == ਕਿਪਚਕ ਨਾਮ '''ਮੈਨਅੱਪ''' ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਨੂੰ '''ਡੋਰੀ''', ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ '''ਡੋਰੋਸ''', '''ਡੋਰਾਸ''' ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ [[ਬੇਜ਼ਨਟਾਇਨ ਸਾਮਰਾਜ|ਬਾਈਜ਼ੈਂਟਾਈਨਾਂ]]<ref name="ODB">{{cite encyclopedia | title = Dory | pages = 654–655 | last = Pritsak | first = Omeljan | editor-first = Alexander | editor-last = Kazhdan | editor-link=Alexander Kazhdan | encyclopedia = [[The Oxford Dictionary of Byzantium]] | publisher = Oxford University Press | year = 1991 | isbn = 978-0-19-504652-6}}</ref><ref name ="The_Goths_in_the_Crimea"/> ਦੁਆਰਾ '''ਥੀਓਡੋਰੋ''', ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ "ਥੀਓਡੋਰੋ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਥੀਓਡੋਰਾਈਟਸ ਦਾ ਰੱਬ-ਰੱਖਿਅਤ ਕਿਲ੍ਹਾ" ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।{{sfnp|Vasiliev|1936|p=49}} ਜੀਨੋਜ਼ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਟੇਡੋਰੋ, ਟੋਡੋਰੋ, ਥੀਓਡੋਰੀ, ਟੀਓਡੋਰੀ, ਥੋਡੋਰੀ, ਟੇਡੋਰੀ ਅਤੇ ਟੋਡੋਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਮ ਸਥਾਨ ਦੇ ਯੂਨਾਨੀ ਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਹਨ।{{sfnp|Vasiliev|1936|p=191}} ਥੀਓਡੋਰੋ ਨਾਮ ਅੱਜ ਤੱਕ ਆਈ-ਟੋਡੋਰ (ਸੇਂਟ ਥੀਓਡੋਰ) ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਮੈਨਅੱਪ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।{{sfnp|Vasiliev|1936|p=50}} ਸਿਲਵੀਓ ਗਿਉਸੇਪ ਮਰਕਾਤੀ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਮ (ਥੀਓਡੋਰੀ, ਟੀਓਡੋਰੀ, ਥੋਡੋਰੀ, ਟੇਡੋਰੀ, ਟੋਡੋਰੀ) ਦਾ ਬਹੁਵਚਨ ਰੂਪ ਇਸ ਲਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੋ ਸੰਤਾਂ, ਥੀਓਡੋਰ ਟਿਰੋਨ ਅਤੇ ਥੀਓਡੋਰ ਸਟ੍ਰੈਟੇਲੇਟਸ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਵਾਸਿਲੀਵ (ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ) ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਬਾਰੇ ਸ਼ੱਕੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਸੰਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।{{sfnp|Vasiliev|1936|p=191}} ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Commons category|Mangup|ਮੈਨਅੱਪ}} *[http://www.mangup.bigyalta.net/eng/mangup-history.shtml History of Mangup Kale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081226043452/http://www.mangup.bigyalta.net/eng/mangup-history.shtml |date=2008-12-26 }} *[http://archeologia.narod.ru/krim/krimman.htm History and Monuments of Mangup] *[https://web.archive.org/web/20110719075024/http://web.rgzm.de/218.html Archaeological Project in SW-Crimea] *[https://web.archive.org/web/20090811064925/http://mangup-kale.ru/ Site of Mangup-Kale] *[http://www.graal.org.ua/en/theodoro-principality Brief history of Theodoro Principality (Mangup)ENG] n4heenvtj9fodjd5eky3d80sns09tg9 845057 844924 2026-08-24T07:44:26Z Kuldeepburjbhalaike 18176 845057 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = ਮੈਨਅੱਪ | native_name = {{langx|crh|Mangup}} | settlement_type = ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ | image_skyline = Mangup Fortress2.jpg | imagesize = 250px | image_caption = ਮੈਨਅੱਪ ਵਿੱਚ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ | pushpin_map = Crimea | pushpin_relief = y | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ਕ੍ਰੀਮੀਆ ਵਿੱਚ ਮੈਨਅੱਪ | coordinates = {{Coord|44|35|40|N|33|48|28|E|source:frwiki_region:UA|display=it}} | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = | subdivision_type1 = ਖੇਤਰ | subdivision_name1 = [[ਕ੍ਰੀਮੀਆ]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | established_title = Established | established_date = | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | mapframe = yes | mapframe-wikidata = yes | mapframe-zoom = 16 | module = {{Infobox historic site |embed = yes |designation1 = UKRAINE NATIONAL |designation1_offname = {{Lang|uk|Комплекс фортеці і печерного міста “Мангуп-Кале”}} (''ਮੈਨਅੱਪ-ਕਾਲੇ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਗੁਫਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਕੰਪਲੈਕਸ'') |designation1_type = ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ |designation1_number = 010087}} }} '''ਮੈਨਅੱਪ''' ({{Langx|ru|Мангуп}}; {{Langx|uk|Мангуп|Manhup}}; {{Langx|crh|Mangup}}) ਜਿਸਨੂੰ ''ਮੈਨਅੱਪ ਕਾਲੇ'' (ਤੁਰਕੀ ਵਿੱਚ ''ਕਾਲੇ'' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਕਿਲ੍ਹਾ") ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਕ੍ਰੀਮੀਆ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੈ, ਜੋ [[ਸੇਵਾਸਤੋਪੋਲ]] (ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਚੈਰਸੋਨੇਸਸ) ਤੋਂ ਲਗਭਗ 13 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਠਾਰ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। == ਨਾਮ == ਕਿਪਚਕ ਨਾਮ '''ਮੈਨਅੱਪ''' ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਨੂੰ '''ਡੋਰੀ''', ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ '''ਡੋਰੋਸ''', '''ਡੋਰਾਸ''' ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ [[ਬੇਜ਼ਨਟਾਇਨ ਸਾਮਰਾਜ|ਬਾਈਜ਼ੈਂਟਾਈਨਾਂ]]<ref name="ODB">{{cite encyclopedia | title = Dory | pages = 654–655 | last = Pritsak | first = Omeljan | editor-first = Alexander | editor-last = Kazhdan | editor-link=Alexander Kazhdan | encyclopedia = [[The Oxford Dictionary of Byzantium]] | publisher = Oxford University Press | year = 1991 | isbn = 978-0-19-504652-6}}</ref><ref name ="The_Goths_in_the_Crimea">{{cite book| last = Vasiliev| first = Alexander Alexandrovich| title = The Goths in the Crimea | url = https://archive.org/details/Vasiliev1936Goths| publisher = The Mediaeval academy of America| date=1936}}</ref> ਦੁਆਰਾ '''ਥੀਓਡੋਰੋ''', ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ "ਥੀਓਡੋਰੋ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਥੀਓਡੋਰਾਈਟਸ ਦਾ ਰੱਬ-ਰੱਖਿਅਤ ਕਿਲ੍ਹਾ" ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।{{sfnp|Vasiliev|1936|p=49}} ਜੀਨੋਜ਼ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਟੇਡੋਰੋ, ਟੋਡੋਰੋ, ਥੀਓਡੋਰੀ, ਟੀਓਡੋਰੀ, ਥੋਡੋਰੀ, ਟੇਡੋਰੀ ਅਤੇ ਟੋਡੋਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਮ ਸਥਾਨ ਦੇ ਯੂਨਾਨੀ ਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਹਨ।{{sfnp|Vasiliev|1936|p=191}} ਥੀਓਡੋਰੋ ਨਾਮ ਅੱਜ ਤੱਕ ਆਈ-ਟੋਡੋਰ (ਸੇਂਟ ਥੀਓਡੋਰ) ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਮੈਨਅੱਪ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।{{sfnp|Vasiliev|1936|p=50}} ਸਿਲਵੀਓ ਗਿਉਸੇਪ ਮਰਕਾਤੀ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਮ (ਥੀਓਡੋਰੀ, ਟੀਓਡੋਰੀ, ਥੋਡੋਰੀ, ਟੇਡੋਰੀ, ਟੋਡੋਰੀ) ਦਾ ਬਹੁਵਚਨ ਰੂਪ ਇਸ ਲਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੋ ਸੰਤਾਂ, ਥੀਓਡੋਰ ਟਿਰੋਨ ਅਤੇ ਥੀਓਡੋਰ ਸਟ੍ਰੈਟੇਲੇਟਸ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਵਾਸਿਲੀਵ (ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ) ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਬਾਰੇ ਸ਼ੱਕੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਸੰਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।{{sfnp|Vasiliev|1936|p=191}} == ਇਤਿਹਾਸ == 1913 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਬੇਸਿਲਿਕਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯੂਨਾਨੀ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਮਿਲਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮਰਾਟ ਜਸਟਿਨੀਅਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਸਟਿਨੀਅਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਮਰਾਟ ਦੁਆਰਾ ਵਿਚਾਰੇ ਜਾਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ।<ref name ="The_Goths_in_the_Crimea"/> ਉਸੇ ਸਾਲ ਇਕ ਹੋਰ ਯੂਨਾਨੀ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਲੱਭਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਕੰਧ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ 'ਤੇ [[ਯਿਸੂ ਮਸੀਹ]] ਦੀ ਅਸੀਸ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name ="The_Goths_in_the_Crimea"/> ਮੈਨਅੱਪ ਵਿਖੇ ਇਜ਼ੈਂਟਾਈਨ ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਵਜ਼ਨ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ ਕਿ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਹੀ ਵਜ਼ਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ।<ref>[https://www.academia.edu/37968405/Dushenko_A._Byzantine_Weights_Excavated_at_Mangup_Византийские_разновесы_из_раскопок_Мангупа_ Dushenko A. Byzantine Weights Excavated at Mangup ]</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Commons category|Mangup|ਮੈਨਅੱਪ}} *[http://www.mangup.bigyalta.net/eng/mangup-history.shtml History of Mangup Kale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081226043452/http://www.mangup.bigyalta.net/eng/mangup-history.shtml |date=2008-12-26 }} *[http://archeologia.narod.ru/krim/krimman.htm History and Monuments of Mangup] *[https://web.archive.org/web/20110719075024/http://web.rgzm.de/218.html Archaeological Project in SW-Crimea] *[https://web.archive.org/web/20090811064925/http://mangup-kale.ru/ Site of Mangup-Kale] *[http://www.graal.org.ua/en/theodoro-principality Brief history of Theodoro Principality (Mangup)ENG] jimb08kry8gz3446kfh04b4ftvrurbq 845058 845057 2026-08-24T07:49:57Z Kuldeepburjbhalaike 18176 /* ਇਤਿਹਾਸ */ 845058 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = ਮੈਨਅੱਪ | native_name = {{langx|crh|Mangup}} | settlement_type = ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ | image_skyline = Mangup Fortress2.jpg | imagesize = 250px | image_caption = ਮੈਨਅੱਪ ਵਿੱਚ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ | pushpin_map = Crimea | pushpin_relief = y | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ਕ੍ਰੀਮੀਆ ਵਿੱਚ ਮੈਨਅੱਪ | coordinates = {{Coord|44|35|40|N|33|48|28|E|source:frwiki_region:UA|display=it}} | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = | subdivision_type1 = ਖੇਤਰ | subdivision_name1 = [[ਕ੍ਰੀਮੀਆ]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | established_title = Established | established_date = | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | mapframe = yes | mapframe-wikidata = yes | mapframe-zoom = 16 | module = {{Infobox historic site |embed = yes |designation1 = UKRAINE NATIONAL |designation1_offname = {{Lang|uk|Комплекс фортеці і печерного міста “Мангуп-Кале”}} (''ਮੈਨਅੱਪ-ਕਾਲੇ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਗੁਫਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਕੰਪਲੈਕਸ'') |designation1_type = ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ |designation1_number = 010087}} }} '''ਮੈਨਅੱਪ''' ({{Langx|ru|Мангуп}}; {{Langx|uk|Мангуп|Manhup}}; {{Langx|crh|Mangup}}) ਜਿਸਨੂੰ ''ਮੈਨਅੱਪ ਕਾਲੇ'' (ਤੁਰਕੀ ਵਿੱਚ ''ਕਾਲੇ'' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਕਿਲ੍ਹਾ") ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਕ੍ਰੀਮੀਆ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੈ, ਜੋ [[ਸੇਵਾਸਤੋਪੋਲ]] (ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਚੈਰਸੋਨੇਸਸ) ਤੋਂ ਲਗਭਗ 13 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਠਾਰ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। == ਨਾਮ == ਕਿਪਚਕ ਨਾਮ '''ਮੈਨਅੱਪ''' ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਨੂੰ '''ਡੋਰੀ''', ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ '''ਡੋਰੋਸ''', '''ਡੋਰਾਸ''' ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ [[ਬੇਜ਼ਨਟਾਇਨ ਸਾਮਰਾਜ|ਬਾਈਜ਼ੈਂਟਾਈਨਾਂ]]<ref name="ODB">{{cite encyclopedia | title = Dory | pages = 654–655 | last = Pritsak | first = Omeljan | editor-first = Alexander | editor-last = Kazhdan | editor-link=Alexander Kazhdan | encyclopedia = [[The Oxford Dictionary of Byzantium]] | publisher = Oxford University Press | year = 1991 | isbn = 978-0-19-504652-6}}</ref><ref name ="The_Goths_in_the_Crimea">{{cite book| last = Vasiliev| first = Alexander Alexandrovich| title = The Goths in the Crimea | url = https://archive.org/details/Vasiliev1936Goths| publisher = The Mediaeval academy of America| date=1936}}</ref> ਦੁਆਰਾ '''ਥੀਓਡੋਰੋ''', ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ "ਥੀਓਡੋਰੋ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਥੀਓਡੋਰਾਈਟਸ ਦਾ ਰੱਬ-ਰੱਖਿਅਤ ਕਿਲ੍ਹਾ" ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।{{sfnp|Vasiliev|1936|p=49}} ਜੀਨੋਜ਼ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਟੇਡੋਰੋ, ਟੋਡੋਰੋ, ਥੀਓਡੋਰੀ, ਟੀਓਡੋਰੀ, ਥੋਡੋਰੀ, ਟੇਡੋਰੀ ਅਤੇ ਟੋਡੋਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਮ ਸਥਾਨ ਦੇ ਯੂਨਾਨੀ ਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਹਨ।{{sfnp|Vasiliev|1936|p=191}} ਥੀਓਡੋਰੋ ਨਾਮ ਅੱਜ ਤੱਕ ਆਈ-ਟੋਡੋਰ (ਸੇਂਟ ਥੀਓਡੋਰ) ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਮੈਨਅੱਪ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।{{sfnp|Vasiliev|1936|p=50}} ਸਿਲਵੀਓ ਗਿਉਸੇਪ ਮਰਕਾਤੀ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਮ (ਥੀਓਡੋਰੀ, ਟੀਓਡੋਰੀ, ਥੋਡੋਰੀ, ਟੇਡੋਰੀ, ਟੋਡੋਰੀ) ਦਾ ਬਹੁਵਚਨ ਰੂਪ ਇਸ ਲਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੋ ਸੰਤਾਂ, ਥੀਓਡੋਰ ਟਿਰੋਨ ਅਤੇ ਥੀਓਡੋਰ ਸਟ੍ਰੈਟੇਲੇਟਸ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਵਾਸਿਲੀਵ (ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ) ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਬਾਰੇ ਸ਼ੱਕੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਸੰਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।{{sfnp|Vasiliev|1936|p=191}} == ਇਤਿਹਾਸ == 1395 ਅਤੇ 1404 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਥੀਓਡੋਰੋ [[ਤੈਮੂਰ]] ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਧੀਨ ਸੀ, ਪਰ ਇਸਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਅਲੈਕਸੀਓਸ, ਤੈਮੂਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ 1475 ਵਿੱਚ ਓਟੋਮਨ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੱਕ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ।<ref name="ODB"/> 1475 ਵਿੱਚ, ਮੋਲਦਾਵੀਆ ਦੇ ਸਟੀਫਨ III ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਜਾ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਗੈਬਰਾਸ ਨੂੰ ਗੈਬਰਾਸ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਸ਼ਾਸਕ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਮੰਗੂਪ ਭੇਜਿਆ, ਜੋ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਭਰਾ ਸੀ ਅਤੇ ਓਟੋਮੈਨਾਂ ਦਾ ਜਾਲਦਾਰ ਸੀ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਦੇ ਮਈ ਵਿੱਚ, ਓਟੋਮੈਨ ਕਮਾਂਡਰ ਗੇਡਿਕ ਅਹਿਮਤ ਪਾਸ਼ਾ ਨੇ ਕੈਫਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਮੰਗੂਪ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾਉਣ ਦੇ ਪੰਜ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਹਿਰ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਕ੍ਰੀਮੀਆ ਦਾ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਾ ਕ੍ਰੀਮੀਅਨ ਖਾਨੇਟ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਿਹਾ, ਹੁਣ ਇੱਕ ਓਟੋਮੈਨ ਵਾਸਲ, ਥੀਓਡੋਰੋ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਕ੍ਰੀਮੀਆ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਬਲਾਈਮ ਪੋਰਟੇ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। 1453 ਵਿੱਚ ਕਾਂਸਟੈਂਟੀਨੋਪਲ ਦੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯੂਨਾਨੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਕਰਾਇਤਾਂ ਨੇ ਮੰਗਪ ਅਤੇ ਚੁਫੁਟ-ਕਲੇ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਾਣੂ ਈਸਾਈ ਯੂਨਾਨੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸੀ।<ref>{{cite book |author=Dan Shapira |title=Avraham Firkowicz in Istanbul (1830-1832) : paving the way for Turkic nationalism|url= https://books.google.com/books?id=j7ulQPrfm_cC|year=2003 |page=3 |publisher= KaraM publication |isbn=9756467037}}</ref> ਤੁਰਕੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਜੇਨੇਬੀ ਨੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ 1475 ਵਿੱਚ, ਕੈਫਾ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੇਦਿਕ ਅਹਿਮਤ ਪਾਸ਼ਾ ਨੇ ਮਾਨਕੁਪ ਦੇ ਕਿਲੇ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। [[ਯੂਨਾਨੀ|ਯੂਨਾਨੀਆਂ]] ਨੇ ਉੱਥੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਬਚਾਅ ਕੀਤਾ ਪਰ ਤੁਰਕਾਂ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।<ref name ="The_Goths_in_the_Crimea"> The siege of Mangup lasted for half a year and the Turks used cannons.<ref name = "TAURIDA VERNADSKY NATIONAL UNIVERSITY">MAIN STAGES OF THE HISTORY DOROS-THEODORO (MANGUP)IN THE LIGHT OF ARCHAEOLOGICAL RESEARCH EXPEDITION - TAURIDA VERNADSKY NATIONAL UNIVERSITY - Gertsen A. G., p. 201</ref> ਕਸਬੇ ਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਗਿਰਾਵਟ ਜਾਰੀ ਰਹੀ। 1774 ਵਿੱਚ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਤੁਰਕੀ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਆਖਰੀ ਵਸਨੀਕ, ਕਰਾਇਮ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ 1790 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਾਈਟ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। 1901 ਵਿੱਚ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯੂਨਾਨੀ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਲੱਭਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 1503 ਵਿੱਚ, ਤੁਰਕੀ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਤੀਹ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਮੈਨਕੁਪ ਦੇ ਵਾਸੀ ਅਜੇ ਵੀ ਯੂਨਾਨੀ ਬੋਲਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਤੋਂ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਮੈਨਕੂਪ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਤੁਰਕੀ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ।<ref name ="The_Goths_in_the_Crimea"/> 1913 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਬੇਸਿਲਿਕਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯੂਨਾਨੀ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਮਿਲਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮਰਾਟ ਜਸਟਿਨੀਅਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਸਟਿਨੀਅਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਮਰਾਟ ਦੁਆਰਾ ਵਿਚਾਰੇ ਜਾਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ।<ref name ="The_Goths_in_the_Crimea"/> ਉਸੇ ਸਾਲ ਇਕ ਹੋਰ ਯੂਨਾਨੀ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਲੱਭਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਕੰਧ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ 'ਤੇ [[ਯਿਸੂ ਮਸੀਹ]] ਦੀ ਅਸੀਸ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name ="The_Goths_in_the_Crimea"/> ਮੈਨਅੱਪ ਵਿਖੇ ਇਜ਼ੈਂਟਾਈਨ ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਵਜ਼ਨ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ ਕਿ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਹੀ ਵਜ਼ਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ।<ref>[https://www.academia.edu/37968405/Dushenko_A._Byzantine_Weights_Excavated_at_Mangup_Византийские_разновесы_из_раскопок_Мангупа_ Dushenko A. Byzantine Weights Excavated at Mangup ]</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Commons category|Mangup|ਮੈਨਅੱਪ}} *[http://www.mangup.bigyalta.net/eng/mangup-history.shtml History of Mangup Kale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081226043452/http://www.mangup.bigyalta.net/eng/mangup-history.shtml |date=2008-12-26 }} *[http://archeologia.narod.ru/krim/krimman.htm History and Monuments of Mangup] *[https://web.archive.org/web/20110719075024/http://web.rgzm.de/218.html Archaeological Project in SW-Crimea] *[https://web.archive.org/web/20090811064925/http://mangup-kale.ru/ Site of Mangup-Kale] *[http://www.graal.org.ua/en/theodoro-principality Brief history of Theodoro Principality (Mangup)ENG] ad1h8o2rp62xmnori8s07c6tyq4qim3 828 205008 844922 844916 2026-08-23T12:01:24Z Kuldeepburjbhalaike 18176 844922 json application/json { "whs": { "text": "[[ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣਾ|ਯੂਨੈਸਕੋ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣਾ]]", "abbr": "WHS", "col": "FFE978", "col2": "0177D3", "scope": "Global" }, "iucnia": { "text": "[[IUCN]] Category Ia ([[Nature reserve|Strict Nature Reserve]])", "abbr": "IUCN Ia", "col": "E7BFAD", "col2": "E7AF97", "scope": "Global" }, "iucnib": { "text": "[[IUCN]] Category Ib ([[Wilderness Area]])", "abbr": "IUCN Ib", "col": "DACAA5", "col2": "DACAA5", "scope": "Global" }, "iucnii": { "text": "[[IUCN]] Category II ([[National Park]])", "abbr": "IUCN II", "col": "CDE5B2", "col2": "CDE5B2", "scope": "Global" }, "iucniii": { "text": "[[IUCN]] Category III ([[Natural Monument]])", "abbr": "IUCN III", "col": "BFFFBF", "col2": "BFFFBF", "scope": "Global" }, "iucniv": { "text": "[[IUCN]] Category IV (Habitat/Species Management Area)", "abbr": "IUCN IV", "col": "B2E5CD", "col2": "B2E5CD", "scope": "Global" }, "iucnv": { "text": "[[IUCN]] Category V (Protected Landscape/Seascape)", "abbr": "IUCN V", "col": "A5CADA", "col2": "A5CADA", "scope": "Global" }, "iucnvi": { "text": "[[IUCN]] Category VI (Managed Resource Protected Area)", "abbr": "IUCN VI", "col": "A8BDEC", "col2": "A8BDEC", "scope": "Global" }, "ramsar": { "text": "[[ਰਾਮਸਰ ਸਮਝੌਤਾ|ਰਾਮਸਰ ਵੈੱਟਲੈਂਡ]]", "col": "8DE3D2", "col2": "8DE3D2", "scope": "Global" }, "hcel": { "text": "[[List of Historic Civil Engineering Landmarks|Historic Civil Engineering Landmark]]", "col2": "AAAAAA", "scope": "Global" }, "hmel": { "text": "[[List of Historic Mechanical Engineering Landmarks|Historic Mechanical Engineering Landmark]]", "col2": "AAAAAA", "scope": "Global" }, "kons": { "text": "[[Commission to Preserve National Monuments of Bosnia and Herzegovina|KONS of Bosnia and Herzegovina]]", "col": "A8BDEC", "col2": "CCAA02", "scope": "Bosnia and Herzegovina" }, "cmoa": { "text": "[[Cultural Monument of Albania]]", "abbr": "CMOA", "col": "B2E5CD", "col2": "CC3333", "scope": "Albania" }, "ncha": { "text": "[[National Cultural Heritage of Antigua and Barbuda]]", "col": "0072C6", "col2": "0072C6", "scope": "Antigua and Barbuda" }, "hsab": { "text": "[[Historical Site of Antigua and Barbuda]]", "col": "0072C6", "col2": "0072C6", "scope": "Antigua and Barbuda" }, "nhma": { "text": "[[National Historic Monument of Argentina]]", "abbr": "NHMA", "col": "A5CADA", "col2": "75AADB", "scope": "Argentina" }, "anhl": { "text": "[[Australian National Heritage List]]", "col": "CDE5B2", "col2": "CDE5B2", "scope": "Australia" }, "cwlthl": { "text": "[[Commonwealth Heritage List]]", "col": "FFE978", "col2": "FFE978", "scope": "Australia" }, "rne": { "text": "[[Register of the National Estate]]", "col": "FFC0CB", "col2": "FF0000", "scope": "Australia" }, "nhhb": { "text": "[[National Historic Heritage of Brazil]]", "col": "CDE5B2", "col2": "00A859", "scope": "Brazil" }, "nhsc": { "text": "[[National Historic Sites of Canada|National Historic Site of Canada]]", "abbr": "NHSC", "col": "FFC0CB", "col2": "FF0000", "scope": "Canada" }, "hrsc": { "text": "[[Heritage Railway Stations Protection Act|Heritage Railway Station (Canada)]]", "col2": "FF3333", "scope": "Canada" }, "mchs": { "text": "[[Major cultural heritage sites under national-level protection]]", "col2": "CD071E", "scope": "China" }, "pnvc": { "text": "[[Register of Protected Natural Values of Croatia|Protected Natural Value of Croatia]]", "abbr": "PNVC", "col": "FFE978", "col2": "00247D", "scope": "Croatia" }, "cgoc": { "text": "[[Register of Cultural Goods of Croatia|Cultural Good of Croatia]]", "abbr": "CGOC", "col": "DACAA5", "col2": "CC3333", "scope": "Croatia" }, "ncmcr": { "text": "[[National Cultural Monument of the Czech Republic]]", "col": "A8BDEC", "col2": "D7141A", "scope": "Czech Republic" }, "nrhpg": { "text": "[[National Register of Historic Parks and Gardens]]", "abbr": "NRHPG", "col": "A5CADA", "col2": "1E8C00", "scope": "England" }, "mh": { "text": "[[Monument historique]]", "lang": "fr", "abbr": "MH", "col": "A8BDEC", "col2": "0055A4", "scope": "France" }, "chmg": { "text": "[[List of Cultural Heritage Monuments of Georgia|Cultural Heritage Monument of Georgia]]", "col": "A5CADA", "col2": "FF0000", "scope": "Georgia (country)" }, "icmns": { "text": "[[Immovable Cultural Monuments of National Significance|Immovable Cultural Monument of National Significance of Georgia]]", "col": "A5CADA", "col2": "FF0000", "scope": "Georgia (country)" }, "mani": { "text": "[[Monuments of National Importance (India)|Monument of National Importance]]", "col": "F4C430", "col2": "FF7722", "scope": "India" }, "inhl": { "text": "[[Iran National Heritage List]]", "col": "C3B091", "col2": "C3B091", "scope": "Iran" }, "inmon": { "text": "[[National monument (Ireland)|National monument of Ireland]]", "abbr": "INMON", "col": "BFFFBF", "col2": "FF7900", "scope": "Ireland" }, "ntoj": { "text": "[[National Treasures of Japan|National Treasure of Japan]]", "abbr": "NTOJ", "col": "FFC0CB", "col2": "FF0000", "scope": "Japan" }, "chile": { "text": "[[National Monuments of Chile|National Monument of Chile]]", "col": "B2E5CD", "col2": "FF0000", "scope": "Chile" }, "cmll": { "text": "[[Cultural Monuments of Lithuania]]", "col": "001A94", "col2": "001A94", "scope": "Lithuania" }, "rijks": { "text": "[[Rijksmonument]]", "lang": "nl", "abbr": "RIJKS", "col": "A5CADA", "col2": "FF7900", "scope": "Netherlands" }, "hpti": { "text": "[[Heritage New Zealand|Heritage New Zealand – Category 1]]", "abbr": "NZHPT I", "col": "CDE5B2", "col2": "00247D", "scope": "New Zealand" }, "hptii": { "text": "[[Heritage New Zealand|Heritage New Zealand – Category 2]]", "abbr": "NZHPT II", "col": "CDE5B2", "col2": "00247D", "scope": "New Zealand" }, "nzwtapu": { "text": "[[Heritage New Zealand|Heritage New Zealand – Wāhi Tapu]]", "col": "CDE5B2", "col2": "00247D", "scope": "New Zealand" }, "nzwtapua": { "text": "[[Heritage New Zealand|Heritage New Zealand – Wāhi Tapu area]]", "col": "CDE5B2", "col2": "00247D", "scope": "New Zealand" }, "nzwtupuna": { "text": "[[Heritage New Zealand|Heritage New Zealand – Wāhi Tūpuna]]", "col": "CDE5B2", "scope": "New Zealand" }, "nzha": { "text": "[[Heritage New Zealand|Heritage New Zealand – Historic Area]]", "col": "CDE5B2", "col2": "00247D", "scope": "New Zealand" }, "nihg": { "text": "[[Register of Parks, Gardens and Demesnes of Special Historic Interest]]", "col": "DACAA5", "col2": "1E8C00", "scope": "Northern Ireland" }, "dhaka": { "text": "[[List of Old Dhaka Heritage Sites]]", "col": "BFFFBF", "col2": "803355", "scope": "Bangladesh" }, "pnct": { "text": "[[List of National Cultural Treasures in the Philippines|National Cultural Treasures]]", "col": "B2E5CD", "col2": "B2E5CD", "scope": "Philippines" }, "pnhl": { "text": "National Historical Landmarks", "col": "FFE978", "col2": "FFE978", "scope": "Philippines" }, "hmp": { "text": "[[Historic Monument (Poland)|Historic Monument of Poland]]", "col": "969488", "col2": "78776D", "scope": "Poland" }, "ippar": { "text": "[[Monuments of Portugal|Portuguese National Monument]]", "abbr": "IPPAR", "col": "FFE978", "col2": "006600", "scope": "Portugal" }, "romania": { "text": "[[Monument istoric]]", "lang": "ro", "col": "BFFFBF", "col2": "800000", "scope": "Romania" }, "cpgi": { "text": "[[Cultural Heritage of Serbia]]", "abbr": "CPGI", "col": "B2E5CD", "col2": "0000FF", "scope": "Serbia" }, "nms": { "text": "[[National monuments of Singapore|National monument of Singapore]]", "abbr": "NMS", "col": "FFE978", "col2": "0000FF", "scope": "Singapore" }, "hssk": { "text": "[[Historic Sites of South Korea]]", "col": "A8BDEC", "col2": "CD313A", "scope": "South Korea" }, "ntsk": { "text": "[[National Treasure (South Korea)]]", "col": "A8BDEC", "col2": "CD313A", "scope": "South Korea" }, "nfchsk": { "text": "[[National Folklore Cultural Heritage (South Korea)|National Folklore Cultural Heritage of South Korea]]", "col": "A8BDEC", "col2": "CD313A", "scope": "South Korea" }, "sssk": { "text": "[[Scenic Sites (South Korea)|Scenic Sites of South Korea]]", "col": "A8BDEC", "col2": "CD313A", "scope": "South Korea" }, "sfh": { "text": "[[Seoul Future Heritage]]", "col": "A8BDEC", "col2": "CD313A", "scope": "Seoul" }, "tsk": { "text": "[[Treasure (South Korean designation)|Treasures of South Korea]]", "col": "A8BDEC", "col2": "CD313A", "scope": "South Korea" }, "gdls": { "text": "[[Inventory of Gardens and Designed Landscapes in Scotland]]", "abbr": "GDLS", "col": "CDE5B2", "col2": "1E8C00", "scope": "Scotland" }, "bdic": { "text": "[[Bien de Interés Cultural|Spanish Cultural Heritage]]", "abbr": "BDIC", "col": "FFE978", "col2": "ACE1AF", "scope": "Spain" }, "sac": { "text": "[[Natura 2000]] site ([[Special Area of Conservation|SAC]])", "col": "ACE1AF", "col2": "ACE1AF", "scope": "European Union" }, "spa": { "text": "[[Natura 2000]] site ([[Special Protection Area|SPA]])", "col": "ACE1AF", "col2": "ACE1AF", "scope": "European Union" }, "sacspa": { "text": "[[Natura 2000]] site ([[Special Area of Conservation|SAC]]/[[Special Protection Area|SPA]])", "col": "ACE1AF", "col2": "ACE1AF", "scope": "European Union" }, "scpnc": { "text": "[[Swiss Inventory of Cultural Property of National and Regional Significance|Swiss Cultural Property of National Significance]]", "abbr": "CPNS", "col": "FFC0CB", "col2": "FF0000", "scope": "Switzerland" }, "listed": { "text": "[[Listed Building]]", "abbr": "LISTED", "col": "F0DC82", "col2": "F0DC82", "scope": "United Kingdom" }, "sca": { "text": "[[Listed building#Scotland|Listed Building]] – Category A", "abbr": "LIST A", "col": "FFC0CB", "col2": "FFC0CB", "scope": "Scotland" }, "nia": { "text": "[[Listed building#Northern Ireland|Listed Building]] – Grade A", "abbr": "LIST A", "col": "FFC0CB", "col2": "FFC0CB", "scope": "Northern Ireland" }, "ewi": { "text": "[[Listed building#England and Wales|Listed Building]] – Grade I", "abbr": "LIST I", "col": "FFC0CB", "col2": "FFC0CB", "scope": "England and Wales" }, "scb": { "text": "[[Listed building#Scotland|Listed Building]] – Category B", "abbr": "LIST B", "col": "87CEEB", "col2": "87CEEB", "scope": "Scotland" }, "nib+": { "text": "[[Listed building#Northern Ireland|Listed Building]] – Grade B+", "abbr": "LIST B+", "col": "87CEEB", "col2": "87CEEB", "scope": "Northern Ireland" }, "ewii": { "text": "[[Listed building#England and Wales|Listed Building]] – Grade II", "abbr": "LIST II", "col": "ACE1AF", "col2": "ACE1AF", "scope": "England and Wales" }, "scc": { "text": "[[Listed building#Scotland|Listed Building]] – Category C(S)", "abbr": "LIST C", "col": "ACE1AF", "col2": "ACE1AF", "scope": "Scotland" }, "nhst": { "text": "[[National Historic Sites of Tanzania]]", "col": "CDE5B2", "col2": "DACAA5", "scope": "Tanzania" }, "nib1": { "text": "[[Listed building#Northern Ireland|Listed Building]] – Grade B1", "abbr": "LIST B1", "col": "ACE1AF", "col2": "ACE1AF", "scope": "Northern Ireland" }, "ewii*": { "text": "[[Listed building#England and Wales|Listed Building]] – Grade II*", "abbr": "LIST II*", "col": "87CEEB", "col2": "87CEEB", "scope": "England and Wales" }, "nib2": { "text": "[[Listed building#Northern Ireland|Listed Building]] – Grade B2", "abbr": "LIST B2", "col": "DACAA5", "col2": "BDB76B", "scope": "Northern Ireland" }, "sm": { "text": "[[Scheduled monument]]", "abbr": "SM", "col": "A5CADA", "col2": "00247D", "scope": "United Kingdom" }, "nhleb": { "text": "[[Registered Battlefields (UK)|Registered battlefield]]", "col": "A5CADA", "col2": "00247D", "scope": "United Kingdom" }, "nrpg": { "text": "[[National Register of Historic Parks and Gardens]]", "abbr": "NRHPG", "col": "A5CADA", "col2": "A8EDEF", "scope": "United Kingdom" }, "nhlew": { "text": "[[UK Protected Wreck]]", "col": "A5CADA", "col2": "A5CADA", "scope": "United Kingdom" }, "ukca": { "text": "[[Conservation Area (United Kingdom)|UK Conservation Area]]", "col": "A5CADA", "col2": "A5CADA", "scope": "United Kingdom" }, "llb": { "text": "[[Local heritage list|Locally Listed Building]]", "col": "FFE153", "col2": "FFE153", "scope": "United Kingdom" }, "nhle": { "text": "[[National Heritage List for England]]", "scope": "England" }, "nrhp": { "text": "[[National Register of Historic Places|U.S. National Register of Historic Places]]", "abbr": "NRHP", "scope": "United States" }, "hd": { "text": "[[Historic districts in the United States|U.S. Historic district]]", "abbr": "HD", "col": "E6E6FA", "col2": "E6E6FA", "scope": "United States" }, "cp": { "text": "[[Historic districts in the United States|U.S. Historic district]] – [[Contributing property]]", "abbr": "CP", "col": "CCFFCC", "col2": "CCFFCC", "scope": "United States" }, "nhldcp": { "text": "[[National Historic Landmark|U.S. National Historic Landmark District]] – [[Contributing property]]", "abbr": "NHLDCP", "col": "CCFFCC", "col2": "CCFFCC", "scope": "United States" }, "nb": { "text": "[[List of areas in the United States National Park System#National battlefields|U.S. National Battlefield]]", "abbr": "NB", "col2": "FFE6B0", "scope": "United States" }, "nbp": { "text": "[[List of areas in the United States National Park System#National battlefield parks|U.S. National Battlefield Park]]", "abbr": "NBP", "col2": "E6E6AA", "scope": "United States" }, "nbs": { "text": "[[List of areas in the United States National Park System#National battlefield site|U.S. National Battlefield Site]]", "abbr": "NBS", "col2": "FFE8E8", "scope": "United States" }, "nhl": { "text": "[[National Historic Landmark|U.S. National Historic Landmark]]", "abbr": "NHL", "col": "87CEEB", "col2": "87CEEB", "scope": "United States" }, "nhld": { "text": "[[National Historic Landmark|U.S. National Historic Landmark District]]", "abbr": "NHLD", "col": "00CED1", "col2": "00CED1", "scope": "United States" }, "nhp": { "text": "[[National Historic Sites (United States)#National Historical Parks|U.S. National Historical Park]]", "abbr": "NHP", "col2": "CCCCFF", "scope": "United States" }, "usnha": { "text": "[[National Heritage Area]]", "scope": "United States" }, "nhr": { "text": "[[List of areas in the United States National Park System#National reserves|U.S. National Historic Reserve]]", "abbr": "NHR", "col2": "E9967A", "scope": "United States" }, "nhs": { "text": "[[National Historic Sites (United States)|U.S. National Historic Site]]", "abbr": "NHS", "col2": "5F9EA0", "scope": "United States" }, "nmem": { "text": "[[List of National Memorials of the United States|U.S. National Memorial]]", "abbr": "NMEM", "col2": "CCCCCC", "scope": "United States" }, "nmon": { "text": "[[National monument (United States)|U.S. National Monument]]", "abbr": "NMON", "col2": "FFEFD5", "scope": "United States" }, "nmp": { "text": "[[National Military Park|U.S. National Military Park]]", "abbr": "NMP", "col2": "EED8D2", "scope": "United States" }, "nnl": { "text": "[[National Natural Landmark|U.S. National Natural Landmark]]", "col2": "ACE1AF", "scope": "United States" }, "nwsrs": { "text": "[[National Wild and Scenic Rivers System]]", "col": "90B8F1", "col2": "90B8F1", "scope": "United States" }, "nwsr": { "text": "[[National Wild and Scenic Rivers System|National Wild and Scenic River]]", "col": "90B8F1", "col2": "90B8F1", "scope": "United States" }, "his": { "text": "[[List of areas in the United States National Park System#International historic site|International Historic Site]]", "scope": "United States" }, "whp": { "text": "[[Cadw/ICOMOS Register of Parks and Gardens of Special Historic Interest in Wales]]", "scope": "Wales" }, "nmz": { "text": "[[Monuments and Historic Sites of Zambia|National Monument of Zambia]]", "abbr": "NMZ", "scope": "Zambia" }, "twn": { "text": "[[List of national monuments of Taiwan|National monument of Taiwan]]", "col": "FFC7C7", "col2": "B00000", "scope": "Taiwan" }, "imnsu": { "text": "[[State Register of Immovable Monuments of Ukraine|Immovable Monument of National Significance of Ukraine]]", "col": "F0DC45", "col2": "F0DC45", "scope": "Ukraine" }, "imlsu": { "text": "[[State Register of Immovable Monuments of Ukraine|Immovable Monument of Local Significance of Ukraine]]", "col": "F0DC45", "col2": "F0DC45", "scope": "Ukraine" }, "apmsl": { "text": "[[Archaeological Protected Monuments in Sri Lanka|Archaeological Protected Monument of Sri Lanka]]", "scope": "Sri Lanka" }, "ahra": { "text": "[[Provincial historic sites of Alberta|Alberta Historic Resources Act]]", "col2": "2B60DE", "scope": "Alberta" }, "nbhca": { "text": "[[Heritage Conservation Act (New Brunswick)|New Brunswick Heritage Conservation Act]]", "col2": "FBB917", "scope": "New Brunswick" }, "nshpa": { "text": "[[Heritage Property Act (Nova Scotia)|Nova Scotia Heritage Property Act]]", "col2": "2B60DE", "scope": "Nova Scotia" }, "oha": { "text": "[[Ontario Heritage Act]]", "abbr": "OHA", "col": "90EE90", "col2": "347C2C", "scope": "Ontario" }, "pwihp": { "text": "[[Heritage Places Protection Act|Prince Edward Island Heritage Place]]", "scope": "Prince Edward Island" }, "rpcq": { "text": "[[Répertoire du patrimoine culturel du Québec|Patrimoine culturel du Québec]]", "lang": "fr", "abbr": "RPCQ", "col": "A8BDEC", "col2": "0033CC", "scope": "Québec" }, "shpa": { "text": "[[Heritage Property Act (Saskatchewan)|Saskatchewan Heritage Property Act]]", "col2": "339900", "scope": "Saskatchewan" }, "hkdm": { "text": "[[Declared monuments of Hong Kong|Declared Monument of Hong Kong]]", "abbr": "HKDM", "col2": "FF0000", "scope": "Hong Kong" }, "gbhk": { "text": "[[Heritage conservation in Hong Kong|Hong Kong Graded Building]]", "abbr": "GBHK", "col": "F0DC82", "col2": "F0DC82", "scope": "Hong Kong" }, "gbhki": { "text": "[[Heritage conservation in Hong Kong|Hong Kong Graded Building]] – [[List of Grade I historic buildings in Hong Kong|Grade I]]", "abbr": "GBHK I", "col": "FFC0CB", "col2": "FFC0CB", "scope": "Hong Kong" }, "gbhkii": { "text": "[[Heritage conservation in Hong Kong|Hong Kong Graded Building]] – [[List of Grade II historic buildings in Hong Kong|Grade II]]", "abbr": "GBHK II", "col": "ACE1AF", "col2": "ACE1AF", "scope": "Hong Kong" }, "gbhkiii": { "text": "[[Heritage conservation in Hong Kong|Hong Kong Graded Building]] – [[List of Grade III historic buildings in Hong Kong|Grade III]]", "abbr": "GBHK III", "col": "87CEEB", "col2": "87CEEB", "scope": "Hong Kong" }, "bch": { "text": "[[Basque Cultural Heritage]]", "col": "67D68A", "col2": "67D68A", "scope": "Basque" }, "arlh": { "text": "[[Alabama Register of Landmarks and Heritage]]", "col": "CDE5B2", "col2": "83A06B", "scope": "Alabama", "abbr": "ARLH" }, "ahrs": { "text": "[[Alaska Heritage Resources Survey]]", "scope": "Alaska" }, "chisl": { "text": "[[California Historical Landmark]]", "abbr": "CHISL", "col": "FFC94B", "col2": "FFC94B", "scope": "California" }, "csrhp": { "text": "[[Colorado State Register of Historic Properties]]", "abbr": "CSRHP", "col": "AECF6B", "col2": "AECF6B", "scope": "Colorado" }, "dcihs": { "text": "[[District of Columbia Inventory of Historic Sites|D.C. Inventory of Historic Sites]]", "col": "ACE1AF", "col2": "ACE1AF", "scope": "District of Columbia" }, "fuap": { "text": "[[Florida Underwater Archaeological Preserve]]", "col": "FFC0CB", "scope": "Florida" }, "ushi": { "text": "[[Hawaiʻi Register of Historic Places]]", "col": "FAEA39", "col2": "001B69", "scope": "Hawaii" }, "ishs": { "text": "[[Illinois Historic Preservation Division|Illinois State Historic Site]]", "abbr": "ISHS", "col": "6495ED", "col2": "6495ED", "scope": "Illinois" }, "irhss": { "text": "[[Indiana Register of Historic Sites and Structures|Indiana Register of Historic Sites]]", "abbr": "IRHSS", "col": "DEB887", "col2": "DEB887", "scope": "Indiana" }, "mshs": { "text": "[[Michigan State Historic Preservation Office|Michigan State Historic Site]]", "abbr": "MSHS", "col": "DACAA5", "col2": "DACAA5", "scope": "Michigan" }, "usms": { "text": "[[Mississippi Landmark]]", "abbr": "USMS", "col": "A8BDEC", "col2": "B3A1D7", "scope": "Mississippi" }, "nhsrhp": { "text": "[[New Hampshire State Register of Historic Places|NH State Register of Historic Places]]", "abbr": "NHSRHP", "col": "A8BDEC", "col2": "A8BDEC", "scope": "New Hampshire" }, "njrhp": { "text": "[[New Jersey Register of Historic Places]]", "abbr": "NJRHP", "col": "FFC94B", "col2": "FFC94B", "scope": "New Jersey" }, "nmsr": { "text": "[[New Mexico State Register of Cultural Properties|NM State Register of Cultural Properties]]", "abbr": "NMSRCP", "col": "FAF284", "col2": "FAF284", "scope": "New Mexico" }, "usny": { "text": "[[New York State Register of Historic Places]]", "col": "FFC94B", "col2": "FFC94B", "scope": "New York", "abbr": "NYSRHP" }, "usnv": { "text": "[[Nevada Historical Marker]]", "abbr": "USNV", "col": "FFE978", "col2": "FFC94B", "scope": "Nevada" }, "phm": { "text": "[[List of Pennsylvania state historical markers|Pennsylvania Historical Marker]]", "col": "FFC94B", "col2": "000080", "scope": "Pennsylvania" }, "prrhsz": { "text": "[[Puerto Rico Register of Historic Sites and Zones]]", "col": "FA7070", "scope": "Puerto Rico" }, "rthl": { "text": "[[Recorded Texas Historic Landmark]]", "abbr": "RTHL", "col": "DACAA5", "col2": "D6BC98", "scope": "Texas" }, "tsal": { "text": "[[Texas State Antiquities Landmark]]", "abbr": "TSAL", "col": "DACAA5", "col2": "D6BC98", "scope": "Texas" }, "tshs": { "text": "[[List of Texas state historic sites|Texas State Historic Site]]", "col2": "CDE5B2", "scope": "Texas" }, "vlr": { "text": "[[Virginia Landmarks Register]]", "abbr": "VLR", "col": "C1D1AE", "col2": "C1D1AE", "scope": "Virginia" }, "qhr": { "text": "[[Queensland Heritage Register]]", "col": "FBB917", "col2": "FBB917", "scope": "Queensland" }, "nswhr": { "text": "[[New South Wales State Heritage Register|New South Wales Heritage Register]]", "col": "A8BDEC", "col2": "BBB2FF", "scope": "New South Wales" }, "nswhd": { "text": "[[New South Wales Heritage Database]]\u003Cbr /\u003E(Local Government Register)", "col": "FFFFFF", "col2": "A8BDEC", "scope": "New South Wales" }, "nthr": { "text": "[[Northern Territory Heritage Register]]", "col": "FFC0CB", "scope": "Northern Territory" }, "sahr": { "text": "[[South Australian Heritage Register]]", "col": "A8BDEC", "col2": "BBB2FF", "scope": "South Australia" }, "thr": { "text": "[[Tasmanian Heritage Register]]", "col": "B2E5CD", "col2": "B2E5CD", "scope": "Tasmania" }, "vhr": { "text": "[[Victorian Heritage Register]]", "col": "BFFFBF", "col2": "AAAAAA", "scope": "Victoria" }, "wasrhp": { "text": "[[State Register of Heritage Places|Western Australia Heritage Register]]", "col": "DACAA5", "col2": "DACAA5", "scope": "Western Australia" }, "albhl": { "text": "[[List of historic landmarks in Albuquerque|Albuquerque Historic Landmark]]", "abbr": "ALBHL", "col": "FF99FF", "col2": "FF99FF", "scope": "Albuquerque" }, "ahsd": { "text": "[[List of historic buildings and districts designated by the City of Atlanta|Atlanta Historic Site or District]]", "col": "AACCFF", "scope": "Atlanta" }, "bcl": { "text": "[[Baltimore City Landmarks|Baltimore City Landmark]]", "col": "ECAF18", "col2": "ECAF18", "scope": "Baltimore" }, "berkl": { "text": "[[List of Berkeley Landmarks|Berkeley Landmark]]", "abbr": "BERKL", "col": "FFE4B5", "col2": "FFE4B5", "scope": "Berkeley" }, "bhr": { "text": "[[Brisbane Heritage Register]]", "col": "BFFFBF", "col2": "BFFFBF", "scope": "Brisbane" }, "chicl": { "text": "[[Chicago Landmark]]", "abbr": "CHICL", "col": "AACCFF", "col2": "AACCFF", "scope": "Chicago" }, "clhl": { "text": "[[List of Cincinnati Local Historic Landmarks|Cincinnati Local Historic Landmark]]", "col": "F5ABB6", "col2": "C4122C", "scope": "Cincinnati" }, "crhp": { "text": "[[Columbus Register of Historic Properties]]", "col": "78a2f5", "col2": "2C4891", "scope": "Columbus" }, "dlmk": { "text": "[[List of Dallas Landmarks|Dallas Landmark]]", "abbr": "DLMK", "col": "F5DEB3", "col2": "F5DEB3", "scope": "Dallas" }, "drhp": { "text": "[[Davenport Register of Historic Properties]]", "abbr": "DRHP", "col": "EEE8AA", "col2": "EEE8AA", "scope": "Davenport" }, "denvl": { "text": "[[Denver Landmarks]]", "col": "A0BEF8", "col2": "2C4891", "scope": "Denver" }, "lbhl": { "text": "[[List of City of Long Beach historic landmarks|Long Beach Historic Landmark]]", "abbr": "LBHL", "col": "FFD4E1", "col2": "FFD4E1", "scope": "Long Beach" }, "lahcm": { "text": "[[Los Angeles Historic-Cultural Monument]]", "abbr": "LAHCM", "col": "FFE978", "col2": "FFC94B", "scope": "Los Angeles" }, "mplsl": { "text": "[[Minneapolis Landmark]]", "abbr": "MPLSL", "col": "A8BDEC", "col2": "A8BDEC", "scope": "Minneapolis Landmark" }, "nycl": { "text": "[[New York City Landmarks Preservation Commission|New York City Landmark]]", "abbr": "NYCL", "col": "FFE978", "col2": "FFE978", "scope": "New York City" }, "odl": { "text": "[[List of Oakland Designated Landmarks|Oakland Designated Landmark]]", "abbr": "ODL", "col": "F5DC0F", "scope": "Oakland" }, "omal": { "text": "[[List of Omaha landmarks|Omaha Landmark]]", "abbr": "OMAL", "col": "EEE8AA", "scope": "Omaha" }, "obl": { "text": "[[Oyster Bay Landmark]]", "abbr": "OBL", "col": "D0F0C0", "col2": "D0F0C0", "scope": "Oyster Bay" }, "prhp": { "text": "[[Philadelphia Register of Historic Places]]", "abbr": "PRHP", "col": "A8BDEC", "col2": "A8BDEC", "scope": "Philadelphia" }, "phl": { "text": "[[List of Pittsburgh Landmarks|Pittsburgh Landmark]]", "abbr": "PHLF", "col": "FFD700", "col2": "FFD700", "scope": "Pittsburgh" }, "phlf": { "text": "[[List of Pittsburgh History and Landmarks Foundation Historic Landmarks|Pittsburgh Landmark – PHLF]]", "abbr": "PHLF", "col": "old", "col2": "FFD700", "scope": "Pittsburgh" }, "cphd": { "text": "[[List of City of Pittsburgh historic designations|Pittsburgh Historic Designation]]", "col": "FFF89F", "col2": "000000", "scope": "Pittsburgh" }, "rivl": { "text": "[[List of landmarks in Riverside, California|Riverside Landmark]]", "abbr": "RIVL", "col": "A8BDEC", "col2": "BBB2FF", "scope": "Riverside" }, "sdhl": { "text": "[[List of San Diego Historic Landmarks|San Diego Historic Landmark]]", "abbr": "SDHL", "col": "FFE978", "col2": "FFE978", "scope": "San Diego" }, "sfdl": { "text": "[[List of San Francisco Designated Landmarks|San Francisco Designated Landmark]]", "abbr": "SFDL", "col": "FFE978", "col2": "FFC94B", "scope": "San Francisco" }, "smhl": { "text": "[[List of City of Santa Monica Designated Historic Landmarks|Santa Monica Historic Landmark]]", "abbr": "SMHL", "col": "D8AFE2", "col2": "DDA0DD", "scope": "Santa Monica" }, "seatl": { "text": "[[List of Seattle landmarks|Seattle Landmark]]", "abbr": "SEATL", "col": "D8DBDF", "col2": "D8DBDF", "scope": "Seattle" }, "sll": { "text": "[[Landmarks of St. Louis, Missouri|St. Louis Landmark]]", "abbr": "SLL", "col": "BFFFBF", "col2": "AAAAAA", "scope": "St. Louis" }, "ycl": { "text": "[[Yangon City Heritage List|Yangon City Landmark]]", "abbr": "YCL", "col2": "2E8B57", "scope": "Yangon" }, "chp": { "text": "[[Cultural Heritage of Peru]]", "col": "FFE978", "col2": "CC3333", "scope": "Peru" }, "ngmi": { "text": "[[National Geological Monuments of India]]", "col": "FFB300", "col2": "FFB300", "scope": "India" } } e6s4o3jfifdefbo0uv1n09y5w86cyha 0 205012 844930 2026-08-23T15:31:14Z Jagmit Singh Brar 17898 "'''{{Infobox government agency | name = ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਮੰਤਰਾਲਾ | native_name = Міністерство аграрної політики та продовольства України | seal = Ministry of Agrarian Policy and Food of Ukraine UA logo.svg | seal_size = 250px | seal_caption = ਅਧਿਕਾਰਤ ਲੋਗੋ | logo = Logo of Mi..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 844930 wikitext text/x-wiki '''{{Infobox government agency | name = ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਮੰਤਰਾਲਾ | native_name = Міністерство аграрної політики та продовольства України | seal = Ministry of Agrarian Policy and Food of Ukraine UA logo.svg | seal_size = 250px | seal_caption = ਅਧਿਕਾਰਤ ਲੋਗੋ | logo = Logo of Ministry of Agrarian Policy and Food of Ukraine.svg | logo_size = 250px | logo_caption = ਚਿੰਨ੍ਹ | formed = 15 ਜੂਨ 1917 | preceding1 = ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਮੰਤਰਾਲਾ | preceding2 = | superseding1 = | jurisdiction = ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ | headquarters = 24, ਖਰੇਸ਼ਚਾਤਿਕ ਗਲੀ, ਕੀਵ, ਯੂਕਰੇਨ, 01001 | employees = | budget = | chief1_name = | chief1_position = | chief2_name = | chief2_position = | parent_agency = | website = [http://minagro.gov.ua/en Official website] | footnotes = }} ਖੇਤੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰਾਲਾ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Ministry of Agrarian Policy and Food;''' [[ਯੂਕਰੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਯੂਕਰੇਨੀਅਨ]]: Міністерство аграрної політики та продовольства) ਦੇਸ਼ ਦੇ ਖੇਤੀ-ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਇੰਚਾਰਜ [[ਯੂਕਰੇਨ]] ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਥਾਰਟੀ ਹੈ। ਇਹ ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਸਰਕਾਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Flag_of_Ministry_of_Agrarian_Policy_and_Food_of_Ukraine.svg|thumb|250x250px|ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਝੰਡਾ]] ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ [[Cabinet of Ukraine|ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ]] ਦੁਆਰਾ ਤਾਲਮੇਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੰਤਰਾਲਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਅਥਾਰਟੀ ਹੈ ਜੋ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ [[Food security|ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ]] ਬਾਰੇ ਨੀਤੀ, ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਨੀਤੀ, ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ, ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਨਿਯਮ, ਪਸ਼ੂ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦਵਾਈ, ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਜ਼ਮੀਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਵਾਲ, ਮੈਪਿੰਗ ਅਤੇ ਸਰਵੇਖਣ, ਜੰਗਲਾਤ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਨਿਗਰਾਨੀ (ਨਿਗਰਾਨੀ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ''ਭੂਮੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰੇਤ'' ਸੀ, ਜੋ ਕਿ 15 ਜੂਨ, 1917 ਨੂੰ [[Central Council of Ukraine|ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ]] ਦੀ ਸਰਕਾਰ ( [[First Vynnychenko government|ਪਹਿਲੀ ਵਿੰਨੀਚੇਂਕੋ ਸਰਕਾਰ]] ) ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="28583521ЦентральнаVV">{{In lang|uk}} [https://www.radiosvoboda.org/a/28583521.html 100 years ago the Central Rada formed the first government of Ukraine (infographics) ''100 років тому Центральна Рада створила перший уряд України (інфографіка)''], [[Radio Free Europe]] (28 June 2017)</ref> === ਸੇਵਕਾਈ ਦੇ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ === * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. (SSR) ਦਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਫਲ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਪੇਂਡੂ ਉਸਾਰੀ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਮੀਟ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਉਦਯੋਗ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਖੁਰਾਕ ਉਦਯੋਗ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ ਅਤੇ ਭੰਡਾਰਨ (ਤਿਆਰੀ) ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸਪਲਾਈ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਬਾਗਬਾਨੀ, ਅੰਗੂਰ-ਕਾਸ਼ਤ ਅਤੇ ਵਾਈਨ ਉਦਯੋਗ ਬਾਰੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦੀ ਰਾਜ ਖੇਤੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਕਮੇਟੀ: 1986 - 1992 (ਯੂ.ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦੀ ਰਾਜ ਖੇਤੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ) * ਕੋਲਹੋਜ਼ (ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.आर. ਦੀ ਕੋਲਹੋਜ਼ ਕੌਂਸਲ ਸਮੇਤ) * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਅਨਾਜ ਉਤਪਾਦ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਭੂਮੀ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਜਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਜੰਗਲਾਤ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਮੱਛੀ-ਪਾਲਣ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਯੂਕੂਪਸਪਿਲਕਾ (Ukoopspilka) * ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ: 1991 - 1993<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/306-92-%D0%BF Issues of the State Committee on Bread products].</ref><ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/365-91-%D0%BF About adopting regulations on the State Committee on Bread products].</ref> * ਅਨਾਜ ਉਤਪਾਦਾਂ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ: 1991 - 1993 * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰਾਲਾ: 1992 - 1993<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/252-92-%D0%BF Issues of the Ministry of Agriculture and Food].</ref> * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰਾਲਾ: 1993 - 1998<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/781-93-%D0%BF About adopting regulations on the Ministry of Agriculture and Food].</ref> * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ (ਰਾਇਓਨ) ਪੱਧਰੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਖੇਤਰੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਾਂ ਅਧੀਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ/ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਸਬੰਧੀ ਨਿਰੀਖਣ * ਖੇਤਰੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਾਂ ਅਧੀਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਹਨਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਤਕਨੀਕੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਨਿਰੀਖਣ * ਬਾਗਬਾਨੀ, ਅੰਗੂਰ-ਕਾਸ਼ਤ ਅਤੇ ਵਾਈਨ ਉਦਯੋਗ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ: 1994 - 1998 * ਮੱਛੀ-ਪਾਲਣ ਮੰਤਰਾਲਾ: 1995 - 1997 * ਖੇਤੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਕੰਪਲੈਕਸ (ਏ.ਪੀ.ਕੇ.) ਮੰਤਰਾਲਾ: 1997 - 2000<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/1250/97 Regulations on the State Committee of Fishing].</ref> * ਖੁਰਾਕ ਉਦਯੋਗ ਕਮੇਟੀ * ਬਾਗਬਾਨੀ, ਅੰਗੂਰ-ਕਾਸ਼ਤ ਅਤੇ ਵਾਈਨ ਉਦਯੋਗ ਕਮੇਟੀ * ਮੱਛੀ-ਪਾਲਣ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ: 1997 - 2000 * ਸ਼ਰਾਬ, ਸ਼ਰਾਬ-ਯੁਕਤ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਤੰਬਾਕੂ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਵੰਡ 'ਤੇ एकाधिकार (ਮੋਨੋਪੋਲੀ) ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ: 1998 - 2000<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/1069/98 Regulations on the State Committee in monopoly on production and circulation of alcohol, alcoholic beverages, and tobacco products].</ref> * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਮੰਤਰਾਲਾ: 2000 - 2011<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/772/2000 Issues of the Ministry of Agrarian Policy].</ref> * ਬਾਗਬਾਨੀ, ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਵਾਈਨ ਉਦਯੋਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਯੂਕਰੇਨੀ ਰਾਜ ਅਦਾਰਾ: 2000–ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਤੱਕ<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/503-2000-%D0%BF On creation of the Ukrainian State Concern in gardening, viticulture and wine industry].</ref> === ਖੇਤੀਬਾੜੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੀ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ === (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉੱਪਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ) 1985 ਵਿੱਚ, ਇਸ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੂੰ ਯੂਕਰੇਨ (ਯੂਕਰੇਨੀ ਸੋਵੀਅਤ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਗਣਰਾਜ) ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਅਰਥਚਾਰੇ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੁਖੀ ਯੂਰੀ ਕੋਲੋਮੀਏਤਸ ਸਨ, ਜੋ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. (SSR) ਦੀ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਉਪ-ਚੇਅਰਮੈਨ ਵੀ ਸਨ। ਓਲੇਕਸਾਂਦਰ ਟਕਾਚੇਂਕੋ ਅਤੇ ਵਿਕਟਰ ਸਿਟਨਿਕ, ਕੋਲੋਮੀਏਤਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਡਿਪਟੀ (ਸਹਾਇਕ ਮੁਖੀ) ਸਨ। ਸਟੇਟ ਕਮੇਟੀ (ਜਿਸਨੂੰ ਡੇਰਜ਼ਾਹਰੋਪ੍ਰੋਮ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਕਈ ਹੋਰ ਮੰਤਰਾਲੇ ਅਤੇ ਇਸਦੀਆਂ ਖੇਤਰੀ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref>[http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/462-85-%D0%BF About confirmation composition of the State Committee on Agrarian and Industrial Economy (Про затвердження складу Державного агропромислового комітету УРСР)].</ref> * [[VASKhNIL]] ਦੀ ਯੂਕਰੇਨੀ ਸ਼ਾਖਾ * ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਖੁਰਾਕ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸਪਲਾਈ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਸਬੰਧਾਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਫਲ-ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਅਤੇ ਆਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ, ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * [[Mechanised agriculture|ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ]] ਅਤੇ ਬਿਜਲੀਕਰਨ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਪੂੰਜੀ ਨਿਰਮਾਣ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਅਤੇ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਜੰਗਲਾਤ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਜਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਰੋਟੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦਾ ਮੰਤਰਾਲਾ * "ਉਕਰਹੋਲੋਵਰੀਭੋਸਪ" * [[Central Union of Consumer Associations of Ukraine|ਉਕੂਪਸਪਿਲਕਾ]] * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਨਿਰਮਾਣ 'ਤੇ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਸਹਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੀ ਖੇਤੀ-ਰਸਾਇਣਕ ਸੇਵਾ 'ਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦਾ ਰਿਪਬਲਿਕਨ * NASU ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਇਕਨਾਮਿਕਸ * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿਭਾਗ (ਯੂਕਰੇਨੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦਾ ਸੰਗਠਨ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਸ਼ਲਿਚਟਰ) * ਕੇਂਦਰੀ ਅੰਕੜਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ (ਡਿਪਟੀ ਚੀਫ਼), ਵਿੱਤ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਪਹਿਲਾ ਡਿਪਟੀ), [[Derzhplan|ਡੇਰਜ਼ਪਲਾਨ]] (ਪਹਿਲਾ ਡਿਪਟੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ), ਡੇਰਜ਼ਪੋਸਟਾਚ (ਪਹਿਲਾ ਡਿਪਟੀ), [[Gosbank|ਗੋਸਬੈਂਕ]] ਦੇ ਯੂਕਰੇਨੀ ਦਫ਼ਤਰ (ਕੋਂਟਰ) (ਡਿਪਟੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ) ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ। * [[Oblasts of Ukraine|ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਓਬਲਾਸਟਾਂ]] ਦੀਆਂ ਖੇਤਰੀ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ === 2019—2020 ਅਤੇ 2025-2026 ਰਲੇਵੇਂ ਅਤੇ ਬਹਾਲੀ === 29 ਅਗਸਤ 2019 ਨੂੰ, ਨਿਯੁਕਤ [[Honcharuk Government|ਹੋਨਚਾਰੁਕ ਸਰਕਾਰ]] ਕੋਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਮੰਤਰਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਕੰਮਕਾਜ [[Ministry of Economic Development and Trade (Ukraine)|ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਮੰਤਰਾਲੇ]] ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲ ਲਏ ਗਏ ਸਨ।<ref name="cabappoint2cabappoint">[https://www.pravda.com.ua/news/2019/08/29/7224810/ New Cabinet formed in Ukraine The Rada appointed the new Cabinet: Avakov and Markarova remained (РАДА ПРИЗНАЧИЛА НОВИЙ КАБМІН: АВАКОВ І МАРКАРОВА ЛИШИЛИСЬ)], [[Ukrayinska Pravda]] (29 August 2019)</ref> ਜਨਵਰੀ 2020 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਵੋਲੋਦੀਮੀਰ ਜ਼ੈਲੈਂਸਕੀ|ਵੋਲੋਦੀਮੀਰ ਜ਼ੇਲੇਂਸਕੀ ਨੇ]] ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ, ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਦੱਸੀ।<ref name="662777AgrarianZelensky">[https://www.epravda.com.ua/news/2020/07/9/662777/ President: At most in September we will have a separate Minister of Agrarian Policy], [[Ukrayinska Pravda]] (9 July 2020)</ref> ਮਾਰਚ 2020 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ, ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰੀ, [[Tymofiy Mylovanov|ਟਿਮੋਫੀ ਮਾਈਲੋਵਾਨੋਵ]] ਨੇ ਨਵੇਂ ਪੁਨਰ ਸਥਾਪਿਤ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਵੀਂ [[Shmyhal Government|ਸ਼ਮੀਹਾਲ ਸਰਕਾਰ]] ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਸਨ।<ref name="657749Milovanov">[https://www.epravda.com.ua/news/2020/03/5/657749/ Milovanov explained why he refused to work in the new government], [[Ukrayinska Pravda]] (5 March 2020)</ref> 9 ਜੁਲਾਈ 2020 ਨੂੰ ਜ਼ੇਲੇਂਸਕੀ ਨੇ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ "ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਤੰਬਰ ਵਿੱਚ" ਯੂਕਰੇਨ ਕੋਲ ਦੁਬਾਰਾ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰੀ ਹੋਵੇਗਾ।<ref name="662777AgrarianZelensky" /> 17 ਦਸੰਬਰ 2020 ਨੂੰ [[Roman Leshchenko|ਰੋਮਨ ਲੇਸ਼ਚੇਂਕੋ]] ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="3156609agriculturalNM">[https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3156609-parliament-appoints-leshchenko-as-agricultural-policy-minister.html Parliament appoints Leshchenko as agricultural policy minister], [[Ukrinform]] (17 December 2020)</ref> 17 ਜੁਲਾਈ 2025 ਨੂੰ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਆਰਥਿਕਤਾ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |date=2025-08-13 |title=Генератор випадкових міністерств. Як постійне переформатування уряду шкодить Україні |url=https://texty.org.ua/articles/115661/henerator-vypadkovyh-ministerstv-yak-postijne-peretrushuvannya-uryadu-shkodyt-ukrayini/?src=main |access-date=2025-08-13}}</ref> ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, 16 ਜੁਲਾਈ 2026 ਨੂੰ, ਖੇਤੀ ਨੀਤੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਏਜੰਸੀ ਵਜੋਂ ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[Taras Vysotskyi|ਤਾਰਾਸ ਵਿਸੋਤਸਕੀ ਨੂੰ]] ਇਸਦਾ ਮੁਖੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। == ਬਣਤਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Будинок_міністерства.JPG|thumb|ਕੀਵ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਇਮਾਰਤ]] === ਅਧੀਨ ਅਧਿਕਾਰੀ === * ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਸਟੇਟ ਵੈਟਰਨਰੀ ਅਤੇ ਫਾਈਟੋਸੈਨੇਟਰੀ ਸੇਵਾ * ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਭੂਮੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਰਾਜ ਏਜੰਸੀ * ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਜੰਗਲਾਤ ਸਰੋਤਾਂ ਲਈ ਰਾਜ ਏਜੰਸੀ * [[State Agency of Fisheries of Ukraine|ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਦੀ ਰਾਜ ਏਜੰਸੀ]] * ਯੂਕਰੇਨ ਦਾ ਰਾਜ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਿਰੀਖਣ ਕੇਂਦਰ 32ch6sseo2ejusfk7w8htedcm8k0mrd 844931 844930 2026-08-23T15:34:32Z Jagmit Singh Brar 17898 844931 wikitext text/x-wiki '''{{Infobox government agency | name = ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਮੰਤਰਾਲਾ | native_name = Міністерство аграрної політики та продовольства України | seal = Ministry of Agrarian Policy and Food of Ukraine UA logo.svg | seal_size = 250px | seal_caption = ਅਧਿਕਾਰਤ ਲੋਗੋ | logo = Logo of Ministry of Agrarian Policy and Food of Ukraine.svg | logo_size = 250px | logo_caption = ਚਿੰਨ੍ਹ | formed = 15 ਜੂਨ 1917 | preceding1 = ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਮੰਤਰਾਲਾ | preceding2 = | superseding1 = | jurisdiction = ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ | headquarters = 24, ਖਰੇਸ਼ਚਾਤਿਕ ਗਲੀ, ਕੀਵ, ਯੂਕਰੇਨ, 01001 | employees = | budget = | chief1_name = | chief1_position = | chief2_name = | chief2_position = | parent_agency = | website = [http://minagro.gov.ua/en Official website] | footnotes = }} '''ਖੇਤੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰਾਲਾ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Ministry of Agrarian Policy and Food'''; [[ਯੂਕਰੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਯੂਕਰੇਨੀਅਨ]]: Міністерство аграрної політики та продовольства) ਦੇਸ਼ ਦੇ ਖੇਤੀ-ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਇੰਚਾਰਜ [[ਯੂਕਰੇਨ]] ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਥਾਰਟੀ ਹੈ। ਇਹ ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਸਰਕਾਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Flag_of_Ministry_of_Agrarian_Policy_and_Food_of_Ukraine.svg|thumb|250x250px|ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਝੰਡਾ]] ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਦੁਆਰਾ ਤਾਲਮੇਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੰਤਰਾਲਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਅਥਾਰਟੀ ਹੈ ਜੋ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਨੀਤੀ, ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਨੀਤੀ, ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ, ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਨਿਯਮ, ਪਸ਼ੂ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦਵਾਈ, ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਜ਼ਮੀਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਵਾਲ, ਮੈਪਿੰਗ ਅਤੇ ਸਰਵੇਖਣ, ਜੰਗਲਾਤ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਨਿਗਰਾਨੀ (ਨਿਗਰਾਨੀ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ''ਭੂਮੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰੇਤ'' ਸੀ, ਜੋ ਕਿ 15 ਜੂਨ, 1917 ਨੂੰ ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ( ਪਹਿਲੀ ਵਿੰਨੀਚੇਂਕੋ ਸਰਕਾਰ ) ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="28583521ЦентральнаVV">{{In lang|uk}} [https://www.radiosvoboda.org/a/28583521.html 100 years ago the Central Rada formed the first government of Ukraine (infographics) ''100 років тому Центральна Рада створила перший уряд України (інфографіка)''], [[Radio Free Europe]] (28 June 2017)</ref> === ਸੇਵਕਾਈ ਦੇ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ === * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. (SSR) ਦਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਫਲ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਪੇਂਡੂ ਉਸਾਰੀ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਮੀਟ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਉਦਯੋਗ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਖੁਰਾਕ ਉਦਯੋਗ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ ਅਤੇ ਭੰਡਾਰਨ (ਤਿਆਰੀ) ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸਪਲਾਈ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਬਾਗਬਾਨੀ, ਅੰਗੂਰ-ਕਾਸ਼ਤ ਅਤੇ ਵਾਈਨ ਉਦਯੋਗ ਬਾਰੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦੀ ਰਾਜ ਖੇਤੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਕਮੇਟੀ: 1986 - 1992 (ਯੂ.ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦੀ ਰਾਜ ਖੇਤੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ) * ਕੋਲਹੋਜ਼ (ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.आर. ਦੀ ਕੋਲਹੋਜ਼ ਕੌਂਸਲ ਸਮੇਤ) * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਅਨਾਜ ਉਤਪਾਦ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਭੂਮੀ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਜਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਜੰਗਲਾਤ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਮੱਛੀ-ਪਾਲਣ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਯੂਕੂਪਸਪਿਲਕਾ (Ukoopspilka) * ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ: 1991 - 1993<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/306-92-%D0%BF Issues of the State Committee on Bread products].</ref><ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/365-91-%D0%BF About adopting regulations on the State Committee on Bread products].</ref> * ਅਨਾਜ ਉਤਪਾਦਾਂ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ: 1991 - 1993 * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰਾਲਾ: 1992 - 1993<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/252-92-%D0%BF Issues of the Ministry of Agriculture and Food].</ref> * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰਾਲਾ: 1993 - 1998<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/781-93-%D0%BF About adopting regulations on the Ministry of Agriculture and Food].</ref> * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ (ਰਾਇਓਨ) ਪੱਧਰੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਖੇਤਰੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਾਂ ਅਧੀਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ/ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਸਬੰਧੀ ਨਿਰੀਖਣ * ਖੇਤਰੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਾਂ ਅਧੀਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਹਨਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਤਕਨੀਕੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਨਿਰੀਖਣ * ਬਾਗਬਾਨੀ, ਅੰਗੂਰ-ਕਾਸ਼ਤ ਅਤੇ ਵਾਈਨ ਉਦਯੋਗ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ: 1994 - 1998 * ਮੱਛੀ-ਪਾਲਣ ਮੰਤਰਾਲਾ: 1995 - 1997 * ਖੇਤੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਕੰਪਲੈਕਸ (ਏ.ਪੀ.ਕੇ.) ਮੰਤਰਾਲਾ: 1997 - 2000<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/1250/97 Regulations on the State Committee of Fishing].</ref> * ਖੁਰਾਕ ਉਦਯੋਗ ਕਮੇਟੀ * ਬਾਗਬਾਨੀ, ਅੰਗੂਰ-ਕਾਸ਼ਤ ਅਤੇ ਵਾਈਨ ਉਦਯੋਗ ਕਮੇਟੀ * ਮੱਛੀ-ਪਾਲਣ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ: 1997 - 2000 * ਸ਼ਰਾਬ, ਸ਼ਰਾਬ-ਯੁਕਤ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਤੰਬਾਕੂ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਵੰਡ 'ਤੇ एकाधिकार (ਮੋਨੋਪੋਲੀ) ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ: 1998 - 2000<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/1069/98 Regulations on the State Committee in monopoly on production and circulation of alcohol, alcoholic beverages, and tobacco products].</ref> * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਮੰਤਰਾਲਾ: 2000 - 2011<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/772/2000 Issues of the Ministry of Agrarian Policy].</ref> * ਬਾਗਬਾਨੀ, ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਵਾਈਨ ਉਦਯੋਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਯੂਕਰੇਨੀ ਰਾਜ ਅਦਾਰਾ: 2000–ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਤੱਕ<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/503-2000-%D0%BF On creation of the Ukrainian State Concern in gardening, viticulture and wine industry].</ref> === ਖੇਤੀਬਾੜੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੀ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ === (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉੱਪਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ) 1985 ਵਿੱਚ, ਇਸ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੂੰ ਯੂਕਰੇਨ (ਯੂਕਰੇਨੀ ਸੋਵੀਅਤ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਗਣਰਾਜ) ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਅਰਥਚਾਰੇ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੁਖੀ ਯੂਰੀ ਕੋਲੋਮੀਏਤਸ ਸਨ, ਜੋ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. (SSR) ਦੀ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਉਪ-ਚੇਅਰਮੈਨ ਵੀ ਸਨ। ਓਲੇਕਸਾਂਦਰ ਟਕਾਚੇਂਕੋ ਅਤੇ ਵਿਕਟਰ ਸਿਟਨਿਕ, ਕੋਲੋਮੀਏਤਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਡਿਪਟੀ (ਸਹਾਇਕ ਮੁਖੀ) ਸਨ। ਸਟੇਟ ਕਮੇਟੀ (ਜਿਸਨੂੰ ਡੇਰਜ਼ਾਹਰੋਪ੍ਰੋਮ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਕਈ ਹੋਰ ਮੰਤਰਾਲੇ ਅਤੇ ਇਸਦੀਆਂ ਖੇਤਰੀ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref>[http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/462-85-%D0%BF About confirmation composition of the State Committee on Agrarian and Industrial Economy (Про затвердження складу Державного агропромислового комітету УРСР)].</ref> * VASKhNIL ਦੀ ਯੂਕਰੇਨੀ ਸ਼ਾਖਾ * ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਖੁਰਾਕ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸਪਲਾਈ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਸਬੰਧਾਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਫਲ-ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਅਤੇ ਆਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ, ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀਕਰਨ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਪੂੰਜੀ ਨਿਰਮਾਣ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਅਤੇ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਜੰਗਲਾਤ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਜਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਰੋਟੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦਾ ਮੰਤਰਾਲਾ * "ਉਕਰਹੋਲੋਵਰੀਭੋਸਪ" * ਉਕੂਪਸਪਿਲਕਾ * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਨਿਰਮਾਣ 'ਤੇ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਸਹਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੀ ਖੇਤੀ-ਰਸਾਇਣਕ ਸੇਵਾ 'ਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦਾ ਰਿਪਬਲਿਕਨ * NASU ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਇਕਨਾਮਿਕਸ * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿਭਾਗ (ਯੂਕਰੇਨੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦਾ ਸੰਗਠਨ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਸ਼ਲਿਚਟਰ) * ਕੇਂਦਰੀ ਅੰਕੜਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ (ਡਿਪਟੀ ਚੀਫ਼), ਵਿੱਤ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਪਹਿਲਾ ਡਿਪਟੀ), ਡੇਰਜ਼ਪਲਾਨ (ਪਹਿਲਾ ਡਿਪਟੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ), ਡੇਰਜ਼ਪੋਸਟਾਚ (ਪਹਿਲਾ ਡਿਪਟੀ), ਗੋਸਬੈਂਕ ਦੇ ਯੂਕਰੇਨੀ ਦਫ਼ਤਰ (ਕੋਂਟਰ) (ਡਿਪਟੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ) ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ। * ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਓਬਲਾਸਟਾਂ ਦੀਆਂ ਖੇਤਰੀ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ === 2019—2020 ਅਤੇ 2025-2026 ਰਲੇਵੇਂ ਅਤੇ ਬਹਾਲੀ === 29 ਅਗਸਤ 2019 ਨੂੰ, ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਨਚਾਰੁਕ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਮੰਤਰਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਕੰਮਕਾਜ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲ ਲਏ ਗਏ ਸਨ।<ref name="cabappoint2cabappoint">[https://www.pravda.com.ua/news/2019/08/29/7224810/ New Cabinet formed in Ukraine The Rada appointed the new Cabinet: Avakov and Markarova remained (РАДА ПРИЗНАЧИЛА НОВИЙ КАБМІН: АВАКОВ І МАРКАРОВА ЛИШИЛИСЬ)], [[Ukrayinska Pravda]] (29 August 2019)</ref> ਜਨਵਰੀ 2020 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਵੋਲੋਦੀਮੀਰ ਜ਼ੈਲੈਂਸਕੀ|ਵੋਲੋਦੀਮੀਰ ਜ਼ੇਲੇਂਸਕੀ ਨੇ]] ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ, ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਦੱਸੀ।<ref name="662777AgrarianZelensky">[https://www.epravda.com.ua/news/2020/07/9/662777/ President: At most in September we will have a separate Minister of Agrarian Policy], [[Ukrayinska Pravda]] (9 July 2020)</ref> ਮਾਰਚ 2020 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ, ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰੀ, ਟਿਮੋਫੀ ਮਾਈਲੋਵਾਨੋਵ ਨੇ ਨਵੇਂ ਪੁਨਰ ਸਥਾਪਿਤ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਵੀਂ ਸ਼ਮੀਹਾਲ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਸਨ।<ref name="657749Milovanov">[https://www.epravda.com.ua/news/2020/03/5/657749/ Milovanov explained why he refused to work in the new government], [[Ukrayinska Pravda]] (5 March 2020)</ref> 9 ਜੁਲਾਈ 2020 ਨੂੰ ਜ਼ੇਲੇਂਸਕੀ ਨੇ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ "ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਤੰਬਰ ਵਿੱਚ" ਯੂਕਰੇਨ ਕੋਲ ਦੁਬਾਰਾ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰੀ ਹੋਵੇਗਾ।<ref name="662777AgrarianZelensky" /> 17 ਦਸੰਬਰ 2020 ਨੂੰ ਰੋਮਨ ਲੇਸ਼ਚੇਂਕੋ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="3156609agriculturalNM">[https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3156609-parliament-appoints-leshchenko-as-agricultural-policy-minister.html Parliament appoints Leshchenko as agricultural policy minister], [[Ukrinform]] (17 December 2020)</ref> 17 ਜੁਲਾਈ 2025 ਨੂੰ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਆਰਥਿਕਤਾ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |date=2025-08-13 |title=Генератор випадкових міністерств. Як постійне переформатування уряду шкодить Україні |url=https://texty.org.ua/articles/115661/henerator-vypadkovyh-ministerstv-yak-postijne-peretrushuvannya-uryadu-shkodyt-ukrayini/?src=main |access-date=2025-08-13}}</ref> ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, 16 ਜੁਲਾਈ 2026 ਨੂੰ, ਖੇਤੀ ਨੀਤੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਏਜੰਸੀ ਵਜੋਂ ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਾਰਾਸ ਵਿਸੋਤਸਕੀ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਮੁਖੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। == ਬਣਤਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Будинок_міністерства.JPG|thumb|ਕੀਵ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਇਮਾਰਤ]] === ਅਧੀਨ ਅਧਿਕਾਰੀ === * ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਸਟੇਟ ਵੈਟਰਨਰੀ ਅਤੇ ਫਾਈਟੋਸੈਨੇਟਰੀ ਸੇਵਾ * ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਭੂਮੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਰਾਜ ਏਜੰਸੀ * ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਜੰਗਲਾਤ ਸਰੋਤਾਂ ਲਈ ਰਾਜ ਏਜੰਸੀ * ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਦੀ ਰਾਜ ਏਜੰਸੀ * ਯੂਕਰੇਨ ਦਾ ਰਾਜ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਿਰੀਖਣ ਕੇਂਦਰ === ਉਪ-ਵਿਭਾਗ === * ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਸੇਵਾ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ * ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਡਿਟ ਦਫ਼ਤਰ * ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਵਿਧਾਨਕ ਕਾਰਜ ਵਿਭਾਗ * ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਖੇਤਰ * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਡੀ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿਭਾਗ * ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਲੇਖਾ ਵਿਭਾਗ * ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਆਰਥਿਕ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਵਿਭਾਗ * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਾਗ * ਪਸ਼ੂਧਨ ਵਿਭਾਗ * ਭੋਜਨ ਵਿਭਾਗ * ਤਕਨੀਕੀ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿਭਾਗ * ਜਨਤਕ ਸੂਚਨਾ ਵਿਭਾਗ, ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਅਪੀਲਾਂ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ * ਅਮਲਾ ਵਿਭਾਗ * ਕੰਟਰੋਲ ਵਿਭਾਗ * ਖੇਤੀਬਾੜੀ-ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ * ਮੀਡੀਆ, ਪੀਆਰ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾ ਨਾਲ ਸੰਚਾਰ ਵਿਭਾਗ * ਰਾਜ ਜਾਇਦਾਦ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਫ਼ਤਰ * ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ-ਸ਼ਾਸਨ ਦਫ਼ਤਰ * ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅੱਗ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਖੇਤਰ। === ਮੰਤਰਾਲਾ ਕਮਿਸ਼ਨ === * ਪੇਂਡੂ ਵਿਕਾਸ ਕਮੇਟੀ * ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਕਮਿਸ਼ਨ * ਭੂਮੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਕਮੇਟੀ === ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ === * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ * ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ * ਅਧੀਨ ਸੰਗਠਨ * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਹੋਰ ਅਦਾਰੇ === ਸਲਾਹਕਾਰੀ ਢਾਂਚੇ === ਇੱਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਢਾਂਚੇ ਵਜੋਂ, ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਪਬਲਿਕ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਬਲਿਕ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਲਿਓਨਿਡ ਕੋਜ਼ਾਚੇਂਕੋ ਹਨ, ''ਜੋ ਕਿ ਆਲ-ਯੂਕਰੇਨੀ ਜਨਤਕ ਸੰਗਠਨ "ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਗਰੇਰੀਅਨ ਕਨਫੈਡਰੇਸ਼ਨ"'' ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ। == ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == === ਯੂਕਰੇਨੀ ਲੋਕ ਗਣਰਾਜ === ==== ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ! rowspan="2" |ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ! colspan="2" |ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਮਿਆਦ |- !ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ !ਅੰਤ |- |ਭੂਮੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰੇਤ |[[Borys Martos|ਬੋਰਿਸ ਮਾਰਟੋਸ]] |ਜੂਨ 1917 |ਅਗਸਤ 1917 |- | rowspan="2" |ਭੂਮੀ ਖੇਤੀ ਦਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰੇਤ |ਮਾਈਖਾਈਲੋ ਸਾਵਚੇਂਕੋ-ਬਿਲਸਕੀ |ਸਤੰਬਰ 1917 |ਦਸੰਬਰ 1917 |- |ਬੋਹਦਾਨ-ਓਲੇਕਸੈਂਡਰ ਜ਼ਾਰੂਦਨੀ |ਦਸੰਬਰ 1917 |ਜਨਵਰੀ 1918 |- |ਰੋਟੀ ਉਤਪਾਦਨ ਮੰਤਰਾਲਾ |ਆਰਿਸਟਾਰਖ ਟਰਨੀਚੇਂਕੋ |ਜਨਵਰੀ 1918 |ਫਰਵਰੀ 1918 |- | rowspan="8" |ਭੂਮੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਮੰਤਰਾਲਾ |ਮਾਈਕੋਲਾ ਕੋਵਾਲੇਵਸਕੀ |ਫਰਵਰੀ 1918 |ਅਪ੍ਰੈਲ 1918 |- |ਵਾਸਿਲ ਕੋਲੋਕੋਲਤਸੋਵ |ਮਈ 1918 |ਅਕਤੂਬਰ 1918 |- |[[Volodymyr Leontovych|ਵੋਲੋਦੀਮੀਰ ਲਿਓਨਟੋਵਿਚ]] |ਅਕਤੂਬਰ 1918 |ਨਵੰਬਰ 1918 |- |ਸਰਗੇਈ ਗਰਬੇਲ |ਨਵੰਬਰ 1918 |ਦਸੰਬਰ 1918 |- |ਮਾਈਕਾਇਟਾ ਸ਼ਾਪੋਵਾਲ |ਦਸੰਬਰ 1918 |ਫਰਵਰੀ 1919 |- |[[Eugene Archipenko|ਯੂਜੀਨ ਆਰਚੀਪੈਂਕੋ]] |ਫਰਵਰੀ 1919 |ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 |- |ਮਾਈਕੋਲਾ ਕੋਵਾਲੇਵਸਕੀ |ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 |ਮਈ 1920 |- |[[Isaak Mazepa|ਇਸਹਾਕ ਮਾਜ਼ੇਪਾ]] |ਮਈ 1920 |ਨਵੰਬਰ 1920 |} == ਹਵਾਲੇ == 97t7hx2lo18dn8ar7233n9mzrbwg2d6 844932 844931 2026-08-23T15:39:58Z Jagmit Singh Brar 17898 844932 wikitext text/x-wiki '''{{Infobox government agency | name = ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਮੰਤਰਾਲਾ | native_name = Міністерство аграрної політики та продовольства України | seal = Ministry of Agrarian Policy and Food of Ukraine UA logo.svg | seal_size = 250px | seal_caption = ਅਧਿਕਾਰਤ ਲੋਗੋ | logo = Logo of Ministry of Agrarian Policy and Food of Ukraine.svg | logo_size = 250px | logo_caption = ਚਿੰਨ੍ਹ | formed = 15 ਜੂਨ 1917 | preceding1 = ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਮੰਤਰਾਲਾ | preceding2 = | superseding1 = | jurisdiction = ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ | headquarters = 24, ਖਰੇਸ਼ਚਾਤਿਕ ਗਲੀ, ਕੀਵ, ਯੂਕਰੇਨ, 01001 | employees = | budget = | chief1_name = | chief1_position = | chief2_name = | chief2_position = | parent_agency = | website = [http://minagro.gov.ua/en Official website] | footnotes = }} '''ਖੇਤੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰਾਲਾ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Ministry of Agrarian Policy and Food'''; [[ਯੂਕਰੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਯੂਕਰੇਨੀਅਨ]]: Міністерство аграрної політики та продовольства) ਦੇਸ਼ ਦੇ ਖੇਤੀ-ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਇੰਚਾਰਜ [[ਯੂਕਰੇਨ]] ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਥਾਰਟੀ ਹੈ। ਇਹ ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਸਰਕਾਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Flag_of_Ministry_of_Agrarian_Policy_and_Food_of_Ukraine.svg|thumb|250x250px|ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਝੰਡਾ]] ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਦੁਆਰਾ ਤਾਲਮੇਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੰਤਰਾਲਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਅਥਾਰਟੀ ਹੈ ਜੋ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਨੀਤੀ, ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਨੀਤੀ, ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ, ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਨਿਯਮ, ਪਸ਼ੂ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦਵਾਈ, ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਜ਼ਮੀਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਵਾਲ, ਮੈਪਿੰਗ ਅਤੇ ਸਰਵੇਖਣ, ਜੰਗਲਾਤ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਨਿਗਰਾਨੀ (ਨਿਗਰਾਨੀ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ''ਭੂਮੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰੇਤ'' ਸੀ, ਜੋ ਕਿ 15 ਜੂਨ, 1917 ਨੂੰ ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ( ਪਹਿਲੀ ਵਿੰਨੀਚੇਂਕੋ ਸਰਕਾਰ ) ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="28583521ЦентральнаVV">{{In lang|uk}} [https://www.radiosvoboda.org/a/28583521.html 100 years ago the Central Rada formed the first government of Ukraine (infographics) ''100 років тому Центральна Рада створила перший уряд України (інфографіка)''], [[Radio Free Europe]] (28 June 2017)</ref> === ਸੇਵਕਾਈ ਦੇ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ === * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. (SSR) ਦਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਫਲ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਪੇਂਡੂ ਉਸਾਰੀ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਮੀਟ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਉਦਯੋਗ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਖੁਰਾਕ ਉਦਯੋਗ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ ਅਤੇ ਭੰਡਾਰਨ (ਤਿਆਰੀ) ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸਪਲਾਈ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਬਾਗਬਾਨੀ, ਅੰਗੂਰ-ਕਾਸ਼ਤ ਅਤੇ ਵਾਈਨ ਉਦਯੋਗ ਬਾਰੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦੀ ਰਾਜ ਖੇਤੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਕਮੇਟੀ: 1986 - 1992 (ਯੂ.ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦੀ ਰਾਜ ਖੇਤੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ) * ਕੋਲਹੋਜ਼ (ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.आर. ਦੀ ਕੋਲਹੋਜ਼ ਕੌਂਸਲ ਸਮੇਤ) * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਅਨਾਜ ਉਤਪਾਦ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਭੂਮੀ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਜਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਜੰਗਲਾਤ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਮੱਛੀ-ਪਾਲਣ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਯੂਕੂਪਸਪਿਲਕਾ (Ukoopspilka) * ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ: 1991 - 1993<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/306-92-%D0%BF Issues of the State Committee on Bread products].</ref><ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/365-91-%D0%BF About adopting regulations on the State Committee on Bread products].</ref> * ਅਨਾਜ ਉਤਪਾਦਾਂ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ: 1991 - 1993 * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰਾਲਾ: 1992 - 1993<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/252-92-%D0%BF Issues of the Ministry of Agriculture and Food].</ref> * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰਾਲਾ: 1993 - 1998<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/781-93-%D0%BF About adopting regulations on the Ministry of Agriculture and Food].</ref> * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ (ਰਾਇਓਨ) ਪੱਧਰੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਖੇਤਰੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਾਂ ਅਧੀਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ/ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਸਬੰਧੀ ਨਿਰੀਖਣ * ਖੇਤਰੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਾਂ ਅਧੀਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਹਨਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਤਕਨੀਕੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਨਿਰੀਖਣ * ਬਾਗਬਾਨੀ, ਅੰਗੂਰ-ਕਾਸ਼ਤ ਅਤੇ ਵਾਈਨ ਉਦਯੋਗ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ: 1994 - 1998 * ਮੱਛੀ-ਪਾਲਣ ਮੰਤਰਾਲਾ: 1995 - 1997 * ਖੇਤੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਕੰਪਲੈਕਸ (ਏ.ਪੀ.ਕੇ.) ਮੰਤਰਾਲਾ: 1997 - 2000<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/1250/97 Regulations on the State Committee of Fishing].</ref> * ਖੁਰਾਕ ਉਦਯੋਗ ਕਮੇਟੀ * ਬਾਗਬਾਨੀ, ਅੰਗੂਰ-ਕਾਸ਼ਤ ਅਤੇ ਵਾਈਨ ਉਦਯੋਗ ਕਮੇਟੀ * ਮੱਛੀ-ਪਾਲਣ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ: 1997 - 2000 * ਸ਼ਰਾਬ, ਸ਼ਰਾਬ-ਯੁਕਤ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਤੰਬਾਕੂ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਵੰਡ 'ਤੇ एकाधिकार (ਮੋਨੋਪੋਲੀ) ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ: 1998 - 2000<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/1069/98 Regulations on the State Committee in monopoly on production and circulation of alcohol, alcoholic beverages, and tobacco products].</ref> * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਮੰਤਰਾਲਾ: 2000 - 2011<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/772/2000 Issues of the Ministry of Agrarian Policy].</ref> * ਬਾਗਬਾਨੀ, ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਵਾਈਨ ਉਦਯੋਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਯੂਕਰੇਨੀ ਰਾਜ ਅਦਾਰਾ: 2000–ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਤੱਕ<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/503-2000-%D0%BF On creation of the Ukrainian State Concern in gardening, viticulture and wine industry].</ref> === ਖੇਤੀਬਾੜੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੀ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ === (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉੱਪਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ) 1985 ਵਿੱਚ, ਇਸ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੂੰ ਯੂਕਰੇਨ (ਯੂਕਰੇਨੀ ਸੋਵੀਅਤ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਗਣਰਾਜ) ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਅਰਥਚਾਰੇ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੁਖੀ ਯੂਰੀ ਕੋਲੋਮੀਏਤਸ ਸਨ, ਜੋ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. (SSR) ਦੀ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਉਪ-ਚੇਅਰਮੈਨ ਵੀ ਸਨ। ਓਲੇਕਸਾਂਦਰ ਟਕਾਚੇਂਕੋ ਅਤੇ ਵਿਕਟਰ ਸਿਟਨਿਕ, ਕੋਲੋਮੀਏਤਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਡਿਪਟੀ (ਸਹਾਇਕ ਮੁਖੀ) ਸਨ। ਸਟੇਟ ਕਮੇਟੀ (ਜਿਸਨੂੰ ਡੇਰਜ਼ਾਹਰੋਪ੍ਰੋਮ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਕਈ ਹੋਰ ਮੰਤਰਾਲੇ ਅਤੇ ਇਸਦੀਆਂ ਖੇਤਰੀ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref>[http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/462-85-%D0%BF About confirmation composition of the State Committee on Agrarian and Industrial Economy (Про затвердження складу Державного агропромислового комітету УРСР)].</ref> * VASKhNIL ਦੀ ਯੂਕਰੇਨੀ ਸ਼ਾਖਾ * ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਖੁਰਾਕ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸਪਲਾਈ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਸਬੰਧਾਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਫਲ-ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਅਤੇ ਆਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ, ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀਕਰਨ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਪੂੰਜੀ ਨਿਰਮਾਣ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਅਤੇ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਜੰਗਲਾਤ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਜਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਰੋਟੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦਾ ਮੰਤਰਾਲਾ * "ਉਕਰਹੋਲੋਵਰੀਭੋਸਪ" * ਉਕੂਪਸਪਿਲਕਾ * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਨਿਰਮਾਣ 'ਤੇ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਸਹਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੀ ਖੇਤੀ-ਰਸਾਇਣਕ ਸੇਵਾ 'ਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦਾ ਰਿਪਬਲਿਕਨ * NASU ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਇਕਨਾਮਿਕਸ * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿਭਾਗ (ਯੂਕਰੇਨੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦਾ ਸੰਗਠਨ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਸ਼ਲਿਚਟਰ) * ਕੇਂਦਰੀ ਅੰਕੜਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ (ਡਿਪਟੀ ਚੀਫ਼), ਵਿੱਤ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਪਹਿਲਾ ਡਿਪਟੀ), ਡੇਰਜ਼ਪਲਾਨ (ਪਹਿਲਾ ਡਿਪਟੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ), ਡੇਰਜ਼ਪੋਸਟਾਚ (ਪਹਿਲਾ ਡਿਪਟੀ), ਗੋਸਬੈਂਕ ਦੇ ਯੂਕਰੇਨੀ ਦਫ਼ਤਰ (ਕੋਂਟਰ) (ਡਿਪਟੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ) ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ। * ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਓਬਲਾਸਟਾਂ ਦੀਆਂ ਖੇਤਰੀ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ === 2019—2020 ਅਤੇ 2025-2026 ਰਲੇਵੇਂ ਅਤੇ ਬਹਾਲੀ === 29 ਅਗਸਤ 2019 ਨੂੰ, ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਨਚਾਰੁਕ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਮੰਤਰਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਕੰਮਕਾਜ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲ ਲਏ ਗਏ ਸਨ।<ref name="cabappoint2cabappoint">[https://www.pravda.com.ua/news/2019/08/29/7224810/ New Cabinet formed in Ukraine The Rada appointed the new Cabinet: Avakov and Markarova remained (РАДА ПРИЗНАЧИЛА НОВИЙ КАБМІН: АВАКОВ І МАРКАРОВА ЛИШИЛИСЬ)], [[Ukrayinska Pravda]] (29 August 2019)</ref> ਜਨਵਰੀ 2020 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਵੋਲੋਦੀਮੀਰ ਜ਼ੈਲੈਂਸਕੀ|ਵੋਲੋਦੀਮੀਰ ਜ਼ੇਲੇਂਸਕੀ ਨੇ]] ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ, ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਦੱਸੀ।<ref name="662777AgrarianZelensky">[https://www.epravda.com.ua/news/2020/07/9/662777/ President: At most in September we will have a separate Minister of Agrarian Policy], [[Ukrayinska Pravda]] (9 July 2020)</ref> ਮਾਰਚ 2020 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ, ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰੀ, ਟਿਮੋਫੀ ਮਾਈਲੋਵਾਨੋਵ ਨੇ ਨਵੇਂ ਪੁਨਰ ਸਥਾਪਿਤ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਵੀਂ ਸ਼ਮੀਹਾਲ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਸਨ।<ref name="657749Milovanov">[https://www.epravda.com.ua/news/2020/03/5/657749/ Milovanov explained why he refused to work in the new government], [[Ukrayinska Pravda]] (5 March 2020)</ref> 9 ਜੁਲਾਈ 2020 ਨੂੰ ਜ਼ੇਲੇਂਸਕੀ ਨੇ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ "ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਤੰਬਰ ਵਿੱਚ" ਯੂਕਰੇਨ ਕੋਲ ਦੁਬਾਰਾ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰੀ ਹੋਵੇਗਾ।<ref name="662777AgrarianZelensky" /> 17 ਦਸੰਬਰ 2020 ਨੂੰ ਰੋਮਨ ਲੇਸ਼ਚੇਂਕੋ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="3156609agriculturalNM">[https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3156609-parliament-appoints-leshchenko-as-agricultural-policy-minister.html Parliament appoints Leshchenko as agricultural policy minister], [[Ukrinform]] (17 December 2020)</ref> 17 ਜੁਲਾਈ 2025 ਨੂੰ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਆਰਥਿਕਤਾ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |date=2025-08-13 |title=Генератор випадкових міністерств. Як постійне переформатування уряду шкодить Україні |url=https://texty.org.ua/articles/115661/henerator-vypadkovyh-ministerstv-yak-postijne-peretrushuvannya-uryadu-shkodyt-ukrayini/?src=main |access-date=2025-08-13}}</ref> ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, 16 ਜੁਲਾਈ 2026 ਨੂੰ, ਖੇਤੀ ਨੀਤੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਏਜੰਸੀ ਵਜੋਂ ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਾਰਾਸ ਵਿਸੋਤਸਕੀ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਮੁਖੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। == ਬਣਤਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Будинок_міністерства.JPG|thumb|ਕੀਵ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਇਮਾਰਤ]] === ਅਧੀਨ ਅਧਿਕਾਰੀ === * ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਸਟੇਟ ਵੈਟਰਨਰੀ ਅਤੇ ਫਾਈਟੋਸੈਨੇਟਰੀ ਸੇਵਾ * ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਭੂਮੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਰਾਜ ਏਜੰਸੀ * ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਜੰਗਲਾਤ ਸਰੋਤਾਂ ਲਈ ਰਾਜ ਏਜੰਸੀ * ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਦੀ ਰਾਜ ਏਜੰਸੀ * ਯੂਕਰੇਨ ਦਾ ਰਾਜ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਿਰੀਖਣ ਕੇਂਦਰ === ਉਪ-ਵਿਭਾਗ === * ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਸੇਵਾ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ * ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਡਿਟ ਦਫ਼ਤਰ * ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਵਿਧਾਨਕ ਕਾਰਜ ਵਿਭਾਗ * ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਖੇਤਰ * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਡੀ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿਭਾਗ * ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਲੇਖਾ ਵਿਭਾਗ * ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਆਰਥਿਕ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਵਿਭਾਗ * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਾਗ * ਪਸ਼ੂਧਨ ਵਿਭਾਗ * ਭੋਜਨ ਵਿਭਾਗ * ਤਕਨੀਕੀ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿਭਾਗ * ਜਨਤਕ ਸੂਚਨਾ ਵਿਭਾਗ, ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਅਪੀਲਾਂ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ * ਅਮਲਾ ਵਿਭਾਗ * ਕੰਟਰੋਲ ਵਿਭਾਗ * ਖੇਤੀਬਾੜੀ-ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ * ਮੀਡੀਆ, ਪੀਆਰ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾ ਨਾਲ ਸੰਚਾਰ ਵਿਭਾਗ * ਰਾਜ ਜਾਇਦਾਦ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਫ਼ਤਰ * ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ-ਸ਼ਾਸਨ ਦਫ਼ਤਰ * ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅੱਗ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਖੇਤਰ। === ਮੰਤਰਾਲਾ ਕਮਿਸ਼ਨ === * ਪੇਂਡੂ ਵਿਕਾਸ ਕਮੇਟੀ * ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਕਮਿਸ਼ਨ * ਭੂਮੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਕਮੇਟੀ === ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ === * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ * ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ * ਅਧੀਨ ਸੰਗਠਨ * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਹੋਰ ਅਦਾਰੇ === ਸਲਾਹਕਾਰੀ ਢਾਂਚੇ === ਇੱਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਢਾਂਚੇ ਵਜੋਂ, ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਪਬਲਿਕ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਬਲਿਕ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਲਿਓਨਿਡ ਕੋਜ਼ਾਚੇਂਕੋ ਹਨ, ''ਜੋ ਕਿ ਆਲ-ਯੂਕਰੇਨੀ ਜਨਤਕ ਸੰਗਠਨ "ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਗਰੇਰੀਅਨ ਕਨਫੈਡਰੇਸ਼ਨ"'' ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ। == ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == === ਯੂਕਰੇਨੀ ਲੋਕ ਗਣਰਾਜ === ==== ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ! rowspan="2" |ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ! colspan="2" |ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਮਿਆਦ |- !ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ !ਅੰਤ |- |ਭੂਮੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰੇਤ |ਬੋਰਿਸ ਮਾਰਟੋਸ |ਜੂਨ 1917 |ਅਗਸਤ 1917 |- | rowspan="2" |ਭੂਮੀ ਖੇਤੀ ਦਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰੇਤ |ਮਾਈਖਾਈਲੋ ਸਾਵਚੇਂਕੋ-ਬਿਲਸਕੀ |ਸਤੰਬਰ 1917 |ਦਸੰਬਰ 1917 |- |ਬੋਹਦਾਨ-ਓਲੇਕਸੈਂਡਰ ਜ਼ਾਰੂਦਨੀ |ਦਸੰਬਰ 1917 |ਜਨਵਰੀ 1918 |- |ਰੋਟੀ ਉਤਪਾਦਨ ਮੰਤਰਾਲਾ |ਆਰਿਸਟਾਰਖ ਟਰਨੀਚੇਂਕੋ |ਜਨਵਰੀ 1918 |ਫਰਵਰੀ 1918 |- | rowspan="8" |ਭੂਮੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਮੰਤਰਾਲਾ |ਮਾਈਕੋਲਾ ਕੋਵਾਲੇਵਸਕੀ |ਫਰਵਰੀ 1918 |ਅਪ੍ਰੈਲ 1918 |- |ਵਾਸਿਲ ਕੋਲੋਕੋਲਤਸੋਵ |ਮਈ 1918 |ਅਕਤੂਬਰ 1918 |- |ਵੋਲੋਦੀਮੀਰ ਲਿਓਨਟੋਵਿਚ |ਅਕਤੂਬਰ 1918 |ਨਵੰਬਰ 1918 |- |ਸਰਗੇਈ ਗਰਬੇਲ |ਨਵੰਬਰ 1918 |ਦਸੰਬਰ 1918 |- |ਮਾਈਕਾਇਟਾ ਸ਼ਾਪੋਵਾਲ |ਦਸੰਬਰ 1918 |ਫਰਵਰੀ 1919 |- |ਯੂਜੀਨ ਆਰਚੀਪੈਂਕੋ |ਫਰਵਰੀ 1919 |ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 |- |ਮਾਈਕੋਲਾ ਕੋਵਾਲੇਵਸਕੀ |ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 |ਮਈ 1920 |- |ਇਸਹਾਕ ਮਾਜ਼ੇਪਾ |ਮਈ 1920 |ਨਵੰਬਰ 1920 |} ==== ਭੋਜਨ ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ! rowspan="2" |ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ! colspan="2" |ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਮਿਆਦ |- !ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ !ਅੰਤ |- | rowspan="2" |ਭੋਜਨ ਦਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰੇਤ |ਮਾਈਕੋਲਾ ਸਟਾਸਯੁਕ <ref name="28583521ЦентральнаVV2">{{In lang|uk}} [https://www.radiosvoboda.org/a/28583521.html 100 years ago the Central Rada formed the first government of Ukraine (infographics) ''100 років тому Центральна Рада створила перший уряд України (інфографіка)''], [[Radio Free Europe]] (28 June 2017)</ref> |ਜੂਨ 1917 <ref name="28583521ЦентральнаVV2" /> |ਅਗਸਤ 1917 |- | align="left" |ਮਾਈਕੋਲਾ ਕੋਵਾਲੇਵਸਕੀ |ਨਵੰਬਰ 1917 |ਜਨਵਰੀ 1918 |- | rowspan="2" |ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰਾਲਾ | align="left" |ਦਮਿਤਰੋ ਕੋਲਿਉਖ |ਜਨਵਰੀ 1918 |ਮਾਰਚ 1918 |- | align="left" |ਯੂਰੀ ਸੋਕੋਲੋਵਸਕੀ |ਅਪ੍ਰੈਲ 1918 |ਅਕਤੂਬਰ 1918 |- |ਖੁਰਾਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਮੰਤਰਾਲਾ | align="left" |ਬੋਰਿਸ ਮਾਰਟੋਸ |ਦਸੰਬਰ 1918 |ਫਰਵਰੀ 1919 |} ==== ਪੱਛਮੀ ਯੂਕਰੇਨੀ ਲੋਕ ਗਣਰਾਜ ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ! rowspan="2" |ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ! colspan="2" |ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਮਿਆਦ |- !ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ !ਅੰਤ |- | rowspan="2" |ਭੂਮੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜ ਸਕੱਤਰੇਤ |ਸਟੀਪਨ ਬਾਰਨ |ਨਵੰਬਰ 1918 |ਦਸੰਬਰ 1918 |- |ਮਾਈਖਾਈਲੋ ਮਾਰਟੀਨੇਟਸ |ਦਸੰਬਰ 1918 |ਗਰਮੀਆਂ 1919 |} ==== ਯੂਕਰੇਨੀ ਲੋਕ ਗਣਰਾਜ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ! rowspan="2" |ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ! colspan="2" |ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਮਿਆਦ |- !ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ !ਅੰਤ |- | rowspan="2" |ਭੂਮੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਲੋਕ ਸਕੱਤਰੇਤ |ਯੇਵਹੇਨ ਟੇਰਲੇਟਸਕੀ |ਦਸੰਬਰ 1917 |ਮਾਰਚ 1918 |- |ਵਾਸਿਲ ਸ਼ਖਰਾਈ |ਮਾਰਚ 1918 |ਅਪ੍ਰੈਲ 1918 |} ਮਾਰਚ-ਅਪ੍ਰੈਲ 1918 ਵਿੱਚ [[Central Powers|ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ]] ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਯੂਕਰੇਨ ਨੂੰ [[Bolsheviks|ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਾਂ]] ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ==== ਯੂਕਰੇਨੀ ਸੋਵੀਅਤ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਗਣਰਾਜ ==== ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਸੂਚੀ ਪਹਿਲਾਂ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਯੂਕਰੇਨੀ ਪੀਪਲਜ਼ ਰੀਪਬਲਿਕ ਆਫ਼ ਸੋਵੀਅਤਾਂ ਦੇ ਅਦਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ।<ref>[https://web.archive.org/web/20170706044444/http://tsdavo.gov.ua/4/stocks/62535078/ Ministry of Agrarian Economy of the Ukrainian SSR (Міністерство сiльського господарства УРСР)].</ref> {| class="wikitable" ! rowspan="2" |ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ! rowspan="2" |ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਨਾਂ ! colspan="2" |ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਮਿਆਦ |- !ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ !ਅੰਤ |- |ਜ਼ਮੀਨੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਲੋਕ ਸਕੱਤਰੇਤ |ਵਲਾਦੀਮੀਰ Mescheryakov |1919 |1919 |- | rowspan="16" |ਜ਼ਮੀਨੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਪੀਪਲਜ਼ ਕਮਿਸ਼ਨਰੇਟ | align="left" |ਦਮਿੱਤਰੀ ਮਨੂਇਲਸਕੀ |1920 |1921 |- | align="left" |ਮਿਰੋਨ ਵਲਾਦੀਮੀਰੋਵ (ਸ਼ੇਨਫਿੰਕੇਲ) |1921 |1922 |- | align="left" |ਇਵਾਨ Klymenko |1922 |1925 |- | align="left" |ਯਾਕੀਮ ਡੁਡਨੀਕ |ਫਰਵਰੀ 1925 |ਦਸੰਬਰ 1926 |- | align="left" |ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਸ਼ਲਿਚਟਰ |1927 |1929 |- | align="left" |ਨਿਕੋਲਾਈ Demchenko |ਦਸੰਬਰ 1929 |ਫਰਵਰੀ 1932 |- | align="left" |ਓਲੇਕਸਾ ਟ੍ਰਾਇਲਿਸਕੀ |ਫਰਵਰੀ 1932 |ਅਕਤੂਬਰ 1932 |- | align="left" |ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਓਡੀਨਤੋਵ |ਅਕਤੂਬਰ 1932 |ਜਨਵਰੀ 1934 |- | align="left" |ਨਾਈਕੀਫੋਰ ਸਕਾਲੀਹਾ |ਜਨਵਰੀ 1934 |ਮਈ 1934 |- | align="left" |ਲੇਵ ਪਪਰਨੀ |1934 |1937 |- | align="left" |ਕੋਸਟਿਆਂਤਿਨ ਮੋਇਸੇਂਕੋ |ਮਾਰਚ 1937 |ਜੁਲਾਈ 1937 |- | align="left" |ਜ਼ਿਨੋਵੀ ਸਿਡਰਸਕੀ |ਜੁਲਾਈ 1937 |ਨਵੰਬਰ 1937 |- | align="left" |ਇਵਾਨ ਮੁਰਜ਼ਾ |1938 |1940 |- | align="left" |ਹਰੀਹੋਰੀ ਬੁਟੇਂਕੋ |1940 |1941 |- | colspan="3" align="center" |ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਾਰਾਟੋਵ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ[[Saratov|ਸਾਰਤੋਵ]] |- | align="left" |ਹਰੀਹੋਰੀ ਬੁਟੇਂਕੋ |1943 |1946 |- |ਭੂਮੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਮੰਤਰਾਲਾ | align="left" |ਹਰੀਹੋਰੀ ਬੁਟੇਂਕੋ |1946 |1947 |- | rowspan="4" |ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਪੇਂਡੂ ਆਰਥਿਕਤਾ) | align="left" |ਹਰੀਹੋਰੀ ਬੁਟੇਂਕੋ |1947 |1949 |- | align="left" |ਵਲਾਦੀਮੀਰ Matskevich |1949 |1950 |- | align="left" |ਨਿਕਿਫੋਰ ਕਲਚੇਂਕੋ |ਅਪ੍ਰੈਲ 1950 |ਮਈ 1952 |- | align="left" |ਮਾਰਕ ਸਪੀਵਾਕ |ਅਪ੍ਰੈਲ 1952 |ਮਈ 1953 |- |ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਪੇਂਡੂ ਆਰਥਿਕਤਾ ਅਤੇ ਤਿਆਰੀਆਂ | align="left" |ਮਾਰਕ ਸਪੀਵਾਕ |1953 |1953 |- | rowspan="5" |ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਪੇਂਡੂ ਆਰਥਿਕਤਾ) | align="left" |ਮਾਰਕ ਸਪੀਵਾਕ |1953 |1965 |- |ਪੈਟਰੋ ਡੋਰੋਸ਼ੇਂਕੋ |1965 |1971 |- |ਪੈਟਰੋ ਪੋਹਰੇਬਨਿਆਕ |1971 |1976 |- |ਮਿਖਾਇਲ ਖੋਡ਼ੋਨਜ਼ੀ |ਫਰਵਰੀ 1976 |ਜਨਵਰੀ 1985 |- |ਓਲੇਕਸੈਂਡਰ ਤਕਾਚੇਂਕੋ |ਜਨਵਰੀ 1985 |ਨਵੰਬਰ 1985 |- | rowspan="3" |ਖੇਤੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੀ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ |ਯੂਰੀ ਕੋਲੋਮੀਅਟਸ |ਨਵੰਬਰ 1985 |ਅਕਤੂਬਰ 1989 |- |???? |ਅਕਤੂਬਰ 1989 |ਜੁਲਾਈ 1990 |- |ਮਾਈਕੋਲਾ ਸਿਡੋਰੇਂਕੋ |ਜੁਲਾਈ 1990 |ਅਗਸਤ 1991 |} ==== ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਸਮਾਂ ==== 21 ਮਈ 1991 ਨੂੰ ਓਲੇਕਸੈਂਡਰ ਟਾਕਾਚੇਂਕੋ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਰਾਜ ਮੰਤਰੀ - ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ (ਪੇਂਡੂ) ਕਾਰੋਬਾਰ ਮੰਤਰੀ (24 ਅਗਸਤ 1991 ਤੱਕ ਯੂਕਰੇਨੀ ਸੋਵੀਅਤ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਗਣਰਾਜ) ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। {| class="wikitable" ! rowspan="2" |ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਨਾਮ ! rowspan="2" |ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਨਾਂ ! colspan="2" |ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਮਿਆਦ |- !ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ !ਅੰਤ |- |ਖੇਤੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੀ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ |ਓਲੇਕਸੈਂਡਰ ਤਕਾਚੇਂਕੋ |ਮਈ 1991 |ਫਰਵਰੀ 1992 |} ==== ਯੂਕਰੇਨ ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ! rowspan="2" |ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਨਾਂ ! colspan="2" |ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਮਿਆਦ |- !ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ !ਅੰਤ |- | rowspan="6" |ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਪੇਂਡੂ ਆਰਥਿਕਤਾ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ) |ਵਸੀਲ ਤਕਾਚੁਕ |ਫਰਵਰੀ 1992 |ਦਸੰਬਰ 1992 |- |ਯੂਰੀ ਕਰਾਸੀਕ |ਦਸੰਬਰ 1992 |ਅਗਸਤ 1995 |- |ਪਾਵਲੋ ਹੈਦੁਤਸਕੀ |ਅਗਸਤ 1995 |ਜੂਨ 1996 |- |ਅਨਾਤੋਲੀ ਖੋਰਿਸ਼ਕੋ |ਜੂਨ 1996 |ਫਰਵਰੀ 1997 |- |ਮਿਖਾਇਲ ਜ਼ੁਬੇਟਸ |ਫਰਵਰੀ 1997 |ਜੁਲਾਈ 1997 |- |ਯੂਰੀ ਕਰਾਸੀਕ |ਜੁਲਾਈ 1997 |ਅਪ੍ਰੈਲ 1998 |- | rowspan="2" |ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਨੀਤੀ ਮੰਤਰਾਲਾ |ਬੋਰੀਸ ਸੁਪੀਖਾਨੋਵ |ਅਪ੍ਰੈਲ 1998 |ਜੁਲਾਈ 1999 |- |ਮਿਖਾਇਲ ਹੱਦੀ |ਜੁਲਾਈ 1999 |ਜਨਵਰੀ 2000 |- | rowspan="7" |ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਨੀਤੀ ਮੰਤਰਾਲਾ |ਇਵਾਨ ਕਿਰਲੇਨਕੋ |ਜਨਵਰੀ 2000 |ਅਪ੍ਰੈਲ 2002 |- |ਸੇਰਹੀ ਰਿਜ਼ੁਕ |ਅਪ੍ਰੈਲ 2002 |ਜਨਵਰੀ 2004 |- |ਵਿਕਟਰ ਸਲੋਟਾ |ਜਨਵਰੀ 2004 |ਦਸੰਬਰ 2004 |- |???? |ਦਸੰਬਰ 2004 |ਫਰਵਰੀ 2005 |- |ਓਲੇਕਸੈਂਡਰ ਬਾਰਾਨੀਵਸਕੀ |ਫਰਵਰੀ 2005 |ਅਗਸਤ 2006 |- |ਯੂਰੀ ਮੇਲਨਿਕ |ਅਗਸਤ 2006 |ਮਾਰਚ 2010 |- |ਮਾਈਕੋਲਾ ਪ੍ਰੀਸਯਾਜ਼ਨਿਕ |ਮਾਰਚ 2010 |ਦਸੰਬਰ 2010 |- | rowspan="5" |ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰਾਲਾ |ਮਾਈਕੋਲਾ ਪ੍ਰੀਸਯਾਜ਼ਨਿਕ |ਦਸੰਬਰ 2010 |ਫਰਵਰੀ 2014 |- |ਇਹੋਰ ਸ਼ਵਾਕਾ |ਫਰਵਰੀ 2014 |ਦਸੰਬਰ 2014 |- |ਓਲੇਕਸੀ ਪਾਵਲੇਨਕੋ |ਦਸੰਬਰ 2014 |ਅਪ੍ਰੈਲ 2016 |- |ਤਰਾਸ ਕੁਟੋਵੀ |ਅਪ੍ਰੈਲ 2016 <ref>[https://www.unian.info/politics/1319232-new-cabinet-formed-in-ukraine.html New Cabinet formed in Ukraine], [[UNIAN]] (14 April 2016)</ref> |ਨਵੰਬਰ 2018 <ref name="643368Assign new">{{In lang|uk}} [https://www.epravda.com.ua/news/2018/12/7/643368/ Assign new to. ]</ref> |- |ਮੈਕਸਿਮ ਮਾਰਟਿਨਯੁਕ (ਅਦਾਕਾਰੀ) |7 ਦਸੰਬਰ 2018 <ref name="643368Assign new" /> |29 ਅਗਸਤ 2019 |- | colspan="4" |ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ, ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ 29 ਅਗਸਤ 2019 ਤੋਂ 17 ਦਸੰਬਰ 2020 ਤੱਕ ਕਾਰਜ • ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਵਿਕਾਸ ਡਾਇਰੈਕਟੋਰੇਟ • ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਿਕਾਸ ਡਾਇਰੈਕਟਰੇਟ • ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਨੀਤੀ ਵਿਭਾਗ<ref name="cabappoint2cabappoint2">[https://www.pravda.com.ua/news/2019/08/29/7224810/ New Cabinet formed in Ukraine The Rada appointed the new Cabinet: Avakov and Markarova remained (РАДА ПРИЗНАЧИЛА НОВИЙ КАБМІН: АВАКОВ І МАРКАРОВА ЛИШИЛИСЬ)], [[Ukrayinska Pravda]] (29 August 2019)</ref><ref name="3156609agriculturalNM2">[https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3156609-parliament-appoints-leshchenko-as-agricultural-policy-minister.html Parliament appoints Leshchenko as agricultural policy minister], [[Ukrinform]] (17 December 2020)</ref> {{Small|• Directorate of Agrarian Development;<br>• Directorate of Agro-Industrial Development<br>• Department of Agrarian Policy}} |- | rowspan="4" |ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਨੀਤੀ ਮੰਤਰਾਲਾ |ਰੋਮਨ ਲੇਸ਼ਚੇਂਕੋ |17 ਦਸੰਬਰ 2020 <ref name="3156609agriculturalNM2" /> |24 ਮਾਰਚ 2022 |- |ਮਾਈਕੋਲਾ ਸੋਲਸਕੀ<ref name="agriculture-solskyi">[https://www.reuters.com/article/ukraine-crisis-agriculture-solskyi-idUSL5N2VR2XE Lawmaker Solskyi accepts offer to become Ukraine's agriculture minister], [[Reuters]] (24 March 2022)</ref> |24 ਮਾਰਚ 2022 <ref name="agriculture-solskyi" /> |9 ਮਈ 2024 |- |ਤਰਾਸ ਵਾਇਸੋਤਸਕੀ (ਅਦਾਕਾਰੀ) |14 ਮਈ 2024 |5 ਸਤੰਬਰ 2024 |- |ਵਿਟਾਲੀ ਕੋਵਲ |5 ਸਤੰਬਰ 2024 |17 ਜੁਲਾਈ 2025 |- | colspan="2" |17 ਜੁਲਾਈ 2025 ਤੋਂ 16 ਜੁਲਾਈ 2026 ਤੱਕ ਆਰਥਿਕਤਾ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਗਿਆ ਕਾਰਜ <ref>{{Cite web |date=2025-07-17 |title=Хто увійшов у новий український уряд |url=https://www.bbc.com/ukrainian/articles/cvgwexngx70o |access-date=2025-08-08}}</ref> |- |ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਨੀਤੀ ਮੰਤਰਾਲਾ |ਤਰਾਸ ਵਾਇਸੋਤਸਕੀ |16 ਜੁਲਾਈ 2026 |ਸੰਭਾਵੀ |} == ਹਵਾਲੇ == a92wdskmie8x0i9g2crt7f29ih1ya9j 844933 844932 2026-08-23T15:40:22Z Jagmit Singh Brar 17898 844933 wikitext text/x-wiki '''{{Infobox government agency | name = ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਮੰਤਰਾਲਾ | native_name = Міністерство аграрної політики та продовольства України | seal = Ministry of Agrarian Policy and Food of Ukraine UA logo.svg | seal_size = 250px | seal_caption = ਅਧਿਕਾਰਤ ਲੋਗੋ | logo = Logo of Ministry of Agrarian Policy and Food of Ukraine.svg | logo_size = 250px | logo_caption = ਚਿੰਨ੍ਹ | formed = 15 ਜੂਨ 1917 | preceding1 = ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਮੰਤਰਾਲਾ | preceding2 = | superseding1 = | jurisdiction = ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ | headquarters = 24, ਖਰੇਸ਼ਚਾਤਿਕ ਗਲੀ, ਕੀਵ, ਯੂਕਰੇਨ, 01001 | employees = | budget = | chief1_name = | chief1_position = | chief2_name = | chief2_position = | parent_agency = | website = [http://minagro.gov.ua/en Official website] | footnotes = }} '''ਖੇਤੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰਾਲਾ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Ministry of Agrarian Policy and Food'''; [[ਯੂਕਰੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਯੂਕਰੇਨੀਅਨ]]: Міністерство аграрної політики та продовольства) ਦੇਸ਼ ਦੇ ਖੇਤੀ-ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਇੰਚਾਰਜ [[ਯੂਕਰੇਨ]] ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਥਾਰਟੀ ਹੈ। ਇਹ ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਸਰਕਾਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Flag_of_Ministry_of_Agrarian_Policy_and_Food_of_Ukraine.svg|thumb|250x250px|ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਝੰਡਾ]] ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਦੁਆਰਾ ਤਾਲਮੇਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੰਤਰਾਲਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਅਥਾਰਟੀ ਹੈ ਜੋ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਨੀਤੀ, ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਨੀਤੀ, ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ, ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਨਿਯਮ, ਪਸ਼ੂ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦਵਾਈ, ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਜ਼ਮੀਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਵਾਲ, ਮੈਪਿੰਗ ਅਤੇ ਸਰਵੇਖਣ, ਜੰਗਲਾਤ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਨਿਗਰਾਨੀ (ਨਿਗਰਾਨੀ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ''ਭੂਮੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰੇਤ'' ਸੀ, ਜੋ ਕਿ 15 ਜੂਨ, 1917 ਨੂੰ ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ( ਪਹਿਲੀ ਵਿੰਨੀਚੇਂਕੋ ਸਰਕਾਰ ) ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="28583521ЦентральнаVV">{{In lang|uk}} [https://www.radiosvoboda.org/a/28583521.html 100 years ago the Central Rada formed the first government of Ukraine (infographics) ''100 років тому Центральна Рада створила перший уряд України (інфографіка)''], [[Radio Free Europe]] (28 June 2017)</ref> === ਸੇਵਕਾਈ ਦੇ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ === * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. (SSR) ਦਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਫਲ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਪੇਂਡੂ ਉਸਾਰੀ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਮੀਟ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਉਦਯੋਗ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਖੁਰਾਕ ਉਦਯੋਗ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ ਅਤੇ ਭੰਡਾਰਨ (ਤਿਆਰੀ) ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸਪਲਾਈ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਬਾਗਬਾਨੀ, ਅੰਗੂਰ-ਕਾਸ਼ਤ ਅਤੇ ਵਾਈਨ ਉਦਯੋਗ ਬਾਰੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦੀ ਰਾਜ ਖੇਤੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਕਮੇਟੀ: 1986 - 1992 (ਯੂ.ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦੀ ਰਾਜ ਖੇਤੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ) * ਕੋਲਹੋਜ਼ (ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.आर. ਦੀ ਕੋਲਹੋਜ਼ ਕੌਂਸਲ ਸਮੇਤ) * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਅਨਾਜ ਉਤਪਾਦ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਭੂਮੀ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਜਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਜੰਗਲਾਤ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਮੱਛੀ-ਪਾਲਣ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਯੂਕੂਪਸਪਿਲਕਾ (Ukoopspilka) * ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ: 1991 - 1993<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/306-92-%D0%BF Issues of the State Committee on Bread products].</ref><ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/365-91-%D0%BF About adopting regulations on the State Committee on Bread products].</ref> * ਅਨਾਜ ਉਤਪਾਦਾਂ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ: 1991 - 1993 * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰਾਲਾ: 1992 - 1993<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/252-92-%D0%BF Issues of the Ministry of Agriculture and Food].</ref> * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰਾਲਾ: 1993 - 1998<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/781-93-%D0%BF About adopting regulations on the Ministry of Agriculture and Food].</ref> * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ (ਰਾਇਓਨ) ਪੱਧਰੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਖੇਤਰੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਾਂ ਅਧੀਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ/ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਸਬੰਧੀ ਨਿਰੀਖਣ * ਖੇਤਰੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਾਂ ਅਧੀਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਹਨਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਤਕਨੀਕੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਨਿਰੀਖਣ * ਬਾਗਬਾਨੀ, ਅੰਗੂਰ-ਕਾਸ਼ਤ ਅਤੇ ਵਾਈਨ ਉਦਯੋਗ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ: 1994 - 1998 * ਮੱਛੀ-ਪਾਲਣ ਮੰਤਰਾਲਾ: 1995 - 1997 * ਖੇਤੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਕੰਪਲੈਕਸ (ਏ.ਪੀ.ਕੇ.) ਮੰਤਰਾਲਾ: 1997 - 2000<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/1250/97 Regulations on the State Committee of Fishing].</ref> * ਖੁਰਾਕ ਉਦਯੋਗ ਕਮੇਟੀ * ਬਾਗਬਾਨੀ, ਅੰਗੂਰ-ਕਾਸ਼ਤ ਅਤੇ ਵਾਈਨ ਉਦਯੋਗ ਕਮੇਟੀ * ਮੱਛੀ-ਪਾਲਣ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ: 1997 - 2000 * ਸ਼ਰਾਬ, ਸ਼ਰਾਬ-ਯੁਕਤ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਤੰਬਾਕੂ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਵੰਡ 'ਤੇ एकाधिकार (ਮੋਨੋਪੋਲੀ) ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ: 1998 - 2000<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/1069/98 Regulations on the State Committee in monopoly on production and circulation of alcohol, alcoholic beverages, and tobacco products].</ref> * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਮੰਤਰਾਲਾ: 2000 - 2011<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/772/2000 Issues of the Ministry of Agrarian Policy].</ref> * ਬਾਗਬਾਨੀ, ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਵਾਈਨ ਉਦਯੋਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਯੂਕਰੇਨੀ ਰਾਜ ਅਦਾਰਾ: 2000–ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਤੱਕ<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/503-2000-%D0%BF On creation of the Ukrainian State Concern in gardening, viticulture and wine industry].</ref> === ਖੇਤੀਬਾੜੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੀ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ === (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉੱਪਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ) 1985 ਵਿੱਚ, ਇਸ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੂੰ ਯੂਕਰੇਨ (ਯੂਕਰੇਨੀ ਸੋਵੀਅਤ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਗਣਰਾਜ) ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਅਰਥਚਾਰੇ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੁਖੀ ਯੂਰੀ ਕੋਲੋਮੀਏਤਸ ਸਨ, ਜੋ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. (SSR) ਦੀ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਉਪ-ਚੇਅਰਮੈਨ ਵੀ ਸਨ। ਓਲੇਕਸਾਂਦਰ ਟਕਾਚੇਂਕੋ ਅਤੇ ਵਿਕਟਰ ਸਿਟਨਿਕ, ਕੋਲੋਮੀਏਤਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਡਿਪਟੀ (ਸਹਾਇਕ ਮੁਖੀ) ਸਨ। ਸਟੇਟ ਕਮੇਟੀ (ਜਿਸਨੂੰ ਡੇਰਜ਼ਾਹਰੋਪ੍ਰੋਮ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਕਈ ਹੋਰ ਮੰਤਰਾਲੇ ਅਤੇ ਇਸਦੀਆਂ ਖੇਤਰੀ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref>[http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/462-85-%D0%BF About confirmation composition of the State Committee on Agrarian and Industrial Economy (Про затвердження складу Державного агропромислового комітету УРСР)].</ref> * VASKhNIL ਦੀ ਯੂਕਰੇਨੀ ਸ਼ਾਖਾ * ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਖੁਰਾਕ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸਪਲਾਈ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਸਬੰਧਾਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਫਲ-ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਅਤੇ ਆਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ, ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀਕਰਨ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਪੂੰਜੀ ਨਿਰਮਾਣ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਅਤੇ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਜੰਗਲਾਤ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਜਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਰੋਟੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦਾ ਮੰਤਰਾਲਾ * "ਉਕਰਹੋਲੋਵਰੀਭੋਸਪ" * ਉਕੂਪਸਪਿਲਕਾ * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਨਿਰਮਾਣ 'ਤੇ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਸਹਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੀ ਖੇਤੀ-ਰਸਾਇਣਕ ਸੇਵਾ 'ਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦਾ ਰਿਪਬਲਿਕਨ * NASU ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਇਕਨਾਮਿਕਸ * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿਭਾਗ (ਯੂਕਰੇਨੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦਾ ਸੰਗਠਨ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਸ਼ਲਿਚਟਰ) * ਕੇਂਦਰੀ ਅੰਕੜਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ (ਡਿਪਟੀ ਚੀਫ਼), ਵਿੱਤ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਪਹਿਲਾ ਡਿਪਟੀ), ਡੇਰਜ਼ਪਲਾਨ (ਪਹਿਲਾ ਡਿਪਟੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ), ਡੇਰਜ਼ਪੋਸਟਾਚ (ਪਹਿਲਾ ਡਿਪਟੀ), ਗੋਸਬੈਂਕ ਦੇ ਯੂਕਰੇਨੀ ਦਫ਼ਤਰ (ਕੋਂਟਰ) (ਡਿਪਟੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ) ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ। * ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਓਬਲਾਸਟਾਂ ਦੀਆਂ ਖੇਤਰੀ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ === 2019—2020 ਅਤੇ 2025-2026 ਰਲੇਵੇਂ ਅਤੇ ਬਹਾਲੀ === 29 ਅਗਸਤ 2019 ਨੂੰ, ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਨਚਾਰੁਕ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਮੰਤਰਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਕੰਮਕਾਜ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲ ਲਏ ਗਏ ਸਨ।<ref name="cabappoint2cabappoint">[https://www.pravda.com.ua/news/2019/08/29/7224810/ New Cabinet formed in Ukraine The Rada appointed the new Cabinet: Avakov and Markarova remained (РАДА ПРИЗНАЧИЛА НОВИЙ КАБМІН: АВАКОВ І МАРКАРОВА ЛИШИЛИСЬ)], [[Ukrayinska Pravda]] (29 August 2019)</ref> ਜਨਵਰੀ 2020 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਵੋਲੋਦੀਮੀਰ ਜ਼ੈਲੈਂਸਕੀ|ਵੋਲੋਦੀਮੀਰ ਜ਼ੇਲੇਂਸਕੀ ਨੇ]] ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ, ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਦੱਸੀ।<ref name="662777AgrarianZelensky">[https://www.epravda.com.ua/news/2020/07/9/662777/ President: At most in September we will have a separate Minister of Agrarian Policy], [[Ukrayinska Pravda]] (9 July 2020)</ref> ਮਾਰਚ 2020 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ, ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰੀ, ਟਿਮੋਫੀ ਮਾਈਲੋਵਾਨੋਵ ਨੇ ਨਵੇਂ ਪੁਨਰ ਸਥਾਪਿਤ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਵੀਂ ਸ਼ਮੀਹਾਲ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਸਨ।<ref name="657749Milovanov">[https://www.epravda.com.ua/news/2020/03/5/657749/ Milovanov explained why he refused to work in the new government], [[Ukrayinska Pravda]] (5 March 2020)</ref> 9 ਜੁਲਾਈ 2020 ਨੂੰ ਜ਼ੇਲੇਂਸਕੀ ਨੇ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ "ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਤੰਬਰ ਵਿੱਚ" ਯੂਕਰੇਨ ਕੋਲ ਦੁਬਾਰਾ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰੀ ਹੋਵੇਗਾ।<ref name="662777AgrarianZelensky" /> 17 ਦਸੰਬਰ 2020 ਨੂੰ ਰੋਮਨ ਲੇਸ਼ਚੇਂਕੋ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="3156609agriculturalNM">[https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3156609-parliament-appoints-leshchenko-as-agricultural-policy-minister.html Parliament appoints Leshchenko as agricultural policy minister], [[Ukrinform]] (17 December 2020)</ref> 17 ਜੁਲਾਈ 2025 ਨੂੰ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਆਰਥਿਕਤਾ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |date=2025-08-13 |title=Генератор випадкових міністерств. Як постійне переформатування уряду шкодить Україні |url=https://texty.org.ua/articles/115661/henerator-vypadkovyh-ministerstv-yak-postijne-peretrushuvannya-uryadu-shkodyt-ukrayini/?src=main |access-date=2025-08-13}}</ref> ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, 16 ਜੁਲਾਈ 2026 ਨੂੰ, ਖੇਤੀ ਨੀਤੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਏਜੰਸੀ ਵਜੋਂ ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਾਰਾਸ ਵਿਸੋਤਸਕੀ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਮੁਖੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। == ਬਣਤਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Будинок_міністерства.JPG|thumb|ਕੀਵ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਇਮਾਰਤ]] === ਅਧੀਨ ਅਧਿਕਾਰੀ === * ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਸਟੇਟ ਵੈਟਰਨਰੀ ਅਤੇ ਫਾਈਟੋਸੈਨੇਟਰੀ ਸੇਵਾ * ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਭੂਮੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਰਾਜ ਏਜੰਸੀ * ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਜੰਗਲਾਤ ਸਰੋਤਾਂ ਲਈ ਰਾਜ ਏਜੰਸੀ * ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਦੀ ਰਾਜ ਏਜੰਸੀ * ਯੂਕਰੇਨ ਦਾ ਰਾਜ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਿਰੀਖਣ ਕੇਂਦਰ === ਉਪ-ਵਿਭਾਗ === * ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਸੇਵਾ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ * ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਡਿਟ ਦਫ਼ਤਰ * ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਵਿਧਾਨਕ ਕਾਰਜ ਵਿਭਾਗ * ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਖੇਤਰ * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਡੀ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿਭਾਗ * ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਲੇਖਾ ਵਿਭਾਗ * ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਆਰਥਿਕ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਵਿਭਾਗ * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਾਗ * ਪਸ਼ੂਧਨ ਵਿਭਾਗ * ਭੋਜਨ ਵਿਭਾਗ * ਤਕਨੀਕੀ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿਭਾਗ * ਜਨਤਕ ਸੂਚਨਾ ਵਿਭਾਗ, ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਅਪੀਲਾਂ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ * ਅਮਲਾ ਵਿਭਾਗ * ਕੰਟਰੋਲ ਵਿਭਾਗ * ਖੇਤੀਬਾੜੀ-ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ * ਮੀਡੀਆ, ਪੀਆਰ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾ ਨਾਲ ਸੰਚਾਰ ਵਿਭਾਗ * ਰਾਜ ਜਾਇਦਾਦ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਫ਼ਤਰ * ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ-ਸ਼ਾਸਨ ਦਫ਼ਤਰ * ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅੱਗ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਖੇਤਰ। === ਮੰਤਰਾਲਾ ਕਮਿਸ਼ਨ === * ਪੇਂਡੂ ਵਿਕਾਸ ਕਮੇਟੀ * ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਕਮਿਸ਼ਨ * ਭੂਮੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਕਮੇਟੀ === ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ === * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ * ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ * ਅਧੀਨ ਸੰਗਠਨ * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਹੋਰ ਅਦਾਰੇ === ਸਲਾਹਕਾਰੀ ਢਾਂਚੇ === ਇੱਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਢਾਂਚੇ ਵਜੋਂ, ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਪਬਲਿਕ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਬਲਿਕ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਲਿਓਨਿਡ ਕੋਜ਼ਾਚੇਂਕੋ ਹਨ, ''ਜੋ ਕਿ ਆਲ-ਯੂਕਰੇਨੀ ਜਨਤਕ ਸੰਗਠਨ "ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਗਰੇਰੀਅਨ ਕਨਫੈਡਰੇਸ਼ਨ"'' ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ। == ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == === ਯੂਕਰੇਨੀ ਲੋਕ ਗਣਰਾਜ === ==== ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ! rowspan="2" |ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ! colspan="2" |ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਮਿਆਦ |- !ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ !ਅੰਤ |- |ਭੂਮੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰੇਤ |ਬੋਰਿਸ ਮਾਰਟੋਸ |ਜੂਨ 1917 |ਅਗਸਤ 1917 |- | rowspan="2" |ਭੂਮੀ ਖੇਤੀ ਦਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰੇਤ |ਮਾਈਖਾਈਲੋ ਸਾਵਚੇਂਕੋ-ਬਿਲਸਕੀ |ਸਤੰਬਰ 1917 |ਦਸੰਬਰ 1917 |- |ਬੋਹਦਾਨ-ਓਲੇਕਸੈਂਡਰ ਜ਼ਾਰੂਦਨੀ |ਦਸੰਬਰ 1917 |ਜਨਵਰੀ 1918 |- |ਰੋਟੀ ਉਤਪਾਦਨ ਮੰਤਰਾਲਾ |ਆਰਿਸਟਾਰਖ ਟਰਨੀਚੇਂਕੋ |ਜਨਵਰੀ 1918 |ਫਰਵਰੀ 1918 |- | rowspan="8" |ਭੂਮੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਮੰਤਰਾਲਾ |ਮਾਈਕੋਲਾ ਕੋਵਾਲੇਵਸਕੀ |ਫਰਵਰੀ 1918 |ਅਪ੍ਰੈਲ 1918 |- |ਵਾਸਿਲ ਕੋਲੋਕੋਲਤਸੋਵ |ਮਈ 1918 |ਅਕਤੂਬਰ 1918 |- |ਵੋਲੋਦੀਮੀਰ ਲਿਓਨਟੋਵਿਚ |ਅਕਤੂਬਰ 1918 |ਨਵੰਬਰ 1918 |- |ਸਰਗੇਈ ਗਰਬੇਲ |ਨਵੰਬਰ 1918 |ਦਸੰਬਰ 1918 |- |ਮਾਈਕਾਇਟਾ ਸ਼ਾਪੋਵਾਲ |ਦਸੰਬਰ 1918 |ਫਰਵਰੀ 1919 |- |ਯੂਜੀਨ ਆਰਚੀਪੈਂਕੋ |ਫਰਵਰੀ 1919 |ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 |- |ਮਾਈਕੋਲਾ ਕੋਵਾਲੇਵਸਕੀ |ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 |ਮਈ 1920 |- |ਇਸਹਾਕ ਮਾਜ਼ੇਪਾ |ਮਈ 1920 |ਨਵੰਬਰ 1920 |} ==== ਭੋਜਨ ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ! rowspan="2" |ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ! colspan="2" |ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਮਿਆਦ |- !ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ !ਅੰਤ |- | rowspan="2" |ਭੋਜਨ ਦਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰੇਤ |ਮਾਈਕੋਲਾ ਸਟਾਸਯੁਕ <ref name="28583521ЦентральнаVV2">{{In lang|uk}} [https://www.radiosvoboda.org/a/28583521.html 100 years ago the Central Rada formed the first government of Ukraine (infographics) ''100 років тому Центральна Рада створила перший уряд України (інфографіка)''], [[Radio Free Europe]] (28 June 2017)</ref> |ਜੂਨ 1917 <ref name="28583521ЦентральнаVV2" /> |ਅਗਸਤ 1917 |- | align="left" |ਮਾਈਕੋਲਾ ਕੋਵਾਲੇਵਸਕੀ |ਨਵੰਬਰ 1917 |ਜਨਵਰੀ 1918 |- | rowspan="2" |ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰਾਲਾ | align="left" |ਦਮਿਤਰੋ ਕੋਲਿਉਖ |ਜਨਵਰੀ 1918 |ਮਾਰਚ 1918 |- | align="left" |ਯੂਰੀ ਸੋਕੋਲੋਵਸਕੀ |ਅਪ੍ਰੈਲ 1918 |ਅਕਤੂਬਰ 1918 |- |ਖੁਰਾਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਮੰਤਰਾਲਾ | align="left" |ਬੋਰਿਸ ਮਾਰਟੋਸ |ਦਸੰਬਰ 1918 |ਫਰਵਰੀ 1919 |} ==== ਪੱਛਮੀ ਯੂਕਰੇਨੀ ਲੋਕ ਗਣਰਾਜ ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ! rowspan="2" |ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ! colspan="2" |ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਮਿਆਦ |- !ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ !ਅੰਤ |- | rowspan="2" |ਭੂਮੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜ ਸਕੱਤਰੇਤ |ਸਟੀਪਨ ਬਾਰਨ |ਨਵੰਬਰ 1918 |ਦਸੰਬਰ 1918 |- |ਮਾਈਖਾਈਲੋ ਮਾਰਟੀਨੇਟਸ |ਦਸੰਬਰ 1918 |ਗਰਮੀਆਂ 1919 |} ==== ਯੂਕਰੇਨੀ ਲੋਕ ਗਣਰਾਜ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ! rowspan="2" |ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ! colspan="2" |ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਮਿਆਦ |- !ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ !ਅੰਤ |- | rowspan="2" |ਭੂਮੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਲੋਕ ਸਕੱਤਰੇਤ |ਯੇਵਹੇਨ ਟੇਰਲੇਟਸਕੀ |ਦਸੰਬਰ 1917 |ਮਾਰਚ 1918 |- |ਵਾਸਿਲ ਸ਼ਖਰਾਈ |ਮਾਰਚ 1918 |ਅਪ੍ਰੈਲ 1918 |} ਮਾਰਚ-ਅਪ੍ਰੈਲ 1918 ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਯੂਕਰੇਨ ਨੂੰ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ==== ਯੂਕਰੇਨੀ ਸੋਵੀਅਤ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਗਣਰਾਜ ==== ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਸੂਚੀ ਪਹਿਲਾਂ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਯੂਕਰੇਨੀ ਪੀਪਲਜ਼ ਰੀਪਬਲਿਕ ਆਫ਼ ਸੋਵੀਅਤਾਂ ਦੇ ਅਦਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ।<ref>[https://web.archive.org/web/20170706044444/http://tsdavo.gov.ua/4/stocks/62535078/ Ministry of Agrarian Economy of the Ukrainian SSR (Міністерство сiльського господарства УРСР)].</ref> {| class="wikitable" ! rowspan="2" |ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ! rowspan="2" |ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਨਾਂ ! colspan="2" |ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਮਿਆਦ |- !ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ !ਅੰਤ |- |ਜ਼ਮੀਨੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਲੋਕ ਸਕੱਤਰੇਤ |ਵਲਾਦੀਮੀਰ Mescheryakov |1919 |1919 |- | rowspan="16" |ਜ਼ਮੀਨੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਪੀਪਲਜ਼ ਕਮਿਸ਼ਨਰੇਟ | align="left" |ਦਮਿੱਤਰੀ ਮਨੂਇਲਸਕੀ |1920 |1921 |- | align="left" |ਮਿਰੋਨ ਵਲਾਦੀਮੀਰੋਵ (ਸ਼ੇਨਫਿੰਕੇਲ) |1921 |1922 |- | align="left" |ਇਵਾਨ Klymenko |1922 |1925 |- | align="left" |ਯਾਕੀਮ ਡੁਡਨੀਕ |ਫਰਵਰੀ 1925 |ਦਸੰਬਰ 1926 |- | align="left" |ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਸ਼ਲਿਚਟਰ |1927 |1929 |- | align="left" |ਨਿਕੋਲਾਈ Demchenko |ਦਸੰਬਰ 1929 |ਫਰਵਰੀ 1932 |- | align="left" |ਓਲੇਕਸਾ ਟ੍ਰਾਇਲਿਸਕੀ |ਫਰਵਰੀ 1932 |ਅਕਤੂਬਰ 1932 |- | align="left" |ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਓਡੀਨਤੋਵ |ਅਕਤੂਬਰ 1932 |ਜਨਵਰੀ 1934 |- | align="left" |ਨਾਈਕੀਫੋਰ ਸਕਾਲੀਹਾ |ਜਨਵਰੀ 1934 |ਮਈ 1934 |- | align="left" |ਲੇਵ ਪਪਰਨੀ |1934 |1937 |- | align="left" |ਕੋਸਟਿਆਂਤਿਨ ਮੋਇਸੇਂਕੋ |ਮਾਰਚ 1937 |ਜੁਲਾਈ 1937 |- | align="left" |ਜ਼ਿਨੋਵੀ ਸਿਡਰਸਕੀ |ਜੁਲਾਈ 1937 |ਨਵੰਬਰ 1937 |- | align="left" |ਇਵਾਨ ਮੁਰਜ਼ਾ |1938 |1940 |- | align="left" |ਹਰੀਹੋਰੀ ਬੁਟੇਂਕੋ |1940 |1941 |- | colspan="3" align="center" |ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਾਰਾਟੋਵ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ[[Saratov|ਸਾਰਤੋਵ]] |- | align="left" |ਹਰੀਹੋਰੀ ਬੁਟੇਂਕੋ |1943 |1946 |- |ਭੂਮੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਮੰਤਰਾਲਾ | align="left" |ਹਰੀਹੋਰੀ ਬੁਟੇਂਕੋ |1946 |1947 |- | rowspan="4" |ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਪੇਂਡੂ ਆਰਥਿਕਤਾ) | align="left" |ਹਰੀਹੋਰੀ ਬੁਟੇਂਕੋ |1947 |1949 |- | align="left" |ਵਲਾਦੀਮੀਰ Matskevich |1949 |1950 |- | align="left" |ਨਿਕਿਫੋਰ ਕਲਚੇਂਕੋ |ਅਪ੍ਰੈਲ 1950 |ਮਈ 1952 |- | align="left" |ਮਾਰਕ ਸਪੀਵਾਕ |ਅਪ੍ਰੈਲ 1952 |ਮਈ 1953 |- |ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਪੇਂਡੂ ਆਰਥਿਕਤਾ ਅਤੇ ਤਿਆਰੀਆਂ | align="left" |ਮਾਰਕ ਸਪੀਵਾਕ |1953 |1953 |- | rowspan="5" |ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਪੇਂਡੂ ਆਰਥਿਕਤਾ) | align="left" |ਮਾਰਕ ਸਪੀਵਾਕ |1953 |1965 |- |ਪੈਟਰੋ ਡੋਰੋਸ਼ੇਂਕੋ |1965 |1971 |- |ਪੈਟਰੋ ਪੋਹਰੇਬਨਿਆਕ |1971 |1976 |- |ਮਿਖਾਇਲ ਖੋਡ਼ੋਨਜ਼ੀ |ਫਰਵਰੀ 1976 |ਜਨਵਰੀ 1985 |- |ਓਲੇਕਸੈਂਡਰ ਤਕਾਚੇਂਕੋ |ਜਨਵਰੀ 1985 |ਨਵੰਬਰ 1985 |- | rowspan="3" |ਖੇਤੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੀ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ |ਯੂਰੀ ਕੋਲੋਮੀਅਟਸ |ਨਵੰਬਰ 1985 |ਅਕਤੂਬਰ 1989 |- |???? |ਅਕਤੂਬਰ 1989 |ਜੁਲਾਈ 1990 |- |ਮਾਈਕੋਲਾ ਸਿਡੋਰੇਂਕੋ |ਜੁਲਾਈ 1990 |ਅਗਸਤ 1991 |} ==== ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਸਮਾਂ ==== 21 ਮਈ 1991 ਨੂੰ ਓਲੇਕਸੈਂਡਰ ਟਾਕਾਚੇਂਕੋ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਰਾਜ ਮੰਤਰੀ - ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ (ਪੇਂਡੂ) ਕਾਰੋਬਾਰ ਮੰਤਰੀ (24 ਅਗਸਤ 1991 ਤੱਕ ਯੂਕਰੇਨੀ ਸੋਵੀਅਤ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਗਣਰਾਜ) ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। {| class="wikitable" ! rowspan="2" |ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਨਾਮ ! rowspan="2" |ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਨਾਂ ! colspan="2" |ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਮਿਆਦ |- !ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ !ਅੰਤ |- |ਖੇਤੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੀ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ |ਓਲੇਕਸੈਂਡਰ ਤਕਾਚੇਂਕੋ |ਮਈ 1991 |ਫਰਵਰੀ 1992 |} ==== ਯੂਕਰੇਨ ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ! rowspan="2" |ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਨਾਂ ! colspan="2" |ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਮਿਆਦ |- !ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ !ਅੰਤ |- | rowspan="6" |ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਪੇਂਡੂ ਆਰਥਿਕਤਾ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ) |ਵਸੀਲ ਤਕਾਚੁਕ |ਫਰਵਰੀ 1992 |ਦਸੰਬਰ 1992 |- |ਯੂਰੀ ਕਰਾਸੀਕ |ਦਸੰਬਰ 1992 |ਅਗਸਤ 1995 |- |ਪਾਵਲੋ ਹੈਦੁਤਸਕੀ |ਅਗਸਤ 1995 |ਜੂਨ 1996 |- |ਅਨਾਤੋਲੀ ਖੋਰਿਸ਼ਕੋ |ਜੂਨ 1996 |ਫਰਵਰੀ 1997 |- |ਮਿਖਾਇਲ ਜ਼ੁਬੇਟਸ |ਫਰਵਰੀ 1997 |ਜੁਲਾਈ 1997 |- |ਯੂਰੀ ਕਰਾਸੀਕ |ਜੁਲਾਈ 1997 |ਅਪ੍ਰੈਲ 1998 |- | rowspan="2" |ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਨੀਤੀ ਮੰਤਰਾਲਾ |ਬੋਰੀਸ ਸੁਪੀਖਾਨੋਵ |ਅਪ੍ਰੈਲ 1998 |ਜੁਲਾਈ 1999 |- |ਮਿਖਾਇਲ ਹੱਦੀ |ਜੁਲਾਈ 1999 |ਜਨਵਰੀ 2000 |- | rowspan="7" |ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਨੀਤੀ ਮੰਤਰਾਲਾ |ਇਵਾਨ ਕਿਰਲੇਨਕੋ |ਜਨਵਰੀ 2000 |ਅਪ੍ਰੈਲ 2002 |- |ਸੇਰਹੀ ਰਿਜ਼ੁਕ |ਅਪ੍ਰੈਲ 2002 |ਜਨਵਰੀ 2004 |- |ਵਿਕਟਰ ਸਲੋਟਾ |ਜਨਵਰੀ 2004 |ਦਸੰਬਰ 2004 |- |???? |ਦਸੰਬਰ 2004 |ਫਰਵਰੀ 2005 |- |ਓਲੇਕਸੈਂਡਰ ਬਾਰਾਨੀਵਸਕੀ |ਫਰਵਰੀ 2005 |ਅਗਸਤ 2006 |- |ਯੂਰੀ ਮੇਲਨਿਕ |ਅਗਸਤ 2006 |ਮਾਰਚ 2010 |- |ਮਾਈਕੋਲਾ ਪ੍ਰੀਸਯਾਜ਼ਨਿਕ |ਮਾਰਚ 2010 |ਦਸੰਬਰ 2010 |- | rowspan="5" |ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰਾਲਾ |ਮਾਈਕੋਲਾ ਪ੍ਰੀਸਯਾਜ਼ਨਿਕ |ਦਸੰਬਰ 2010 |ਫਰਵਰੀ 2014 |- |ਇਹੋਰ ਸ਼ਵਾਕਾ |ਫਰਵਰੀ 2014 |ਦਸੰਬਰ 2014 |- |ਓਲੇਕਸੀ ਪਾਵਲੇਨਕੋ |ਦਸੰਬਰ 2014 |ਅਪ੍ਰੈਲ 2016 |- |ਤਰਾਸ ਕੁਟੋਵੀ |ਅਪ੍ਰੈਲ 2016 <ref>[https://www.unian.info/politics/1319232-new-cabinet-formed-in-ukraine.html New Cabinet formed in Ukraine], [[UNIAN]] (14 April 2016)</ref> |ਨਵੰਬਰ 2018 <ref name="643368Assign new">{{In lang|uk}} [https://www.epravda.com.ua/news/2018/12/7/643368/ Assign new to. ]</ref> |- |ਮੈਕਸਿਮ ਮਾਰਟਿਨਯੁਕ (ਅਦਾਕਾਰੀ) |7 ਦਸੰਬਰ 2018 <ref name="643368Assign new" /> |29 ਅਗਸਤ 2019 |- | colspan="4" |ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ, ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ 29 ਅਗਸਤ 2019 ਤੋਂ 17 ਦਸੰਬਰ 2020 ਤੱਕ ਕਾਰਜ • ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਵਿਕਾਸ ਡਾਇਰੈਕਟੋਰੇਟ • ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਿਕਾਸ ਡਾਇਰੈਕਟਰੇਟ • ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਨੀਤੀ ਵਿਭਾਗ<ref name="cabappoint2cabappoint2">[https://www.pravda.com.ua/news/2019/08/29/7224810/ New Cabinet formed in Ukraine The Rada appointed the new Cabinet: Avakov and Markarova remained (РАДА ПРИЗНАЧИЛА НОВИЙ КАБМІН: АВАКОВ І МАРКАРОВА ЛИШИЛИСЬ)], [[Ukrayinska Pravda]] (29 August 2019)</ref><ref name="3156609agriculturalNM2">[https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3156609-parliament-appoints-leshchenko-as-agricultural-policy-minister.html Parliament appoints Leshchenko as agricultural policy minister], [[Ukrinform]] (17 December 2020)</ref> {{Small|• Directorate of Agrarian Development;<br>• Directorate of Agro-Industrial Development<br>• Department of Agrarian Policy}} |- | rowspan="4" |ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਨੀਤੀ ਮੰਤਰਾਲਾ |ਰੋਮਨ ਲੇਸ਼ਚੇਂਕੋ |17 ਦਸੰਬਰ 2020 <ref name="3156609agriculturalNM2" /> |24 ਮਾਰਚ 2022 |- |ਮਾਈਕੋਲਾ ਸੋਲਸਕੀ<ref name="agriculture-solskyi">[https://www.reuters.com/article/ukraine-crisis-agriculture-solskyi-idUSL5N2VR2XE Lawmaker Solskyi accepts offer to become Ukraine's agriculture minister], [[Reuters]] (24 March 2022)</ref> |24 ਮਾਰਚ 2022 <ref name="agriculture-solskyi" /> |9 ਮਈ 2024 |- |ਤਰਾਸ ਵਾਇਸੋਤਸਕੀ (ਅਦਾਕਾਰੀ) |14 ਮਈ 2024 |5 ਸਤੰਬਰ 2024 |- |ਵਿਟਾਲੀ ਕੋਵਲ |5 ਸਤੰਬਰ 2024 |17 ਜੁਲਾਈ 2025 |- | colspan="2" |17 ਜੁਲਾਈ 2025 ਤੋਂ 16 ਜੁਲਾਈ 2026 ਤੱਕ ਆਰਥਿਕਤਾ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਗਿਆ ਕਾਰਜ <ref>{{Cite web |date=2025-07-17 |title=Хто увійшов у новий український уряд |url=https://www.bbc.com/ukrainian/articles/cvgwexngx70o |access-date=2025-08-08}}</ref> |- |ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਨੀਤੀ ਮੰਤਰਾਲਾ |ਤਰਾਸ ਵਾਇਸੋਤਸਕੀ |16 ਜੁਲਾਈ 2026 |ਸੰਭਾਵੀ |} == ਹਵਾਲੇ == p7g4xjek6q4w6v7pp26vbzr0zjl2kw4 844934 844933 2026-08-23T15:40:47Z Jagmit Singh Brar 17898 added [[Category:ਯੂਕ]] using [[WP:HC|HotCat]] 844934 wikitext text/x-wiki '''{{Infobox government agency | name = ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਮੰਤਰਾਲਾ | native_name = Міністерство аграрної політики та продовольства України | seal = Ministry of Agrarian Policy and Food of Ukraine UA logo.svg | seal_size = 250px | seal_caption = ਅਧਿਕਾਰਤ ਲੋਗੋ | logo = Logo of Ministry of Agrarian Policy and Food of Ukraine.svg | logo_size = 250px | logo_caption = ਚਿੰਨ੍ਹ | formed = 15 ਜੂਨ 1917 | preceding1 = ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਮੰਤਰਾਲਾ | preceding2 = | superseding1 = | jurisdiction = ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ | headquarters = 24, ਖਰੇਸ਼ਚਾਤਿਕ ਗਲੀ, ਕੀਵ, ਯੂਕਰੇਨ, 01001 | employees = | budget = | chief1_name = | chief1_position = | chief2_name = | chief2_position = | parent_agency = | website = [http://minagro.gov.ua/en Official website] | footnotes = }} '''ਖੇਤੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰਾਲਾ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Ministry of Agrarian Policy and Food'''; [[ਯੂਕਰੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਯੂਕਰੇਨੀਅਨ]]: Міністерство аграрної політики та продовольства) ਦੇਸ਼ ਦੇ ਖੇਤੀ-ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਇੰਚਾਰਜ [[ਯੂਕਰੇਨ]] ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਥਾਰਟੀ ਹੈ। ਇਹ ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਸਰਕਾਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Flag_of_Ministry_of_Agrarian_Policy_and_Food_of_Ukraine.svg|thumb|250x250px|ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਝੰਡਾ]] ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਦੁਆਰਾ ਤਾਲਮੇਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੰਤਰਾਲਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਅਥਾਰਟੀ ਹੈ ਜੋ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਨੀਤੀ, ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਨੀਤੀ, ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ, ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਨਿਯਮ, ਪਸ਼ੂ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦਵਾਈ, ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਜ਼ਮੀਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਵਾਲ, ਮੈਪਿੰਗ ਅਤੇ ਸਰਵੇਖਣ, ਜੰਗਲਾਤ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਨਿਗਰਾਨੀ (ਨਿਗਰਾਨੀ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ''ਭੂਮੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰੇਤ'' ਸੀ, ਜੋ ਕਿ 15 ਜੂਨ, 1917 ਨੂੰ ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ( ਪਹਿਲੀ ਵਿੰਨੀਚੇਂਕੋ ਸਰਕਾਰ ) ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="28583521ЦентральнаVV">{{In lang|uk}} [https://www.radiosvoboda.org/a/28583521.html 100 years ago the Central Rada formed the first government of Ukraine (infographics) ''100 років тому Центральна Рада створила перший уряд України (інфографіка)''], [[Radio Free Europe]] (28 June 2017)</ref> === ਸੇਵਕਾਈ ਦੇ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ === * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. (SSR) ਦਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਫਲ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਪੇਂਡੂ ਉਸਾਰੀ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਮੀਟ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਉਦਯੋਗ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਖੁਰਾਕ ਉਦਯੋਗ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ ਅਤੇ ਭੰਡਾਰਨ (ਤਿਆਰੀ) ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸਪਲਾਈ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਬਾਗਬਾਨੀ, ਅੰਗੂਰ-ਕਾਸ਼ਤ ਅਤੇ ਵਾਈਨ ਉਦਯੋਗ ਬਾਰੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦੀ ਰਾਜ ਖੇਤੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਕਮੇਟੀ: 1986 - 1992 (ਯੂ.ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦੀ ਰਾਜ ਖੇਤੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ) * ਕੋਲਹੋਜ਼ (ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.आर. ਦੀ ਕੋਲਹੋਜ਼ ਕੌਂਸਲ ਸਮੇਤ) * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਅਨਾਜ ਉਤਪਾਦ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਭੂਮੀ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਜਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਜੰਗਲਾਤ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਮੱਛੀ-ਪਾਲਣ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਯੂਕੂਪਸਪਿਲਕਾ (Ukoopspilka) * ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ: 1991 - 1993<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/306-92-%D0%BF Issues of the State Committee on Bread products].</ref><ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/365-91-%D0%BF About adopting regulations on the State Committee on Bread products].</ref> * ਅਨਾਜ ਉਤਪਾਦਾਂ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ: 1991 - 1993 * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰਾਲਾ: 1992 - 1993<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/252-92-%D0%BF Issues of the Ministry of Agriculture and Food].</ref> * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰਾਲਾ: 1993 - 1998<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/781-93-%D0%BF About adopting regulations on the Ministry of Agriculture and Food].</ref> * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ (ਰਾਇਓਨ) ਪੱਧਰੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਖੇਤਰੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਾਂ ਅਧੀਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ/ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਸਬੰਧੀ ਨਿਰੀਖਣ * ਖੇਤਰੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਾਂ ਅਧੀਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਹਨਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਤਕਨੀਕੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਨਿਰੀਖਣ * ਬਾਗਬਾਨੀ, ਅੰਗੂਰ-ਕਾਸ਼ਤ ਅਤੇ ਵਾਈਨ ਉਦਯੋਗ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ: 1994 - 1998 * ਮੱਛੀ-ਪਾਲਣ ਮੰਤਰਾਲਾ: 1995 - 1997 * ਖੇਤੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਕੰਪਲੈਕਸ (ਏ.ਪੀ.ਕੇ.) ਮੰਤਰਾਲਾ: 1997 - 2000<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/1250/97 Regulations on the State Committee of Fishing].</ref> * ਖੁਰਾਕ ਉਦਯੋਗ ਕਮੇਟੀ * ਬਾਗਬਾਨੀ, ਅੰਗੂਰ-ਕਾਸ਼ਤ ਅਤੇ ਵਾਈਨ ਉਦਯੋਗ ਕਮੇਟੀ * ਮੱਛੀ-ਪਾਲਣ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ: 1997 - 2000 * ਸ਼ਰਾਬ, ਸ਼ਰਾਬ-ਯੁਕਤ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਤੰਬਾਕੂ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਵੰਡ 'ਤੇ एकाधिकार (ਮੋਨੋਪੋਲੀ) ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ: 1998 - 2000<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/1069/98 Regulations on the State Committee in monopoly on production and circulation of alcohol, alcoholic beverages, and tobacco products].</ref> * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਮੰਤਰਾਲਾ: 2000 - 2011<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/772/2000 Issues of the Ministry of Agrarian Policy].</ref> * ਬਾਗਬਾਨੀ, ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਵਾਈਨ ਉਦਯੋਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਯੂਕਰੇਨੀ ਰਾਜ ਅਦਾਰਾ: 2000–ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਤੱਕ<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/503-2000-%D0%BF On creation of the Ukrainian State Concern in gardening, viticulture and wine industry].</ref> === ਖੇਤੀਬਾੜੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੀ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ === (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉੱਪਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ) 1985 ਵਿੱਚ, ਇਸ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੂੰ ਯੂਕਰੇਨ (ਯੂਕਰੇਨੀ ਸੋਵੀਅਤ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਗਣਰਾਜ) ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਅਰਥਚਾਰੇ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੁਖੀ ਯੂਰੀ ਕੋਲੋਮੀਏਤਸ ਸਨ, ਜੋ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. (SSR) ਦੀ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਉਪ-ਚੇਅਰਮੈਨ ਵੀ ਸਨ। ਓਲੇਕਸਾਂਦਰ ਟਕਾਚੇਂਕੋ ਅਤੇ ਵਿਕਟਰ ਸਿਟਨਿਕ, ਕੋਲੋਮੀਏਤਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਡਿਪਟੀ (ਸਹਾਇਕ ਮੁਖੀ) ਸਨ। ਸਟੇਟ ਕਮੇਟੀ (ਜਿਸਨੂੰ ਡੇਰਜ਼ਾਹਰੋਪ੍ਰੋਮ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਕਈ ਹੋਰ ਮੰਤਰਾਲੇ ਅਤੇ ਇਸਦੀਆਂ ਖੇਤਰੀ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref>[http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/462-85-%D0%BF About confirmation composition of the State Committee on Agrarian and Industrial Economy (Про затвердження складу Державного агропромислового комітету УРСР)].</ref> * VASKhNIL ਦੀ ਯੂਕਰੇਨੀ ਸ਼ਾਖਾ * ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਖੁਰਾਕ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸਪਲਾਈ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਸਬੰਧਾਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਫਲ-ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਅਤੇ ਆਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ, ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀਕਰਨ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਪੂੰਜੀ ਨਿਰਮਾਣ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਅਤੇ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਜੰਗਲਾਤ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਜਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਰੋਟੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦਾ ਮੰਤਰਾਲਾ * "ਉਕਰਹੋਲੋਵਰੀਭੋਸਪ" * ਉਕੂਪਸਪਿਲਕਾ * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਨਿਰਮਾਣ 'ਤੇ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਸਹਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੀ ਖੇਤੀ-ਰਸਾਇਣਕ ਸੇਵਾ 'ਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦਾ ਰਿਪਬਲਿਕਨ * NASU ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਇਕਨਾਮਿਕਸ * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿਭਾਗ (ਯੂਕਰੇਨੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦਾ ਸੰਗਠਨ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਸ਼ਲਿਚਟਰ) * ਕੇਂਦਰੀ ਅੰਕੜਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ (ਡਿਪਟੀ ਚੀਫ਼), ਵਿੱਤ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਪਹਿਲਾ ਡਿਪਟੀ), ਡੇਰਜ਼ਪਲਾਨ (ਪਹਿਲਾ ਡਿਪਟੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ), ਡੇਰਜ਼ਪੋਸਟਾਚ (ਪਹਿਲਾ ਡਿਪਟੀ), ਗੋਸਬੈਂਕ ਦੇ ਯੂਕਰੇਨੀ ਦਫ਼ਤਰ (ਕੋਂਟਰ) (ਡਿਪਟੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ) ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ। * ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਓਬਲਾਸਟਾਂ ਦੀਆਂ ਖੇਤਰੀ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ === 2019—2020 ਅਤੇ 2025-2026 ਰਲੇਵੇਂ ਅਤੇ ਬਹਾਲੀ === 29 ਅਗਸਤ 2019 ਨੂੰ, ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਨਚਾਰੁਕ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਮੰਤਰਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਕੰਮਕਾਜ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲ ਲਏ ਗਏ ਸਨ।<ref name="cabappoint2cabappoint">[https://www.pravda.com.ua/news/2019/08/29/7224810/ New Cabinet formed in Ukraine The Rada appointed the new Cabinet: Avakov and Markarova remained (РАДА ПРИЗНАЧИЛА НОВИЙ КАБМІН: АВАКОВ І МАРКАРОВА ЛИШИЛИСЬ)], [[Ukrayinska Pravda]] (29 August 2019)</ref> ਜਨਵਰੀ 2020 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਵੋਲੋਦੀਮੀਰ ਜ਼ੈਲੈਂਸਕੀ|ਵੋਲੋਦੀਮੀਰ ਜ਼ੇਲੇਂਸਕੀ ਨੇ]] ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ, ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਦੱਸੀ।<ref name="662777AgrarianZelensky">[https://www.epravda.com.ua/news/2020/07/9/662777/ President: At most in September we will have a separate Minister of Agrarian Policy], [[Ukrayinska Pravda]] (9 July 2020)</ref> ਮਾਰਚ 2020 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ, ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰੀ, ਟਿਮੋਫੀ ਮਾਈਲੋਵਾਨੋਵ ਨੇ ਨਵੇਂ ਪੁਨਰ ਸਥਾਪਿਤ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਵੀਂ ਸ਼ਮੀਹਾਲ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਸਨ।<ref name="657749Milovanov">[https://www.epravda.com.ua/news/2020/03/5/657749/ Milovanov explained why he refused to work in the new government], [[Ukrayinska Pravda]] (5 March 2020)</ref> 9 ਜੁਲਾਈ 2020 ਨੂੰ ਜ਼ੇਲੇਂਸਕੀ ਨੇ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ "ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਤੰਬਰ ਵਿੱਚ" ਯੂਕਰੇਨ ਕੋਲ ਦੁਬਾਰਾ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰੀ ਹੋਵੇਗਾ।<ref name="662777AgrarianZelensky" /> 17 ਦਸੰਬਰ 2020 ਨੂੰ ਰੋਮਨ ਲੇਸ਼ਚੇਂਕੋ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="3156609agriculturalNM">[https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3156609-parliament-appoints-leshchenko-as-agricultural-policy-minister.html Parliament appoints Leshchenko as agricultural policy minister], [[Ukrinform]] (17 December 2020)</ref> 17 ਜੁਲਾਈ 2025 ਨੂੰ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਆਰਥਿਕਤਾ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |date=2025-08-13 |title=Генератор випадкових міністерств. Як постійне переформатування уряду шкодить Україні |url=https://texty.org.ua/articles/115661/henerator-vypadkovyh-ministerstv-yak-postijne-peretrushuvannya-uryadu-shkodyt-ukrayini/?src=main |access-date=2025-08-13}}</ref> ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, 16 ਜੁਲਾਈ 2026 ਨੂੰ, ਖੇਤੀ ਨੀਤੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਏਜੰਸੀ ਵਜੋਂ ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਾਰਾਸ ਵਿਸੋਤਸਕੀ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਮੁਖੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। == ਬਣਤਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Будинок_міністерства.JPG|thumb|ਕੀਵ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਇਮਾਰਤ]] === ਅਧੀਨ ਅਧਿਕਾਰੀ === * ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਸਟੇਟ ਵੈਟਰਨਰੀ ਅਤੇ ਫਾਈਟੋਸੈਨੇਟਰੀ ਸੇਵਾ * ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਭੂਮੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਰਾਜ ਏਜੰਸੀ * ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਜੰਗਲਾਤ ਸਰੋਤਾਂ ਲਈ ਰਾਜ ਏਜੰਸੀ * ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਦੀ ਰਾਜ ਏਜੰਸੀ * ਯੂਕਰੇਨ ਦਾ ਰਾਜ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਿਰੀਖਣ ਕੇਂਦਰ === ਉਪ-ਵਿਭਾਗ === * ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਸੇਵਾ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ * ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਡਿਟ ਦਫ਼ਤਰ * ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਵਿਧਾਨਕ ਕਾਰਜ ਵਿਭਾਗ * ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਖੇਤਰ * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਡੀ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿਭਾਗ * ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਲੇਖਾ ਵਿਭਾਗ * ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਆਰਥਿਕ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਵਿਭਾਗ * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਾਗ * ਪਸ਼ੂਧਨ ਵਿਭਾਗ * ਭੋਜਨ ਵਿਭਾਗ * ਤਕਨੀਕੀ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿਭਾਗ * ਜਨਤਕ ਸੂਚਨਾ ਵਿਭਾਗ, ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਅਪੀਲਾਂ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ * ਅਮਲਾ ਵਿਭਾਗ * ਕੰਟਰੋਲ ਵਿਭਾਗ * ਖੇਤੀਬਾੜੀ-ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ * ਮੀਡੀਆ, ਪੀਆਰ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾ ਨਾਲ ਸੰਚਾਰ ਵਿਭਾਗ * ਰਾਜ ਜਾਇਦਾਦ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਫ਼ਤਰ * ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ-ਸ਼ਾਸਨ ਦਫ਼ਤਰ * ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅੱਗ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਖੇਤਰ। === ਮੰਤਰਾਲਾ ਕਮਿਸ਼ਨ === * ਪੇਂਡੂ ਵਿਕਾਸ ਕਮੇਟੀ * ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਕਮਿਸ਼ਨ * ਭੂਮੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਕਮੇਟੀ === ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ === * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ * ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ * ਅਧੀਨ ਸੰਗਠਨ * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਹੋਰ ਅਦਾਰੇ === ਸਲਾਹਕਾਰੀ ਢਾਂਚੇ === ਇੱਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਢਾਂਚੇ ਵਜੋਂ, ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਪਬਲਿਕ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਬਲਿਕ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਲਿਓਨਿਡ ਕੋਜ਼ਾਚੇਂਕੋ ਹਨ, ''ਜੋ ਕਿ ਆਲ-ਯੂਕਰੇਨੀ ਜਨਤਕ ਸੰਗਠਨ "ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਗਰੇਰੀਅਨ ਕਨਫੈਡਰੇਸ਼ਨ"'' ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ। == ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == === ਯੂਕਰੇਨੀ ਲੋਕ ਗਣਰਾਜ === ==== ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ! rowspan="2" |ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ! colspan="2" |ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਮਿਆਦ |- !ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ !ਅੰਤ |- |ਭੂਮੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰੇਤ |ਬੋਰਿਸ ਮਾਰਟੋਸ |ਜੂਨ 1917 |ਅਗਸਤ 1917 |- | rowspan="2" |ਭੂਮੀ ਖੇਤੀ ਦਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰੇਤ |ਮਾਈਖਾਈਲੋ ਸਾਵਚੇਂਕੋ-ਬਿਲਸਕੀ |ਸਤੰਬਰ 1917 |ਦਸੰਬਰ 1917 |- |ਬੋਹਦਾਨ-ਓਲੇਕਸੈਂਡਰ ਜ਼ਾਰੂਦਨੀ |ਦਸੰਬਰ 1917 |ਜਨਵਰੀ 1918 |- |ਰੋਟੀ ਉਤਪਾਦਨ ਮੰਤਰਾਲਾ |ਆਰਿਸਟਾਰਖ ਟਰਨੀਚੇਂਕੋ |ਜਨਵਰੀ 1918 |ਫਰਵਰੀ 1918 |- | rowspan="8" |ਭੂਮੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਮੰਤਰਾਲਾ |ਮਾਈਕੋਲਾ ਕੋਵਾਲੇਵਸਕੀ |ਫਰਵਰੀ 1918 |ਅਪ੍ਰੈਲ 1918 |- |ਵਾਸਿਲ ਕੋਲੋਕੋਲਤਸੋਵ |ਮਈ 1918 |ਅਕਤੂਬਰ 1918 |- |ਵੋਲੋਦੀਮੀਰ ਲਿਓਨਟੋਵਿਚ |ਅਕਤੂਬਰ 1918 |ਨਵੰਬਰ 1918 |- |ਸਰਗੇਈ ਗਰਬੇਲ |ਨਵੰਬਰ 1918 |ਦਸੰਬਰ 1918 |- |ਮਾਈਕਾਇਟਾ ਸ਼ਾਪੋਵਾਲ |ਦਸੰਬਰ 1918 |ਫਰਵਰੀ 1919 |- |ਯੂਜੀਨ ਆਰਚੀਪੈਂਕੋ |ਫਰਵਰੀ 1919 |ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 |- |ਮਾਈਕੋਲਾ ਕੋਵਾਲੇਵਸਕੀ |ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 |ਮਈ 1920 |- |ਇਸਹਾਕ ਮਾਜ਼ੇਪਾ |ਮਈ 1920 |ਨਵੰਬਰ 1920 |} ==== ਭੋਜਨ ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ! rowspan="2" |ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ! colspan="2" |ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਮਿਆਦ |- !ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ !ਅੰਤ |- | rowspan="2" |ਭੋਜਨ ਦਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰੇਤ |ਮਾਈਕੋਲਾ ਸਟਾਸਯੁਕ <ref name="28583521ЦентральнаVV2">{{In lang|uk}} [https://www.radiosvoboda.org/a/28583521.html 100 years ago the Central Rada formed the first government of Ukraine (infographics) ''100 років тому Центральна Рада створила перший уряд України (інфографіка)''], [[Radio Free Europe]] (28 June 2017)</ref> |ਜੂਨ 1917 <ref name="28583521ЦентральнаVV2" /> |ਅਗਸਤ 1917 |- | align="left" |ਮਾਈਕੋਲਾ ਕੋਵਾਲੇਵਸਕੀ |ਨਵੰਬਰ 1917 |ਜਨਵਰੀ 1918 |- | rowspan="2" |ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰਾਲਾ | align="left" |ਦਮਿਤਰੋ ਕੋਲਿਉਖ |ਜਨਵਰੀ 1918 |ਮਾਰਚ 1918 |- | align="left" |ਯੂਰੀ ਸੋਕੋਲੋਵਸਕੀ |ਅਪ੍ਰੈਲ 1918 |ਅਕਤੂਬਰ 1918 |- |ਖੁਰਾਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਮੰਤਰਾਲਾ | align="left" |ਬੋਰਿਸ ਮਾਰਟੋਸ |ਦਸੰਬਰ 1918 |ਫਰਵਰੀ 1919 |} ==== ਪੱਛਮੀ ਯੂਕਰੇਨੀ ਲੋਕ ਗਣਰਾਜ ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ! rowspan="2" |ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ! colspan="2" |ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਮਿਆਦ |- !ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ !ਅੰਤ |- | rowspan="2" |ਭੂਮੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜ ਸਕੱਤਰੇਤ |ਸਟੀਪਨ ਬਾਰਨ |ਨਵੰਬਰ 1918 |ਦਸੰਬਰ 1918 |- |ਮਾਈਖਾਈਲੋ ਮਾਰਟੀਨੇਟਸ |ਦਸੰਬਰ 1918 |ਗਰਮੀਆਂ 1919 |} ==== ਯੂਕਰੇਨੀ ਲੋਕ ਗਣਰਾਜ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ! rowspan="2" |ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ! colspan="2" |ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਮਿਆਦ |- !ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ !ਅੰਤ |- | rowspan="2" |ਭੂਮੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਲੋਕ ਸਕੱਤਰੇਤ |ਯੇਵਹੇਨ ਟੇਰਲੇਟਸਕੀ |ਦਸੰਬਰ 1917 |ਮਾਰਚ 1918 |- |ਵਾਸਿਲ ਸ਼ਖਰਾਈ |ਮਾਰਚ 1918 |ਅਪ੍ਰੈਲ 1918 |} ਮਾਰਚ-ਅਪ੍ਰੈਲ 1918 ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਯੂਕਰੇਨ ਨੂੰ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ==== ਯੂਕਰੇਨੀ ਸੋਵੀਅਤ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਗਣਰਾਜ ==== ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਸੂਚੀ ਪਹਿਲਾਂ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਯੂਕਰੇਨੀ ਪੀਪਲਜ਼ ਰੀਪਬਲਿਕ ਆਫ਼ ਸੋਵੀਅਤਾਂ ਦੇ ਅਦਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ।<ref>[https://web.archive.org/web/20170706044444/http://tsdavo.gov.ua/4/stocks/62535078/ Ministry of Agrarian Economy of the Ukrainian SSR (Міністерство сiльського господарства УРСР)].</ref> {| class="wikitable" ! rowspan="2" |ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ! rowspan="2" |ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਨਾਂ ! colspan="2" |ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਮਿਆਦ |- !ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ !ਅੰਤ |- |ਜ਼ਮੀਨੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਲੋਕ ਸਕੱਤਰੇਤ |ਵਲਾਦੀਮੀਰ Mescheryakov |1919 |1919 |- | rowspan="16" |ਜ਼ਮੀਨੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਪੀਪਲਜ਼ ਕਮਿਸ਼ਨਰੇਟ | align="left" |ਦਮਿੱਤਰੀ ਮਨੂਇਲਸਕੀ |1920 |1921 |- | align="left" |ਮਿਰੋਨ ਵਲਾਦੀਮੀਰੋਵ (ਸ਼ੇਨਫਿੰਕੇਲ) |1921 |1922 |- | align="left" |ਇਵਾਨ Klymenko |1922 |1925 |- | align="left" |ਯਾਕੀਮ ਡੁਡਨੀਕ |ਫਰਵਰੀ 1925 |ਦਸੰਬਰ 1926 |- | align="left" |ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਸ਼ਲਿਚਟਰ |1927 |1929 |- | align="left" |ਨਿਕੋਲਾਈ Demchenko |ਦਸੰਬਰ 1929 |ਫਰਵਰੀ 1932 |- | align="left" |ਓਲੇਕਸਾ ਟ੍ਰਾਇਲਿਸਕੀ |ਫਰਵਰੀ 1932 |ਅਕਤੂਬਰ 1932 |- | align="left" |ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਓਡੀਨਤੋਵ |ਅਕਤੂਬਰ 1932 |ਜਨਵਰੀ 1934 |- | align="left" |ਨਾਈਕੀਫੋਰ ਸਕਾਲੀਹਾ |ਜਨਵਰੀ 1934 |ਮਈ 1934 |- | align="left" |ਲੇਵ ਪਪਰਨੀ |1934 |1937 |- | align="left" |ਕੋਸਟਿਆਂਤਿਨ ਮੋਇਸੇਂਕੋ |ਮਾਰਚ 1937 |ਜੁਲਾਈ 1937 |- | align="left" |ਜ਼ਿਨੋਵੀ ਸਿਡਰਸਕੀ |ਜੁਲਾਈ 1937 |ਨਵੰਬਰ 1937 |- | align="left" |ਇਵਾਨ ਮੁਰਜ਼ਾ |1938 |1940 |- | align="left" |ਹਰੀਹੋਰੀ ਬੁਟੇਂਕੋ |1940 |1941 |- | colspan="3" align="center" |ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਾਰਾਟੋਵ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ[[Saratov|ਸਾਰਤੋਵ]] |- | align="left" |ਹਰੀਹੋਰੀ ਬੁਟੇਂਕੋ |1943 |1946 |- |ਭੂਮੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਮੰਤਰਾਲਾ | align="left" |ਹਰੀਹੋਰੀ ਬੁਟੇਂਕੋ |1946 |1947 |- | rowspan="4" |ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਪੇਂਡੂ ਆਰਥਿਕਤਾ) | align="left" |ਹਰੀਹੋਰੀ ਬੁਟੇਂਕੋ |1947 |1949 |- | align="left" |ਵਲਾਦੀਮੀਰ Matskevich |1949 |1950 |- | align="left" |ਨਿਕਿਫੋਰ ਕਲਚੇਂਕੋ |ਅਪ੍ਰੈਲ 1950 |ਮਈ 1952 |- | align="left" |ਮਾਰਕ ਸਪੀਵਾਕ |ਅਪ੍ਰੈਲ 1952 |ਮਈ 1953 |- |ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਪੇਂਡੂ ਆਰਥਿਕਤਾ ਅਤੇ ਤਿਆਰੀਆਂ | align="left" |ਮਾਰਕ ਸਪੀਵਾਕ |1953 |1953 |- | rowspan="5" |ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਪੇਂਡੂ ਆਰਥਿਕਤਾ) | align="left" |ਮਾਰਕ ਸਪੀਵਾਕ |1953 |1965 |- |ਪੈਟਰੋ ਡੋਰੋਸ਼ੇਂਕੋ |1965 |1971 |- |ਪੈਟਰੋ ਪੋਹਰੇਬਨਿਆਕ |1971 |1976 |- |ਮਿਖਾਇਲ ਖੋਡ਼ੋਨਜ਼ੀ |ਫਰਵਰੀ 1976 |ਜਨਵਰੀ 1985 |- |ਓਲੇਕਸੈਂਡਰ ਤਕਾਚੇਂਕੋ |ਜਨਵਰੀ 1985 |ਨਵੰਬਰ 1985 |- | rowspan="3" |ਖੇਤੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੀ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ |ਯੂਰੀ ਕੋਲੋਮੀਅਟਸ |ਨਵੰਬਰ 1985 |ਅਕਤੂਬਰ 1989 |- |???? |ਅਕਤੂਬਰ 1989 |ਜੁਲਾਈ 1990 |- |ਮਾਈਕੋਲਾ ਸਿਡੋਰੇਂਕੋ |ਜੁਲਾਈ 1990 |ਅਗਸਤ 1991 |} ==== ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਸਮਾਂ ==== 21 ਮਈ 1991 ਨੂੰ ਓਲੇਕਸੈਂਡਰ ਟਾਕਾਚੇਂਕੋ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਰਾਜ ਮੰਤਰੀ - ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ (ਪੇਂਡੂ) ਕਾਰੋਬਾਰ ਮੰਤਰੀ (24 ਅਗਸਤ 1991 ਤੱਕ ਯੂਕਰੇਨੀ ਸੋਵੀਅਤ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਗਣਰਾਜ) ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। {| class="wikitable" ! rowspan="2" |ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਨਾਮ ! rowspan="2" |ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਨਾਂ ! colspan="2" |ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਮਿਆਦ |- !ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ !ਅੰਤ |- |ਖੇਤੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੀ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ |ਓਲੇਕਸੈਂਡਰ ਤਕਾਚੇਂਕੋ |ਮਈ 1991 |ਫਰਵਰੀ 1992 |} ==== ਯੂਕਰੇਨ ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ! rowspan="2" |ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਨਾਂ ! colspan="2" |ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਮਿਆਦ |- !ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ !ਅੰਤ |- | rowspan="6" |ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਪੇਂਡੂ ਆਰਥਿਕਤਾ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ) |ਵਸੀਲ ਤਕਾਚੁਕ |ਫਰਵਰੀ 1992 |ਦਸੰਬਰ 1992 |- |ਯੂਰੀ ਕਰਾਸੀਕ |ਦਸੰਬਰ 1992 |ਅਗਸਤ 1995 |- |ਪਾਵਲੋ ਹੈਦੁਤਸਕੀ |ਅਗਸਤ 1995 |ਜੂਨ 1996 |- |ਅਨਾਤੋਲੀ ਖੋਰਿਸ਼ਕੋ |ਜੂਨ 1996 |ਫਰਵਰੀ 1997 |- |ਮਿਖਾਇਲ ਜ਼ੁਬੇਟਸ |ਫਰਵਰੀ 1997 |ਜੁਲਾਈ 1997 |- |ਯੂਰੀ ਕਰਾਸੀਕ |ਜੁਲਾਈ 1997 |ਅਪ੍ਰੈਲ 1998 |- | rowspan="2" |ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਨੀਤੀ ਮੰਤਰਾਲਾ |ਬੋਰੀਸ ਸੁਪੀਖਾਨੋਵ |ਅਪ੍ਰੈਲ 1998 |ਜੁਲਾਈ 1999 |- |ਮਿਖਾਇਲ ਹੱਦੀ |ਜੁਲਾਈ 1999 |ਜਨਵਰੀ 2000 |- | rowspan="7" |ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਨੀਤੀ ਮੰਤਰਾਲਾ |ਇਵਾਨ ਕਿਰਲੇਨਕੋ |ਜਨਵਰੀ 2000 |ਅਪ੍ਰੈਲ 2002 |- |ਸੇਰਹੀ ਰਿਜ਼ੁਕ |ਅਪ੍ਰੈਲ 2002 |ਜਨਵਰੀ 2004 |- |ਵਿਕਟਰ ਸਲੋਟਾ |ਜਨਵਰੀ 2004 |ਦਸੰਬਰ 2004 |- |???? |ਦਸੰਬਰ 2004 |ਫਰਵਰੀ 2005 |- |ਓਲੇਕਸੈਂਡਰ ਬਾਰਾਨੀਵਸਕੀ |ਫਰਵਰੀ 2005 |ਅਗਸਤ 2006 |- |ਯੂਰੀ ਮੇਲਨਿਕ |ਅਗਸਤ 2006 |ਮਾਰਚ 2010 |- |ਮਾਈਕੋਲਾ ਪ੍ਰੀਸਯਾਜ਼ਨਿਕ |ਮਾਰਚ 2010 |ਦਸੰਬਰ 2010 |- | rowspan="5" |ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰਾਲਾ |ਮਾਈਕੋਲਾ ਪ੍ਰੀਸਯਾਜ਼ਨਿਕ |ਦਸੰਬਰ 2010 |ਫਰਵਰੀ 2014 |- |ਇਹੋਰ ਸ਼ਵਾਕਾ |ਫਰਵਰੀ 2014 |ਦਸੰਬਰ 2014 |- |ਓਲੇਕਸੀ ਪਾਵਲੇਨਕੋ |ਦਸੰਬਰ 2014 |ਅਪ੍ਰੈਲ 2016 |- |ਤਰਾਸ ਕੁਟੋਵੀ |ਅਪ੍ਰੈਲ 2016 <ref>[https://www.unian.info/politics/1319232-new-cabinet-formed-in-ukraine.html New Cabinet formed in Ukraine], [[UNIAN]] (14 April 2016)</ref> |ਨਵੰਬਰ 2018 <ref name="643368Assign new">{{In lang|uk}} [https://www.epravda.com.ua/news/2018/12/7/643368/ Assign new to. ]</ref> |- |ਮੈਕਸਿਮ ਮਾਰਟਿਨਯੁਕ (ਅਦਾਕਾਰੀ) |7 ਦਸੰਬਰ 2018 <ref name="643368Assign new" /> |29 ਅਗਸਤ 2019 |- | colspan="4" |ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ, ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ 29 ਅਗਸਤ 2019 ਤੋਂ 17 ਦਸੰਬਰ 2020 ਤੱਕ ਕਾਰਜ • ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਵਿਕਾਸ ਡਾਇਰੈਕਟੋਰੇਟ • ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਿਕਾਸ ਡਾਇਰੈਕਟਰੇਟ • ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਨੀਤੀ ਵਿਭਾਗ<ref name="cabappoint2cabappoint2">[https://www.pravda.com.ua/news/2019/08/29/7224810/ New Cabinet formed in Ukraine The Rada appointed the new Cabinet: Avakov and Markarova remained (РАДА ПРИЗНАЧИЛА НОВИЙ КАБМІН: АВАКОВ І МАРКАРОВА ЛИШИЛИСЬ)], [[Ukrayinska Pravda]] (29 August 2019)</ref><ref name="3156609agriculturalNM2">[https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3156609-parliament-appoints-leshchenko-as-agricultural-policy-minister.html Parliament appoints Leshchenko as agricultural policy minister], [[Ukrinform]] (17 December 2020)</ref> {{Small|• Directorate of Agrarian Development;<br>• Directorate of Agro-Industrial Development<br>• Department of Agrarian Policy}} |- | rowspan="4" |ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਨੀਤੀ ਮੰਤਰਾਲਾ |ਰੋਮਨ ਲੇਸ਼ਚੇਂਕੋ |17 ਦਸੰਬਰ 2020 <ref name="3156609agriculturalNM2" /> |24 ਮਾਰਚ 2022 |- |ਮਾਈਕੋਲਾ ਸੋਲਸਕੀ<ref name="agriculture-solskyi">[https://www.reuters.com/article/ukraine-crisis-agriculture-solskyi-idUSL5N2VR2XE Lawmaker Solskyi accepts offer to become Ukraine's agriculture minister], [[Reuters]] (24 March 2022)</ref> |24 ਮਾਰਚ 2022 <ref name="agriculture-solskyi" /> |9 ਮਈ 2024 |- |ਤਰਾਸ ਵਾਇਸੋਤਸਕੀ (ਅਦਾਕਾਰੀ) |14 ਮਈ 2024 |5 ਸਤੰਬਰ 2024 |- |ਵਿਟਾਲੀ ਕੋਵਲ |5 ਸਤੰਬਰ 2024 |17 ਜੁਲਾਈ 2025 |- | colspan="2" |17 ਜੁਲਾਈ 2025 ਤੋਂ 16 ਜੁਲਾਈ 2026 ਤੱਕ ਆਰਥਿਕਤਾ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਗਿਆ ਕਾਰਜ <ref>{{Cite web |date=2025-07-17 |title=Хто увійшов у новий український уряд |url=https://www.bbc.com/ukrainian/articles/cvgwexngx70o |access-date=2025-08-08}}</ref> |- |ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਨੀਤੀ ਮੰਤਰਾਲਾ |ਤਰਾਸ ਵਾਇਸੋਤਸਕੀ |16 ਜੁਲਾਈ 2026 |ਸੰਭਾਵੀ |} == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਕ]] bx82gab2ct3qoqrpgm17ghxe3tmmifs 844935 844934 2026-08-23T15:41:26Z Jagmit Singh Brar 17898 removed [[Category:ਯੂਕ]]; added [[Category:ਯੂਕਰੇਨ]] using [[WP:HC|HotCat]] 844935 wikitext text/x-wiki '''{{Infobox government agency | name = ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਮੰਤਰਾਲਾ | native_name = Міністерство аграрної політики та продовольства України | seal = Ministry of Agrarian Policy and Food of Ukraine UA logo.svg | seal_size = 250px | seal_caption = ਅਧਿਕਾਰਤ ਲੋਗੋ | logo = Logo of Ministry of Agrarian Policy and Food of Ukraine.svg | logo_size = 250px | logo_caption = ਚਿੰਨ੍ਹ | formed = 15 ਜੂਨ 1917 | preceding1 = ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਮੰਤਰਾਲਾ | preceding2 = | superseding1 = | jurisdiction = ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ | headquarters = 24, ਖਰੇਸ਼ਚਾਤਿਕ ਗਲੀ, ਕੀਵ, ਯੂਕਰੇਨ, 01001 | employees = | budget = | chief1_name = | chief1_position = | chief2_name = | chief2_position = | parent_agency = | website = [http://minagro.gov.ua/en Official website] | footnotes = }} '''ਖੇਤੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰਾਲਾ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Ministry of Agrarian Policy and Food'''; [[ਯੂਕਰੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਯੂਕਰੇਨੀਅਨ]]: Міністерство аграрної політики та продовольства) ਦੇਸ਼ ਦੇ ਖੇਤੀ-ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਇੰਚਾਰਜ [[ਯੂਕਰੇਨ]] ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਥਾਰਟੀ ਹੈ। ਇਹ ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਸਰਕਾਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Flag_of_Ministry_of_Agrarian_Policy_and_Food_of_Ukraine.svg|thumb|250x250px|ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਝੰਡਾ]] ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਦੁਆਰਾ ਤਾਲਮੇਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੰਤਰਾਲਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਅਥਾਰਟੀ ਹੈ ਜੋ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਨੀਤੀ, ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਨੀਤੀ, ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ, ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਨਿਯਮ, ਪਸ਼ੂ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦਵਾਈ, ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਜ਼ਮੀਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਵਾਲ, ਮੈਪਿੰਗ ਅਤੇ ਸਰਵੇਖਣ, ਜੰਗਲਾਤ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਨਿਗਰਾਨੀ (ਨਿਗਰਾਨੀ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ''ਭੂਮੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰੇਤ'' ਸੀ, ਜੋ ਕਿ 15 ਜੂਨ, 1917 ਨੂੰ ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ( ਪਹਿਲੀ ਵਿੰਨੀਚੇਂਕੋ ਸਰਕਾਰ ) ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="28583521ЦентральнаVV">{{In lang|uk}} [https://www.radiosvoboda.org/a/28583521.html 100 years ago the Central Rada formed the first government of Ukraine (infographics) ''100 років тому Центральна Рада створила перший уряд України (інфографіка)''], [[Radio Free Europe]] (28 June 2017)</ref> === ਸੇਵਕਾਈ ਦੇ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ === * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. (SSR) ਦਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਫਲ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਪੇਂਡੂ ਉਸਾਰੀ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਮੀਟ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਉਦਯੋਗ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਖੁਰਾਕ ਉਦਯੋਗ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ ਅਤੇ ਭੰਡਾਰਨ (ਤਿਆਰੀ) ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸਪਲਾਈ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਬਾਗਬਾਨੀ, ਅੰਗੂਰ-ਕਾਸ਼ਤ ਅਤੇ ਵਾਈਨ ਉਦਯੋਗ ਬਾਰੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦੀ ਰਾਜ ਖੇਤੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਕਮੇਟੀ: 1986 - 1992 (ਯੂ.ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦੀ ਰਾਜ ਖੇਤੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ) * ਕੋਲਹੋਜ਼ (ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.आर. ਦੀ ਕੋਲਹੋਜ਼ ਕੌਂਸਲ ਸਮੇਤ) * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਅਨਾਜ ਉਤਪਾਦ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਭੂਮੀ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਜਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਜੰਗਲਾਤ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਮੱਛੀ-ਪਾਲਣ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਯੂਕੂਪਸਪਿਲਕਾ (Ukoopspilka) * ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ: 1991 - 1993<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/306-92-%D0%BF Issues of the State Committee on Bread products].</ref><ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/365-91-%D0%BF About adopting regulations on the State Committee on Bread products].</ref> * ਅਨਾਜ ਉਤਪਾਦਾਂ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ: 1991 - 1993 * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰਾਲਾ: 1992 - 1993<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/252-92-%D0%BF Issues of the Ministry of Agriculture and Food].</ref> * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰਾਲਾ: 1993 - 1998<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/781-93-%D0%BF About adopting regulations on the Ministry of Agriculture and Food].</ref> * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ (ਰਾਇਓਨ) ਪੱਧਰੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਖੇਤਰੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਾਂ ਅਧੀਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ/ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਸਬੰਧੀ ਨਿਰੀਖਣ * ਖੇਤਰੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਾਂ ਅਧੀਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਹਨਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਤਕਨੀਕੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਨਿਰੀਖਣ * ਬਾਗਬਾਨੀ, ਅੰਗੂਰ-ਕਾਸ਼ਤ ਅਤੇ ਵਾਈਨ ਉਦਯੋਗ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ: 1994 - 1998 * ਮੱਛੀ-ਪਾਲਣ ਮੰਤਰਾਲਾ: 1995 - 1997 * ਖੇਤੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਕੰਪਲੈਕਸ (ਏ.ਪੀ.ਕੇ.) ਮੰਤਰਾਲਾ: 1997 - 2000<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/1250/97 Regulations on the State Committee of Fishing].</ref> * ਖੁਰਾਕ ਉਦਯੋਗ ਕਮੇਟੀ * ਬਾਗਬਾਨੀ, ਅੰਗੂਰ-ਕਾਸ਼ਤ ਅਤੇ ਵਾਈਨ ਉਦਯੋਗ ਕਮੇਟੀ * ਮੱਛੀ-ਪਾਲਣ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ: 1997 - 2000 * ਸ਼ਰਾਬ, ਸ਼ਰਾਬ-ਯੁਕਤ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਤੰਬਾਕੂ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਵੰਡ 'ਤੇ एकाधिकार (ਮੋਨੋਪੋਲੀ) ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ: 1998 - 2000<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/1069/98 Regulations on the State Committee in monopoly on production and circulation of alcohol, alcoholic beverages, and tobacco products].</ref> * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਮੰਤਰਾਲਾ: 2000 - 2011<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/772/2000 Issues of the Ministry of Agrarian Policy].</ref> * ਬਾਗਬਾਨੀ, ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਵਾਈਨ ਉਦਯੋਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਯੂਕਰੇਨੀ ਰਾਜ ਅਦਾਰਾ: 2000–ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਤੱਕ<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/503-2000-%D0%BF On creation of the Ukrainian State Concern in gardening, viticulture and wine industry].</ref> === ਖੇਤੀਬਾੜੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੀ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ === (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉੱਪਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ) 1985 ਵਿੱਚ, ਇਸ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੂੰ ਯੂਕਰੇਨ (ਯੂਕਰੇਨੀ ਸੋਵੀਅਤ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਗਣਰਾਜ) ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਅਰਥਚਾਰੇ ਬਾਰੇ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੁਖੀ ਯੂਰੀ ਕੋਲੋਮੀਏਤਸ ਸਨ, ਜੋ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. (SSR) ਦੀ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਉਪ-ਚੇਅਰਮੈਨ ਵੀ ਸਨ। ਓਲੇਕਸਾਂਦਰ ਟਕਾਚੇਂਕੋ ਅਤੇ ਵਿਕਟਰ ਸਿਟਨਿਕ, ਕੋਲੋਮੀਏਤਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਡਿਪਟੀ (ਸਹਾਇਕ ਮੁਖੀ) ਸਨ। ਸਟੇਟ ਕਮੇਟੀ (ਜਿਸਨੂੰ ਡੇਰਜ਼ਾਹਰੋਪ੍ਰੋਮ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਕਈ ਹੋਰ ਮੰਤਰਾਲੇ ਅਤੇ ਇਸਦੀਆਂ ਖੇਤਰੀ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref>[http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/462-85-%D0%BF About confirmation composition of the State Committee on Agrarian and Industrial Economy (Про затвердження складу Державного агропромислового комітету УРСР)].</ref> * VASKhNIL ਦੀ ਯੂਕਰੇਨੀ ਸ਼ਾਖਾ * ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਖੁਰਾਕ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸਪਲਾਈ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਸਬੰਧਾਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਫਲ-ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਅਤੇ ਆਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ, ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀਕਰਨ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਪੂੰਜੀ ਨਿਰਮਾਣ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਅਤੇ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ * ਜੰਗਲਾਤ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਜਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਮੰਤਰਾਲਾ * ਰੋਟੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦਾ ਮੰਤਰਾਲਾ * "ਉਕਰਹੋਲੋਵਰੀਭੋਸਪ" * ਉਕੂਪਸਪਿਲਕਾ * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਨਿਰਮਾਣ 'ਤੇ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਸਹਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੀ ਖੇਤੀ-ਰਸਾਇਣਕ ਸੇਵਾ 'ਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦਾ ਰਿਪਬਲਿਕਨ * NASU ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਇਕਨਾਮਿਕਸ * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿਭਾਗ (ਯੂਕਰੇਨੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦਾ ਸੰਗਠਨ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਸ਼ਲਿਚਟਰ) * ਕੇਂਦਰੀ ਅੰਕੜਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ (ਡਿਪਟੀ ਚੀਫ਼), ਵਿੱਤ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਪਹਿਲਾ ਡਿਪਟੀ), ਡੇਰਜ਼ਪਲਾਨ (ਪਹਿਲਾ ਡਿਪਟੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ), ਡੇਰਜ਼ਪੋਸਟਾਚ (ਪਹਿਲਾ ਡਿਪਟੀ), ਗੋਸਬੈਂਕ ਦੇ ਯੂਕਰੇਨੀ ਦਫ਼ਤਰ (ਕੋਂਟਰ) (ਡਿਪਟੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ) ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ। * ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਓਬਲਾਸਟਾਂ ਦੀਆਂ ਖੇਤਰੀ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ === 2019—2020 ਅਤੇ 2025-2026 ਰਲੇਵੇਂ ਅਤੇ ਬਹਾਲੀ === 29 ਅਗਸਤ 2019 ਨੂੰ, ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਨਚਾਰੁਕ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਮੰਤਰਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਕੰਮਕਾਜ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲ ਲਏ ਗਏ ਸਨ।<ref name="cabappoint2cabappoint">[https://www.pravda.com.ua/news/2019/08/29/7224810/ New Cabinet formed in Ukraine The Rada appointed the new Cabinet: Avakov and Markarova remained (РАДА ПРИЗНАЧИЛА НОВИЙ КАБМІН: АВАКОВ І МАРКАРОВА ЛИШИЛИСЬ)], [[Ukrayinska Pravda]] (29 August 2019)</ref> ਜਨਵਰੀ 2020 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਵੋਲੋਦੀਮੀਰ ਜ਼ੈਲੈਂਸਕੀ|ਵੋਲੋਦੀਮੀਰ ਜ਼ੇਲੇਂਸਕੀ ਨੇ]] ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ, ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਦੱਸੀ।<ref name="662777AgrarianZelensky">[https://www.epravda.com.ua/news/2020/07/9/662777/ President: At most in September we will have a separate Minister of Agrarian Policy], [[Ukrayinska Pravda]] (9 July 2020)</ref> ਮਾਰਚ 2020 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ, ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰੀ, ਟਿਮੋਫੀ ਮਾਈਲੋਵਾਨੋਵ ਨੇ ਨਵੇਂ ਪੁਨਰ ਸਥਾਪਿਤ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਵੀਂ ਸ਼ਮੀਹਾਲ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਸਨ।<ref name="657749Milovanov">[https://www.epravda.com.ua/news/2020/03/5/657749/ Milovanov explained why he refused to work in the new government], [[Ukrayinska Pravda]] (5 March 2020)</ref> 9 ਜੁਲਾਈ 2020 ਨੂੰ ਜ਼ੇਲੇਂਸਕੀ ਨੇ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ "ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਤੰਬਰ ਵਿੱਚ" ਯੂਕਰੇਨ ਕੋਲ ਦੁਬਾਰਾ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰੀ ਹੋਵੇਗਾ।<ref name="662777AgrarianZelensky" /> 17 ਦਸੰਬਰ 2020 ਨੂੰ ਰੋਮਨ ਲੇਸ਼ਚੇਂਕੋ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="3156609agriculturalNM">[https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3156609-parliament-appoints-leshchenko-as-agricultural-policy-minister.html Parliament appoints Leshchenko as agricultural policy minister], [[Ukrinform]] (17 December 2020)</ref> 17 ਜੁਲਾਈ 2025 ਨੂੰ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਆਰਥਿਕਤਾ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |date=2025-08-13 |title=Генератор випадкових міністерств. Як постійне переформатування уряду шкодить Україні |url=https://texty.org.ua/articles/115661/henerator-vypadkovyh-ministerstv-yak-postijne-peretrushuvannya-uryadu-shkodyt-ukrayini/?src=main |access-date=2025-08-13}}</ref> ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, 16 ਜੁਲਾਈ 2026 ਨੂੰ, ਖੇਤੀ ਨੀਤੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਏਜੰਸੀ ਵਜੋਂ ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਾਰਾਸ ਵਿਸੋਤਸਕੀ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਮੁਖੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। == ਬਣਤਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Будинок_міністерства.JPG|thumb|ਕੀਵ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਇਮਾਰਤ]] === ਅਧੀਨ ਅਧਿਕਾਰੀ === * ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਸਟੇਟ ਵੈਟਰਨਰੀ ਅਤੇ ਫਾਈਟੋਸੈਨੇਟਰੀ ਸੇਵਾ * ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਭੂਮੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਰਾਜ ਏਜੰਸੀ * ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਜੰਗਲਾਤ ਸਰੋਤਾਂ ਲਈ ਰਾਜ ਏਜੰਸੀ * ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਦੀ ਰਾਜ ਏਜੰਸੀ * ਯੂਕਰੇਨ ਦਾ ਰਾਜ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਿਰੀਖਣ ਕੇਂਦਰ === ਉਪ-ਵਿਭਾਗ === * ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਸੇਵਾ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ * ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਡਿਟ ਦਫ਼ਤਰ * ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਵਿਧਾਨਕ ਕਾਰਜ ਵਿਭਾਗ * ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਖੇਤਰ * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਡੀ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿਭਾਗ * ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਲੇਖਾ ਵਿਭਾਗ * ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਆਰਥਿਕ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਵਿਭਾਗ * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਾਗ * ਪਸ਼ੂਧਨ ਵਿਭਾਗ * ਭੋਜਨ ਵਿਭਾਗ * ਤਕਨੀਕੀ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿਭਾਗ * ਜਨਤਕ ਸੂਚਨਾ ਵਿਭਾਗ, ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਅਪੀਲਾਂ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ * ਅਮਲਾ ਵਿਭਾਗ * ਕੰਟਰੋਲ ਵਿਭਾਗ * ਖੇਤੀਬਾੜੀ-ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ * ਮੀਡੀਆ, ਪੀਆਰ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾ ਨਾਲ ਸੰਚਾਰ ਵਿਭਾਗ * ਰਾਜ ਜਾਇਦਾਦ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਫ਼ਤਰ * ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ-ਸ਼ਾਸਨ ਦਫ਼ਤਰ * ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅੱਗ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਖੇਤਰ। === ਮੰਤਰਾਲਾ ਕਮਿਸ਼ਨ === * ਪੇਂਡੂ ਵਿਕਾਸ ਕਮੇਟੀ * ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਕਮਿਸ਼ਨ * ਭੂਮੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਕਮੇਟੀ === ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ === * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ * ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ * ਅਧੀਨ ਸੰਗਠਨ * ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਹੋਰ ਅਦਾਰੇ === ਸਲਾਹਕਾਰੀ ਢਾਂਚੇ === ਇੱਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਢਾਂਚੇ ਵਜੋਂ, ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਪਬਲਿਕ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਬਲਿਕ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਲਿਓਨਿਡ ਕੋਜ਼ਾਚੇਂਕੋ ਹਨ, ''ਜੋ ਕਿ ਆਲ-ਯੂਕਰੇਨੀ ਜਨਤਕ ਸੰਗਠਨ "ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਗਰੇਰੀਅਨ ਕਨਫੈਡਰੇਸ਼ਨ"'' ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ। == ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == === ਯੂਕਰੇਨੀ ਲੋਕ ਗਣਰਾਜ === ==== ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ! rowspan="2" |ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ! colspan="2" |ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਮਿਆਦ |- !ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ !ਅੰਤ |- |ਭੂਮੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰੇਤ |ਬੋਰਿਸ ਮਾਰਟੋਸ |ਜੂਨ 1917 |ਅਗਸਤ 1917 |- | rowspan="2" |ਭੂਮੀ ਖੇਤੀ ਦਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰੇਤ |ਮਾਈਖਾਈਲੋ ਸਾਵਚੇਂਕੋ-ਬਿਲਸਕੀ |ਸਤੰਬਰ 1917 |ਦਸੰਬਰ 1917 |- |ਬੋਹਦਾਨ-ਓਲੇਕਸੈਂਡਰ ਜ਼ਾਰੂਦਨੀ |ਦਸੰਬਰ 1917 |ਜਨਵਰੀ 1918 |- |ਰੋਟੀ ਉਤਪਾਦਨ ਮੰਤਰਾਲਾ |ਆਰਿਸਟਾਰਖ ਟਰਨੀਚੇਂਕੋ |ਜਨਵਰੀ 1918 |ਫਰਵਰੀ 1918 |- | rowspan="8" |ਭੂਮੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਮੰਤਰਾਲਾ |ਮਾਈਕੋਲਾ ਕੋਵਾਲੇਵਸਕੀ |ਫਰਵਰੀ 1918 |ਅਪ੍ਰੈਲ 1918 |- |ਵਾਸਿਲ ਕੋਲੋਕੋਲਤਸੋਵ |ਮਈ 1918 |ਅਕਤੂਬਰ 1918 |- |ਵੋਲੋਦੀਮੀਰ ਲਿਓਨਟੋਵਿਚ |ਅਕਤੂਬਰ 1918 |ਨਵੰਬਰ 1918 |- |ਸਰਗੇਈ ਗਰਬੇਲ |ਨਵੰਬਰ 1918 |ਦਸੰਬਰ 1918 |- |ਮਾਈਕਾਇਟਾ ਸ਼ਾਪੋਵਾਲ |ਦਸੰਬਰ 1918 |ਫਰਵਰੀ 1919 |- |ਯੂਜੀਨ ਆਰਚੀਪੈਂਕੋ |ਫਰਵਰੀ 1919 |ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 |- |ਮਾਈਕੋਲਾ ਕੋਵਾਲੇਵਸਕੀ |ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 |ਮਈ 1920 |- |ਇਸਹਾਕ ਮਾਜ਼ੇਪਾ |ਮਈ 1920 |ਨਵੰਬਰ 1920 |} ==== ਭੋਜਨ ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ! rowspan="2" |ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ! colspan="2" |ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਮਿਆਦ |- !ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ !ਅੰਤ |- | rowspan="2" |ਭੋਜਨ ਦਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰੇਤ |ਮਾਈਕੋਲਾ ਸਟਾਸਯੁਕ <ref name="28583521ЦентральнаVV2">{{In lang|uk}} [https://www.radiosvoboda.org/a/28583521.html 100 years ago the Central Rada formed the first government of Ukraine (infographics) ''100 років тому Центральна Рада створила перший уряд України (інфографіка)''], [[Radio Free Europe]] (28 June 2017)</ref> |ਜੂਨ 1917 <ref name="28583521ЦентральнаVV2" /> |ਅਗਸਤ 1917 |- | align="left" |ਮਾਈਕੋਲਾ ਕੋਵਾਲੇਵਸਕੀ |ਨਵੰਬਰ 1917 |ਜਨਵਰੀ 1918 |- | rowspan="2" |ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰਾਲਾ | align="left" |ਦਮਿਤਰੋ ਕੋਲਿਉਖ |ਜਨਵਰੀ 1918 |ਮਾਰਚ 1918 |- | align="left" |ਯੂਰੀ ਸੋਕੋਲੋਵਸਕੀ |ਅਪ੍ਰੈਲ 1918 |ਅਕਤੂਬਰ 1918 |- |ਖੁਰਾਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਮੰਤਰਾਲਾ | align="left" |ਬੋਰਿਸ ਮਾਰਟੋਸ |ਦਸੰਬਰ 1918 |ਫਰਵਰੀ 1919 |} ==== ਪੱਛਮੀ ਯੂਕਰੇਨੀ ਲੋਕ ਗਣਰਾਜ ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ! rowspan="2" |ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ! colspan="2" |ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਮਿਆਦ |- !ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ !ਅੰਤ |- | rowspan="2" |ਭੂਮੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜ ਸਕੱਤਰੇਤ |ਸਟੀਪਨ ਬਾਰਨ |ਨਵੰਬਰ 1918 |ਦਸੰਬਰ 1918 |- |ਮਾਈਖਾਈਲੋ ਮਾਰਟੀਨੇਟਸ |ਦਸੰਬਰ 1918 |ਗਰਮੀਆਂ 1919 |} ==== ਯੂਕਰੇਨੀ ਲੋਕ ਗਣਰਾਜ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ! rowspan="2" |ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ! colspan="2" |ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਮਿਆਦ |- !ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ !ਅੰਤ |- | rowspan="2" |ਭੂਮੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਲੋਕ ਸਕੱਤਰੇਤ |ਯੇਵਹੇਨ ਟੇਰਲੇਟਸਕੀ |ਦਸੰਬਰ 1917 |ਮਾਰਚ 1918 |- |ਵਾਸਿਲ ਸ਼ਖਰਾਈ |ਮਾਰਚ 1918 |ਅਪ੍ਰੈਲ 1918 |} ਮਾਰਚ-ਅਪ੍ਰੈਲ 1918 ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਯੂਕਰੇਨ ਨੂੰ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ==== ਯੂਕਰੇਨੀ ਸੋਵੀਅਤ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਗਣਰਾਜ ==== ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਸੂਚੀ ਪਹਿਲਾਂ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਯੂਕਰੇਨੀ ਪੀਪਲਜ਼ ਰੀਪਬਲਿਕ ਆਫ਼ ਸੋਵੀਅਤਾਂ ਦੇ ਅਦਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ।<ref>[https://web.archive.org/web/20170706044444/http://tsdavo.gov.ua/4/stocks/62535078/ Ministry of Agrarian Economy of the Ukrainian SSR (Міністерство сiльського господарства УРСР)].</ref> {| class="wikitable" ! rowspan="2" |ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ! rowspan="2" |ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਨਾਂ ! colspan="2" |ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਮਿਆਦ |- !ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ !ਅੰਤ |- |ਜ਼ਮੀਨੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਲੋਕ ਸਕੱਤਰੇਤ |ਵਲਾਦੀਮੀਰ Mescheryakov |1919 |1919 |- | rowspan="16" |ਜ਼ਮੀਨੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਪੀਪਲਜ਼ ਕਮਿਸ਼ਨਰੇਟ | align="left" |ਦਮਿੱਤਰੀ ਮਨੂਇਲਸਕੀ |1920 |1921 |- | align="left" |ਮਿਰੋਨ ਵਲਾਦੀਮੀਰੋਵ (ਸ਼ੇਨਫਿੰਕੇਲ) |1921 |1922 |- | align="left" |ਇਵਾਨ Klymenko |1922 |1925 |- | align="left" |ਯਾਕੀਮ ਡੁਡਨੀਕ |ਫਰਵਰੀ 1925 |ਦਸੰਬਰ 1926 |- | align="left" |ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਸ਼ਲਿਚਟਰ |1927 |1929 |- | align="left" |ਨਿਕੋਲਾਈ Demchenko |ਦਸੰਬਰ 1929 |ਫਰਵਰੀ 1932 |- | align="left" |ਓਲੇਕਸਾ ਟ੍ਰਾਇਲਿਸਕੀ |ਫਰਵਰੀ 1932 |ਅਕਤੂਬਰ 1932 |- | align="left" |ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਓਡੀਨਤੋਵ |ਅਕਤੂਬਰ 1932 |ਜਨਵਰੀ 1934 |- | align="left" |ਨਾਈਕੀਫੋਰ ਸਕਾਲੀਹਾ |ਜਨਵਰੀ 1934 |ਮਈ 1934 |- | align="left" |ਲੇਵ ਪਪਰਨੀ |1934 |1937 |- | align="left" |ਕੋਸਟਿਆਂਤਿਨ ਮੋਇਸੇਂਕੋ |ਮਾਰਚ 1937 |ਜੁਲਾਈ 1937 |- | align="left" |ਜ਼ਿਨੋਵੀ ਸਿਡਰਸਕੀ |ਜੁਲਾਈ 1937 |ਨਵੰਬਰ 1937 |- | align="left" |ਇਵਾਨ ਮੁਰਜ਼ਾ |1938 |1940 |- | align="left" |ਹਰੀਹੋਰੀ ਬੁਟੇਂਕੋ |1940 |1941 |- | colspan="3" align="center" |ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਾਰਾਟੋਵ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ[[Saratov|ਸਾਰਤੋਵ]] |- | align="left" |ਹਰੀਹੋਰੀ ਬੁਟੇਂਕੋ |1943 |1946 |- |ਭੂਮੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਮੰਤਰਾਲਾ | align="left" |ਹਰੀਹੋਰੀ ਬੁਟੇਂਕੋ |1946 |1947 |- | rowspan="4" |ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਪੇਂਡੂ ਆਰਥਿਕਤਾ) | align="left" |ਹਰੀਹੋਰੀ ਬੁਟੇਂਕੋ |1947 |1949 |- | align="left" |ਵਲਾਦੀਮੀਰ Matskevich |1949 |1950 |- | align="left" |ਨਿਕਿਫੋਰ ਕਲਚੇਂਕੋ |ਅਪ੍ਰੈਲ 1950 |ਮਈ 1952 |- | align="left" |ਮਾਰਕ ਸਪੀਵਾਕ |ਅਪ੍ਰੈਲ 1952 |ਮਈ 1953 |- |ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਪੇਂਡੂ ਆਰਥਿਕਤਾ ਅਤੇ ਤਿਆਰੀਆਂ | align="left" |ਮਾਰਕ ਸਪੀਵਾਕ |1953 |1953 |- | rowspan="5" |ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਪੇਂਡੂ ਆਰਥਿਕਤਾ) | align="left" |ਮਾਰਕ ਸਪੀਵਾਕ |1953 |1965 |- |ਪੈਟਰੋ ਡੋਰੋਸ਼ੇਂਕੋ |1965 |1971 |- |ਪੈਟਰੋ ਪੋਹਰੇਬਨਿਆਕ |1971 |1976 |- |ਮਿਖਾਇਲ ਖੋਡ਼ੋਨਜ਼ੀ |ਫਰਵਰੀ 1976 |ਜਨਵਰੀ 1985 |- |ਓਲੇਕਸੈਂਡਰ ਤਕਾਚੇਂਕੋ |ਜਨਵਰੀ 1985 |ਨਵੰਬਰ 1985 |- | rowspan="3" |ਖੇਤੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੀ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ |ਯੂਰੀ ਕੋਲੋਮੀਅਟਸ |ਨਵੰਬਰ 1985 |ਅਕਤੂਬਰ 1989 |- |???? |ਅਕਤੂਬਰ 1989 |ਜੁਲਾਈ 1990 |- |ਮਾਈਕੋਲਾ ਸਿਡੋਰੇਂਕੋ |ਜੁਲਾਈ 1990 |ਅਗਸਤ 1991 |} ==== ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਸਮਾਂ ==== 21 ਮਈ 1991 ਨੂੰ ਓਲੇਕਸੈਂਡਰ ਟਾਕਾਚੇਂਕੋ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਰਾਜ ਮੰਤਰੀ - ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ (ਪੇਂਡੂ) ਕਾਰੋਬਾਰ ਮੰਤਰੀ (24 ਅਗਸਤ 1991 ਤੱਕ ਯੂਕਰੇਨੀ ਸੋਵੀਅਤ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਗਣਰਾਜ) ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। {| class="wikitable" ! rowspan="2" |ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਨਾਮ ! rowspan="2" |ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਨਾਂ ! colspan="2" |ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਮਿਆਦ |- !ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ !ਅੰਤ |- |ਖੇਤੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੀ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ |ਓਲੇਕਸੈਂਡਰ ਤਕਾਚੇਂਕੋ |ਮਈ 1991 |ਫਰਵਰੀ 1992 |} ==== ਯੂਕਰੇਨ ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ! rowspan="2" |ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਨਾਂ ! colspan="2" |ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਮਿਆਦ |- !ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ !ਅੰਤ |- | rowspan="6" |ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਪੇਂਡੂ ਆਰਥਿਕਤਾ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ) |ਵਸੀਲ ਤਕਾਚੁਕ |ਫਰਵਰੀ 1992 |ਦਸੰਬਰ 1992 |- |ਯੂਰੀ ਕਰਾਸੀਕ |ਦਸੰਬਰ 1992 |ਅਗਸਤ 1995 |- |ਪਾਵਲੋ ਹੈਦੁਤਸਕੀ |ਅਗਸਤ 1995 |ਜੂਨ 1996 |- |ਅਨਾਤੋਲੀ ਖੋਰਿਸ਼ਕੋ |ਜੂਨ 1996 |ਫਰਵਰੀ 1997 |- |ਮਿਖਾਇਲ ਜ਼ੁਬੇਟਸ |ਫਰਵਰੀ 1997 |ਜੁਲਾਈ 1997 |- |ਯੂਰੀ ਕਰਾਸੀਕ |ਜੁਲਾਈ 1997 |ਅਪ੍ਰੈਲ 1998 |- | rowspan="2" |ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਨੀਤੀ ਮੰਤਰਾਲਾ |ਬੋਰੀਸ ਸੁਪੀਖਾਨੋਵ |ਅਪ੍ਰੈਲ 1998 |ਜੁਲਾਈ 1999 |- |ਮਿਖਾਇਲ ਹੱਦੀ |ਜੁਲਾਈ 1999 |ਜਨਵਰੀ 2000 |- | rowspan="7" |ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਨੀਤੀ ਮੰਤਰਾਲਾ |ਇਵਾਨ ਕਿਰਲੇਨਕੋ |ਜਨਵਰੀ 2000 |ਅਪ੍ਰੈਲ 2002 |- |ਸੇਰਹੀ ਰਿਜ਼ੁਕ |ਅਪ੍ਰੈਲ 2002 |ਜਨਵਰੀ 2004 |- |ਵਿਕਟਰ ਸਲੋਟਾ |ਜਨਵਰੀ 2004 |ਦਸੰਬਰ 2004 |- |???? |ਦਸੰਬਰ 2004 |ਫਰਵਰੀ 2005 |- |ਓਲੇਕਸੈਂਡਰ ਬਾਰਾਨੀਵਸਕੀ |ਫਰਵਰੀ 2005 |ਅਗਸਤ 2006 |- |ਯੂਰੀ ਮੇਲਨਿਕ |ਅਗਸਤ 2006 |ਮਾਰਚ 2010 |- |ਮਾਈਕੋਲਾ ਪ੍ਰੀਸਯਾਜ਼ਨਿਕ |ਮਾਰਚ 2010 |ਦਸੰਬਰ 2010 |- | rowspan="5" |ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਮੰਤਰਾਲਾ |ਮਾਈਕੋਲਾ ਪ੍ਰੀਸਯਾਜ਼ਨਿਕ |ਦਸੰਬਰ 2010 |ਫਰਵਰੀ 2014 |- |ਇਹੋਰ ਸ਼ਵਾਕਾ |ਫਰਵਰੀ 2014 |ਦਸੰਬਰ 2014 |- |ਓਲੇਕਸੀ ਪਾਵਲੇਨਕੋ |ਦਸੰਬਰ 2014 |ਅਪ੍ਰੈਲ 2016 |- |ਤਰਾਸ ਕੁਟੋਵੀ |ਅਪ੍ਰੈਲ 2016 <ref>[https://www.unian.info/politics/1319232-new-cabinet-formed-in-ukraine.html New Cabinet formed in Ukraine], [[UNIAN]] (14 April 2016)</ref> |ਨਵੰਬਰ 2018 <ref name="643368Assign new">{{In lang|uk}} [https://www.epravda.com.ua/news/2018/12/7/643368/ Assign new to. ]</ref> |- |ਮੈਕਸਿਮ ਮਾਰਟਿਨਯੁਕ (ਅਦਾਕਾਰੀ) |7 ਦਸੰਬਰ 2018 <ref name="643368Assign new" /> |29 ਅਗਸਤ 2019 |- | colspan="4" |ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ, ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ 29 ਅਗਸਤ 2019 ਤੋਂ 17 ਦਸੰਬਰ 2020 ਤੱਕ ਕਾਰਜ • ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਵਿਕਾਸ ਡਾਇਰੈਕਟੋਰੇਟ • ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਿਕਾਸ ਡਾਇਰੈਕਟਰੇਟ • ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਨੀਤੀ ਵਿਭਾਗ<ref name="cabappoint2cabappoint2">[https://www.pravda.com.ua/news/2019/08/29/7224810/ New Cabinet formed in Ukraine The Rada appointed the new Cabinet: Avakov and Markarova remained (РАДА ПРИЗНАЧИЛА НОВИЙ КАБМІН: АВАКОВ І МАРКАРОВА ЛИШИЛИСЬ)], [[Ukrayinska Pravda]] (29 August 2019)</ref><ref name="3156609agriculturalNM2">[https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3156609-parliament-appoints-leshchenko-as-agricultural-policy-minister.html Parliament appoints Leshchenko as agricultural policy minister], [[Ukrinform]] (17 December 2020)</ref> {{Small|• Directorate of Agrarian Development;<br>• Directorate of Agro-Industrial Development<br>• Department of Agrarian Policy}} |- | rowspan="4" |ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਨੀਤੀ ਮੰਤਰਾਲਾ |ਰੋਮਨ ਲੇਸ਼ਚੇਂਕੋ |17 ਦਸੰਬਰ 2020 <ref name="3156609agriculturalNM2" /> |24 ਮਾਰਚ 2022 |- |ਮਾਈਕੋਲਾ ਸੋਲਸਕੀ<ref name="agriculture-solskyi">[https://www.reuters.com/article/ukraine-crisis-agriculture-solskyi-idUSL5N2VR2XE Lawmaker Solskyi accepts offer to become Ukraine's agriculture minister], [[Reuters]] (24 March 2022)</ref> |24 ਮਾਰਚ 2022 <ref name="agriculture-solskyi" /> |9 ਮਈ 2024 |- |ਤਰਾਸ ਵਾਇਸੋਤਸਕੀ (ਅਦਾਕਾਰੀ) |14 ਮਈ 2024 |5 ਸਤੰਬਰ 2024 |- |ਵਿਟਾਲੀ ਕੋਵਲ |5 ਸਤੰਬਰ 2024 |17 ਜੁਲਾਈ 2025 |- | colspan="2" |17 ਜੁਲਾਈ 2025 ਤੋਂ 16 ਜੁਲਾਈ 2026 ਤੱਕ ਆਰਥਿਕਤਾ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਗਿਆ ਕਾਰਜ <ref>{{Cite web |date=2025-07-17 |title=Хто увійшов у новий український уряд |url=https://www.bbc.com/ukrainian/articles/cvgwexngx70o |access-date=2025-08-08}}</ref> |- |ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਨੀਤੀ ਮੰਤਰਾਲਾ |ਤਰਾਸ ਵਾਇਸੋਤਸਕੀ |16 ਜੁਲਾਈ 2026 |ਸੰਭਾਵੀ |} == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਕਰੇਨ]] 9578n59vc9aew2vp5j1dj00jnwtzauz 0 205013 844940 2026-08-23T15:49:41Z Jagmit Singh Brar 17898 "{{Infobox university | name = ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਲਾਈਫ਼ ਐਂਡ ਐਨਵਾਇਰਮੈਂਟਲ ਸਾਇੰਸਿਜ਼ | native_name = Національний університет біоресурсів і природокористування України | native_name_lang = uk | image = GERB NUBIP color..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 844940 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਲਾਈਫ਼ ਐਂਡ ਐਨਵਾਇਰਮੈਂਟਲ ਸਾਇੰਸਿਜ਼ | native_name = Національний університет біоресурсів і природокористування України | native_name_lang = uk | image = GERB NUBIP color.svg | image_upright = .7 | latin_name = | motto = | type = ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ | established = 1898 | affiliations = | rector = | city = [[ਕੀਵ]] | country = [[ਯੂਕਰੇਨ]] | campus = | website = {{URL|http://nubip.edu.ua/en}} | motto_eng = | staff = | departments = }} '''ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਲਾਈਫ ਐਂਡ ਐਨਵਾਇਰਮੈਂਟਲ ਸਾਇੰਸਿਜ਼''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''The National University of Life and Environmental Sciences of Ukraine'''; [[ਯੂਕਰੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਯੂਕਰੇਨੀ]]: Національний університет біоресурсів і природокористування України) [[ਕੀਵ]], [[ਯੂਕਰੇਨ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਨਤਕ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੈ। 1898 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਨਾਂ 1992 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 'ਯੂਕਰੇਨੀਅਨ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਅਕੈਡਮੀ' ਸੀ। 1992 ਤੋਂ 2008 ਤੱਕ ਇਹ 'ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ' ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। == ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਸਾਬਕਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ == * ਟ੍ਰੋਫਿਮ ਲਿਸੇਂਕੋ, ਸੋਵੀਅਤ ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਲਾਈਸੇਂਕੋਇਜ਼ਮ ਦੇ ਸਮਰਥਕ। * ਅਨਾਤੋਲੀ ਸ਼ਵਿਡੇਂਕੋ, ਡਾਕਟਰ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਜ਼, ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਫਾਰ ਅਪਲਾਈਡ ਸਿਸਟਮਜ਼ ਐਨਾਲਿਸਿਸ (ਆਸਟ੍ਰੀਆ) ਵਿਖੇ ਸੀਨੀਅਰ ਖੋਜ ਵਿਦਵਾਨ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਐਮਰੀਟਸ। * ਸਟੈਨਿਸਲਾਵ ਨਿਕੋਲੇਂਕੋ, 2014 ਤੋਂ ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਲਾਈਫ ਐਂਡ ਐਨਵਾਇਰਮੈਂਟਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੇ ਮੁਖੀ। ਡਾਕਟਰ ਆਫ਼ ਪੈਡਾਗੋਜੀਕਲ ਸਾਇੰਸਜ਼, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, 4 ਕਨਵੋਕੇਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਵਰਖੋਵਨਾ ਰਾਡਾ ਦੇ ਡਿਪਟੀ, 2005-2007 ਵਿੱਚ ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਮੰਤਰੀ। * ਵਿਕਟਰ ਬੋਇਕੋ, ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਵਰਕਰ, ਲੋਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ। IV ਕਨਵੋਕੇਸ਼ਨ ਦੇ ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਵਰਖੋਵਨਾ ਰਾਡਾ ਦੇ ਡਿਪਟੀ, ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨੀਤੀ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਮੰਤਰੀ (2009), ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ (2010)। * ਦਮਿਤਰੋ ਮੇਲਨੀਚੁਕ, ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਲਾਈਫ਼ ਐਂਡ ਐਨਵਾਇਰਮੈਂਟਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੇ ਮੁਖੀ (1984–2014), ਬਾਇਓਲੋਜੀਕਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੇ ਡਾਕਟਰ, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਅਤੇ ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਐਗਰੇਰੀਅਨ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੇ ਅਕਾਦਮੀਸ਼ੀਅਨ। ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਹੀਰੋ। * ਓਲੇਕਸੈਂਡਰ ਮੋਰੋਜ਼, 5 ਕਨਵੋਕੇਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਵਰਖੋਵਨਾ ਰਾਡਾ ਦੇ ਡਿਪਟੀ, ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਵਰਖੋਵਨਾ ਰਾਡਾ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ (1994–1998, ਅਤੇ 2006–2007)। ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ। * ਇਵਾਨ ਪਲਿਊਸ਼ਚ, ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਵਰਖੋਵਨਾ ਰਾਡਾ ਦੇ ਦੋ ਵਾਰ ਚੇਅਰਮੈਨ (1991–1994, 2000–2002)। I, II, III, IV, V ਕਨਵੋਕੇਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਵਰਖੋਵਨਾ ਰਾਡਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ, ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ (2007) ਦੇ ਸਕੱਤਰ। ਯੂਕਰੇਨ ਦਾ ਹੀਰੋ (2001)। * ਓਲੇਕਸੀ ਪ੍ਰਿਲਿਪਕਾ, ਯੂਕਰੇਨੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ * ਹੈਲੀਨਾ ਹਚਿਨਜ਼, ਯੂਕਰੇਨੀ ਸਿਨੇਮੈਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ਰ, ਨੂੰ ਰਸਟ ਫਿਲਮਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਅਦਾਕਾਰ ਐਲੇਕ ਬਾਲਡਵਿਨ ਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੌਪ ਗਨ ਨਾਲ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ * ਦਮਿਤਰੀ ਕਾਂਸਟੈਂਟੀਨੋਵ, ਮੋਲਡੋਵਨ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ == ਗੈਲਰੀ == <gallery> File:80-361-1154_Генерала_Родимцева,_19.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:80-361-1154_%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D1%86%D0%B5%D0%B2%D0%B0,_19.jpg|ਅਕੈਡਮੀ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤ File:Інститут_агрохімічний_(навч._корп._№_2),_Київ.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%86%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%85%D1%96%D0%BC%D1%96%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%B9_(%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%87._%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF._%E2%84%96_2),_%D0%9A%D0%B8%D1%97%D0%B2.JPG|ਖੇਤੀ-ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਸਥਾ (ਇਮਾਰਤ ਨੰਬਰ 2) File:Украина,_Киев_-_НУБиП,_корпус_3_-_Ректорат_02.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0,_%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2_-_%D0%9D%D0%A3%D0%91%D0%B8%D0%9F,_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81_3_-_%D0%A0%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%82_02.jpg|ਖੇਤੀ-ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਸਥਾ (ਇਮਾਰਤ ਨੰਬਰ 2) File:Інститут_механізації_та_електрифікації_сільського_господарства_(уч._корп._№_4).JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%86%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82_%D0%BC%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%96%D1%97_%D1%82%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%84%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%96%D1%97_%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B3%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_(%D1%83%D1%87._%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF._%E2%84%96_4).JPG|ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀਕਰਨ ਸੰਸਥਾ (ਇਮਾਰਤ ਨੰਬਰ 4) File:Будинок_професорсько-викладацького_складу.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%91%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BA_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%BE-%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%86%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D1%81%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D1%83.JPG|ਪ੍ਰੋਫੈਸਰਾਂ ਦੀ ਇਮਾਰਤ File:Гуртожиток_сільськогосподарської_академії,_Київ.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%93%D1%83%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BA_%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D1%97_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%97,_%D0%9A%D0%B8%D1%97%D0%B2.JPG|ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ File:Кольори_Ботанічного_саду.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BE%D1%80%D0%B8_%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B4%D1%83.jpg|ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਬੋਟੈਨੀਕਲ ਬਾਗ File:Національний_університет_біоресурсів_і_природокористування_України.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%9D%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D1%83%D0%BD%D1%96%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D1%96%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%96%D0%B2_%D1%96_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D0%B8.JPG|ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸਟੇਡੀਅਮ </gallery> == ਹਵਾਲੇ == ia5pq0kwod26x1jnr0dxbm2kgi9xl4g 844941 844940 2026-08-23T15:50:03Z Jagmit Singh Brar 17898 added [[Category:ਯੂਕਰੇਨੀ ਇਮਾਰਤਾਂ]] using [[WP:HC|HotCat]] 844941 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਲਾਈਫ਼ ਐਂਡ ਐਨਵਾਇਰਮੈਂਟਲ ਸਾਇੰਸਿਜ਼ | native_name = Національний університет біоресурсів і природокористування України | native_name_lang = uk | image = GERB NUBIP color.svg | image_upright = .7 | latin_name = | motto = | type = ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ | established = 1898 | affiliations = | rector = | city = [[ਕੀਵ]] | country = [[ਯੂਕਰੇਨ]] | campus = | website = {{URL|http://nubip.edu.ua/en}} | motto_eng = | staff = | departments = }} '''ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਲਾਈਫ ਐਂਡ ਐਨਵਾਇਰਮੈਂਟਲ ਸਾਇੰਸਿਜ਼''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''The National University of Life and Environmental Sciences of Ukraine'''; [[ਯੂਕਰੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਯੂਕਰੇਨੀ]]: Національний університет біоресурсів і природокористування України) [[ਕੀਵ]], [[ਯੂਕਰੇਨ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਨਤਕ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੈ। 1898 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਨਾਂ 1992 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 'ਯੂਕਰੇਨੀਅਨ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਅਕੈਡਮੀ' ਸੀ। 1992 ਤੋਂ 2008 ਤੱਕ ਇਹ 'ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ' ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। == ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਸਾਬਕਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ == * ਟ੍ਰੋਫਿਮ ਲਿਸੇਂਕੋ, ਸੋਵੀਅਤ ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਲਾਈਸੇਂਕੋਇਜ਼ਮ ਦੇ ਸਮਰਥਕ। * ਅਨਾਤੋਲੀ ਸ਼ਵਿਡੇਂਕੋ, ਡਾਕਟਰ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਜ਼, ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਫਾਰ ਅਪਲਾਈਡ ਸਿਸਟਮਜ਼ ਐਨਾਲਿਸਿਸ (ਆਸਟ੍ਰੀਆ) ਵਿਖੇ ਸੀਨੀਅਰ ਖੋਜ ਵਿਦਵਾਨ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਐਮਰੀਟਸ। * ਸਟੈਨਿਸਲਾਵ ਨਿਕੋਲੇਂਕੋ, 2014 ਤੋਂ ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਲਾਈਫ ਐਂਡ ਐਨਵਾਇਰਮੈਂਟਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੇ ਮੁਖੀ। ਡਾਕਟਰ ਆਫ਼ ਪੈਡਾਗੋਜੀਕਲ ਸਾਇੰਸਜ਼, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, 4 ਕਨਵੋਕੇਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਵਰਖੋਵਨਾ ਰਾਡਾ ਦੇ ਡਿਪਟੀ, 2005-2007 ਵਿੱਚ ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਮੰਤਰੀ। * ਵਿਕਟਰ ਬੋਇਕੋ, ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਵਰਕਰ, ਲੋਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ। IV ਕਨਵੋਕੇਸ਼ਨ ਦੇ ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਵਰਖੋਵਨਾ ਰਾਡਾ ਦੇ ਡਿਪਟੀ, ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨੀਤੀ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਮੰਤਰੀ (2009), ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ (2010)। * ਦਮਿਤਰੋ ਮੇਲਨੀਚੁਕ, ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਲਾਈਫ਼ ਐਂਡ ਐਨਵਾਇਰਮੈਂਟਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੇ ਮੁਖੀ (1984–2014), ਬਾਇਓਲੋਜੀਕਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੇ ਡਾਕਟਰ, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਅਤੇ ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਐਗਰੇਰੀਅਨ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੇ ਅਕਾਦਮੀਸ਼ੀਅਨ। ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਹੀਰੋ। * ਓਲੇਕਸੈਂਡਰ ਮੋਰੋਜ਼, 5 ਕਨਵੋਕੇਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਵਰਖੋਵਨਾ ਰਾਡਾ ਦੇ ਡਿਪਟੀ, ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਵਰਖੋਵਨਾ ਰਾਡਾ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ (1994–1998, ਅਤੇ 2006–2007)। ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ। * ਇਵਾਨ ਪਲਿਊਸ਼ਚ, ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਵਰਖੋਵਨਾ ਰਾਡਾ ਦੇ ਦੋ ਵਾਰ ਚੇਅਰਮੈਨ (1991–1994, 2000–2002)। I, II, III, IV, V ਕਨਵੋਕੇਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਵਰਖੋਵਨਾ ਰਾਡਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ, ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ (2007) ਦੇ ਸਕੱਤਰ। ਯੂਕਰੇਨ ਦਾ ਹੀਰੋ (2001)। * ਓਲੇਕਸੀ ਪ੍ਰਿਲਿਪਕਾ, ਯੂਕਰੇਨੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ * ਹੈਲੀਨਾ ਹਚਿਨਜ਼, ਯੂਕਰੇਨੀ ਸਿਨੇਮੈਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ਰ, ਨੂੰ ਰਸਟ ਫਿਲਮਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਅਦਾਕਾਰ ਐਲੇਕ ਬਾਲਡਵਿਨ ਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੌਪ ਗਨ ਨਾਲ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ * ਦਮਿਤਰੀ ਕਾਂਸਟੈਂਟੀਨੋਵ, ਮੋਲਡੋਵਨ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ == ਗੈਲਰੀ == <gallery> File:80-361-1154_Генерала_Родимцева,_19.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:80-361-1154_%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D1%86%D0%B5%D0%B2%D0%B0,_19.jpg|ਅਕੈਡਮੀ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤ File:Інститут_агрохімічний_(навч._корп._№_2),_Київ.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%86%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%85%D1%96%D0%BC%D1%96%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%B9_(%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%87._%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF._%E2%84%96_2),_%D0%9A%D0%B8%D1%97%D0%B2.JPG|ਖੇਤੀ-ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਸਥਾ (ਇਮਾਰਤ ਨੰਬਰ 2) File:Украина,_Киев_-_НУБиП,_корпус_3_-_Ректорат_02.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0,_%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2_-_%D0%9D%D0%A3%D0%91%D0%B8%D0%9F,_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81_3_-_%D0%A0%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%82_02.jpg|ਖੇਤੀ-ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਸਥਾ (ਇਮਾਰਤ ਨੰਬਰ 2) File:Інститут_механізації_та_електрифікації_сільського_господарства_(уч._корп._№_4).JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%86%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82_%D0%BC%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%96%D1%97_%D1%82%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%84%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%96%D1%97_%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B3%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_(%D1%83%D1%87._%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF._%E2%84%96_4).JPG|ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀਕਰਨ ਸੰਸਥਾ (ਇਮਾਰਤ ਨੰਬਰ 4) File:Будинок_професорсько-викладацького_складу.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%91%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BA_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%BE-%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%86%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D1%81%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D1%83.JPG|ਪ੍ਰੋਫੈਸਰਾਂ ਦੀ ਇਮਾਰਤ File:Гуртожиток_сільськогосподарської_академії,_Київ.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%93%D1%83%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BA_%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D1%97_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%97,_%D0%9A%D0%B8%D1%97%D0%B2.JPG|ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ File:Кольори_Ботанічного_саду.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BE%D1%80%D0%B8_%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B4%D1%83.jpg|ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਬੋਟੈਨੀਕਲ ਬਾਗ File:Національний_університет_біоресурсів_і_природокористування_України.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%9D%D0%B0%D1%86%D1%96%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D1%83%D0%BD%D1%96%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D1%96%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%96%D0%B2_%D1%96_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D0%B8.JPG|ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸਟੇਡੀਅਮ </gallery> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਕਰੇਨੀ ਇਮਾਰਤਾਂ]] pqzea5l34fifi7lt7jznnm89zs0zab6 0 205014 844942 2026-08-23T15:57:29Z Jagmit Singh Brar 17898 "{{Infobox university | name = ਲਵੀਵ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇਨਵਾਇਰਨਮੈਂਟਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ | native_name = ДЗВО «Льві́вський націона́льний університе́т природокористува́ння» | image = Agricultural Academy in Dublany.jpg | motto = Carpent tua Poma Nepotes (ਅਰਥ: ਤੁਹਾਡ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 844942 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = ਲਵੀਵ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇਨਵਾਇਰਨਮੈਂਟਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ | native_name = ДЗВО «Льві́вський націона́льний університе́т природокористува́ння» | image = Agricultural Academy in Dublany.jpg | motto = Carpent tua Poma Nepotes (ਅਰਥ: ਤੁਹਾਡੀ ਸੰਤਾਨ ਤੁਹਾਡੇ ਫਲ ਤੋੜੇਗੀ) | established = 9 ਜਨਵਰੀ 1856 | affiliations = ਯੂਕਰੇਨ ਦਾ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਮੰਤਰਾਲਾ | campus_type = }} '''ਲਵੀਵ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇਨਵਾਇਰਨਮੈਂਟਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Lviv National Environmental University'''; [[ਯੂਕਰੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਯੂਕਰੇਨੀ]]: Львівський національний університет природокористування, ЛНУП) [[ਲਵੀਵ]] ਦੇ ਨੇੜੇ ਡਬਲਿਆਨੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਯੂਕਰੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਯੂਕਰੇਨੀ]] ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਡੁਬਲਿਆਨੀ (Dubliany) ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਕੈਡਮੀ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੋਲਿਸ਼-ਭਾਸ਼ੀ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਇਤਿਹਾਸ 1852 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਗੈਲੀਸ਼ੀਆ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਸੁਸਾਇਟੀ (Galicia Agricultural Society) ਦੁਆਰਾ ਡੁਬਲਿਆਨੀ ਪਿੰਡ (ਲਵੀਵ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਅੱਠ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੇਤ ਖਰੀਦਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਉੱਥੇ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਸਕੂਲ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 1858 ਵਿੱਚ, ਇਸ ਸਕੂਲ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਲਿਓਨ ਸਪੀਹਾ (Leon Sapieha) ਸਨ। 1901 ਵਿੱਚ, ਇਸ ਸਕੂਲ ਨੂੰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਗੈਲੀਸ਼ੀਆ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮਾਹਰ (ਐਗਰੋਨੋਮਿਸਟ) ਦੇ ਡਿਪਲੋਮੇ ਹੀ ਜਾਰੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਪੋਲਿਸ਼-ਯੂਕਰੇਨੀ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ, ਅਕੈਡਮੀ ਦਾ ਕੈਂਪਸ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਇਸਨੂੰ ਲਵੋਵ (Lwów) ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ 1919 ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਲਵੋਵ ਪੌਲੀਟੈਕਨਿਕ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਤ ਵਿਭਾਗ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਕੈਂਪਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਇਮਾਰਤਾਂ ਸਨ: ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਜੋ 1888 ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਕੰਪਲੈਕਸ ਜੋ 1900 ਵਿੱਚ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇੱਥੇ ਲਗਭਗ 1500 ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਾਂਗਰਸ ਪੋਲੈਂਡ ਤੋਂ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਟੀਫਨ ਡਾਬ-ਬੀਅਰਨਾਕੀ (Stefan Dąb-Biernacki), ਐਡਮੰਡ ਜ਼ਾਲੇਂਸਕੀ (Edmund Załęski), ਜੂਲੀਅਸ ਔ (Juliusz Au) ਅਤੇ ਵਲਾਦਿਸਲਾਵ ਟਾਈਨੀਕੀ (Wladyslaw Tyniecki) ਵਰਗੇ ਨਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਟੀਫਨ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰੋਵਿਚ (Stefan Alexandrowicz), ਐਡਮ ਬ੍ਰਜ਼ੇਚਵਾ-ਅਜਦੁਕੀਵਿਚ (Adam Brzechwa-Ajdukiewicz) ਅਤੇ ਵਲੋਦਜ਼ਿਮੀਅਰਜ਼ ਪੁਚਾਲਸਕੀ (Wlodzimierz Puchalski) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 2021 ਵਿੱਚ ਲਵੀਵ ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਗਰੇਰੀਅਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਲਵੀਵ ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਨਵਾਇਰਨਮੈਂਟਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{cite web |date=2021-07-13 |title=Про перейменування Львівського національного аграрного університету та його відокремлених структурних підрозділів |url=https://mon.gov.ua/npa/pro-perejmenuvannya-lvivskogo-nacionalnogo-agrarnogo-universitetu-ta-jogo-vidokremlenih-strukturnih-pidrozdiliv |publisher=Міністерство освіти і науки України}}</ref> 1 ਜਨਵਰੀ 2024 ਨੂੰ, ਰੂਸੀ ਡਰੋਨ ਹਮਲੇ ਕਾਰਨ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੁਕਸਾਨਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |title=Атака дронів на Львівщину. Росіяни пошкодили університет в Дублянах, де вчився Бандера, у 115-ту річницю з його дня народження — фото |trans-title=Drone attack on Lviv region. The Russians damaged the university in Dubliani, where Bandera studied, on the 115th anniversary of his birth — photo |url=https://nv.ua/ukr/ukraine/events/rf-atakuvala-universitet-banderi-muzey-shuhevicha-u-dublyanah-i-na-bilogorshchi-1-sichnya-novini-lvova-50380626.html |access-date=2024-04-01 |website=nv.ua |language=uk}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-02-03 |title=Атака БпЛА 1 січня: корпус університету в Дублянах, де навчався Бандера, накриють металевим куполом |trans-title=BpLA attack on January 1: the building of the university in Dublyany, where Bandera studied, will be covered with a metal dome |url=https://suspilne.media/676158-ataka-bpla-1-sicna-korpus-universitetu-v-dublanah-de-navcavsa-bandera-nakriut-metalevim-kupolom/ |access-date=2024-04-01 |website=suspilne.media |language=uk}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == cxy76bxscwxk252q0cjlpjrtad0o5ey 844943 844942 2026-08-23T15:57:46Z Jagmit Singh Brar 17898 added [[Category:ਯੂਕਰੇਨੀ ਇਮਾਰਤਾਂ]] using [[WP:HC|HotCat]] 844943 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = ਲਵੀਵ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇਨਵਾਇਰਨਮੈਂਟਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ | native_name = ДЗВО «Льві́вський націона́льний університе́т природокористува́ння» | image = Agricultural Academy in Dublany.jpg | motto = Carpent tua Poma Nepotes (ਅਰਥ: ਤੁਹਾਡੀ ਸੰਤਾਨ ਤੁਹਾਡੇ ਫਲ ਤੋੜੇਗੀ) | established = 9 ਜਨਵਰੀ 1856 | affiliations = ਯੂਕਰੇਨ ਦਾ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਮੰਤਰਾਲਾ | campus_type = }} '''ਲਵੀਵ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇਨਵਾਇਰਨਮੈਂਟਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Lviv National Environmental University'''; [[ਯੂਕਰੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਯੂਕਰੇਨੀ]]: Львівський національний університет природокористування, ЛНУП) [[ਲਵੀਵ]] ਦੇ ਨੇੜੇ ਡਬਲਿਆਨੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਯੂਕਰੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਯੂਕਰੇਨੀ]] ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਡੁਬਲਿਆਨੀ (Dubliany) ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਕੈਡਮੀ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੋਲਿਸ਼-ਭਾਸ਼ੀ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਇਤਿਹਾਸ 1852 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਗੈਲੀਸ਼ੀਆ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਸੁਸਾਇਟੀ (Galicia Agricultural Society) ਦੁਆਰਾ ਡੁਬਲਿਆਨੀ ਪਿੰਡ (ਲਵੀਵ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਅੱਠ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੇਤ ਖਰੀਦਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਉੱਥੇ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਸਕੂਲ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 1858 ਵਿੱਚ, ਇਸ ਸਕੂਲ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਲਿਓਨ ਸਪੀਹਾ (Leon Sapieha) ਸਨ। 1901 ਵਿੱਚ, ਇਸ ਸਕੂਲ ਨੂੰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਗੈਲੀਸ਼ੀਆ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮਾਹਰ (ਐਗਰੋਨੋਮਿਸਟ) ਦੇ ਡਿਪਲੋਮੇ ਹੀ ਜਾਰੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਪੋਲਿਸ਼-ਯੂਕਰੇਨੀ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ, ਅਕੈਡਮੀ ਦਾ ਕੈਂਪਸ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਇਸਨੂੰ ਲਵੋਵ (Lwów) ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ 1919 ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਲਵੋਵ ਪੌਲੀਟੈਕਨਿਕ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਤ ਵਿਭਾਗ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਕੈਂਪਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਇਮਾਰਤਾਂ ਸਨ: ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਜੋ 1888 ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਕੰਪਲੈਕਸ ਜੋ 1900 ਵਿੱਚ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇੱਥੇ ਲਗਭਗ 1500 ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਾਂਗਰਸ ਪੋਲੈਂਡ ਤੋਂ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਟੀਫਨ ਡਾਬ-ਬੀਅਰਨਾਕੀ (Stefan Dąb-Biernacki), ਐਡਮੰਡ ਜ਼ਾਲੇਂਸਕੀ (Edmund Załęski), ਜੂਲੀਅਸ ਔ (Juliusz Au) ਅਤੇ ਵਲਾਦਿਸਲਾਵ ਟਾਈਨੀਕੀ (Wladyslaw Tyniecki) ਵਰਗੇ ਨਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਟੀਫਨ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰੋਵਿਚ (Stefan Alexandrowicz), ਐਡਮ ਬ੍ਰਜ਼ੇਚਵਾ-ਅਜਦੁਕੀਵਿਚ (Adam Brzechwa-Ajdukiewicz) ਅਤੇ ਵਲੋਦਜ਼ਿਮੀਅਰਜ਼ ਪੁਚਾਲਸਕੀ (Wlodzimierz Puchalski) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 2021 ਵਿੱਚ ਲਵੀਵ ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਗਰੇਰੀਅਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਲਵੀਵ ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਨਵਾਇਰਨਮੈਂਟਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{cite web |date=2021-07-13 |title=Про перейменування Львівського національного аграрного університету та його відокремлених структурних підрозділів |url=https://mon.gov.ua/npa/pro-perejmenuvannya-lvivskogo-nacionalnogo-agrarnogo-universitetu-ta-jogo-vidokremlenih-strukturnih-pidrozdiliv |publisher=Міністерство освіти і науки України}}</ref> 1 ਜਨਵਰੀ 2024 ਨੂੰ, ਰੂਸੀ ਡਰੋਨ ਹਮਲੇ ਕਾਰਨ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੁਕਸਾਨਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |title=Атака дронів на Львівщину. Росіяни пошкодили університет в Дублянах, де вчився Бандера, у 115-ту річницю з його дня народження — фото |trans-title=Drone attack on Lviv region. The Russians damaged the university in Dubliani, where Bandera studied, on the 115th anniversary of his birth — photo |url=https://nv.ua/ukr/ukraine/events/rf-atakuvala-universitet-banderi-muzey-shuhevicha-u-dublyanah-i-na-bilogorshchi-1-sichnya-novini-lvova-50380626.html |access-date=2024-04-01 |website=nv.ua |language=uk}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-02-03 |title=Атака БпЛА 1 січня: корпус університету в Дублянах, де навчався Бандера, накриють металевим куполом |trans-title=BpLA attack on January 1: the building of the university in Dublyany, where Bandera studied, will be covered with a metal dome |url=https://suspilne.media/676158-ataka-bpla-1-sicna-korpus-universitetu-v-dublanah-de-navcavsa-bandera-nakriut-metalevim-kupolom/ |access-date=2024-04-01 |website=suspilne.media |language=uk}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਕਰੇਨੀ ਇਮਾਰਤਾਂ]] 9do9mmqknj1awfnt3dhohojkvrj8xhc 0 205015 844948 2026-08-23T16:27:56Z Stalinjeet Brar 8295 "[[:en:Special:Redirect/revision/1270796181|Sardul Singh Guraya]]" ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ 844948 wikitext text/x-wiki [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ) ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਟਾਫ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2012]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1930]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hCards]] 7o5aroxhac14t2ahms6esj2ga7ansqy 844949 844948 2026-08-23T16:38:30Z Stalinjeet Brar 8295 "[[:en:Special:Redirect/revision/1270796181|Sardul Singh Guraya]]" ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ 844949 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਗੁਰਾਇਆ | image = | alt = | caption = | birth_date = {{birth date|df=yes|1930|10|12}} | birth_place = [[ਕੋਟ ਮਜਲਸ]], [[ਪੰਜਾਬ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ)|Punjab Province]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] | death_date = {{death date and age|df=yes|2012|7|8|1930|10|12}} | death_place = | nationality = | fields = {{ublist | [[Reproductive physiology]] | [[Cell biology]] }} | workplaces = {{ublist | [[Gorakhpur University]] | [[Population Council]] | [[Council for Scientific and Industrial Research]] | [[Mohanlal Sukhadia University]] | [[Punjab Agricultural University]] }} | alma_mater = {{ublist | [[Panjab University, Chandigarh]] |International University Foundation }} | doctoral_advisor = | doctoral_students = | known_for = Evolutionary significance of reproductive processes | awards = 1973&nbsp;[[Shanti Swarup Bhatnagar Prize]]<br>1980&nbsp;PAU Prize<br>1985&nbsp;M. S. Randhawa Award<br>[[Indian Council of Medical Research|1990&nbsp;ICMR]] Basanti Devi Amir Chand Prize }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ) ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਟਾਫ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2012]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1930]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hCards]] spx2uekzn1nelebg9v4mtw86dwouajn 844951 844949 2026-08-23T16:39:24Z Stalinjeet Brar 8295 "[[:en:Special:Redirect/revision/1270796181|Sardul Singh Guraya]]" ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ 844951 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਗੁਰਾਇਆ | image = | alt = | caption = | birth_date = {{birth date|df=yes|1930|10|12}} | birth_place = [[ਕੋਟ ਮਜਲਸ]], [[ਪੰਜਾਬ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ)]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] | death_date = {{death date and age|df=yes|2012|7|8|1930|10|12}} | death_place = | nationality = | fields = {{ublist | [[Reproductive physiology]] | [[Cell biology]] }} | workplaces = {{ublist | [[Gorakhpur University]] | [[Population Council]] | [[Council for Scientific and Industrial Research]] | [[Mohanlal Sukhadia University]] | [[Punjab Agricultural University]] }} | alma_mater = {{ublist | [[Panjab University, Chandigarh]] |International University Foundation }} | doctoral_advisor = | doctoral_students = | known_for = Evolutionary significance of reproductive processes | awards = 1973&nbsp;[[Shanti Swarup Bhatnagar Prize]]<br>1980&nbsp;PAU Prize<br>1985&nbsp;M. S. Randhawa Award<br>[[Indian Council of Medical Research|1990&nbsp;ICMR]] Basanti Devi Amir Chand Prize }} '''ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਗੁਰਾਇਆ''' (12 ਅਕਤੂਬਰ 1930 - 8 ਜੁਲਾਈ 2012) ਭਾਰਤੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਜਨਨ ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Brief Profile of the Awardee">{{Cite web |date=2016 |title=Brief Profile of the Awardee |url=http://ssbprize.gov.in/content/Detail.aspx?AID=316 |access-date=15 September 2016 |publisher=Shanti Swarup Bhatnagar Prize}}</ref> ਉਹ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਾਇੰਸ ਅਕੈਡਮੀ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਜ਼, ਇੰਡੀਆ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਫੈਲੋ ਸਨ।<ref name="Deceased fellow - Sardul Singh Guraya">{{Cite web |date=2016 |title=Deceased fellow - Sardul Singh Guraya |url=http://insaindia.res.in/detail/N80-0308 |access-date=16 September 2016 |publisher=Indian National Science Academy}}</ref> ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਲਈ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਿਖਰਲੀ ਏਜੰਸੀ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੈਵਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ 1973 ਵਿੱਚ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਵਰੂਪ ਭਟਨਾਗਰ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਜੋ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚ ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name="View Bhatnagar Awardees">{{Cite web |date=2016 |title=View Bhatnagar Awardees |url=http://ssbprize.gov.in/Content/AwardeeList.aspx |access-date=4 September 2016 |publisher=Shanti Swarup Bhatnagar Prize}}</ref> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ) ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਟਾਫ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2012]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1930]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hCards]] i171dh7xln8obw87sgm41i99dii41ab 844952 844951 2026-08-23T16:39:49Z Stalinjeet Brar 8295 "[[:en:Special:Redirect/revision/1270796181|Sardul Singh Guraya]]" ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ 844952 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਗੁਰਾਇਆ | image = | alt = | caption = | birth_date = {{birth date|df=yes|1930|10|12}} | birth_place = [[ਕੋਟ ਮਜਲਸ]], [[ਪੰਜਾਬ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ)]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] | death_date = {{death date and age|df=yes|2012|7|8|1930|10|12}} | death_place = | nationality = | fields = {{ublist | [[Reproductive physiology]] | [[Cell biology]] }} | workplaces = {{ublist | [[Gorakhpur University]] | [[Population Council]] | [[Council for Scientific and Industrial Research]] | [[Mohanlal Sukhadia University]] | [[Punjab Agricultural University]] }} | alma_mater = {{ublist | [[Panjab University, Chandigarh]] |International University Foundation }} | doctoral_advisor = | doctoral_students = | known_for = Evolutionary significance of reproductive processes | awards = 1973&nbsp;[[Shanti Swarup Bhatnagar Prize]]<br>1980&nbsp;PAU Prize<br>1985&nbsp;M. S. Randhawa Award<br>[[Indian Council of Medical Research|1990&nbsp;ICMR]] Basanti Devi Amir Chand Prize }} '''ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਗੁਰਾਇਆ''' (12 ਅਕਤੂਬਰ 1930 - 8 ਜੁਲਾਈ 2012) ਭਾਰਤੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਜਨਨ ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Brief Profile of the Awardee">{{Cite web |date=2016 |title=Brief Profile of the Awardee |url=http://ssbprize.gov.in/content/Detail.aspx?AID=316 |access-date=15 September 2016 |publisher=Shanti Swarup Bhatnagar Prize}}</ref> ਉਹ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਾਇੰਸ ਅਕੈਡਮੀ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਜ਼, ਇੰਡੀਆ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਫੈਲੋ ਸਨ।<ref name="Deceased fellow - Sardul Singh Guraya">{{Cite web |date=2016 |title=Deceased fellow - Sardul Singh Guraya |url=http://insaindia.res.in/detail/N80-0308 |access-date=16 September 2016 |publisher=Indian National Science Academy}}</ref> ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਲਈ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਿਖਰਲੀ ਏਜੰਸੀ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੈਵਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ 1973 ਵਿੱਚ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਵਰੂਪ ਭਟਨਾਗਰ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਜੋ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚ ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name="View Bhatnagar Awardees">{{Cite web |date=2016 |title=View Bhatnagar Awardees |url=http://ssbprize.gov.in/Content/AwardeeList.aspx |access-date=4 September 2016 |publisher=Shanti Swarup Bhatnagar Prize}}</ref> == ਜੀਵਨੀ == ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਗੁਰਾਇਆ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਅਕਤੂਬਰ 1930 ਨੂੰ ਬੰਤਾ ਸਿੰਘ ਗੁਰਾਇਆ ਅਤੇ ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਂਤ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੇ ਪਿੰਡ ਕੋਟ ਮਜਲਸ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। <ref name="Sardul Singh Guraya (1930–2012)">{{Cite journal|last=S. K. Saidapur|date=10 October 2012|title=Sardul Singh Guraya (1930–2012)|url=http://www.currentscience.ac.in/Volumes/103/07/0839.pdf|journal=Current Science|volume=103|issue=7|pages=839–840}}</ref> ਉਸਨੇ 1954 ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਸਾਇੰਸ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ (ਬੀਐਸਸੀ ਆਨਰਜ਼) ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੋਂ ਉਸਨੇ 1956 ਅਤੇ 1959 ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮਾਸਟਰ (ਐਮਐਸਸੀ) ਅਤੇ ਡਾਕਟਰੇਟ (ਪੀਐਚਡੀ) ਦੀਆਂ ਡਿਗਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ 1960 ਵਿੱਚ ਗੋਰਖਪੁਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਅਮਰੀਕਾ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 1962 ਤੋਂ 1964 ਤੱਕ ਆਬਾਦੀ ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੋਸਟ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। 1965 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਉਹ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੂਲ ਅਫਸਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ 1966 ਵਿੱਚ ਮੋਹਨ ਲਾਲ ਸੁਖਾਡੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਉਦੋਂ ਉਦੈਪੁਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ) ਦੇ ਰੀਡਰ ਵਜੋਂ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਗਲਾ ਕਦਮ 1971 ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1992 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ; ਇਸ ਦੌਰਾਨ, 1982 ਤੋਂ 1991 ਤੱਕ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਬੇਸਿਕ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਐਂਡ ਹਿਊਮੈਨਟੀਜ਼ ਦੇ ਡੀਨ ਅਤੇ ''ਐਡਵਾਂਸ ਰੀਜਨਲ ਰਿਸਰਚ ਸੈਂਟਰ ਇਨ ਰੀਪ੍ਰੋਡਕਟਿਵ ਬਾਇਓਲੋਜੀ'' (ਇੱਕ ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਰਿਸਰਚ ਸਪਾਂਸਰਡ ਪਹਿਲ) ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਸੰਭਾਲੇ। ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ 1971 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਡਾਕਟਰ ਸਾਇੰਸ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। <ref name="Deceased fellow - Sardul Singh Guraya" /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ) ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਟਾਫ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2012]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1930]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hCards]] tppa3dcch1fyqp0ndjcncms8yx6qsx1 844953 844952 2026-08-23T16:40:02Z Stalinjeet Brar 8295 "[[:en:Special:Redirect/revision/1270796181|Sardul Singh Guraya]]" ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ 844953 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਗੁਰਾਇਆ | image = | alt = | caption = | birth_date = {{birth date|df=yes|1930|10|12}} | birth_place = [[ਕੋਟ ਮਜਲਸ]], [[ਪੰਜਾਬ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ)]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] | death_date = {{death date and age|df=yes|2012|7|8|1930|10|12}} | death_place = | nationality = | fields = {{ublist | [[Reproductive physiology]] | [[Cell biology]] }} | workplaces = {{ublist | [[Gorakhpur University]] | [[Population Council]] | [[Council for Scientific and Industrial Research]] | [[Mohanlal Sukhadia University]] | [[Punjab Agricultural University]] }} | alma_mater = {{ublist | [[Panjab University, Chandigarh]] |International University Foundation }} | doctoral_advisor = | doctoral_students = | known_for = Evolutionary significance of reproductive processes | awards = 1973&nbsp;[[Shanti Swarup Bhatnagar Prize]]<br>1980&nbsp;PAU Prize<br>1985&nbsp;M. S. Randhawa Award<br>[[Indian Council of Medical Research|1990&nbsp;ICMR]] Basanti Devi Amir Chand Prize }} '''ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਗੁਰਾਇਆ''' (12 ਅਕਤੂਬਰ 1930 - 8 ਜੁਲਾਈ 2012) ਭਾਰਤੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਜਨਨ ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Brief Profile of the Awardee">{{Cite web |date=2016 |title=Brief Profile of the Awardee |url=http://ssbprize.gov.in/content/Detail.aspx?AID=316 |access-date=15 September 2016 |publisher=Shanti Swarup Bhatnagar Prize}}</ref> ਉਹ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਾਇੰਸ ਅਕੈਡਮੀ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਜ਼, ਇੰਡੀਆ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਫੈਲੋ ਸਨ।<ref name="Deceased fellow - Sardul Singh Guraya">{{Cite web |date=2016 |title=Deceased fellow - Sardul Singh Guraya |url=http://insaindia.res.in/detail/N80-0308 |access-date=16 September 2016 |publisher=Indian National Science Academy}}</ref> ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਲਈ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਿਖਰਲੀ ਏਜੰਸੀ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੈਵਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ 1973 ਵਿੱਚ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਵਰੂਪ ਭਟਨਾਗਰ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਜੋ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚ ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name="View Bhatnagar Awardees">{{Cite web |date=2016 |title=View Bhatnagar Awardees |url=http://ssbprize.gov.in/Content/AwardeeList.aspx |access-date=4 September 2016 |publisher=Shanti Swarup Bhatnagar Prize}}</ref> == ਜੀਵਨੀ == ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਗੁਰਾਇਆ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਅਕਤੂਬਰ 1930 ਨੂੰ ਬੰਤਾ ਸਿੰਘ ਗੁਰਾਇਆ ਅਤੇ ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਂਤ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੇ ਪਿੰਡ ਕੋਟ ਮਜਲਸ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। <ref name="Sardul Singh Guraya (1930–2012)">{{Cite journal|last=S. K. Saidapur|date=10 October 2012|title=Sardul Singh Guraya (1930–2012)|url=http://www.currentscience.ac.in/Volumes/103/07/0839.pdf|journal=Current Science|volume=103|issue=7|pages=839–840}}</ref> ਉਸਨੇ 1954 ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਸਾਇੰਸ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ (ਬੀਐਸਸੀ ਆਨਰਜ਼) ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੋਂ ਉਸਨੇ 1956 ਅਤੇ 1959 ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮਾਸਟਰ (ਐਮਐਸਸੀ) ਅਤੇ ਡਾਕਟਰੇਟ (ਪੀਐਚਡੀ) ਦੀਆਂ ਡਿਗਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ 1960 ਵਿੱਚ ਗੋਰਖਪੁਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਅਮਰੀਕਾ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 1962 ਤੋਂ 1964 ਤੱਕ ਆਬਾਦੀ ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੋਸਟ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। 1965 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਉਹ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੂਲ ਅਫਸਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ 1966 ਵਿੱਚ ਮੋਹਨ ਲਾਲ ਸੁਖਾਡੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਉਦੋਂ ਉਦੈਪੁਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ) ਦੇ ਰੀਡਰ ਵਜੋਂ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਗਲਾ ਕਦਮ 1971 ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1992 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ; ਇਸ ਦੌਰਾਨ, 1982 ਤੋਂ 1991 ਤੱਕ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਬੇਸਿਕ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਐਂਡ ਹਿਊਮੈਨਟੀਜ਼ ਦੇ ਡੀਨ ਅਤੇ ''ਐਡਵਾਂਸ ਰੀਜਨਲ ਰਿਸਰਚ ਸੈਂਟਰ ਇਨ ਰੀਪ੍ਰੋਡਕਟਿਵ ਬਾਇਓਲੋਜੀ'' (ਇੱਕ ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਰਿਸਰਚ ਸਪਾਂਸਰਡ ਪਹਿਲ) ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਸੰਭਾਲੇ। ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ 1971 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਡਾਕਟਰ ਸਾਇੰਸ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। <ref name="Deceased fellow - Sardul Singh Guraya" /> ਗੁਰਾਇਆ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਜੋੜੇ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਮੌਤ 8 ਜੁਲਾਈ 2012 ਨੂੰ 81 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। <ref name="Sardul Singh Guraya (1930–2012)" /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ) ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਟਾਫ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2012]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1930]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hCards]] 36f9m8n8m8y9u8wpv2s5g9dzuma4aq6 844954 844953 2026-08-23T16:40:30Z Stalinjeet Brar 8295 "[[:en:Special:Redirect/revision/1270796181|Sardul Singh Guraya]]" ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ 844954 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਗੁਰਾਇਆ | image = | alt = | caption = | birth_date = {{birth date|df=yes|1930|10|12}} | birth_place = [[ਕੋਟ ਮਜਲਸ]], [[ਪੰਜਾਬ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ)]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] | death_date = {{death date and age|df=yes|2012|7|8|1930|10|12}} | death_place = | nationality = | fields = {{ublist | [[Reproductive physiology]] | [[Cell biology]] }} | workplaces = {{ublist | [[Gorakhpur University]] | [[Population Council]] | [[Council for Scientific and Industrial Research]] | [[Mohanlal Sukhadia University]] | [[Punjab Agricultural University]] }} | alma_mater = {{ublist | [[Panjab University, Chandigarh]] |International University Foundation }} | doctoral_advisor = | doctoral_students = | known_for = Evolutionary significance of reproductive processes | awards = 1973&nbsp;[[Shanti Swarup Bhatnagar Prize]]<br>1980&nbsp;PAU Prize<br>1985&nbsp;M. S. Randhawa Award<br>[[Indian Council of Medical Research|1990&nbsp;ICMR]] Basanti Devi Amir Chand Prize }} '''ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਗੁਰਾਇਆ''' (12 ਅਕਤੂਬਰ 1930 - 8 ਜੁਲਾਈ 2012) ਭਾਰਤੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਜਨਨ ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Brief Profile of the Awardee">{{Cite web |date=2016 |title=Brief Profile of the Awardee |url=http://ssbprize.gov.in/content/Detail.aspx?AID=316 |access-date=15 September 2016 |publisher=Shanti Swarup Bhatnagar Prize}}</ref> ਉਹ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਾਇੰਸ ਅਕੈਡਮੀ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਜ਼, ਇੰਡੀਆ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਫੈਲੋ ਸਨ।<ref name="Deceased fellow - Sardul Singh Guraya">{{Cite web |date=2016 |title=Deceased fellow - Sardul Singh Guraya |url=http://insaindia.res.in/detail/N80-0308 |access-date=16 September 2016 |publisher=Indian National Science Academy}}</ref> ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਲਈ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਿਖਰਲੀ ਏਜੰਸੀ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੈਵਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ 1973 ਵਿੱਚ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਵਰੂਪ ਭਟਨਾਗਰ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਜੋ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚ ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name="View Bhatnagar Awardees">{{Cite web |date=2016 |title=View Bhatnagar Awardees |url=http://ssbprize.gov.in/Content/AwardeeList.aspx |access-date=4 September 2016 |publisher=Shanti Swarup Bhatnagar Prize}}</ref> == ਜੀਵਨੀ == ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਗੁਰਾਇਆ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਅਕਤੂਬਰ 1930 ਨੂੰ ਬੰਤਾ ਸਿੰਘ ਗੁਰਾਇਆ ਅਤੇ ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਂਤ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੇ ਪਿੰਡ ਕੋਟ ਮਜਲਸ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। <ref name="Sardul Singh Guraya (1930–2012)">{{Cite journal|last=S. K. Saidapur|date=10 October 2012|title=Sardul Singh Guraya (1930–2012)|url=http://www.currentscience.ac.in/Volumes/103/07/0839.pdf|journal=Current Science|volume=103|issue=7|pages=839–840}}</ref> ਉਸਨੇ 1954 ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਸਾਇੰਸ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ (ਬੀਐਸਸੀ ਆਨਰਜ਼) ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੋਂ ਉਸਨੇ 1956 ਅਤੇ 1959 ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮਾਸਟਰ (ਐਮਐਸਸੀ) ਅਤੇ ਡਾਕਟਰੇਟ (ਪੀਐਚਡੀ) ਦੀਆਂ ਡਿਗਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ 1960 ਵਿੱਚ ਗੋਰਖਪੁਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਅਮਰੀਕਾ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 1962 ਤੋਂ 1964 ਤੱਕ ਆਬਾਦੀ ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੋਸਟ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। 1965 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਉਹ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੂਲ ਅਫਸਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ 1966 ਵਿੱਚ ਮੋਹਨ ਲਾਲ ਸੁਖਾਡੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਉਦੋਂ ਉਦੈਪੁਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ) ਦੇ ਰੀਡਰ ਵਜੋਂ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਗਲਾ ਕਦਮ 1971 ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1992 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ; ਇਸ ਦੌਰਾਨ, 1982 ਤੋਂ 1991 ਤੱਕ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਬੇਸਿਕ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਐਂਡ ਹਿਊਮੈਨਟੀਜ਼ ਦੇ ਡੀਨ ਅਤੇ ''ਐਡਵਾਂਸ ਰੀਜਨਲ ਰਿਸਰਚ ਸੈਂਟਰ ਇਨ ਰੀਪ੍ਰੋਡਕਟਿਵ ਬਾਇਓਲੋਜੀ'' (ਇੱਕ ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਰਿਸਰਚ ਸਪਾਂਸਰਡ ਪਹਿਲ) ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਸੰਭਾਲੇ। ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ 1971 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਡਾਕਟਰ ਸਾਇੰਸ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। <ref name="Deceased fellow - Sardul Singh Guraya" /> ਗੁਰਾਇਆ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਜੋੜੇ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਮੌਤ 8 ਜੁਲਾਈ 2012 ਨੂੰ 81 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। <ref name="Sardul Singh Guraya (1930–2012)" /> == ਵਿਰਾਸਤ == ਗੁਰਾਇਆ ਨੂੰ ''ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਜਨਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ'' 'ਤੇ ਮੋਹਰੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ। <ref name="Handbook of Shanti Swarup Bhatnagar Prize Winners">{{Cite web |date=1999 |title=Handbook of Shanti Swarup Bhatnagar Prize Winners |url=http://www.csirhrdg.res.in/ssb.pdf |access-date=15 September 2016 |publisher=Council of Scientific and Industrial Research |pages=31}}</ref> ਉਸਦੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧਾਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਿਆ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਵਿਕਾਸਵਾਦੀ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਟੈਸਟੀਕੂਲਰ ਕੰਪਾਰਟਮੈਂਟਾਂ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਗੁਣਾਂ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਨੇ ਬਿਮਾਰੀ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ, ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਖੋਜ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਕਈ ਲੇਖਾਂ {{Refn|While many of Guraya's articles are co-written, majority of his books are single-author publications (please see bibliography).|group=note}} ਅਤੇ 10 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ; ਪਬਮੇਡ, ਇੱਕ ਔਨਲਾਈਨ ਲੇਖ ਭੰਡਾਰ, ਨੇ ਉਸਦੇ 215 ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। <ref name="Guraya SS[au] on Pubmed">{{Cite web |date=2016 |title=Guraya SS[au] on Pubmed |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed?cmd=search&term=Guraya%20SS%5Bau%5D&dispmax=50 |access-date=19 September 2016 |publisher=Pubmed}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ''ਮੱਛੀ ਦੇ ਓਓਜੇਨੇਸਿਸ ਦਾ ਸੈੱਲ ਅਤੇ ਅਣੂ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ'', ''ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਨਾਡਲ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਪਰਿਪੱਕਤਾ ਦਾ ਸੈਲੂਲਰ ਅਤੇ ਅਣੂ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ: ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਤੇ ਬਾਇਓਮੈਡੀਕਲ ਪ੍ਰਭਾਵ'', ''ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਦੀ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਸੈਲੂਲਰ ਅਤੇ ਅਣੂ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ: ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਤੇ ਉਪਯੋਗੀ ਪਹਿਲੂ'', ''ਵਰਟੀਬ੍ਰੇਟਸ ਵਿੱਚ ਟੈਸਟਿਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਸੈਲੂਲਰ ਅਤੇ ਅਣੂ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ: ਐਂਡੋਕਰੀਨ, ਪੈਰਾਕ੍ਰਾਈਨ, ਅਤੇ ਆਟੋਕ੍ਰਾਈਨ ਨਿਯਮਨ ਆਫ਼ ਸਟ੍ਰਕਚਰ ਐਂਡ ਫੰਕਸ਼ਨਜ਼'', ''ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸੈਲੂਲਰ ਅਤੇ ਅਣੂ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ'', (ਸਾਰੇ [[ਕੋਸ਼ਾਣੂ ਵਿਗਿਆਨ|ਸੈੱਲ]] ਅਤੇ ਅਣੂ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ 'ਤੇ), ''ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂਜਨੇਸਿਸ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂਆਂ ਦੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ'', ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ''ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂਜਨੇਸਿਸ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂਆਂ ਦੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ'', ''ਮੱਝ ਦੇ ਬਲਦ ਦਾ ਵੀਰਜ: ਰੂਪ ਵਿਗਿਆਨ, ਬਾਇਓਕੈਮਿਸਟਰੀ, ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਧੀ'' (ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂਜਨੇਸਿਸ 'ਤੇ) ਅਤੇ ''ਚੂਹੇ: ਵਾਤਾਵਰਣ, ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ'' । ਉਹ [[ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ|ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ]], [[ਯੂਨੈਸਕੋ]], ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਰਿਸਰਚ, [[ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ]], ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਟਿਫਿਕ ਐਂਡ ਇੰਡਸਟਰੀਅਲ ਰਿਸਰਚ ਅਤੇ [[ਵਿਸ਼੍ਵਵਿੱਦਿਆਲਏ ਅਨੁਦਾਨ ਆਯੋਗ (ਭਾਰਤ)|ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗ੍ਰਾਂਟਸ ਕਮਿਸ਼ਨ]] ਵਰਗੀਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ ਅਤੇ 1986 ਤੋਂ 1988 ਤੱਕ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਾਇੰਸ ਅਕੈਡਮੀ (INSA) ਦੀ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਹ ''ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਬਾਇਓਸਾਇੰਸਿਜ਼'', ''ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਇਨਵਾਇਰਮੈਂਟ ਐਂਡ ਜ਼ੂਆਲੋਜੀ'' ਅਤੇ ਆਈਐਨਐਸਏ ਦੇ ਜਰਨਲਾਂ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਬੋਰਡਾਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਸਨ। <ref name="Deceased fellow - Sardul Singh Guraya" /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ) ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਟਾਫ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2012]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1930]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hCards]] p35e913hx54vnpqtj3pt8jb13qm580i 844955 844954 2026-08-23T16:41:00Z Stalinjeet Brar 8295 "[[:en:Special:Redirect/revision/1270796181|Sardul Singh Guraya]]" ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ 844955 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਗੁਰਾਇਆ | image = | alt = | caption = | birth_date = {{birth date|df=yes|1930|10|12}} | birth_place = [[ਕੋਟ ਮਜਲਸ]], [[ਪੰਜਾਬ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ)]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] | death_date = {{death date and age|df=yes|2012|7|8|1930|10|12}} | death_place = | nationality = | fields = {{ublist | [[Reproductive physiology]] | [[Cell biology]] }} | workplaces = {{ublist | [[Gorakhpur University]] | [[Population Council]] | [[Council for Scientific and Industrial Research]] | [[Mohanlal Sukhadia University]] | [[Punjab Agricultural University]] }} | alma_mater = {{ublist | [[Panjab University, Chandigarh]] |International University Foundation }} | doctoral_advisor = | doctoral_students = | known_for = Evolutionary significance of reproductive processes | awards = 1973&nbsp;[[Shanti Swarup Bhatnagar Prize]]<br>1980&nbsp;PAU Prize<br>1985&nbsp;M. S. Randhawa Award<br>[[Indian Council of Medical Research|1990&nbsp;ICMR]] Basanti Devi Amir Chand Prize }} '''ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਗੁਰਾਇਆ''' (12 ਅਕਤੂਬਰ 1930 - 8 ਜੁਲਾਈ 2012) ਭਾਰਤੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਜਨਨ ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Brief Profile of the Awardee">{{Cite web |date=2016 |title=Brief Profile of the Awardee |url=http://ssbprize.gov.in/content/Detail.aspx?AID=316 |access-date=15 September 2016 |publisher=Shanti Swarup Bhatnagar Prize}}</ref> ਉਹ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਾਇੰਸ ਅਕੈਡਮੀ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਜ਼, ਇੰਡੀਆ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਫੈਲੋ ਸਨ।<ref name="Deceased fellow - Sardul Singh Guraya">{{Cite web |date=2016 |title=Deceased fellow - Sardul Singh Guraya |url=http://insaindia.res.in/detail/N80-0308 |access-date=16 September 2016 |publisher=Indian National Science Academy}}</ref> ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਲਈ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਿਖਰਲੀ ਏਜੰਸੀ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੈਵਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ 1973 ਵਿੱਚ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਵਰੂਪ ਭਟਨਾਗਰ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਜੋ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚ ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name="View Bhatnagar Awardees">{{Cite web |date=2016 |title=View Bhatnagar Awardees |url=http://ssbprize.gov.in/Content/AwardeeList.aspx |access-date=4 September 2016 |publisher=Shanti Swarup Bhatnagar Prize}}</ref> == ਜੀਵਨੀ == ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਗੁਰਾਇਆ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਅਕਤੂਬਰ 1930 ਨੂੰ ਬੰਤਾ ਸਿੰਘ ਗੁਰਾਇਆ ਅਤੇ ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਂਤ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੇ ਪਿੰਡ ਕੋਟ ਮਜਲਸ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। <ref name="Sardul Singh Guraya (1930–2012)">{{Cite journal|last=S. K. Saidapur|date=10 October 2012|title=Sardul Singh Guraya (1930–2012)|url=http://www.currentscience.ac.in/Volumes/103/07/0839.pdf|journal=Current Science|volume=103|issue=7|pages=839–840}}</ref> ਉਸਨੇ 1954 ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਸਾਇੰਸ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ (ਬੀਐਸਸੀ ਆਨਰਜ਼) ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੋਂ ਉਸਨੇ 1956 ਅਤੇ 1959 ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮਾਸਟਰ (ਐਮਐਸਸੀ) ਅਤੇ ਡਾਕਟਰੇਟ (ਪੀਐਚਡੀ) ਦੀਆਂ ਡਿਗਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ 1960 ਵਿੱਚ ਗੋਰਖਪੁਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਅਮਰੀਕਾ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 1962 ਤੋਂ 1964 ਤੱਕ ਆਬਾਦੀ ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੋਸਟ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। 1965 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਉਹ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੂਲ ਅਫਸਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ 1966 ਵਿੱਚ ਮੋਹਨ ਲਾਲ ਸੁਖਾਡੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਉਦੋਂ ਉਦੈਪੁਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ) ਦੇ ਰੀਡਰ ਵਜੋਂ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਗਲਾ ਕਦਮ 1971 ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1992 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ; ਇਸ ਦੌਰਾਨ, 1982 ਤੋਂ 1991 ਤੱਕ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਬੇਸਿਕ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਐਂਡ ਹਿਊਮੈਨਟੀਜ਼ ਦੇ ਡੀਨ ਅਤੇ ''ਐਡਵਾਂਸ ਰੀਜਨਲ ਰਿਸਰਚ ਸੈਂਟਰ ਇਨ ਰੀਪ੍ਰੋਡਕਟਿਵ ਬਾਇਓਲੋਜੀ'' (ਇੱਕ ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਰਿਸਰਚ ਸਪਾਂਸਰਡ ਪਹਿਲ) ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਸੰਭਾਲੇ। ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ 1971 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਡਾਕਟਰ ਸਾਇੰਸ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। <ref name="Deceased fellow - Sardul Singh Guraya" /> ਗੁਰਾਇਆ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਜੋੜੇ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਮੌਤ 8 ਜੁਲਾਈ 2012 ਨੂੰ 81 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। <ref name="Sardul Singh Guraya (1930–2012)" /> == ਵਿਰਾਸਤ == ਗੁਰਾਇਆ ਨੂੰ ''ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਜਨਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ'' 'ਤੇ ਮੋਹਰੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ। <ref name="Handbook of Shanti Swarup Bhatnagar Prize Winners">{{Cite web |date=1999 |title=Handbook of Shanti Swarup Bhatnagar Prize Winners |url=http://www.csirhrdg.res.in/ssb.pdf |access-date=15 September 2016 |publisher=Council of Scientific and Industrial Research |pages=31}}</ref> ਉਸਦੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧਾਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਿਆ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਵਿਕਾਸਵਾਦੀ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਟੈਸਟੀਕੂਲਰ ਕੰਪਾਰਟਮੈਂਟਾਂ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਗੁਣਾਂ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਨੇ ਬਿਮਾਰੀ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ, ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਖੋਜ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਕਈ ਲੇਖਾਂ {{Refn|While many of Guraya's articles are co-written, majority of his books are single-author publications (please see bibliography).|group=note}} ਅਤੇ 10 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ; ਪਬਮੇਡ, ਇੱਕ ਔਨਲਾਈਨ ਲੇਖ ਭੰਡਾਰ, ਨੇ ਉਸਦੇ 215 ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। <ref name="Guraya SS[au] on Pubmed">{{Cite web |date=2016 |title=Guraya SS[au] on Pubmed |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed?cmd=search&term=Guraya%20SS%5Bau%5D&dispmax=50 |access-date=19 September 2016 |publisher=Pubmed}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ''ਮੱਛੀ ਦੇ ਓਓਜੇਨੇਸਿਸ ਦਾ ਸੈੱਲ ਅਤੇ ਅਣੂ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ'', ''ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਨਾਡਲ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਪਰਿਪੱਕਤਾ ਦਾ ਸੈਲੂਲਰ ਅਤੇ ਅਣੂ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ: ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਤੇ ਬਾਇਓਮੈਡੀਕਲ ਪ੍ਰਭਾਵ'', ''ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਦੀ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਸੈਲੂਲਰ ਅਤੇ ਅਣੂ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ: ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਤੇ ਉਪਯੋਗੀ ਪਹਿਲੂ'', ''ਵਰਟੀਬ੍ਰੇਟਸ ਵਿੱਚ ਟੈਸਟਿਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਸੈਲੂਲਰ ਅਤੇ ਅਣੂ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ: ਐਂਡੋਕਰੀਨ, ਪੈਰਾਕ੍ਰਾਈਨ, ਅਤੇ ਆਟੋਕ੍ਰਾਈਨ ਨਿਯਮਨ ਆਫ਼ ਸਟ੍ਰਕਚਰ ਐਂਡ ਫੰਕਸ਼ਨਜ਼'', ''ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸੈਲੂਲਰ ਅਤੇ ਅਣੂ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ'', (ਸਾਰੇ [[ਕੋਸ਼ਾਣੂ ਵਿਗਿਆਨ|ਸੈੱਲ]] ਅਤੇ ਅਣੂ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ 'ਤੇ), ''ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂਜਨੇਸਿਸ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂਆਂ ਦੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ'', ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ''ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂਜਨੇਸਿਸ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂਆਂ ਦੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ'', ''ਮੱਝ ਦੇ ਬਲਦ ਦਾ ਵੀਰਜ: ਰੂਪ ਵਿਗਿਆਨ, ਬਾਇਓਕੈਮਿਸਟਰੀ, ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਧੀ'' (ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂਜਨੇਸਿਸ 'ਤੇ) ਅਤੇ ''ਚੂਹੇ: ਵਾਤਾਵਰਣ, ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ'' । ਉਹ [[ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ|ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ]], [[ਯੂਨੈਸਕੋ]], ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਰਿਸਰਚ, [[ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ]], ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਟਿਫਿਕ ਐਂਡ ਇੰਡਸਟਰੀਅਲ ਰਿਸਰਚ ਅਤੇ [[ਵਿਸ਼੍ਵਵਿੱਦਿਆਲਏ ਅਨੁਦਾਨ ਆਯੋਗ (ਭਾਰਤ)|ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗ੍ਰਾਂਟਸ ਕਮਿਸ਼ਨ]] ਵਰਗੀਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ ਅਤੇ 1986 ਤੋਂ 1988 ਤੱਕ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਾਇੰਸ ਅਕੈਡਮੀ (INSA) ਦੀ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਹ ''ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਬਾਇਓਸਾਇੰਸਿਜ਼'', ''ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਇਨਵਾਇਰਮੈਂਟ ਐਂਡ ਜ਼ੂਆਲੋਜੀ'' ਅਤੇ ਆਈਐਨਐਸਏ ਦੇ ਜਰਨਲਾਂ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਬੋਰਡਾਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਸਨ। <ref name="Deceased fellow - Sardul Singh Guraya" /> == ਚੁਣੀ ਗਈ ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ == === ਕਿਤਾਬਾਂ === [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ) ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਟਾਫ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2012]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1930]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hCards]] aamoznn39ec2itbitrw7g4z12nnyrne 844956 844955 2026-08-23T16:41:29Z Stalinjeet Brar 8295 "[[:en:Special:Redirect/revision/1270796181|Sardul Singh Guraya]]" ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ 844956 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਗੁਰਾਇਆ | image = | alt = | caption = | birth_date = {{birth date|df=yes|1930|10|12}} | birth_place = [[ਕੋਟ ਮਜਲਸ]], [[ਪੰਜਾਬ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ)]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] | death_date = {{death date and age|df=yes|2012|7|8|1930|10|12}} | death_place = | nationality = | fields = {{ublist | [[Reproductive physiology]] | [[Cell biology]] }} | workplaces = {{ublist | [[Gorakhpur University]] | [[Population Council]] | [[Council for Scientific and Industrial Research]] | [[Mohanlal Sukhadia University]] | [[Punjab Agricultural University]] }} | alma_mater = {{ublist | [[Panjab University, Chandigarh]] |International University Foundation }} | doctoral_advisor = | doctoral_students = | known_for = Evolutionary significance of reproductive processes | awards = 1973&nbsp;[[Shanti Swarup Bhatnagar Prize]]<br>1980&nbsp;PAU Prize<br>1985&nbsp;M. S. Randhawa Award<br>[[Indian Council of Medical Research|1990&nbsp;ICMR]] Basanti Devi Amir Chand Prize }} '''ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਗੁਰਾਇਆ''' (12 ਅਕਤੂਬਰ 1930 - 8 ਜੁਲਾਈ 2012) ਭਾਰਤੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਜਨਨ ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Brief Profile of the Awardee">{{Cite web |date=2016 |title=Brief Profile of the Awardee |url=http://ssbprize.gov.in/content/Detail.aspx?AID=316 |access-date=15 September 2016 |publisher=Shanti Swarup Bhatnagar Prize}}</ref> ਉਹ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਾਇੰਸ ਅਕੈਡਮੀ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਜ਼, ਇੰਡੀਆ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਫੈਲੋ ਸਨ।<ref name="Deceased fellow - Sardul Singh Guraya">{{Cite web |date=2016 |title=Deceased fellow - Sardul Singh Guraya |url=http://insaindia.res.in/detail/N80-0308 |access-date=16 September 2016 |publisher=Indian National Science Academy}}</ref> ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਲਈ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਿਖਰਲੀ ਏਜੰਸੀ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੈਵਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ 1973 ਵਿੱਚ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਵਰੂਪ ਭਟਨਾਗਰ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਜੋ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚ ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name="View Bhatnagar Awardees">{{Cite web |date=2016 |title=View Bhatnagar Awardees |url=http://ssbprize.gov.in/Content/AwardeeList.aspx |access-date=4 September 2016 |publisher=Shanti Swarup Bhatnagar Prize}}</ref> == ਜੀਵਨੀ == ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਗੁਰਾਇਆ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਅਕਤੂਬਰ 1930 ਨੂੰ ਬੰਤਾ ਸਿੰਘ ਗੁਰਾਇਆ ਅਤੇ ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਂਤ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੇ ਪਿੰਡ ਕੋਟ ਮਜਲਸ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। <ref name="Sardul Singh Guraya (1930–2012)">{{Cite journal|last=S. K. Saidapur|date=10 October 2012|title=Sardul Singh Guraya (1930–2012)|url=http://www.currentscience.ac.in/Volumes/103/07/0839.pdf|journal=Current Science|volume=103|issue=7|pages=839–840}}</ref> ਉਸਨੇ 1954 ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਸਾਇੰਸ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ (ਬੀਐਸਸੀ ਆਨਰਜ਼) ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੋਂ ਉਸਨੇ 1956 ਅਤੇ 1959 ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮਾਸਟਰ (ਐਮਐਸਸੀ) ਅਤੇ ਡਾਕਟਰੇਟ (ਪੀਐਚਡੀ) ਦੀਆਂ ਡਿਗਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ 1960 ਵਿੱਚ ਗੋਰਖਪੁਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਅਮਰੀਕਾ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 1962 ਤੋਂ 1964 ਤੱਕ ਆਬਾਦੀ ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੋਸਟ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। 1965 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਉਹ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੂਲ ਅਫਸਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ 1966 ਵਿੱਚ ਮੋਹਨ ਲਾਲ ਸੁਖਾਡੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਉਦੋਂ ਉਦੈਪੁਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ) ਦੇ ਰੀਡਰ ਵਜੋਂ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਗਲਾ ਕਦਮ 1971 ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1992 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ; ਇਸ ਦੌਰਾਨ, 1982 ਤੋਂ 1991 ਤੱਕ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਬੇਸਿਕ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਐਂਡ ਹਿਊਮੈਨਟੀਜ਼ ਦੇ ਡੀਨ ਅਤੇ ''ਐਡਵਾਂਸ ਰੀਜਨਲ ਰਿਸਰਚ ਸੈਂਟਰ ਇਨ ਰੀਪ੍ਰੋਡਕਟਿਵ ਬਾਇਓਲੋਜੀ'' (ਇੱਕ ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਰਿਸਰਚ ਸਪਾਂਸਰਡ ਪਹਿਲ) ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਸੰਭਾਲੇ। ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ 1971 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਡਾਕਟਰ ਸਾਇੰਸ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। <ref name="Deceased fellow - Sardul Singh Guraya" /> ਗੁਰਾਇਆ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਜੋੜੇ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਮੌਤ 8 ਜੁਲਾਈ 2012 ਨੂੰ 81 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। <ref name="Sardul Singh Guraya (1930–2012)" /> == ਵਿਰਾਸਤ == ਗੁਰਾਇਆ ਨੂੰ ''ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਜਨਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ'' 'ਤੇ ਮੋਹਰੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ। <ref name="Handbook of Shanti Swarup Bhatnagar Prize Winners">{{Cite web |date=1999 |title=Handbook of Shanti Swarup Bhatnagar Prize Winners |url=http://www.csirhrdg.res.in/ssb.pdf |access-date=15 September 2016 |publisher=Council of Scientific and Industrial Research |pages=31}}</ref> ਉਸਦੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧਾਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਿਆ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਵਿਕਾਸਵਾਦੀ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਟੈਸਟੀਕੂਲਰ ਕੰਪਾਰਟਮੈਂਟਾਂ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਗੁਣਾਂ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਨੇ ਬਿਮਾਰੀ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ, ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਖੋਜ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਕਈ ਲੇਖਾਂ {{Refn|While many of Guraya's articles are co-written, majority of his books are single-author publications (please see bibliography).|group=note}} ਅਤੇ 10 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ; ਪਬਮੇਡ, ਇੱਕ ਔਨਲਾਈਨ ਲੇਖ ਭੰਡਾਰ, ਨੇ ਉਸਦੇ 215 ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। <ref name="Guraya SS[au] on Pubmed">{{Cite web |date=2016 |title=Guraya SS[au] on Pubmed |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed?cmd=search&term=Guraya%20SS%5Bau%5D&dispmax=50 |access-date=19 September 2016 |publisher=Pubmed}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ''ਮੱਛੀ ਦੇ ਓਓਜੇਨੇਸਿਸ ਦਾ ਸੈੱਲ ਅਤੇ ਅਣੂ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ'', ''ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਨਾਡਲ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਪਰਿਪੱਕਤਾ ਦਾ ਸੈਲੂਲਰ ਅਤੇ ਅਣੂ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ: ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਤੇ ਬਾਇਓਮੈਡੀਕਲ ਪ੍ਰਭਾਵ'', ''ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਦੀ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਸੈਲੂਲਰ ਅਤੇ ਅਣੂ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ: ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਤੇ ਉਪਯੋਗੀ ਪਹਿਲੂ'', ''ਵਰਟੀਬ੍ਰੇਟਸ ਵਿੱਚ ਟੈਸਟਿਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਸੈਲੂਲਰ ਅਤੇ ਅਣੂ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ: ਐਂਡੋਕਰੀਨ, ਪੈਰਾਕ੍ਰਾਈਨ, ਅਤੇ ਆਟੋਕ੍ਰਾਈਨ ਨਿਯਮਨ ਆਫ਼ ਸਟ੍ਰਕਚਰ ਐਂਡ ਫੰਕਸ਼ਨਜ਼'', ''ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸੈਲੂਲਰ ਅਤੇ ਅਣੂ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ'', (ਸਾਰੇ [[ਕੋਸ਼ਾਣੂ ਵਿਗਿਆਨ|ਸੈੱਲ]] ਅਤੇ ਅਣੂ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ 'ਤੇ), ''ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂਜਨੇਸਿਸ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂਆਂ ਦੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ'', ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ''ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂਜਨੇਸਿਸ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂਆਂ ਦੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ'', ''ਮੱਝ ਦੇ ਬਲਦ ਦਾ ਵੀਰਜ: ਰੂਪ ਵਿਗਿਆਨ, ਬਾਇਓਕੈਮਿਸਟਰੀ, ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਧੀ'' (ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂਜਨੇਸਿਸ 'ਤੇ) ਅਤੇ ''ਚੂਹੇ: ਵਾਤਾਵਰਣ, ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ'' । ਉਹ [[ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ|ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ]], [[ਯੂਨੈਸਕੋ]], ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਰਿਸਰਚ, [[ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ]], ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਟਿਫਿਕ ਐਂਡ ਇੰਡਸਟਰੀਅਲ ਰਿਸਰਚ ਅਤੇ [[ਵਿਸ਼੍ਵਵਿੱਦਿਆਲਏ ਅਨੁਦਾਨ ਆਯੋਗ (ਭਾਰਤ)|ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗ੍ਰਾਂਟਸ ਕਮਿਸ਼ਨ]] ਵਰਗੀਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ ਅਤੇ 1986 ਤੋਂ 1988 ਤੱਕ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਾਇੰਸ ਅਕੈਡਮੀ (INSA) ਦੀ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਹ ''ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਬਾਇਓਸਾਇੰਸਿਜ਼'', ''ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਇਨਵਾਇਰਮੈਂਟ ਐਂਡ ਜ਼ੂਆਲੋਜੀ'' ਅਤੇ ਆਈਐਨਐਸਏ ਦੇ ਜਰਨਲਾਂ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਬੋਰਡਾਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਸਨ। <ref name="Deceased fellow - Sardul Singh Guraya" /> == ਚੁਣੀ ਗਈ ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ == === ਕਿਤਾਬਾਂ === === ਲੇਖ === * {{Cite journal|last=Sardul Singh Guraya|year=1961|title=Lipids in the Human Oocyte|journal=Journal of Microscopical Science|volume=102|issue=3|pages=381–385}} * {{Cite journal|last=Guraya S. S., Dhanju C. K.|date=November 1992|title=Mechanism of ovulation--an overview.|journal=Indian J Exp Biol|volume=30|issue=11|pages=958–967|pmid=1293040}} * {{Cite journal|last=Sidhu K. S., Guraya S. S.|date=January 1993|title=Effect of calmodulin-like protein from buffalo (Bubalus bubalis) seminal plasma on Ca2+, Mg(2+)-ATPase of purified plasma membrane of buffalo spermatozoa.|journal=Andrologia|volume=25|issue=1|pages=25–28|doi=10.1111/j.1439-0272.1993.tb02677.x|pmid=8427418|doi-access=free}} * {{Cite journal|last=Kaur J.|last2=Guraya S. S.|last3=Sidhu K. S.|date=February 1994|title=Effect of LH and estradiol on in vitro maturation of hamster follicular oocytes.|journal=Indian J Exp Biol|volume=32|issue=2|pages=44–45|pmid=8045614}} * {{Cite journal|last=Dhindsa J. S.|last2=Sidhu K. S.|last3=Guraya S. S.|date=September 1995|title=Induction of buffalo (Bubalus bubalis ) sperm capacitation and acrosome reaction in the excised reproductive tract of hamsters.|journal=Theriogenology|volume=44|issue=4|pages=599–608|doi=10.1016/0093-691x(95)00230-6|pmid=16727757}} * {{Cite journal|last=Sharma R. K., Guraya S. S.|date=November 1997|title=Atropine and testosterone propionate induced atretic changes in granulosa cells of house rat (Rattus rattus) ovary.|journal=Indian J Exp Biol|volume=35|issue=11|pages=1166–1169|pmid=9567743}} == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਦੀਨ ਦਿਆਲ ਉਪਾਧਿਆਏ ਗੋਰਖਪੁਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ * [[ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ) ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਟਾਫ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2012]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1930]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hCards]] rvtpj32k245167vwoxfy9sidytnotl6 844957 844956 2026-08-23T16:41:56Z Stalinjeet Brar 8295 "[[:en:Special:Redirect/revision/1270796181|Sardul Singh Guraya]]" ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ 844957 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਗੁਰਾਇਆ | image = | alt = | caption = | birth_date = {{birth date|df=yes|1930|10|12}} | birth_place = [[ਕੋਟ ਮਜਲਸ]], [[ਪੰਜਾਬ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ)]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] | death_date = {{death date and age|df=yes|2012|7|8|1930|10|12}} | death_place = | nationality = | fields = {{ublist | [[Reproductive physiology]] | [[Cell biology]] }} | workplaces = {{ublist | [[Gorakhpur University]] | [[Population Council]] | [[Council for Scientific and Industrial Research]] | [[Mohanlal Sukhadia University]] | [[Punjab Agricultural University]] }} | alma_mater = {{ublist | [[Panjab University, Chandigarh]] |International University Foundation }} | doctoral_advisor = | doctoral_students = | known_for = Evolutionary significance of reproductive processes | awards = 1973&nbsp;[[Shanti Swarup Bhatnagar Prize]]<br>1980&nbsp;PAU Prize<br>1985&nbsp;M. S. Randhawa Award<br>[[Indian Council of Medical Research|1990&nbsp;ICMR]] Basanti Devi Amir Chand Prize }} '''ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਗੁਰਾਇਆ''' (12 ਅਕਤੂਬਰ 1930 - 8 ਜੁਲਾਈ 2012) ਭਾਰਤੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਜਨਨ ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Brief Profile of the Awardee">{{Cite web |date=2016 |title=Brief Profile of the Awardee |url=http://ssbprize.gov.in/content/Detail.aspx?AID=316 |access-date=15 September 2016 |publisher=Shanti Swarup Bhatnagar Prize}}</ref> ਉਹ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਾਇੰਸ ਅਕੈਡਮੀ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਜ਼, ਇੰਡੀਆ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਫੈਲੋ ਸਨ।<ref name="Deceased fellow - Sardul Singh Guraya">{{Cite web |date=2016 |title=Deceased fellow - Sardul Singh Guraya |url=http://insaindia.res.in/detail/N80-0308 |access-date=16 September 2016 |publisher=Indian National Science Academy}}</ref> ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਲਈ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਿਖਰਲੀ ਏਜੰਸੀ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੈਵਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ 1973 ਵਿੱਚ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਵਰੂਪ ਭਟਨਾਗਰ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਜੋ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚ ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name="View Bhatnagar Awardees">{{Cite web |date=2016 |title=View Bhatnagar Awardees |url=http://ssbprize.gov.in/Content/AwardeeList.aspx |access-date=4 September 2016 |publisher=Shanti Swarup Bhatnagar Prize}}</ref> == ਜੀਵਨੀ == ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਗੁਰਾਇਆ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਅਕਤੂਬਰ 1930 ਨੂੰ ਬੰਤਾ ਸਿੰਘ ਗੁਰਾਇਆ ਅਤੇ ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਂਤ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੇ ਪਿੰਡ ਕੋਟ ਮਜਲਸ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। <ref name="Sardul Singh Guraya (1930–2012)">{{Cite journal|last=S. K. Saidapur|date=10 October 2012|title=Sardul Singh Guraya (1930–2012)|url=http://www.currentscience.ac.in/Volumes/103/07/0839.pdf|journal=Current Science|volume=103|issue=7|pages=839–840}}</ref> ਉਸਨੇ 1954 ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਸਾਇੰਸ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ (ਬੀਐਸਸੀ ਆਨਰਜ਼) ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੋਂ ਉਸਨੇ 1956 ਅਤੇ 1959 ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮਾਸਟਰ (ਐਮਐਸਸੀ) ਅਤੇ ਡਾਕਟਰੇਟ (ਪੀਐਚਡੀ) ਦੀਆਂ ਡਿਗਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ 1960 ਵਿੱਚ ਗੋਰਖਪੁਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਅਮਰੀਕਾ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 1962 ਤੋਂ 1964 ਤੱਕ ਆਬਾਦੀ ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੋਸਟ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। 1965 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਉਹ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੂਲ ਅਫਸਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ 1966 ਵਿੱਚ ਮੋਹਨ ਲਾਲ ਸੁਖਾਡੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਉਦੋਂ ਉਦੈਪੁਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ) ਦੇ ਰੀਡਰ ਵਜੋਂ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਗਲਾ ਕਦਮ 1971 ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1992 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ; ਇਸ ਦੌਰਾਨ, 1982 ਤੋਂ 1991 ਤੱਕ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਬੇਸਿਕ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਐਂਡ ਹਿਊਮੈਨਟੀਜ਼ ਦੇ ਡੀਨ ਅਤੇ ''ਐਡਵਾਂਸ ਰੀਜਨਲ ਰਿਸਰਚ ਸੈਂਟਰ ਇਨ ਰੀਪ੍ਰੋਡਕਟਿਵ ਬਾਇਓਲੋਜੀ'' (ਇੱਕ ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਰਿਸਰਚ ਸਪਾਂਸਰਡ ਪਹਿਲ) ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਸੰਭਾਲੇ। ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ 1971 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਡਾਕਟਰ ਸਾਇੰਸ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। <ref name="Deceased fellow - Sardul Singh Guraya" /> ਗੁਰਾਇਆ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਜੋੜੇ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਮੌਤ 8 ਜੁਲਾਈ 2012 ਨੂੰ 81 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। <ref name="Sardul Singh Guraya (1930–2012)" /> == ਵਿਰਾਸਤ == ਗੁਰਾਇਆ ਨੂੰ ''ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਜਨਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ'' 'ਤੇ ਮੋਹਰੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ। <ref name="Handbook of Shanti Swarup Bhatnagar Prize Winners">{{Cite web |date=1999 |title=Handbook of Shanti Swarup Bhatnagar Prize Winners |url=http://www.csirhrdg.res.in/ssb.pdf |access-date=15 September 2016 |publisher=Council of Scientific and Industrial Research |pages=31}}</ref> ਉਸਦੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧਾਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਿਆ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਵਿਕਾਸਵਾਦੀ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਟੈਸਟੀਕੂਲਰ ਕੰਪਾਰਟਮੈਂਟਾਂ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਗੁਣਾਂ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਨੇ ਬਿਮਾਰੀ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ, ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਖੋਜ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਕਈ ਲੇਖਾਂ {{Refn|While many of Guraya's articles are co-written, majority of his books are single-author publications (please see bibliography).|group=note}} ਅਤੇ 10 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ; ਪਬਮੇਡ, ਇੱਕ ਔਨਲਾਈਨ ਲੇਖ ਭੰਡਾਰ, ਨੇ ਉਸਦੇ 215 ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। <ref name="Guraya SS[au] on Pubmed">{{Cite web |date=2016 |title=Guraya SS[au] on Pubmed |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed?cmd=search&term=Guraya%20SS%5Bau%5D&dispmax=50 |access-date=19 September 2016 |publisher=Pubmed}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ''ਮੱਛੀ ਦੇ ਓਓਜੇਨੇਸਿਸ ਦਾ ਸੈੱਲ ਅਤੇ ਅਣੂ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ'', ''ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਨਾਡਲ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਪਰਿਪੱਕਤਾ ਦਾ ਸੈਲੂਲਰ ਅਤੇ ਅਣੂ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ: ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਤੇ ਬਾਇਓਮੈਡੀਕਲ ਪ੍ਰਭਾਵ'', ''ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਦੀ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਸੈਲੂਲਰ ਅਤੇ ਅਣੂ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ: ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਤੇ ਉਪਯੋਗੀ ਪਹਿਲੂ'', ''ਵਰਟੀਬ੍ਰੇਟਸ ਵਿੱਚ ਟੈਸਟਿਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਸੈਲੂਲਰ ਅਤੇ ਅਣੂ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ: ਐਂਡੋਕਰੀਨ, ਪੈਰਾਕ੍ਰਾਈਨ, ਅਤੇ ਆਟੋਕ੍ਰਾਈਨ ਨਿਯਮਨ ਆਫ਼ ਸਟ੍ਰਕਚਰ ਐਂਡ ਫੰਕਸ਼ਨਜ਼'', ''ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸੈਲੂਲਰ ਅਤੇ ਅਣੂ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ'', (ਸਾਰੇ [[ਕੋਸ਼ਾਣੂ ਵਿਗਿਆਨ|ਸੈੱਲ]] ਅਤੇ ਅਣੂ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ 'ਤੇ), ''ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂਜਨੇਸਿਸ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂਆਂ ਦੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ'', ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ''ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂਜਨੇਸਿਸ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂਆਂ ਦੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ'', ''ਮੱਝ ਦੇ ਬਲਦ ਦਾ ਵੀਰਜ: ਰੂਪ ਵਿਗਿਆਨ, ਬਾਇਓਕੈਮਿਸਟਰੀ, ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਧੀ'' (ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂਜਨੇਸਿਸ 'ਤੇ) ਅਤੇ ''ਚੂਹੇ: ਵਾਤਾਵਰਣ, ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ'' । ਉਹ [[ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ|ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ]], [[ਯੂਨੈਸਕੋ]], ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਰਿਸਰਚ, [[ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ]], ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਟਿਫਿਕ ਐਂਡ ਇੰਡਸਟਰੀਅਲ ਰਿਸਰਚ ਅਤੇ [[ਵਿਸ਼੍ਵਵਿੱਦਿਆਲਏ ਅਨੁਦਾਨ ਆਯੋਗ (ਭਾਰਤ)|ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗ੍ਰਾਂਟਸ ਕਮਿਸ਼ਨ]] ਵਰਗੀਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ ਅਤੇ 1986 ਤੋਂ 1988 ਤੱਕ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਾਇੰਸ ਅਕੈਡਮੀ (INSA) ਦੀ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਹ ''ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਬਾਇਓਸਾਇੰਸਿਜ਼'', ''ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਇਨਵਾਇਰਮੈਂਟ ਐਂਡ ਜ਼ੂਆਲੋਜੀ'' ਅਤੇ ਆਈਐਨਐਸਏ ਦੇ ਜਰਨਲਾਂ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਬੋਰਡਾਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਸਨ। <ref name="Deceased fellow - Sardul Singh Guraya" /> == ਚੁਣੀ ਗਈ ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ == === ਕਿਤਾਬਾਂ === === ਲੇਖ === * {{Cite journal|last=Sardul Singh Guraya|year=1961|title=Lipids in the Human Oocyte|journal=Journal of Microscopical Science|volume=102|issue=3|pages=381–385}} * {{Cite journal|last=Guraya S. S., Dhanju C. K.|date=November 1992|title=Mechanism of ovulation--an overview.|journal=Indian J Exp Biol|volume=30|issue=11|pages=958–967|pmid=1293040}} * {{Cite journal|last=Sidhu K. S., Guraya S. S.|date=January 1993|title=Effect of calmodulin-like protein from buffalo (Bubalus bubalis) seminal plasma on Ca2+, Mg(2+)-ATPase of purified plasma membrane of buffalo spermatozoa.|journal=Andrologia|volume=25|issue=1|pages=25–28|doi=10.1111/j.1439-0272.1993.tb02677.x|pmid=8427418|doi-access=free}} * {{Cite journal|last=Kaur J.|last2=Guraya S. S.|last3=Sidhu K. S.|date=February 1994|title=Effect of LH and estradiol on in vitro maturation of hamster follicular oocytes.|journal=Indian J Exp Biol|volume=32|issue=2|pages=44–45|pmid=8045614}} * {{Cite journal|last=Dhindsa J. S.|last2=Sidhu K. S.|last3=Guraya S. S.|date=September 1995|title=Induction of buffalo (Bubalus bubalis ) sperm capacitation and acrosome reaction in the excised reproductive tract of hamsters.|journal=Theriogenology|volume=44|issue=4|pages=599–608|doi=10.1016/0093-691x(95)00230-6|pmid=16727757}} * {{Cite journal|last=Sharma R. K., Guraya S. S.|date=November 1997|title=Atropine and testosterone propionate induced atretic changes in granulosa cells of house rat (Rattus rattus) ovary.|journal=Indian J Exp Biol|volume=35|issue=11|pages=1166–1169|pmid=9567743}} == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਦੀਨ ਦਿਆਲ ਉਪਾਧਿਆਏ ਗੋਰਖਪੁਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ * [[ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] {{Reflist|group=note}} == ਹਵਾਲੇ == == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Cite web |date=2016 |title=Guraya, Sardul S.,1930- |url=http://encore.seals.ac.za/iii/encore_nmmu/plus/C__SGuraya,%20Sardul%20S.,1930-__Orightresult;jsessionid=D6466173C2C599DA600B0A0E72632DC3?lang=eng&suite=nmmu |access-date=19 September 2016 |website=Author search |publisher=Nelson Mandela Metropolitan University}} * {{Cite web |date=2016 |title=Sardul Singh Guraya (1930-2012) |url=http://connection.ebscohost.com/c/obituaries/83168617/sardul-singh-guraya-1930-2012 |access-date=19 September 2016 |website=Article listing |publisher=EBSCO Host Connection}}{{Dead link|date=January 2025|bot=medic}} * {{Cite web |date=2016 |title=Guraya, Sardul S., 1930- |url=http://id.loc.gov/authorities/names/n85051817.html |access-date=19 September 2016 |website=Author profile |publisher=Library of Congress}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ) ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਟਾਫ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2012]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1930]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hCards]] hbne2bb32x706ojuxv04dndk5ijpr14 844958 844957 2026-08-23T16:42:12Z Stalinjeet Brar 8295 "[[:en:Special:Redirect/revision/1270796181|Sardul Singh Guraya]]" ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ 844958 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਗੁਰਾਇਆ | image = | alt = | caption = | birth_date = {{birth date|df=yes|1930|10|12}} | birth_place = [[ਕੋਟ ਮਜਲਸ]], [[ਪੰਜਾਬ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ)]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] | death_date = {{death date and age|df=yes|2012|7|8|1930|10|12}} | death_place = | nationality = | fields = {{ublist | [[Reproductive physiology]] | [[Cell biology]] }} | workplaces = {{ublist | [[Gorakhpur University]] | [[Population Council]] | [[Council for Scientific and Industrial Research]] | [[Mohanlal Sukhadia University]] | [[Punjab Agricultural University]] }} | alma_mater = {{ublist | [[Panjab University, Chandigarh]] |International University Foundation }} | doctoral_advisor = | doctoral_students = | known_for = Evolutionary significance of reproductive processes | awards = 1973&nbsp;[[Shanti Swarup Bhatnagar Prize]]<br>1980&nbsp;PAU Prize<br>1985&nbsp;M. S. Randhawa Award<br>[[Indian Council of Medical Research|1990&nbsp;ICMR]] Basanti Devi Amir Chand Prize }} '''ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਗੁਰਾਇਆ''' (12 ਅਕਤੂਬਰ 1930 - 8 ਜੁਲਾਈ 2012) ਭਾਰਤੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਜਨਨ ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Brief Profile of the Awardee">{{Cite web |date=2016 |title=Brief Profile of the Awardee |url=http://ssbprize.gov.in/content/Detail.aspx?AID=316 |access-date=15 September 2016 |publisher=Shanti Swarup Bhatnagar Prize}}</ref> ਉਹ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਾਇੰਸ ਅਕੈਡਮੀ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਜ਼, ਇੰਡੀਆ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਫੈਲੋ ਸਨ।<ref name="Deceased fellow - Sardul Singh Guraya">{{Cite web |date=2016 |title=Deceased fellow - Sardul Singh Guraya |url=http://insaindia.res.in/detail/N80-0308 |access-date=16 September 2016 |publisher=Indian National Science Academy}}</ref> ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਲਈ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਿਖਰਲੀ ਏਜੰਸੀ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੈਵਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ 1973 ਵਿੱਚ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਵਰੂਪ ਭਟਨਾਗਰ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਜੋ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚ ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name="View Bhatnagar Awardees">{{Cite web |date=2016 |title=View Bhatnagar Awardees |url=http://ssbprize.gov.in/Content/AwardeeList.aspx |access-date=4 September 2016 |publisher=Shanti Swarup Bhatnagar Prize}}</ref> == ਜੀਵਨੀ == ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਗੁਰਾਇਆ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਅਕਤੂਬਰ 1930 ਨੂੰ ਬੰਤਾ ਸਿੰਘ ਗੁਰਾਇਆ ਅਤੇ ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਂਤ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੇ ਪਿੰਡ ਕੋਟ ਮਜਲਸ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। <ref name="Sardul Singh Guraya (1930–2012)">{{Cite journal|last=S. K. Saidapur|date=10 October 2012|title=Sardul Singh Guraya (1930–2012)|url=http://www.currentscience.ac.in/Volumes/103/07/0839.pdf|journal=Current Science|volume=103|issue=7|pages=839–840}}</ref> ਉਸਨੇ 1954 ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਸਾਇੰਸ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ (ਬੀਐਸਸੀ ਆਨਰਜ਼) ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੋਂ ਉਸਨੇ 1956 ਅਤੇ 1959 ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮਾਸਟਰ (ਐਮਐਸਸੀ) ਅਤੇ ਡਾਕਟਰੇਟ (ਪੀਐਚਡੀ) ਦੀਆਂ ਡਿਗਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ 1960 ਵਿੱਚ ਗੋਰਖਪੁਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਅਮਰੀਕਾ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 1962 ਤੋਂ 1964 ਤੱਕ ਆਬਾਦੀ ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੋਸਟ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। 1965 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਉਹ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੂਲ ਅਫਸਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ 1966 ਵਿੱਚ ਮੋਹਨ ਲਾਲ ਸੁਖਾਡੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਉਦੋਂ ਉਦੈਪੁਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ) ਦੇ ਰੀਡਰ ਵਜੋਂ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਗਲਾ ਕਦਮ 1971 ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1992 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ; ਇਸ ਦੌਰਾਨ, 1982 ਤੋਂ 1991 ਤੱਕ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਬੇਸਿਕ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਐਂਡ ਹਿਊਮੈਨਟੀਜ਼ ਦੇ ਡੀਨ ਅਤੇ ''ਐਡਵਾਂਸ ਰੀਜਨਲ ਰਿਸਰਚ ਸੈਂਟਰ ਇਨ ਰੀਪ੍ਰੋਡਕਟਿਵ ਬਾਇਓਲੋਜੀ'' (ਇੱਕ ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਰਿਸਰਚ ਸਪਾਂਸਰਡ ਪਹਿਲ) ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਸੰਭਾਲੇ। ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ 1971 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਡਾਕਟਰ ਸਾਇੰਸ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। <ref name="Deceased fellow - Sardul Singh Guraya" /> ਗੁਰਾਇਆ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਜੋੜੇ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਮੌਤ 8 ਜੁਲਾਈ 2012 ਨੂੰ 81 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। <ref name="Sardul Singh Guraya (1930–2012)" /> == ਵਿਰਾਸਤ == ਗੁਰਾਇਆ ਨੂੰ ''ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਜਨਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ'' 'ਤੇ ਮੋਹਰੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ। <ref name="Handbook of Shanti Swarup Bhatnagar Prize Winners">{{Cite web |date=1999 |title=Handbook of Shanti Swarup Bhatnagar Prize Winners |url=http://www.csirhrdg.res.in/ssb.pdf |access-date=15 September 2016 |publisher=Council of Scientific and Industrial Research |pages=31}}</ref> ਉਸਦੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧਾਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਿਆ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਵਿਕਾਸਵਾਦੀ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਟੈਸਟੀਕੂਲਰ ਕੰਪਾਰਟਮੈਂਟਾਂ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਗੁਣਾਂ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਨੇ ਬਿਮਾਰੀ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ, ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਖੋਜ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਕਈ ਲੇਖਾਂ {{Refn|While many of Guraya's articles are co-written, majority of his books are single-author publications (please see bibliography).|group=note}} ਅਤੇ 10 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ; ਪਬਮੇਡ, ਇੱਕ ਔਨਲਾਈਨ ਲੇਖ ਭੰਡਾਰ, ਨੇ ਉਸਦੇ 215 ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। <ref name="Guraya SS[au] on Pubmed">{{Cite web |date=2016 |title=Guraya SS[au] on Pubmed |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed?cmd=search&term=Guraya%20SS%5Bau%5D&dispmax=50 |access-date=19 September 2016 |publisher=Pubmed}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ''ਮੱਛੀ ਦੇ ਓਓਜੇਨੇਸਿਸ ਦਾ ਸੈੱਲ ਅਤੇ ਅਣੂ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ'', ''ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਨਾਡਲ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਪਰਿਪੱਕਤਾ ਦਾ ਸੈਲੂਲਰ ਅਤੇ ਅਣੂ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ: ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਤੇ ਬਾਇਓਮੈਡੀਕਲ ਪ੍ਰਭਾਵ'', ''ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਦੀ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਸੈਲੂਲਰ ਅਤੇ ਅਣੂ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ: ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਤੇ ਉਪਯੋਗੀ ਪਹਿਲੂ'', ''ਵਰਟੀਬ੍ਰੇਟਸ ਵਿੱਚ ਟੈਸਟਿਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਸੈਲੂਲਰ ਅਤੇ ਅਣੂ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ: ਐਂਡੋਕਰੀਨ, ਪੈਰਾਕ੍ਰਾਈਨ, ਅਤੇ ਆਟੋਕ੍ਰਾਈਨ ਨਿਯਮਨ ਆਫ਼ ਸਟ੍ਰਕਚਰ ਐਂਡ ਫੰਕਸ਼ਨਜ਼'', ''ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸੈਲੂਲਰ ਅਤੇ ਅਣੂ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ'', (ਸਾਰੇ [[ਕੋਸ਼ਾਣੂ ਵਿਗਿਆਨ|ਸੈੱਲ]] ਅਤੇ ਅਣੂ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ 'ਤੇ), ''ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂਜਨੇਸਿਸ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂਆਂ ਦੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ'', ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ''ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂਜਨੇਸਿਸ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂਆਂ ਦੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ'', ''ਮੱਝ ਦੇ ਬਲਦ ਦਾ ਵੀਰਜ: ਰੂਪ ਵਿਗਿਆਨ, ਬਾਇਓਕੈਮਿਸਟਰੀ, ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਧੀ'' (ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂਜਨੇਸਿਸ 'ਤੇ) ਅਤੇ ''ਚੂਹੇ: ਵਾਤਾਵਰਣ, ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ'' । ਉਹ [[ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ|ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ]], [[ਯੂਨੈਸਕੋ]], ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਰਿਸਰਚ, [[ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ]], ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਟਿਫਿਕ ਐਂਡ ਇੰਡਸਟਰੀਅਲ ਰਿਸਰਚ ਅਤੇ [[ਵਿਸ਼੍ਵਵਿੱਦਿਆਲਏ ਅਨੁਦਾਨ ਆਯੋਗ (ਭਾਰਤ)|ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗ੍ਰਾਂਟਸ ਕਮਿਸ਼ਨ]] ਵਰਗੀਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ ਅਤੇ 1986 ਤੋਂ 1988 ਤੱਕ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਾਇੰਸ ਅਕੈਡਮੀ (INSA) ਦੀ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਹ ''ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਬਾਇਓਸਾਇੰਸਿਜ਼'', ''ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਇਨਵਾਇਰਮੈਂਟ ਐਂਡ ਜ਼ੂਆਲੋਜੀ'' ਅਤੇ ਆਈਐਨਐਸਏ ਦੇ ਜਰਨਲਾਂ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਬੋਰਡਾਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਸਨ। <ref name="Deceased fellow - Sardul Singh Guraya" /> == ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == ਗੁਰਾਇਆ, ਜਿਸਨੇ 1971 ਤੋਂ 1976 ਤੱਕ [[ਵਿਸ਼੍ਵਵਿੱਦਿਆਲਏ ਅਨੁਦਾਨ ਆਯੋਗ (ਭਾਰਤ)|ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗ੍ਰਾਂਟਸ ਕਮਿਸ਼ਨ]] ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲੈਕਚਰਾਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ, ਇੱਕ ਐਮਰੀਟਸ ਵਿਗਿਆਨੀ (1992–1996) ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਐਮਰੀਟਸ (1996–2000) ਸੀ। <ref name="Deceased fellow - Sardul Singh Guraya" /> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1973 ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਵਰੂਪ ਭਟਨਾਗਰ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਜੋ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚ ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ <ref name="Brief Profile of the Awardee" /> ਉਸਨੂੰ 1980 ਵਿੱਚ ਪੀਏਯੂ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1985 ਵਿੱਚ ''ਸਰਵੋਤਮ ਕਿਤਾਬ ਲਈ ਐਮਐਸ ਰੰਧਾਵਾ ਪੁਰਸਕਾਰ'' ਅਤੇ 1990 ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਰਿਸਰਚ ਦਾ ਬਸੰਤੀ ਦੇਵੀ ਅਮੀਰ ਚੰਦ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ <ref name="Sardul Singh Guraya (1930–2012)" /> ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਜ਼, ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਫੈਲੋ, <ref name="NASI Fellows">{{Cite web |date=2016 |title=NASI Fellows |url=http://www.nasi.org.in/deceased.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150528102550/http://www.nasi.org.in/deceased.htm |archive-date=28 May 2015 |access-date=19 September 2016 |publisher=National Academy of Sciences, India}}</ref> ਉਸਨੂੰ 1975 ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੁਆਰਾ <ref name="IAS Fellows - Sardul Singh Guraya">{{Cite web |date=2016 |title=IAS Fellows - Sardul Singh Guraya |url=http://www.ias.ac.in/describe/fellow/Murty,_Dr_Bhyravabhotla_Radhakrishna |access-date=16 September 2016 |publisher=Indian Academy of Sciences}}</ref> ਅਤੇ 1980 ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਾਇੰਸ ਅਕੈਡਮੀ ਦੁਆਰਾ ਫੈਲੋ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦਾ ਫੈਲੋ ਵੀ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਜੀਵਨੀ ਨੂੰ 2013 ਵਿੱਚ INSA ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ''ਬਾਇਓਗ੍ਰਾਫੀਕਲ ਮੈਮੋਇਰਜ਼ ਆਫ਼ ਫੈਲੋਜ਼ ਆਫ਼ ਦ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਾਇੰਸ ਅਕੈਡਮੀ'' ਦੇ ਖੰਡ 40 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ <ref name="Biographical memoirs of fellows of the Indian National Science Academy">{{Cite web |date=2013 |title=Biographical memoirs of fellows of the Indian National Science Academy |url=http://www.dkagencies.com/doc/from/1063/to/1123/bkId/DK645523321744187337475851371/details.html |access-date=19 September 2016 |publisher=Indian National Science Academy |pages=178}}</ref> == ਚੁਣੀ ਗਈ ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ == === ਕਿਤਾਬਾਂ === === ਲੇਖ === * {{Cite journal|last=Sardul Singh Guraya|year=1961|title=Lipids in the Human Oocyte|journal=Journal of Microscopical Science|volume=102|issue=3|pages=381–385}} * {{Cite journal|last=Guraya S. S., Dhanju C. K.|date=November 1992|title=Mechanism of ovulation--an overview.|journal=Indian J Exp Biol|volume=30|issue=11|pages=958–967|pmid=1293040}} * {{Cite journal|last=Sidhu K. S., Guraya S. S.|date=January 1993|title=Effect of calmodulin-like protein from buffalo (Bubalus bubalis) seminal plasma on Ca2+, Mg(2+)-ATPase of purified plasma membrane of buffalo spermatozoa.|journal=Andrologia|volume=25|issue=1|pages=25–28|doi=10.1111/j.1439-0272.1993.tb02677.x|pmid=8427418|doi-access=free}} * {{Cite journal|last=Kaur J.|last2=Guraya S. S.|last3=Sidhu K. S.|date=February 1994|title=Effect of LH and estradiol on in vitro maturation of hamster follicular oocytes.|journal=Indian J Exp Biol|volume=32|issue=2|pages=44–45|pmid=8045614}} * {{Cite journal|last=Dhindsa J. S.|last2=Sidhu K. S.|last3=Guraya S. S.|date=September 1995|title=Induction of buffalo (Bubalus bubalis ) sperm capacitation and acrosome reaction in the excised reproductive tract of hamsters.|journal=Theriogenology|volume=44|issue=4|pages=599–608|doi=10.1016/0093-691x(95)00230-6|pmid=16727757}} * {{Cite journal|last=Sharma R. K., Guraya S. S.|date=November 1997|title=Atropine and testosterone propionate induced atretic changes in granulosa cells of house rat (Rattus rattus) ovary.|journal=Indian J Exp Biol|volume=35|issue=11|pages=1166–1169|pmid=9567743}} == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਦੀਨ ਦਿਆਲ ਉਪਾਧਿਆਏ ਗੋਰਖਪੁਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ * [[ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] {{Reflist|group=note}} == ਹਵਾਲੇ == == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Cite web |date=2016 |title=Guraya, Sardul S.,1930- |url=http://encore.seals.ac.za/iii/encore_nmmu/plus/C__SGuraya,%20Sardul%20S.,1930-__Orightresult;jsessionid=D6466173C2C599DA600B0A0E72632DC3?lang=eng&suite=nmmu |access-date=19 September 2016 |website=Author search |publisher=Nelson Mandela Metropolitan University}} * {{Cite web |date=2016 |title=Sardul Singh Guraya (1930-2012) |url=http://connection.ebscohost.com/c/obituaries/83168617/sardul-singh-guraya-1930-2012 |access-date=19 September 2016 |website=Article listing |publisher=EBSCO Host Connection}}{{Dead link|date=January 2025|bot=medic}} * {{Cite web |date=2016 |title=Guraya, Sardul S., 1930- |url=http://id.loc.gov/authorities/names/n85051817.html |access-date=19 September 2016 |website=Author profile |publisher=Library of Congress}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ) ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਟਾਫ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2012]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1930]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hCards]] jlxnl2z792z6us6uinpytoamy02nx6q 10 205016 844981 2026-08-24T02:25:35Z Kuldeepburjbhalaike 18176 "{{Documentation subpage}} <!-- Add categories where indicated at the bottom of this page and interwikis at Wikidata --> {{High-use}} {{cascade-protected template}} {{Template redirects|Cite dictionary}} {{csdoc|lua}} {{csdoc|cs1}} {{csdoc|lead|articles or chapters in edited collections such as encyclopedias and dictionaries, but more generally any book or book series containing individual sections or chapters written by various authors, and put to..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 844981 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} <!-- Add categories where indicated at the bottom of this page and interwikis at Wikidata --> {{High-use}} {{cascade-protected template}} {{Template redirects|Cite dictionary}} {{csdoc|lua}} {{csdoc|cs1}} {{csdoc|lead|articles or chapters in edited collections such as encyclopedias and dictionaries, but more generally any book or book series containing individual sections or chapters written by various authors, and put together by one or more editors}} However, it is not intended for journals or magazines, which are issued periodically and have volume and (usually) issue numbers, and should be cited with {{tl|Cite journal}} or {{tl|Cite magazine}}; nor is it intended for conference proceedings, which should be cited with {{tl|Cite conference}}. Some citations to tertiary sources such as encyclopedias are problematic; see [[Wikipedia:Identifying and using tertiary sources]]. == Usage == {{csdoc|usage}} {{csdoc|usage common}} ;To cite an encyclopedia article with a credited author <syntaxhighlight lang="wikitext" copy="1">{{cite encyclopedia |last= |first= |date= |title= |url= |encyclopedia= |location= |publisher= |access-date=}}</syntaxhighlight> ;To cite an encyclopedia article with no credited author <syntaxhighlight lang="wikitext" copy="1">{{cite encyclopedia |author=<!-- not stated --> |date= |title= |url= |encyclopedia= |location= |publisher= |access-date=}}</syntaxhighlight> ;To cite an online encyclopedia article that has been archived <syntaxhighlight lang="wikitext" copy="1">{{cite encyclopedia |last= |first= |date= |title= |url= |encyclopedia= |location= |publisher= |url-status= |archive-url= |archive-date= |access-date=}}</syntaxhighlight> ;To cite an encyclopedia article written in a foreign language <syntaxhighlight lang="wikitext" copy="1">{{cite encyclopedia |last= |first= |date= |title= |url= |trans-title= |encyclopedia= |language= |location= |publisher= |access-date=}}</syntaxhighlight> ;To cite and quote an archived, two-author, foreign language encyclopedia article re-published as a PDF on an information aggregation service requiring a subscription <syntaxhighlight lang="wikitext" copy="1">{{cite encyclopedia |last1= |first1= |last2= |first2= |date= |title= |url= |url-access= |trans-title= |format= |encyclopedia= |language= |location= |publisher= |url-status= |archive-url= |archive-date= |access-date= |via= |quote=}}</syntaxhighlight> {{end}} {{csdoc|usage full}} <syntaxhighlight lang="wikitext" copy="1">{{cite encyclopedia |last1= |first1= |author-link1= |last2= |first2= |author-link2= |display-authors= |author-mask1= |author-mask2= |collaboration= |df= |date= |year= |orig-date= |orig-year= |chapter= |script-chapter= |chapter-url= |chapter-url-access= |trans-chapter= |chapter-format= |location= |editor-last1= |editor-first1= |editor-link1= |editor-last2= |editor-first2= |editor-link2= |display-editors= |editor-mask1= |editor-mask2= |title= |script-title= |title-link= |url= |url-access= |trans-title= |format= |encyclopedia= |script-encyclopedia= |trans-encyclopedia= |department= |type= |series= |language= |volume= |interviewer-last1= |interviewer-first1= |interviewer-link1= |interviewer-last2= |interviewer-first2= |interviewer-link2= |display-interviewers= |interviewer-mask1= |interviewer-mask2= |translator-last1= |translator-first1= |translator-link1= |translator-last2= |translator-first2= |translator-link2= |display-translators= |translator-mask1= |translator-mask2= |others= |name-list-style= |edition= |publication-place= |publisher= |publication-date= |minutes= |time-caption= |time= |page= |pages= |at= |no-pp= |arxiv= |asin= |asin-tld= |bibcode= |bibcode-access= |biorxiv= |citeseerx= |doi= |doi-access= |doi-broken-date= |eissn= |hdl= |hdl-access= |isbn= |ismn= |issn= |jfm= |jstor= |jstor-access= |lccn= |medrxiv= |mr= |oclc= |ol= |ol-access= |osti= |osti-access= |pmc= |pmc-embargo-date= |pmid= |rfc= |sbn= |ssrn= |s2cid= |s2cid-access= |zbl= |id= |url-status= |archive-url= |archive-format= |archive-date= |access-date= |via= |quote-page= |quote-pages= |quote= |script-quote= |trans-quote= |mode= |ref= |postscript=}}</syntaxhighlight> {{end}} {{csdoc|usage vertical common}} <!-- Please synchronize this list with the corresponding one at the overview page [[Wikipedia:Citation templates#Examples]] --> ;To cite an encyclopedia article with a credited author <syntaxhighlight lang="wikitext" copy="1"> {{cite encyclopedia |last = |first = |date = |title = |url = |encyclopedia = |location = |publisher = |access-date = }} </syntaxhighlight> ;To cite an encyclopedia article with no credited author <syntaxhighlight lang="wikitext" copy="1"> {{cite encyclopedia |author = <!-- not stated --> |date = |title = |url = |encyclopedia = |location = |publisher = |access-date = }} </syntaxhighlight> ;To cite an online encyclopedia article that has been archived <syntaxhighlight lang="wikitext" copy="1"> {{cite encyclopedia |last = |first = |date = |title = |url = |encyclopedia = |location = |publisher = |url-status = |archive-url = |archive-date = |access-date = }} </syntaxhighlight> ;To cite an encyclopedia article written in a foreign language <syntaxhighlight lang="wikitext" copy="1"> {{cite encyclopedia |last = |first = |date = |title = |url = |trans-title = |encyclopedia = |language = |location = |publisher = |access-date = }} </syntaxhighlight> ;To cite and quote an archived, two-author, foreign language encyclopedia article re-published as a PDF on an information aggregation service requiring a subscription <syntaxhighlight lang="wikitext" copy="1"> {{cite encyclopedia |last1 = |first1 = |last2 = |first2 = |date = |title = |url = |url-access = |trans-title = |format = |encyclopedia = |language = |location = |publisher = |url-status = |archive-url = |archive-date = |access-date = |via = |quote = }} </syntaxhighlight> {{end}} {| class="wikitable" |+ Full parameter set in vertical format ! width="7.8%" | Parameters !! width="9.25%" | Prerequisites !! colspan="2" | Brief instructions / notes !! width="12.5%" | Vertical list |- | {{tooltip|{{codett|last1}}|or any of its aliases, including: last; surname1; surname; author-last1; author1-last; author-last; author-surname1; author1-surname; author-surname; author1; author; subject-last1; subject1-last; subject-last; subject-surname1; subject1-surname; subject-surname; subject1; and subject}} | | colspan="2" | Author's last name or single name author. Don't link. | rowspan="127" style="vertical-align:top;" | <syntaxhighlight lang="wikitext" copy="1"> {{cite encyclopedia |last1 = |first1 = |author-link1 = |last2 = |first2 = |author-link2 = |display-authors = |author-mask1 = |author-mask2 = |collaboration = |df = |date = |year = |orig-date = |orig-year = |location = |editor-last1 = |editor-first1 = |editor-link1 = |editor-last2 = |editor-first2 = |editor-link2 = |display-editors = |editor-mask1 = |editor-mask2 = |chapter = |script-chapter = |chapter-url = |chapter-url-access = |trans-chapter = |chapter-format = |title = |script-title = |title-link = |url = |url-access = |trans-title = |format = |encyclopedia = |script-encyclopedia = |trans-encyclopedia = |department = |type = |series = |language = |volume = |interviewer-last1 = |interviewer-first1 = |interviewer-link1 = |interviewer-last2 = |interviewer-first2 = |interviewer-link2 = |display-interviewers = |interviewer-mask1 = |interviewer-mask2 = |translator-last1 = |translator-first1 = |translator-link1 = |translator-last2 = |translator-first2 = |translator-link2 = |display-translators = |translator-mask1 = |translator-mask2 = |others = |name-list-style = |edition = |publication-place = |publisher = |publication-date = |minutes = |time-caption = |time = |page = |pages = |at = |no-pp = |arxiv = |asin = |asin-tld = |bibcode = |bibcode-access = |biorxiv = |citeseerx = |doi = |doi-access = |doi-broken-date = |eissn = |hdl = |hdl-access = |isbn = |ismn = |issn = |jfm = |jstor = |jstor-access = |lccn = |medrxiv = |mr = |oclc = |ol = |ol-access = |osti = |osti-access = |pmc = |pmc-embargo-date = |pmid = |rfc = |sbn = |ssrn = |s2cid = |s2cid-access = |zbl = |id = |url-status = |archive-url = |archive-format = |archive-date = |access-date = |via = |quote-page = |quote-pages = |quote = |script-quote = |trans-quote = |mode = |ref = |postscript = }} </syntaxhighlight> |- | {{tooltip|{{codett|first1}}|or any of its aliases, including: first; given1; given; author-first1; author1-first; author-first; author-given1; author1-given; author-given; subject-first1; subject1-first; subject-first; subject-given1; subject1-given; subject-given; host1; and host}} | {{tooltip|{{codett|last1}}|or any of its aliases, including: last; surname1; surname; author-last1; author1-last; author-last; author-surname1; author1-surname; author-surname; author1; author; subject-last1; subject1-last; subject-last; subject-surname1; subject1-surname; subject-surname; subject1; and subject}} | colspan="2" | Author's first name. Don't link. |- | {{tooltip|{{codett|author-link1}}|or any of its aliases, including: author1-link; author-link; authorlink1; author1link; authorlink; subject-link1; subject1-link; and subject-link}} | {{tooltip|{{codett|last1}}|or any of its aliases, including: last; surname1; surname; author-last1; author1-last; author-last; author-surname1; author1-surname; author-surname; author1; author; subject-last1; subject1-last; subject-last; subject-surname1; subject1-surname; subject-surname; subject1; and subject}} | colspan="2" | Title of Wikipedia article about the first author. Don't link. |- | {{tooltip|{{codett|last2}}|or any of its aliases, including: surname2; author-last2; author2-last; author-surname2; author2-surname; author2; subject-last2; subject2-last; subject-surname2; subject2-surname; and subject2}} | {{tooltip|{{codett|last1}}|or any of its aliases, including: last; surname1; surname; author-last1; author1-last; author-last; author-surname1; author1-surname; author-surname; author1; author; subject-last1; subject1-last; subject-last; subject-surname1; subject1-surname; subject-surname; subject1; and subject}} | colspan="2" | Like <code>last1</code>, but for 2nd author. Don't link. Similar: <code>last3</code>, etc. |- | {{tooltip|{{codett|first2}}|or any of its aliases, including: given2; author-first2; author2-first; author-given2; author2-given; subject-first2; subject2-first; subject-given2; subject2-given; and host2}} | {{tooltip|{{codett|last2}}|or any of its aliases, including: surname2; author-last2; author2-last; author-surname2; author2-surname; author2; subject-last2; subject2-last; subject-surname2; subject2-surname; and subject2}} | colspan="2" | Like <code>first1</code>, but for 2nd author. Don't link. Similar: <code>first3</code>, etc. |- | {{tooltip|{{codett|author-link2}}|or any of its aliases, including: author2-link; authorlink2; author2link; subject-link2; and subject2-link}} | {{tooltip|{{codett|last2}}|or any of its aliases, including: surname2; author-last2; author2-last; author-surname2; author2-surname; author2; subject-last2; subject2-last; subject-surname2; subject2-surname; and subject2}} | colspan="2" | Like <code>author-link1</code>, but for 2nd author. Don't link. Similar: <code>author-link3</code>, etc. |- | {{tooltip|{{codett|display-authors}}|or alias display-subjects}} | {{tooltip|{{codett|last1}}|or any of its aliases, including: last; surname1; surname; author-last1; author1-last; author-last; author-surname1; author1-surname; author-surname; author1; author; subject-last1; subject1-last; subject-last; subject-surname1; subject1-surname; subject-surname; subject1; and subject}} | colspan="2" | Number (number of authors displayed) or <code>etal</code> (more authors) |- | {{tooltip|{{codett|author-mask1}}|or any of its aliases, including: author1-mask; author-mask; subject-mask1; subject1-mask; and subject-mask}} | {{tooltip|{{codett|last1}}|or any of its aliases, including: last; surname1; surname; author-last1; author1-last; author-last; author-surname1; author1-surname; author-surname; author1; author; subject-last1; subject1-last; subject-last; subject-surname1; subject1-surname; subject-surname; subject1; and subject}} | colspan="2" rowspan="2" | See [[#Display options|Display options]] below; not for lists of cited works |- | {{tooltip|{{codett|author-mask2}}|or any of its aliases, including: author2-mask; subject-mask2; and subject2-mask}} | {{tooltip|{{codett|last2}}|or any of its aliases, including: surname2; author-last2; author2-last; author-surname2; author2-surname; author2; subject-last2; subject2-last; subject-surname2; subject2-surname; and subject2}} |- | <code>collaboration</code> | {{tooltip|{{codett|last1}}|or any of its aliases, including: last; surname1; surname; author-last1; author1-last; author-last; author-surname1; author1-surname; author-surname; author1; author; subject-last1; subject1-last; subject-last; subject-surname1; subject1-surname; subject-surname; subject1; and subject}} | colspan="2" | |- | <code>df</code> || || colspan="2" | |- | <code>date</code> || || colspan="2" | |- | <code>year</code> || || colspan="2" | |- | <code>orig-date</code> || <code>date</code> or <code>year</code> || colspan="2" | |- | <code>orig-year</code> || <code>date</code> or <code>year</code> || colspan="2" | |- | {{tooltip|{{codett|chapter}}|or any of its aliases, including: article; contribution; entry; and section}} || || This should be the title of the chapter cited. Do not wikilink {{tooltip|{{codett|chapter}}|or any of its aliases, including: article; contribution; entry; and section}} if {{tooltip|{{codett|chapter-url}}|or any of its aliases, including: article-url; contribution-url; entry-url; and section-url}} is provided. | width="32.5%" rowspan="6" | Note that if defined, these parameters become the third ones of this template in place of <code>title</code>-related parameters, while <code>title</code>-related parameters swap places with {{tooltip|{{codett|location}}|or alias place}}- and <code>editor</code>-related parameters, whether or not {{tooltip|{{codett|encyclopedia}}|or alias dictionary}} is also defined as well, <code>encyclopedia</code>- and <code>department</code>-related parameters also swap places with each other, and <code>trans-encyclopedia</code> won't display. |- | {{tooltip|{{codett|script-chapter}}|or any of its aliases, including: script-article; script-contribution; script-entry; and script-section}} || || |- | {{tooltip|{{codett|chapter-url}}|or any of its aliases, including: article-url; contribution-url; entry-url; and section-url}} || {{tooltip|{{codett|chapter}}|or any of its aliases, including: article; contribution; entry; and section}} or {{tooltip|{{codett|script-chapter}}|or any of its aliases, including: script-article; script-contribution; script-entry; and script-section}} || |- | {{tooltip|{{codett|chapter-url-access}}|or any of its aliases, including: article-url-access; contribution-url-access; entry-url-access; and section-url-access}} || {{tooltip|{{codett|chapter-url}}|or any of its aliases, including: article-url; contribution-url; entry-url; and section-url}} || |- | {{tooltip|{{codett|trans-chapter}}|or any of its aliases, including: trans-article; trans-contribution; trans-entry; and trans-section}} || {{tooltip|{{codett|chapter}}|or any of its aliases, including: article; contribution; entry; and section}} or {{tooltip|{{codett|script-chapter}}|or any of its aliases, including: script-article; script-contribution; script-entry; and script-section}} || |- | {{tooltip|{{codett|chapter-format}}|or any of its aliases, including: article-format; contribution-format; entry-format; and section-format}} || {{tooltip|{{codett|chapter-url}}|or any of its aliases, including: article-url; contribution-url; entry-url; and section-url}} || |- | {{tooltip|{{codett|location}}|or alias place}} || {{tooltip|{{codett|publisher}}|or alias institution}} || can be used for written-at location when <code>publication-place</code> is used for publication place | rowspan="10" | Note that if the parameter {{tooltip|{{codett|chapter}}|or any of its aliases, including: article; contribution; entry; and section}} is defined, these parameters swap places with <code>title</code>-related parameters. |- | {{tooltip|{{codett|editor-last1}}|or any of its aliases, including: editor1-last; editor-last; editor1; editor; editor-surname1; editor1-surname; and editor-surname}} | | Like <code>last1</code>, but for editor. Don't link. |- | {{tooltip|{{codett|editor-first1}}|or any of its aliases, including: editor1-first; editor-first; editor-given1; editor1-given; and editor-given}} | {{tooltip|{{codett|editor-last1}}|or any of its aliases, including: editor1-last; editor-last; editor1; editor; editor-surname1; editor1-surname; and editor-surname}} | Like <code>first1</code>, but for editor. Don't link. |- | {{tooltip|{{codett|editor-link1}}|or any of its aliases, including: editor1-link; and editor-link}} | {{tooltip|{{codett|editor-last1}}|or any of its aliases, including: editor1-last; editor-last; editor1; editor; editor-surname1; editor1-surname; and editor-surname}} | Like <code>author-link1</code>, but for editor. Don't link. |- | {{tooltip|{{codett|editor-last2}}|or any of its aliases, including: editor2-last; editor2; editor-surname2; and editor2-surname}} | {{tooltip|{{codett|editor-last1}}|or any of its aliases, including: editor1-last; editor-last; editor1; editor; editor-surname1; editor1-surname; and editor-surname}} | Like <code>last1</code>, but for 2nd editor. Don't link. Similar: <code>editor-last3</code>, etc. |- | {{tooltip|{{codett|editor-first2}}|or any of its aliases, including: editor2-first; editor-given2; and editor2-given}} | {{tooltip|{{codett|editor-last2}}|or any of its aliases, including: editor2-last; editor2; editor-surname2; and editor2-surname}} | Like <code>first1</code>, but for 2nd editor. Don't link. Similar: <code>editor-first3</code>, etc. |- | {{tooltip|{{codett|editor-link2}}|or alias editor2-link}} | {{tooltip|{{codett|editor-last2}}|or any of its aliases, including: editor2-last; editor2; editor-surname2; and editor2-surname}} | Like <code>author-link1</code>, but for 2nd editor. Don't link. Similar: <code>editor-link3</code>, etc. |- | <code>display-editors</code> | {{tooltip|{{codett|editor-last1}}|or any of its aliases, including: editor1-last; editor-last; editor1; editor; editor-surname1; editor1-surname; and editor-surname}} | Like <code>display-authors</code>, but for editors |- | {{tooltip|{{codett|editor-mask1}}|or any of its aliases, including: editor1-mask; and editor-mask}} | {{tooltip|{{codett|editor-last1}}|or any of its aliases, including: editor1-last; editor-last; editor1; editor; editor-surname1; editor1-surname; and editor-surname}} | rowspan="2" | See [[#Display options|Display options]] below; not for lists of cited works |- | {{tooltip|{{codett|editor-mask2}}|or alias editor2-mask}} | {{tooltip|{{codett|editor-last2}}|or any of its aliases, including: editor2-last; editor2; editor-surname2; and editor2-surname}} |- | <code>title</code> || || This parameter is required. | rowspan="7" | Note that if the parameter {{tooltip|{{codett|encyclopedia}}|or alias dictionary}} is defined, these parameters parameters swap places with {{tooltip|{{codett|location}}|or alias place}}- and <code>editor</code>-related parameters, and get shown in ''italics'' instead of "quotation marks", both unless {{tooltip|{{codett|chapter}}|or any of its aliases, including: article; contribution; entry; and section}} is also defined as well. |- | <code>script-title</code> || || |- | <code>title-link</code> || <code>title</code> or <code>script-title</code> || Name of a Wikipedia article about the work. Do not use if <code>url</code> is provided |- | <code>url</code> || <code>title</code> or <code>script-title</code> || Do not use if <code>title-link</code> is provided |- | <code>url-access</code> || <code>url</code> || |- | <code>trans-title</code> || <code>title</code> or <code>script-title</code> || |- | <code>format</code> || <code>url</code> || |- | {{tooltip|{{codett|encyclopedia}}|or alias dictionary}} || || | rowspan="4" | Note that if defined, <code>title</code>-related parameters swap places with {{tooltip|{{codett|location}}|or alias place}}- and <code>editor</code>-related parameters unless {{tooltip|{{codett|chapter}}|or any of its aliases, including: article; contribution; entry; and section}} is also defined as well, and that if the parameter {{tooltip|{{codett|chapter}}|or any of its aliases, including: article; contribution; entry; and section}} is defined, these parameters swap places with each other, and <code>trans-encyclopedia</code> won't display. |- | <code>script-encyclopedia</code> || || |- | <code>trans-encyclopedia</code> || {{tooltip|{{codett|encyclopedia}}|or alias dictionary}} or <code>script-encyclopedia</code> || |- | <code>department</code> || || |- | {{tooltip|{{codett|type}}|or alias medium}} || || colspan="2" | |- | <code>series</code> || || colspan="2" | |- | {{tooltip|{{codett|language}}|or alias lang}} || || colspan="2" | |- | <code>volume</code> || || colspan="2" | |- | {{tooltip|{{codett|interviewer-last1}}|or any of its aliases, including: interviewer1-last; interviewer-last; interviewer1; interviewer; interviewer-surname1; interviewer1-surname; and interviewer-surname}} | | colspan="2" | Like <code>last1</code>, but for interviewer. Don't link. |- | {{tooltip|{{codett|interviewer-first1}}|or any of its aliases, including: interviewer1-first; interviewer-first; interviewer-given1; interviewer1-given; and interviewer-given}} | {{tooltip|{{codett|interviewer-last1}}|or any of its aliases, including: interviewer1-last; interviewer-last; interviewer1; interviewer; interviewer-surname1; interviewer1-surname; and interviewer-surname}} | colspan="2" | Like <code>first1</code>, but for interviewer. Don't link. |- | {{tooltip|{{codett|interviewer-link1}}|or any of its aliases, including: interviewer1-link; and interviewer-link}} | {{tooltip|{{codett|interviewer-last1}}|or any of its aliases, including: interviewer1-last; interviewer-last; interviewer1; interviewer; interviewer-surname1; interviewer1-surname; and interviewer-surname}} | colspan="2" | Like <code>author-link1</code>, but for interviewer. Don't link. |- | {{tooltip|{{codett|interviewer-last2}}|or any of its aliases, including: interviewer2-last; interviewer2; interviewer-surname2; and interviewer2-surname}} | {{tooltip|{{codett|interviewer-last1}}|or any of its aliases, including: interviewer1-last; interviewer-last; interviewer1; interviewer; interviewer-surname1; interviewer1-surname; and interviewer-surname}} | colspan="2" | Like <code>last1</code>, but for 2nd interviewer. Don't link. Similar: <code>interviewer-last3</code>, etc. |- | {{tooltip|{{codett|interviewer-first2}}|or any of its aliases, including: interviewer2-first; interviewer-given2; and interviewer2-given}} | {{tooltip|{{codett|interviewer-last2}}|or any of its aliases, including: interviewer2-last; interviewer2; interviewer-surname2; and interviewer2-surname}} | colspan="2" | Like <code>first1</code>, but for 2nd interviewer. Don't link. Similar: <code>interviewer-first3</code>, etc. |- | {{tooltip|{{codett|interviewer-link2}}|or alias interviewer2-link}} | {{tooltip|{{codett|interviewer-last2}}|or any of its aliases, including: interviewer2-last; interviewer2; interviewer-surname2; and interviewer2-surname}} | colspan="2" | Like <code>author-link1</code>, but for 2nd interviewer. Don't link. Similar: <code>interviewer-link3</code>, etc. |- | <code>display-interviewers</code> | {{tooltip|{{codett|interviewer-last1}}|or any of its aliases, including: interviewer1-last; interviewer-last; interviewer1; interviewer; interviewer-surname1; interviewer1-surname; and interviewer-surname}} | colspan="2" | Like <code>display-authors</code>, but for interviewers |- | {{tooltip|{{codett|interviewer-mask1}}|or any of its aliases, including: interviewer1-mask; and interviewer-mask}} | {{tooltip|{{codett|interviewer-last1}}|or any of its aliases, including: interviewer1-last; interviewer-last; interviewer1; interviewer; interviewer-surname1; interviewer1-surname; and interviewer-surname}} | colspan="2" rowspan="2" | See [[#Display options|Display options]] below; not for lists of cited works |- | {{tooltip|{{codett|interviewer-mask2}}|or alias interviewer2-mask}} | {{tooltip|{{codett|interviewer-last2}}|or any of its aliases, including: interviewer2-last; interviewer2; interviewer-surname2; and interviewer2-surname}} |- | {{tooltip|{{codett|translator-last1}}|or any of its aliases, including: translator1-last; translator-last; translator1; translator; translator-surname1; translator1-surname; and translator-surname}} | | colspan="2" | Like <code>last1</code>, but for translator. Don't link. |- | {{tooltip|{{codett|translator-first1}}|or any of its aliases, including: translator1-first; translator-first; translator-given1; translator1-given; and translator-given}} | {{tooltip|{{codett|translator-last1}}|or any of its aliases, including: translator1-last; translator-last; translator1; translator; translator-surname1; translator1-surname; and translator-surname}} | colspan="2" | Like <code>first1</code>, but for translator. Don't link. |- | {{tooltip|{{codett|translator-link1}}|or any of its aliases, including: translator1-link; and translator-link}} | {{tooltip|{{codett|translator-last1}}|or any of its aliases, including: translator1-last; translator-last; translator1; translator; translator-surname1; translator1-surname; and translator-surname}} | colspan="2" | Like <code>author-link1</code>, but for translator. Don't link. |- | {{tooltip|{{codett|translator-last2}}|or any of its aliases, including: translator2-last; translator2; translator-surname2; and translator2-surname}} | {{tooltip|{{codett|translator-last1}}|or any of its aliases, including: translator1-last; translator-last; translator1; translator; translator-surname1; translator1-surname; and translator-surname}} | colspan="2" | Like <code>last1</code>, but for 2nd translator. Don't link. Similar: <code>translator-last3</code>, etc. |- | {{tooltip|{{codett|translator-first2}}|or any of its aliases, including: translator2-first; translator-given2; and translator2-given}} | {{tooltip|{{codett|translator-last2}}|or any of its aliases, including: translator2-last; translator2; translator-surname2; and translator2-surname}} | colspan="2" | Like <code>first1</code>, but for 2nd translator. Don't link. Similar: <code>translator-first3</code>, etc. |- | {{tooltip|{{codett|translator-link2}}|or alias translator2-link}} | {{tooltip|{{codett|translator-last2}}|or any of its aliases, including: translator2-last; translator2; translator-surname2; and translator2-surname}} | colspan="2" | Like <code>author-link1</code>, but for 2nd translator. Don't link. Similar: <code>translator-link3</code>, etc. |- | <code>display-translators</code> | {{tooltip|{{codett|translator-last1}}|or any of its aliases, including: translator1-last; translator-last; translator1; translator; translator-surname1; translator1-surname; and translator-surname}} | colspan="2" | Like <code>display-authors</code>, but for translators |- | {{tooltip|{{codett|translator-mask1}}|or any of its aliases, including: translator1-mask; and translator-mask}} | {{tooltip|{{codett|translator-last1}}|or any of its aliases, including: translator1-last; translator-last; translator1; translator; translator-surname1; translator1-surname; and translator-surname}} | colspan="2" rowspan="2" | See [[#Display options|Display options]] below; not for lists of cited works |- | {{tooltip|{{codett|translator-mask2}}|or alias translator2-mask}} | {{tooltip|{{codett|translator-last2}}|or any of its aliases, including: translator2-last; translator2; translator-surname2; and translator2-surname}} |- | <code>others</code> || || colspan="2" | |- | <code>name-list-style</code> | {{tooltip|{{codett|last2}}|or any of its aliases, including: surname2; author-last2; author2-last; author-surname2; author2-surname; author2; subject-last2; subject2-last; subject-surname2; subject2-surname; and subject2}} | colspan="2" | Set to <code>amp</code> or <code>ampersand</code> to separate the last author with {{nowrap|"<code> & </code>"}}; set to <code>and</code> to separate with {{nowrap|"<code> and </code>"}} |- | <code>edition</code> || || colspan="2" | |- | <code>publication-place</code> || {{tooltip|{{codett|publisher}}|or alias institution}} || colspan="2" | |- | {{tooltip|{{codett|publisher}}|or alias institution}} || || colspan="2" | |- | <code>publication-date</code> || || colspan="2" | |- | <code>minutes</code> || || colspan="2" | |- | <code>time-caption</code> || <code>time</code> || colspan="2" | |- | <code>time</code> || || colspan="2" | |- | {{tooltip|{{codett|page}}|or alias p}} || || colspan="2" | choose one: <code>page</code>, <code>pages</code>, or <code>at</code> |- | {{tooltip|{{codett|pages}}|or alias pp}} || || colspan="2" | choose one: <code>page</code>, <code>pages</code>, or <code>at</code>. Use when content on multiple pages supports the article text. |- | <code>at</code> || || colspan="2" | choose one: <code>page</code>, <code>pages</code>, or <code>at</code> |- | <code>no-pp</code> || {{tooltip|{{codett|page}}|or alias p}} or {{tooltip|{{codett|pages}}|or alias pp}} || colspan="2" | set to "yes" to suppress the "p." or "pp." before page numbers |- | {{tooltip|{{codett|arxiv}}|or alias eprint}} || || colspan="2" | |- | {{tooltip|{{codett|asin}}|or alias ASIN}} || || colspan="2" | |- | <code>asin-tld</code> || {{tooltip|{{codett|asin}}|or alias ASIN}} || colspan="2" | |- | <code>bibcode</code> || || colspan="2" | |- | <code>biorxiv</code> || || colspan="2" | |- | <code>citeseerx</code> || || colspan="2" | |- | {{tooltip|{{codett|doi}}|or alias DOI}} || || colspan="2" | |- | <code>doi-access</code> || {{tooltip|{{codett|doi}}|or alias DOI}} || colspan="2" | |- | <code>doi-broken-date</code> || {{tooltip|{{codett|doi}}|or alias DOI}} || colspan="2" | |- | {{tooltip|{{codett|eissn}}|or alias EISSN}} || || colspan="2" | |- | {{tooltip|{{codett|hdl}}|or alias HDL}} || || colspan="2" | |- | <code>hdl-access</code> || {{tooltip|{{codett|hdl}}|or alias HDL}} || colspan="2" | |- | {{tooltip|{{codett|isbn}}|or alias ISBN}} || || colspan="2" | |- | {{tooltip|{{codett|ismn}}|or alias ISMN}} || || colspan="2" | |- | {{tooltip|{{codett|issn}}|or alias ISSN}} || || colspan="2" | |- | {{tooltip|{{codett|jfm}}|or alias JFM}} || || colspan="2" | |- | {{tooltip|{{codett|jstor}}|or alias JSTOR}} || || colspan="2" | |- | <code>jstor-access</code> || {{tooltip|{{codett|jstor}}|or alias JSTOR}} || colspan="2" | |- | {{tooltip|{{codett|lccn}}|or alias LCCN}} || || colspan="2" | |- | <code>medrxiv</code> || || colspan="2" | |- | {{tooltip|{{codett|mr}}|or alias MR}} || || colspan="2" | |- | {{tooltip|{{codett|oclc}}|or alias OCLC}} || || colspan="2" | |- | {{tooltip|{{codett|ol}}|or alias OL}} || || colspan="2" | |- | <code>ol-access</code> || {{tooltip|{{codett|ol}}|or alias OL}} || colspan="2" | |- | {{tooltip|{{codett|osti}}|or alias OSTI}} || || colspan="2" | |- | <code>osti-access</code> || {{tooltip|{{codett|osti}}|or alias OSTI}} || colspan="2" | |- | {{tooltip|{{codett|pmc}}|or alias PMC}} || || colspan="2" | |- | <code>pmc-embargo-date</code> || {{tooltip|{{codett|pmc}}|or alias PMC}} || colspan="2" | |- | {{tooltip|{{codett|pmid}}|or alias PMID}} || || colspan="2" | |- | {{tooltip|{{codett|rfc}}|or alias RFC}} || || colspan="2" | |- | {{tooltip|{{codett|sbn}}|or alias SBN}} || || colspan="2" | |- | {{tooltip|{{codett|ssrn}}|or alias SSRN}} || || colspan="2" | |- | {{tooltip|{{codett|s2cid}}|or alias S2CID}} || || colspan="2" | |- | <code>s2cid-access</code> || {{tooltip|{{codett|s2cid}}|or alias S2CID}} || colspan="2" | |- | {{tooltip|{{codett|zbl}}|or alias ZBL}} || || colspan="2" | |- | {{tooltip|{{codett|id}}|or alias ID}} || || colspan="2" | |- | <code>url-status</code> || {{tooltip|{{codett|archive-url}}|or alias archiveurl}} || colspan="2" | |- | {{tooltip|{{codett|archive-url}}|or alias archiveurl}} || {{tooltip|{{codett|archive-date}}|or alias archiveurl}}, <code>url</code> || colspan="2" | |- | <code>archive-format</code> || {{tooltip|{{codett|archive-url}}|or alias archiveurl}} || colspan="2" | |- | {{tooltip|{{codett|archive-date}}|or alias archivedate}} || {{tooltip|{{codett|archive-url}}|or alias archiveurl}} || colspan="2" | |- | {{tooltip|{{codett|access-date}}|or alias accessdate}} || <code>url</code> || colspan="2" | |- | <code>via</code> || || colspan="2" | |- | <code>quote-page</code> || || colspan="2" | choose one: <code>quote-page</code>, <code>quote-pages</code> |- | <code>quote-pages</code> || || colspan="2" | choose one: <code>quote-page</code>, <code>quote-pages</code>. Use when quote contains contents from multiple pages. |- | {{tooltip|{{codett|quote}}|or alias quotation}} || || colspan="2" | |- | <code>script-quote</code> || || colspan="2" | |- | <code>trans-quote</code> || || colspan="2" | |- | <code>mode</code> || || colspan="2" | <code>cs1</code> or <code>cs2</code> |- | <code>ref</code> || || colspan="2" | |- | <code>postscript</code> || || colspan="2" | |- | colspan="5" style="text-align: center" | If a field name is listed in the '''Prerequisites''' column, it is a prerequisite for the field to the left. |} == Examples == {{markup2| |m=<nowiki>{{cite encyclopedia |last=Golden |first=Peter B. |author-link=Peter Benjamin Golden |editor1-last=Golden |editor1-first=Peter B. |editor1-link=Peter Benjamin Golden |editor2-last=Ben-Shammai |editor2-first=Haggai |editor3-last=Róna-Tas |editor3-first=András |editor3-link=András Róna-Tas |encyclopedia=The World of the Khazars: New Perspectives |title=Khazar Studies: Achievements and Perspectives |url={{google books |plainurl=y |id=3ZzXjdyK-CEC|page=7}} |date=2007a |publisher=BRILL |series=Handbook of Oriental Studies |volume=17 |isbn=978-9-004-16042-2 |pages=7–57}}</nowiki> |r={{cite encyclopedia |last=Golden |first=Peter B. |author-link=Peter Benjamin Golden |editor1-last=Golden |editor1-first=Peter B. |editor1-link=Peter Benjamin Golden |editor2-last=Ben-Shammai |editor2-first=Haggai |editor3-last=Róna-Tas |editor3-first=András |editor3-link=András Róna-Tas |encyclopedia=The World of the Khazars: New Perspectives |title=Khazar Studies: Achievements and Perspectives |url={{google books |plainurl=y |id=3ZzXjdyK-CEC|page=7}} |date=2007a |publisher=BRILL |series=Handbook of Oriental Studies |volume=17 |isbn=978-9-004-16042-2 |pages=7–57}} }} {{markup2| |m=<nowiki>{{cite encyclopedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20031115231753/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761565515/Idaho.html |title=Idaho |encyclopedia=MSN Encarta |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761565515/Idaho.html |archive-date=15 November 2003}} </nowiki> |r={{cite encyclopedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20031115231753/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761565515/Idaho.html |title=Idaho |encyclopedia=MSN Encarta |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761565515/Idaho.html |archive-date=15 November 2003}} }} {{markup2| |m=<nowiki>{{cite encyclopedia |last=Seberg |first=Ole |editor1-last=Heywood |editor1-first=Vernon H. |editor2-last=Brummitt |editor2-first=Richard K. |editor3-last=Culham |editor3-first=Alastair |title=Alliaceae |encyclopedia=Flowering Plant Families of the World |url={{google books |plainurl=y |id=Jy1FAQAAIAAJ|page=340}}|date=2007 |publisher=Firefly Books |location=Richmond Hill, Ontario |isbn=978-1-55407-206-4 |pages=340–341}}</nowiki> |r={{cite encyclopedia |last=Seberg |first=Ole |editor1-last=Heywood |editor1-first=Vernon H. |editor2-last=Brummitt |editor2-first=Richard K. |editor3-last=Culham |editor3-first=Alastair |title=Alliaceae |encyclopedia=Flowering Plant Families of the World |url={{google books |plainurl=y |id=Jy1FAQAAIAAJ|page=340}}|date=2007 |publisher=Firefly Books |location=Richmond Hill}} }} {{markup2| |m=<nowiki>{{cite encyclopedia |last=Gerish |first=Deborah |editor-last=Murray |editor-first=Alan V. |title=Aimery of Lusignan |encyclopedia=The Crusades: An Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=6cSXSgAACAAJ |date=2006 |publisher=ABC-CLIO |volume=1 |location=Santa Barbara |oclc=70122512 |pages=24}}</nowiki> |r={{cite encyclopedia |last=Gerish |first=Deborah |editor-last=Murray |editor-first=Alan V. |title=Aimery of Lusignan |encyclopedia=The Crusades: An Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=6cSXSgAACAAJ |date=2006 |publisher=ABC-CLIO |volume=1 |location=Santa Barbara |oclc=70122512 |pages=24}} }} {{markup2| |m=<nowiki>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Biographical Memoirs |volume=82 |date=2003 |given=Arnel R. |surname=Hallauer |entry=John David Axtell |publisher=[[National Academies Press]] |publication-place=Washington, D.C. |language=en |url=https://www.nap.edu/catalog/10683/biographical-memoirs-volume-82 |entry-url=https://www.nap.edu/read/10683/chapter/2}}</nowiki> |r={{cite encyclopedia |encyclopedia=Biographical Memoirs |volume=82 |date=2003 |given=Arnel R. |surname=Hallauer |entry=John David Axtell |publisher=[[National Academies Press]] |publication-place=Washington, D.C. |language=en |url=https://www.nap.edu/catalog/10683/biographical-memoirs-volume-82 |entry-url=https://www.nap.edu/read/10683/chapter/2}} }} Above is an example of using {{para|entry-url}} to link to the cited entry in the encyclopedia while also using {{para|url}} to link to the encyclopedia as a whole. {{markup2| |m=<nowiki>{{cite encyclopedia |last=Morère |encyclopedia=Dictionary of Scientific Biography |isbn=0-684-10114-9 |first=J. E. |publisher=Charles Scribner's Sons |title=Aguilon, François d' |volume=1 |location=New York |pages=81 |date=1970}} </nowiki> |r={{cite encyclopedia |last=Morère |encyclopedia=Dictionary of Scientific Biography |isbn=0-684-10114-9 |first=J. E. |publisher=Charles Scribner's Sons |title=Aguilon, François d' |volume=1 |location=New York |pages=81 |date=1970}} }} {{markup2| |m=<nowiki> {{cite encyclopedia |last=Smith |encyclopedia=A concise encyclopedia of the Bahá'í Faith |isbn=1-85168-184-1 |first=Peter |publisher=Oneworld Publications |title=satan |location=Oxford |pages=304 |date=2000}}</nowiki> |r={{cite encyclopedia |last=Smith |encyclopedia=A concise encyclopedia of the Bahá'í Faith |isbn=1-85168-184-1 |first=Peter |publisher=Oneworld Publications |title=satan |location=Oxford |pages=304 |date=2000}} }} {{markup2| |m=<nowiki>{{cite encyclopedia |last=Wallace |first=William A. |editor-last=Gillispie |editor-first=Charles |title=Albertus Magnus, Saint |encyclopedia=Dictionary of Scientific Biography |url=http://www.u.arizona.edu/~aversa/scholastic/Dictionary%20of%20Scientific%20Biography/Albertus%20Magnus%20(Wallace).pdf |date=1970 |publisher=Scribner & American Council of Learned Societies |volume=1 |location=New York |isbn=978-0-684-10114-9 |pages=99-103}}</nowiki> |r={{cite encyclopedia |last=Wallace |first=William A. |editor-last=Gillispie |editor-first=Charles |title=Albertus Magnus, Saint |encyclopedia=Dictionary of Scientific Biography |url=http://www.u.arizona.edu/~aversa/scholastic/Dictionary%20of%20Scientific%20Biography/Albertus%20Magnus%20(Wallace).pdf |date=1970 |publisher=Scribner & American Council of Learned Societies |volume=1 |location=New York |isbn=978-0-684-10114-9 |pages=99–103}} }} {{markup2| |m=<nowiki>{{cite encyclopedia |last=Morse |encyclopedia=Law Library – American Law and Legal Information |first=Stephen J. |archive-date=1 December 2023 |title=Psychopathy – What Is Psychopathy? |volume=Crime and Justice Vol 3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231201165125/https://law.jrank.org/pages/1884/Psychopathy-What-psychopathy.html |url=http://law.jrank.org/pages/1884/Psychopathy-What-psychopathy.html8}}</nowiki> |r={{cite encyclopedia |last=Morse |encyclopedia=Law Library – American Law and Legal Information |first=Stephen J. |archive-date=1 December 2023 |title=Psychopathy – What Is Psychopathy? |volume=Crime and Justice Vol 3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231201165125/https://law.jrank.org/pages/1884/Psychopathy-What-psychopathy.html |url=http://law.jrank.org/pages/1884/Psychopathy-What-psychopathy.html8}} }} {{markup2| |m=<nowiki>{{cite encyclopedia |title=Wordsmith's dictionary of uncommon words with anonymous definitions |editor-last=Pickett|editor-first=James| date=2021 |ref={{sfnref|''Wordsmith''|2021}}}}</nowiki> |r={{cite encyclopedia |title=Wordsmith's dictionary of uncommon words with anonymous definitions |editor-last=Pickett|editor-first=James| date=2021 |ref={{sfnref|''Wordsmith''|2021}}}} }} : :This text uses uncommon-term_1{{sfn|''Wordsmith''|2021|loc=uncommon-term-1}} and uncommon-term-2{{sfn|''Wordsmith''|2021|loc=uncommon-term-2}} that require references in a dictionary and we don't want to cite the dictionary twice. {{reflist-talk}} == Parameters == === Syntax === {{csdoc|syntax}} {{csdoc|sep_period}} === COinS === {{csdoc|coins}} === What's new === {{csdoc|whats new}} === Deprecated === {{csdoc|deprecated}} === Description === ==== Authors ==== {{csdoc|author|others=yes}} ==== Date ==== {{csdoc|date}} ==== Editors ==== {{csdoc|editor}} ==== Title ==== {{csdoc|title|title_title=encyclopedia|link=wikilink_only}} {{csdoc|title||title_format=quotes}} :Aliases: '''title''', '''article''' {{csdoc|type}} {{csdoc|chapter}} {{csdoc|language}} ==== <span class="anchor" id="url"></span>URL ==== {{csdoc|url}} ==== Chapter URL ==== {{csdoc|chapterurl}} ==== Encyclopedia ==== * '''encyclopedia''': Name of the work containing the source; may be wikilinked if relevant. Displays in ''italics''. If the name of the periodical changed over time use the name at the time of the source's publication. If '''script-encyclopedia''' is defined, use '''encyclopedia''' to hold a [[WP:ROMAN|Romanization]] (if available) of the title in '''script-encyclopedia'''. Alias: '''dictionary'''. Use [[Latin script]]. For languages written in non-Latin based scripts (Arabic, Chinese, Cyrillic, Greek, Hebrew, Indic, Japanese, Korean, etc.) use a standard [[WP:ROMAN|Romanization]] in this field. ** '''script-encyclopedia''': Work title in its original, non-Latin script; not italicized, follows italicized Romanization defined in '''encyclopedia''' (if present). Must be prefixed with one of the [[Help:Citation_Style_1#{{pipe}}script-&lt;param>{{=}} language codes|supported language codes]] to help browsers properly display the script. Leave empty for Latin-based scripts (Czech, French, Turkish, Vietnamese, etc.). Alias: '''script-dictionary'''. ** '''trans-encyclopedia''': English translation of the work title if the source cited is in a foreign language. Displays in square brackets after '''encyclopedia''' or '''script-encyclopedia'''. **:<code><nowiki>... |encyclopedia=Zhōngguó piàofáng |script-encyclopedia=zh:中国票房 |trans-encyclopedia=China Box Office ...</nowiki></code> ** '''department''': Title of a regular department, [[column (periodical)|column]], or section within the periodical or journal. Examples include "Communication", "Editorial", "Letter to the Editor", and "Review". Displays after '''title''' and is in plain text. ==== Edition, series, volume ==== {{csdoc|edition}} {{csdoc|series}} {{csdoc|volume}} ==== Publisher ==== {{csdoc|publisher}} ==== In-source locations ==== {{csdoc|pages}} ==== Identifiers ==== {{distinguish|#Anchor}} {{csdoc|id1}} {{csdoc|id2}} ==== Subscription or registration required ==== {{csdoc|registration}} ==== Quote ==== {{csdoc|quote}} ==== Anchor ==== {{distinguish|#Identifiers}} {{csdoc|ref}} ==== Display options ==== {{csdoc|display}} == TemplateData == {{Warning |image=Stop hand nuvola.svg |This section contains configuration data used by editing tools and automated bots. Changes to this data can result in widespread and unintended effects. For more information see [[Help:Citation Style 1#TemplateData]]}} {{TemplateData header}} {{#invoke:cs1 documentation support|template_data_validate|{{ROOTPAGENAME}}}} <templatedata> { "description": "This template formats a citation to an article or chapter in an edited collection such as an encyclopedia or dictionary, but more generally to any book or book series containing individual sections or chapters written by various authors, and put together by one or more editors.", "params": { "year": { "label": "Year of publication", "description": "Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known", "type": "string" }, "title": { "label": "Source title", "description": "The title of the article or entry in the encyclopedia; displays in quotes", "type": "string", "required": true, "aliases": [ "entry" ] }, "encyclopedia": { "label": "Encyclopedia", "description": "Title of the source; may be wikilinked; displays in italics", "type": "string", "aliases": [ "encyclopaedia", "dictionary" ], "suggested": true }, "publisher": { "label": "Publisher", "description": "Name of the publisher; displays after title", "type": "string", "aliases": [ "institution" ] }, "location": { "label": "Location of publication", "description": "Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place; alias of 'place'", "type": "string", "aliases": [ "place" ] }, "id": { "label": "ID", "description": "A unique identifier used where none of the specialized ones are applicable", "type": "string", "aliases": [ "ID" ] }, "url": { "label": "URL", "description": "The URL of the online location where the text of the publication can be found", "type": "url", "aliases": [ "URL" ] }, "access-date": { "label": "URL access date", "description": "The full date when the original URL was accessed; do not wikilink", "type": "string" }, "last": { "label": "Last name", "description": "The surname of the author; don't wikilink, use 'author-link'; can suffix with a numeral to add additional authors", "type": "string", "suggested": true }, "first": { "label": "First name", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'author-link'; can suffix with a numeral to add additional authors", "type": "string", "suggested": true }, "date": { "label": "Source date", "description": "Full date of the source; do not wikilink", "type": "string" }, "author-link": { "label": "Author link", "description": "Title of existing Wikipedia article about the author; can suffix with a numeral to add additional authors", "aliases": [ "author-link1", "author1-link" ], "type": "wiki-page-name" }, "others": { "label": "Others", "description": "Used to record other contributions to the work, such as 'Illustrated by John Smith', 'Revised by John Smith' or 'Translated by John Smith'", "type": "string" }, "orig-date": { "label": "Original date", "description": "Original year of publication; provide specifics", "type": "string", "aliases": [ "orig-year" ] }, "editor-last": { "label": "Editor last name", "description": "The surname of the editor; don't wikilink, use 'editor-link'; can suffix with a numeral to add additional editors", "aliases": [ "editor", "editor-surname", "editor-last1", "editor-surname1", "editor1", "editor1-last", "editor1-surname" ] }, "editor-first": { "label": "Editor first name", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the editor; don't wikilink, use 'editor-link'; can suffix with a numeral to add additional editors", "aliases": [ "editor-given", "editor-first1", "editor-given1", "editor1-first", "editor1-given" ] }, "editor-link": { "label": "Editor link", "description": "Title of existing Wikipedia article about the editor; can suffix with a numeral to add additional editors; alias of 'editor1-link'", "type": "wiki-page-name" }, "publication-place": { "label": "Place of publication", "description": "Publication place shows after title; if 'place' or 'location' are also given, they are displayed before the title prefixed with 'written at'", "type": "string" }, "publication-date": { "label": "Publication date", "description": "Date of publication when different from the date the work was written; do not wikilink", "type": "string" }, "edition": { "label": "Edition", "description": "When the publication has more than one edition; for example: '2nd', 'Revised' etc.; suffixed with ' ed.'", "type": "string" }, "series": { "label": "Series", "description": "When the source is part of a series, such as a book series where the issue numbering has restarted; alias of 'version'", "type": "string", "aliases": [ "version" ] }, "volume": { "label": "Volume", "description": "For one publication published in several volumes", "type": "string" }, "page": { "label": "Page", "description": "Page in the source that supports the content; displays after 'p.'", "type": "string", "aliases": [ "p" ] }, "pages": { "label": "Pages cited", "description": "A range of pages in the source that support the content (not an indication of the number of pages in the source); displays after 'pp.'; use either page= or pages=, but not both", "type": "string", "suggested": true, "aliases": [ "pp" ], "example": "5–11" }, "no-pp": { "label": "No pp", "description": "Set to 'y' to suppress the 'p.' or 'pp.' display with 'page' or 'pages' when inappropriate (such as 'Front cover')", "type": "string" }, "at": { "label": "At", "description": "May be used instead of 'page' or 'pages' where a page number is inappropriate or insufficient", "type": "string" }, "language": { "label": "Language", "description": "The language in which the source is written, if not English; use the full language name; do not use icons or templates", "type": "string", "aliases": [ "lang" ] }, "trans-title": { "label": "Translated title", "description": "An English language title, if the source cited is in a foreign language; 'language' is recommended", "type": "string" }, "type": { "label": "Type", "description": "Additional information about the media type of the source; format in sentence case", "type": "string" }, "format": { "label": "Format", "description": "Format of the work referred to by 'url'; examples: PDF, DOC, XLS; do not specify HTML", "type": "string" }, "arxiv": { "label": "arXiv identifier", "description": "An identifier for arXive electronic preprints of scientific papers", "type": "string" }, "asin": { "label": "ASIN", "description": "Amazon Standard Identification Number; 10 characters", "type": "string" }, "asin-tld": { "label": "ASIN TLD", "description": "ASIN top-level domain for Amazon sites other than the US", "type": "string" }, "bibcode": { "label": "Bibcode", "description": "Bibliographic Reference Code (REFCODE); 19 characters", "type": "string" }, "doi": { "label": "DOI", "description": "Digital Object Identifier; begins with '10.'", "type": "string", "aliases": [ "DOI" ] }, "isbn": { "label": "ISBN", "description": "International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible", "type": "string", "aliases": [ "ISBN" ] }, "issn": { "label": "ISSN", "description": "International Standard Serial Number; 8 characters; may be split into two groups of four using a hyphen", "type": "string", "aliases": [ "ISSN" ] }, "jfm": { "label": "jfm code", "description": "Jahrbuch über die Fortschritte der Mathematik classification code", "type": "string", "aliases": [ "JFM" ] }, "jstor": { "label": "JSTOR", "description": "JSTOR identifier", "type": "string", "aliases": [ "JSTOR" ] }, "lccn": { "label": "LCCN", "description": "Library of Congress Control Number", "type": "string", "aliases": [ "LCCN" ] }, "mr": { "label": "MR", "description": "Mathematical Reviews identifier", "type": "string", "aliases": [ "MR" ] }, "oclc": { "label": "OCLC", "description": "Online Computer Library Center number", "type": "string", "aliases": [ "OCLC" ] }, "ol": { "label": "OL", "description": "Open Library identifier", "type": "string", "aliases": [ "OL" ] }, "osti": { "label": "OSTI", "description": "Office of Scientific and Technical Information identifier", "type": "string", "aliases": [ "OSTI" ] }, "pmc": { "label": "PMC", "description": "PubMed Center article number", "type": "string", "aliases": [ "PMC" ] }, "pmid": { "label": "PMID", "description": "PubMed Unique Identifier", "type": "string", "aliases": [ "PMID" ] }, "rfc": { "label": "RFC", "description": "Request for Comments number", "type": "string", "aliases": [ "RFC" ] }, "ssrn": { "label": "SSRN", "description": "Social Science Research Network", "type": "string", "aliases": [ "SSRN" ] }, "zbl": { "label": "ZBL", "description": "Zentralblatt MATH journal identifier", "type": "string", "aliases": [ "ZBL" ] }, "archive-url": { "label": "Archive URL", "description": "The URL of an archived copy of a web page, if or in case the URL becomes unavailable; requires 'archive-date'", "type": "url" }, "archive-date": { "label": "Archive date", "description": "Date when the original URL was archived; do not wikilink", "type": "string" }, "quote": { "label": "Quote", "description": "Relevant text quoted from the source; displays last, enclosed in quotes; needs to include terminating punctuation", "type": "string", "aliases": [ "quotation" ] }, "ref": { "label": "Ref", "description": "An anchor identifier; can be made the target of wikilinks to full references; special value 'harv' generates an anchor suitable for the harv template", "type": "string" }, "postscript": { "label": "Postscript", "description": "The closing punctuation for the citation; ignored if 'quote' is defined", "type": "string", "default": "." }, "author-mask": { "label": "Author mask", "description": "Replaces the name of the first author with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing author separator; for example, 'with' instead", "type": "string" }, "display-authors": { "label": "Display authors", "description": "number of authors to display before 'et al.' is used; default is to do so after 8 of 9 are listed; alias of 'displayauthors'", "type": "number", "default": "8", "aliases": [ "display-subjects" ] }, "last2": { "label": "Last name 2", "description": "The surname of the second author; don't wikilink, use 'author-link2'; can suffix with a numeral to add additional authors", "aliases": [ "author2", "surname2", "author-last2", "author2-last", "subject2" ], "type": "string" }, "first2": { "label": "First name 2", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the second author; don't wikilink, use 'author-link'; can suffix with a numeral to add additional authors", "aliases": [ "given2", "author-first2", "author2-first" ], "type": "string" }, "last3": { "label": "Last name 3", "description": "The surname of the third author; don't wikilink, use 'author-link3'.", "aliases": [ "author3", "surname3", "author-last3", "author3-last", "subject3" ], "type": "string" }, "first3": { "label": "First name 3", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the third author; don't wikilink.", "aliases": [ "given3", "author-first3", "author3-first" ], "type": "string" }, "last4": { "label": "Last name 4", "description": "The surname of the fourth author; don't wikilink, use 'author-link4'.", "aliases": [ "author4", "surname4", "author-last4", "author4-last", "subject4" ], "type": "string" }, "first4": { "label": "First name 4", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the fourth author; don't wikilink.", "aliases": [ "given4", "author-first4", "author4-first" ], "type": "string" }, "last5": { "label": "Last name 5", "description": "The surname of the fifth author; don't wikilink, use 'author-link5'.", "aliases": [ "author5", "surname5", "author-last5", "author5-last", "subject5" ], "type": "string" }, "first5": { "label": "First name 5", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the fifth author; don't wikilink.", "aliases": [ "given5", "author-first5", "author5-first" ], "type": "string" }, "last6": { "label": "Last name 6", "description": "The surname of the sixth author; don't wikilink, use 'author-link6'.", "aliases": [ "author6", "surname6", "author-last6", "author6-last", "subject6" ], "type": "string" }, "first6": { "label": "First name 6", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the sixth author; don't wikilink.", "aliases": [ "given6", "author-first6", "author6-first" ], "type": "string" }, "last7": { "label": "Last name 7", "description": "The surname of the seventh author; don't wikilink, use 'author-link7'.", "aliases": [ "author7", "surname7", "author-last7", "author7-last", "subject7" ], "type": "string" }, "first7": { "label": "First name 7", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the seventh author; don't wikilink.", "aliases": [ "given7", "author-first7", "author7-first" ], "type": "string" }, "last8": { "label": "Last name 8", "description": "The surname of the eighth author; don't wikilink, use 'author-link8'.", "aliases": [ "author8", "surname8", "author-last8", "author8-last", "subject8" ], "type": "string" }, "first8": { "label": "First name 8", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the eighth author; don't wikilink.", "aliases": [ "given8", "author-first8", "author8-first" ], "type": "string" }, "last9": { "label": "Last name 9", "description": "The surname of the ninth author; don't wikilink, use 'author-link9'.", "aliases": [ "author9", "surname9", "author-last9", "author9-last", "subject9" ], "type": "string" }, "first9": { "label": "First name 9", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the ninth author; don't wikilink.", "aliases": [ "given9", "author-first9", "author9-first" ], "type": "string" }, "doi-broken-date": { "label": "DOI broken date", "description": "The date that the DOI was determined to be broken", "type": "string" }, "name-list-style": { "label": "Name list style", "description": "Set to 'amp' or 'and' to change the separator between the last two names of the name list to ' & ' or ' and ', respectively. Set to 'vanc' to display name lists in Vancouver style.", "type": "string" }, "url-status": { "label": "URL status", "description": "If set to 'live', the title display is adjusted; useful for when the URL is archived preemptively but still live. Set to \"dead\" or 'usurped' for broken links. Entering 'unfit' or 'usurped' makes the original link not appear at all.", "example": "'dead' or 'live'", "type": "string", "suggestedvalues": [ "dead", "live", "usurped", "unfit", "deviated" ], "default": "'dead' if an Archive URL is entered" } }, "maps": { "proveit": { "main": "title", "textarea": [ "quote" ] }, "citoid": { "edition": "edition", "title": "title", "bookTitle": "encyclopedia", "encyclopediaTitle": "encyclopedia", "dictionaryTitle": "encyclopedia", "publicationTitle": "encyclopedia", "url": "url", "publisher": "publisher", "date": "date", "place": "location", "ISSN": [ "issn" ], "ISBN": [ "isbn" ], "oclc": "oclc", "PMCID": "pmc", "PMID": "pmid", "pages": "pages", "volume": "volume", "series": "series", "DOI": "doi", "language": "language", "contributor": "others", "author": [ [ "first", "last" ], [ "first2", "last2" ], [ "first3", "last3" ], [ "first4", "last4" ], [ "first5", "last5" ], [ "first6", "last6" ], [ "first7", "last7" ], [ "first8", "last8" ], [ "first9", "last9" ] ], "editor": "editor-last" } }, "format": "{{_ |_=_}}", "paramOrder": [ "year", "title", "encyclopedia", "publisher", "location", "id", "url", "access-date", "last", "first", "date", "author-link", "others", "orig-date", "editor-last", "editor-first", "editor-link", "publication-place", "publication-date", "edition", "series", "volume", "page", "pages", "no-pp", "at", "language", "trans-title", "type", "format", "arxiv", "asin", "asin-tld", "bibcode", "doi", "doi-broken-date", "isbn", "issn", "jfm", "jstor", "lccn", "mr", "oclc", "ol", "osti", "pmc", "pmid", "rfc", "ssrn", "zbl", "url-status", "archive-url", "archive-date", "quote", "ref", "postscript", "author-mask", "display-authors", "last2", "first2", "last3", "first3", "last4", "first4", "last5", "first5", "last6", "first6", "last7", "first7", "last8", "first8", "last9", "first9", "name-list-style" ] } </templatedata> == See also == * [[:Category:Encyclopedia source templates]] contains many wrappers for specific encyclopedias, such as {{tlx|EB1911}} for the 1911 ''Encyclopædia Britannica'' {{Citation Style 1}} {{Wikipedia referencing}} {{UF-COinS}} <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- Categories below this line; interwikis at Wikidata --> [[Category:Citation Style 1 templates|E]] [[Category:Encyclopedia source templates| ]] }}</includeonly> 0mlllyy9yjse7vzxvju7etolga8zs3u 10 205017 844985 2026-08-24T02:30:22Z Kuldeepburjbhalaike 18176 "{{Documentation subpage}} {{High-use}} {{lua|Module:Footnotes}} <!-- PLEASE ADD CATEGORIES AND INTERWIKIS AT THE BOTTOM OF THIS PAGE --> The '''shortened footnote with parentheses template''' <nowiki>{{</nowiki>'''sfnp'''<nowiki>}}</nowiki> or '''shortened footnote with brackets template'''<!--British English--> <nowiki>{{</nowiki>'''sfnb'''<nowiki>}}</nowiki> creates a short [[WP:Harvard reference|author–date citation]] in a footnote. It is us..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 844985 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} {{High-use}} {{lua|Module:Footnotes}} <!-- PLEASE ADD CATEGORIES AND INTERWIKIS AT THE BOTTOM OF THIS PAGE --> The '''shortened footnote with parentheses template''' <nowiki>{{</nowiki>'''sfnp'''<nowiki>}}</nowiki> or '''shortened footnote with brackets template'''<!--British English--> <nowiki>{{</nowiki>'''sfnb'''<nowiki>}}</nowiki> creates a short [[WP:Harvard reference|author–date citation]] in a footnote. It is used to create {{sfnote|lc=y}}, a [[WP:CITESTYLE|citation style]] which pairs a short, author-date citation in a footnote with a [[WP:HOWCITE|complete citation]] in the references section at the end of the article (see example [[#Example|below]]). This citation style is used to simplify multiple citations to the same source and to reduce clutter in the edit window. It works exactly like the basic {{tlb|sfn}} template, except that it puts parentheses <code>()</code> around the year, a bit like the way that full citations appear in (e.g.) [[APA style]]. It is a stylistic alternative to {{tlb|sfn}}. {{markup| <nowiki> Article text.{{sfn|Smith|2020|p=25}} {{reflist}} </nowiki>| Article text.{{sfn|Smith|2020|p=25}} {{reflist}} |<nowiki> Article text.{{sfnp|Smith|2020|p=25}} {{reflist}} </nowiki>| Article text.{{sfnp|Smith|2020|p=25}} {{reflist}} }} {{tl|Sfn}}'s documentation includes an extensive collection of workarounds and solutions to common problems, and these will work equally well with '''sfnp'''. Note that the use (or even non-use) of these templates is an element of citation "style", and adding or removing them in articles with an established style should be consistent with that style. See [[WP:CITEVAR]]. ==Usage== '''Sfnp''' generates an "author-date" style short-cite from the following parameters: <div style="margin-left: 2em"><code>{{<nowiki>sfnp</nowiki>| &lt;{{var|last1}}*> | &lt;{{var|last2}}> | &lt;{{var|last3}}> | &lt;{{var|last4}}> | &lt;{{var|year}}*> | p= &lt;{{var|page}}> | loc= &lt;{{var|location}}> &#125;&#125;</code></div> with * &lt;{{var|last1}}> – required; surname of first author or corporate author * &lt;{{var|last2}}>–&lt;{{var|last4}}> – positional parameters; surnames of next three authors; required if available in the full citation * &lt;{{var|year}}> – required; four-digit year; may have a lowercase disambiguation letter, like {{pval|2012a}} * {{para|p}} – specific page referenced in the source (alias: {{para|page}}{{hairspace}}) * {{para|pp}} – comma-separated list of [[Template:Csdoc#pages|individual pages and / or range(s) of pages]] referenced in the source (alias: {{para|pages}}{{hairspace}}) * {{para|loc}} – in-source location when {{para|p}} and {{para|pp}} are inappropriate; may be used to supplement {{para|p}} and {{para|pp}}; information such as a section or figure number. (alias: {{para|at}}{{hairspace}}) === Example === Typical usage is shown in the example below. The text and the footnote are connected by a bi-directional link – clicking on the superscript takes the reader to the footnote, clicking on the footnote number takes them back to the superscript. The clicking on the short citation takes them to the full citation in the references section. '''Sfnp''' will also automatically combine identical footnotes. {{markup|tag=syntaxhighlight|<nowiki> Article text.{{sfnp|Smith|2020|p=25}} More article text.{{sfnp|Smith|2020|p=25}} Still more article text.{{sfnp|Smith|2020|p=26}} ==Notes== {{reflist}} ==References== * {{cite book | last = Smith | first = John | date = 2020 | title = Smith's Book }} </nowiki>| Article text.{{sfnp|Smith|2020|p=25}} More article text.{{sfnp|Smith|2020|p=25}} Still more article text.{{sfnp|Smith|2020|p=26}} {{fake notes and references||}} {{cite book | last = Smith | first = John | date = 2020 | title = Smith's Book }}}} Template '''sfnp''' is not placed inside {{tag|ref}} tags and generates the footnote internally. (To place '''sfnp''' in a footnote, see [[#A citation inside an explanatory footnote|putting a citation inside a footnote]], below.) ===Parameters=== ====Author(s) and year==== The first four author surnames (or all authors if fewer than four; use the values from {{para|last''N''}} or {{para|author''N''}}{{hairspace}}) are required, followed by the year of publication (from {{para|year}} or {{para|date}}). Authors past the fourth must be omitted or an error will result. The [[Template:sfn/doc#Possible issues with author-date link|possible issues]] section in {{tl|sfn}} describes workarounds for various common problems, such as [[Template:sfn/doc#Large number of authors|large number of authors]], [[Template:sfn/doc#No author name in citation template|no author name]], [[Template:sfn/doc#More than one work in a year|multiple works in the same year]], [[Template:sfn/doc#Two sources with same last names and years|two sources with same last names and years]] and others. {{markup|tag=syntaxhighlight |<nowiki>Article text.{{sfnp|Smith|1994|p=25}}</nowiki> |Article text.{{sfnp|Smith|1994|p=25}}<br /> {{reflist}} |<nowiki>Article text.{{sfnp|Smith|Jones|1994|p=25}}</nowiki> |Article text.{{sfnp|Smith|Jones|1994|p=25}}<br /> {{reflist}} |<nowiki>Article text.{{sfnp|Smith|Jones|Brown|1994|p=25}}</nowiki> |Article text.{{sfnp|Smith|Jones|Brown|1994|p=25}}<br /> {{reflist}} |<nowiki>Article text.{{sfnp|Smith|Jones|Brown|Black|1994|p=25}}</nowiki> |Article text.{{sfnp|Smith|Jones|Brown|Black|1994|p=25}}<br /> {{reflist}} }} ====Location in the source text==== Use {{para|p}} for single pages; use {{para|pp}} for multiple pages (such as ranges). Use of {{para|p}} for multiple pages or {{para|pp}} for single pages can cause [[Help:Cite errors/Cite error references duplicate key|cite errors]]. {{para|loc}} can be used to specify a location in the source in another way, such as section numbers or chapters. It can also be combined with {{para|p}} or {{para|pp}}. {{markup|tag=syntaxhighlight |<nowiki>Article text.{{sfnp|Smith|2020|p=25}}</nowiki> |Article text.{{sfnp|Smith|2020|p=25}}<br /> {{reflist}} |<nowiki>Article text.{{sfnp|Smith|2020|pp=25–26}}</nowiki> |Article text.{{sfnp|Smith|2020|pp=25–26}}<br /> {{reflist}} |<nowiki>Article text.{{sfnp|Smith|2020|loc=ch. 3}}</nowiki> |Article text.{{sfnp|Smith|2020|loc=ch. 3}}<br /> {{reflist}} |<nowiki>Article text.{{sfnp|Smith|2020|p=25|loc=n. 14}}</nowiki> |Article text.{{sfnp|Smith|2020|p=25|loc=n. 14}}<br /> {{reflist}} }} == Other variations == {{excerpt|Template:sfn/doc|With templates}} ---- {{Hidden|Anchors for some examples| Some of the examples need an anchor here so they don't display an error message. Press the back button on your browser to return to the example you were reading. *{{cite book|last1=Smith|date=1994|title=Book by Smith}} *{{cite book|last1=Smith|last2=Jones|date=1994|title=Book by Smith and Jones}} *{{cite book|last1=Smith|last2=Jones|last3=Brown|date=1994|title=Book by Smith, Jones and Brown}} *{{cite book|last1=Smith|last2=Jones|last3=Brown|last4=Black|date=1994|title=Book by Smith, Jones and Brown}} }} == TemplateData == {{TemplateDataHeader}} <templatedata> { "params": { "1": { "description": "Last name of first (or only) author", "required": true, "example": "Smith", "type": "line", "suggested": true, "label": "Author last name" }, "2": { "description": "Year for citations with one author, or last name of second author for citations with two or more authors", "required": true, "example": "2006", "type": "string", "suggested": true, "label": "Second author or year" }, "3": { "description": "Year for citations with two authors, or last name of third author for citations with three or more authors", "type": "string", "label": "Third author or year" }, "4": { "description": "Year for citations with three authors, or last name of fourth author for citations with four authors", "type": "string", "label": "Fourth author or year" }, "5": { "description": "Year for citations with four authors", "type": "number", "label": "Year (if four authors included)" }, "p": { "description": "Page number in source, if the relevant information is on one page (use the «pp» parameter for multiple pages, and the «loc» parameter for other location data)", "suggested": true, "aliases": [ "page" ], "example": "42", "type": "line", "label": "Page" }, "pp": { "description": "Page numbers in source", "aliases": [ "pages" ], "example": "23–24", "type": "line", "label": "Pages" }, "ps": { "description": "Trailing text to replace period", "example": "none", "type": "string", "label": "Postscript" }, "loc": { "description": "Location in source", "example": "section 7", "type": "line", "label": "Location", "aliases": [ "at" ] }, "group": { "label": "Group", "description": "The reference group for the footnote", "type": "string" } }, "description": "This template creates a short author–date citation in a footnote. It allows you to link inline citation using Harvard citations (a form of short citations using parenthetical references) to their corresponding full bibliographic citations.", "format": "inline" } </templatedata> <includeonly>{{sandbox other|| <!-- ADD CATEGORIES BELOW THIS LINE --> [[Category:Footnote templates]] [[Category:Author–date citation templates]] }}</includeonly> lbjb5nluk72hykdx7drlxnwy862l2ty 10 205018 844987 2026-08-24T02:32:36Z Kuldeepburjbhalaike 18176 "{{Documentation subpage}} <!-- Add categories where indicated at the bottom of this page and interwikis at Wikidata --> {{High-use|risk}} {{Template redirect|sfnnb}} {{Lua|Module:Footnotes|Module:Check for unknown parameters}} The '''shortened footnote template''' {{tl|sfn}} creates a short [[WP:Citing sources#Short citations|author–date citation]] in a [[Wikipedia:Citing sources|footnote]], with a one-directional link to the first matching W..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 844987 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} <!-- Add categories where indicated at the bottom of this page and interwikis at Wikidata --> {{High-use|risk}} {{Template redirect|sfnnb}} {{Lua|Module:Footnotes|Module:Check for unknown parameters}} The '''shortened footnote template''' {{tl|sfn}} creates a short [[WP:Citing sources#Short citations|author–date citation]] in a [[Wikipedia:Citing sources|footnote]], with a one-directional link to the first matching [[Wikipedia:Citation templates|citation template]] on the same page. It will combine identical footnotes automatically. It is used to create {{sfnote|lc=y}}, a [[WP:CITESTYLE|citation style]] which pairs a short, author-date citation in a footnote with a [[WP:HOWCITE|complete citation]] in the references section at the end of the article (see example [[#Example|below]]). This citation style is used to simplify multiple citations to the same source and to reduce clutter in the edit window. Common problems and known workarounds are given in the sections below. Use the table of contents to find what you need. Note that the use (or even non-use) of these templates is an element of citation "style", and adding or removing them in articles with an established style should be consistent with that style. See [[WP:CITEVAR]]. ==Usage== '''Sfn''' generates an "author-date" style short-cite from the following parameters: <div style="margin-left: 2em"><code>{{<nowiki>sfn</nowiki>| &lt;{{var|last1}}*> | &lt;{{var|last2}}> | &lt;{{var|last3}}> | &lt;{{var|last4}}> | &lt;{{var|year}}*> | p= &lt;{{var|page}}> | loc= &lt;{{var|location}}> &#125;&#125;</code></div> with * &lt;{{var|last1}}> – required; surname of first author or corporate author * &lt;{{var|last2}}>–&lt;{{var|last4}}> – positional parameters; surnames of next three authors; required if available in the full citation * &lt;{{var|year}}> – required; four-digit year; may have a lowercase disambiguation letter, like {{pval|2012a}} * {{para|p}} – specific page referenced in the source (alias: {{para|page}}{{hairspace}}) * {{para|pp}} – comma-separated list of [[Template:Csdoc#pages|individual pages and / or range(s) of pages]] referenced in the source (alias: {{para|pages}}{{hairspace}}) * {{para|loc}} – in-source location when {{para|p}} and {{para|pp}} are inappropriate; may be used to supplement {{para|p}} and {{para|pp}}; information such as a section or figure number. (alias: {{para|at}}{{hairspace}}) === Example === Typical usage is shown in the example below. The text and the footnote are connected by a bi-directional link – clicking on the superscript takes the reader to the footnote, clicking on the footnote number takes them back to the superscript. The clicking on the short citation takes them to the full citation in the references section. '''Sfn''' will also automatically combine identical footnotes. {{markup|tag=syntaxhighlight|<nowiki> Article text.{{sfn|Smith|2020|p=25}} More article text.{{sfn|Smith|2020|p=25}} Still more article text.{{sfn|Smith|2020|p=26}} ==Notes== {{reflist}} ==References== * {{cite book | last = Smith | first = John | date = 2020 | title = Smith's Book }} </nowiki>| Article text.{{sfn|Smith|2020|p=25}} More article text.{{sfn|Smith|2020|p=25}} Still more article text.{{sfn|Smith|2020|p=26}} {{fake notes and references||}} {{cite book | last = Smith | first = John | date = 2020 | title = Smith's Book }}}} Template '''sfn''' is not placed inside {{tag|ref}} tags and generates the footnote internally. (To place '''sfn''' in a footnote, see [[#A citation inside an explanatory footnote|putting a citation inside a footnote]], below.) ===Parameters=== ====Author(s) and year==== The first four author surnames (or all authors if fewer than four; use the values from {{para|last''N''}} or {{para|author''N''}}{{hairspace}}) are required, followed by the year of publication (from {{para|year}} or {{para|date}}). Authors past the fourth must be omitted or an error will result. The [[#Possible issues with author-date link|possible issues]] section below describes workarounds for various common problems, such as [[#Large number of authors|large number of authors]], [[#No author name in citation template|no author name]], [[#More than one work in a year|multiple works in the same year]], [[#Two sources with same last names and years|Two sources with same last names and years]] and others. {{markup|tag=syntaxhighlight |<nowiki>Article text.{{sfn|Smith|1994|p=25}}</nowiki> |Article text.{{sfn|Smith|1994|p=25}}<br /> {{reflist}} |<nowiki>Article text.{{sfn|Smith|Jones|1994|p=25}}</nowiki> |Article text.{{sfn|Smith|Jones|1994|p=25}}<br /> {{reflist}} |<nowiki>Article text.{{sfn|Smith|Jones|Brown|1994|p=25}}</nowiki> |Article text.{{sfn|Smith|Jones|Brown|1994|p=25}}<br /> {{reflist}} |<nowiki>Article text.{{sfn|Smith|Jones|Brown|Black|1994|p=25}}</nowiki> |Article text.{{sfn|Smith|Jones|Brown|Black|1994|p=25}}<br /> {{reflist}} }} ====Location in the source text==== Use {{para|p}} for single pages; use {{para|pp}} for multiple pages (such as ranges). Use of {{para|p}} for multiple pages or {{para|pp}} for single pages can cause [[Help:Cite errors/Cite error references duplicate key|cite errors]]. {{para|loc}} can be used to specify a location in the source in another way, such as section numbers or chapters. It can also be combined with {{para|p}} or {{para|pp}}. {{markup|tag=syntaxhighlight |<nowiki>Article text.{{sfn|Smith|2020|p=25}}</nowiki> |Article text.{{sfn|Smith|2020|p=25}}<br /> {{reflist}} |<nowiki>Article text.{{sfn|Smith|2020|pp=25–26}}</nowiki> |Article text.{{sfn|Smith|2020|pp=25–26}}<br /> {{reflist}} |<nowiki>Article text.{{sfn|Smith|2020|loc=ch. 3}}</nowiki> |Article text.{{sfn|Smith|2020|loc=ch. 3}}<br /> {{reflist}} |<nowiki>Article text.{{sfn|Smith|2020|p=25|loc=n. 14}}</nowiki> |Article text.{{sfn|Smith|2020|p=25|loc=n. 14}}<br /> {{reflist}} }} ==Possible issues with author-date link== {{for|information on how to turn on error messages for broken links|:Category:Harv and Sfn template errors}} These are techniques that address various unusual difficulties with the link between the short citation and the full citation. Templates that have broken [[wikilink]]s using these templates are added to the category {{cat|All articles with broken links to citations}}. ===Wikilink to citation does not work=== If an article is using this template and nothing happens when you click on the highlighted [[wikilink]] from the [[WP:SHORTCITE|short citation]] to the [[WP:SHORTCITE|full citation]] at the bottom of the page, there are several possible solutions. If: # Templates like this one are rarely used in this article. '''Solution''': Remove this template and format the citation in the style used most often in the article. # The correct full citation does ''not'' appear at the bottom of the article. '''Solution''': Find the source (it may be copied from an article on a similar subject), and check that it verifies the text. If the source can't be found, replace this template with {{tl2|citation not found}}. # The correct full citation appears at the bottom of the article, and ## The full citation uses a template from the list at [[Help:Citation Style 1|Citation Style 1]]: ### The citation template has only {{para|author}} and this template uses the last name. '''Solution''': Either (a) split the author name in to {{para|last}} and {{para|first}} in the full citation or (b) use the full name in the short citation. Be careful in either case to be consistent with the other citations in the article. ### The name in the short citation is spelled or capitalized differently than in the full citation. '''Solution''': Check the source for the correct spelling, and use the same spelling, spacing, and capitalization in both the short and full citations. ### There is more than one full citation with the same last name and year. '''Solution''': See [[#More than one work in a year|§More than one work in a year]] or [[#Two sources with same last names and years|§Two sources with same last names and years]]. ### The year is different here than the full citation. '''Solution''': Check the source for the correct year, and use the same year in both the short and full citations. ### The template has a {{para|date}} field and no {{para|year}} field, but the format of the {{para|date}} field is unusual. '''Solution''': Try to fix the date. If the link still does not work, add {{para|year}} to the citation template. (It's okay if it has both.) ### The template does not have a year, or the date is set to "n.d." (no date). '''Solution''': Set the year field of this template to "n.d.". ### The template does not have an author's or an editor's, last name (authors take precedence over editors). '''Solution''': See [[#Citation template has no author name|§Citation template has no author name]], below. ### The template has no author, date or title. '''Solution''': See [[#Citation template has no author, date or title|§Citation template has no author, date or title]] ##Find the citation template in [[Wikipedia:Citation templates and reference anchors#Citation templates that create anchors|WP:Citation templates and anchors]] and find out if it has support for an anchor. ### The citation template doesn't automatically create the anchor, but has {{para|ref}}. '''Solution''': See [[#Citation template doesn't create a compatible anchor but has %7Cref=|§Citation template doesn't create a compatible anchor but has {{para|ref}}]], below. ### The citation template doesn't support anchors at all. '''Solution''': See [[#Citation template does not support any kind of anchor|§Citation format does not support any kind of anchor]], below. ##The full citation is handwritten. ### There are no other citation templates in the article. This is probably because local editors prefer it that way. '''Solution''': You should adapt to the style of the article. This would probably entail removing this template and formatting the short citation in plain text or replacing it with a full citation in {{tag|ref}} tags. ### There are citation templates used liberally throughout the article. '''Solution''': Reformat the source with the appropriate {{cite *}} template (and set the {{para|ref}} appropriately, if necessary). ### No appropriate template can be found. '''Solution''': See [[#No citation template|§No citation template]], below. ===Custom anchors=== A custom anchor using {{tl|sfnref}} can, at least temporarily, always make the shortened footnote look exactly the way you would like and still have a link that works. Many of the problems and workarounds below require a custom anchor. All CS1 citation templates and several other templates allow you to set a custom anchor with parameter {{para|ref}}. The template {{tl|sfnRef}} creates an anchor that will match {{tl|sfn}}'s if it has the same parameters as {{tl|sfn}}. To use this technique, choose the name and year you would like to appear in {{tl|sfn}}, copy these parameters into {{tl|sfnRef}} and set {{tl|ref}} to the {{tl|sfnRef}}. In other words, if you want this: * {{tl2|sfn|<*''name you want''>|<''year''>|<''page / location''>}} then set this: * {{para|ref|{{tl2|sfnRef|<''name you want''>|<''year''>}}}} in the template, and the link should work correctly. The parameters must be <em>identical</em> in every respect. If the year is unusual (i.e. not a number), then include the year in the name and don't use the year position. ===Large number of authors=== If there are more than four authors, the first four authors' surnames (the value in {{para|last}} or {{para|author}}) are required by the template. Listing more authors is not supported. It is also possible to use a [[#Custom anchors|custom anchor]] that sets the name field to "Smith et. al.". {{markup|tag=syntaxhighlight |<nowiki>Article text.{{sfn|Smith|Jones|Brown|Black|1994|p=25}} ==Notes== {{reflist}} ==References== * {{cite journal | last = Smith | last2 = Jones | last3 = Brown | last4 = Black | last5 = Davis | last6 = Martinez | last7 = Hsu | date = 1994 | title = Scientific paper written by many scientists | journal = Important Journal }}</nowiki> |{{fake notes and references |Article text.{{sfn|Smith|Jones|Brown|Black|1994|p=25}} | * {{cite journal | last = Smith | last2 = Jones | last3 = Brown | last4 = Black | last5 = Davis | last6 = Martinez | last7 = Hsu | date = 1994 | title = Scientific paper written by many scientists | journal = Important Journal}} }} |<nowiki>Article text.{{sfn|Smith et al.|1995|p=25}} ==Notes== {{reflist}} ==References== * {{cite journal | last = Smith | last2 = Jones | last3 = Brown | last4 = Black | last5 = Davis | last6 = Martinez | last7 = Hsu | date = 1995 | title = Another paper by many scientists | journal = Important Journal | ref = {{sfnref|Smith et al.|1995}} }}</nowiki> |{{fake notes and references |Article text.{{sfn|Smith et al.|1995|p=25}} | * {{cite journal | last = Smith | last2 = Jones | last3 = Brown | last4 = Black | last5 = Davis | last6 = Martinez | last7 = Hsu | date = 1995 | title = Another paper by many scientists | journal = Important Journal | ref = {{sfnref|Smith et al.|1995}} }} }}}} ===More than one work in a year=== Where there is a need to cite more than one work ''by the same author published in the same year'', the standard way to disambiguate such works is to add a letter suffix after the year, e.g. "Smith 2006a" and "Smith 2006b". Set the year element of the {{tlc|sfn}} templates (e.g. {{tlc|sfn|Smith|2006a}} and {{tlc|sfn|Smith|2006a}}), and add the disambiguation letter to the matching full citation, (e.g. <code><nowiki>{{cite book|...|last=Smith|date=2006b}}</nowiki></code>). When {{tlc|sfn}} is used with {{tlx|citation}} or {{cs1}} templates, a year-suffix letter may be added to {{para|date}} for all accepted date formats except year-initial numeric ({{small|YYYY-MM-DD}}). It is not necessary to include both {{para|date}} and {{para|year}} (see exception [[#NB_YEAR|below]]). If both are included, {{para|year}} is used for the <code>CITEREF</code> anchor to be compliant with legacy citations. :{{para|date|2013a}}: simple year only dates :{{para|date|Jan 2013b}} or {{para|date|Winter 2013b}}: month or season and year dates :{{para|date|9 November 2013b}} or {{para|date|November 9, 2013b}}: full dates :{{para|date|June–July 2013c}} or {{para|date|Winter–Spring 2013c}}: month or season ranges and year dates :{{para|date|c. 2013d}}: circa year dates :{{para|date|{{#time:Y}}–{{#time:Y|now +1 year}}e}} or {{para|date|Summer {{#time:Y}}–{{#time:y|now +1 year}}e}}: year ranges :{{para|date|n.d.f}}: no date (n.d.) :{{anchor|NB_YEAR}}<s>{{para|date|2013g-11-09}}</s>: not supported, the template must use {{para|year|2013g}}. If month and day should be part of the citation as well, both parameters need to be given: {{para|date|2013-11-09}} {{para|year|2013x}}. In this case, {{para|date}} is used for citation display and metadata purposes, and {{para|year}} for link disambiguation. {{markup|tag=syntaxhighlight |<nowiki>Article text.{{sfn|Smith|1993a|p=25}} More text.{{sfn|Smith|1993b|p=32}} ==Notes== {{reflist}} ==References== * {{cite journal |last=Smith |first=Karen |date=January 1993a |title=Smith's first paper |journal=Important Journal }} * {{cite journal |last=Smith |first=Karen |date=Spring–Summer 1993b |title=Smith's second paper |journal=Another Important Journal }}</nowiki> |Article text.{{sfn|Smith|1993a|p=25}} More text.{{sfn|Smith|1993b|p=32}} {{fake notes and references}} * {{cite journal|last=Smith|first=Karen|date=January 1993a|title=Smith's first paper|journal=Important Journal}} * {{cite journal|last=Smith|first=Karen|date=Spring–Summer 1993b|title=Smith's second paper|journal=Another Important Journal}} }} ===Two sources with same last names and years === An article might cite works from the same year by two different authors with the same last name. For example, an article might cite psychoanalysts [[Anna Freud]] and [[Sigmund Freud]], who both wrote books in the same year. There are two solutions: it's possible to use the same technique described in the previous section. To differentiate between the two books, the first one can be given the year "1928a" and the second one "1928b". Or, you can create a [[#Custom anchors|custom anchor]] that adds an initial to the name fields, e.g. "A. Freud" and "S. Freud". The links will no longer conflict. {{markup|tag=syntaxhighlight |<nowiki> In 1928, [[Sigmund Freud]] wrote that "religious influence" was one of the primary goals of education.{{sfn|S. Freud|1928|pp=47-48}} In her first published book, [[Anna Freud]] proposed that the education of a child is never independent of the adults they depend upon.{{sfn|A. Freud|1928}} ===Notes=== {{reflist}} ===References=== {{refbegin}} * {{cite book |last=Freud |first=Anna |date=1928 |title=Introduction to the Technique of Child Analysis |ref={{sfnref|A. Freud|1928}}}} * {{cite book |last=Freud |first=Sigmund |date=1928 |title=The Future of an Illusion |ref={{sfnref|S. Freud|1928}}}} {{refend}} </nowiki> |In 1928, [[Sigmund Freud]] wrote that "religious influence" was one of the primary goals of education.{{sfn|S. Freud|1928|pp=47-48}} In her first published book, [[Anna Freud]] proposed that the education of a child is never independent of the adults they depend upon.{{sfn|A. Freud|1928}} {{fake heading|sub=3|Notes}} {{reflist}} {{fake heading|sub=3|References}} {{refbegin}} * {{cite book |last=Freud |first=Anna |date=1928 |title=Introduction to the Technique of Child Analysis |ref={{sfnref|A. Freud|1928}}}} * {{cite book |last=Freud |first=Sigmund |date=1928 |title=The Future of an Illusion |ref={{sfnref|S. Freud|1928}}}} {{refend}} }} ===Citation template has no year but has a date=== Either the {{para|date}} or {{para|year}} of a citation template can be matched—the template logic can extract the year from a full date. If the date parameter is not a full date, then the extraction will fail. If the link does not seem to work, it also possible to set both {{para|date}} and {{para|year}} parameters. The template will display the date and use the year for the anchor. These two examples show a year being successfully extracted from full date. {{markup|tag=syntaxhighlight |<nowiki>Article text.{{sfn|Smith|1997|p=101}} ==Notes== {{reflist}} ==References== * {{cite journal | last = Smith | first = Karen | date = 11 May 1997 | title = Smith's 1997 paper | journal= Important Journal }}</nowiki> |{{fake notes and references | Article text.{{sfn|Smith|1997|p=101}} |* {{cite journal | last = Smith | first = Karen | date = 11 May 1997 | title = Smith's 1997 paper | journal= Important Journal }}}} |<nowiki>Article text.{{sfn|Smith|1998|p=101}} ==Notes== {{reflist}} ==References== * {{cite journal | last = Smith | first = Karen | date = May 1998 | title = Smith's 1998 paper | journal= Important Journal }}</nowiki> |{{fake notes and references | Article text.{{sfn|Smith|1998|p=101}} |* {{cite journal | last = Smith | first = Karen | date = May 1998 | title = Smith's 1998 paper | journal= Important Journal }}}}}} ===Citation template has no date=== If the cited source does not have a date, you can use {{para|date|n.d.}} for the full citation and "n.d." in place of the date for the short citation: {{markup |<nowiki>This is a fact.{{sfn|Smith|n.d.}} ==Notes== {{reflist}} ==References== * {{Citation |last=Smith |title=Title |date=n.d. |publisher=Publisher |mode=cs1}}</nowiki> |This is a fact.{{sfn|Smith|n.d.}} {{fake heading|sub=3|Notes}} {{reflist}} {{fake heading|sub=3|References}} * {{Citation |last=Smith |title=Title |date=n.d. |publisher=Publisher |mode=cs1}} }} ===Citation template has no author name=== Some sources do not have a single author with a last name, such as a magazine article or a report from a government institution. There is no consensus (in Wikipedia or among citation styles) about how to format author–date citations for works that do not have a specific author. Several choices are: # The title of the article, or a shortened form of the title, is recommended by some style guides. # For a newspaper or periodical, you may use the name of the paper and the date. # For a publication by an institution, use either: ## The initials of the institution ## The name of the institution # Other style guides recommend using "Anonymous" or "Anon." An article should adopt one of these styles consistently. Use a [[#Custom anchors|custom anchor]] to replace set the author name to one of these other choices, as shown in these examples below. {{markup|tag=syntaxhighlight |<nowiki>Article text.{{sfn|BGI|1996|p=429}} ==Notes== {{reflist}} ==References== * {{cite book | title = Important Book | date = 1996 | publisher = Big Government Institution | ref = {{sfnref|BGI|1996}} }}</nowiki> |{{fake notes and references |Article text.{{sfn |BGI|1996|p=429}} |* {{cite book | title = Important Book | date = 1996 | publisher = Big Government Institution | ref = {{sfnref|BGI|1996}} }}}} |<nowiki>Article text.{{sfn |''Popular Magazine''|1996|p=29}} ==Notes== {{reflist}} ==References== * {{cite magazine | magazine = Popular Magazine | title = An Article by an Anonymous Author | date = 1996 | ref = {{sfnref|Popular Magazine|1996}} }}</nowiki> |{{fake notes and references |Article text.{{sfn |''Popular Magazine''|1996|p=29}} |* {{cite magazine | magazine = Popular Magazine | title = An Article by an Anonymous Author | date = 1996 | ref = {{sfnref|Popular Magazine|1996}} }}}}}} === Citation template has no author, date or title === If the cited source does not have a date, author, or title, place a description of the source within brackets for the {{para|title}} parameter, use {{para|date|n.d.}} and create [[#Custom anchors|custom anchor]] with the description in the name position and "n.d." in the year. {{markup |<nowiki>This is a fact.{{sfn|[Description]|n.d.}} ==Notes== {{reflist}} ==References== * {{Citation |title=[Description] |date=n.d. |publisher=Publisher |mode=cs1 |ref={{sfnref|[Description]|n.d.}} }}</nowiki> |This is a fact.{{sfn|[Description]|n.d.}} {{fake heading|sub=3|Notes}} {{reflist}} {{fake heading|sub=3|References}} * {{Citation |title=[Description] |date=n.d. |publisher=Publisher |mode=cs1 |ref={{sfnref|[Description]|n.d.}} }} }} ===Citation template doesn't create a compatible anchor but has {{para|ref}} === {{See section|Wikipedia:Citation templates and reference anchors|Citation templates that create anchors}} Some templates, such as {{tl|cite comic}}, {{tl|cite thesis}} and {{tl|cite map}} use the parameter {{para|ref}} to create an anchor for the short citation. This can be used to set a [[#Custom anchors|custom anchor]] for {{tl|sfn}} {{markup |<nowiki>Article text.{{sfn|Morrison|1987}} ==Notes== {{reflist}} ==References== * {{cite comic |writer=Morrison, Grant |artist=Yeowell, Steve |title=2000 AD |date=August 15, 1987 |publisher=[[Fleetway]] |ref={{sfnref|Morrison|1987}} }}</nowiki> |{{fake notes and references | Article text.{{sfn|Morrison|1987}} |* {{cite comic |writer=Morrison, Grant |artist=Yeowell, Steve |title=2000 AD |date=August 15, 1987 |publisher=[[Fleetway]] |ref={{sfnref|Morrison|1987}} }}}}}} You could also use CITEREF directly with a concatenation of <code>#CITEREF</code> plus the parameters passed to the Harvard citation template. ===Citation template does not support any kind of anchor=== {{See section|Wikipedia:Citation templates and reference anchors|Citation templates that create anchors}} There are a few templates that do not support any kind of anchor, including {{tl|cite report}}, {{tl|cite music release notes}}, {{tl|cite DVD-notes}}, {{tl|cite episode}} and others. It is possible to use {{tl|wikicite}} to create an anchor. It has a {{para|ref}} parameter which can be set to a [[#Custom anchors|custom anchor]]. In this example, the publisher is considered the editor. {{markup |<nowiki> Article text.{{sfn|Big Government Agency|1999}} ==Notes== {{reflist}} ==References== * {{wikicite | reference = {{cite report | title=Important Government Report | publisher=Big Government Agency | date=1999 }} | ref = {{sfnref|Big Government Agency|1999}} }} </nowiki>| Article text.{{sfn|Big Government Agency|1999}} {{fake heading|Notes}} {{reflist}} {{fake heading|References}} * {{wikicite | reference = {{cite report | title=Important Government Report | publisher=Big Government Agency | date=1999 }} | ref = {{sfnref|Big Government Agency|1999}} }} }} ===No citation template === If the citation is handwritten you should consider the citation format of the article. If citation templates are used often in this article, then check [[WP:Citation templates]] and try to find one that works for this source. If no template can be found, then this may be a source which can't be represented in our citation templates. Use {{tl2|wikicite}} to make an anchor, setting Wikicite's {{para|ref}} to a [[#Custom anchors|custom anchor]]. {{markup |<nowiki>Article text.{{sfn |A particularly unusual citation}} ==Notes== {{reflist}} ==References== * {{wikicite | reference = A source that can't be described using our citation templates at all. | ref = {{sfnref|A particularly unusual citation}} }} </nowiki>| {{fake notes and references | Article text.{{sfn |A particularly unusual citation}} |* {{wikicite | reference = A source that can't be described using our citation templates at all. | ref = {{sfnref|A particularly unusual citation}} }} }} }} == Techniques and variations == === Changing the appearance of the short citation === ==== With a custom anchor ==== With a [[#custom anchors|custom anchor]], {{tl|sfn}} can have any appearance you want. Here are two examples that editors have asked about in the past. * MLA style author-title short citations. Put name and title in {{para|1}}, don't set the year. {{markup|tag=syntaxhighlight|<nowiki>Article text.{{sfn|Ellison ''Ellison's Book''|p=13}} {{reflist}} * {{cite book | last = Ellison | first = Larry | title = Ellison's Book" | year = 2011 | ref = {{sfnref|Ellison ''Ellison's Book''}} }} </nowiki>| Article text.{{sfn|Ellison ''Ellison's Book''|p=13}} {{reflist}} * {{cite book | last = Ellison | first = Larry | title = Ellison's Book" | year = 2011 | ref = {{sfnref|Ellison ''Ellison's Book''}} }} }} * Adding the original date to a later edition of a book. Put the name, year and original date in {{para|1}}, don't set the year. {{markup|tag=syntaxhighlight|<nowiki>Article text.{{sfn|Voltaire 2030 [1752]|p=13}} {{reflist}} * {{cite book | title = Le Micromégas | author = [[Voltaire]] | year = 2020 | orig-date = 1752 | ref = {{sfnref|Voltaire 2030 [1752]}} }} </nowiki>| Article text.{{sfn|Voltaire 2030 [1752]|p=13}} {{reflist}} * {{cite book | title = Le Micromégas | author = [[Voltaire]] | year = 2020 | orig-date = 1752 | ref = {{sfnref|Voltaire 2030 [1752]}} }} }} ====With templates==== <!--- This is excerpted in WP:Shortened footnotes, Template:harv/doc/shared and Template:sfnp/doc ---> These alternative templates change the appearance of the author-date citation {{anchor|No closing period}} {| class="wikitable" ! style="width: 30%" | Purpose !! style="width: 40%;" | Markup !! style="width: 30%" | Renders as |- | The most common format,<br/>used 200,000+ articles<br/>Has a final period || <code><nowiki>{{</nowiki>'''[[Template:sfn|sfn]]'''<nowiki>|Smith|2020|p=25}}</nowiki></code> || Article text.{{sfn|Smith|2020|p=25}} <br /> {{Reflist}} |- | No final period || <code><nowiki><ref>{{</nowiki>'''[[Template:harvnb|harvnb]]'''<nowiki>|Smith|2020|p=25}}</ref></nowiki></code> || Article text.<ref>{{harvnb|Smith|2020|p=25}}</ref> <br /> {{Reflist}} |- | No final period || <code><nowiki>{{</nowiki>'''[[Template:sfn|sfn]]'''<nowiki>|Smith|2020|p=25|ps=none}}</nowiki></code> || Article text.{{sfn|Smith|2020|p=25|ps=none}} <br /> {{Reflist}} |- | Parenthesis around year and page || <code><nowiki><ref>{{</nowiki>'''[[Template:harvtxt|harvtxt]]'''<nowiki>|Smith|2020|p=25}}</ref></nowiki></code> || Article text.<ref>{{harvtxt|Smith|2020|p=25}}</ref> <br /> {{Reflist}} |- | Parenthesis around citation || <code><nowiki><ref>{{</nowiki>'''[[Template:harv|harv]]'''<nowiki>|Smith|2020|p=25}}</ref></nowiki></code> || Article text.<ref>{{harv|Smith|2020|p=25}}</ref> <br /> {{Reflist}} |- | Parenthesis around year || <code><nowiki><ref>{{</nowiki>'''[[Template:harvp|harvp]]'''<nowiki>|Smith|2020|p=25}}</ref></nowiki></code> || Article text.<ref>{{harvp|Smith|2020|p=25}}</ref> <br /> {{Reflist}} |- | Parenthesis around year || <code><nowiki>{{</nowiki>'''[[Template:sfnp|sfnp]]'''<nowiki>|Smith|2020|p=25|ps=none}}</nowiki></code> || Article text.{{sfnp|Smith|2020|p=25|ps=none}} <br /> {{Reflist}} |- | Parenthesis around year<br />With final period || <code><nowiki>{{</nowiki>'''[[Template:sfnp|sfnp]]'''<nowiki>|Smith|2020|p=25}}</nowiki></code> || Article text.{{sfnp|Smith|2020|p=25}} <br /> {{Reflist}} |- | Colon for page number || <code><nowiki><ref>{{</nowiki>'''[[Template:harvcolnb|harvcolnb]]'''<nowiki>|Smith|2020|p=25}}</ref></nowiki></code> || Article text.<ref>{{harvcolnb|Smith|2020|p=25}}</ref> <br /> {{Reflist}} |- | Colon for page number,<br/>parenthesis around year and page || <code><nowiki><ref>{{</nowiki>'''[[Template:harvcoltxt|harvcoltxt]]'''<nowiki>|Smith|2020|p=25}}</ref></nowiki></code> || Article text.<ref>{{harvcoltxt|Smith|2020|p=25}}</ref> <br /> {{Reflist}} |- | Colon for page number,<br />parenthesis around citation || <code><nowiki><ref>{{</nowiki>'''[[Template:harvcol|harvcol]]'''<nowiki>|Smith|2020|p=25}}</ref></nowiki></code> || Article text.<ref>{{harvcol|Smith|2020|p=25}}</ref> <br /> {{Reflist}} |} {{anchor|Additional comments or quotes}} === Adding additional comments or quotes === The templates {{tl2|harvnb}} or {{tl2|harvtxt}} can be used to add quotes or additional comments into the footnote, in the form of in-text attributions. {{markup|tag=syntaxhighlight|<nowiki>Some information.<ref>{{harvnb|Smith|2011|p=2}}: "A quote verifying the information."</ref> == Notes == {{reflist}} </nowiki>| Some information.<ref>{{harvnb|Smith|2011|p=2}}: "A quote verifying the information."</ref> {{Fake heading|sub=3|Notes}} {{reflist}} }} {{markup|tag=syntaxhighlight|<nowiki> "A quote in a secondary source."<ref>{{harvtxt|Smith|2011|p=2}} quoted in {{harvtxt|Jones|2010|p=343}}</ref> == Notes == {{reflist}} </nowiki>| "A quote in a secondary source."<ref>{{harvtxt|Smith|2011|p=2}} quoted in {{harvtxt|Jones|2010|p=343}}</ref> {{Fake heading|sub=3|Notes}} {{reflist}} }} ===Adding a URL for the page or location=== If a specific link to the page or section is available, a [[Uniform Resource Locator|URL]] can be added to the location or page number. {{markup|tag=syntaxhighlight |<nowiki>Article text.{{sfn|Smith|2011|p=[https://en.wikipedia.org 3]}} Other article text.{{sfn|Smith|2011|loc=[https://en.wikipedia.org &sect;7]}} ==Notes== {{reflist}} ==References== * {{cite book | last = Smith | date = 2011 | title = Smith's other book }}</nowiki> |{{Fake notes and references |Article text.{{sfn|Smith|2011|p=[https://en.wikipedia.org 3]}} Other article text.{{sfn|Smith|2011|loc=[https://en.wikipedia.org &sect;7]}} |* {{cite book | last = Smith | date = 2011 | title = Smith's book }} }}}} (See [[#url weirdness|below]] for a potential issue with this technique.) ===Citations inside explanatory footnotes=== Sometimes an explanatory footnote requires a citation. There are several acceptable solutions. Citations using {{tl1|sfn}} can't be directly embedded between {{tag|ref}} tags, because the following message will be produced: {{small|{{error|Cite error references missing group||nocat=true}}}}. But {{tl1|sfn}} can be used with templates {{tl1|efn}} and {{tl1|notelist}}, which separates the explanatory footnotes from the short citations, as shown in this example. (See also [[Chinese Room]], which is an article that makes extensive use of this technique.) {{markup|tag=syntaxhighlight |<nowiki>Interesting fact.{{efn|Clarification of interesting fact.{{sfn|Smith|2018}}}} ==Notes== {{notelist}} ==Citations== {{reflist}} ==References== * {{cite book | last = Smith | date = 2018 | title = Smith's other book }} </nowiki>| Interesting fact.{{efn|Clarification of interesting fact.{{sfn|Smith|2018}}}} {{fake heading|Notes}} {{notelist}} {{fake heading|Citations}} {{reflist}} {{fake heading|References}} * {{cite book | last = Smith | date = 2018 | title = Smith's other book }} }} ===Bundled citations=== {{see also|Help:Citation merging ‎|Wikipedia:Citing sources#Bundling citations}} Template {{tl2|harvnb}} (with <syntaxhighlight lang="wikitext"><ref></syntaxhighlight> tags) or {{tl2|sfnm}} can be used to [[WP:CITE#Bundling citations|bundle citations]]. {{markup|tag=syntaxhighlight |<nowiki>Article text.<ref>{{harvnb|Smith|2010|p=25}}; {{harvnb|Jones|2010}}</ref> </nowiki> |Article text.<ref>{{harvnb|Smith|2010|p=25}}; {{harvnb|Jones|2010}}</ref> {{Fake heading|sub=3|Notes}} <references /> |<nowiki> Article text.{{sfnm|1a1=Smith|1y=2010|1p=25|2a1=Jones|2y=2010}} </nowiki> |Article text.{{sfnm|1a1=Smith|1y=2010|1p=25|2a1=Jones|2y=2010}} {{Fake heading|sub=3|Notes}} <references /> |<nowiki> ==References== * {{cite book |last = Smith |first = John |date = 2010 |title = Smith's book}} * {{cite book |last = Jones |first = Mary |date = 2010 |title = Jones' book}} </nowiki> |{{Fake heading|sub=3|References}} * {{cite book |last = Smith |first = John |date = 2010 |title = Smith's book }} * {{cite book |last = Jones |first = Mary |date = 2010 |title = Jones' book }} }} ===Multiple lists of inline citations=== Sometimes there is a need to create two or more separate lists of inline footnotes. For example some family trees are contained in templates, they are transluded into several biographies, and they have their own self contained citations (see [[Template:Houston family tree]] and the article [[Margaret Lea Houston]]). To facilitate this, while the main page uses the standard 1,2,3 footnote counting, it is common for family trees to use the efn template with a group parameter set—for example {{tlx|efn-lg}} (lower-greek). The efn templates are text templates, to link some or all of the content of the efn template to a long citation template such as {{tlx|cite book}} place {{tlx|harvnb}} or {{tlx|harv}} within the efn template. {{markup|tag=syntaxhighlight |<nowiki> ...by the fact itself.<ref>{{harvnb|Smith|2022|p=1}}</ref> ==Family Tree== He's his own grandpa.{{efn-lg|{{harvnb|Latham|1947|p=9}} }} ===FT notes=== {{notelist-lg}} ===FT references=== *{{citation |last=Latham |first=Dwight |date=1947 |title=The Adams family}} ==See also== [[Ipso facto]]<ref>{{harvnb|Smith|2022|p=2}}</ref> ==Notes== {{Reflist}} ==References== * {{citation |last=Smith |date=2018 |title=Smith's other book}} </nowiki>| ...by the fact itself.<ref>{{harvnb|Smith|2022|p=1}}</ref> {{fake heading|Family Tree}} He's his own grandpa.{{efn-lg|{{harvnb|Latham|1947|p=9}} }} <small>{{fake heading|FT notes}}</small> {{notelist-lg}} <small>{{fake heading|FT references}}</small> *{{citation |last=Latham |first=Dwight |date=1947 |title=The Adams family}} {{fake heading|See also}} [[Ipso facto]]<ref>{{harvnb|Smith|2022|p=2}}</ref> {{fake heading|Notes}} {{Reflist}} {{fake heading|References}} * {{citation |last=Smith |date=2022 |title=Smith's other book }} }} ===Cite several contributions/chapters in a larger work=== {{tl|harvc}} can be used as a target for {{tl|sfn}} and other shortened footnote templates. {{markup|tag=syntaxhighlight |<nowiki> Article text.{{sfn|Stout|Johnson|1957}} More article text.{{sfn|Wadleigh|1957}} Even more article text.<ref>[[#Stefferud preface|Stefferud 1957]].</ref> == Notes == {{realist}} == References == * {{cite book | title=Soil: The Yearbook of Agriculture 1957 | editor-last=Stefferud | editor-first=Alfred | date=1957 | publisher= ... }} ** {{harvc | last=Stefferud | first=A. | year=1957 | id=Stefferud preface | c=Preface | url=... | in=Stefferud | ignore-err=yes}} ** {{harvc | last1 = Stout | first1=P. R. | last2=Johnson | first2=C. M. | year=1957 | c=Trace Elements | url=... | in=Stefferud | ignore-err=yes}} ** {{harvc | last=Wadleigh | first=C. H. | year=1957 | c=Growth of Plants | url=... | in=Stefferud | ignore-err=yes}} </nowiki> | Article text.{{sfn|Stout|Johnson|1957}} More article text.{{sfn|Wadleigh|1957}} Even more article text.<ref>[[#Stefferud preface|Stefferud 1957]]</ref> {{fake notes and references}} * {{cite book | title=Soil: The Yearbook of Agriculture 1957 | editor-last=Stefferud | editor-first=Alfred | date=1957 | publisher=United States Department of Agriculture | url=https://archive.org/stream/yoa1957#page/n2/mode/1up|oclc=704186906 }} ** {{harvc | last=Stefferud | first=A. | year=1957 | id=Stefferud preface | c=Preface | url=https://archive.org/stream/yoa1957#page/n7/mode/1up | in=Stefferud | ignore-err=yes}} ** {{harvc | last1 = Stout | first1=P. R. | last2=Johnson | first2=C. M. | year=1957 | c=Trace Elements | url=https://archive.org/stream/yoa1957#page/n167/mode/1up | in=Stefferud | ignore-err=yes}} ** {{harvc | last=Wadleigh | first=C. H. | year=1957 | c=Growth of Plants |url=https://archive.org/stream/yoa1957#page/n57/mode/1up | in=Stefferud | ignore-err=yes}} }} ===More exotic Harvard citations=== {{Main|Template:Harvard citations}} More exotic Harvard citations can be constructed using the {{tl2|harvs}} template, such as multiple papers by the same author, using both the first and last names, links to articles about the author, and others. {{markup|tag=syntaxhighlight|<nowiki> The theory was developed by {{harvs|txt | first=F. J. |last=Murray |author1-link=F. J. Murray | first2=J.|last2=von Neumann |author2-link=John von Neumann | year=1936 | year2=1937 | year3=1943 }}. </nowiki>| The theory was developed by {{harvs|txt|first=F. J.|last=Murray|author1-link=F. J. Murray|first2=J.|last2=von Neumann|author2-link=John von Neumann|year=1936|year2=1937|year3=1943}}. |<nowiki> == References == * {{citation | last1 = Murray | first1 = F. J. | date = 1936 | ...}} * {{citation | last1 = Murray | first1 = F. J. | date = 1937 | ...}} * {{citation | last1 = Murray | first1 = F. J. | date = 1943 | ...}} </nowiki>| {{fake header|sub=3|References}} * {{citation | last=Murray | first=F. J.| last2=von Neumann | first2=John | date=1936 | title=Mathematics Paper }} * {{citation | last=Murray | first=F. J.| last2=von Neumann | first2=John | date=1937 | title=Another Mathematics Paper }} * {{citation | last=Murray | first=F. J.| last2=von Neumann | first2=John | date=1943 | title=Yet Another Mathematics Paper }} }} The same effect can be achieved with {{tl|sfnref}} and local links. {{markup|tag=syntaxhighlight|<nowiki> The theory was developed by [[F. J. Murray]] and [[John von Neumann|J. von Neumann]] ([[#{{sfnref|Murray|von Neumann|1936}}|1936]],[[#{{sfnref|Murray|von Neumann|1937}}|1937]],[[#{{sfnref|Murray|von Neumann|1943}}|1943]]). </nowiki>| The theory was developed by [[F. J. Murray]] and [[John von Neumann|J. von Neumann]] ([[#{{sfnref|Murray|von Neumann|1936}}|1936]], [[#{{sfnref|Murray|von Neumann|1937}}|1937]], [[#{{sfnref|Murray|von Neumann|1943}}|1943]]). }} {{anchor|Ps problems}} == Open problems == === Discouraged parameters === These parameters were designed to handle special cases that are better handled by other techniques. ====Parameter {{para|ps}}==== These templates have a parameter {{para|ps}}, designed to hold quotes and explanations. Two or more {{tlc|sfn}} templates with the same authors, same year, and same page, but different {{para|ps}} will result in a {{small|{{error|Cite error: The named reference ... was defined multiple times with different content}}}} message. This message happens because the reference names that {{tlc|sfn}} creates will be the same, but the content between the {{tag|ref|params=name="FOOTNOTE..."|o}} tag and the {{tag|ref|c}} tag will be different. A workaround is to convert the offending {{tlc|sfn}} templates to {{tlx|harvnb}} wrapped in {{tag|ref}} tags, as recommended in [[#Additional comments or quotes|§ Adding additional comments or quotes]]. This method is more versatile and robust. Template {{para|ps}} also has a second (rare) use, when setting {{para|ps|none}}, which suppressed the final period. See [[#Variations in the format of the author-date citation|§ Variations in the format of the author-date citation]]. ====Parameter {{para|ref}}==== The optional parameter {{para|ref}} was used to create an unusually named link from the short citation to the full citation. This typically would require setting the hand coded link on the full citation as well. It's easier to only set the link of the full citation to {{para|ref|{{tl2|sfnref}}}}. If you specify {{para|ref|none}}, no hyperlink is created. However, if one does not want the link, it is always possible to simply use plain text instead of the template. The parameter only appears in <nowiki>{{harv*}}</nowiki> templates, and may still appear in a few articles. ===Link works but displays a no target error=== When a short-cite template links to a full citation that is rendered by a template that wraps a CS1 template, like {{txl|cite DNB}} (which wraps {{txl|cite encyclopedia}}), a {{error-small|no target}} error may be displayed even when the short-cite template is valid and the link works. That is a "false positive" error. The error message can be suppressed by adding {{para|ignore-err|yes}} to the template, or by adding the template {{t|Sfn whitelist}} with the anchor ID(s) to the article. If you are testing changes in [[Special:ExpandTemplates]] and the error message cannot be suppressed, try testing in a sandbox or user subpage instead. ==={{ucfirst:sfn}} embedded in list-defined ref does not work=== If you [[Help:Footnotes#embedding references|embed]] an {{ucfirst:sfn}} template in a [[Help:List-defined references|list-defined reference]], you may get a false-positive "[[Help:Cite errors/Cite error references missing key|missing key" error]] which looks like this: : <span style="color:#d73333; font-weight:bold; font-size:115%">A [[Help:Footnotes#WP:LDR|list-defined reference]] named "{{nobr|. . .}}" is not used in the content (see the [[Help:Cite errors/Cite error references missing key|help page]]).</span> {{tracked|T22707}} This is a false-positive: list-defined references [[Wikipedia:Nesting footnotes#5. List-defined references|do not work correctly when references are nested]]. It is due to a long-standing bug in mediawiki software (see [[phab:T22707]]). A [[Template:Sfnlink#example-3|workaround]] is possible using {{tl|sfnlink}}. [[Help:Cite errors/Cite error references missing key#Bugs|Additional bugs]] associated with embedding footnotes in list-defined references are known. One of them is that the [[WP:REFNAME|reference name]] given in the error message will identify the wrong list-defined reference in the first false-positive error message on the page; this is tracked in {{phab|T26600}}. ==Implementation notes== These templates use two elements: a [[wikilink]] in the body of the article, and an [[WP:ANCHOR DEF|anchor]] in the reference section of the article. Clicking on the wikilink repositions the page at the anchor. ===Citation template anchor=== {{See also|Wikipedia:Citation templates and reference anchors}} The most common citation templates,{{cs1}} or {{cs2}}, create a [[HTML element#Links and anchors|anchor]] {{tag|a|o|params=name="CITEREF"}} followed by the concatenation of the following parameters: * '''last''' or '''last1''' or '''surname''' or '''surname1''' or '''author-last''' or '''author-last1''' or '''author1-last''' or '''author-surname''' or '''author-surname1''' or '''author1-surname''' or '''author''' or '''author1''' or '''authors''', * '''last2''' or '''surname2''' or '''author-last2''' or '''author2-last''' or '''author-surname2''' or '''author2-surname''' or '''author2''', * '''last3''' or '''surname3''' or '''author-last3''' or '''author3-last''' or '''author-surname3''' or '''author3-surname''' or '''author3''', * '''last4''' or '''surname4''' or '''author-last4''' or '''author4-last''' or '''author-surname4''' or '''author4-surname''' or '''author4''', * '''editor-last''' or '''editor-last1''' or '''editor1-last''' or '''editor-surname''' or '''editor-surname1''' or '''editor1-surname''' or '''editor1''' or '''editor''', * '''editor-last2''' or '''editor2-last''' or '''editor-surname2''' or '''editor2-surname''' or '''editor2''', * '''editor-last3''' or '''editor3-last''' or '''editor-surname3''' or '''editor3-surname''' or '''editor3''', * '''editor-last4''' or '''editor4-last''' or '''editor-surname4''' or '''editor4-surname''' or '''editor4''', * '''date''', '''year''' This covers the most common templates. Information about all of the templates is available at [[Wikipedia:Citation templates and reference anchors]]. Use of the '''date''' parameter in place of the '''year''' parameter in citation templates is preferred. ===Harvard citation wikilink=== The Harvard citation templates create a [[wikilink]] to the anchor. For example {{tlx|Harv|Smith|2006|4=p=25}} produces the link {{code|#CITEREFSmith2006}} and {{tlx|Citation|2=last=Smith|3=first=John|4=date=27 January 2006|5=title=My Life}} produces the anchor {{code|CITEREFSmith2006}}. ===Using CITEREF directly=== {{Shortcut|WP:CITEREF}} A few articles create a custom ID using {{code|CITEREF}}, either in place of the Harvard citation template (e.g. <code><nowiki>[[#CITEREFSmith2006|(2006)]]</nowiki></code>) or as a value for {{para|ref}} in the citation template. {{Refname rules|A custom ID must follow these rules:| * If CITEREF is used, then spaces in the {{para|ref}} field must be replaced with underscores}} Examples: * {{tlx|sfn|{{var|cite name}}|{{var|year}}}} * {{tlx|cite book|2=ref=CITEREF{{var|cite_nameyear}}}} * {{tlx|cite book|2=ref={{tl|sfnref|{{var|cite_name}}|{{var|year}}}}}} Where {{var|cite_name}} is a name such as the publisher. To avoid the sometimes difficult to remember syntax for links to CITEREF anchors, {{tl|citeref}} can be used to create internal wikilinks with either small superscript-style labels (like this^[n]) or plain free-text labels to such anchors. It can be used inside of other citations. Note that the {{code|CITEREF}} prefix is necessary for the [[mw:Reference Tooltips|reference tooltips gadget]] ([[MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js]]) to detect that a link goes to a citation. ===[[Template:sfn|<code><nowiki>{{sfn}}</nowiki></code>]]'s [[WP:REFNAME|ref name]]=== Template {{tl2|sfn}} creates a [[WP:REFNAME|named footnote]], so that identical footnotes are combined automatically. The footnote name begins with {{code|FOOTNOTE}} followed by a concatenation of the arguments to {{tl2|sfn}}. E.g.: this template call: * {{tlx|sfn|Smith|2006|4=p=26}} should have exactly the same functionality as * {{tag|ref|params=name="FOOTNOTESmith200626"|content={{tl2|Harvnb|Smith|2006|4=p=26}}.}} which, in turn, has the same functionality as * {{tag|ref|params=name="FOOTNOTESmith200626"|content=<nowiki>[[#CITEREFSmith2006|Smith (2006)]], p.&amp;nbsp;26.</nowiki>}}. {{anchor|url weirdness}} The ref name becomes more complicated when the page (p) parameter includes a URL, e.g. {{tlg|sfn|Joyce|1903|p{{=}}[https://archive.org/details/aconcisehistory00joycgoog/page/n226 213]|code=on}}, which, once defined, can be called by {{tag|ref|empty|params=name="FOOTNOTEJoyce1903[httpsarchiveorgdetailsaconcisehistory00joycgoogpagen226 213]"}}. The "p=" and the characters |,:,.,/,?,=; are therefore stripped out of the URL. The content of the loc parameter is similarly appended after this. The call to {{tl2|harvnb}} has been [[subst]]'ed for quicker load times. ==Tracking categories== {{clc|Pages using sfn with unknown parameters}} == TemplateData == {{TemplateDataHeader}} <templatedata> { "params": { "1": { "description": "Last name of first (or only) author", "required": true, "example": "Smith", "type": "line", "suggested": true, "label": "Author last name" }, "2": { "description": "Year for citations with one author, or last name of second author for citations with two or more authors", "required": true, "example": "2006", "type": "string", "suggested": true, "label": "Second author or year" }, "3": { "description": "Year for citations with two authors, or last name of third author for citations with three or more authors", "type": "string", "label": "Third author or year" }, "4": { "description": "Year for citations with three authors, or last name of fourth author for citations with four authors", "type": "string", "label": "Fourth author or year" }, "5": { "description": "Year for citations with four authors", "type": "number", "label": "Year (if four authors included)" }, "p": { "description": "Page number in source, if the relevant information is on one page (use the «pp» parameter for multiple pages, and the «loc» parameter for other location data)", "suggested": true, "aliases": [ "page" ], "example": "42", "type": "line", "label": "Page" }, "pp": { "description": "Page numbers in source", "aliases": [ "pages" ], "example": "23–24", "type": "line", "label": "Pages" }, "ps": { "description": "Trailing text to replace period", "example": "none", "type": "string", "label": "Postscript" }, "loc": { "description": "Location in source", "example": "section 7", "type": "line", "label": "Location", "aliases": [ "at" ] }, "group": { "label": "Group", "description": "The reference group for the footnote", "type": "string" } }, "description": "This template creates a short author–date citation in a footnote. It allows you to link inline citation using Harvard citations (a form of short citations using parenthetical references) to their corresponding full bibliographic citations.", "format": "inline" } </templatedata> == See also == * {{tl|p.}} – citing a page number * {{tl|r}} – define and reference page(s) * {{tl|rp}} – reference page(s) * {{tl|Sfnm}} – for ''m''ultiple sources * {{tl|SfnRef}} – for the ref anchor * {{tl|Sfnlink}} – for unidirectional links, especially from [[WP:LDR|LDRs]] * {{tl|efn}} – for explanatory foot notes {{Wikipedia referencing}} {{Hidden|Anchors for examples| *{{cite book|last1=Smith|date=1994|title=Book by Smith}} *{{cite book|last1=Smith|last2=Jones|date=1994|title=Book by Smith and Jones}} *{{cite book|last1=Smith|last2=Jones|last3=Brown|date=1994|title=Book by Smith, Jones and Brown}} }}<includeonly>{{sandbox other|| <!-- Categories below this line; interwikis at Wikidata --> [[Category:Author–date citation templates]] [[Category:Footnote templates]] [[Category:Templates that generate named references]] }}</includeonly> iqr9u37luz50r4hlgwdnusk8huzts4p 10 205019 844988 2026-08-24T02:33:08Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Redirected page to [[ਫਰਮਾ:Sfn]] 844988 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਫਰਮਾ:Sfn]] 9pjpdbfnvsxgx2nke7hovguewresnqy 828 205020 844992 2026-08-24T02:36:15Z Kuldeepburjbhalaike 18176 "{{Module rating |protected}} {{Documentation subpage}} {{high-use|141605}} {{Lua|Module:Footnotes/anchor id list|Module:Footnotes/whitelist|Module:Arguments}} Implements {{tl|sfn}}, {{tl|harvard citation}}, and variants of those templates. For an explanation of generated error messages and how to alter their appearance, see [[:Category:Harv and Sfn template errors#Error messages|here]]. For end-to-end tests of the sandbox version of this module,..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 844992 wikitext text/x-wiki {{Module rating |protected}} {{Documentation subpage}} {{high-use|141605}} {{Lua|Module:Footnotes/anchor id list|Module:Footnotes/whitelist|Module:Arguments}} Implements {{tl|sfn}}, {{tl|harvard citation}}, and variants of those templates. For an explanation of generated error messages and how to alter their appearance, see [[:Category:Harv and Sfn template errors#Error messages|here]]. For end-to-end tests of the sandbox version of this module, see {{enum|[[Template:Sfnp/test 1]]|[[Template:Sfnp/test 2]]|[[Template:Sfnp/test 3]].}} ==Tracking categories== * {{clc|Harv and Sfn no-target errors}} * {{clc|Harv and Sfn multiple-target errors}} dho7byx1okbgkd81uk5q6ork5v0rqwx 828 205021 844993 2026-08-24T02:37:13Z Kuldeepburjbhalaike 18176 "require('strict'); local data = mw.loadData ('Module:Footnotes/anchor id list/data'); local whitelist = mw.loadData ('Module:Footnotes/whitelist'); local Lang_obj = mw.language.getContentLanguage(); -- used by template_list_add() to uppercase first letter of template name TODO: better way to do that? local redirects_date = { ['date'] = true, ['datetomos'] = true, ['formatdate'] = true, ['isotodmymdy'] = true, ['isotomos'] = true, } l..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 844993 Scribunto text/plain require('strict'); local data = mw.loadData ('Module:Footnotes/anchor id list/data'); local whitelist = mw.loadData ('Module:Footnotes/whitelist'); local Lang_obj = mw.language.getContentLanguage(); -- used by template_list_add() to uppercase first letter of template name TODO: better way to do that? local redirects_date = { ['date'] = true, ['datetomos'] = true, ['formatdate'] = true, ['isotodmymdy'] = true, ['isotomos'] = true, } local redirects_patent = { -- special case cs1-like templates because uses different parameters for name and date in anchor ID ['Cite patent'] = true, ['Citeref patent'] = true, ['Ref patent'] = true, } local redirects_sfnref = { ['sfnref'] = true, ['harvid'] = true, } local aliases_author = { -- these use pseudo-patterns in the same way as cs1|2; '#' represents 1 or more enumerator digits 'last#', 'author#', 'surname#', 'author-last#', 'author#-last', 'subject#', 'host#', } local aliases_contributor = { 'contributor#', 'contributor-last#', 'contributor#-last', 'contributor-surname#', 'contributor#-surname', } local aliases_editor = { 'editor#', 'editor-last#', 'editor#-last', 'editor-surname#', 'editor#-surname', } local aliases_harvc_author = { 'last#', 'author#', } local aliases_inventor = { -- cite patent 'inventor#', 'inventor-last#', 'inventor#-last', 'inventor-surname#', 'inventor#-surname', 'invent#', 'invent-#', } local alias_patterns_date = { -- normal lua patterns for most cs1|2-like templates '|%s*year%s*=%s*', '|%s*date%s*=%s*', '|%s*publication%-?date%s*=%s*', '|%s*air%-?date%s*=%s*', } local alias_patterns_harvc_date = { -- normal lua patterns for harvc template '|%s*anchor%-year%s*=%s*', '|%s*year%s*=%s*', } local alias_patterns_patent_date = { -- normal lua patterns for cite patent templates '|%s*issue%-date%s*=%s*', '|%s*gdate%s*=%s*', '|%s*publication%-date%s*=%s*', '|%s*pubdate%s*=%s*', } local patterns_date = { -- normal lua patterns -- '(%d%d%d%d–%d%d%d%d%l?)$', -- YYYY–YYYY four-digit year range at end (Season YYYY–YYYY); with or without dab '(%d%d%d%d)%D+(%d%d%d%d%l?)$', -- any range with four-digit years; with or without dab; not two captures '^(%d%d%d%d–%d%d%l?)$', -- YYYY–YY two-digit year range; with or without dab '^(c%. %d%d%d%d?%l?)$', -- three- or four-digit circa year; with or without dab '(%d%d%d%d?%l?)$', -- three- or four-digit year at end of date (dmy or mdy); with or without dab '^(%d%d%d%d?%l?)', -- three- or four-digit year at beginning of date (ymd or YYYY); with or without dab '^(n%.d%.%l?)$', -- 'no date' with dots; with or without dab '^(nd%l?)$', -- 'no date' without dots; with or without dab } local patterns_tags = { '<nowiki>.-</nowiki>', '<!%-%-.-%-%->', '<pre>.-</pre>', '<syntaxhighlight.->.-</syntaxhighlight>', '<source.->.-</source>', -- deprecated alias of syntaxhighlight tag } local template_skip = { -- templates to be skipped for whatever reason; mostly because they resemble cs1-like templates ['Citation-attribution'] = true, } local global_article_content = nil local global_anchor_id_list = nil -- exported tables local global_template_list = nil local global_article_whitelist = nil --[[--------------------------< A R T I C L E _ C O N T E N T _ G E T >---------------------------------------- get article content, remove certain html-like tags and their content so that this code doesn't include any citation templates inside the tags as valid tagets; they are not. ]] local function article_content_get () if global_article_content then return global_article_content end local article_content = mw.title.getCurrentTitle():getContent() or ''; -- get the content of the article or ''; new pages edited w/ve do not have 'content' until saved; ve does not preview; phab:T221625 for _, tag in ipairs (patterns_tags) do article_content = article_content:gsub (tag, ''); -- remove certain html-like tags and their content end global_article_content = article_content return article_content end --[[--------------------------< S F N R E F _ G E T >---------------------------------------------------------- make an anchor id from the contents of {{sfnref}} or {{harvid}}. this function assumes that {{sfnref}} and {{harvid}} are correctly formed. ]] local function sfnref_get (template) template = template:gsub ('{{%s*(.-)%s*}}', '%1'); -- strip bounding template markup and trim local parts = mw.text.split (template, '%s*|%s*'); -- split at the pipe and remove extraneous space characters local anchor_id = {}; if redirects_sfnref[parts[1]:lower()] then anchor_id[1] = 'CITEREF'; else return nil; -- not an sfnref or harvid template end local i = 2; -- indexer into parts{} table local j = 2; -- indexer into anchor_id{} table which already has 'CITEREF' at [1] while parts[i] and 7 > j do -- loop through what should be just positional parameters for names and year (2-6 four names and a date) if not parts[i]:find ('=') then -- look for equal sign (named paraneter in a template that doesn't support named parameters) anchor_id[j] = parts[i]; -- positional parameters are saved j = j+1; -- bump the anchor_id{} indexer end i = i+ 1; -- bump the parts{} indexer end return table.concat (anchor_id, ''); end --[[--------------------------< D A T E _ G E T >-------------------------------------------------------------- extract year from one of |year=, |date=, |publicationdate=, or |publication-date in that order. Does not error check (that is left to the cs1|2 templates to do) also gets date from |<date alias>={{date|...}} ]] local function date_get (template, aliases) local rvalue; for _, pattern in ipairs (aliases) do -- spin through the date alias patterns rvalue = tostring(template):match (pattern); -- is this |<date alias>= used (tostring() because something makes match() think template is a table) if rvalue then rvalue = tostring(template):match (pattern .. '(%b{})'); -- is rvalue a template? if rvalue then rvalue = rvalue:gsub ('{{%s*(.-)%s*}}', '%1'); -- strip bounding template markup and trim local parts = mw.text.split (rvalue, '%s*|%s*'); -- split at the pipe and remove extraneous space characters if redirects_date[parts[1]:lower()] then -- if parts[1] names {{date}} or redirect rvalue = parts[2]; -- assume that date template is properly formed, first positional parameter is the date else return ''; -- |date= holds some other template than {{date}} or redirect end else rvalue = template:match (pattern .. '([^|}]+)'); if rvalue then -- if rvalue is something rvalue = mw.text.trim (rvalue); -- trim it end if not rvalue or '' == rvalue then -- if rvale was nothing or trimed to nothing rvalue = nil; -- ensure that it is unset so we can try the next parameter in the list end end if rvalue then for _, pattern in ipairs (patterns_date) do -- spin through the recognized date formats -- date = rvalue:match (pattern); -- attempt to extract year portion according to the pattern local date, date2 = rvalue:match (pattern); -- attempt to extract year portion according to the pattern; <date2> gets second year in any range if date then if date2 then -- when a second year date = table.concat ({date, '–', date2}); -- build a date range end return date; -- matched so return; end end break; -- found a date but it was malformed so abandon end end end return ''; -- no date param or date param doesn't hold a recognized date; empty string for concatenation end --[[--------------------------< V N A M E S _ G E T >---------------------------------------------------------- extract names from |vauthors= or |veditors=; there is no |vcontributors= parameter. splits the v parameter value at the comma; correctly handles accept-as-witten markup when used to wrap a comma- separated names (corporate) ]] local function vnames_get (params, vparam) local vnames = {}; -- first four author or editor names go here local split = {}; -- temp table to assist in decoding accept-as-witten-markup if params[vparam] then -- test for |vauthors= or |veditor= split = mw.text.split (params[vparam], '%s*,%s*'); -- this will separate portions of ((Black, Brown, White, an Co.)) local i = 1; -- an indexer while split[i] do if split[i]:match ('^%(%(.*[^%)][^%)]$') then -- first segment of comma-separated accept-as-witten; this segment has the opening doubled parens local name = split[i]; i=i+1; -- bump indexer to next segment while split[i] do name = name .. ', ' .. split[i]; -- concatenate with previous segments if split[i]:match ('^.*%)%)$') then -- if this table member has the closing doubled parens break; -- and done reassembling so end i=i+1; -- bump indexer end table.insert (vnames, name); -- and add accept-as-witten name to the vnames table else table.insert (vnames, split[i]); -- and add name to the vnames table end i=i+1; -- bump indexer if 5 == i then break; end -- limit to four names end for i, vname in ipairs (vnames) do if not vname:match ('%(%(.-%)%)') then -- without accept-this-value-as-written markup vnames[i] = vname:gsub ('(.-)%s+%u+$', '%1'); -- extract and save surname(s) end end for i, vname in ipairs (vnames) do -- repeat, this time for accept-this-value-as-written markup vnames[i] = vname:gsub ('%(%((.-)%)%)', '%1'); -- remove markup if present and save the whole name end end return 0 ~= #vnames and table.concat (vnames) or nil -- return a concatenation of the vnames; nil else end --[[--------------------------< N A M E S _ G E T >------------------------------------------------------------ cs1|2 makes anchor id from contributor, author, or editor name-lists in that order get the names from the cs1|2 template; if there are no contributor names, try author names, then try editor names. returns concatenated names in enumeration order when successful; nil else empty name (nameholding parameter n is present without value) and missing name (nameholding parameter n is not present) are included as empty string with all other names ]] local function names_get (params, aliases_list) local names = {}; -- first four author or editor names go here local enum_alias; -- alias with '#' replaced with a digit for enum=1, 4 do -- four names only for i, alias in ipairs (aliases_list) do if not names[enum] then -- hanven't found a previous alias with this [enum]? see if we can find this alias with this enum enum_alias = alias:gsub ('#', enum); -- replace '#' to make 'lastn' if 1 == enum then -- because |last= and last1= are exact aliases if params[enum_alias] then -- test |last1= first names[enum] = params[enum_alias]; -- found so save the value assigned to |last1= break; -- next enum else enum_alias = alias:gsub ('#', ''); -- replace '#' to make 'last' if params[enum_alias] then names[enum] = params[enum_alias]; -- found so save the value assigned to |last= break; -- next enum end end else -- here for enum 2, 3, 4 if params[enum_alias] then names[enum] = params[enum_alias]; -- found so save the value assigned to |lastn= break; -- next enum end end end end end for enum=1, 4 do -- spin through the names table and local name = names[enum]; if not name then -- when nameholding parameter n is not present (nil) name = ''; -- convert to empty string for concatenation end name = name:gsub('%(%((.-)%)%)', '%1'); -- remove accept-as-written markup if present names[enum] = name; -- save the modified name end local name_str = table.concat (names); -- concatenate the names return '' ~= name_str and name_str or nil; -- return the concatenation if not empty string; nil else end --[[--------------------------< T E M P L A T E _ S T R I P >-------------------------------------------------- removes the citation or havrc template's {{ and }} markup then removes, in whole, any templates found inside the citation or harvc template. Templates are not allowed in parameters that are made part of COinS metadata; yet, they will appear. cs1|2 does not see the template markup but instead sees the result of the template as html. cs1|2 strips the html which leaves the displayed value for the anchor id. We can't do that here so, because templates aren't allowed in parameters, we simply discard any templates found in the cs1|2 template. this may leave a |lastn= parameter empty which will be treated as if it were really empty as cs1|2 do (three authors, |last2= empty -> CITEREFLast1Last3YYYY (the harv and sfn render: 'Last1, & Last3 YYYY' with CITEREFLast1Last3YYYY). ]] local function template_strip (template) template = template:gsub ('^{{%s*', ''):gsub ('%s*}}$', '', 1); -- remove outer {{ and }} (cs1|2 template delimiters with trailing/leading whitespace) template = template:gsub ('%b{}', ''); -- remove any templates from the cs1|2 template return template; end --[[--------------------------< E S C A P E _ L U A _ M A G I C _ C H A R S >---------------------------------- Returns a string where all of lua's magic characters have been escaped. This is important because functions like string.gsub() treat their pattern and replace strings as patterns, not literal strings. ]] local function escape_lua_magic_chars (argument) argument = argument:gsub("%%", "%%%%"); -- replace % with %% argument = argument:gsub("([%^%$%(%)%.%[%]%*%+%-%?])", "%%%1"); -- replace all other lua magic pattern characters return argument; end --[=[-------------------------< W I K I L I N K _ S T R I P >-------------------------------------------------- Wikilink markup does not belong in an anchor id and can / does confuse the code that parses apart citation and harvc templates so here we remove any wiki markup: [[link|label]] -> label [[link]] -> link ]=] local function wikilink_strip (template) for wikilink in template:gmatch ('%[%b[]%]') do -- get a wikilink template = template:gsub ('%[%b[]%]', '__57r1P__', 1); -- install a marker if wikilink:match ('%[%[.-|(.-)%]%]') then wikilink = wikilink:match ('%[%[.-|(.-)%]%]'); -- extract label from complex [[link|label]] wikilink else wikilink = wikilink:match ('%[%[(.-)%]%]'); -- extract link from simple [[link]] wikilinks end wikilink = escape_lua_magic_chars (wikilink); -- in case there are lua magic characters in wikilink template = template:gsub ('__57r1P__', wikilink, 1); -- replace the marker with the appropriate text end return template; end --[[--------------------------< T E M P L A T E _ N A M E _ G E T >-------------------------------------------- return the citation or harvc template's name; convert to lower case and trim leading and trailing whitespace; when the template is a sandbox the subpage portion of the template name is omitted from the returned template name {{Cite book/new |...}} returns cite book ]] local function template_name_get (template) local template_name = template:match ('^{{%s*([^/|}]+)'); -- get template name; ignore subpages ~/new, ~/sandbox; parser functions if not template_name or template_name:match ('^#') then -- parser functions, magic words don't count as templates return nil; -- could not get template name from (possibly corrupt) template; extraneous opening { mid template can cause this; end; template_name = template_name:gsub ('%s*$', ''); -- trim trailing whitespace; leading whitespace already removed return Lang_obj:ucfirst (template_name); -- first character in template name must be uppercase (same as canonical template name) TODO: better way to do this? end --[[--------------------------< T E M P L A T E _ P A R A M S _ G E T >---------------------------------------- parse apart a template's parameters and store in the params table where key is the parameter's name and value is the parameter's value; empty parameters are not saved ]] local function template_params_get (template, params_t) template = wikilink_strip (template); -- because piped wikilinks confuse code that builds params_t{} and because wikilinks not allowed in an anchor id -- strip templates after getting |ref= value because |ref={{sfnref}} and |ref={{harvid}} are allowed template = template_strip (template); -- because template markup can confuse code that builds params_t{} and because templates in name parameters are not allowed local temp_t = mw.text.split (template, '%s*|%s*'); --split on the pipe for _, param in ipairs (temp_t) do if param:find ('=', 1, true) then -- a named parameter? local k, v = param:match ('%s*([^=]-)%s*=%s*([^|}]+)'); if v then -- there must be a value if '' ~= v and not v:match ('^%s$') then -- skip when value is empty string or only whitespace params_t[k] = mw.text.trim (v); -- add trimmed value else end end end end end --[[--------------------------< C I T E R E F _ M A K E _ H A R V C >------------------------------------------ makes anchor_id from {{harvc}} or redirects ]] local function anchor_id_make_harvc (template) local date = date_get (template, alias_patterns_harvc_date); -- get date; done here because might be in {{date}}; return date if valid; empty string else local anchor_id; local params = {}; -- table of harvc parameters local id; -- custom anchor id for this {{harvc}} template id = template:match ('|%s*id%s*=%s*(%b{})'); -- in case |id={{sfnref}}; done here because templates will be stripped template_params_get (template, params); -- build a table of template parameters and their values; this strips wikilinks and templates if id then -- when set is {{sfnref}} or {{harvid}} template return sfnref_get (id); -- returns content of {{sfnref}} or {{harvid}}; nil else end if params.id then -- custom anchor for this {{harvc}} template (text) return params.id; -- |id= value as written end anchor_id = names_get (params, aliases_harvc_author); -- get the harvc contributor names if anchor_id then -- if names were gotten return 'CITEREF' .. anchor_id .. date; end return nil; -- no names; no anchor_id end --[[--------------------------< A N C H O R _ I D _ M A K E _ W R A P P E R >---------------------------------- for wrapper templates inspect externally visible |ref= to decide what to do: |ref= - empty or missing: get names and date from whitelist defaults; override defaults from externally visible template parameters |ref=harv - same as empty or missing |ref={{SfnRef|name|name|name|name|year}} - assemble an anchor id from {{sfnref}} positional parameters |ref={{Harvid|name|name|name|name|year}} - assemble an anchor id from {{harvid}} positional parameters |ref=none - skip; do nothing because an anchor id intentionally suppressed; TODO: keep with a type code of '0'? |ref=<text> - save param value because may match an anchor id override value in {{harv}} template |ref= parameter or {{harvc}} |id= parameter ]] local function anchor_id_make_wrapper (template) local ref; -- content of |ref= local template_name; -- name of the template local anchor_id; -- the assembled anchor id from this template local date; local name_default; local date_default; local vol; local params = {}; -- table of template parameters template_name = template_name_get (template); -- get first char uppercase trimmed template name; ignore subpages ~/new, ~/sandbox if not template_name or template_skip[template_name] then return nil; -- could not extract template name from (possibly corrupted) template (extraneous opening { in the template will cause this) end date = date_get (template, alias_patterns_date); -- get date; done here because might be in {{date}} -- if '' == date then -- date = whitelist.wrapper_templates[template_name][2] or ''; -- no externally visible date so get default date -- end ref = template:match ('|%s*ref%s*=%s*(%b{})'); -- first look for |ref={{sfnref}} or |ref={{harvid}} because we will strip templates from the wrapper template if not ref then if template:match ('|%s*ref%s*=([^|}]+)') then -- |ref={{template}} not found; if there is a |ref= param with an assigned value ref = template:match ('|%s*ref%s*=([^|}]+)'); -- get the value; whitespace is a 'value' if ref then -- nil when |ref=|... or when |ref=}} (no spaces between assignment operator and pipe or closing brace) ref = mw.text.trim (ref); -- something, could be just whitespace, so trim leading / trailing whitespace if '' == ref then -- trimming a string of whitespace makes an empty string ref = nil; -- make empty ref same as missing ref end end end end template_params_get (template, params); -- build a table of template parameters and their values local wrap_data = whitelist.wrapper_templates[template_name] if wrap_data[1] then -- is this wrapper a simple-default wrapper? name_default = wrap_data[1]; -- get the default names date_default = wrap_data[2]; -- get the default date else vol = params['volume'] or 'default'; local fascicle = params['fascicle'] -- some templates use "fascicle" to mean "subvolume" if fascicle then local subvol = vol..'/'..fascicle -- if fascicle is used, subvolume = "vol/fascicle" if wrap_data[subvol] then -- if subvolume exists, use it, otherwise fall back to volume vol = subvol end end if not wrap_data[vol] then -- make sure this volume exists vol = 'default'; -- doesn't exist, use default volume end name_default = wrap_data[vol][1]; -- get the default names date_default = wrap_data[vol][2]; -- get the default date end if 'harv' == ref or not ref then -- |ref=harv specified or |ref= missing or empty anchor_id = names_get (params, aliases_contributor) or -- get contributor, author, or editor names names_get (params, aliases_author) or vnames_get (params, 'vauthors') or -- |vauthors= names_get (params, aliases_editor) or vnames_get (params, 'veditors') or -- |veditors= name_default; -- default names from whitelist -- whitelist.wrapper_templates[template_name][1]; -- default names from whitelist if '' == date then -- if date not provided in the template date = date_default; -- use the default date from whitelist end if anchor_id then -- if names were gotten anchor_id = 'CITEREF' .. anchor_id .. date; end elseif ref:match ('%b{}') then -- ref holds a template anchor_id = sfnref_get (ref); -- returns content of {{sfnref}} or {{harvid}}; nil else elseif 'none' == ref then -- |ref=none return nil; -- anchor id expicitly suppressed else anchor_id = ref; -- |ref=<text> may match an anchor id override value in {{harv}} template |ref= parameter end return anchor_id; -- anchor_id text; nil else end --[[--------------------------< A N C H O R _ I D _ M A K E _ C S 1 2 >---------------------------------------- for cs1|2 template and cs1-like templates inspect |ref= to decide what to do: |ref= - empty or missing: get names and date from template parameters; all cs1|2 create CITEREF anchor IDs |ref=harv - get names and date from template parameters |ref={{SfnRef|name|name|name|name|year}} - assemble an anchor id from {{sfnref}} positional parameters |ref={{Harvid|name|name|name|name|year}} - assemble an anchor id from {{harvid}} positional parameters |ref=none - skip; do nothing because an anchor id intentionally suppressed; TODO: keep with a type code of '0'? |ref=<text> - save param value because may match an anchor id override value in {{harv}} template |ref= parameter or {{harvc}} |id= parameter ]] local function anchor_id_make_cs12 (template) local ref; -- content of |ref= local template_name; -- name of the template local anchor_id; -- the assembled anchor id from this template local date; local params = {}; -- table of template parameters template_name = template_name_get (template); -- get first char uppercase trimmed template name; ignore subpages ~/new, ~/sandbox if not template_name or template_skip[template_name] then return nil; -- could not extract template name from (possibly corrupted) template (extraneous opening { in the template will cause this) end if redirects_patent[template_name] then date = date_get (template, alias_patterns_patent_date); -- get date; done here because might be in {{date}} else date = date_get (template, alias_patterns_date); end ref = template:match ('|%s*ref%s*=%s*(%b{})'); -- first look for |ref={{sfnref}} or |ref={{harvid}} because we will strip templates from the cs1|2 template if not ref then if template:match ('|%s*ref%s*=([^|}]+)') then -- |ref={{template}} not found; if there is a |ref= param with an assigned value ref = template:match ('|%s*ref%s*=([^|}]+)'); -- get the value; whitespace is a 'value' if ref then -- nil when |ref=|... or when |ref=}} (no spaces between assignment operator and pipe or closing brace) ref = mw.text.trim (ref); -- something, could be just whitespace, so trim leading / trailing whitespace if '' == ref then -- trimming a string of whitespace makes an empty string ref = nil; -- make empty ref same as missing ref end end end end template_params_get (template, params); -- build a table of template parameters and their values if 'harv' == ref or not ref then -- |ref=harv specified or |ref= missing or empty if redirects_patent[template_name] then -- if this is a cite patent template anchor_id = names_get (params, aliases_inventor); -- inventor names only else -- cs1|2 template anchor_id = names_get (params, aliases_contributor) or -- get contributor, author, or editor names names_get (params, aliases_author) or vnames_get (params, 'vauthors') or -- |vauthors= names_get (params, aliases_editor) or vnames_get (params, 'veditors'); -- |veditors= end if anchor_id then -- if names were gotten anchor_id = 'CITEREF' .. anchor_id .. date; end elseif ref:match ('%b{}') then -- ref holds a template anchor_id = sfnref_get (ref); -- returns content of {{sfnref}} or {{harvid}}; nil else elseif 'none' == ref and not redirects_patent[template_name] then -- |ref=none; not supported by cite patent return nil; -- anchor id expicitly suppressed else anchor_id = ref; -- |ref=<text> may match an anchor id override value in {{harv}} template |ref= parameter end return anchor_id; -- anchor_id text; nil else end --[[--------------------------< L I S T _ A D D >-------------------------------------------------------------- adds an <item> to <list> table; for anchor IDs, the boolean <encode> argument must be set true; no return value ]] local function list_add (item, list, encode) if item then -- if there was an item if encode then -- for anchor IDs ... item = mw.uri.anchorEncode (item); -- encode to remove wikimarkup, convert spaces to underscores etc end if not list[item] then -- if not already saved list[item] = 1; -- save it else -- here when this item already saved list[item] = list[item] + 1; -- to indicate that there are multiple items end end end --[[--------------------------< A N C H O R _ I D _ M A K E _ A N C H O R >------------------------------------ make anchor IDs from {{anchor}}; there may be more than one because {{anchor}} is not limited to the number of anchors it may hold. ]] local function anchor_id_make_anchor (template, anchor_id_list) template = template:gsub ('^{{[^|]+|', ''):gsub ('}}$', '', 1); -- remove outer {{ and }} and template name template = wikilink_strip (template); -- strip any wikilink markup (there shouldn't be any but just in case) local params = {}; local anchor_id; for param in template:gmatch ('%b{}') do -- loop through the template; remove and save templates (presumed to be sfnref or harvid) table.insert (params, param); -- save it template = template:gsub ('%b{}', '', 1); -- remove it from source template end for _, t in ipairs (params) do -- spin through the templates in params anchor_id = sfnref_get (t); -- attempt to decode {{sfnref}} and {{harvid}} if anchor_id then -- nil when not {{sfnref}} or {{harvid}} list_add (anchor_id, anchor_id_list, true); -- add anchor ID to the list end end template = template:gsub ('|%s*|', '|'); -- when pipe follows pipe with or without white space, remove extraneous pipe template = template:gsub ('^|', ''):gsub('|$', ''); -- remove extraneous leading and trailing pipes params = mw.text.split (template, '%s*|%s*'); -- split at the pipe and remove extraneous space characters for _, t in ipairs (params) do -- spin through the anchor IDs anchor_id = mw.text.trim (t); -- trim white space if '' ~= anchor_id then -- should always have something list_add (anchor_id, anchor_id_list, true); -- add anchor ID to the list end end end --[[--------------------------< T E M P L A T E _ L I S T _ A D D >-------------------------------------------- makes a list of templates use in the article. ]] local function template_list_add (template, template_list) local template = template:match ('{{%s*(.-)[|}]'); -- keep the case of the template - this is different from template_name_get() if template and not template:match ('^#') then -- found a template or magic word; ignore magic words template=mw.text.trim (template); -- trim whitespace template = Lang_obj:ucfirst (template); -- first character in template name must be uppercase (same as canonical template name) TODO: better way to do this? list_add (template, template_list); -- add to list with (unused) tally end end --[[--------------------------< A N C H O R _ I D _ L I S T _ M A K E >---------------------------------------- makes a list of anchor ids from cs1|2, cs1|2-like, vcite xxx, harvc, anchor, wikicite templates Because cs1|2 wrapper templates can, and often do, hide the author and date parameters inside the wrapper, these parameters are not available in the article's wikisource so {{harv}}, {{sfn}}, and {{harvc}} templates that link correctly to those wrapper templates will incorrectly show error messages. Use |ignore-err=yes in the {{harv}}, {{sfn}}, and {{harvc}} templates to supress the error message. creates a list of templates used in the article for use with the whitelist creates a list of article-local whitelisted anchor IDs from {{sfn whitelist}} ]] local function anchor_id_list_make () local anchor_id_list = {} local template_list = {} local article_whitelist = {} local article_content = article_content_get (); -- attempt to get this article's content if article_content == '' then -- when there is no article content return ''; -- no point in continuing end local template; -- place to hold the template that we found local template_name; local anchor_id; -- place to hold an anchor id as it is extracted / decoded local find_pattern = '%f[{]{{[^{]'; local tstart, tend = article_content:find (find_pattern); -- find the first template; do not find template variables: {{{template var|}}} while tstart do template = article_content:match ('%b{}', tstart); -- get the whole template if not template then break; -- template is nil for some reason (last template missing closing }} for example) so declare ourselves done end template_name = template_name_get (template); -- get first char uppercase trimmed template name; ignore subpages ~/new, ~/sandbox template_list_add (template, template_list); -- add this template's name to the list if data.known_templates_cs12 [template_name] then anchor_id = anchor_id_make_cs12 (template); -- extract an anchor id from this template list_add (anchor_id, anchor_id_list, true) elseif data.known_templates_vcite [template_name] then local ref = template:match ('|%s*ref%s*=%s*(%b{})'); -- first look for |ref={{sfnref}} or |ref={{harvid}} because we will strip templates from the vcite template if ref then -- |ref={{template}} anchor_id = sfnref_get (ref); -- returns content of {{sfnref}} or {{harvid}}; nil else list_add (anchor_id, anchor_id_list, true); else local params = {}; template_params_get (template, params); -- build a table of template parameters and their values anchor_id = params['ref']; -- when both set, vcite uses value from |ref= if not anchor_id and params['harvid'] then anchor_id = 'CITEREF' .. params['harvid']; -- in vcite, |harvid= auto-adds 'CITEREF' prefix to the value in |harvid= end list_add (anchor_id, anchor_id_list, true); end elseif data.known_templates_harvc [template_name] then anchor_id = anchor_id_make_harvc (template); -- extract an anchor id from this template list_add (anchor_id, anchor_id_list, true); elseif data.known_templates_wikicite [template_name] then local ref = template:match ('|%s*ref%s*=%s*(%b{})'); -- first look for |ref={{sfnref}} or |ref={{harvid}} if ref then anchor_id = sfnref_get (ref); elseif template:match ('|%s*ref%s*=([^|}]+)') then anchor_id = template:match ('|%s*ref%s*=([^|}]+)'); -- plain-text elseif template:match ('|%s*id%s*=%s*(%b{})') then ref = template:match ('|%s*id%s*=%s*(%b{})'); anchor_id = 'Reference-' .. sfnref_get (ref); elseif template:match ('|%s*id%s*=([^|}]+)') then anchor_id = 'Reference-' .. template:match ('|%s*id%s*=([^|}]+)'); -- plain-text else anchor_id = nil; -- no matches, ensure that anchor_id has no value end if anchor_id then list_add (anchor_id, anchor_id_list, true); end elseif data.known_templates_anchor [template_name] then anchor_id_make_anchor (template, anchor_id_list); -- extract anchor ids from this template if any elseif data.known_templates_sfn_whitelist [template_name] then template = template:gsub ('^{{[^|]+|', ''):gsub ('}}$', '', 1); -- remove outer {{ and }} and template name template = mw.text.trim (template, '%s|'); -- trim leading trailing white space and pipes template = mw.text.split (template, '%s*|%s*'); -- make a table of the template's parameters for _, anchor_id in ipairs (template) do -- spin through this template's parameter if '' ~= anchor_id and not article_whitelist[anchor_id] then anchor_id = mw.uri.anchorEncode (anchor_id) article_whitelist[anchor_id] = 1; -- add to the whitelist end end elseif template_name and whitelist.wrapper_templates[template_name] then anchor_id = anchor_id_make_wrapper (template); -- extract an anchor id from this template if possible list_add (anchor_id, anchor_id_list, true); elseif template_name and template_name:match ('^Cit[ea]') then -- not known, not known wrapper; last gasp, try as cs1-like anchor_id = anchor_id_make_cs12 (template); -- extract an anchor id from this template if possible list_add (anchor_id, anchor_id_list, true); end tstart, tend = article_content:find (find_pattern, tend); -- search for another template; begin at end of last search end mw.logObject (anchor_id_list, 'anchor_id_list'); mw.logObject (template_list, 'template_list'); mw.logObject (article_whitelist, 'article_whitelist'); global_anchor_id_list = anchor_id_list global_template_list = template_list global_article_whitelist = article_whitelist end --[[--------------------------< C I T E R E F _ P A T T E R N S _ M A K E >-------------------------------------------- Scans template_list to look for wrapper templates that generate citerefs that require Lua patterns. This scan is only done once per page load, to save time ]] local function citeref_patterns_make() if not global_template_list then return end local citeref_patterns = {} local template_patterns = whitelist.wrapper_template_patterns for _, p in ipairs(template_patterns) do for _, t in ipairs(p[1]) do -- loop through list of template wrappers if global_template_list[t] then -- if wrapper is found in article, record corresponding patterns for _, pat in ipairs(p[2]) do table.insert(citeref_patterns, pat) end break end end end mw.logObject(citeref_patterns,'citeref_patterns') return citeref_patterns end --[[--------------------------< E X P O R T E D _ T A B L E S >------------------------------------------------ ]] -- First create global_anchor_id_list, global_template_list, global_article_whitelist anchor_id_list_make() -- Then stuff them (and derived tables) into return table return { anchor_id_list = global_anchor_id_list or {}, -- table of anchor ids available in this article article_whitelist = global_article_whitelist or {}, -- table of anchor ids with false-positive error message to be suppressed template_list = global_template_list or {}, -- table of templates used in this article citeref_patterns = citeref_patterns_make() or {} -- table of Lua patterns to search for citeref from wrappers } 0orpdb6kvjbedhkjrp2xgq9fc8lbvmb 828 205022 844994 2026-08-24T02:37:40Z Kuldeepburjbhalaike 18176 "{{high-use}} {{Lua|Module:Footnotes/anchor id list/data|Module:Footnotes/whitelist}} This code scans the article contents for templates which generates anchor ids for footnotes.<noinclude> [[Category:Module documentation pages]] </noinclude>" ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 844994 wikitext text/x-wiki {{high-use}} {{Lua|Module:Footnotes/anchor id list/data|Module:Footnotes/whitelist}} This code scans the article contents for templates which generates anchor ids for footnotes.<noinclude> [[Category:Module documentation pages]] </noinclude> p6vzkk6pjp6h3lbzsntkrhgutzcr39w 828 205023 844995 2026-08-24T02:38:02Z Kuldeepburjbhalaike 18176 "-- copied from Module:Ref info/data - maybe overkill here? -- for this application make lists from the redirect lists and force all template names first character uppercase require('strict'); --[[--------------------------< C S 1 _ T E M P L A T E _ P A T T E R N S >------------------------------------ These are patterns for cs1 templates and their redirects. These patterns exclude redirects that are vcite-like which redirects should be delete..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 844995 Scribunto text/plain -- copied from Module:Ref info/data - maybe overkill here? -- for this application make lists from the redirect lists and force all template names first character uppercase require('strict'); --[[--------------------------< C S 1 _ T E M P L A T E _ P A T T E R N S >------------------------------------ These are patterns for cs1 templates and their redirects. These patterns exclude redirects that are vcite-like which redirects should be deleted because vcite is not cs1. ]] local cs1_template_patterns = { -- lua patterns of the cannonical names and redirects '[Cc]ite ar[Xx]iv', -- arXiv is the canonical name '[Cc]ite ArXiv', '[Cc]ite AV media', -- canonical '[Cc]ite audio', '[Cc]ite AV', '[Cc]ite AV ?Media', '[Cc]ite av media', '[Cc]ite cd', '[Cc]ite DVD', '[Cc]ite dvd', '[Cc]ite film', '[Cc]ite image', '[Cc]ite media', '[Cc]ite movie', '[Cc]ite music video', '[Cc]ite radio', '[Cc]ite song', '[Cc]ite ?video', '[Cc]ite visual', '[Cc]ite You[Tt]ube', '[Cc]ita vídeo', -- non-English redirect; TODO: tally separately? '[Cc]ite AV media notes', -- canonical '[Cc]ite album[ %-]notes', '[Cc]ite av media notes', '[Cc]ite DVD[ %-]notes', '[Cc]ite dvd%-notes', '[Cc]ite liner notes', '[Cc]ite music release notes', '[Ll]iner notes', '[Cc]ite bio[Rr]xiv', -- bioRxiv is the canonical form '[Cc]ite [Bb]ook', -- book is the canonical form '[Bb]ook cite', '[Bb]ook reference', '[Bb]ook reference url', '[Cc] book', '[Cc]it book', '[Cc]ite books', '[Cc]ite chapter', '[Cc]ite ebook', '[Cc]ite manual', '[Cc]ite page', '[Cc]ite publication', '[Cc]ite score', '[Cc]ite work', '[Cc]ite%-?book', '[Bb]okref', '[Cc]itace monografie', '[Cc]itar livro', -- non-English redirects; TODO: tally separately? '[Cc]iteer boek', '[Oo]uvrage', '[Rr]ef%-llibre', '서적 인용', '[Cc]ite citeseerx', -- canonical '[Cc]ite conference', -- canonical '[Cc]ita conferenza', '[Cc]ite proceedings', '[Cc]onference reference', -- cita conferenza is non-English; TODO: tally separately? '[Cc]ite ?encyclopedia', -- cite encyclopedia is the canonical name '[Cc]ite contribution', '[Cc]ite dic', '[Cc]ite dictionary', '[Cc]ite encyclopaedia', '[Cc]ite encyclopædia', '[Ee]ncyclopedia', '[Cc]ite [Ee]pisode', -- episode is the canonical form '[Cc]ite show', '[Cc]ite interview', -- canonical '[Cc]ite ?journal', -- cite journal is the canonical form '[Cc] journal', '[Cc]itation journal', '[Cc]ite abstract', '[Cc]ite document', '[Cc]ite Journal', '[Cc]ite journal zh', '[Cc]ite ?paper', '[Vv]cite2 journal', '[Cc]ita pubblicazione', '[Cc]itace periodika', '[Cc]itar jornal', -- non-English redirects; TODO: tally separately? '[Cc]itar publicació', '[Cc]ytuj pismo', '[Tt]idskriftsref', 'Навод из стручног часописа', '저널 인용', '[Cc]ite [Mm]agazine', -- magazine is the canonical form '[Cc]ite mag', '[Cc]ite magazine article', '[Cc]ite newsletter', '[Cc]ite periodical', '[Cc]ite mailing ?list', -- mailing list is the canonical form '[Cc]ite list', '[Cc]ite maps?', -- map is the canonical form '[Cc]ite[ %-]?news', -- cite news is the canonical form '[Cc] news', '[Cc]it news', '[Cc]itation news', '[Cc]ite article', '[Cc]ite n', '[Cc]ite new', '[Cc]ite newspaper', '[Cc]ite News', '[Cc]ite news%-q', '[Cc]ite news2', '[Cc]itenewsauthor', '[Cc]ute news', '[Cc]itar notícia', '[Hh]aber kaynağı', '[Tt]idningsref', 'استشهاد بخبر', -- non-English redirects; TODO: tally separately? '뉴스 인용', '[Cc]ite newsgroup', -- canonical '[Cc]ite usenet', '[Cc]ite podcast', -- canonical '[Cc]ite [Pp]ress release', -- press release is the canonical form '[Cc]ite media release', '[Cc]ite news release', '[Cc]ite pr', '[Cc]ite press', '[Cc]ite press release%.', '[Cc]ite press[%-]?release', '[Cc]ite report', -- canonical '[Cc]ite serial', -- canonical '[Cc]ite sign', -- canonical '[Cc]ite plaque', '[Cc]ite speech', -- canonical '[Cc]ite ssrn', -- canonical '[Cc]ite SSRN', '[Cc]ite tech ?report', -- techreport is the canonical form '[Cc]ite standard', '[Cc]ite technical report', '[Tt]echrep reference', '[Cc]ite thesis', -- canonical '[Cc]ite dissertation', '[Cc]itar tese', -- non-English redirect; TODO: tally separately? '[Cc]ite [Ww]eb', -- web is the canonical form '[Cc] web', '[Cc]it web', '[Cc]ite blog', '[Cc]ite URL', '[Cc]ite url', '[Cc]ite w', '[Cc]ite wb', '[Cc]ite we', '[Cc]ite web%.', '[Cc]ite webpage', '[Cc]ite website', '[Cc]ite website article', '[Cc]ite web archived', '[Cc]ite%-?web', '[Cc]itweb', '[Cc]w', '[Rr]ef web', '[Ww]eb citation', '[Ww]eb cite', '[Ww]eb link', '[Ww]eb[ %-]reference', '[Ww]eblink', '[Cc]hú thích web', '[Cc]ita web', '[Cc]itace elektronické monografie', -- non-English redirects; TODO: tally separately? '[Cc]itat web', 'مرجع ويب', 'یادکرد وب', '웹 인용', } --[[--------------------------< C S 2 _ T E M P L A T E _ P A T T E R N S >------------------------------------ These are patterns for cs2 templates redirects. ]] local cs2_template_patterns = { -- lua patterns of the cannonical names and redirects '[Cc]itation', '[Cc]ite', '[Cc]ite citation', '[Cc]ite study', '[Cc]ite [Tt]echnical standard', } --[[--------------------------< V C I T E _ T E M P L A T E _ P A T T E R N S >-------------------------------- These are patterns for Vcite-family templates and their redirects. ]] local vcite_template_patterns = { '[Vv]cite book', -- canonical '[Vv]ancite book', '[Vv]ancite report', '[Vv]cite encyclopedia', '[Vv]cite report', '[Vv]cite journal', -- canonical '[Cc]it journal', '[Cc]it paper', '[Vv]ancite journal', '[Vv]cite paper', '[Vv]cite news', -- canonical '[Vv]ancite news', '[Vv]cite web', -- canonical '[Vv]ancite web', } --[[--------------------------< H A R V C _ T E M P L A T E _ P A T T E R N S >-------------------------------- These are patterns for the harvc template and its redirects. ]] local harvc_template_patterns = { '[Hh]arvc', -- canonical '[Cc]itec', } --[[--------------------------< C S 1 _ L I K E _ T E M P L A T E _ P A T T E R N S >-------------------------- These are patterns for miscellaneous templates and their redirects that 'look like' cs1 templates (begin with cite ...) Because they 'look like' cs1 templates they are handled as if they were cs1 templates. These templates are NOT wrapper templates; names and dates are always to be extracted from the article instantiation of the template. ]] local cs1_like_template_patterns = { } --[[--------------------------< W I K I C I T E _ T E M P L A T E _ P A T T E R N S >-------------------------- These are patterns for the wikicite template and its redirects. ]] local wikicite_template_patterns = { '[Ww]ikicite', -- canonical } --[[--------------------------< A N C H O R _ T E M P L A T E _ P A T T E R N S >------------------------------ These are patterns for the anchor template and its redirects. ]] local anchor_template_patterns = { '[Aa]nchors?', -- anchor is canonical form '[Aa]nchor for redirect', '[Aa]nchro', '[Aa]ncor', } --[[--------------------------< S F N _ W H I T E L I S T _ P A T T E R N S >---------------------------------- These are patterns for the anchor template and its redirects. ]] local sfn_whitelist_patterns = { '[Ss]fn whitelist', -- canonical '[Hh]arv whitelist', } --[[--------------------------< K N O W N _ T E M P L A T E S >------------------------------------------------ These tables are created from the *_template_patterns tables. To make these tables, entries in the source tables are evaluated to replace lua patterns with the appropriate characters to create names for the output tables. First charqacter is always uppercase For example: [Cc]ite ar[Xx]iv becomes Cite arXiv Cite arxiv ]] local known_templates_cs12 = {}; -- the exported tables local known_templates_vcite = {}; local known_templates_harvc = {}; local known_templates_wikicite = {}; local known_templates_anchor = {}; local known_templates_sfn_whitelist = {}; local function add_stripped (list, name) if not list[name] then list[name] = true; end end local function pattern_convert (pattern, list) local lead, tail, c, l, name; local first_char_patterns = { '^%[(%a)%a%]', -- leading character (usually uppercase) '^%[%a(%a)%]', -- leading character (usually lowercase) } c = tostring (pattern:match ('%u')); -- tostring() required because I don't know why; lua chokes complaining that c is not a string name = pattern:gsub ('^%[%a%a%]', c); -- replace bracketed first character [Xx] with selected character from the match if name:match ('(.-)%[(%a)(%a)%](.*)') then -- mixed case optional letters lead, c, l, tail = name:match ('(.-)%[(%a)(%a)%](.*)'); add_stripped (list, lead .. c .. tail); -- uppercase add_stripped (list, lead .. l .. tail); -- lowercase elseif name:match ('^([^%[]+)(%[ %%%-%]%?)(.+)$') then -- [ %-]? lead, c, tail = name:match ('^([^%[]+)(%[ %%%-%]%?)(.+)$'); add_stripped (list, lead .. tail); -- neither char add_stripped (list, lead .. ' ' .. tail); -- space add_stripped (list, lead .. '-' .. tail); -- hyphen elseif name:match ('^([^%[]+)(%[%%%-%]%?)(.+)$') then -- [%-]? lead, c, tail = name:match ('^([^%[]+)(%[%%%-%]%?)(.+)$'); add_stripped (list, lead .. tail); -- no hyphen add_stripped (list, lead .. '-' .. tail); -- hyphen elseif name:match ('^([^%[]+)(%[ %%%-%])(.+)$') then -- [ %-] lead, c, tail = name:match ('^([^%[]+)(%[ %%%-%])(.+)$'); add_stripped (list, lead .. ' ' .. tail); -- space add_stripped (list, lead .. '-' .. tail); -- hyphen elseif name:match ('^([^%?]+)(%%%-%?)(.+)$') then -- %-? lead, c, tail = name:match ('^([^%?]+)(%%%-%?)(.+)$'); add_stripped (list, lead .. tail); -- no hyphen add_stripped (list, lead .. '-' .. tail); -- hyphen elseif name:match ('^(.-)(%%%-)(.+)$') then -- %- lead, c, tail = name:match ('^(.-)(%%%-)(.+)$'); add_stripped (list, lead .. '-' .. tail); -- hyphen elseif name:match ('^(.-)(.)%?(.*)$') then -- .? lead, c, tail = name:match ('^(.-)(.)%?(.*)$'); add_stripped (list, lead .. tail); -- no character add_stripped (list, lead .. c .. tail); -- character else add_stripped (list, name); -- no patterns so save as is end end for _, t in ipairs ({ {cs1_template_patterns, known_templates_cs12}, {cs2_template_patterns, known_templates_cs12}, {cs1_like_template_patterns, known_templates_cs12}, {vcite_template_patterns, known_templates_vcite}, {harvc_template_patterns, known_templates_harvc}, {wikicite_template_patterns, known_templates_wikicite}, {anchor_template_patterns, known_templates_anchor}, {sfn_whitelist_patterns, known_templates_sfn_whitelist}, }) do for _, pattern in ipairs (t[1]) do -- for each patern in *_template_patterns pattern_convert (pattern, t[2]) -- convert and store in known_templates_* end end --[[--------------------------< E X P O R T S >---------------------------------------------------------------- ]] return { known_templates_anchor = known_templates_anchor, known_templates_cs12 = known_templates_cs12, known_templates_harvc = known_templates_harvc, known_templates_vcite = known_templates_vcite, known_templates_wikicite = known_templates_wikicite, known_templates_sfn_whitelist = known_templates_sfn_whitelist, } ac2kk9di798tezmbw1dis0wrp2b139q 828 205024 844996 2026-08-24T02:39:02Z Kuldeepburjbhalaike 18176 "--[[--------------------------< W R A P P E R _ T E M P L A T E _ D E F A U L T S >---------------------------- A list of wrapper templates by their canonical names – spelling and capitalization is important. Each wrapper template has a table of two values: [1] is the wrapper's default name-list as it is used in an anchor ID; [2] is the default year. This table is indexed indirectly through the wrapper_templates table. This table is not avai..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 844996 Scribunto text/plain --[[--------------------------< W R A P P E R _ T E M P L A T E _ D E F A U L T S >---------------------------- A list of wrapper templates by their canonical names – spelling and capitalization is important. Each wrapper template has a table of two values: [1] is the wrapper's default name-list as it is used in an anchor ID; [2] is the default year. This table is indexed indirectly through the wrapper_templates table. This table is not available externally. ]] local wrapper_template_defaults = { -- keys are canonical template names ['Americana'] = {'Rines', '1920'}, -- tables with default name and default year ['Cite bryonames'] = {'BrindaAtwood', ''}, ['Cite EB1911'] = {'Chisholm', '1911'}, -- tables with default name and default year ['Encyclopaedia Islamica'] = {'Islamica', ''}, ['EB1911'] = {'Chisholm', '1911'}, ['EI3'] = {'FleetKrämerMatringeNawas', ''}, ['FEIS'] = {'', ''}, ['Jepson eFlora'] = {'Jepson_Flora_Project', ''}, ['Cite Merriam-Webster'] = {'Merriam-Webster', ''}, ['Cite NatureServe'] = {'NatureServe', ''}, ['ODNB'] = {'', ''}, -- there is no default anchor ID; this forces evaluation of {{cite ODNB}} redirects ['PLANTS'] = {'NRCS', ''}, ['Silvics'] = {'BurnsHonkala', '1990'} } --[[--------------------------< W R A P P E R _ T E M P L A T E _ D E F A U L T S _ V O L >-------------------- For wrapper templates that use |volume= to specify default name (often editor names) and year. Wrapper templates are indexed by their canonical names – spelling and capitalization is important. Each wrapper template has a table of values for every volume. Volumes may be indexed by Arabic or Roman numerals. Each volume index has a table of twp values" [1] is the wrapper's default name-list as it is used in an anchor ID; [2] is the default year. Each wrapper template in this table must have a ['default'] key for those occasions when |volume= is omitted or empty. This table is indexed indirectly through the wrapper_templates table. This table is not available externally. ]] -- Helper function to create Encyclopedia Iranica volume table local iranica_years = { ['1'] = 1985, ['1/1'] = 1982, ['1/2'] = 1982, ['1/3'] = 1983, ['1/4'] = 1983, ['1/5'] = 1983, ['1/6'] = 1984, ['1/7'] = 1984, ['2'] = 1987, ['2/1'] = 1985, ['2/2'] = 1985, ['2/3'] = 1986, ['2/4'] = 1986, ['2/5'] = 1986, ['2/6'] = 1986, ['3'] = 1989, ['3/1'] = 1987, ['3/2'] = 1987, ['3/3'] = 1988, ['3/4'] = 1988, ['3/5'] = 1988, ['3/6'] = 1988, ['3/7'] = 1988, ['3/8'] = 1988, ['4'] = 1990, ['4/1'] = 1989, ['4/2'] = 1989, ['4/3'] = 1989, ['4/4'] = 1989, ['4/5'] = 1989, ['4/6'] = 1990, ['4/7'] = 1990, ['4/8'] = 1989, ['5'] = 1992, ['5/1'] = 1990, ['5/2'] = 1990, ['5/3'] = 1991, ['5/4'] = 1991, ['5/5'] = 1991, ['5/6'] = 1991, ['6'] = 1993, ['6/1'] = 1992, ['6/2'] = 1992, ['7'] = 1996, ['7/1'] = 1994, ['7/2'] = 1994, ['7/3'] = 1994, ['7/4'] = 1995, ['7/5'] = 1995, ['7/6'] = 1995, ['8'] = 1998, ['8/1'] = 1997, ['8/2'] = 1997, ['8/3'] = 1997, ['9'] = 1999, ['9/1'] = 1998, ['10'] = 2001, ['10/1'] = 1999, ['10/2'] = 2000, ['10/3'] = 2000, ['10/4'] = 2000, ['11'] = 2003, ['11/1'] = 2001, ['11/2'] = 2002, ['11/3'] = 2002, ['11/4'] = 2002, ['11/5'] = 2002, ['12'] = 2004, ['12/1'] = 2003, ['12/2'] = 2003, ['12/3'] = 2003, ['13'] = 2006, ['13/1'] = 2004, ['13/2'] = 2004, ['13/3'] = 2004, ['13/4'] = 2004, ['14'] = 2008, ['14/1'] = 2007, ['14/2'] = 2007, ['14/3'] = 2007, ['15'] = 2011, ['15/1'] = 2009, ['15/2'] = 2009, ['15/3'] = 2009, ['15/4'] = 2010, ['15/5'] = 2010, ['15/6'] = 2011, ['16'] = 2020, ['16/1'] = 2012, ['16/2'] = 2013, ['16/3'] = 2017, ['default'] = '1982–2021' } local iranica_volumes = {} for k, yr in pairs(iranica_years) do iranica_volumes[k] = {'Yarshater', tostring(yr)} end -- Helper function to create "TDV Encyclopedia of Islam" volume table local TDV_years = { ['1'] = '1988', ['2'] = '1989', ['3'] = '1991', ['4'] = '1991', ['5'] = '1992', ['6'] = '1992', ['7'] = '1993', ['8'] = '1993', ['9'] = '1994', ['10'] = '1994', ['11'] = '1995', ['12'] = '1995', ['13'] = '1996', ['14'] = '1996', ['15'] = '1997', ['16'] = '1997', ['17'] = '1998', ['18'] = '1998', ['19'] = '1999', ['20'] = '1999', ['21'] = '2000', ['22'] = '2000', ['23'] = '2001', ['24'] = '2001', ['25'] = '2002', ['26'] = '2002', ['27'] = '2003', ['28'] = '2003', ['29'] = '2004', ['30'] = '2005', ['31'] = '2006', ['32'] = '2006', ['33'] = '2007', ['34'] = '2007', ['35'] = '2008', ['36'] = '2009', ['37'] = '2009', ['38'] = '2010', ['39'] = '2010', ['40'] = '2011', ['41'] = '2012', ['42'] = '2012', ['43'] = '2013', ['44'] = '2013', ['Supplement 1'] = '2016', ['Supplement 2'] = '2016', ['default'] = '1988–2016' } local TDV_volumes = {} for k, yr in pairs(TDV_years) do TDV_volumes[k] = {'TDVIA', yr} end local wrapper_template_defaults_vol = { -- primary keys are canonical template names; TODO: do these keys have to be canonical template names? ['Cite Catholic Encyclopedia'] = { -- secondary keys are volume ['1'] = {'Herbermann', '1907'}, ['2'] = {'Herbermann', '1907'}, ['3'] = {'Herbermann', '1908'}, ['4'] = {'Herbermann', '1908'}, ['5'] = {'Herbermann', '1909'}, ['6'] = {'Herbermann', '1909'}, ['7'] = {'Herbermann', '1910'}, ['8'] = {'Herbermann', '1910'}, ['9'] = {'Herbermann', '1910'}, ['10'] = {'Herbermann', '1911'}, ['11'] = {'Herbermann', '1911'}, ['12'] = {'Herbermann', '1911'}, ['13'] = {'Herbermann', '1912'}, ['14'] = {'Herbermann', '1912'}, ['15'] = {'Herbermann', '1912'}, ['default'] = {'Herbermann', '1913'}, }, ['Cite EB9'] = { ['1'] = {'Baynes', '1878'}, ['I'] = {'Baynes', '1878'}, ['2'] = {'Baynes', '1878'}, ['II'] = {'Baynes', '1878'}, ['3'] = {'Baynes', '1878'}, ['III'] = {'Baynes', '1878'}, ['4'] = {'Baynes', '1878'}, ['IV'] = {'Baynes', '1878'}, ['5'] = {'Baynes', '1878'}, ['V'] = {'Baynes', '1878'}, ['6'] = {'Baynes', '1878'}, ['VI'] = {'Baynes', '1878'}, ['7'] = {'Baynes', '1878'}, ['VII'] = {'Baynes', '1878'}, ['8'] = {'Baynes', '1878'}, ['VIII'] = {'Baynes', '1878'}, ['9'] = {'Baynes', '1879'}, ['IX'] = {'Baynes', '1879'}, ['10'] = {'Baynes', '1879'}, ['X'] = {'Baynes', '1879'}, ['11'] = {'BaynesSmith', '1880'}, ['XI'] = {'BaynesSmith', '1880'}, ['12'] = {'BaynesSmith', '1881'}, ['XII'] = {'BaynesSmith', '1881'}, ['13'] = {'BaynesSmith', '1881'}, ['XIII'] = {'BaynesSmith', '1881'}, ['14'] = {'BaynesSmith', '1882'}, ['XIV'] = {'BaynesSmith', '1882'}, ['15'] = {'BaynesSmith', '1883'}, ['XV'] = {'BaynesSmith', '1883'}, ['16'] = {'BaynesSmith', '1883'}, ['XVI'] = {'BaynesSmith', '1883'}, ['17'] = {'BaynesSmith', '1884'}, ['XVII'] = {'BaynesSmith', '1884'}, ['18'] = {'BaynesSmith', '1885'}, ['XVIII'] = {'BaynesSmith', '1885'}, ['19'] = {'BaynesSmith', '1885'}, ['XIX'] = {'BaynesSmith', '1885'}, ['20'] = {'BaynesSmith', '1886'}, ['XX'] = {'BaynesSmith', '1886'}, ['21'] = {'BaynesSmith', '1886'}, ['XXI'] = {'BaynesSmith', '1886'}, ['22'] = {'BaynesSmith', '1887'}, ['XXII'] = {'BaynesSmith', '1887'}, ['23'] = {'BaynesSmith', '1888'}, ['XXIII'] = {'BaynesSmith', '1888'}, ['24'] = {'BaynesSmith', '1888'}, ['XXIV'] = {'BaynesSmith', '1888'}, ['default'] = {'Baynes', '1875–1889'}, }, ['The Cambridge History of Iran'] = { ['1'] = {'Fischer', '1968'}, ['2'] = {'Gershevitch', '1985'}, ['3a'] = {'Yarshater', '1983'}, ['3b'] = {'Yarshater', '1983'}, ['4'] = {'Frye', '1975'}, ['5'] = {'Boyle', '1968'}, ['6'] = {'LockhartJackson', '1986'}, ['7'] = {'AveryHamblyMelville', '1991'}, ['default'] = {'', '1968–1991'} }, ['Encyclopædia Iranica'] = iranica_volumes, ['Encyclopaedia of Islam, New Edition'] = { ['1'] = {'GibbKramersLévi-ProvençalSchacht', '1960'}, ['2'] = {'LewisPellatSchacht', '1965'}, ['3'] = {'LewisMénagePellatSchacht', '1971'}, ['4'] = {'van_DonzelLewisPellatBosworth', '1978'}, ['5'] = {'Bosworthvan_DonzelLewisPellat', '1986'}, ['6'] = {'Bosworthvan_DonzelPellat', '1991'}, ['7'] = {'Bosworthvan_DonzelHeinrichsPellat', '1993'}, ['8'] = {'Bosworthvan_DonzelHeinrichsLecomte', '1995'}, ['9'] = {'Bosworthvan_DonzelHeinrichsLecomte', '1997'}, ['10'] = {'BearmanBianquisBosworthvan_Donzel', '2000'}, ['11'] = {'BearmanBianquisBosworthvan_Donzel', '2002'}, ['12'] = {'BearmanBianquisBosworthvan_Donzel', '2004'}, ['atlas'] = {'Brice', '1981'}, ['abridged'] = {'van_Donzel', '1994'}, ['default'] = {'BearmanBianquisBosworthvan_Donzel', '1960–2005'}, }, ['TDV Encyclopedia of Islam'] = TDV_volumes, ['New Cambridge Medieval History'] = { ['1'] = {'Fouracre', '2005'}, ['2'] = {'McKitterick', '1995'}, ['3'] = {'Reuter', '2000'}, ['4a'] = {'LuscombeRiley-Smith', '2004'}, ['4b'] = {'LuscombeRiley-Smith', '2004'}, ['5'] = {'Abulafia', '1999'}, ['6'] = {'Jones', '2000'}, ['7'] = {'Allmand', '1998'}, ['default'] = {'', '1995–2005'}, }, ['The History of al-Tabari'] = { ['1'] = {'Rosenthal', '1989'}, ['2'] = {'Brinner', '1986'}, ['3'] = {'Brinner', '1991'}, ['4'] = {'Perlmann', '1987'}, ['5'] = {'Bosworth', '1999'}, ['6'] = {'WattMcDonald', '1989'}, ['7'] = {'McDonald', '1987'}, ['8'] = {'Fishbein', '1997'}, ['9'] = {'Poonawala', '1990'}, ['10'] = {'Donner', '1993'}, ['11'] = {'Blankinship', '1993'}, ['12'] = {'Friedmann', '1992'}, ['13'] = {'Juynboll', '1989'}, ['14'] = {'Smith', '1994'}, ['15'] = {'Humphreys', '1990'}, ['16'] = {'Brockett', '1997'}, ['17'] = {'Hawting', '1996'}, ['18'] = {'Morony', '1987'}, ['19'] = {'Howard', '1990'}, ['20'] = {'Hawting', '1989'}, ['21'] = {'Fishbein', '1990'}, ['22'] = {'Rowson', '1989'}, ['23'] = {'Hinds', '1990'}, ['24'] = {'Powers', '1989'}, ['25'] = {'Blankinship', '1989'}, ['26'] = {'Hillenbrand', '1989'}, ['27'] = {'Williams', '1985'}, ['28'] = {'McAuliffe', '1995'}, ['29'] = {'Kennedy', '1990'}, ['30'] = {'Bosworth', '1989'}, ['31'] = {'Fishbein', '1992'}, ['32'] = {'Bosworth', '1987'}, ['33'] = {'Bosworth', '1991'}, ['34'] = {'Kraemer', '1989'}, ['35'] = {'Saliba', '1985'}, ['36'] = {'Waines', '1992'}, ['37'] = {'Fields', '1987'}, ['38'] = {'Rosenthal', '1985'}, ['39'] = {'Landau-Tasseron', '1998'}, ['40'] = {'Popovkin', '2007'}, ['default'] = {'Yarshater', '1985–2007'}, }, } --[[--------------------------< W R A P P E R _ T E M P L A T E S >-------------------------------------------- A list of wrapper templates and their redirects – spelling and capitalization is important; first character is always uppercase. Each wrapper template gets its value from a k/v pair in the wrapper_template_defaults table. article reader queries this table to see if template_name is a wrapper template ]] local wrapper_templates = { -- keys are names of wrapper templates and their redirects ['Americana'] = wrapper_template_defaults['Americana'], -- canonical name; this template calls Cite Americana ['Cite bryonames'] = wrapper_template_defaults['Cite bryonames'], ['Catholic Encyclopedia'] = wrapper_template_defaults_vol['Cite Catholic Encyclopedia'], ['1913Catholic'] = wrapper_template_defaults_vol['Cite Catholic Encyclopedia'], ['Catholic'] = wrapper_template_defaults_vol['Cite Catholic Encyclopedia'], ['Catholic encyclopedia'] = wrapper_template_defaults_vol['Cite Catholic Encyclopedia'], ['CatholicEncyclopedia'] = wrapper_template_defaults_vol['Cite Catholic Encyclopedia'], ['CE13'] = wrapper_template_defaults_vol['Cite Catholic Encyclopedia'], ['CE1913'] = wrapper_template_defaults_vol['Cite Catholic Encyclopedia'], ['Cite Americana'] = wrapper_template_defaults['Americana'], -- canonical name ['Cite Catholic Encyclopedia'] = wrapper_template_defaults_vol['Cite Catholic Encyclopedia'], ['CathEncy'] = wrapper_template_defaults_vol['Cite Catholic Encyclopedia'], ['Cite Catholic Encyclopædia'] = wrapper_template_defaults_vol['Cite Catholic Encyclopedia'], ['Cite CE1913'] = wrapper_template_defaults_vol['Cite Catholic Encyclopedia'], ['Cite EB1911'] = wrapper_template_defaults['Cite EB1911'], -- canonical name ['1911EB'] = wrapper_template_defaults['Cite EB1911'], -- redirects ['EB1911 cite'] = wrapper_template_defaults['Cite EB1911'], ['Wikisource1911Enc Citation'] = wrapper_template_defaults['Cite EB1911'], ['Wikisource1911Enc citation'] = wrapper_template_defaults['Cite EB1911'], ['Cite EB9'] = wrapper_template_defaults_vol['Cite EB9'], -- canonical ['Eb9'] = wrapper_template_defaults_vol['Cite EB9'], ['The Cambridge History of Iran'] = wrapper_template_defaults_vol['The Cambridge History of Iran'], ['Cambridge History of Iran'] = wrapper_template_defaults_vol['The Cambridge History of Iran'], ['Encyclopædia Iranica'] = wrapper_template_defaults_vol['Encyclopædia Iranica'], ['Encyclopædia Iranica Online'] = wrapper_template_defaults_vol['Encyclopædia Iranica'], ['Encyclopaedia Iranica'] = wrapper_template_defaults_vol['Encyclopædia Iranica'], ['Cite Encyclopædia Iranica Online'] = wrapper_template_defaults_vol['Encyclopædia Iranica'], ['Encyclopaedia Islamica'] = wrapper_template_defaults['Encyclopaedia Islamica'], ['TDV Encyclopedia of Islam'] = wrapper_template_defaults_vol['TDV Encyclopedia of Islam'], ['TDV İslâm Ansiklopedisi'] = wrapper_template_defaults_vol['TDV Encyclopedia of Islam'], ['Cite ODNB'] = wrapper_template_defaults['ODNB'], -- canonical ['Cite odnb'] = wrapper_template_defaults['ODNB'], ['DNBweb'] = wrapper_template_defaults['ODNB'], ['OBDNweb'] = wrapper_template_defaults['ODNB'], ['ODNB'] = wrapper_template_defaults['ODNB'], ['ODNBref'] = wrapper_template_defaults['ODNB'], ['ODNBweb'] = wrapper_template_defaults['ODNB'], ['EB1911'] = wrapper_template_defaults['EB1911'], -- canonical name; this template calls Cite EB1911 ['1911'] = wrapper_template_defaults['EB1911'], -- redirects ['1911s'] = wrapper_template_defaults['EB1911'], ['Britannica 1911'] = wrapper_template_defaults['EB1911'], ['Encyclopedia Britannica 1911'] = wrapper_template_defaults['EB1911'], ['Encyclopædia Britannica 1911'] = wrapper_template_defaults['EB1911'], ['EB9'] = wrapper_template_defaults_vol['Cite EB9'], -- canonical; this template calls Cite EB9 ['Encyclopaedia of Islam, New Edition'] = wrapper_template_defaults_vol['Encyclopaedia of Islam, New Edition'], -- canonical ['EI2'] = wrapper_template_defaults_vol['Encyclopaedia of Islam, New Edition'], ['Encyclopaedia of Islam, THREE'] = wrapper_template_defaults['EI3'], -- canonical ['EI3'] = wrapper_template_defaults['EI3'], ['FEIS'] = wrapper_template_defaults['FEIS'], ['Jepson eFlora'] = wrapper_template_defaults['Jepson eFlora'], ['Cite Jepson eFlora'] = wrapper_template_defaults['Jepson eFlora'], ['Cite NatureServe'] = wrapper_template_defaults['Cite NatureServe'], ['New Cambridge Medieval History'] = wrapper_template_defaults_vol['New Cambridge Medieval History'], -- canonical ['Cite Merriam-Webster'] = wrapper_template_defaults['Cite Merriam-Webster'], ['Merriam-Webster'] = wrapper_template_defaults['Cite Merriam-Webster'], ['MW'] = wrapper_template_defaults['Cite Merriam-Webster'], ['MerriamWebsterDictionary'] = wrapper_template_defaults['Cite Merriam-Webster'], ['Cite MW'] = wrapper_template_defaults['Cite Merriam-Webster'], ['M-W'] = wrapper_template_defaults['Cite Merriam-Webster'], ['PLANTS'] = wrapper_template_defaults['PLANTS'], ['NRCS Plant Profile'] = wrapper_template_defaults['PLANTS'], ['NRCS Plants Profile'] = wrapper_template_defaults['PLANTS'], ['Cite PLANTS'] = wrapper_template_defaults['PLANTS'], ['Cite usda plants'] = wrapper_template_defaults['PLANTS'], ['The History of al-Tabari'] = wrapper_template_defaults_vol['The History of al-Tabari'], -- canonical ['The History of Al-Tabari'] = wrapper_template_defaults_vol['The History of al-Tabari'], -- redirects ['The History of al-Ṭabarī'] = wrapper_template_defaults_vol['The History of al-Tabari'], -- redirects ['Silvics'] = wrapper_template_defaults['Silvics'], } --[[--------------------------< T E M P L A T E _ N A M E S >-------------------------------------------------- This table holds the names of templates and the names of their redirects. Template names must be written exactly as they are named at their templatespace page. This same also applies to redirects. The indexes in this table are not critical but should be short and concise. ]] local template_names = { ['ADB'] = {'Allgemeine Deutsche Biographie', 'Cite ADB'}, ['Butt_Stations'] = {'Butt-Stations', 'Butt-stations'}, ['Cam_Hist_Iran'] = {'Cambridge History of Iran', 'The Cambridge History of Iran'}, ['DNB'] = {'Cite DNB', 'DNB', 'DNB Cite', 'Cite DNBSupp', 'DNBSupp', 'Cite DNB12', 'Cite DNBIE', 'DNB12', 'DNBIE', 'DNBfirst'}, ['EI2'] = {'Encyclopaedia of Islam, New Edition','EI2'}, ['ME-ref'] = {'ME-ref', 'Me-ref'}, ['ODB'] = {'ODB', 'Oxford Dictionary of Byzantium'}, ['ODLA'] = {'ODLA', 'Oxford Dictionary of Late Antiquity'}, ['NDB'] = {'Cite NDB', 'NDB'}, ['Iranica'] = {'Encyclopædia Iranica Online', 'Encyclopædia Iranica', 'Encyclopaedia Iranica', 'Cite Encyclopædia Iranica Online'}, ['Tabari'] = {'The History of al-Tabari','The History of al-Ṭabarī'} } --[[--------------------------< W R A P P E R _ T E M P L A T E _ P A T T E R N S >---------------------------- A list of pairs: each pair is a (list of wrapper templates, list of corresponding whitelisted patterns). The main code will sweep through the list of wrapper templates, checking if they are used, the match against corresponding whitelisted patterns. ]] local wrapper_template_patterns = { {{'Acad','Alumni Cantabrigienses','Venn'},{'ACAD%u%u%u?%u?%d+%u%u?'}}, {{'Cite AHD','Australian Heritage Database'},{'AHD%d+'}}, {{'Cite Austrian gazette'},{'[BR]GBl_[12]%d%d%d%-?I?I?%/%d+','StGBl_[12]%d%d%d%/%d+','GBlÖ_[12]%d%d%d%/%d+'}}, {{'Cite Bach Digital harvard','BDh'},{'[%d%a_%pöüäß→]+_at_Bach_Digital'}}, {{'Cite DNB', 'DNB', 'DNB Cite', 'Cite DNBSupp', 'DNBSupp', 'Cite DNB12', 'Cite DNBIE', 'DNB12', 'DNBIE', 'DNBfirst'}, {'CITEREF%a[%a%-_\']*188[5-9]', -- 1885–1889 'CITEREF%a[%a%-_\']*189%d', -- 1890–1899 'CITEREF%a[%a%-_\']*190[0-1]', -- 1900–1901 'CITEREF%a[%a%-_\']*1903', -- 1903 IE 'CITEREF%a[%a%-_\']*1912', -- 1912 supplement }}, {{'Cite gnis2','GNIS 0'},{'%a.*_USGS$'}}, {{'Coflein'},{'RCAHMW[%s_]*%d+'}}, {{'Historic Environment Scotland','HEScotland'},{'Historic_Environment_Scotland%u%u%u?%u?%d'}}, {{'London Gazette'},{'Gazette%d+'}}, {template_names['ME-ref'],{'Tolkien19%d%d'}}, {{'National Heritage List for England','Images of England','IoEEntry','Heritage Gateway', 'NHLE','English Heritage List entry','IoE','National Heritage List for England entry','Historic England', 'Historic England research records','Cite PastScape','PastScape','HERR'},{'Historic_England%d+'}}, {{'Cite QHR','Cite CHIMS'},{'QHR%d+'}} } local noDefault = {'', ''} -- ensure that all templates with patterns are classified as wrapper templates for _, wtp in ipairs(wrapper_template_patterns) do for _, t in ipairs(wtp[1]) do if not wrapper_templates[t] then wrapper_templates[t] = noDefault end end end --[[--------------------------< W H I T E L I S T >------------------------------------------------------------ This is a list of anchor IDs known to be associated with specific wrapper templates. The anchor ID serves as an index into the table. The assigned value is another table that lists the associated template and any redirects. Except for year disambiguators, anchor IDs must have the same form as the anchor creator makes; must be the anchor-encoded form. Remove the year disambiguator. Template names must be written exactly as they are named at their templatespace page. This same also applies to redirects. Module:Footnotes reads the template names left to right so most-commonly-used template or redirect name should appear first. When there are more than one name and when those templates have various anchor IDs the template namelist should be added to the template_names{} table. Note that references to Template:EB1911 are listed under "E" in the alphabetical list below to keep them organized. ]] local whitelist = { ----------< # >---------- ['CITEREF2013_Statistical_Yearbook_of_the_Republic_of_Croatia'] = {'Croatia Yearbook 2013'}, ----------< A >---------- ['CITEREFAGA_1884–1897'] = {'Schubert\'s compositions (references)'}, ['CITEREFATOC2009'] = {'ATOCConnectingCommunitiesReportS10'}, ['CITEREFAbramowitzStegun1983'] = {'Abramowitz Stegun ref'}, ['CITEREFAbulafia1999'] = {'New Cambridge Medieval History'}, ['CITEREFActa_Lipsiensium1723'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFAdamsFranzosa2009'] = {'Adams Franzosa Introduction to Topology Pure and Applied'}, ['CITEREFAdaschErnstKeim1978'] = {'Adasch Topological Vector Spaces'}, ['CITEREFAffleck1978'] = {'Affleck-On Track'}, ['CITEREFAhlgrimm1969'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFAhrons1927'] = {'Book-Ahrons-British Steam Railway Locomotive'}, ['CITEREFAl-Kindi1912'] = {'The Governors and Judges of Egypt'}, ['CITEREFAlbert_Schumann1886'] = {'Cite ADB'}, ['CITEREFAlden1916'] = {'Shakespeare sonnets bibliography'}, ['CITEREFAldrich1969'] = {'Aldrich-LocosGER7'}, ['CITEREFAleksidze2018'] = template_names['ODLA'], ['CITEREFAlexiou2010'] = {'Cite flatiron'}, ['CITEREFAliprantisBorder2006'] = {'Aliprantis Border Infinite Dimensional Analysis A Hitchhiker\'s Guide Third Edition'}, ['CITEREFAllamaniPanagiotopoulou1978'] = {'Ιστορία του Ελληνικού Έθνους'}, ['CITEREFAllcockDaviesle_FlemingMaskelyne1951'] = {'RCTS-LocosGWR-1'}, ['CITEREFAllcockDaviesle_FlemingMaskelyne1968'] = {'RCTS-LocosGWR-1'}, ['CITEREFAllenBoddyBrownFry1970'] = {'RCTS-LocosLNER-8A', 'RCTS-LocosLNER'}, ['CITEREFAllenBoddyBrownFry1971'] = {'RCTS-LocosLNER-8B', 'RCTS-LocosLNER'}, ['CITEREFAllenBoddyBrownFry1983'] = {'RCTS-LocosLNER-8A', 'RCTS-LocosLNER'}, ['CITEREFAllmand1998'] = {'New Cambridge Medieval History'}, ['CITEREFAmerican_Railway_Association1922'] = {'1922 Locomotive Cyclopedia'}, ['CITEREFAnderson1952'] = {'Naval Wars in the Levant 1559–1853'}, ['CITEREFAngelov2018'] = template_names['ODLA'], ['CITEREFApostol1976'] = {'Apostol IANT'}, ['CITEREFArkhangel&#039;skiiPonomarev1984'] = {'Arkhangel\'skii Ponomarev Fundamentals of General Topology Problems and Exercises'}, ['CITEREFArrey_von_Dommer1875'] = {'Cite ADB'}, ['CITEREFAsmus1966'] = template_names['NDB'], ['CITEREFAspreas1929'] = {'Great Military and Naval Encyclopaedia'}, ['CITEREFAtkins2007'] = {'Shakespeare sonnets bibliography'}, ['CITEREFAudiKondevWangHuang2017'] = {'NUBASE2016'}, ['CITEREFAvdoyan2018'] = template_names['ODLA'], ['CITEREFAwdry1990'] = {'Awdry-RailCo', 'Carnarvonshire Railway'}, ['CITEREFRamelli2018'] = {'Oxford Dictionary of Late Antiquity'},['CITEREFA_History_of_the_Crusades'] = {'Setton-A History of the Crusades'}, ----------< B >---------- ['CITEREFBabinger1962'] = {'DBI', 'Dizionario Biografico degli Italiani'}, ['CITEREFBabinger1978'] = {'Mehmed the Conqueror and His Time'}, ['CITEREFBabinger1992'] = {'Mehmed the Conqueror and His Time'}, ['CITEREFBachAgricola1754'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFBadura-SkodaBranscombe2008'] = {'Schubert\'s compositions (references)'}, ['CITEREFBagley1999'] = {'Cite Cambridge History of China'}, ['CITEREFBaldwin1969'] = {'Setton-A History of the Crusades'}, ['CITEREFBaldwin1985'] = {'Setton-A History of the Crusades'}, ['CITEREFBaldwin1991'] = template_names['ODB'], ['CITEREFBaldwinKazhdan1991'] = template_names['ODB'], ['CITEREFBaldwinTalbot1991'] = template_names['ODB'], ['CITEREFBaltzer1916'] = {'Baltzer-Kolonialbahnen'}, ['CITEREFBanach1932'] = {'Banach Théorie des Opérations Linéaires'}, ['CITEREFBangFrankKowanskiVondrak2007'] = {'Forgotten Railroads Through Westchester County'}, ['CITEREFBartusis1991'] = template_names['ODB'], ['CITEREFBaxter1971'] = {'Baxter-BritishLocoCat1'}, ['CITEREFBaxter1977'] = {'Baxter-BritishLocoCat1', 'Baxter: British Locomotive Catalogue 1825–1923'}, ['CITEREFBaxter1978'] = {'Baxter-BritishLocoCat2A', 'Baxter: British Locomotive Catalogue 1825–1923'}, ['CITEREFBaxter1979'] = {'Baxter-BritishLocoCat2B', 'Baxter: British Locomotive Catalogue 1825–1923'}, ['CITEREFBaxter1982'] = {'Baxter-BritishLocoCat3A', 'Baxter-BritishLocoCat3B', 'Baxter: British Locomotive Catalogue 1825–1923'}, ['CITEREFBaxter1982a'] = {'Baxter-BritishLocoCat3A', 'Baxter: British Locomotive Catalogue 1825–1923'}, ['CITEREFBaxter1984'] = {'Baxter-BritishLocoCat4', 'Baxter: British Locomotive Catalogue 1825–1923'}, ['CITEREFBaxter1986'] = {'Baxter-BritishLocoCat5A', 'Baxter: British Locomotive Catalogue 1825–1923'}, ['CITEREFBaxter1988'] = {'Baxter-BritishLocoCat5B', 'Baxter: British Locomotive Catalogue 1825–1923'}, ['CITEREFBaxter2012'] = {'Baxter-BritishLocoCat6', 'Baxter: British Locomotive Catalogue 1825–1923'}, ['CITEREFBeißwenger1991'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFBek2001'] = {'Cite Grove'}, ['CITEREFBelke1996'] = {'Tabula Imperii Byzantini'}, ['CITEREFBelkeMersisch1990'] = {'Tabula Imperii Byzantini'}, ['CITEREFBelkeRestle1984'] = {'Tabula Imperii Byzantini'}, ['CITEREFBellini2008'] = {'DBI', 'Dizionario Biografico degli Italiani'}, ['CITEREFBernhard_von_Poten1889'] = template_names['ADB'], ['CITEREFBernhard_von_Poten1898'] = template_names['ADB'], ['CITEREFBezilla1980'] = {'Bezilla-PRR-Electric-Traction'}, ['CITEREFBianquis1998'] = {'The Cambridge History of Egypt', 'Cambridge History of Egypt'}, ['CITEREFBierstedt1988'] = {'Bierstedt An Introduction to Locally Convex Inductive Limits'}, ['CITEREFBirken1976'] = {'Die Provinzen des Osmanischen Reiches'}, ['CITEREFBirtchnell1972'] = {'A Short History of Berkhamsted'}, ['CITEREFBlake1966'] = {'DisraeliRef'}, ['CITEREFBlanken2019'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFBlankinship1994'] = {'The End of the Jihâd State', 'The End of the Jihad State'}, ['CITEREFBlautSchulze2008'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFBloom2007'] = {'Cite Routledge Broadway', 'Cite Broadway Routledge', 'Cite Routledge Guide to Broadway', 'Routledge Guide to Broadway'}, ['CITEREFBoatner1988'] = {'Civil War Dictionary'}, ['CITEREFBock1978'] = {'Audie-bock-directors'}, ['CITEREFBodde1986'] = {'Cite Cambridge History of China'}, ['CITEREFBoddyBrownFryHennigan1968'] = {'RCTS-LocosLNER-4', 'RCTS-LocosLNER'}, ['CITEREFBoddyBrownFryHennigan1975'] = {'RCTS-LocosLNER-2B', 'RCTS-LocosLNER'}, ['CITEREFBoddyBrownFryHennigan1977'] = {'RCTS-LocosLNER-9A', 'RCTS-LocosLNER-9B', 'RCTS-LocosLNER'}, ['CITEREFBoddyBrownFryHennigan1979'] = {'RCTS-LocosLNER-3A', 'RCTS-LocosLNER'}, ['CITEREFBoddyBrownHenniganHoole1984'] = {'RCTS-LocosLNER-6C', 'RCTS-LocosLNER'}, ['CITEREFBoddyBrownHenniganNeve1981'] = {'RCTS-LocosLNER-3B', 'RCTS-LocosLNER'}, ['CITEREFBoddyBrownNeveYeadon1983'] = {'RCTS-LocosLNER-6B', 'RCTS-LocosLNER'}, ['CITEREFBoddyFryHenniganHoole1988'] = {'RCTS-LocosLNER-10A', 'RCTS-LocosLNER'}, ['CITEREFBoddyFryHenniganHoole1990'] = {'RCTS-LocosLNER-10B', 'RCTS-LocosLNER'}, ['CITEREFBoddyFryHenniganProud1963'] = {'RCTS-LocosLNER-1', 'RCTS-LocosLNER'}, ['CITEREFBoddyNeveTeeYeadon1982'] = {'RCTS-LocosLNER-6A', 'RCTS-LocosLNER'}, ['CITEREFBoddyNeveYeadon1973'] = {'RCTS-LocosLNER-2A', 'RCTS-LocosLNER'}, ['CITEREFBody1989'] = {'Body-Railways-Vol2'}, ['CITEREFBon1969'] = {'La Morée franque'}, ['CITEREFBonner2010'] = {'New Cambridge History of Islam'}, ['CITEREFBonnett2005'] = {'Bonnett Practical Rail Engineering'}, ['CITEREFBonporti1712'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFBooth2000'] = {'Shakespeare sonnets bibliography'}, ['CITEREFBorsari1964'] = {'DBI', 'Dizionario Biografico degli Italiani'}, ['CITEREFBossert1914'] = {'Schaff-Herzog'}, ['CITEREFBottoMitchell2002'] = {'Cite ATT Broadway', 'Cite At This Theatre Broadway', 'Cite Broadway At This Theatre', 'Cite Broadway ATT'}, ['CITEREFBourbaki1987'] = {'Bourbaki Topological Vector Spaces', 'Bourbaki Topological Vector Spaces Part 1 Chapters 1–5'}, ['CITEREFBourbaki1989'] = {'Bourbaki General Topology Part I Chapters 1-4', 'Bourbaki General Topology Part II Chapters 5-10', 'Bourbaki Algebra I Chapters 1-3 Springer'}, ['CITEREFBourbaki1994'] = {'Bourbaki EHM'}, ['CITEREFBournoutian2018'] = {'Cite Armenia and Imperial Decline'}, ['CITEREFBowen1928'] = {'The Life and Times of Ali ibn Isa'}, ['CITEREFBowmanCameronGarnsey2005'] = {'Cambridge Ancient History'}, ['CITEREFBoyd1970'] = {'Boyd-MidWales'}, ['CITEREFBoyd1975'] = {'Boyd-FR1'}, ['CITEREFBoyd1985'] = {'Boyd-NCaerns2Penrhyn'}, ['CITEREFBoyd1986'] = {'Boyd-NCaerns3Dinorwic'}, ['CITEREFBoyd1988'] = {'Boyd-SCaerns1'}, ['CITEREFBoyd1989'] = {'Boyd-SCaerns2'}, ['CITEREFBoyd1990'] = {'Boyd-NCaerns1'}, ['CITEREFBradshaw1968'] = {'Bradshaw-1910April'}, ['CITEREFBradshaw1985'] = {'Bradshaw-1922July'}, ['CITEREFBradshaw2011'] = {'Bradshaw-1895December'}, ['CITEREFBradshaw2012'] = {'Bradshaw-1850March'}, ['CITEREFBrand1968'] = {'Byzantium Confronts the West'}, ['CITEREFBrand1991'] = {'DBI', 'ODB', 'Oxford Dictionary of Byzantium'}, ['CITEREFBray2010'] = {'Bray-SDJR'}, ['CITEREFBrett2010'] = {'New Cambridge History of Islam'}, ['CITEREFBrown2008'] = {'The Cambridge History of the Byzantine Empire'}, ['CITEREFBrown2021'] = {'Cite Gaia EDR3'}, ['CITEREFBryan1886'] = {'Bryan (3rd edition)'}, ['CITEREFBryan1889'] = {'Bryan (3rd edition)'}, ['CITEREFBützerJeker1980'] = {'Grosser Eisenbahn-Atlas Schweiz'}, ['CITEREFBuhle1909'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFBunbury1857'] = {'DGRG'}, ['CITEREFBurant1987'] = {'Cite DCB'}, ['CITEREFBurch1911'] = {'Burch Electric Traction'}, ['CITEREFBurke1866'] = {'O\'Donnell family tree'}, ['CITEREFBurrowsWallace1999'] = {'Cite gotham'}, ['CITEREFBury1911'] = {'The Imperial Administrative System of the Ninth Century'}, ['CITEREFButcherNicholson2018'] = template_names['ODLA'], ['CITEREFButt1995'] = template_names['Butt_Stations'], ----------< C >---------- ['CITEREFCIC1983'] = {'CIC1983bib'}, ['CITEREFCalifornia1988'] = {'CA-Rail Passenger Development Plan-1988'}, ['CITEREFCallwell1999'] = {'Muni Chronology'}, ['CITEREFCaltrans1984'] = {'Countrystudy'}, ['CITEREFCameronWard-PerkinsWhitby2000'] = {'Cambridge Ancient History'}, ['CITEREFCanepa2018'] = template_names['ODLA'], ['CITEREFCanny2008'] = {'O\'Donnell family tree'}, ['CITEREFCappelCutlerKazhdan1991'] = template_names['ODB'], ['CITEREFCarl_von_Prantl1879'] = {'Cite ADB'}, ['CITEREFCarlson2010'] = {'Dlmf'}, ['CITEREFCaro1974'] = {'Cite Power Broker'}, ['CITEREFCarpenter1977'] = template_names['ME-ref'], ['CITEREFCarpenter1981'] = template_names['ME-ref'], ['CITEREFCarpenter2023'] = template_names['ME-ref'], ['CITEREFCarra_de_VauxHodgson1965'] = {'EI2'}, ['CITEREFCarter2006'] = {'Carter-RailwaysMotivePowerArgentina'}, ['CITEREFCasserley1968'] = {'Casserley-joint'}, ['CITEREFCasserleyJohnston1966'] = {'Casserley-LocoGrouping3'}, ['CITEREFCasserleyJohnston1974'] = {'Casserley-LocoGrouping3', 'Casserley-LocoGrouping2', '0-7110-0554-0'}, ['CITEREFCasway1984'] = {'O\'Donnell family tree'}, ['CITEREFCavanna_Ciappina2001'] = {'DBI'}, ['CITEREFCaveBucklandBeardsell2002'] = {'Cave-First Fifty'}, ['CITEREFCawley2001'] = {'Medieval Lands by Charles Cawley', 'MLCC'}, ['CITEREFCawley2001'] = {'Medieval Lands by Charles Cawley'}, ['CITEREFCawley2010'] = {'MLCC'}, ['CITEREFCawley2011'] = {'MLCC'}, ['CITEREFCawley2012'] = {'Medieval Lands by Charles Cawley'}, ['CITEREFChaffeeTwitchett2015'] = {'Cite Cambridge History of China'}, ['CITEREFChaléardChanson-JabeurBéranger2006'] = {'Chaléard-Le cdf en Afrique'}, ['CITEREFChambers1728'] = {'Cyclopaedia 1728'}, ['CITEREFChasiotis1975'] = {'Ιστορία του Ελληνικού Έθνους'}, ['CITEREFCheyneBlack1899'] = {'Biblica', 'Cite Biblica'}, ['CITEREFCheyneBlack1899–1903'] = {'Cite Biblica'}, ['CITEREFCheyneBlack1901'] = {'Cite Biblica'}, ['CITEREFCheyneBlack1902'] = {'Cite Biblica'}, ['CITEREFCheyneBlack1903'] = {'Cite Biblica'}, ['CITEREFChisholm1911'] = {'Cite EB1911','EB1911','1911EB','EB1911 cite','1911','1911s','Britannica 1911','Encyclopedia Britannica 1911','Encyclopædia Britannica 1911','Wikisource1911Enc Citation','Wikisource1911Enc citation'}, ['CITEREFChisholm1922'] = {'EB1922', 'Cite EB1922'}, ['CITEREFChoniates1984'] = {'O City of Byzantium'}, ['CITEREFChrista_Jost1999'] = template_names['NDB'], ['CITEREFChung1994'] = {'Country study'}, ['CITEREFChurchmanHurst2001'] = {'Churchman & Hurst Railways of New Zealand'}, ['CITEREFChurchman_&amp;_Hurst2001'] = {'Churchman & Hurst Railways of New Zealand'}, ['CITEREFChurella2013'] = {'Churella-PRR-1'}, ['CITEREFClementsMcMahon2008'] = {'ClementsMcMahon-GSR Locomotives'}, ['CITEREFClinker1978'] = {'Clinker-Stations'}, ['CITEREFClinker1988'] = {'Clinker-Stations'}, ['CITEREFCoates1990'] = {'Coates-Reading'}, ['CITEREFColbyWilliams1916'] = {'New International Encyclopedia', 'NIE'}, ['CITEREFColledgeWarlow2006'] = {'Colledge', 'Cite Colledge2006'}, ['CITEREFColledgeWarlow2010'] = {'Cite Colledge2010'}, ['CITEREFCollins2016'] = {'Cite Collins 2016'}, ['CITEREFColvin1947'] = {'Colvin1947'}, ['CITEREFConolly1998'] = {'IanAllan-PreGroup-Atlas1998'}, ['CITEREFConway1990'] = {'Conway A Course in Functional Analysis'}, ['CITEREFCookZimmermann1992'] = {'Cook-Western Maryland'}, ['CITEREFCosentino2008'] = {'DBI'}, ['CITEREFCotsonis2020'] = {'Catalogue of Byzantine Seals at Dumbarton Oaks and in the Fogg Museum of Art'}, ['CITEREFCoulthard-Clark2002'] = {'Australian Dictionary of Biography'}, ['CITEREFCousin1910'] = {'A Short Biographical Dictionary of English Literature', 'Cite SBDEL'}, ['CITEREFCoverdale_&amp;_Colpitts1946'] = {'Coverdale & Colpitts 1', 'Coverdale & Colpitts 2', 'Coverdale & Colpitts 3', 'Coverdale & Colpitts 4'}, ['CITEREFCox1967'] = {'Cox-Upper Darby'}, ['CITEREFCox2011'] = {'Cox-Dixie'}, ['CITEREFCrevier1993'] = {'Crevier 1993'}, ['CITEREFCrockett2007'] = {'Australian Dictionary of Biography'}, ['CITEREFCroke2018'] = template_names['ODLA'], ['CITEREFCrone1980'] = {'Slaves on Horses'}, ['CITEREFCrone2003'] = {'Slaves on Horses'}, ['CITEREFCroughtonKidnerYoung1982'] = {'Croughton-PrivateStations'}, ['CITEREFCruickshanks1970'] = {'HistoryofParliament'}, ['CITEREFCsászár1978'] = {'Császár General Topology'}, ['CITEREFCudahy2002'] = {'Cudahy-Hudson'}, ['CITEREFCudahy2003'] = {'Cudahy-Subways'}, ['CITEREFCurta2006'] = {'Southeastern Europe in the Middle Ages, 500–1250'}, ----------< D >---------- ['CITEREFDBI'] = {'DBI', 'Dizionario Biografico degli Italiani'}, ['CITEREFDZS2015'] = {'Croatia Yearbook 2015'}, ['CITEREFDadelsen1957'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFDaftary1990'] = {'Daftary-The Ismailis'}, ['CITEREFDaftary2007'] = {'Daftary-The Ismailis'}, ['CITEREFDaniel2010'] = {'New Cambridge History of Islam'}, ['CITEREFDanielsDench1963'] = {'Daniels-NoMore'}, ['CITEREFDanielsDench1973'] = {'Daniels-NoMore'}, ['CITEREFDarleyCanepa2018'] = {'Oxford Dictionary of Late Antiquity'}, ['CITEREFDaryaee2018'] = template_names['ODLA'], ['CITEREFDaryaeeCanepa2018'] = template_names['ODLA'], ['CITEREFDavid1961'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFDavidson2010'] = {'HistoryofParliament'}, ['CITEREFDavidsonThrush2010'] = {'HistoryofParliament'}, ['CITEREFDavies1956'] = {'RCTS-LocosGWR-11'}, ['CITEREFDavies1996'] = {'Davies-PLMLocoList'}, ['CITEREFDavies1997'] = {'Davies-NordLocoList'}, ['CITEREFDavies2001'] = {'Davies-EstLocoList3', 'Davies-ÉtatLocoList'}, ['CITEREFDavies2003'] = {'Davies-SNCFLocoList'}, ['CITEREFDaviesFirthLuckingThomas1966'] = {'RCTS-LocosGWR-10'}, ['CITEREFDe_Negri1997'] = {'DBI'}, ['CITEREFDendy_MarshallKidner1982'] = {'Dendy Marshall-Southern Railway'}, ['CITEREFDer_Matossian2020'] = {'Cite The First Republic of Armenia'}, ['CITEREFDeutsch1951'] = {'Schubert\'s compositions (references)'}, ['CITEREFDeutsch1978'] = {'Schubert\'s compositions (references)'}, ['CITEREFDeutsche_Autos,_Band_2,2001'] = {'Deutsche Autos-2'}, ['CITEREFDeutsche_Autos,_Band_3,2001'] = {'Deutsche Autos-3'}, ['CITEREFDeutsche_Autos,_Band_4,2001'] = {'Deutsche Autos-4'}, ['CITEREFDeutsche_Autos,_Band_5,2001'] = {'Deutsche Autos-5'}, ['CITEREFDeutsche_Autos,_Band_6,2001'] = {'Deutsche Autos-6'}, ['CITEREFDewick2005'] = {'Dewick-Atlas'}, ['CITEREFDiamonstein-Spielvogel2011'] = {'Cite landmarks'}, ['CITEREFDickens2018'] = template_names['ODLA'], ['CITEREFDienKnapp2019'] = {'Cite Cambridge History of China'}, ['CITEREFDirksen1998'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFDirksen2010'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFDirksen2016'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFDixmier1984'] = {'Dixmier General Topology'}, ['CITEREFDoganis1930'] = {'Great Military and Naval Encyclopaedia'}, ['CITEREFDoleckiMynard2016'] = {'Dolecki Mynard Convergence Foundations Of Topology'}, ['CITEREFDolkart1998'] = {'Cite morningside'}, ['CITEREFDonaghy1972'] = {'Donaghy-LMR'}, ['CITEREFDonohue2003'] = {'The Buwayhid Dynasty in Iraq'}, ['CITEREFDorin1972'] = {'Dorin-North Western'}, ['CITEREFDow1985'] = {'Dow-GC1', 'Dow-GC2', 'Dow-GC3'}, ['CITEREFDowney2007'] = {'Downey-Chicago'}, ['CITEREFDrummond1964'] = {'HistoryofParliament'}, ['CITEREFDrury1985'] = {'Drury Historical Guide 1985'}, ['CITEREFDrury1993'] = {'Drury-North American Steam'}, ['CITEREFDugundji1966'] = {'Dugundji Topology'}, ['CITEREFDuke1995'] = {'Duke-Santa Fe-1'}, ['CITEREFDukeKeilty1990'] = {'Duke-RDC'}, ['CITEREFDumbarton_Oaks_Hagiography_Database'] = {'Dumbarton Oaks Hagiography Database'}, ['CITEREFDunbar1969'] = {'Dunbar-Railroads'}, ['CITEREFDuncan-Jones2010'] = {'Shakespeare sonnets bibliography'}, ['CITEREFDunlop1895'] = {'O\'Donnell family tree'}, ['CITEREFDunn2013'] = {'Dunn-Comeng-5'}, ['CITEREFDurham1998'] = {'California\'s Geographic Names'}, ['CITEREFDurrant1972'] = {'Durrant-Steam Locos Eastern Europe'}, ['CITEREFDurrant1981'] = {'Durrant-Garratt-Rev'}, ['CITEREFDurrantLewisJorgensen1981'] = {'Durrant-SteamAfrica'}, ['CITEREFDömlingKohlhase1971'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFDürr1952'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFDürr1954'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFDürr1987'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFDürrJones2006'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFDürrKobayashi1998'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ----------< E >---------- ['CITEREFEarle2018'] = {'Gymnosperm Database'}, ['CITEREFEaston1897'] = {'Eastons', 'EBD'}, ['CITEREFEbata2019'] = {'BDh'}, ['CITEREFEbata2020'] = {'BDh'}, ['CITEREFEdwards1995'] = {'Edwards Functional Analysis Theory and Applications'}, ['CITEREFEichberg1976'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFEl-Hibri2010'] = {'New Cambridge History of Islam'}, ['CITEREFEl-Hibri2021'] = {'The Abbasid Caliphate: A History'}, ['CITEREFEldredgeHorenstein2014'] = {'Cite concrete'}, ['CITEREFElsholz1982'] = {'Schubert\'s compositions (references)'}, ['CITEREFEppstein1966'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFEppstein1982'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFEquasis'] = {'Csr', 'Cite ship register'}, ['CITEREFEuDaly2009'] = {'Complete Book of North American Railroading'}, ['CITEREFEuDalySchaferJessupBoyd2009'] = {'Complete Book of North American Railroading'}, ----------< F >---------- ['CITEREFFairbank1978'] = {'Cite Cambridge History of China'}, ['CITEREFFairbank1983'] = {'Cite Cambridge History of China'}, ['CITEREFFairbankFeuerwerker1986'] = {'Cite Cambridge History of China'}, ['CITEREFFairbankLiu1980'] = {'Cite Cambridge History of China'}, ['CITEREFFang1943'] = {'Cite ECCP'}, ['CITEREFFarinella2001'] = {'DBI'}, ['CITEREFFeder1958'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFFederal_Writers&#039;_Project1939'] = {'Cite fednyc'}, ['CITEREFFernandez1983'] = {'Fernandez1983'}, ['CITEREFFerneyhough1980'] = {'Ferneyhough-LMR'}, ['CITEREFFiaccadori1991'] = template_names['ODB'], ['CITEREFFine1991'] = {'The Early Medieval Balkans'}, ['CITEREFFine1994'] = {'The Late Medieval Balkans'}, ['CITEREFFitzpatrickLink1960'] = {'Nebraska Place-Names'}, ['CITEREFFleetKrämerMatringeNawas'] = {'Encyclopaedia of Islam, THREE','EI3'}, ['CITEREFFletcher,_Great_Tank_Scandal'] = {'Book-Fletcher-Great Tank Scandal'}, ['CITEREFFletcher,_Universal_Tank'] = {'Book-Fletcher-Universal Tank'}, ['CITEREFFlora_of_China'] = {'EFloras'}, ['CITEREFFlora_of_North_America'] = {'EFloras'}, ['CITEREFFlora_of_North_America2009'] = {'EFloras'}, ['CITEREFFluckMarshallWilson1996'] = {'FluMarWil-LocRailCR'}, ['CITEREFFonstad1991'] = template_names['ME-ref'], ['CITEREFFordCrowther1922'] = {'Ford1922'}, ['CITEREFForkelTerry1920'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFFornaçon,_Siegfried1957'] = template_names['NDB'], ['CITEREFForrestal1999'] = {'Forrestal-Wineries'}, ['CITEREFForster1990'] = {'Cite DCB'}, ['CITEREFFoss1991'] = template_names['ODB'], ['CITEREFFoster1971'] = template_names['ME-ref'], ['CITEREFFoster1996'] = {'Foster-Field Guide'}, ['CITEREFFouracre2005'] = {'New Cambridge Medieval History'}, ['CITEREFFrailey2010'] = {'Frailey-Twilight'}, ['CITEREFFranke1994'] = {'Cite Cambridge History of China', 'The Cambridge History of China'}, ['CITEREFFranke1994'] = {'Cite Cambridge History of China'}, ['CITEREFFrankeTwitchett1994'] = {'Cite Cambridge History of China'}, ['CITEREFFranz_Schnorr_von_Carolsfeld1883'] = {'Cite ADB'}, ['CITEREFFriedrich_Wilhelm_Bautz1975'] = {'BBKL'}, ['CITEREFFriedrich_Wilhelm_Bautz1990'] = {'BBKL'}, ['CITEREFFry1964'] = {'RCTS-LocosLNER-7', 'RCTS-LocosLNER'}, ['CITEREFFry1966'] = {'RCTS-LocosLNER-5', 'RCTS-LocosLNER'}, ['CITEREFFryHooleMannersNeve1981'] = {'RCTS-LocosLNER-3C', 'RCTS-LocosLNER'}, ['CITEREFFubini2012'] = {'DBI', 'Dizionario Biografico degli Italiani'}, ['CITEREFFudenbergTirole1991'] = {'Cite Fudenberg Tirole 1991'}, ['CITEREFFultonHarris1991'] = {'Fulton-Harris'}, ----------< G >---------- ['CITEREFGaines2008'] = {'Cite Gaines 2008'}, ['CITEREFGardner2005'] = {'MSW3 Microbiotheria'}, ['CITEREFGardoni2015'] = {'DBI', 'Dizionario Biografico degli Italiani'}, ['CITEREFGareyJohnson1979'] = {'Garey-Johnson'}, ['CITEREFGarth2003'] = template_names['ME-ref'], ['CITEREFGeanakoplos1959'] = {'Emperor Michael Palaeologus and the West'}, ['CITEREFGeorg_von_Dadelsen1953'] = template_names['NDB'], ['CITEREFGiannasi1975'] = {'DBI', 'Dizionario Biografico degli Italiani'}, ['CITEREFGibb1923'] = {'The Arab Conquests in Central Asia'}, ['CITEREFGibbs1964'] = {'Gibbs-Graveyard'}, ['CITEREFGil1997'] = {'A History of Palestine, 634-1099', 'A History of Palestine, 634–1099'}, ['CITEREFGillham1988'] = {'Gillham-Electric'}, ['CITEREFGillham2001'] = {'Gillham-Waterloo-City'}, ['CITEREFGilliland1969'] = {'Gilliland'}, ['CITEREFGilliland1994'] = {'Pop Chronicles 40s'}, ['CITEREFGilliverMarshallWeiner2006'] = template_names['ME-ref'], ['CITEREFGilmanPeckColby1905'] = {'Cite NIE', 'New International Encyclopedia', 'NIE'}, ['CITEREFGilmanPeckColby1916'] = {'New International Encyclopedia', 'NIE'}, ['CITEREFGleaves1921'] = {'Gleaves'}, ['CITEREFGlischinski1997'] = {'Glischinski-Santa Fe'}, ['CITEREFGlöckner1983'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFGoldberg1981'] = {'Goldberg-Amtrak'}, ['CITEREFGordon2001'] = {'Gordon-The Breaking of a Thousand Swords'}, ['CITEREFGraham1974'] = {'Cite DCB'}, ['CITEREFGrant1994'] = {'Grant-Death'}, ['CITEREFGrant2010'] = {'Grant-Twilight'}, ['CITEREFGrant2017'] = {'Grant-RailCo'}, ['CITEREFGreenlaw2007'] = {'Greenlaw-Via Rail'}, ['CITEREFGreenwoodEarnshaw1997'] = {'Greenwood&Earnshaw2nd'}, ['CITEREFGregory1991'] = template_names['ODB'], ['CITEREFGregoryKazhdan1991'] = template_names['ODB'], ['CITEREFGregoryŠevčenko1991'] = template_names['ODB'], ['CITEREFGrete_Schemann1957'] = template_names['NDB'], ['CITEREFGrey2002'] = {'Australian Dictionary of Biography'}, ['CITEREFGrierson1903'] = {'Cite LSI', 'LSI', 'Linguistic Survey of India'}, ['CITEREFGrierson1908'] = {'Cite LSI', 'LSI', 'Linguistic Survey of India'}, ['CITEREFGrierson1919'] = {'Cite LSI', 'LSI', 'Linguistic Survey of India'}, ['CITEREFGrierson1967'] = {'Cite LSI', 'LSI', 'Linguistic Survey of India'}, ['CITEREFGriffith1991'] = template_names['ODB'], ['CITEREFGriffithsSmith1999'] = {'Griffiths-Sheds1'}, ['CITEREFGriffithsSmith2000'] = {'Griffiths-Sheds2'}, ['CITEREFGrothendieck1955'] = {'Grothendieck Produits Tensoriels Topologiques et Espaces Nucléaires'}, ['CITEREFGrothendieck1973'] = {'Grothendieck Topological Vector Spaces'}, ['CITEREFGrothendieckDieudonné1960'] = {'EGA'}, ['CITEREFGrothendieckDieudonné1961'] = {'EGA'}, ['CITEREFGrothendieckDieudonné1963'] = {'EGA'}, ['CITEREFGrothendieckDieudonné1964'] = {'EGA'}, ['CITEREFGrothendieckDieudonné1965'] = {'EGA'}, ['CITEREFGrothendieckDieudonné1966'] = {'EGA'}, ['CITEREFGrothendieckDieudonné1967'] = {'EGA'}, ['CITEREFGrothendieckDieudonné1971'] = {'EGA'}, ['CITEREFGroves2005'] = {'MSW3 Primates', 'MSW3 Groves'}, ['CITEREFGrubb2005'] = {'MSW3 Artiodactyla'}, ['CITEREFGuilland1967'] = {'Recherches sur les institutions byzantines'}, ['CITEREFGulino2005'] = {'DBI', 'Dizionario Biografico degli Italiani'}, ['CITEREFGunzburg1984'] = {'Gunzburg-History WAGR Steam'}, ['CITEREFGunzburg1989'] = {'Gunzburg-MRWA Locomotives'}, ----------< H >---------- ['CITEREFHaarer2018'] = template_names['ODLA'], ['CITEREFHaldon1999'] = {'Warfare, State and Society in the Byzantine World, 565–1204'}, ['CITEREFHalliday1985'] = {'Halliday-AustWineCompend'}, ['CITEREFHalliday2008'] = {'Halliday-JHWAtlasAust2008'}, ['CITEREFHalliday2009'] = {'Halliday-AustWineEncyc'}, ['CITEREFHalm1991'] = {'Das Reich des Mahdi'}, ['CITEREFHalm2003'] = {'Die Kalifen von Kairo'}, ['CITEREFHalm2014'] = {'Kalifen und Assassinen'}, ['CITEREFHalmos1982'] = {'Halmos A Hilbert Space Problem Book 1982'}, ['CITEREFHalpenny1990'] = {'Canadabio'}, ['CITEREFHammondAnderson1993'] = template_names['ME-ref'], ['CITEREFHammondScull1995'] = template_names['ME-ref'], ['CITEREFHammondScull2005'] = template_names['ME-ref'], ['CITEREFHammondScull2006'] = template_names['ME-ref'], ['CITEREFHans_Heinrich_Borcherdt1955'] = template_names['NDB'], ['CITEREFHans_Knudsen1972'] = template_names['NDB'], ['CITEREFHansen1988'] = {'Book-Hansen-US Nuclear Weapons'}, ['CITEREFHartshorne1977'] = {'Hartshorne AG'}, ['CITEREFHasumi2003'] = {'Hasumi-shiguehiko-ozu-2003'}, ['CITEREFHaswell-Smith2004'] = {'Haswell-Smith'}, ['CITEREFHaugic1908'] = {'Schaff-Herzog'}, ['CITEREFHawting1987'] = {'The First Dynasty of Islam'}, ['CITEREFHawting2000'] = {'The First Dynasty of Islam'}, ['CITEREFHaynes2011'] = {'RubberBible92nd'}, ['CITEREFHeinichen1728'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFHeinrich_Welti1890'] = {'Cite ADB'}, ['CITEREFHelgen2005'] = {'MSW3 Scandentia'}, ['CITEREFHellmann1965'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFHenderson2004'] = {'Cite History of New York Playhouses'}, ['CITEREFHenrici1725'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFHenryOrsmond1928'] = {'Raiatea family tree'}, ['CITEREFHermann_Palm1876'] = {'Cite ADB'}, ['CITEREFHerr2000'] = {'Herr-LN'}, ['CITEREFHeschel2007'] = {'Encyclopaedia Judaica', 'Cite EJ', 'Cite Encyclopaedia Judaica'}, ['CITEREFHidyHidyScottHofsummer2004'] = {'Hidy-Great Northern'}, ['CITEREFHildHellenkemper1990'] = {'Tabula Imperii Byzantini'}, ['CITEREFHildHellenkemper1994'] = {'Tabula Imperii Byzantini'}, ['CITEREFHildRestle1981'] = {'Tabula Imperii Byzantini'}, ['CITEREFHills,_Power_from_Steam'] = {'Book-Hills-Power from Steam'}, ['CITEREFHills1989'] = {'Book-Hills-Power from Steam'}, ['CITEREFHilmarJestremski2004'] = {'Schubert\'s compositions (references)'}, ['CITEREFHilton1980'] = {'Hilton-Amtrak'}, ['CITEREFHilton1990'] = {'Hilton Narrow Gauge'}, ['CITEREFHiltonDue1960'] = {'Hilton-Interurban'}, ['CITEREFHinton1986'] = {'HistoryofParliament'}, ['CITEREFHirsch1906'] = {'Cite JE1906'}, ['CITEREFHistoric_England'] = {'NHLE', 'National Heritage List for England'}, ['CITEREFHistoric_England_Benty_Grange'] = {'NHLE'}, ['CITEREFHistoric_Environment_Scotland'] = {'Canmore'}, ['CITEREFHistoric_Environment_Scotland1972'] = {'Historic Environment Scotland'}, ['CITEREFHistoric_Environment_Scotland1976'] = {'Historic Environment Scotland'}, ['CITEREFHistoric_Environment_Scotland2020'] = {'Historic Environment Scotland'}, ['CITEREFHistoric_Environment_Scotland:_Rusco_Tower2020'] = {'Historic Environment Scotland'}, ['CITEREFHob.'] = {'Schubert\'s compositions (references)'}, ['CITEREFHoffmanSmith2005'] = {'MSW3 Lagomorpha'}, ['CITEREFHoffmann1738'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFHofmann1983'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFHofmann1987'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFHofmann1999'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFHolland1972'] = {'Holland-Vol 2'}, ['CITEREFHolland1988'] = {'Cite DCB'}, ['CITEREFHolland1989'] = {'Holland1989'}, ['CITEREFHolland2001'] = {'Holland-Classic'}, ['CITEREFHollingsworth1980'] = {'Hollingsworth-Atlas-Rigby'}, ['CITEREFHollingsworth1991'] = template_names['ODB'], ['CITEREFHollingsworthCutler1991'] = template_names['ODB'], ['CITEREFHolmgren2003'] = {'EFloras'}, ['CITEREFHoltBiddle1986'] = {'Holt-NorthWest'}, ['CITEREFHolton1989'] = {'Holton-Reading-1'}, ['CITEREFHonigmann1935'] = {'Byzance et les Arabes'}, ['CITEREFHopley1983'] = {'Australian Dictionary of Biography'}, ['CITEREFHort1911'] = {'DCBL'}, ['CITEREFHorváth1966'] = {'Horváth Topological Vector Spaces and Distributions Volume 1 1966'}, ['CITEREFHounshell1984'] = {'Hounshell1984'}, ['CITEREFHovannisian1967'] = {'Cite Armenia on the Road to Independence'}, ['CITEREFHovannisian1971'] = {'Cite The Republic of Armenia Volume 1'}, ['CITEREFHovannisian1982'] = {'Cite The Republic of Armenia Volume 2'}, ['CITEREFHovannisian1996'] = {'Cite The Republic of Armenia Volume 3', 'Cite The Republic of Armenia Volume 4'}, ['CITEREFHowes1995'] = {'Howes Modern Analysis and Topology 1995'}, ['CITEREFHudson1997'] = {'Country study'}, ['CITEREFHughes1979'] = {'Hughes-SteamLocosIndia3'}, ['CITEREFHughes1990'] = {'Hughes-IndianLocos1'}, ['CITEREFHughes1992'] = {'Hughes-IndianLocos2'}, ['CITEREFHughes1994'] = {'Hughes-IndianLocos3'}, ['CITEREFHughes1996'] = {'Hughes-IndianLocos4'}, ['CITEREFHummel1943'] = {'Cite ECCP'}, ['CITEREFHumphreys2018'] = template_names['ODLA'], ['CITEREFHunter-Crawley2018'] = template_names['ODLA'], ['CITEREFHunter1949'] = {'Hunter-Steamboats-1949'}, ['CITEREFHunter1993'] = {'Hunter-Steamboats-1993'}, ['CITEREFHunter2008'] = {'Country study'}, ['CITEREFHunter2012'] = {'Cite HGOC', 'Cite Hunter'}, ['CITEREFHutterer2005'] = {'MSW3 Soricomorpha'}, ['CITEREFHütter2012'] = {'Hütter-50bis53'}, ['CITEREFHütter2015'] = {'Hütter-54bis59'}, ['CITEREFHütter2021'] = {'Hütter-60bis91'}, ----------< I >---------- ['CITEREFIacocca1984'] = {'Iacocca1984'}, ['CITEREFIbn_Khallikan1843'] = {'Ibn Khallikan\'s Biographical Dictionary'}, ['CITEREFImber2002'] = {'Imber-The Ottoman Empire, 1300–1650'}, ['CITEREFInalcik1989'] = {'Setton-A History of the Crusades'}, ['CITEREFIshino1998'] = {'Teishajo'}, ['CITEREFIvey1919'] = {'Ivey-Marquette'}, ----------< J >---------- ['CITEREFJackson1908'] = {'Schaff-Herzog'}, ['CITEREFJackson1995'] = {'Cite enc-nyc'}, ['CITEREFJackson2010'] = {'Cite enc-nyc2'}, ['CITEREFJacobs1904'] = {'Cite Jewish Encyclopedia'}, ['CITEREFJarchow1981'] = {'Jarchow Locally Convex Spaces'}, ['CITEREFJohn_O&#039;Donovan1856'] = {'Cite AFM'}, ['CITEREFJohnson1906'] = {'BDA1906', 'Cite BDA1906'}, ['CITEREFJohnstonWelshSchafer2001'] = {'Johnston-Streamliner'}, ['CITEREFJones2000'] = {'New Cambridge Medieval History'}, ['CITEREFJones2011'] = {'Cite EPD'}, ['CITEREFJordan2002'] = {'Jordan-WineWABest'}, ['CITEREFJoshi1983'] = {'Joshi Introduction to General Topology'}, ['CITEREFJoslen2003'] = {'Joslen-OOB'}, ['CITEREFJowett1867'] = {'DGRBM', 'Cite DGRBM'}, ['CITEREFJowett1989'] = {'Jowett-Atlas', 'Carnarvonshire Railway'}, ['CITEREFJowett2000'] = {'Jowett-Nationalised'}, ['CITEREFJullien2018'] = template_names['ODLA'], ['CITEREFJupp1986'] = {'HistoryofParliament'}, ----------< K >---------- ['CITEREFK.'] = {'Schubert\'s compositions (references)'}, ['CITEREFKadinsky2016'] = {'Cite Hidden Waters NYC'}, ['CITEREFKaegi1991'] = template_names['ODB'], ['CITEREFKalla-Bishop1986'] = {'Kalla-Bishop-FS-Steam'}, ['CITEREFKamp1981'] = {'DBI', 'Dizionario Biografico degli Italiani'}, ['CITEREFKang2008'] = {'Country study'}, ['CITEREFKarl_Frohnmeyer1953'] = template_names['NDB'], ['CITEREFKarnow1989'] = {'Cite-Karnow'}, ['CITEREFKartesz2014'] = {'BONAP'}, ['CITEREFKazemzadeh1951'] = {'Cite The Struggle for Transcaucasia'}, ['CITEREFKazemzadeh1951'] = {'The Struggle for Transcaucasia'}, ['CITEREFKazhdan1991'] = template_names['ODB'], ['CITEREFKazhdanCutler1991'] = template_names['ODB'], ['CITEREFKazhdanJeffreys1991'] = template_names['ODB'], ['CITEREFKazhdanŠevčenko1991'] = template_names['ODB'], ['CITEREFKeefe2006'] = {'Schubert\'s compositions (references)'}, ['CITEREFKeightley1999'] = {'Cite Cambridge History of China'}, ['CITEREFKeller1937'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFKelley1975'] = {'Kelley General Topology'}, ['CITEREFKelly1988'] = {'Cite GEIL'}, ['CITEREFKellyBurrage1920'] = {'Cite AMB1920'}, ['CITEREFKennedy1998'] = {'The Cambridge History of Egypt', 'Cite Kennedy 1998', 'Cambridge History of Egypt'}, ['CITEREFKennedy2001'] = {'Kennedy-The Armies of the Caliphs'}, ['CITEREFKennedy2004'] = {'The Prophet and the Age of the Caliphates'}, ['CITEREFKennedy2007'] = {'Kennedy-The Great Arab Conquests'}, ['CITEREFKennedy2016'] = {'The Prophet and the Age of the Caliphates'}, ['CITEREFKenyon2011'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFKerrigan1995'] = {'Shakespeare sonnets bibliography'}, ['CITEREFKhaleelulla1982'] = {'Khaleelulla Counterexamples in Topological Vector Spaces'}, ['CITEREFKhan2012'] = {'Cite Banglapedia'}, ['CITEREFKim1994'] = {'Country study'}, ['CITEREFKirnberger1774'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFKirnberger1780'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFKlein2006'] = {'Klein-UP-2'}, ['CITEREFKobayashi1978'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFKoderHild1976'] = {'Tabula Imperii Byzantini'}, ['CITEREFKoderSoustalKoder1998'] = {'Tabula Imperii Byzantini'}, ['CITEREFKoeppel2015'] = {'Cite citygrid'}, ['CITEREFKofos1977'] = {'Ιστορία του Ελληνικού Έθνους'}, ['CITEREFKohler1902'] = {'Cite Jewish Encyclopedia'}, ['CITEREFKolde1914'] = {'Schaff-Herzog'}, ['CITEREFKoliopoulos1978'] = {'Ιστορία του Ελληνικού Έθνους'}, ['CITEREFKolmogorovFomin1957'] = {'Kolmogorov Fomin Elements of the Theory of Functions and Functional Analysis'}, ['CITEREFKonrad_Ameln1985'] = template_names['NDB'], ['CITEREFKorkotyan1932'] = {'Cite The Population of Soviet Armenia'}, ['CITEREFKoska2011'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFKratville1962'] = {'Kratville-SSL'}, ['CITEREFKretzschmar1910'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFKube2009'] = {'Schubert\'s compositions (references)'}, ['CITEREFKubrusly2011'] = {'Kubrusly The Elements of Operator Theory 2nd Edition 2011'}, ['CITEREFKulp1972'] = {'Kulp-Lehigh and New England'}, ['CITEREFKuznik2008'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFKöthe1969'] = {'Köthe Topological Vector Spaces I'}, ['CITEREFKöthe1979'] = {'Köthe Topological Vector Spaces II'}, ['CITEREFKöthe1983'] = {'Köthe Topological Vector Spaces I'}, ['CITEREFKülzer2008'] = {'Tabula Imperii Byzantini'}, ----------< L >---------- ['CITEREFLa_Porta2018'] = template_names['ODLA'], ['CITEREFLacourcière1974'] = {'Cite DCB'}, ['CITEREFLadefogedMaddieson1996'] = {'SOWL'}, ['CITEREFLandau-Tasseron2010'] = {'New Cambridge History of Islam'}, ['CITEREFLandauCondit1996'] = {'Cite nysky'}, ['CITEREFLandmann1907'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFLang2002'] = {'Lang Algebra'}, ['CITEREFLane1973'] = {'Venice: A Maritime Republic'}, ['CITEREFLaërtius1925'] = {'Cite Lives of the Eminent Philosophers', 'Cite LotEP'}, ['CITEREFLe_Quien1740'] = {'Oriens Christianus'}, ['CITEREFLe_Strange1900'] = {'Baghdad During the Abbasid Caliphate'}, ['CITEREFLe_Strange1905'] = {'Lands of the Eastern Caliphate'}, ['CITEREFLe_Strange1922'] = {'Baghdad During the Abbasid Caliphate'}, ['CITEREFLeblanc1979'] = {'Cite DCB'}, ['CITEREFLee1903'] = {'Cite DNBIE'}, ['CITEREFLee2018'] = template_names['ODLA'], ['CITEREFLegifrance'] = {'Cite Legifrance', 'Cite Légifrance'}, ['CITEREFLeisingerWollny1993'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFLev1999'] = {'Saladin in Egypt'}, ['CITEREFLevitan2001'] = {'Springer'}, ['CITEREFLewin1925'] = {'Lewin-EarlyRail'}, ['CITEREFLewis1969'] = {'Setton-A History of the Crusades'}, ['CITEREFLewis1986'] = {'Lewis-Shortline-1986'}, ['CITEREFLewis1991'] = {'Lewis-Shortline-1991'}, ['CITEREFLewis1996'] = {'Lewis-Shortline-1996'}, ['CITEREFLi2002'] = {'Cite Cambridge History of China'}, ['CITEREFLiederNet_Archive'] = {'Schubert\'s compositions (references)'}, ['CITEREFLighthouses_of_Australia_Inc'] = {'Cite loa'}, ['CITEREFLilieLudwigPratschZielke1998–2013'] = {'Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit'}, ['CITEREFLilieLudwigPratschZielke1999'] = {'Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit', 'PMBZ'}, ['CITEREFLilieLudwigPratschZielke2000'] = {'Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit'}, ['CITEREFLilieLudwigPratschZielke2001'] = {'Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit'}, ['CITEREFLilieLudwigPratschZielke2002'] = {'Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit'}, ['CITEREFLilieLudwigPratschZielke2009'] = {'Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit'}, ['CITEREFLilieLudwigPratschZielke2013'] = {'Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit'}, ['CITEREFLind1986'] = {'Lind-Limiteds'}, ['CITEREFLindsay1968'] = {'Lindsay-CanalScot'}, ['CITEREFLittle1974'] = {'Cite DCB'}, ['CITEREFLoeweShaughnessy1999'] = {'Cite Cambridge History of China'}, ['CITEREFLohrThielmann1988'] = {'Lohr-EFA2.7'}, ['CITEREFLongnon1969'] = {'Setton-A History of the Crusades'}, ['CITEREFLoverance2018'] = template_names['ODLA'], ['CITEREFLukonin1983'] = {'Cambridge History of Iran'}, ['CITEREFLurie'] = {'Lurie-HA'}, ['CITEREFLuscombeRiley-Smith2004'] = {'New Cambridge Medieval History'}, ['CITEREFLuttrell1975'] = {'Setton-A History of the Crusades'}, ['CITEREFLuttrell1987'] = {'DBI'}, ['CITEREFLynch2004'] = {'Lynch-Penn Central'}, ['CITEREFLynch2005'] = {'Lynch-New Haven passenger'}, ['CITEREFLynch2018'] = template_names['ODLA'], ['CITEREFLéger1990'] = {'Cite DCB'}, ['CITEREFle_Fleming1953'] = {'RCTS-LocosGWR-8'}, ['CITEREFle_Fleming1954'] = {'RCTS-LocosGWR-7'}, ['CITEREFle_Fleming1958'] = {'RCTS-LocosGWR-5'}, ['CITEREFle_Fleming1960'] = {'RCTS-LocosGWR-8'}, ['CITEREFle_Fleming1962'] = {'RCTS-LocosGWR-9'}, ----------< M >---------- ['CITEREFMacDermot1927'] = {'Infobox GWR'}, ['CITEREFMacDermot1931'] = {'Infobox GWR'}, ['CITEREFMacFarquharFairbank1987'] = {'Cite Cambridge History of China'}, ['CITEREFMacFarquharFairbank1991'] = {'Cite Cambridge History of China'}, ['CITEREFMachinery&#039;s_Handbook1996'] = {'MachinerysHandbook25e'}, ['CITEREFMacMullen1970'] = {'MacMullen-Paddle-Wheel'}, ['CITEREFMadelung1978'] = {'EI2'}, ['CITEREFMagdalino2002'] = {'The Empire of Manuel I Komnenos'}, ['CITEREFMaiken1989'] = {'Maiken-Night Trains'}, ['CITEREFMailer2004'] = {'Mailer-Omaha Road'}, ['CITEREFManfred_Knedlik2007'] = {'BBKL'}, ['CITEREFMarre1995'] = {'Marre-diesel-50'}, ['CITEREFMarshall1823'] = {'Cite RNB1823'}, ['CITEREFMarshall1824'] = {'Cite RNB1823'}, ['CITEREFMarshall1825'] = {'Cite RNB1823'}, ['CITEREFMarshall1827'] = {'Cite RNB1823'}, ['CITEREFMarshall1828'] = {'Cite RNB1823'}, ['CITEREFMarshall1829'] = {'Cite RNB1823'}, ['CITEREFMarshall1830'] = {'Cite RNB1823'}, ['CITEREFMarshall1831'] = {'Cite RNB1823'}, ['CITEREFMarshall1832'] = {'Cite RNB1823'}, ['CITEREFMarshall1833'] = {'Cite RNB1823'}, ['CITEREFMarshall1835'] = {'Cite RNB1823'}, ['CITEREFMarshall1969'] = {'Lancashire & Yorkshire Railway 1'}, ['CITEREFMarshall1970'] = {'Lancashire & Yorkshire Railway 2'}, ['CITEREFMarshall1972'] = {'Lancashire & Yorkshire Railway 3'}, ['CITEREFMarshall2001'] = {'Marshall-INGSR'}, ['CITEREFMartin_Persch1992'] = {'BBKL'}, ['CITEREFMartin_Persch1993'] = {'BBKL'}, ['CITEREFMartin_Persch1996'] = {'BBKL'}, ['CITEREFMartindale1980'] = {'Prosopography of the Later Roman Empire', 'PLRE'}, ['CITEREFMartindale1992'] = {'Prosopography of the Later Roman Empire', 'PLRE'}, ['CITEREFMartindaleJonesMorris1971'] = {'Prosopography of the Later Roman Empire', 'PLRE'}, ['CITEREFMaul2005'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFMayGray2006'] = {'MayGray-WAGRPassCar'}, ['CITEREFMcArthurMcArthur2003'] = {'Cite ogn', 'Cite OGN', 'Cite Oregon Geographic Names'}, ['CITEREFMcCorduck2004'] = {'McCorduck 2004'}, ['CITEREFMcCurdyRogers1902'] = {'Cite Jewish Encyclopedia'}, ['CITEREFMcDonnell2015'] = {'McDonnell-Locomotives-2nd'}, ['CITEREFMcGeerNesbittOikonomides2001'] = {'Catalogue of Byzantine Seals at Dumbarton Oaks and in the Fogg Museum of Art'}, ['CITEREFMcGeerNesbittOikonomides2005'] = {'Catalogue of Byzantine Seals at Dumbarton Oaks and in the Fogg Museum of Art'}, ['CITEREFMcGhee2008'] = {'Cite McGhee 2008'}, ['CITEREFMcKitterick1995'] = {'New Cambridge Medieval History'}, ['CITEREFMeiningen1704'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFMeints1992'] = {'Meints-Companies'}, ['CITEREFMeints2005'] = {'Meints-Lines'}, ['CITEREFMelamed1988'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFMelamed1995'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFMennell1892'] = {'Dictionary of Australasian Biography'}, ['CITEREFMetcalfe2009'] = {'The Muslims of Medieval Italy'}, ['CITEREFMiddleton1961'] = {'Middleton-Interurban'}, ['CITEREFMiddleton2001'] = {'Middleton-Electrified-2nd'}, ['CITEREFMiddleton2002'] = {'Middleton-PRR-Under-Wire'}, ['CITEREFMiddletonSmerkDiehl2007'] = {'Encyclopedia of North American Railroads'}, ['CITEREFMillar2011'] = {'NZR Steam Locomotive'}, ['CITEREFMiller1908'] = {'The Latins in the Levant', 'Latins in the Levant'}, ['CITEREFMiller1921'] = {'Essays on the Latin Orient'}, ['CITEREFMills1977'] = {'Mills-Columbia'}, ['CITEREFMinnich2008'] = {'Country study'}, ['CITEREFMiramar_Ship_Index'] = {'Csr', 'Cite ship register'}, ['CITEREFMitchell1965'] = {'Mitchell TOC'}, ['CITEREFMittermeierKonstantHawkinsLouis2006'] = {'LoM2'}, ['CITEREFMittermeierLouisRichardsonSchwitzer2010'] = {'LoM3'}, ['CITEREFMittermeierTattersallKonstantMeyers1994'] = {'LoM1'}, ['CITEREFMoore1875'] = {'Cite CEM'}, ['CITEREFMorana1993'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFMorrison1999'] = {'Cite Morrison Broadway'}, ['CITEREFMoschonas1975'] = {'Ιστορία του Ελληνικού Έθνους'}, ['CITEREFMoteTwitchett1988'] = {'Cite Cambridge History of China'}, ['CITEREFMozartHaydnHaydn2008'] = {'Schubert\'s compositions (references)'}, ['CITEREFMullié1852'] = {'Cite Mullié', 'Mullié'}, ['CITEREFMunkres1974'] = {'Munkres Topology'}, ['CITEREFMunkres2000'] = {'Munkres Topology'}, ['CITEREFMurray2006'] = {'Murray-Illinois Central'}, ['CITEREFMusserCarleton2005'] = {'MSW3 Muroidea'}, ['CITEREFMyersWang2002'] = {'Cite Cambridge History of China'}, ['CITEREFMyrick1992'] = {'Railroads of Nevada and Eastern California 1', 'Railroads of Nevada and Eastern California 2'}, ['CITEREFMüller,_Hans-Christian1966'] = template_names['NDB'], ----------< N >---------- ['CITEREFNSA_II,_15'] = {'Schubert\'s compositions (references)'}, ['CITEREFNSA_scores'] = {'Schubert\'s compositions (references)'}, ['CITEREFNSA_website'] = {'Schubert\'s compositions (references)'}, ['CITEREFNariciBeckenstein2011'] = {'Narici Beckenstein Topological Vector Spaces'}, ['CITEREFNemiroffBonnell1998'] = {'Cite APOD'}, ['CITEREFNemiroffBonnell2004'] = {'Cite APOD'}, ['CITEREFNemiroffBonnell2005'] = {'Cite APOD'}, ['CITEREFNemiroffBonnell2006'] = {'Cite APOD'}, ['CITEREFNemiroffBonnell2007'] = {'Cite APOD'}, ['CITEREFNersessian2018'] = template_names['ODLA'], ['CITEREFNesbittMorrisson2009'] = {'Catalogue of Byzantine Seals at Dumbarton Oaks and in the Fogg Museum of Art'}, ['CITEREFNesbittOikonomides1991'] = {'Catalogue of Byzantine Seals at Dumbarton Oaks and in the Fogg Museum of Art'}, ['CITEREFNesbittOikonomides1994'] = {'Catalogue of Byzantine Seals at Dumbarton Oaks and in the Fogg Museum of Art'}, ['CITEREFNesbittOikonomides1996'] = {'Catalogue of Byzantine Seals at Dumbarton Oaks and in the Fogg Museum of Art'}, ['CITEREFNestruev2020'] = {'Nestruev Smooth Manifolds and Observables 2020'}, ['CITEREFNeukirch1999'] = {'Neukirch ANT'}, ['CITEREFNeukirchSchmidtWingberg2000'] = {'Neukirch et al. CNF'}, ['CITEREFNew_Cambridge_Medieval_History'] = {'New Cambridge Medieval History'}, ['CITEREFNew_York_City_Landmarks_Preservation_CommissionDolkartPostal2009'] = {'Cite nycland'}, ['CITEREFNewbould1999'] = {'Schubert\'s compositions (references)'}, ['CITEREFNicholson2018'] = template_names['ODLA'], ['CITEREFNicholsonCanepaDaryaee2018'] = template_names['ODLA'], ['CITEREFNicol1968'] = {'The Byzantine Family of Kantakouzenos'}, ['CITEREFNicol1984'] = {'The Despotate of Epiros, 1267–1479'}, ['CITEREFNicol1988'] = {'Byzantium and Venice: A Study in Diplomatic and Cultural Relations'}, ['CITEREFNicol1992'] = {'The Immortal Emperor: The Life and Legend of Constantine Palaiologos, Last Emperor of the Romans'}, ['CITEREFNicol1993'] = {'The Last Centuries of Byzantium, 1261–1453', 'The Last Centuries of Byzantium'}, ['CITEREFNicol1994'] = {'The Byzantine Lady: Ten Portraits, 1250–1500'}, ['CITEREFNock1974'] = {'Nock-EustonGlasgow'}, ----------< O >---------- ['CITEREFO&#039;Byrne1849'] = {'Cite NBD1849'}, ['CITEREFO&#039;ConnorRobertson'] = {'MacTutor Biography', 'MacTutor'}, ['CITEREFO&#039;ConnorRobertson1996'] = {'MacTutor Biography', 'MacTutor'}, ['CITEREFO&#039;ConnorRobertson2000'] = {'MacTutor Biography', 'MacTutor'}, ['CITEREFO&#039;ConnorRobertson2004'] = {'MacTutor Biography', 'MacTutor'}, ['CITEREFO&#039;Donoghue1897'] = {'Cite DNB'}, ['CITEREFODB'] = template_names['ODB'], ['CITEREFODLA'] = template_names['ODLA'], ['CITEREFOdisheli2018'] = template_names['ODLA'], ['CITEREFOfficial_Army_Register1865'] = {'Official Army Register of the Volunteer Force of the United States Army'}, ['CITEREFOfficial_Army_Register1867'] = {'Official Army Register of the Volunteer Force of the United States Army'}, ['CITEREFOfficial_Guide_of_the_Railways1950'] = {'Official Guide of the Railways'}, ['CITEREFOgorek2012'] = {'Ogorek-South Shore'}, ['CITEREFOikonomides1991'] = template_names['ODB'], ['CITEREFOikonomou1977'] = {'Ιστορία του Ελληνικού Έθνους'}, ['CITEREFOrmsby1982'] = {'Cite DCB'}, ----------< P >---------- ['CITEREFPLP'] = {'Prosopographisches Lexikon der Palaiologenzeit', 'PLP'}, ['CITEREFPalmer1875'] = {'Cite ADB'}, ['CITEREFPalmerStewart1965'] = {'Palmer & Stewart'}, ['CITEREFParkhouse,_BRHIC,_Vol_1'] = {'Book-Parkhouse-BRHIC-1'}, ['CITEREFPatience1996'] = {'Patience-SteamTwilight'}, ['CITEREFPatton2005'] = {'MSW3 Geomyidae'}, ['CITEREFPawson1979'] = {'Pawson-Delaware Valley'}, ['CITEREFPaxtonBourne1985'] = {'Paxton-Bourne'}, ['CITEREFPeck1898'] = {'HDCA'}, ['CITEREFPerlis2001'] = {'Springer'}, ['CITEREFPerreault2004'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFPeterson2002'] = {'Cite Cambridge History of China'}, ['CITEREFPeterson2016'] = {'Cite Cambridge History of China'}, ['CITEREFPetropoulosKoumarianou1977'] = {'Ιστορία του Ελληνικού Έθνους'}, ['CITEREFPetrucci1982'] = {'DBI'}, ['CITEREFPfau2008'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFPikros1977'] = {'Ιστορία του Ελληνικού Έθνους'}, ['CITEREFPinkepank1973'] = {'Pinkepank diesel spotters guide 2'}, ['CITEREFPlantlist2016'] = {'Plantlist'}, ['CITEREFPlaten1976'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFPloumidisAlexiou1974'] = {'Ιστορία του Ελληνικού Έθνους'}, ['CITEREFPmbZ'] = {'Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit', 'PMBZ'}, ['CITEREFPolemis1968'] = {'Polemis-The Doukai'}, ['CITEREFPope2007'] = {'Encyclopaedia Judaica', 'Cite EJ', 'Cite Encyclopaedia Judaica'}, ['CITEREFPopplewell'] = {'Popplewell-Gazetteer'}, ['CITEREFPopplewell1989'] = {'Popplewell-Gazetteer'}, ['CITEREFPotts2018'] = template_names['ODLA'], ['CITEREFPottsCanepa2018'] = template_names['ODLA'], ['CITEREFPourshariati2017'] = {'Encyclopædia Iranica Online'}, ['CITEREFPozza1992'] = {'DBI', 'Dizionario Biografico degli Italiani'}, ['CITEREFPrawer1985'] = {'Setton-A History of the Crusades'}, ['CITEREFPritsak1991'] = template_names['ODB'], ['CITEREFProsopographie_der_mittelbyz._Zeit'] = {'Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit'}, ----------< Q >---------- ['CITEREFQuick2009'] = {'Quick-Stations'}, ['CITEREFQuick2019'] = {'Quick-stations-5'}, ['CITEREFQuick2020'] = {'Quick-stations-5'}, ['CITEREFQuick2022'] = {'Quick-stations-5'}, ['CITEREFQuick2023'] = {'Quick-stations-5.05'}, ----------< R >---------- ['CITEREFRailway_Atlas2010'] = {'Eisenbahnatlas Italien'}, ['CITEREFRailway_Atlas2012'] = {'Eisenbahnatlas Schweiz'}, ['CITEREFRailway_Atlas2020'] = {'Eisenbahnatlas Deutschland'}, ['CITEREFRailway_Atlas2021'] = {'Eisenbahnatlas Österreich'}, ['CITEREFRailway_Atlas2024'] = {'Eisenbahnatlas Schweiz 2024'}, ['CITEREFRamaer1974'] = {'Ramaer-SteamLocosEAR'}, ['CITEREFRansome-Wallis1971'] = {'Ransome-Wallis 1'}, ['CITEREFRansome-Wallis2001'] = {'Ransome-Wallis Encyclopedia'}, ['CITEREFRateliff2007'] = template_names['ME-ref'], ['CITEREFRavegnano2000'] = {'DBI'}, ['CITEREFReed1953'] = {'RCTS-LocosGWR-2'}, ['CITEREFReed1956'] = {'RCTS-LocosGWR-3'}, ['CITEREFReed1975'] = {'Reed-Streamline era'}, ['CITEREFReed1997'] = {'Schubert\'s compositions (references)'}, ['CITEREFReinhard_Tenberg1990'] = {'BBKL'}, ['CITEREFRettinghaus2020'] = {'BDh'}, ['CITEREFReuter2000'] = {'New Cambridge Medieval History'}, ['CITEREFReynolds1921'] = {'Cite Collier\'s', 'Collier\'s'}, ['CITEREFReynoldsOroszi2000'] = {'Reynolds-BO'}, ['CITEREFRezakhani2018'] = template_names['ODLA'], ['CITEREFRichter2018'] = {'BDh'}, ['CITEREFRigo2005'] = template_names['ODB'], ['CITEREFRines1920'] = {'Americana','Cite Americana'}, ['CITEREFRipleyDana1863'] = {'New American Cyclopedia'}, ['CITEREFRipleyDana1864'] = {'New American Cyclopedia'}, ['CITEREFRipleyDana1879'] = {'Cite AmCyc'}, ['CITEREFRistaino1988'] = {'Country study'}, ['CITEREFRobert_Eitner1891'] = {'Cite ADB'}, ['CITEREFRobertson1983'] = {'Robertson-OriginScot'}, ['CITEREFRobertson1998'] = {'Robertson-Western Railroad-4'}, ['CITEREFRobins2017'] = {'Cite New York Art Deco'}, ['CITEREFRockafellarWets2009'] = {'Rockafellar Wets Variational Analysis 2009 Springer'}, ['CITEREFRoe1916'] = {'Roe1916'}, ['CITEREFRoe1937'] = {'Roe1937'}, ['CITEREFRolt1965'] = {'Rolt1965'}, ['CITEREFRoltKichenside1982'] = {'Rolt-Red'}, ['CITEREFRose1857'] = {'Cite Newgenbio'}, ['CITEREFRosenfeld1974'] = template_names['NDB'], ['CITEREFRosenzweigBlackmar1992'] = {'Cite Central Park History', 'Cite Central Park history'}, ['CITEREFRowe2002'] = {'Cite Cambridge History of China'}, ['CITEREFRowledge1975'] = {'Rowledge-Engines of the LMS'}, ['CITEREFRowledge1993'] = {'Rowledge-Irish Steam Register'}, ['CITEREFRowlett'] = {'Cite rowlett', 'Cite Rowlett'}, ['CITEREFRowlett2007'] = {'Cite rowlett', 'Cite Rowlett'}, ['CITEREFRowlett2012'] = {'Cite rowlett', 'Cite Rowlett'}, ['CITEREFRowlett2013'] = {'Cite rowlett', 'Cite Rowlett'}, ['CITEREFRowlett2016'] = {'Cite rowlett', 'Cite Rowlett'}, ['CITEREFRowlett2017'] = {'Cite rowlett', 'Cite Rowlett'}, ['CITEREFRowling1997'] = {'HP1ref'}, ['CITEREFRowling1998'] = {'HP2ref'}, ['CITEREFRowling1999'] = {'HP3ref'}, ['CITEREFRowling2000'] = {'HP4ref'}, ['CITEREFRowling2003'] = {'HP5ref'}, ['CITEREFRowling2005'] = {'HP6ref'}, ['CITEREFRowling2007'] = {'HP7ref'}, ['CITEREFRudin1973'] = {'Rudin Walter Functional Analysis'}, ['CITEREFRudin1991'] = {'Rudin Walter Functional Analysis'}, ['CITEREFRunciman1951'] = {'Runciman-A History of the Crusades'}, ['CITEREFRunciman1951–1954'] = {'Runciman-A History of the Crusades'}, ['CITEREFRunciman1952'] = {'Runciman-A History of the Crusades'}, ['CITEREFRunciman1954'] = {'Runciman-A History of the Crusades'}, ['CITEREFRunciman1989'] = {'Runciman-A History of the Crusades'}, ['CITEREFRussell1985'] = {'Setton-A History of the Crusades', 'Encyclopædia Iranica Online', 'Encyclopædia Iranica', 'Encyclopaedia Iranica', 'Cite Encyclopædia Iranica Online'}, ['CITEREFRussellNorvig2003'] = {'Russell Norvig 2003'}, ['CITEREFRybczynski2000'] = {'Rybczynski2000'}, ----------< S >---------- ['CITEREFSR_staff2013'] = {'Houston family tree'}, ['CITEREFSalo2004'] = template_names['ME-ref'], ['CITEREFSanders1998'] = {'The Cambridge History of Egypt', 'Cambridge History of Egypt'}, ['CITEREFSanders2003'] = {'Sanders-Indiana'}, ['CITEREFSanders2006'] = {'Sanders-Heartland'}, ['CITEREFSanders2007'] = {'Sanders-Akron'}, ['CITEREFSarikakis1974'] = {'Ιστορία του Ελληνικού Έθνους'}, ['CITEREFSaunders2001'] = {'Saunders-Merging Lines'}, ['CITEREFSaunders2013'] = {'Saunders-Giants of the Seas'}, ['CITEREFSavadaShaw1992'] = {'Country study'}, ['CITEREFSchaeferWolff1999'] = {'Schaefer Wolff Topological Vector Spaces'}, ['CITEREFSchafer1991'] = {'All Aboard Amtrak'}, ['CITEREFSchafer1996'] = {'Schafer-Classic-Railroads-1'}, ['CITEREFSchafer1998'] = {'Schafer-Vintage Diesel'}, ['CITEREFSchafer2000'] = {'Schafer-More-Classic'}, ['CITEREFSchafer2003'] = {'Schafer-Classic-Railroads-3'}, ['CITEREFSchaferSolomon1997'] = {'Schafer-Pennsylvania'}, ['CITEREFSchaferWelsh1997'] = {'Schafer-Classic'}, ['CITEREFSchaferWelsh2002'] = {'Schafer-Streamliners'}, ['CITEREFSchaferWelshHolland2001'] = {'Schafer-American passenger train'}, ['CITEREFSchaff-Herzog'] = {'Schaff-Herzog'}, ['CITEREFScharf1996'] = {'Scharf-History'}, ['CITEREFSchechter1996'] = {'Schechter Handbook of Analysis and Its Foundations'}, ['CITEREFScheide1960'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFSchicht1805'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFSchilling1997'] = {'Schilling-pop-culture'}, ['CITEREFSchlitter2005'] = {'MSW3 Tubulidentata'}, ['CITEREFSchmieder1950'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFSchmieder1990'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFSchmitz1870'] = {'Cite DGRBM'}, ['CITEREFSchnabel1987'] = {'Schnabel-EFA2.5'}, ['CITEREFSchneider1907'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFSchneider1912'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFScholze1736'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFSchroeter1961'] = {'Schroeter-Eisenbahnen'}, ['CITEREFSchroeterRamaer1993'] = {'Schroeter-Ramaer-Eisenbahnen'}, ['CITEREFSchubert-online'] = {'Schubert\'s compositions (references)'}, ['CITEREFSchubert1968'] = {'Schubert Topology'}, ['CITEREFSchulenberg2010'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFSchulenberg2013'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFSchulze1980'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFSchulze1983'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFSchulze1984'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFSchwieterman2001'] = {'Schwieterman-Leaves-Eastern'}, ['CITEREFSchwieterman2004'] = {'Schwieterman-Leaves-Western'}, ['CITEREFScottNegus2011'] = {'Scott-Negus-Cellar Door'}, ['CITEREFScribbins1970'] = {'Scribbins-Hiawatha'}, ['CITEREFScribbins2007'] = {'Scribbins-Hiawatha-2007'}, ['CITEREFScribbins2008'] = {'Scribbins-400-2008', 'Scribbins-Remembered'}, ['CITEREFSearle'] = {'Cite sslidx'}, ['CITEREFSearle1980'] = {'Searle 1980'}, ['CITEREFSemmensGoldfinch2003'] = {'Book-Semmens-Goldfinch-How Steam Locomotives Really Work'}, ['CITEREFSetton1975'] = {'Setton-A History of the Crusades'}, ['CITEREFSetton1976'] = {'The Papacy and the Levant'}, ['CITEREFSetton1978'] = {'The Papacy and the Levant'}, ['CITEREFSetton1984'] = {'The Papacy and the Levant'}, ['CITEREFSettonHazard1975'] = {'Setton-A History of the Crusades'}, ['CITEREFSfyroeras1975'] = {'Ιστορία του Ελληνικού Έθνους'}, ['CITEREFShaughnessy1997'] = {'Shaughnessy-DH'}, ['CITEREFShaw1978'] = {'Shaw-RailroadAccidents'}, ['CITEREFShiji'] = {'Cite Shiji'}, ['CITEREFShindo2004'] = {'Kaneto-shindo-shinario-jinsei'}, ['CITEREFShippey2001'] = template_names['ME-ref'], ['CITEREFShippey2005'] = template_names['ME-ref'], ['CITEREFShoshani2005'] = {'MSW3 Shoshani'}, ['CITEREFShtern2001'] = {'Springer', 'SpringerEOM'}, ['CITEREFSiegele1957'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFSilanos2014'] = {'DBI', 'Dizionario Biografico degli Italiani'}, ['CITEREFSilke2006'] = {'O\'Donnell family tree'}, ['CITEREFSima'] = {'Cite Shiji'}, ['CITEREFSimaSima'] = {'Cite Shiji'}, ['CITEREFSimmons2005'] = {'MSW3 Chiroptera'}, ['CITEREFSimon1966'] = {'Simon-Wines Australia'}, ['CITEREFSimonWarner2011'] = {'Amtrak By the Numbers'}, ['CITEREFSimonWarnerEuDaly2023'] = {'Amtrak by the Numbers 2'}, ['CITEREFSinclair1911'] = {'DCBL'}, ['CITEREFSinger1905'] = {'Jewish Encyclopedia'}, ['CITEREFSix1934'] = {'Cite Six', 'Cite six'}, ['CITEREFSkjærvø2018'] = template_names['ODLA'], ['CITEREFSkoulatos1980'] = {'Les personnages byzantins de l\'Alexiade'}, ['CITEREFSloan1964'] = {'Sloan1964'}, ['CITEREFSmid2008'] = {'Smid2008'}, ['CITEREFSmid2010'] = {'Smid2010'}, ['CITEREFSmith1854'] = {'Cite DGRG', 'DGRG'}, ['CITEREFSmith1870'] = {'DGRBM', 'Cite DGRBM'}, ['CITEREFSmith1873'] = {'DGRBM', 'Cite DGRBM'}, ['CITEREFSmith1876'] = {'DGRBM', 'Cite DGRBM'}, ['CITEREFSmith1880'] = {'DGRBM', 'Cite DGRBM'}, ['CITEREFSmith2010'] = {'Smith-Cruise Ships-2010'}, ['CITEREFSmithJohnstonAlvesHackländer2018'] = {'Lagomorphs2018'}, ['CITEREFSolomentsev2001'] = {'Springer', 'SpringerEOM'}, ['CITEREFSolomon2000'] = {'Solomon-American Diesel', 'Solomon-UP'}, ['CITEREFSolomon2003'] = {'Solomon-Masterpieces'}, ['CITEREFSolomon2004'] = {'Solomon-Amtrak'}, ['CITEREFSolomon2005'] = {'Solomon-CSX', 'Solomon-SP-Passenger'}, ['CITEREFSolomon2006'] = {'Solomon-EMD Locomotives'}, ['CITEREFSolomon2007'] = {'Solomon-SP'}, ['CITEREFSolomon2011'] = {'Solomon-Modern Diesel', 'Solomon-Electro-Motive'}, ['CITEREFSolomon2012'] = {'Solomon-North American Locomotives'}, ['CITEREFSolomon2014'] = {'Solomon-GE and EMD'}, ['CITEREFSolomonSchafer2007'] = {'Solomon-New York Central'}, ['CITEREFSolopova2009'] = template_names['ME-ref'], ['CITEREFSorensen1956'] = {'Sorensen1956'}, ['CITEREFSoustal1991'] = {'Tabula Imperii Byzantini'}, ['CITEREFSoustalKoder1981'] = {'Tabula Imperii Byzantini'}, ['CITEREFSpielhoff1991'] = {'Spielhoff-EL'}, ['CITEREFSpitta1894'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFSpitta1899'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFSpringirth2016'] = {'Springirth-Philadelphia'}, ['CITEREFSpyropoulos1928'] = {'Great Military and Naval Encyclopaedia'}, ['CITEREFStagner1993'] = {'Stagner-Transition'}, ['CITEREFStansfield1999'] = {'Stansfield-AyrRenfrew'}, ['CITEREFStatistical_Yearbook_of_the_Republic_of_Croatia_2015'] = {'Croatia Yearbook 2015'}, ['CITEREFStaufer1993'] = {'Staufer-Pennsy_III'}, ['CITEREFStauferPennypacker1962'] = {'Staufer-Pennsy'}, ['CITEREFStauferPennypacker1968'] = {'Staufer-Pennsy Power II'}, ['CITEREFStaunton1988'] = {'Australian Dictionary of Biography'}, ['CITEREFSternFishmanTilove2006'] = {'Cite New York 2000', 'Cite NY2000', 'Cite ny2000', 'Cite NY 2000', 'Cite ny 2000', 'Stern: New York' }, ['CITEREFSternGilmartinMassengale1983'] = {'Cite New York 1900', 'Cite NY1900', 'Cite NY1900', 'Cite ny1900', 'Cite ny 1900', 'Stern: New York'}, ['CITEREFSternGilmartinMellins1987'] = {'Cite New York 1930', 'Cite NY 1930', 'Cite NY1930', 'Cite ny1930', 'Cite ny 1930', 'Stern: New York'}, ['CITEREFSternMellinsFishman1995'] = {'Cite New York 1960', 'Cite NY1960', 'Cite NY 1960', 'Cite ny1960', 'Cite ny 1960', 'Stern: New York'}, ['CITEREFSternMellinsFishman1999'] = {'Cite New York 1880', 'Cite NY1880', 'Cite NY 1880', 'Cite ny1880', 'Cite ny 1880', 'Stern: New York'}, ['CITEREFStevens1907'] = {'Cite TCOF02'}, ['CITEREFStewart1974'] = {'When Steam Was King'}, ['CITEREFStrachey1981'] = template_names['ME-ref'], ['CITEREFStrickland1983'] = {'Strickland Locomotive Directory'}, ['CITEREFStähelin1909'] = {'Schaff-Herzog'}, ['CITEREFStorrer1993'] = {'cite Wright Companion'}, ['CITEREFSuetin2001'] = {'Springer', 'SpringerEOM'}, ['CITEREFSusanne_Schurr1992'] = {'BBKL'}, ['CITEREFSusanne_Siebert1992'] = {'BBKL'}, ['CITEREFSvolopoulos1977'] = {'Ιστορία του Ελληνικού Έθνους'}, ['CITEREFSwartz1992'] = {'Swartz An Introduction to Functional Analysis'}, ----------< T >---------- ['CITEREFLondon_Gazette'] = {'London Gazette'}, ['CITEREFTaber1977'] = {'Taber-DLW-19th'}, ['CITEREFTaberTaber1980'] = {'Taber-DLW-20th-1'}, ['CITEREFTaberTaber1981'] = {'Taber-DLW-20th-2'}, ['CITEREFTabor1956'] = {'RCTS-LocosGWR-4'}, ['CITEREFTabor1959'] = {'RCTS-LocosGWR-6'}, ['CITEREFTalbot1991'] = template_names['ODB'], ['CITEREFTalbotKazhdan1991'] = template_names['ODB'], ['CITEREFTao2009'] = {'Cite Cambridge History of China', 'The Cambridge History of China'}, ['CITEREFTao2009'] = {'Cite Cambridge History of China'}, ['CITEREFTauranac1985'] = {'Cite Elegant New York'}, ['CITEREFTer-Ghewondyan1976'] = {'The Arab Emirates in Bagratid Armenia'}, ['CITEREFThe_London_Gazette1950'] = {'London Gazette'}, ['CITEREFThe_London_Gazette_26_September_1919'] = {'London Gazette'}, ['CITEREFThielemann2012'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFThomas1970'] = {'HistoryofParliament'}, ['CITEREFThomas1971'] = {'Thomas-History-VI'}, ['CITEREFThrush2010'] = {'HistoryofParliament'}, ['CITEREFTikhomirov2001'] = {'Springer'}, ['CITEREFTittel1966'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFTodt1996'] = {'BBKL'}, ['CITEREFTodtVest2014'] = {'Tabula Imperii Byzantini'}, ['CITEREFTolkien2007'] = template_names['ME-ref'], ['CITEREFTolkien2014'] = template_names['ME-ref'], ['CITEREFTolkien2015'] = template_names['ME-ref'], ['CITEREFTolkien2017'] = template_names['ME-ref'], ['CITEREFTolkien2018'] = template_names['ME-ref'], ['CITEREFTolkien2024'] = template_names['ME-ref'], ['CITEREFTolkienSwann1978'] = template_names['ME-ref'], ['CITEREFTolkienSwann2002'] = {'ME-ref'}, ['CITEREFTolkienTolkien1992'] = template_names['ME-ref'], ['CITEREFTonks1988'] = {'Tonks ironstone'}, ['CITEREFTonks1989'] = {'Tonks ironstone'}, ['CITEREFTonks1992'] = {'Tonks ironstone'}, ['CITEREFTopping1975'] = {'Setton-A History of the Crusades', 'Wisconsin History of the Crusades'}, ['CITEREFTorri2013'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFTougher2018'] = template_names['ODLA'], ['CITEREFTourret1995'] = {'Tourret-Allied Military Locomotives'}, ['CITEREFTrapp1991'] = template_names['ODB'], ['CITEREFTrappBeyerSturm-Schnabl1983'] = {'Prosopographisches Lexikon der Palaiologenzeit'}, ['CITEREFTrappWaltherBeyer1976'] = {'Prosopographisches Lexikon der Palaiologenzeit'}, ['CITEREFTrappWaltherBeyerSturm-Schnabl1978'] = {'Prosopographisches Lexikon der Palaiologenzeit'}, ['CITEREFTreadgold1988'] = {'The Byzantine Revival, 780–842'}, ['CITEREFTreadgold1997'] = {'A History of the Byzantine State and Society'}, ['CITEREFTrèves2006'] = {'Trèves François Topological vector spaces, distributions and kernels'}, ['CITEREFTsutsiev2014'] = {'Cite Atlas of the Ethno-Political History of the Caucasus'}, ['CITEREFTurim1998'] = {'Turim-oshima'}, ['CITEREFTuring1950'] = {'Turing 1950'}, ['CITEREFTwitchett1979'] = {'Cite Cambridge History of China'}, ['CITEREFTwitchettLoewe1986'] = {'Cite Cambridge History of China'}, ['CITEREFTwitchettMote1988'] = {'Cite Cambridge History of China'}, ['CITEREFTwitchettSmith2009'] = {'Cite Cambridge History of China'}, ----------< U >---------- ['CITEREFUS-NHub_Music_Deposit_31_(Klavierbüchlein_für_W._F._Bach)_at_Bach_Digital'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFUwe_Eckardt2001'] = {'BBKL'}, ['CITEREFunknown_author1881'] = {'Cite ADB'}, ['CITEREFunknown_author1882'] = {'Cite ADB'}, ----------< V >---------- ['CITEREFVakalopoulos1975'] = {'Ιστορία του Ελληνικού Έθνους'}, ['CITEREFVan_Cleve1969'] = {'Setton-A History of the Crusades'}, ['CITEREFVan_Hoorickx1971'] = {'Schubert\'s compositions (references)'}, ['CITEREFVan_Hoorickx_1974–1976'] = {'Schubert\'s compositions (references)'}, ['CITEREFVan_Lint2018'] = template_names['ODLA'], ['CITEREFVan_Riemsdijk,_Compound_Locomotives'] = {'Book-Van Riemsdijk-Compound Locomotives'}, ['CITEREFVan_Riemsdijk1994'] = {'Book-Van Riemsdijk-Compound Locomotives'}, ['CITEREFVan_Tricht2011'] = {'The Latin Renovatio of Byzantium'}, ['CITEREFVandenberghen1989'] = {'Vandenberghen-SNCB12.2'}, ['CITEREFVarzos1984'] = {'Η Γενεαλογία των Κομνηνών', 'Varzos-Genealogy of the Komnenoi'}, ['CITEREFVasiliev1935'] = {'Byzance et les Arabes'}, ['CITEREFVasiliev1968'] = {'Byzance et les Arabes'}, ['CITEREFVenables1911'] = {'DCBL'}, ['CITEREFVendler1997'] = {'Shakespeare sonnets bibliography'}, ['CITEREFVenn1954'] = {'VennAC'}, ['CITEREFVentura1963'] = {'DBI', 'Dizionario Biografico degli Italiani'}, ['CITEREFVetter1713'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFVevainaCanepa2018'] = template_names['ODLA'], ['CITEREFVeysey1958'] = {'Veysey-PE-1958'}, ['CITEREFVischer1912'] = {'Schaff-Herzog'}, ['CITEREFVolkmer1991'] = {'Volkmer-Pennsy-Electric'}, ['CITEREFvan_Leyden1956'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFvan_Lint2018'] = template_names['ODLA'], ['CITEREFvon_Prantl1879'] = {'Cite ADB'}, ----------< W >---------- ['CITEREFWagnerBäzoldZschechLüderitz1990'] = {'Wagner-EFA2.3.2'}, ['CITEREFWallace2017'] = {'Cite greater'}, ['CITEREFWalter1967'] = {'DBI', 'Dizionario Biografico degli Italiani'}, ['CITEREFWalter_Asmus1966'] = template_names['NDB'], ['CITEREFWarner1992'] = {'Generals in Blue'}, ['CITEREFWayner1972'] = {'Wayner - Car names, numbers, consists'}, ['CITEREFWayner1973'] = {'Wayner-Spotter-2nd'}, ['CITEREFWebb2018'] = template_names['ODLA'], ['CITEREFWechsler1979'] = {'Cite Cambridge History of China', 'The Cambridge History of China'}, ['CITEREFWechsler1979'] = {'Cite Cambridge History of China'}, ['CITEREFWegman2008'] = {'Wegman-Illustrated'}, ['CITEREFWeibel1994'] = {'Weibel IHA'}, ['CITEREFWeinrebHibbertKeayKeay2008'] = {'London encyclopedia'}, ['CITEREFWeisbrod1991'] = {'Weisbrod-EFA1.5'}, ['CITEREFWeisbrodMüllerPetznik1978'] = {'Weisbrod-EFA1.2'}, ['CITEREFWellhausen1927'] = {'The Arab Kingdom and its Fall'}, ['CITEREFWells1982'] = {'Accents of English'}, ['CITEREFWells1990'] = {'Cite LPD'}, ['CITEREFWells2000'] = {'Cite LPD'}, ['CITEREFWells2008'] = {'Cite LPD'}, ['CITEREFWelsh2006'] = {'Welsh-Broadway'}, ['CITEREFWelsh2008'] = {'Welsh-UP'}, ['CITEREFWerner_Raupp2001'] = {'BBKL'}, ['CITEREFWestcott1911'] = {'DCBL'}, ['CITEREFWestermayer,_Georg1882'] = {'Cite ADB'}, ['CITEREFWham1997'] = {'Wham-Ayrshire'}, ['CITEREFWhishaw1842'] = {'Whishaw-RailofGB-2ndEd'}, ['CITEREFWhishaw1969'] = {'Whishaw-RailofGB'}, ['CITEREFWhite1985'] = {'White-Passenger-1985'}, ['CITEREFWhite1993'] = {'White - American railroad freight car'}, ['CITEREFWhiteWillenskyLeadon2010'] = {'Cite aia5'}, ['CITEREFWhitehurst1973'] = {'Whitehurst GW Engines from 1940'}, ['CITEREFWhittow1996'] = {'The Making of Byzantium, 600–1025'}, ['CITEREFWickman1982'] = {'Country study'}, ['CITEREFWiesehöfer2018'] = template_names['ODLA'], ['CITEREFWilansky2008'] = {'Wilansky Topology for Analysis 2008'}, ['CITEREFWilansky2013'] = {'Wilansky Modern Methods in Topological Vector Spaces'}, ['CITEREFWillard2004'] = {'Willard General Topology'}, ['CITEREFWilliams1998'] = {'Williams-Philadelphia'}, ['CITEREFWilliams2003'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFWillis1750'] = {'Cite Notitia Parliamentaria'}, ['CITEREFWilson2017'] = {'Wilson-Guide'}, ['CITEREFWilsonFiske1889'] = {'Appletons\'', 'Cite Appletons\'', 'Appletons'}, ['CITEREFWilsonFiske1891'] = {'Appletons\'', 'Cite Appletons\'', 'Appletons'}, ['CITEREFWilsonFiske1892'] = {'Appletons\'', 'Cite Appletons\'', 'Appletons'}, ['CITEREFWilsonFiske1900'] = {'Appletons\'', 'Cite Appletons\'', 'Appletons'}, ['CITEREFWilsonLacherMittermeier2016'] = {'HMW2016 Volume 6'}, ['CITEREFWiltshire2000'] = {'Lloyd-Margaret River'}, ['CITEREFWinfieldLyon2004'] = {'Winfield'}, ['CITEREFWinkler1883'] = template_names['ADB'], ['CITEREFWitakowski2018'] = template_names['ODLA'], ['CITEREFWolff1969'] = {'Setton-A History of the Crusades'}, ['CITEREFWollny2015'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFWood1907'] = {'Cite Nuttall', 'Nuttall'}, ['CITEREFWoodsKilpatrick2005'] = {'MSW3 Hystricognathi'}, ['CITEREFWorden2008'] = {'Country study'}, ['CITEREFWortley2010'] = {'John Skylitzes: A Synopsis of Byzantine History, 811–1057'}, ['CITEREFWozencraft2005'] = {'MSW3 Carnivora'}, ['CITEREFWright1979'] = {'Cite Cambridge History of China', 'The Cambridge History of China'}, ['CITEREFWright1979'] = {'Cite Cambridge History of China'}, ['CITEREFWright2000'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFWrightWinter1922'] = {'1922 Locomotive Cyclopedia'}, ['CITEREFWägliJacobi2010'] = {'Schienennetz Schweiz'}, ----------< X >---------- ----------< Y >---------- ['CITEREFYenne2005'] = {'Yenne-Chiefs'}, ['CITEREFYonge1990'] = {'Quail-4'}, ['CITEREFYonge1994'] = {'Quail-5'}, ['CITEREFYonge2002'] = {'Quail-5'}, ['CITEREFYonge2008'] = {'Quail-5'}, ['CITEREFYonge2016'] = {'Quail-2-2016'}, ['CITEREFYongePadgettSzwenk2013'] = {'Quail-4-Paper-3rdEd'}, ['CITEREFYu1986'] = {'Cite Cambridge History of China'}, ----------< Z >---------- ['CITEREFZahn1889–1893'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFZeiniWiesehöfer2018'] = template_names['ODLA'], ['CITEREFZekulich2000'] = {'Zekulich-WineWA'}, ['CITEREFZimmermann2004'] = {'Zimmermann-Burlington'}, ['CITEREFZimmermann2007'] = {'Zimmermann-GrandLuxe'}, ['CITEREFZuccaric._1747'] = {'Bach\'s compositions (sources)'}, ['CITEREFZălinescu2002'] = {'Zălinescu Convex Analysis in General Vector Spaces 2002'}, ----------< OTHER >---------- ['CITEREFΙστορία_του_Ελληνικού_Έθνους'] = {'Ιστορία του Ελληνικού Έθνους'}, ['CITEREFΜεγάλη_Στρατιωτικὴ_καὶ_Ναυτικὴ_Ἐγκυκλοπαιδεία'] = {'Great Military and Naval Encyclopaedia'}, ['CITEREFКавказский_календарь_на_1910_год'] = {'Cite Kavkazskiy Kalendar 1910'}, ['CITEREFКавказский_календарь_на_1913_год'] = {'Cite Kavkazskiy Kalendar 1913'}, ['CITEREFКавказский_календарь_на_1915_год'] = {'Cite Kavkazskiy Kalendar 1915'}, ['CITEREFКавказский_календарь_на_1917_год'] = {'Cite Kavkazskiy Kalendar 1917'}, ----------< UNSORTED >---------- } -- Auto-classify templates mentioned in whitelist as wrapper templates for _, tlist in pairs(whitelist) do for _, t in ipairs(tlist) do if not wrapper_templates[t] then wrapper_templates[t] = noDefault end end end --[[--------------------------< S S T S I N T E G R A T I O N >---------------------------------------------- ]] local success, ssts_registry = pcall(require, 'Module:SST/registry') if success and type(ssts_registry) == 'table' then if ssts_registry.defaults then for t_name, data in pairs(ssts_registry.defaults) do wrapper_templates[t_name] = data end end if ssts_registry.patterns then for _, pattern_block in ipairs(ssts_registry.patterns) do table.insert(wrapper_template_patterns, pattern_block) end end end --[[--------------------------< E X P O R T E D T A B L E S >------------------------------------------------ ]] return { whitelist = whitelist, wrapper_template_patterns = wrapper_template_patterns, wrapper_templates = wrapper_templates } 0z9x91xf5sczpo8728wqsica0bxx92q 828 205025 844997 2026-08-24T02:39:41Z Kuldeepburjbhalaike 18176 "{{High-risk}} This page is a formatted list of anchor IDs and associated citation wrapper-templates. Because of {{cl|Harv and Sfn template errors#Current limitations and false-positive errors|technical limitations}}, short-cite templates, via [[Module:Footnotes]], will emit [[false positive|false-positive]] error messages for citation wrapper-templates. The anchor IDs listed here instruct Module:Footnotes to suppress error messages for short-cit..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 844997 wikitext text/x-wiki {{High-risk}} This page is a formatted list of anchor IDs and associated citation wrapper-templates. Because of {{cl|Harv and Sfn template errors#Current limitations and false-positive errors|technical limitations}}, short-cite templates, via [[Module:Footnotes]], will emit [[false positive|false-positive]] error messages for citation wrapper-templates. The anchor IDs listed here instruct Module:Footnotes to suppress error messages for short-cite templates that link to the anchor IDs listed here so long as the associated citation wrapper-template is present in the article. This is an imperfect system that will allow [[false negative|false-negatives]] because this mechanism will suppress valid error messages in the absence of a full-cite target. Adding an anchor ID and matching template to this list will suppress all {{error-small|no target}} error messages for that anchor ID / template pair. ==Adding templates to the whitelist== There are three whitelist mechanisms for templates: each one is appropriate for different template behaviors: # <b>Wrapper template produces small number of different references, whose name and date is suitable for short footnotes, name and date not overriden</b> #: In this case, the CITEREF should be added to the <code>whitelist</code> variable, with a key of the form <code>CITEREFNameDate</code> and value being a list of templates that can generate that CITEREF. #:* Do not include disambiguation letters in whitelist entries. In other words, use "CITEREFSmith2018" in this whitelist even when the cite template generates "CITEREFSmith2018a". #:*[[Module:Footnotes/whitelist/sort]] is a tool to aid the maintenance of <code>whitelist{}</code>. # <b>Wrapper template produces name and date suitable for short footnotes, but the name and date often get overriden and can generate many different references.</b> #:These wrapper templates should be added to the <code>wrapper_template</code> variable. The module will then look for uses of the template where the name and/or date are overriden. #:* The default name+date should be supplied either in <code>wrapper_template_defaults</code> (if there is a single name+date default), or in <code>wrapper_template_defaults_vol</code> (if the name+date default depends on the volume number). #:* Redirects or further wrapping should be described in <code>wrapper_template</code> as new keys: the value of these keys should be name+date entries in <code>wrapper_template_defaults</code> or <code>wrapper_template_defaults_vol</code>. #:* If there is no sensible default name or date (e.g., {{tl|Cite ODNB}}), you can use an empty string <code><nowiki>''</nowiki></code> for the default. # <b>Wrapper template produces unusual short footnotes (e.g. without an author or date)</b> #:In this case, a Lua pattern that covers all of the CITEREF cases should be added to the <code>wrapper_template_patterns</code> variable. Each entry is a pair of lists: a list of templates that share the Lua pattern(s), and a list of Lua patterns that cover the CITEREFs generated by all of the template. <includeonly>{{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|sandbox | | <!-- Categories below this line, please; interwikis at Wikidata --> }}</includeonly><noinclude> [[Category:Module documentation pages]] </noinclude> o8ijrn7lam18nfwy8fmmq6x2aq3vq8q 10 205026 844999 2026-08-24T02:41:38Z Kuldeepburjbhalaike 18176 "{{Documentation subpage}} {{High-use}} {{Template shortcut|sfnref|harvid}} {{Lua|Module:Footnotes}} <!-- PLEASE ADD CATEGORIES AND INTERWIKIS AT THE BOTTOM OF THIS PAGE --> This template creates an identifier that is used as a [[Template:Citation/doc#Anchors for Harvard referencing templates|link anchor for short citations]]. Many articles are cited with [[WP:SFN|shortened footnotes]], which usually Help:Shortened footnotes#Linking|link to full..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 844999 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} {{High-use}} {{Template shortcut|sfnref|harvid}} {{Lua|Module:Footnotes}} <!-- PLEASE ADD CATEGORIES AND INTERWIKIS AT THE BOTTOM OF THIS PAGE --> This template creates an identifier that is used as a [[Template:Citation/doc#Anchors for Harvard referencing templates|link anchor for short citations]]. Many articles are cited with [[WP:SFN|shortened footnotes]], which usually [[Help:Shortened footnotes#Linking|link to full citations]] at the bottom of the page. {{tl|SfnRef}} accepts the same parameters as most short citation templates<ref>Such as {{tlx|Sfnp}}, {{tlx|Sfn}}, {{tlx|Harvp}}, and {{tlx|Harvnb}}.</ref> and create matching anchors when used in the {{para|ref}} parameter of the full citation. Most {{cite xxx}} templates will automatically generate the anchor, or landing point, for links. The anchor can be created manually in situations where the automatic anchors would cause issues including: * Multiple authors with the same last name * No known last name for the author * Unusual characters in the author field * Multiple works in the same year by the same author * Year of publication unknown Additionally some less commonly used citation templates, and all full citations written by hand can only be linked to with a manually created anchor.<ref>This is includes {{tl|Cite patent}}, {{tl|Cite comic}}, and {{tl|Cite court}}. Hand-written citations can be assigned an anchor with the {{tl|wikicite}} template.</ref> ==Examples== When citing an article published in the December 2004 edition of ''Rolling Stone'' where the author is unknown, you might create a short footnote as follows: {{block indent|1=<code><nowiki>{{Sfn|Rolling Stone|2004}}</nowiki></code> }} You may code the value for the {{para|ref}} parameter manually, or you can use {{tlc|SfnRef}} and specify the same parameters as used with {{tlc|Sfn}}: {{block indent|1=<code><nowiki>{{SfnRef|Rolling Stone|2004}}</nowiki></code> }} The full footnote: {{block indent|1=<code><nowiki>{{Cite news |work=[[Rolling Stone]] |title=The RS 500 Greatest Songs of All Time |ref={{SfnRef|Rolling Stone|2004}} |date=December 2004}}</nowiki></code>}} You can copy and paste the {{tlc|Sfn}} template code and change the name of the template from "Sfn" to "SfnRef". If your short footnote includes page numbers such as {{tlc|Sfn|Rolling&nbsp;Stone|2004|p{{=}}48}}, you can copy and paste it to create {{tlc|SfnRef|Rolling&nbsp;Stone|2004|p{{=}}48}}; the {{para|p|48}} parameter is not necessary but will do no harm. == Usage == {{block indent|1=<code><nowiki>{{</nowiki>SfnRef{{!}}{{var|Name}}{{!}}''Year''<nowiki>}}</nowiki></code><br /> <code><nowiki>{{</nowiki>SfnRef{{!}}{{var|Name 1}}{{!}}{{var|Name 2}}{{!}}{{var|Name 3}}{{!}}{{var|Name 4}}{{!}}''Year''<nowiki>}}</nowiki></code> }} The template accepts up to four names and a year of publication. If there are more than four authors, list only the first four. The last parameter is the year of publication, optionally with a letter suffixed if there are multiple citations by the same set of authors in the same year. All named parameters, such as {{para|p}} are ignored. {| class="wikitable" |+ !Reference !Sfnref anchor markup !Full citation !Short citation |- !Author and date are present |<code><nowiki>{{SfnRef|Smith|2024}}</nowiki></code><ref>This anchor would be created automatically in [[Help:Citation Style 1|CS1]] citation templates using {{para|last|Smith}} and {{para|date|2024}} in the full citation. {{Para|author}} works the same as {{para|last}}. If neither "last" nor "author" are used, {{para|editor}} or {{para|editor-last}} will be used to create the anchor. If none of these parameters are used, the anchor must be created manually.</ref> |{{Citation |last=Smith |title=Title |date=2024 |publisher=Publisher |mode=cs1}} |{{harvnb|Smith|2024}} |- !Many authors and date are present |<code><nowiki>{{SfnRef |Doe |Pérez |Kowalski |Al-Fulani |2024}}</nowiki></code><ref>This anchor would be created automatically in [[Help:Citation Style 1|CS1]] citation templates using {{para|last1|Doe}}, {{para|last2|Pérez}}, and so on, along with {{para|Date|2024}} in the full citation.</ref> |{{Citation |last1=Doe |first1=John |last2=Pérez |first2=Juan |last3=Kowalski |first3=Jan |last4=Al-Fulani |first4=Fulan |last5=Horvat |first5=Ivan |author6=Hudjefa |title=Title |date=2024 |publisher=Publisher |mode=cs1}} |{{harvnb|Doe|Pérez|Kowalski|Al-Fulani|2024|2024}} |- !rowspan=2 |Author is publisher |<code><nowiki>{{SfnRef|Museum of Modern Art|2024}}</nowiki></code> |{{Citation |title=Title |date=2024 |publisher=Museum of Modern Art |ref={{sfnref|Museum of Modern Art|2024}} |mode=cs1}} |{{harvnb|Museum of Modern Art|2024}} |- |<code><nowiki>{{SfnRef|MoMA|2024}}</nowiki></code> |MoMA (2024). {{Citation |title=Title |date=2024 |publisher=Museum of Modern Art |ref={{sfnref|MoMA|2024}} |mode=cs1}} |{{harvnb|MoMA|2024}} |- !Author is anonymous |<code><nowiki>{{SfnRef|Anonymous|2024}}</nowiki></code><ref> This anchor would be created automatically in [[Help:Citation Style 1|CS1]] citation templates using {{para|Author|Anonymous}}.</ref> |{{Citation |last=Anonymous |title=Title |date=2024 |publisher=Publisher |mode=cs1}} |{{harvnb|Anonymous|2024}} |- !rowspan=2 |Author is missing |<code><nowiki>{{SfnRef|''Title''|2024}}</nowiki></code> |{{Citation |title=Title |date=2024 |publisher=Publisher |ref={{sfnref|''Title''|2024}} |mode=cs1}} |{{harvnb|''Title''|2024}} |- |<code><nowiki>{{SfnRef|"Title"|2024}}</nowiki></code> |{{Citation |title=Title |date=2024 |work=Work |publisher=Publisher |ref={{sfnref|"Title"|2024}} |mode=cs1}} |{{harvnb|"Title"|2024}} |- !Authors with the same name | * <code><nowiki>{{SfnRef|F. Beauregard|2024}}</nowiki></code> * <code><nowiki>{{SfnRef|P. Beauregard |2024}}</nowiki></code> | *{{Citation |last=Beauregard |first=Fred |title=Title |date=2024 |publisher=Publisher |ref={{sfnref|F. Beauregard|2024}} |mode=cs1}} * {{Citation |last=Beauregard |first=Paul |title=Title |date=2024 |publisher=Publisher |ref={{sfnref|P. Beauregard|2024}} |mode=cs1}} | * {{harvnb|F. Beauregard|2024}} * {{harvnb|P. Beauregard |2024}} |- !rowspan=2 |Date is missing |<code><nowiki>{{SfnRef|Smith|n.d.}}</nowiki></code><ref>This anchor would be created automatically in [[Help:Citation Style 1|CS1]] citation templates using {{para|date|n.d.}} in the full citation.</ref> |{{Citation |last=Smith |title=Title |date=n.d. |publisher=Publisher |mode=cs1}} |{{harvnb|Smith|n.d.}} |- |<code><nowiki>{{SfnRef|Smith}}</nowiki></code><ref>This anchor would be created automatically in [[Help:Citation Style 1|CS1]] citation templates leaving {{para|date|<!--none-->}} blank in the full citation.</ref> |{{Citation |last=Smith |title=Title |publisher=Publisher |mode=cs1}} |{{harvnb|Smith}} |- !Date and author are missing |<code><nowiki>{{SfnRef|[Description]|n.d.}}</nowiki></code><ref>This anchor would be created automatically in [[Help:Citation Style 1|CS1]] citation templates using {{para|date|n.d.}} and {{para|title|[Description]}} in the full citation.</ref> |{{Citation |title=[Description] |date=n.d. |publisher=Publisher |ref={{sfnref|[Description]|n.d.}} |mode=cs1}} |{{harvnb|[Description]|n.d.}} |} ==Purpose== This template creates the proper value for the {{para|ref}} parameter of [[Help:Citation Style 1|Citation Style 1]] templates ({{tlx|Cite journal}}, {{tlx|Cite book}}, {{tlx|Cite web}}, etc.) and the generic [[Help:Citation Style 2|Citation Style 2]] template {{tlx|Citation}}.<ref>As well as {{tlx|cite comic}} for comics; {{tlx|cite court}} for U.S. court cases; and {{tlx|wikicite}} which wraps around handwritten citations.</ref> It is intended to be paired with {{tlx|Sfnp}}, {{tlx|Sfn}}, {{tlx|Harvp}}, {{tlx|Harvnb}}, and related templates, and uses the same arguments. As explained above, {{tnull|SfnRef}} is only necessary in a subset of the cases where those are used. {{tlc|Sfnp}} and its variants create a short footnote that is linked to a full footnote. The templates create the link automatically, but the full footnote must be assigned the proper ID value to be a valid target for that link. This usually happens automatically using the full-citation template's author/editor and date/year parameters, but some cases need a custom anchor, and that is what {{tnull|SfnRef}} is for. When using the Citation Style 1 and 2 family of citation templates, a default ID is generated from the last names of the first four authors (or editors if there are no authors specified). However, if none of {{para|last}}, {{para|author}}, {{para|editor-last}}, or their equivalents are present, use {{tlc|SfnRef}} inside the CS1/CS2 template's {{para|ref}} parameter to create a link anchor (perhaps using the publisher name or work title or an abbreviation thereof) without having to know the rules for how {{tlc|Sfnp}}, etc., interpret the anchor ID string which is normally auto-generated. {{Strong|Consistent output:}} For use with CS1/CS2 templates, {{tlx|Sfnp}} and its {{tlx|Harvp}} companion produce the most [[WP:CITESTYLE|consistent citation formatting]]. For other citation styles that do not put dates in parentheses or brackets, matching short-footnote templates include {{tlx|Sfn}} and {{tlx|Harvnb}}. == See also == * {{tlx|sfnref inline}} – a {{tag|span|o}}-based version for use with manually formatted, non-templated citations * {{tlx|citeref}} – a wrapper for {{tnull|SfnRef}} to create wikilinks with either superscript ^[n] or plain-text labels to other citations from inside a citation ==TemplateData== {{TemplateData header}} {{TemplateData needed}} {{Wikipedia referencing}} <includeonly>{{Sandbox other|| [[Category:Author–date citation templates]] [[Category:Footnote templates]] }}</includeonly> == Notes == {{reflist}} nzofviye5m1nxc5s5sp2ju6b16u11ju 10 205027 845000 2026-08-24T02:41:58Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Redirected page to [[ਫਰਮਾ:SfnRef]] 845000 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਫਰਮਾ:SfnRef]] 9m9ti2c42ezcfg2r24059diqqdchdy1 10 205028 845006 2026-08-24T02:48:08Z Kuldeepburjbhalaike 18176 "{{Documentation subpage}} {{used in system}} <!-- PLEASE ADD CATEGORIES WHERE INDICATED AT THE BOTTOM OF THIS PAGE --> This template marks text as {{strong|important, serious, or urgent}} using the HTML {{tag|strong|o|link=yes}} tag. It usually renders in bold, but there is additional significance explained in {{slink||Purpose}}. == Purpose == {{tlx|strong}} makes it faster and easier to apply the {{tag|strong|link=yes}} [[HTML element]] to text..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 845006 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} {{used in system}} <!-- PLEASE ADD CATEGORIES WHERE INDICATED AT THE BOTTOM OF THIS PAGE --> This template marks text as {{strong|important, serious, or urgent}} using the HTML {{tag|strong|o|link=yes}} tag. It usually renders in bold, but there is additional significance explained in {{slink||Purpose}}. == Purpose == {{tlx|strong}} makes it faster and easier to apply the {{tag|strong|link=yes}} [[HTML element]] to text, which indicates {{strong|importance, seriousness, or urgency}}. More importantly, this template indicates to human editors and [[Wikipedia:Bots|Wikipedia bot]]s they should not use <code><nowiki>'''...'''</nowiki></code> or {{tag|b}} typographic boldfacing to replace the intentional and [[Semantic Web|semantically meaningful]] {{tag|strong|open}}. The {{tag|strong|o}} element is usually rendered visually in a bold (heavy) typeface by default on graphical browsers, but can be parsed and acted upon in customizable ways with [[Style sheet (web development)|style sheets]], [[Application software|apps]], and text-to-speech [[screen reader]]s. It is [[semantic markup]], i.e. markup that conveys meaning or context, not just visual appearance. [[MOS:BOLD|Simple boldfacing]] (<code><nowiki>'''</nowiki></code> or {{tag|b|o}}) is purely typographic and is semantically meaningless. It is most often used for [[MOS:BOLDTITLE|article names in body text]], but has [[MOS:BOLD#OTHER|a few other uses]]. The average reader and average editor may be unaware of this distinction as it is unimportant most of the time, but editors who understand it can use this template as a baseline insurance against accidental replacement by bots and human editors, as well as to add [[web accessibility]]. == Usage == :{{tlnull|strong|<var>important text</var>}} or, if the important text contains an equals sign: :{{tlnull|strong|'''1{{=}}'''<var>important text</var>}} These both render as: :{{strong|important text}} It is safest to always use the {{para|1}} syntax. ===Optional parameters=== Advanced HTML values can be passed through the template to the HTML code: * {{para|role}} takes a WAI-ARIA role; adds <code>role="<var>rolename</var>"</code> to the HTML code * {{para|class}} takes a class name (or multiple class names, separated by spaces); adds <code>class="<var>classname[s]</var>"</code> to the HTML code * {{para|style}} takes inline CSS input; adds <code>style="<var>CSS directive[s]</var>"</code> to the HTML code * {{para|id}} takes a valid, unique HTML id (must begin with an alphabetic letter); adds <code>id="<var>name</var>"</code> to the HTML code * {{para|title}} takes text and displays it as a pop-up "tooltip" when the cursor hovers over the {{tnull|strong}} span. This text cannot be marked up in any way. ===Use cases=== {{more|Wikipedia:WikiProject Usability/Scannability}} This template is made to mark important words or phrases in a text, in a way that is (unlike simply boldfacing it) [[Semantic markup|semantically meaningful markup]]. With this technique, the important text strongly stands out from the rest in most if not all visual browsers and some text-to-speech screen readers (which usually ignore purely typographic boldfacing), and can also be parsed by user agents and other software as definitively indicating importance, not just some typographic boldface effect for appearance's sake. It should therefore only be used very sparingly in articles to highlight the most important words or phrases in the entire article (and, rarely in encyclopedic writing, to represent relative importance). Use of this template has a strong effect on {{Linktext|scannability}}, drawing the eye from elsewhere on the page to words marked up with the template. Typical uses on Wikipedia: # In the [[MOS:BOLDTITLE|lead section of an article, the article's title]] can be marked with {{tnull|strong}}. Example: "The {{strong|soma}} is the bulbous end of a neuron." {{As of|July 2022}}, however, there is no consensus either for or against this use, and the style guidelines at [[MOS:BOLDTITLE]] and [[MOS:BOLDSYN]] recommend regular bolding.<ref>The use of this template has been briefly discussed [[Wikipedia talk:Manual of Style/Lead section/Archive 20#Shouldn't we use semantic markup in the lead?|in 2018]] and [[Template talk:Strong#Use in lead sections of articles|in 2022]].</ref> # After the lead, it {{em|can}} be used to highlight crucial terms of importance only slightly secondary to that of the article title and its synonyms. For example, the article on a viral infection might use {{tnull|strong}} to highlight the names of two identified strains of the disease in a "Varieties" section, as an aid to scannability. If such crucial terms are redirected terms, the style guideline at [[MOS:BOLDREDIRECT]] recommends formatting boldface as in the article title. # In unusual cases (most often direct quotations) it is used to represent contextually important text, if the passage were spoken rather than written (e.g., because it indicates shouting). # Outside articles, it {{em|can}} be used (but {{as of|July 2021|lc=y}} isn't yet common) in polls, XfD processes, RfX votes, and similar comments and debates where users indicate that they approve of or disagree with a view or proposal. Example: "{{strong|Support}}, because of this and that reasons [...]" or "{{strong|Oppose}}, because of this and that reasons [...]". However, please note the use of [[Wikipedia:Voting templates|templates in voting]] is generally discouraged. == When this template should not be used == Because {{tnull|strong}} is strictly for semantic (meaningful) importance, it should not be used for layout, typography conventions and such. In these different cases, bold <code><nowiki>'''...'''</nowiki></code> (which resolves to {{tag|b}} in the browser or other user agent) should be used instead. It also should not be used when the text to which it is applied is boldfaced for some other reason (e.g., it is part of a heading); in such cases use {{tlx|em}} instead. Avoid using {{tnull|strong}} in non-quoted sentences that end in an exclamation point. And it is usually excessive to use it on terms that are Wikilinked, since the link markup acts to indicate importance itself. ==See also== * {{tlx|strongbad}} – same but {{strongbad|red}} * {{tlx|stronggood}} – same but {{stronggood|green}} * {{tlx|em}} – for {{em|italic}} rather than bold semantic emphasis == Notes == {{Reflist}} {{Semantic markup templates|show}} <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- CATEGORIES BELOW THIS LINE, PLEASE: --> [[Category:Semantic markup templates]] [[Category:Wikipedia HTML tag-replacing templates]] }}</includeonly> 1s619o2omh265m0c9zk48p0bts7k58d 10 205029 845011 2026-08-24T02:51:21Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਫਰਮਾ:ਖ਼ਬਰਦਾਰ]] ਨੂੰ [[ਫਰਮਾ:Warning]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 845011 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਫਰਮਾ:Warning]] 21jeif0o7tldzsfuvp7kqgzb3jqcncf 10 205030 845013 2026-08-24T02:51:21Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਫਰਮਾ:ਖ਼ਬਰਦਾਰ/doc]] ਨੂੰ [[ਫਰਮਾ:Warning/doc]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 845013 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਫਰਮਾ:Warning/doc]] 6tkee9t98odu8ufscqos319o74uenl2 10 205031 845014 2026-08-24T02:52:04Z Kuldeepburjbhalaike 18176 "{{#ifeq:Template:Editnotices|{{FULLROOTPAGENAME}}|__EXPECTUNUSEDTEMPLATE__}}<noinclude>{{documentation}}</noinclude>" ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 845014 wikitext text/x-wiki {{#ifeq:Template:Editnotices|{{FULLROOTPAGENAME}}|__EXPECTUNUSEDTEMPLATE__}}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> 1zwqf3zeqxnh21v7kbtjaygvxm2lqko 10 205032 845015 2026-08-24T02:52:32Z Kuldeepburjbhalaike 18176 "{{Documentation subpage}} {{Used in system}} == Usage == This template adds the <code><nowiki>__EXPECTUNUSEDTEMPLATE__</nowiki></code> [[WP:MAGIC|magic word]] if transcluded on an [[WP:EDN|editnotice]], which is necessary to keep it out of the various database reports for unused templates (such as [[Special:UnusedTemplates]]). It takes no parameters, and produces no visible output. <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- Categories below this line --..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 845015 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} {{Used in system}} == Usage == This template adds the <code><nowiki>__EXPECTUNUSEDTEMPLATE__</nowiki></code> [[WP:MAGIC|magic word]] if transcluded on an [[WP:EDN|editnotice]], which is necessary to keep it out of the various database reports for unused templates (such as [[Special:UnusedTemplates]]). It takes no parameters, and produces no visible output. <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- Categories below this line --> [[Category:Editnotice templates]] [[Category:Templates with no visible output]] }}</includeonly> nj0iougi7fyvqtx0pei5zola9t4wxx9 10 205033 845017 2026-08-24T02:54:02Z Kuldeepburjbhalaike 18176 "{{Documentation subpage}} <!--Categories where indicated at the bottom of this page, please; interwikis at Wikidata (see [[Wikipedia:Wikidata]])--> {{High-use}} {{Template shortcut|Xref|Crossref}} {{lua|Module:Hatnote inline}} {{Uses TemplateStyles|{{NAMESPACE}}:{{ROOTPAGENAME}}/styles.css}} The {{tlx|{{ROOTPAGENAME}}}} (a.k.a. {{tlx|crossref}} or {{tlx|xref}}) template formats text into a standardized style for an {{em|inline}} (not block-level)..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 845017 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} <!--Categories where indicated at the bottom of this page, please; interwikis at Wikidata (see [[Wikipedia:Wikidata]])--> {{High-use}} {{Template shortcut|Xref|Crossref}} {{lua|Module:Hatnote inline}} {{Uses TemplateStyles|{{NAMESPACE}}:{{ROOTPAGENAME}}/styles.css}} The {{tlx|{{ROOTPAGENAME}}}} (a.k.a. {{tlx|crossref}} or {{tlx|xref}}) template formats text into a standardized style for an {{em|inline}} (not block-level) "''(See also ...)''"-type parenthetical [[MOS:CROSSREF|Wikipedia crossreference]] to other Wikipedia material. When on different pages, these are [[WP:SELFREF|unprintworthy Wikipedia self-references]]. When crossreferencing material on the same page, they {{em|are}} printworthy. For block-level crossreferences, see the {{tlx|Hatnote}} meta-template and its various progeny ({{tlx|See also}}, etc.). The output is ultimately produced by [[Module:Hatnote inline]]. It actually does support a block-level mode, however, for special cases (see parameter documentation below). See [[:Category:Cross-reference templates]] for other templates derived from or similar to this template. == Usage == The template does not automatically create links of any kind. Links and other desired formatting (round brackets, terminal punctuation) must be explicitly added, using normal [[Wikipedia:Cheatsheet|Wikipedia markup]]. <!--DEPRECATED BY AUTHOR; going to replace them: Usage for links in the same article is discouraged, in favor of the more specific templates {{tlx|See above}} and {{tlx|See below}}.--> '''Basic crossreference to another page:''' {{markup|<nowiki>{{Crossreference|(See also [[Radical Whigs]].)}}</nowiki>| {{ {{ROOTPAGENAME}}|(See also [[Radical Whigs]].)}}}} '''Basic crossreference on same page:''' {{markup|<nowiki>{{Crossreference|selfref=no|(see {{slink|#Parameters}})}}</nowiki>| {{ {{ROOTPAGENAME}}|selfref=no|(see {{slink|#Parameters}})}}}} '''All parameters:''' {{markup|<nowiki>{{Crossreference|class=class1 class2|selfref=no|inline=no|Blargh: * Foo * Bar * Baz }}</nowiki>| {{ {{ROOTPAGENAME}}|class=class1 class2|selfref=no|inline=no|Blargh: * Foo * Bar * Baz }} }} == Parameters == This template accepts the following parameters: * {{para|1}} or {{para|text}} or {{para|content}} – The cross-reference text (required). While the explicit naming of this parameter with {{para|1}}, {{para|text}}, or {{para|content}} is not required, it is always safest to use it this way, since any {{kbd|{{=}}}} character in the text will break the template if the parameter is unnamed. * {{para|class}} or {{para|extraclasses}} – Any extra CSS classes to be added. This should not normally be used. * {{para|selfref|no}} – If set to {{pval|no}} (or {{pval|n}}, {{pval|false}}, {{pval|0}}, etc.), removes the default CSS class <code>selfref</code>, used to denote unprintworthy self-references to Wikipedia {{crossreference|(see [[Template:Self-reference]] for more information)}}. This option should not be used on cross-article links, only links within the same article (and the shorthand templates {{tlx|See above}} and {{tlx|See below}} can be used for this purpose). The parameter aliases {{para|printworthy|yes}} or {{para|pw|yes}} (also with any other value, like {{pval|y}}, {{pval|true}}, {{pval|1}}, etc.) and {{para|unprintworthy|no}} (or {{pval|n}}, {{pval|false}}, {{pval|0}}) have the same effect as {{para|selfref|no}}. This can also be used for cross-references between internal Wikipedia pages such as guidelines and policies; there is no rationale to suppress the printing-out of links in this case. Note: These parameters are not yet "smart", and do not detect opposite values; that is, {{para|printworthy|{{!xt|no}}}} and {{para|unprintworthy|{{!xt|yes}}}} will not have the desired effect (and would be redundant anyway, since unprintworthiness is the default). * {{para|inline}} – Defaults to {{pval|yes}}. If set to {{pval|no}} (or {{pval|n}}, {{pval|false}}, {{pval|0}}, etc.), it will use a {{tag|div|o}} element instead of a {{tag|span|o}}, so you can use block-level elements inside it, such as a list. The difference between {{tnull|{{ROOTPAGENAME}}|inline{{=}}no|...}} and {{tlx|Hatnote|...}} is that the former is not indented the way the latter is. This de-indentation is done by [[WP:TemplateStyles]], specifically in [[Template:{{ROOTPAGENAME}}/styles.css]]. == CSS == This template always adds the CSS class <code>crossreference</code>, so you can use [[WP:User styles]] to do as you wish with it. You will need to use <code>!important</code> probably only in the case that you want to override this template's non-indentation when it is in block mode (i.e., when you do want it indented the way {{tlx|Hatnote}} works), and you'll be doing this with on-site user style, such as [[Special:MyPage/common.css]]. This is because TemplateStyles actually load after on-site user styles, so you must override the TemplateStyle with the <code>!important</code> priority flag. == Redirects == The following alternative names redirect to this template: * {{tlx|xref}} * {{tlx|crossref}} * {{tlx|cross-ref}} * {{tlx|cross-reference}} == See also == * {{tlx|Hatnote inline}} – the meta-template this template uses, and other templates that use it * {{tlx|See above}} and {{tlx|See below}} – some specific, printworthy "child" templates of {{tlx|{{ROOTPAGENAME}}}} * [[Template:Hatnote templates documentation]] – docs for all the block-format hatnotes == Template data == {{TemplateData header}} <templatedata> { "params": { "text": { "aliases": [ "1", "content" ], "type": "content", "required": true }, "class": { "aliases": [ "extraclasses" ], "label": "CSS classes" }, "inline": { "type": "boolean" }, "printworthy": { "aliases": [ "selfref" ], "type": "boolean" } }, "description": "formats text into a standardized style for an inline (not block-level) \"(See also ...)\"-type parenthetical Wikipedia crossreference to other Wikipedia material.", "paramOrder": [ "text", "printworthy", "class", "inline" ], "format": "inline" } </templatedata> <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- Categories below this line; interwikis at Wikidata, thanks --> [[Category:Cross-reference templates|{{PAGENAME}}]] [[Category:Inline hatnote templates|{{PAGENAME}}]] }}</includeonly> b0tyues1kzz4lhu6rjx2skclkbjd7d5 10 205034 845018 2026-08-24T02:54:22Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Redirected page to [[ਫਰਮਾ:Crossreference]] 845018 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਫਰਮਾ:Crossreference]] m8akaeaf24mmdureug3dy59mt58civz 10 205035 845019 2026-08-24T02:54:43Z Kuldeepburjbhalaike 18176 "/* {{pp-template}} */ /* This snippet just undoes the default "padding-left: 1.6em;" imposed by div.hatnote, when Template:Crossreference is used in block (div) mode. Ignore the dumb CSS editor's "Element (div.crossreference) is overqualified" warning. It is wrong. We do not want to apply any CSS intended for block mode when it is not in block mode. While it's unlikely our "padding-left: 0;" does anything wrong in inline (span) mo..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 845019 sanitized-css text/css /* {{pp-template}} */ /* This snippet just undoes the default "padding-left: 1.6em;" imposed by div.hatnote, when Template:Crossreference is used in block (div) mode. Ignore the dumb CSS editor's "Element (div.crossreference) is overqualified" warning. It is wrong. We do not want to apply any CSS intended for block mode when it is not in block mode. While it's unlikely our "padding-left: 0;" does anything wrong in inline (span) mode, we can't guarantee it forever. */ div.crossreference { padding-left: 0; } kddwe1vcst9bvvucx3arwpa9ji2yirb 10 205036 845023 2026-08-24T02:59:17Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਫਰਮਾ:Mxt]] ਨੂੰ [[ਫਰਮਾ:Example text monospaced]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 845023 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਫਰਮਾ:Example text monospaced]] 3qjniwdsjr2ngdzx06ao8ro797x5i1a 10 205037 845026 2026-08-24T03:00:49Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਫਰਮਾ:Mxtn]] ਨੂੰ [[ਫਰਮਾ:Example text monospaced neutral]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 845026 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਫਰਮਾ:Example text monospaced neutral]] lwbybrx7ee5315hi26aeds2jh8q9hdh 10 205038 845030 2026-08-24T03:02:13Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਫਰਮਾ:Xt]] ਨੂੰ [[ਫਰਮਾ:Example text]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 845030 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਫਰਮਾ:Example text]] gnx1mzy38gzfagd68r13dp78ef0oibx 10 205039 845032 2026-08-24T03:02:14Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਫਰਮਾ:Xt/doc]] ਨੂੰ [[ਫਰਮਾ:Example text/doc]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 845032 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਫਰਮਾ:Example text/doc]] i13pppheoi41kmfhoegakkxxx4h9i4n 10 205040 845034 2026-08-24T03:02:14Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਫਰਮਾ:Xt/see also]] ਨੂੰ [[ਫਰਮਾ:Example text/see also]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 845034 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਫਰਮਾ:Example text/see also]] tv0k0kyblproe0sn3v3fdgmw61nfmcb 10 205041 845037 2026-08-24T03:05:04Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਫਰਮਾ:ਉਦਾਹਰਨ]] ਨੂੰ [[ਫਰਮਾ:Example]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 845037 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਫਰਮਾ:Example]] g50itfj7rpo19jlctjqhrbt5p9msrj5 10 205042 845039 2026-08-24T03:05:04Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਫਰਮਾ:ਉਦਾਹਰਨ/doc]] ਨੂੰ [[ਫਰਮਾ:Example/doc]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 845039 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਫਰਮਾ:Example/doc]] 7xot8tlvvrlycjuqfybunrk166bhhb2 10 205043 845041 2026-08-24T03:06:32Z Kuldeepburjbhalaike 18176 "/* This is an example of a stylesheet. */ .wikipediauserbox { font-style: italic; }" ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 845041 sanitized-css text/css /* This is an example of a stylesheet. */ .wikipediauserbox { font-style: italic; } 9vlr18wwytl31xtxe3jjixmln57upkm 10 205044 845043 2026-08-24T03:08:14Z Kuldeepburjbhalaike 18176 "{{ safesubst:<noinclude/>#invoke:Unsubst||date=__DATE__ |$B= {{Fix-span |link = {{{link|WP:AUDIENCE}}} |text = ਉਦਾਹਰਨ ਲੋੜੀਂਦੀ |title = {{delink|{{{reason|An editor has requested that {{#switch:{{{1|{{{plural|}}}}}}|yes|plural|pl|s=examples|an example}} be provided.}}}}} |date = {{{date|}}} |pre-text = {{{pre-text|}}} |post-text = {{{post-text|}}} |cat = Category:All articles needi..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 845043 wikitext text/x-wiki {{ safesubst:<noinclude/>#invoke:Unsubst||date=__DATE__ |$B= {{Fix-span |link = {{{link|WP:AUDIENCE}}} |text = ਉਦਾਹਰਨ ਲੋੜੀਂਦੀ |title = {{delink|{{{reason|An editor has requested that {{#switch:{{{1|{{{plural|}}}}}}|yes|plural|pl|s=examples|an example}} be provided.}}}}} |date = {{{date|}}} |pre-text = {{{pre-text|}}} |post-text = {{{post-text|}}} |cat = [[Category:All articles needing examples]] |cat-date = Category:Articles needing examples |content = {{{text|}}} }} }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> ibjnf8izbgmvjw94b3xvw4aeb3428xe 10 205045 845044 2026-08-24T03:08:51Z Kuldeepburjbhalaike 18176 "{{Documentation subpage}} {{High use}} <!----PLEASE ADD CATEGORIES WHERE INDICATED AT THE BOTTOM OF THIS PAGE----> {{template shortcut|exn}} Use this template in the [[body text]] where you believe an example is needed in an article, or that some line of reasoning would greatly benefit from an example. Strongly consider explaining why and how in the <code>|reason=</code> parameter, or on the talk page. This [[Wikipedia:Template|template]] is a [..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 845044 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} {{High use}} <!----PLEASE ADD CATEGORIES WHERE INDICATED AT THE BOTTOM OF THIS PAGE----> {{template shortcut|exn}} Use this template in the [[body text]] where you believe an example is needed in an article, or that some line of reasoning would greatly benefit from an example. Strongly consider explaining why and how in the <code>|reason=</code> parameter, or on the talk page. This [[Wikipedia:Template|template]] is a [[Wikipedia:Avoid self-references|self-reference]] and so is part of the Wikipedia project rather than the encyclopedic content. It also adds articles to [[:Category:Articles needing examples]] or a dated subcategory of it. == Usage == This is an [[Wikipedia:WikiProject Inline Templates|inline template]] which should be placed immediately after the material in question, as with a footnote. For example: : <code> This sentence needs an example.{{tlp|example needed|date{{=}}{{CURRENTMONTHNAME}}&nbsp;{{CURRENTYEAR}}}} </code> → This sentence needs clarification.{{egn|date={{CURRENTMONTHNAME}}&nbsp;{{CURRENTYEAR}}}} ::The wikilink on "example needed" is set to [[WP:AUDIENCE]]. (If there already is an example, just not one that meets your standards (in some way), use this template and explain in the reason parameter, an edit summary, or on the talk page. There isn't a specific {{tlx|Better example needed}} template for when an example already exists but where you feel it should be improved.) ==Parameters== ;Abbreviated parameter sets: : {{tlx|example needed|2=date={{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}}} : {{tlx|example needed|2=date={{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}|3=plural=yes}} :{{tlx|example needed|2=date={{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}|3=reason=&nbsp;}} :{{tlx|example needed|2=date={{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}|3=reason=&nbsp;|4=text=&nbsp;}} ;Full parameter set: :{{tlx|example needed|2=date={{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}|3=reason=&nbsp;|4=text=&nbsp;|5=pre-text=&nbsp;|6=post-text=&nbsp;|7=plural=|8=link=}} ;Parameter descriptions ;{{Para|plural}} :Synonymous with <code>pl</code>, <code>s</code> when used as the unnamed first parameter. Can also be invoked with the named parameter <code>plural=yes</code> ;{{Para|date}} :Like all inline templates, this template allows a date parameter which records when the tag was added. If the date parameter was not included when this template was added, the date parameter will automatically be added soon after by a [[WP:BOT|bot]]. Alternatively, you may add the date automatically (without requiring bot intervention) by [[WP:SUBST|substituting]] the template. That is: {{tlxs|Example needed}} is equivalent to {{tlx|Example needed|2=date={{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}}}. This substitution technique also works if other parameters{{snd}} {{para|reason}} {{para|pre-text}} {{para|post-text}}{{snd}} are included. ;{{Para|reason}} :Because it may not be immediately apparent to other readers and / or editors what the specific reason the tagged passage is in need of examples, it is generally helpful to add a brief reason for the tag: {{tlx|Example needed|reason{{=}}{{var|What the problem is}}}} (this is preferable to using an HTML {{tag|!--|content=comment}} after the tag, as it is tidier to keep all of the {{Tlx|Example needed}}-related code inside the template). If the request reason would be lengthy, use the article's talk page to address the issue in detail. :As well as being visible in the source code for readers and editors' benefit, the <code>reason</code> parameter is, if provided, displayed as a pop-up when the mouse is hovered over the 'example needed' link in the article.<!-- For technical reasons, this mouse-over pop-up feature does not work if the reason text contains double quotes. Use single quotes instead, or use the code <code>&amp;quot;</code> if it is essential to include a double quote. (Seems to no longer be a problem, since ca. 2015)--> ;{{Para|text}} :The particular text needing examples may be highlighted within the prose by wrapping this template around it: ::As an example: :::''This is some understandable text preceding the template'', <code>{{tlp|Example needed|text{{=}}this is some text needing examples,|date{{=}}{{CURRENTMONTHNAME}}&nbsp;{{CURRENTYEAR}}}}</code> ''and this is some understandable text following the template''. ::produces: :::''This is some understandable text preceding the template'', {{Example needed|text=this is some text needing examples,|date={{CURRENTMONTHNAME}}&nbsp;{{CURRENTYEAR}}}} ''and this is some understandable text following the template''. :Please note: when using this <code>text=</code> parameter, please ensure you leave a '''space''' before starting the template code. ;{{Para|pre-text}} ;{{Para|post-text}} :One can specify additional text to appear before and / or after the displayed 'example needed' tag using either (or both) the two parameters listed above. ::Examples follow: :#<syntaxhighlight lang="wikitext" inline>{{Example needed|pre-text=reference or}}</syntaxhighlight> :#:will cause the text 'remove or' to appear <u>before</u> 'example needed' like this:{{Example needed|pre-text=reference or}} :#<syntaxhighlight lang="wikitext" inline>{{Example needed|post-text=(obscure)}}</syntaxhighlight> :#:will cause '(obscure)' to appear <u>after</u> 'example needed' like this:{{Example needed|post-text=(obscure)}} :#<syntaxhighlight lang="wikitext" inline>{{Example needed|post-text=(see [[Talk:Example#Example needed|talk]])}}</syntaxhighlight> :#:can be used to link to a discussion on the article's [[talk page]]; this example produces:{{Example needed|post-text=(see [[Talk:Example#Example needed|talk]])}} ;{{Para|link}} :Used to specify the link on the "examples needed" text. For example: :<syntaxhighlight lang="wikitext" inline>{{Example needed|link=WP:EXAMPLES}}</syntaxhighlight> ::will produce: {{Example needed|date={{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}|link=WP:EXAMPLES}} == Examples == {{Box|Responding to the Presidential mandate, professional organizations began to support the effort via further promulgation of Decade of the Brain materials, and Decade of the Brain lectures became commonplace at annual meetings of prominent scientific communities.^{[examples needed]}}} ::Here the example editor likely thinks the article would be improved if at least some Decade of the Brain lectures were added. The talk page or edit summary may contain more. {{Box|The alveolar ejective fricative (sʼ) is used in Lakota language words.^{[example needed]}}} ::Here the example editor probably would like to see at least one Lakotan word that uses the alveolar ejective fricative. The talk page or edit summary may contain more. == Redirects == {{div col}} * {{tl|Exemplify}} * {{tl|For example?}} * {{tl|Like what?}} * {{tl|Such as?}} {{div col end}} * {{Talias}} == TemplateData == <!-- needs updating as of 2024 edits --> <templatedata> { "description": "Use this inline template to indicate that one or more examples are needed for the preceding statement.", "format": "inline", "params": { "1": { "label": "Plural", "example": "s", "autovalue": "s", "type": "string", "description": "Specifies whether multiple examples are needed" }, "date": { "label": "Month and year", "description": "Provides a month and year for categorisation", "type": "string", "autovalue": "{{subst:CURRENTMONTHNAME}} {{subst:CURRENTYEAR}}", "example": "January 2013", "suggested": true } } } </templatedata> == See also == {{Inline tags |collapsed}} <includeonly>{{Sandbox other|| <!------CATEGORIES BELOW THIS LINE, PLEASE:-------> [[Category:Inline cleanup templates]] [[Category:Templates needing substitution checking]] [[mk:Шаблон:Се бара пример]] }}</includeonly> ocmb31zbsapyr7muuiesldsbh86kzps 10 205046 845045 2026-08-24T03:09:38Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Redirected page to [[ਫਰਮਾ:Example needed]] 845045 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਫਰਮਾ:Example needed]] k2gqooy8ropsk4k2lna97r4wyleuax9 3 205047 845048 2026-08-24T03:40:54Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 845048 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=ਆਦਮ ਜ਼ਾਤ}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 03:40, 24 ਅਗਸਤ 2026 (UTC) 29tzftna4skfpjxva9qmbt4jnk907yk 3 205048 845050 2026-08-24T03:50:54Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 845050 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=ਗੁੰਮਨਾਮ}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 03:50, 24 ਅਗਸਤ 2026 (UTC) 3y0r12wqiptmvcb6xaxgmufyz3sld6s 3 205049 845064 2026-08-24T10:15:39Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 845064 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=RaviRaval3006}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 10:15, 24 ਅਗਸਤ 2026 (UTC) ahe6v3qkyrq21vcxo0ja9dtt5xoiyma