ਜਸਵੰਤ ਜ਼ਫ਼ਰ

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="pa">
  <siteinfo>
    <sitename>ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ</sitename>
    <dbname>pawiki</dbname>
    <base>https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.17</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">ਮੀਡੀਆ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">ਖ਼ਾਸ</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ਵਰਤੋਂਕਾਰ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ਤਸਵੀਰ</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ਫਰਮਾ</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ਮਦਦ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ਸ਼੍ਰੇਣੀ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ਫਾਟਕ</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ਮੌਡਿਊਲ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
      <namespace key="2600" case="first-letter">Topic</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ਜਸਵੰਤ ਜ਼ਫ਼ਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16858</id>
    <revision>
      <id>845319</id>
      <parentid>824113</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T03:06:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Geet Arts</username>
        <id>44962</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>845319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8828" sha1="1e84mavrufcmhogcmn3nip4ux86q848" xml:space="preserve">{{Infobox writer
| name = ਜਸਵੰਤ ਜ਼ਫਰ
| image = Jaswant Zafar.jpg
| imagesize =
| caption = ਜਸਵੰਤ ਜ਼ਫਰ
| birth_name = 
| birth_date = {{birth date and age|df=y|1965|12|17}}
| birth_place = ਮਹਿਸਮਪੁਰ, [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਭਾਰਤ]]
| occupation = ਇੰਜਨੀਅਰ, [[ਕਵੀ]], ਲੇਖਕ 
| alma_mater = [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕਾਲਜ, ਲੁਧਿਆਣਾ]]
| death_date = 
| death_place = 
| years_active = 
}}
[[File:Jaswant Singh Zafar.jpg|thumb|ਜਸਵੰਤ ਜ਼ਫਰ, ਟੋਨੀ ਬਾਤਿਸ਼ ਕਲਾ ਉਤਸਵ, ਬਠਿੰਡਾ ਵਿਖੇ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਪੜ੍ਹਨ ਸਮੇਂ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Jaswant Zafar 2.jpg|thumb]]
[[ਤਸਵੀਰ:Jaswant Zafar in 2024.jpg|thumb|ਜਸਵੰਤ ਜ਼ਫ਼ਰ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Jaswant Zafar1.jpg|thumb|ਜਸਵੰਤ ਜ਼ਫਰ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Jaswant Zafar2.jpg|thumb|ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਜ਼ਫਰ 2026 ਵਿੱਚ]]
'''ਜਸਵੰਤ ਜ਼ਫਰ''' (ਜਨਮ 17 ਦਸੰਬਰ 1965) ਪੰਜਾਬੀ [[ਕਵੀ]], ਵਾਰਤਕ [[ਲੇਖਕ]], [[ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ|ਚਿੱਤਰਕਾਰ]] ਅਤੇ [[ਕਾਰਟੂਨਿਸਟ]] ਹਨ।

== ਜੀਵਨ ਸੰਬੰਧੀ ==
ਜਸਵੰਤ ਜ਼ਫਰ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿੰਡ [[ਸੰਘੇ ਖਾਲਸਾ]] ([[ਨੂਰਮਹਿਲ]]) ਵਿਖੇ 1965 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ&lt;ref&gt;{{cite web | title=AT  THE CROSS ROADS A poet who establishes instant rapport with readers | website=The Tribune, Chandigarh, India | date=2001-05-25 | url=https://www.tribuneindia.com:443/2001/20010525/ldh1.htm | access-date=2025-11-15}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਬਚਪਨ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ [[ਮਹਿਸਮਪੁਰ]] ([[ਫਿਲੌਰ]]) ਵਿਖੇ ਗੁਜ਼ਰਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਕੂਮ ਕਲਾਂ ਤੋਂ ਦਸਵੀਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਉੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ, [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] (1981 ਤੋਂ 1984) ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕਾਲਿਜ, ਲੁਧਿਆਣਾ|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕਾਲਜ, ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਤੋਂ 1989 ਵਿੱਚ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਕਲਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਿਦਿਅਕ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟ ਪਾਵਰ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ|ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਬਿਜਲੀ ਬੋਰਡ]] ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਲਈ ਪਰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਿਖਾਈ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੂਰੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਜੁਟਿਆ ਰਿਹਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ|

ਅਤੇ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵੱਧ ਰਹੀ ਜਰੂਰਤ ਦੇ ਮੱਦੇ ਨਜ਼ਰ ਉਹਨਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿਖੇ ਇਕੋ ਵਾਰ 'ਚ ਕਰੀਬ ਇੱਕ ਲੱਖ ਬੂਟੇ ਲਗਵਾਏ। ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਤਰਾਂ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਉਹਨਾ ਨੇ ਲੁਧਿਆਣਾ 'ਚ ਵਗਦੇ ਗੰਦੇ ਨਾਲੇ ਦੀ ਸਫਾਈ ਦਾ ਬੀੜਾ ਚੁਕਿਆ। ਜਿਸ ਦੋਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਇੱਕ ਨਾਟਕ 'ਬੁੱਢਾ ਦਰਿਆ' ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://youtube/VshHwroCjOY|title=Ptc news interview|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==ਰਚਨਾਵਾਂ==
* ''ਦੋ ਸਾਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ'' (ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ) 1993
* ''[[ਅਸੀਂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਕੀ ਲਗਦੇ ਹਾਂ]]'' (ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ) 2001&lt;ref&gt;[http://webopac.puchd.ac.in/w21OneItem.aspx?xC=229841 ਅਸੀਂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਕੀ ਲਗਦੇ ਹਾਂ।-ਜ਼ਫਰ, ਜਸਵੰਤ----ਲੁਧਿਆਣਾ, ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ. 2002.]&lt;/ref&gt;
* ''ਸਿਖੁ ਸੋ ਖੋਜਿ ਲਹੈ'' (ਨਿਬੰਧ ਸੰਗ੍ਰਹਿ) 2008
* ''[[ਇਹ ਬੰਦਾ ਕੀ ਹੁੰਦਾ]]''(ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ) 2010&lt;ref&gt;[http://delhipubliclibrary.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=49864&amp;shelfbrowse_itemnumber=212045 ਇਹ ਬੰਦਾ ਕੀ ਹੁੰਦਾ - ਜਸਵੰਤ ਜ਼ਫਰ----ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ 2010]&lt;/ref&gt;
* ''ਮੈਨੂੰ ਇਓਂ ਲੱਗਿਆ'' 2015
* ਨਾਨਕ ਏਵੈ ਜਾਣੀਐ
==ਆਲੋਚਨਾ==
=== [[ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ|ਡਾ. ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ===
ਜਸਵੰਤ ਜਫ਼ਰ ਬਹੁਤ ਬਾਰੀਕ ਅਵਲੋਕਣ ਵਾਲਾ ਦਾਨਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਉਹ ਕਵਿਤਾ ਇਉਂ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਉਂ ਕੋਈ ਮਹਿੰਗੀ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਤੋਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਬਾਦੀ ਨਹੀਂ ਖੋਜੀ ਹੋਣਾ ਉਸਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਹੈ।&lt;ref&gt;ਡਾ. ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ, ਇਹ ਬੰਦਾ ਕੀ ਹੁੰਦਾ,(ਲੇਖਕ-ਜਸਵੰਤ ਜ਼ਫਰ), ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ&lt;/ref&gt; [[ਅਸੀ ਨਾਨਕ ਦੇ ਕੀ ਲੱਗਦੇ ਹਾਂ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਸਰੋਕਾਰ ਜਿੱਥੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਅਤੇ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ ਉੱਥੇ ਸਾਰੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਸਾਂਝੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਆਧਾਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੀਆਂ ਜਾਪਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਵੀ ਮਹਿਜ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਲਈ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਸੰਖੇਪਤਾ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਚਿੰਤਨ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਦਲੇਰੀ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਾਲ ਕਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਲਈ ਨਵੇਂ ਦੁਆਰ, ਨਵੇਂ ਰਾਹ ਬਣਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਧਰਤੀਆਂ ਤਲਾਸ਼ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਨਵੀਂ ਨਿਵੇਕਲੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;ਡਾ. ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ, ਅਸੀਂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਕੀ ਲੱਗਦੇ ਹਾਂ,(ਲੇਖਕ-ਜਸਵੰਤ ਜ਼ਫਰ), ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ&lt;/ref&gt;

=== ਡਾ.ਪਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ === 
ਨਾਨਕ-ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਜਫ਼ਰ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਤੀਖਣ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਅਸੀਂ ਨਾਨਕ ਨਾਮਲੇਵਾ ਲੋਕ ਨਾਨਕ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ, ਨਾਨਕ ਤੇ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਜਮਾਉਂਦੇ, ਨਾਨਕ ਦੇ ਕੀ ਲੱਗਦੇ ਹਾਂ। ਜਫ਼ਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੇ ਗਹਿਰਾ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਕਾਵਿਕ ਪਹਿਲ ਕੀਤੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;ਡਾ. ਪਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਅਸੀਂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਕੀ ਲੱਗਦੇ ਹਾਂ,(ਲੇਖਕ-ਜਸਵੰਤ ਜ਼ਫਰ), ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ&lt;/ref&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ==
*[https://www.facebook.com/pages/Jaswant-Zafar/152480774791136?ref=ts&amp;fref=ts ਜਸਵੰਤ ਜ਼ਫ਼ਰ ਦਾ ਫੇਸਬੁੱਕ ਸਫ਼ਾ]

{{ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ}}
{{ਅਧਾਰ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1965]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਾਰਤਕਕਾਰ]]</text>
      <sha1>1e84mavrufcmhogcmn3nip4ux86q848</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਝੁੰਪਾ ਲਾਹਿੜੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27037</id>
    <revision>
      <id>845287</id>
      <parentid>842209</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T13:28:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22001" sha1="tvwj0ifs8zw58inxnbmw7z8mjy66vv7" xml:space="preserve">{{Infobox writer
| name = ਝੁੰਪਾ ਲਾਹਿੜੀ
| image = Jhumpa Lahiri (2015).png
| birth_name = ਨੀਲਾਂਜਨਾ ਸੁਦੇਸ਼ਨਾ (ਜਾਂ ਸਵਦੇਸ਼ਨਾ) ਲਹਿਰੀ
| birth_date = {{birth date and age|1967|7|11|df=yes}}
| birth_place = [[ਲੰਦਨ]], ਇੰਗਲੈਂਡ
| death_date =
| death_place =
| occupation = ਲੇਖਿਕਾ
| nationality = ਅਮਰੀਕੀ
| period =
| genre = [[ਨਾਵਲ]], [[ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ]], [[Postcolonial]]
| movement =
| notableworks = ''[[Interpreter of Maladies]]'' (1999){{-}}''[[The Namesake]]'' (2003){{-}}''[[Unaccustomed Earth]]'' (2008)
| influences = [[ਐਂਤਨ ਚੈਖਵ]], [[ਐਂਦਰੇ ਡੁਬੁਸ]], [[ਮਾਵਿਸ ਗੈਲੰਤ]], [[ਐਲਿਸ ਮੁਨਰੋ]], [[ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਨਾਬੋਕੋਵ]], [[ਲਿਓ ਤਾਲਸਤਾਏ]], [[ਵਿਲਿਅਮ ਟ੍ਰੇਵੋਰ]], [[Richard Yates (novelist)|ਰਿਚਰਡ ਯਤੇਸ]]&lt;ref&gt;[http://www.nytimes.com/2005/01/16/books/review/16symposium.html &quot;The Hum Inside the Skull, Revisited&quot;], [[The New York Times]], 2005-01-16. Retrieved on 2008-04-12.&lt;/ref&gt;
| influenced =
| awards = 1999 [[ਓ. ਹੈਨਰੀ ਅਵਾਰਡ]] {{-}}2000 [[ਗਲਪ ਦਾ ਪੁਲਿਤਜਰ ਇਨਾਮ]]
| website = http://www.randomhouse.com/kvpa/jhumpalahiri/
| portaldisp =
}}
'''ਝੁੰਪਾ ਲਾਹਿੜੀ''' (ਬੰਗਾਲੀ: ঝুম্পা লাহিড়ী, ਜਨਮ 11 ਜੁਲਾਈ 1967) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਿਕਾ ਹੈ। ਲਾਹਿੜੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ, [[ਇੰਟਰਪ੍ਰੇਟਰ ਆਫ ਮੈਲਡੀਜ]] (1999) ਨੂੰ 2000 ਵਿੱਚ ਗਲਪ ਦੇ [[ਪੁਲਿਤਜਰ ਇਨਾਮ]] ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਨਾਵਲ [[ਦ ਨੇਮਸੇਕ]] (2003) ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਉਸੀ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਜਨਮ ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਨੀਲਾਂਜਨਾ ਸੁਦੇਸ਼ਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਚੰਗੇ ਨਾਮ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਉਪਨਾਮ ਝੁੰਪਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲਾਹਿੜੀ ਨੂੰ, ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਬੈਰੇਕ ਓਬਾਮਾ]] ਨੇ ਕਲਾ ਅਤੇ ਮਾਨਵੀਅਤਾ ਬਾਰੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;http://www.dnaindia.com/world/report-obama-presents-national-humanities-medal-to-jhumpa-lahiri-2124179&lt;/ref&gt;

'ਦ ਨੇਮਸੇਕ' ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਿਤਾਬ ਸੀ, ਇੱਕ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਟਾਈਮਜ਼ ਬੁੱਕ ਪ੍ਰਾਈਜ਼ ਫਾਈਨਲਿਸਟ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|date=January 23, 2017|agency=Press Trust of India|title=Jhumpa explores importance of book jackets in new work|url=https://www.indiatoday.in/pti-feed/story/jhumpa-explores-importance-of-book-jackets-in-new-work-861835-2017-01-23|access-date=2021-11-25|website=India Today|language=en}}&lt;/ref&gt; ਅਨਐਕਸਟਮਡ ਅਰਥ (2008) ਨੇ ਫ੍ਰੈਂਕ ਓ'ਕੋਨਰ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਲਘੂ ਕਹਾਣੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਾਵਲ, ਦ ਲੋਲੈਂਡ (2013), ਮੈਨ ਬੁਕਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਫਿਕਸ਼ਨ ਲਈ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਅਵਾਰਡ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਫਾਈਨਲਿਸਟ ਸੀ। 22 ਜਨਵਰੀ, 2015 ਨੂੰ, ਲਹਿਰੀ ਨੇ ਦ ਲੋਲੈਂਡ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਲਈ US$50,000 ਦਾ DSC ਇਨਾਮ ਜਿੱਤਿਆ&lt;ref&gt;{{Cite web|date=January 23, 2015|title=Indian- American Author Jhumpa Lahiri won DSC Prize for 2015|url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/indian-american-author-jhumpa-lahiri-won-dsc-prize-for-2015-237112-2015-01-23|access-date=2021-11-25|website=India Today|language=en}}&lt;/ref&gt; ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਲਾਹਿੜੀ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ-ਪਰਵਾਸੀ ਤਜਰਬੇ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕੀਤੀ। 2011 ਵਿੱਚ, ਲਾਹਿੜੀ ਰੋਮ, ਇਟਲੀ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਲੇਖਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ 2018 ਵਿੱਚ, ਇਤਾਲਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ Dove mi trovo ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਤਾਲਵੀ ਲਘੂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਪੇਂਗੁਇਨ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਸੰਕਲਨ, ਸੰਪਾਦਨ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 40 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਤਾਲਵੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀਆਂ 40 ਇਤਾਲਵੀ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਰਜ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕੁਝ ਲਿਖਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਇਤਾਲਵੀ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;NEH&quot;&gt;{{cite web |last1=Gutting |first1=Elizabeth Ward |title=Jhumpa Lahiri: 2014 National Humanities Medal |url=https://www.neh.gov/about/awards/national-humanities-medals/jhumpa-lahiri |website=[[National Endowment for the Humanities]] |access-date=17 August 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Princeton&quot;&gt;{{cite web |title=Jhumpa Lahiri: Professor of Creative Writing |url=http://arts.princeton.edu/people/profiles/jl35/ |website=Lewis Center for the Arts, [[Princeton University]] |access-date=17 August 2018}}&lt;/ref&gt;

2014 ਵਿੱਚ, ਲਾਹਿੜੀ ਨੂੰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਿਊਮੈਨਿਟੀਜ਼ ਮੈਡਲ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;NEH&quot; /&gt; ਉਹ 2015 ਤੋਂ 2022 ਤੱਕ ਪ੍ਰਿੰਸਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਤਮਕ ਲੇਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;Princeton&quot;/&gt; 2022 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਬਰਨਾਰਡ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੀ ਮਿਲਿਸੈਂਟ ਸੀ। ਮੈਕਿੰਟੋਸ਼ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਲੇਖਣ ਦੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਬਣ ਗਈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jhumpa Lahiri '89 Returns to Barnard College as the Millicent C. McIntosh Professor of English and Director of Creative Writing |url=https://barnard.edu/news/jhumpa-lahiri-89-returns-barnard-college-millicent-c-mcintosh-professor-english-and-director |access-date=2022-10-16 |archive-date=2022-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220419144825/https://barnard.edu/news/jhumpa-lahiri-89-returns-barnard-college-millicent-c-mcintosh-professor-english-and-director |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ==
ਲਾਹਿੜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਰਾਜ ਦੇ [[ਭਾਰਤੀ]] ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਧੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਚਲਾ ਗਿਆਲਾਹਿੜੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, &quot;ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ, ਪਰ ਮੈਂ ਹੋ ਵੀ ਸਕਦੀ ਹਾਂ।&quot; ਲਾਹਿੜੀ ਕਿੰਗਸਟਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ, ਰ੍ਹੋਡ ਆਈਲੈਂਡ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਮਰ ਲਾਹਿੜੀ ਨੇ ਰ੍ਹੋਡ ਆਈਲੈਂਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਅਨ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ;  &quot;ਦ ਥਰਡ ਐਂਡ ਫਾਈਨਲ ਕੰਟੀਨੈਂਟ&quot; ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ, ਕਹਾਣੀ ਜੋ ਮੈਲਾਡੀਜ਼ ਦੇ ਦੁਭਾਸ਼ੀਏ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮਾਡਲ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;ew&quot;&gt;Flynn, Gillian. [http://www.ew.com/ew/article/0,,276075,00.html &quot;Passage To India: First-time author Jhumpa Lahiri nabs a Pulitzer,&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081231052447/http://www.ew.com/ew/article/0,,276075,00.html|date=2008-12-31}} [[Entertainment Weekly]], April 28, 2000. Retrieved on 2008-04-13.&lt;/ref&gt;  ਲਾਹਿੜੀ ਦੀ ਮਾਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਬੱਚੇ ਆਪਣੇ ਬੰਗਾਲੀ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਵੱਡੇ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਅਕਸਰ ਕਲਕੱਤਾ (ਹੁਣ ਕੋਲਕਾਤਾ) ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;pig&quot;&gt;Aguiar, Arun. [http://www.pifmagazine.com/vol28/i_agui.shtml &quot;One on One With Jhumpa Lahiri&quot;], Pifmagazine.com, July 28, 1999. Retrieved on 2008-04-13.&lt;/ref&gt;

ਜਦੋਂ ਲਾਹਿੜੀ ਨੇ ਕਿੰਗਸਟਨ, ਰ੍ਹੋਡ ਆਈਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਕਿੰਡਰਗਾਰਟਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਅਧਿਆਪਕਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਨਾਮ ਝੰਪਾ ਨਾਲ ਬੁਲਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਰਸਮੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇਸ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨਾ ਆਸਾਨ ਸੀ। ਲਾਹਿੜੀ ਨੇ ਚੇਤੇ ਕੀਤਾ, &quot;ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਸੀ.... ਤੁਸੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਹੋ ਉਹ ਹੋ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾ ਰਹੇ ਹੋ।&quot;&lt;ref name=&quot;vog&quot;&gt;Anastas, Benjamin. [http://www.mensvogue.com/arts/books/articles/2007/02/jhumpa_lahiri &quot;Books: Inspiring Adaptation&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080622163028/http://www.mensvogue.com/arts/books/articles/2007/02/jhumpa_lahiri|date=June 22, 2008}}, ''[[Men's Vogue]]'', March 2007. Retrieved on April 13, 2008.&lt;/ref&gt; ਉਸਦੇ ਨਾਵਲ ਦ ਨੇਮਸੇਕ ਦੀ ਪਾਤਰ, ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਅਸਾਧਾਰਨ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਨਿਊਜ਼ਵੀਕ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਪਾਦਕੀ ਵਿੱਚ, ਲਹਿਰੀ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ &quot;ਦੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹੋਣ ਦਾ ਤੀਬਰ ਦਬਾਅ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪੁਰਾਣੀ ਦੁਨੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਹ।&quot;&lt;ref name= &quot;usa&quot;/&gt; ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਧਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਾਲਗ ਹੋ ਗਈ, ਉਸ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੋ ਪਹਿਲੂਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਜੂਝ ਰਹੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.newsweek.com/my-two-lives-106355|title=My Two Lives|author=&lt;!--Not stated--&gt;|date=March 5, 2006|website=Newsweek|access-date=December 4, 2018}}&lt;/ref&gt; ਲਾਹਿੜੀ ਨੇ ਸਾਊਥ ਕਿੰਗਸਟਾਊਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬੀ.ਏ. 1989 ਵਿੱਚ ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਬਰਨਾਰਡ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;[http://www.barnard.edu/newnews/news41100a.htm &quot;Pulitzer Prize awarded to Barnard alumna Jhumpa Lahiri ’89; Katherine Boo ’88 cited in public service award to The Washington Post&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040224080335/http://www.barnard.edu/newnews/news41100a.htm |date=February 24, 2004 }}, Barnard Campus News, April 11, 2000. Retrieved on 2008-04-13.&lt;/ref&gt;

ਲਾਹਿੜੀ ਨੇ ਫਿਰ ਬੋਸਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਉੱਨਤ ਡਿਗਰੀਆਂ: ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਐਮ.ਏ., ਇੱਕ ਐਮ.ਐਫ.ਏ. ਰਚਨਾਤਮਕ ਲੇਖਣ ਵਿੱਚ, ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਐੱਮ.ਏ., ਅਤੇ ਰੇਨੇਸੈਂਸ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੀ.ਐੱਚ.ਡੀ. ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਸਦਾ ਖੋਜ ਨਿਬੰਧ, 1997 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰਲੇ &quot;ਐਕਰਸਡ ਪੈਲੇਸ: ਜੈਕੋਬੀਅਨ ਸਟੇਜ (1603-1625) 'ਤੇ ਇਤਾਲਵੀ ਪੈਲਾਜ਼ੋ&quot; ਸੀ।&lt;ref&gt;ProQuest Dissertations &amp; Theses Global. (304346550)&lt;/ref&gt; ਉਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਿਲੀਅਮ ਕੈਰੋਲ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ) ਅਤੇ ਹੇਲਮਟ ਵੋਲ (ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸ) ਸਨ। ਉ ਸਨੇ ਪ੍ਰੋਵਿੰਸਟਾਊਨ ਦੇ ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ ਵਰਕ ਸੈਂਟਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਲਈ, ਜੋ ਅਗਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ (1997–1998) ਤੱਕ ਚੱਲੀ। ਲਾਹਿੜੀ ਨੇ ਬੋਸਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਰ੍ਹੋਡ ਆਈਲੈਂਡ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਤਮਕ ਲੇਖਣੀ ਸਿਖਾਈ ਹੈ।

2001 ਵਿੱਚ, ਲਾਹਿੜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਲਬਰਟੋ ਵੌਰਵੌਲੀਅਸ-ਬੁਸ਼ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ TIME ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਡਿਪਟੀ ਸੰਪਾਦਕ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਹੁਣ TIME ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਸੀਨੀਅਰ ਸੰਪਾਦਕ ਹੈ। 2012 ਵਿੱਚ, ਲਾਹਿੜੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ, ਔਕਟਾਵੀਓ (ਜਨਮ 2002) ਅਤੇ ਨੂਰ (ਜਨਮ 2005)&lt;ref name= &quot;vog&quot;/&gt; ਨਾਲ ਰੋਮ&lt;ref&gt;Spinks, John. [https://www.nytimes.com/interactive/2013/08/25/t-magazine/25writers-rooms.html &quot;A Writer's Room&quot;], T: The New York Times Style Magazine, August 25, 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=Sheila |last=Pierce |date=May 22, 2015   | title=Why Pulitzer Prize-winner Jhumpa Lahiri quit the US for Italy |url= https://www.ft.com/content/3b188aec-f8bf-11e4-be00-00144feab7de |website=Financial Times |access-date= 20 June 2021}}&lt;/ref&gt; ਚਲੀ ਗਈ। 1 ਜੁਲਾਈ, 2015 ਨੂੰ, ਲਾਹਿੜੀ ਨੇ ਲੇਵਿਸ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਆਰਟਸ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਤਮਕ ਲਿਖਤ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਿੰਸਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਫੈਕਲਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ।&lt;ref name= &quot;vog&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://research.princeton.edu/news/faculty-profiles/a/?id=15411 |title=Author Jhumpa Lahiri awarded National Humanities Medal |last=Saxon |first=Jamie |date=September 4, 2015 |publisher=Research at Princeton, Princeton University |access-date=May 15, 2017 |archive-date=ਜੂਨ 15, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180615212859/http://research.princeton.edu/news/faculty-profiles/a/?id=15411 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

==ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ==
* {{Cite journal | last = Bilbro | first = Jeffrey | title = Lahiri's Hawthornian Roots: Art and Tradition in &quot;Hema and Kaushik&quot; | url = https://archive.org/details/sim_critique_2013-09_54_4/page/380 | journal = [[Critique: Studies in Contemporary Fiction]] | volume = 54 | issue = 4 | pages = 380–394 | doi = 10.1080/00111619.2011.594461 | year = 2013 | s2cid = 143938815 }}
* Cussen, John. “the william morris in jhumpa lahiri’s wallpaper / and other of the writer’s reproofs to literary scholarship,” ''JEAL:  Journal of Ethnic American Literature'' 2 (2012): 5-72.
* Das, Subrata Kumar. &quot;Bengali Diasporic Culture: A Study of the Film Adaptation of Jhumpa Lahiri's The Namesake&quot;. ''[[The Criterion: An International Journal in English]]'' (ISSN 0976-8165) '''4''' (II), April 2013: np.
* {{Cite journal | last = Leyda | first = Julia | title = An interview with Jhumpa Lahiri | journal = [[Contemporary Women's Writing]] | volume = 5 | issue = 1 | pages = 66–83 | doi = 10.1093/cwwrit/vpq006 | date = January 2011 }}
* Majithia, Sheetal (Fall/Winter 2001). &quot;[https://web.archive.org/web/20140112040407/http://samarmagazine.org/archive/articles/59 Of Foreigners and Fetishes: A Reading of Recent South Asian American Fiction.]&quot; ''Samar'' '''14''': 52–53 The South Asian American Generation. 
* Mitra, Zinia. &quot;Echoes of Loneliness: Dislocation and Human Relationships in Jhumpa Lahiri&quot;,'' Contemporary Indian Women Writers in English: Critical Perspectives. ''Ed. Nizara Hazarika, K.M. Johnson and Gunjan Dey.Pencraft International.({{ISBN|978-93-82178-12-5}}), 2015.
* Mitra, Zinia . &quot; An Interpretation of ''Interpreter of Maladies''&quot;, ''Jhumpa Lahiri : Critical Perspectives.'' Ed. Nigamananda Das. Pencraft International, 2008.({{ISBN|81-85753-87-3}}) pp 95–104. 
* [[Dagmar Reichardt|Reichardt, Dagmar]]. &quot;Migrazione, discorsi minoritari, transculturalità: il caso di Jhumpa Lahiri&quot;, in: ''[http://www.aracneeditrice.it/aracneweb/index.php/pubblicazione.html?item=9788825502879&amp;tab=indice Scrivere tra le lingue. Migrazione, bilinguismo, plurilinguismo e poetiche della frontiera nell'Italia contemporanea (1980-2015)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221016180208/http://www.aracneeditrice.it/aracneweb/index.php/pubblicazione.html?item=9788825502879&amp;tab=indice |date=2022-10-16 }}'', edited by Daniele Comberiati and Flaviano Pisanelli, Rome, Aracne, 2017 ({{ISBN|978-88-255-0287-9}}), pp.&amp;nbsp;77–92.
* [[Dagmar Reichardt|Reichardt, Dagmar]]. &quot;Nomadische Literatur und Transcultural Switching: Jhumpa Lahiris italophones Migrationstagebuch 'In altre parole' (2015) – 'In Other Words' (2016) - 'Mit anderen Worten' (2017)&quot;, in: Eva-Tabea Meineke / Anne-Rose Mayer / Stephanie Neu-Wendel / Eugenio Spediacato (ed.), ''Aufgeschlossene Beziehungen: Italien und Deutschland im transkulturellen Dialog. Literatur, Film, Medien'', &quot;Rezeptionskulturen in Literatur- und Mediengeschichte&quot; vol. 9 – 2019, [[Würzburg]]: Königshausen &amp; Neumann, 2019 ({{ISBN|978-3-8260-6257-5}}), pp.&amp;nbsp;243–266.
* [[Dagmar Reichardt|Reichardt, Dagmar]]. &quot;[https://web.archive.org/web/20170704211433/http://romatrepress.uniroma3.it/ojs/index.php/pensiero/article/view/632/629 ''Radicata a Roma'': la svolta transculturale nella scrittura italofona nomade di Jhumpa Lahiri]&quot;, in: ''I [https://web.archive.org/web/20170802075545/http://romatrepress.uniroma3.it/ojs/index.php/pensiero l pensiero letterario come fondamento di una testa ben fatta]'', edited by Marina Geat, Rome, Roma TRE Press, 2017 ({{ISBN|978-88-94885-05-7}}), pp.&amp;nbsp;219–247. [https://web.archive.org/web/20170704211433/http://romatrepress.uniroma3.it/ojs/index.php/pensiero/article/view/632/629 «Radicata a Roma»: la svolta transculturale nella scrittura italofona nomade di Jhumpa Lahiri | Reichardt | Il pensiero letterario come fondamento di una testa ben fatta]
* Roy, Pinaki. &quot;''Postmodern Diasporic Sensibility'': Rereading Jhumpa Lahiri's Oeuvre&quot;. ''Indian English Fiction: Postmodern Literary Sensibility''. Ed. Bite, V. [[New Delhi]]: Authors Press, 2012 ({{ISBN|978-81-7273-677-4}}). pp.&amp;nbsp;90–109.
* Roy, Pinaki. &quot;Reading ''The Lowland'': Its Highs and its Lows&quot;. ''Labyrinth'' (ISSN 0976-0814) '''5'''(3), July 2014: 153–62.

==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ==
{{Wikiquote}}
{{commons category|Jhumpa Lahiri}}
{{external media
|audio1=[https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=1420143 Writer Jhumpa Lahiri], ''Fresh Air'', September 4, 2003
}}
* {{official website|http://www.jhumpalahiri.net/}}
* [http://www.firsteditions.net/books/author/jhumpa-lahiri/173 Jhumpa Lahiri: A Bibliography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221016180209/http://www.firsteditions.net/books/author/jhumpa-lahiri/173 |date=2022-10-16 }}, ''First Editions''

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1967]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਰੀ ਨਾਵਲਕਾਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਔਰਤ ਨਾਵਲਕਾਰ]]</text>
      <sha1>tvwj0ifs8zw58inxnbmw7z8mjy66vv7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸਵਰਾਜਬੀਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28030</id>
    <revision>
      <id>845323</id>
      <parentid>839508</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T03:15:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Geet Arts</username>
        <id>44962</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>845323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8508" sha1="5s4h2xasp53r1poa7d60ws6rcytuhjq" xml:space="preserve">{{Infobox writer
| name             = ਸਵਰਾਜਬੀਰ
| image            = Sawrajbir.png
| imagesize        = 
| caption          = ਸਵਰਾਜਬੀਰ
| birth_name       = ਸਵਰਾਜਬੀਰ ਸਿੰਘ
| birth_date       = {{birth date and age|df=y|1958|4|22}}
| birth_place      = ਮਲੋਵਾਲੀ, [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]]
| occupation       = [[ਨਾਟਕਕਾਰ]],[[ਆਈ.ਪੀ.ਐਸ.]]ਅਧਿਕਾਰੀ,[[ਸੰਪਾਦਕ]]
| death_date       = 
| death_place      = 
| years_active     = 1990 ਵਿਆਂ ਤੋ ਹੁਣ ਤੱਕ
}}
[[ਤਸਵੀਰ:Dr. Savrajvir.png|thumb|ਡ. ਸਵਰਾਜਬੀਰ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Swrajbir.png|thumb|

# ਸਵਰਾਜਬੀਰ 2024 ਵਿੱਚ।

]]
[[ਤਸਵੀਰ:Dr. Sawrajbir.jpg|thumb|ਸਵਰਾਜਬੀਰ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Dr. Sawrajbir1.jpg|thumb|ਸਵਰਾਜਬੀਰ 2026 ਵਿੱਚ]]
ਡਾ. '''ਸਵਰਾਜਬੀਰ''' ( ਜਨਮ 22 ਅਪ੍ਰੈਲ 1958) ਕਵੀ, ਨਾਟਕਕਾਰ, ਸਾਬਕਾ ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਤੰਬਰ 2018 ਤੋਂ ਜਨਵਰੀ 2024 ਤਕ [[ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]] ਅਖ਼ਬਾਰ ਦਾ [[ਸੰਪਾਦਕ]] ਸੀ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਚੌਥੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਟਕਕਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ [[ਨਾਟਕ]] ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਮਿੱਥ ਕਥਾਵਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਨਵੇਕਲੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਈ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://panjabialochana.com/yahoo_site_admin1/assets/docs/Swrajbir_da_Natak_Krishan.272101635.pdf |title=ਸਵਰਾਜਬੀਰ ਰਚਿਤ ਨਾਟਕ 'ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ' (ਮਿਥਹਾਸ ਦਾ ਵਿਸਥਾਪਨ ਅਤੇ ਦਮਿਤ ਇਤਹਾਸ ਦੀ ਤਲਾਸ਼) ਡਾ. ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ |access-date=2013-11-23 |archive-date=2016-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402200528/http://panjabialochana.com/yahoo_site_admin1/assets/docs/Swrajbir_da_Natak_Krishan.272101635.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
ਸਾਲ 2016 ਦੇ ਐਲਾਨੇ ਗਏ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡਾਂ 'ਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ [[ਨਾਟਕਕਾਰ]] ਸਵਰਾਜਬੀਰ ਦੇ ਨਾਟਕ '[[ਮੱਸਿਆ ਦੀ ਰਾਤ]]' ਨੂੰ ਇਸ ਸਨਮਾਨ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref name= ajitjalandhar&gt;{{Cite web |url=http://beta.ajitjalandhar.com/news/20161222/1/1603136.cms#1603136 |title='ਮੱਸਿਆ ਦੀ ਰਾਤ'ਨਾਟਕ ਲਈ ਡਾ: ਸਵਰਾਜਬੀਰ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ |access-date=2016-12-22 |archive-date=2016-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224041406/http://beta.ajitjalandhar.com/news/20161222/1/1603136.cms#1603136 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==ਜੀਵਨ==
[[ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)|ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਵਿੱਚ ਘੁਮਾਣ ਪੰਡੋਰੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਕਸਬੇ [[ਮਲੋਵਾਲੀ]] ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਪਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤਕ ਜੀਵਨ 1978-79 ਵਿੱਚ [[ਕਵੀ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ [[ਨਾਟਕ]] ਦੀ ਵਿਧਾ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾ ਰੁਚੀ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦੇ ਕਈ ਨਾਟਕ ਦੇਸ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੇਡੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

== ਨਾਟਕਕਾਰ ==
ਡਾ. ਸਵਰਾਜਬੀਰ ਨੇ ਨਾਟਕ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਨਾਮਣਾ ਖੱਟਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਟਕ ਸਟੇਜ ਤੇ ਖੇਡੇ ਗਏ ਹਨ। ਨਾਟ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਜੁਗਲਬੰਦੀ ਰੰਗਕਰਮੀ [[ਕੇਵਲ ਧਾਲੀਵਾਲ]] ਨਾਲ ਬਣੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://punjabtimesusa.com/news/?p=14747|title=ਸਵਰਾਜਬੀਰ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਥਾਪਤੀ {{!}} Punjab Times|last=ਜਸਵੀਰ ਸਮਰ|first=|date=|website=punjabtimesusa.com|publisher=|language=|access-date=2018-08-31}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਸਵਾਰਾਜਬੀਰ ਨੇ ਮਿੱਥ ਵਿਚੋਂ ਨਾਟਕ ਸਿਰਜਿਆ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨਾਟਕਕਾਰੀ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਮਿੱਥਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਿਆ ਵੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;ਕੇਵਲ ਧਾਲੀਵਾਲ(ਸੰਪਾ) ਸਵਾਰਾਜਬੀਰ ਸਿਰਜਕ ਤੇ ਸਿਰਜਣਾ, ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ ਲੁਧਿਆਣਾ, 2015, ਪੰਨਾ- 9:1&lt;/ref&gt;

== ਸੰਪਾਦਕ ==
'''ਸਵਰਾਜਬੀਰ''' [[ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]] ਦਾ [[ਸੰਪਾਦਕ]] ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/swaraj-bir-singh-joins-as-punjabi-tribune-editor/645895.html|title=|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=|archive-date=2018-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180904220554/https://www.tribuneindia.com/news/punjab/swaraj-bir-singh-joins-as-punjabi-tribune-editor/645895.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਬੋਧਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/10/%E0%A8%AA%E0%A8%B0%E0%A9%B0%E0%A8%AA%E0%A8%B0%E0%A8%BE-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A8%E0%A8%B5-%E0%A8%9A%E0%A9%87%E0%A8%A4%E0%A8%A8%E0%A8%BE/|title=ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਨਵ-ਚੇਤਨਾ - Tribune Punjabi|date=2018-10-13|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-10-13|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਆਪਣੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਤਕਾਲੀ ਮੁੱਦੇ ਤੇ ਖੋਜ ਭਰਪੂਰ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; ਉਸ ਨੇ ਸਿਆਸੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਅਧੋਗਤੀ&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2019/01/%e0%a8%b8%e0%a9%b0%e0%a8%b8%e0%a8%a5%e0%a8%be%e0%a8%b5%e0%a8%be%e0%a8%82-%e0%a8%a6%e0%a9%80-%e0%a8%85%e0%a8%a7%e0%a9%8b%e0%a8%97%e0%a8%a4%e0%a9%80/|title=ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਅਧੋਗਤੀ|date=2019-01-13|website=Tribune Punjabi|language=hi-IN|access-date=2019-01-13}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==ਰਚਨਾਵਾਂ==

===ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ===
*ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਰਾਤ (1985)
*ਸਾਹਾਂ ਥਾਣੀਂ (1989)
*23 ਮਾਰਚ

===ਨਾਟਕ===
*''[[ਧਰਮ ਗੁਰੂ]]''
*''ਮੇਦਨੀ'' 
*''ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://panjabialochana.com/yahoo_site_admin1/assets/docs/Swrajbir_da_Natak_Krishan.272101635.pdf |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2013-11-23 |archive-date=2016-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402200528/http://panjabialochana.com/yahoo_site_admin1/assets/docs/Swrajbir_da_Natak_Krishan.272101635.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*''ਸ਼ਾਇਰੀ''
*''ਕੱਲਰ'' 
*''ਜਨ ਦਾ ਗੀਤ''
* ਹੱਕ
*''ਤਸਵੀਰਾਂ''
*''ਅਗਨੀ ਕੁੰਡ''
*''ਮੱਸਿਆ ਦੀ ਰਾਤ ''&lt;ref name=ajitjalandhar/&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕਕਾਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਅਖਬਾਰਾਂ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1958]]</text>
      <sha1>5s4h2xasp53r1poa7d60ws6rcytuhjq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸੁਰਿੰਦਰ ਗਿੱਲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28559</id>
    <revision>
      <id>845324</id>
      <parentid>833851</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T03:18:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Geet Arts</username>
        <id>44962</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>845324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6443" sha1="pl6uskx0qkgrea3eafjvpogizrjlbun" xml:space="preserve">[[ਤਸਵੀਰ:Surinder Gill.jpg|thumb]]
[[ਤਸਵੀਰ:Surindergill.jpg|thumb|ਸੁਰਿੰਦਰ ਗਿੱਲ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Surinder Gill1.jpg|thumb|ਸੁਰਿੰਦਰ ਗਿੱਲ 2026 ਵਿੱਚ]]
'''ਸੁਰਿੰਦਰ ਗਿੱਲ''' (ਜਨਮ 23 ਮਾਰਚ 1942) ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗੀਤ ''ਛੱਟਾ ਚਾਨਣਾਂ ਦਾ ਦੇਈ ਜਾਣਾ ਹੋ'' ਦੇ ਰਚੇਤਾ ਹਨ। ਉਹ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 2010 ਲਈ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹਨ।&lt;ref&gt;[http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-10-20/india/30302551_1_highest-literary-award-sardar-anjum-bhau Surinder Gill and Surjit Judge have been selected for Shiromani Punjabi Poet Award]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
==ਜੀਵਨ ਵੇਰਵੇ==
ਸੁਰਿੰਦਰ ਗਿੱਲ ਦਾ ਜਨਮ 23 ਮਾਰਚ 1942 ਨੂੰ ਸਾਂਝੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਰੂਮੀ ਵਿੱਚ ਸ. ਸੌਦਾਗਰ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਰਣਧੀਰ ਕਾਲਜ ਕਪੂਰਥਲਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਏ ਤੇ ਅੱਜ ਕਲ ਮੋਹਾਲੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ

==ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ==
*''ਸ਼ਗਨ'' (1963)
*''ਸਫਰ ਤੇ ਸੂਰਜ'' (1967)
*''ਗੁੰਗਾ ਦਰਦ'' (1987)
*''ਆਵਾਜ਼'' (1998)
*''ਹੁਣ ਧੀਆਂ ਦੀ ਵਾਰੀ'' (2005)
*''ਦੋਸਤੀ ਦੀ ਰੁੱਤ'' (2007)
*''ਰੱਸੀਆਂ ਨਿਮੋਲੀਆਂ'' (2013)
*''ਗੀਤ ਦਾ ਬੇਦਾਵਾ'' (2015)
*''ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ'' (2019)
*''ਪੁਲ ਤੇ ਪਾਣੀ'' (2023)

==ਸਮੀਖਿਆ==
*''ਰਾਜਨੀਤੀਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ'' (2022)
*''ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ - ਜੀਵਨ ਤੇ ਰਚਨਾ'' (1973)

==ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ==
*''ਪੰਜ ਪ੍ਰਦੇਸ'' (2018)

==ਕਾਵਿ ਨਮੂਨਾ==
&lt;poem&gt;
&lt;big&gt;ਲਹੂ&lt;/big&gt;
&lt;small &gt;
ਇਹ ਲਹੂ ਮੇਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹੈ
ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਡੁਲ੍ਹਿਆ ਰੰਗ ਨਹੀਂ
ਇਹ ਲਹੂ ਮੇਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹੈ

ਕੋਈ ਸ਼ਹਿਰ ਦਿੱਲੀ ਜਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੇਰਾ ਪਿੰਡ ਰੂਮੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੀਤ ਨਗਰ
ਜਿਧਰੋਂ ਵੀ ਚੰਦਰੀ ਸੋਅ ਆਵੇ
ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਲਹਿ ਜਾਵੇ
ਇਹ ਜੋ ਚੌਕ ’ਚ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਣ ਪਿਆ
ਇਹ ਪੰਨਾ ਮੇਰੀ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਹੈ

ਕਲ੍ਹ ਰਾਤ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਨਿਆਈਆਂ ’ਚੋਂ
ਤੜ ਤੜ ਤੜ ਤੜ ਆਵਾਜ਼ ਪਈ
ਹਰ ਮੂੰਹ ’ਤੇ ਸਹਿਮ ਦਾ ਜੰਦਰਾ ਸੀ
ਹਰ ਅੱਖ ਸੀ ਜੀਕਣ ਤਿੜਕ ਗਈ
ਜਿਹਨੂੰ ‘ਅਣਪਹਿਚਾਣੀ ਲਾਸ਼’ ਕਹਿਣ
ਇਹ ਸ਼ਵ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਗੁਲਾਬ ਦਾ ਹੈ

ਕੁਝ ਸ਼ੈਤਾਨਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਸਹੀ
ਸਾਡੀ ਜੂਨ ਤਾਂ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਈ
ਕਿਉਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੱਥੇ ਸਹਿਮ ਜਿਹਾ
ਕਿਉਂ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸੱਥ ਬੇਆਬ ਹੋਈ
ਇਸ ਚੰਦਰੀ ਬਵਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਫੜੀਏ
ਇਹ ਲੇਖਾ ਕਿਸ ਹਿਸਾਬ ਦਾ ਹੈ

ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਡੁਲਿਆ ਰੰਗ ਨਹੀਂ
ਇਹ ਲਹੂ ਮੇਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹੈ
ਇਹ ਤੱਤਾ ਲਹੂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹੈ
ਇਹ ਗਾੜ੍ਹਾ ਲਹੂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹੈ
&lt;/small&gt;
&lt;/poem&gt;

==ਬਾਹਰਲੇ ਲਿੰਕ==
*[https://www.youtube.com/watch?v=5dTlGwFO4j8 ਸੁਰਿੰਦਰ ਗਿੱਲ ਦਾ ਮਕਬੂਲ ਗੀਤ ਛੱਟਾ ਚਾਨਣਾਂ ਦਾ ਦੇਈ ਜਾਣਾ ਹੋ...” ]
*[https://www.youtube.com/watch?v=HKAviSzwCCk ਸੁਰਿੰਦਰ ਗਿੱਲ ਨਾਲ ਇੰਟਰਵਿਊ -1]
*[https://www.youtube.com/watch?v=MjLx-ylrI2w ਸੁਰਿੰਦਰ ਗਿੱਲ ਨਾਲ ਇੰਟਰਵਿਊ -2]
*[https://www.youtube.com/watch?v=NQ2FTc6Ev9M&amp;t=1s ਛੱਟਾ ਚਾਨਣਾ ਦਾ ਦੇਈ ਜਾਣਾ - ਸੁਰਿੰਦਰ ਗਿੱਲ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ]
*[https://www.youtube.com/watch?v=Po05p99e2lY&amp;t=21s ਕਾਹਦੀ ਰੁੱਤ ਜੇ ਨਾ ਲੜੀ ਅੰਗਿਆਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ - ਸੁਰਿੰਦਰ ਗਿੱਲ]

*[https://www.youtube.com/watch?v=sWVc9jiRH54 1983 ਰਿਕਾਰਡ - &quot;ਛੱਟਾ ਚਾਨਣਾਂ ਦਾ&quot; ਨਾਟਕਕਾਰ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ, ਟੀਮ - ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨਾਟਕ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ]

==ਹਵਾਲੇ==
https://www.punjabitribuneonline.com/news/diaspora/the-constant-flow-of-words-dr-surinder-gill-180419/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231004210631/https://www.punjabitribuneonline.com/news/diaspora/the-constant-flow-of-words-dr-surinder-gill-180419/ |date=2023-10-04 }}

https://www.punjabitribuneonline.com/news/features/delivery-of-six-lights-161249/{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਗਸਤ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

https://khabarwaale.com/inner.php?news=874442 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231004210631/https://khabarwaale.com/inner.php?news=874442 |date=2023-10-04 }}

https://www.punjabitribuneonline.com/news/uncategorized/poetry-collection-39pul-te-pani39-by-shiromani-poet-surinder-gill-230528/{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਗਸਤ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

https://www.punjabijagran.com/punjab/ludhiana-punjabi-poet-dr-surinder-singh-gill-welcomes-8660369.html

https://jagbani.punjabkesari.in/international/news/ipsa-dr-surinder-gill-samman-nderjit-dhami-book-cherian-ras-janiya-lok-arpa-1377753

{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1942]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>pl6uskx0qkgrea3eafjvpogizrjlbun</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਜਿੰਦਰ ਕਹਾਣੀਕਾਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28830</id>
    <revision>
      <id>845316</id>
      <parentid>816802</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T02:59:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Geet Arts</username>
        <id>44962</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>845316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4437" sha1="1rzodmxmry4j8onin7uyo8cfz17ar0r" xml:space="preserve">{{Infobox writer
| name =ਜਿੰਦਰ
| image =ਜਿੰਦਰ.jpg
| imagesize =
| caption =ਜਿੰਦਰ
| birth_name = 
| birth_date = {{birth date and age|df=y|1954|2|2}}
| birth_place = ਤਹਿਸੀਲ ਨਕੋਦਰ ਦਾ ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਲੱਧੜਾਂ, [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਭਾਰਤ]]
| occupation = ਕਹਾਣੀਕਾਰ, ਸੰਪਾਦਕ
| alma_mater =ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਕਾਲਜ ਜਲੰਧਰ
|notable_works = ਜ਼ਖ਼ਮ, ਮੇਰੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ
| death_date = 
| death_place = 
| years_active = 
}}
[[ਤਸਵੀਰ:ਜਿੰਦਰ ਕਹਾਣੀਕਾਰ.jpg|thumb|ਜਿੰਦਰ 2024 ਵਿੱਚ।]]
[[ਤਸਵੀਰ:Jinder.jpg|thumb|ਜਿੰਦਰ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Jinder1.jpg|thumb|ਜਿੰਦਰ 2026 ਵਿੱਚ]]
'''ਜਿੰਦਰ''' ([[2 ਫ਼ਰਵਰੀ]] [[1954]]&lt;ref name=&quot;ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ&quot;&gt;{{cite book | title=ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ | publisher=ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ | author=ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ | year=2003 | pages=895| isbn=81-260-1600-0}}&lt;/ref&gt;) ਕਹਾਣੀਕਾਰ, ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ [[ਸ਼ਬਦ (ਮੈਗਜ਼ੀਨ)]] ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਹੈ।

==ਜੀਵਨ==
ਜਿੰਦਰ ਦਾ ਜਨਮ 2 ਫਰਵਰੀ 1954 ਨੂੰ ਤਹਿਸੀਲ ਨਕੋਦਰ ਦੇ ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਲੱਧੜਾ ਦੇ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਹਾਇਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਨਕੋਦਰ ਤੋਂ 1972 ਵਿੱਚ ਬੀ.ਏ. ਅਤੇ 1975 ਵਿੱਚ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਕਾਲਜ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਐੱਮ.ਏ. ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਕਸ਼ਨ ਰਿਕਾਰਡਰ, ਮੁਨੀਮ, ਪਰੂਫ਼ ਰੀਡਿੰਗ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਨਿੱਕਿਆ ਮੋਟੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ 1988 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਆਡੀਟਰ ਭਰਤੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 29 ਫਰਵਰੀ 2012 ਨੂੰ ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। 
==ਰਚਨਾਵਾਂ==
===ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ===
*''ਜ਼ਖ਼ਮ'' &lt;small&gt;(2010, 2013, 2014)&lt;/small&gt;
*''ਅਜੇ ਅੰਤ ਨਹੀਂ'' &lt;small&gt;(ਸੰਪਾਦਿਤ)&lt;/small&gt;
*''1947 ਅੱਲੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ'' &lt;small&gt;(ਸੰਪਾਦਿਤ)&lt;/small&gt;
*''ਬਿਨਾਂ ਵਜ੍ਹਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ'' &lt;small&gt;(2004, 2013)&lt;/small&gt;
*''ਜ਼ਖ਼ਮ, ਦਰਦ ਔਰ ਪਾਪ'' &lt;small&gt;(ਹਿੰਦੀ, 2011)&lt;/small&gt; 
*''ਤਹਿਜ਼ੀਬ'' &lt;small&gt;(ਹੁਣ ਤੱਕ 55 ਕਹਾਣੀਆਂ, 2012)&lt;/small&gt;
*''ਜ਼ਖ਼ਮ'' &lt;small&gt;(ਮਰਾਠੀ, 2013)&lt;/small&gt;
*''ਦਰਦ'' &lt;small&gt;(ਮਰਾਠੀ, 2013)&lt;/small&gt;
*''ਮੇਰੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ'' &lt;small&gt;(2014)&lt;/small&gt;
*''ਆਵਾਜ਼ਾਂ'' &lt;small&gt;(2014)&lt;/small&gt;

===ਹੋਰ===
*''ਕਵਾਸੀ ਰੋਟੀ'' &lt;small&gt;(ਵਿਅਕਤੀ ਚਿੱਤਰ, 1998)&lt;/small&gt;
*''ਜੇ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਤਾਂ?'' &lt;small&gt;(ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ, 2004)&lt;/small&gt;
*''ਛੇ ਸੌ ਇਕਵੰਜਾ ਮੀਲ'' &lt;small&gt;(ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ, 2011)&lt;/small&gt;
*''ਰੋਡੂ ਰਾਜਾ ਊਰਫ਼ ਫ਼ਜ਼ਲਦੀਨ'' &lt;small&gt;(ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ, 2013)&lt;/small&gt; 
===ਜਿੰਦਰ ਬਾਰੇ ਪੁਸਤਕਾਂ===
#''ਜਿੰਦਰ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ'': ਔਰਤ, ਸੈਕਸ ਅਤੇ ਦਲਿਤਵਾਦ (2006) ਸੰਪਾਦਕ: ਡਾ. ਬਲਕਾਰ ਸਿੰਘ
#''ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ: ਦਸ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ'' (ਕਤਲ ਕਹਾਣੀ ਬਾਰੇ) ਸੰਪਾਦਕ: ਡਾ. ਰਵੀ ਰਵਿੰਦਰ
#''ਸੌਰੀ: ਆਦ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ'' (ਸੌਰੀ ਕਹਾਣੀ ਬਾਰੇ) ਸੰਪਾਦਕ: ਡਾ. ਸੁਖਰਾਜ ਧਾਲੀਵਾਲ
#''ਜਿੰਦਰ ਦਾ ਕਥਾ ਸੰਸਾਰ'', ਸੰਪਾਦਕ: ਡਾ. ਕਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ]]</text>
      <sha1>1rzodmxmry4j8onin7uyo8cfz17ar0r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਬਲਵਿੰਦਰ ਗਰੇਵਾਲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39486</id>
    <revision>
      <id>845326</id>
      <parentid>811340</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T03:24:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Geet Arts</username>
        <id>44962</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>845326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2469" sha1="b4jqm0viiqghx788teu3ybi3gysyage" xml:space="preserve">{{Infobox writer 
| name =ਬਲਵਿੰਦਰ ਗਰੇਵਾਲ
| image = Balwinder Singh Grewal.jpg


| image_size = 180px
| alt = 
| caption = 
| pseudonym = 
| birth_name = 
| birth_date ={{Birth date and age|df=y|1960|05|25}}
| birth_place = [[ਖੰਨਾ|ਖੰਨੇ]] ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਿੰਡ [[ਬੂਥਗੜ੍ਹ]], ਭਾਰਤੀ [[ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ|ਪੰਜਾਬ]]
| death_date = 
| death_place = 
| occupation = ਲੇਖਕ, ਕਹਾਣੀਕਾਰ
| language = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]
| period = 
| genre = ਕਹਾਣੀ
| subject = ਸਮਾਜਕ 
| movement = ਸਮਾਜਵਾਦ
| notableworks = 
}}
[[ਤਸਵੀਰ:ਬਲਵਿੰਦਰ ਗਰੇਵਾਲ.jpg|thumb|ਬਲਵਿੰਦਰ ਗਰੇਵਾਲ 2024 ਵਿੱਚ।]]
[[ਤਸਵੀਰ:Balwindergrewal.jpg|thumb|ਬਲਵਿੰਦਰ ਗਰੇਵਾਲ 2024 ਵਿੱਚ।]]
[[ਤਸਵੀਰ:Balwinder Grewal.jpg|thumb|ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗਰੇਵਾਲ 2026 ਵਿੱਚ]]
'''ਬਲਵਿੰਦਰ ਗਰੇਵਾਲ''' (ਜਨਮ 25 ਮਈ 1960) ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਬੰਧਕਾਰ ਹਨ।

==ਜੀਵਨ ਵੇਰਵੇ==
ਬਲਵਿੰਦਰ ਗਰੇਵਾਲ ਦਾ ਜਨਮ 25 ਮਈ 1960 ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਖੰਨਾ ਨੇੜੇ ਪਿੰਡ [[ਬੂਥਗੜ੍ਹ]] ਦੇ ਇੱਕ ਆਮ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸੀ।

==ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ==
*''ਯੁੱਧ ਖੇਤਰ'' (2004)
*''ਇਕ ਘਰ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦੀਆਂ ਦਾ'' (2015)
* ''ਸੂਰਜ ਦੀ ਕੋਈ ਪਿੱਠ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ'' (2019)
* ''ਡਬੋਲ਼ੀਆ'' (2021)

==ਇਨਾਮ/ਸਨਮਾਨ==
* ਬਲਵਿੰਦਰ ਗਰੇਵਾਲ ਨੂੰ 2022 ਵਿੱਚ ਉਸ  ਦੇ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ‘ਡੁਬੋਲ਼ੀਆ’ ਲਈ [[ਢਾਹਾਂ ਇਨਾਮ|ਢਾਹਾਂ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਮਿਲਿਆ ਹੈ।

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1960]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>b4jqm0viiqghx788teu3ybi3gysyage</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਿਜੇ ਵਿਵੇਕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40353</id>
    <revision>
      <id>845327</id>
      <parentid>836731</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T03:27:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Geet Arts</username>
        <id>44962</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>845327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4525" sha1="96zjqj919mn2f5on7oug9xp10v4nnkz" xml:space="preserve">{{Infobox writer
| name = ਵਿਜੇ ਵਿਵੇਕ
| image = Vijay Vivek 4.jpg
| imagesize =
| caption =ਵਿਜੇ ਵਿਵੇਕ
| birth_name = ਵਿਜੇ ਕੁਮਾਰ
| birth_date = {{birth date and age|df=y|1957|6|15}}
| birth_place =ਰੱਤੀ ਰੋੜੀ, [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਭਾਰਤ]]
| occupation = [[ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ]]
|language= ਪੰਜਾਬੀ
| death_date = 
| death_place = 
| years_active = 
}}
[[File:Vijay Vivek,Punjabi language Poets&amp;#039; Meet on occasion of Republic Day (India) 2020 09.jpg|thumb|ਵਿਜੇ ਵਿਵੇਕ ਜਨਵਰੀ 2020 ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਵਸ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਵੱਲੋਂ ਆਯੋਜਿਤ ਕਵੀ ਦਰਬਾਰ ਮੌਕੇ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Vijay Vivek1.jpg|thumb|ਵਿਜੇ ਵਿਵੇਕ 2026 ਵਿੱਚ।]]
[[ਤਸਵੀਰ:Vijay Vivek2.jpg|thumb|ਵਿਜੇ ਵਿਵੇਕ 2026 ਵਿੱਚ]]
'''ਵਿਜੇ ਵਿਵੇਕ''' (ਜਨਮ 15 ਜੂਨ 1957) ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਦਾ ਵਾਸੀ ਹੈ। [[ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੇ ਕੁਝ ਕੁ ਨਵੇਂ ਨਾਂ ਉਭਰੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਜੇ ਵਿਵੇਕ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ &quot;ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ ਸਗੋਂ ਸੁੱਤੇ ਸੁਭਾਅ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਚ ਪਰੋ ਕੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੀ ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਸ਼ਾਇਰ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://scapepunjab.com/home.php?id==UjM&amp;view=2YTN |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2015-12-21 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306204409/http://scapepunjab.com/home.php?id==UjM&amp;view=2YTN |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
===ਗਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ===
*''[[ਚੱਪਾ ਕੁ ਪੂਰਬ]]''
==ਨਮੂਨਾ ਸ਼ਾਇਰੀ==
&lt;poem&gt;
ਬਿਗਾਨੇ ਰਾਹ ਨੇ ਤੇ ਵੀਰਾਨ ਜੂਹਾਂ,
ਭਟਕਦੀ ਬੇਖ਼ੁਦੀ ਨੂੰ ਵਰਜਿਆ ਕਰ।
ਤਿਰਾ ਹਾਂ ਜਿਸਮ ਤੋਂ ਰੂਹ ਤੀਕ ਤੇਰਾ,
ਕਦੀ ਤਾਂ ਮਿੱਠਾ-ਮਿੱਠਾ ਝਿੜਕਿਆ ਕਰ।

ਇਹ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਹੋ ਗਏ,
ਬਦਨ ਤਾਂ ਕੀ ਲਹੂ ਤੱਕ ਸੀਤ ਹੋ ਗਏ,
ਨਹੀਂ ਸਮਝਣਗੇ ਤੇਰੀ ਪੀੜ ਬੰਦੇ,
ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਕੋਲ਼ ਬਹਿ ਕੇ ਰੋ ਲਿਆ ਕਰ।

ਇਹ ਤੇਰਾ ਹਾਣ, ਤੇਰੀ ਰੂਹ ਇਹੋ ਨੇ,
ਹਵਾ, ਧੁੱਪ, ਰੌਸ਼ਨੀ, ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਇਹੋ ਨੇ,
ਸਿਮਟ ਜਾਵਣ ਤਾਂ ਫਿਰ ਖਿੜਦੇ ਨਹੀਂ ਇਹ,
ਕਦੀ ਜਜ਼ਬਾਤ ਨਾ ਸਿਮਟਣ ਦਿਆ ਕਰ।

ਕਿਸੇ ਨੀਲੇ ਗਗਨ ਉੱਤੇ ਨੀਝ ਵੀ ਹੈ,
ਉਡਾਰੀ ਦੀ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੀਝ ਵੀ ਹੈ,
ਅਜੇ ਪਰਵਾਜ਼ ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਪਰਾਂ ਵਿਚ,
ਅਜੇ ਉੱਡਣ ਲਈ ਨਾ ਆਖਿਆ ਕਰ।

ਬੁਝੇ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਹੁਣ ਨਜ਼ਰਾਂ ਹਟਾ ਲੈ,
ਕਿਤੇ ਚੱਪਾ ਕੁ ਥਾਂ ਪੂਰਬ ਬਚਾ ਲੈ,
ਮੇਰੀ ਤਾਂ ਧੁਖਣ ਦੀ ਆਦਤ ਹੀ ਬਣ ਗਈ,
ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਨਾ ਏਨਾ ਸੋਚਿਆ ਕਰ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.punjabizm.com/forums-hi-44269-1-1.html |title=ਇੱਕ ਗਜ਼ਲ ਵਿਜੇ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਪ੍ਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਪੁਸਤਕ ''ਚੱਪਾ ਕੁ ਪੂਰਬ'' ਵਿੱਚੋਂ |access-date=2014-06-05 |archive-date=2012-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121030174052/http://punjabizm.com/forums-hi-44269-1-1.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
&lt;/poem&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
{{commonscat|Vijay Vivek}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1957]]</text>
      <sha1>96zjqj919mn2f5on7oug9xp10v4nnkz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਕਿਰਨ ਖੇਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40789</id>
    <revision>
      <id>845309</id>
      <parentid>759462</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T01:16:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dostojewskij</username>
        <id>8464</id>
      </contributor>
      <comment>ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1955</comment>
      <origin>845309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11036" sha1="mkn02pf9okb1cb7s80acvlq7ymwsiof" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| image = Kiron kher colors indian telly awards.jpg
| name =ਕਿਰਨ ਖੇਰ
| birth_date = {{birth date and age|df=yes|1955|6|14}}
| birth_name = ਕਿਰਨ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ 
| othername=
| birth_place = [[ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ]], [[ਭਾਰਤ]]
| occupation = ਅਦਾਕਾਰਾ, ਸਿਆਸੀ ਆਗੂ
| religion = [[ਸਿੱਖ ਮੱਤ]]
|title= ਲੋਕ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ 
|term= ਮਈ 2014–ਜਾਰੀ
|constituency = [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ)|ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ,]]
| spouse = [[ਅਨੁਪਮ ਖੇਰ]] (1985-ਮੌਜੂਦਾ)&lt;br /&gt;''ਗੌਤਮ ਬੇਰੀ'' (ਤਲਾਕ)
| children = [[ਸਿਕੰਦਰ ਖੇਰ]] (ਪਹਿਲੇ ਪਤੀ ਗੌਤਮ ਬੇਰੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ)
}}

'''ਕਿਰਨ ਖੇਰ''' ਇੱਕ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਥੀਏਟਰ, ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਭਿਨੇਤਰੀ, ਗਾਇਕਾ, ਇੰਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਨਿਰਮਾਤਾ, ਟੀਵੀ ਟਾਕ ਸ਼ੋਅ ਹੋਸਟ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਇਹ ਚੰਡੀਗੜ ਸੰਸਦੀ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ ਹੈ। ਉਹ [[ਅਨੂਪਮ ਖੇਰ]] ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ। ਮਈ 2014 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਸਦਨ, ਲੋਕ ਸਭਾ ਲਈ ਚੁਣੀ ਗਈ। ਕਿਰਨ ਖੇਰ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਹੈ।

==ਪਰਿਵਾਰ==
ਕਿਰਨ ਖੇਰ ਦਾ ਜਨਮ [[14 ਜੂਨ]], [[1955]] ਨੂੰ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਜਾਟ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news-interviews/Sikandar-is-blessed-to-have-Anupam-as-his-stepfather-Kirron-Kher/articleshow/30949698.cms | title=Sikandar is blessed to have Anupam as his stepfather: Kiran Kher | publisher=The Times of India | date=25 February 2014 | accessdate=28 February 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140227213303/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news-interviews/Sikandar-is-blessed-to-have-Anupam-as-his-stepfather-Kirron-Kher/articleshow/30949698.cms | archive-date=27 February 2014 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://alumni.puchd.ac.in/distinguished-alumni.php | title = Distinguished Alumni | publisher = Panjab University | accessdate = 2014-03-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111004174538/http://alumni.puchd.ac.in/distinguished-alumni.php | archive-date = 4 October 2011 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਉਸ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੁਆਰਾ 'ਕਿਰਨ' ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਮ 'ਕਿਰਨ ਠਾਕਰ ਸਿੰਘ' ਸੀ। ਗੌਤਮ ਬੇਰੀ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਹ 'ਕਿਰਨ ਬੇਰੀ' ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਅਨੁਪਮ ਖੇਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਂ ਦੁਬਾਰਾ ਰੱਖ ਲਿਆ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣੇ ਦੂਜੇ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਜੋੜ ਲਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਕਿਰਨ ਠੱਕਰ ਸਿੰਘ ਖੇਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਅੰਕ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 2003 ਵਿੱਚ (48 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ 'ਚ), ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਅੰਕ &quot;ਕਿਰਨ&quot; ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ &quot;ਕੀਰੋਨ&quot; ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਆਪਣਾ ਵਿਚਲਾ ਨਾਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ 'ਕਿਰਨ ਖੇਰ' ਰੱਖ ਲਿਆ।

ਕਿਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਭਰਾ ਅਤੇ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ, ਕਲਾਕਾਰ ਅਮਰਦੀਪ ਸਿੰਘ, ਦੀ 2003 ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਭੈਣ ਅਰਜੁਨ ਅਵਾਰਡ ਜੇਤੂ ਬੈਡਮਿੰਟਨ ਖਿਡਾਰੀ ਕੰਵਲ ਠੱਕਰ ਕੌਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਦੂਜੀ ਭੈਣ ਸ਼ਰਨਜੀਤ ਕੌਰ ਸੰਧੂ, ਭਾਰਤੀ ਨੇਵੀ ਦੇ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਸੀਨੀਅਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ।

===ਵਿਆਹ===
ਕਿਰਨ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਜਬਲਪੁਰ, ਵਿੱਚ ਸਕੂਲ ਗਈ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/chandigarh/shifting-roles-yet-keeping-it-real/story-uY0Xn00Sw5k56LMZClRI6O.html|title=Shifting roles, yet ‘keeping it real’|date=2014-04-03|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2019-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207015656/https://www.hindustantimes.com/chandigarh/shifting-roles-yet-keeping-it-real/story-uY0Xn00Sw5k56LMZClRI6O.html|archive-date=7 February 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਇੰਡੀਅਨ ਥੀਏਟਰ ਵਿਭਾਗ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਵਪਾਰੀ ਗੌਤਮ ਬੇਰੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਮਾਰਚ, 1979 ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਫ਼ਤੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ, ਸਿਕੰਦਰ ਖੇਰ ਹੋਇਆ।&lt;ref&gt;[http://www.rediff.com/movies/2008/jun/02kher.htm Kiran Kher on her son, Sikander] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081210103925/http://www.rediff.com/movies/2008/jun/02kher.htm |date=10 December 2008 }} ''[[Rediff.com]]'', 2 June 2008.&lt;/ref&gt;

ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ, ਕਿਰਨ ਨੇ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਫਿਲਮ ਇੰਡਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਸਫਲਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।

== ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ ==
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ਸਾਲ
! ਫ਼ਿਲਮ
! ਭੂਮਿਕਾ
! ਭਾਸ਼ਾ
! ਨੋਟਸ
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 2014 || ''[[Punjab 1984]]'' || Satwant Kaur (Shiva's mother) || Punjabi || 
|-
| ''[[Khoobsurat (2014 film)|Khoobsurat]]'' || Manju (Mili's mother) || Hindi ||
|-
| ''[[Total Siyapaa]]'' || Asha's Mother || Hindi ||
|-
| 2012 || ''[[Ajab Gazabb Love]]'' || Rashmi Grewal || Hindi ||
|-
| 2011 || ''[[Mummy Punjabi]]'' ||Baby R. Arora|| Hindi ||
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 2010 || ''[[Action Replayy]]'' || Bholi Devi || Hindi ||
|-
| ''[[Milenge Milenge]]'' || Tarot Card Reader|| Hindi 
||
|-
| ''[[Alexander the Great (2010 film)|Alexander the Great]]'' || || [[Malayalam]] ||
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2009 || ''[[Kurbaan (2009 film)|Kurbaan]]'' || Nasreen Aapa || Hindi ||
|-
| ''[[Kambakkht Ishq]]'' || Aunt Dolly || Hindi ||
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 2008 || ''[[Dostana (2008 film)|Dostana]]'' || Mrs. Acharya / Seema (Sam's mother) || Hindi ||
|-
| ''[[Saas bahu aur Sensex]]'' || Binita Sen || Hindi ||
|-
| ''[[Singh Is Kinng]]'' || Rose Lady (Sonia's mother) || Hindi ||
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | 2007 || ''[[Om Shanti Om]]'' || Bela Makhija (Om's mother) || Hindi ||
|-
| ''[[Apne]]'' || Raavi B. Choudhary || Hindi ||
|-
| ''[[Just Married (2007 film)|Just Married]]'' || Shobha Chaturvedi || Hindi ||
|-
| ''[[I See You (2006 film)|I See You]]'' || Mrs. Dutt || Hindi ||
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 2006 || ''[[Kabhi Alvida Naa Kehna]]'' || Kamaljeet 'Kamal' Saran || Hindi ||
|-
| ''[[Fanaa (film)|Fanaa]]'' || Nafisa Ali Begum (Zooni's mother) || Hindi ||
|-
| ''[[Rang De Basanti]]'' || Mitro (DJ's Mother) || Hindi ||
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2005 || ''[[Mangal Pandey: The Rising]]'' || Lol Bibi || Hindi ||
|-
| ''It Could Be You'' || Mrs. Dhillon || [[English language|English]] ||
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | 2004 || ''[[Veer-Zaara]]'' || Mariam Hayaat Khan (Zaara's mother) || Hindi ||
|-
| ''[[Hum Tum]]'' || Parminder 'Bobby' Prakash (Rhea's mother) || Hindi ||
|-
| ''[[Main Hoon Na]]'' || Madhu Sharma|| Hindi ||
|-
| ''[[Khamosh Pani]]'' || Veero/Ayesha Khan || Punjabi, [[Urdu]] || [[Lux Style Awards|Lux Style Award for Best Actress]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2002 || ''[[Karz: The Burden of Truth]]'' || Savitri Devi || Hindi ||
|-
| ''[[Devdas (2002 Hindi film)|Devdas]]'' || Sumitra Chakraborty || Hindi ||
|-
| 2001 || ''[[Ehsaas: The Feeling]]'' || Antra's mother || Hindi ||
|-
| 1999 || ''[[Bariwali|Bariwali/The Lady of the House]]'' || Banalata || [[Bengali language|Bengali]] || [[National Film Award for Best Actress]]
|-
| 1997 || ''[[Darmiyaan: In Between]]'' || Zeenat Begum || Hindi / [[Assamese language|Assamese]] ||
|-
| 1996 || ''[[Sardari Begum]]'' || Sardari Begum|| Hindi 
||[[National Film Award – Special Jury Award (Feature Film)|National Film Award Special Jury Awards]]
|-
| 1988 || ''[[Pestonjee]]'' || Soona Mistry || [[Hindi language|Hindi]] || credited as ''Kiron Thakursingh-Kher''
|-
| 1983 || ''Aasra Pyaar Da'' || Sheela || [[Punjabi language|Punjabi]] ||
|}

===ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ===
{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
! ਸਾਲ
! ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ
! ਭਾਸ਼ਾ
! ਭੂਮਿਕਾ
! ਨੋਟਸ
|-
| 2014 || ''[[Kitni Girhain Baaki Hain]]'' || [[Urdu language|Urdu]]|| Herself||Narrator&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kirron Kher to be the sutradhar in Zindagi's Kitni Girhain Baaki Hain|url=http://www.tellychakkar.com/tv/releases/kirron-kher-be-the-sutradhar-zindagis-kitni-girhain-baaki-hain-140701|work=Tellychakkar|accessdate=1 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140715002957/http://www.tellychakkar.com/tv/releases/kirron-kher-be-the-sutradhar-zindagis-kitni-girhain-baaki-hain-140701|archive-date=15 July 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2009- || ''[[India's Got Talent]]'' || Hindi || Judge|| All seasons
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2004 || ''[[ER (TV series)|ER]]'' || English || Mrs. Rasgotra || Episode: ''Damaged''
|-
| ''[[Prratima]]'' || Hindi || ||
|-
| 1999 || ''[[Kanyadaan (1999 TV series)|Kanyadaan]]'' || Hindi || || 
|-
| 1999- || ''Gubbare'' || Hindi || ||
|-
| 1988 || ''Isi Bahane'' || Hindi || ||
|}

==ਹਵਾਲੇ==
{{reflist}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ 2014–2019]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1955]]</text>
      <sha1>mkn02pf9okb1cb7s80acvlq7ymwsiof</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸੁਖਪਾਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50622</id>
    <revision>
      <id>845328</id>
      <parentid>839429</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T03:31:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Geet Arts</username>
        <id>44962</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>845328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11202" sha1="nx98dnaaho6t2nmza7f7kuj1fcx0pad" xml:space="preserve">{{notability}} 
{{BLP sources}}
{{more citations needed}}

{{Infobox writer
| name         =ਸੁਖਪਾਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ
| image        = Sukhpal Singh Thind.JPG
| imagesize    = 
| caption      = ਸੁਖਪਾਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ
| pseudonym    = ਸੁਖਪਾਲ ਥਿੰਦ
| birth_name    = 
| birth_date    = {{Birth date and age|1967|4| 20|df=yes}}
| birth_place   =   ਭਾਰਤੀ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]]
| death_date    = 
| death_place   =  
| occupation   =ਲੇਖਕ,ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ(ਪੰਜਾਬੀ)
| nationality  = [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]]
| period       = 
| genre        = 
| subject      = 
|alma_mater =[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ]
| movement = ਸੈਕੂਲਰ ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਸੀ  
| notable_works = ਹੀਰ 'ਵਾਰਸ': ਬਿਰਤਾਂਤ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪਰਿਪੇਖ, ਬਿਰਤਾਂਤ ਸ਼ਾਸਤਰ :ਉੱਤਰ ਆਧੁਨਿਕ ਪਰਿਪੇਖ, ਪੰਜਾਬੀ ਗਲਪ ਦੇ ਆਰ-ਪਾਰ 
| spouse       = ਪ੍ਰੋ.ਰਮਣੀਕ ਕੌਰ ਥਿੰਦ 
| partner      = 
| children     = ਅਰਸ਼ਨੂਰ ਕੌਰ ਥਿੰਦ (ਬੇਟੀ) ਸ਼ੁਭਸੀਰਤ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ (ਬੇਟਾ)
| relatives    = 
| influences   =  
| influenced   =
|website=
}}
[[ਤਸਵੀਰ:Sukhpal Thind2.jpg|thumb|ਸੁਖਪਾਲ ਥਿੰਦ 2026 ਵਿੱਚ]]
'''ਪ੍ਰੋ. ਸੁਖਪਾਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ''' (ਜਨਮ 20 ਅਪ੍ਰੈਲ 1967) ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ, ਸਫ਼ਰਨਾਮਾਕਾਰ, ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ-ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ।&lt;ref&gt;[http://beta.ajitjalandhar.com/news/20130215 ਪ੍ਰੋ: ਸੁਖਪਾਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਘੁੰਡ ਚੁਕਾਈ ]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਉਹ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਬੀ.ਆਰ. ਅੰਬੇਦਕਰ, ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ, ਜਲੰਧਰ (ਪੰਜਾਬ), [ਭਾਰਤ] ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਬਤੌਰ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਵਿਭਾਗ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

==ਜੀਵਨ ਬਿਓਰਾ==
ਸੁਖਪਾਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਜਨਮ 20 ਅਪ੍ਰੈਲ 1967 ਨੂੰ ਸ: ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਪਿੰਡ ਬੂਲਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹਾ ਕਪੂਰਥਲਾ (ਪੰਜਾਬ, [ਭਾਰਤ]) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ ‘ਹੀਰ’ ਵਾਰਿਸ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਧਿਐਨ' ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਪਰ 1990 ਤੋਂ 1994 ਤੱਕ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੀ-ਐਚ.ਡੀ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਜੂਨੀਅਰ ਰੀਸਰਚ ਫੈਲੋ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੀਨੀਅਰ ਰੀਸਰਚ ਫੈਲੋ ਵਜੋਂ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। 1997 ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਪਬਲਿਕ ਸਰਵਿਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਕਾਲਜ ਲੈਕਚਰਾਰ ਭਰਤੀ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਕਾਲਜ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਸਿੱਧਸਰ (ਲੁਧਿਆਣਾ) ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਠਹਿਰ ਉਪਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਡੇਢ ਸਾਲ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲਗਪਗ 20 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸਮਾਂ ਉਹ ਨਵਾਬ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ, ਕਪੂਰਥਲਾ ਵਿਖੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਬੀ.ਆਰ. ਅੰਬੇਦਕਰ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਜਲੰਧਰ (ਪੰਜਾਬ) ਵਿਖੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਵਿਭਾਗ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ। 

==ਪੁਸਤਕਾਂ==
===ਸਫ਼ਰਨਾਮੇ===
* ਲੰਡਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦਿਆਂ (2003)
* ਕੈਨੇਡਾ: ਇਕ ਬਾਗ ਬਹੁਰੰਗੀ (2005)

===ਆਲੋਚਨਾ===
* ਬਿਰਤਾਂਤ ਸ਼ਾਸਤਰ :ਉੱਤਰ ਆਧੁਨਿਕ ਪਰਿਪੇਖ (2002)
* 'ਹੀਰ' ਵਾਰਸ: ਬਿਰਤਾਂਤ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪਰਿਪੇਖ (2012)
* ਪੰਜਾਬੀ ਗਲਪ ਦੇ ਆਰ-ਪਾਰ (2012) 
* ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ ਦੀ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾਕਾਰੀ (ਸੰਪਾਦਨ ) (2012)

===ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ===
* ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਫ਼ਸਲ (2020)

===ਸੁਖਪਾਲ ਥਿੰਦ ਬਾਰੇ ਪੁਸਤਕਾਂ===
*''ਸੁਖਪਾਲ ਥਿੰਦ ਦਾ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ ਸੰਸਾਰ''&lt;ref&gt;[http://www.uread.com/book/sukhpal-thind-da-safarnama-sansaar/9789350172360]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਫ਼ਰਵਰੀ 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;
*''ਸੁਖਪਾਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਅੰਤਰ ਬੋਧ''&lt;ref&gt;{{Cite book|ਡਾ.ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ, ਸੰਪਾਦਕ: ਸੁਖਪਾਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਅੰਤਰ ਬੋਧ, ਪੰਜ ਆਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਜਲੰਧਰ, 2023 www.5aabparkashan.com, ISBN: 978-93-88817-93-1=ਸੁਖਪਾਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਅੰਤਰ ਬੋਧ, ਥਿੰਦ, ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਡਾ.) ਪੰਜ ਆਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ,ਜਲੰਧਰ, 2023}}&lt;/ref&gt;
ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਦਰਜਨਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਤੇ ਮੈਗਜੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੁਖਪਾਲ ਦੇ ਸਮੀਖਿਆਤਮਕ ਲੇਖ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕੁਝ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਵਿਸ਼ਵ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ।

&lt;big&gt;ਲੇਖਕ ਦੀ ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਕਾਰਜ:&lt;/big&gt;

{ ਐਮ. ਫਿਲ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਿੱਤ } 

ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ , ਸਮਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਅੰਤਰ –ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਦਵੰਦ , ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਰੀਜ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ , ਮੁਕਤਸਰ , 2007

ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ , ਸੁਖਪਾਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ‘ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ’ : ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ , ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਧਿਐਨ ਵਿਭਾਗ , ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ , ਪਟਿਆਲਾ , 2023

{ ਐਮ.ਏ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਿੱਤ }

       ਸਰੋਜ ਬਾਲਾ, ਸੁਖਪਾਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦੇ ਸਫ਼ਰਨਾਮੇ ‘ ਲੰਡਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦਿਆਂ ‘ ਦਾ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਅਧਿਐਨ, ਲਵਲੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਫਗਵਾੜਾ , 2018

==ਮਾਣ ਸਨਮਾਨ==
*ਰਚਨਾ ਵਿਚਾਰ ਮੰਚ (ਰਜਿ:) ਨਾਭਾ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਬਹੁਮੁੱਲੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ 17 ਨਵੰਬਰ 2002 ਨੂੰ ਮਾਣ ਪੱਤਰ ਭੇਂਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ
*ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਸਭਾ ਨੇ ਜੂਨ 2003 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ
*26 ਜਨਵਰੀ ਦੇ ਮੌਕੇ, 2007 ਵਿੱਚ ਕਪੂਰਥਲਾ ਜਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ
*ਸਿਰਜਣਾ ਕੇਂਦਰ,ਕਪੂਰਥਲਾ (ਰਜਿ.) ਵੱਲੋਂ 28 ਫਰਵਰੀ 2016 ਨੂੰ ਤੀਸਰੇ ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ ਕੁਮਰਾ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ।
*ਉਪਰਾਲਾ ਸਮਾਜਕ ਸੰਘ, ਜਲੰਧਰ ਵੱਲੋਂ 26ਨਵੰਬਰ 2016 ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਸੇਵਾ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ।
*ਪੰਜਾਬ ਭਵਨ, ਸਰੀ ( ਕੈਨੇਡਾ ) ਵੱਲੋਂ 11 ਜੂਨ 2018 ਨੂੰ  ਅਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਮੰਚ, ਸਰੀ ( ਕੈਨੇਡਾ ) ਵੱਲੋਂ 19 ਜੂਨ 2018 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ।
*ਹਿੰਦੂ ਕੰਨਿਆ ਕਾਲਜ, ਕਪੂਰਥਲਾ ਵੱਲੋਂ 11 ਅਗਸਤ 2018 ਨੂੰ 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਨਵਾਜਿਆ ਗਿਆ
*ਦਲਬੀਰ ਚੇਤਨ ਯਾਦਗਾਰੀ ਮੰਚ , ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲੋਂ 4 ਅਪ੍ਰੈਲ 2021 ਨੂੰ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ‘ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਫਸਲ ’ ਨੂੰ 2020 ਦੇ ‘ ਦਲਬੀਰ ਚੇਤਨ ਯਾਦਗਾਰੀ ਕਥਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ’  ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ।
*ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਜਗਰਾਓ ( ਰਜਿ.) ਲੁਧਿਆਣਾ ਵੱਲੋਂ 20 ਮਾਰਚ 2022 ਨੂੰ ‘ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਗਲਪ ਪੁਰਸਕਾਰ ’ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ।

==ਹਵਾਲੇ:-==
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਕ]]
&lt;references /&gt;
ਸੁਖਪਾਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਅੰਤਰ ਬੋਧ, ਥਿੰਦ, ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਡਾ.) [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਕ]] ਪੰਜ ਆਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਜਲੰਧਰ, 2023, ISBN: 977-93-88817-98-1 http://www.5aabparkashan.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220314203732/http://www.5aabparkashan.com/ |date=2022-03-14 }}</text>
      <sha1>nx98dnaaho6t2nmza7f7kuj1fcx0pad</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>845329</id>
      <parentid>845328</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T03:32:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Geet Arts</username>
        <id>44962</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>845329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11205" sha1="plf15sq1b61j4fwfz8fs2olajdxkwa4" xml:space="preserve">{{notability}} 
{{BLP sources}}
{{more citations needed}}

{{Infobox writer
| name         =ਸੁਖਪਾਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ
| image        = Sukhpal Singh Thind.JPG
| imagesize    = 
| caption      = ਸੁਖਪਾਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ
| pseudonym    = ਸੁਖਪਾਲ ਥਿੰਦ
| birth_name    = 
| birth_date    = {{Birth date and age|1967|4| 20|df=yes}}
| birth_place   =   ਭਾਰਤੀ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]]
| death_date    = 
| death_place   =  
| occupation   =ਲੇਖਕ,ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ(ਪੰਜਾਬੀ)
| nationality  = [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]]
| period       = 
| genre        = 
| subject      = 
|alma_mater =[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ]
| movement = ਸੈਕੂਲਰ ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਸੀ  
| notable_works = ਹੀਰ 'ਵਾਰਸ': ਬਿਰਤਾਂਤ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪਰਿਪੇਖ, ਬਿਰਤਾਂਤ ਸ਼ਾਸਤਰ :ਉੱਤਰ ਆਧੁਨਿਕ ਪਰਿਪੇਖ, ਪੰਜਾਬੀ ਗਲਪ ਦੇ ਆਰ-ਪਾਰ 
| spouse       = ਪ੍ਰੋ.ਰਮਣੀਕ ਕੌਰ ਥਿੰਦ 
| partner      = 
| children     = ਅਰਸ਼ਨੂਰ ਕੌਰ ਥਿੰਦ (ਬੇਟੀ) ਸ਼ੁਭਸੀਰਤ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ (ਬੇਟਾ)
| relatives    = 
| influences   =  
| influenced   =
|website=
}}
[[ਤਸਵੀਰ:Sukhpal Thind2.jpg|thumb|ਸੁਖਪਾਲ ਥਿੰਦ 2026 ਵਿੱਚ।]]
'''ਪ੍ਰੋ. ਸੁਖਪਾਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ''' (ਜਨਮ 20 ਅਪ੍ਰੈਲ 1967) ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ, ਸਫ਼ਰਨਾਮਾਕਾਰ, ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ-ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ।&lt;ref&gt;[http://beta.ajitjalandhar.com/news/20130215 ਪ੍ਰੋ: ਸੁਖਪਾਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਘੁੰਡ ਚੁਕਾਈ ]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਉਹ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਬੀ.ਆਰ. ਅੰਬੇਦਕਰ, ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ, ਜਲੰਧਰ (ਪੰਜਾਬ), [ਭਾਰਤ] ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਬਤੌਰ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਵਿਭਾਗ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

==ਜੀਵਨ ਬਿਓਰਾ==
ਸੁਖਪਾਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਜਨਮ 20 ਅਪ੍ਰੈਲ 1967 ਨੂੰ ਸ: ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਪਿੰਡ ਬੂਲਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹਾ ਕਪੂਰਥਲਾ (ਪੰਜਾਬ, [ਭਾਰਤ]) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ ‘ਹੀਰ’ ਵਾਰਿਸ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਧਿਐਨ' ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਪਰ 1990 ਤੋਂ 1994 ਤੱਕ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੀ-ਐਚ.ਡੀ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਜੂਨੀਅਰ ਰੀਸਰਚ ਫੈਲੋ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੀਨੀਅਰ ਰੀਸਰਚ ਫੈਲੋ ਵਜੋਂ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। 1997 ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਪਬਲਿਕ ਸਰਵਿਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਕਾਲਜ ਲੈਕਚਰਾਰ ਭਰਤੀ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਕਾਲਜ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਸਿੱਧਸਰ (ਲੁਧਿਆਣਾ) ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਠਹਿਰ ਉਪਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਡੇਢ ਸਾਲ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲਗਪਗ 20 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸਮਾਂ ਉਹ ਨਵਾਬ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ, ਕਪੂਰਥਲਾ ਵਿਖੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਬੀ.ਆਰ. ਅੰਬੇਦਕਰ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਜਲੰਧਰ (ਪੰਜਾਬ) ਵਿਖੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਵਿਭਾਗ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ। 

==ਪੁਸਤਕਾਂ==
===ਸਫ਼ਰਨਾਮੇ===
* ਲੰਡਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦਿਆਂ (2003)
* ਕੈਨੇਡਾ: ਇਕ ਬਾਗ ਬਹੁਰੰਗੀ (2005)

===ਆਲੋਚਨਾ===
* ਬਿਰਤਾਂਤ ਸ਼ਾਸਤਰ :ਉੱਤਰ ਆਧੁਨਿਕ ਪਰਿਪੇਖ (2002)
* 'ਹੀਰ' ਵਾਰਸ: ਬਿਰਤਾਂਤ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪਰਿਪੇਖ (2012)
* ਪੰਜਾਬੀ ਗਲਪ ਦੇ ਆਰ-ਪਾਰ (2012) 
* ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ ਦੀ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾਕਾਰੀ (ਸੰਪਾਦਨ ) (2012)

===ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ===
* ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਫ਼ਸਲ (2020)

===ਸੁਖਪਾਲ ਥਿੰਦ ਬਾਰੇ ਪੁਸਤਕਾਂ===
*''ਸੁਖਪਾਲ ਥਿੰਦ ਦਾ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ ਸੰਸਾਰ''&lt;ref&gt;[http://www.uread.com/book/sukhpal-thind-da-safarnama-sansaar/9789350172360]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਫ਼ਰਵਰੀ 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;
*''ਸੁਖਪਾਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਅੰਤਰ ਬੋਧ''&lt;ref&gt;{{Cite book|ਡਾ.ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ, ਸੰਪਾਦਕ: ਸੁਖਪਾਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਅੰਤਰ ਬੋਧ, ਪੰਜ ਆਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਜਲੰਧਰ, 2023 www.5aabparkashan.com, ISBN: 978-93-88817-93-1=ਸੁਖਪਾਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਅੰਤਰ ਬੋਧ, ਥਿੰਦ, ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਡਾ.) ਪੰਜ ਆਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ,ਜਲੰਧਰ, 2023}}&lt;/ref&gt;
ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਦਰਜਨਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਤੇ ਮੈਗਜੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੁਖਪਾਲ ਦੇ ਸਮੀਖਿਆਤਮਕ ਲੇਖ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕੁਝ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਵਿਸ਼ਵ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ।

&lt;big&gt;ਲੇਖਕ ਦੀ ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਕਾਰਜ:&lt;/big&gt;

{ ਐਮ. ਫਿਲ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਿੱਤ } 

ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ , ਸਮਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਅੰਤਰ –ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਦਵੰਦ , ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਰੀਜ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ , ਮੁਕਤਸਰ , 2007

ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ , ਸੁਖਪਾਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦਾ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ‘ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ’ : ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ , ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਧਿਐਨ ਵਿਭਾਗ , ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ , ਪਟਿਆਲਾ , 2023

{ ਐਮ.ਏ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਿੱਤ }

       ਸਰੋਜ ਬਾਲਾ, ਸੁਖਪਾਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦੇ ਸਫ਼ਰਨਾਮੇ ‘ ਲੰਡਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦਿਆਂ ‘ ਦਾ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਅਧਿਐਨ, ਲਵਲੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਫਗਵਾੜਾ , 2018

==ਮਾਣ ਸਨਮਾਨ==
*ਰਚਨਾ ਵਿਚਾਰ ਮੰਚ (ਰਜਿ:) ਨਾਭਾ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਬਹੁਮੁੱਲੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ 17 ਨਵੰਬਰ 2002 ਨੂੰ ਮਾਣ ਪੱਤਰ ਭੇਂਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ
*ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਸਭਾ ਨੇ ਜੂਨ 2003 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ
*26 ਜਨਵਰੀ ਦੇ ਮੌਕੇ, 2007 ਵਿੱਚ ਕਪੂਰਥਲਾ ਜਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ
*ਸਿਰਜਣਾ ਕੇਂਦਰ,ਕਪੂਰਥਲਾ (ਰਜਿ.) ਵੱਲੋਂ 28 ਫਰਵਰੀ 2016 ਨੂੰ ਤੀਸਰੇ ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ ਕੁਮਰਾ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ।
*ਉਪਰਾਲਾ ਸਮਾਜਕ ਸੰਘ, ਜਲੰਧਰ ਵੱਲੋਂ 26ਨਵੰਬਰ 2016 ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਸੇਵਾ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ।
*ਪੰਜਾਬ ਭਵਨ, ਸਰੀ ( ਕੈਨੇਡਾ ) ਵੱਲੋਂ 11 ਜੂਨ 2018 ਨੂੰ  ਅਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਮੰਚ, ਸਰੀ ( ਕੈਨੇਡਾ ) ਵੱਲੋਂ 19 ਜੂਨ 2018 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ।
*ਹਿੰਦੂ ਕੰਨਿਆ ਕਾਲਜ, ਕਪੂਰਥਲਾ ਵੱਲੋਂ 11 ਅਗਸਤ 2018 ਨੂੰ 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਨਵਾਜਿਆ ਗਿਆ
*ਦਲਬੀਰ ਚੇਤਨ ਯਾਦਗਾਰੀ ਮੰਚ , ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲੋਂ 4 ਅਪ੍ਰੈਲ 2021 ਨੂੰ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ‘ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਫਸਲ ’ ਨੂੰ 2020 ਦੇ ‘ ਦਲਬੀਰ ਚੇਤਨ ਯਾਦਗਾਰੀ ਕਥਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ’  ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ।
*ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਜਗਰਾਓ ( ਰਜਿ.) ਲੁਧਿਆਣਾ ਵੱਲੋਂ 20 ਮਾਰਚ 2022 ਨੂੰ ‘ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਗਲਪ ਪੁਰਸਕਾਰ ’ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ।

==ਹਵਾਲੇ:-==
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਕ]]
&lt;references /&gt;
ਸੁਖਪਾਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਅੰਤਰ ਬੋਧ, ਥਿੰਦ, ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਡਾ.) [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਕ]] ਪੰਜ ਆਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਜਲੰਧਰ, 2023, ISBN: 977-93-88817-98-1 http://www.5aabparkashan.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220314203732/http://www.5aabparkashan.com/ |date=2022-03-14 }}</text>
      <sha1>plf15sq1b61j4fwfz8fs2olajdxkwa4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਡਾ. ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਿਰਜਣਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61008</id>
    <revision>
      <id>845330</id>
      <parentid>811372</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T03:34:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Geet Arts</username>
        <id>44962</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>845330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4557" sha1="ndy6a98r84q0kjbd4nurk6ykv2lmfxp" xml:space="preserve">[[ਤਸਵੀਰ:ਡਾ. ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਿਰਜਣਾ - 2.jpg|thumb|ਡਾ. ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਿਰਜਣਾ 2024 ਵਿੱਚ।]]
[[ਤਸਵੀਰ:Raghbir_Sirjana_during_Dhahan_Prize_ceremony_at_Punjabi_University,_Patiala_02.jpg|thumb|2022 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਢਾਹਾਂ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ ਰਘਬੀਰ ਸਿਰਜਣਾ।]]
[[ਤਸਵੀਰ:ਡਾ. ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਿਰਜਣਾ.jpg|thumb|ਡਾ. ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਿਰਜਣਾ 2024 ਵਿੱਚ।]]
[[ਤਸਵੀਰ:Dr. Raghbir Singh Sirjna2.jpg|thumb|ਡਾ. ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਿਰਜਣਾ 2026 ਵਿੱਚ]]
'''ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਿਰਜਣਾ''' (ਜਨਮ 10 ਦਸੰਬਰ 1939&lt;ref&gt;http://www.foundationsaarcwriters.com/uploads/histotypdf/DelegateBook/Page-72-79.pdf{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;) ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ [[ਮਾਰਕਸਵਾਦ|ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ]] [[ਆਲੋਚਕ]], [[ਸੰਪਾਦਕ]], [[ਲੇਖਕ]] ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਧਿਐਨ ਵਿਭਾਗ ਤੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ ਅਤੇ 1965 ਤੋਂ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਤਿਮਾਹੀ ਸਾਹਿਤਕ ਰਸਾਲਾ [[ਸਿਰਜਣਾ (ਰਸਾਲਾ)|ਸਿਰਜਣਾ]] ਕੱਢ ਰਿਹਾ ਹੈ। ''ਸਿਰਜਣਾ'' ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਪਰਚਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਹੋਣ ਨਾਤੇ ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਿਰਜਣਾ ਤਖੱਲਸ ਵਾਂਗ ਜੁੜ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ 2009 ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਇਨਾਮ ਡਾਕਟਰ ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਿਰਜਣਾ ਨੂੰ ਮਈ 2010 ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gktoday.in/topic/current-affairs-awards-december-18-31-2009/|title=Current Affairs : Awards December 18-31 , 2009 - GKToday|website=www.gktoday.in|access-date=2022-07-05}}&lt;/ref&gt; 

==ਜ਼ਿੰਦਗੀ==
ਇਸਦਾ ਜਨਮ 1939 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ 30 ਸਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਮੁਖੀ ਰਹਿ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਲੋਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ''ਸਿਰਜਣਾ'' ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲਿਆਉਣ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਪਿਰਤਾਂ ਪਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਉਹ ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਸਭਾ ਦਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਵੀ ਰਹਿ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dhahanprize.com/about/|title=About us|website=The Dhahan Prize For Punjabi Literature|language=en-US|access-date=2022-07-05}}&lt;/ref&gt; 

==ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ==
* ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ 
* ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਵਾਰਡ 

==ਕਿਤਾਬਾਂ==
*''ਯਥਾਰਥੀ'' (ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਨਾ)
*''ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਰਵੇਖਣ'' (ਸੰਪਾਦਨ)
*''ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ: ਰੂਪ ਰੁਝਾਨ'' 

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਆਲੋਚਕ]]</text>
      <sha1>ndy6a98r84q0kjbd4nurk6ykv2lmfxp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>845331</id>
      <parentid>845330</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T03:35:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Geet Arts</username>
        <id>44962</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>845331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4686" sha1="s3af6m4e6ihex8idiw1dd5mdcjhadkz" xml:space="preserve">[[ਤਸਵੀਰ:ਡਾ. ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਿਰਜਣਾ - 2.jpg|thumb|ਡਾ. ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਿਰਜਣਾ 2024 ਵਿੱਚ।]]
[[ਤਸਵੀਰ:Raghbir_Sirjana_during_Dhahan_Prize_ceremony_at_Punjabi_University,_Patiala_02.jpg|thumb|2022 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਢਾਹਾਂ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ ਰਘਬੀਰ ਸਿਰਜਣਾ।]]
[[ਤਸਵੀਰ:ਡਾ. ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਿਰਜਣਾ.jpg|thumb|ਡਾ. ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਿਰਜਣਾ 2024 ਵਿੱਚ।]]
[[ਤਸਵੀਰ:Dr. Raghbir Singh Sirjna2.jpg|thumb|ਡਾ. ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਿਰਜਣਾ 2026 ਵਿੱਚ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Dr. Raghbir Singh Sirjna.jpg|thumb|ਡਾ. ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਿਰਜਣਾ 2026 ਵਿੱਚ]]
'''ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਿਰਜਣਾ''' (ਜਨਮ 10 ਦਸੰਬਰ 1939&lt;ref&gt;http://www.foundationsaarcwriters.com/uploads/histotypdf/DelegateBook/Page-72-79.pdf{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;) ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ [[ਮਾਰਕਸਵਾਦ|ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ]] [[ਆਲੋਚਕ]], [[ਸੰਪਾਦਕ]], [[ਲੇਖਕ]] ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਧਿਐਨ ਵਿਭਾਗ ਤੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ ਅਤੇ 1965 ਤੋਂ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਤਿਮਾਹੀ ਸਾਹਿਤਕ ਰਸਾਲਾ [[ਸਿਰਜਣਾ (ਰਸਾਲਾ)|ਸਿਰਜਣਾ]] ਕੱਢ ਰਿਹਾ ਹੈ। ''ਸਿਰਜਣਾ'' ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਪਰਚਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਹੋਣ ਨਾਤੇ ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਿਰਜਣਾ ਤਖੱਲਸ ਵਾਂਗ ਜੁੜ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ 2009 ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਇਨਾਮ ਡਾਕਟਰ ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਿਰਜਣਾ ਨੂੰ ਮਈ 2010 ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gktoday.in/topic/current-affairs-awards-december-18-31-2009/|title=Current Affairs : Awards December 18-31 , 2009 - GKToday|website=www.gktoday.in|access-date=2022-07-05}}&lt;/ref&gt; 

==ਜ਼ਿੰਦਗੀ==
ਇਸਦਾ ਜਨਮ 1939 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ 30 ਸਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਮੁਖੀ ਰਹਿ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਲੋਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ''ਸਿਰਜਣਾ'' ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲਿਆਉਣ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਪਿਰਤਾਂ ਪਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਉਹ ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਸਭਾ ਦਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਵੀ ਰਹਿ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dhahanprize.com/about/|title=About us|website=The Dhahan Prize For Punjabi Literature|language=en-US|access-date=2022-07-05}}&lt;/ref&gt; 

==ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ==
* ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ 
* ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਵਾਰਡ 

==ਕਿਤਾਬਾਂ==
*''ਯਥਾਰਥੀ'' (ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਨਾ)
*''ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਰਵੇਖਣ'' (ਸੰਪਾਦਨ)
*''ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ: ਰੂਪ ਰੁਝਾਨ'' 

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਆਲੋਚਕ]]</text>
      <sha1>s3af6m4e6ihex8idiw1dd5mdcjhadkz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਘੜਾਮ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62297</id>
    <revision>
      <id>845310</id>
      <parentid>817470</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T02:16:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Geet Arts</username>
        <id>44962</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਫੋਟੋ ਗੈਲਰੀ */</comment>
      <origin>845310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7544" sha1="3fcox2oqgjtw0p1p00awfhf5ys6evox" xml:space="preserve">[[File:Historical village,Gharram,Patiala,Punjab,india.JPG|thumb|Historical village,Gharram,Patiala,Punjab,india]]
{{Infobox Indian Jurisdiction |
native_name =ਘੜਾਮ  | 
type = ਪਿੰਡ| 
latd = 30.1177| longd = 76.4801|
state_name = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]]
district = [[ਪਟਿਆਲਾ]] |
population_as_of = ਪਿੰਡ ਦੀ ਵਸੋਂ 3165 ਹੈ |
population_total = | 
population_density = |
sex_ratio = 895.21|
area_magnitude= sq. km |
area_total = 807|
area_telephone = 0175 |
vehicle_code_range = PB-11|
unlocode = |
website = |
footnotes = |
}}
'''ਘੜਾਮ''' [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਘੜਾਮ ਪਿੰਡ ਭੁਨਰਹੇੜੀ ਬਲਾਕ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। &lt;ref&gt;http://www.esopb.gov.in/WriteReadData/VD/BlockReports/VDBlock_Population1139.Pdf
&lt;/ref&gt; ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਕਈ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਥੇ  ਲਗਪਗ ਹਰ ਧਰਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ ਹਨ। 2011 ਦੀ ਜਨ ਗਣਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ  ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਲਗਭਗ 7 ਹਜ਼ਾਰ ਹੈ। ਇਥੇ  ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਥੇਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਉਪਰ ਬਣੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਅਜੇ ਵੀ ਕੁਝ ਦੀਵਾਰਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਿਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। 

ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ  ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਭਾਗ [[ਪੰਜਾਬ]] ਕੋਲ ਹੈ। ਥੇਹ ਨੂੰ [[ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ]] ਨੇ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਬਾਰੇ ਇਹ ਵੀ ਦੰਦ ਕਥਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿੰਡ [[ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਚੰਦਰ]] ਦੇ ਨਾਨਕਿਆਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਸੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਕੁਸ਼ੱਲਿਆ ਇਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਮਾਤਾ ਕੁਸ਼ੱਲਿਆ ਨੂੰ ਇਥੋਂ ਵਿਆਹੁਣ ਆਇਆ ਸੀ। 

ਇਥੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੀਰ ਭੀਖਮ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਵੀ ਦਰਗਾਹ ਹੈ ਜਿਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਪੀਰ ਭੀਖਮ ਸ਼ਾਹ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ [[ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਨੇ [[ਪਟਨਾ]] [[ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਪੀਰ ਭੀਖਮ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਚੜਦੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਸੱਜਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਅੱਜ ਕੋਈ ਯੋਧਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਜੋ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰੇਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜਦੋਂ ਪੀਰ ਭੀਖਮ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਘੜਾਮ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਆਏ ਸਨ ਤਾਂ ਪੀਰ ਭੀਖਮ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਚੜਦੇ ਵੱਲ ਦੋ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਥਾਂ ’ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ]] ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਿਲਾਪਸਰ]] ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਵੀ ਹਰ ਸਾਲ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਇਥੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਾ ਮੰਦਰ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬਾਬਾ ਸ਼ੰਕਰ ਗਿਰ ਔਲੀਆ ਦਾ ਮੰਦਰ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਤਲਾਬ ਵੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਵੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲੋਕ ਬਾਬਾ ਸ਼ੰਕਰ ਗਿਰ ਔਲੀਆ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਵਿਚ [[ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ]] ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿੰਨ੍ਹੇ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਕੁਝ ਕੁਝ ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਹੈ। ਜਿਥੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਮਦਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਵਸੇ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਫਿਊਜੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ  ਅਤੇ ਕੁਝ ਇਥੋਂ ਦੇ ਮੂਲ ਵਾਸਨੀਕ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।
==ਫੋਟੋ ਗੈਲਰੀ==
&lt;gallery&gt;
File:Historical buildings of village Ghrraam, Patiala, Punjab , India.JPG|[[ਤਸਵੀਰ:Gharam.jpg|thumb|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਘੜਾਮ ਦੇ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਬਣੀਆਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੂਰਤੀਆਂ]]ਪੀਰ ਭੀਖਮ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ [[ਦਰਗਾਹ]] ਤੇ ਲਿਖੀ ਇਬਾਰਤ , ਪਿੰਡ [[ਘੜਾਮ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]] , [[ਪੰਜਾਬ]] , [[ਭਾਰਤ]] 
File:Dargah , peer Bhikham Shah , village Gharram, Patiala , Punjab, India.JPG| ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਵਾਰ ,ਪੀਰ ਭੀਖਮ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ [[ਦਰਗਾਹ]] , ਪਿੰਡ [[ਘੜਾਮ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]] , [[ਪੰਜਾਬ]] , [[ਭਾਰਤ]] 
File:Dargah peer Bhikham Shah( inner) , village Gharram, Patiala, Punjab, India.JPG|ਪੀਰ ਭੀਖਮ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ [[ਦਰਗਾਹ]] , ਪਿੰਡ [[ਘੜਾਮ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]] , [[ਪੰਜਾਬ]] , [[ਭਾਰਤ]] 
File:Shiv Mandir of Historical village Gharraam, Patiala, Punjab , India.JPG|ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ  , ਪਿੰਡ [[ਘੜਾਮ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]] , [[ਪੰਜਾਬ]] , [[ਭਾਰਤ]] 
File:Temple of Gharram, historcal village,Punjab,India.JPG|ਮੰਦਰ , ਪਿੰਡ [[ਘੜਾਮ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]] , [[ਪੰਜਾਬ]] , [[ਭਾਰਤ]]
File:Mound of Gharam village, Patiala, Punjab, India.jpg|ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਥੇਹ  , ਪਿੰਡ [[ਘੜਾਮ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]] , [[ਪੰਜਾਬ]] , [[ਭਾਰਤ]] 
File:Gharraam villlage street made of small bricks,Patiala,Punjab ,india.JPG|ਪੁਰਾਤਨ ਨਿੱਕੀ [[ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ]] ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਗਲੀ , ਪਿੰਡ [[ਘੜਾਮ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]] , [[ਪੰਜਾਬ]] , [[ਭਾਰਤ]] 
File:ਘੜਾਮ.jpg|ਘੜਾਮ ਵਿਖੇ ਪੀਰ ਭੀਖਮ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਦੀ ਇੱਕ ਦੀਵਾਰ
&lt;/gallery&gt; 
==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>3fcox2oqgjtw0p1p00awfhf5ys6evox</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>845311</id>
      <parentid>845310</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T02:21:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Geet Arts</username>
        <id>44962</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਫੋਟੋ ਗੈਲਰੀ */</comment>
      <origin>845311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7341" sha1="bd3on7rd4gc7dvtewkq8l9ygtov57jh" xml:space="preserve">[[File:Historical village,Gharram,Patiala,Punjab,india.JPG|thumb|Historical village,Gharram,Patiala,Punjab,india]]
{{Infobox Indian Jurisdiction |
native_name =ਘੜਾਮ  | 
type = ਪਿੰਡ| 
latd = 30.1177| longd = 76.4801|
state_name = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]]
district = [[ਪਟਿਆਲਾ]] |
population_as_of = ਪਿੰਡ ਦੀ ਵਸੋਂ 3165 ਹੈ |
population_total = | 
population_density = |
sex_ratio = 895.21|
area_magnitude= sq. km |
area_total = 807|
area_telephone = 0175 |
vehicle_code_range = PB-11|
unlocode = |
website = |
footnotes = |
}}
'''ਘੜਾਮ''' [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਘੜਾਮ ਪਿੰਡ ਭੁਨਰਹੇੜੀ ਬਲਾਕ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। &lt;ref&gt;http://www.esopb.gov.in/WriteReadData/VD/BlockReports/VDBlock_Population1139.Pdf
&lt;/ref&gt; ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਕਈ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਥੇ  ਲਗਪਗ ਹਰ ਧਰਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ ਹਨ। 2011 ਦੀ ਜਨ ਗਣਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ  ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਲਗਭਗ 7 ਹਜ਼ਾਰ ਹੈ। ਇਥੇ  ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਥੇਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਉਪਰ ਬਣੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਅਜੇ ਵੀ ਕੁਝ ਦੀਵਾਰਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਿਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। 

ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ  ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਭਾਗ [[ਪੰਜਾਬ]] ਕੋਲ ਹੈ। ਥੇਹ ਨੂੰ [[ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ]] ਨੇ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਬਾਰੇ ਇਹ ਵੀ ਦੰਦ ਕਥਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿੰਡ [[ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਚੰਦਰ]] ਦੇ ਨਾਨਕਿਆਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਸੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਕੁਸ਼ੱਲਿਆ ਇਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਮਾਤਾ ਕੁਸ਼ੱਲਿਆ ਨੂੰ ਇਥੋਂ ਵਿਆਹੁਣ ਆਇਆ ਸੀ। 

ਇਥੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੀਰ ਭੀਖਮ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਵੀ ਦਰਗਾਹ ਹੈ ਜਿਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਪੀਰ ਭੀਖਮ ਸ਼ਾਹ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ [[ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਨੇ [[ਪਟਨਾ]] [[ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਪੀਰ ਭੀਖਮ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਚੜਦੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਸੱਜਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਅੱਜ ਕੋਈ ਯੋਧਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਜੋ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰੇਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜਦੋਂ ਪੀਰ ਭੀਖਮ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਘੜਾਮ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਆਏ ਸਨ ਤਾਂ ਪੀਰ ਭੀਖਮ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਚੜਦੇ ਵੱਲ ਦੋ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਥਾਂ ’ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ]] ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਿਲਾਪਸਰ]] ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਵੀ ਹਰ ਸਾਲ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਇਥੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਾ ਮੰਦਰ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬਾਬਾ ਸ਼ੰਕਰ ਗਿਰ ਔਲੀਆ ਦਾ ਮੰਦਰ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਤਲਾਬ ਵੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਵੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲੋਕ ਬਾਬਾ ਸ਼ੰਕਰ ਗਿਰ ਔਲੀਆ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਵਿਚ [[ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ]] ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿੰਨ੍ਹੇ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਕੁਝ ਕੁਝ ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਹੈ। ਜਿਥੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਮਦਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਵਸੇ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਫਿਊਜੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ  ਅਤੇ ਕੁਝ ਇਥੋਂ ਦੇ ਮੂਲ ਵਾਸਨੀਕ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।
==ਫੋਟੋ ਗੈਲਰੀ==
&lt;gallery&gt;
File:Historical buildings of village Ghrraam, Patiala, Punjab , India.JPG|[[ਤਸਵੀਰ:Gharam.jpg|thumb|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਘੜਾਮ ਦੇ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਬਣੀਆਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੂਰਤੀਆਂ]]
File:Dargah , peer Bhikham Shah , village Gharram, Patiala , Punjab, India.JPG| ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਵਾਰ ,ਪੀਰ ਭੀਖਮ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ [[ਦਰਗਾਹ]] , ਪਿੰਡ [[ਘੜਾਮ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]] , [[ਪੰਜਾਬ]] , [[ਭਾਰਤ]] 
File:Dargah peer Bhikham Shah( inner) , village Gharram, Patiala, Punjab, India.JPG|ਪੀਰ ਭੀਖਮ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ [[ਦਰਗਾਹ]] , ਪਿੰਡ [[ਘੜਾਮ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]] , [[ਪੰਜਾਬ]] , [[ਭਾਰਤ]] 
File:Shiv Mandir of Historical village Gharraam, Patiala, Punjab , India.JPG|ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ  , ਪਿੰਡ [[ਘੜਾਮ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]] , [[ਪੰਜਾਬ]] , [[ਭਾਰਤ]] 
File:Temple of Gharram, historcal village,Punjab,India.JPG|ਮੰਦਰ , ਪਿੰਡ [[ਘੜਾਮ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]] , [[ਪੰਜਾਬ]] , [[ਭਾਰਤ]]
File:Mound of Gharam village, Patiala, Punjab, India.jpg|ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਥੇਹ  , ਪਿੰਡ [[ਘੜਾਮ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]] , [[ਪੰਜਾਬ]] , [[ਭਾਰਤ]] 
File:Gharraam villlage street made of small bricks,Patiala,Punjab ,india.JPG|ਪੁਰਾਤਨ ਨਿੱਕੀ [[ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ]] ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਗਲੀ , ਪਿੰਡ [[ਘੜਾਮ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]] , [[ਪੰਜਾਬ]] , [[ਭਾਰਤ]] 
File:ਘੜਾਮ.jpg|ਘੜਾਮ ਵਿਖੇ ਪੀਰ ਭੀਖਮ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਦੀ ਇੱਕ ਦੀਵਾਰ
&lt;/gallery&gt; 
==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>bd3on7rd4gc7dvtewkq8l9ygtov57jh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>845312</id>
      <parentid>845311</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T02:22:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Geet Arts</username>
        <id>44962</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਫੋਟੋ ਗੈਲਰੀ */</comment>
      <origin>845312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7407" sha1="j28x0fb2z7qyn348mtk4lh38ek81h7d" xml:space="preserve">[[File:Historical village,Gharram,Patiala,Punjab,india.JPG|thumb|Historical village,Gharram,Patiala,Punjab,india]]
{{Infobox Indian Jurisdiction |
native_name =ਘੜਾਮ  | 
type = ਪਿੰਡ| 
latd = 30.1177| longd = 76.4801|
state_name = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]]
district = [[ਪਟਿਆਲਾ]] |
population_as_of = ਪਿੰਡ ਦੀ ਵਸੋਂ 3165 ਹੈ |
population_total = | 
population_density = |
sex_ratio = 895.21|
area_magnitude= sq. km |
area_total = 807|
area_telephone = 0175 |
vehicle_code_range = PB-11|
unlocode = |
website = |
footnotes = |
}}
'''ਘੜਾਮ''' [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਘੜਾਮ ਪਿੰਡ ਭੁਨਰਹੇੜੀ ਬਲਾਕ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। &lt;ref&gt;http://www.esopb.gov.in/WriteReadData/VD/BlockReports/VDBlock_Population1139.Pdf
&lt;/ref&gt; ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਕਈ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਥੇ  ਲਗਪਗ ਹਰ ਧਰਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ ਹਨ। 2011 ਦੀ ਜਨ ਗਣਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ  ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਲਗਭਗ 7 ਹਜ਼ਾਰ ਹੈ। ਇਥੇ  ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਥੇਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਉਪਰ ਬਣੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਅਜੇ ਵੀ ਕੁਝ ਦੀਵਾਰਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਿਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। 

ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ  ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਭਾਗ [[ਪੰਜਾਬ]] ਕੋਲ ਹੈ। ਥੇਹ ਨੂੰ [[ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ]] ਨੇ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਬਾਰੇ ਇਹ ਵੀ ਦੰਦ ਕਥਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿੰਡ [[ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਚੰਦਰ]] ਦੇ ਨਾਨਕਿਆਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਸੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਕੁਸ਼ੱਲਿਆ ਇਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਮਾਤਾ ਕੁਸ਼ੱਲਿਆ ਨੂੰ ਇਥੋਂ ਵਿਆਹੁਣ ਆਇਆ ਸੀ। 

ਇਥੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੀਰ ਭੀਖਮ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਵੀ ਦਰਗਾਹ ਹੈ ਜਿਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਪੀਰ ਭੀਖਮ ਸ਼ਾਹ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ [[ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਨੇ [[ਪਟਨਾ]] [[ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਪੀਰ ਭੀਖਮ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਚੜਦੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਸੱਜਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਅੱਜ ਕੋਈ ਯੋਧਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਜੋ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰੇਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜਦੋਂ ਪੀਰ ਭੀਖਮ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਘੜਾਮ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਆਏ ਸਨ ਤਾਂ ਪੀਰ ਭੀਖਮ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਚੜਦੇ ਵੱਲ ਦੋ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਥਾਂ ’ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ]] ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਿਲਾਪਸਰ]] ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਵੀ ਹਰ ਸਾਲ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਇਥੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਾ ਮੰਦਰ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬਾਬਾ ਸ਼ੰਕਰ ਗਿਰ ਔਲੀਆ ਦਾ ਮੰਦਰ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਤਲਾਬ ਵੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਵੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲੋਕ ਬਾਬਾ ਸ਼ੰਕਰ ਗਿਰ ਔਲੀਆ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਵਿਚ [[ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ]] ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿੰਨ੍ਹੇ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਕੁਝ ਕੁਝ ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਹੈ। ਜਿਥੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਮਦਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਵਸੇ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਫਿਊਜੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ  ਅਤੇ ਕੁਝ ਇਥੋਂ ਦੇ ਮੂਲ ਵਾਸਨੀਕ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।
==ਫੋਟੋ ਗੈਲਰੀ==
&lt;gallery&gt;
ਤਸਵੀਰ:Historical buildings of village Ghrraam, Patiala, Punjab , India.JPG| ਪੀਰ ਭੀਖਮ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ [[ਦਰਗਾਹ]] ਤੇ ਲਿਖੀ ਇਬਾਰਤ , ਪਿੰਡ [[ਘੜਾਮ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]] , [[ਪੰਜਾਬ]] , [[ਭਾਰਤ]] 
ਤਸਵੀਰ:Dargah , peer Bhikham Shah , village Gharram, Patiala , Punjab, India.JPG|ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਵਾਰ ,ਪੀਰ ਭੀਖਮ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ [[ਦਰਗਾਹ]] , ਪਿੰਡ [[ਘੜਾਮ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]] , [[ਪੰਜਾਬ]] , [[ਭਾਰਤ]]
ਤਸਵੀਰ:Dargah peer Bhikham Shah( inner) , village Gharram, Patiala, Punjab, India.JPG|ਪੀਰ ਭੀਖਮ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ [[ਦਰਗਾਹ]] , ਪਿੰਡ [[ਘੜਾਮ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]] , [[ਪੰਜਾਬ]] , [[ਭਾਰਤ]]
ਤਸਵੀਰ:Shiv Mandir of Historical village Gharraam, Patiala, Punjab , India.JPG|ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ  , ਪਿੰਡ [[ਘੜਾਮ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]] , [[ਪੰਜਾਬ]] , [[ਭਾਰਤ]]
ਤਸਵੀਰ:Temple of Gharram, historcal village,Punjab,India.JPG|ਮੰਦਰ , ਪਿੰਡ [[ਘੜਾਮ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]] , [[ਪੰਜਾਬ]] , [[ਭਾਰਤ]]
ਤਸਵੀਰ:Mound of Gharam village, Patiala, Punjab, India.jpg|ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਥੇਹ  , ਪਿੰਡ [[ਘੜਾਮ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]] , [[ਪੰਜਾਬ]] , [[ਭਾਰਤ]]
ਤਸਵੀਰ:Gharraam villlage street made of small bricks,Patiala,Punjab ,india.JPG|ਪੁਰਾਤਨ ਨਿੱਕੀ [[ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ]] ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਗਲੀ , ਪਿੰਡ [[ਘੜਾਮ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]] , [[ਪੰਜਾਬ]] , [[ਭਾਰਤ]]
ਤਸਵੀਰ:ਘੜਾਮ.jpg|ਘੜਾਮ ਵਿਖੇ ਪੀਰ ਭੀਖਮ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਦੀ ਇੱਕ ਦੀਵਾਰ
&lt;/gallery&gt; 
==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>j28x0fb2z7qyn348mtk4lh38ek81h7d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>845314</id>
      <parentid>845312</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T02:51:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Geet Arts</username>
        <id>44962</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ਫੋਟੋ ਗੈਲਰੀ */</comment>
      <origin>845314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9249" sha1="50woij5pwqkyvbrrecqgbpe33lljkyw" xml:space="preserve">[[File:Historical village,Gharram,Patiala,Punjab,india.JPG|thumb|Historical village,Gharram,Patiala,Punjab,india]]
{{Infobox Indian Jurisdiction |
native_name =ਘੜਾਮ  | 
type = ਪਿੰਡ| 
latd = 30.1177| longd = 76.4801|
state_name = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]]
district = [[ਪਟਿਆਲਾ]] |
population_as_of = ਪਿੰਡ ਦੀ ਵਸੋਂ 3165 ਹੈ |
population_total = | 
population_density = |
sex_ratio = 895.21|
area_magnitude= sq. km |
area_total = 807|
area_telephone = 0175 |
vehicle_code_range = PB-11|
unlocode = |
website = |
footnotes = |
}}
'''ਘੜਾਮ''' [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਘੜਾਮ ਪਿੰਡ ਭੁਨਰਹੇੜੀ ਬਲਾਕ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। &lt;ref&gt;http://www.esopb.gov.in/WriteReadData/VD/BlockReports/VDBlock_Population1139.Pdf
&lt;/ref&gt; ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਕਈ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਥੇ  ਲਗਪਗ ਹਰ ਧਰਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ ਹਨ। 2011 ਦੀ ਜਨ ਗਣਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ  ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਲਗਭਗ 7 ਹਜ਼ਾਰ ਹੈ। ਇਥੇ  ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਥੇਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਉਪਰ ਬਣੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਅਜੇ ਵੀ ਕੁਝ ਦੀਵਾਰਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਿਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। 

ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ  ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਭਾਗ [[ਪੰਜਾਬ]] ਕੋਲ ਹੈ। ਥੇਹ ਨੂੰ [[ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ]] ਨੇ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਬਾਰੇ ਇਹ ਵੀ ਦੰਦ ਕਥਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿੰਡ [[ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਚੰਦਰ]] ਦੇ ਨਾਨਕਿਆਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਸੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਕੁਸ਼ੱਲਿਆ ਇਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਮਾਤਾ ਕੁਸ਼ੱਲਿਆ ਨੂੰ ਇਥੋਂ ਵਿਆਹੁਣ ਆਇਆ ਸੀ। 

ਇਥੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੀਰ ਭੀਖਮ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਵੀ ਦਰਗਾਹ ਹੈ ਜਿਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਪੀਰ ਭੀਖਮ ਸ਼ਾਹ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ [[ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਨੇ [[ਪਟਨਾ]] [[ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਪੀਰ ਭੀਖਮ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਚੜਦੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਸੱਜਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਅੱਜ ਕੋਈ ਯੋਧਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਜੋ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰੇਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜਦੋਂ ਪੀਰ ਭੀਖਮ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਘੜਾਮ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਆਏ ਸਨ ਤਾਂ ਪੀਰ ਭੀਖਮ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਚੜਦੇ ਵੱਲ ਦੋ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਥਾਂ ’ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ]] ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਿਲਾਪਸਰ]] ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਵੀ ਹਰ ਸਾਲ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਇਥੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਾ ਮੰਦਰ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬਾਬਾ ਸ਼ੰਕਰ ਗਿਰ ਔਲੀਆ ਦਾ ਮੰਦਰ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਤਲਾਬ ਵੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਵੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲੋਕ ਬਾਬਾ ਸ਼ੰਕਰ ਗਿਰ ਔਲੀਆ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਵਿਚ [[ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ]] ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿੰਨ੍ਹੇ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਕੁਝ ਕੁਝ ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਹੈ। ਜਿਥੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਮਦਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਵਸੇ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਫਿਊਜੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ  ਅਤੇ ਕੁਝ ਇਥੋਂ ਦੇ ਮੂਲ ਵਾਸਨੀਕ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।
==ਫੋਟੋ ਗੈਲਰੀ==
&lt;gallery&gt;
ਤਸਵੀਰ:Historical buildings of village Ghrraam, Patiala, Punjab , India.JPG|ਪੀਰ ਭੀਖਮ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ [[ਦਰਗਾਹ]] ਤੇ ਲਿਖੀ ਇਬਾਰਤ , ਪਿੰਡ [[ਘੜਾਮ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]] , [[ਪੰਜਾਬ]] , [[ਭਾਰਤ]]
ਤਸਵੀਰ:Dargah , peer Bhikham Shah , village Gharram, Patiala , Punjab, India.JPG|ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਵਾਰ ,ਪੀਰ ਭੀਖਮ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ [[ਦਰਗਾਹ]] , ਪਿੰਡ [[ਘੜਾਮ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]] , [[ਪੰਜਾਬ]] , [[ਭਾਰਤ]]
ਤਸਵੀਰ:Dargah peer Bhikham Shah( inner) , village Gharram, Patiala, Punjab, India.JPG|ਪੀਰ ਭੀਖਮ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ [[ਦਰਗਾਹ]] , ਪਿੰਡ [[ਘੜਾਮ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]] , [[ਪੰਜਾਬ]] , [[ਭਾਰਤ]]
ਤਸਵੀਰ:Shiv Mandir of Historical village Gharraam, Patiala, Punjab , India.JPG|ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ  , ਪਿੰਡ [[ਘੜਾਮ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]] , [[ਪੰਜਾਬ]] , [[ਭਾਰਤ]]
ਤਸਵੀਰ:Temple of Gharram, historcal village,Punjab,India.JPG|ਮੰਦਰ , ਪਿੰਡ [[ਘੜਾਮ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]] , [[ਪੰਜਾਬ]] , [[ਭਾਰਤ]]
ਤਸਵੀਰ:Mound of Gharam village, Patiala, Punjab, India.jpg|ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਥੇਹ  , ਪਿੰਡ [[ਘੜਾਮ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]] , [[ਪੰਜਾਬ]] , [[ਭਾਰਤ]]
ਤਸਵੀਰ:Gharraam villlage street made of small bricks,Patiala,Punjab ,india.JPG|ਪੁਰਾਤਨ ਨਿੱਕੀ [[ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ]] ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਗਲੀ , ਪਿੰਡ [[ਘੜਾਮ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]] , [[ਪੰਜਾਬ]] , [[ਭਾਰਤ]]
ਤਸਵੀਰ:ਘੜਾਮ.jpg|ਘੜਾਮ ਵਿਖੇ ਪੀਰ ਭੀਖਮ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਦੀ ਇੱਕ ਦੀਵਾਰ
ਤਸਵੀਰ:Gharam.jpg|ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਦੇ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੂਰਤੀਆਂ, ਪਿੰਡ ਘੜਾਮ, ਪਟਿਆਲਾ
ਤਸਵੀਰ:Gate Shiv Temple.jpg|ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ਾ, ਪਿੰਡ ਘੜਾਮ, ਪਟਿਆਲਾ
ਤਸਵੀਰ:Gate Mira Bheekh.jpg|ਪੀਰ ਭੀਖਮ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮਜਾਰ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨੀ ਡਿਊਢੀ
ਤਸਵੀਰ:Valait Shah Tomb.jpg|ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਦਿਸਦਾ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਥੇਹ ਉੱਪਰ ਬਣੀ ਵਲੈਤ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮਜਾਰ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਪਿੰਡ [[ਘੜਾਮ]], [[ਪਟਿਆਲਾ, ਪੰਜਾਬ]]
ਤਸਵੀਰ:Ancient Stepwell, Gharam.jpg|ਪੁਰਾਤਨ ਬਾਉਲੀ, ਪਿੰਡ [[ਘੜਾਮ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]]
ਤਸਵੀਰ:Shiv Temple, Gharam.jpg|ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ, ਪਿੰਡ [[ਘੜਾਮ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]]
ਤਸਵੀਰ:Tomb Peer Bhikham Shah, Gharam.jpg|ਪੀਰ ਭੀਖਮ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮਜਾਰ, ਪਿੰਡ [[ਘੜਾਮ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]]
ਤਸਵੀਰ:Tomb Bhikham Shah, Gharam.jpg|ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਥੇਹ ਤੋਂ ਦਿਸਦਾ ਪੀਰ ਭੀਖਮ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮਜਾਰ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਪਿੰਡ [[ਘੜਾਮ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]]
ਤਸਵੀਰ:Mata Kaushaliya Devi Temple, Gharam.jpg|ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਥੇਹ ਉਪਰ ਬਣਿਆਂ ਮਾਤਾ ਕੌਸ਼ੱਲਿਆ ਦੇਵੀ ਮੰਦਰ, [[ਘੜਾਮ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]]
&lt;/gallery&gt; 
==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>50woij5pwqkyvbrrecqgbpe33lljkyw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਰੂਦਲ਼</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63850</id>
    <revision>
      <id>845293</id>
      <parentid>534311</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T16:34:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2956" sha1="l1nhottdncjioxs79l4dncjntpxu16s" xml:space="preserve">'''ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਰੂਦਲ਼ ''' ਇੱਕ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਮੂਲ ਦਾ ਸ਼ਖਸ ਹੈ ਜੋ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਆਪਣਾਕੇ [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ [[ਅੰਨਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਕੋਲ ਪੈਂਦੇ ਕਸਬੇ [[ਨੂਰਪੁਰ ਬੇਦੀ]] ਵਿਖੇ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਫਾਰਮ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ &quot;ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦਾ ਫਾਰਮ&quot; ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।&lt;ref&gt;http://sikhchic.com/people/the_organic_farmer_of_anandpur{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਗਸਤ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
==ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ ==
ਸ੍ਰੀ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਰੂਦਲ਼ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ 57 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਸ਼ਖਸ ਹੈ। ਉਹ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੋ ਕੇ ਇਸਨੂੰ ਅਪਨਾਓਣ ਦੇ ਮੰਤਵ ਲਈ [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਰਾਜ [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਆਇਆ।ਉਸਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿੱਖ ਔਰਤ ਸ੍ਰੀ ਮਤੀ ਬਲਵਿੰਦਰ ਕੌਰ, ਜੋ ਨੰਗਲ ਕਾਲਜ ਵਿਖੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੜਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਜਮੀਨ ਖਰੀਦ ਕੇ ਖੇਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਜੈਵਿਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਖੁਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;http://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/French-Sikh-convert-appalled-at-degeneration-in-Punjab-politics/articleshow/34131108.cms&lt;/ref&gt;
==ਧਰਮ ਅਤੇ ਨਾਮ ਬਦਲਣਾ==
ਸ੍ਰੀ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਰੂਦਲ ਦਾ ਨੇ 1995 ਵਿੱਚ ਫ੍ਰਾਂਸੀਸੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਦਰਖਾਸਤ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਮਾਈਕਲ ਰੂਦਲ ਤੋਂ ਬਦਲਕੇ ''ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਰੂਦਲ'', ਰਖਣ ਦੀ ਇਜ਼ਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਅਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਰੂਦਲ ਨੇ ਫਰਾਂਸ ਦੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਤਿਆਗ ਕੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਆਪਣਾ ਲਈ ਜਿਥੋਂ ਉਸਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਰੂਦਲ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪਾਸਪੋਰਟ ਜਾਰੀ ਹੋਇਆ ਹੈ। 
==ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>l1nhottdncjioxs79l4dncjntpxu16s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਡਾ. ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65763</id>
    <revision>
      <id>845325</id>
      <parentid>836882</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T03:20:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Geet Arts</username>
        <id>44962</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>845325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7301" sha1="59rqwwvcli0z7p7zjeiajvf5s66enui" xml:space="preserve">{{Infobox writer
|image = [[ਤਸਵੀਰ:My_Photo-_Copy%281%29.jpg|200x|thumb|ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ]]
|imagesize = 
| name = ਡਾ. ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ
| image_name = 
| caption = 
| pseudonym =
| birth_name= 
| birth_date = ਜੁਲਾਈ 11, 1967
| birth_place = ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
| death_date = 
| death_place = 
| family = ਪਤਨੀ: ਡਾ. ਜਗਦੀਸ਼ ਕੌਰ, ਧੀ: ਸਹਿਜਮੀਤ, ਪੁੱਤਰ: ਆਮੀਨ
| occupation = ਸੀਨੀਅਰ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਅਤੇ ਮੁਖੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ। ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਡਮੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ
| nationality = ਭਾਰਤੀ
| period = 
| genre = ਆਲੋਚਕ, ਸਾਹਿਤਕਾਰ,
| subject = 1. ਆਲੋਚਨਾ, 2. ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਹਿਤ (ਨਾਵਲ ਤੇ ਕਵਿਤਾ) 3. ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ
| movement = 
| notableworks = ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ: ਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ (2012), ਅਧਿਐਨ ਪਾਸਾਰ (2015)
| influences = ਡਾ. ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਵੀ, ਡਾ. ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਪੂਰ
| influenced =
| signature =
| address = 3089, ਅਰਬਨ ਅਸਟੇਟ, ਫੇਜ਼-II, ਪਟਿਆਲਾ।
}}
[[ਤਸਵੀਰ:Dr. Surjit.jpg|thumb|ਡਾ. ਸੁਰਜੀਤ 2025 ਵਿੱਚ।]]
[[ਤਸਵੀਰ:Dr. Surjeet.jpg|thumb|ਡਾ. ਸੁਰਜੀਤ 2026 ਵਿੱਚ]]
'''ਡਾ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ''' [[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਹਨ। 11 ਜੁਲਾਈ 1967 ਨੂੰ ਜਨਮੇ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁੱਢਲੀ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਤੱਕ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਖੰਨਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲਜਾਂ ਤੋਂ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ। 1988 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ ਐਮ.ਏ. ਆਨਰਜ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪਰੀਖਿਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਥਮ ਸਥਾਨ ਨਾਲ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। 1988 ਅਗਸਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ, ਦੋਰਾਹਾ]] ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਅਧਿਆਪਨ ਕਾਰਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸਾਲ 2014 ਤੋਂ 2016 ਤਕ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕੈਡਮੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹੇ ਅਤੇ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਹਨ। ਇਹ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕੈਡਮੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਦੇ ਤ੍ਰੇਮਾਸਿਕ ਰੈਫ਼ਰੀਡ ਜਰਨਲ 'ਆਲੋਚਨਾ' ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ [[ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], [[ਅਲੀਗੜ੍ਹ]] ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਰਿਜ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ ਮੁਕਤਸਰ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਧਿਆਪਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://punjabiuniversity.ac.in/punjabidepartment/Surjit.php |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2016-08-26 |archive-date=2014-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140105144126/http://punjabiuniversity.ac.in/punjabidepartment/Surjit.php |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

ਡਾ. ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅਧਿਐਨ ਖੇਤਰ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ &quot;ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸੰਕਟ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਾਵਲ: ਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਰਜ&quot; ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਪੀਐਚ.ਡੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕ ਮਰਹੂਮ ਡਾ. ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਵੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਭਾਸ਼ਣ ਲੜੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

==ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ==
* ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ: ਸਮਕਾਲੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ (ਸਹਿ-ਸੰਪਾਦਕ), ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ, 2004
* ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ: ਵਿਭਿੰਨ ਪੱਖ ਤੇ ਪਾਸਾਰ (ਸਹਿ-ਸੰਪਾਦਕ) ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ, 2005
* ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ (ਸਹਿ-ਸੰਪਾਦਕ), ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 2009
* ਪੰਜਾਬੀ ਡਾਇਸਪੋਰਾ: ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਨ (ਸਹਿ-ਸੰਪਾਦਕ), ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 2011
* ਪੰਜਾਬੀ ਡਾਇਸਪੋਰਾ: ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ (ਸਹਿ-ਸੰਪਾਦਕ), ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 2012
* ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ: ਦ੍ਰਿਸ਼ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ, 2012
* ਮੁੱਢਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਗਿਆਨ (ਸਹਿ-ਸੰਪਾਦਕ), ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ,2014
* ਅਧਿਐਨ ਪਾਸਾਰ, ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ, 2015
* ਗਲਪ-ਸਿਧਾਂਤ (ਸਹਿ ਸੰਪਾਦਕ), ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 2017
*ਲੋਕਧਾਰਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ (ਸੰਪਾਦਕ), ਗਰੇਸ਼ੀਅਸ ਬੁਕਸ, ਪਟਿਆਲਾ, 2018

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* [https://twitter.com/surjitpbiu ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ] ਟਵਿੱਟਰ ਉੱਤੇ

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਟਾਫ਼]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ]]</text>
      <sha1>59rqwwvcli0z7p7zjeiajvf5s66enui</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸੱਤਪਾਲ ਭੀਖੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77637</id>
    <revision>
      <id>845317</id>
      <parentid>839458</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T03:01:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Geet Arts</username>
        <id>44962</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>845317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7175" sha1="1ovzg31dp5ji9drnaa1hphc9c67zlpf" xml:space="preserve">[[ਤਸਵੀਰ:Satpal Bhikhi 2.jpg|thumb]]
{{Infobox writer
| name =ਸਤਪਾਲ ਭੀਖੀ
| image = 
| imagesize = 
| caption = 
| pseudonym = 
| birth_name = 
| birth_date = {{Birth date |1972|12|20|df=yes}}
| birth_place = [[ਭੀਖੀ]], [[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], ਭਾਰਤ
| death_date = 
| death_place = 
| occupation = ਕਵੀ, ਅਧਿਆਪਕ 
| nationality = [[ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ|ਭਾਰਤੀ]]
| period = 
| genre = [[ਨਜ਼ਮ]] 
| subject = ਪੰਜਾਬੀ
|alma_mater = [[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ]]
| movement = 
| notable_works = ''ਪਲਕਾਂ ਹੇਠ ਦਰਿਆ'', ''ਪੀਲ੍ਹਾਂ''
| spouse = 
| partner = 
| children = 1
| relatives = 
| influences = ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ 
| influenced =
|website= 
}}
[[ਤਸਵੀਰ:Satpal Bhikhi 01.jpg|thumb]]
[[ਤਸਵੀਰ:Eminent Punjabi Poet Dr. Surjit Patar and Satpal Bhikhi 02.jpg|thumb]]
[[ਤਸਵੀਰ:Satpal Bhikhi.jpg|thumb|ਸਤਪਾਲ ਭੀਖੀ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Satpal Bhikhi2.jpg|thumb|ਸਤਪਾਲ ਭੀਖੀ 2026 ਵਿੱਚ]]
'''ਸਤਪਾਲ ਭੀਖੀ ''' ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਇੱਕ ਕਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਿੱਤੇ ਵਜੋਂ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;http://punjabitribuneonline.com/2011/03/%E0%A8%B8%E0%A8%A4%E0%A8%AA%E0%A8%BE%E0%A8%B2-%E0%A8%AD%E0%A9%80%E0%A8%96%E0%A9%80-%E0%A8%A6%E0%A9%80%E0%A8%86%E0%A8%82-%E0%A8%95%E0%A9%81%E0%A8%9D-%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%B5%E0%A8%BF-%E0%A8%B0/&lt;/ref&gt;

==ਜੀਵਨ ==
ਸਤਪਾਲ ਭੀਖੀ ਦਾ ਜਨਮ [[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੇ [[ਭੀਖੀ]] ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ (ਸਵ) ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਯਸ਼ੋਦਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਘਰ 20 ਦਸੰਬਰ 1972 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਐਮ ਏ ਅਤੇ ਈ.ਟੀ ਟੀ. ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਬਤੌਰ ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਕ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ।

==ਸਨਮਾਨ ==
ਸਤਪਾਲ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਵੱਲੋਂ ਉਸਦੇ ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ [[ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;http://punjabitribuneonline.com/2017/06/%E0%A8%AE%E0%A8%BE%E0%A8%A8%E0%A8%B8%E0%A8%BE-%E0%A9%9B%E0%A8%BF%E0%A8%B2%E0%A9%8D%E0%A8%B9%E0%A9%87-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%B8%E0%A9%87-%E0%A8%86%E0%A8%8F-%E0%A8%A6/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/2-primary-teachers-of-mansa-chosen-for-sahitya-akademi-awards/articleshow/59276805.cms&lt;/ref&gt; ਸਤਪਾਲ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ''ਸਾਰੇ ਅੱਖਰ ਬੋਲੇ'' ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਵੱਲੋਂ 2017 ਦਾ 'ਮਾਤਾ ਜਸਵੰਤ ਕੌਰ ਮੌਲਿਕ ਬਾਲ ਪੁਸਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ' ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;http://beta.ajitjalandhar.com/news/20170320/15/1705871.cms#1705871{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://beta.ajitjalandhar.com/news/20170623/2/1820837.cms#1820837{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }},&lt;/ref&gt;

==ਰਚਨਾਵਾਂ ==
===ਕਵਿਤਾ ===
*[[ਪਲਕਾਂ ਹੇਠ ਦਰਿਆ]]
*[[ਕੋਈ ਨਾਲ ਨਾਲ]]
*[[ਮਾਫ਼ ਕਰੀਂ,ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ]]

===ਜੀਵਨੀ ===
*[[ਕਾਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਸੂਹੇ ਸਫ਼ਰ ਤੱਕ: ਕਾਮਰੇਡ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ]]

===ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ ===
*[[ਰਿੰਕੂ ਦੀ ਸ਼ਰਾਰਤ ]]- ਬਾਲ ਕਹਾਣੀਆਂ
*[[ਮੇਲੇ ਜਾਂਵਾਂਗੇ ]]- ਬਾਲ ਕਵਿਤਾਵਾਂ 
*[[ਤਿੰਨ ਆੜੀ]] ਬਾਲ ਕਹਾਣੀਆਂ
*[[ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਬੈਠਕ]] ਬਾਲ ਕਹਾਣੀਆਂ
*[[ਸਾਰੇ ਅੱਖ਼ਰ ਬੋਲੇ]] ਬਾਲ ਕਹਾਣੀਆਂ
*[[ਸਰ੍ਕਸ]] ਬਾਲ ਕਹਾਣੀਆਂ
*[[ਨਰਸਰੀ ਗੀਤ]] ਬਾਲ ਕਵਿਤਾਵਾਂ
*[[ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਕਿਆਰੀ]]ਬਾਲ ਕਵਿਤਾਵਾਂ

===ਅਨੁਵਾਦ ===
*ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਸ਼ਵ ਕਹਾਣੀਆ 
*[[ਮੁਨਸ਼ੀ ਪ੍ਰੇਮ ਚੰਦ]] ਦੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਬਾਲ ਕਹਾਣੀਆਂ
*[[ਤਿਤਲੀ ਤੇ ਉਮੀਦਾਂ ਦਾ ਸੰਗੀਤ]]
*ਜੀਵਨ ਕਹਾਣੀ [[ਮੁਨਸ਼ੀ ਪ੍ਰੇਮ ਚੰਦ]]

==ਕਾਵਿ ਵੰਨਗੀ ==
&lt;poem&gt;
&lt;big&gt;
ਤੀਸਰੀ ਟਿਕਟ 
&lt;/big&gt;
&lt;small&gt;
ਦੋ ਟਿਕਟਾਂ ਨਾਲ 
ਸਫ਼ਰ ਕਰਦਿਆਂ 
ਤੀਸਰੀ ਟਿਕਟ ਲਈ 
ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕੰਡਕਟਰ 
ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਬੈਠੀ 
ਮੇਰੇ ਮੋਢਿਆਂ ਤੇ ਝੂਟਦੀ 
ਮੈਨੂੰ ਘੋੜਾ ਬਣਾ ਖੇਡਦੀ 
ਮੇਰੀ ਬੇਟੀ 
ਅਚਾਨਕ ਵੱਡੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ 
ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ

ਟਿਕਟ ਨੇ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਮੈਨੂੰ 
ਉਸਦੇ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਅਗਲੇ 
ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਰਹੱਸ

ਹੁਣ ਮੈਂ ਬੱਸ ਤੇ ਨਹੀਂ 
ਤਿੰਨ ਟਿਕਟਾਂ ਸਮੇਤ 
ਤਿੰਨ ਸਫਰਾਂ ਤੇ ਸਫ਼ਰ 
ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ !!
&lt;/small&gt;
&lt;/poem&gt;
&lt;poem&gt;
&lt;big&gt;
ਪਾਣੀ ਛਿੜਕ ਰਿਹਾ ਆਦਮੀ 
&lt;/big&gt;
&lt;small&gt;
ਬੂਟੇ ’ਤੇ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕ ਰਿਹਾ ਆਦਮੀ
ਰੁੱਖ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ
ਬੀਜ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ
ਬਾਲਟੀ ’ਚ ਪਿਆ ਪਾਣੀ
ਬੋਲਦਾ ਹੈ
‘‘ਗੁਰਨੀਰ ਸਿੰਘ
ਮੈਨੂੰ ਵਰਤ ਲੈ
ਕੁਝ ਸਿੰਜ ਲੈ’’
ਪਾਣੀ ਛਿੜਕ ਰਹੇ ਆਦਮੀ ਦੇ
ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਕਿਧਰੇ
ਫੁੱਟ ਰਹੀਆਂ
ਹਰੀਆਂ ਕਰੂੰਬਲਾਂ
ਫੈਲ ਰਹੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ
ਬੂਟੇ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕ ਰਿਹਾ ਆਦਮੀ
ਰੁੱਖ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ!
ਬੀਜ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ!!
&lt;/small &gt;
&lt;/poem&gt;
==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1972]]</text>
      <sha1>1ovzg31dp5ji9drnaa1hphc9c67zlpf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Ysyy</title>
    <ns>3</ns>
    <id>78471</id>
    <revision>
      <id>845298</id>
      <parentid>323397</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T17:14:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Cabayi</username>
        <id>27315</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Cabayi ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Alkenrinnstet]] ਨੂੰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Ysyy]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Alkenrinnstet|Alkenrinnstet]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Ysyy|Ysyy]]&quot;</comment>
      <origin>323397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="232" sha1="j6j6nfkua0ersayhuzjdbcl8d8g5i0l" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Alkenrinnstet}}

-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:28, 12 ਮਈ 2016 (UTC)</text>
      <sha1>j6j6nfkua0ersayhuzjdbcl8d8g5i0l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82567</id>
    <revision>
      <id>845315</id>
      <parentid>815432</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T02:57:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Geet Arts</username>
        <id>44962</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>845315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19510" sha1="srig5mlvfda8b5slep6airvxxm809s3" xml:space="preserve">{{ਬੇ-ਹਵਾਲਾ}}
[[ਤਸਵੀਰ:ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸੰਧੂ (ਗੀਤਕਾਰ) - 2.jpg|thumb|ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸੰਧੂ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Shamsher Sandhu.jpg|thumb|ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸੰਧੂ 2026 ਵਿੱਚ]]
'''ਪ੍ਰੋ. ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ''' ਇੱਕ ਗਜ਼ਲਕਾਰ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ ਐਮ. ਏ. ਕੀਤੀ। ਉਹ ਕਾਲਜ ਮੈਗਜ਼ੀਨ 'ਸਤਲੁਜ 1956-57' ਵਿੱਚ ਸੰਪਾਦਕ ਸੀ ਅਤੇ ਫੇਰ ''ਮਾਲਵਾ ਸਿਖਲਾਈ ਕਾਲਜ, ਲੁਧਿਆਣਾ'' ਵਿਖੇ ਬੀ.ਟੀ. ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ 1957-58 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਲਜ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ‘ਮਾਲਵਾ’ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਦਾ ਨਾਂ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਦੇ ਉੱਘੇ ਗ਼ਜ਼ਲਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਹੈ।
[[ਤਸਵੀਰ:ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸੰਧੂ (ਗੀਤਕਾਰ).jpg|thumb|ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ]]

ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਦੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਬ੍ਰਿਹਾ, ਇਸ਼ਕ, ਪ੍ਰੇਮ, ਦਰਦ, ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਪ੍ਰਤੀ ਰੋਸ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦੀਆਂ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਸ਼ਿਅਰ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨੁਖਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਵਡੇਰੇ ਸ੍ਰੋਕਾਰ ਵੀ ਇਸ ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਤਰਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਮਹਿਜ਼ ਪਿਆਰ ਦਾ ਕਵੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਰਵ ਵਿਆਪੀ ਅਤੇ ਸਰਵ ਭੌਮਿਕਤਾ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਿਕਤਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਸ਼ਿਅਰ ਵੀ ਕਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਸਾਰਥਿਕਤਾ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਸਤੂਗਤ ਧਰਾਤਲ ਉੱਤੇ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਪਰ ਐਸਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਿੱਚ ਰਮਜ਼ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਦਾ ਇਲਮ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਗੁਝੀਆਂ ਰਮਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਨਿਭਾ ਨੂੰ ਆਸਾਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਸੰਧੂ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਗੁੱਤੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਕਸਕਾਂ ਹਨ।

ਪ੍ਰੋ. ਸੰਧੂ ਆਪਣੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਪਾਸਾਰ ਵਿੱਚ ਲੁੱਟੀ ਜਾ ਰਹੀ ਧਿਰ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਖਲੋਂਦਾ ਹੈ।

==ਕਿਤਾਬਾਂ==
*ਗਾ ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਗੀਤ ਤੂੰ (ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਿਹ) 2003
*ਜੋਤ ਸਾਹਸ ਦੇ ਜਗਾ (ਗ਼ਜ਼ਲ ਤੇ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਿਹ) 2005
*ਬਣ ਸ਼ੁਆ ਤੂੰ (ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਿਹ) 2006
*ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀ ਭਾਲ (ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਿਹ) 2007
*ਕਸ਼ਮੀਰਾ ਸਿੰਘ ਚਮਨ ਦੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ 2007
*ਸੁਲਗਦੀ ਲੀਕ (ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਿਹ) 2008
*ਗੀਤ ਤੋਂ ਸੁਲਗਦੀ ਲੀਕ ਤੱਕ (ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਿਹ) 2009
*ਕਲਾਮੇਂ ਸਬਾ ਕੇ ਤੀਨ ਰੰਗ (ਸਬਾ ਸ਼ੇਖ਼ ਕੀ ਉਰਦੂ ਗ਼ਜ਼ਲੇਂ 2009
* ਢਲ ਰਹੇ ਐ ਸੂਰਜਾ (ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਿਹ) 2010-11

==ਚੋਣਵੇਂ ਸ਼ਿਅਰ==

*ਕੂੰਜਾਂ ਦੇ ਵਾਂਗ ਯਾਦਾਂ, ਉਤਰਨ ਜਾਂ ਦਿਲ ਦੇ ਵਿਹੜੇ,
ਬੁੱਲਾ ਹਵਾ ਦਾ ਆਵੇ ਸੰਦਲੀ ਫੁਹਾਰ ਵਰਗਾ।

* ਮੈਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਚੋਂ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਕਾਲਖਾਂ ਮਿਟਾ ਸਕਾਂ,
ਨਿਤਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਣ ਦੇਕੇ ਮਾਨ ਵੀ ਦੁਆ ਸਕਾਂ।

ਕਟਾਕੇ ਪਰ ਵੀ ਸੋਚਦਾਂ ਮੈਂ ਸਾਥੀਆਂ ‘ਚ ਜਾ ਰਲਾਂ,

ਤੇ ਪਿੰਜਰੇ ਨੂੰ ਤੋੜਕੇ ਮੈਂ ਤਾਰੀਆਂ ਲਗਾ ਸਕਾਂ।
*ਅੰਧਰਾਤਿਆਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਸਾਰੇ,
ਮਜ਼ਹਬ ਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸੁੱਚੇ ਪਿਆਰ ਵਰਗਾ।

*ਫੇਰ ਜਾਪੇ ਬਾਬਰਾਂ ਨੇ, ਹਿੰਦ ਮੱਲੀ ਆਣਕੇ,
ਕਲਮ ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਤੂੰ, ਨਾਨਕਾ ਜੌਹਰ ਵਖਾ।

*ਦੇਖੋ ਨਾ ਡੁਬ ਜਾਏ ਕਿਸ਼ਤੀ ਤੂਫਾਨ ਘੇਰੇ,
ਮੰਜ਼ਲ ਨਾ ਪਹੁੰਚ ਪਾਏ ਚੀਰੇ ਨਾ ਜੋ ਹਨੇਰੇ।

*ਸੋਚਾਂ ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਭਲਾ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਨੀ,
ਪਰ ਨਾ ਪਿੱਛਾ ਛਡਦੀ ਨਿਸ ਦਿਨ ਚਿਤ ਹਰਨੀ।

*ਹਰਮੰਦਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਉਡੀਕੇ, ਮੀਆਂ ਮੀਰੀ ਛੋਹਾਂ ਨੂੰ,
ਵਿਚ ਅਰਦਾਸਾਂ ਨਾਂ ਦਾ ਨੌਂਗਾ, ਕਦ ਤੂੰ ਉਸ ਦਾ ਪਾਵੇਂਗਾ।

*ਇਕ ਤੋਂ ਦੋ ਪੰਜਾਬ ਬਣਾਏ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਟਕਰਾਵਾਂ ਨੇ,
ਮੋਹਨ ਆਕੇ ਫਿਰ ਵੀ ਸਭਨੂੰ ਕਿੱਸੇ ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ।

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੀ ਇਸ ਬੇਲਾ ਅੰਦਰ ਥਾਂ ਥਾਂ ਕਾਤਲ ਠੱਗ ਉਚੱਕੇ,

ਵੰਡੀ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਬੈਠੇ ਵੰਡੀ ਬੋਲੀ ਵੀਰੇ ਮਾਂਵਾਂ।

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; ਵੰਡੇ ਨਾਨਕ ਤੇ ਮਰਦਾਨੇ, ਸਿੰਘ ਫਤਿਹ ਤੇ ਫਤਿਹ ਮੁਹੰਮਦ,

ਰਾਮ ਰਹੀਮਾਂ ਦੀ ਇਸ ਵੰਡੀ ਵੰਡਿਆ ਪੰਜਾਂ ਹੀ ਦਰਿਆਵਾਂ।

*ਨਾਂ ਤੇਰੇ ਦਾ ਚੇਤਾ ਛੇੜੇ ਰਾਗਨੀਆਂ,
ਦਰਸ ਤੇਰੇ ਦੀ ਲੋਚਾ ਪਾਵੇ ਫੁੱਮਣੀਆਂ।

*ਵਿੱਚ ਉਡੀਕਾਂ ਸ਼ਾਮੀਂ ਸੂਰਜ ਆ ਢਲਿਆ,
ਕੰਧਾਂ ਵਾਂਗੂੰ ਯਾਦਾਂ ਨੇ ਹੈ ਆ ਵਲਿਆ।

*ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਤੇ ਗੀਤ ਮੇਰੇ ਹੋਵਣਗੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਨੀ,
ਬੋਲੀ ਮੇਰੀ ਜੋ ਦਿੱਤੇ ਯਾਰੋ ਉਧਾਰ ਮੈਨੂੰ।

*ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਜੋ ਨਾ ਬੰਦਾ ਜਾਣੇ ਉਹ ਧਰਮ ਕੈਸਾ,
ਜ਼ਾਹਰ ਨੂੰ ਛੋਡ ਟੋਲੇ ਮੜ੍ਹੀਆਂ ਮਸਾਨ ਅੰਦਰ।

*ਚਿੜੀਆਂ ਨੇ ਫੇਰ ਤੋੜਨਾ ਬਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਮਾਨ ਨੂੰ,
ਚਾਰੋਂ ਤਰਫ ਤੋਂ ਉਠਣਾ ਐਸਾ ਤੁਫਾਨ ਹੈ।

*ਸਾਰੇ ਅਦੀਬ ਸਾਡੇ ਦੇਕੇ ਗਏ ਜੋ ਸਾਨੂੰ,
ਦੌਲਤ ਮਹਾਨ ਸਾਹਿਤ ਨਾਨਕ ਸੀ ਪਰ ਨਿਰਾਲਾ।

*ਪੰਛੀ ਹਵਾ ਦੇ ਝੰਬੇ ਵਾਂਗੂੰ ਹੈ ਹਾਲ ਮੇਰਾ,
ਘਾਇਲ ਜੋ ਕਰ ਗਈ ਹੈ ਦਿਸਦੀ ਕਟਾਰ ਨਾਹੀਂ।

*ਕਸ਼ਤੀ ਬਣਾ ਤੂੰ ਤਨ ਦੀ ਚੱਪੂ ਬਣਾ ਤੂੰ ਮਨ ਦਾ,
ਬਿਨ ਹੌਸਲੇ ਦੇ ਸੰਧੂ ਹੋਣਾ ਤੂੰ ਪਾਰ ਨਾਹੀਂ।

*ਮੰਜ਼ਲ ਦੀ ਦੂਰੀ ਵਧ ਗਈ ਜਿੰਨੀ ਕੁ ਹੋਰ ਸੀ,
ਓਨੀ ਹੀ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਈ ਮੇਰੀ ਵੀ ਤੋਰ ਸੀ।

*ਜੰਗਾਂ ਦਾ ਇਹ ਕੁਲਹਿਣਾ ਵਧਦਾ ਹੀ ਦੌਰ ਜਾਵੇ,
ਕੋਈ ਤੇ ਵਕਤ ਆਵੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜੋ ਠੱਲ੍ਹ ਪਾਵੇ।

*ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਆਖੇ ਦੁਨੀਆ ਤੇ ਮੈਂ ਲਿਆਉਣਾ,
ਗੋਲਾ ਬਰੂਦ ਚਿਣਕੇ ਨੀਹਾਂ ਬਣਾਈ ਫਿਰਦਾ।

*ਤੂੰ ਕਣੀ ਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਸ ਸਾਗਰਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਦੇਂ,
ਬੀਜ ਅੰਦਰ ਭੇਤ ਸਾਰੇ ਕਿਵ ਲਕੋ ਫਿਰ ਫੋਲਦਾ।

*ਆਪਣੇ ਲਹੂ ਦੀ ਲਾਟ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਬਣਾਓ ਦੋਸਤੋ,
ਅਕਲਾਂ ਤੇ ਇਲਮਾਂ ਆਸਰੇ ਸਾਥੀ ਜਗਾਓ ਦੋਸਤੋ।

*ਨਿਰਮਲ ਮਲੂਕ ਸੁਪਨੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਪਹਿਣ ਵਸਤਰ,
ਦਿਲ ਨੂੰ ਨੇ ਆਣ ਲਾਉਂਦੇ ਕੈਸਾ ਹੁਸੀਨ ਲਾਰਾ।

*ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਤੇ ਗੀਤ ਮੇਰੇ ਪਰਵਾਜ਼ ਵੀ ਨੇ ਭੁੱਲੇ,
ਕੀਕਣ ਭਰਾਂ ਉਡਾਨਾਂ ਕਤਰੇ ਹੀ ਪਰ ਗਏ ਨੇ।

*ਟੁੰਬੇ ਨਾ ਜੋ ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਨਾ ਸੇਧ ਦੇਵੇ,
ਕਾਹਦੀ ਉਹ ਫਿਰ ਕਲਾ ਹੈ ਜਾਪੇ ਕਲ੍ਹਾ ਕਲੰਦਰ।

*ਮੇਰੇ ਤੇ ਵਾਲ ਖਿਲਰੇ ਮੇਰੇ ਖ਼ਿਆਲ ਵਾਂਗੂੰ,
ਮੇਰੇ ਨਸੀਬ ਕਿੱਥੇ ਵਾਲਾਂ ‘ਚ ਫੁਲ ਸਵਾਰਨੇ।

*ਫਿਰ ਯਾਦਾਂ ਦੀ ਵਾਛੜ ਆਈ ਨੈਣ ਮਿਰੇ ਨੇ ਸਿੱਲ੍ਹੇ ਸਿੱਲ੍ਹੇ,
ਦਿਲ ਮੇਰੇ ਦੇ ਕੰਧਾਂ ਕੋਠੇ ਜਾਪਣ ਥਿੜਕੇ ਹਿੱਲ੍ਹੇ ਹਿੱਲ੍ਹੇ।

*ਗੰਗਾ ਜਲ ਤੇ ਆਬੇ ਜ਼ਮਜ਼ਮ ਪੀਕੇ ਵੇਖੇ,
ਉਸ ਚੋਂ ਮੈਨੂੰ ਹਰਮੰਦਰ ਦੇ ਪੈਣ ਭੁਲੇਖੇ।

*ਇਕ ਤੋਂ ਦੋ ਪੰਜਾਬ ਬਣਾਏ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਟਕਰਾਵਾਂ ਨੇ,
ਮੋਹਨ ਆਕੇ ਫਿਰ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਕਿੱਸੇ ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ।

*ਮੁਲਕਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਯਾਰੋ ਕੀਤਾ ਸੀ ਘਾਣ ਐਸਾ,
ਜੜ੍ਹ ਹੀ ਪਕੜ ਨਾ ਪਾਏ ਉਮਰਾ ਹੀ ਮਾਤ ਗੁਜ਼ਰੀ।

*ਸੰਧੂ ਨਾ ਪਾ ਖਲਾਰਾ ਸ਼ੇਖੀ ਬਖੇਰ ਨਾਹੀਂ,
ਸ਼ਾਇਰ ਜੋ ਹੁਨਰ ਹਾਸਲ ਅਦਬੀ ਕਮਾਲ ਰੱਖੇ।

*ਲੋਚਾਂ ਦਿਨੇ ਤੇ ਰਾਤੀਂ ਤੇਰਾ ਦੀਦਾਰ ਆਵੇ,
ਤੇਰਾ ਹੀ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਕਰਾਰ ਆਵੇ।

*ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਨੂਰ ਜਾਵੇ ਤੇਰਾ ਦੀਦਾਰ ਕਰਦੇ,
ਸਾਹਾਂ ਦੀ ਡੋਰ ਟੁੱਟੇ ਤੇਰਾ ਹੀ ਨਾਂ ਉਚਰਦੇ।

*ਸੁਪਨੇ ‘ਚ ਰੋਜ਼ ਤੇਰੀ ਡੋਲੀ ਨੂੰ ਮੈਂ ਲਿਆਵਾਂ,
ਸੁੰਞਾਂ ਪਿਆ ਇਹ ਵਿਹੜਾ ਸ਼ਗਨੀ ਪਿਆ ਸਜਾਵਾਂ।

*ਬੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਨੈਣਾਂ ਦੇ ਬਾਰ ਢੋ ਕੇ,
ਰੱਖਾਂ ਮੈਂ ਦਿਲ ‘ਚ ਆਪਣੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਕੋ ਲਕੋ ਕੇ।

*ਵਲਵਲੇ ਜਜ਼ਬੇ ਉਮੀਦਾਂ ਸੱਧਰਾਂ,
ਤੜਪਦੇ ਨੇ ਬਿਨ ਤੇਰੇ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ।

*ਘਰੇ ਚੈਨ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਆਰਾਮ ਬਾਹਰ,
ਤੇਰੇ ਬਿਨ ਇਹ ਪਲ ਪਲ ਉਦਾਸੇ ਨੇ ਸਾਰੇ।

*ਛੋਹਾਂ ਤੋਂ ਹੋ ਕੇ ਹੀਣੇ ਅਹਿਸਾਸ ਠਰ ਗਏ ਨੇ,
ਤੇਰੇ ਸਪਰਸ਼ ਖਿੜਦਾ ਦਿਲ ਦਾ ਗੁਲਾਬ ਯਾਰਾ।

*ਤੇਰੀ ਜੁਦਾਈ ਮੈਨੂੰ ਕੀਤਾ ਨਿਢਾਲ ਸਜਣਾ,
ਤਰਸੇ ਪਏ ਹਾਂ ਕਦ ਤੋਂ ਮੁਖੜਾ ਵਿਖਾਲ ਸਜਣਾ।

*ਜਦ ਵਤਨ ਦੀ ਯਾਦ ਆਵੇ ਕੀ ਕਰਾਂ,
ਡੁਬ ਡੁਬਾਂਦੇ ਨੈਣ ਧੀਰਜ ਕਿਵ ਧਰਾਂ।
* ਇਸ ਗਰਾਂ ਵੀ ਵੰਸ਼ ਮੇਰੀ ਵੱਸਦੀ,
ਬੇੜੀਆਂ ਦੋਹਾਂ ‘ਚ ਕੱਠਾ ਕਿਵ ਤਰਾਂ।

*ਇਹ ਵੀ ਮੇਰੀ ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੀ, ਵੰਡ ਪਾਵਾਂ ਕਿੰਜ ਮੈਂ,
ਧਰਤ ਮਾਂ ਤੇ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ, ਲੈ ਬਲਾਵਾਂ ਦੋਸਤੋ।

* ਲੋਕਤੰਤਰ ਦਾ ਮਖੌਟਾ, ਪਾ ਫਰੰਗੀ ਭੂਤਿਆ,
ਅੱਗ ਤੇ ਅਸਪਾਤ ਵਰਤੇ, ਜਗਤ ਸਾਰਾ ਲੈ ਡਰਾ।
* ਆਪ ਵਣਜੀ ਅੱਗਦਾ ਤੇ, ਖੁਦ ਕਰਾਵੇ ਅਮਨ ਇਹ,
* ਰਾਵਨਾਂ ਦੁਰਯੋਧਨਾਂ ਦਾ, ਲੱਗਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ।
*ਜੰਗਾਂ ਗਲੀ ਗਲੀ ਹੁਣ ਜ਼ਾਲਮ ਨੇ ਰੁੱਧੀਆਂ ਨੇ,
ਪੱਤੇ ਜ਼ਤੂਨ ਦੇ ਹੁਣ ਫੜਨੇ ਕੀ ਘੁੱਗੀਆਂ ਨੇ।
* ਤਾਜਰ ਇਹ ਮੌਤ ਵਾਲੇ ਰਾਖੇ ਬਣੇ ਜਦੋਂ ਦੇ,
* ਬਸਤੀ ਵਿਰਾਨ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਤਾਂ ਹੀ ਉਗੀਆਂ ਨੇ।

==ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਸੰਬਧਿਤ==

*ਮੰਦਰ ਮਸਜਦ ਮੱਲੀ ਬੈਠੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਟੋਲੇ ਠੱਗਾਂ ਦੇ
ਤਾੜੀ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠੇ ਸਾਰੇ, ਕਿਸ ਛਤਰੀ ਤੇ ਆਵੇਂਗਾ।
*ਜੋ ਅਸਾਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਦਾ, ਪਾੜਦਾ ਵਿੱਚ ਟੋਲਿਆਂ
ਇਸ ਤਰਾਂ ਦਾ ਵੱਖ ਵਾਦੀ, ਧਰਮ ਨਾ ਇਨਸਾਨ ਦਾ।

*ਛੱਡ ਦੁਆਰੇ ਮੰਦਰ ਮਸਜਦ, ਜੇ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਣਾ ਹੈ
ਪਹਿਚਾਨ ਸ਼ਕਲ ਹਰ ਬੰਦੇ ਵਿਚ, ਜੋ ਉਸ ਚੋਜੀ ਧਾਰੀ ਹੈ।

*ਜੋਤ ਸਾਹਸ ਦੀ ਜਗਾ ਤੂੰ, ਜੋਤ ਸਾਹਸ ਦੀ ਜਗਾ
ਰਾਹ ਬਿਖੜੇ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਸਾਥੀਆ ਤੂੰ ਮੁਸਕਰਾ।

*ਜਲ ਰਹੇ ਇਸ ਜਗਤ ਨੂੰ ਹੈ, ਲੋੜ ਅਮਨਾਂ ਦੀ ਬੜੀ
ਇਸ ਧੁਆਂਖੀ ਧਰਤ ਉੱਤੇ, ਮੀਂਹ ਅਮਨਾਂ ਦਾ ਵਸਾ।

*ਯਾਦ ਰੱਖੇਗਾ ਜ਼ਮਾਨਾ, ਓਸ ਨੂੰ ਹੀ ਦੋਸਤਾ
ਰਾਹ ਮਾਨਵ ਦੇ ਲਈ ਜੋ, ਉੱਜਲੇ ਹੈ ਕਰ ਗਿਆ।

ਇਕ ਮਕਾਨੋ ਘਰ ਬਣਾਇਆ, ਸੀ ਜੁ ਤੇਰੇ ਸਾਥ ਨੇ …

ਨਾਮ ਉਸ ਦਾ ਮੈਂ ਤਦੇ ਸੀ, ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲਿਆ।

*ਕਰ ਬਸੇਰਾ ਏਸ ਥਾਂ ਤੇ, ਆਲ੍ਹਣਾ ਤੂੰ ਲੈ ਬਣਾ
ਦਿਲ ਦਾ ਪੰਛੀ ਜੇਸ ਥਾਂ ਤੇ, ਭਰ ਉਡਾਰੀ ਆ ਗਿਆ।

*ਪੱਥਰ ਬਣਦੇ ਜਾਂਦੇ ਦਿਲ ਦਾ, ਕਰਨਾ ਕੋਈ ਇਲਾਜ ਬਣੇ
ਤੱਜੋ ਨੇਜੇ ਬਰਛੇ ਛੇਦੋ, ਬੰਸੀ ਦੀ ਇਹ ਵਾਜ ਬਣੇ।

*ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਗਹਿਣਾ ਵਿਦਿਆ, ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋ ਦੇ ਸਕਦੇ
ਸਾਰੇ ਮਾਪੇ ਚਾਰਾ ਕਰੀਏ, ਵਿਦਿਆ ਧੀ ਦਾ ਦਾਜ ਬਣੇ।

*ਤੋਤੇ ਰਟਨਾ ਦਾ ਨਾ ਕੋਈ, ਲਾਭ ਕਦੇ ਵੀ ਹੋਇਆ ਹੈ
ਕੱਟੜਪਣ ਨੇ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਤੇ, ਲੱਖਾਂ ਖਲਕਤ ਮਾਰੀ ਹੈ।

*ਸਿਰ ਉਠਾਕੇ ਜੀਣ ਲਈ ਨੇ ਲਾਜ਼ਮੀਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ
ਸਿਦਕ ਸੰਧੂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਰੂਪ ਚੰਡੀ ਧਾਰਦਾ।

*ਮੇਲੇ ਤਾਂ ਦੀਵਿਆਂ ਦੇ ਕਬਰੀਂ ਵੀ ਆਣ ਲਗਦੇ
ਰਾਹਾਂ ਕਰੇ ਜੋ ਰੌਸ਼ਨ ਦੀਵੇ ਤੂੰ ਰੱਖ ਜਗਦੇ।

*ਇਕ ਫੌਜ ਨ੍ਹੇਰਿਆਂ ਦੀ ਆਈ ਤੁਫਾਨ ਬਣਕੇ
ਕੁਛ ਨਾ ਵਗਾੜ ਹੋਇਆ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ।

*ਸੂਰਜ ਹੈ ਆਣ ਚੜ੍ਹਇਆ ਰੀਝਾਂ ਦੇ ਆ ਸਵੇਰੇ
ਮੁਸਕਾਨ ਇੱਕ ਅਨੂਠੀ ਖੋਲ੍ਹੇ ਨੇ ਭਾਗ ਮੇਰੇ।

ਨਸ਼ਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਸਾਰਾ ਮੇਰਾ ਤੇ ਸਭ ਚੁਫੇਰਾ

ਅਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਕੁੰਡਲ ਤੂੰ ਜਾਂ ਖਿਲੇਰੇ।

*ਪੰਛੀ ਦੇ ਵਾਂਗ ਉਡਦਾ ਤੇ ਤੈਰਦਾ ਹੀ ਜਾਵੇ
ਤੇਰਾ ਖ਼ਿਆਲ ਆਵੇ ਤਕਦੀਰ ਮੁਸਕਰਾਵੇ।

*ਪਰ ਵੀ ਨਾ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਉਸ ਥਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਕੋਈ
ਜਿਸ ਥਾਂ ਖ਼ਿਆਲ ਤੇਰਾ ਆਕੇ ਧਮਾਲ ਪਾਵੇ।

ਸੂਰਜ ਦੇ ਨਿੱਘ ਵਰਗਾ ਸਜਣਾ ਪਿਆਰ ਤੇਰਾ

ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਰੌਸ਼ਨ ਪਿਆ ਬਣਾਵੇ।

*ਕਾਲੇ ਬਦਲਾਂ ਦੇ ਜਦ ਕਿੰਗਰੇ, ਲਟਲਟ ਕਰਦੇ ਚਾਨਣ ਨਾਲ
ਜਾਪੇ ਜੀਕਣ ਲਸ਼ ਲਸ਼ ਕਰਦਾ, ਮੱਥਾ ਤੇਰਾ ਖੁੱਲੇ ਵਾਲ।

*ਚਾਨਣ ‘ਚ ਨ੍ਹਾਕੇ ਯਾਰਾ ਨਿਖਰੇ ਨੇ ਅੰਗ ਤੇਰੇ
ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸੇਜ ਉੱਤੇ ਉਤਰੇ ਜਿਵੇਂ ਸਵੇਰੇ।

*ਕਲੀਆਂ ਦੇ ਵਾਂਗ ਖਿੜਦੀ ਮੁਖੜੇ ਬਹਾਰ ਤੇਰੇ
ਬੋਲਾਂ ਚੋਂ ਮਹਿਕ ਆਵੇ ਹਾਸਾ ਵੀ ਫੁੱਲ ਕੇਰੇ।
*ਫੇਰ ਕਬੂਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਜੋੜਾ ਬੈਠਾ ਆਣ ਬਨੇਰੇ ਤੇ
ਮੇਰੀ ਨਾ ਤਨਹਾਈ ਜਾਵੇ ਕੋਹੇ ਸ਼ਾਮ ਸਵੇਰੇ ਤੇ।

*ਤੇਰੀ ਛਵੀ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਵੇ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ
ਪਲ ਪਲ ਨਿਹਾਰਾਂ ਘਰ ‘ਚ ਤੇਰੀ ਜੋ ਵੀ ਸ਼ੈ।
*ਕੈਸੀ ਤੇਹ ਮਿਟਾਵਣ ਖ਼ਾਤਰ, ਪੁੱਠੇ ਖੂਹ ਤੂੰ ਗੇੜ ਰਿਹੈਂ
ਰਾਹੇ ਜਾਂਦੇ ਜਾਣੇ ਬੁੱਝੇ, ਉਂਗਲੀ ਦੇਕੇ ਛੇੜ ਰਿਹੈਂ।

*ਜ਼ੁਲਮੋਂ ਸਿਤਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹਰ ਵਕਤ ਹੀ ਤੇ ਇਹ ਸਮਾਂ
ਹਰ ਪ੍ਰੀਤ ਪਰ ਆਜ਼ਾਦ ਹੈ ਨਾ ਵਕਤ ਦੀ ਬਾਂਦੀ ਰਹੀ।

*ਜਾਣਦੈਂ ਤੂੰ ਜ਼ਾਤ ਇੱਕੋ ਏਸ ਮਾਨਵ ਜ਼ਾਤ ਦੀ
ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ਲੋਕ ਤੂੰ ਕਿਓ ਪਾੜਦਾ ਹੈਂ ਬੁਜ਼ਦਿਲਾ।

*ਵਰਤ ਰੋਜ਼ੇ ਹੱਜ ਤੀਰਥ ਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੰਮ ਦੇ
ਜੇ ਨਹੀਂ ਕਿਰਦਾਰ ਤੇਰਾ ਸਾਂਝ ਭਾਈਵਾਲ ਦਾ।

*ਗੋਬਿੰਦ ਹੈ ਨਾਮ ਉਸਦਾ ਜਾਣੇ ਜਹਾਨ ਸਾਰਾ
ਬੰਦੇ ਜਿਹੇ ਉਭਾਰੇ ਜ਼ੁਲਮੀਂ ਸੀ ਜਿਨ ਵੰਗਾਰੇ।

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>srig5mlvfda8b5slep6airvxxm809s3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਤਸਕੀਨ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>85959</id>
    <revision>
      <id>845322</id>
      <parentid>845142</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T03:13:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Geet Arts</username>
        <id>44962</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>845322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4014" sha1="6u0zsqwneffczhrunprsshea36oz4xz" xml:space="preserve">{{Infobox writer
| name =ਤਸਕੀਨ
| image =
| imagesize = 
| caption =
| pseudonym = 
| birth_name = 
| birth_date =11 ਸਤੰਬਰ,1968
| birth_place = ਪਿੰਡ ਲਾਲਪੁਰ,[[ਤਰਨਤਾਰਨ]], [[ਪੰਜਾਬ]]
| death_date = 
| death_place = 
| occupation = ਆਲੋਚਕ
| nationality = ਭਾਰਤੀ 
| period = 
| genre = 
| subject = ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ
|alma_mater =
| movement = 
| notable_works =
| spouse = 
| partner = 
| children = 
| relatives = 
| influences = 
| influenced =
|website=
}}
[[ਤਸਵੀਰ:Taskeen.jpg|thumb|ਤਸਕੀਨ 2026 ਵਿੱਚ]]
'''ਤਸਕੀਨ''' ਦਾ ਜਨਮ 11 ਸਤੰਬਰ 1968 ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਲਾਲਪੁਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਤਸਕੀਨ ਪੰਜਾਬੀ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਵਿਚਾਰਕ ਰੂਪ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਚਿੰਤਕ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਉਸ ਨੇ ਨਿਵੇਕਲੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਵਿਚਰਧਾਰਾ ਅਤੀਤ ਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਇਸ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪੁਸਤਕ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਮਨੁਖ ਦੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਕਿਸ ਤਰਾਂ ਵਸਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ,ਅਗਨ ਇਸ ਦੇ ਉਦੈ ਦਾ ਮਕਸਦ ਜਮਾਤ ਦੀ ਘਾੜਤ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸਥਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੋਹ ਦਾ ਤੰਦੂਆਂ ਜਾਲ ਅਸਲ ਦਾ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਇਸ ਮਿਠਾਸ ਦਾ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਆਦਿ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਰਹੁ ਰੀਤਾ ਦਾ ਮੋਹ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਬਖਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਚ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਕਲਾਮਈ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਅਥਾਹ ਭੰਡਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਖੜੋਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਵਰਤਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਗਿਆਨ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਫੇਲੀ ਹੋਈ ਅਨਾਰਕੀ ਨੂੰ ਨਿਵੇਕਲੀ ਵਿਆਖਿਆ ਅਧੀਨ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਅਧਿਐਨ ਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਪਦਾਰਥਕ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਵਿਭਿੰਨ ਪਸਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਚਿੰਤਕ ਰੋਲਾਂ ਬਾਰਤ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਪੰਜਾਬੀ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਵੱਖਰੇ ਜ਼ਾਵੀਏ ਤੋਂ ਦੇਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ.

==ਰਚਨਾਵਾਂ==
1 ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ: ਅਤੀਤ ਤੇ ਵਰਤਮਾਨ 
2 ਸੱਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਵਚਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ (ਆਲੋਚਨਾ)
3 ਰੋਲਾਂ ਬਾਰਤ (ਵਿਸ਼ਵ ਚਿੰਤਕ), 4 ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ: ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਆਰ ਪਾਰ, 5 ਅੱਥਰੀਆਂ ਪੈੜਾਂ 

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}</text>
      <sha1>6u0zsqwneffczhrunprsshea36oz4xz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87314</id>
    <revision>
      <id>845320</id>
      <parentid>806712</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T03:09:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18849" sha1="4bwwtcnarz6ko0wv06fzxoel9jkpy9f" xml:space="preserve">{{Use British English|date=September 2015}}
{{Use dmy dates|date=August 2016}}
{{Infobox economy
|country = ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼
|image = Panthapath.jpg
|gdp = $226.7 billion (nominal; 2016)&lt;ref name=imf2/&gt;&lt;br /&gt;$628.3 billion (PPP; 2016)&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=42&amp;pr.y=10&amp;sy=2015&amp;ey=2017&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=513&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=Report for Selected Countries and Subjects|publisher=IMF}}&lt;/ref&gt;
|gdp rank = [[List of countries by GDP (nominal)|46th (nominal)]] / [[List of countries by GDP (PPP)|34th (PPP)]] 
|image_size = 300px
|caption = ਗਗਨਚੁੰਭੀ ਇਮਾਰਤ [[ਢਾਕਾ]] ਵਿੱਚ 
|currency = [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਟਕਾ|ਟਕਾ৳]] (ਬੀਡੀਟੀ)
|year = 1 ਜੁਲਾਈ – 30 ਜੂਨ 
|organs = [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਆਜ਼ਾਦ ਵਪਾਰ ਖੇਤਰ|ਸਾਫਟਾ]],, [[ਵਿਸ਼ਵ ਵਪਾਰ ਸੰਗਠਨ|ਡਬਲੀਊ ਟੀ ਓ]]
|growth = {{increase}} 7.1%&lt;ref&gt;{{cite web|title=ADB revises up growth forecast for Bangladesh|url=http://www.thedailystar.net/business/adb-revises-growth-forecast-bangladesh-1290661|website=The Daily Star|accessdate=28 September 2016|date=27 September 2016}}&lt;/ref&gt;
|per capita = $1,403 (ਨੌਮਿਨਲ); 2016)&lt;ref name=imf2/&gt;&lt;br /&gt;$3,890 (PPP; 2016)&lt;ref name=imf2/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Per capita income rises to $1466|url=http://www.thedailystar.net/frontpage/capita-income-rises-1466-1204930|website=The Daily Star|accessdate=25 October 2016|date=6 April 2016}}&lt;/ref&gt;
|per capita rank = [[ਜੀਡੀਪੀ (ਨੋਮੀਨਲ) ਪ੍ਰਤੀ ਜੀਅ ਆਮਦਨ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਸਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|150ਵਾਂ ਦਰਜਾ]] (ਨੋਮੀਨਲ) / [[ਜੀਡੀਪੀ (ਨੋਮੀਨਲ) ਪ੍ਰਤੀ ਜੀ ਆਮਦਨ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਸਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ (ਪੀਪੀਪੀ) ਪ੍ਰਤੀ ਜੀਅ ਆਮਦਨ|139ਵਾਂ ਦਰਜਾ]] (ਪੀਪੀਪੀ)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Growth over 7%, per capita income $1,466 by this year|url=http://www.thedailystar.net/country/growth-over-7-capita-1466-year-1204636|website=The Daily Star|accessdate=25 October 2016|date=5 April 2016}}&lt;/ref&gt;
|sectors = ਖੇਤੀਬਾੜੀ: 15.5%&lt;br&gt;ਉਦਯੋਗ: 28.1%&lt;br&gt;ਸੇਵਾਵਾਂ: 56.3% (2015 est.) 
|inflation = 5.6% (2016)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Bangladesh Development Update: Economy Requires Focus on Sustainable and Inclusive Growth|url=http://www.worldbank.org/en/news/feature/2016/04/30/bangladesh-development-update-bangladesh-economy-requires-focus-on-sustainable-and-inclusive-growth-moving-forward|website=World Bank|accessdate=19 May 2016|language=en|archive-date=5 ਮਈ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160505015040/http://www.worldbank.org/en/news/feature/2016/04/30/bangladesh-development-update-bangladesh-economy-requires-focus-on-sustainable-and-inclusive-growth-moving-forward|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|poverty = 13% ਵੱਸੋਂ $2/ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਖਰਚੇ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਹੈ&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Misha|first1=Farzana|last2=Sulaiman|first2=Munshi|title=Bangladesh Priorities: Poverty, Sulaiman and Misha &amp;#124; Copenhagen Consensus Center|url=http://www.copenhagenconsensus.com/publication/bangladesh-priorities-poverty-sulaiman-and-misha|website=www.copenhagenconsensus.com|publisher=Copenhagen Consensus|accessdate=7 April 2016}}&lt;/ref&gt;
|gini = .320 (2010)
|edbr = 174ਵਾਂ&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/bangladesh/ |title=Bangladesh |website=Forbes |access-date=1 October 2016 |archive-date=3 ਅਕਤੂਬਰ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161003094202/http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/bangladesh/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
|labour = 81.95 ਮਿਲੀਅਨ (2015)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.indexmundi.com/bangladesh/economy_profile.html |title=Bangladesh Economy Profile 2015 |website=Index Mundi}}&lt;/ref&gt;
|occupations = ਖੇਤੀਬਾੜੀ: 40%, ਉਦਯੋਗ: 30%, ਸੇਵਾਵਾਂ: 30% (2013)
|unemployment = 4.5%&lt;ref&gt;{{cite news |date=22 October 2012 |title=Employment Generation in Bangladesh |url=http://www.daily-sun.com/details_yes_22-10-2012_Employment-generation-in-Bangladesh_299_5_39_1_27.html |location=Dhaka |newspaper=Daily Sun |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714193948/http://www.daily-sun.com/details_yes_22-10-2012_Employment-generation-in-Bangladesh_299_5_39_1_27.html |archive-date=14 July 2014}}&lt;/ref&gt; (2013 est.)
|industries = [[ਪਟਸਨ]], [[ਕਪਾਹ ]], [[ਵਸਤਰ]], [[ਕਾਗਜ਼]], [[ਚਮੜਾ ]], [[ਖਾਦਾਂ ]], [[ਲੋਹਾ]] ਅਤੇ [[ਸਟੀਲ]], [[ਸੀਮਿੰਟ ]], [[ਪੈਟ੍ਰੋਲ ਵਸਤਾਂ ]], [[ਤਮਾਕੂ ]], [[ਦਵਾਈਆਂ ]],, [[ਚਾਹ ]], [[ਨਾਮਕ]], [[ਚੀਨੀ]], [[ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਤੇਲ ]], [[ਸਾਬਣ]] ਅਤੇ [[ਸਰਫ਼]], [[ਧਾਤ ਵਸਤਾਂ ]], [[ਬਿਜਲੀ ]],[[ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ]]
|exports = $37.61 ਬਿਲੀਅਨ (FY2015-16)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Bangladesh to reach US$ 60 billion export figure by 2021: Tofail Ahmed {{!}} Trade News Bangladsh|url=http://news.apparelresources.com/trade-news/bangladesh-to-reach-us-60-billion-export-figure-by-2021-tofail-ahmed/|website=Apparel Resources|accessdate=1 May 2016|language=en-US|date=21 March 2016|archive-date=3 ਅਗਸਤ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160803194747/http://news.apparelresources.com/trade-news/bangladesh-to-reach-us-60-billion-export-figure-by-2021-tofail-ahmed/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|export-goods = [[ਵਸਤਰ]], [[ਉੰਨੀ ਕਪੜੇ ]], ਖੇਤੀ ਵਸਤਾਂ, [[ਸਮੁੰਦਰੀ ਖਾਧ ਪਦਾਰਥ ]], [[ਪਟਸਨ]] ਚਮੜਾ 
|export-partners = [[ਅਮਰੀਕਾ]] 13.9%, [[ਜਰਮਨੀ]] 12.9%, [[ਬਰਤਾਨੀਆ]] 8.9%, [[ਫ਼ਰਾਂਸ]] 5%, [[ਸਪੇਨ]]4.7% (2015)
|credit = BB- (ਘਰੇਲੂ)&lt;br /&gt;BB- (ਵਿਦੇਸ਼ੀ)&lt;br /&gt;BB- (T&amp;C assessment)&lt;br /&gt; Outlook: Stable&lt;br /&gt; ([[Standard &amp; Poor's]])&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.standardandpoors.com/en_EU/web/guest/ratings/entity/-/org-details/sectorCode/SOV/entityId/399816 |title=Sovereigns rating list |website=Standard &amp; Poor's |access-date=26 May 2012 |registration=yes}}&lt;/ref&gt;
|reserves = $31.20 ਬਿਲੀਅਨ (July 2016)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Bangladesh forex reserves top $30bn|url=http://www.gulf-times.com/story/499774/Bangladesh-forex-reserves-top-30bn|website=Gulf News|accessdate=6 July 2016|date=28 June 2016}}&lt;/ref&gt;
|Foreign Remittance = $15 billion (2014–2015)
|aid =
|cianame = ਬੀਜੀ 
|spelling = ਆਕਸਫੋਰਡ
}} 
'''ਬੰਗਲਾਦੇਸ''' ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਮੰਡੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ 44ਵੀੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਹੈ[[ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਦਰਾ ਕੋਸ਼]] ਅਨੁਸਾਰ ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ 2016 7.1% ਵਾਧੇ ਦੀ ਦਰ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਦੂਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite news |date=1 November 2014 |title=Bangladesh world’s 2nd most pro-free market country |url=http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2014/nov/01/bangladesh-world%E2%80%99s-2nd-most-pro-free-market-country |newspaper=Dhaka Tribune |access-date=26 ਨਵੰਬਰ 2016 |archive-date=6 ਜੁਲਾਈ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160706122625/http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2014/nov/01/bangladesh-world%E2%80%99s-2nd-most-pro-free-market-country |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite w veb|last1=Devnath|first1=Arun|title=Record Exports Seen Rising as Bangladesh Woos U.S. Consumers|url=http://www.bloomberg.com/news/articles/2016-01-24/record-exports-seen-rising-in-this-fast-growing-asian-economy|website=Bloomberg.com}}&lt;/ref&gt; [[ਢਾਕਾ]] ਅਤੇ ਚਿਟਾਗਾਂਗ ਦੇਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹਨ।

ਸਾਲ 2004 ਵਿੱਚ ਦੇਸ ਦੀ ਵਿਕਾਸ ਦਰ 6.5%, ਸੀ ਜੋ ਮੁਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਬਣਾਏ ਵਸਤਰ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਬੰਗਲਾਦੇਸੀਆਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਕਾਰਨ ਹੋਈ ਸੀ।ਬੰਗਲਾਦੇਸ ਨੇ [[ਨਿਰਯਾਤ]] ਮੁਖੀ ਉਦਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸਾਹਤ ਕਰਨ ਦੀ ਨੀਤੀ ਵੀ ਅਪਣਾਈ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=Largest limestone reserve discovered |url=http://www.thedailystar.net/news-detail-236898 |newspaper=The Daily Star |date=4 June 2012}}&lt;/ref&gt; ਦੇਸ ਨੇ ਸੂਚਨਾ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਉਤਸਾਹਤ ਕਰਨ ਦਾ ਵੀ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਬੰਗਲਾਦੇਸ [[ਭਾਰਤ ]],[[ਨੇਪਾਲ]] ਅਤੇ [[ਭੂਟਾਨ]] ਦੀਆਂ ਅਰਥ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਤਾ ਰਖਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite news |date=20 March 2013 |title=Regional Transport Connectivity: Its current state |url=http://archive.thedailystar.net/beta2/news/its-current-state/ |newspaper=The Daily Star |access-date=26 ਨਵੰਬਰ 2016 |archive-date=31 ਦਸੰਬਰ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151231212732/http://archive.thedailystar.net/beta2/news/its-current-state/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |date=19 May 2013 |title=Mongla seaport to get railway link in 4 years |url=http://www.dhakatribune.com/development/2013/may/19/mongla-seaport-get-railway-link-4-years |newspaper=Dhaka Tribune |access-date=26 ਨਵੰਬਰ 2016 |archive-date=5 ਮਾਰਚ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305192529/http://www.dhakatribune.com/development/2013/may/19/mongla-seaport-get-railway-link-4-years |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |date=13 July 2013 |title=Sub-regional connectivity in South Asia: Prospects and challenges |url=http://www.thefinancialexpress-bd.com/old/print.php?ref=MjBfMDdfMTNfMTNfMV85Ml8xNzYzMDk= |newspaper=The Financial Express}}&lt;/ref&gt; ਚੀਨ ਵੀ ਆਪਣੇ ਭੂ ਬੰਦ ਖੇਤਰਾਂ ਲਈ ਬੰਗਲਾਦੇਸ ਨੂੰ ਮਹੱਤਤਾ ਵਾਲਾ ਦੇਸ ਮੰਨਦਾ ਹੈ

[[File:Stacking Intermodal container in Port of Chittagong (02).jpg|thumb|300px|ਚਿਟਾਗਾਂਗ ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ [[ਬੰਦਰਗਾਹ ]]]]
==ਆਰਥਕ ਇਤਿਹਾਸ ==
ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਖਿੱਤਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;hp&quot;&gt;Lawrence B. Lesser. &quot;Historical Perspective&quot;. [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/bdtoc.html ''A Country Study: Bangladesh''] (James Heitzman and Robert Worden, editors). [[Library of Congress]] [[Federal Research Division]] (September 1988). ''This article incorporates text from this source, which is in the public domain.''[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/about.html About the Country Studies / Area Handbooks Program: Country Studies - Federal Research Division, Library of Congress]&lt;/ref&gt; ਮੁਗਲ ਕਾਲ ਵਿੱਚ 13 ਸਦੀ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਖੇਤਰ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ&lt;ref name=hp/&gt; ਅਤੇ ਇਹ ਰੇਸ਼ਮੀ ਰਾਹ ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]:Silk Route) ਦਾ ਸਰਗਰਮ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।

ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਬੰਗਲਾਦੇਸ ਨੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੇ ਰਾਹ ਚਲਕੇ ਸਾਰੇ ਮੁਖ ਉਦਯੋਗ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ।1980 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਸ ਵਿੱਚ ਨਿਜੀਕਰਨ ਵੱਲ ਨੂੰ ਮੋੜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਉਦਯੋਗ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੀਤੇ ਗਏ।

==ਮੈਕਰੋ ਆਰਥਕ ਰੁਝਾਨ ==
ਇਹ ਸਾਰਣੀ ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ ਦਾ ਚਾਲੂ ਕੀਮਤਾਂ [[ਕੁੱਲ ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦਨ]] ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ [[ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਦਰਾ ਕੋਸ਼]] ਨੇ ਬੰਗਲਾ ਦੇਸੀ ਟਕਾ ਵਿੱਚ ਮਾਪੀ ਹੈ [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcselm.cfm?G=2001 estimated] 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! ਸਾਲ || ਕੁੱਲ ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦਨ (ਮਿਲੀਅਨ ਟਕਾ) || ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਤਬਾਦਲਾ || ਮੁਦਰਾ ਸਫੀਤੀ ਸੂਚਕ &lt;br /&gt;(2000=100) || ਪ੍ਰਤੀ ਜੀਅ ਆਮਦਨ &lt;br /&gt;(ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ % ਵਜੋਂ)
|-
| 1980 || 250,300 || 16.10 ਟਕਾ || 20 || 1.79
|-
| 1985 || 597,318 || 31.00 ਟਕਾ || 36 || 1.19
|-
| 1990 || 1,054,234 || 35.79 ਟਕਾ || 58 || 1.16
|-
| 1995 || 1,594,210 || 40.27 ਟਕਾ || 78 || 1.12
|-
| 2000 || 2,453,160 || 52.14 ਟਕਾ || 100 || 0.97
|-
| 2005 || 3,913,334 || 63.92 ਟਕਾ || 126 || 0.95
|-
| 2008 || 5,003,438 || 68.65 ਟਕਾ || 147 ||
|-
| 2015 || 17,295,665 || 78.15 ਟਕਾ. || 196 || 2.48
|}

ਔਸਤ ਮਜਦੂਰੀ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ e $0.58 ਸੀ (2009).
==ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਬੰਗਲਾਦੇਸੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ==

[[Image:bangladesh_labour_force_participation_2013.png|thumb|ਮਰਦ ਅਤੇ ਔਰਤ ਕਿਰਤ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦਰਾਂ]]
[[ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ|ਵਿਸ਼ਵ ਬੈੰਕ]] ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ 58% ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਸੀ 
&lt;ref&gt;{{cite web|title=World Bank|url=http://data.worldbank.org/indicator/SL.TLF.CACT.FE.ZS|website=World Bank|accessdate=17 November 2016}}&lt;/ref&gt; ਜਦ ਕਿ ਮਰਦਾਂ ਦੀ 82% ਸੀ।ਜਿਆਦਾਤਰ ਔਰਤਾਂ ਖੇਤੀ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਸਨ।

== ਪੰਛੀ ਝਾਤ ==
[[File:Bd bazaar.jpg|thumb|ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਘਰੇਲੂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਪਾਰਕ ਸਥਾਨ ਹਨ।]]
ਬੰਗਲਾਦੇਸ ਨੇ 1971 ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਰਥਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਦੇਸ ਨੇ 1990 ਵਿਆਂ ਤੋਂ ਕਾਫੀ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਪਰ ਇਹ [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ]] ਦੇਸਾਂ ਨਾਲ [[ਅੰਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਪਾਰ|ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਪਾਰ]] ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਪਛੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਕੋਲ ਆਪਣੀ ਮਲਕੀਅਤ ਵਾਲੇ ਉਦਯੋਗ ਵੀ ਘੱਟ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸਮਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬੇਰੋਜ਼ਗਾਰੀ ਦੀ ਸਮਸਿਆ ਨਾਲ ਵੀ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bpdb.gov.bd/bpdb/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=12&amp;Itemid=126 |title=Bangladesh Power Demand |date=June 2012 |website=Bangladesh Power Development Board |access-date=26 ਨਵੰਬਰ 2016 |archive-date=4 ਅਕਤੂਬਰ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191004233715/http://www.bpdb.gov.bd/bpdb/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=12&amp;Itemid=126 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ || ਕੁੱਲ ਨਿਰਯਾਤ || ਕੁੱਲ ਆਯਾਤ || ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਬੰਗਲਾਦੇਸੀਆਂ ਤੋ ਆਮਦਨ 
|-
| 2007–2008 || $14.11b|| $25.205b|| $8.9b
|-
| 2008–2009 || $15.56b||$22.00b+|| $9.68b
|-
| 2009–2010 || $16.7b|| ~$24b || $10.87b
|-
| 2010–2011 || $22.93b|| $32b|| $11.65b
|-
| 2011–2012 || $24.30b|| $35.92b|| $12.85b
|-
| 2012–2013 || || || $14.4b&lt;ref&gt;{{cite news |date=3 July 2015 |title=Remittance marks record inflow of $15bn in FY15 |url=http://www.dhakatribune.com/business/2015/jul/03/remittance-marks-record-inflow-15bn-fy15 |newspaper=Dhaka Tribune |access-date=5 July 2015 |archive-date=9 ਜੁਲਾਈ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709014223/http://www.dhakatribune.com/business/2015/jul/03/remittance-marks-record-inflow-15bn-fy15 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2013–2014 || $30.10b|| $29.37b{{citation needed|date=September 2015}}|| $14.2b
|-
| 2014–2015 || $31.2b&lt;ref&gt;{{cite news |title=Year in review: Bangladesh economy in 2015 |url=http://bdnews24.com/economy/2015/12/29/year-in-review-bangladesh-economy-in-2015/ |newspaper=bdnews24.com |date=29 December 2015 |access-date=29 December 2015 |archive-date=30 ਦਸੰਬਰ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151230054041/http://bdnews24.com/economy/2015/12/29/year-in-review-bangladesh-economy-in-2015 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; || $40.69b || $14.23b&lt;ref name=BusinessStandard/&gt;
|}

==ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist|30em}}

==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==
* {{Dmoz|Regional/Asia/Bangladesh/Business_and_Economy/Economic_Development|Bangladesh Economic Development}}
* [http://www.bangladesh-economy.org/ Bangladesh Economic News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150608033809/http://www.bangladesh-economy.org/ |date=8 ਜੂਨ 2015 }}
* [http://www.bangladeshbudget2007.info/ Bangladesh Budget 2007 - 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612155814/http://www.bangladeshbudget2007.info/ |date=12 ਜੂਨ 2007 }}
* [http://wits.worldbank.org/CountryProfile/Country/BGD/Year/2007/Summary World Bank Summary Trade Statistics Bangladesh], 2007
* [http://w3.khulnashipyard.com/index.php/khulna-shipyard-homepage/about-khulna-shipyard Khulna Ship Yard] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150801103143/http://w3.khulnashipyard.com/index.php/khulna-shipyard-homepage/about-khulna-shipyard |date=1 ਅਗਸਤ 2015 }}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਰਥਿਕਤਾ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਏਸ਼ੀਆਈ ਮਹੀਨਾ 2016]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਰਕ ਦੇਸ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਆਰਥਿਕਤਾ]]</text>
      <sha1>4bwwtcnarz6ko0wv06fzxoel9jkpy9f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਰੀਤਿਕਾ ਖੇੜਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91746</id>
    <revision>
      <id>845349</id>
      <parentid>738257</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:36:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13929" sha1="5mx9dv4dkcueasxhjwtiqb36c4v27jc" xml:space="preserve">{{Infobox person|name=&lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;79&quot;&gt;&lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;72&quot;&gt;&lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;67&quot;&gt;ਰੀਤਿਕਾ&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;79&quot;&gt;&lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;72&quot;&gt;&lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;67&quot;&gt;''' '''&lt;/span&gt;ਖੇੜਾ&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;|image size=250px|image_size=250px|birth_place=ਭਾਰਤ&lt;br&gt;|residence=[[New Delhi|ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]],ਭਾਰਤ|nationality=ਭਾਰਤੀ &lt;br&gt;|alma mater=[[Delhi School of Economics|&lt;span class=&quot;cx-segment cx-highlight&quot; data-segmentid=&quot;72&quot;&gt;&lt;/span&gt;]][[Delhi School of Economics|ਦਿੱਲੀ ਇਕਨਾਮਿਕਸ ਸਕੂਲ]]|alma_mater=[[Delhi School of Economics]]|occupation=[[Development economist|ਵਿਕਾਸ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ&lt;br&gt; ]]}}'''ਰੀਤਿਕਾ ਖੇੜਾ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ]] ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-02/india/28259307_1_uid-number-job-scheme-mnrega |title=Govt urged not to link UID, NREGA - The Times of India |access-date=2017-03-29 |archive-date=2012-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104025314/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-02/india/28259307_1_uid-number-job-scheme-mnrega |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== ਸ਼ੁਰੂ ਦਾ ਜੀਵਨ ==
&lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;67&quot;&gt;'''ਰੀਤਿਕਾ '''&lt;/span&gt;ਖੇੜਾ  ਦਿੱਲੀ ਇਕਨਾਮਿਕਸ ਸਕੂਲ   ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੀਐਚਡੀ ਹੈ। ਉਹ ਨਾਮੀ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰੀ, [[ਜਿਆਂ ਦਰੇਜ਼]] ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨ ਹੈ।

== ਕਰੀਅਰ ==
&lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;72&quot;&gt;&lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;67&quot;&gt;ਰੀਤਿਕਾ&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;72&quot;&gt;&lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;67&quot;&gt;&lt;/span&gt;ਖੇੜਾ&lt;/span&gt;, ਭਾਰਤੀ ਤਕਨੀਕੀ ਸੰਸਥਾਨ, ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਮਾਨਵਿਕੀ ਅਤੇ ਸਾਮਾਜਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ &lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;79&quot;&gt;ਇੱਕ ਐਸੋਸੀਏਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹੈ। &lt;/span&gt;ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨਰੇਗਾ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਸਰਗਰਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਜੀ ਬੀ ਪੰਤ ਸਮਾਜਕ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਸਥਾਨ ,  ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ  ਦੇ ਸਕੂਲ ਆਫ ਇਕੋਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਸੰਸਥਾਨ  ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਜਿਟਰ  ਹੈ।&lt;ref&gt;[http://www.indianexpress.com/news/on-deaf-ears/589400/3 On deaf ears]&lt;/ref&gt; ਉਸ ਨੇ ਨਰੇਗਾ,  ਸਰਵਜਨਿਕ ਵੰਡ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (ਪੀਡੀਐਸ) ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨਾਲ  ਸੰਬੰਧਤ ਹੋਰ ਸਾਮਾਜਕ - ਆਰਥਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਕਾਫ਼ੀ ਕੁੱਝ ਸੋਧ ਪੱਤਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨਰੇਗਾ ਦੇ ਕੰਮ ਦਾ &quot;ਸਮੂਹ ਮਾਪ&quot;  -  ਜਲੋਰ ਪ੍ਰਯੋਗ &lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;83&quot;&gt;ਹੈ।&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;[http://ideas.repec.org/e/pkh153.html Reetika Khera at IDEAS]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[http://www.outlookindia.com/article/Water-For-The-Leeward-India/289801] PEEP Survey 2013&lt;/ref&gt;&lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;83&quot;&gt;ਉਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਗਏ &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;83&quot;&gt;&lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;89&quot;&gt;

ਉਸ ਨੇ ਜੀ.ਬੀ. ਪੰਤ ਸੋਸ਼ਲ ਸਾਇੰਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ, ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਇਕਨਾਮਿਕਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਵਿਜ਼ਟਰ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਨਰੇਗਾ, ਜਨਤਕ ਵੰਡ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (ਪੀਡੀਐਸ) ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਈ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ &quot;ਗਰੁੱਪ ਮਾਪ&quot; ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਨਰੇਗਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ 'ਤੇ ਪਏ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੀਤਾ-ਇਸ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ, &quot;ਜਾਲੋਰ ਪ੍ਰਯੋਗ&quot; ਹੈ। ਅਕਤੂਬਰ 2017 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸਟੈਨਫੋਰਡ ਹਿਊਮੈਨਿਟੀਜ਼ ਸੈਂਟਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਹਰੀ ਫੈਕਲਟੀ ਫੈਲੋ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ 'ਤੇ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰਨ ਲਈ (ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਸਾਊਥ ਏਸ਼ੀਆ ਦੁਆਰਾ) ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਖੇੜਾ ਨੇ NDTV, Scroll.in, Wire.in, Outlook India, Financial Times, Reuters ਬਲੂਮਬਰਗ ਕੁਇੰਟ, ਕੁਆਰਟਜ਼, ਮੈਗਨਮ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ, ਬਿਜ਼ਨਸ ਸਟੈਂਡਰਡ, ਬਿਜ਼ਨਸ ਲਾਈਨ, ਇਕਨਾਮਿਕ ਟਾਈਮਜ਼, ਫਰੰਟਲਾਈਨ (ਉਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਨਵੰਬਰ 2016 ਕਵਰ ਫੀਚਰ), ਬਿਜ਼ਨਸ ਟੂਡੇ (ਉਸ ਨੇ ਜਨਵਰੀ 2016 ਕਵਰ ਫੀਚਰ ਲਿਖਿਆ) ਅਤੇ ਬੀਬੀਸੀ ਵਰਗੇ ਆਉਟਲੈਟਾਂ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਕਾਲਮ ਲਿਖੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 'ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਵਿਕਲਪਕ ਭਾਰਤੀ ਮੀਡੀਆ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਿਊਜ਼ਲੌਂਡਰੀ&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.newslaundry.com/2017/03/17/lets-talk-about-privacy|title=Newslaundry {{!}} Sabki Dhulai|last=Newslaundry|work=Newslaundry|access-date=2018-01-24|language=en-us}}&lt;/ref&gt;, Counterview.org (ਉਸਨੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਲੇਖ ਲਿਖਿਆ), ਡੇਕਨ ਹੇਰਾਲਡ&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://counterview.org/2016/11/02/indias-aadhaar-project-an-assault-on-welfare-privacy-and-democracy-need-for-urgent-debate/|title=India's Aadhaar project: An assault on welfare, privacy and democracy; need for urgent debate|date=2016-11-02|work=COUNTERVIEW.ORG|access-date=2018-01-24|language=en-US|archive-date=2018-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180125020139/https://counterview.org/2016/11/02/indias-aadhaar-project-an-assault-on-welfare-privacy-and-democracy-need-for-urgent-debate/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;), Deccan Herald,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.deccanherald.com/content/583315/aadhaar-enabled-exclusion-corruption.html|title=Aadhaar-enabled exclusion and corruption|website=Deccan Herald|access-date=2018-01-24}}&lt;/ref&gt;, ਲਾਈਵਮਿੰਟ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.livemint.com/Search/Link/Keyword/Reetika%20Khera|title=Reetika khera news - Livemint|website=www.livemint.com|access-date=2018-01-24|archive-date=2018-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015919/http://www.livemint.com/Search/Link/Keyword/Reetika%20Khera|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;, ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਅਕਸਰ ਇੰਟਰਵਿਊ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਊਥ ਏਸ਼ੀਆ ਸਿਟੀਜ਼ਨਜ਼ ਵੈੱਬ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.livemint.com/Search/Link/Keyword/Reetika%20Khera|title=Reetika khera news - Livemint|website=www.livemint.com|access-date=2018-01-24|archive-date=2018-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015919/http://www.livemint.com/Search/Link/Keyword/Reetika%20Khera|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; Countercurrents,&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://countercurrents.org/2017/10/03/impact-of-aadhaar-in-welfare-programmes/|title=Impact Of Aadhaar In Welfare Programmes – Countercurrents|date=2017-10-03|work=Countercurrents|access-date=2018-01-24|language=en-US|archive-date=2018-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015545/https://countercurrents.org/2017/10/03/impact-of-aadhaar-in-welfare-programmes/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, ਕਾਊਂਟਰਕਰੰਟਸ&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://countercurrents.org/2017/10/03/impact-of-aadhaar-in-welfare-programmes/|title=Impact Of Aadhaar In Welfare Programmes – Countercurrents|date=2017-10-03|work=Countercurrents|access-date=2018-01-24|language=en-US|archive-date=2018-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015545/https://countercurrents.org/2017/10/03/impact-of-aadhaar-in-welfare-programmes/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; , ਇੰਡੀਆ ਟੂਗੈਦਰ ਅਤੇ ਇੰਡੀਆ ਸਪੈਂਡ (ਉਸਨੇ ਨਰੇਗਾ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.indiaspend.com/cover-story/the-whys-and-whats-of-indias-rural-jobs-scheme-99284|title=The Whys and Whats of India's Rural Jobs Scheme {{!}} IndiaSpend-Journalism India {{!}}Data Journalism India{{!}}Investigative Journalism-IndiaSpend|last=IndiaSpend|website=www.indiaspend.com|access-date=2018-01-24|archive-date=2018-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20180201200717/http://www.indiaspend.com/cover-story/the-whys-and-whats-of-indias-rural-jobs-scheme-99284|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;) 'ਤੇ ਇੱਕ ਕਵਰ ਸਟੋਰੀ ਲਿਖੀ ਸੀ।

ਜਨਵਰੀ 2018 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦਾ NYT ਸੰਪਾਦਕੀ, &quot;ਭਾਰਤ ਦਾ ਬਿਗ ਫਿਕਸ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਫਲਬ ਕਿਉਂ ਹੈ,&quot; ਆਧਾਰ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ 'ਤੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਆਪਕ ਜਨਤਕ ਦਲੀਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2018/01/21/opinion/india-aadhaar-biometric-id.html|title=Opinion {{!}} Why India's Big Fix Is a Big Flub|last=Khera|first=Reetika|date=2018|work=The New York Times|access-date=2018-01-23|language=en-US|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;  ਖੇੜਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ 1.3 ਬਿਲੀਅਨ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਬਾਇਓਮੈਟ੍ਰਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਬਰਾਬਰ, ਨਿਆਂਪੂਰਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰਜਿਸਟਰ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਪਰ ਹਾਲਾਂਕਿ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗੋਪਨੀਯਤਾ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਨਵੰਬਰ 2017 ਵਿੱਚ, ਖੇੜਾ ਨੇ ਯੂਨੀਕ ਆਈਡੈਂਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਅਥਾਰਟੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ (UIDAI) ਕੋਲ ਇੱਕ &quot;ਸੂਚਨਾ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ&quot; (ਆਰ.ਟੀ.ਆਈ.) ਬੇਨਤੀ[32] ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਜਨਤਕ ਡੇਟਾ ਮੰਗਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਏਜੰਸੀ ਨੇ ਆਧਾਰ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿੰਨਾ ਖਰਚ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਇਹ 2009 ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। UIDAI ਨੇ RTI ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ ਕੋਈ ਟਿੱਪਣੀ ਜਾਂ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2018/04/07/technology/india-id-aadhaar.html|title='Big Brother' in India Requires Fingerprint Scans for Food, Phones and Finances|last=Goel|first=Vindu|date=2018-04-07|work=The New York Times|access-date=2018-04-09|language=en-US|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=4ru-9_rfWUQ &lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;67&quot;&gt;'''ਰੀਤਿਕਾ'''&lt;/span&gt; ਖੇਰਾ ਨਾਲ] ਇੰਟਰਵਿਊ  &lt;br&gt;
* [http://www.hindu.com/mag/2010/11/14/stories/2010111450010100.htm ਕਾਲਮ ਹਿੰਦੂ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101120151806/http://www.hindu.com/mag/2010/11/14/stories/2010111450010100.htm |date=2010-11-20 }}
* [http://www.hindustantimes.com/editorial-views-on/columnsothers/Not-all-that-unique/Article1-593541.aspx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114062708/http://www.hindustantimes.com/editorial-views-on/columnsothers/Not-all-that-unique/Article1-593541.aspx |date=2010-11-14 }}
*  17:45 ਮਿੰਟ ਤੇ  &lt;br&gt;
* [http://hss.iitd.ac.in/faculty/reetika-khera] ਆਈਆਈਟੀ ਦਿੱਲੀ ਵੈੱਬਪੇਜ
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਾਰੀ ਕਾਰਕੁਨ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>5mx9dv4dkcueasxhjwtiqb36c4v27jc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98464</id>
    <revision>
      <id>845339</id>
      <parentid>546822</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:19:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5729" sha1="cv3jap1ztr72hj3rt44mfg3mti46y35" xml:space="preserve">{{Infobox person|name=ਸਰ&amp;nbsp;ਮੋਤਾ&amp;nbsp;ਸਿੰਘ|birth_date=26&amp;nbsp;ਜੁਲਾਈ 1930|birth_place=ਨੈਰੋਬੀ,&amp;nbsp;ਕੇਨੀਆ|death_date=13 ਨਵੰਬਰ 2016&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;(&lt;span class=&quot;dday deathdate&quot;&gt;2016-11-13&lt;/span&gt;)&lt;/span&gt; (ਉਮਰ&amp;nbsp;86)|death_place=ਟੂਟਿੰਗ,&amp;nbsp;ਲੰਡਨ|residence=ਬਰਤਾਨੀਆਂ&lt;br&gt;|nationality=ਬਰਤਾਨਵੀ&lt;br&gt;|spouse=ਸਵਰਨ&amp;nbsp;ਕੌਰ}}'''ਸਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ''', ਕਿਉ ਸੀ (26 ਜੁਲਾਈ 1930 &amp;ndash; 13 ਨਵੰਬਰ 2016)  ਬਰਤਾਨੀਆਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਏਸ਼ੀਅਨ ਜੱਜ ਸਨ।

== ਸ਼ੁਰੂ ਦਾ ਜੀਵਨ ==
ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ  [[ਨੈਰੋਬੀ]], [[ਕੀਨੀਆ]] ਵਿਚ 1930 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ ।

ਉਹ ਸਿਰਫ ਸੋਲਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਗੁਜ਼ਰ ਗਏ। ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਪੰਜ ਛੋਟੇ ਭੈਣ ਭਰਾ, ਵਿਧਵਾ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ, ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖਰਚੇ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://sikhchic.com/our_heroes/the_life_times_of_sir_mota_singh_part_i|title=The Life &amp; Times of Sir Mota Singh Part I|last=Singh|first=Varinder|date=2014-05-10|website=sikhchic.com|access-date=2016-04-16|archive-date=2016-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20160428010033/http://sikhchic.com/our_heroes/the_life_times_of_sir_mota_singh_part_i|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰੀਵਾਰ ਨੂੰ ਮਨਾ ਲਿਆ ।

== ਕਿੱਤਾ ==
ਈਸਟ ਅਫਰੀਕਨ ਰੇਲਵੇ ਅਤੇ ਬੰਦਰਗਾਹ ਮਹਿਕਮੇ ਚ ਕੁੱਝ ਸਮਾਂ ਬਤੌਰ ਕਲਰਕ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਨੈਰੋਬੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯੂਰਪੀਅਨ ਵਕਾਲਤ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੇ 1950 ਚ ਸਵਰਨ ਕੌਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਧੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਉਸ ਨੇ ਵਕਾਲਤ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ, 1953 ਵਿੱਚ, ਸਿੰਘ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਧੀ ਨਾਲ [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਚਲਾ ਗਿਆ। ਵਕਾਲਤ ਦੀ ਆਖਰੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ 1955 ਵਿੱਚ ਪਾਸ ਕਰਕੇ, ਉਹ 1956 ਚ ਕੀਨੀਆ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੈਰੋਬੀ ਚ ਵਕਾਲਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ।  ਉਸ ਨੇ ਸਿਆਸਤ ਵਿਚ ਵੀ ਭਾਗ ਲੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਿਟੀ ਕਾਉਂਸਲਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਹਿਰ ਨੈਰੋਬੀ ਦਾ ਮੁਖੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। 1965 ਚ  [[ਇੰਗਲੈਂਡ]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://sikhchic.com/our_heroes/the_life_times_of_sir_mota_singh_part_ii|title=The Life &amp; Times of Sir Mota Singh Part II|last=Singh|first=Varinder|date=2014-05-11|website=sikhchic.com|access-date=2016-04-16|archive-date=2016-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20160428013056/http://sikhchic.com/our_heroes/the_life_times_of_sir_mota_singh_part_ii|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਨੂੂੰ ਪਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਵਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਹੁਦਿਆਂ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹੈ।  ਉਹ 1967 ਵਿੱਚ  ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬਾਰ ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ 1982 ਚ ਇੱਕ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਨਸਲੀ ਗਰੁੱਪ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਦਸਤਾਰ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਦਾਲਤ ਚ ਜੱਜ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਸੁਰਖੀਆਂ ਚ ਆਇਆ ਸੀ ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk/8500712.stm|title=Sikh judge Sir Mota Singh criticises banning of Kirpan|last=Taneja|first=Poonam|date=2010-02-08|publisher=BBC News|accessdate=2016-04-16}}&lt;/ref&gt;

 2002 ਚ ਸਿੰਘ ਵਕਾਲਤ ਤੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ।

== ਖ਼ਿਤਾਬ ==
ਬਰਤਾਨੀਆਂ ਦੀ ਰਾਣੀ ਵਲੋਂ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਦਾਨਪੁੁੰਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀਆਂ ਵਧੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਬਦਲੇ, 2010 ਚ ਸਰ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਨਵਾਜਿਆ ਗਿਆ ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dnaindia.com/world/report-mota-singh-knighted-by-queen-gets-highest-civilian-honour-1329498|title=Mota Singh knighted by Queen, gets highest civilian honour|date=2009-12-31|website=dna|language=en-US|access-date=2016-04-16}}&lt;/ref&gt; {{Reflist}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1930]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2016]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਿੱਖ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਾਤਨੀਆਂ ਚ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਪਰਵਾਸੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਯੁਕਤ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਪਰਵਾਸੀ]]</text>
      <sha1>cv3jap1ztr72hj3rt44mfg3mti46y35</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਨਛੱਤਰ (ਨਾਵਲਕਾਰ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101672</id>
    <revision>
      <id>845333</id>
      <parentid>815352</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T04:09:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Geet Arts</username>
        <id>44962</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>845333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1833" sha1="67qq5gqsta8g7oeiyion76j43mbdi5o" xml:space="preserve">[[ਤਸਵੀਰ:Nachattar 2.jpg|thumb|ਡਾ. ਨਛੱਤਰ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Dr. Nachhatar.jpg|thumb|ਡਾ. ਨਛੱਤਰ]]

== '''ਨਛੱਤਰ ਸਿੰਘ''' (ਜਨਮ 20 ਮਾਰਚ 1950) ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਵਲ ‘ਸਲੋਅ ਡਾਊਨ’ ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦੇ 2017 ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਨਾਮ ਲਈ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ।&lt;ref&gt;[http://punjabitribuneonline.com/2017/12/%E0%A8%A8%E0%A8%9B%E0%A9%B1%E0%A8%A4%E0%A8%B0-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%A8%E0%A8%BE%E0%A8%B5%E0%A8%B2-%E0%A8%B8%E0%A8%B2%E0%A9%8B%E0%A8%85-%E0%A8%A1%E0%A8%BE%E0%A8%8A%E0%A8%A8/ ਨਛੱਤਰ ਦੇ ਨਾਵਲ ‘ਸਲੋਅ ਡਾਊਨ’ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]&lt;/ref&gt; ਸਾਹਿਤਕ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਲਮੀ ਨਾਮ ਨਛੱਤਰ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==

= ਲਿਖਤਾਂ =
*''ਬਾਕੀ ਦਾ ਸੱਚ'' (ਨਾਵਲ)
*''ਕੈਂਸਰ ਟਰੇਨ'' (ਨਾਵਲ) 
*''ਹਨੇਰੀਆਂ ਗਲੀਆਂ'' (ਨਾਵਲ)&lt;ref&gt;http://webopac.puchd.ac.in/w27/Result/w27AcptRslt.aspx?AID=863533&amp;xF=T&amp;xD=0&amp;nS=2&lt;/ref&gt;
*''[[ਸਲੋਅ ਡਾਊਨ]]'' (ਨਾਵਲ)
*''ਰੇਤ 'ਚ ਨਹਾਉਂਦੀਆਂ ਚਿੜੀਆਂ''
*''ਜੀਉਣ ਜੋਗੇ''	
*''ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ ਅਸਮਾਨ''
&lt;gallery&gt;
ਤਸਵੀਰ:Nachhattar 3.jpg
ਤਸਵੀਰ:Nachhattar 2.jpg
ਤਸਵੀਰ:Nachhattar.jpg
&lt;/gallery&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ]]</text>
      <sha1>67qq5gqsta8g7oeiyion76j43mbdi5o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>845334</id>
      <parentid>845333</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T04:11:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Geet Arts</username>
        <id>44962</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>845334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1801" sha1="n2o7wfsh88cqoxqvrc5kuvl2298c0q3" xml:space="preserve">[[ਤਸਵੀਰ:Nachattar 2.jpg|thumb|ਡਾ. ਨਛੱਤਰ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Dr. Nachhatar.jpg|thumb|ਡਾ. ਨਛੱਤਰ]]'''ਨਛੱਤਰ ਸਿੰਘ''' (ਜਨਮ 20 ਮਾਰਚ 1950) ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਵਲ ‘ਸਲੋਅ ਡਾਊਨ’ ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦੇ 2017 ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਨਾਮ ਲਈ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ।&lt;ref&gt;[http://punjabitribuneonline.com/2017/12/%E0%A8%A8%E0%A8%9B%E0%A9%B1%E0%A8%A4%E0%A8%B0-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%A8%E0%A8%BE%E0%A8%B5%E0%A8%B2-%E0%A8%B8%E0%A8%B2%E0%A9%8B%E0%A8%85-%E0%A8%A1%E0%A8%BE%E0%A8%8A%E0%A8%A8/ ਨਛੱਤਰ ਦੇ ਨਾਵਲ ‘ਸਲੋਅ ਡਾਊਨ’ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]&lt;/ref&gt; ਸਾਹਿਤਕ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਲਮੀ ਨਾਮ ਨਛੱਤਰ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

= ਲਿਖਤਾਂ =
*''ਬਾਕੀ ਦਾ ਸੱਚ'' (ਨਾਵਲ)
*''ਕੈਂਸਰ ਟਰੇਨ'' (ਨਾਵਲ) 
*''ਹਨੇਰੀਆਂ ਗਲੀਆਂ'' (ਨਾਵਲ)&lt;ref&gt;http://webopac.puchd.ac.in/w27/Result/w27AcptRslt.aspx?AID=863533&amp;xF=T&amp;xD=0&amp;nS=2&lt;/ref&gt;
*''[[ਸਲੋਅ ਡਾਊਨ]]'' (ਨਾਵਲ)
*''ਰੇਤ 'ਚ ਨਹਾਉਂਦੀਆਂ ਚਿੜੀਆਂ''
*''ਜੀਉਣ ਜੋਗੇ''	

== '''ਗੈਲਰੀ''' ==
&lt;gallery&gt;
ਤਸਵੀਰ:Nachhattar 3.jpg
ਤਸਵੀਰ:Nachhattar 2.jpg
ਤਸਵੀਰ:Nachhattar.jpg
&lt;/gallery&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ]]</text>
      <sha1>n2o7wfsh88cqoxqvrc5kuvl2298c0q3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਰਕੁਲ ਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਂਘ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102567</id>
    <revision>
      <id>845348</id>
      <parentid>833568</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:07:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47136-60</username>
        <id>61751</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>845348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7718" sha1="hd8lrdo2bsbdwoteyb1bslf6sthd5g7" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = ਰਕੁਲ ਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਂਘ
| image              = Rakul Preet Singh during De De Pyaar De 2 trailer launch event.jpg
| birth_date         = {{Birth date and age|1990|08|10|df=yes}}
| nationality        = [[ਭਾਰਤੀ]]
| residence          = [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] , [[ਤੇਲੰਗਾਣਾ]] , [[ਭਾਰਤ]]
| occupation         = [[ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਮਾਡਲ]]
| yearsactive        = 2009–present
| alma mater         = ਜੀਜਸ ਐਂਡ ਮੈਰੀ ਕਾਲਜ, ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ
| partner            = ਜੈਕੀ ਭਗਨਾਨੀ
}}

'''ਰਕੁਲ ਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ''' (ਜਨਮ 10 ਅਕਤੂਬਰ 1990) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਮਾਡਲ ਹੈ। ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਤੇਲਗੂ ਫਿਲਮਾਂ ਦੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ। &lt;ref&gt;http://www.thehindu.com/features/metroplus/Rakul-Preet-Singh-In-the-big-league-and-loving-it/article14019596.ece&lt;/ref&gt; 
ਉਹ ਕੁਝ [[ਤਾਮਿਲ]], [[ਹਿੰਦੀ]] ਅਤੇ [[ਕੰਨੜ]] ਫਿਲਮਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਹੈ।

ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਉਹ [[ਤੇਲੰਗਾਨਾ]] ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ [[ਬੇਟੀ ਬਚਾਓ, ਬੇਟੀ ਪੜਾਓ ਯੋਜਨਾ]] ਲਈ ਬ੍ਰਾਂਡ ਅੰਬੈਸਡਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। &lt;ref&gt;https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/rakul-preet-singh-announced-as-the-ambassador-of-telanganas-beti-bachao-beti-padhao-programme/articleshow/61066046.cms&lt;/ref&gt;

ਉਸ ਨੇ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਇਕ ਮਾਡਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੈਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਕੰਨੜ ਫਿਲਮ ਗਿੱਲੀ (2009) ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਅਦਾਕਾਰੀ ਸਫਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। 2011 ਵਿਚ ਉਸਨੇ [[ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ (ਫੇਮਿਨਾ)]] ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਤਾ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਵਾਂ ਸਥਾਨ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਪੀਪਲਜ਼ ਚੁਆਇਸ ਮਿਸ ਇੰਡੀਆਟਾਈਮਜ਼ ਸਮੇਤ ਪੰਜ ਖ਼ਿਤਾਬ ਜਿੱਤੇ। &lt;ref&gt;https://timesofindia.indiatimes.com/news/Miss-India-2011-The-big-night/articleshow/7988775.cms?&lt;/ref&gt;

ਉਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਬਣਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤੇਲਗੂ ਫਿਲਮ ਕੇਰਤਾਮ ਰਾਹੀਂ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ । 2014 ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਫਿਲਮ '''ਯਾਰੀਆਂ''' ਰਾਹੀਂ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਵਿ੍ਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।

==ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ==

[[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜੰਨਮੀ ਰਕੁਲ ਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਆਰਮੀ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਧੌਲਾ ਕੂਆਨ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੀਸਸ ਐਂਡ ਮੈਰੀ ਕਾਲਜ, ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਗਣਿਤ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਆਰਮੀ ਅਫਸਰ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਮਾਤਾ ਰਾਜਿੰਦਰ ਕੌਰ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਅਮਨ ਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਫਿਲਮ ਰਾਮ ਰਾਜ ਨਾਲ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਡੈਬਿਓ ਕਰਨ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਰਕੁਲ ਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀਸਸ ਅਤੇ ਮੈਰੀ ਕਾਲਜ ਵਿਖੇ ਬੀਐਸਸੀ (ਆਨਰਜ਼) ਗਣਿਤ ਨਾਲ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋਈ।

ਰਕੁਲ ਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਘਰ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਹੈ।

==ਕੈਰੀਅਰ==

===(2009–2014)===

ਰਕੁਲ ਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਬਣਨ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਨੇ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੀ। ਸਾਲ 2009 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਕੰਨੜ ਫਿਲਮ, ਗਿੱਲੀ, ਸੇਲਵਰਾਘਵਨ ਦੀ 7 ਜੀ ਰੇਨਬੋ ਕਲੋਨੀ ਦੇ ਰੀਮੇਕ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸਨੇ &quot;ਥੋੜੇ ਜਿਹੇ ਵਾਧੂ ਜੇਬਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ&quot; ਫਿਲਮ ਸਾਈਨ ਅਪ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਸੀ ਕਿ &quot;ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮਾਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਡਿਗਰੀ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ 2011 ਵਿਚ ਫੈਮਿਨਾ ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫਿਲਮ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਅਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਪੀਪਲਜ਼ ਚੁਆਇਸ ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ ਟਾਈਮਜ਼ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਨੇ ਪੇਜਲੈਂਟਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਉਪਸਿਰਲੇਖ ਜਿੱਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਂਟਲੂਨ ਫੈਮਿਨਾ ਮਿਸ ਫਰੈਸ਼ ਫੇਸ, ਫੈਮਿਨਾ ਮਿਸ ਪ੍ਰਤਿਭਾਵਾਨ, ਫੈਮਿਨਾ ਮਿਸ ਬਿਊਟੀਫੁੱਲ ਮੁਸਕਾਨ ਅਤੇ ਫੇਮਿਨਾ ਮਿਸ ਬਿਊ ਟੀਫੁੱਲ ਆਈਜ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ==
{{Commons category|Rakul Preet Singh|ਰਕੁਲ ਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ}}
* {{IMDb name|id=6127852}}
* [http://www.bollywoodhungama.com/celebrity/rakul-preet/ Rakul Preet Singh] on [[Bollywood Hungama]]
*[https://www.moviemaxima.com/rakul-preet-singh-biography/ Rakul Preet Singh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190422014539/https://www.moviemaxima.com/rakul-preet-singh-biography/ |date=2019-04-22 }} on [https://www.moviemaxima.com Movie Maxima] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180906142433/http://www.moviemaxima.com/ |date=2018-09-06 }}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1990]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੇਲਗੂ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੰਨੜ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]</text>
      <sha1>hd8lrdo2bsbdwoteyb1bslf6sthd5g7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮੀਰਾ ਸ਼ੌਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110267</id>
    <revision>
      <id>845338</id>
      <parentid>806306</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T07:13:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9492" sha1="4tdimmr9038ezkqyxrojg51jaj10u6u" xml:space="preserve">{{Infobox person|image=Mira Schor 1973.png|birth_date={{birth date and age|1950|6|1}}|birth_place=[[ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਸਿਟੀ]]|nationality=ਅਮਰੀਕੀ|occupation=ਕਲਾਕਾਰ, ਲੇਖਿਕਾ, ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਰਥੀ}}

'''ਮੀਰਾ ਸ਼ੌਰ''' ([[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ|ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ]],1950) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਕਲਾਕਾਰ, ਲੇਖਕ, ਸੰਪਾਦਕ, ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਸਟੇਟਸ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸਮੀਖਿਆ ਪ੍ਰਵਚਨ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਗਏ ਯੋਗਦਾਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕਾਇਮ ਹੈ। 

== ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ==
ਮੀਰਾ ਸ਼ੌਰ ਦੇ ਮਾਪੇ ਇਲੀਆ ਅਤੇ ਰੀਸੀਆ ਸ਼ੌਰ ਪੋਲਿਸ਼ ਮੂਲ ਦੇ ਸਨ ਜੋ 1941 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਆ ਗਏ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|last=Fry|first=Naomi|date=2010-2011|title=A Mind in a Body in a Landscape.|url=http://search.ebscohost.com.ezproxy.pratt.edu:2048/login.aspx?direct=true&amp;db=asu&amp;AN=54599486&amp;site=ehost-live|journal=Provincetown Arts|volume=25|pages=44-51|via=EBSCO Art &amp; Architecture Source}}CS1 maint: Date format ([//en.wikipedia.org/wiki/Category:CS1_maint:_Date_format link]) 
&lt;/ref&gt; ਮੀਰਾ ਸ਼ੌਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਨੋਓਮੀ ਸ਼ੌਰ (1943-2001), ਫ੍ਰੈਂਚ ਲਿਟਰੇਚਰ ਅਤੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨ ਵੱਜੋਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਦੋਵਾਂ ਲੈਸੀ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਦੇ ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।  

=== ਗੈਲਰੀ ===
&lt;gallery widths=&quot;140px&quot; heights=&quot;140px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
File:Mira Schor1.jpg|ਮੀਰਾ ਸ਼ੌਰ, 2007
File:Mira Schor Postcard 1976.jpg|ਮੀਰਾ ਸ਼ੌਰ, ਪੋਸਟਕਾਰਡ: 29 ਅਗਸਤ, 1976. ਫਰੰਟ ਸਾਇਡ, ਇੰਕ ਐਂਡ ਮੀਡੀਆ ਆਨ ਰਾਈਸ ਪੈਪਰ, 6​3⁄4&quot; × 5&quot;, 1976
File:Mira Schor Blue Suddenly.jpg|ਮੀਰਾ ਸ਼ੌਰ, ਬਲੂ ਸਡਨਲੀ, ਆਇਲ ਆਨ ਲਿਨੇਨ, 18”x25”, 2005
File:Mira Schor Sign.jpg|ਮੀਰਾ ਸ਼ੌਰ, ਹਸਤਾਖ਼ਰ, ਆਇਲ ਆਨ ਲਿਨੇਨ, 12”x16”, 2005
File:Mira Schor Portrait of my Brain.jpg|ਮੀਰਾ ਸ਼ੌਰ, ਪੋਰਟਰੇਟ ਆਫ਼ ਮਾਈ ਬ੍ਰੇਨ, ਆਇਲ ਆਨ ਲਿਨੇਨ, 16”x12”, 2007
File:Mira Schor Past Present And.jpg|ਮੀਰਾ ਸ਼ੌਰ, ਪਾਸਟ, ਪ੍ਰੈਜੈਂਟ, ਐਂਡ, ਆਇਲ ਐਂਡ ਗੇਸੋ ਆਨ ਲਿਨੇਨ, 12”x16”, 2009
&lt;/gallery&gt;

== ਕਿਤਾਬਾਂ ==

* ''A Decade of Negative Thinking: Essays on Art, Politics, and Daily Life'', 2010
* ''The Extreme of the Middle: Writings of Jack Tworkov'', Yale University Press, 2009.
* ''M/E/A/N/I/N/G: An Anthology of Artists' Writings, Theory, and Criticism'', co-edited with Susan Bee, Duke University Press, 2000.
* ''Wet: On Painting, Feminism, and Art Culture'', Duke University Press, 1997.

{| class=&quot;&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
|[[ਤਸਵੀਰ:Mira_Schor_Wet.jpg|left|thumb|311x311px|Cover for ''Wet: On Painting, Feminism, and Art Culture'']]
|[[ਤਸਵੀਰ:Mira_Schor_A_Decade.jpg|left|thumb|304x304px|Cover for ''A Decade of Negative Thinking: Essays on Art, Politics, and Daily Life'']]
|}

== ਨਿਬੰਧ ==

* “I am not now nor have I ever been …”, [http://152.160.244.32/ Brooklyn Rail, February 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220516060240/http://152.160.244.32/ |date=2022-05-16 }}
* “She Demon Spawn from Hell,” [https://situs-bola.business.site/ M/E/A/N/I/NG Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230226133538/https://situs-bola.business.site/ |date=2023-02-26 }}, 2006
* &quot;Backlash and Appropriation&quot; in ''The Power of Feminist Art'', Norma Broude &amp; Mary Garrard, eds, Abrams, 1994
* &quot;Patrilineage,&quot; Feminist Art Criticism issue, ''Art Journal'' 50, No. 2 Summer 1991. Anthologized in ''New Feminist Criticism: Art/Identity/Action'', HarperCollins, 1994 and ''The Feminism and Visual Culture Reader'', Routledge, 2003; Translated into Czech, Neviditelná zena, ''Antologie soucasneho americkeko mysleni o feminismu, dejinach a vizualite,'' Martina Pachmanova, ed., ''One Woman Press'', Prague, 2002.
* “Figure/Ground,” M/E/A/N/I/N/G #6, reprinted in ''Wet &amp; M/E/A/N/I/N/G: An Anthology'', excerpted in Helen Reckitt &amp; Peggy Phelan, ''Art and Feminism'', London &amp; New York: Phaidon Press Ltd., 2001.
* &quot;Medusa Redux: Ida Applebroog and the Spaces of Postmodernity,&quot; ''Artforum'', March. Updated and published as catalogue essay for ''Ida Applebroog'', Orchard Gallery, Derry, [[ਉੱਤਰੀ ਆਇਰਲੈਂਡ|Northern Ireland]], 1993; excerpts included in ''Ida Applebroog, Are You Bleeding Yet?'', New York: La Maison Red, 2002.
* &quot;On Failure and Anonymity,&quot; ''Heresies'' 25, 1990.
* “Appropriated Sexuality,” M/E/A/N/I/N/G #1, 1986. Anthologized in ''Theories of Contemporary Art'', Richard Hertz, ed. (Prentice Hall, 1985), and republished in ''Wet'' and ''M/E/A/N/I/N/G: An Anthology of Artists' Writings, Theory, and Criticism''.

== ਸਨਮਾਨ ==

* ਕ੍ਰੀਏਟਿਵ ਕੈਪੀਟਲ/ਐਂਡੀ ਵਾਰਹੋਲ ਫ਼ਾਉਂਡੇਸ਼ਨ ਆਰਟਸ ਰਾਇਟਰਸ ਗ੍ਰਾਂਟ, 2009/
* [[ਰੌਕੇਫ਼ੈੱਲਰ ਫ਼ਾਊਂਡੇਸ਼ਨ]] ਵਿੱਖੇ ਰੈਜੀਡੈਂਸੀ, 2001.
* ਕਲਾ ਸਮੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਕਾਲਜ ਆਰਟ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਫ੍ਰੈਂਕ ਜੇਵਟ ਮਾਥਰ ਅਵਾਰਡ, 1999.&lt;ref name=&quot;caa&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.collegeart.org/awards/matherpast|title=Awards|publisher=The College Art Association|access-date=11 October 2010}}&lt;/ref&gt;
* ਪੋਲਲੋਕ-ਕ੍ਰਾਸਨਰ ਫ਼ਾਉਂਡੇਸ਼ਨ ਗ੍ਰਾਂਟ, 1997.
* ਕ੍ਰਿਏਟਿਵ ਆਰਟਸ ਵਿੱਚ ਗੁਗੇਨਹਿਮ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ, 1992.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/mira-schor/|title=John Simon Guggenheim Fellows: Mira Schor|website=www.gf.org/fellows/|access-date=March 8, 2017|archive-date=ਮਾਰਚ 9, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180309120439/https://www.gf.org/fellows/all-fellows/mira-schor/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ ==

* Knechtel, Tom. &quot;Mira Schor: WarCrawl,” 2008, in [http://www.criticalmodels.com/WarCrawl_TomKnechtel.pdf Critical Models vol.1]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Drucker, Johanna. ''Sweet Dreams: Contemporary Art and Complicity'', UChicago Press, 2006. 124-8, color plate 6.
* Jones, Amelia. ''Sexual Politics''. UCLA at the Armand Hammer of Art and Cultural Center, UC Press, 2003.
* Drucker, Johanna. ''The Century of Artists' Books'', Granary Books, 1995.
* Duncan, Michael. &quot;Reviews,&quot; ''Art in America'', April 1994.
* Canning, Sue. &quot;Reviews,&quot; ''Art Papers'', Volume 18, no. 1, January &amp; February 1994.
* Humphrey, David. &quot;New York FAX,&quot; ''Art Issues'', no. 31, January/February 1994.
* Phelan, Peggy. &quot;Developing the Negative: Mapplethorpe, Schor, and Sherman&quot; chapter of ''Unmarked'', Routledge, 1993.
* Larson, Kay. &quot;The Painting Pyramid,&quot; ''New York Magazine'', May 25, 1992.
* Morgan, Robert C. &quot;After The Deluge: The Return of the Inner Directed Artist,&quot; ''Arts Magazine'', March, 1992. Reprinted with reproduction in ''After the Deluge: Essays for Art in the Nineties''. New York: Red Bass, 1993.

== Notes ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* http://www.dukeupress.edu/books.php3?isbn=978-0-8223-4602-9 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117224528/http://www.dukeupress.edu/books.php3?isbn=978-0-8223-4602-9 |date=2010-01-17 }}
* http://writing.upenn.edu/pepc/meaning/
* https://web.archive.org/web/20110725014646/http://www.artonair.org/archives/j/content/view/581/147/
* http://www.miraschor.com/
* http://www.dukeupress.edu/cgibin/forwardsql/search.cgi {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100106173628/http://www.dukeupress.edu/cgibin/forwardsql/search.cgi |date=2010-01-06 }}
* http://yalepress.yale.edu/yupbooks/book.asp?isbn=9780300141023
* [http://www.cb1gallery.com/artists/schor.html Mira Schor at CB1 Gallery, Los Angeles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200609220328/http://www.cb1gallery.com/artists/schor.html |date=2020-06-09 }}
* [http://brooklynrail.org/2009/10/art/mira-schor-and-jason-andrew-with-phong-bui Mira Schor and Jason Andrew in Conversation with Phong Bui, Brooklyn Rail, October 2009]

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Date format|Category:CS1 maint: Date format]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1950]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>4tdimmr9038ezkqyxrojg51jaj10u6u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮੌਲੀ ਵਾਈਟ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111164</id>
    <revision>
      <id>845340</id>
      <parentid>843784</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:41:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14997" sha1="0gjpqcxie0ygaljjsjfyqkb8yp1kslr" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox vcard&quot; style=&quot;width: 22em; margin-bottom: 56px;&quot; tabindex=&quot;0&quot;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:125%;font-weight:bold;font-size: 130%;&quot; |&lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;ਮੌਲੀ ਵਾਈਟ&lt;/span&gt;
|-
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;background:lavender&quot; |ਜਿਲ੍ਹਾ 55 (ਬੈੱਲ ਕਾਉਂਟੀ) ਤੋਂ ਟੈਕਸਸ ਸਟੇਟ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left&quot; |&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;ਸਾਬਕਾ&lt;/span&gt;
|
ਰਾਲਫ਼ ਸ਼ੇਫੀਲਡ
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left&quot; |&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ&lt;/span&gt;
|
ਹਿਊਗ ਸ਼ਾਈਨ
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;background:lavender&quot; |ਨਿੱਜੀ ਜਾਣਕਾਰੀ
|-
! scope=&quot;row&quot; |ਜਨਮ
|
ਮੌਲੀ ਸੂਜ਼ਨ ਵਾਈਟ&lt;br /&gt; (&lt;span class=&quot;bday&quot;&gt;1958-02-26&lt;/span&gt;) ਫਰਵਰੀ 26, 1958&lt;span class=&quot;noprint ForceAgeToShow&quot;&gt; (ਉਮਰ&amp;nbsp;60)&lt;/span&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |ਕੌਮੀਅਤ
|
[[ਅਮਰੀਕੀ]]
|-
! scope=&quot;row&quot; |ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀ
|
ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਪਾਰਟੀ
|-
! scope=&quot;row&quot; |ਪਤੀ/ਪਤਨੀ
|
ਰੋਨਾਲਡ ਵੇਨ ਵਾਈਟ
|-
! scope=&quot;row&quot; |ਸੰਤਾਨ
|
ਟਾਈਰੇਲ ਸਏਰੇ ਵ੍ਹਾਈਟ ਰੋਰਬਰਟ ਐਨ. ਵ੍ਹਾਈਟ 

ਨੈਟਲੀ ਵਾਈਟ
|-
! scope=&quot;row&quot; |ਮਾਪੇ
|
ਰਾਬਰਟ ਰਸਲ ਅਤੇ ਥੈਲਮੇ ਜੀਨ ਹੇਫਨਰ ਗੋਸਨੇ
|-
! scope=&quot;row&quot; |ਰਿਹਾਇਸ਼
| class=&quot;label&quot; |
ਬੇਲਟਨ, ਟੈਕਸਾਸ
|-
! scope=&quot;row&quot; |ਅਲਮਾ ਮਾਤਰ
|
ਬੇਲਟਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਮੈਰੀ ਹਾਰਡਿਨ-ਬੇਲਰ
|-
! scope=&quot;row&quot; |ਕੰਮ-ਕਾਰ
|
ਵੂਮੈਨ ਫਾਰ ਲਾਈਫ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ
|}
'''ਮੌਲੀ ਸੂਜ਼ਨ ਵਾਈਟ''' (ਮੂਰਤੀ '''ਗੋਸਨੀ'''; ਜਨਮ 26 ਫਰਵਰੀ 1958), ਬਿਲਟਨ, [[ਟੈਕਸਾਸ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ [[ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦ]] [[ਐਕਟਿਵਿਜ਼ਮ|ਸਿਆਸੀ ਕਾਰਕੁਨ]] ਹੈ, ਜੋ ਟੈਕਸਾਸ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਰਿਪਰਜੈਂਟਟੇਟਿਵ ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਮੈਂਬਰ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ 2015 ਤੋਂ 2017 ਤੱਕ ਇੱਕ ਮਿਆਦ ਲਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ 55 ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.lrl.state.tx.us/legeLeaders/members/memberDisplay.cfm?memberID=5773&amp;searchparams=chamber=~city=~countyID=0~RcountyID=~district=~first=Molly~gender=~last=White~leaderNote=~leg=~party=~roleDesc=~Committee=|title=Molly White|publisher=Texas Legislative Reference Library|access-date=December 5, 2014|archive-date=ਮਾਰਚ 5, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305034527/http://www.lrl.state.tx.us/legeLeaders/members/memberDisplay.cfm?memberID=5773&amp;searchparams=chamber=~city=~countyID=0~RcountyID=~district=~first=Molly~gender=~last=White~leaderNote=~leg=~party=~roleDesc=~Committee=|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ਪਿਛੋਕੜ ==
ਵਾਈਟ 1970 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ ਬਿਲਟਨ ਵਿੱਚ ਰਹੀ। ਉਹ ਸੇਵਾ ਮੁਖਤ ਫ਼ੌਜੀ ਕਰਨਲ, ਰਾਬਰਟ ਰੂਸਲ &quot;ਬੋਬ&quot; ਗੋਸਨੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਸਾਬਕਾ ਥੇਲਮਾ ਜੀਨ ਹਰਫਰ ਦੀ ਧੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਬਲਟਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ 1976 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੁਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੈਰੀ ਹਾਰਡਿਨ-ਬਾਇਲਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ, ਰਿਨੋਲਡ ਵਾਇਨ ਵਾਈਟ, ਇੱਕ ਸੜਕਾਂ ਬਨਾਉਣ ਵਾਲਾ ਠੇਕੇਦਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਜੋੜੋ ਕੋਲ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਟੈਕਸਾਸ ਏ&amp;ਐਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੁਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ 2014 ਵਿੱਚ ਟੈਂਪਲ ਕਾਲਜ, ਟੈਕਸਾਸ ਤੋਂ ਨਰਸਿੰਗ ਕੀਤੀ। ਵਾਈਟ ਨੇ ਸਲਾਡੋ ਦੇ 3ਸੀ ਕਾਓਬੁਆਏ ਚਰਚ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।&lt;ref name=&quot;mswhite&quot;&gt;{{Cite web|url=http://texansformolly.com/meet-molly/|title=Meet Molly White|publisher=texansformolly.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20141207203616/http://texansformolly.com/meet-molly/|archive-date=December 7, 2014}}&lt;/ref&gt;

== ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਰਗਰਮੀ ==
ਵਾਈਟ ਨੇ ਗਰਭਪਾਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਖਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਗੈਰ-ਮੁਨਾਫਾ ਸੰਗਠਨ &quot;ਵਿਮੈਨ ਫ਼ਾਰ ਲਾਈਫ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ&quot; ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਆਉਟਕਰੀ ਲਈ ਵਿਧਾਇਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹੈ। ਇੱਕ ਜਵਾਨ ਔਰਤ ਵਜੋਂ, ਵ੍ਹਾਈਟ ਦੇ ਦੋ ਗਰਭਪਾਤ ਹੋਏ। ਉਸ ਨੇ 1992 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਈਬਲ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਿਆਂ ਗਰਭਪਾਤ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਗਰਭਪਾਤ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਗਰਭਪਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਦਮੇ 'ਤੇ ਰਿਪੋਰਟ ਨਾ ਕਰਨ 'ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਵਾਈਟ ਹਰ ਸਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ-ਸੰਘ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੂੰ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਧੱਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਵਿਧਾਇਕੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸ ਨੇ ਗਰਭਪਾਤ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਸ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਔਰਤਾਂ 'ਤੇ ਪੈਂਦੇ ਅਸਰ ਅਤੇ ਗਰਭਪਾਤ ਦੇ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਦਾ ਗਰਭਪਾਤ ਕਰਵਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਮੈਡੀਕਲ ਅਲਟਰਾਸੌਨੋਗ੍ਰਾਫੀ ਸਕ੍ਰੀਨਿੰਗ ਲਈ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਫਿਲਿਸ ਸ਼ਲਾਫਲੀ ਦੇ ਈਗਲ ਫੋਰਮ, ਟੈਕਸਸ ਰਾਈਟ ਟੂ ਲਾਈਫ, ਕਨਕਰੇਟਡ ਵੂਮੈਨ ਫੌਰ ਅਮਰੀਕਾ, ਅਤੇ ਲਿਬਰਟੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਨਾਲ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵ੍ਹਾਈਟ ਨੇ ਨੌਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਸਰਗਰਮੀ ਅਤੇ ਗਰਭਪਾਤ ਵਿਰੋਧੀ ਵਕਾਲਤ ਬਾਰੇ ਸਿਖਲਾਈ ਸੈਮੀਨਾਰ ਕਰਵਾਏ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{cite news |url= http://liveactionnews.org/texas-molly-white-weighs-in-on-media-bias-against-post-abortive-women/ |title= Texas' Molly White weighs in on media bias against post-abortive women |date= November 11, 2014 |first= Lauren |last= Enriquez |publisher= liveactionnews.org |accessdate= December 5, 2014 |archive-date= ਦਸੰਬਰ 2, 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20141202083619/http://liveactionnews.org/texas-molly-white-weighs-in-on-media-bias-against-post-abortive-women/ |url-status= dead }}&lt;/ref&gt;

ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਰਿਪਬਲੀਕਨ, ਵ੍ਹਾਈਟ ਨੇ 2004 ਅਤੇ 2008 ਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਜਾਰਜ ਡਬਲਿਊ ਬੁਸ਼ ਨੂੰ ਚੁਣਨ ਲਈ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਸੈਨੇਟਰ ਜੌਨ ਮੈਕਕੇਨ ਦੀ ਸਯੁੰਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਰਾਕ ਓਬਾਮਾ ਵਿਰੁੱਧ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਅਸਫਲ ਬੋਲੀ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

ਸਾਲ 2014 ਵਿੱਚ, ਵ੍ਹਾਈਟ ਨੇ 4 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਹੋਈ ਮੁੱਢਲੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨ-ਮਿਆਦ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਰਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਰਾਲਫ ਸ਼ੈਫੀਲਡ, ਟੈਂਪਲ ਤੋਂ ਇੱਕ ਰੇਸਟੋਰੈਂਟਰ, ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ। ਉਸ ਨੇ 4,995 ਵੋਟਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੈਫੀਲਡ ਨੇ 4,302 ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੌਲੀ 46.3 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਜਿੱਤ ਗਈ। ਵ੍ਹਾਈਟ 4 ਨਵੰਬਰ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਮੁਕਾਬਲਾ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ।

29 ਜਨਵਰੀ, 2015 ਨੂੰ, ਵ੍ਹਾਈਟ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਟਾਫ ਨੂੰ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ &quot;ਟੈਕਸਾਸ ਮੁਸਲਿਮ ਕੈਪੀਟਲ ਦਿਵਸ&quot; ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੰਚਾਲਕਾਂ ਨੂੰ &quot;ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਨਾਲ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਨ&quot; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦਫਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਝੰਡਾ ਵੀ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਕਹੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਵਾਦ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।&lt;ref&gt;{{cite news|url= http://www.texastribune.org/2015/01/29/rep-staff-ask-muslim-visitors-pledge-allegiance/|title=Rep to Staff: Ask Muslim Visitors to Pledge Allegiance|date= January 29, 2015|first= Reeve |last= Hamilton |publisher= [[The Texas Tribune]]|accessdate=January 29, 2015}}&lt;/ref&gt;  ਰਾਜਪਾਲ ਗ੍ਰੇਗ ਐਬੋਟ ਨੇ ਵ੍ਹਾਈਟ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ਤੋਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਬਾਰੇ &quot;ਸਿਵਲ ਭਾਸ਼ਣ&quot; ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;&quot;Abbott urges civility after official's Muslim remarks&quot;, ''[[Laredo Morning Times]]'', January 31, 2015, p. 2&lt;/ref&gt;  ਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਪੋਸਟ ਦੇ ਇੱਕ ਫਾਲੋ-ਅਪ ਵਿੱਚ, ਵ੍ਹਾਈਟ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ਨੂੰ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵ੍ਹਾਈਟ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਬਿਆਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ &quot;ਉਤਪੱਤੀ&quot; ਇਹ ਸੀ ਕਿ &quot;ਟੈਕਸਾਸ ਕੈਪੀਟਲ ਵਿਖੇ ਮੁਸਲਿਮ ਦਿਵਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਗਈ&quot;, &quot;ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸਮੂਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।&quot;&lt;ref name=&quot;pfwgs&quot;&gt;{{cite web |last1=Selby |first1=W. Gardner |title=Molly White says Muslim group recently designated terrorist organization by United Arab Emirates |url=https://www.politifact.com/texas/statements/2015/feb/06/molly-white/molly-white-says-muslim-group-recently-designated-/ |website=PolitiFact |accessdate=30 January 2020 |archive-date=21 ਨਵੰਬਰ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121194854/https://www.politifact.com/texas/statements/2015/feb/06/molly-white/molly-white-says-muslim-group-recently-designated-/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਪੋਲੀਟੀਫੈਕਟ ਨੇ ਇੱਕ ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਨੇਤਾ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸੀ.ਏ.ਆਈ.ਆਰ ਉਹਨਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਲਾਨਾ ਮੁਸਲਿਮ ਦਿਵਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸੀ.ਏ.ਆਈ.ਆਰ. ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਾਮਜ਼ਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸਾਲ 2016 ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੁਗ ਸ਼ਾਈਨ ਨੇ ਵ੍ਹਾਈਟ ਨੂੰ 118 ਵੋਟਾਂ ਨਾਲ ਹਰਾਇਆ। ਵ੍ਹਾਈਟ ਨੇ ਮੁੜ ਗਿਣਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ; ਉਸ ਦੇ ਹਾਰਨ  ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite web |author=Bobby Blanchard |url=http://trailblazersblog.dallasnews.com/2016/03/molly-white-says-she-is-requesting-a-recount-in-her-close-election.html/ |title=Molly White, R-Belton, requesting recount in close election loss &amp;#124; Politics &amp;#124; Dallas News |publisher=Trailblazersblog.dallasnews.com |date=2016-03-03 |accessdate=2017-02-26 |archive-date=2016-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160822030445/http://trailblazersblog.dallasnews.com/2016/03/molly-white-says-she-is-requesting-a-recount-in-her-close-election.html/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* [https://www.votesmart.org/candidate/147635 Profile]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} at Vote Smart

{| class=&quot;wikitable succession-box&quot; style=&quot;margin: 0.5em auto 10px; font-size: 95%; clear: both;&quot;
! colspan=&quot;3&quot; id=&quot;151&quot; style=&quot;border-top: 5px solid #cccccc&quot; |Texas House of Representatives
|- id=&quot;155&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
| id=&quot;156&quot; rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;width:30%;&quot; |Preceded&amp;nbsp;by&lt;br /&gt;Ralph Sheffield
| id=&quot;159&quot; rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;width: 40%; text-align: center;&quot; |''' Texas State Representative from District 55 (Bell County)'''
Molly Suzanne Gosney White'''&lt;br /&gt;2015-2017        '''
| id=&quot;164&quot; rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;width: 30%; text-align: center;&quot; |Succeeded&amp;nbsp;by&lt;br /&gt;Hugh Shine
|}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1958]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>0gjpqcxie0ygaljjsjfyqkb8yp1kslr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113124</id>
    <revision>
      <id>845313</id>
      <parentid>733932</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T02:25:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5506" sha1="gi4ed6ue3trrid5zlbi25dcsvksiq4q" xml:space="preserve">'''ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ''' (ਜਨਮ 22 ਜੂਨ 1988) ਜ਼ਿਲਾ [[ਬਰਨਾਲਾ]] ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਧੌਲਾ]] ਤੋਂ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਲੇਖਕ ਹੈ।

ਬਾਜਵਾ ਦਾ ਜਨਮ ਧੌਲਾ ਪਿੰਡ ਵਿਚ 22 ਜੂਨ 1988 ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਸ. ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ।ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ ਦੇ ਪੁਰਖੇ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਇੱਧਰ ਆ ਵਸੇ ਸਨ।ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਜਵਾ ਦੇ ਪੁਰਖੇ ਪਿੰਡ ਭੁਰਥਲਾ ਮੰਡੇਰ (ਹੁਣ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ)ਆ ਕੇ ਵਸੇ।ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਹਿਰ ਬਰਨਾਲਾ ਵਿਖੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਾਜਵਾ ਦੇ ਦਾਦਾ ਦੀ ਦੂਰ ਦੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਔਲਾਦ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪਿੰਡ ਧੌਲਾ ਵਿਖੇ ਆ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ।ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਆਂਢ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਣਖੀ ਜੀ ਦਾ ਸੀ।10ਵੀਂ ਤੱਕ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਬਾਰਵੀਂ ਤੱਕ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪਿੰਡ ਪੱਖੋ ਕਲਾਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸਕੈਂਡਰੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਬੀਏ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਕਾਲ ਡਿਗਰੀ ਕਾਲਜ ਮਸਤੂਆਣਾ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਐਮਏ (ਪੰਜਾਬੀ) ਅਤੇ ਐਮਏ (ਇਤਿਹਾਸ) ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁਣ ਇਹ ਚੰਡੀਗੜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਪੀਐਚਡੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬਾਜਵਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸ਼ੌਕ ਫ਼ੋਟੋਗਰਾਫੀ ਹੈ ਪਰ ਹੁਣ ਤੱਕ 12 ਦੇ ਕਰੀਬ ਡਾਕੂਮੈਂਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈਆਂ ਹਨ।

ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤਾ ਲਈ ਬਣੇ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਗਰੁੱਪ’ ਦੇ ਪਾਸਾਰ ਵਿਚ ਵੀ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਣਖੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਮੋਹਰੀ ਰੋਲ ਹੈ।ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਣਖੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਧੌਲਾ ਦਾ ਸਾਲ 2019 ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ।ਸਾਹਿਤਕ ਦੀ ਚੇਟਕ ਬਾਜਵਾ ਨੂੰ ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਣਖੀ ਜੀ ਨੇ ਲਾਈ।

==ਸਾਹਿਤਕ ਕੈਰੀਅਰ==
ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ ਨੇ ਸਾਹਿਤ ਲਿਖਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 2006 ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਡਿਗਰੀ ਕਾਲਜ ਮਸਤੂਆਣਾ ਦੇ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖ ਕੇ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਇਸ ਲੇਖਕ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਲੇਖ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ, ਮੈਗਜ਼ੀਨਾਂ ਵਿਚ ਛਪ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕਿਤਾਬੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲਾ ਤੋਂ ਸਰਕਾਰੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਾਹਿਤਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਯੋਗਦਾਨ ਬਦਲੇ ਇੰਡੀਅਨ ਪੈਸ਼ਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵੀ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ptcnews.tv/barnala-beant-bajwa-story-collection-pipal-pattia-book-people-dedicate/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2018-11-30 |archive-date=2024-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240622100852/https://www.ptcnews.tv/barnala-beant-bajwa-story-collection-pipal-pattia-book-people-dedicate/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

===ਰਚਨਾਵਾਂ===
* ''ਬੇਜ਼ਮੀਨੇ'' (ਨਾਵਲ)
* ''ਪਿੱਪਲ ਪੱਤੀਆਂ'' (ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ)
*ਲੇਖ ਸੰਗ੍ਰਹਿ  
* ''ਬੇਜ਼ਮੀਨੇ'' (ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਭਾਸ਼ਾ `ਚ  ਨਾਵਲ)
*ਸਾਹੇ ਚਿੱਠੀ (ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਕਿਤਾਬ) 
* ਟੀਸੀ ਦਾ ਬੇਰ (ਸੰਪਾਦਿਤ)
* ਬਘੇਲੋ ਸਾਧਣੀ (ਸੰਪਾਦਿਤ)
* ਕਿਵੇਂ ਲੱਗਿਆ ਇੰਗਲੈਂਡ (ਸ਼ਫਰਨਾਮਾ)  

{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]]</text>
      <sha1>gi4ed6ue3trrid5zlbi25dcsvksiq4q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>117562</id>
    <revision>
      <id>845307</id>
      <parentid>841364</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T23:02:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79817" sha1="1immgkkqvrxdy32kny8os7p3y13laf7" xml:space="preserve">
'''ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ''', [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ [[ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-01-16 |title=ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਓਹਾਰ {{!}} Festivals of Punjab - Punjabi Story |url=https://punjabistory.com/punjabi-essay-on-punjabi-mele-te-tyohar-%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%93/ |access-date=2025-04-02 |language=en-GB }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮੇਲੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। 

== ਮੇਲੇ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ==

* [[ਡਾ. ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ|ਡਾ.ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ]] ਅਨੁਸਾਰ &quot;ਮੇਲਾ ਕਿਸੇ ਤਿਓਹਾਰ, ਰੀਤ ਜਾਂ ਕਥਾ ਦਾ ਤੋੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਅਦਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
* [[ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਇਹ ਉਹ ਅਖਾੜੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੀ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਹੱਡ ਭੰਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਭੁੱਲਕੇ ਖਿੜਵੇਂ ਰੌਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਆਪ ਮੁਹਾਰਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨੱਚਦੀ ਗਾਉਂਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਸਾਫ਼ ਦਿਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।&quot;
* [[ਸੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ|ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਮੇਲੇ, ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਸੱਧਰਾਂ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤੇ ਚੇਸ਼ਟਾਵਾਂ ਦੀ ਸਹਿਜ ਪ੍ਰਵਾਹਮਈ ਇਕਸੁਰਤਾ ਹਨ। ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਖੁੱਲ ਕੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ, ਲੋਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨਿਖਰਦੀ ਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”&lt;ref&gt;  ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-174 &lt;/ref&gt;

== ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ==
[[File:Kothe-da-mela.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kothe-da-mela.jpg|thumb|ਮੇਲਾ ]]

=== [[ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ]]: ===
ਇਹ ਮੇਲਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਛਪਾਰ (ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮ)|ਛਪਾਰ]] ਵਿੱਚ [[ਭਾਦੋਂ]] ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਚੌਧਵੀਂ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਵਿਚ [[ਗੁੱਗਾ|ਗੁੱਗੇ]] ਦੇ ਭਗਤ ਮਾੜੀ ਦੇ ਆਲ਼ੇ-ਦੁਆਲ਼ੇ ਬੈਠ ਕੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ ਵਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਣ ਨਾਲ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਿਹਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਸੱਪ ਲਾਗੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਕਈ ਰੋਗੀ ਛਪਾਰ ਜਾ ਕੇ ਮਾੜੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਜ਼ਖਮਾਂ ਉੱਪਰ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਲੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ ਕੋਲ ਲਿਟਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉਹ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਨਰੋਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;  ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176 &lt;/ref&gt;

==== ਮੇਲਾ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ====
ਇਸ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਘਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਲੋਕ-ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਬੋਲੀ ਹੈ:

ਆਰੀ ਆਰੀ ਆਰੀ,

ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, 

ਉਹੋ
ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ...&lt;ref&gt;ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-177&lt;/ref&gt;

ਇਹ ਮੇਲਾ ਸਰਬ ਸਾਂਝਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਸਿੱਖ ਸਾਰੇ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। [[ਗੁੱਗਾ|ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ]] ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾ ਛੋਟੀਆਂ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਵਾਲੇ ਮਜ਼ਹਬੀ ਆਦਿ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁੱਗਾ ਵੈਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੁਰਾਤਨ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਲੇਖਕ ਹੈ।&lt;ref&gt;ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ,ਲੋਕਧਾਰਾ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ,ਪੰਨਾ-138 &lt;/ref&gt;

==== ਇਤਿਹਾਸ ====
[[ਗੁੱਗਾ]] ਜਿਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਂ ਗੁੱਗਲ ਸੀ, ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ [[ਰਾਣਾ ਰੈਮਲ|ਰਾਜਾ ਜੈਮਲ]] ਦੇ ਘਰ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਬਾਂਛਲ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ, ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਦੇ ਵਰ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਦਸਵੀਂ ਈਸਵੀ ਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਜੈਮਲ ਨੂੰ ਰਾਣੀ ਬਾਂਛਲ, ਜੋ [[ਗੋਰਖਨਾਥ|ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ]] ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਉੱਤੇ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਰਾਜੇ ਨੇ ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤ ਗੁੱਗੇ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਹਿਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਜਵਾਨ ਹੋਣ ਉੱਪਰੰਤ ਗੁੱਗੇ ਨੇ ਮੁੜ ਰਾਜ ਮਹੱਲ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਸਿਲੀਅਰ ਨਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਤੈਅ ਹੋ ਗਈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦੇ ਪੁੱਤ ਅਰਜਨ ਅਤੇ ਸੁਰਜਨ ਜੋ ਸਿਲੀਅਰ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਵਿਆਹੁਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਗੁੱਗੇ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ੋਰ ਪਾ ਕੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗ ਤੁੜਵਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਗੁੱਗਾ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਨਾਗ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਕ ਨਾਗ ਨੇ ਸਹੇਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੀ ਸਿਲੀਅਰ ਨੂੰ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗ ਪਛਾਣ ਕੇ ਡੰਗ ਨਾ ਮਾਰਿਆ ਪਰ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਡੰਗ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਉਹ ਸਭ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਸਿਲੀਅਰ ਆਪਣੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਈਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪ ਵੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਓਧਰ ਗੁੱਗਾ ਸਿਲੀਅਰ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਡੰਗੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗੇਤਰ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਸਿਲੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਗੁੱਗੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪੁੱਤਾਂ ਨੇ ਗੁੱਗੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾਈ। ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਭੈਣ ਦੀ ਸੁੱਖਾਂ ਲੱਦੀ ਸੰਤਾਨ ਮਾਰਨ ’ਤੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਂ ਬਾਂਛਲ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਦਮਾ ਲੱਗਾ। ਮਾਂ ਦੇ ਵੈਣ ਅਤੇ ਕੀਰਨੇ ਪੁੱਤ ਗੁੱਗੇ ਕੋਲੋਂ ਸਹਾਰੇ ਨਾ ਗਏ। ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਰਕ ਜਾਣ ਦੀ ਪੱਕੀ ਧਾਰ ਲਈ। ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਪੂਤ ਹੋਣ ਸਦਕਾ ਗੁੱਗਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਹਾਜੀਰਤਨ ਤੋਂ ਰਾਜਪੂਤ ਤੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਆਇਆ। [[ਮਿਥਿਹਾਸ]] ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਅੱਗੇ ਫਰਿਆਦ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਫਰਿਆਦ ਕਬੂਲ ਹੋਈ, ਧਰਤੀ ਨੇ ਵਿਹਲ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਸਮੇਤ ਗੁੱਗਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਿਆ। 

ਮੇਲੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤੀਵੀਆਂ ਐਨਾ ਕਮਾਲ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕੀਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ:

ਪੱਲੇ ਮੇਰੇ ਛੱਲੀਆਂ,

ਮੈਂ ਗੁੱਗਾ ਮਨਾਵਣ ਚੱਲੀ ਆਂ।

ਨੀਂ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਗੁੱਗਾ ਜੀ!

ਰੋਹੀ ਵਾਲਿਆ ਗੁੱਗਿਆ ਵੇ,

ਭਰਿਆ ਕਟੋਰਾ ਦੁੱਧ ਦਾ,

ਮੇਰਾ ਗੁੱਗਾ ਮਾੜੀ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦਦਾ,

ਨੀਂ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਗੁੱਗੇ ਤੋਂ...

ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ, ਗੱਲ ਕੀ ਹਰ ਉਮਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ, ਕਈ ਥਾਈਂ ਤਾਂ ਬੁੱਢੜੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗਾਇਕੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ੁਗਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਰਦ ਲੋਕ ਚਾਦਰੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਕੁੜਤੇ ਪਾ ਕੇ, ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀਆਂ ਮਾਇਆ ਲੱਗੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਤੁਰਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਾੜੇ ਅਨਸਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਰਾਬਾਂ ਪੀਣੀਆਂ, ਬੱਕਰੇ ਬੁਲਾਉਣੇ, ਲੜਾਈਆਂ ਮੁੱਲ ਲੈਣੀਆਂ ਅਤੇ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵੀ ਇਸੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸ਼ਾਹਦੀ ਭਰਦੀ ਇੱਕ ਲੋਕ-ਬੋਲੀ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ:

ਆਰੀ ਆਰੀ ਆਰੀ,

ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ,

ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ।

ਕੱਠ ਮੁਸ਼ਟੰਡਿਆਂ ਦਾ,

ਉੱਥੇ ਬੋਤਲਾਂ ਮੰਗਾ ’ਲੀਆਂ ਚਾਲੀ,

ਤਿੰਨ ਸੇਰ ਸੋਨਾ ਚੁੱਕਿਆ,

ਭਾਨ ਚੁੱਕ ਲੀ ਹੱਟੀ ਦੀ ਸਾਰੀ,

ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਰੱਕੜਾਂ ਦਾ,
ਜੀਹਤੇ ਚੱਲਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਚਾਲੀ,

ਠਾਣੇਦਾਰ ਤਿੰਨ ਚੜ੍ਹਗੇ,

ਨਾਲੇ ਪੁਲੀਸ ਚੜ੍ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ,

ਈਸੂ ਧੂਰੀ ਦਾ,

ਜਿਹੜਾ ਡਾਂਗ ਦਾ ਬਹਾਦਰ ਭਾਰੀ,

ਮੰਗੂ ਖੇੜੀ ਦਾ, 

ਪੁੱਠੇ ਹੱਥ ਦੀ ਗੰਡਾਸੀ ਉਹਨੇ ਮਾਰੀ,

ਠਾਣੇਦਾਰ ਇਉਂ ਡਿੱਗਿਆ,

ਜਿਵੇਂ ਹੱਲ ’ਚੋਂ ਡਿੱਗੇ ਪੰਜਾਲੀ,

ਕਾਹਨੂੰ ਛੇੜੀ ਸੀ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਪਟਾਰੀ…

ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ,

ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ।
=== 2. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Gurdwara Fatehgarh Sahib.jpg|thumb|Gurdwara Fatehgarh Sahib]]
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ [[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ&lt;ref&gt;https://sgpc.net/%E0%A8%97%E0%A9%81%E0%A8%B0%E0%A8%A6%E0%A9%81%E0%A8%86%E0%A8%B0%E0%A8%BE-%E0%A8%B8%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80-%E0%A8%AB%E0%A8%A4%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%97%E0%A9%9C%E0%A9%8D%E0%A8%B9-%E0%A8%B8/&lt;/ref&gt; ਵਿਖੇ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੌਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ|ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ|ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ, ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://www.punjabijagran.com/punjab/patialafatehgarh-sahib-fatehgarh-sahib-sahidi-jod-mela-starts-in-sri-fatehgarh-sahib-8734600.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.sikhsiyasat.info/news-about-shaheedi-jor-mela-fatehgarh-sahib/{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==== ਇਤਿਹਾਸ ====
[[ਸਰਹਿੰਦ]] ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ [[ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ (ਸਰਹਿੰਦ)|ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ]] ਨੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਜ਼ੋਰਾਵਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਆਸਾਨ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਜੇਕਰ ਉਹ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦੇਣਗੇ, ਪਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ ਦੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਿਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਵਿੱਚ ਚਿਣਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਕੰਧ ਢਹਿ ਗਈ। 26 ਦਸੰਬਰ, 1705 ਨੂੰ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਗੌਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ [[ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ|ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ]] ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਪਾਲਕੀ ਸਜਾ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ [[ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਤੋਂ ਜੋਤੀ ਸਰੂਪ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੱਕ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://fatehgarhsahib.nic.in/pa/tourist-place/%E0%A8%97%E0%A9%81%E0%A8%B0%E0%A8%A6%E0%A9%81%E0%A8%86%E0%A8%B0%E0%A8%BE-%E0%A8%B8%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80-%E0%A8%AB%E0%A8%A4%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%97%E0%A9%9C%E0%A9%8D%E0%A8%B9-%E0%A8%B8/&lt;/ref&gt;

=== 3. ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ ===
ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ, ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ ਦੀ 135 ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਗੁਰੂ ਸਵਾਮੀ ਤਲਜਾ ਗਿਰੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾ ਦੇ ਚੇਲੇ ਬਾਬਾ ਹਰਬੱਲਭ ਵਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ । ਉਹ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗੀਤਕਾਰ ਸਨ। ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚੋ ਗਾਇਕ ਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਇਹ ਮੇਲੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਮੇਲਾ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ 'ਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://www.punjabitribuneonline.com/news/doaba/inauguration-of-the-square-dedicated-to-harivallabh-sangeet-sammelan/amp&lt;/ref&gt; ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੌਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਬੇ ਦੇ ਗਾਇਕ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;https://www.punjabijagran.com/punjab/jalandhar-harivallabh-sangeet-samelln-8845034.html&lt;/ref&gt;

=== 4. ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:ਮੰਦਰ ਜਰਗ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ.jpg|thumb|ਮੰਦਰ]]
[[ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਚੇਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲੇ, ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਪਿੰਡ [[ਜਰਗ]] ਵਿਚ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://www.punjabitribuneonline.com/news/features/the-traditional-jharg-festival/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.punjabijagran.com/punjab/ludhiana-the-first-fair-of-jarg-on-the-22nd-and-the-second-on-the-29th-9037269.html&lt;/ref&gt; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਸੁਖਣਾ ਸੁੱਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਖਣਾ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ 'ਬਹਿੜੀਏ' ਦਾ ਮੇਲਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;  ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-175&lt;/ref&gt;

[[ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਇੱਕ ਟੋਭੇ ਦੁਆਲੇ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਟੋਭੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ, ਇਕ ਮਟੀਲਾ ਜਿਹਾ ਖੜਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਟੀਲੇ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭੇਟਾ ਚਾੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ, ਦੇਵੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਬਹਿੜੀਏ ਅਥਵਾ ਬੇਹੇ [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤੋਂ, ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ‘ਬਹਿੜੀਏ ਦਾ ਮੇਲਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੁੱਖਾਂ ਸੁੱਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪੂਰਬ ਸੰਧਿਆ ਨੂੰ, ਮਾਈ ਦੀ ਭੇਟਾ ਲਈ ਗੁਲਗੁਲੇ ਪਕਾ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਵਾਹਨ, ਖੋਤੇ ਨੂੰ, [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਖਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਕੁਝ ਵੰਡੇ ਤੇ ਕੁਝ ਆਪ ਖਾਂਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;  ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176&lt;/ref&gt;

ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਖੋਤਿਆਂ ਦੀ ਬੜੀ ਕਦਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੀਤਲਾ ਮਾਈ ਦਾ ਵਾਹਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੂਜਦੇ ਅਤੇ ਗੁਲਗੁਲੇ ਤੇ ਛੋਲੇ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਘੁਮਿਆਰ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਖੋਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਜਾ-ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਨੇ ਖੋਤਿਆਂ ਉੱਪਰ ਘੋਗਿਆਂ, ਕੋਡੀਆਂ ਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੜੀਆਂ ਵੰਨ-ਸਵੰਨੀਆਂ ਝੁੱਲਾਂ ਪਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਮੇਲੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: 

ਜੇਹਾ ਦੇਖਿਆ ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ,

ਜੇਹੀ ਤੇਰੀ ਗੁੱਤ ਦੇਖ ਲੀ। 

ਚੱਲ ਚੱਲੀਏ ਜਰਗ ਦੇ ਮੇਲੇ,

ਮੁੰਡਾ ਤੇਰਾ ਮੈਂ ਚੱਕ ਲੂੰ।&lt;ref&gt;  ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176 &lt;/ref&gt;

==== ਇਤਿਹਾਸ ====
ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਪਿੰਡ [[ਜਰਗ]] ਘੁੱਗ ਵਸਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਤੋਂ ਲਗਪਗ ਢਾਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਸ ਦਾਨੀ ਰਾਜਾ ਜਗਦੇਵ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ। ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਪਗ 6 ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਮੇਲਾ ਚੇਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਾਰੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਲੇ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਵਿਆਹੀਆਂ ਧੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪੇਕੇ ਘਰ ਪੁੱਜ ਕੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਕਵਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਆਏ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਓ ਭਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਇੱਥੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚਾਰ ਮੰਦਰ ਹਨ, ਜੋ ਸੀਤਲਾ ਮਸਾਣੀ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਮਾਤਾ, ਬਸੰਤੀ ਜਾਂ ਨਿੱਕੀ ਮਾਤਾ, ਮਾਤਾ ਮਦਾਨਦ , ਮਾਤਾ ਕਾਲੀ ਅਤੇ [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ]] ਸ਼ੱਕਰਗੰਜ ਦੇ ਹਨ।

==== ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ====
ਮੇਲੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਗੁਲਗੁਲੇ ਪਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਬੇਹਾ ਅੰਨ੍ਹ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਲਗੁਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁੱਚੇ ਰੱਖ ਕੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਸਾਰੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ [[ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ|ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਅਤੇ ਛਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਹੀ ਇਲਾਕੇ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਤੋਂ ਲੋਕ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਪੁੱਜਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸੋਮਵਾਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਆਸਣ ਲਾ ਕੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਚੌਂਕੀ ਭਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਜਗਰਾਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਮਾਤਾ ਦਾ ਜਸ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਬੈਂਡ ਵਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਢੋਲਾਂ ਦੀ ਤਾਲ ਨਾਲ ਬੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਭੰਗੜਾ ਵੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਮੇਲੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਰੌਣਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਘਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਜੀਅ ਦੇ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਦੀ ‘ਸੁੱਖਣਾ’ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ‘ਥਾਨ’ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਮੰਦਰਾਂ ’ਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ। ਮਾਤਾ ਦੇ ਭਗਤ ਆਪਣੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ‘ਜਰਗ ਵਾਲੀ ਮਾਈ, ਦੁਖੀ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਚਰਨੀਂ ਲਾਈ’ ਦੀ ਦੁਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। 

ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਨੁਮਾਇਸ਼ਾਂ, ਜਾਦੂਗਰ ਦੇ ਤਮਾਸ਼ੇ, ਗੀਤ-ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਭਲਵਾਨਾਂ ਦੇ ਜੌਹਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਤਸਵੀਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ [[ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ]] ’ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ੱਕ ਜਰਗ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਮ ਤਕ ਮੇਲਾ ਵਿਛੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਬਣਾਏ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

=== 5. ਮੁਕਤਸਰ ਮਾਘੀ ਮੇਲਾ ===
[[File:ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ.jpg|thumb|ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ]]
[[ਮੁਕਤਸਰ]] ਦੀ ਮਾਘੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ '[[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ|ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ']] ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਲਈ ਖਾਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://muktsar.nic.in/pa/%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%89%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B0/&lt;/ref&gt; ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮਾਘ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਅਥਵਾ ਮਾਘ ਦੀ ਸੰਗਰਾਂਦ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। 13 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਮਾਘ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਖਿਦਰਾਣਾ ਦੇ ਤਬੇਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤਿਓਹਾਰ ਉਸ ਦਿਨ ਹੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਨ ਸ਼ੇਰੇਨ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਤੱਕ ਜਲੂਸ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ [[ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ|ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ]] ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ [[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੰਨ ਸੁਵੰਨੀ ਸੁੰਦਰ ਵੇਸ ਭੂਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਈ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਲੋਕ-ਗੀਤ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:&lt;ref&gt;https://www.punjabitribuneonline.com/news/punjab/mela-maghi-history-of-the-gurdwaras-of-sri-muktsar-sahib/&lt;/ref&gt;

1.ਲੈ ਚੱਲ ਵੇ ਨਣਦ ਦਿਆ ਵੀਰਾ 

ਮੇਲੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ.......

2.ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ 

ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ ਮੱਲੀਆਂ,

ਮੱਲੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਬਲਦ ਸੁਣੀਦੇ 

ਗਲ ਪਿੱਤਲ ਦੀਆਂ ਟੱਲੀਆਂ

ਮੇਲੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ 

ਦੋ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਚੱਲੀਆਂ...
==== ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਵ ====
ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਮਾਘੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਂ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੂੰ ਮੁਗਲਾਂ ਨਾਲ ਅਨੇਕਾਂ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜਨੀਆਂ ਪਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਵਿੱਚ ਡੇਰੇ ਲਾਏ ਤਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਾਂ ਨੇ [[ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ]] ਨੂੰ ਆ ਘੇਰਿਆ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਅੰਕਰ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਝੇ ਦੇ ਉਹ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖ ਜਿਹੜੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇਬੰਦੀ ਦੀ ਘੇਰਾ ਬੰਦੀ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਦਾਵਾ ਦੇ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵਰ ਦਿਤਾ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਮੁਕਤਸਰ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ]] ਸ਼ਸੋਭਿਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਥੇ ਮਾਘ ਦੀ [[ਸੰਗਰਾਂਦ]] ਦਾ ਮੇਲਾ ਭਰਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ [[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਧੂਮ ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ।

=== 6. ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ ===
ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਫਾਉਡੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਹਰ ਸਾਲ ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਕਲਚਰਲ ਮੇਲਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਲੇਖਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਦਿਲ ਤੋਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੇਖਕ, ਕਵੀ ਤੇ ਕਾਮਯਾਬ ਲੋਕ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ [[ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ|ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਅਵਾਰਡ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://www.punjabitribuneonline.com/news/punjab/prof-mohan-singh-mela-ends-with-sweet-memories/&lt;/ref&gt;

=== 7. ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ ===
ਹਰ ਸਾਲ [[23 ਮਾਰਚ]] ਨੂੰ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ,]] [[ਰਾਜਗੁਰੂ]] ਅਤੇ [[ਸੁਖਦੇਵ]] ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੇਲਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://www.punjabijagran.com/punjab/amritsar-asr-news-shaheed-bhagat-singh-sukhdev-rajguru-punjab-news-punjabi-jagran-9045066.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.etvbharat.com/pa/state/shaheed-diwas-2026-martyrdom-of-shaheed-bhagat-singh-rajguru-and-sukhdev-martyrs-day-history-punjab-news-pbs26032300349&lt;/ref&gt;

ਫਾਂਸੀ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਤਿੰਨੋਂ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ –

'ਦਿਲੋਂ ਨਿੱਕਲੇਗੀ ਨਹੀਂ ਮਰਕੇ ਵੀ ਵਤਨ ਦੀ ਉਲਫ਼ਤ

'ਮੇਰੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ਬੂ-ਏ-ਵਤਨ ਆਏਗੀ………….'

=== 8. ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ===
ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਮੇਲਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://www.punjabijagran.com/religion/religious-articles-sri-sidh-baba-sodhal-fulfills-the-wishes-9405556.html&lt;/ref&gt; ਇਹ ਸੁੱਕਲਾ ਪਾਕ ਦੇ 14 ਵੇਂ ਦਿਨ, ਭਾਦੋਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ਮਨਾਉਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ [[ਜਲੰਧਰ]] ਦੇ ਖੱਤਰੀ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਤ ਬਣ ਗਏ। ਲੋਕ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਤਾਲਾਬ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://jagbani.punjabkesari.in/doaba/news/baba-sodal-mela-has-started-1509659&lt;/ref&gt;

=== 9.ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਦਾ ਮੇਲਾ===
[[File:ਬਾਬਾ ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਚਾਹਲ.jpg|thumb|ਬਾਬਾ ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਚਾਹਲ]]

ਚਾਹਲ, ਚਹਿਲ ਗੋਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬਾਬਾ [[ਜੋਗੀ ਪੀਰ]] ਚਾਹਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਮਾਨਸਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ [[ਜੋਗਾ]] ਰੱਲਾ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ [[ਖਾਨਪੁਰ (ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮ)]] ਅਤੇ ਹੀਰੋਂ ਖੁਰਦ&lt;ref&gt;https://www.punjabijagran.com/punjab/sangrurbarnala-jud-mela-in-memory-of-baba-jogi-pir-9128838.html&lt;/ref&gt; ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਭਾਦੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਬੜੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪੂਰੇ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਸੰਗਤਾਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਵੀ ਕੱਢਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਲਦਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲਿਜਾ ਕੇ ਸਥਾਨ ਉੱਪਰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਰੌਣਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵੱਲ੍ਹੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਵਾਸਤੇ ਲੰਗਰ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੋਟੀ, ਖੀਰ, ਮਿੱਠਾ ਦੁੱਧ, ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਜਲ ਦੀਆਂ ਛਬੀਲਾਂ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਿੰਨੇ ਦਿਨ ਕਵੀਸ਼ਰ, ਢਾਡੀ ਜਥੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;https://www.punjabijagran.com/punjab/sangrurbarnala-jud-mela-in-memory-of-baba-jogi-pir-9128838.html&lt;/ref&gt;

===10. ਨਮਾਦਿਆਂ ਦਾ ਮੇਲਾ ===
ਇਹ ਮੇਲਾ ਪਟਿਆਲੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਨਮਾਦਾ]] ਦੇ ਵਿਚ ਭਾਦੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਗੁੱਗੇ ਪੀਰ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=QJjYjh8saJk&lt;/ref&gt;

===11. ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਜਗਰਾਓਂ===
ਜਗਰਾਓਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਹੈ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਮੇਲਿਆਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿਧ ਮੇਲਾ ਹੈ ਇਤਿਹਾਸ : ਜਗਰਾਓਂ ਦਾ ਮੇਲਾ ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਬੋਲੀਆਂ 'ਚ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਰੌਸ਼ਨੀ ਮੇਲਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜਗਰਾਵਾਂ ਦਾ ਇਹ ਮੇਲਾ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਭਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਹਜ਼ਰਤ ਬਾਬਾ ਮੋਹਕਮ ਅਲੀ ਅੱਲਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਲਗਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਯਾਰ ਅਤੇ 48 ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਨ। ਇਥੋਂ ਪੰਜ ਪੀਰ, ਪੀਰ ਲੱਪੇ ਸ਼ਾਹ, ਪੀਰ ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ, ਪੀਰ ਜਾਮਨ ਸ਼ਾਹ, ਪੀਰ ਟੁੰਡੇ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਪੀਰ ਮਹਿੰਦੇ ਸ਼ਾਹ ਹੋਏ। ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਕੋਈ ਔਲਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਔਲਾਦ ਦੀ ਚਾਹਤ ਲੈ ਕੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਪੀਰ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ’ਤੇ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਸਦਕਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਘਰ ਲੜਕੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪੀਰ ਜੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ’ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘਿਉ ਦੇ ਦੀਵੇ ਬਾਲ ਕੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀਤੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਰੁਪਏ ਲਿਆਇਆ ਸੀ। ਪੀਰ ਮੋਹਕਮਦੀਨ ਨੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ’ਚ ਵੰਡਾ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਘਰ-ਗਲੀਆਂ ’ਚ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਇਸ ਮੇਲੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਮੇਲਿਆਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਗਰਾਵਾਂ ਦਾ ਰੋਸ਼ਨੀ ਮੇਲਾ।&lt;ref&gt;https://www.ptcpunjabi.co.in/history-of-dargah-baba-mohakam-din-mela-roshni-mela-jagraon&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.punjabitribuneonline.com/news/ludhiana/three-day-light-festival-of-jagraon-begins-today/&lt;/ref&gt;

=== 12. ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ===
ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬਟਾਲੇ ਵਿਚ ਬੀਬੀ ਸੁਲੱਖਣੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਕ ਵੱਡੀ ਸਲਾਨਾ ਮੇਲਾ ਵਿਆਹ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਬਟਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿਚ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਕੰਧ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥਾਂਵਾਂ ‘ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਜਿੱਥੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਸਮ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਸੀ&lt;ref&gt;https://gurdaspur.nic.in/pa/%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%89%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B0/&lt;/ref&gt;

=== 13.ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ ===
ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ&lt;ref&gt;https://gurdaspur.nic.in/fair-and-festivals/&lt;/ref&gt; ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ 300 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਮਾਣਮੱਤਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੇਟੀ ਬੈਠੇ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਬਾਰੇ ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਕਿ ਛਿੰਝ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਲ ਪੈਂਦਾ ਮਰਦਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ। ਸੂਬੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦਾ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ 31 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨੋ-ਸੌਕਤ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ 1 ਸਤੰਬਰ ਦੇਰ ਸ਼ਾਮ ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਦੀਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੋਈ ਬੈਠਾ ਹੈ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦਾ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ 300 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਮਾਣਮੱਤਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੇਟੀ ਬੈਠੇ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਬਾਰੇ ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਕਿ ਛਿੰਝ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਲ ਪੈਂਦਾ ਮਰਦਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ।
ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਵੱਡਾ ਨਾਮੀ ਪਹਿਲਵਾਨ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਹੀਂ ਲਗਾਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਦੇ ਸੂਬੇ ਦੇ ਕਈ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਇਸ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਭਲਵਾਨਾਂ ਦੀ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ 300 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਾਬਾ ਲੱਖ ਦਾਤਾ ਪਿੰਡ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਵਿਚ ਵਸੇ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਅਖਾੜਾ ਬਣਾ ਕੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਕੁਸ਼ਤੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਵਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਬਾਬਾ ਲੱਖਦਾਤਾ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਹਰ ਸਾਲ 30, 31 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਚਲਾਈ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਲੱਖਦਾਤਾ ਨੇ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਬਾਬਾ ਸੱਤੂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਬਾ ਸੱਤੂ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲਈ। ਬਾਬਾ ਸੱਤੂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ ਮੇਲੇ ਨੇ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਾਬਕਾ ਵਿਧਾਇਕ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੇਲੇ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ਅਖਾੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਸਟੇਡੀਅਮ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਾਬਕਾ ਵਿਧਾਇਕ ਅਤੇ ਸ਼ੋ੍ਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਮੇਲੇ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਹਨ ਤੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਐਡਵੇਕੋਟ ਅਮਰਜੋਤ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਮੇਲੇ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹਨ।&lt;ref&gt;https://theunmute.com/tag/babbehali-chhinj-mela/&lt;/ref&gt;

=== 14. ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ, ਈਸੜੂ ਦਾ ਮੇਲਾ===
[[File:ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ 2.jpg|thumb|ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ ਦਾ ਬੁੱਤ]]
ਸ਼ਹੀਦ ਸ:[[ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ]] ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਾਦ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਸਾਲ ਈਸੜੂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite news |date=9 August 2022 |title=State level function to mark ‘Martyrdom Day' of Shaheed Karnail Singh Isru at his native village on August 15 |trans-title=ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜੇ ਸਬੰਧੀ ਰਾਜ ਪੱਧਰੀ ਸਮਾਗਮ 15 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ |url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/punjabs-august-15-function-at-isru-in-khanna-420392 |work=[[ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]] |location=ਲੁਧਿਆਣਾ |access-date=4 September 2023 |language=en}}&lt;/ref&gt; ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਸਾਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਖੇਡ ਸਟੇਡੀਅਮ ਅਤੇ ਖੰਨਾ ਵਿੱਚ ਇਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਈਸੜੂ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਇਕ ਬੁੱਤ, ਪਿੰਡ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਪਾਰਕ ਅਤੇ ਇਕ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 2015 ਵਿੱਚ, ਗੋਆ ਦੇ ਪਤਰਾਦੇਵੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਈਸਰੂ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਬੁੱਤ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{cite news |last=ਜੱਗਾ |first=ਰਾਖੀ |date=15 August 2023 |title=Who was Karnail Singh Isru, the Punjabi leader who died during the Goa Liberation Movement? |trans-title=ਗੋਆ ਮੁਕਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਪੰਜਾਬੀ ਆਗੂ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ ਕੌਣ ਸਨ? |url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-history/punjab-karnail-singh-isru-goa-liberation-movement-8894007/ |work=[[ਦਾ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ]] |language=en |access-date=4 September 2023}}&lt;/ref&gt;

=== 15.ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੇਲਾ===
[[File:ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ,ਢਢੋਗਲ.jpg|thumb|ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ,ਢਢੋਗਲ]]
ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਜੀ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਰਗੀ ਜੇਹਲ ਨਾਰਨੋਲ (ਮਹਿੰਦਰਗੜ੍ਹ) ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਓਥੇ ਆਪਜੀ ਨੇ ਜੇਹਲ ਵਿਚ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ 13 ਮਹੀਨੇ 13 ਦਿਨ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਪਿੰਜਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਡਰ ਚੁੱਕੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਨੂੰ ਰਿਹਾ ਕਰਕੇ ਧੂਰੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਆਖਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਪੰਜ ਭੂਤਕ ਸ਼ਰੀਰ ਦਾ ਠੀਕਰਾ ਜਾਲਮ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਭੰਨ ਕੇ 10 ਅਗਸਤ, 1938 ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ। ਹਰੇਕ ਸਾਲ 8 ਤੋਂ 10 ਅਗਸਤ ਤੱਕ ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪੁਰਬ ਪਿੰਡ [[ਢਢੋਗਲ]] ਨੇੜੇ ਅਮਰਗੜ੍ਹ, ਧੂਰੀ [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] ਵਿਖੇ ਸਰਧਾ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://www.facebook.com/reel/1466124368169953&lt;/ref&gt;

=== 16. ਹੈਦਰ ਸੇਖ ਦਾ ਮੇਲਾ ===
ਹੈਦਰ ਸੇਖ ਦਾ ਮੇਲਾ [[ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮੇਲਾ ਹੈ&lt;ref&gt;https://malerkotla.nic.in/history/&lt;/ref&gt; ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ  ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਦੀ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://ranasafvi.com/dargah-of-baba-hazrat-haider-sheikh-in-malerkotla/&lt;/ref&gt; ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵੀਰਵਾਰ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਧਾਰਮਿਕ ਇਕੱਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਮਕਬਰੇ ਦੀ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਮੇਲਾ ਮਈ-ਜੂਨ (ਜੇਠ ਅਤੇ ਹਾੜ੍ਹ ਚੌਂਕੀਆਂ, ਵੀਰਵਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਭਰ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਬਾਦਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://dargahinfo.com/Dargah_History.aspx?HID=103 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2026-06-06 |archive-date=2020-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811062901/http://dargahinfo.com/Dargah_History.aspx?HID=103 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.theislamicheritage.com/detail/Dargah-Baba-Hazrat-Sheikh-Malerkotla-&lt;/ref&gt;

===ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ===
ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ, ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ ਵਰਗੇ ਕਈ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੂਫੀ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਵਿੱਤਰ ਸੂਫੀ ਦਰਗਾਹ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਕਦੇ ਵੀ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ (24 ਘੰਟੇ) ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਨੂੰ ਕੱਪੜੇ ਦੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ (ਚਾਦਰ), ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ (ਮਿੱਠੇ ਚੌਲ, ਬਤਾਸੇ ਅਤੇ ਗੁਲਗੁਲੇ) ਭੇਟ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;https://www.sufipost.com/2016/06/hazrat-baba-haider-sheikh-malerkotle.html&lt;/ref&gt;

=== 17. ਬਾਬਾ ਰੋਡੂ ਦਾ ਮੇਲਾ ===
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ (ਤਹਿਸੀਲ ਜਗਰਾਉਂ) ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਕਾਉਂਕੇ ਕਲਾਂ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ '''ਬਾਬਾ ਰੋਡੂ ਜੀ ਦਾ ਮੇਲਾ''' ਹਰ ਸਾਲ 5 ਅਤੇ 6 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਦੂਰੋਂ ਦੂਰੋਂ ਆ ਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਚੌਂਕੀ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕਾਂ ਦੇ ਅਖਾੜੇ, ਕਬੱਡੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ, ਅਤੇ ਮੇਲੇ ਦੀ ਰੌਣਕ ਦੇਖਣਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਸਰਾਬ ਦਾ ਲੰਗਰ ਬਹੁਤ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਵਰਤਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਈ ਲੋਕ ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬੀਆਂ ਦਾ ਮੇਲਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ&lt;ref&gt;https://grokipedia.com/page/kaunke_kalan#:~:text=Kaunke%20Kalan%20is%20situated%20in,kilometers%20west%20of%20Ludhiana%20city.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.instagram.com/reel/CxratrBvLgS/&lt;/ref&gt;

===18.ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ===  
[[File:Chamkaur sahib.jpg|thumb|garhi sahib]]
ਹਰ ਸਾਲ 20 ਤੋਂ 22 ਦਸੰਬਰ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ]]]] ਜੀ—ਅਤੇ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਦੇ ਸਮੂਹ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://www.punjabitribuneonline.com/news/punjab/martyrdom-gathering-of-chamkaur-sahib-from-today/&lt;/ref&gt;

====ਇਤਿਹਾਸ====  
ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ ਸੰਗਤਾਂ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਨਤਮਸਤਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ: ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਕਤਲਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ: ਇਹ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਲੜੀ ਗਈ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੜ੍ਹੀ ਸਾਹਿਬ: ਇਹ ਉਸ ਕੱਚੀ ਹਵੇਲੀ (ਗੜ੍ਹੀ) ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ 40 ਸਿੰਘਾਂ ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨਾਲ ਪੈਂਤੜਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਤਾੜੀ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ। ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਲਈ ਸਹੂਲਤਾਂ ਭਾਰੀ ਇੱਕਠ: ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਤੋਂ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੰਗਰ ਅਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼: ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ (SGPC) ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸੰਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਲੰਗਰ, ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਠਹਿਰਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧ: ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਕਈ ਸੈਕਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਸੀ.ਸੀ.ਟੀ.ਵੀ. (CCTV) ਕੈਮਰਿਆਂ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਫੋਰਸ ਦੀ ਤਾਇਨਾਤੀ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਪੁਖਤਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

=== 19.ਸਰਸ ਮੇਲਾ ===
ਸਰਸ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਸਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇੱਕ ਖੁਲ੍ਹੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲ੍ਹੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]],&lt;ref&gt;https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/ludhiana-all-set-to-host-saras-mela-from-october-27-onwards-8976850/&lt;/ref&gt;[[ਸੰਗਰੂਰ]]&lt;ref&gt;https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/punjab-10-day-saras-mela-kickstarts-on-a-grand-note-in-sangrur-8198198/&lt;/ref&gt; [[ਪਟਿਆਲਾ]],&lt;ref&gt;https://www.etvbharat.com/pa/!state/saras-mela-2025-patiala-begins-artisans-from-different-countries-and-states-set-up-stalls-punjab-news-pbs25021500523&lt;/ref&gt;[[ਮਾਨਸਾ]],&lt;ref&gt;https://mansa.nic.in/pa/%E0%A8%B8%E0%A8%B0%E0%A8%B8-%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A8%BE-%E0%A8%AE%E0%A8%BE%E0%A8%A8%E0%A8%B8%E0%A8%BE-2026/&lt;/ref&gt; [[ਸਰਹਿੰਦ]],&lt;ref&gt;https://www.punjabitribuneonline.com/news/patiala/saras-mela-the-play-sirhind-di-deewar-brought-tears-to-the-eyes-of-the-audience/&lt;/ref&gt; [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]]&lt;ref&gt;https://punjabi.abplive.com/district/amritsar/amritsar-saras-mela-in-300-artisans-from-17-states-will-set-up-stalls-of-handmade-selling-goods-685754&lt;/ref&gt; ਵਿਖੇ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿਚੋਂ ਖਾਂਣ ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਸਟਾਲਾਂ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਰੇਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਖਾਣੇ ਦਾ ਸਵਾਦ ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿਚੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਹਰਿਆਣੇ ਦੀ ਦੇਸੀ ਘਿਓ ਵਾਲੀ [[ਜਲੇਬੀ]] ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।
ਇਹ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਹਸਤ ਕਲਾ,ਆਚਾਰ,ਮੁਰੱਬੇ,ਭਾਂਡੇ,ਕੱਪੜੇ ਆਦਿ ਸਮਾਂਨ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਰੰਗਾ ਰੰਗ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾਕਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਇਹ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਬੱਚੇ ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਬਜੁਰਗ ਵੱਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਮੇਲਾ ਵੇਖਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਇੰਟਰੀ ਫੀਸ 20 ਰੁਪੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਗੱਡੀਆਂ,ਮੋਟਰਸਾਇਕਲ,ਸਾਇਕਲ ਪਾਰਕਿੰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ&lt;ref&gt;https://mansa.nic.in/notice/open-bidding-for-food-court-parking-and-swings-in-anaj-mandi-from-13-03-2026-to-22-03-2026-for-saras-mela/&lt;/ref&gt;

== ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ==

=== 1. ਲੋਹੜੀ ===
ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਇਹ ਜਨਵਰੀ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ- ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਗਰੁੱਪ ਬਣਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ [[ਗਿੱਧਾ]] – [[ਭੰਗੜਾ]] ਅਤੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਉਹ [[ਮੂੰਗਫਲੀ|ਮੂੰਗਫਲੀ,]] ਰਿਓੜੀਆਂ, [[ਗੁੜ|ਗੁੜ,]] ਦਾਣੇ ਪਾ ਕੇ ਲੋਹੜੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਵੀ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਲੋਹੜੀ ਵੰਡਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲੋਕੀ ਧੂਣੀ ਵਾਲਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਤਿਲ]] ਅਤੇ ਰਿਓੜੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਿਨ [[ਸਰੋਂ ਦਾ ਸਾਗ]] ਤੇ [[ਖੀਰ]] ਜਰੂਰ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਚੰਗਾ ਸ਼ਗੁਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਹੜੀ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਫਲ਼ੌਡ ਕਲ਼ਾਂ]] ਦੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿਧ ਮੇਲਾ [[ਬਾਬਾ ਗੱਜਣਸ਼ਾਹ]] ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਤੇ ਲੋਹੜੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਚਲਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://www.google.com/search?q=+%E0%A8%AC%E0%A8%BE%E0%A8%AC%E0%A8%BE+%E0%A8%97%E0%A9%B1%E0%A8%9C%E0%A8%A3+%E0%A8%B6%E0%A8%BE%E0%A8%B9+%E0%A8%AB%E0%A8%B2%E0%A8%BC%E0%A9%8C%E0%A8%A1+%E0%A8%95%E0%A8%B2%E0%A8%BC%E0%A8%BE%E0%A8%82+%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A8%BE&amp;sca_esv=cdb5a6f2b39051e1&lt;/ref&gt;
=== 2. ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ ===
ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਲਾਨਾ ਬਸੰਤ ਮੇਲੇ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ [[ਰਾਣੀ ਮੋਰਾਂ]] ਬਸੰਤ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪਤੰਗ ਉਡਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੰਘਣ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਹ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਣ ਗਈ। ਦਰਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ [[ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਦਰਬਾਰ ਲਗਾਇਆ ਸੀ ਜੋ ਦਸ ਦਿਨ ਤਕ ਚਲਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨ ਕੇ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਵਿਖਉਣੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੋਕੀ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ ਤੇ [[ਪਤੰਗ]] ਅੰਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਡਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਿਨ ਬਹੁਤ ਤਰਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਕਵਾਨ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

=== 3. ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ===
ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੋਵਾਂ ਧਰਮਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮੀਅਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://www.punjabijagran.com/punjab/patialafatehgarh-sahib-special-on-baisakhi-know-what-is-the-cultural-and-religious-significance-of-baisakhi-9218091.html&lt;/ref&gt; ਇਸ ਦਿਨ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੇ 13 ਅਪਰੈਲ, 1699 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ|ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ]] ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੰਘ ਸਜਾਏ ਅਤੇ [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ]] ਕੀਤੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;https://www.etvbharat.com/pa/!state/khalsa-sajna-diwas-history-what-is-the-history-behind-vaisakhi-why-is-baisakhi-celebrated-punjab-news-pbs25041300508&lt;/ref&gt; ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਸ਼੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਸਬੰਧ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਹੈ। [[ਵਿਸਾਖੀ]] ਕਣਕ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਵਾਢੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://www.punjabitribuneonline.com/news/satrang/baisakhi-has-come-since-the-dawn-of-baisakh/&lt;/ref&gt;

=== 4. ਤੀਆਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ===
[[ਤਸਵੀਰ:ਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ.jpg|thumb|ਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ]]
ਤੀਜ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਮ ਹੈ '[[ਤੀਆਂ]]' ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੇ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://www.punjabi-kavita.com/TeeanTeejDeean.php#gsc.tab=0&lt;/ref&gt; ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮੌਨਸੂਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੀਆ ਧੀਆਂ ਤੇ ਭੈਣਾਂ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗਿੱਧਾ ਤੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਮਨਾਉਂਦੀਆ ਹਨ। ਵਿਆਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਓਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਘਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹ [[ਸਾਉਣ]] ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਹੀਨਾ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਘਰ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਆਉਂਦੀਆ ਸਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਿਵਾਜ ਚੱਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://www.punjabijagran.com/punjab/jalandhar-tiyan-festival-celebrated-in-jalandhar-8933735.html&lt;/ref&gt;

=== 5. ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ===
[[ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ]] ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਭਾ ਵਿੱਚ ਮੰਦਿਰ ਠਾਕੁਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਤਿਆ ਨਰਾਇਣ ਜੀ ਵਿਖੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਜਗਨਨਾਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://en.everybodywiki.com/Rath_Yatra_(Nabha)&lt;/ref&gt; ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਜਗਨਨਾਥ, ਬਾਲਭੱਦਰ ਅਤੇ [[ਸੁਭਦਰਾ]] ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਝਾਕੀਆਂ ਕੱਢ ਕੇ ਦੇਵੀ ਚੌਂਕ ਤੱਕ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੇਰ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਨਾਭਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚੱਕਰ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰੀ ਜਗਨਨਾਥ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਬਹੂਦਾ ਯਾਤਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://jagbani.punjabkesari.in/punjab/news/jagannath-rath-yatra-in-ludhiana-1491305#google_vignette&lt;/ref&gt;

=== 6. ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Still From Hola Mohalla.jpg|thumb|Still From Hola Mohalla]]
ਇਹ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰੂਪਨਗਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਬੜੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://rupnagar.nic.in/pa/%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A8%BE-%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A8%B9%E0%A9%B1%E0%A8%B2%E0%A8%BE/&lt;/ref&gt; ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਲੀ ਅਤੇ ਹੋਲੇ ਦੌਰਾਨ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਮੇਲਾ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਭਾਗੀਦਾਰ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਲਈ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਕੈਂਪਿੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਸੁਣਦੇ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਲਈ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾ (ਗੁਰਦੁਆਰਾ) ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਹੈ, ਸੈਲਾਨੀ ਪੰਗਤਾਂ (ਕਤਾਰਾਂ) ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੰਗਰਾਂ ਦਾ ਲੈਕਟੋ-ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਮਾਗਮ ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤਖ਼ਤ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਲੰਬੇ, &quot;ਫੌਜੀ ਸ਼ੈਲੀ&quot; ਦੇ ਜਲੂਸ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਅਸਥਾਈ ਅਧਿਕਾਰਾਂ (ਜਿਸਨੂੰ &quot;ਪੰਜ ਤਖ਼ਤ&quot; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://sgpc.net/%E0%A8%94%E0%A8%B0%E0%A8%A8-%E0%A8%95%E0%A9%80-%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A9%80-%E0%A8%AE%E0%A8%AE-%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A5%A4-%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A8%BE-%E0%A8%AE/&lt;/ref&gt;

=== 7. ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਤਿਓਹਾਰ ===
[[ਤਸਵੀਰ:The Rangoli of Lights.jpg|thumb|The Rangoli of Lights]]
ਦੀਵਾਲੀ ਜਾਂ ਦੀਪਾਵਲੀ (ਜੈਨ ਦੀਵਾਲੀ, ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ, ਤਿਹਾਰ, ਸੁਅੰਤੀ, ਸੋਹਰਾਈ ਅਤੇ ਬਾਂਦਨਾ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਤ) ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ, ਜੈਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਬੋਧੀ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਨੂਰ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੱਤਕ ਮਹੀਨੇ (ਅਕਤੂਬਰ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ ਵਿਚਕਾਰ) ਦੌਰਾਨ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਵਾਲੀ ਹਨੇਰੇ 'ਤੇ ਚਾਨਣ, ਬੁਰਾਈ 'ਤੇ ਚੰਗਿਆਈ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਫ਼ਤਹਿ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਦੌਲਤ ਦੀ ਦੇਵੀ ਲੱਛਮੀ ਅਤੇ ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਦੇਵਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਕਈ ਖੇਤਰੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਮ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਦੁਰਗਾ, ਸ਼ਿਵ, ਕਾਲ਼ੀ, ਹਨੂੰਮਾਨ, ਕੁਬੇਰ, ਜਮ, ਜਮਨਾ, ਧੰਨਵੰਰਰੀ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਉਸ ਦਿਨ ਦੀ ਯਾਦ ਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ਾ ਜਸ਼ਨ ਹੈ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਛਮਣ ਨਾਲ ਲੰਕਾ ਵਿਚ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਸਤ ਦੇਣ ਅਤੇ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਜਲਾਵਤਨੀ ਉਪਰੰਤ ਅਯੁੱਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆਏ ਸਨ&lt;ref&gt;https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%A6%E0%A8%BF%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A9%80/%E0%A8%A6%E0%A9%80%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A9%80&lt;/ref&gt;
ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਤਿਓਹਾਰ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਭਾਵੇਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ‘ਚ ਇਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਨਾਲ ਸਿੱਖ-ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਜੁੜਿਆ, ਜਦੋਂ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚੋਂ 52 ਰਾਜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ।&lt;ref&gt;https://www.kuksamachar.co.nz/%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%96-%E0%A8%87%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B8-%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%9A-%E0%A8%A6%E0%A9%80%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A9%80/&lt;/ref&gt;

== ਹੋਰ ਤਿਉਹਾਰ ==
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਿਉਹਾਰ ਬੜੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ:

* [[ਹੋਲੀ]] - ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ
* [[ਰੱਖੜੀ]] - ਭੈਣ-ਭਰਾ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ
* [[ਦਿਵਾਲੀ|ਦੀਵਾਲੀ]] - ਹਨੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਹ
* [[ਦੁਸਹਿਰਾ]] - ਬੁਰਾਈ ਤੇ ਸਚਾਈ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ 

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]]</text>
      <sha1>1immgkkqvrxdy32kny8os7p3y13laf7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਡਾ. ਸੁਮੇਲ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119078</id>
    <revision>
      <id>845289</id>
      <parentid>839284</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:19:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10949" sha1="2zccglqru17l208785qcgklo02r8639" xml:space="preserve">[[File:Sumail Singh Sidhu at Bhai Vir Singh Sahitya Sadan - 17 Feb 2018 01.jpg|thumb|ਡਾ. ਸੁਮੇਲ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਤ ਸਦਨ ਵਿਖੇ 17 ਫਰਵਰੀ 2018 ਨੂੰ]]
'''ਡਾ. ਸੁਮੇਲ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ''' ਪੰਜਾਬੀ ਚਿੰਤਕ ਅਤੇ [[ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ]] ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਉਚੇਰੀ ਵਿੱਦਿਆ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਦਿੱਲੀ]] ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮੁਹਾਰਿਤ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਹਿਤਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਜਾਣਨ ਦਾ ਹੋਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਕਿਤਾਬ 'ਹੀਰ ਵੰਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਲਈ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਦੀ ਸੇਧ ਦਾ ਸਵਾਲ'&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/11/%e0%a8%b8%e0%a8%bf%e0%a8%b0-%e0%a8%a6%e0%a8%bf%e0%a9%b1%e0%a8%a4%e0%a8%bf%e0%a8%86%e0%a8%82-%e0%a8%ac%e0%a8%be%e0%a8%9d-%e0%a8%a8%e0%a8%be-%e0%a8%87%e0%a8%b6%e0%a8%95-%e0%a8%aa%e0%a9%b1/|title=‘ਸਿਰ ਦਿੱਤਿਆਂ ਬਾਝ ਨਾ ਇਸ਼ਕ ਪੱਕੇ...’: ਹੀਰ ਸਾਡੀ ਕੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ?|date=2018-11-03|website=Punjabi Tribune Online|language=hi-IN|access-date=2019-09-05}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਾਰਿਸ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ 'ਹੀਰ' ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਲਹਿਰ ਦੇ ਉੱਥਾਨ ਦਾ ਅਕਸ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ 'ਹੀਰਵੰਨਾ ਪੰਜਾਬ ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ 'ਅਦਾਰਾ 23 ਮਾਰਚ, ਪੰਜਾਬ ਸਾਾਂਝੀਵਾਲ ਜੱਥਾ' ਨਾਮੀ ਸੰਸਥਾ ਵੀ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

== '''ਰਚਨਾਵਾਂ''' ==

* ਹੀਰਵੰਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਲਈ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਦੀ ਸੇਧ ਦਾ ਸਵਾਲ

=== ਸੰਪਾਦਨ ਕਾਰਜ ===

* ਸੇਧ (ਮੈਗਜ਼ੀਨ)
*
*
*

== '''ਵੈੱਬੀਨਾਰ''' ==
[https://m.facebook.com/story.php?story_fbid=3322846617939460&amp;id=2051570211526886?sfnsn=wiwspwa&amp;d=w&amp;vh=e&amp;extid=wSi4KO18mxzjpMXv&amp;d=w&amp;vh=e ਮਾਝਾ ਹਾਊਸ ਵੈੱਬੀਨਾਰ]

&lt;br /&gt;
== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

== ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ ==
# [https://www.punjabitribuneonline.com/2018/07/ਹੀਰਵੰਨੇ-ਪੰਜਾਬ-ਦੀ-ਸਿਧਾਂਤਕ/ ਜਵਾਬਨਾਮਾ ਸੁਮੇਲ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ (ਡਾ.)]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
# [http://www.babushahi.in/opinion.php?oid=1905 ਪੰਜਾਬ-ਹੀਰ ਦੇ ਹੁਸਨ-ਇਖ਼ਲਾਕ ਨੂੰ ਓਦਰੇ ਰਾਂਝੇ ਦੀ ਕੂਕ-ਲੇਖਕ ਜਸਵੰਤ ਜ਼ਫਰ]
#‘ਹਾਲ ਮੁਰੀਦਾਂ ਦਾ ...’: ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਤੋਂ ਪੰਚਕੁਲਾ ਤੱਕ --- ਡਾ. ਸੁਮੇਲ ਸਿੰਘ [http://sarokar.ca/2015-04-08-03-15-11/2015-05-04-23-41-51/868-2017-09-02-05-39-05 ਸਿੱਧੂ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190905181330/http://sarokar.ca/2015-04-08-03-15-11/2015-05-04-23-41-51/868-2017-09-02-05-39-05 |date=2019-09-05 }}
#[https://www.youtube.com/watch?v=GYoefwrBoZY ਡਾ. ਸੁਮੇਲ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ ਨਾਲ ਗੁਫਤਗੂ || ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ]
#[https://www.ptcnews.tv/novelist-jaswant-singh-kanwal-101birthday-dedicated-five-day-celebration-start/ ਨਾਵਲਕਾਰ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਦੇ 101ਵੇਂ ਜਨਮ ਦਿਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਪੰਜ ਰੋਜ਼ਾ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਉਤਸਵ ਸ਼ੁਰੂ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190906172028/https://www.ptcnews.tv/novelist-jaswant-singh-kanwal-101birthday-dedicated-five-day-celebration-start/ |date=2019-09-06 }} 
#[https://punjabi.jagran.com/punjab/ludhiana-jaswant-singh-kanwal-century-programme-8689249.html ਕੰਵਲ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ 'ਚ ਝਲਕਦਾ ਹੈ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਾਹਸ: ਡਾ. ਮੁਹੰਮਦ]
#[http://beta.ajitjalandhar.com/news/20170929/8/1936505.cms ਲਾਇਲਪੁਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਵਿਖੇ 'ਹੀਰ ਵਾਰਿਸ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਗੁਆਚੀ ਪੈੜ ਦੀ ਤਲਾਸ਼' ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਲੈਕਚਰ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190906172030/http://beta.ajitjalandhar.com/news/20170929/8/1936505.cms |date=2019-09-06 }}
#[https://www.youtube.com/watch?v=xCGsMFYAdfc&amp;t=279s Shaheed Bhagat Singh Ideology and Identity | Talk with Dr. Sumail Singh Sidhu (Historian)]
#[https://www.youtube.com/watch?v=s9Z39y2dJDY&amp;t=382s BHAGWAN JOSH WITH SUMAIL SINGH SIDHU &amp; YADWINDER SINGH II HISTORY &amp; POETRY II SUKHANLOK]
#[https://www.youtube.com/watch?v=iIOXLoNUpds&amp;t=427s Dr Sumail Singh Sidhu about punjabi language, litrature and culture]
#[https://www.youtube.com/watch?v=W_VZ-KFi6Bc&amp;t=154s Dr. Sumail Singh Sidhu on Bhagat Singh's Jail Note Book]
#[https://www.youtube.com/watch?v=cVVoKIMaHjY Daleel with SP Singh – Jallianwala Bagh 1919 &amp; 2019 – People’s Perspective of a Massacre | 15 Apr 19]
#[https://www.youtube.com/watch?v=me7t_xw9mn4 What Ails Punjab? ADARA 23 MARCH II SUMAIL SINGH SIDHU II]
#[https://www.youtube.com/watch?v=0QtMQUgOvZw Sumail Singh Sidhu talks about his politics and by-election: Part VI]
#[https://www.youtube.com/watch?v=K-xaADHMlbE jaspal singh sidhu And sumel singh sidhu]
#[https://www.youtube.com/watch?v=5XWZsHQT11Q ਐਸ.ਪੀ. ਸਿੰਘ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ 'ਦਲੀਲ' ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਗੱਲਬਾਤ]
#[https://www.punjabitribuneonline.com/2019/10/ਸੁੰਞਾ-ਲੋਕ-ਬਖ਼ੀਲ-ਹੈ-ਬਾਬ-ਮੈ/ 'ਸੁੰਞਾ '''ਲੋਕ ਬਖ਼ੀਲ ਹੈ ਬਾਬ''' ਮੈਂਢੇ': ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ 150 ਸਾਲ Oct 02, 2019] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191004042252/https://www.punjabitribuneonline.com/2019/10/%e0%a8%b8%e0%a9%81%e0%a9%b0%e0%a8%9e%e0%a8%be-%e0%a8%b2%e0%a9%8b%e0%a8%95-%e0%a8%ac%e0%a8%96%e0%a8%bc%e0%a9%80%e0%a8%b2-%e0%a8%b9%e0%a9%88-%e0%a8%ac%e0%a8%be%e0%a8%ac-%e0%a8%ae%e0%a9%88/ |date=ਅਕਤੂਬਰ 4, 2019 }} 
#[https://www.youtube.com/results?search_query=sumail+singh+sidhu Daleel with SP Singh on Mela Gadri Babeyan Da - Shrinking Left &amp; Revolution's derailed project]
#[https://www.youtube.com/watch?v=zGTtFqjwrB8 Daleel with SP Singh - On Conscience Keeper Kuldip Nayar. Journalism, Emergency, Indo-Pak peace]
#[https://www.youtube.com/watch?v=D6-yRRIgxHs Dr. SUMAIL SINGH SIDHU/ਇਸ਼ਕ ਹੀਰ ਦਾ ਨਵਾਂ ਬਣਾਈਏ-I/Visiting Fellow/ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ,ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ]
#[https://www.youtube.com/watch?v=wYv5pAvg6DU Dr. SUMAIL SINGH SIDHU/ਇਸ਼ਕ ਹੀਰ ਦਾ ਨਵਾਂ ਬਣਾਈਏ-2/Visiting Fellow/ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ,ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ]
#[https://www.youtube.com/watch?v=7v2n2g2oZH4 Dr. SUMAIL SINGH SIDHU/ਇਸ਼ਕ ਹੀਰ ਦਾ ਨਵਾਂ ਬਣਾਈਏ-3/Visiting Fellowਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ,ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ]
#[https://www.youtube.com/watch?v=C12b44mShXE Dr. SUMAIL SINGH SIDHU/ਇਸ਼ਕ ਹੀਰ ਦਾ ਨਵਾਂ ਬਣਾਈਏ-4/Visiting Fellowਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ,ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ]
#[https://www.punjabitribuneonline.com/2019/11/%E0%A8%87%E0%A8%A4%E0%A9%81-%E0%A8%AE%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A8%97%E0%A8%BF-%E0%A8%AA%E0%A9%88%E0%A8%B0%E0%A9%81-%E0%A8%A7%E0%A8%B0%E0%A9%80%E0%A8%9C%E0%A9%88-%E0%A8%AA%E0%A9%B0/ ‘ਇਤੁ ਮਾਰਗਿ ਪੈਰੁ ਧਰੀਜੈ…’: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਾਲੀ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? (ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ, ਦਸਤਕ 10/11/2019)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191110192820/https://www.punjabitribuneonline.com/2019/11/%E0%A8%87%E0%A8%A4%E0%A9%81-%E0%A8%AE%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A8%97%E0%A8%BF-%E0%A8%AA%E0%A9%88%E0%A8%B0%E0%A9%81-%E0%A8%A7%E0%A8%B0%E0%A9%80%E0%A8%9C%E0%A9%88-%E0%A8%AA%E0%A9%B0/ |date=2019-11-10 }} 
#[https://www.youtube.com/watch?v=Lzw7Lk0Kc2w&amp;t=10s Vishesh Vichar Gosti Dr Sumel Singh Ji Sidhu Historian 03 Feb 2019]
#[https://www.youtube.com/watch?v=xrvApZGxq_o Chicago Address Anniversary Celebrations 2018, SVCC Bathinda]
#[https://www.youtube.com/watch?v=oyq4wMoKk08&amp;feature=youtu.be गांधी, भगत सिंह और धर्म की राजनीति पर हिस्टोरियन Sumel Singh Sidhu का बेबाक इंटरव्यू]
#[https://www.facebook.com/gurjinder.student/videos/620984958639827/ ਗੁਰਜਿੰਦਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਫੇਸਬੁੱਕ ਖਾਤੇ ਤੋਂ 'ਕੈਬ ਤੇ ਐੱਂਨ.ਆਰ.ਸੀ' ਸੰਬੰਧੀ ਲਾਇਵ ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ।]
#[https://www.facebook.com/100000940748952/posts/3329284587112867/?sfnsn=wiwspwa&amp;extid=jr1Upxdsy1onwjDV&amp;d=w&amp;vh=i ਆਪਣੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨਾਲ ਕਵਿਤਾ ਸਾਂਝੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ]
#[https://m.youtube.com/watch?v=c_Ee-xW1lpE JNU 'ਚ ਹੋਈ ਕੁੱਟਮਾਰ ਦਾ ਅਸਲ ਸੱਚ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਵਾਰਿਸਾਂ ਨੂੰ ਅਪੀਲ]
#[https://m.punjabitribuneonline.com/article/%E0%A8%AD%E0%A8%BE%E0%A8%88-%E0%A8%A2%E0%A8%BE%E0%A8%B9%E0%A9%81%E0%A9%B0%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%AD%E0%A8%BE%E0%A8%88-%E0%A8%89%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%A8/1653357 ਭਾਈ ਢਾਹੁੰਦੇ, ਭਾਈ ਉਸਾਰਦੇ ਨੇ’: ਤਖ਼ਤ ਹਜ਼ਾਰਾ, ਅਯੁੱਧਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰ]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ]]</text>
      <sha1>2zccglqru17l208785qcgklo02r8639</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਦਾ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122324</id>
    <revision>
      <id>845301</id>
      <parentid>578670</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T17:31:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6819" sha1="klfibdltmbpf8oo09rfk75sokndw5im" xml:space="preserve">[[File:Red-Crowned Crane.gif|thumb|ਲਾਲ ਤਾਜ ਵਾਲਾ ਕਰੇਨ ਜੋੜਾ]]
[[ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ]] ਦਾ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਫੰਜਾਈ ਅਤੇ ਪੌਦੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜੰਗਲੀ ਜਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਅਵਸਥਾ ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਜਾਂ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਣ ਦੀ ਅਮੀਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਪੌਦੇ ਦੀਆਂ 8,271 ਕਿਸਮਾਂ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ 18,117 ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀਆਂ 3,528 ਕਿਸਮਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 30,000 ਸਪੀਸੀਜ਼ ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਲਈ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ 100,000 ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ।
==ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਣ==
ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਤਿੰਨ ਪਾਸਿਓਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ. ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ (ਦੱਖਣੀ ਸਾਗਰ (ਕੋਰੀਆ)) ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਸਮੁੰਦਰ (ਪੀਲਾ ਸਾਗਰ) ਵਿੱਚ ਅਨਿਯਮਤ ਤੱਟਾਂ ਹਨ. ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਤੱਕ ਚਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਖੇਤਰ ਬਹੁਤ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਜਲਵਾਯੂ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਬਾਰਸ਼ ਹੈ,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.land.go.kr/portal/subMain/mainContentsPage/nationMap/bookContents/book1_2_9.do |title=Physical geography-wild animals(자연지리- 야생동물) |website=www.land.go.kr |access-date=2016-05-26 |archive-date=2016-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160805181904/http://www.land.go.kr/portal/subMain/mainContentsPage/nationMap/bookContents/book1_2_9.do |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਣ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਾਈਲਡ ਲਾਈਫ ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਐਂਡ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 2 ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਰਹੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਵਿੱਚ 246 ਖ਼ਤਰੇ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਬਚਾਅ ਦੇ ਉਪਾਵਾਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਆਏ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਚੀਤੇ ਬਿੱਲੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਇਕੋ ਜੰਗਲੀ ਬਿੱਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;Law of wildlife conservation and management [the beginning of 2016.1.27.] [Law No.13882, 2016.1.27., revision of a part]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.koreaboo.com/interactive/11-animals-endangered-south-korea/|title=11 Animals That Are Endangered In South Korea|date=2015 |website=Koreaboo |access-date=2016-05-15}}&lt;/ref&gt; 
ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਹਨ ਜੋ ਜਾਇਦਾਦ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ. ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਵਿੱਚ, ਪੌਦੇ ਦੀਆਂ 8,271 ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ 4,662 ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ 3,609 ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਰੀਆ ਦੀ ਮੂਲ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਜਿਵੇਂ ਪੈਂਟੈਕਟੀਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਵਿੱਚ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਸਥਿਰ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ  2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਜੰਗਲ ਹਰ ਸਾਲ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਸਾਲ ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਦੇ ਕੁੱਲ ਜੰਗਲਾਂ ਦਾ 0.1% ਅਲੋਪ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.kbs.co.kr/news/view.do?ncd=3244363&amp;ref=A|title='두루미 보호'로 상 받은 수자원공사…알고 보니 서식지 파괴 |trans-title=The K-Water received a award for protection of red-crowned crane. But it transpired that K-Water had destroyed the red-crowned crane's habitat |website=KBS 뉴스|access-date=2016-06-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Red-crowned Crane |trans-title=두루미. Durumi |url=http://terms.naver.com/entry.nhn?docId=1084907&amp;cid=40942&amp;categoryId=33548 |website=terms.naver.com |access-date=2016-06-13 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਗਸਤ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
==ਵਿਵਾਦ==
ਹਾਨ ਨਦੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਲਸਾਨ ਬ੍ਰਿਜ ਵਿਖੇ ਪਾਣੀ ਰੋਕਣ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਦਾ ਵਹਾਅ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ. ਕੋਰੀਅਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਫਾਰ ਪ੍ਰੋਟੈਕਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਵਾਈਲਡ ਬਰਡਜ਼ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬੈਂਕ ਨੂੰ ਓਵਰਫਲੋਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ.</text>
      <sha1>klfibdltmbpf8oo09rfk75sokndw5im</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਦੀਪਕ ਮੌਂਡਲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123599</id>
    <revision>
      <id>845297</id>
      <parentid>705557</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T17:08:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12273" sha1="qo576m9auvay77l1n4qcejpgv4urbb6" xml:space="preserve">[[ਤਸਵੀਰ:Deepak mondal.jpg|thumb|ਦੀਪਕ ਮੌਂਡਲ]]
'''ਦੀਪਕ ਕੁਮਾਰ ਮੌਂਡਲ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Deepak Kumar Mondal;''' ਜਨਮ 12 ਅਕਤੂਬਰ 1979) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪੇਸ਼ੇਵਰ [[ਫੁੱਟਬਾਲ|ਫੁੱਟਬਾਲਰ ਹੈ]], ਜੋ ਓਜ਼ੋਨ ਐਫ.ਸੀ. ਲਈ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਬੈਕ ਪੋਸੀਜ਼ਨ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਟਾਟਾ ਫੁਟਬਾਲ ਅਕੈਡਮੀ ਦਾ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ, ਮੋਂਡੋਲ, [[ਅਰਜਨ ਅਵਾਰਡ|ਅਰਜੁਨ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਜੇਤੂ, ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੱਜੀ ਪਿੱਠਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ 47 ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਨਾਲ ਕਮਾਈ ਕੀਤੀ। ਮੰਡਾਲ ਨੇ ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੇ ਦਿੱਗਜ, ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਮੋਹਨ ਬਾਗਾਨ ਨਾਲ ਵੀ ਖੇਡਿਆ, ਹਰ ਕਲੱਬ ਵਿਚ ਪੰਜ ਸਾਲ ਬਿਤਾਏ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਕਪਤਾਨੀ ਕੀਤੀ। 

== ਕਰੀਅਰ ==
[[ਝਾਰਖੰਡ|ਝਾਰਖੰਡ ਦੇ]] ਨੋਮੁੰਡੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ, ਮੌਂਡਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖੇਡਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਟਾਟਾ ਫੁੱਟਬਾਲ ਅਕੈਡਮੀ ਦੇ ਕੋਚ ਰੰਜਨ ਚੌਧਰੀ ਨੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਮੰਡਾਲ ਨੂੰ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;IndiaToday&quot;&gt;{{Cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/footballer-deepak-mondal-finally-gets-the-arjuna-/1/112430.html|title=Footballer Deepak Mondal finally gets the Arjuna|last=Bhose|first=Baidurjo|date=13 September 2010|work=India Today|access-date=9 July 2016}}&lt;/ref&gt; ਮੋਂਡਲ ਨੇ ਟਾਟਾ ਫੁੱਟਬਾਲ ਅਕੈਡਮੀ ਤੋਂ 1998 ਵਿਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;TFA&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.sportskeeda.com/general-sports/tfa-felicitates-deepak-mondal|title=TFA felicitates Deepak Mondal|last=Chaudhuri|first=Arunava|date=10 October 2010|work=SportsKeeda|access-date=9 July 2016}}&lt;/ref&gt; ਅਕੈਡਮੀ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੌਂਡਲ ਨੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫੁੱਟਬਾਲ ਲੀਗ ਦੇ ਜੇ.ਸੀ.ਟੀ. ਮਿੱਲਜ਼ ਫਗਵਾੜਾ ਨਾਲ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/2000/03/05/stories/0705044b.htm|title=Mohun Bagan has it easy|date=5 March 2000|work=The Hindu|access-date=9 July 2016}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੀ ਟੀਮ, ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋ ਮੌਸਮਾਂ ਲਈ ਕਲੱਬ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿਖੇ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਮੋਂਡਲ ਨੇ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਲਈ ਕੈਪਸੂਲ ਵੀ ਕਮਾ ਲਿਆ। 30 ਦਸੰਬਰ 2002 ਨੂੰ, ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਫੁਟਬਾਲ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕੋਚ ਸਟੀਫਨ ਕਾਂਸਟੇਂਟਾਈਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, [[ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ|ਏਸ਼ੀਅਨ ਖੇਡਾਂ]] ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ ਲਈ ਏਸੀਆਨ ਕਲੱਬ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਫਾਰਮੈਂਸਾਂ ਨਾਲ, ਮੋਂਡਲ ਨੂੰ ਏਆਈਐਫਐਫ ਪਲੇਅਰ ਆਫ ਦਿ ਯੀਅਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ।&lt;ref name=&quot;AIFF Award&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/2002/12/31/stories/2002123101011900.htm|title=Mondal chosen 'Player of the year'|date=30 December 2002|work=The Hindu|access-date=9 July 2016|archive-date=10 ਸਤੰਬਰ 2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20030910103853/http://www.thehindu.com/2002/12/31/stories/2002123101011900.htm|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਐਵਾਰਡ ਜਿੱਤਣ 'ਤੇ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਏ.ਆਈ.ਐਫ.ਐਫ. ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਪ੍ਰਿਆ ਰੰਜਨ ਦਾਸਮੂਨਸੀ, ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੰਡਾਲ ਨੇ &quot;ਡੂੰਘੇ ਬਚਾਅ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ&quot;। ਕੁਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਨਾਲ, ਮੌਂਡਲ ਨੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫੁੱਟਬਾਲ ਲੀਗ ਦਾ ਖਿਤਾਬ, ਦੋ ਡੁਰਾਂਡ ਕੱਪ, ਅਤੇ ਚਾਰ ਕਲਕੱਤਾ ਫੁੱਟਬਾਲ ਲੀਗ ਖ਼ਿਤਾਬ ਜਿੱਤੇ।&lt;ref name=&quot;ROH&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.the-aiff.com/news-center-details.htm?id=5618|title=Roll of Honour|website=All India Football Federation}}&lt;/ref&gt; ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂਕਿ, ਮੌਂਡਲ ਸੁਰਕੁਮਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ ਗਵਾਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬੈਕਲਾਈਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। 

ਮੋਂਡਲ 2005 ਤੱਕ ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਰਿਹਾ, ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਮਹਿੰਦਰਾ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਲਈ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.indianfootball.de/transfers2005.html|title=Transfers 2005|website=IndianFootball|access-date=2019-12-11|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304000410/http://www.indianfootball.de/transfers2005.html|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਹਿੰਦਰਾ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਮੰਡਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋਰ ਐਨਐਫਐਲ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤਿਆ।&lt;ref name=&quot;ROH&quot;/&gt; ਉਸਨੇ ਸਾਈਡ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਕੱਪ ਵੀ ਜਿੱਤਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.sportstaronnet.com/tss2846/stories/20051112003805800.htm|title=Brazilian key ignites Mahindra engine|last=Suryanarayan|first=SR|date=1 November 2005|work=Sports Taro Net|access-date=9 July 2016}}&lt;/ref&gt; ਮਹਿੰਦਰਾ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੀਜ਼ਨ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਮੰਡਾਲ ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਮੋਹੂਨ ਬਾਗਾਨ ਨਾਲ ਦਸਤਖਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਾਪਸ ਕੋਲਕਾਤਾ ਚਲੇ ਗਏ। 22 ਦਸੰਬਰ, 2008 ਨੂੰ, ਮੋਂਡੇਲ ਨੇ ਮੋਹਨ ਬਾਗਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਇਕੋ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤਣ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਲੱਬ, ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਕੱਪ ਦੇ ਨਾਲ। ਕਲੱਬ ਨੇ ਡੇਂਪੋ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਤੇਰ੍ਹਵਾਂ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਕੱਪ ਖ਼ਿਤਾਬ ਅਤੇ ਮੰਡਾਲ ਦਾ ਦੂਜਾ ਜਿੱਤਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-sports/mohun-bagan-bags-federation-cup/article1399802.ece|title=Mohun Bagan bags Federation Cup|date=22 December 2008|work=The Hindu|access-date=9 July 2016}}&lt;/ref&gt; ਸਤੰਬਰ 2010 ਵਿਚ, ਮੰਡੱਲ ਨੂੰ [[ਅਰਜਨ ਅਵਾਰਡ|ਅਰਜੁਨ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਨਾਲ [[ਅਰਜਨ ਅਵਾਰਡ|ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ]] ।&lt;ref name=&quot;IndiaToday&quot;/&gt; 

ਸਾਲ 2011 ਦੇ ਏ.ਐਫ.ਸੀ. ਏਸ਼ੀਅਨ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੰਡਲ ਨੇ ਮੋਹਨ ਬਾਗਾਨ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਮਝੌਤਾ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਕਲੱਬ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 17 ਅਗਸਤ, 2011 ਨੂੰ ਇਹ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਮੰਡਾਲ ਨੇ ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੇ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਦੇਸ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਯੂਨਾਈਟਿਡ, ਨਾਲ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਸਤਖਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.goal.com/en-india/news/1064/i-league/2011/08/17/2624358/i-league-prayag-united-sports-club-sign-experienced-defender|title=Prayag United Sports Club Sign Experienced Defender Deepak Mandal|last=Ghoshal|first=Amoy|date=17 August 2011|work=Goal.com|access-date=9 July 2016|archive-date=10 ਅਕਤੂਬਰ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161010231640/http://www.goal.com/en-india/news/1064/i-league/2011/08/17/2624358/i-league-prayag-united-sports-club-sign-experienced-defender|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਕਲੱਬ ਵਿੱਤੀ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮੌਂਦਲ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਰਿਹਾ, ਜਲਦੀ ਹੀ 2014 ਤੱਕ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਸਿਰਫ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। 9 ਮਈ 2014 ਨੂੰ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮੰਡਾਲ ਨੇ ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.goal.com/en-india/news/136/india/2014/05/09/4806551/deepak-mandal-parts-ways-with-united-joins-east-bengal|title=Deepak Mandal parts ways with United, joins East Bengal|last=Mitra|first=Atanu|date=9 May 2014|work=Goal.com|access-date=9 July 2016|archive-date=10 ਅਕਤੂਬਰ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161010231859/http://www.goal.com/en-india/news/136/india/2014/05/09/4806551/deepak-mandal-parts-ways-with-united-joins-east-bengal|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਨਾਲ, ਮੌਂਡਲ ਨੇ [[ਇੰਡੀਅਨ ਸੁਪਰ ਲੀਗ]] ਵਿਚ ਮੁੰਬਈ ਸਿਟੀ ਅਤੇ ਕੇਰਲ ਬਲਾਸਟਰਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;SS&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.goal.com/en-india/news/2644/kolkata-league/2016/07/09/25459532/kolkata-football-deepak-mandal-joins-southern-samity-for|title=Deepak Mandal joins Southern Samity for Calcutta Football League|last=Jitendran|first=Nikhil|date=9 July 2016|work=Goal.com|access-date=9 July 2016|archive-date=10 ਅਕਤੂਬਰ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161010232122/http://www.goal.com/en-india/news/2644/kolkata-league/2016/07/09/25459532/kolkata-football-deepak-mandal-joins-southern-samity-for|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; 

ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ ਨਾਲ ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਮੈਂਡਲ ਨੇ ਕਲਕੱਤਾ ਫੁਟਬਾਲ ਲੀਗ ਦੱਖਣੀ ਸਮਿਤੀ ਲਈ ਸਾਈਨ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;SS&quot;/&gt; ਸੀਜ਼ਨ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੰਡੱਲ ਨੇ ਡੀਜ਼ਕ ਕੱਪ ਲਈ ਓਜ਼ੋਨ ਐਫਸੀ ਨਾਲ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.gcsstars.com/2016/11/former-india-international-deepak.html|title=Former India international Deepak Mondal joins Ozone, team to play in DSK Cup|date=8 November 2016|work=GC Stars|access-date=8 November 2016|archive-date=9 ਨਵੰਬਰ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161109021743/http://www.gcsstars.com/2016/11/former-india-international-deepak.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1978]]</text>
      <sha1>qo576m9auvay77l1n4qcejpgv4urbb6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਟੈਟਸੀਓ ਸਿਸਟਰਜ਼</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125239</id>
    <revision>
      <id>845288</id>
      <parentid>743390</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T13:52:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28681" sha1="0u1hdi1l6nsgprcw3o197992bpo0dlo" xml:space="preserve">{{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਸੰਗੀਤ ਕਲਾਕਾਰ|Name=ਟੈਟਸੀਓ ਭੈਣ|image=|caption=|Background=ਸਮੂਹ_ਦ_ਬੈਂਡ|Origin=ਨਾਗਾਲੈਂਡ, ਭਾਰਤ|Years_active=1994 –ਮੌਜੂਦ|Genre=|Label=|website=[http://www.tetseosisters.com www.tetseosisters.com]}} '''ਟੈਟਸੀਓ ਸਿਸਟਰਜ਼''' ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਰਾਜ [[ਨਾਗਾਲੈਂਡ]] ਦੀ ਭੈਣਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਹੈ।ਉਹ ਰਾਜ ਦੇ ਵੋਕਲ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸਟੇਜ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;[http://www.efi-news.com/2013/01/Candid-conversation-with-Tetseo-Sisters.html Candid conversation with Tetseo Sisters – Mercy, Azi, Kuku and Lulu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130619025902/http://www.efi-news.com/2013/01/Candid-conversation-with-Tetseo-Sisters.html|date=19 June 2013}}, ''[[ਪੂਰਬੀ ਕਿਰਾਇਆ|EF News International]]''&lt;/ref&gt;

== ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਕੈਰੀਅਰ ==
ਟੈਟਸੀਓ ਸਿਸਟਰਜ਼ ਮਟਸੇਵੇਲੀ (ਮਰਸੀ), ਅਜ਼ਾਈਨ (ਅਜ਼ੀ), ਕੁਵੇਲੀ (ਕੁੱਕੂ) ਅਤੇ ਅਲੇਨੇ (ਲੂਲੂ) ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਕੋਹਿਮਾ|ਕੋਹੀਮਾ]] ਵਿੱਚ ਪੱਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਇਹ ਨਾਗਾ ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ, ਚਾਚੇਸੰਗ ਨਾਗਾ ਕਬੀਲੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਉਹ ਚੋਕੜੀ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਫੇਕ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Vishü1&quot;&gt;[http://www.easternmirrornagaland.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=3465:tetseo-sisters-cultural-ambassadors-extraordinaire&amp;catid=18:mirror-spotlight Vishü Rita Krocha: ''Tetseo Sisters: Cultural Ambassadors extraordinaire''] (Eastern Mirror, retrieved 1 September 2012)&lt;/ref&gt; ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ''ਲੀ ਦੇ'' ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਖੇਤਰ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਗਾਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1994 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੌਰਨਬਿਲ ਤਿਉਹਾਰ, ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਾਲਾਨਾ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਮਾਗਮ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਲ 2000 ਤੋਂ ਬਾਕਾਇਦਾ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।ਵਧਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘੇਰੇ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬਣਾਇਆ, ਸਾਰੇ ਨਾਗਾਲੈਂਡ, ਸੱਤ ਭੈਣ ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਿਆਂ।ਮਰਸੀ ਅਤੇ ਅਜ਼ੀ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਵੀਂ ਜੋੜੀ ਦੇ ਜੋੜੀ ਵਜੋਂ ਅਨੇਕਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ; ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁੱਕੂ ਅਤੇ ਲੂਲੂ ਕੋਹੀਮਾ ਵਿੱਚ ਚਲਦੇ ਰਹੇ। ਟੀਟਸੀਓ ਸਿਸਟਰਜ਼, ਕੋਹਿਮਾ ਤੋਂ ਰੁੱਝੇ ਲੋਕ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸੰਯੋਜਨ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭੈਣਾਂ ਨੂੰ ਬਾਕਾਇਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਰਾਜਦੂਤ / ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਵਜੋਂ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਤਰੱਕੀਆਂ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ। ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ- 2008 ਵਿੱਚ [[ਥਾਈਲੈਂਡ|ਥਾਈਲੈਂਡ ਦੇ]] [[ਬੈਂਕਾਕ]] ਵਿੱਚ ਨੌਰਥ ਈਸਟ ਟਰੇਡ ਅਵਸਰੂਨੀਟੀਜ਼ ਸੰਮੇਲਨ ਅਤੇ 2012 ਵਿੱਚ ਬੈਂਕਾਕ ਵਿੱਚ ਹੈਂਡਸ਼ੇਕ ਸਮਾਰੋਹ, 2014 ਵਿੱਚ [[ਯਾਂਗੋਨ|ਯਾਂਗਨ]], [[ਮਿਆਂਮਾਰ]],&lt;ref&gt;[http://www.nagalandpost.com/channelnews/Infotainment/InfotainmentNews.aspx?news=TkVXUzEwMDA2MjEyNg%3D%3D ''Handshake concert in Myanmar''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140713224342/http://nagalandpost.com/ChannelNews/Infotainment/Infotainmentnews.aspx?news=TkVXUzEwMDA2MjEyNg%3d%3d |date=2014-07-13 }} (Nagaland Post, 27 June 2014, retrieved 6 July 2014)&lt;/ref&gt; [[ਕਨਮਿੰਗ|ਕੁੰਮਿੰਗ]], ਯੂਨਾਨ, ਨਵੰਬਰ 2015 ਵਿੱਚ [[ਚੀਨ ਦਾ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਗਣਰਾਜ|ਪੀਆਰਸੀ]],&lt;ref&gt;[http://www.thesangaiexpress.com/page/items/60216/art-has-no-boundaries-says-guru-mashangva ''Art has no boundaries, says Guru Mashangva''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208154928/http://www.thesangaiexpress.com/page/items/60216/art-has-no-boundaries-says-guru-mashangva|date=8 December 2015}} (The Sangai Express, 30 November 2015)&lt;/ref&gt; ਗਵਾਂਗਜੂ, [[ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ|ਕੋਰੀਆ]] ਸਤੰਬਰ, 2016 ਵਿੱਚ,&lt;ref&gt;[http://morungexpress.com/rio-strengthening-ties-korea/ ''Rio for strengthening ties with Korea''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200201104414/http://morungexpress.com/rio-strengthening-ties-korea |date=2020-02-01 }} (The Morung Express, 3 September 2016)&lt;/ref&gt; ਟੌਫੀਮਾ, ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਵਿਖੇ [[ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ 2010]] ਲਈ ਮਹਾਰਾਣੀ ਬੈਟਨ ਦੀ ਰੈਲੀ ਅਤੇ 1 ਮਈ, 2012 ਨੂੰ ਏਲੀਜ਼ਾਬੇਥ II ਦੀ ਹੀਰਾ ਜੁਬਲੀ ਦੇ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਕੋਹਿਮਾ ਦੀ ਐਚਆਰਐਚ ਪ੍ਰਿੰਸ ਐਂਡਰਿ ' ਦੀ ਫੇਰੀ। ਅਗਸਤ 2014 ਵਿੱਚ ਮਰਸੀ ਅਤੇ ਕੁਵੇਲੀ ਟੈਟਸੀਓ ਇੱਕ 50 ਮੁੱਖ ਤਾਕਤਵਰ ਨਾਗਾ ਗਾਣੇ-ਅਤੇ-ਡਾਂਸ-ਟ੍ਰੈਪ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ ਜੋ ਐਡਿਨਬਰਗ ਵਿੱਚ ਰਾਇਲ ਮਿਲਟਰੀ ਟੈਟੂ ਦੇ 24 ਸ਼ੋਅ ਅਤੇ ਸਕੌਟਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ 3 ਵਾਧੂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;[http://www.morungexpress.com/entertainment/119046.html ''Nagaland Young Ambassadors at Royal Military Tattoo Fest''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140728234141/http://www.morungexpress.com/entertainment/119046.html|date=28 July 2014}} (The Morung Express)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.edintattoo.co.uk/news/the-tattoo-heads-to-glasgow/ ''Homecoming ‘Taste of the Tattoo’ run opens in Glasgow on Thursday 7 August'']&lt;/ref&gt; ਅਕਤੂਬਰ 2014 ਵਿੱਚ ਮਰਸੀ, ਕੁਵੇਲੀ, ਲੂਲੂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਰਾ ਮਹੇਸਵ ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਪੀ ਬੀ ਅਚਾਰੀਆ ਦੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ ਆਏ ਸਨ। ਸਮਾਰੋਹ [[ਸ਼ਿਕਾਗੋ]], ਬਲੂਮਿੰਗਟਨ (ਆਈਐਲ) ਅਤੇ [[ਡਿਟਰੋਇਟ, ਮਿਸ਼ੀਗਨ|ਡੀਟਰੋਇਟ ਵਿੱਚ ਹੋਏ]]।&lt;ref&gt;[http://www.theshillongtimes.com/2014/10/25/nagaland-governor-visiting-us-to-address-a-workshop/ Nagaland Governor visiting US to address a workshop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200201104419/http://theshillongtimes.com/2014/10/25/nagaland-governor-visiting-us-to-address-a-workshop/ |date=2020-02-01 }} (The Shillong Times, 25 October 2014, retrieved 31 October 2014)&lt;/ref&gt;

2012 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਲੋਬੋ ਨਾਗਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨੇਟਿਵ ਟ੍ਰੈਕਸ ਦੁਆਰਾ ਚੌਥੇ ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਸੰਗੀਤ ਪੁਰਸਕਾਰ ਤੇ ਟ੍ਰੇਲ ਬਲੇਜ਼ਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ। 2014 ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਲਾਂਗ ਵਿਖੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਉੱਤਮਤਾ ਲਈ ਪੂਰਬੀ ਪਨੋਰਮਾ ਦਾ ਅਚੀਵਰਜ਼ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ।&lt;ref&gt;[http://www.theshillongtimes.com/2014/04/13/eastern-panorama-hands-over-achievers-awards/ &quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200201095859/http://theshillongtimes.com/2014/04/13/eastern-panorama-hands-over-achievers-awards/ |date=2020-02-01 }}[[Eastern Panorama]]&lt;span&gt; hands over Achievers Award&quot;&lt;/span&gt; (The Shillong Times, April 2014, retrieved 31 October 2014)&lt;/ref&gt;

ਨਵੰਬਰ 2014 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਐਨਐਚ 7 ਸੰਗੀਤ ਉਤਸਵ ਵਿੱਚ ਐਮਟੀਐਸ ਡਿਸਕਵਰ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤਿਆ ਅਤੇ ਕੋਲਕਾਤਾ, ਪੁਣੇ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਫੈਸਟੀਵਲ ਦੇ ਪੜਾਅ ਤੇ ਖੇਡਿਆ।&lt;ref&gt;[http://nh7.in/indiecision/2014/11/02/highlights-from-bacardi-nh7-weekender-kolkata-day-one/ &quot;Highlights of Day 1 at NH7 Kolkata&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206064152/http://nh7.in/indiecision/2014/11/02/highlights-from-bacardi-nh7-weekender-kolkata-day-one/ |date=2015-02-06 }} (NH7 website)&lt;/ref&gt;

ਸਾਲ 2013 ਵਿਚ, ਟੈਟਸੀਓ ਸਿਸਟਰਸ ਨੇ ਵਿਡੀਓ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ, &quot;ਮੇਰੀ ਵੋਟ ਮੇਰਾ ਭਵਿੱਖ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ&quot;, ਅਲੋਬੋ ਨਾਗਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਜਿਸਦੀ [[ਭਾਰਤੀ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ|ਚੋਣ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ]] ਛੋਟੇ ਵੋਟਰਾਂ ਲਈ ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਲਈ ਵੋਟਿੰਗ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;[http://www.theshillongtimes.com/2013/02/09/music-video-to-promote-voting-in-nagaland/ ''Music video to promote voting in Nagaland''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181004103744/http://www.theshillongtimes.com/2013/02/09/music-video-to-promote-voting-in-nagaland/ |date=2018-10-04 }} ([[Shillong Times|The Shillong Times]] 9 February 2013, retrieved 9 February 2013)&lt;/ref&gt; 2014 ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕਲਾਕਾਰ, ਖਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਪੈਪੋਨ, ਲੂ ਮਾਜੌ, ਸੋਲਮੇਟ ਅਤੇ ਅਲੋਬੋ ਨਾਗਾ, ਜਦ ਗਾਉਣ ''ਸਾਨੂੰ 8 ਹਨ!'' [[ਇੰਡੀਅਨ ਸੁਪਰ ਲੀਗ|ਇੰਡੀਅਨ ਸੁਪਰ ਲੀਗ-]] ਕਲੱਬ ਨੌਰਥ ਈਸਟ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਐਫਸੀ ਦੀ ਬਾਣੀ।&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=mUI5buxDdOY ''We are the 8!''] ([[YouTube]], published 1 October 2014)&lt;/ref&gt;

2015 ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਕਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਵਰ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਦੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ।

* ''ਬਾਰਸੋ ਰੇ'', ਇੱਕ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] -ਹੀਟ, ਫਿਲਮ ਗੁਰੂ ਲਈ [[ਏ. ਆਰ. ਰਹਿਮਾਨ|ਏ ਆਰ ਰਹਿਮਾਨ]] ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ [[ਸ਼੍ਰੇਆ ਘੋਸ਼ਾਲ]] ਦੁਆਰਾ ਗਾਈ ਗਈ ਸੀ 
* ''ਮਾਰਵੀਨ ਗੇਅ'', ਕੇਨੀ ਰੀਓ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ [[ਚਾਰਲੀ ਪੂਥ|ਚਾਰਲੀ ਪੁਥ]] ਅਤੇ ਮੇਘਨ ਟ੍ਰੇਨਰ ਦੁਆਰਾ 
* ''ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ'', ਰੋਜ਼ ਵੇਰੋ ਦੇ ਨਾਲ, ਕੇ-ਪੌਪ- ਗਰਲਗਰੁੱਪ ਵੈਂਡਰ ਗਰਲਜ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਗਾਣੇ ਦਾ ਕੋਰੀਅਨ ਵਰਜ਼ਨ 
* ਬਰੂਨੋ ਮਾਰਸ ਦੁਆਰਾ ਡੇਵਿਡ ਸਾਵੰਗ ਦੇ ਨਾਲ ''ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ'' 
* ਟੂਡੇਨ ਜਾਮੀਰ ਦੇ ਨਾਲ ''ਸਿਲਵਰ ਬੈੱਲਜ਼'', [[ਬਿੰਗ ਕਰੌਸਬੀ]] ਦਾ ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਕੈਰੋਲ

ਟੈਟਸੀਓ ਸਿਸਟਰਜ਼ ਨੇ ਜੁਲਾਈ, 2015 ਵਿੱਚ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋ ਕਬੱਡੀ ਲੀਗ ਸੀਜ਼ਨ 1 ਦੇ ਉਦਘਾਟਨੀ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗਾਨ ਦਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ। 2015 ਦਸੰਬਰ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਪਹਿਲੇ ਇੰਡੀਹਤ ਸੰਗੀਤ ਅਵਾਰਡਜ਼ 2015 ਵਿੱਚ ਸਰਵਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਲੋਕ / ਮਿਸ਼ਰਨ ਜ਼ਨ ਐਕਟ ਦੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ। 2015।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://morungexpress.com/indihut-music-awards-2015/|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20160206061552/https://morungexpress.com/indihut-music-awards-2015/|archive-date=6 February 2016|access-date=2016-01-28}}&lt;/ref&gt;

2016 ਵਿੱਚ, ਟੈਟਸੀਓ ਸਿਸਟਰਸ ਨੇ ਸਾਰੰਗ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਕੋਰੀਆ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਦੇ ਏਸ਼ੀਅਨ ਸਭਿਆਚਾਰ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਗਵਾਂਜੂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਟੈਟਸੀਓ ਸਿਸਟਰਜ਼ ਨੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਾਲ 2016 ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ ਹੌਰਨਬਿਲ ਉਤਸਵ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਜਨਵਰੀ 2017 ਨੇ ਟੈਟਸੀਓ ਸਿਸਟਰਜ਼ ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਆਈਸੀਸੀਆਰ / ਇੰਡੀਅਨ ਅੰਬੈਸੀ ਫੈਸਟੀਵਲ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਕਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਟੈਟਸੀਓ ਸਿਸਟਰਜ਼ ਨੂੰ ਡੋਵ ਰੀਅਲ ਸੁੰਦਰਤਾ ਮੁਹਿੰਮ ਲਈ ਮਾਰੀਓ ਟੈਸਟਿਨੋ ਦੁਆਰਾ ਫੋਟੋਆਂ ਖਿੱਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਮਈ ਐਡੀਸ਼ਨ ਆਫ ਵੋਗ ਇੰਡੀਆ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.scoopwhoop.com/mario-testinos-new-photo-series-for-dove-perfectly-shows-what-real-beauty-looks-like/#.pvh62n3lk |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2020-02-14 |archive-date=2021-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211205020227/https://www.scoopwhoop.com/mario-testinos-new-photo-series-for-dove-perfectly-shows-what-real-beauty-looks-like/#.pvh62n3lk |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵਿਚ, ਟੈਟਸੀਓ ਸਿਸਟਰਜ਼ ਨੇ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਝਾਰਖੰਡ ਦੇ ਜਮਸ਼ੇਦਪੁਰ ਵਿੱਚ ਟਾਟਾ ਸੰਵਾਦ 2017 ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਐਡੀਸ਼ਨ ਦੀ ਸਿਰਲੇਖ ਦਿੱਤਾ। ਟੀਟੀਸੀਓ ਸਿਸਟਰਜ਼ ਨੇ ਡੀ ਡੀ ਐਸ ਸੀ ਸਟੇਡੀਅਮ, ਦੀਮਾਪੁਰ ਵਿਖੇ 12 ਦਸੰਬਰ, 2017 ਨੂੰ ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਓਲੰਪਿਕ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਦੇ ਉਦਘਾਟਨ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।

2018 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਟੈਟਸੀਓ ਸਿਸਟਰਜ਼ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਟੇਡਟਾਲਕ ਟੇਡਐਕਸਆਈਆਈਐਮ ਰਾਂਚੀ ਵਿਖੇ ਦਿੱਤਾ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 28 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ &quot;ਮਰਫੀ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਡਿਫਾਇਰਜ਼&quot; ਥੀਮ ਦੇ ਤਹਿਤ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;https://insideiim.com/defiers-murphys-law-tedx-iim-ranchi/&lt;/ref&gt; ਉੱਤਰ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਮਨਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੌਰਥ ਈਸਟਮੋਜੋ ਸਿਰਲੇਖ ਦੇ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਟੀਟਸੀਓ ਸਿਸਟਰਜ਼ ਨੇ ਲੈਕਮੇ ਫੈਸ਼ਨ ਵੀਕ ਮੁੰਬਈ ਸਮਰ / ਰਿਜੋਰਟ 2018 ਦੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਲਾਈਵ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।

ਟੈਟਸੀਓ ਸਿਸਟਰਜ਼ ਅਪ੍ਰੈਲ 2018 ਵਿੱਚ ਹਾਰਡ ਰਾਕ ਕੈਫੇ ਇੰਡੀਆ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਨ ਸਾਂਝੇਦਾਰ ਵਜੋਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਹਿਰੀ ਦੌਰੇ 'ਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਐਚਆਰਸੀ ਦਿੱਲੀ, ਬੰਗਲੌਰ ਅਤੇ ਮੁੰਬਈ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।ਟੈਟਸੀਓ ਸਿਸਟਰਜ਼ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੌਂਸਲ ਦੇ 75 ਸਾਲਾ ਬਰਸੀ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਮਿਕਸ ਸਿਟੀ ਸਿਟੀ ਆਈਆਈਟੀ ਗੁਹਾਟੀ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਐਡੀਸ਼ਨਜ਼ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਗਸਥਨ ਵਿਖੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਲਗਜ਼ਰੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਸੰਗੀਤ ਤਿਉਹਾਰ ਜੈਸਲਮੇਰ ਦੀ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ।

ਟੈਟਸੀਓ ਸਿਸਟਰਸ 5 ਜੂਨ, 2018 ਨੂੰ ਕੋਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ ਸਮਾਰੋਹ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ ਅਤੇ ਬੈਂਡ ਪਾਵਰਫੈਥ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸਿੰਗਲ - &quot;ਕੰਟੈਂਪਲੇਸ਼ਨ&quot; ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹੋਰ ਚੋਟੀ ਦੇ ਨਾਗਾ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦਿੱਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://morungexpress.com/the-earth-is-all-we-have-in-common/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2020-02-14 |archive-date=2018-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004211217/http://morungexpress.com/the-earth-is-all-we-have-in-common/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ਨਾਗਾ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਇੱਕ ਵਿੱਚ, ਨਾਗਾ ਕਲਾਕਾਰ ਇੱਕ ਆਮ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਸਹਿਯੋਗੀ ਉੱਦਮ ਪਾਵਰਫੈਥ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ 'ਕ੍ਰੀਏਸ਼ਨ ਕੇਅਰ' ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਮੰਤਰਾਲੇ ਜੋ ਸੰਗੀਤ ਰਾਹੀਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ 'ਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਣ' ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਹੈ।

ਸੰਨ 2018 ਦੇ ਜੂਨ ਵਿਚ, ਟੈਟਸੀਓ ਸਿਸਟਰਸ ਨੇ ਐਮ-ਟੇਬਲ ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਾਗਾ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰਨ ਲਈ 'ਐੱਕਲੇਮੇਸ਼ਨ ਨਾਈਟ 2018' ਦੇ ਇੱਕ ਸਮਾਗਮ ਵਿਚ। ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਉਦਯੋਗ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ।

ਅਗਸਤ ਦੇ ਅਗਸਤ 2018 ਵਿੱਚ, ਟੈਟਸੀਓ ਸਿਸਟਰਸ ਨੇ ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਰਾਜ ਭਵਨ ਵਿਖੇ ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ ਦੇ ਮੌਕੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮਤਾ ਲਈ ਰਾਜਪਾਲ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

== ਡਿਸਕੋਗ੍ਰਾਫੀ ==
2011 ਵਿੱਚ, ਟੈਟਸੀਓਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਐਲਬਮ &quot;ਲੀ ਚੈਪਟਰ ਵਨ&quot; ਸਿਰਲੇਖ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ: ਅਰੋਗਨਿੰਗ &quot;ਹੌਰਨਬਿਲ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿਖੇ।&lt;ref&gt;[http://www.easternmirrornagaland.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=3071:window-to-hornbill-festival-2011&amp;catid=11:state&amp;Itemid=8 Window to Hornbill Festival 2011] (Eastern Mirror, retrieved 1 September 2012)&lt;/ref&gt; ਫਰਵਰੀ 2015 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ &quot;ਕੈਫੋ ਸੇਲਹੋ ਲੀਜੋ&quot; ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਪਲੇਟਫਾਰਮ www.indhut.com 'ਤੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;[https://archive.today/20120904190228/http://www.nagajournal.com/entertainment/tetseo-sisters-debut-album-lichapter-one-the-beginning-hits-the-shelf/5642 Tetseo sisters debut album ‘Li:Chapter one-The Beginning’ hits the shelf] (NagaJournal, 15 December 2011, retrieved 1 September 2012)&lt;/ref&gt;।ਟੈਟਸੀਓ ਸਿਸਟਰਜ਼ ਨੇ ਅਗਸਤ 2018 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਟਰੈਕ ਸਿੰਗਲ &quot;ਓ ਰੋਸੀ (ਡਾਂਸ ਐਡਿਟ) ਦੇ ਇੱਕ (ਅਜੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ) ਸੰਸਕਰਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੀਡੀਓ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ।

== ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ==
ਮਰਸੀ ਟੇਟਸੀਓ ਨੇ [[ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ [[ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ੌਕੀਨ, ਯਾਤਰੀ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਅਜ਼ੀ ਵੇਜੀਵੋਲੋ ''ਮਿਸ ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਦੀ'' ਉਪ ਜੇਤੂ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;[http://www.india-north-east.com/2013/01/tetseo-sisters-interview-2013.html Tetseo Sisters – an interview] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160708032426/http://www.india-north-east.com/2013/01/tetseo-sisters-interview-2013.html |date=2016-07-08 }}, ''India-north-east.com''&lt;/ref&gt; ਉਹ ਮਾਡਲਿੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਬਣਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਜਵਾਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ 'ਤੇ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Vishü1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://archive.today/20120904134709/http://www.mydimapur.com/content/view/168/2/ Vishü Rita Krocha: ''Azi Tetseo: The singer and her song''] (originally: Eastern Mirror, retrieved 1 September 2012)&lt;/ref&gt; ਕੁੱਕੂ ਟੀਟਸੀਓ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਲੇਡੀ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਕਾਲਜ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਾਈ ਸਲਾਦ ਡੇਅਜ਼ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਫੈਸ਼ਨ ਬਲਾਗਰ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰਭਾਵਕ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ “ਨਾਗਨੇਸ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੂਲੂ ਟੀਟਸੀਓ ਚਾਰ ਭੈਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਹੈ ਅਤੇ [[ਨਾਗਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਸਰਕਾਰੀ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹ ਰਹੀ ਹੈ।

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* [http://www.tetseosisters.com/ ਟੈਟਸੀਓ ਸਿਸਟਰਜ਼] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200201100202/https://tetseosisters.com/ |date=2020-02-01 }} (ਨਿੱਜੀ ਮੁੱਖ [http://www.tetseosisters.com/ ਪੰਨਾ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200201100202/https://tetseosisters.com/ |date=2020-02-01 }}, 1 ਸਤੰਬਰ 2012 ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) 
* [http://womanspanorama.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=74%3Atetseo-sisters&amp;catid=15%3Adecember&amp;Itemid=11 ਟੈਟਸੀਓ ਸਿਸਟਰਜ਼] ([http://womanspanorama.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=74%3Atetseo-sisters&amp;catid=15%3Adecember&amp;Itemid=11 ਇੰਟਰਵਿview], [http://womanspanorama.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=74%3Atetseo-sisters&amp;catid=15%3Adecember&amp;Itemid=11 ਵੂਮੈਨਸ] ਪੈਨੋਰਾਮਾ, ਦਸੰਬਰ 2011, 1 ਸਤੰਬਰ 2012, [http://womanspanorama.com/index.php?view=article&amp;catid=15%3Adecember&amp;id=74%3Atetseo-sisters&amp;format=pdf&amp;option=com_content&amp;Itemid=11 ਪੀਡੀਐਫ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}) 
* [http://www.deccanherald.com/content/229982/nagaland-life-song.html/ ਨਾਗਾਲੈਂਡ- ਜਿਥੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇੱਕ ਗਾਣਾ ਹੈ] (ਇੰਟਰਵਿੳ, ਡੈੱਕਨ ਹੇਰਲਡ, ਜੁਆਨੀਟਾ ਕਕੋਟੀ, 25 ਫਰਵਰੀ 2012, 20 ਸਤੰਬਰ 2012 ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ) 
* [http://www.kashmirtimes.com/newsdet.aspx?q=2509/ “ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਦੇ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211207185917/http://www.kashmirtimes.com/newsdet.aspx?q=2509%2F |date=2021-12-07 }} (ਇੰਟਰਵਿ,, ਸੁਰੇਖਾ ਕੜੱਪਾ-ਬੋਸ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਟਾਈਮਜ਼, 5 ਅਗਸਤ 2012) 
* [http://sevendiary.com/top-10-female-bands-northeast-india/ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਚੋਟੀ ਦੇ 10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181023133313/http://sevendiary.com/top-10-female-bands-northeast-india/ |date=2018-10-23 }} bandਰਤ [http://sevendiary.com/top-10-female-bands-northeast-india/ ਬੈਂਡ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181023133313/http://sevendiary.com/top-10-female-bands-northeast-india/ |date=2018-10-23 }}, ਸੀਜ਼ਨਡਿਯਰੀ.ਕਾੱਮ, ਜੌਨ ਹਿੰਗਕੁੰਗ, 2013 | 12 | 21 
* [http://q46.in/tetseo-sisters/ ਟੈਟਸੀਓ ਸਿਸਟਰਸ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181004172144/http://q46.in/tetseo-sisters/ |date=2018-10-04 }} (ਸਤੀਸ਼ ਗੁਰੰਗ ਨਾਲ [http://q46.in/tetseo-sisters/ ਇੰਟਰਵਿview] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181004172144/http://q46.in/tetseo-sisters/ |date=2018-10-04 }}, 13 ਜਨਵਰੀ 2016, 23 ਜਨਵਰੀ 2016 ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) 
{{Authority control}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀ ਲਵਸ ਵੁਮੈਨ 2020]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕਾਵਾਂ]]</text>
      <sha1>0u1hdi1l6nsgprcw3o197992bpo0dlo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Gnoeee/ਕੱਚਾ ਖਾਕਾ</title>
    <ns>2</ns>
    <id>127042</id>
    <revision>
      <id>845337</id>
      <parentid>845182</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T07:12:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>61041</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>845337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10499" sha1="c81gwwwiphx5hrz3goq7jrx3l3yadud" xml:space="preserve">{{User sandbox}}
&lt;!-- EDIT BELOW THIS LINE --&gt;
== Test ==
{{Wikidata list|sparql=
 SELECT ?item WHERE {
 ?item wdt:P31 wd:Q39715 .
 ?item (wdt:P131)* wd:Q55
 }
|columns=label:Article,description,P131:Place
|section=
|min_section=
|wdedit=yes
}}
{| class='wikitable sortable wd_can_edit'
! Article
! description
! Place
|- class='wd_q28364957'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q28364957|Lacre Punt Lighthouse]]''
| 
|class='wd_p131'| [[ਬੋਨੇਅਰ]]
|- class='wd_q29509706'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q29509706|Kralendijk Lighthouse]]''
| 
|class='wd_p131'| [[ਬੋਨੇਅਰ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q331584|Kralendijk]]''
|- class='wd_q29509775'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q29509775|Malmok Lighthouse]]''
| 
|class='wd_p131'| [[ਬੋਨੇਅਰ]]
|- class='wd_q58035221'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q58035221|Ceru Bentana. Lighthouse]]''
| 
|class='wd_p131'| [[ਬੋਨੇਅਰ]]
|- class='wd_q58035955'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q58035955|Boca Spelonk Lighthouse]]''
| 
|class='wd_p131'| [[ਬੋਨੇਅਰ]]
|- class='wd_q42303960'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q42303960|Academiesingel lighthouse]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q9822|Breda]]''
|- class='wd_q66741687'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q66741687|Vuurtoren Willemstad, North Brabant]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q9854|Moerdijk]]''
|- class='wd_q2921152'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q2921152|Lighthouse Hoek van 't IJ]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q9899|Amsterdam]]''
|- class='wd_q2778629'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q2778629|J.C.J. van Speijk Lighthouse]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q9901|Bergen]]''
|- class='wd_q1120326'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q1120326|Lange Jaap]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q9911|Den Helder]]''
|- class='wd_q1180435'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q1180435|De Ven]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q9918|Enkhuizen]]''
|- class='wd_q1847968'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q1847968|harbour entrance light of Enkhuizen]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q9918|Enkhuizen]]''
|- class='wd_q2158333'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q2158333|Den Oever Lighthouse]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q9936|Hollands Kroon]]''
|- class='wd_q1137560'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q1137560|Eierland Lighthouse]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q9966|Texel]]''
|- class='wd_q2193605'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q2193605|Groote Kaap]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q9955|Schagen]]''
|- class='wd_q2269203'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q2269203|IJmuiden lower Lighthouse]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q9970|Velsen]]''
|- class='wd_q2972345'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q2972345|Hoge vuurtoren van IJmuiden]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q9970|Velsen]]''
|- class='wd_q2295936'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q2295936|Paard van Marken]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q9971|Waterland]]''
|- class='wd_q66882316'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q66882316|Lighthouse of Zandvoort]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q9980|Zandvoort]]''
|- class='wd_q90155660'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q90155660|Hansweert Lighthouse]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q10078|Reimerswaal]]''
|- class='wd_q1138126'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q1138126|Westerlichttoren]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q10079|Schouwen-Duiveland]]''
|- class='wd_q66882499'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q66882499|Verklikkerlicht]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q10079|Schouwen-Duiveland]]''
|- class='wd_q66882794'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q66882794|Hoge vuurtoren van Noord-Schouwen]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q10079|Schouwen-Duiveland]]''
|- class='wd_q66882927'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q66882927|Lage vuurtoren van Noord-Schouwen]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q10079|Schouwen-Duiveland]]''
|- class='wd_q1352690'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q1352690|Nieuwe Sluis]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q10080|Sluis]]''
|- class='wd_q1423636'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q1423636|Noorderhoofd]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q10083|Veere]]''
|- class='wd_q1821477'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q1821477|Westkapelle Hoog]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q10083|Veere]]''
|- class='wd_q2257394'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q2257394|Lichtopstand Zoutelande]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q10083|Veere]]''
|- class='wd_q28470871'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q28470871|Kaapduinen rear lighthouse]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q10083|Veere]]''
|- class='wd_q28470873'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q28470873|Kaapduinen front lighthouse]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q10083|Veere]]''
|- class='wd_q28916435'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q28916435|Lichtopstand De Nolle]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q10084|Vlissingen]]''
|- class='wd_q2743993'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q2743993|Scheveningen Lighthouse]]''
| 
|class='wd_p131'| [[ਹੇਗ]]
|- class='wd_q28492063'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q28492063|Scheveningen North Mole Light]]''
| 
|class='wd_p131'| [[ਹੇਗ]]
|- class='wd_q28492346'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q28492346|Scheveningen South Mole Light]]''
| 
|class='wd_p131'| [[ਹੇਗ]]
|- class='wd_q34443573'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q34443573|Scheveningen Pier Light]]''
| 
|class='wd_p131'| [[ਹੇਗ]]
|- class='wd_q15697454'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q15697454|Vischpoort]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q58931|Harderwijk]]''
|- class='wd_q2797912'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q2797912|Vischpoort]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q165662|Elburg]]''
|- class='wd_q897813'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q897813|Brandaris]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q204412|Terschelling]]''
|- class='wd_q17605654'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q17605654|Van Speyk Light Beacon]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q210007|Vlaardingen]]''
|- class='wd_q939914'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q939914|Vuurduin]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q207851|Vlieland]]''
|- class='wd_q228633'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q228633|Zuidertoren]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q208011|Schiermonnikoog]]''
|- class='wd_q748679'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q748679|North Tower]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q208011|Schiermonnikoog]]''
|- class='wd_q2549659'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q2549659|Ameland Lighthouse]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q208259|Ameland]]''
|- class='wd_q2259688'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q2259688|Vuurbaak Katwijk]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q208764|Katwijk]]''
|- class='wd_q58206150'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q58206150|Oranjestad Lighthouse]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q217610|Oranjestad]]''
|- class='wd_q2540813'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q2540813|Urk Lighthouse]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q273746|Urk]]''
|- class='wd_q58206007'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q58206007|St. John's Lighthouse]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q475718|The Bottom]]''
|- class='wd_q2658194'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q2658194|Noordwijk Lighthouse]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q455464|Noordwijk]]''
|- class='wd_q2514617'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q2514617|Westhoofd Lighthouse]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q933459|Goeree-Overflakkee]]''
|- class='wd_q66882436'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q66882436|Vuurtoren aan het Flaauwe Werk]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q933459|Goeree-Overflakkee]]''
|- class='wd_q34445514'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q34445514|Nieuwendijk Range Rear]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q952194|Korendijk]]''
|- class='wd_q34449521'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q34449521|Nieuwendijk Range Front]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q952194|Korendijk]]''
|- class='wd_q1143857'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q1143857|Stavoren Lighthouse]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q1473276|Súdwest-Fryslân]]''
|- class='wd_q2741100'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q2741100|Workum Lighthouse]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q1473276|Súdwest-Fryslân]]''
|- class='wd_q28806369'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q28806369|Stavoren South Pierhead Light]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q1473276|Súdwest-Fryslân]]''
|- class='wd_q28806370'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q28806370|Stavoren North Pierhead Light]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q1473276|Súdwest-Fryslân]]''
|- class='wd_q1877806'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q1877806|Harlingen Lighthouse]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q2536628|Harlingen]]''
|- class='wd_q1137592'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q1137592|Maasvlakte Light]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q2680952|Rotterdam]]''
|- class='wd_q16902805'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q16902805|Low Light of the Hook of Holland]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q2680952|Rotterdam]]''
|- class='wd_q17439848'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q17439848|Hoek van Holland Vuurtoren]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q2680952|Rotterdam]]''
|- class='wd_q28600745'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q28600745|Hoek Van Holland Range Front]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q2680952|Rotterdam]]''
|- class='wd_q28600746'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q28600746|Hoek Van Holland Range Rear]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q2680952|Rotterdam]]''
|- class='wd_q28604096'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q28604096|Europoort Low Light]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q2680952|Rotterdam]]''
|- class='wd_q28604097'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q28604097|Europoort High Light]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q2680952|Rotterdam]]''
|- class='wd_q28604301'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q28604301|Vuurtoren Maasmond Hoog]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q2680952|Rotterdam]]''
|- class='wd_q28604302'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q28604302|Vuurtoren Maasmond Laag]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q2680952|Rotterdam]]''
|- class='wd_q2334542'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q2334542|Watum Lighthouse]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q97055892|Eemsdelta]]''
|- class='wd_q2609558'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q2609558|Delfzijl Lighthouse (1888)]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q97055892|Eemsdelta]]''
|- class='wd_q3970355'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q3970355|Delfzijl Lighthouse (1949)]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q97055892|Eemsdelta]]''
|- class='wd_q2215732'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q2215732|Hellevoetsluis Lighthouse]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q106436626|Voorne aan Zee]]''
|- class='wd_q2577060'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q2577060|Stenen Baak]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q106436626|Voorne aan Zee]]''
|- class='wd_q17447912'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q17447912|Lighthouse of Oostvoorne]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q106436626|Voorne aan Zee]]''
|- class='wd_q2278417'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q2278417|Lemmer replica lighthouse]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q144091|Lemmer]]''
|- class='wd_q123107788'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q123107788|Maasmond North Mole]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q34370|Rotterdam]]''
|- class='wd_q17598817'
|class='wd_label'| ''[[:d:Q17598817|Strijensas Lichtopstand]]''
| 
|class='wd_p131'| ''[[:d:Q858607|Strijen]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2627301|Strijensas]]''
|}
{{Wikidata list end}}</text>
      <sha1>c81gwwwiphx5hrz3goq7jrx3l3yadud</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਰਣਦੀਪ ਮੱਦੋਕੇ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129973</id>
    <revision>
      <id>845343</id>
      <parentid>816554</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T09:30:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16864" sha1="077elcuakpbcuz5qpvzi6sp4g5pfa1f" xml:space="preserve">{{Infobox artist|name=ਰਣਦੀਪ ਮੱਦੋਕੇ|relations=|patrons=Zindabad Trust, Punjab Lalit Kala Academy|awards=|works=[[Landless]] (Documentary Film)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Review: 'Landless' Disrupts the Popular Understanding of Caste and Land Relations |url=https://thewire.in/film/review-landless-disrupts-the-popular-understanding-of-caste-and-land-relations |website=The Wire}}&lt;/ref&gt;|movement=|alma_mater=ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|field=[[ਫ਼ੋਟੋਗਰਾਫ਼ੀ]], ਪਤਰਕਾਰਤਾ ਫ਼ੋਟੋਗਰਾਫ਼ੀ|nationality=ਭਾਰਤੀ|years_active=2006 –present|occupation=Photographer|father=ਭਾਗ ਸਿੰਘ|image=File:Randeep_Maddoke.jpg|mother=|spouse=|death_place=|death_date=|residence=[[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]]|native_name_lang=Punjabi|birth_place=[[ਮੱਦੋਕੇ]],[[ਪੰਜਾਬ]],[[ਭਾਰਤ]]|birth_date={{birth date and age|df=y|1977|01|10}}|birth_name=ਰਣਦੀਪ ਸਿੰਘ|caption=|module=}}

'''ਰਣਦੀਪ ਮੱਦੋਕੇ''' ਇੱਕ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਅਤੇ [[ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ|ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ]] [[ਫ਼ਿਲਮਸਾਜ਼ੀ|ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ]] ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਬਚਪਨ ਦਾ ਪਿੰਡ [[ਮੱਦੋਕੇ]], [[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਗਾ (ਪੰਜਾਬ)]] ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਰਣਦੀਪ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵੱਖਰੇਵੇਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਲੋਕਾ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੈਮਰੇ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://cafedissensus.com/2017/04/15/a-photographers-world-the-art-of-randeep-maddoke/|title=A Photographer's World: The Art of Randeep Maddoke|date=2017-04-15|website=Café Dissensus|language=en|access-date=2019-04-02|archive-date=2019-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328073537/https://cafedissensus.com/2017/04/15/a-photographers-world-the-art-of-randeep-maddoke/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

ਉਸਨੇ ਗਰਾਫਿਕਸ ([[ਪ੍ਰਿੰਟਮੇਕਿੰਗ]]) ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਜਾਤੀਵਾਦ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਅਤੇ [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਵਿੱਚ [[ਦਲਿਤ|ਦਲਿਤਾਂ]] ਦੇ ਜੀਵਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ [[ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ|ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ]] ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/entertainment/landless-a-film-on-punjabs-dalit-farmers-gives-the-community-a-voice-that-statisticians-often-fail-to-6395421.html|title=Landless: A film on Punjab's Dalit farmers gives the community a voice that statisticians often fail to- Entertainment News, Firstpost|date=2019-04-08|website=Firstpost|language=en|access-date=2019-04-22}}&lt;/ref&gt; ਸਾਲ 2008 ਵਿੱਚ ਉਹ ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਰਾਜਤੰਤਰਵਾਦੀ ਨੇਪਾਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਮਹੂਰੀ ਗਣਤੰਤਰ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਲਈ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://countercurrents.org/2017/09/09/the-dera-sacha-sauda-followers-and-the-civil-society/|title=The Dera Sacha Sauda Followers And The Civil Society|last=Babu|first=K. Sheshu|date=2017-09-09|website=Countercurrents|language=en-US|access-date=2019-04-26|archive-date=2019-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190503173123/https://countercurrents.org/2017/09/09/the-dera-sacha-sauda-followers-and-the-civil-society/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਓਥੇ ਵੀ ਜਾਤੀਵਾਦ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਕਣ ਲੱਭੇ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/supplement/story/20150302-lifes-full-circle-on-35mm-817610-2015-02-20|title=Life's full circle on 35mm|last=20 February|first=Sukant Deepak|last2=March 2|first2=2015 ISSUE DATE|website=India Today|language=en|access-date=2019-04-17|last3=February 20|first3=2015UPDATED|last4=Ist|first4=2015 13:39}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਅਧਾਰਤ ਵਿਤਕਰੇ, ਫਿਰਕੂ ਹਿੰਸਾ ਉੱਤੇ [[ਲੈਡਲੈਸ]] (ਬੇਜ਼ਮੀਨੇ) ਨਾਮਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ ਬਣਾਈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/art-and-culture/return-of-the-native-5618821/|title=Return of the Native|date=2019-03-10|website=The Indian Express|language=en-IN|access-date=2019-04-14}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.justicenews.co.in/landless-a-film-on-punjabs-dalit-farmers-gives-the-community-a-voice-that-statisticians-often-fail-to/|title=Landless: A film on Punjab's Dalit farmers gives the community a voice that statisticians often fail to|language=en-US|access-date=2019-04-17}}&lt;/ref&gt; 

== ਜਿੰਦਗੀ ==
=== ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ===
ਰਣਦੀਪ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਮੋਗਾ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਮੱਦੋਕੇ]] ਦੇ ਇੱਕ ਦਲਿਤ ਬੇਜ਼ਮੀਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਰਵਾਏ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਕਲਾ ਉਤਸਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਇੰਗ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਭੇਜਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਅਤੇ ਹੌਸਲਾ ਮਿਲਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਕਲਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਇਆ। ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੋਣ ਵਜੋਂ ਰਣਦੀਪ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਕਰਨ ਲਈ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਸਾਈਕਲ ਰਾਹੀਂ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਇੱਕ [[ਥੀਏਟਰ]] ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਮਾੜੀ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ ਕਾਰਨ ਸਿਰਫ 12ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਅਗਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ 2004 ਵਿੱਚ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ,&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; ਉਸਨੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਵਾਂਗ ਇੱਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦਿਹਾੜੀ ਕਰਦਾ ਸੀ ਜਾਂ ਘਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਿੱਚ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; 

=== ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ===
ਰੋਜ਼ੀ ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਣ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਕਲਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਰਣਦੀਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਆਫ ਆਰਟਸ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਬਾਰੇ ਇੱਕ [[ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਬਾਜ਼ੀ|ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ]] ਮਿਲਿਆ। &lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਤੀਹ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਪਿਛੋਂ, ਉਸਨੇ ਦਾਖਲਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਵਿਚ ਦਾਖਲਾ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜਾਇਦਾਦ ਵਿਚੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਨੇ ਗ੍ਰਾਫਿਕ ਪ੍ਰਿੰਟ ਕੋਰਸ ਨਾਲ [[Black hat (computer security)|ਬੀ.ਐੱਫ.ਏ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਅਧਿਐਨ ਦਿੱਤੇ ਵਿਕਲਪਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੇ [[ਫ਼ੋਟੋਗਰਾਫ਼ੀ]] ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਵਿਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ, ਫ਼ੋਟੋਗਰਾਫ਼ੀ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕੈਮਰਾ ਉਧਾਰ ਲਿਆ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; ਉਸਨੇ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਸਾਲ ਬਿਤਾਏ, ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸਦੀ ਮੁੱਖ ਦਿਲਚਸਪੀ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਫ਼ੋਟੋਗਰਾਫ਼ੀ ਦੇ ਢੰਗ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੂੰ ਹਰਿਆਣਾ&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal|last=Singh|first=Randeep|date=March 2012|title=Haryana Review|url=http://haryanasamvad.gov.in/store/document/HR_Review_March_2012.pdf|journal=Haryana Review|volume=26|pages=60|access-date=2020-09-07|archive-date=2019-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330172532/http://haryanasamvad.gov.in/store/document/HR_Review_March_2012.pdf|dead-url=yes|accessdate=2020-09-07|archivedate=2019-03-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190330172532/http://haryanasamvad.gov.in/store/document/HR_Review_March_2012.pdf|url-status=deviated}}&lt;/ref&gt; (ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾ ਵਿਭਾਗ, ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਰਾਜ ਅਧੀਨ), ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ (ਅਪ੍ਰੈਲ 2008 ਤੋਂ ਅਪ੍ਰੈਲ 2014) ਵਿੱਚ ਫੋਟੋ ਪੱਤਰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲੀ। ਸਾਲ 2010 ਵਿੱਚ ਰਣਦੀਪ ਨੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ ‘ਮੇਰੀ ਪਹਿਚਾਨ’ ਹਰਿਆਣਾ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟੋਰੇਟ ਆਫ਼ [[ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ]] ਸੰਚਾਲਨ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ।  

== ਅਵਾਰਡ ==
* 2007 ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ 'ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿਚ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ' ਵਿਚ ਪਹਿਲਾ ਇਨਾਮ। &lt;ref&gt;{{Cite journal|title=PHOTOGRAPHY COMPETITION ON THE THEME &quot;CHANDIGARH IN APRIL&quot;|url=http://admser.chd.nic.in/uploadfiles/press/pressnote/pr1619.pdf}}&lt;/ref&gt; 
* ਪੰਜਾਬ ਕਲਾ ਭਵਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ‘ਵਰਲਡ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਦਿਵਸ’ ਤੇ 2011 ਸਮੂਹ ਸਮੂਹ। 
* 2012 ਸਲਾਨਾ ਕਲਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ [[ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ]] (ਸਟੇਟ ਫਾਈਨ ਆਰਟ ਅਕੈਡਮੀ), ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/events/chandigarh/Chandigarh-Lalit-Kala-Akademi-rewards-artistic-talent-at-Annual-Art-Exhibition-2012/articleshow/17965169.cms|title=Chandigarh Lalit Kala Akademi rewards artistic talent at Annual Art Exhibition 2012 - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=2019-04-15}}&lt;/ref&gt; 

== ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ==
* ਤਾਜ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਪੀਪਲ ਫਾਰ ਐਨੀਮਲਜ਼ (ਪੀ.ਐੱਫ.ਏ.) ਦੁਆਰਾ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ 2009 ਦਾ ਸਮੂਹ ਸ਼ੋਅ 'ਜੁਗਨੂੰ ਮੇਲਾ'। 
* ਅਲਾਇੰਸ ਫ੍ਰਾਂਸਾਈਜ਼ ਡੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ 2014 ਇਕੋ ਇਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ 'ਸਕਲਪਟਡ ਪਲਾਂ'. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://chandigarh.afindia.org/events/instants-sculptes-sculptured-moments-photo-exhibition-by-randeep-singh/|title=Instants sculptés / Sculpted moments – Photo Exhibition by Randeep Singh {{!}} Alliance Francaise de Chandigarh|last=Ch|first=Alliance Française|last2=igarh|language=fr-FR|access-date=2019-04-15|archive-date=2019-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190415175557/https://chandigarh.afindia.org/events/instants-sculptes-sculptured-moments-photo-exhibition-by-randeep-singh/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tribuneindia.com/2014/20141114/ttlife.htm|title=The Tribune, Chandigarh, India - The Tribune Lifestyle|website=www.tribuneindia.com|access-date=2019-04-16}}&lt;/ref&gt; 
* ਪੈਰਿਸ, ਫਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਐਕਸਪੋਜਰ ਅਵਾਰਡਜ਼ ਵਿੱਚ 2015 ਡਿਜੀਟਲ ਡਿਸਪਲੇਅ. 
* 2014 ਸਰਕਾਰੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਅਤੇ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ, ਚੰਡੀਗੜ ਵਿਖੇ ਇਕ ਇਕੱਠੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ 'ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਥ੍ਰੋ ਮਾਈ ਦਿਲ'। 
* ਪੰਜਾਬ ਕਲਾ ਭਵਨ, ਚੰਡੀਗੜ ਵਿਖੇ 2012 ਗਰੁੱਪ ਸ਼ੋਅ ‘ਬਿਨਾਂ ਸਿਰਲੇਖ’। 
* ਪੰਜਾਬ ਕਲਾ ਭਵਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ‘ਵਰਲਡ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਦਿਵਸ’ ਤੇ 2011 ਸਮੂਹ ਸਮੂਹ। 
* 2009 ਅਲਾਇੰਸ ਫ੍ਰਾਂਸਾਈਜ਼ ਡੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਇਕ ਇਕੱਲੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ 'ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਥ੍ਰੋ ਮਾਈ ਦਿਲ' ਵਿਚ. 
* ਫਾਈਨ ਆਰਟ ਮਿ Museਜ਼ੀਅਮ, ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਆਯੋਜਿਤ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ‘ਫਲੈਕਸ ਏਸ਼ੀਆ’ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ 2006 ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ। &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/2006/20061206/cth2.htm#2|title=The Tribune, Chandigarh, India - Chandigarh Stories|work=www.tribuneindia.com}}&lt;/ref&gt; 

== ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ==

* ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲੇ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲੋਂ “ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਅਤੇ ਅਣਜਾਣ ਸਥਾਨ” ਸਿਰਲੇਖ ਦੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਲਈ 2011 ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜੂਨੀਅਰ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ। &lt;ref&gt;{{Cite journal|title=List of Selected Candidates for the Award of Junior and Senior Fellowships for 2011-12|url=https://www.indiaculture.nic.in/sites/default/files/Schemes/fellowship%202011-12.pdf}}&lt;/ref&gt; 
* ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ (ਰਾਜ ਦੀ ਵਧੀਆ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ), ਚੰਡੀਗੜ ਦੁਆਰਾ 2013 ਨੂੰ &quot;ਪੈਰਾਡੋਕਸ ਆਫ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ&quot; ਸਿਰਲੇਖ ਦੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਲਈ ਸੋਹਨ ਕਾਦਰੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pressreader.com/india/hindustan-times-chandigarh-city/20130117/281758446648644|title=City's artists win Lalit Kala Akademi fellowship|website=www.pressreader.com|access-date=2019-04-15}}&lt;/ref&gt; 
* &quot;ਲੈਂਡਲੈੱਸ&quot;, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ ਲਈ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ ਟਰੱਸਟ ਦੁਆਰਾ 2019 ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਗ੍ਰਾਂਟ. 

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1977]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ]]</text>
      <sha1>077elcuakpbcuz5qpvzi6sp4g5pfa1f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਨੋਨੀ ਸਲਮਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139425</id>
    <revision>
      <id>845303</id>
      <parentid>843214</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T19:49:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8312" sha1="4iuzzanukk4lpi0l3iq6kul8wxr8bmo" xml:space="preserve">
'''ਨੋਨੀ ਸਲਮਾ,''' ਜਿਸਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹਬੀਬ ਬਾਬਤੁੰਡੇ ਲਾਵਲ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਨਾਈਜੀਰੀਅਨ [[ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ]] ਫ਼ਿਲਮ-ਮੇਕਰ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੌਕੀਨ ਹੈ। ਉਸਨੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]] ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਕੀਤੀ, ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਫ਼ਿਲਮ ਅਕਾਦਮੀ ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pulse.ng/gist/salma-noni-nigerian-transgender-regrets-not-changing-his-sex-when-he-was-younger/fn71vmj|title=Nigerian transgender regrets not changing his sex when he was younger|date=2016-09-22|website=Pulse Nigeria|language=en|access-date=2021-09-18|archive-date=2021-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210918094621/https://www.pulse.ng/gist/salma-noni-nigerian-transgender-regrets-not-changing-his-sex-when-he-was-younger/fn71vmj|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imdb.com/name/nm5562189/bio|title=Noni Salma|website=IMDb|access-date=2021-09-18}}&lt;/ref&gt; ਨੋਨੀ ਸਲਮਾ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ [[ਨਿਊਯਾਰਕ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰਜੀਨੀਆ ਕਾਮਨਵੈਲਥ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.informationng.com/2016/08/noni-salma-i-was-scared-of-living-in-nigeria-as-a-woman-in-a-mans-body.html|title=Noni Salma: 'I Was Scared Of Living In Nigeria As A Woman In A Mans Body'|last=Daniel|first=Jo|date=2016-08-05|website=Information Nigeria|language=en-US|access-date=2021-09-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sleekgist.com/meet-babatunde-the-nigerian-man-who-had-surgery-to-transform-himself-into-a-woman/|title=Meet Babatunde, The Nigerian Man Who Had Surgery To Transform Himself Into A Woman|last=Choms|first=Harry|date=2021-06-23|website=Sleek Gist|language=en-US|access-date=2021-09-30|archive-date=2021-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930135828/https://sleekgist.com/meet-babatunde-the-nigerian-man-who-had-surgery-to-transform-himself-into-a-woman/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ==
ਨੋਨੀ ਸਲਮਾ ਨੇ ਲਾਗੋਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਆਰਟਸ ਵਿੱਚ ਬੈਚਲਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਥੀਏਟਰ ਆਰਟਸ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਫਿਲਮ ਅਕਾਦਮੀ|ਨਿਊਯਾਰਕ ਫ਼ਿਲਮ ਅਕਾਦਮੀ]] ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਡਿਪਲੋਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://therustintimes.com/2019/06/17/out-proud-and-african-noni-salma/|title=Out, Proud and African: Noni Salma|last=Specials·June 17|first=Pride Month|last2=2019|date=2019-06-17|website=The Rustin Times|language=en-US|access-date=2021-09-18|archive-date=2021-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210918072945/https://therustintimes.com/2019/06/17/out-proud-and-african-noni-salma/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

== ਕਰੀਅਰ ==
ਉਸਦੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਛੋਟੀ ਥ੍ਰਿਲਰ ''ਅਲੀਬੀ'' ਨੇ 2016 ਦੇ ਮੈਨਹਟਨ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਬੇਸਟ ਕ੍ਰਿਮੀਨਲ ਮਿਸਰੀ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tvcentertainment.tv/2016/04/27/habeeb-lawals-alibi-wins-big-manhattan-film-festival/|title=Habeeb Lawal's 'Alibi' wins big at Manhattan Film Festival|date=2016-04-27|website=Pure Entertainment|language=en-US|access-date=2021-09-18|archive-date=2021-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210918072945/https://www.tvcentertainment.tv/2016/04/27/habeeb-lawals-alibi-wins-big-manhattan-film-festival/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ynaija.com/nigeriasnewtribe-davido-ahmed-musa-adesua-etomi-chinwe-egwin-samson-itodo-others-make-the-future-awards-africa-2018-nominees-list/|title=#NigeriasNewTribe: Davido, Ahmed Musa, Adesua Etomi, Chinwe Egwin, Samson Itodo, others make The Future Awards Africa 2018 nominees list » YNaija|last=Sponsor|date=2018-12-02|website=YNaija|language=en-GB|access-date=2021-09-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iselemagazine.com/2020/07/30/two-poems-noni-salma/|title=Two Poems {{!}} Noni Salma|date=2020-07-30|website=Isele Magazine|language=en|access-date=2021-09-30}}&lt;/ref&gt; ਸਲਮਾ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਐਨ.ਵਾਈ.ਐਫ.ਏ. ਪੀਐਚਡੀ ਥੀਸਿਸ 'ਮੋਰਨਿੰਗ ਆਫਟਰ ਮਿਡਨਾਈਟ' ਲਈ ਟ੍ਰੇਜ਼ਰ ਕੋਸਟ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਦਾ 'ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਫ਼ਿਲਮ ਮੁਕਾਬਲਾ' ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਰਾਈਵਟਿੰਗ ਲਘੂ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਵੀਲ ਆਫ ਸਾਈਲੈਂਸ' ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਕਰਟਨ ਆਫ ਸਾਈਲੈਂਸ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਮਾਰਚ 2014 ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ, [[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ]] ਵਿੱਚ ਬੀ.ਐਫ.ਆਈ. ਫਲੇਅਰ ਲੰਡਨ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਵਾਈਲ ਆਫ਼ ਸਾਈਲੈਂਸ ਨੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]], ਈਗੇਲ ਕੈਨੇਡਾ, ਅਤੇ ਜਰਮਨ ਵਿਦੇਸ਼ ਦਫ਼ਤਰ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਸਕ੍ਰੀਨਿੰਗ ਕੀਤੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://m.scooper.news/2021/06/30/meet-babatunde-the-nigerian-man-who-had-surgery-to-transform-into-a-woman-pictures/16372021|title=Scooper - News: Meet Babatunde, The Nigerian Man Who Had Surgery To Transform Into A Woman [Pictures]|website=m.scooper.news|language=en|access-date=2021-09-18|archive-date=2021-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210918075721/https://m.scooper.news/2021/06/30/meet-babatunde-the-nigerian-man-who-had-surgery-to-transform-into-a-woman-pictures/16372021|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਈਲ ਆਫ ਸਾਈਲੈਂਸ ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 2015 ਵਿੱਚ ਕੁਈਰ ਸਕ੍ਰੀਨ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ, ਸਿਨੇਹੋਮੋ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ, ਵੈਲਾਡੋਇਡ, ਸਪੇਨ ਸਮੇਤ ਕਈ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਕ੍ਰੀਨਿੰਗ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਇਸਨੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ, ਸਰਵੋਤਮ ਲਘੂ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਲਈ ਦੂਜਾ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਨੋਨੀ ਸਲਮਾ ਨੂੰ 2018 ਵਿੱਚ 'ਦਿ ਫਿਊਚਰ ਅਵਾਰਡਜ਼ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਪ੍ਰਾਈਜ਼ ਫਾਰ ਸਕ੍ਰੀਨ ਪ੍ਰੋਡਿਊਸਰ' ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.premiumtimesng.com/news/more-news/298755-burna-boy-adesua-etomi-maraji-others-make-2018-future-awards-list.html|title=Burna Boy, Adesua Etomi, Maraji others make 2018 Future Awards list {{!}} Premium Times Nigeria|date=2018-12-03|language=en-GB|access-date=2021-09-18}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
 
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>4iuzzanukk4lpi0l3iq6kul8wxr8bmo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਗੁਰਮੀਤ ਪਨਾਗ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141060</id>
    <revision>
      <id>845321</id>
      <parentid>696200</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T03:10:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Geet Arts</username>
        <id>44962</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>845321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1265" sha1="smlcanohlmsjnwu6v092q15unkwwyor" xml:space="preserve">[[ਤਸਵੀਰ:Gurmeet Panag.jpg|thumb|ਗੁਰਮੀਤ ਪਨਾਗ 2026 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਡਮੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿਖੇ]]
'''ਗੁਰਮੀਤ ਪਨਾਗ''' (ਜਨਮ 1962) ਇੱਕ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਲੇਖਕ ਹੈ। 2018 ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਮੁਰਗ਼ਾਬੀਆਂ ਛਪਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/news/archive/features/news-detail-1449979|title=ਗੁਰਮੀਤ ਪਨਾਗ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਮੁਰਗ਼ਾਬੀਆਂ’ ਲੋਕ ਅਰਪਣ|last=Service|first=Tribune News|website=Tribuneindia News Service|language=pa|access-date=2022-04-05|archive-date=2023-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206090929/https://www.punjabitribuneonline.com/news/archive/features/news-detail-1449979|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ ==

* ''ਮੁਰਗ਼ਾਬੀਆਂ'' (2018)
* ''ਸਜ਼ਾ'' (ਨਾਟਕ)

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1962]]</text>
      <sha1>smlcanohlmsjnwu6v092q15unkwwyor</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਰੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144439</id>
    <revision>
      <id>845350</id>
      <parentid>844672</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T11:53:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13029" sha1="nb64n4ag2k9t5b4zj15bnfduprhviy5" xml:space="preserve">
'''ਰੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ''' (ਜਨਮ 21 ਜੁਲਾਈ 1960) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਹੈ।&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20170801153028/http://www.asiaone.com/travel/Places%2B%2526%2BInterests/Interests/Art%2B%2526%2BCulture/Story/A1Story20080710-75812.html Life!, The Straits Times on 8 July 2008]&lt;/ref&gt; 2020 ਵਿੱਚ ਉਹ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]], ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਖਬਾਰ, ''ਦਿ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ'',&lt;ref&gt;[http://tribuneindia.com/ The Tribune Website]&lt;/ref&gt; ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਐਸੋਸੀਏਟ ਐਡੀਟਰ&lt;ref&gt;[http://www.rupapublications.co.in/client/Book/ARJAN-SINGH-DFC-Marshal-of-The-Indian-Air-Force.aspx Book details from the biographical information in ''Arjan Singh, DFC: Marshal of The Indian Air Force'' by Roopinder Singh]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਵਜੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਇਆ।&lt;ref name=&quot;AL&quot;&gt;[https://www.google.com/custom?domains=www.tribuneindia.com&amp;sitesearch=www.tribuneindia.com&amp;cof=T%3A%2300000%3BLW%3A760%3BALC%3A%23BF1720%3BL%3Ahttp%3A%2F%2Fwww.tribuneindia.com%2Fimages%2Flogo.gif%3BLC%3A%23BF1720%3BLH%3A67%3BAH%3Acenter%3BVLC%3A%23BF1720%3BS%3Ahttp%3A%2F%2Fwww.tribuneindia.com%3BAWFID%3Aac88eaa326c39733%3B&amp;q=roopinder+singh&amp;I1.x=0&amp;I1.y=0&amp;I1=+Search List of Roopinder Singh's articles in ''The Tribune'']&lt;/ref&gt; ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਛੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਲੇਖਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਨੀ, [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ]], ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਯੋਗ ਪੁਸਤਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਉਹ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

== ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ ==
ਰੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ [[ਸ਼ਿਮਲਾ]], [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, [[ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ]] (24 ਫਰਵਰੀ 1923 – 17 ਜਨਵਰੀ 2007), ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਲੇਖਕ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਤਾ, ਇੰਦਰਜੀਤ ਕੌਰ ਸੰਧੂ (1 ਸਤੰਬਰ 1923-27 ਜਨਵਰੀ 2022), ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਸਨ। ਉਹ [[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, ਭਾਰਤ]] ਦੀ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ ਸੀ।&lt;ref&gt;[http://www.punjabiuniversity.ac.in/pages/new_intro.htm List of Punjabi University Vice-Chancellors] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101127113204/http://punjabiuniversity.ac.in/pages/new_intro.htm|date=27 November 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.tribuneindia.com/2007/20070118/main5.htm|title=Giani Gurdit Singh dead|date=17 January 2017|work=The Tribune|access-date=22 March 2018|location=India|archive-date=3 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303200823/http://www.tribuneindia.com/2007/20070118/main5.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; (1975 ਤੋਂ 1977) ਅਤੇ ਚੇਅਰਪਰਸਨ, ਸਟਾਫ ਸਿਲੈਕਸ਼ਨ ਕਮਿਸ਼ਨ, ਦਿੱਲੀ (1980 ਤੋਂ 1985)।

== ਸਿੱਖਿਆ ==
ਰੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੇਂਟ ਜੌਨਜ਼ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ; ਸੇਂਟ ਫਰਾਂਸੀਸ ਸਕੂਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ; ਅਤੇ ਯਾਦਵਿੰਦਰਾ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ, ਪਟਿਆਲਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਸੀਨੀਅਰ ਕੈਂਬਰਿਜ 'ਓ' ਪੱਧਰ ਦਾ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। [[ਸੇਂਟ ਸਟੀਫਨਜ਼ ਕਾਲਜ, ਦਿੱਲੀ|ਸੇਂਟ ਸਟੀਫਨ ਕਾਲਜ, ਦਿੱਲੀ]] ਵਿਖੇ; ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਬੀਏ ਫਿਲਾਸਫੀ (ਆਨਰਜ਼) ਅਤੇ ਐਮਏ ਫਿਲਾਸਫੀ ਦੀਆਂ ਡਿਗਰੀਆਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ। ਉਹ ਕਾਲਜ ਦੀ ਫਿਲਾਸਫੀਕਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਵੀ ਰਹੇ।&lt;ref name=&quot;Roopinder Singh Blog&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.roopinder.com/blog/about |title=Roopinder Singh Blog |access-date=2022-09-06 |archive-date=2012-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306190006/http://www.roopinder.com/blog/about |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਕਰੀਅਰ ==
ਰੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਹਾਇਕ ਸੰਪਾਦਕ, ''ਇੰਡੀਅਨ ਆਬਜ਼ਰਵਰ'', ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਨ। ਉਹ 1991 ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ''[[ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]]'' ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ 1998 ਵਿੱਚ ਇੰਟਰਨੈਟ ਐਡੀਸ਼ਨ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 2015 ਤੱਕ ਇਸਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਹ 2002 ਤੋਂ ਜੁਲਾਈ 2020 ਤੱਕ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਹੋਰ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਡੇ ਰੀਡਿੰਗ, ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਵਾਧੂ, ਲੌਗ ਇਨ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ, ਰੀਅਲ ਅਸਟੇਟ ਅਤੇ ਨੌਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ ਦੇ ਪੂਰਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Roopinder Singh Blog&quot;/&gt;

=== ''ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ'' ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪੁਸਤਕ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ===
''ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ'' ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:

# ਹਿਸਟਰੀ ਇਨ ਦ ਮੇਕਿੰਗ: ਦ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਆਰਕਾਈਵਜ਼ ਆਫ਼ ਕੁਲਵੰਤ ਰਾਏ, ਆਦਿਤਿਆ ਆਰੀਆ ਅਤੇ ਇੰਦੀਵਰ ਕਾਮਤੇਕਰ ਦੁਆਰਾ, ਹਾਰਪਰ ਕੋਲਿਨਜ਼।&lt;ref&gt;[http://www.tribuneindia.com/2010/20100418/spectrum/book1.htm The Tribune Book Review]&lt;/ref&gt;
# ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ: ਸੈਮੀਨਾਰ ਦੇ 50 ਸਾਲ: ਚੁਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਲਿਖਤਾਂ, ਐਡ. ਰੁਦਰਾਂਸ਼ੂ ਮੁਖਰਜੀ, ਰੋਲੀ ਬੁੱਕਸ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.tribuneindia.com/2009/20091122/spectrum/book1.htm |title=The Tribune Book Review |access-date=2022-09-06 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303204207/http://www.tribuneindia.com/2009/20091122/spectrum/book1.htm |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== ਕਿਤਾਬਾਂ ==
ਰੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਵਿੱਚ 4 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ 1 [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਵਿੱਚ ਕਈ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਕਿਤਾਬ [[ਸਿੱਖ]] [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ]] 'ਤੇ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://worldsikhnews.com/2%20May%202007/Roopinder%20Singh%20book%20on%20Guru%20Nanak%20now%20in%20Hindi.htm |title=WorldSikhNews.com Press Release |access-date=2022-09-06 |archive-date=2011-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718114453/http://worldsikhnews.com/2%20May%202007/Roopinder%20Singh%20book%20on%20Guru%20Nanak%20now%20in%20Hindi.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸੂਚੀ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ:

# [http://Marshal%20of%20the%20Indian%20Air%20Force,%20Arjan%20Singh,%20DFC.%20Rupa%20and%20Co,%20New%20Delhi,%202002.%20ISBN:%208171679382 ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦੇ ਮਾਰਸ਼ਲ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ, ਡੀ.ਐਫ.ਸੀ.] [http://Marshal%20of%20the%20Indian%20Air%20Force,%20Arjan%20Singh,%20DFC.%20Rupa%20and%20Co,%20New%20Delhi,%202002.%20ISBN:%208171679382 ਰੂਪਾ ਐਂਡ ਕੰਪਨੀ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 2002।]  ਡਾ ਆਈ ਜੇ ਸਿੰਘ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੁਆਰਾ [http://sikhchic.com/article-detail.php?id=815&amp;cat=11 ਸਮੀਖਿਆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220906030517/https://www.sikhchic.com/article-detail.php?id=815&amp;cat=11 |date=2022-09-06 }} । ਇਹ ਕਿਤਾਬ MIAF [[ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜੀਵਨੀ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਮਹਾਨ ਪਾਇਲਟ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਏਅਰ ਫੋਰਸ ਫੀਲਡ ਮਾਰਸ਼ਲ ਹਨ।
# ''ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ: ਉਸਦਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ'' । ਰੂਪਾ ਐਂਡ ਕੰਪਨੀ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 2004। [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/81-291-0442-3|81-291-0442-3]] [http://www.roopinder.com/thetribune.htm ਪ੍ਰੋ. ਵੀ.ਐਨ. ਦੱਤਾ ਦੁਆਰਾ ਸਮੀਖਿਆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200811215820/http://www.roopinder.com/thetribune.htm |date=2020-08-11 }}
# [http://www.gianigurditsingh.com/blog/?page_id=66 ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ : 1923-2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220906030514/http://gianigurditsingh.com/blog/?page_id=66 |date=2022-09-06 }} ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ 2008। (ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫੈਸਟਸ਼੍ਰਿਫਟ, ਇੰਦਰਜੀਤ ਕੌਰ ਨਾਲ ਸਹਿ-ਸੰਪਾਦਿਤ)।
# [http://www.tribuneindia.com/2010/20100307/spectrum/book3.htm ਔਰਤ: ਕਈ ਰੰਗਤ ਕਈ ਸ਼ੇਡਜ਼] । ਲਾਹੌਰ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼ 2009. (ਸਹਿ-ਲੇਖਕ)।
# [http://www.tribuneindia.com/2013/20130421/spectrum/book2.htm ਸਿੱਖ ਹੈਰੀਟੇਜ: ਈਥੋਸ ਐਂਡ ਰੀਲੀਕਸ] । ਰੂਪਾ ਐਂਡ ਕੰਪਨੀ 2012 ਭਈ ਸਿਕੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ।(ਸਹਿ-ਲੇਖਕ)। [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/9788129119834|9788129119834]]
# [https://www.amazon.in/Delhi-84-Roopinder-Singh-ebook/dp/B00P1UPV62 ਦਿੱਲੀ '84] ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ 2014 (ਨਾਵਲ)
# [https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/book-on-first-woman-v-c-of-panjabi-university-dr-inderjit-kaur-sandhu-released-7483241/ ਇੰਦਰਜੀਤ ਕੌਰ ਸੰਧੂ: ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਕਹਾਣੀ] । ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ 2021 (ਰੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਫੈਸਟਸ਼੍ਰਿਫਟ)

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ|2}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* ਰੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵੈੱਬਸਾਈਟ [http://www.roopinder.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220906030510/http://www.roopinder.com/ |date=2022-09-06 }}
* ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ [http://www.tribuneindia.com]
* ਸਿੱਖ ਚਿਕ ਵੈੱਬਸਾਈਟ [http://sikhchic.com/art/art_aesthethics_in_sikhism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220906030517/https://www.sikhchic.com/art/art_aesthethics_in_sikhism |date=2022-09-06 }}
* ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਵੈੱਬਸਾਈਟ [http://www.gianigurditsingh.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109195317/http://gianigurditsingh.com/ |date=2016-01-09 }}
{{Authority control}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1960]]</text>
      <sha1>nb64n4ag2k9t5b4zj15bnfduprhviy5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਲੇਖਕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147595</id>
    <revision>
      <id>845342</id>
      <parentid>755030</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T09:17:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13852" sha1="7bl2yskef1l9fk441wko1vxcpckhskx" xml:space="preserve">ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀਆਂ]] ਨੇ [[ਭਾਰਤ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ|ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ]] ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੇਖਕ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.the-tls.co.uk/articles/punjabi-immigrants-stories/|title=Passage to England|last=Wills|first=Clair|website=the-tls.co.uk|publisher=Times Literary Supplement|access-date=22 February 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=7QEjPVyd9YMC&amp;pg=PA281|title=Encyclopedia of Diasporas: Immigrant and Refugee Cultures Around the World. Volume I: Overviews and Topics; Volume II: Diaspora Communities|last=Melvin Ember|last2=Carol R. Ember|last3=Ian Skoggard|date=2004-11-30|publisher=Springer Science &amp; Business Media|isbn=978-0-306-48321-9|page=281}}&lt;/ref&gt; ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿੱਚ [[ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ]], [[ਹਰਜੀਤ ਅਟਵਾਲ]], [[ਵੀਨਾ ਵਰਮਾ]] ਸ਼ਿਵਚਰਨ ਗਿੱਲ, ਸਾਥੀ ਲੁਧਿਆਣਵੀ, ਕੇਸੀ ਮੋਹਨ, ਐਸਐਸ ਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਯਸ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮੂਲ ਦੇ ਲੇਖਕ ਵੀ ਉੱਭਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਡੋਮਿਨਿਕ ਰਾਏ, [[ਰੁਪਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ]] ਅਤੇ [[ਦਲਜੀਤ ਨਾਗਰਾ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

== ਸ਼ਿਵਚਰਨ ਜੱਗੀ ਕੁੱਸਾ ==
ਸ਼ਿਵਚਰਨ ਜੱਗੀ ਕੁੱਸਾ ਦਾ ਜਨਮ [[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੇ ਪਿੰਡ ਕੁੱਸਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ 1986 ਵਿੱਚ ਆਸਟ੍ਰੀਆ ਚਲਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਜਰਮਨ ਅਤੇ ਆਸਟ੍ਰੀਆ ਦੀ ਸਰਹੱਦੀ ਪੁਲਿਸ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। 2006 ਤੋਂ, ਉਹ ਲੰਡਨ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਸਿਰੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਬਲ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਬਾਰੇ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਵਿਅੰਗਮਈ ਨਾਵਲ ਲਿਖਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;“PS”2&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=lbZUDwAAQBAJ&amp;pg=PT166|title=Legacies of the Homeland: 100 Must Read Books by Punjabi Authors|last=Paramjeet Singh|date=2018-04-07|publisher=Notion Press|isbn=978-1-64249-424-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://panjabialochana.com/yahoo_site_admin1/assets/docs/Barhi_Balda_Deeva_A_Review.273142619.pdf|title=Review Of Barhi Koee Balda Deeva – Author Shivcharan Jaggi Kussa|last=Dhillon|first=Roop|website=panjabialochana.com|publisher=Panjabi Alochana|access-date=22 February 2020|archive-date=7 ਜੁਲਾਈ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220707203045/http://panjabialochana.com/yahoo_site_admin1/assets/docs/Barhi_Balda_Deeva_A_Review.273142619.pdf|url-status=deviated|archivedate=7 ਜੁਲਾਈ 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220707203045/http://panjabialochana.com/yahoo_site_admin1/assets/docs/Barhi_Balda_Deeva_A_Review.273142619.pdf}}&lt;/ref&gt; 2012 ਤੋਂ, ਉਸਨੇ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਉਸਨੇ 7 ਸੋਨ ਤਗਮੇ ਅਤੇ ਹੋਰ 17 ਸਾਹਿਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਥ ਲਾਂਬੜਾ ਵੱਲੋਂ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਨਾਵਲਕਾਰ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ ਨਾਵਲ: ਪੁਰਜਾ ਪੁਰਜਾ ਕੱਟ ਮੇਰੀਏ, ਤਵੀ ਤੋਣ ਤਲਵਾਰ ਤਕ, ਬਾਰੀਂ ਕੋਹੀ ਬਲਦਾ ਦੀਵਾ, ਤਰਕਸ਼ ਤੰਗੀਆ ਜੰਡ, ਗੋਰਖ ਦਾ ਟਿੱਲਾ, ਜੱਟ ਵੱਢਿਆ ਬੋਹੜ ਦੀ ਛਾਂਵਾਂ, ਉਜਾੜ ਗਿਆ ਗ੍ਰਾਂਵਾਂ, ਬਾਝ ਭਰਵਾਂ ਮਾਰੀਆ, ਹਾਜੀ ਲੋਕ ਮੱਕੇ ਵਾਲ਼ੇ ਮੈਂ ਜੰਡੇ, ਕੁਰਲਾਂ, ਸੱਜਰੀ ਪੇਡ ਦਾ ਰੱਤਾ, ਰੂਹ ਲਾਈ ਗਿਆ ਦਿਲਾਂ ਦੀ ਜਾਣੀ, ਦਾਚੀ ਵਾਲੀਆ ਮੋਡ ਮੁਹਾਰ ਵੇ, ਜੋ ਗੀ ਉੱਤਰ ਪੜ੍ਹਾਂਗੇ, ਚਾਰੇ ਕੂਟਨ ਸੁੰਨੀਆ, ਲਗੀ ਵਾਲੇ ਕਦੇ ਸੌਂਦੇ, ਬੋਦੀ ਵਾਲਾ ਤਾਰਾ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਦਿਲਾਂ ਦੀ ਜਾਹ, ਤੋਭੇ। ਫੂਕ, ਕੁਲੀ ਯਾਰ ਦੀ ਸੁਰਗ ਦਾ ਝੂਟਾ, ਦਰਦ ਕਹਿ ਦਰਵੇਸ਼, ਕੋਸੀ ਧੂਪ ਦਾ ਰਾਤ। . .

== ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Amarjit_Chandan.jpg|thumb|ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ]]
[[ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ]] ਦਾ ਜਨਮ ਨਵੰਬਰ 1946 ਵਿੱਚ [[ਨੈਰੋਬੀ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1980 ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਪਰਵਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੰਬਈ ਅਧਾਰਤ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਪਤਾਹਿਕ ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਰਸਾਲਿਆਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਰੇਡੀਓ-ਬਰਾਡਕਾਸਟਰ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਅੱਠ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਨਿਬੰਧਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪੁਸਤਕਾਂ [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੋ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਲਿਪੀ]] ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿੱਚ ''ਬੀਇੰਗ ਹੇਅਰ'' ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;“PS”2&quot;/&gt; ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ''ਜਰਹਾਨ'', ''ਬੀਜਕ'', ''ਛੰਨਾ'' ਅਤੇ ''ਗੁਥਲੀ'' ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ਵ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਗਲਪ ਦੇ ਕਈ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਯੂਨਾਨੀ, ਤੁਰਕੀ, ਹੰਗੇਰੀਅਨ ਅਤੇ ਰੋਮਾਨੀਅਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਉਸਦਾ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਅਤੇ ਕੰਮ ਡੰਕਾ - ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਗਾਈਡ 'ਤੇ ਸੂਚੀਬੱਧ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://danka.pk/index.php?var_action=artist_show&amp;artist_id=75|title=Danka - Pakistan's Cultural Guide|last=touristicweb|first=Hans Woppmann|website=danka.pk}}&lt;/ref&gt;

== ਰੁਪਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ ==
[[ਰੁਪਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ]] ਪੱਛਮੀ ਲੰਡਨ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਾਵਲ, ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਖੁਦ ਲਿਖਣਾ ਸਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;city&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.citysikhs.org.uk/2011/04/60-seconds-with-writer-roop-dhillon/|title=60 seconds with Punjabi Writer – Roop Dhillon|date=21 April 2011|website=City Sikhs}}&lt;/ref&gt; ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ, ''ਨੀਲਾ ਨੂਰ'', 2007 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ;&lt;ref name=&quot;city&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Hornet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/ds-kalsi-1/|title=Bharind (The Hornet) by Roop Dhillon, has been published by Lahore Books, Ludhiana|last=Dalbara Singh Kalsi|publisher=Academy of the Punjab in North America|access-date=7 May 2018|archive-date=9 ਮਈ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180509012520/http://apnaorg.com/articles/ds-kalsi-1/|dead-url=yes|archivedate=9 ਮਈ 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180509012520/http://apnaorg.com/articles/ds-kalsi-1/|url-status=deviated}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;O&quot;&gt;{{Cite news|url=http://sikhchic.com/books/roop_dhillons_new_novel_o|title=Roop Dhillon's New Novel, 'O'|last=Rajinder Bachu|date=21 February 2013|work=Sikh Chic|access-date=26 ਦਸੰਬਰ 2022|archive-date=26 ਦਸੰਬਰ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221226080734/https://www.sikhchic.com/books/roop_dhillons_new_novel_o|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਉਸਦਾ ਕੰਮ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਨਸਲਵਾਦ, ਲਿੰਗਕ ਪੱਖਪਾਤ ਅਤੇ ਅਨੈਤਿਕਤਾ ਸਮੇਤ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;city&quot; /&gt; ''ਭਰਿੰਡ (The Hornet)'' ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Hornet&quot; /&gt; ਆਪਣੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਗੌਥਿਕ ਨਾਵਲ ''ਓ'', ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ''ਬਚਿਤਰਵਾਦ'' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨ ਗਲਪ, ਕਲਪਨਾ, ਦਹਿਸ਼ਤ ਅਤੇ [[ਜਾਦੂਈ ਯਥਾਰਥਵਾਦ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;O&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.5abi.com/breview/027-O-roop-bola-280315.htm|title=ਰੂਪ ਢਿੱਲੋ ਦਾ ਨਵਾਂ ਨਾਵਲ 'ਓ'|last=Amarjit Bola|date=28 March 2015|website=5abi|language=Punjabi|trans-title=The new novel 'O'}}&lt;/ref&gt;

== ਹਰਜੀਤ ਅਟਵਾਲ ==
[[ਹਰਜੀਤ ਅਟਵਾਲ]] ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਹੈ ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਨਾਵਲਕਾਰ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/tracking-indian-communities/home-verse-watnon-door-how-poetry-dominates-punjabi-diaspora-literature-while-nostalgia-is-its-leitmotif/|title=Home verse ‘watnon door’: How poetry dominates Punjabi diaspora literature while nostalgia is its leitmotif|date=2015-12-14|website=Times of India Blog|language=en-US|access-date=2019-11-10}}&lt;/ref&gt; ਉਸਦੇ ਕੁਝ ਨਾਵਲ ਹਨ; ''ਵਨ ਵੇ'', ''ਰੀਟ'', ''ਸਵਾਰੀ'', ''ਸਾਊਥਾਲ'', ''ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬੋਰਨ ਦੇਸੀ'', ''ਦਾਸ ਸਾਲ ਦਾਸ ਯੁਗ'', ''ਅਰਲੀ ਬਰਡਜ਼'', ''ਗੀਤ'' ਉਸਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਖਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸੱਤ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਇੱਕ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਇੱਕ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ, ਇੱਕ ਜੀਵਨੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੇਖ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਉਹ ''ਸ਼ਬਦ'' ਨਾਮਕ ਸਾਹਿਤਕ ਰਸਾਲੇ ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਵੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.straight.com/life/563721/dhahan-prize-punjabi-literature-celebrated-vancouver-writers-fest|title=Dhahan Prize for Punjabi Literature celebrated at Vancouver Writers Fest|date=2015-10-25|website=The Georgia Straight|language=en|access-date=2019-11-10}}&lt;/ref&gt; 1977 ਤੋਂ ਉਹ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ 8 ਸਤੰਬਰ 1952 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਤਿੰਨ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

== ਹਵਾਲੇ ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਕਵੀ]]</text>
      <sha1>7bl2yskef1l9fk441wko1vxcpckhskx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147717</id>
    <revision>
      <id>845347</id>
      <parentid>842424</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:37:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71815" sha1="n1s732ykg2p7viyco4zwejm6tsw0fsc" xml:space="preserve">[[ਤਸਵੀਰ:BlankMap-World6_national_days.svg|thumb|300x300px|Map with reasons for national days]]
ਇੱਕ '''ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ''' ਇੱਕ ਸਲਾਨਾ ਸਮਾਗਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ [[ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਜਾਂ [[ਰਾਜ]] ਦਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਰਾਜ ਦਾ ਸਮੂਹ ਜਾਂ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੀ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਕਬਜ਼ੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਾਮਰਾਜ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਛੁੱਟੀ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ]], [[ਕੈਨੇਡਾ]], [[ਡੈਨਮਾਰਕ]], [[ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ]], [[ਆਇਰਲੈਂਡ]], [[ਲਕਸਮਬਰਗ]], [[ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ]], [[ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ|ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ]], [[ਤਾਈਵਾਨ]], ਅਤੇ [[ਤੁਰਕੀ]] ਮਹੱਤਵ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋਰ ਤਾਰੀਖਾਂ ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

== ਸੂਚੀ ==
ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ:{{-}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+
!ਦੇਸ਼
!ਛੁੱਟੀ ਦਾ ਨਾਮ
!ਛੁੱਟੀ ਦੀ ਮਿਤੀ
!ਘਟਨਾ ਦਾ ਸਾਲ
!ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ
!ਸਮਾਗਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ
|-
|{{flag|ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ}}
|ਅਫਗਾਨ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ (ਅਫਗਾਨ ਜਿੱਤ ਦਿਵਸ)
|{{sort|08-19|19 ਅਗਸਤ}}
|1919
|[[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ]]
|[[ਐਂਗਲੋ-ਅਫਗਾਨ ਸੰਧੀ 1919]] ਜਾਂ [[ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਦੀ ਸੰਧੀ]], [[ਤੀਸਰੇ ਐਂਗਲੋ-ਅਫਗਾਨ ਯੁੱਧ]] ਦੌਰਾਨ [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ ਆਫ ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਅਤੇ ਆਇਰਲੈਂਡ|ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ]] ਅਤੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਜੰਗਬੰਦੀ&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.historians.org/publications-and-directories/perspectives-on-history/november-2019/learning-from-afghanistans-independence-afghans-liberated-themselves-in-1919-their-achievements-offer-us-lessons-today|title=Learning from Afghanistan's Independence|last=Ahmed|first=Faiz|date=13 November 2019|work=Perspectives on History|publisher=American Historical Association|access-date=9 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|ਅਲਬਾਨੀਆ}}
|[[ਅਲਬਾਨੀਅਨ ਝੰਡਾ ਦਿਵਸ|ਝੰਡਾ ਦਿਵਸ]] (Dita e Flamurit)
|{{sort|11-28|28 ਨਵੰਬਰ}}
|1912
|[[ਓਟੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ]]
|[[ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਅਲਬਾਨੀਅਨ ਘੋਸ਼ਣਾ ਪੱਤਰ]]। ਅਗਲੇ ਦਿਨ, 29 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ [[ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਡੇ (ਅਲਬਾਨੀਆ)|ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਡੇਅ]] ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 1944 ਵਿੱਚ [[ਅਲਬਾਨੀਆ ਉੱਤੇ ਜਰਮਨ ਕਬਜ਼ੇ|ਜਰਮਨ ਕਬਜ਼ੇ]] ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.officeholidays.com/holidays/albania/albanian-liberation-day|title=Liberation Day in Albania in 2020|publisher=Office Holidays Ltd.|access-date=10 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|ਅਲਜੀਰੀਆ}}
|[[ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ (ਅਲਜੀਰੀਆ)|ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ]]
|5 ਜੁਲਾਈ
|1962
|[[ਫਰਾਂਸ]]
|ਅਲਜੀਰੀਆ ਨੇ [[ਅਲਜੀਰੀਅਨ ਯੁੱਧ]] ਅਤੇ [[1962 ਅਲਜੀਰੀਅਨ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਰਾਏਸ਼ੁਮਾਰੀ|ਅਲਜੀਰੀਅਨ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਰਾਏਸ਼ੁਮਾਰੀ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਫਰਾਂਸ ਨੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ 3 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਅਲਜੀਰੀਆ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ 5 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[1830 ਵਿੱਚ ਅਲਜੀਅਰਜ਼ ਦੇ ਹਮਲੇ|1830 ਵਿੱਚ ਅਲਜੀਅਰਜ਼ ਦੇ ਪਤਨ]] ਅਤੇ [[ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਅਲਜੀਰੀਆ]] ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇ ਦਿਨ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://origins.osu.edu/milestones/march-2017-evian-accords-uncertain-peace|title=The Evian Accords: An Uncertain Peace|last=Bellisari|first=Andrew H.|date=March 2017|work=Origins: Current Events in Historical Perspective|publisher=History Departments at The Ohio State University and Miami University|access-date=9 March 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.warscapes.com/blog/today-history-algeria-and-vian-accords|title=Today in History: Algeria and the Évian Accords|last=Haouchine|first=Asiya|date=19 March 2015|work=Warscapes Magazine|access-date=9 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|ਅੰਗੋਲਾ}}
|[[ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਸ (ਅੰਗੋਲਾ)|ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ]]
|11 ਨਵੰਬਰ
|1975
|[[ਪੁਰਤਗਾਲ]]
|15 ਜਨਵਰੀ 1975 ਨੂੰ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ [[ਅਲਵੋਰ ਸਮਝੌਤੇ]] ਨੇ [[ਅੰਗੋਲਾ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਜੰਗ]] ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, 11 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਪੁਰਤਗਾਲ ਤੋਂ ਅੰਗੋਲਾ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿੱਤੀ।&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=WCFjDAAAQBAJ&amp;pg=PA102|title=The Katangese Gendarmes and War in Central Africa: Fighting Their Way Home|last1=Kennes|first1=Erik|last2=Larmer|first2=Miles|publisher=Indiana University Press|year=2016|isbn=9780253021304|page=102}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|ਐਂਟੀਗੁਆ ਅਤੇ ਬਾਰਬੁਡਾ}}
|[[ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ (ਐਂਟੀਗਾ ਅਤੇ ਬਾਰਬੁਡਾ)|ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ]]
|1 ਨਵੰਬਰ
|1981
|[[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ]]
|ਜੁਲਾਈ ਵਿੱਚ [[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦੀ ਸੰਸਦ]] ਦੁਆਰਾ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਗਏ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਰਡਰ ਦੀ ਐਂਟੀਗੁਆ ਸਮਾਪਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਮਿਤੀ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/lords/1981/jul/14/antigua-termination-of-association-order|title=Antigua Termination of Association Order|date=14 July 1981|work=Commons and Lords Hansard|publisher=UK Parliament|access-date=9 March 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1981/jul/08/antigua-termination-of-association|title=Antigua (Termination of Association)|date=8 July 1981|work=Commons and Lords Hansard|publisher=UK Parliament|access-date=9 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|ਅਰਜਨਟੀਨਾ}}
|[[ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਦਾ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ|ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਸ]]
|9 ਜੁਲਾਈ
|1816&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.edarabia.com/argentina/public-holidays/|title=Argentina Public &amp; Private Holidays (2020)|publisher=Edarabia|access-date=9 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|[[ਸਪੇਨੀ ਸਾਮਰਾਜ]]
|[[ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨਨਾਮਾ]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |{{ਝੰਡਾ|ਅਰਮੇਨੀਆ}}
|[[ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਵਸ (ਅਰਮੇਨੀਆ)|ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਵਸ]]
|28 ਮਈ
|1918&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://jam-news.net/3-republics-in-a-century-armenia-celebrates-republic-day/|title=3 republics in a century – Armenia celebrates Republic Day|last=Ghazaryan|first=Gevorg|date=28 May 2019|publisher=JAM News|access-date=9 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|[[ਰੂਸੀ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਗਣਰਾਜ]]
|[[ਅਰਮੇਨੀਆ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ (1918)]]।
|-
|[[ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਸ (ਅਰਮੇਨੀਆ)|ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ]]
|{{sort|09-21|21 ਸਤੰਬਰ}}
|1991
|[[ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ]]
|[[1991 ਅਰਮੀਨੀਆਈ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਰਾਏਸ਼ੁਮਾਰੀ]]।
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |{{ਝੰਡਾ|ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ}}
|[[ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਸ (ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ, 28 ਮਈ)|ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ]]
|28 ਮਈ
|1918
|[[ਰੂਸੀ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਗਣਰਾਜ]]
|[[ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ (ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ)]]।
|-
|[[ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਦਾ ਦਿਨ (ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ)|ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਬਹਾਲੀ ਦਿਵਸ]]
|18 ਅਕਤੂਬਰ
|1991&lt;ref name=&quot;Rehimov&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/world/azerbaijan-marks-28th-anniversary-of-independence-/1618243|title=Azerbaijan marks 28th anniversary of independence|last=Rehimov|first=Ruslan|date=18 October 2019|publisher=Anadolu Agency|access-date=9 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|[[ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ]]
|&quot;ਆਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ ਗਣਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ 'ਤੇ&quot; ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਐਕਟ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਾ&lt;ref name=&quot;Rehimov&quot; /&gt;
|-
|{{flag|ਬਹਾਮਾਸ|name=ਬਹਾਮਾਸ, ਦ}}
|[[ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਸ (ਬਹਾਮਾਸ)|ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ]]
|10 ਜੁਲਾਈ
|1973
| rowspan=&quot;2&quot; |[[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ]]
|ਬਹਾਮਾਸ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਆਰਡਰ 1973 ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਮਿਤੀ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pdba.georgetown.edu/Constitutions/Bahamas/bah73.html|title=The Bahamas Independence Order 1973|work=Political Database of the Americas|publisher=Center for Latin American Studies at Georgetown University|access-date=9 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|ਬਹਿਰੀਨ}}
|[[ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ (ਬਹਿਰੀਨ)|ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ]]
|16 ਦਸੰਬਰ
|1971
|[[ਈਸਾ ਬਿਨ ਸਲਮਾਨ ਅਲ ਖਲੀਫਾ]] ਦਾ ਸਿੰਘਾਸਣ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ।&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=KnWqDwAAQBAJ&amp;pg=PA42|title=The Middle East and South Asia 2019–2020|last=Yarbakhsh|first=Elisabeth|publisher=Rowman &amp; Littlefield|year=2019|isbn=9781475852172|edition=53rd|page=42}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |{{flag|ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼}}
|[[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦਾ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ|ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਸ]]
|{{sort|03-26|26 ਮਾਰਚ}}
|1971
| rowspan=&quot;2&quot; |[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]
|[[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ]]।
|-
|[[ਜਿੱਤ ਦਿਵਸ (ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼)|ਜਿੱਤ ਦਿਵਸ]]
|{{sort|12-16|16 ਦਸੰਬਰ}}
|1971
|
|-
|{{flag|ਬਾਰਬਾਡੋਸ}}
|[[ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ (ਬਾਰਬਾਡੋਸ)|ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ]]
|{{sort|11-30|30 ਨਵੰਬਰ}}
|1966
|[[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ]]
|[[ਬਾਰਬਾਡੋਸ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਐਕਟ 1966]] ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਮਿਤੀ। 2021 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਣਰਾਜ ਵਜੋਂ ਬਾਰਬਾਡੋਸ ਦੀ ਰਸਮੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਦੀ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਵੀ।
|-
|{{flag|ਬੇਲਾਰੂਸ}}
|[[ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ (ਬੇਲਾਰੂਸ)|ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ]]
|{{sort|07-03|3 ਜੁਲਾਈ}}
|1991
|[[ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ]]
|1944 ਵਿੱਚ [[ਮਿੰਸਕ ਅਪਮਾਨਜਨਕ|ਮਿਨਸਕ ਦੀ ਮੁਕਤੀ]] [[ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਬਾਇਲੋਰੂਸੀਆ ਉੱਤੇ ਜਰਮਨ ਕਬਜ਼ੇ]]] ਦੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ। ਦੋ ਹੋਰ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ - 25 ਮਾਰਚ ([[ਬੇਲਾਰੂਸੀਅਨ ਪੀਪਲਜ਼ ਰੀਪਬਲਿਕ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ।]] 1918) ਅਤੇ 27 ਜੁਲਾਈ (1990 ਵਿੱਚ [[ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ]] ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ) - ਅਣਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://belarusdigest.com/story/belarus-three-independence-days/|title=Belarus' Three Independence Days|last=Borowska|first=Paula|date=28 July 2014|publisher=Belarus Digest|access-date=10 March 2020|archive-date=6 ਅਪ੍ਰੈਲ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406203117/https://belarusdigest.com/story/belarus-three-independence-days/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|ਬੈਲਜੀਅਮ}}
|[[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦਿਵਸ (ਬੈਲਜੀਅਮ)|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦਿਵਸ]]
|{{sort|07-21|21 ਜੁਲਾਈ}}
|1831
|[[ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਦੀ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ|ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਨੀਦਰਲੈਂਡਜ਼]]
|[[ਬੈਲਜੀਅਮ ਦੇ ਲੀਓਪੋਲਡ I|ਸੈਕਸੇ-ਕੋਬਰਗ-ਸਾਲਫੀਲਡ ਦੇ ਲੀਓਪੋਲਡ]] ਦਾ ਸਿੰਘਾਸਣ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.vrt.be/vrtnws/en/2019/07/21/why-does-belgium-celebrate-its-national-day-on-21-july/|title=Why does Belgium celebrate its National Day on 21 July?|date=21 July 2019|publisher=VRT NWS|access-date=9 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://belize.com/belize-the-struggle-for-independence/|title=Belize The Struggle For Independence|last=Romero|first=M.A.|access-date=9 March 2020|publisher=ITM Ltd (Belize.com)|year=2011}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Benin}}
|[[Independence Day (Benin)|Independence Day]]
|{{sort|08-01|1 August}}
|1960
|[[France]]
|Effective date of the agreement with France signed on 11 July creating the independent [[Republic of Dahomey]].&lt;ref name=&quot;whiteman&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=68NDXmv4Wd8C&amp;pg=PA579|title=Digest of International Law|date=June 1963|publisher=U.S. Department of State|editor-last=Whiteman|editor-first=Marjorie Millace|volume=1|pages=575–579}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Bhutan}}
|[[National Day of Bhutan|National Day]]
|{{sort|12-17|17 December}}
|1907
|
|
|-
|{{flag|Bolivia}}
|[[Independence Day (Bolivia)|Independence Day]]
|{{sort|08-06|6 August}}
|1825
|[[Spain]]
|[[Bolivian Declaration of Independence]].
|-
|{{flag|Bosnia and Herzegovina}}
|[[Independence Day (Bosnia and Herzegovina)|Independence Day]]
|{{sort|03-01|1 March}}
|1992
|[[Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]
|[[1992 Bosnian independence referendum]].
|-
|{{flag|Botswana}}
|[[Independence Day (Botswana)|Independence Day]]
|{{sort|09-30|30 September}}
|1966
|[[United Kingdom]]
|Effective date of the Botswana Independence Act 1966.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1966/23/body/enacted|title=Botswana Independence Act 1966|website=legislation.gov.uk|publisher=The National Archives|access-date=10 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Brazil}}
|[[Independence Day (Brazil)|Independence Day]] ([[Dia da Independência]])
|{{sort|09-07|7 September}}
|1822
|[[United Kingdom of Portugal, Brazil and the Algarves]]
|Declaration of independence by [[Pedro I of Brazil]] (see [[Independence of Brazil]]).&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Manchester|first=Alan K.|year=1951|title=The Recognition of Brazilian Independence|url=https://archive.org/details/hispanic-american-historical-review_1951-02_31_1/page/80|journal=The Hispanic American Historical Review|volume=31|issue=1|pages=80–96|doi=10.2307/2509132|jstor=2509132}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Brunei}}
|[[National Day (Brunei)|National Day]]
|{{sort|02-23|23 February}}
|1984
|[[United Kingdom]]
|Brunei gained full independence effective 1 January 1984 under the Treaty of Friendship and Co-operation of 7 January 1979 between [[United Kingdom]] and Brunei.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=United Nations Department of Political Affairs, Trusteeship and Decolonization|date=December 1983|title=Brunei|url=https://www.un.org/dppa/decolonization/sites/www.un.org.dppa.decolonization/files/decon_num_20.pdf|journal=Decolonization|volume=20|page=3}}&lt;/ref&gt; However, the celebrations of the first National Day were delayed until 23 February and that day continues to be celebrated since.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Mulliner|first=K|year=1985|title=Brunei in 1984: Business as Usual after the Gala|url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_1985-02_25_2/page/214|journal=Asian Survey|volume=25|issue=2|pages=214–219|doi=10.2307/2644305|jstor=2644305}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |{{flag|Bulgaria}}
|[[Liberation Day (Bulgaria)|Liberation Day]]
|{{sort|03-03|3 March}}
|1878
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Ottoman Empire]]
|[[Treaty of San Stefano]] which created the autonomous [[Principality of Bulgaria]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bnr.bg/en/post/100803129/on-march-3-bulgaria-celebrates-national-liberation-day|title=On March 3 Bulgaria celebrates National Liberation Day|date=3 March 2017|publisher=Bulgarian National Radio|access-date=10 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Independence Day (Bulgaria)|Independence Day]]
|{{sort|09-22|22 September}}
|1908&lt;ref name=&quot;bulgaria&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.loc.gov/rr/frd/cs/profiles/Bulgaria.pdf|title=Country Profile: Bulgaria|date=October 2006|publisher=Library of Congress – Federal Research Division|page=1|access-date=10 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|[[Bulgarian Declaration of Independence]].&lt;ref name=&quot;bulgaria&quot; /&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |{{flag|Burkina Faso}}
|[[Proclamation of Independence Day]]
|{{sort|12-11|11 December}}
|1958
| rowspan=&quot;2&quot; |[[France]]
|Effective date when [[French Upper Volta]] became an autonomous republic in the [[French Community]].
|-
|[[Independence Day (Burkina Faso)|Independence Day]]
|{{sort|08-05|5 August}}
|1960&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.officeholidays.com/holidays/burkina-faso/burkina-faso-independence-day|title=Independence Day in Burkina Faso in 2020|publisher=Office Holidays Ltd.|access-date=9 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|Effective date of the agreement with France signed on 11 July and creation of the independent [[Republic of Upper Volta]].&lt;ref name=&quot;whiteman&quot; /&gt;
|-
|{{flag|Burundi}}
|[[Independence Day (Burundi)|Independence Day]]
|{{sort|07-01|1 July}}
|1962
|[[Belgium]]
|Effective date of the [[United Nations General Assembly]] Resolution 1746 terminating the [[Ruanda-Urundi]] Trusteeship.&lt;ref name=&quot;un1746&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/1746%20(XVI)|title=Resolutions Adopted by the General Assembly from 7 to 28 June 1962|publisher=United Nations|page=1|access-date=10 March 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;burundi&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=HiKQDwAAQBAJ&amp;pg=PA126|page=126|title=Burundi|first1=Hartmut|last1=Hamann|first2=Antje C.|last2=Berger|encyclopedia=International Development Law: The Max Planck Encyclopedia of Public International Law|year=2019|editor-first1=Petra|editor-last1=Minnerop|editor-first2=Rüdiger|editor-last2=Wolfrum|editor-first3=Frauke|editor-last3=Lachenmann|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-883509-7}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Cambodia}}
|[[Independence Day of Cambodia|Independence Day]]
|{{sort|11-09|9 November}}
|1953
|[[France]]
|Ceremony transferring military from French to Cambodian officials based on a military hand-over agreement reached on 17 October 1953.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cicp.org.kh/userfiles/file/Working%20Paper/CICP%20Working%20Paper%20No%2042_CAMBODIA%E2%80%99S%20BORDER%20WITH%20ENGAGEMENT%20FROM%20POWER%20COUNTRIES.pdf|title=Cambodia's Border with Engagement from Power Countries|last=Sok|first=Sorin|date=November 2011|publisher=Cambodian Institute for Cooperation and Peace|page=4|access-date=10 March 2020|volume=42|archive-date=25 ਫ਼ਰਵਰੀ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225185640/http://www.cicp.org.kh/userfiles/file/Working%20Paper/CICP%20Working%20Paper%20No%2042_CAMBODIA%E2%80%99S%20BORDER%20WITH%20ENGAGEMENT%20FROM%20POWER%20COUNTRIES.pdf|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Eisenhower and Cambodia: Diplomacy, Covert Action, and the Origins of the Second Indochina War Studies in Conflict, Diplomacy, and Peace|last=Rust|first=William J.|publisher=University Press of Kentucky|year=2016|isbn=9780813167459|chapter=A Shrewd Move (1953–1954)|chapter-url=https://books.google.com/books?id=cvgcDAAAQBAJ&amp;pg=PT42}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Cameroon}}
|[[National day|National Day]]
|{{sort|05-20|20 May}}
|1960
|[[United Kingdom]] and [[France]]
|Cameroon gained independence on 1 January 1960, but does not celebrate that date. Instead, it celebrates the [[National Day (Cameroon)|National Day]] on 20 May commemorating the [[1972 Cameroonian constitutional referendum]].&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=MoG0j9loGSMC&amp;pg=PA82|title=Imperialistic Politics in Cameroun: Resistance and the Inception of the Restoration of the Statehood of Southern Cameroons|last=Anyangwe|first=Carlson|publisher=Langaa Research &amp; Publishing Common Initiative Group|year=2008|isbn=978-9956-558-50-6|pages=82–83}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Canada}}
|[[Canada Day]]
|{{sort|07-01|1 July}}
|1867
|[[United Kingdom]]
|[[Canada Day]] on 1 July commemorates the establishment of the Dominion of [[Canada]] in 1867.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/dominion|title=Dominion of Canada|website=thecanadianencyclopedia.ca|access-date=24 March 2020&lt;!-- supports &quot;Dominion of&quot; naming--&gt;}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Cape Verde}}
|[[Independence Day (Cape Verde)|Independence Day]]
|{{sort|07-05|5 July}}
|1975
|[[Portugal]]
|Effective date of the Agreement Between Portugal and [[Partido Africano para a Independência da Guiné e Cabo Verde]] ([[PAIGC]]) signed on 18 December 1974.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=United Nations Department of Political Affairs, Trusteeship and Decolonization|date=March 1975|title=Developments in Cape Verde|url=https://www.un.org/dppa/decolonization/sites/www.un.org.dppa.decolonization/files/decon_num_4-2.pdf|journal=Decolonization|volume=2|issue=4|page=32|access-date=10 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |{{flag|Central African Republic}}
|[[National Day (central african republic)|National Day]]
|{{sort|12-01|1 December}}
|1958
| rowspan=&quot;4&quot; |[[France]]
|Effective date when Central African Republic became an autonomous republic of the [[French Community]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.officeholidays.com/holidays/burkina-faso/burkina-faso-independence-day|title=Independence Day in Burkina Faso in 2020|publisher=Office Holidays Ltd.|access-date=9 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Independence Day (Central African Republic)|Independence Day]]
|{{sort|08-13|13 August}}
|1960&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.officeholidays.com/holidays/central-african-republic/central-african-republic-independence-day|title=Independence Day in Central African Republic in 2020|publisher=Office Holidays Ltd.|access-date=9 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|Effective date of the agreement with France signed on 12 July.&lt;ref name=&quot;whiteman&quot; /&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |{{flag|Chad}}
|[[Republic Day (Chad)|Republic Day]]
|{{sort|11-28|28 November}}
|1958&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.officeholidays.com/holidays/chad/chad-republic-day|title=Republic Day in Chad in 2020|publisher=Office Holidays Ltd.|access-date=13 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|Effective date when Chad became an autonomous republic in the [[French Community]].&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=tDgZhetwQwIC&amp;pg=PA17|title=Profiles of Newly Independent States|author=Bureau of Intelligence and Research, United States Department of State|date=May 1965|publisher=Office of Media Services, Bureau of Public Affairs|series=Geographic Bulletin|volume=1|page=17}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Independence Day (Chad)|Independence Day]]
|{{sort|08-11|11 August}}
|1960
|Effective date of the agreement with France signed on 12 July.&lt;ref name=&quot;whiteman&quot; /&gt;
|-
|{{flag|Chile}}
|[[Independence Day (Chile)|Independence Day]] (part of [[Fiestas Patrias (Chile)|Fiestas Patrias]])
|{{sort|09-18|18 September}}
|1810
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Spanish Empire]]
|Establishment of the [[Government Junta of Chile (1810)|Government Junta of Chile]].&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=HKV1WRT8ToEC&amp;pg=PA398|title=Historical Dictionary of Chile|last=Bizzarro|first=Salvatore|publisher=Scarecrow Press|year=2005|isbn=9780810865426|edition=3rd|page=398}}&lt;/ref&gt; The following day, 19 September, is celebrated as the Army Day.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cl.usembassy.gov/holiday-calendar/|title=2020 Holiday Calendar|publisher=U.S. Embassy in Chile|access-date=13 March 2020}}&lt;/ref&gt; The two holidays collectively are known as [[Fiestas Patrias (Chile)|Fiestas Patrias]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://santiagotimes.cl/2017/09/05/fiestas-patrias-in-chile-what-is-going-on/|title=Fiestas Patrias in Chile – What is going on?|date=5 September 2017|publisher=The Santiago Times|access-date=13 March 2020|archive-date=1 ਅਗਸਤ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801185237/https://santiagotimes.cl/2017/09/05/fiestas-patrias-in-chile-what-is-going-on/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Colombia}}
|[[Independence Day (Colombia)|Independence Day]]
|{{sort|07-20|20 July}}
|1810
|[[Colombian Declaration of Independence]].
|-
|{{flag|Comoros}}
|[[Independence Day (Comoros)|Independence Day]]
|{{sort|07-06|6 July}}
|1975
|[[France]]
|Unilateral declaration of independence by the Chamber of Deputies of Comoros following the [[1974 Comorian independence referendum]].&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=UmNCDgAAQBAJ&amp;pg=PA319|page=319|title=Comoros|encyclopedia=Political Handbook of the World 2016–2017|editor-first=Tom|editor-last=Lansford|volume=1|year=2017|publisher=CQ Press|isbn=978-1-5063-2718-1}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Democratic Republic of the Congo|name=Congo, Democratic Republic of the}}
|[[Independence Day (Democratic Republic of the Congo)|Independence Day]]
|{{sort|06-30|30 June}}
|1960
|[[Belgium]]
|Effective date of the Treaty of Friendship, Assistance and Co-operation between Belgium and the Congo concluded on 29 June 1960.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=HiKQDwAAQBAJ&amp;pg=PA283|page=126|title=Decolonization: Belgian Territories|first=Freya|last=Baetens|encyclopedia=International Development Law: The Max Planck Encyclopedia of Public International Law|year=2019|editor-first1=Petra|editor-last1=Minnerop|editor-first2=Rüdiger|editor-last2=Wolfrum|editor-first3=Frauke|editor-last3=Lachenmann|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-883509-7}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |{{flag|Republic of the Congo|name=Congo, Republic of the}}
|[[Republic Day (republic of the congo)|Republic Day]]
|{{sort|11-28|28 November}}
|1958&lt;ref name=&quot;congo&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=-a7fOs19r9IC&amp;pg=PA239|page=239|title=Congo|encyclopedia=Africa Yearbook: Politics, Economy and Society South of the Sahara in 2010|volume=7|editor-first1=Andreas|editor-last1=Mehler|editor-first2=Henning|editor-last2=Melber|editor-first3=Klaas|editor-last3=Walraven|publisher=BRILL|year=2011|isbn=9789004205567}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; |[[France]]
|Effective date when Congo became an autonomous republic in the [[French Community]].&lt;ref name=&quot;congo&quot; /&gt;
|-
|[[Independence Day (Republic of the Congo)|Independence Day]]
|{{sort|08-15|15 August}}
|1960
|Effective date of the agreement with France signed on 12 July.&lt;ref name=&quot;whiteman&quot; /&gt;
|-
|{{flag|Costa Rica}}
|[[Independence Day (Costa Rica)|Independence Day]]
|{{sort|09-15|15 September}}
|1821
|[[Spanish Empire]]
|[[Act of Independence of Central America]].{{citation needed|date=November 2020}}
|-
|{{flag|Croatia}}
|[[Statehood Day (Croatia)|National Day]]
|{{sort|05-30|30 May}}&lt;ref name=&quot;croatia&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.vecernji.hr/vijesti/dan-drzavnosti-ponovno-cr-se-slaviti-30-svibnja-a-uvodi-se-novi-blagdan-i-neradni-dan-18-studenog-1359458|title=Dan državnosti ponovno će se slaviti 30. svibnja, a uvodi se novi blagdan i neradni dan 18. studenog|last=Romić|first=Tea|date=14 November 2019|work=[[Večernji list]]|language=hr|access-date=13 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|1990&lt;ref name=&quot;croatia1990&quot;&gt;{{cite book|title=Transforming National Holidays: Identity discourse in the West and South Slavic countries, 1985–2010|last=Šarić|first=Ljiljana|publisher=John Benjamins Publishing|year=2012|isbn=9789027272973|editor-last1=Šarić|editor-first1=Ljiljana|series=Discourse Approaches to Politics, Society and Culture|volume=47|page=127|chapter=Croatia in search of a national day: Front-page presentations of national-day celebrations, 1988–2005|editor-last2=Gammelgaard|editor-first2=Karen|editor-last3=Hauge|editor-first3=Kjetil Rå|chapter-url=https://books.google.com/books?id=nMsXbup0fWcC&amp;pg=PA127}}&lt;/ref&gt;
|[[Socialist Federal Republic of Yugoslavia|SFR Yugoslavia]]
|First session of the [[Croatian Parliament]] following the [[1990 Croatian parliamentary election]].&lt;ref name=&quot;croatia1990&quot; /&gt; 8 October (when the parliament adopted a decision to sever constitutional relations with [[Socialist Federal Republic of Yugoslavia|Yugoslavia]] in 1991) and 25 June (when the parliament voted for independence in 1991) were also celebrated as independence days. After the 2019 changes to the law on public holidays, 8 October is the Parliament Day and 25 June is the Independence Day, but they are memorial days and not public holidays.&lt;ref name=&quot;croatia&quot; /&gt;
|-
|{{flag|Cuba}}
|[[Commencement of the Wars of Independence]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cu.usembassy.gov/holiday-calendar-2/|title=Holiday Calendar 2020|publisher=U.S. Embassy in Cuba|access-date=13 March 2020|archive-date=6 ਅਪ੍ਰੈਲ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406203113/https://cu.usembassy.gov/holiday-calendar-2/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|{{sort|10-10|10 October}}
|1868&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://annsvg.com/index.php/2018/10/24/cubans-commemorate-the-150th-anniversary-of-the-commencement-of-wars-for-independence/|title=Cubans commemorate the 150th anniversary of the commencement of wars for independence|date=24 October 2018|publisher=Asberth News Network|access-date=13 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|[[Spanish Empire]]
|Call to rebellion (known as [[Grito de Yara]]) by sugar planter [[Carlos Manuel de Céspedes|Carlos Manuel de Cespedes]] that led to the [[Ten Years' War]] for independence.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cubanstudiesinstitute.us/this-day-in-cuban-history/this-day-in-cuban-history-october-10-1868-grito-de-yara/|title=This Day In Cuban History – October 10, 1868. Grito De Yara|date=10 October 2018|publisher=The Cuban Studies Institute|access-date=13 March 2020|archive-date=1 ਅਗਸਤ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801213002/https://cubanstudiesinstitute.us/this-day-in-cuban-history/this-day-in-cuban-history-october-10-1868-grito-de-yara/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Cyprus}}
|[[Independence Day (Cyprus)|Independence Day]]
|{{sort|10-01|1 October}}
|1960
|[[United Kingdom]]
|Effective date of the [[London-Zürich Agreements]] was 16 August 1960, but the public holiday was moved to 1 October to avoid summer heat and tourist season.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Faustmann|first=Hubert|year=2001|title=Independence Postponed: Cyprus 1959–1960|url=https://www.academia.edu/219003|journal=The Cyprus Review|volume=13–14|page=99}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |{{flag|Czech Republic}}
|[[Independence Day (Czech Republic)|Independence Day]]
|{{sort|10-28|28 October}}
|1918
|[[Austria-Hungary]]
|Independence declaration by the [[Czechoslovak National Council]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ww1.habsburger.net/en/chapters/day-coup-28-october-1918|title=The Day of the Coup: 28 October 1918|last=Mutschlechner|first=Martin|work=The First World War and the End of the Habsburg monarchy|publisher=Schloß Schönbrunn Kultur- und Betriebsges.m.b.H.|access-date=13 March 2020|translator=Abigail Prohaska}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Restoration Day (Czech Republic)|Restoration Day]]
|{{sort|01-01|1 January}}
|1993&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mzv.cz/london/en/about_the_czech_republic/basic_information_on_the_czech_republic/index.html|title=Basic information on the Czech Republic|publisher=Embassy of the Czech Republic in London|access-date=13 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|[[Czechoslovakia]]
|Effective date of the [[Dissolution of Czechoslovakia]] into [[Czech Republic]] and [[Slovakia]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-30059011|title=Czech Republic Slovakia: Velvet Revolution at 25|date=17 November 2014|publisher=BBC|access-date=13 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Djibouti}}
|[[Independence Day (Djibouti)|Independence Day]]
|{{sort|06-27|27 June}}
|1977
|[[France]]
|
|-
|{{flag|Dominica}}
|[[Independence Day (Dominica)|Independence Day]]
|{{sort|11-03|3 November}}
|1978
|[[United Kingdom]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |{{flag|Dominican Republic}}
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Independence Day (Domincan Republic)|Independence Day]]
|{{Sort|11-30|30 November}}
|1821
|[[Spanish Empire|Spain]]
|Independence from Spain in November 1821.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.domrep.org/gen_info.html|title=Embassy of the Dominican Republic, in the United States|archive-url=https://web.archive.org/web/20150626100357/http://www.domrep.org/gen_info.html|archive-date=27 February 2009|access-date=26 June 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{sort|02-27|27 February}}
|1844
|[[Republic of Haiti (1820–1849)|Haiti]]
|Independence re-declared from [[Haiti]] in 1844, after a 22-year occupation.
|-
|{{flag|East Timor}}
|[[Proclamation of Independence Day (East Timor)|Proclamation of Independence Day]]
|{{sort|11-28|28 November}}
|1975
|[[Portugal]]
|East Timor Unilateral Declaration of Independence from the Portuguese rule in 1975.
|-
|{{flag|Ecuador}}
|[[Independence Day (Ecuador)|Independence Day]]
|{{sort|08-10|10 August}}
|1809
|[[Spanish Empire]]
|Proclaimed independence on 10 August 1809, but failed with the execution of all the conspirators of the movement on 2 August 1810.
|-
|{{flag|Egypt}}
|[[Revolution Day (Egypt)|Revolution Day]]
|{{sort|07-23|23 July}}
|1952
|[[United Kingdom]]
|
|-
|{{flag|El Salvador}}
|[[Independence Day (El Salvador)|Independence Day]]
|{{sort|09-15|15 September}}
|1821
|[[Spanish Empire]]
|[[Act of Independence of Central America]].{{citation needed|date=November 2020}}
|-
|{{flag|Equatorial Guinea}}
|[[Independence Day]]
|{{sort|10-12|12 October}}
|1968
|[[Spain]]
|
|-
|{{flag|Eritrea}}
|[[Independence Day (Eritrea)|Independence Day]]
|{{sort|05-24|24 May}}
|1991
|[[Ethiopia]]
|[[Eritrean War of Independence]].
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |{{flag|Estonia}}
|[[Independence Day (Estonia)|Independence Day]]
|{{sort|02-24|24 February}}
|1918
|[[Russian Soviet Federative Socialist Republic]]
|[[Estonian Declaration of Independence]].
|-
|[[Estonian Restoration of Independence|Day of Restoration of Independence]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://estonianworld.com/life/estonia-celebrates-the-day-of-restoration-of-independence/|title=Estonia celebrates the Day of Restoration of Independence|date=20 August 2017|website=Estonian World|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714155538/https://estonianworld.com/life/estonia-celebrates-the-day-of-restoration-of-independence/|archive-date=14 July 2019|access-date=18 August 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|{{sort|08-20|20 August}}
|1991
|[[Soviet Union]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|[[Estonian Restoration of Independence]].
|-
|{{flag|Fiji}}
|[[Fiji Day]]
|{{sort|10-10|10 October}}
|1970
|[[United Kingdom]]
|[[Instruments of Independence]].
|-
|{{flag|Finland}}
|[[Independence Day (Finland)|Independence Day]]
|{{sort|12-06|6 December}}
|1917
|[[Russian Soviet Federative Socialist Republic]]
|[[Finnish Declaration of Independence]].
|-
|{{flag|Gabon}}
|[[Independence Day (Gabon)|Independence Day]]
|{{sort|08-17|17 August}}
|1960
|[[France]]
|Effective date of the agreement with France signed on 15 July.&lt;ref name=&quot;whiteman&quot; /&gt;
|-
|{{flag|The Gambia|name=Gambia, The}}
|[[Independence Day (Gambia)|Independence Day]]
|{{sort|02-18|18 February}}
|1965
|[[United Kingdom]]
|Effective date of the [[Gambia Independence Act 1964]].
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |{{flag|Georgia}}
|[[Independence Day (Georgia)|Independence Day]]
|{{sort|05-26|26 May}}
|1918
|[[Russian Soviet Federative Socialist Republic]]
|Day of the proclamation of the [[Democratic Republic of Georgia]] in 1918.
|-
|[[Day of National Unity (Georgia)|National Unity Day]]
|{{sort|04-09|9 April}}
|1991
|[[Soviet Union]]
|
|-
|{{flag|Germany}}
|[[German Unity Day|Day of Unity]]
|{{sort|10-03|3 October}}
|1990
|[[West Germany]] and [[East Germany]]
|It commemorates [[German reunification]] in 1990 when the Federal Republic of Germany ([[West Germany]]) and the German Democratic Republic ([[East Germany]]) were unified.
|-
|{{flag|Ghana}}
|[[Independence Day (Ghana)|Independence Day]]
|{{sort|03-06|6 March}}
|1957
|[[United Kingdom]]
|
|-
|{{flag|Greece}}
|[[Independence Day (Greece)|Independence Day]]
|{{sort|03-25|25 March}}
|1821
|[[Ottoman Empire]]
|Declaration of independence 1821. Start of the [[Greek War of Independence]].
|-
|{{flag|Grenada}}
|[[Independence Day (Grenada)|Independence Day]]
|{{sort|02-07|7 February}}
|1974
|[[United Kingdom]]
|
|-
|{{flag|Guatemala}}
|[[Independence Day (Guatemala)|Independence Day]]
|{{sort|09-15|15 September}}
|1821
|[[Spanish Empire]]
|[[Act of Independence of Central America]].{{citation needed|date=November 2020}}
|-
|{{flag|Guinea}}
|[[Independence Day (Guinea)|Independence Day]]
|{{sort|10-02|2 October}}
|1958
|[[France]]
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |{{flag|Guinea-Bissau}}
| rowspan=&quot;3&quot; |[[Independence Day (Guinea-Bissau)|Independence Day]]
|{{sort|09-24|24 September}}
|1973
| rowspan=&quot;3&quot; |[[Portugal]]
|
|-
|{{sort|09-10|10 September}}
|1974
|
|-
|{{sort|07-5|5 July}}
|1975
|Declaration of independence during the [[Guinea-Bissau War of Independence]].&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Lobban|first=Richard|year=1974|title=Guinea-Bissau: 24 September 1973 and Beyond|url=https://archive.org/details/sim_africa-today_winter-1974_21_1/page/15|journal=Africa Today|volume=21|issue=1|pages=15–24|jstor=4185367}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Guyana}}
|[[Independence Day (Guyana)|Independence Day]]
|{{sort|05-26|26 May}}
|1966
|[[United Kingdom]]
|
|-
|{{flag|Haiti}}
|[[Independence Day (Haiti)|Independence Day]]
|{{sort|01-01|1 January}}
|1804
|[[France]] and [[Spain]]
|[[Haitian Declaration of Independence]].
|-
|{{flag|Honduras|2022}}
|[[Independence Day (Honduras)|Independence Day]]
|{{sort|09-15|15 September}}
|1821
|[[Spanish Empire]]
|[[Act of Independence of Central America]].{{citation needed|date=November 2020}}
|-
|{{Flag|Hungary}}
|[[Day of Hungarian Freedom]] ([[A magyar szabadság napja]])
|{{sort|06-31|last Saturday of June}}
|1991
|
|Restoration of Hungary's sovereignty after the withdrawal of Soviet troops in June 1991.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://net.jogtar.hu/jogszabaly?docid=a0100017.tv|title=2001. évi XVII. törvény az ország szabadsága visszaszerzésének jelentőségéről és a magyar szabadság napjáról|website=Hatályos Jogszabályok Gyűjteménye|publisher=Wolters Kluwer Hungary Kft.|language=Hungarian|trans-title=Act XVII of 2001 on the significance of regaining the country’s freedom and on the Day of Hungarian Freedom|access-date=8 March 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.posta.hu/static/internet/download/27_Emlekezzunk_FDC_EN.pdf|title=Remembrance: the last foreign occupying soldier left Hungary 20 years ago|website=Magyar Posta|publisher=Magyar Posta|access-date=8 March 2021}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Iceland}}
|[[National Day (iceland)|National Day]]
|{{sort|06-17|17 June}}
|1944
|[[Denmark]]
|Effective date of the dissolution of the [[Danish–Icelandic Act of Union]] following the [[1944 Icelandic constitutional referendum]].&lt;ref name=&quot;profiles6&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=tDgZhetwQwIC&amp;pg=PA6|title=Profiles of Newly Independent States|author=Bureau of Intelligence and Research, United States Department of State|date=May 1965|publisher=Office of Media Services, Bureau of Public Affairs|series=Geographic Bulletin|volume=1|page=6}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|India}}
|[[Independence Day (India)|Independence Day]] ([[Independence Day (India)|Swatantra Diwas]])
|{{sort|08-15|15 August}}
|1947
|[[United Kingdom]]
|Effective date of the [[Indian Independence Act 1947]].
|-
|{{flag|Indonesia}}
|[[Independence Day (Indonesia)|Independence Day]] ([[Hari Kemerdekaan]])
|{{sort|08-17|17 August}}
|1945
|[[Netherlands]] and [[Japan]]
|[[Proclamation of Indonesian Independence]].
|-
|{{Flag|Iran}}
|[[Iranian Islamic Republic Day]]
|{{sort|04-01|1 April}}
|1979
|
|After holding a referendum, Iran officially became an Islamic republic in April 1979.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Iran+Islamic+Republic+Day|title=Iran Islamic Republic Day|work=AnnivHol-2000|pages=55|accessdate=1 March 2016}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Iraq}}
|[[Independence Day (Iraq)|Independence Day]]
|{{sort|10-03|3 October}}
|1932
|[[United Kingdom]]
|
|-
|{{flag|Israel}}
|[[Independence Day (Israel)|Independence Day]] ([[Yom Ha'atzmaut]])
|{{sort|04-15|Iyar&amp;nbsp;5  &lt;small&gt;(On or between 15 April and 15 May, depending on the [[Hebrew calendar]]).&lt;/small&gt;}}
|{{sort|1948|1948}}
|[[United Kingdom]] and the [[Mandate for Palestine|British Mandate for Palestine]]
|[[Israeli Declaration of Independence]] on 14 May 1948 (5&amp;nbsp;Iyar 5708 in the [[Hebrew calendar]]). [[Yom Ha'atzmaut]] is celebrated on the Tuesday, Wednesday or Thursday nearest to 5&amp;nbsp;Iyar, so it occurs between 3&amp;nbsp;and 6&amp;nbsp;Iyar each year; this means that the holiday can fall any time between and including 15 April and 15 May, according to the [[Gregorian calendar]].
|-
|{{flag|Ivory Coast}}
|[[Independence Day (Ivory Coast)|Independence Day]]
|{{sort|08-07|7 August}}
|1960
|[[France]]
|Effective date of the agreement with France signed on 11 July.&lt;ref name=&quot;whiteman&quot; /&gt;
|-
|{{flag|Jamaica}}
|[[Independence Day (Jamaica)|Independence Day]]
|{{sort|08-06|6 August}}
|1962
| rowspan=&quot;2&quot; |[[United Kingdom]]
|[[Independence of Jamaica]].
|-
|{{flag|Jordan}}
|[[Independence Day (Jordan)|Independence Day]]
|{{sort|05-25|25 May}}
|1946
|Ascension of [[Abdullah I of Jordan]] to the throne.&lt;ref name=&quot;profiles6&quot; /&gt;
|-
|{{flag|Kazakhstan}}
|[[Kazakhstan Independence Day|Independence Day]]
|{{sort|12-16|16 December}}
|1991
|[[Soviet Union]]
|
|-
|{{flag|Kenya}}
|[[Jamhuri Day]]
|{{sort|12-12|12 December}}
|1963
| rowspan=&quot;2&quot; |[[United Kingdom]]
|
|-
|{{flag|Kiribati}}
|[[Independence Day (Kiribati)|Independence Day]]
|{{sort|07-12|12 July}}
|1979
|
|-
|{{flag|North Korea}}
|[[National Liberation Day of Korea]]
[[National Liberation Day of Korea|(Chogukhaebangŭi na)]]
|{{sort|08-15|15 August}}
|1945
| rowspan=&quot;3&quot; |[[Empire of Japan]]
|Liberation from the [[Empire of Japan]] in 1945. See [[Japanese Occupation of Korea]]. The [[Democratic People's Republic of Korea]] was founded in 1948.
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |{{flag|South Korea|}}
|[[1 Marchst Movement]] ([[Samiljeol]])
|{{sort|03-01|1 March}}
|1919
|[[Korean Declaration of Independence]] in 1919. This day is celebrated as [[Samiljeol]], or Independence Proclamation Day.
|-
|[[National Liberation Day of Korea]] ([[Gwangbokjeol]])
|{{sort|08-15|15 August}}
|1945
|Liberation from the [[Empire of Japan]] in 1945. See [[Japanese Occupation of Korea]]. The [[Provisional Government of the Republic of Korea]] was founded in 1919.
|-
|{{flag|Kuwait}}
|[[National Day (Kuwait)|National Day]]
|{{sort|02-25|25 February}}
|1961
|[[United Kingdom]]
|Independence actually occurred on 19 June 1961, but celebrate on 25 February each year to honor [[Abdullah Al-Salim Al-Sabah|Sheikh Abdullah Al-Salim]], who is credited with ending the treaties with Britain and instigating democratic life in Kuwait.
|-
|{{flag|Kyrgyzstan}}
|[[Independence Day (Kyrgyzstan)|Independence Day]]
|{{sort|08-31|31 August}}
|1991
|[[Soviet Union]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |{{flag|Latvia}}
|[[Proclamation Day of the Republic of Latvia]]
|{{sort|11-18|18 November}}
|1918
|[[Russian Soviet Federative Socialist Republic]] and [[German Empire]]
|Proclamation of independence on 18 November 1918. Latvia was part of [[Russian Empire]] prior to World War I, but its territory [[Treaty of Brest-Litovsk (Russia–Central Powers)|had been ceded]] to [[German Empire]] in March 1918.
|-
|[[Day of the Restoration of Latvian Independence|Day of Restoration of Independence]]
|{{sort|05-04|4 May}}
|1990
|[[Soviet Union]]
|[[On the Restoration of Independence of the Republic of Latvia]].
|-
|{{flag|Lebanon}}
|[[Lebanese Independence Day|Independence Day]]
|{{sort|11-22|22 November}}
|1943
|[[France]]
|
|-
|{{flag|Lesotho}}
|[[Independence Day (Lesotho)|Independence Day]]
|{{sort|10-04|4 October}}
|1966
|[[United Kingdom]]
|
|-
|{{flag|Liberia}}
|[[Independence Day (Liberia)|Independence Day]]
|{{sort|07-26|26 July}}
|1847
|[[American Colonization Society]]
|[[Liberian Declaration of Independence]].
|-
|{{flag|Libya}}
|[[Independence Day (Libya)|Independence Day]]
|{{sort|12-24|24 December}}
|1951
|[[United Kingdom]], [[Italy]] and [[France]]
|Independence from [[Italy]] on 10 February 1947, released from [[British Empire|British]] and [[France|French]] on 24 December 1951.
|-
|{{flag|Liechtenstein}}
|[[Liechitenstein national day|National Day]]
|{{sort|08-15|15 August}}
|1886
|[[German Confederation]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |{{flag|Lithuania}}
|[[Statehood Restoration Day]]
|{{sort|02-16|16 February}}
|1918
|[[Russian Soviet Federative Socialist Republic]] and [[German Empire]]
|[[Act of Independence of Lithuania]].
|-
|[[Day of Restoration of Independence of Lithuania|Independence Restoration Day]]
|{{sort|03-11|11 March}}
|1990
|[[Soviet Union]]
|[[Act of the Re-Establishment of the State of Lithuania]].
|-
|{{flag|Madagascar}}
|[[Independence Day (Madagascar)|Independence Day]]
|{{sort|06-26|26 June}}
|1960
|[[France]]
|
|-
|{{flag|Malawi}}
|[[Independence Day (Malawi)|Independence Day]]
|{{sort|07-06|6 July}}
|1964
| rowspan=&quot;3&quot; |[[United Kingdom]]
|
|-
|{{flag|Malaysia}}
|[[Independence Day (Malaysia)|Independence Day]] ([[Independence Day (Malaysia)|Hari Merdeka]])
|{{sort|08-31|31 August}}
|1957
|[[Malayan Declaration of Independence]].
|-
|{{flag|Maldives}}
|[[Independence Day (Maldives)|Independence Day]]
|{{sort|07-26|26 July}}
|1965
|
|-
|{{flag|Mali}}
|[[Independence Day (Mali)|Independence Day]]
|{{sort|09-22|22 September}}
|1960
|[[France]]
|
|-
|{{flag|Malta}}
|[[Independence Day (Malta)|Independence Day]]
|{{sort|09-21|21 September}}
|1964
|[[United Kingdom]]
|
|-
|{{flag|Marshall Islands}}
|Constitution Day
|{{sort|05-01|1 May}}
|1979
|[[United States]]
|
|-
|{{flag|Mauritania}}
|[[Independence Day (Mauritania)|Independence Day]]
|{{sort|11-28|28 November}}
|1960
|[[France]]
|Effective date of the agreement with France signed on 19 October.&lt;ref name=&quot;whiteman&quot; /&gt;
|-
|{{flag|Mauritius}}
|[[Independence Day (Mauritius)|Independence Day]]
|{{sort|03-12|12 March}}
|1968
|[[United Kingdom]]
|
|-
|{{flag|Mexico}}
|Cry of Dolores [[Cry of Dolores|Grito de Dolores]]
''[[Día de la Independéncia]]''
|{{sort|09-16|16 September}}
|1810
|[[Spanish Empire]]
|Start of the [[Mexican War of Independence]].
|-
|{{flag|Micronesia}}
|[[Independence Day (Micronesia)|Independence Day]]
|{{sort|11-03|3 November}}
|1986
|[[United States]]
|Effective date of the [[Compact of Free Association]].
|-
|{{flag|Moldova}}
|[[Independence Day (Republic of Moldova)|Independence Day]]
|{{sort|08-27|27 August}}
|1991
|[[Soviet Union]]
|[[Moldovan Declaration of Independence]].
|-
|{{flag|Mongolia}}
|[[Independence Day (Mongolia)|Independence Day]]
|{{sort|12-29|29 December}}&lt;ref&gt;Xiaoyuan Liu – Reins of Liberation, p.6&lt;/ref&gt;
|1911
|[[Qing dynasty|Qing China]]&lt;ref&gt;Stephen Kotkin, Bruce A. Elleman – Mongolia in the twentieth century: landlocked cosmopolitan, p.74&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;David Sneath – The Headless State: Aristocratic Orders, Kinship Society, and Misrepresentations of Nomadic Inner Asia, p.36&lt;/ref&gt;
|[[Mongolian Revolution of 1911|Independence declared]] in 1911 during the [[1911 Revolution|Xinhai Revolution]]. However, Mongolian independence was neither recognized by [[Qing dynasty|Qing China]] nor its successor state, the [[Republic of China (1912–1949)|Republic of China]]. The [[Imperial Edict of the Abdication of the Qing Emperor]] issued in 1912 provided the legal basis for the [[Republic of China]] to inherit all Qing territories, including Mongolia.&lt;ref name=&quot;Mongolia1&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=reKxAAAAQBAJ&amp;q=complete+territories+of+manchu,+han,+mongol,+hui,+tibetan&amp;pg=PA245|title=Empire to Nation: Historical Perspectives on the Making of the Modern World|last1=Esherick|first1=Joseph|last2=Kayali|first2=Hasan|last3=Van Young|first3=Eric|year=2006|isbn=9780742578159|page=245}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mongolia2&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ziEwDwAAQBAJ&amp;q=仍合滿、漢、蒙、回、藏五族完全領土為一大中華民國&amp;pg=PA190|title=憲法何以中國|last1=Zhai|first1=Zhiyong|year=2017|isbn=9789629373214|page=190}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mongolia3&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=P46rDAAAQBAJ&amp;q=仍合滿、漢、蒙、回、藏五族完全領土為一大中華民國&amp;pg=PA273|title=政治憲法與未來憲制|last1=Gao|first1=Quanxi|year=2016|isbn=9789629372910|page=273}}&lt;/ref&gt; The Republic of China later established [[Occupation of Mongolia|''de facto'' control]] over Mongolia in 1919. Mongolia subsequently [[Mongolian Revolution of 1921|re-asserted its independence]] in 1921.
|-
|{{flag|Montenegro}}
|[[Independence Day (Montenegro)|Independence Day]]
|{{sort|05-21|21 May}}
|2006
|[[Serbia and Montenegro]]
|[[2006 Montenegrin independence referendum]].
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |{{flag|Morocco}}
|[[Proclamation of Independence Day]]
|{{sort|01-11|11 January}}
|1944
| rowspan=&quot;2&quot; |[[France]] and [[Spain]]
|[[Proclamation of Independence of Morocco|Proclamation of Independence]].
|-
|[[Independence Day (Morocco)|Independence Day]]
|{{sort|11-18|18 November}}
|1955
|Return of [[Mohammed V of Morocco]] from exile.
|-
|{{flag|Mozambique}}
|[[Independence Day (Mozambique)|Independence Day]]''[[Dia da Independência Nacional]]''
|{{sort|06-25|25 June}}
|1975
|[[Portugal]]
|In September 1964 the [[FRELIMO|Mozambique Liberation Front]] ([[FRELIMO]]) began an armed guerilla campaign against the Portuguese. FRELIMO took control of [[Maputo]] in April 1974 in a coup. Independence for Mozambique was officially declared a year later on 25 June 1975.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.officeholidays.com/holidays/mozambique/mozambique-independence-day|title=Independence Day in Mozambique in 2021|website=Office Holidays|language=en|access-date=14 January 2021}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{Flag|Myanmar}}
|[[Independence Day (Myanmar)|Independence Day]]
|{{sort|01-04|4 January}}
|1948
|[[United Kingdom]]
|[[Burmese Declaration of Independence]].
|-
|{{flag|Namibia}}
|[[Independence Day (Namibia)|Independence Day]]
|{{sort|03-21|21 March}}
|1990
|[[South Africa]]
|
|-
|{{flag|Nauru}}
|[[Independence Day (Nauru)|Independence Day]]
|{{sort|01-31|31 January}}
|1968
|[[United Kingdom]], [[Australia]], [[New Zealand]]
|
|-
|{{flag|The Netherlands|name=Netherlands}}
|[[Independence Day (Netherlands)|Independence Day]]
|{{sort|07-26|26 July}}
|1581
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Spanish Empire]]
|Declaration of Independence in 1581 as the [[Dutch Republic]].
|-
|{{flag|Nicaragua}}
|[[Independence Day (Nicaragua)|Independence Day]]
|{{sort|09-15|15 September}}
|1821
|[[Act of Independence of Central America]].{{citation needed|date=November 2020}}
|-
|{{flag|Niger}}
|[[Independence Day (Niger)|Independence Day]]
|{{sort|08-03|3 August}}
|1960
|[[France]]
|Effective date of the agreement with France signed on 11 July.&lt;ref name=&quot;whiteman&quot; /&gt;
|-
|{{flag|Nigeria}}
|[[Independence Day (Nigeria)|Independence Day]]
|{{sort|10-01|1 October}}
|1960
|[[United Kingdom]]
|
|-
|{{flag|North Macedonia}}
|[[Independence Day (North Macedonia)|Independence Day]] ([[Den na nezavisnosta]])
|{{sort|09-08|8 September}}
|1991
|[[Socialist Federal Republic of Yugoslavia|SFR Yugoslavia]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |{{flag|Norway}}
|[[Constitution Day (Norway)|Constitution Day]]
|{{sort|05-17|17 May}}
|1814
|[[Denmark]]
|[[National Day]]: Independence and the [[Constitution of Norway]] (17 May 1814).
|-
|[[Independence Day (Norway)|Independence Day]]
|{{sort|06-07|7 June}}
|1905
|[[Sweden]]
|[[Union Dissolution Day|Union Dissolution and Independence Day]] (7 June 1905).
|-
|{{flag|Oman}}
|[[National Day of Oman|National Day]]
|{{sort|11-18|18 November}}
|1650
|[[Portugal]]
|
|-
|{{flag|Pakistan}}
|[[Independence Day (Pakistan)|Independence Day]] ([[Youm e azadi|Youm-e-Azadi]])
|{{sort|08-14|14 August}}
|1947
|[[United Kingdom]]
|Effective date of the [[Indian Independence Act 1947]];&lt;ref name=&quot;profiles7&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=tDgZhetwQwIC&amp;pg=PA7|title=Profiles of Newly Independent States|author=Bureau of Intelligence and Research, United States Department of State|date=May 1965|publisher=Office of Media Services, Bureau of Public Affairs|series=Geographic Bulletin|volume=1|page=7}}&lt;/ref&gt; see also: [[Pakistan Day]] (23 March).
|-
|{{flag|Palau}}
|[[Public holidays in Palau|Independence Day]]
|{{sort|10-01|1 October}}
|1994
|
|9 July (1980) is Palau’s Constitution Day usually commemorated with formal events. Independence Day celebrations are more elaborate and last several days.
|-
|{{flag|Palestine}}
|[[Independence Day (Palestine)|National Day]]{{citation needed|date=September 2021}}
|{{sort|11-15|15 November}}{{citation needed|date=September 2021}}
|1988
{{citation needed|date=September 2021}}
|[[Israel]]
|[[Palestinian Declaration of Independence]].
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |{{flag|Panama}}
|[[Independence Day (Panama)|Independence Day]]
|{{sort|11-28|28 November}}
|1821
|[[Spanish Empire]]
|[[Independence Act of Panama]].
|-
|Separation Day
|{{sort|11-03|3 November}}
|1903
|[[Colombia]]
|Panama was member of the &quot;Gran Colombia&quot; until 1903. The 1903 separation from Colombia is celebrated as an official holiday day on 3 November.
|-
|{{flag|Papua New Guinea}}
|[[Independence Day (Papua New Guinea)|Independence Day]]
|{{sort|09-16|16 September}}
|1975
|[[Australia]] of the former [[Territory of Papua and New Guinea]]
|
|-
|{{flag|Paraguay}}
|[[Independence Day (Paraguay)|Independence Day]]
|{{sort|05-14|14 and 15 May}}
|1811
|[[Spanish Empire]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/secretary/remarks/2013/05/209322.htm?goMobile=0|title=Paraguay Independence Day|archive-url=https://web.archive.org/web/20151129124214/https://2009-2017.state.gov/secretary/remarks/2013/05/209322.htm?goMobile=0|archive-date=29 November 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|{{flag|Peru}}
|[[Fiestas Patrias (Peru)|Fiestas Patrias]]
|{{sort|07-28|28 July}}
|1821
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Spanish Empire]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |{{flag|Philippines}}
|[[Independence Day (Philippines)|Independence Day]] ([[Independence Day (Philippines)|Araw ng Kalayaan]] or [[Independence Day (Philippines)|Araw ng Kasarinlan]])
|{{sort|06-12|12 June}}
|1898
|[[Philippine Declaration of Independence]] by [[Emilio Aguinaldo]] during the [[Philippine Revolution]] against Spain. The Philippines achieved self-rule from the [[United States]] on 4 July 1946, and celebrated 4 July as Independence Day until 1964.{{#tag:Ref|In 1962, President [[Diosdado Macapagal]] signed a proclamation which declared Tuesday, 12 June 1962 as a special public holiday in commemoration of the declaration of independence from Spain on that date in 1898. That proclamation did not move the date of the Independence Day holiday in the Philippines.&lt;ref&gt;{{Citation|url=http://www.bibingka.com/phg/documents/jun12.htm |title=Proclamation No. 28 Declaring 12 June as Philippine Independence Day |first=Diosdado |last=Macapagal |publisher=Philippine History Group of [[Los Angeles]] |access-date=11 November 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090512212522/http://www.bibingka.com/phg/documents/jun12.htm |archive-date=12 May 2009}}&lt;/ref&gt; The date of the holiday was moved in 1964, with the signing of Republic Act No. 4166.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Republic Act No. 4166 |url=http://www.lawphil.net/statutes/repacts/ra1964/ra_4166_1964.html |date=4 August 1964 |access-date=5 August 2009}}&lt;/ref&gt;}}
|-
|[[Republic Day (Philippines)|Republic Day]]
|{{sort|07-04|4 July}}
|1946
|[[United States]]
|
|-
|{{flag|Poland}}
|[[National Independence Day (Poland)|Independence Day]] ([[Święto Niepodległości]])
|{{sort|11-11|11 November}}
|1918
|[[Russian Soviet Federative Socialist Republic]] and [[German Empire]]
|Restoration of Poland's independence in 1918 after 123 years of [[Partitions of Poland|partitions]] by [[Russian Empire|Russia]], [[Kingdom of Prussia|Prussia]], and [[Habsburg monarchy|Austria]].
|-
|{{flag|Portugal}}
|[[Restoration of Independence Day (Portugal)|Restoration of Independence Day]]
|{{sort|12-01|1 December}}
|1640
|[[Spanish Empire]]
|Portugal was officially an autonomous state, but the country was in a personal union with the Spanish crown from 1580 to 1640 – date of the restoration of full Portuguese autonomy from [[Iberian Union]] with Spain.&lt;ref&gt;The country's original independence (from the [[Kingdom of León]]) occurred on 24 June 1128 ([[Battle of São Mamede]]) and was recognized on 5 October 1143. That day is a holiday in Portugal, but for a different reason. (Implantation of the Republic, or Republic Day. [[5 October 1910 revolution|Event of 1910]].) Note that none of these events is similar to today's declarations or recognition of independence as these are in fact the recognition of the rule of a king to the land. Portugal existed as a separate entity before 1143 and during the union with Spain between 1580 and 1640.&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |{{flag|Qatar}}
|[[National Day (Qatar)|National Day]]
|{{sort|12-18|18 December}}
|1878
|[[Ottoman Empire]]
|-
|Independence from Britain
|{{sort|9-3|3 September}}
|1971
|[[United Kingdom]]
|The former is celebrated more often.
|-
|{{flag|Romania}}
|[[State Independence Day of Romania]]({{lang|ro|Ziua Independenței de Stat a României}})
|{{sort|05-09|9 May}}
|1877
|[[Ottoman Empire]]
|Romania's declaration of its independence and subsequent victory in the [[Romanian War of Independence]], part of the [[Russo-Turkish War (1877–1878)|Russo-Turkish War of 1877–1878]], against the [[Ottoman Empire]].&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.agerpres.ro/documentare/2018/05/09/9-mai-ziua-independentei-de-stat-a-romaniei--103952|title=9 Mai – Ziua Independenței de Stat a României|date=9 May 2018|newspaper=[[Agerpres]]|language=ro|access-date=30 ਦਸੰਬਰ 2022|archive-date=6 ਅਪ੍ਰੈਲ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220406040053/https://www.agerpres.ro/documentare/2018/05/09/9-mai-ziua-independentei-de-stat-a-romaniei--103952|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Russia}}
|[[Russia Day]]
|{{sort|06-12|12 June}}
|1992
|[[Soviet Union]]
|[[Dissolution of the Soviet Union]] celebrate the founding of the Russian Federation.
|-
|{{flag|Rwanda}}
|[[Independence Day (Rwanda)|Independence Day]]
|{{sort|07-01|1 July}}
|1962
|[[Belgium]]
|Effective date of the [[United Nations General Assembly]] Resolution 1746 terminating the [[Rwanda-Urundi Trusteeship]].&lt;ref name=&quot;un1746&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;burundi&quot; /&gt;
|-
|{{flag|Saint Kitts and Nevis}}
|[[Independence Day (Saint Kitts and Nevis)|Independence Day]]
|{{sort|09-19|19 September}}
|1983
| rowspan=&quot;3&quot; |[[United Kingdom]]
|
|-
|{{flag|Saint Lucia}}
|[[Independence Day (Saint Lucia)|Independence Day]]
|{{sort|02-22|22 February}}
|1979
|
|-
|{{flag|Saint Vincent and the Grenadines}}
|[[Independence Day (Saint Vincent and the Grenadines)|Independence Day]]
|{{sort|10-27|27 October}}
|1979
|
|-
|{{flag|Samoa}}
|[[Independence Day (Samoa)|Independence Day]]
|{{sort|06-01|1 June}}
|1962
|[[New Zealand]]
|
|-
|{{flag|São Tomé and Príncipe}}
|[[Independence Day (São Tomé and Príncipe)|Independence Day]]
|{{sort|07-12|12 July}}
|1975
|[[Portugal]]
|Effective date of the agreement with Portugal reached on 26 November 1974.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www1.ci.uc.pt/cd25a/wikka.php?wakka=descon12|title=Acordo Portugal – MLSTP|work=Centro de Documentação 25 de Abril|publisher=University of Coimbra|language=pt|access-date=10 March 2020|archive-date=1 ਅਗਸਤ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801202937/http://www1.ci.uc.pt/cd25a/wikka.php?wakka=descon12|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=3FzT7IFsSKoC&amp;pg=PA597|title=Independence Documents of the World|publisher=Oceana Publications Inc|year=1977|isbn=0379007959|editor-last1=Samest Blaustein|editor-first1=Albert P.|volume=2|page=597|editor-last2=Sigler|editor-first2=Jay Adrian|editor-last3=Beede|editor-first3=Benjamin R.}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Senegal}}
|[[Independence Day (Senegal)|Independence Day]]
|{{sort|04-04|4 April}}
|1960
|[[France]]
|
|-
|{{flag|Serbia}}
|[[Statehood Day (Serbia)|Statehood Day]]
|{{sort|02-15|15 February}}
|1804 and 1835
|[[Ottoman Empire]]
|The beginning of [[First Serbian Uprising]] in 1804, it evolved into a [[Serbian Revolution]], war for independence from [[Ottoman Empire]]; and the adoption of the first [[Constitution of Serbia|Constitution]] in 1835.
|-
|{{flag|Seychelles}}
|[[Independence Day (Seychelles)|Independence Day]]
|{{sort|06-29|29 June}}
|1976
| rowspan=&quot;2&quot; |[[United Kingdom]]
|
|-
|{{flag|Sierra Leone}}
|[[Independence Day (Sierra Leone)|Independence Day]]
|{{sort|04-27|27 April}}
|1961
|
|-
|{{flag|Singapore}}
|[[National Day (Singapore)|National Day]]
|{{sort|08-09|9 August}}
|1965
|[[Malaysia]]
|[[Proclamation of Singapore]].
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |{{flag|Slovakia}}
|[[Independence Day (Slovakia)|Independence Day]]
|{{sort|07-17|17 July}}
|1992
|[[Czech and Slovak Federative Republic|Czechoslovakia]]
|Declaration of Independence in 1992 (only a [[Remembrance days in Slovakia|remembrance day]]), [[de jure]] independence came on 1 January 1993, after the division of [[Czechoslovakia]] ([[Public holidays in Slovakia|public holiday]]).
|-
|[[Independence Day (Slovakia)|Independence Day]]
|{{sort|10-28|28 October}}
|1918
|[[Austria-Hungary]]
|Independence declaration by the [[Czechoslovak National Council]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ww1.habsburger.net/en/chapters/day-coup-28-october-1918|title=The Day of the Coup: 28 October 1918|last=Mutschlechner|first=Martin|work=The First World War and the End of the Habsburg monarchy|publisher=Schloß Schönbrunn Kultur- und Betriebsges.m.b.H.|access-date=13 March 2020|translator=Abigail Prohaska}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Remembrance days in Slovakia|Restoration Day]]
|{{sort|01-01|1 January}}
|1993
|[[Czechoslovakia]]
|Effective date of the [[Dissolution of Czechoslovakia]] into [[Czech Republic]] and [[Slovakia]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-30059011|title=Czech Republic Slovakia: Velvet Revolution at 25|date=17 November 2014|publisher=BBC|access-date=13 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |{{flag|Slovenia}}
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Independence and Unity Day (Slovenia)|Independence and Unity Day]]
|{{sort|06-25|25 June}}
| rowspan=&quot;2&quot; |1991
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Socialist Federal Republic of Yugoslavia|SFR Yugoslavia]]
| rowspan=&quot;2&quot; |Date of the release of the official results of the independence [[plebiscite]] in 1990, confirming [[secession]] from [[Socialist Federal Republic of Yugoslavia|Yugoslavia]]. ([[Statehood Day (Slovenia)|Statehood Day]]). Declared independence from Yugoslavia in 1991.
|-
|{{sort|12-26|26 December}}
|-
|{{flag|Solomon Islands}}
|[[Independence Day (Solomon Islands)|Independence Day]]
|{{sort|07-07|7 July}}
|1978
|[[United Kingdom]]
|
|-
|{{flag|Somalia}}
|[[Independence Day (Somalia)|Independence Day]]
|{{sort|07-01|1 July}}
|1960
|[[United Kingdom]], [[Italy]]
|Union of the [[Trust Territory of Somalia]] (former [[Italian Somaliland]]) and [[British Somaliland]] to form the [[Somali Republic]]. Event commemorated annually.
|-
|{{flag|Somaliland}}
|[[Independence Day (Somaliland)|Independence Day]]
|{{sort|05-18|18 May}}
|1991
|[[Somali Democratic Republic]]
|
|-
|{{flag|South Sudan}}
|[[Independence Day (South Sudan)|Independence Day]]
|{{sort|07-09|9 July}}
|2011
|[[Sudan]]
|
|-
|{{flag|Sri Lanka}}
|[[Independence Day (Sri Lanka)|Independence Day]]
|{{sort|02-04|4 February}}
|1948
|[[United Kingdom]]
|
|-
|{{flag|Sudan}}
|[[Independence Day (Sudan)|Independence Day]]
|{{sort|01-01|1 January}}
|1956
|[[United Kingdom]] and [[Egypt]]
|
|-
|{{flag|Suriname}}
|[[Independence Day (Suriname)|Independence Day]]
|{{sort|11-25|25 November}}
|1975
|[[Netherlands]]
|
|-
|{{flag|Sweden}}
|[[National Day of Sweden|National Day]]
|{{sort|06-06|6 June}}
|1523
|[[Kalmar Union]]
|Celebrates the election of King [[Gustav Vasa]] in 1523 and the new constitutions in [[Instrument of Government (1809)|1809]] and [[Constitution of Sweden|1974]]. The election of King Gustav Vasa was the ''de facto'' end of the [[Kalmar Union]] and has been seen as a formal declaration of independence.
|-
|{{flag|Switzerland|size=23px}}
|[[Swiss National Day]]
|{{sort|08-01|1 August}}
|1291
|[[Roman Empire|Holy Roman Empire]]
|Alliance against the [[Holy Roman Empire]] in 1291.
|-
|{{flag|Syria}}
|[[Evacuation Day (Syria)|Evacuation Day]]
|{{sort|04-17|17 April}}
|1946
|[[France]]
|End of the [[Mandate for Syria and the Lebanon|French Mandate of Syria]] in 1946.
|-
|{{flagdeco|ROC}} [[Geography of Taiwan|Taiwan]] and [[Penghu]]
|[[Retrocession Day]]
|{{sort|10-25|25 October}}
|1945
|[[Empire of Japan]]
|After the surrender of Japan, [[Taiwan under Japanese rule|Taiwan and Penghu]] was put under the post-war occupation of China in accordance with the arrangement in [[General Order No. 1]]; this would prove to be very useful for [[Republic of China (1912–1949)|Nationalist-led China]], as within four years, Taiwan would serve as a refuge for [[Chiang Kai-shek]] and his [[Kuomintang|forces]] following the [[Communist Party of China|Communist]] [[Chinese Communist Revolution|takeover]] of China. Japan relinquished the claims to Taiwan and Penghu in the [[Treaty of San Francisco]] on 28 April 1952, but the sovereignty of the islands remained undetermined to this day. Taiwan and Penghu are still today governed by the Republic of China in a post-war capacity recognized by a few states as the sole legitimate government of &quot;China&quot;. See also [[Political status of Taiwan]], [[Theory of the Undetermined Status of Taiwan]] and [[Taiwan independence movement]].
|-
|{{flag|Tajikistan}}
|[[Independence Day (Tajikistan)|Independence Day]]
|{{sort|09-09|9 September}}
|1991
|[[Soviet Union]]
|
|-
|{{flag|Tanzania}}
|[[Independence Day (Tanzania)|Independence Day]]
|{{sort|12-09|9 December}}
|1961
|[[United Kingdom]]
|Independence as [[Tanganyika (1961–1964)|Tanganyika]].
|-
|{{flag|Togo}}
|[[Independence Day (Togo)|Independence Day]]
|{{sort|04-27|27 April}}
|1960
|[[France]]
|
|-
|{{flag|Tonga}}
|[[Emancipation Day (Tonga)|Emancipation Day]]
|{{sort|06-04|4 June}}
|1970
| rowspan=&quot;2&quot; |[[United Kingdom]]
|Termination of protectorate status in 1970.
|-
|{{flag|Trinidad and Tobago}}
|[[Independence Day (Trinidad and Tobago)|Independence Day]]
|{{sort|08-31|31 August}}
|1962
|Effective date of the [[Trinidad and Tobago Independence Act 1962]].
|-
|{{flag|Tunisia}}
|[[Independence Day (Tunisia)|Independence Day]]
|{{sort|03-20|20 March}}
|1956
|[[France]]
|
|-
|{{flag|Turkmenistan}}
|[[Independence Day (Turkmenistan)|Independence Day]]
|{{sort|09-27|27 September}}
|1991
|[[Soviet Union]]&lt;ref&gt;{{cite book|title=Tribal Nation: The Making of Soviet Turkmenistan|last=Edgar|first=Adrienne Lynn|publisher=[[Princeton University Press]]|year=2004|isbn=0-691-11775-6|location=Princeton|page=1|quote=On October&amp;nbsp;27, 1991, the Turkmen Soviet Socialist Republic declared its independence from the Soviet Union.}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|{{flag|Tuvalu}}
|[[Independence Day (Tuvalu)|Independence Day]]
|{{sort|10-01|1 October}}
|1978
| rowspan=&quot;2&quot; |[[United Kingdom]]
|
|-
|{{flag|Uganda}}
|[[Independence Day (Uganda)|Independence Day]]
|{{sort|10-09|9 October}}
|1962
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |{{flag|Ukraine}}
|[[Independence Day of Ukraine|Independence Day]]
|{{sort|08-24|24 August}}
|1991
|[[Soviet Union]]
|[[Declaration of Independence of Ukraine]]
|-
|[[Day of Unity of Ukraine|Day of Unity]]
|{{sort|01-22|22 January}}
|1919
|[[Russian Soviet Federative Socialist Republic]] and [[Austria-Hungary]]
|[[Act Zluky|Unification of Ukraine]] on 22 January 1919.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mfa.gov.ua/mfa/en/publication/content/290.htm|title=Holidays|publisher=Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|archive-url=https://web.archive.org/web/20060420145124/http://www.mfa.gov.ua/mfa/en/publication/content/290.htm|archive-date=20 April 2006|access-date=24 August 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|United Arab Emirates}}
|[[National Day (United Arab Emirates)|National Day]]
|{{sort|12-02|2 December}}
|1971
|[[United Kingdom]]
|
|-
|{{flag|United States}}
|[[Independence Day (United States)|Independence Day]] or [[Fourth of July]]
|{{sort|07-04|4 July}}
|1776
|[[Kingdom of Great Britain]]
|[[United States Declaration of Independence]].
|-
|{{flag|Uruguay}}
|[[Independence Day (Uruguay)|Independence Day]]
|{{sort|08-25|25 August}}
|1825
|[[Empire of Brazil]]
|Declaration of independence and union with the [[United Provinces of the Río de la Plata]].
|-
|{{flag|Uzbekistan}}
|[[Independence Day (Uzbekistan)|Independence Day]]
|{{sort|09-01|1 September}}
|1991
|[[Soviet Union]]
|
|-
|{{flag|Vanuatu}}
|[[Independence Day (Vanuatu)|Independence Day]]
|{{sort|07-30|30 July}}
|1980
|[[United Kingdom]] and [[France]]
|
|-
|{{flag|Vatican City}}
|[[Independence Day (Vatican City)|Independence Day]]
|{{sort|02-11|11 February}}
|1929
|[[Italy]]
|[[Lateran Treaty]]
|-
|{{flag|Venezuela}}
|[[Independence Day (Venezuela)|Independence Day]]
|{{sort|07-05|5 July}}
|1811
|[[Spanish Empire]]
|[[Venezuelan Declaration of Independence]].
|-
|{{flag|Vietnam}}
|[[Independence Day (Vietnam)|Independence Day]]
|{{sort|09-02|2 September}}
|1945
|[[Empire of Japan]] and [[France]]
|[[Proclamation of Independence of the Democratic Republic of Vietnam]].
|-
|{{flag|Yemen}}
|[[Independence Day (Yemen)|Independence Day]]
|{{sort|11-30|30 November}}
|1967
| rowspan=&quot;3&quot; |[[United Kingdom]]
|Declaration of independence as [[PDRY|South Yemen]].
|-
|{{flag|Zambia}}
|[[Independence Day (Zambia)|Independence Day]]
|{{sort|10-24|24 October}}
|1964
|Effective date of the [[Zambia Independence Act 1964]].
|-
|{{flag|Zimbabwe}}
|[[Independence Day (Zimbabwe)|Independence Day]]
|{{sort|04-18|18 April}}
|1980
|Granting of independence by the United Kingdom in 1980; it had previously [[Rhodesia's Unilateral Declaration of Independence|declared independence]] as [[Rhodesia]] on 11 November 1965
|}

&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>n1s732ykg2p7viyco4zwejm6tsw0fsc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਦੀਨਾ ਮਹਿਤਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151181</id>
    <revision>
      <id>845296</id>
      <parentid>764956</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T17:07:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10257" sha1="be9dr5njkf9aam9llx3qugjm6uxhx16" xml:space="preserve">'''ਦੀਨਾ ਮਹਿਤਾ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਾਰੋਬਾਰੀ, ਦਲਾਲ, ਨਿਵੇਸ਼ਕ, ਵਿੱਤੀ ਸਲਾਹਕਾਰ, ਚਾਰਟਰਡ ਅਕਾਊਂਟੈਂਟ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁਨ ਹੈ। ਉਹ ਅਸਿਤ ਸੀ. ਮਹਿਤਾ ਇਨਵੈਸਟਮੈਂਟ ਇੰਟਰਮੀਡੀਏਟਸ ਲਿਮਿਟੇਡ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Asit C Mehta Financial Serv (ASIT:Mumbai) |url=http://investing.businessweek.com/research/stocks/people/person.asp?personId=33663071&amp;ticker=ASIT:IN |access-date=11 February 2018 |website=Bloomberg}}&lt;/ref&gt; ਦੀ ਮੈਨੇਜਿੰਗ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ। ਮਹਿਤਾ ਬੰਬੇ ਸਟਾਕ ਐਕਸਚੇਂਜ, [[ਮੁੰਬਈ]] ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੀ।

== ਕੈਰੀਅਰ ==
ਉਹ ਰਿਲਾਇੰਸ ਐਸੇਟ ਰੀਕੰਸਟ੍ਰਕਸ਼ਨ ਕੰਪਨੀ ਲਿਮਿਟੇਡ, ਮੈਗਮਾ ਹਾਊਸਿੰਗ ਫਾਈਨਾਂਸ ਲਿਮਿਟੇਡ, ਫਿਨੋ ਪੇਮੈਂਟਸ ਬੈਂਕ ਲਿਮਿਟੇਡ, ਅਤੇ ਐਨਐਮਆਈਐਮਐਸ ਐਲੂਮਨੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਬੋਰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਹੈ। ਉਹ ਲੰਡਨ ਸਟਾਕ ਐਕਸਚੇਂਜ ਦੀ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਕੰਪਨੀ, CISI ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦੇ ਇੰਡੀਆ ਬੋਰਡ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਹੈ। ਉਹ ਸੈਂਟਰਲ ਡਿਪਾਜ਼ਟਰੀ ਸਰਵਿਸਿਜ਼ ਲਿਮਟਿਡ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਾਰਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਟਾਕ ਐਕਸਚੇਂਜਾਂ ਦੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ, ਸਾਊਥ ਏਸ਼ੀਅਨ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ ਐਕਸਚੇਂਜ ਦੀ ਪ੍ਰਮੋਟਰ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਹੈ। ਉਹ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕਿਓਰਿਟੀਜ਼ ਰੈਗੂਲੇਟਰਜ਼ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਲਈ ਸੱਦਾ-ਪੱਤਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਟਾਕ ਐਕਸਚੇਂਜ, ਮੁੰਬਈ ਦੀ ਮਿਉਚੁਅਲ ਫੰਡਾਂ ਬਾਰੇ ਸੂਚਕਾਂਕ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਸੇਬੀ ਕਮੇਟੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ SEBI ਦੇ ਯੋਗਤਾ (CORE) ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ, ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਕਮੇਟੀ, ਡੀਲਿਸਟਿੰਗ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਮੇਟੀ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ਕ ਸਿੱਖਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Deena Mehta |url=https://www.finobank.com/about-us/about-fino/board-of-directors/deena-mehta/ |access-date=2023-02-09 |archive-date=2021-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210619152537/https://www.finobank.com/about-us/about-fino/board-of-directors/deena-mehta/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=NMIMS Alumni Association |url=https://www.nmims.edu/docs/AQAR%20submitted%2027%20Jan%202021%20FINAL.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=CISI Institute |url=https://www.cisi.org/cisiweb2/cisi-website/homepages/cisi-financial-services-professional-body-india}}&lt;/ref&gt;

ਦੀਨਾ ਮਹਿਤਾ [[Prempuri Ashram Trust|ਪ੍ਰੇਮਪੁਰੀ ਆਸ਼ਰਮ ਟਰੱਸਟ]] ਦੀ ਵਾਈਸ ਚੇਅਰਮੈਨ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=prempuri ashram |url=https://www.prempuri.org/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=24&amp;Itemid=40 |access-date=12 May 2022 |archive-date=9 ਫ਼ਰਵਰੀ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230209152234/https://www.prempuri.org/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=24&amp;Itemid=40 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;


ਮਹਿਤਾ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਡਾਇਰੈਕਟਰਜ਼ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਰਹੇ ਹਨ:

* ਕਾਟਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ ਇੰਡੀਆ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Cotton Association of India to launch 1st price index |url=http://www.business-standard.com/article/markets/cotton-association-of-india-to-launch-1st-price-index-108090301057_1.html |access-date=12 September 2013}}&lt;/ref&gt;
* ਬੋਰਡ ਆਫ ਸੈਂਟਰਲ ਡਿਪਾਜ਼ਟਰੀ ਸਰਵਿਸਿਜ਼ (ਇੰਡੀਆ) ਲਿਮਿਟੇਡ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archived copy |url=https://www.cdslindia.com/downloads/annual_rep/CDSLANNREP1999-2000.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120704072814/http://www.cdslindia.com/downloads/annual_rep/CDSLANNREP1999-2000.pdf |archive-date=4 July 2012 |access-date=12 September 2013}}&lt;/ref&gt;
* ਅਗਸਤ 2011 ਤੋਂ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪੇਮੈਂਟ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=NPCI |url=http://www.npci.org.in/DeenaMehta.html |access-date=12 September 2013}}&lt;/ref&gt;
* ਗੰਧਾਰ ਆਇਲ ਰਿਫਾਇਨਰੀ (ਇੰਡੀਆ) ਲਿਮਿਟੇਡ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=GORIL |url=https://dyvmwwyqozzzb.cloudfront.net/main/GORIL_Annual_Report-2.pdf |access-date=2023-02-09 |archive-date=2023-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230209152240/https://dyvmwwyqozzzb.cloudfront.net/main/GORIL_Annual_Report-2.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* ਮੈਗਮਾ ਹਾਊਸਿੰਗ ਫਾਈਨਾਂਸ ਲਿਮਿਟੇਡ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Magma |url=https://poonawallafincorp.com/uploads/6.Poonawalla-Housing-Finance-Annual-Report-for-FY-2019-2020.pdf |access-date=2023-02-09 |archive-date=2023-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230209152235/https://poonawallafincorp.com/uploads/6.Poonawalla-Housing-Finance-Annual-Report-for-FY-2019-2020.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* ਵਿਲਸਨ ਕਾਲਜ ਐਮ.ਕਾਮ ਕੋਰਸ ਦੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕਮੇਟੀ
* MIT ਪੁਣੇ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਫੈਕਲਟੀ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=MIT Pune Economics |url=https://economics.mitwpu.edu.in/images/school-of-economics/PPT/economics-admission-ppt_pg.pdf |access-date=2023-02-09 |archive-date=2023-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230209152240/https://economics.mitwpu.edu.in/images/school-of-economics/PPT/economics-admission-ppt_pg.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* IES ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਸੰਸਥਾਨ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=IES College |url=https://www.ies.edu/uploads/fckuploads/files/mandatory%20disclosure%2018-19%20%20Revised%20Final%20Copy(1).pdf}}&lt;/ref&gt;
* NMIMS ਵਪਾਰ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕੋਰਸ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=NMIMS |url=https://sbmnmimsalumni.org/narsee-monjee-institute-of-management-studies-216/ }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਫ਼ਰਵਰੀ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ਉਹ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਫੈਕਲਟੀ ਵੀ ਸੀ  ਆਈਆਈਐਮ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sify Article |url=http://www.sify.com/movies/boxoffice.php?id=13426677&amp;cid=20676 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130912060732/http://www.sify.com/movies/boxoffice.php?id=13426677&amp;cid=20676 |archive-date=12 September 2013 |access-date=12 September 2013}}&lt;/ref&gt; ਵਿਖੇ ਸਟਾਕ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ 'ਤੇ

== ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ==

* ਐਕਸਚੇਂਜ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੇ 125 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਬਈ ਸਟਾਕ ਐਕਸਚੇਂਜ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਪ੍ਰਧਾਨ&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 March 2001 |title=Deena Mehta is the first woman to head Bombay Stock Exchange |url=http://www.rediff.com/money/2001/mar/09deena.htm |access-date=11 February 2018 |website=Rediff.com}}&lt;/ref&gt;
* ਲੇਡੀਜ਼ ਵਿੰਗ ਇੰਡੀਅਨ ਮਰਚੈਂਟ ਚੈਂਬਰ ਵੱਲੋਂ ਬੈਂਕਿੰਗ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਸਨਮਾਨਿਤ
* ਦਸੰਬਰ 2005 ਵਿੱਚ ਵਿੱਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਕੌਸਮੌਸ ਬੈਂਕ ਦੁਆਰਾ ਸਨਮਾਨਿਤ
* 1998 ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਜੈਸੀਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਵਪਾਰਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤੀ ਵਜੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ
* 2011 ਵਿੱਚ NMIMS ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਲੂਮਨੀ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=NMIMS Alumni List |url=https://www.getmyuni.com/articles/nmims-mumbai-alumni}}&lt;/ref&gt;

== ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ==
ਮਹਿਤਾ ਦਾ ਵਿਆਹ 1984 ਤੋਂ ਅਸਿਤ ਮਹਿਤਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਬੇਟੇ ਆਦਿਤਿਆ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;ToI&quot;&gt;{{Cite web |date=18 March 2001 |title=The power broker |url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/stoi/The-power-broker/articleshow/34353807.cms |website=Times of India}}&lt;/ref&gt; ਅਗਸਤ 2018 ਵਿੱਚ, ਮਹਿਤਾ ਨੇ ''VartaLab'' ਪੋਡਕਾਸਟ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਦਿਲਚਸਪੀਆਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ep. 02: Feat. Deena Mehta |url=https://ivmpodcasts.com/vartalab-episode-list/2018/4/30/ep-02-feat-deena-mehta |access-date=2019-11-14 |website=IVM Podcasts - Indian Podcasts for you to listen to |language=en-US |archive-date=2019-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191114205421/https://ivmpodcasts.com/vartalab-episode-list/2018/4/30/ep-02-feat-deena-mehta |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਜਰਾਤੀ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>be9dr5njkf9aam9llx3qugjm6uxhx16</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਭਾਗਵੰਤੀ ਨਾਵਾਨੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151764</id>
    <revision>
      <id>845332</id>
      <parentid>842806</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T03:39:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9179" sha1="s1qxx8gfhdi60fgzwdrqj1ugr2enmxr" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = ਭਾਗਵੰਤੀ ਨਾਵਾਨੀ
| image              = 
| image_size         = 
| caption            = 
| native_name        = 
| native_name_lang   = 
| other_names        = ਸਿੰਧੀ ਕੋਇਲ
| birth_name         = 
| birth_date         = {{birth date|1940|02|1|df=yes}}
| birth_place        = [[ਨਸੇਰਪੁਰ]], [[ਸਿੰਧ ਪ੍ਰਾਂਤ (1936-55)|ਸਿੰਧ ਪ੍ਰਾਂਤ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ]]
| death_date         = {{death date and age|1986|10|22|1940|02|1|df=yes}}
| death_place        = [[ਭਾਰਤ]]
| nationality        = [[ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ|ਭਾਰਤੀ]]
| occupation         = [[ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾ]], [[ਲੋਕ ਗਾਇਕਾ]], [[ਅਭਿਨੇਤਰੀ]]
| years_active       = 1960–1980
| parents            = 
| relatives          = 
| awards             = 
| honours            = 
| signature          = 
}}

ਭਾਗਵੰਤੀ ਨਾਵਾਨੀ (1 ਫਰਵਰੀ 1940 – 22 ਅਕਤੂਬਰ 1986) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਗਾਇਕਾ ਅਤੇ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਸੀ ਜੋ [[ਸਿੰਧੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਸਿੰਧੀ]] -ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ [[ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ|ਲੋਕ]] ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਪਿਠਵਰਤੀ ਗਾਇਕ|ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾ]] ਵੀ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਸੁਰੀਲੀ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਹ &quot;ਸਿੰਧੀ ਕੋਇਲ&quot; ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਗੀਤ, &quot;ਲਾਡਾ&quot; ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਉਹ ਫਿਲਮ ''ਸਿੰਧੂ ਜੈ ਕਿਨਾਰੇ'' ਵਿੱਚ ਨਾਇਕਾ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਅੱਠ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

== ਜੀਵਨੀ ==
ਭਾਗਵੰਤੀ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਫਰਵਰੀ 1940 ਨੂੰ [[ਕਰਾਚੀ]], [[ਸਿੰਧ]], ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ (ਹੁਣ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਸਿੰਧ ਦੇ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ [[ਨਸਰਪੁਰ|ਨਸੇਰਪੁਰ]] ਤੋਂ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bhagwanti Navani |url=https://sindhyat.com/artist/Bhagwanti%20Navani |access-date=2020-05-25 |website=Sindhyat |language=en}}&lt;/ref&gt; ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਜੱਸੂ ਮੱਲ ਨਵੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਵਿਸ਼ਨੀ ਬਾਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Dr Asha|first=Dayal|date=2021-01-31|title=سنڌين جي ڪوئل ڀڳونتي نواڻي|url=http://epaper.hindvasi.com/31-01-2021/2|journal=Hindvasi|volume=|pages=2|via=|access-date=2023-02-12|archive-date=2024-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20241222193553/https://epaper.hindvasi.com/31-01-2021/2|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭਰਾ ਅਤੇ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਸਨ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਬੰਬਈ, ਭਾਰਤ (ਹੁਣ [[ਮੁੰਬਈ]] ) ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਪਰਵਾਸ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਇੰਡੀਅਨ ਗਰਲਜ਼ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹ ਰਹੀ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;es&quot;&gt;{{Cite web |title=سنڌوءَ جي ڪناري |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%88%D8%A1%D9%8E%20%D8%AC%D9%8A%20%DA%AA%D9%86%D8%A7%D8%B1%D9%8A |access-date=2020-05-25 |website=[[Encyclopedia Sindhiana]] |language=sd |archive-date=2024-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241222045352/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%88%D8%A1%D9%8E%20%D8%AC%D9%8A%20%DA%AA%D9%86%D8%A7%D8%B1%D9%8A |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਕਮਲਾ ਗਰਲਜ਼ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਿੰਧੀਆਂ ਲਈ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ 1957 ਵਿੱਚ ਦਸਵੀਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕੀਤੀ।

ਉਸਨੇ ਦੇਵਘਰ ਸੰਗੀਤ ਸਕੂਲ, ਅਰੁਣ ਸੰਗੀਤ ਵਿਦਿਆਲਾ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਰਸਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਪੀਪਲ ਥੀਏਟਰ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੀ ਸੰਗੀਤਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਕਾਨੂ ਘੋਸ਼ ਅਤੇ ਕਨੂੰ ਰੇ ਦੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵਧੀ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Bhagwanti Navani |url=https://thesindhuworld.com/bhagwanti-navani/ |access-date=2020-05-25 |website=The Sindhu World}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੰਧੀ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭਜਨ, ਦੋਹੀਰਾ, ਕਲਾਮ, ਓਰੰਸ, ਲੋਰੀ, ਲਾਡਸ, ਸਖੀਆਂ ਅਤੇ ਸਹਿਰਾ ਆਦਿ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ|ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ]] ਲਈ ਗਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਮਹਿੰਦਰ ਕਪੂਰ]], ਸੀਐਚ ਆਤਮਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹੋਰ ਦਿੱਗਜ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਦੋਗਾਣੇ ਗਾਏ।

ਉਹ 1960 ਅਤੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀਆਂ ਸਿੰਧੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ''ਝੂਲੇਲਾਲ'', ''ਲਾਡਲੀ'', ''ਸਿੰਧੂਆ ਜੇ ਕਿਨਾਰੇ'', &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sindhu-a Je Kinare |url=http://sindhiwiki.org/index.php?title=Sindhu-a_Je_Kinare |website=sindhiwiki.org |publisher=Encyclopedia of Sindhi}}&lt;/ref&gt; ''ਸ਼ਾਲ ਧੀਰ ਨਾ ਜਮਾਂ'', ''ਹੋਜਾਮਾਲੋ'', ''ਕੰਵਰ ਰਾਮ'', ''ਹਲੂ ਤਾ ਭਾਜੀ ਹਲੂਣ'', ਅਤੇ ''ਪ੍ਰਦੇਸੀ ਪ੍ਰੀਤਮ'' ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web |title=Bhagwanti Navani |url=https://thesindhuworld.com/bhagwanti-navani/ |access-date=2020-05-25 |website=The Sindhu World}}&lt;/ref&gt;

ਭਾਗਵੰਤੀ ਇੱਕ ਬਹੁਮੁਖੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਵੀ ਸੀ। ਉਹ ਸਿੰਧੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੇਖਕ ਗੋਬਿੰਦ ਮੱਲ੍ਹੀ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਲਾਕਰ ਮੰਡਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ 3,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਟੇਜ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤੇ। ਉਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਟਕ ''ਮਹਿਮਨ'', ''ਗੁਸਤਾਖੀ ਮਾਫ਼'', ''ਤੁਹੀਂਜੋ ਸੋ ਮੁਹਿੰਜੋ'' ਅਤੇ ''ਦੇਸ਼ ਜੀ ਲਲਕਾਰ'' ਸਨ। ਉਹ 1968 ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਿੰਧੀ ਫਿਲਮ ''ਸਿੰਧੂ ਜੇ ਕਿਨਾਰੇ'' (ਸਿੰਧ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ) ਵਿੱਚ ਹੀਰੋਇਨ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;es2&quot;&gt;{{Cite web |title=سنڌوءَ جي ڪناري |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%88%D8%A1%D9%8E%20%D8%AC%D9%8A%20%DA%AA%D9%86%D8%A7%D8%B1%D9%8A |access-date=2020-05-25 |website=[[Encyclopedia Sindhiana]] |language=sd |archive-date=2024-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241222045352/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%88%D8%A1%D9%8E%20%D8%AC%D9%8A%20%DA%AA%D9%86%D8%A7%D8%B1%D9%8A |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ਮੌਤ ==
22 ਅਕਤੂਬਰ 1986 ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ 3 ਅਕਤੂਬਰ 1987 ਨੂੰ &quot;ਭਗਵੰਤੀ ਨਾਵਣੀ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਟਰੱਸਟ&quot; ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bhagwanti Navani Trust |url=http://gobindmalhi.com/Bhagwanti-Navani-Trust |access-date=2020-05-25 |website=gobindmalhi.com}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
&lt;references /&gt;
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੰਧੀ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੇ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅੌਰਤ ਗਾਇਕਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1940]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1986 ਵਿੱਚ ਮਰੇ]]</text>
      <sha1>s1qxx8gfhdi60fgzwdrqj1ugr2enmxr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਜੈਸੀ ਪੌਲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153789</id>
    <revision>
      <id>845285</id>
      <parentid>830163</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:56:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13680" sha1="pcpeuc2g0uqrshb1mky4vdjwjx7v9id" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = ਜੈਸੀ ਪੌਲ
| image              = File:Jessie_Paul.jpg
| alt                = 
| caption            = 
| other_names        = 
| birth_name         = 
| birth_date         = &lt;!-- {{birth date|df=yes|YYYY|MM|DD}} --&gt;
| birth_place        = 
| death_date         = &lt;!-- {{Death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --&gt;
| death_place        = 
| nationality        = ਭਾਰਤੀ
| citizenship        = ਭਾਰਤੀ
| education          = 
| occupation         = ਲੇਖਕ, ਮਾਰਕੀਟਰ, ਸੀ.ਈ.ਓ
| years_active       = 
| employer           = 
| organization       = 
| known_for          = 
| notable_works      = 
| title              = 
| term               = 
| predecessor        = 
| successor          = 
| boards             = 
| spouse             = 
| partner            = 
| children           = 1 ਧੀ
| parents            = 
| relatives          = 
| awards             = 
| website            = 
}}
[[Category:Articles with hCards]]
'''ਜੈਸੀ ਪਾਲ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: '''Jessie Paul''') ਇੱਕ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਮਾਹਰ,&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.business-standard.com/article/companies/media-darling-infosys-fights-bad-press-114061100084_1.html|title=Media-darling Infosys fights bad press|publisher=[[Business Standard]]}}&lt;/ref&gt; ਸੰਸਥਾਪਕ,&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tech/tech-news/Whats-in-a-name-E-lot-they-say/articleshow/46629205.cms|title=What's in a name? E-lot, they say|work=[[The Times of India]]}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਸਲਾਹਕਾਰ ਫਰਮ ਦਾ [[ਮੁੱਖ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ|ਸੀਈਓ]],&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/the-next-generation-of-women-entrepreneurs/jessie-paul/slideshow/10178452.cms|title=ET : The next generation of women entrepreneurs : JESSIE PAUL|publisher=The Economic Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.businesstoday.in/videos/knowledge-forum-on-hr/2015/jessie-paul-says-structured-environment-to-work-from-home/216798.html|title=No structured environment to work from home: Jessie Paul|work=[[Business Today (India)|Business Today]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jessie Paul, CEO Paul Writer, the Biggest B2B Marketing Community in India: Three Golden Rules of Frugal Marketing |url=http://www.thenextwomen.com/jessie-paul-ceo-paul-writer-biggest-b2b-marketing-community-india-three-golden-rules-frugal-marketing/ |publisher=The Next woman |access-date=2023-02-24 |archive-date=2018-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181021145716/https://www.thenextwomen.com/jessie-paul-ceo-paul-writer-biggest-b2b-marketing-community-india-three-golden-rules-frugal-marketing/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-12-11/news/30502407_1_social-media-raj-employee|title=Social media &amp; privacy: How Twitter tattles hurt|publisher=[[The Economic Times]]|access-date=2023-02-24|archive-date=2016-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313022830/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-12-11/news/30502407_1_social-media-raj-employee|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.livemint.com/Money/pJp31I0FME6Bfa4sfCAYJM/Amazon-gives-big-ad-push-to-Kindle.html|title=Amazon gives big ad push to Kindle|publisher=The Mint}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਸਪੀਕਰ,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Harvard Business School &amp; Harvard Kennedy School India Conference 2016 Speaker : Jessie Paul, CEO Paul Writer |url=http://indiaconference.com/2016/speakers/jessie-paul/ |access-date=2023-02-24 |archive-date=2018-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181021145610/http://indiaconference.com/2016/speakers/jessie-paul/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;et10nov09jp&quot;&gt;{{Cite web |last=Shelley Singh |date=10 Nov 2009 |title=Wipro's CMO Jessie Paul quits to start own venture |url=http://economictimes.indiatimes.com/Corporate-Announcement/Jessie-Paul-quits-Wipro-to-start-own-venture/articleshow/5213972.cms |access-date=23 July 2010 |website=[[The Economic Times]] |publisher=[[The Times Group]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bw23ju10social&quot;&gt;{{Cite web |title=Is Your Company Ready To Go Social? |url=http://www.businessworld.in/bw/2010_07_09_Is_Your_Company_Ready_To_Go_Social.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100715055338/http://www.businessworld.in/bw/2010_07_09_Is_Your_Company_Ready_To_Go_Social.html |archive-date=15 July 2010 |access-date=23 July 2010 |website=[[Businessworld]]}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਪਰੋ ਆਈਟੀ ਬਿਜ਼ਨਸ&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shilpa Phadnis |date=23 January 2017 |title=Vice-chairman TK Kurien to leave Wipro this month |url=http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/vice-chairman-tk-kurien-to-leave-wipro-this-month/articleshow/56728655.cms |website=[[The Times of India]]}}&lt;/ref&gt; ਦੀ ਮੁੱਖ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਅਫਸਰ ਅਤੇ ਇਨਫੋਸਿਸ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀਜ਼ ਲਿਮਟਿਡ ਵਿਖੇ ਗਲੋਬਲ ਬ੍ਰਾਂਡ ਮੈਨੇਜਰ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.exchange4media.com/advertising/interview.aspx?id=494|title=Advertising Interviews : Jessie Paul|publisher=exchange4media|access-date=2023-02-24|archive-date=2017-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170615095617/http://www.exchange4media.com/advertising/interview.aspx?id=494|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/features/magazine/techies-all-and-loving-it/article1512066.ece|title=Techies all and loving it|work=[[The Hindu]]}}&lt;/ref&gt;

ਪਾਲ SQS ਇੰਡੀਆ BFSI ਲਿਮਿਟੇਡ,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=SQS India BFSI - Board of Directors |url=http://www.sqs-bfsi.com/investors/board-of-directors.php}}&lt;/ref&gt; ਐਕਸਪਲੀਓ ਸੋਲਿਊਸ਼ਨਜ਼,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Companies » Company Overview » Expleo Solutions Ltd |url=https://www.business-standard.com/company/expleo-solutions-33432/info |publisher=[[Business Standard]]}}&lt;/ref&gt; ਬਜਾਜ ਕੰਜ਼ਿਊਮਰ ਕੇਅਰ,&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://bangaloremirror.indiatimes.com/bangalore/cover-story/ceos-biz-honchos-offer-tips-to-get-back-into-the-game/articleshow/75281828.cms|title=CEOs, biz honchos offer tips to get back into the game|publisher=[[Bangalore Mirror]]}}&lt;/ref&gt; ਰਾਇਲ ਆਰਚਿਡ ਹੋਟਲਜ਼,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Regenta &amp; Royal Orchid Hotels - Board of Directors |url=https://www.royalorchidhotels.com/royal-orchid-group}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/IN/XNSE/ROHLTD/company-people/executive-profile/136059478|title=Lilian Jessie Paul, 49, Independent Non-Executive Director, Royal Orchid Hotels Ltd.|publisher=[[The Wall Street Journal]]|access-date=2023-02-24|archive-date=2023-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230224151811/https://www.wsj.com/market-data/quotes/IN/XNSE/ROHLTD/company-people/executive-profile/136059478|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਐਕਸੈਸ ਗ੍ਰਾਮੀਨ ਦੇ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਡਾਇਰੈਕਟਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/creditaccess-grameen-ltd/stocksupdate/companyid-31253.cms|title=CreditAccess Grameen Intimation Of Appointment Of Independent Directors|publisher=[[The Economic Times]]}}&lt;/ref&gt;

== ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ==
ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਨਵੈਂਟ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਸਿਡਨੀ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ 2 ਤੋਂ 5 ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਆਪਣੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਨਾਜ਼ਰੇਥ, [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਲ ਗਰਲਜ਼ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=2016-03-31 |title=Cutting Through Clutter And Raising the Bar - Meet Jessie Paul |url=https://www.kidskintha.com/cutting-through-clutter-and-raising-the-bar-meet-jessie-paul/ |access-date=2019-08-27 |website=Kidskintha |language=en-US |archive-date=2019-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827153822/https://www.kidskintha.com/cutting-through-clutter-and-raising-the-bar-meet-jessie-paul/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=99yCpqaupNcC&amp;q=jessie+paul+schooling&amp;pg=PT24|title=Breaking Barriers|last=Krishnan|first=Janaki|date=2013|publisher=Jaico Publishing House|isbn=9788184953954|language=en}}&lt;/ref&gt;

ਜੈਸੀ ਪਾਲ ਕੋਲ ਕੰਪਿਊਟਰ ਸਾਇੰਸ ਵਿੱਚ ਬੈਚਲਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ, ਤਿਰੂਚਿਰਾਪੱਲੀ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jessie Paul, Managing Director, Paul Writer |url=http://www.nasscom.in/sites/default/files/Speakers/Jessie_Paul.pdf |publisher=[[NASSCOM]] |access-date=2023-02-24 |archive-date=2017-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170220172255/http://www.nasscom.in/sites/default/files/Speakers/Jessie_Paul.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਤੋਂ [[ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ|ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ]] ਡਿਗਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਕਲਕੱਤਾ ਤੋਂ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ [[ਮਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਬਿਜ਼ਨਸ ਐਡਮਿਨਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ|ਐਮ.ਬੀ.ਏ.]] ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;Bloomberg&quot;&gt;{{Cite web |title=Executive profile&amp;nbsp;— Jessie Paul |url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/person.asp?personId=22583671&amp;privcapId=209503804&amp;previousCapId=209503804&amp;previousTitle=Gaglers,%20Inc. |access-date=13 January 2017 |website=Bloomberg}}&lt;/ref&gt;

ਜੈਸੀ ਪਾਲ ਸ਼ਾਦੀਸ਼ੁਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਇੱਕ ਬੇਟੀ ਹੈ। ਉਹ [[ਬੰਗਲੌਰ|ਬੰਗਲੁਰੂ]], ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

== ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ==

* ਚੇਅਰਮੈਨ ਅਵਾਰਡ, ਇਨਫੋਸਿਸ, 1998 &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2005-06-01 |title=Wipro Appoints Jessie Paul as Chief Marketing Officer |url=https://www.businesswire.com/news/home/20050601005512/en/Wipro-Appoints-Jessie-Paul-Chief-Marketing-Officer |access-date=2019-08-27 |website=www.businesswire.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
* DataQuest ਦੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ IT ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ, 2005&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2005-06-27 |title=Young Achiever |url=https://www.dqindia.com/young-achiever/ |access-date=2019-08-27 |website=DATAQUEST |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* ਬਿਜ਼ਨਸ ਟੂਡੇਜ਼ ਲਿਸਟ ਆਫ ਵੂਮੈਨ ਅਚੀਵਰਜ਼ ਇਨ ਇੰਡੀਆ, 2007 &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last=SiliconIndia |title=Five Most Admired Women Entrepreneurs in India |url=http://www.siliconindia.com/shownews/Five-Most-Admired-Women-Entrepreneurs-in-India-nid-86730-cid-100.html |access-date=2019-08-27 |website=siliconindia |archive-date=2019-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827153838/https://www.siliconindia.com/shownews/Five-Most-Admired-Women-Entrepreneurs-in-India-nid-86730-cid-100.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਆਈਟੀ ਪੀਪਲਜ਼ ਅਵਾਰਡ, 2008 &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Alagappan |first=Chitra |title=Share &amp; celebrate international women's day - 08 march 2012 - Inspirational - Others |url=https://www.caclubindia.com/forum/share-amp-celebrate-international-women-s-day-08-march-2012-193223.asp |access-date=2019-08-27 |website=CAclubindia |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[ਹਾਰਵਰਡ ਬਿਜ਼ਨਸ ਸਕੂਲ]], 2016 ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਆ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਸਪੀਕਰ।&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
* ਪੌਲੀਟੈਕਨਿਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, NY, USA ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਭਰਥ ਰਾਓ ਦੁਆਰਾ ਲੇਖਕ &quot;ਇੱਕ ਗਲੋਬਲ ਬ੍ਰਾਂਡ ਬਣਾਉਣਾ - ਵਿਪਰੋ ਦਾ ਕੇਸ ਅਧਿਐਨ&quot; ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Building a Global Brand: The Case of Wipro |url=http://faculty.poly.edu/~brao/2007.Wipro.PICMET.pdf |access-date=2023-02-24 |archive-date=2020-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020095723/http://faculty.poly.edu/~brao/2007.Wipro.PICMET.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* ਇਨਸੀਡ, 2009 ਦੇ ਅਮਿਤਾਵ ਚਟੋਪਾਧਿਆਏ ਦੁਆਰਾ ਵਿਪਰੋ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗਲੋਬਲ B2B ਬ੍ਰਾਂਡ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=WIPRO: Building a Global B-2-B Brand |url=https://amitavac.com/cms/cache/2013/09/INSEAD_Case_5615-Wipro-A-CS-EN-1-09-2011-w.pdf}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>pcpeuc2g0uqrshb1mky4vdjwjx7v9id</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154882</id>
    <revision>
      <id>845318</id>
      <parentid>771916</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T03:02:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47482-45</username>
        <id>61747</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>845318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32549" sha1="f7pib9ex880974jh466kas2d0lq3fdg" xml:space="preserve">{{Infobox official post
| post = ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ बहनचोद हिन्दू धर्म चोर है मांचोद जेनरल ओबीसी rapist of india criminals moneyeaters coweaters scammer gamblers gangsters fraud माधरजात भूमिहारन गोत्र भूमिहार राजपूत ब्राह्मण बनिया लाला यादव देश के हरामी
| body = 
| native_name = 
| insignia = Emblem of India.svg
| insigniasize = 75px
| insigniacaption = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ]]
| flag = Flag of India.svg
| flagborder = yes
| flagcaption = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਝੰਡਾ]]
| image = Official Photograph of Prime Minister Narendra Modi Portrait.png
| imagecaption = 
| imagesize = 
| alt = 
| incumbent = [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]]
| incumbentsince = {{Start date|df=y|2014|5|26}}
| department = 
| style = 
| type = ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਮੁੱਖੀ
| status = 
| abbreviation = 
| member_of = {{plainlist|[[ਭਾਰਤੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ]] &lt;br&gt; ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ }}
| reports_to = {{bulleted list|[[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]]|[[ਭਾਰਤ ਦਾ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]]|[[ਭਾਰਤੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ]]}}
| residence = [[7, ਲੋਕ ਕਲਿਆਣ ਮਾਰਗ]], [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]], [[ਦਿੱਲੀ]], [[ਭਾਰਤ]]
| seat = 
| nominator = 
| appointer = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]]
| appointer_qualified = 
| termlength = 
| termlength_qualified = 
| constituting_instrument = ਅਨੁਛੇਦ 74 ਅਤੇ 75, [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ]]
| precursor = 
| formation = {{start date and age|df=y|1947|08|15}}
| first = [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]]
| deputy = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ|ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]]
| salary = {{bulleted list|{{INRConvert|280000}} {{small|(ਮਹੀਨਾ)}}&lt;ref name=salary1/&gt;|{{INRConvert|3360000}} {{small|(ਸਲਾਨਾ)}}&lt;ref name=salary1&gt;as per Section 3 of {{Cite web|url=https://mha.gov.in/sites/default/files/MinisterAct1952_080714.pdf|title=The Salaries and Allowances of Ministers Act 1952 and the rules made thereunder|website=[[Ministry of Home Affairs]]|access-date=28 January 2019}}&lt;/ref&gt;}}
| website = {{URL|https://pmindia.gov.in}}
}}

'''ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ''' [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤ ਗਣਰਾਜ]] ਦੀ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ|ਸਰਕਾਰ]] ਦਾ ਮੁਖੀ ਹੈ। ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਥਾਰਟੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੁਣੀ ਹੋਈ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਕੋਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨਕ, ਨਾਮਾਤਰ, ਅਤੇ ਰਸਮੀ ਰਾਜ ਦਾ ਮੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਕਸਰ [[ਭਾਰਤੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ|ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ]] ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਸਦਨ, [[ਲੋਕ ਸਭਾ]], ਵਿੱਚ ਬਹੁਮਤ ਵਾਲੀ ਪਾਰਟੀ ਜਾਂ ਗੱਠਜੋੜ ਦਾ ਨੇਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਗਣਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਵਿਧਾਨਕ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੈਬਨਿਟ ਹਰ ਸਮੇਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਪ੍ਰਤੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਲੋਕ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|ਹਰ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ]] ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦੇਣਗੇ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਜਾਂ [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਅਤੇ ਬਰਖਾਸਤਗੀ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਅਹੁਦਿਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਸਨ, ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ 16 ਸਾਲ ਅਤੇ 286 ਦਿਨ ਚੱਲਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਲਾਲ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ|ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]] ਦੇ ਛੋਟੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਅਤੇ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੇ ਦੋ ਵਾਰ(11 ਅਤੇ 4 ਸਾਲ) ਦੇ ਲੰਬੇ ਕਾਰਜਕਾਲ, ਦੋਵੇਂ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸਨ। ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] ਨੇ 1989 ਤੱਕ ਚਾਰਜ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਜਦੋਂ ਛੇ ਅਸਥਿਰ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਦਹਾਕਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ]], [[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]], ਅਤੇ [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] ਨੇ ਆਪਣੇ  ਕਾਰਜਕਾਲ ਕੀਤੇ। ਮੋਦੀ ਭਾਰਤ ਦੇ 14ਵੇਂ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਹਨ, ਜੋ 26 ਮਈ 2014 ਤੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

== ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ==
ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਦਾ ਮੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਰਾਜ ਦਾ ਮੁਖੀ  (ਭਾਵ ਰਾਜਾ, ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ, ਜਾਂ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ) ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਸਮੀ ਸਥਿਤੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ-ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮਾਮਲਿਆਂ 'ਤੇ-ਸਿਰਫ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਸਲਾਹ 'ਤੇ। 

ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ (ਜੇਕਰ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਨ ) ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੇ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੰਸਦ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਨਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਤੋਂ ਸੰਸਦ ਦੁਆਰਾ ਬਿੱਲਾਂ ਦੇ ਪਾਸ ਹੋਣ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਦੂਜੇ ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

== ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਢਾਂਚਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ==
[[ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ|ਸੰਵਿਧਾਨ]] ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਰਾਜ ਦਾ ਮੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਸਲਾਹ ਦੇਣ ਲਈ ਬਣਾਏ ਗਏ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਦਾ ਮੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੰਸਦੀ ਲੋਕਤੰਤਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰਸਮੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਤੱਕ [[ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ|ਸੰਵਿਧਾਨ]] ਅਤੇ [[ਕਨੂੰਨ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ|ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ]] ਦੀ ਕੈਬਨਿਟ ਦੁਆਰਾ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਮੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਕੋਲ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਕਰਤੱਵ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ [[wikisource:Constitution of India/Part V|ਧਾਰਾ 60]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖਿਆ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬਚਾਅ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਇਸਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਚਾਰ ਅਨੁਛੇਦ (ਆਰਟੀਕਲ 74, 75, 78 ਅਤੇ 366) ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਵਿੱਚ ਬਹੁਮਤ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈ ਕੇ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ।

== ਨਿਯੁਕਤੀ, ਕਾਰਜਕਾਲ ਅਤੇ ਹਟਾਉਣਾ ==

=== ਯੋਗਤਾ ===
ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਅਨੁਛੇਦ 84 ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋ ਸੰਸਦ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਲਈ ਸਿਧਾਂਤਕ ਯੋਗਤਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਅਨੁਛੇਦ 75, ਜੋ ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰੀ ਲਈ ਯੋਗਤਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Introduction to the Constitution of India|url=https://archive.org/details/nlsiu.342.5402.bas.2.24223|last=Basu|first=Durga Das|last2=Manohar|first2=V. R.|last3=Banerjee|first3=Bhagabati Prosad|last4=Khan|first4=Shakeel Ahmad|publisher=Lexis Nexis Butterworths Wadhwa Nagpur|year=2008|isbn=978-81-8038-559-9|edition=20th|location=New Delhi|pages=[https://archive.org/details/nlsiu.342.5402.bas.2.24223/page/199 199]|oclc=289009455}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ:

* ਭਾਰਤ ਦਾ ਨਾਗਰਿਕ ।
* [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਜਾਂ [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] ਦਾ ਮੈਂਬਰ। ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਵਿਅਕਤੀ ਚੋਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾ ਤਾਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਰਾਜ ਸਭਾ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਦਨ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
* ਜੇਕਰ ਉਹ [[ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਲੋਕ ਸਭਾ|ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ]] ਹਨ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਮਰ 25 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ, ਜਾਂ, ਜੇਕਰ ਉਹ [[ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਰਾਜ ਸਭਾ|ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ]] ਹਨ ਤਾਂ 30 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦੇ ਹੋਣ।
* ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਰਾਜ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਜਾਂ ਉਕਤ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਧੀਨ ਕਿਸੇ ਸਥਾਨਕ ਜਾਂ ਹੋਰ ਅਥਾਰਟੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੋਈ ਲਾਭ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਨਾ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ।

=== ਅਹੁਦੇ ਅਤੇ ਗੁਪਤਤਾ ਦੀ ਸਹੁੰ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Shri_Narendra_Modi_sworn_in_as_Prime_Minister.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7c/Shri_Narendra_Modi_sworn_in_as_Prime_Minister.jpg/220px-Shri_Narendra_Modi_sworn_in_as_Prime_Minister.jpg|thumb| ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕ ਸਮਾਗਮ, 2014।]]
ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਤੀਜੀ ਅਨੁਸੂਚੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ, ਅਹੁਦੇ ਅਤੇ ਗੁਪਤਤਾ ਦੀ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕਣੀ ਅਤੇ ਮੈਂਬਰ ਬਣਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

=== ਕਾਰਜਕਾਲ ਅਤੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਹਟਾਉਣਾ ===
ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ 'ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ' 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਭਰੋਸਾ ਹੋਵੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ [[ਭਾਰਤੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ|ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ]] ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਸਦਨ, [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਰੋਸਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਇਸ ਦੇ ਸਧਾਰਨ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਵੋਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/19870515-under-the-constitution-does-the-president-have-the-right-to-remove-the-prime-minister-798837-1987-05-15|title=Under the Constitution, does the President have the right to remove the Prime Minister?|last=Gupta|first=Surajeet Das|last2=Badhwar|first2=Inderjit|date=15 May 1987|website=[[India Today]]|publisher=[[Aroon Purie]]|issn=0254-8399|access-date=10 April 2018}}&lt;/ref&gt; ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀਆਂ, [[ਇੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਗੁਜਰਾਲ|ਆਈ ਕੇ ਗੁਜਰਾਲ]], &lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1990/11/08/world/india-s-cabinet-falls-as-premier-loses-confidence-vote-by-142-346-and-quits.html?sec=travel&amp;pagewanted=all|title=India's Cabinet Falls as Premier Loses Confidence Vote, by 142–346, and Quits|last=Crossette|first=Barbara|date=8 November 1990|work=[[The New York Times]]|access-date=5 April 2018|issn=0362-4331|oclc=1645522}}&lt;/ref&gt; [[ਐਚ.ਡੀ ਦੇਵ ਗੌੜਾ]] ਅਤੇ [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ|ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ]] ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ; [[ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ]] ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸਨ।

== ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ==

=== ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ===
ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੰਤਰਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ''ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ (ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੀ ਵੰਡ) ਨਿਯਮ, 1961 ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ'' ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਸਲਾਹ ਦੇਣ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://cabsec.nic.in/abr/welcome.html|title=(Allocation of Business) Rules 1961|publisher=cabsec.nic.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20080430161837/http://cabsec.nic.in/abr/welcome.html &lt;!-- Bot retrieved archive --&gt;|archive-date=30 April 2008|access-date=5 June 2008}}&lt;/ref&gt; ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਿੰਗ ਦਾ ਕੰਮ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੈਬਨਿਟ ਸਕੱਤਰੇਤ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://cabsec.gov.in/|title=Cabinet Secretariat, Govt.of India|publisher=cabsec.gov.in|access-date=5 June 2008}}&lt;/ref&gt; ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਕੰਮ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੰਤਰਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਕੁਝ ਵਿਭਾਗ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੇਕਰ ਉਹ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਦੇ ਕਿਸੇ ਮੈਂਬਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।

ਕੁਝ ਖਾਸ ਮੰਤਰਾਲਿਆਂ/ਵਿਭਾਗ, ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੰਚਾਰਜ/ਮੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

* ਅਮਲਾ, ਜਨਤਕ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਅਤੇ ਪੈਨਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਪਰਸੋਨਲ, ਜਨਤਕ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਅਤੇ ਪੈਨਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ)
* ਕੈਬਨਿਟ ਸਕੱਤਰੇਤ
* ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕਮੇਟੀ
* ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਕੈਬਨਿਟ ਕਮੇਟੀ
* ਆਰਥਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਕੈਬਨਿਟ ਕਮੇਟੀ
* [[ਨੀਤੀ ਕਮਿਸ਼ਨ|ਨੀਤੀ ਆਯੋਗ]]
* ਪਰਮਾਣੂ ਊਰਜਾ ਵਿਭਾਗ
* ਸਪੇਸ ਵਿਭਾਗ
* ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਕਮਾਂਡ ਅਥਾਰਟੀ

==== ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਅਤੇ ਨਿਯੁਕਤੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ====
ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ - ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ - ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਲਈ ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ:

* [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨਰ]] (CEC) ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੋਰ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨਰ (ECs)
* [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਚਾਲਕ ਅਤੇ ਲੇਖਾ ਪ੍ਰੀਖਿਅਕ]] (C&amp;AG)
* [[ਸੰਘ ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਕਮਿਸ਼ਨ]] (UPSC) ਦੇ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਅਤੇ ਮੈਂਬਰ
* ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੂਚਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨਰ (CIC) ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੂਚਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨਰ
* ਵਿੱਤ ਕਮਿਸ਼ਨ (FC) ਦੇ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਅਤੇ ਮੈਂਬਰ
* ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਟਾਰਨੀ ਜਨਰਲ (AG) ਅਤੇ ਸਾਲਿਸਟਰ ਜਨਰਲ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ (SG)

ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕਮੇਟੀ (ACC) ਦੇ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਵਜੋਂ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ- ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੈਬਨਿਟ ਸਕੱਤਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਸੀਨੀਅਰ ਚੋਣ ਬੋਰਡ (SSB) ਦੀ ਗੈਰ-ਬੰਧਨ ਵਾਲੀ ਸਲਾਹ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ- ਚੋਟੀ ਦੇ ਸਿਵਲ ਸੇਵਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ, ਸਕੱਤਰ, ਵਧੀਕ ਸਕੱਤਰ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਸਕੱਤਰ ਦੀਆਂ ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। &lt;ref name=&quot;Governance in India2&quot;&gt;{{Cite book|title=Governance in India|last=Laxmikanth|first=M.|publisher=[[McGraw-Hill Education]]|year=2014|isbn=978-9339204785|edition=2nd|location=[[Noida]]|publication-date=25 August 2014|pages=3.16–3.17}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.rediff.com/news/2006/may/31spec.htm|title=What does the Cabinet Secretary do?|last=Iype|first=George|date=31 May 2006|website=[[Rediff.com]]|access-date=24 September 2017}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web|url=http://dopt.gov.in/committeereports/current-system|title=The Current System|website=Department of Personnel and Training, [[Government of India]]|access-date=12 February 2018}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸੇ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਚੋਟੀ ਦੇ ਫੌਜੀ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੈਨਾ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਹਵਾਈ ਸਟਾਫ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਜਲ ਸੈਨਾ ਦੇ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਸੰਚਾਲਨ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਕਮਾਂਡਾਂ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/from-india-today-magazine/story/20170102-indian-army-chief-bipin-rawat-praveen-bakshi-modi-government-infantry-officer-830076-2016-12-22|title=New chief on the block|last=Unnithan|first=Sandeep|date=22 December 2016|website=[[India Today]]|publisher=[[Aroon Purie]]|issn=0254-8399|access-date=8 April 2018}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਏ.ਸੀ.ਸੀ. [[ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਸੇਵਾਵਾਂ|ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਸੇਵਾ]] ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਤਾਇਨਾਤੀ ਦਾ ਵੀ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਪੁਲਿਸਿੰਗ ਲਈ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਰਵਿਸ, ਜੋ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਵਿੱਚ ਸੰਘੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।

== ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਅਤੇ ਲਾਭ ==
ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 75, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਮਿਹਨਤਾਨੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲਾਭਾਂ ਬਾਰੇ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੰਸਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ &lt;ref&gt;The Constitution of India, Article 75-6&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਇਸਨੂੁੰ ਸੋਧਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੰਤਰੀਆਂ ਲਈ ਅਸਲ ਮਿਹਨਤਾਨੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅਨੁਸੂਚੀ ਦੇ ਭਾਗ ਬੀ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੋਧ ਦੁਆਰਾ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

=== ਨਿਵਾਸ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Teen_Murti_Bhavan_in_New_Delhi.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/14/Teen_Murti_Bhavan_in_New_Delhi.jpg/220px-Teen_Murti_Bhavan_in_New_Delhi.jpg|thumb| [[ਤੀਨ ਮੂਰਤੀ ਭਵਨ]] ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਸੀ।]]
ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ 7, ਲੋਕ ਕਲਿਆਣ ਮਾਰਗ — ਜਿਸਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ 7, ਰੇਸ ਕੋਰਸ ਰੋਡ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਲਈ ਅਧਿਕਾਰਤ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sify.com/news/pm-chairing-meeting-on-cwg-news-national-kiosEdgbdhd.html|title=PM chairing meeting on CWG|website=[[sify.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811162041/http://www.sify.com/news/pm-chairing-meeting-on-cwg-news-national-kiosEdgbdhd.html|archive-date=11 August 2011|access-date=20 April 2021}}&lt;/ref&gt;

ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਰਿਹਾਇਸ਼ [[ਤੀਨ ਮੂਰਤੀ ਭਵਨ]] ਸੀ। [[ਲਾਲ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ|ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]] ਨੇ 10, ਜਨਪਥ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ। [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] 1, ਸਫਦਰਜੰਗ ਰੋਡ ਵਿਖੇ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] 7, ਲੋਕ ਕਲਿਆਣ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਵਜੋਂ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੀ, ਜਿਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rediff.com/news/jan/10jana.htm|title=Rediff On The NeT: Janardan Thakur recalls a conversation with the late Kamalapati Tripathi|website=www.rediff.com|access-date=20 April 2021}}&lt;/ref&gt;

=== ਸੁਰੱਖਿਆ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Prime_Minister_Narendra_Modi_greets_people_in_Varanasi_(1).jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c2/Prime_Minister_Narendra_Modi_greets_people_in_Varanasi_%281%29.jpg/220px-Prime_Minister_Narendra_Modi_greets_people_in_Varanasi_%281%29.jpg|right|thumb| ਵਾਰਾਣਸੀ, 2017 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹਥਿਆਰਬੰਦ SPG ਏਜੰਟ]]
ਸਪੈਸ਼ਲ ਪ੍ਰੋਟੈਕਸ਼ਨ ਗਰੁੱਪ (SPG) 'ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਜਿੰਮਾ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/north/story/independence-day-security-cover-narendra-modi-pm-spg-204259-2014-08-16|title=The men who protect PM Narendra Modi|date=16 August 2014|website=[[India Today]]|publisher=[[Aroon Purie]]|location=New Delhi|issn=0254-8399|access-date=10 April 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/puducherry/spg-takes-over-security-arrangements-for-modi/article22828615.ece|title=SPG takes over security arrangements for Modi|last=Prasad|first=S.|date=22 February 2018|work=[[The Hindu]]|access-date=10 April 2018|location=[[Pondicherry|Puducherry]]|issn=0971-751X|oclc=13119119}}&lt;/ref&gt; ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਪੁਲਿਸ ਬਲ (CRPF), ਸੀਮਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲ (BSF) ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਜਾਇਦਾਦ ਲਈ ਤਿੰਨ-ਪੱਖੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।

=== ਦਫ਼ਤਰ ===
[[ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਫ਼ਤਰ (ਭਾਰਤ)|ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਫ਼ਤਰ]] (PMO) ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਜ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਫ਼ਤਰ ਸਾਊਥ ਬਲਾਕ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ 20 ਕਮਰਿਆਂ ਵਾਲਾ ਕੰਪਲੈਕਸ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕੈਬਨਿਟ ਸਕੱਤਰੇਤ, [[ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲਾ]] ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਲਾ ਹੈ । ਇਸ ਦਫ਼ਤਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਸਿਵਲ ਸੇਵਕ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ [[ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਸੇਵਾ|ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਸੇਵਾ]] (IAS) ਤੋਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਹੀ [[ਭਾਰਤੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਸੇਵਾਵਾਂ|ਭਾਰਤੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ]] (IFS) ਤੋਂ।

== ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Sardar_patel_(cropped).jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f2/Sardar_patel_%28cropped%29.jpg/220px-Sardar_patel_%28cropped%29.jpg|thumb| [[ਵੱਲਭਭਾਈ ਪਟੇਲ]] ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸਨ ।]]
[[ਭਾਰਤ ਦਾ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਤਕਨੀਕੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਅਹੁਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸੰਸਦ ਦੇ ਕਿਸੇ ਐਕਟ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/of-deputy-chief-ministers-and-the-constitution/article3632410.ece|title=Of Deputy Chief Ministers and the Constitution|last=Rajendran|first=S.|date=13 July 2012|work=[[The Hindu]]|access-date=5 April 2018|publisher=[[The Hindu Group]]|location=[[Bangalore]]|issn=0971-751X|oclc=13119119}}&lt;/ref&gt; ਪਰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਸੀਨੀਅਰ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਨੂੰ ਭਰਨ ਲਈ ਨਾ ਤਾਂ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਲੋੜ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਅਹੁਦਾ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ, [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ|ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ]] ਜਾਂ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਵਰਗੇ ਸੀਨੀਅਰ ਕੈਬਨਿਟ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੈਬਨਿਟ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਠਜੋੜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਧਾਰਕ [[ਵੱਲਭਭਾਈ ਪਟੇਲ]] ਸਨ, ਜੋ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਵੀ ਸਨ।

== ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ ==
* [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]]

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]]</text>
      <sha1>f7pib9ex880974jh466kas2d0lq3fdg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>845344</id>
      <parentid>845318</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T09:50:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuldeepburjbhalaike</username>
        <id>18176</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-47482-45|~2026-47482-45]] ([[User talk:~2026-47482-45|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) ਦੀਆਂ ਸੋਧਾਂ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਕੇ [[User:BRPever|BRPever]] ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਆਖ਼ਰੀ ਰੀਵਿਜ਼ਨ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ</comment>
      <origin>771916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32641" sha1="fp7q81f3oren2hn4y31pmsmxqdckbba" xml:space="preserve">{{Infobox official post
| post                    = ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ
| body                    = 
| native_name             = 
| insignia                = Emblem of India.svg
| insigniasize            = 75px
| insigniacaption         = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ]]
| flag                    = Flag of India.svg
| flagborder              = yes
| flagcaption             = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਝੰਡਾ]]
| image                   = Official Photograph of Prime Minister Narendra Modi Portrait.png
| imagecaption            = 
| imagesize               = 
| alt                     = 
| incumbent               = [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]]
| incumbentsince          = {{Start date|df=y|2014|5|26}}
| department              = 
| style                   = 
| type                    = ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਮੁੱਖੀ
| status                  = 
| abbreviation            = 
| member_of               = {{plainlist|[[ਭਾਰਤੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ]] &lt;br&gt; ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ }}
| reports_to              = {{bulleted list|[[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]]|[[ਭਾਰਤ ਦਾ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]]|[[ਭਾਰਤੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ]]}}
| residence               = [[7, ਲੋਕ ਕਲਿਆਣ ਮਾਰਗ]], [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]], [[ਦਿੱਲੀ]], [[ਭਾਰਤ]]
| seat                    = 
| nominator               = 
| appointer               = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]]
| appointer_qualified     = 
| termlength              = 
| termlength_qualified    = 
| constituting_instrument = ਅਨੁਛੇਦ 74 ਅਤੇ 75, [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ]]
| precursor               = 
| formation               = {{start date and age|df=y|1947|08|15}}
| first                   = [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]]
| deputy                  = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ|ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]]
| salary                  = {{bulleted list|{{INRConvert|280000}} {{small|(ਮਹੀਨਾ)}}&lt;ref name=salary1/&gt;|{{INRConvert|3360000}} {{small|(ਸਲਾਨਾ)}}&lt;ref name=salary1&gt;as per Section 3 of {{Cite web|url=https://mha.gov.in/sites/default/files/MinisterAct1952_080714.pdf|title=The Salaries and Allowances of Ministers Act 1952 and the rules made thereunder|website=[[Ministry of Home Affairs]]|access-date=28 January 2019}}&lt;/ref&gt;}}
|website                  = {{URL|https://pmindia.gov.in}}
}}

'''ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ''' [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤ ਗਣਰਾਜ]] ਦੀ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ|ਸਰਕਾਰ]] ਦਾ ਮੁਖੀ ਹੈ। ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਥਾਰਟੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੁਣੀ ਹੋਈ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਕੋਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨਕ, ਨਾਮਾਤਰ, ਅਤੇ ਰਸਮੀ ਰਾਜ ਦਾ ਮੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਕਸਰ [[ਭਾਰਤੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ|ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ]] ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਸਦਨ, [[ਲੋਕ ਸਭਾ]], ਵਿੱਚ ਬਹੁਮਤ ਵਾਲੀ ਪਾਰਟੀ ਜਾਂ ਗੱਠਜੋੜ ਦਾ ਨੇਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਗਣਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਵਿਧਾਨਕ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੈਬਨਿਟ ਹਰ ਸਮੇਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਪ੍ਰਤੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਲੋਕ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|ਹਰ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ]] ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦੇਣਗੇ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਜਾਂ [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਅਤੇ ਬਰਖਾਸਤਗੀ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਅਹੁਦਿਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਸਨ, ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ 16 ਸਾਲ ਅਤੇ 286 ਦਿਨ ਚੱਲਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਲਾਲ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ|ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]] ਦੇ ਛੋਟੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਅਤੇ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੇ ਦੋ ਵਾਰ(11 ਅਤੇ 4 ਸਾਲ) ਦੇ ਲੰਬੇ ਕਾਰਜਕਾਲ, ਦੋਵੇਂ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸਨ। ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] ਨੇ 1989 ਤੱਕ ਚਾਰਜ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਜਦੋਂ ਛੇ ਅਸਥਿਰ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਦਹਾਕਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ]], [[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]], ਅਤੇ [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] ਨੇ ਆਪਣੇ  ਕਾਰਜਕਾਲ ਕੀਤੇ। ਮੋਦੀ ਭਾਰਤ ਦੇ 14ਵੇਂ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਹਨ, ਜੋ 26 ਮਈ 2014 ਤੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

== ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ==
ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਦਾ ਮੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਰਾਜ ਦਾ ਮੁਖੀ  (ਭਾਵ ਰਾਜਾ, ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ, ਜਾਂ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ) ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਸਮੀ ਸਥਿਤੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ-ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮਾਮਲਿਆਂ 'ਤੇ-ਸਿਰਫ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਸਲਾਹ 'ਤੇ। 

ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ (ਜੇਕਰ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਨ ) ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੇ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੰਸਦ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਨਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਤੋਂ ਸੰਸਦ ਦੁਆਰਾ ਬਿੱਲਾਂ ਦੇ ਪਾਸ ਹੋਣ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਦੂਜੇ ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

== ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਢਾਂਚਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ==
[[ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ|ਸੰਵਿਧਾਨ]] ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਰਾਜ ਦਾ ਮੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਸਲਾਹ ਦੇਣ ਲਈ ਬਣਾਏ ਗਏ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਦਾ ਮੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੰਸਦੀ ਲੋਕਤੰਤਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰਸਮੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਤੱਕ [[ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ|ਸੰਵਿਧਾਨ]] ਅਤੇ [[ਕਨੂੰਨ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ|ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ]] ਦੀ ਕੈਬਨਿਟ ਦੁਆਰਾ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਮੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਕੋਲ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਕਰਤੱਵ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ [[wikisource:Constitution of India/Part V|ਧਾਰਾ 60]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖਿਆ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬਚਾਅ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਇਸਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਚਾਰ ਅਨੁਛੇਦ (ਆਰਟੀਕਲ 74, 75, 78 ਅਤੇ 366) ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਵਿੱਚ ਬਹੁਮਤ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈ ਕੇ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ।

== ਨਿਯੁਕਤੀ, ਕਾਰਜਕਾਲ ਅਤੇ ਹਟਾਉਣਾ ==

=== ਯੋਗਤਾ ===
ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਅਨੁਛੇਦ 84 ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋ ਸੰਸਦ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਲਈ ਸਿਧਾਂਤਕ ਯੋਗਤਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਅਨੁਛੇਦ 75, ਜੋ ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰੀ ਲਈ ਯੋਗਤਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Introduction to the Constitution of India|url=https://archive.org/details/nlsiu.342.5402.bas.2.24223|last=Basu|first=Durga Das|last2=Manohar|first2=V. R.|last3=Banerjee|first3=Bhagabati Prosad|last4=Khan|first4=Shakeel Ahmad|publisher=Lexis Nexis Butterworths Wadhwa Nagpur|year=2008|isbn=978-81-8038-559-9|edition=20th|location=New Delhi|pages=[https://archive.org/details/nlsiu.342.5402.bas.2.24223/page/199 199]|oclc=289009455}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ:

* ਭਾਰਤ ਦਾ ਨਾਗਰਿਕ ।
* [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਜਾਂ [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] ਦਾ ਮੈਂਬਰ। ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਵਿਅਕਤੀ ਚੋਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾ ਤਾਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਰਾਜ ਸਭਾ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਦਨ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
* ਜੇਕਰ ਉਹ [[ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਲੋਕ ਸਭਾ|ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ]] ਹਨ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਮਰ 25 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ, ਜਾਂ, ਜੇਕਰ ਉਹ [[ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਰਾਜ ਸਭਾ|ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ]] ਹਨ ਤਾਂ 30 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦੇ ਹੋਣ।
* ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਰਾਜ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਜਾਂ ਉਕਤ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਧੀਨ ਕਿਸੇ ਸਥਾਨਕ ਜਾਂ ਹੋਰ ਅਥਾਰਟੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੋਈ ਲਾਭ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਨਾ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ।

=== ਅਹੁਦੇ ਅਤੇ ਗੁਪਤਤਾ ਦੀ ਸਹੁੰ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Shri_Narendra_Modi_sworn_in_as_Prime_Minister.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7c/Shri_Narendra_Modi_sworn_in_as_Prime_Minister.jpg/220px-Shri_Narendra_Modi_sworn_in_as_Prime_Minister.jpg|thumb| ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕ ਸਮਾਗਮ, 2014।]]
ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਤੀਜੀ ਅਨੁਸੂਚੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ, ਅਹੁਦੇ ਅਤੇ ਗੁਪਤਤਾ ਦੀ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕਣੀ ਅਤੇ ਮੈਂਬਰ ਬਣਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

=== ਕਾਰਜਕਾਲ ਅਤੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਹਟਾਉਣਾ ===
ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ 'ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ' 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਭਰੋਸਾ ਹੋਵੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ [[ਭਾਰਤੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ|ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ]] ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਸਦਨ, [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਰੋਸਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਇਸ ਦੇ ਸਧਾਰਨ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਵੋਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/19870515-under-the-constitution-does-the-president-have-the-right-to-remove-the-prime-minister-798837-1987-05-15|title=Under the Constitution, does the President have the right to remove the Prime Minister?|last=Gupta|first=Surajeet Das|last2=Badhwar|first2=Inderjit|date=15 May 1987|website=[[India Today]]|publisher=[[Aroon Purie]]|issn=0254-8399|access-date=10 April 2018}}&lt;/ref&gt; ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀਆਂ, [[ਇੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਗੁਜਰਾਲ|ਆਈ ਕੇ ਗੁਜਰਾਲ]], &lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1990/11/08/world/india-s-cabinet-falls-as-premier-loses-confidence-vote-by-142-346-and-quits.html?sec=travel&amp;pagewanted=all|title=India's Cabinet Falls as Premier Loses Confidence Vote, by 142–346, and Quits|last=Crossette|first=Barbara|date=8 November 1990|work=[[The New York Times]]|access-date=5 April 2018|issn=0362-4331|oclc=1645522}}&lt;/ref&gt; [[ਐਚ.ਡੀ ਦੇਵ ਗੌੜਾ]] ਅਤੇ [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ|ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ]] ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ; [[ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ]] ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸਨ।

== ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ==

=== ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ===
ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੰਤਰਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ''ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ (ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੀ ਵੰਡ) ਨਿਯਮ, 1961 ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ'' ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਸਲਾਹ ਦੇਣ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://cabsec.nic.in/abr/welcome.html|title=(Allocation of Business) Rules 1961|publisher=cabsec.nic.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20080430161837/http://cabsec.nic.in/abr/welcome.html &lt;!-- Bot retrieved archive --&gt;|archive-date=30 April 2008|access-date=5 June 2008}}&lt;/ref&gt; ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਿੰਗ ਦਾ ਕੰਮ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੈਬਨਿਟ ਸਕੱਤਰੇਤ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://cabsec.gov.in/|title=Cabinet Secretariat, Govt.of India|publisher=cabsec.gov.in|access-date=5 June 2008}}&lt;/ref&gt; ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਕੰਮ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੰਤਰਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਕੁਝ ਵਿਭਾਗ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੇਕਰ ਉਹ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਦੇ ਕਿਸੇ ਮੈਂਬਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।

ਕੁਝ ਖਾਸ ਮੰਤਰਾਲਿਆਂ/ਵਿਭਾਗ, ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੰਚਾਰਜ/ਮੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

* ਅਮਲਾ, ਜਨਤਕ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਅਤੇ ਪੈਨਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਪਰਸੋਨਲ, ਜਨਤਕ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਅਤੇ ਪੈਨਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ)
* ਕੈਬਨਿਟ ਸਕੱਤਰੇਤ
* ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕਮੇਟੀ
* ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਕੈਬਨਿਟ ਕਮੇਟੀ
* ਆਰਥਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਕੈਬਨਿਟ ਕਮੇਟੀ
* [[ਨੀਤੀ ਕਮਿਸ਼ਨ|ਨੀਤੀ ਆਯੋਗ]]
* ਪਰਮਾਣੂ ਊਰਜਾ ਵਿਭਾਗ
* ਸਪੇਸ ਵਿਭਾਗ
* ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਕਮਾਂਡ ਅਥਾਰਟੀ

==== ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਅਤੇ ਨਿਯੁਕਤੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ====
ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ - ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ - ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਲਈ ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ:

* [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨਰ]] (CEC) ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੋਰ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨਰ (ECs)
* [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਚਾਲਕ ਅਤੇ ਲੇਖਾ ਪ੍ਰੀਖਿਅਕ]] (C&amp;AG)
* [[ਸੰਘ ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਕਮਿਸ਼ਨ]] (UPSC) ਦੇ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਅਤੇ ਮੈਂਬਰ
* ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੂਚਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨਰ (CIC) ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੂਚਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨਰ
* ਵਿੱਤ ਕਮਿਸ਼ਨ (FC) ਦੇ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਅਤੇ ਮੈਂਬਰ
* ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਟਾਰਨੀ ਜਨਰਲ (AG) ਅਤੇ ਸਾਲਿਸਟਰ ਜਨਰਲ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ (SG)

ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕਮੇਟੀ (ACC) ਦੇ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਵਜੋਂ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ- ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੈਬਨਿਟ ਸਕੱਤਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਸੀਨੀਅਰ ਚੋਣ ਬੋਰਡ (SSB) ਦੀ ਗੈਰ-ਬੰਧਨ ਵਾਲੀ ਸਲਾਹ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ- ਚੋਟੀ ਦੇ ਸਿਵਲ ਸੇਵਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ, ਸਕੱਤਰ, ਵਧੀਕ ਸਕੱਤਰ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਸਕੱਤਰ ਦੀਆਂ ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। &lt;ref name=&quot;Governance in India2&quot;&gt;{{Cite book|title=Governance in India|last=Laxmikanth|first=M.|publisher=[[McGraw-Hill Education]]|year=2014|isbn=978-9339204785|edition=2nd|location=[[Noida]]|publication-date=25 August 2014|pages=3.16–3.17}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.rediff.com/news/2006/may/31spec.htm|title=What does the Cabinet Secretary do?|last=Iype|first=George|date=31 May 2006|website=[[Rediff.com]]|access-date=24 September 2017}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web|url=http://dopt.gov.in/committeereports/current-system|title=The Current System|website=Department of Personnel and Training, [[Government of India]]|access-date=12 February 2018}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸੇ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਚੋਟੀ ਦੇ ਫੌਜੀ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੈਨਾ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਹਵਾਈ ਸਟਾਫ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਜਲ ਸੈਨਾ ਦੇ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਸੰਚਾਲਨ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਕਮਾਂਡਾਂ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/from-india-today-magazine/story/20170102-indian-army-chief-bipin-rawat-praveen-bakshi-modi-government-infantry-officer-830076-2016-12-22|title=New chief on the block|last=Unnithan|first=Sandeep|date=22 December 2016|website=[[India Today]]|publisher=[[Aroon Purie]]|issn=0254-8399|access-date=8 April 2018}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਏ.ਸੀ.ਸੀ. [[ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਸੇਵਾਵਾਂ|ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਸੇਵਾ]] ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਤਾਇਨਾਤੀ ਦਾ ਵੀ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਪੁਲਿਸਿੰਗ ਲਈ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਰਵਿਸ, ਜੋ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਵਿੱਚ ਸੰਘੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।

== ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਅਤੇ ਲਾਭ ==
ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 75, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਮਿਹਨਤਾਨੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲਾਭਾਂ ਬਾਰੇ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੰਸਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ &lt;ref&gt;The Constitution of India, Article 75-6&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਇਸਨੂੁੰ ਸੋਧਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੰਤਰੀਆਂ ਲਈ ਅਸਲ ਮਿਹਨਤਾਨੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅਨੁਸੂਚੀ ਦੇ ਭਾਗ ਬੀ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੋਧ ਦੁਆਰਾ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

=== ਨਿਵਾਸ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Teen_Murti_Bhavan_in_New_Delhi.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/14/Teen_Murti_Bhavan_in_New_Delhi.jpg/220px-Teen_Murti_Bhavan_in_New_Delhi.jpg|thumb| [[ਤੀਨ ਮੂਰਤੀ ਭਵਨ]] ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਸੀ।]]
ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ 7, ਲੋਕ ਕਲਿਆਣ ਮਾਰਗ — ਜਿਸਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ 7, ਰੇਸ ਕੋਰਸ ਰੋਡ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਲਈ ਅਧਿਕਾਰਤ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sify.com/news/pm-chairing-meeting-on-cwg-news-national-kiosEdgbdhd.html|title=PM chairing meeting on CWG|website=[[sify.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811162041/http://www.sify.com/news/pm-chairing-meeting-on-cwg-news-national-kiosEdgbdhd.html|archive-date=11 August 2011|access-date=20 April 2021}}&lt;/ref&gt;

ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਰਿਹਾਇਸ਼ [[ਤੀਨ ਮੂਰਤੀ ਭਵਨ]] ਸੀ। [[ਲਾਲ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ|ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]] ਨੇ 10, ਜਨਪਥ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ। [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] 1, ਸਫਦਰਜੰਗ ਰੋਡ ਵਿਖੇ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] 7, ਲੋਕ ਕਲਿਆਣ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਵਜੋਂ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੀ, ਜਿਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rediff.com/news/jan/10jana.htm|title=Rediff On The NeT: Janardan Thakur recalls a conversation with the late Kamalapati Tripathi|website=www.rediff.com|access-date=20 April 2021}}&lt;/ref&gt;

=== ਸੁਰੱਖਿਆ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Prime_Minister_Narendra_Modi_greets_people_in_Varanasi_(1).jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c2/Prime_Minister_Narendra_Modi_greets_people_in_Varanasi_%281%29.jpg/220px-Prime_Minister_Narendra_Modi_greets_people_in_Varanasi_%281%29.jpg|right|thumb| ਵਾਰਾਣਸੀ, 2017 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹਥਿਆਰਬੰਦ SPG ਏਜੰਟ]]
ਸਪੈਸ਼ਲ ਪ੍ਰੋਟੈਕਸ਼ਨ ਗਰੁੱਪ (SPG) 'ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਜਿੰਮਾ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/north/story/independence-day-security-cover-narendra-modi-pm-spg-204259-2014-08-16|title=The men who protect PM Narendra Modi|date=16 August 2014|website=[[India Today]]|publisher=[[Aroon Purie]]|location=New Delhi|issn=0254-8399|access-date=10 April 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/puducherry/spg-takes-over-security-arrangements-for-modi/article22828615.ece|title=SPG takes over security arrangements for Modi|last=Prasad|first=S.|date=22 February 2018|work=[[The Hindu]]|access-date=10 April 2018|location=[[Pondicherry|Puducherry]]|issn=0971-751X|oclc=13119119}}&lt;/ref&gt; ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਪੁਲਿਸ ਬਲ (CRPF), ਸੀਮਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲ (BSF) ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਜਾਇਦਾਦ ਲਈ ਤਿੰਨ-ਪੱਖੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।

=== ਦਫ਼ਤਰ ===
[[ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਫ਼ਤਰ (ਭਾਰਤ)|ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਫ਼ਤਰ]] (PMO) ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਜ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਫ਼ਤਰ ਸਾਊਥ ਬਲਾਕ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ 20 ਕਮਰਿਆਂ ਵਾਲਾ ਕੰਪਲੈਕਸ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕੈਬਨਿਟ ਸਕੱਤਰੇਤ, [[ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲਾ]] ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਲਾ ਹੈ । ਇਸ ਦਫ਼ਤਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਸਿਵਲ ਸੇਵਕ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ [[ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਸੇਵਾ|ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਸੇਵਾ]] (IAS) ਤੋਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਹੀ [[ਭਾਰਤੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਸੇਵਾਵਾਂ|ਭਾਰਤੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ]] (IFS) ਤੋਂ।

== ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Sardar_patel_(cropped).jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f2/Sardar_patel_%28cropped%29.jpg/220px-Sardar_patel_%28cropped%29.jpg|thumb| [[ਵੱਲਭਭਾਈ ਪਟੇਲ]] ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸਨ ।]]
[[ਭਾਰਤ ਦਾ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਤਕਨੀਕੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਅਹੁਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸੰਸਦ ਦੇ ਕਿਸੇ ਐਕਟ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/of-deputy-chief-ministers-and-the-constitution/article3632410.ece|title=Of Deputy Chief Ministers and the Constitution|last=Rajendran|first=S.|date=13 July 2012|work=[[The Hindu]]|access-date=5 April 2018|publisher=[[The Hindu Group]]|location=[[Bangalore]]|issn=0971-751X|oclc=13119119}}&lt;/ref&gt; ਪਰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਸੀਨੀਅਰ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਨੂੰ ਭਰਨ ਲਈ ਨਾ ਤਾਂ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਲੋੜ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਅਹੁਦਾ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ, [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ|ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ]] ਜਾਂ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਵਰਗੇ ਸੀਨੀਅਰ ਕੈਬਨਿਟ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੈਬਨਿਟ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਠਜੋੜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਧਾਰਕ [[ਵੱਲਭਭਾਈ ਪਟੇਲ]] ਸਨ, ਜੋ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਵੀ ਸਨ।

== ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ ==
* [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]]

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]]</text>
      <sha1>fp7q81f3oren2hn4y31pmsmxqdckbba</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਫਤਿਮੇਹ ਪਹਿਲਵੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163864</id>
    <revision>
      <id>845308</id>
      <parentid>668336</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T23:29:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5914" sha1="j35vl37zp7q85s4xvnxra4spb2r8mgf" xml:space="preserve">
'''ਫਤੇਮੇਹ ਪਹਿਲਵੀ''' ( {{Lang-fa|فاطمه پهلوی}}   ; 30 ਅਕਤੂਬਰ 1928 &amp;#x2013; 2 ਜੂਨ 1987) ਰਜ਼ਾ ਸ਼ਾਹ ਪਹਿਲਵੀ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਬੱਚਾ ਅਤੇ [[ਮੁਹੰਮਦ ਰਜ਼ਾ ਪਹਿਲਵੀ]] ਦੀ ਸੌਤੇਲੀ ਭੈਣ ਸੀ। ਉਹ [[ਪਹਿਲਵੀ ਵੰਸ਼|ਪਹਿਲਵੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ]] ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ।

== ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ==
ਫਤਿਮੇਹ ਪਹਿਲਵੀ ਦਾ ਜਨਮ 30 ਅਕਤੂਬਰ 1928 ਨੂੰ ਤਹਿਰਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=INlGAAAAIBAJ&amp;pg=1479,167212&amp;dq=reza+shah+and+his+children&amp;hl=en|title=Iranian princess dies at age 58|date=2 June 1987|work=The Lewiston Journal|access-date=4 November 2012}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;ap2jun&quot;&gt;{{Cite news|url=https://apnews.com/5d7f9d9ddceb0c0a9b941d16111f9e6f|title=Princess Fatimeh Pahlavi|date=2 June 1987|work=Associated Press|access-date=8 April 2013|location=London}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਰਜ਼ਾ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਚੌਥੀ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਪਤਨੀ, ਇਸਮਤ ਦੌਲਤਸ਼ਾਹੀ ਦੀ ਦਸਵੀਂ ਸੰਤਾਨ ਸੀ। &lt;ref name=&quot;tntribune&quot;&gt;{{Cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=NQMIAAAAIBAJ&amp;pg=3428,192801&amp;dq=reza+shah+and+his+children&amp;hl=en|title=Shah of Iran's half-sister dies|date=2 June 1987|work=Rome News Tribune|access-date=4 November 2012}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Childress2011&quot;&gt;{{Cite book|url=https://archive.org/details/equalrightsisour0000chil|title=Equal Rights Is Our Minimum Demand: The Women's Rights Movement in Iran 2005|last=Diana Childress|publisher=Twenty-First Century Books|year=2011|isbn=978-0-7613-7273-8|location=Minneapolis, MN|page=[https://archive.org/details/equalrightsisour0000chil/page/40 40]|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਕਾਜਰ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਤੋਂ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ 1923 ਵਿੱਚ ਰਜ਼ਾ ਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pTVSPmyvtkAC&amp;pg=PA605|title=The Life and Times of the Shah|last=Gholam Reza Afkhami|publisher=[[University of California Press]]|year=2008|isbn=978-0-520-94216-5|location=Berkeley, CA|page=605|author-link=Gholam Reza Afkhami}}&lt;/ref&gt; ਫਤੇਮੇਹ ਅਬਦੁਲ ਰਜ਼ਾ ਪਹਿਲਵੀ, ਅਹਿਮਦ ਰਜ਼ਾ ਪਹਿਲਵੀ, ਮਹਿਮੂਦ ਰੇਜ਼ਾ ਪਹਿਲਵੀ ਅਤੇ ਹਾਮਿਦ ਰਜ਼ਾ ਪਹਿਲਵੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਭੈਣ ਸੀ। &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Reza Shah Pahlavi |url=http://www.iranchamber.com/history/reza_shah/reza_shah.php |access-date=16 July 2013 |website=Iran Chamber Society |archive-date=30 ਦਸੰਬਰ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191230162300/http://www.iranchamber.com/history/reza_shah/reza_shah.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ਉਹ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਤਹਿਰਾਨ ਦੇ ਮਾਰਬਲ ਪੈਲੇਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। &lt;ref name=&quot;Childress2011&quot; /&gt;

== ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Princess_Fatimeh_Pahlavi_(before_1979).jpg|left|thumb| ਉਸਦੀ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ]]
ਉਸਦੇ ਸੌਤੇਲੇ ਭਰਾ, ਮੁਹੰਮਦ ਰਜ਼ਾ ਪਹਿਲਵੀ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਫਤਿਮੇਹ ਪਹਿਲਵੀ ਇੱਕ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਕਲੱਬ ਦੀ ਮਾਲਕ ਸੀ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਦੀ ਸੀ, ਉਸਾਰੀ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੇ ਤੇਲ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਫਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਅਰ ਸੀ। &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=7X5VAAAAIBAJ&amp;pg=1063,1948802&amp;dq=abdul+reza+pahlavi&amp;hl=en|title=105 Iranian firms said controlled by royal family|date=22 January 1979|work=The Leader Post|access-date=4 November 2012|agency=[[Associated Press]]|location=Tehran}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਕੋਲ $500 ਮਿਲੀਅਨ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਵੀ ਸੀ। &lt;ref name=&quot;harris05&quot;&gt;{{Cite journal|last=David Harris|year=2005|title=Buying Loyalty in Iran|url=http://www.mslaw.edu/MSLMedia/LTV/6.3.pdf#page=88|journal=The Long Term View|volume=6|issue=3|pages=88–96|archive-url=https://web.archive.org/web/20131014043151/http://www.mslaw.edu/MSLMedia/LTV/6.3.pdf#page=88|archive-date=14 October 2013|access-date=14 November 2012}}&lt;/ref&gt; ਉਸਦੀ ਕਿਸਮਤ ਉਸਦੇ ਦੂਜੇ ਪਤੀ, ਮੁਹੰਮਦ ਆਮਿਰ ਖਾਤਾਮੀ ਦੁਆਰਾ ਫੌਜੀ ਠੇਕੇਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ &quot;ਕਮਿਸ਼ਨਾਂ&quot; ਤੋਂ ਆਈ ਸੀ। &lt;ref name=&quot;harris05&quot; /&gt; ਪਹਿਲਵੀ ਈਰਾਨ &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-2SWMAFL1JoC&amp;pg=PA91|title=Shahanshah: The Study of Monarchy of Iran|last=Edgar Burke Inlow|publisher=Motilal Banarsidass|year=1979|isbn=978-81-208-2292-4|location=Delhi|page=91}}&lt;/ref&gt; ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਈਰਾਨੀ ਫੁਟਬਾਲ ਟੀਮ, ਪਰਸੇਪੋਲਿਸ ਐਫਸੀ &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Houchang Chehabi|author-link=Houchang Chehabi|date=Autumn 2002|title=A Political History of Football in Iran|journal=Iranian Studies|volume=35|issue=4|page=387|doi=10.1080/14660970600615328}}&lt;/ref&gt; ਵਿੱਚ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਸੀ।

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1987]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1928]]</text>
      <sha1>j35vl37zp7q85s4xvnxra4spb2r8mgf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਦਿੱਲੀ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165902</id>
    <revision>
      <id>845295</id>
      <parentid>805391</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T16:59:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23296" sha1="qwtojefxpub59tota1f67uey26k5l6q" xml:space="preserve">
ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ 1766 ਤੋਂ 1788 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ 19 ਵਾਰ ਦਿੱਲੀ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹਰ ਵਾਰ ਦਿੱਲੀ ਜਿੱਤੀ। ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ [[ਦਿੱਲੀ]] ਪ੍ਰਤੀ ਬਹੁਤ ਘਿਣਾਉਣੇ ਸਨ:

* [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ|ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ]] [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਂਕ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
* [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ]] ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਝੱਲੇ। ਉਹਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ, ਦੋ [[ਸਾਕਾ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ|ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਲੜਾਈ]] ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੋ ਨੂੰ [[ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ (ਸਰਹੰਦ)|ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ (ਸੂਬਾ ਸਰਹਿੰਦ)]] ਨੇ ਜਿੰਦਾ ਇੱਟਾਂ ਵਿੱਚ (ਨੀਹਾਂ ਵਿੱਚ) ਚਿਣਵਾ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ।
* ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ [[ਛੋਟਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਤਿਆਚਾਰ ਵਰਗੇ ਕਤਲੇਆਮ ਝੱਲੇ।&lt;ref name=&quot;Sikhs In The Eighteenth Century&quot;/&gt;

== ਪਹਿਲਾ ਹਮਲਾ ==
ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਲੜਾਈ (1764) ਵਿੱਚ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XxwIDgAAQBAJ&amp;dq=kasur+pashtun&amp;pg=PA21|title=Afghanistan at War: From the 18th-Century Durrani Dynasty to the 21st Century|last=Lansford|first=Tom|date=2017-02-16|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781598847604|language=en}}&lt;/ref&gt; ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਨਜੀਬ-ਉਦ-ਦੌਲਾ ਦੀ [[ਜਗੀਰ]] ਲੁੱਟ ਲਈ। ਨਜੀਬ ਨੇ ਅਫਜ਼ਲ ਖਾਨ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪਹਾੜਗੰਜ ਵਿੱਚ ਛਾਪਾ ਮਾਰਿਆ।&lt;ref name=&quot;Sikhs In The Eighteenth Century&quot;/&gt;

== ਦੂਜਾ ਹਮਲਾ ==
ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ 1770 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਣੀਪਤ ਦੀ ਚੌਥੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀਪਤ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਅਤੇ ਨਜੀਬ-ਉਦ-ਦੌਲਾ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਏ। ਉਥੋਂ ਸਿੱਖ ਨੇ ਦਿੱਲੀ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜ਼ਬੀਤਾ ਖਾਨ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ।&lt;ref name=&quot;Sikhs In The Eighteenth Century2&quot;&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/SikhsInTheEighteenthCentury/page/n580/mode/2up?q=firoz|title=Sikhs In The Eighteenth Century|pages=578–581}}&lt;/ref&gt; ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਦੋਸਤੀ ਲਈ ਵੱਡੀ ਰਕਮ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਪਰ ਜ਼ਬੀਤਾ ਨੇ ਇਹ ਮੰਗ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤੀ।&lt;ref name=&quot;Gupta 19442&quot;&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.280259|title=History of the Sikhs|last=Gupta|first=Hari Ram|publisher=The Minerva Bookshop|year=1944|volume=II|author-link=Hari Ram Gupta}}&lt;/ref&gt;

== ਤੀਜਾ ਹਮਲਾ ==
1770 ਵਿੱਚ, ਨਜੀਬ-ਉਦ-ਦੌਲਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜ਼ਬੀਤਾ ਖਾਨ ਨੇ ਰੋਹਿਲਾ ਦਾ ਮੁਖੀਆ ਲੈ ਲਿਆ। ਸਿੱਖ ਫਿਰ ਦਿੱਲੀ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਜ਼ਬੀਤਾ ਖਾਨ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।&lt;ref name=&quot;Gupta 1944&quot;&gt;{{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.280259|title=History of the Sikhs|last=Gupta|first=Hari Ram|publisher=The Minerva Bookshop|year=1944|volume=II|author-link=Hari Ram Gupta}}&lt;/ref&gt;

=== ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ===
1772 ਵਿਚ ਨਾਸਿਰ ਉਲ ਮੁਲਕ ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਕੋਲ ਮੁਗਲਾਂ, ਅਫਗਾਨਾਂ ਅਤੇ ਮਰਾਠਿਆਂ ਦੇ 19,000 ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਸੀ। ਕੁੰਜਪੁਰਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵੇਲੇ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ, ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਅਤੇ ਲੱਜਾ ਸਿੰਘ 6,000 ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨਾਲ। ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ 500 ਆਦਮੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਨਾਸਿਰ ਉਲ ਮੁਲਕ ਦਲੇਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ 13 ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ। 14ਵੇਂ ਦਿਨ ਮੁਗਲਾਂ ਦੀ ਹਾਰ ਹੋਈ।&lt;ref name=&quot;Gupta 1944&quot;/&gt;

== ਚੌਥਾ ਹਮਲਾ ==
18 ਜਨਵਰੀ 1774 ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਚੌਥੀ ਵਾਰ ਦਿੱਲੀ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਹਦਰਾ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਰਈਸ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਲਿਆ। &lt;ref name=&quot;Sikhs In The Eighteenth Century&quot;/&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Harayana, A Historical Perspective|last=Mital|first=Sattish|year=1986|isbn=8171560830|pages=7}}&lt;/ref&gt;

== ਪੰਜਵਾਂ ਛਾਪਾ ==
ਅਕਤੂਬਰ 1774 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤਬਾਹੀ ਮਚਾਈ। &lt;ref name=&quot;Sikhs In The Eighteenth Century&quot;/&gt;

== ਛੇਵਾਂ ਹਮਲਾ ==
ਇੱਕ 15 ਜੁਲਾਈ 1775 ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਪਹਾੜਗੰਜ ਅਤੇ ਜੈਸਿੰਘਪੁਰ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਮੁਗਲ ਸਿੱਖ ਤਰੱਕੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੇ। &lt;ref name=&quot;Sikhs In The Eighteenth Century&quot;&gt;{{Cite book|url=https://archive.org/details/SikhsInTheEighteenthCentury/page/n580/mode/2up?q=firoz|title=Sikhs In The Eighteenth Century|pages=578–581}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.280259|title=History Of The Sikhs 1769 1799 Vol Ii|last=Hari Ram Gupta|date=1944|pages=61}}&lt;/ref&gt;

== ਸੱਤਵੀਂ ਹਮਲਾ ==
ਸੱਤਵਾਂ ਹਮਲਾ ਨਵੰਬਰ 1776 ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਜਫ ਖਾਨ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਈ। &lt;ref name=&quot;Sikhs In The Eighteenth Century&quot;/&gt;

== ਅੱਠਵਾਂ ਹਮਲਾ ==
ਅੱਠਵਾਂ ਹਮਲਾ ਸਤੰਬਰ 1778 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ ਬਾਗ ਨੇੜੇ ਡੇਰਾ ਲਾਇਆ। ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦਾਵਤ 'ਤੇ ਬੁਲਾਇਆ। &lt;ref name=&quot;Sikhs In The Eighteenth Century&quot;/&gt;

== ਨੌਵਾਂ ਹਮਲਾ ==
1 ਅਕਤੂਬਰ 1778 ਨੂੰ, ਜੋ ਕਿ [[ਦੁਸਹਿਰਾ|ਦੁਸਹਿਰੇ ਵਾਲੇ]] ਦਿਨ ਸੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਰਕਾਬਗੰਜ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ [[ਮਸਜਿਦ|ਮਸਜਿਦ ਨੂੰ]] ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਤਬਾਹ ਹੋਏ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ|ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। &lt;ref name=&quot;Sikhs In The Eighteenth Century&quot;/&gt; ਸਿੱਖ ਫੜੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ।

== ਦਸਵੀਂ ਹਮਲਾ ==
12 ਅਪ੍ਰੈਲ 1781 ਨੂੰ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਬਾਗਪਤ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਅਤੇ ਖੇੜਾ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਨਜਫ਼ ਖ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਖਤਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। 13 ਤਰੀਕ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਰਧਾਣਾ ਅਤੇ ਮਵਾਨਾ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਰਾਦਨਗਰ ਲੁੱਟ ਲਿਆ। ਬੇਗਮ ਸਮਰੂ ਦੇ ਬਚੀ ਮਨੂ ਲਾਲ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਨਜਫ਼ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਅਫ਼ਰਾਸਿਯਾਬ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਦਾਇਗੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਨਜਫ ਕੋਲ ਉਸਨੂੰ ਦੇਣ ਲਈ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.280259|title=History Of The Sikhs 1769 1799 Vol Ii|last=Hari Ram Gupta|date=1944|pages=126 - 130}}&lt;/ref&gt;

16 ਤਰੀਕ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਪਟਪੜਗੰਜ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਦਰਾ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਜੋ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਲੋਕ ਡਰ ਗਏ। 50 ਮੀਲ ਦੂਰ ਵੀ ਲੋਕ ਡਰ ਗਏ। ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਸ਼ੇਖਪੁਰਾ ਅਤੇ ਬਰਨਾਵਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਉਥੋਂ ਦਾ ਅਮਿਲ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਕੇ ਭੱਜ ਗਿਆ। 17 ਵੇਂ ਦਿਨ ਨਜਫ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕਰੀਨਾਨਾ ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਕੀਤਾ। ਨਜਫ਼ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਵਿਰੁੱਧ ਮਾਰਚ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਗਾਜ਼ੀ ਖ਼ਾਨ ਕੋਲ 4,100 ਫ਼ੌਜਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਮਾਰਚ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸਨ। &lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

20 ਤਰੀਕ ਨੂੰ ਸਿੱਖ [[ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ|ਯਮੁਨਾ]] ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਲੁੱਟੀ ਹੋਈ ਜਾਇਦਾਦ ਅਤੇ ਮਾਲ ਵੇਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 24 ਤਰੀਕ ਨੂੰ 500 ਹੋਰ ਸਿੱਖ 300 ਮਾਲ ਲੁੱਟ ਕੇ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ। ਇੱਕ ਝੜਪ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਮੀਰ ਮਨਸੂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਟਲੇ ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਿਆ। &lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

== ਗਿਆਰ੍ਹਵਾਂ ਹਮਲਾ ==
28 ਮਾਰਚ, 1782 ਨੂੰ, ਨਜਫ ਖਾਨ ਨੇ ਸ਼ਫੀ ਨੂੰ 10,000 ਦੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮਾਰਚ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਨਜਫ਼ ਖ਼ਾਨ ਹੁਕਮ ਦੇ ਕੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਮਰ ਜਾਵੇਗਾ। ਸ਼ਫੀ ਨੇ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਬੁਲਾ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿੱਖ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸਤੰਬਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬਰਸਾਤ ਦਾ ਮੌਸਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹਰਦੁਆਰ ਤੱਕ ਸਭ ਕੁਝ ਲੁੱਟ ਲਿਆ। &lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.280259|title=History Of The Sikhs 1769 1799 Vol Ii|last=Hari Ram Gupta|date=1944|pages=137}}&lt;/ref&gt;

== ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ਹਮਲਾ ==
ਸੰਨ 1783 ਵਿਚ 40,000 ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਡੇਰਾ ਲਾਇਆ। ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਮਿਰਜ਼ਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਹਾਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ 3 ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। 5,000 ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦੋ ਗਰੁੱਪ [[ਮਜਨੂੰ ਦਾ ਟਿੱਲਾ|ਮਜਨੂੰ-ਕਾ-ਟਿੱਲਾ]] ਅਤੇ [[ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜੇ|ਅਜਮੇਰੀ ਗੇਟ ']] ਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਸਨ ਜਦੋਂ ਕਿ [[ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ 30,000 ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ [[ਲਾਲ ਕਿਲਾ|ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ']] ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਤੀਸ ਹਜਾਰੀ|ਤੀਸ ਹਜ਼ਾਰੀ]] ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਡੇਰਾ ਲਾਇਆ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਲੜਾਈ (1783) ਵਿੱਚ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। &lt;ref name=&quot;google1&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6sg_9N_AHbMC&amp;pg=PA89|title=Views and Reviews|last=Sethi|first=Jasbir Singh|isbn=9788190825986}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;fenechmcleod54&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ|title=Historical Dictionary of Sikhism|last=Louis E. Fenech|last2=W. H. McLeod|publisher=Rowman &amp; Littlefield|year=2014|isbn=978-1-4422-3601-1|pages=54}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|title=The Encyclopedia of Sikhism|publisher=Hemkunt Press|year=2000|isbn=978-81-7010-301-1|editor-last=Singha|editor-first=H. S}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Bhagata 1993 271–282&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=BihuAAAAMAAJ&amp;pg=PA271|title=A History of the Sikh Misals|last=Bhagata|first=Siṅgha|publisher=Publication Bureau, Punjabi University|year=1993|pages=271–282|quote=Baghel Singh, Baghel Singh took the leadership of karorisingha misl.}}&lt;/ref&gt; [[ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ]] ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸਿੰਘ ਵਜੋਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਤਖ਼ਤ 'ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ ਪਰ [[ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ|ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੇ]] ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਕਿ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਤਖ਼ਤ 'ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://archive.org/details/SikhsInTheEighteenthCentury/page/n475/mode/2up?q=firoz|title=Sikhs In The Eighteenth Century|page=475}}&lt;/ref&gt; ਮੁਗਲ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ 7 ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋਏ। &lt;ref name=&quot;google1&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;fenechmcleod54&quot; /&gt; {{Sfn|Singha|2000}} &lt;ref name=&quot;Bhagata 1993 271–282&quot; /&gt;

=== ਗੁਰਦੁਆਰੇ ===

* [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ]] &lt;ref name=&quot;randhir&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=BCyYDQAAQBAJ&amp;q=1783+sikh+delhi&amp;pg=PT62|title=Sikh Shrines in India|last=Randhir|first=G.S|year=1990|isbn=9788123022604}}&lt;/ref&gt;
* [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ]]
* [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ]]
* [[ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਸ਼ੀਸ਼ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ]] &lt;ref name=&quot;encyc&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C&amp;dq=Gurudwara+Shish+Ganj&amp;pg=PA187|title=The encyclopedia of Sikhism|last=H. S. Singha|publisher=Hemkunt Press|year=2000|isbn=81-7010-301-0|page=187}}&lt;/ref&gt;
* ਗੁਰਦੁਆਰਾ [[ਮਜਨੂੰ ਦਾ ਟਿੱਲਾ|ਮਜਨੂੰ ਕਾ ਟਿੱਲਾ]] &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/life-style/A-Gurdwara-steeped-in-history/articleshow/10552745.cms|title=A Gurdwara steeped in history|date=25 Mar 2012|work=The Times of India}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/majnu-ka-tila-and-the-romance-of-sepak-takraw/823358/0|title=Majnu ka Tila and the romance of sepak takraw|date=28 Jul 2011|publisher=Indian Express}}&lt;/ref&gt;

=== ਮੁਗਲ ਸਲੈਬ ਦੀ ਫੋਟੋ ===
ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਮੁਗ਼ਲ ਸਲੇਬ ਨੂੰ ਘੋੜੇ ਨਾਲ ਰੱਸੀ ਬਣਾ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ &lt;ref name=&quot;SC1&quot;&gt;{{Cite web |title=sikhchic.com &amp;#124; The Art and Culture of the Diaspora &amp;#124; Restoration of The Bunga Ramgharia |url=https://www.sikhchic.com/article-detail.php?id=2532&amp;cat=14 |access-date=6 February 2023 |website=www.sikhchic.com |archive-date=6 ਫ਼ਰਵਰੀ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230206080202/https://www.sikhchic.com/article-detail.php?id=2532&amp;cat=14 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;SH1&quot;&gt;{{Cite web |title=Untitled Document |url=http://www.sikh-heritage.co.uk/heritage/Amritsar/Amritsar.htm |publisher=sikh-heritage.co.uk}}&lt;/ref&gt;&lt;gallery&gt;
File:Historic_stone_slab_of_Mughal_throne.jpg|alt=Slab of Mughal throne placed in Bunga
&lt;/gallery&gt;

== ਤੇਰ੍ਹਵਾਂ ਹਮਲਾ ==
ਦਸੰਬਰ 1784 ਵਿਚ ਨਜਫ ਕੁਲੀ ਖਾਨ ਦੇ ਉਕਸਾਉਣ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਛਾਪਾ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਲੁੱਟਿਆ। ਸਿੱਖ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਵਾਬੀ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਲਦੀ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ। &lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.280259|title=History Of The Sikhs 1769 1799 Vol Ii|last=Hari Ram Gupta|date=1944|pages=165}}&lt;/ref&gt;

== ਚੌਦ੍ਹਵਾਂ ਹਮਲਾ ==
ਜਨਵਰੀ 1786 ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਗੁੱਜਰਾਂ ਨੇ ਪਾਣੀਪਤ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਤੱਕ ਸਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 5000 ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਘੌਸਗੜ੍ਹ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮੇਰਠ, ਹਾਪੁੜ ਅਤੇ ਘਰਮੁਕਤਸਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਵਜੋਲੀ ਸਿੰਧਾ ਨੇ 7,000 ਕਲਵਰੀ ਅਤੇ 10 ਤੋਪਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਮਾਰਚ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰ ਗਏ। &lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.280259|title=History Of The Sikhs 1769 1799 Vol Ii|last=Hari Ram Gupta|date=1944|pages=194}}&lt;/ref&gt;

== ਪੰਦਰਵਾਂ ਹਮਲਾ ==
27 ਜੁਲਾਈ 1787 ਨੂੰ 500 ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ [[ਆਗਰਾ]] ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਤੱਕ ਸਭ ਕੁਝ ਲੁੱਟ ਲਿਆ। &lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.280259|title=History Of The Sikhs 1769 1799 Vol Ii|last=Hari Ram Gupta|date=1944|pages=206}}&lt;/ref&gt;

== ਸੋਲ੍ਹਵਾਂ ਹਮਲਾ ==
ਸੋਲ੍ਹਵਾਂ ਹਮਲਾ ਅਗਸਤ 1787 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਹਦਰੇ ਉੱਤੇ ਫਿਰ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖ ਸ਼ਾਹੀ ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਲੜੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਮਰਾਠਾਨ ਜਨਰਲ ਮਾਧੋ ਰਾਓ ਫਾਲਕੇ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮਾਰਚ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਲੜਿਆ। ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਦਮੀ ਨਦੀ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਏ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਜਾਂ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ। ਸ਼ਾਹ ਨਿਜ਼ੂਮ-ਉਦ-ਦੀਨ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ਮੁਖ ਨੇ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ 'ਤੇ ਕਈ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ। ਫਾਲਕੇ ਨੇ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਦਕਿ ਬਾਕੀ ਜਰਨੈਲ ਭੱਜ ਗਏ। &lt;ref name=&quot;Sikhs In The Eighteenth Century&quot;/&gt;

== ਸਤਾਰ੍ਹਵਾਂ ਹਮਲਾ ==
ਗ਼ੁਲਾਮ ਕਾਦਿਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਨੇ 30 ਅਕਤੂਬਰ, 1787 ਨੂੰ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ &lt;ref name=&quot;Sikhs In The Eighteenth Century&quot;/&gt;

== ਅਠਾਰ੍ਹਵਾਂ ਹਮਲਾ ==
1788 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਗੁਲਾਮ ਕਾਦਿਰ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਸਮੇਤ ਇਲਾਕੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। &lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.280259|title=History Of The Sikhs 1769 1799 Vol Ii|last=Hari Ram Gupta|date=1944|pages=213-214}}&lt;/ref&gt;

== ਉਨੀਵਾਂ ਹਮਲਾ ==
12 ਮਾਰਚ, 1788 ਦੀ ਰਾਤ, ਨਜਫ ਕੁਲੀ ਖਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਨੇ [[ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਦੂਜਾ]] ਦੇ ਤੰਬੂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਦੂਜਾ ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਾਲੇ ਤੰਬੂ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਿਹਾ। &lt;ref name=&quot;Sikhs In The Eighteenth Century&quot;/&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]]</text>
      <sha1>qwtojefxpub59tota1f67uey26k5l6q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਯਮਦਰੋਕ ਝੀਲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>170410</id>
    <revision>
      <id>845341</id>
      <parentid>754961</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T08:59:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10385" sha1="ir9vojts0fi3aqy95fb3ohmy9xc3ia8" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
| name               = ਯਮਦਰੋਕ ਝੀਲ
| image              = Yamdrok-tso.jpg
| caption            = ਗੈਂਪਾ ਪਾਸ ਤੋਂ ਫੋਟੋਆਂ ਖਿੱਚੀਆਂ ([[ਲਹਾਸਾ]] ਅਤੇ [[ਗਯੰਤਸੇ]] ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੜਕ 'ਤੇ)
| image_bathymetry   = 
| caption_bathymetry = 
| location           = 
| coordinates        = {{coord|28|56|N|90|41|E|type:waterbody|display=inline,title}}
| type               = 
| inflow             = 
| outflow            = 
| catchment          = 
| basin_countries    = ਚੀਨ
| length             = {{convert|72|km|mi|abbr=on}}
| width              = 
| area               = {{convert|638|km2|abbr=on}}
| depth              = {{cvt|30|m}}
| max-depth          = {{cvt|60|m}}
| volume             = 
| residence_time     = 
| shore              = 
| elevation          = {{convert|4441|m|abbr=on}}
| islands            = 
| cities             = 
}}
[[Category:Articles using infobox body of water without alt]]
[[Category:Articles using infobox body of water without pushpin map alt]]
[[Category:Articles using infobox body of water without image bathymetry]]
&lt;mapframe text=&quot;Yamdrok Lake&quot; width=&quot;240&quot; height=&quot;240&quot; zoom=&quot;9&quot; latitude=&quot;28.933333&quot; longitude=&quot;90.683333&quot; /&gt;'''ਯਮਦਰੋਕ ਝੀਲ,''' '''ਯਮਦਰੋਕ ਯੁਮਸੋ''' ਜਾਂ '''ਯਮਜ਼ੋ ਯੁਮਕੋ'''  ਤਿੱਬਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਝੀਲ ਹੈ, ਇਹ ਤਿੱਬਤ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਝੀਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ 72 km (45 mi) ਲੰਬਾ ਹੈ। ਝੀਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਰਫ਼ ਨਾਲ ਢਕੇ ਹੋਏ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਛੋਟੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਖੁਆਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਝੀਲ ਦੇ ਦੂਰ ਪੱਛਮੀ ਸਿਰੇ 'ਤੇ ਇੱਕ ਆਊਟਲੈਟ ਸਟ੍ਰੀਮ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਰੰਗ ਕਾਰਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਫਿਰੋਜ਼ੀ ਹੈ।

ਲਗਭਗ {{Cvt|90|km}} ਝੀਲ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਤਿੱਬਤੀ ਸ਼ਹਿਰ [[ਗਿਆਨਤਸੇ|ਗਿਆਂਸੇ]] ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ [[ਲਹਾਸਾ]] {{Cvt|100|km}} ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ [[ਮਿਥ|ਮਿਥਿਹਾਸ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਯਮਦੋਕ ਯੁਮਸੋ ਝੀਲ ਇੱਕ ਦੇਵੀ ਦਾ ਰੂਪਾਂਤਰ ਹੈ।

[[ਤਸਵੀਰ:Puma_yamzho.jpg|thumb|200x200px| ਯਮਡ੍ਰੋਕ ਝੀਲ (ਸਿਖਰ 'ਤੇ) ਅਤੇ ਪੁਲਾੜ ਤੋਂ [[ਪੂਮਾ ਯੁਮਕੋ ਝੀਲ]], ਨਵੰਬਰ 1997]]

== ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਤਾ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Yamdrok_Lake_(37228713076).jpg|thumb| ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਯਮਦਰੋਕ ਝੀਲ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Yamdrok_Lake_scenery.jpg|alt=Yamdrok Lake|thumb| ਫੋਰਗਰਾਉਂਡ ਵਿੱਚ ਯਾਕ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਯਮਦਰੋਕ ਝੀਲ ਦਾ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ &lt;ref&gt;{{Cite web |date=14 June 2017 |title=Guide to Tibet - Things to do, Place to visit, Practicalities |url=https://www.onceinalifetimejourney.com/once-in-a-lifetime-journeys/guide-tibet/}}&lt;/ref&gt;]]
ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ, ਤਿੱਬਤੀ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਝੀਲਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਯਮਦਰੋਕ ਝੀਲ ਚਾਰ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਝੀਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਦੈਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦਲਾਈਲਾਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਥਾਨਕ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਤੱਕ ਹਰ ਕੋਈ ਉੱਥੇ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਦੋਰਜੇ ਗੇਗਕੀ ਸੋ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਚਾਰ &quot;ਮਹਾਨ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੀਆਂ ਝੀਲਾਂ&quot; ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Seibert&quot;&gt;{{Cite web |last=Petra Seibert and Lorne Stockman |title=The Yamdrok Tso Hydropower Plant in Tibet: A Multi-facetted and Highly Controversial Project |url=http://homepage.boku.ac.at/seibert/yamdrok.htm |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20070805205251/http://homepage.boku.ac.at/seibert/yamdrok.htm |archive-date=2007-08-05 |access-date=2007-06-29 |archivedate=2007-08-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070805205251/http://homepage.boku.ac.at/seibert/yamdrok.htm }}&lt;/ref&gt; ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੋਰ ਝੀਲਾਂ [[ਲ੍ਹਾਮੋ ਲਾ-ਸੋ|ਲਹਾਮੋ ਲਾ-ਸੋ]], [[ਨਮਸੋ ਝੀਲ|ਨਮਸੋ]] ਅਤੇ [[ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਝੀਲ|ਮਾਨਸਰੋਵਰ]] ਹਨ। ਝੀਲ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤਵੀਤ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਤਿੱਬਤ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਆਤਮਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਤਿੱਬਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਝੀਲ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇਸਦਾ ਪਾਣੀ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਤਾਂ ਤਿੱਬਤ ਹੁਣ ਰਹਿਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ।

ਝੀਲ, ਇਸ ਦੇ ਟਾਪੂ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰ [[ਪਦਮਸਮ੍ਭਵਾ|ਪਦਮਸੰਭਵ]], ਦੂਜੇ ਬੁੱਧ ਨਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਅੱਠਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਤਿੱਬਤ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;Seibert&quot; /&gt; ਝੀਲ ਮਸ਼ਹੂਰ [[ਸਮਿੰਗ ਮੱਠ|ਸਾਮਡਿੰਗ ਮੱਠ]] ਦਾ ਘਰ ਹੈ ਜੋ ਝੀਲ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਇਕ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ 'ਤੇ ਹੈ। ਇਹ ਮੱਠ ਇਕਮਾਤਰ ਤਿੱਬਤੀ ਮੱਠ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਔਰਤ ਪੁਨਰ ਅਵਤਾਰ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨੌਨਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸਦੀ ਔਰਤ ਮਠਾਠ ਲਗਭਗ ਤੀਹ ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਨਨਾਂ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਾਮਡਿੰਗ ਮੱਠ ਉਹ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਤਿੱਬਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਔਰਤ ਅਵਤਾਰ [[ਲਾਮਾ]], [[ਸਮਿੰਗ ਦੋਰਜੇ ਫਗਮੋ|ਸਮਡਿੰਗ ਦੋਰਜੇ ਫਗਮੋ]] ਠਹਿਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਯਮਦਰੋਕ ਯੁਮਤਸੋ ਝੀਲ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lake Yamdrok Yumtso |url=http://www.newsgd.com/specials/traveltibet/tibetlake/200609180029.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080709004534/www.newsgd.com/specials/traveltibet/tibetlake/200609180029.htm |archive-date=2008-07-09}}&lt;/ref&gt;

ਅੱਜ, ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀ ਦੋਵੇਂ ਝੀਲ ਦੇ ਘੇਰੇ ਦੇ ਨਾਲ ਤੁਰਦੇ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ. ਝੀਲ ਦੇ ਟਾਪੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੇਡ ਜ਼ੋਂਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।


== ਆਰਥਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ==
ਯਮਦਰੋਕ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ੌਲਾਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨਕ ਆਬਾਦੀ ਦੁਆਰਾ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੋਂ ਅਕਤੂਬਰ ਤੱਕ, ਇਸ ਝੀਲ ਤੋਂ ਫੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਤਿੱਬਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਲਹਾਸਾ]] ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਚੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਝੀਲ ਦੇ ਟਾਪੂ ਸਥਾਨਕ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕਾਂ ਲਈ ਅਮੀਰ ਚਰਾਗਾਹ ਜ਼ਮੀਨ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* [http://www.sandelman.ottawa.on.ca/dams/ASIA/TIBET/Yam2 ਯਮਦਰੋਕ ਤਸੋ ਮੁਹਿੰਮ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਝੀਲ ਦੀ ਮੌਤ ਪੈਕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170211235409/http://www.sandelman.ottawa.on.ca/dams/ASIA/TIBET/Yam2 |date=2017-02-11 }}
* [http://www.wilderness.org.au/articles/tibetconf 'ਲੁਪਤ ਹੋ ਰਹੇ ਤਿੱਬਤ' ਲਈ TWS ਮੁਹਿੰਮ]
* [http://www.nasa.gov ਨੈਸ਼ਨਲ ਏਰੋਨਾਟਿਕਸ ਅਤੇ ਸਪੇਸ ਐਡਮਿਨਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ]
* [http://www.tibet.com/eco/eco6.html ਯਮਦਰੋਕ ਤਸੋ ਹਾਈਡ੍ਰੋਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੀ ਡਾਇਰੀ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080930072648/http://www.tibet.com/ECO/eco6.html |date=2008-09-30 }} ਤਿੱਬਤ ਸਰਕਾਰ ਜਲਾਵਤਨੀ ਵਿੱਚ ਹੈ
* [http://www.christravelblog.com/tibet-yamdrok-lake-tour-lhasa-karola-glacier-samding-monastery/ ਕ੍ਰਿਸ ਟ੍ਰੈਵਲ ਬਲੌਗ ਤਿੱਬਤ ਯਮਡ੍ਰੋਕ ਝੀਲ ਦਾ ਤਜਰਬਾ]
{{Lakes of China}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਵਿੱਤਰ ਝੀਲਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਿੱਬਤ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੀਨ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]]</text>
      <sha1>ir9vojts0fi3aqy95fb3ohmy9xc3ia8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਤੋਮਿਓ ਮਿਜ਼ੋਕਾਮੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174735</id>
    <revision>
      <id>845291</id>
      <parentid>729325</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:59:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2890" sha1="83fz070v8lq6blqrdbpvk2icdsx4fto" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = ਤੋਮਿਓ ਮਿਜ਼ੋਕਾਮੀ
| image              = Tomio Mizokami.jpg
| native_name        = 溝上富夫
| birth_date         = 1941
| birth_place        = [[ਕੋਬੇ]], [[ਜਪਾਨ]]
| death_date         = 
| death_place        = 
| nationality        = ਜਪਾਨੀ
| citizenship        = 
| education          = ਪੀਐਚ.ਡੀ.
| alma_mater         = [[ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]
| occupation         = ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ
| known_for          = 
| spouse             = 
| awards             = [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] (2018)
}}
'''ਤੋਮਿਓ ਮਿਜ਼ੋਕਾਮੀ''' ( {{Lang-ja|溝上富夫}} ; &lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 December 2020 |title=Embassy of India in Japan |url=https://twitter.com/IndianEmbTokyo/status/1333661620178829312 |access-date=2023-05-30 |website=Twitter |language=en}}&lt;/ref&gt; ਜਨਮ 1941 &lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |date=26 February 2013 |title=Furthering Sikh &amp; Punjabi Studies in Japan: Tomio Mizokami |url=https://sikhchic.com/our_best_friends/furthering_sikh_punjabi_studies_in_japan_tomio_mizokami |website=Sikh Chic |access-date=13 ਸਤੰਬਰ 2023 |archive-date=25 ਸਤੰਬਰ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230925004804/https://sikhchic.com/our_best_friends/furthering_sikh_punjabi_studies_in_japan_tomio_mizokami |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ) [[ਓਸਾਕਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], ਜਪਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਇਮੇਰੀਟਸ ਹੈ। 2018 ਵਿੱਚ, ਇਸਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ (ਭਾਰਤ)|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਦੁਆਰਾ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Amalgamating Japanese-Indian cultures through Punjabi - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/amalgamating-japanese-indian-cultures-through-punjabi/articleshow/61678611.cms |access-date=2019-01-17 |website=The Times of India}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-06-27 |title=Padma Shri awardee, Japan's Tomio Mizokami speaks on meeting PM Narendra Modi, his love for Hindi language |url=https://zeenews.india.com/world/padma-shri-awardee-japans-tomio-mizokami-speaks-on-meeting-pm-narendra-modi-his-love-hindi-language-2214945.html |access-date=2019-07-01 |website=Zee News |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਜੇਤਾ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1941]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਾਪਾਨੀ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>83fz070v8lq6blqrdbpvk2icdsx4fto</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪਿੰਪਰੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187847</id>
    <revision>
      <id>845304</id>
      <parentid>762148</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T20:55:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6373" sha1="ruqkvkpjjbhxx2y26uwglcoutl2j4ih" xml:space="preserve">
{{Infobox station
| name               = '''ਪਿੰਪਰੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ'''
| style              = Indian Railways
| type               = [[Pune Suburban Railway]] station
| image              = Pimpri Railway Station End.jpg
| caption            = 
| address            = ਪਿੰਪਰੀ ਪਿੰਡ ਪੂਨੇ
| country            = India
| coordinates        = {{coord|18.6232|73.8022|type:railwaystation_region:IN|display=inline,title}}
| owned              = [[Indian Railways]]
| lines              = [[Pune Suburban Railway]]
| platforms          = 2
| tracks             = 2
| connections        = 
| structure          = 
| depth              = 
| levels             = 
| parking            = ਹਾਂ
| bicycle            = 
| accessible         = 
| status             = ਚਾਲੂ
| code               = PMP
| zone               = [[Central Railway zone|Central Railway]]
| opened             = 
| closed             = 
| rebuilt            = 
| electrified        = ਹਾਂ
| mpassengers        = 
| passengers         = 
| pass_system        = 
| pass_year          = 
| pass_percent       = 
| services           = {{Adjacent stations|system=Pune Suburban Railway|line=Lonavala Line|left=Chinchwad |right=Kasarwadi }}
| mapframe           = yes
| mapframe-caption   = Interactive map
| mapframe-custom    = {{Maplink|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=300|frame-height=180|zoom=14|type=point|marker=rail}}
}}

'''ਪਿੰਪਰੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' ਜਾਂ '''ਪਿੰਪਰੀ ਸਟੇਸ਼ਨ'''  ਪੂਨੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਪਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਪਰੀ ਸਬਜ਼ੀ ਮਾਰਕੀਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਟੇਸ਼ਨ ਮੁੰਬਈ-ਪੂਨੇ ਮੁੱਖ ਲਾਈਨ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਇਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਅਤੇ ਦੋ ਪੈਦਲ ਪੁਲ ਹਨ। ਸਾਰੀਆਂ ਉਪਨਗਰੀ ਰੇਲ ਗੱਡੀਆਂ ਪਿੰਪਰੀ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਰੁਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੋ ਐਕਸਪ੍ਰੈੱਸ ਟ੍ਰੇਨਾਂ ਅਰਥਾਤ ਸਿੰਹਾਗਡ਼ ਐਕਸਪ੍ਰੈੱਸ ਅਤੇ ਸਹਯਾਦਰੀ ਐਕਸਪ੍ਰੈੱਸ੍ ਇਸ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਰੁਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੁੰਬਈ ਤੋਂ [[ਬੀਜਾਪੁਰ]]/ਪੰਢਰਪੁਰ/ਸ਼ਿਰੜੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਯਾਤਰੀ ਰੇਲ ਗੱਡੀਆਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਰੁਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪੁਣੇ-ਕਰਜਤ ਯਾਤਰੀ ਰੇਲਾਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਰੁਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਟੇਟ ਬੈਂਕ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ (ਐੱਸਬੀਆਈ) ਏ. ਟੀ. ਐੱਮ. ਸੈਂਟਰ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਟਿਕਟ ਕਾਊਂਟਰ ਦੇ ਨੇਡ਼ੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪਿੰਪਰੀ ਕਲੋਨੀ ਡਾਕਘਰ (ਪਿੰਨ ਕੋਡ 411017) ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਬਾਹਰ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਟਿਕਟ ਕਾਊਂਟਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਅੱਧੇ ਮਿੰਟ ਦੀ ਪੈਦਲ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਹੈ।

== ਰੇਲਾਂ ==
 

=== ਡਾਊਨ ਰੇਲ ਗੱਡੀਆਂ ===
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
!ਰੇਲਗੱਡੀ ਦਾ ਨਾਮ
!ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਸਮਾਂ
!ਜਾਣ ਦਾ ਸਮਾਂ
!ਬਾਰੰਬਾਰਤਾ
|-
|1009 ਸਿੰਹਾਗਡ਼ ਐਕਸਪ੍ਰੈੱਸਸਿੰਹਗਡ਼ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ
|17:50
|17:52
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|-
|1023 ਸਹਯਾਦਰੀ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ
|21:16
|21:18
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|-
|}

=== ਰੇਲ ਗੱਡੀਆਂ ===
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
!ਰੇਲਗੱਡੀ ਦਾ ਨਾਮ
!ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਸਮਾਂ
!ਜਾਣ ਦਾ ਸਮਾਂ
!ਬਾਰੰਬਾਰਤਾ
|-
|1010 ਸਿੰਹਗਡ਼ ਐਕਸਪ੍ਰੈੱਸਸਿੰਹਗਡ਼ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ
|06:28
|06:31
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|-
|1024 ਸਹਯਾਦਰੀ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ
|07:39
|07:40
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|-
|}

=== ਉਪਨਗਰ ਰੇਲ ਗੱਡੀਆਂ ===
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
!ਰੇਲਗੱਡੀ ਦਾ ਨਾਮ
!ਟਾਈਮਜ਼
!ਬਾਰੰਬਾਰਤਾ
|-
|ਲੋਨਾਵਲਾ ਲੋਕਲ
|00:38, 04:48, 06:08, 06:53, 08:23, 10:28, 11:23, 12:23, 13:23, 16:03, 16:53, 18:03, 18:38, 19:23, 20:23, 21:33, 22:33
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|-
|ਪੁਣੇ ਲੋਕਲ
|05:56, 07:12, 08:17, 08:30, 09:12, 10:25, 11:12, 12:47, 14:56, 15:53, 16:25, 16:42, 18:17, 19:17, 20:32, 21:37, 22:42, 23:12, 00:17, 00:42
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|-
|ਤਾਲੇਗਾਓਂ ਲੋਕਲ
|07:18, 09:23, 15:23
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|-
|}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* [http://indiarailinfo.com/?s=2389&amp;h=0&amp;kkk=1366914304452 ਪਿੰਪਰੀ ਸਟੇਸ਼ਨ ਲਈ ਮੌਜੂਦਾ ਰੇਲ ਦੀ ਸਥਿਤੀ]
* [http://www.makemytrip.com/railways/pimpri-pmp-railway-station.html ਪਿੰਪਰੀ ਸਟੇਸ਼ਨ ਰੇਲ ਗੱਡੀਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241201213331/http://www.makemytrip.com/railways/pimpri-pmp-railway-station.html |date=2024-12-01 }}
* [http://www.punediary.com/html/downside_local.html ਲੋਨਾਵਾਲਾ-ਪੁਣੇ ਉਪਨਗਰ ਰੇਲ ਗੱਡੀਆਂ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130925005502/http://www.punediary.com/html/downside_local.html |date=2013-09-25 }}
* [http://www.punediary.com/html/upside_local.html ਪੁਣੇ-ਲੋਨਾਵਾਲਾ ਸਬਅਰਬਨ ਟ੍ਰੇਨਾਂ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221007170001/https://www.punediary.com/html/upside_local.html |date=2022-10-07 }}
{{Pune Suburban Railway}}{{Central Railway}}{{Neighbourhoods of Pune}}{{Railway stations in Maharashtra}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੂਨੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]]</text>
      <sha1>ruqkvkpjjbhxx2y26uwglcoutl2j4ih</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਰਾਜਾ ਕੀ ਮੰਡੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188070</id>
    <revision>
      <id>845346</id>
      <parentid>811686</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:03:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20171" sha1="s332z9zwxooyegu0la7lfxgr6sv8h74" xml:space="preserve">
{{Infobox station
| name               = ਰਾਜਾ ਕੀ ਮੰਡੀ
| style              = Indian Railways
| type               = [[Indian Railways]] station
| image              = [[File:Indian_Railways_Suburban_Railway_Logo.svg|100px]]
| caption            = Indian Railways logo
| address            = Dr. H.S.sharma Road, Lohamandi, Agra, Uttar Pradesh
| country            = India
| coordinates        = {{Coord|27.1941|N|77.9969|E|type:railwaystation_region:IN|format=dms|display=inline,title}}
| elevation          = {{convert|170|m|ft}}
| owned              = [[Indian Railways]]
| operator           = [[North Central Railway zone|North Central Railway]]
| lines              = [[Agra–Delhi chord]]&lt;br /&gt;[[Delhi–Chennai line]]
| platforms          = 4
| tracks             = 
| connections        = 
| structure          = Standard on ground
| parking            = ਨਹੀਂ
| bicycle            = ਨਹੀਂ
| accessible         = 
| status             = ਚਾਲੂ
| code               = {{Indian railway code
  | code = RKM
  | division = {{rwd|Agra}}
  }}
| opened             = 1904
| closed             = 
| rebuilt            = 
| electrified        = 1982–85
| former             = [[East Indian Railway Company]]
| passengers         = 
| pass_system        = 
| pass_year          = 
| pass_percent       = 
| map_type           = India Uttar Pradesh#India
| map_dot_label      = ਰਾਜਾ ਕੀ ਮੰਡੀ
| map_caption        = Location in [[Uttar Pradesh]]##Location in India
}}
{| class=&quot;collapsible collapsed RMbox&quot; cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;float:right;clear:right;margin-top:0;margin-bottom:1em;margin-left:1em;empty-cells:show;border-collapse:collapse;font-size:88%;background:#F9F9F9;color:inherit;&quot;
! style=&quot;color:#FFF;background:#27404E;text-align:center;padding:5px&quot; |&lt;templatestyles src=&quot;Hlist/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Module:Navbar/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;div style=&quot;margin-left:55px&quot;&gt;&lt;div style=&quot;white-space:nowrap;margin-right:55px;font-size:113.63636363636%&quot;&gt;ਆਗਰਾ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;line-height:normal;padding:4px 5px&quot; |&lt;div class=&quot;selfreference noprint&quot; style=&quot;text-align:right;font-size:97%&quot;&gt;[[ਫਰਮਾ:Railway line legend|ਕਥਾ]]&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;padding:0px 6px 6px&quot; |
{| class=&quot;nogrid routemap&quot; style=&quot;font-size:107.95454545455%&quot;
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;RMl&quot; |
| class=&quot;RMl1&quot; |
| class=&quot;RMir&quot; |&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_CONTg.svg|link=|alt=|20x20px|CONTG]]&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_WASSER.svg|link=|alt=|20x20px|ਵਾੱਸਰ]]&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;
| class=&quot;RMr1&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;RMr&quot; |
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;RMl&quot; |
| class=&quot;RMl1&quot; |
| class=&quot;RMir&quot; |&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_HST.svg|link=|alt=|20x20px|ਐਚਐਸਟੀ]]&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_WASSER.svg|link=|alt=|20x20px|ਵਾੱਸਰ]]&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;
| class=&quot;RMr1&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;RMr&quot; |5&lt;div class=&quot;RMsi&quot;&gt;ਬਿਲੋਚਪੁਰਾ&lt;/div&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;RMl&quot; |
| class=&quot;RMl1&quot; |
| class=&quot;RMir&quot; |&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_HST.svg|link=|alt=|20x20px|ਐਚਐਸਟੀ]]&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_WASSER.svg|link=|alt=|20x20px|ਵਾੱਸਰ]]&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;
| class=&quot;RMr1&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;RMr&quot; |4&lt;div class=&quot;RMsi&quot;&gt;ਰਾਜਾ ਕੀ ਮੰਡੀ&lt;/div&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;RMl&quot; |
| class=&quot;RMl1&quot; |
| class=&quot;RMir&quot; |&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_STR.svg|link=|alt=|20x20px|ਐਸ. ਟੀ. ਆਰ.]]&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_KDSTa.svg|link=|alt=|20x20px|KDSTa]]&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_WASSER.svg|link=|alt=|20x20px|ਵਾੱਸਰ]]&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;
| class=&quot;RMr1&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;RMr&quot; |&lt;div class=&quot;RMsi&quot;&gt;ਬੇਲਾਗੰਜ ਯਾਰਡ&lt;/div&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;RMl&quot; |
| class=&quot;RMl1&quot; |
| class=&quot;RMir&quot; |&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_ABZg+l.svg|link=|alt=|20x20px|ABZg + l]]&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_STRq.svg|link=|alt=|20x20px|STRq]]&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_ABZr+r.svg|link=|alt=|20x20px|ABZr + r]]&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_WASSER.svg|link=|alt=|20x20px|ਵਾੱਸਰ]]&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;
| class=&quot;RMr1&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;RMr&quot; |
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;RMl&quot; |
| class=&quot;RMl1&quot; |
| class=&quot;RMir&quot; |&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_STR.svg|link=|alt=|20x20px|ਐਸ. ਟੀ. ਆਰ.]]&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_HST.svg|link=|alt=|20x20px|ਐਚਐਸਟੀ]]&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_WASSER.svg|link=|alt=|20x20px|ਵਾੱਸਰ]]&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;
| class=&quot;RMr1&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;RMr&quot; |5&lt;div class=&quot;RMsi&quot;&gt;ਆਗਰਾ ਸ਼ਹਿਰ&lt;/div&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;RMl&quot; |
| class=&quot;RMl1&quot; |
| class=&quot;RMir&quot; |&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_STR.svg|link=|alt=|20x20px|ਐਸ. ਟੀ. ਆਰ.]]&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_STRl.svg|link=|alt=|20x20px|STRl]]&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_hKRZWaeq.svg|link=|alt=|20x20px|hKRZWaeq]]&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_STR+r.svg|link=|alt=|20x20px|STR + r]]&lt;/div&gt;
| class=&quot;RMr1&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;RMr&quot; |
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;RMl&quot; |
| class=&quot;RMl1&quot; |
| class=&quot;RMir&quot; |&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_STR.svg|link=|alt=|20x20px|ਐਸ. ਟੀ. ਆਰ.]]&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_STR+l.svg|link=|alt=|20x20px|STR + l]]&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_hKRZWaeq.svg|link=|alt=|20x20px|hKRZWaeq]]&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_ABZg+r.svg|link=|alt=|20x20px|ABZg + r]]&lt;/div&gt;
| class=&quot;RMr1&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;RMr&quot; |
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;RMl&quot; |
| class=&quot;RMl1&quot; |
| class=&quot;RMir&quot; |&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_STR.svg|link=|alt=|20x20px|ਐਸ. ਟੀ. ਆਰ.]]&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_STR.svg|link=|alt=|20x20px|ਐਸ. ਟੀ. ਆਰ.]]&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_WASSER.svg|link=|alt=|20x20px|ਵਾੱਸਰ]]&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_HST.svg|link=|alt=|20x20px|ਐਚਐਸਟੀ]]&lt;/div&gt;
| class=&quot;RMr1&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;RMr&quot; |8&lt;div class=&quot;RMsi&quot;&gt;ਯਮੁਨਾ ਪੁਲ&lt;/div&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;RMl&quot; |
| class=&quot;RMl1&quot; |
| class=&quot;RMir&quot; |&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_STR.svg|link=|alt=|20x20px|ਐਸ. ਟੀ. ਆਰ.]]&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_HST.svg|link=|alt=|20x20px|ਐਚਐਸਟੀ]]&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_WASSER.svg|link=|alt=|20x20px|ਵਾੱਸਰ]]&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_STR.svg|link=|alt=|20x20px|ਐਸ. ਟੀ. ਆਰ.]]&lt;/div&gt;
| class=&quot;RMr1&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;RMr&quot; |4&lt;div class=&quot;RMsi&quot;&gt;[[ਆਗਰਾ ਫੋਰਟ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ|ਆਗਰਾ ਕਿਲ੍ਹਾ]]&lt;/div&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;RMl&quot; |
| class=&quot;RMl1&quot; |
| class=&quot;RMir&quot; |&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_STR.svg|link=|alt=|20x20px|ਐਸ. ਟੀ. ਆਰ.]]&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_HST.svg|link=|alt=|20x20px|ਐਚਐਸਟੀ]]&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_WASSER.svg|link=|alt=|20x20px|ਵਾੱਸਰ]]&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_STR.svg|link=|alt=|20x20px|ਐਸ. ਟੀ. ਆਰ.]]&lt;/div&gt;
| class=&quot;RMr1&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;RMr&quot; |2&lt;div class=&quot;RMsi&quot;&gt;ਈਦਗਾਹ&lt;/div&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;RMl&quot; |
| class=&quot;RMl1&quot; |
| class=&quot;RMir&quot; |&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_CONTgq.svg|link=|alt=|20x20px|CONTgq]]&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_kABZq2.svg|link=|alt=|20x20px|kABZq2]]&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_KRZo+k23.svg|link=|alt=|20x20px|KRZo + k23]]&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_kABZq+3.svg|link=|alt=|20x20px|kABZq + 3]]&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_STRr.svg|link=|alt=|20x20px|STRr]]&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_WASSER.svg|link=|alt=|20x20px|ਵਾੱਸਰ]]&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_STR.svg|link=|alt=|20x20px|ਐਸ. ਟੀ. ਆਰ.]]&lt;/div&gt;
| class=&quot;RMr1&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;RMr&quot; |&lt;div class=&quot;RMsi&quot;&gt;''ਭਰਤਪੁਰ ਅਤੇ ਬਯਾਨਾ''&lt;/div&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;RMl&quot; |
| class=&quot;RMl1&quot; |
| class=&quot;RMir&quot; |&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_kABZg+14.svg|link=|alt=|20x20px|ਕੇਏਬੀਜ਼ੈੱਡਜੀ + 14]]&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_WASSER.svg|link=|alt=|20x20px|ਵਾੱਸਰ]]&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_STR.svg|link=|alt=|20x20px|ਐਸ. ਟੀ. ਆਰ.]]&lt;/div&gt;
| class=&quot;RMr1&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;RMr&quot; |
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;RMl&quot; |
| class=&quot;RMl1&quot; |
| class=&quot;RMir&quot; |&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_BHF.svg|link=|alt=|20x20px|ਬੀ. ਐੱਚ. ਐੱਫ.]]&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_WASSER.svg|link=|alt=|20x20px|ਵਾੱਸਰ]]&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_STR.svg|link=|alt=|20x20px|ਐਸ. ਟੀ. ਆਰ.]]&lt;/div&gt;
| class=&quot;RMr1&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;RMr&quot; |0&lt;div class=&quot;RMsi&quot;&gt;[[ਆਗਰਾ ਛਾਉਣੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ|ਆਗਰਾ ਛਾਉਣੀ]]&lt;/div&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;RMl&quot; |
| class=&quot;RMl1&quot; |
| class=&quot;RMir&quot; |&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_FLUG.svg|link=|alt=|20x20px|FLUG]]&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_STR.svg|link=|alt=|20x20px|ਐਸ. ਟੀ. ਆਰ.]]&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_WASSER.svg|link=|alt=|20x20px|ਵਾੱਸਰ]]&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_STR.svg|link=|alt=|20x20px|ਐਸ. ਟੀ. ਆਰ.]]&lt;/div&gt;
| class=&quot;RMr1&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;RMr&quot; |&lt;div class=&quot;RMsi&quot;&gt;ਆਗਰਾ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ&lt;/div&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;RMl&quot; |
| class=&quot;RMl1&quot; |
| class=&quot;RMir&quot; |&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_CONTf.svg|link=|alt=|20x20px|CONTf]]&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_WASSER.svg|link=|alt=|20x20px|ਵਾੱਸਰ]]&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_STR.svg|link=|alt=|20x20px|ਐਸ. ਟੀ. ਆਰ.]]&lt;/div&gt;
| class=&quot;RMr1&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;RMr&quot; |&lt;div class=&quot;RMsi&quot;&gt;''ਆਗਰਾ-ਭੋਪਾਲ ਸੈਕਸ਼ਨ ਤੱਕ''&lt;/div&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;RMl&quot; |
| class=&quot;RMl1&quot; |
| class=&quot;RMir&quot; |&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_WASSER.svg|link=|alt=|20x20px|ਵਾੱਸਰ]]&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_HST.svg|link=|alt=|20x20px|ਐਚਐਸਟੀ]]&lt;/div&gt;
| class=&quot;RMr1&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;RMr&quot; |12&lt;div class=&quot;RMsi&quot;&gt;ਛਾਲੇਸਰ&lt;/div&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;RMl&quot; |
| class=&quot;RMl1&quot; |
| class=&quot;RMir&quot; |&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_WASSER.svg|link=|alt=|20x20px|ਵਾੱਸਰ]]&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_SKRZ-G2o.svg|link=|alt=|20x20px|SKRZ-G2o]]&lt;/div&gt;
| class=&quot;RMr1&quot; |
| class=&quot;RMr&quot; |
| class=&quot;RMr4&quot; |&lt;div class=&quot;RMsi&quot;&gt;ਆਗਰਾ-ਲਖਨਊ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸਵੇਅ&lt;/div&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;RMl&quot; |
| class=&quot;RMl1&quot; |
| class=&quot;RMir&quot; |&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_WASSER.svg|link=|alt=|20x20px|ਵਾੱਸਰ]]&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_HST.svg|link=|alt=|20x20px|ਐਚਐਸਟੀ]]&lt;/div&gt;
| class=&quot;RMr1&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;RMr&quot; |16&lt;div class=&quot;RMsi&quot;&gt;ਕੁਬੇਰਪੁਰ&lt;/div&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;RMl&quot; |
| class=&quot;RMl1&quot; |
| class=&quot;RMir&quot; |&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_WASSER.svg|link=|alt=|20x20px|ਵਾੱਸਰ]]&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_HST.svg|link=|alt=|20x20px|ਐਚਐਸਟੀ]]&lt;/div&gt;
| class=&quot;RMr1&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;RMr&quot; |23&lt;div class=&quot;RMsi&quot;&gt;ਏਤਮਾਦਪੁਰ&lt;/div&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;RMl&quot; |
| class=&quot;RMl1&quot; |
| class=&quot;RMir&quot; |&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_WASSER.svg|link=|alt=|20x20px|ਵਾੱਸਰ]]&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_STR.svg|link=|alt=|20x20px|ਐਸ. ਟੀ. ਆਰ.]]&lt;/div&gt;
| class=&quot;RMr1&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;RMr&quot; |
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;RMl&quot; |
| class=&quot;RMl1&quot; |
| class=&quot;RMir&quot; |&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_WASSER.svg|link=|alt=|20x20px|ਵਾੱਸਰ]]&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_ABZg+l.svg|link=|alt=|20x20px|ABZg + l]]&lt;/div&gt;
| class=&quot;RMr1&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;RMr&quot; |''ਕਾਨਪੁਰ-ਦਿੱਲੀ ਸੈਕਸ਼ਨ ਤੱਕ''
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;RMl&quot; |
| class=&quot;RMl1&quot; |
| class=&quot;RMir&quot; |&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_WASSER.svg|link=|alt=|20x20px|ਵਾੱਸਰ]]&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_BHF.svg|link=|alt=|20x20px|ਬੀ. ਐੱਚ. ਐੱਫ.]]&lt;/div&gt;
| class=&quot;RMr1&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;RMr&quot; |27&lt;div class=&quot;RMsi&quot;&gt;[[ਟੁੰਡਲਾ ਜੰਕਸ਼ਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ|ਟੁੰਡਲਾ]]&lt;/div&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;RMl&quot; |
| class=&quot;RMl1&quot; |
| class=&quot;RMir&quot; |&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;RM_&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_WASSER.svg|link=|alt=|20x20px|ਵਾੱਸਰ]]&lt;/div&gt;&lt;div&gt;[[ਤਸਵੀਰ:BSicon_CONTf.svg|link=|alt=|20x20px|CONTf]]&lt;/div&gt;
| class=&quot;RMr1&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;RMr&quot; |''ਕਾਨਪੁਰ-ਦਿੱਲੀ ਸੈਕਸ਼ਨ ਤੱਕ''
|-
| style=&quot;padding:0 3px 0 0;&quot; |
|
| class=&quot;RMl1&quot; |
|
| class=&quot;RMr1&quot; |
|
| style=&quot;padding:0 0 0 3px;&quot; |
|}
|}
'''ਰਾਜਾ ਕੀ ਮੰਡੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ'''  ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਰਾਜ ਦੇ ਆਗਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦਿੱਲੀ-ਆਗਰਾ ਲਾਈਨ ਉੱਪਰ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੋਡ : RKM ਹੈ। ਇਹ [[ਆਗਰਾ]] ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਕੀ ਮੰਡੀ ਅਤੇ ਆਸ ਪਾਸ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

== ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ==
[[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗਲ]] ਕਾਲ 16-17 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਆਗਰਾ]], [[ਤਾਜ ਮਹਿਲ]] ਅਤੇ ਆਗਰਾ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਸਮਾਰਕਾਂ ਦਾ ਘਰ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Agra&quot;&gt;{{Cite web |title=Agra Railway Station |url=http://www.makemytrip.com/railways/agra.html |access-date=2 July 2013 |publisher=Make my trip}}&lt;/ref&gt; [[ਤਾਜ ਮਹਿਲ]] ਸਾਲਾਨਾ 7 ਤੋਂ 8 ਮਿਲੀਅਨ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਸਾਲ ਲੱਗਭੱਗ 8 ਲੱਖ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਯਾਤਰੀ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Taj Visitors |url=http://tajmahal.gov.in/taj_visitors.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160831140804/http://www.tajmahal.gov.in/taj_visitors.html |archive-date=31 August 2016 |access-date=2 July 2013 |publisher=Department of Tourism, Govt. of Uttar Pradesh}}&lt;/ref&gt; ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਨੰਬਰ 1 'ਤੇ ਮਾਂ ਦੁਰਗਾ ਜਾਂ ਦੇਵੀ ਕਾਲੀ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਦੇਵੀ ਚਮੁੰਡਾ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਮੰਦਰ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੈਰੋਕਾਰ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀ ਇਸ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਨੂੰ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਲੱਖਾਂ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

== ਇਤਿਹਾਸ ==
ਬ੍ਰੌਡ ਗੇਜ ਆਗਰਾ-ਦਿੱਲੀ ਤਾਰ 1904 ਵਿੱਚ ਖੋਲ੍ਹੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ 1904 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਟੇਸ਼ਨ ਰਾਜਾ ਕੀ ਮੰਡੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੀ। 1910 ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਕੀ ਮੰਡੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=IR History: Part III (1900–1947) |url=http://www.irfca.org/faq/faq-history3.html |access-date=2 July 2013 |publisher=IRFCA}}&lt;/ref&gt;

== ਬਿਜਲੀਕਰਨ ==
ਫਰੀਦਾਬਾਦ-ਮਥੁਰਾ-ਆਗਰਾ ਸੈਕਸ਼ਨ ਦਾ ਬਿਜਲੀਕਰਨ 1982-85, ਟੁੰਡਲਾ-ਯਮੁਨਾ ਬ੍ਰਿਜ ਦਾ ਬਿਜਲੀਕਰਨ [ID3] ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਬ੍ਰਿਜ-ਆਗਰਾ ਦਾ ਬਿਜਲੀਕਰਨ (ID1) ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History of Electrification |url=http://irfca.org/docs/electrification-history.html |access-date=2 July 2013 |publisher=IRFCA}}&lt;/ref&gt;

== ਯਾਤਰੀ ==
ਰਾਜਾ ਕੀ ਮੰਡੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਲਗਭਗ 114,000 ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Raja Ki Mandi |url=http://railenquiry.in/stationinfo/RKM/Raja-ki-mandi |access-date=2 July 2013 |publisher=Indian Rail Enquiry}}&lt;/ref&gt;

== ਸਹੂਲਤਾਂ ==
ਰਾਜਾ ਕੀ ਮੰਡੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਰਿਟਾਇਰਿੰਗ ਰੂਮ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਸਟਾਲ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Raja Ki Mandi (RKM), Agra railway station |url=http://www.makemytrip.com/railways/raja_ki_mandi-rkm-railway-station.html |access-date=2 July 2013 |publisher=Make my trip |archive-date=21 ਅਗਸਤ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130821124048/http://www.makemytrip.com/railways/raja_ki_mandi-rkm-railway-station.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=North Central Railway: Passenger Amenities Available At Stations |url=http://www.trainenquiry.com/o/StaticContent/Railway_Amnities/NC_R/passenger_amini_NCR.htm |access-date=2 July 2013 |publisher=trainenquiry.com }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ਗੈਲਰੀ ==
&lt;gallery widths=&quot;180&quot;&gt;
ਤਸਵੀਰ:Raja_ki_mandi.jpg|alt=Raja ki Mandi railway station name plate on Platform No.1|ਪਲੇਅਰ ਨੰਬਰ 1 ਮੁੰਡ ਰੇਲਵੇ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਦਾ ਨਾਮ ਪੰਜਾਬ
&lt;/gallery&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* [http://indiarailinfo.com/arrivals/raja-ki-mandi-rkm/743 ਰਾਜਾ ਕੀ ਮੰਡੀ ਵਿਖੇ ਰੇਲ ਗੱਡੀਆਂ]
* {{Wikivoyage-inline|Agra}} {{Railway stations in Uttar Pradesh}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਗਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]</text>
      <sha1>s332z9zwxooyegu0la7lfxgr6sv8h74</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਚਿਰਾਗ ਪਾਸਵਾਨ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190158</id>
    <revision>
      <id>845345</id>
      <parentid>845278</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T09:51:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuldeepburjbhalaike</username>
        <id>18176</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-47063-30|~2026-47063-30]] ([[User talk:~2026-47063-30|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) ਦੀਆਂ ਸੋਧਾਂ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਕੇ [[User:Kuldeepburjbhalaike|Kuldeepburjbhalaike]] ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਆਖ਼ਰੀ ਰੀਵਿਜ਼ਨ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ</comment>
      <origin>770938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12532" sha1="3slotokijuuzyvj3xukatpn0hhmb3ql" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| image               = Shri Chirag Paswan.jpg
| name                = ਚਿਰਾਗ ਪਾਸਵਾਨ
| caption             = 2024 ਵਿੱਚ ਚਿਰਾਗ ਪਾਸਵਾਨ
| office              = ਕੇਂਦਰੀ ਫੂਡ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਉਦਯੋਗ ਮੰਤਰੀ
| term_start          = 11 ਜੂਨ 2024
| president           = [[ਦ੍ਰੋਪਦੀ ਮੁਰਮੂ]]
| primeminister       = [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]]
| predecessor         = ਕਿਰਨ ਰਿਜੂਜੂ
| successor           = 
| office1             = [[ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਲੋਕ ਸਭਾ]]
| office2             = 
| termstart1          = {{start date|2024|06|04|df=yes}}
| termend1            = 
| predecessor1        = ਪਸ਼ੂਪਤੀ ਕੁਮਾਰ ਪਾਰਸ
| successor1          = 
| constituency1       = [[ਹਾਜੀਪੁਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ)|ਹਾਜੀਪੁਰ, ਬਿਹਾਰ]]
| termstart2          = 16 ਮਈ 2014
| termend2            = 4 ਜੂਨ 2024
| predecessor2        = ਭੁਦਿਓ ਚੌਧਰੀ
| successor2          = ਅਰੁਣ ਭਾਰਤੀ
| birth_date          = {{birth date and age|1982|10|31|df=y}}
| birth_place         = [[ਦਿੱਲੀ]], ਭਾਰਤ
| nationality         = [[ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ|ਭਾਰਤੀ]]
| party               = [[ਲੋਕ ਜਨਸ਼ਕਤੀ ਪਾਰਟੀ (ਰਾਮ ਵਿਲਾਸ)]]
| otherparty          = [[ਲੋਕ ਜਨਸ਼ਕਤੀ ਪਾਰਟੀ]] &lt;Br/&gt;{{Small|(2021 ਤੱਕ)}}
| residence           = [[ਖਗਾੜੀਆ]], [[ਬਿਹਾਰ]], [[ਭਾਰਤ]]
| occupation          = [[ਸਿਆਸਤਦਾਨ]]
| source              = 
}}

'''ਚਿਰਾਗ ਕੁਮਾਰ ਪਾਸਵਾਨ''' (ਜਨਮ 31 ਅਕਤੂਬਰ 1982)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sri Chirag Kumar Paswan {{!}} Welcome to Jamui District Official Website {{!}} India |url=https://jamui.nic.in/whoswho/sri-chirag-kumar-paswan/ |access-date=2021-06-07 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਅਭਿਨੇਤਾ ਹੈ ਜੋ ਜੂਨ 2024 ਤੋਂ ਫੂਡ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਉਦਯੋਗ ਦੇ 19ਵੇਂ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, 2021 ਤੋਂ ਲੋਕ ਜਨਸ਼ਕਤੀ ਪਾਰਟੀ (ਰਾਮ ਵਿਲਾਸ) ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। 2019 ਤੋਂ 2021 ਤੱਕ [[ਲੋਕ ਜਨਸ਼ਕਤੀ ਪਾਰਟੀ]] ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ 2024 ਤੋਂ ਹਾਜੀਪੁਰ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕੇ ਤੋਂ [[ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਲੋਕ ਸਭਾ|ਲੋਕ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ]] ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=15 June 2021 |title=LJP national committee in Bihar expels 5 rebel MPS, decides Chirag Paswan would continue heading the party |url=https://www.hindustantimes.com/cities/patna-news/ljp-national-committee-in-bihar-expels-5-rebel-mps-decides-chirag-paswan-would-continue-heading-the-party-101623761714561.html}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਮਰਹੂਮ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰੀ [[ਰਾਮਵਿਲਾਸ ਪਾਸਵਾਨ|ਰਾਮ ਵਿਲਾਸ ਪਾਸਵਾਨ]] ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-10-12 |title=Chirag Paswan: His father's son |url=https://indianexpress.com/elections/chirag-paswan-his-fathers-son-6721089/ |access-date=2020-10-12 |website=The Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Service |first=Tribune News |title=Ram Vilas Paswan backs son Chirag in LJP's political decisions related to Bihar |url=https://www.tribuneindia.com/news/nation/ram-vilas-paswan-backs-son-chirag-in-ljps-political-decisions-related-to-bihar-139767 |access-date=2020-09-15 |website=Tribuneindia News Service |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕਰੀਅਰ ==
ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਸਾਬਕਾ ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ [[ਲੋਕ ਜਨਸ਼ਕਤੀ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ [[ਰਾਮਵਿਲਾਸ ਪਾਸਵਾਨ|ਰਾਮ ਵਿਲਾਸ ਪਾਸਵਾਨ]] ਅਤੇ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਦੀ ਇੱਕ [[ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੰਦੂ]] ਏਅਰ ਹੋਸਟੈਸ ਰੀਨਾ ਸ਼ਰਮਾ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 October 2020 |title=Paswan's daughter, son-in-law protest denial of entry inside Patna airport to receive his body |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/paswans-daughter-son-in-law-protest-denial-of-entry-inside-patna-airport-to-receive-his-body/articleshow/78577685.cms |website=[[The Times of India]] |quote=In 1983, he had married Reena Sharma, an air hostess and a Punjabi Hindu from Amritsar. They have a son and a daughter. His son Chirag Paswan is heading the LJP at present.}}&lt;/ref&gt;

ਪਾਸਵਾਨ ਨੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਤੀਜੇ ਸਮੈਸਟਰ ਸਮੇਂ ਕਾਲਜ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chirag Kumar Paswan(LJP):Constituency- JAMUI(BIHAR) - Affidavit Information of Candidate |url=https://myneta.info/ls2014/candidate.php?candidate_id=158}}&lt;/ref&gt; ਕਾਲਜ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਮਿਲੇ ਨਾ ਮਿਲੇ ਹਮ'' (2011) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;Politics over Bollywood for Ram Vilas Paswan's actor-son Chirag&quot;&gt;{{Cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/politics-over-bollywood-for-ram-vilas-paswans-actor-son-chirag/1/279627.html|title=Politics over Bollywood for Ram Vilas Paswan's actor-son Chirag|date=11 June 2013|work=India Today|access-date=24 February 2014}}&lt;/ref&gt;

== ਸਿਆਸੀ ਕਰੀਅਰ ==
ਪਾਸਵਾਨ ਨੇ ਜਮੁਈ ਦੀ ਸੀਟ ਤੋਂ [[ਲੋਕ ਜਨਸ਼ਕਤੀ ਪਾਰਟੀ]] ਲਈ 2014 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਲੜੀਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਨਤਾ ਦਲ]] ਦੇ ਸੁਧਾਂਸੂ ਸ਼ੇਖਰ ਭਾਸਕਰ ਨੂੰ 85,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੋਟਾਂ ਨਾਲ ਹਰਾ ਕੇ ਸੀਟ ਜਿੱਤੀ। ਪਾਸਵਾਨ ਨੇ 2019 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੀਟ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੀ, ਕੁੱਲ 528,771 ਵੋਟਾਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਭੂਦੇਓ ਚੌਧਰੀ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=23 May 2019 |title=Jamui Election Results 2019 Live Updates: Chirag Kumar Paswan of LJP Wins |url=https://www.news18.com/news/politics/jamui-election-results-2019-live-updates-winner-loser-leading-trailing-2154257.html |access-date=29 May 2019 |website=News18}}&lt;/ref&gt;

ਪਾਸਵਾਨ ''ਚਿਰਾਗ ਕਾ ਰੋਜ਼ਗਾਰ'' ਨਾਮਕ ਇੱਕ [[ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ|NGO]] ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chirag Ka Rojgar, director Saurabh Pandey |url=http://www.chiragkarojgar.in/MainContent/our-team.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190529153518/http://www.chiragkarojgar.in/MainContent/our-team.aspx |archive-date=29 May 2019 |access-date=29 May 2019}}&lt;/ref&gt;

ਪਾਸਵਾਨ [[2014 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|2014 ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਆਮ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਜਮੁਈ ਹਲਕੇ ਤੋਂ [[16ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ [[ਲੋਕ ਜਨਸ਼ਕਤੀ ਪਾਰਟੀ]] ਰਾਹੀਂ ਹਾਜੀਪੁਰ ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਜਿੱਤੇ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;dna&quot;&gt;{{Cite web |date=16 May 2014 |title=LJP chief Ram Vilas Paswan, son Chirag Paswan win |url=http://www.dnaindia.com/india/report-ljp-chief-ram-vilas-paswan-son-chirag-paswan-win-1989065 |access-date=2014-05-18 |website=Daily News &amp; Analysis}}&lt;/ref&gt;

27 ਫਰਵਰੀ 2021 ਨੂੰ, ਪਾਸਵਾਨ ਨੇ [[ਅਯੋਧਿਆ|ਅਯੁੱਧਿਆ]] ਵਿੱਚ [[ਰਾਮ ਮੰਦਰ]] ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ {{Currency|1.11|INR}} [[ਲੱਖ]] ਦਾਨ ਕੀਤੇ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=27 February 2021 |title=Chirag Paswan Donates Rs 1.11 Lakh For Ram Temple |url=https://www.ndtv.com/india-news/chirag-paswan-donates-rs-1-11-lakh-for-ram-temple-2380191 |access-date=2021-10-08 |website=NDTV.com}}&lt;/ref&gt;

14 ਜੂਨ 2021 ਨੂੰ, ਚਿਰਾਗ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਚਾਚਾ ਪਸ਼ੂਪਤੀ ਕੁਮਾਰ ਪਾਰਸ ਦੁਆਰਾ [[ਲੋਕ ਜਨਸ਼ਕਤੀ ਪਾਰਟੀ|ਐਲਜੇਪੀ]] ਦੇ [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਾਅਦ, ਚਿਰਾਗ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਾਚਾ ਪਸ਼ੂਪਤੀ ਕੁਮਾਰ ਪਾਰਸ ਅਤੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਪ੍ਰਿੰਸ ਰਾਜ ਸਮੇਤ 5 ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰਟੀ ਵਿਰੋਧੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=15 June 2021 |title=LJP national committee in Bihar expels 5 rebel MPS, decides Chirag Paswan would continue heading the party |url=https://www.hindustantimes.com/cities/patna-news/ljp-national-committee-in-bihar-expels-5-rebel-mps-decides-chirag-paswan-would-continue-heading-the-party-101623761714561.html}}&lt;/ref&gt;

10 ਜੂਨ 2024 ਨੂੰ, ਚਿਰਾਗ ਨੂੰ ਭਾਜਪਾ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਫੂਡ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਕੈਬਨਿਟ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/india/modi-3-0-chirag-paswan-takes-charge-as-union-minister-for-food-processing-industries/videoshow/110898419.cms|title=MODI 3.0: Chirag Paswan Takes Charge as Union Minister for Food Processing Industries|date=11 June 2024|work=The Economic Times|access-date=14 June 2024}}&lt;/ref&gt;

== ਚੋਣ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!ਸਾਲ
! ਚੋਣ ਖੇਤਰ
! colspan=&quot;2&quot; | ਪਾਰਟੀ
! ਨਤੀਜਾ
! % ਵੋਟ
! ±%
|-
| [[2024 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|2024]]
| ਹਾਜੀਪੁਰ
| LJP(RV)|{{Party color cell|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}}
| '''ਜਿੱਤਿਆ'''
| 53.3
|{{Decrease}}&lt;/img&gt; -2.46
|-
| [[2019 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|2019]]
| ਜਮੂਈ
| [[ਲੋਕ ਜਨਸ਼ਕਤੀ ਪਾਰਟੀ|ਐਲ.ਜੇ.ਪੀ]]|{{Party color cell|Lok Janshakti Party}}
| '''ਜਿੱਤਿਆ'''
| 55.76
|{{Increase}}&lt;/img&gt; +18.97
|-
| [[2014 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|2014]]
| ਜਮੂਈ
| [[ਲੋਕ ਜਨਸ਼ਕਤੀ ਪਾਰਟੀ|ਐਲ.ਜੇ.ਪੀ]]|{{Party color cell|Lok Janshakti Party}}
|'''ਜਿੱਤਿਆ'''
| 36.79
|
|}

== ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ ==

* 2011 ''ਮਿਲੇ ਨਾ ਮਿਲੇ ਹਮ''{{Clear}}

== ਅਵਾਰਡ ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:74%;&quot;
! width=&quot;5%&quot; |ਸਾਲ
! style=&quot;width:20%;&quot; | ਅਵਾਰਡ
! style=&quot;width:20%;&quot; | ਸ਼੍ਰੇਣੀ
! style=&quot;width:20%;&quot; | ਫਿਲਮ
! style=&quot;width:15%;&quot; | ਵਿੱਚ
|-
| rowspan=&quot;1&quot; | 2012
| ਸਟਾਰਡਸਟ ਅਵਾਰਡ
| ਕੱਲ ਦਾ ਸੁਪਰਸਟਾਰ - ਮਰਦ
| rowspan=&quot;1&quot; | ''ਮਿਲੇ ਨਾ ਮਿਲੇ ਹਮ ॥''
|ਨਾਮਜ਼ਦ
|}

== ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ ==
* [[ਲੋਕ ਜਨਸ਼ਕਤੀ ਪਾਰਟੀ]]

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==
{{Commons category inline||ਚਿਰਾਗ ਪਾਸਵਾਨ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ 2024–2029]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ 2019–2024]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1982]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ 2014–2019]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>3slotokijuuzyvj3xukatpn0hhmb3ql</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਨੀਲਾ ਘੋੜਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192606</id>
    <revision>
      <id>845302</id>
      <parentid>779370</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T19:18:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12963" sha1="gt4th3sr7k2clxx42ed5sibbcgl4c2v" xml:space="preserve"> {{Infobox animal|image=Possible depiction of Neela (blue horse of Guru Gobind Singh) from a painting of Maharaja Sidh Sen Receiving an Embassy, including Guru Gobind Singh in 1701 (cropped).jpg|image caption=ਨੀਲਾ ਦਾ ਸੰਭਾਵਿਤ ਚਿੱਤਰਣ, ਮੰਡੀ ਰਾਜ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਿੱਧ ਸੇਨ ਦੀ ਇੱਕ ਪੇਂਟਿੰਗ ਤੋਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1701 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਇੱਕ ਦੂਤਾਵਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ।|species=[[ਘੋੜਾ]]|breed=ਨੀਲਾ ਘੋੜਾ|sex=ਨਰ|birth_date=17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ|owner=[[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]]|appearance=ਨੀਲਾ|death_date=ਅਗਿਆਤ (ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ 1708)|role=ਮਾਊਂਟ|tricks=}}

'''ਨੀਲਾ''', ਇੱਕ ''ਨੀਲਾ ਘੋੜਾ''  ਸੀ ਜੋ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Singh |first=I. J. |date=31 December 2010 |title=A Man and His Horse |url=https://sikhchic.com/article-detail.php?id=2090&amp;cat=12 |access-date=23 July 2024 |website=sikhchic |archive-date=23 ਜੁਲਾਈ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240723162359/https://sikhchic.com/article-detail.php?id=2090&amp;cat=12 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੰਡਿਕ ਦੇਵਤੇ ਇੱਕ ਪਹਾੜ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਇੱਕ ''ਵਾਹਨ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਨੇ ਨੀਲਾ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਾਹਨ ਵਜੋਂ ਜੋੜਿਆ ਹੈ।

== ਇਤਿਹਾਸ ==
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਪਣੇ ਮਾਮਾ ਕਿਰਪਾਲ ਚੰਦ ਤੋਂ ਘੋੜਸਵਾਰੀ ਸਿੱਖੀ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=5 March 2015 |title=Five Most Important Horses in the Sikh History |url=https://www.sikhnet.com/news/five-most-important-horses-sikh-history |access-date=23 July 2024 |website=SikhNet (originally published by The Kalgidhar Society)}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਅਣਜਾਣ ਹੈ ਕਿ ਨੀਲਾ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਆਇਆ, ਘੋੜਾ ਕਿਸੇ ਸ਼ਾਹੀ ਪਤਵੰਤੇ ਜਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਤੋਂ ਤੋਹਫ਼ਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |date=5 August 2014 |title=A story about Guru Gobind Singh Ji's – Neela Ghora/Blue Horse |url=https://barusahib.org/general/guru-gobind-singh-jis-blue-horse/ |access-date=23 July 2024 |website=Kalgidhar Society - Baru Sahib}}&lt;/ref&gt; ਨੀਲਾ ਇੱਕ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰੰਗ ਦਾ ਸਟਾਲੀਅਨ ਸੀ ਜੋ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਦੁਆਰਾ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਨੀਲਾ ਘੋੜਾ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Singh |first=Harjinder |date=15 April 2022 |title=Baj: The Hawk and the Sikhs |url=https://drishtimagazine.com/baj-the-hawk-and-the-sikhs/ |access-date=23 July 2024 |website=Drishti Magazine}}&lt;/ref&gt; ਘੋੜੇ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ''ਨੀਲੇ ਘੋੜੇ ਵਾਲਾ'' (ਨੀਲੇ ਘੋੜੇ ਵਾਲਾ) ਅਤੇ ''ਨੀਲੇ ਘੋੜੇ ਦਾ ਅਸਵਾਰ'' ਉਪਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ, ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ &quot;ਨੀਲੇ ਘੋੜੇ ਦਾ ਸਵਾਰ&quot;।

ਘੋੜਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੱਖ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਦੇ ਗੁਣ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚੁਸਤੀ, ਦਲੇਰੀ, ਅਡੋਲਤਾ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਕਥਾ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਨੰਦਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਨੀਲਾ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਤੰਬਾਕੂ ਦੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੜਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਨੇ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਭਰਮਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਇਸਨੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਨੇ ਘੋੜੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਅੱਡੀ ਪਾ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਇਹ ਇੱਕ ਖੜਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਅੱਗੇ ਪਏ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਤੰਬਾਕੂ ਬੀਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
[[ਤਸਵੀਰ:Guru_Gobind_Singh,_19th_century_depiction.jpg|thumb| ਨੀਲੇ ਘੋੜੇ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ (1830)]]
ਇੱਕ ਚਮਤਕਾਰੀ ਸਿੱਖ ਕਥਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨੀਲਾ ਘੋੜਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘੋੜੇ ਨੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੁਥੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਾਨ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਭੱਠੀ ਵਿੱਚ ਇੱਟਾਂ ਪਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਦੂਰ ਉੱਤੇ ਆਏ (ਜਿਸ ਨੂੰ ''ਪੁਠੀ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਆਸ-ਪਾਸ ਕੋਈ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਨੇ ਭੱਠੀ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਕੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮਜ਼ਾਕ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਗੁਰੂ ਹੈ ਤਾਂ ਭੱਠੀ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਕਰੋ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਚਮਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਜਨਤਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ, ਇਹ ਚੁਣੌਤੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਲਈ ਜ਼ਾਹਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨੇ ਨੀਲਾ ਨੂੰ ਭੱਠੀ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਚਿੱਕੜ ਨੂੰ ਮਿੱਧਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਖੁਰ ਨਾਲ ਭੱਠੀ ਦੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ।, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭੱਠੀ ਤੁਰੰਤ ਠੰਢੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਭੱਠੀਆਂ ਨੂੰ ਠੰਡਾ ਹੋਣ ਲਈ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਜਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਘੋੜੇ ਨੇ ਰਾਤ ਭਰ ਭੱਠੀ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੁਥੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨੀਲਾ ਦੇ ਖੁਰ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਜੇ ਵੀ ਠੋਸ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ।
[[ਤਸਵੀਰ:Cremation_of_Guru_Gobind_Singh_at_Nanded.jpg|thumb| ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਸਸਕਾਰ]]
19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿੱਚ ਅਜੋਕੇ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨੀਲੇ ਘੋੜੇ ਵਿੱਚ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਲਈ ਕਿਹਾ ਹੈ।

ਇੱਥੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਿੱਖ ਚਿੱਤਰ ਹਨ ਜੋ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Guru Gobind Singh, 1830 |url=https://artsandculture.google.com/asset/guru-gobind-singh/XQG8BZEcGEn-JA |access-date=23 July 2024 |website=Google Arts and Culture}}&lt;/ref&gt;
[[ਤਸਵੀਰ:Mural_depicting_the_Sikh_gurus,_Bhai_Mardana,_Bhai_Bala,_and_Guru_Gobind_Singh's_blue-horse_Neela,_from_the_Dalla_familial_samadh,_Talwandi_Sabo,_ca.1710–40.jpg|thumb| ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਡੱਲਾ ਸਮਾਧ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ, ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ, ਭਾਈ ਬਾਲਾ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨੀਲੇ ਘੋੜੇ ਦੀ ਨੀਲਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਮੂਰਲ, ਸੀ. 1710-1740]]
ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਚ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਤਬੇਲੇ ਵਿਚ ਰੱਖੇ ਕੁਝ ਘੋੜੇ ਨੀਲਾ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸਲੀ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਸਲੇਟੀ-ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਪਤਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ''[[ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ]]'' ਅਤੇ ''[[ਗੁਰਪੁਰਬ|ਗੁਰਪੁਰਬ ਦੇ]]'' ਜਸ਼ਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਲੇ ਮਹੱਲੇ ਦੇ ਇਹਨਾਂ ਜਲੂਸਾਂ ਦੌਰਾਨ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਘੋੜੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਇੱਕ ਚਿੱਟੇ ਘੋੜੇ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਨੀਲਾ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਖ਼ਤ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਨੀਲਾ ਦੇ ਦੋ ਖਾਸ ਵੰਸ਼ਜ ਜੋਧਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅਨਮੋਲ ਸਿੰਘ ਨਾਮ ਦੇ ਘੋੜੇ ਹਨ।

== ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭਿਆਚਾਰ ==
ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਆਰਿਫ਼ ਦੁਆਰਾ ਕਵੀ ਪੀਲੂ ਦੀ ਇੱਕ ਰਚਨਾ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਨੇ ਨੀਲਾ ਨੂੰ ਸੱਤ ਘੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਉਤਰੇ ਹਨ, [[ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ|ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾ]] ਲੋਕ-ਕਥਾ ਦੀ ਘੋੜੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬੱਕੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Patiala}}&lt;/ref&gt;

[[ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਹ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ [[ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ|ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੂੰ]] ਅਗਲੀ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਹ ਮੰਨ ਕੇ ਕਿ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਇੱਕ ਨੀਲਾ ਘੋੜਾ ਉਸਨੂੰ ਖੋਹਣ ਲਈ ਹੇਠਾਂ ਆਇਆ ਸੀ।

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with 'species' microformats]]</text>
      <sha1>gt4th3sr7k2clxx42ed5sibbcgl4c2v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਡਾ. ਸੰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਮੁੰਡੇ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192715</id>
    <revision>
      <id>845290</id>
      <parentid>818279</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T14:21:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6842" sha1="e2datkpnegmworsq4c5bmzhurdlnite" xml:space="preserve">{{Use Indian English|date=August 2025}}
{{Use dmy dates|date=August 2025}}

{{Notability}}
{{More citations needed|date=August 2025}}
{{Infobox person
| name          = ਡਾ. ਸੰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਮੁੰਡੇ
| image         = ਡਾ._ਸੰਦੀਪ_ਸਿੰਘ_ਮੁੰਡੇ.png
| caption       = ਸੰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਮੁੰਡੇ (2024)
| birth_date    = ਫ਼ਰਵਰੀ 1982
| birth_place   = ਇੱਕ ਸੀ.ਸੀ., ਸ੍ਰੀਗੰਗਾਨਗਰ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਭਾਰਤ
| nationality   = ਭਾਰਤੀ
| occupation    = ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ, ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ, ਖੋਜ ਨਿਗਰਾਨ
| employer      = ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਪੀ.ਜੀ. ਕਾਲਜ, ਸੀ.ਸੀ. ਹੈੱਡ
| known_for     = ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਖੋਜ
}}

'''ਸੰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਮੁੰਡੇ''' (ਜਨਮ ਫ਼ਰਵਰੀ 1982) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਕਾਦਮਿਕ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਖੋਜਕਾਰ ਹਨ। ਉਹ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਸ੍ਰੀਗੰਗਾਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਇੱਕ ਸੀ.ਸੀ. ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਹਨ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਪੀ.ਜੀ. ਕਾਲਜ, ਸੀ.ਸੀ. ਹੈੱਡ (ਸ੍ਰੀਗੰਗਾਨਗਰ) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;https://ghscollege.ac.in/index/Dr.%20Sandeep%20Singh%20Munday.pdf&lt;/ref&gt;

{{Better source needed|reason=The current source is insufficiently reliable ([[WP:NOTRS]]).|date=ਜੁਲਾਈ 2025}}

== ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ==
ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ, ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲ ਵਿੱਚ ਐਮ.ਏ. ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;https://ghscollege.ac.in/index/Dr.%20Sandeep%20Singh%20Munday.pdf&lt;/ref&gt;ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੀਐੱਚ.ਡੀ. ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਯੂ.ਜੀ.ਸੀ.-ਨੈੱਟ (ਪੰਜਾਬੀ, ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਸਿੱਖਿਆ) ਅਤੇ ਸੈੱਟ (ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ) ਪਾਸ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਬੀ.ਐੱਡ. ਅਤੇ ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਵਿੱਚ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਵੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://ghscollege.ac.in/index/Dr.%20Sandeep%20Singh%20Munday.pdf&lt;/ref&gt;

== ਅਕਾਦਮਿਕ ਕਰੀਅਰ ==
ਮੁੰਡੇ 2010 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਅਧਿਆਪਨਾ ਅਤੇ ਖੋਜ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਬੀਕਾਨੇਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਅਤੇ ਖੋਜ ਨਿਗਰਾਨ ਬਣੇ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=List of Professors and Research Supervisors |url=https://www.mgsubikaner.ac.in/PDF/64e087baef8c4.pdf |website=mgsubikaner.ac.in |access-date=2025-08-24}}&lt;/ref&gt;  

ਉਹ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਸਟੱਡੀਜ਼, ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੈਂਬਰ ਹਨ ਅਤੇ 2024 ਤੋਂ ਇਸ ਦੇ ਕਨਵੀਨਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Board of Studies (Punjabi) |url=https://www.mgsubikaner.ac.in/board-of-studies |website=mgsubikaner.ac.in |access-date=2025-08-24}}&lt;/ref&gt;  

ਮੁੰਡੇ ਅਰਮਾਨ (ARMAAN) ਨਾਮਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬਹੁ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨੀ ਪੀਅਰ-ਰੀਵਿਊਡ ਆਨਲਾਈਨ ਰਿਸਰਚ ਜਰਨਲ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |author=Dr. Sandeep Singh Munday |title=Armaan Journal ISSN: 2583-9446 |url=https://armaan.org.in/editorilboard.html |website=armaan.org.in |access-date=2025-08-24}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਕਈ ਹੋਰ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਜਰਨਲਾਂ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਬੋਰਡਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।  

== ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ==
ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਤਿੰਨ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪੁਸਤਕਾਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅਧਿਐਨ, ਅਧਿਆਪਨ ਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।  
* ''ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸੜਕਨਾਮਾ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਦਾ ਸਮਾਜਕ ਯਥਾਰਥ'' (2023)  
* ''ਪੰਜਾਬੀ ਅਧਿਆਪਨ'' (2021)  
* ''ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਅਧਿਆਪਨ'' (2018)  
* ''ਮੱਧ-ਕਾਲੀਨ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ-ਲਹਿਰਾਂ'' (ਸੰਪਾਦਿਤ, 2024)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Punjabi News Online |url=https://punjabinewsonline.com/?p=52910 |website=punjabinewsonline.com |access-date=2025-08-24}}&lt;/ref&gt;  
* ''ਕਥਾ ਦੀਪ'' (ਸੰਪਾਦਿਤ, 2024)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Story of Writer Harpreet Sekha |url=https://punjabstar.com/the-story-of-writer-harpreet-sekha/ |website=punjabstar.com |access-date=2025-08-24}}&lt;/ref&gt;  
* ''ਕਾਵਿ ਉਡਾਰੀ'' (ਸੰਪਾਦਿਤ, 2024)  
* ''ਅਰਮਾਨੀ ਪੈੜਾਂ'' (ਸੰਪਾਦਿਤ, 2024)  

== ਸੰਸਥਾਗਤ ਯੋਗਦਾਨ ==
2017 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਰਾਜਸਥਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ਸੰ.) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Rajasthan Punjabi Association (Reg.) |url=https://panjabtimes.uk/detail/news_32424.aspx |website=panjabtimes.uk |access-date=2025-08-24 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਗਸਤ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;  

== ਹਵਾਲੇ ==
&lt;references /&gt;
{{Short description|Indian academic and Punjabi literature scholar}}

[[Category:1982 births]]
[[Category:Living people]]
[[Category:People from Sri Ganganagar district]]
[[Category:Punjabi-language writers]]
[[Category:Indian academics]]
[[Category:Indian principals]]
[[Category:Indian editors]]
[[Category:Punjabi-language scholars]]
[[Category:21st-century Indian writers]]
[[Category:21st-century Indian educators]]</text>
      <sha1>e2datkpnegmworsq4c5bmzhurdlnite</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਜੋਕਬਾਲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>195130</id>
    <revision>
      <id>845286</id>
      <parentid>794655</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T13:04:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10096" sha1="svliy36xjb6rqhzczpl4pzz90vpifsy" xml:space="preserve"> 

'''''ਜੋਕਬਾਲ'''''  ਕੋਰੀਆਈ ਪਕਵਾਨ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਰ ਦੇ ਟ੍ਰੋਟਰ ਸੋਇਆ ਸਾਸ ਅਤੇ ਮਸਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਪਕਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੋਇਆ ਸਾਸ, ਅਦਰਕ, ਲਸਣ ਅਤੇ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਵਾਈਨ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਵਿੱਚ ਭੁੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;Jung, Alex [http://www.cnngo.com/seoul/eat/5-korean-ways-eat-pig-231893 &quot;5 Korean ways to eat a pig&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111113062909/http://www.cnngo.com/seoul/eat/5-korean-ways-eat-pig-231893|date=2011-11-13}} ''CNN Go''. 11 November 2011. Retrieved 2012-04-11&lt;/ref&gt; ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵਾਧੂ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਆਜ਼, ਲੀਕ, ਲਸਣ, ਦਾਲਚੀਨੀ ਅਤੇ ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। 

== ਇਤਿਹਾਸ ==
ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋਕਬਾਲ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਬਰੇਜ਼ਡ ਸੂਰ ਦੇ ਮਾਸ ਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਹਵਾਂਗਹੇ-ਡੋ ਦਾ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਭੋਜਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸੂਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਉਬਾਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੌਜੂਦਾ ਜੋਕਬਾਲ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਭੋਜਨ ਹੈ ਜੋ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਜੰਗਚੁੰਗ-ਡੋਂਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਪਯੋਂਗਨ-ਡੋ ਅਤੇ ਹਵਾਂਗਹੇ-ਡੋ ਦੀਆਂ ਦਾਦੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਲਈ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1960 ਅਤੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਜੰਗਚੁੰਗ ਜਿਮਨੇਜ਼ੀਅਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਕੁਸ਼ਤੀ ਖੇਡਾਂ ਅਕਸਰ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=족발 |url=https://terms.naver.com/entry.naver?cid=40942&amp;docId=1224336&amp;categoryId=32101 |access-date=2021-06-07 |website=terms.naver.com |language=ko |archive-date=2025-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250411185947/https://terms.naver.com/entry.naver?docId=1224336&amp;cid=40942&amp;categoryId=32101 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ਜੋਕਬਾਲ ਨਾਮ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਧਾਰਨਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੋਕਬਾਲ ਸ਼ਬਦ 쪽발 (Jjokbal) ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ ਖੁਰ ਅਤੇ ਜੋਕਬਾਲ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਮੀਨੂ ਵਜੋਂ ਵੇਚਣ ਲਈ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋਕਬਾਲ ਬਣ ਗਿਆ। ਦੂਜੀ ਧਾਰਨਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਚੀਨੀ-ਕੋਰੀਆਈ ਸ਼ਬਦ 족 (ਜੋਕ, ਹੰਜਾ: 足) ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪੈਰ ਅਤੇ ਕੋਰੀਆਈ ਸ਼ਬਦ 발(ਬਾਲ) ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪੈਰ, ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੇਨੂ 'ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਗਾਹਕਾਂ ਲਈ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਕੋਰੀਆਈ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦੇ ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਬਣ ਗਿਆ।


== ਪਰੋਸਣਾ ==
ਕਿਉਂਕਿ ''ਜੋਕਬਾਲ'' ਇੱਕ ਪਕਵਾਨ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਚਿਕਨਾਈ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਸੁਆਦ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੋਰੀਆਈ ਖਾਣੇ ਵਾਲੇ ਅਕਸਰ ਇਸਨੂੰ ਸਾਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਲਾਦ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟ ਕੇ ''Ssam'' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ''ਜੋਕਬਾਲ ਨੂੰ'' ''ਅੰਜੂ'' ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਅਕਸਰ ਸੋਜੂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ''ਜੋਕਬਾਲ ਦੀ'' ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਅਕਸਰ ਪਕਵਾਨ ਦਾ ਨਿਯਮਤ ਅਤੇ ਮਸਾਲੇਦਾਰ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮਸਾਲੇਦਾਰ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਨੂੰ ''ਬੁਲਜੋਕਬਾਲ'' - ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ &quot;ਅੱਗ ''ਜੋਕਬਾਲ'' &quot; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੁਸਾਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ''ਨੈਂਗਚੇ ਜੋਕਬਾਲ'' ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਠੰਡਾ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਠੰਢੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
[[ਤਸਵੀਰ:Korean_style_pork.jpg|thumb| ਜੋਕਬਾਲ ਦਾ ਮਸਾਲੇਦਾਰ ਸੰਸਕਰਣ]]

== ਪੋਸ਼ਣ ==
''ਜੋਕਬਾਲ'' ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਜੈਲੇਟਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਝੁਰੜੀਆਂ-ਮੁਕਤ ਚਮੜੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੂਰ ਦੇ ਮਾਸ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ [[ਅਮੀਨੋ ਤਿਜ਼ਾਬ|ਅਮੀਨੋ ਐਸਿਡ]] ਮੇਥੀਓਨਾਈਨ, ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹੈਂਗਓਵਰ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਰੀਆਈ ਸਰੋਤ ''ਜੋਕਬਾਲ'' ਵਰਗੇ ਸੂਰ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਲਾਭਦਾਇਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

== ਜੋਕਬਾਲ ਸਟ੍ਰੀਟ ==
[[ਸਿਓਲ|ਸਿਓਲ ਦੇ]] ਜੰਗਚੁੰਗ-ਡੋਂਗ ਵਿੱਚ ਡੋਂਗਗੁਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਆਪਣੇ ਕਈ ''ਜੋਕਬਾਲ'' ਰੈਸਟੋਰੈਂਟਾਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬਹੁਤ ਲੰਮਾ ਹੈ, ਕੁਝ 50 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ &quot;ਮੂਲ&quot; ''ਜੋਕਬਾਲ'' ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jangchung-dong Jokbal Street |url=http://english.visitkorea.or.kr/enu/ATR/SI_EN_3_1_1_1.jsp?cid=1398666 |access-date=2016-06-27 |publisher=[[Korea Tourism Organization]]}}&lt;/ref&gt; ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਫ੍ਰੈਂਚਾਇਜ਼ੀ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਡਿਲੀਵਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{In lang|ko}} [http://www.asiatoday.co.kr/news/view.asp?seq=362876 Nighttime snacks popular], Asia Today, 2010-05-31. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{In lang|ko}} [http://www.hankyung.com/news/app/newsview.php?aid=2009042250571 Jangchung jokbal chains] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224120305/http://www.hankyung.com/news/app/newsview.php?aid=2009042250571|date=2012-02-24}}, Hankyung, 2009-04-22. &lt;/ref&gt;

== ਗੈਲਰੀ ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;140px&quot; heights=&quot;140px&quot;&gt;
ਤਸਵੀਰ:Jokbal_2.jpg|alt=Standard jokbal| ਸਟੈਂਡਰਡ ''ਜੋਕਬਾਲ''
ਤਸਵੀਰ:Jokbal_on_a_plate_2011.jpg|alt=With sauces| ਸਾਸ ਦੇ ਨਾਲ
ਤਸਵੀਰ:Korean_cuisine-Jokbal-01.jpg
ਤਸਵੀਰ:Jokbal_korea.jpg
ਤਸਵੀਰ:Jokbal_3.jpg
ਤਸਵੀਰ:Bossam_and_jokbal.jpg|alt=With bossam| ''ਬੋਸਮ'' ਨਾਲ
ਤਸਵੀਰ:Jokbal-namdaemunmarket.jpg|alt=At a vendor in Namdaemun Market| ਨਾਮਦੈਮੁਨ ਮਾਰਕੀਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਕਰੇਤਾ ਕੋਲ
ਤਸਵੀਰ:Korean_food-Jokbal-01.jpg|alt=At Korean Town in Osaka, Japan| [[ਓਸਾਕਾ]], [[ਜਪਾਨ]] ਦੇ ਕੋਰੀਅਨ ਟਾਊਨ ਵਿਖੇ
&lt;/gallery&gt;

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* ਕੋਰੀਆਈ ਪਕਵਾਨ
* ਅਚਾਰ ਵਾਲੇ ਸੂਰਾਂ ਦੇ ਪੈਰ
* ਸ਼ਵੇਨਸ਼ੈਕਸ

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist|refs=&lt;ref name=&quot;Gentile 2014&quot;&gt;{{cite web | last=Gentile | first=Dan | title=Korean food: The 12 essential dishes you need to know from the North and the South | website=Thrillist | date=February 28, 2014 | url=https://www.thrillist.com/eat/nation/korean-food-kimchi-korean-bbq-bibimbap-mandu-and-other-essential-dishes-you-need-to-know | accessdate=May 19, 2017}}&lt;/ref&gt;}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* [http://english.visitkorea.or.kr/enu/ATR/SI_EN_3_1_1_1.jsp?cid=1398666 ਜੰਗਚੁੰਗ-ਡੋਂਗ ਜੋਕਬਾਲ ਸਟ੍ਰੀਟ], ਕੋਰੀਆ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ
* [https://web.archive.org/web/20091003141159/http://bossam.co.kr/eng/food/jokbal.asp ਖਾਣੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ: ਜੋਕਬਾਲ]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੂਰ ਦੇ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]]</text>
      <sha1>svliy36xjb6rqhzczpl4pzz90vpifsy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੋਕ (ਡਿਸ਼)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>195220</id>
    <revision>
      <id>845305</id>
      <parentid>842606</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T21:39:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15957" sha1="21rk3ib35q7xs0nzxv2kj1v7e2hpoxi" xml:space="preserve">'''ਪੋਕ,''' ਇੱਕ ਕੱਚੀ ਮੱਛੀ ਦੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਟੁਕੜੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਕਵਾਨ ਹੈ&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Noguchi |first=Mark |title=A Conflicted Chef From Hawaii Reacts to the Mainland Poke Bowl Trend |url=https://firstwefeast.com/eat/2016/03/hawaii-chef-has-problems-with-poke-trend |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230924085735/https://firstwefeast.com/eat/2016/03/hawaii-chef-has-problems-with-poke-trend |archive-date=24 ਸਤੰਬਰ 2023 |access-date=11 June 2018 |website=First We Feast}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tan |first=Rachel |title=6 Things To Know About Hawaiian Poke |url=https://guide.michelin.com/us/san-francisco/features/poke-hawaiian-raw-fish-dish/news |access-date=11 June 2018 |website=Michelin Guide}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2025|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cheng |first=Martha |date=13 January 2017 |title=How the Hawaiian poke bowl became the world's new fast food |url=https://www.hawaiimagazine.com/content/how-hawaiian-poke-bowl-became-worlds-new-fast-food |access-date=11 June 2018 |website=Hawai'i Magazine}}&lt;/ref&gt; ਜੋ ਸਾਸ (ਚਟਨੀ) ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;hawaiimag&quot;&gt;{{Cite web |last=Talwar |first=Kalei |date=17 July 2009 |title=Make Hawaii-style ahi poke wherever you are. Here's a recipe. |url=http://www.hawaiimagazine.com/blogs/hawaii_today/2009/7/17/ahi_poke_Hawaii_style_recipe |access-date=2015-11-24 |website=Hawaii Magazine}}&lt;/ref&gt;

== ਇਤਿਹਾਸ ==

=== ਸੰਪਰਕ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ===
ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮੱਛੀਆਂ ਵੱਡੇ ਮੱਛੀ ਤਲਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਜਾਂ ਕਿਨਾਰੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਘੱਟ ਪਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਚਟਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;nps&quot;&gt;{{Cite web |title=Cultural History of Three Traditional Hawaiian Sites (Chapter 1) |url=https://www.nps.gov/parkhistory/online_books/kona/history1e.htm#:~:text=Many%20fishing%20techniques%20were%20used%2C%20each%20demanding%20different,trapping%2C%20netting%2C%20hook%20and%20line%20fishing%2C%20and%20poisoning. |website=www.nps.gov}}&lt;/ref&gt; ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨ ਅਤੇ ਡੂੰਘੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਚੱਟਾਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਫੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਕਾਪੂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਖੀਆਂ ਲਈ ਰਾਖਵੀਆਂ ਸਨ ਜੋ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਵਾਈ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦੀ ਸੀ।
[[ਤਸਵੀਰ:Lomioio.jpg|right|thumb| ਲੋਮੀ ʻਓʻਓ]]
ਪੋਕ ਕੈਚ ਤੋਂ ਸਨੈਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕੱਟ-ਆਫ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;howto&quot;&gt;{{Cite web |date=16 May 2015 |title=Hawaiian Ahi Tuna Poke Recipe and History, How To Make Poke, Whats Cooking America |url=http://whatscookingamerica.net/History/Poke.htm |access-date=2015-11-24 |website=whatscookingamerica.net}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kona&quot;&gt;{{Cite web |date=12 November 2015 |title=How Did Ancient Hawaiians Fish? |url=https://konafishing.com/how-did-ancient-hawaiians-fish/ |website=KONA FISHING CHARTERS |access-date=10 ਮਾਰਚ 2025 |archive-date=22 ਜਨਵਰੀ 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250122122147/https://konafishing.com/how-did-ancient-hawaiians-fish/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਖਾਣ ਲਈ ਤਰਜੀਹੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਲੂਣ, ਇਨਾਮੋਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਕੱਚਾ, ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਗਿੱਲੀਆਂ ਦੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਸੁਆਦੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;akule&quot;&gt;{{Cite web |title=Dried Akule - Kaʻiwakīloumoku - Hawaiian Cultural Center |url=https://kaiwakiloumoku.ksbe.edu/article/recipes-dried-akule |website=kaiwakiloumoku.ksbe.edu |language=en}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਆਮ ਸੁਆਦ ਇਨਾਮੋਨਾ ਨੂੰ ਸੁੱਕੇ {{Lang|haw|{{okina}}ala{{okina}}ala}} ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। (ਆਕਟੋਪਸ ਇੰਕਸੈਕ), {{Lang|haw|ake}} (ਮੱਛੀ ਦਾ ਜਿਗਰ) ਅਤੇ ਨਮਕ। ਪੋਕ ਦੇ ਨਾਲ ਲਿਮੂ ਅਤੇ {{Lang|haw|[[Poi (food)|poi]]}} ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਟੋਰਾ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;sss&quot;&gt;{{Cite web |title=Steamed Salted Sockeye Salmon - Kaiwakīloumoku - Hawaiian Cultural Center |url=https://kaiwakiloumoku.ksbe.edu/article/recipes-steamed-salted-sockeye-salmon |website=kaiwakiloumoku.ksbe.edu |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Nā Puke Wehewehe ʻŌlelo Hawaiʻi - Alaala |url=https://wehewehe.org/gsdl2.85/cgi-bin/hdict?e=q-11000-00---off-0hdict--00-1----0-10-0---0---0direct-10-ED--4--textpukuielbert%2ctextmamaka-----0-1l--11-haw-Zz-1---Zz-1-home-alaala--00-4-1-00-0--4----0-0-11-00-0utfZz-8-00&amp;a=d&amp;d=D763#hero-bottom-banner |website=wehewehe.org |access-date=2025-03-10 |archive-date=2024-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204110424/https://wehewehe.org/gsdl2.85/cgi-bin/hdict?e=q-11000-00---off-0hdict--00-1----0-10-0---0---0direct-10-ED--4--textpukuielbert%2ctextmamaka-----0-1l--11-haw-Zz-1---Zz-1-home-alaala--00-4-1-00-0--4----0-0-11-00-0utfZz-8-00&amp;a=d&amp;d=D763#hero-bottom-banner |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Edible Limu of Hawaii |url=https://www.hawaii.edu/reefalgae/publications/ediblelimu/ |website=www.hawaii.edu}}&lt;/ref&gt;

=== ਸੰਪਰਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਮਿਆਦ ===
ਜਦੋਂ ਕੈਪਟਨ [[ਜੇਮਜ਼ ਕੁੱਕ]] 1778 ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਪਿਆਜ਼ ਦੇ ਬੀਜ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Origins of Traditional Lomi Lomi Salmon Explained - Amor Nino Foods, Inc. |url=https://connect2local.com/l/697649/c/841086/the-origins-of-traditional-lomi-lomi-salmon-explained |website=connect2local.com |language=en |access-date=2025-03-10 |archive-date=2023-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230904084805/https://connect2local.com/l/697649/c/841086/the-origins-of-traditional-lomi-lomi-salmon-explained |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1790 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਪੇਨੀ ਬਾਗਬਾਨੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਡੀ ਪੌਲਾ ਮਾਰਿਨ ਨੇ ਕਦਮ ਰੱਖਿਆ, ਜੋ ਟਮਾਟਰਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਅਤੇ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ। ਡੀ ਪੌਲਾ ਮਾਰਿਨ ਪਿਆਜ਼ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਰੇਗੀ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗਤ ਬਣ ਗਈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bradley|first=Harold Whitman|date=1 February 1974|title=Review: Don Francisco de Paula Marin: A Biography, by Ross H. Gast and Francisco de Paula Marin and The Letters and Journal of Francisco de Paula Marin, by Agnes C. Conrad and Francisco de Paula Marin|url=https://online.ucpress.edu/phr/article-abstract/43/1/119/75483/Review-Don-Francisco-de-Paula-Marin-A-Biography-by?redirectedFrom=fulltext|language=en|pages=119|doi=10.2307/3637598|jstor=3637598}}&lt;/ref&gt; ਪਿਆਜ਼ ਦੀ ਕਿਸਮ ਜਿਸਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਮਾਉਈ ਪਿਆਜ਼ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ ਆਖਰਕਾਰ ਕਾਪੂ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਹੋ ਗਿਆ। 1819 ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਖਾਸ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਖਾਣ 'ਤੇ ਲੱਗੀ ਪਾਬੰਦੀ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ 1839 ਤੱਕ ਕਾਮੇਮੇਹਾ III ਨੇ ਚੱਟਾਨਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੇ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;kade&quot;&gt;{{Cite web |last=Kawaharada |first=Dennis |date=2006 |title=Introduction: Hawaiian Fishing Traditions |url=http://www2.hawaii.edu/~dennisk/texts/introfishing.html |website=www2.hawaii.edu}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਹਵਾਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੈਲਮਨ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਠੇਕੇ 'ਤੇ ਰੱਖੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਫਰ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਾਲਮਨ ਸ਼ਾਇਦ {{Lang|haw|poke}} ਵਜੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲੋਮੀ ਸੈਲਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ।&lt;ref name=&quot;sss&quot;/&gt;

19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਚੀਨ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਬਾਗਬਾਨੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਜੋਂ ਟਾਪੂਆਂ 'ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਨਾਮੇਰੋ, ਸੋਇਆ ਸਾਸ ਅਤੇ ਤਿਲ ਦਾ ਤੇਲ ਵਰਗੇ ਭੋਜਨ ਲਿਆਉਂਦੇ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Young |first=Peter T. |date=13 July 2016 |title=Shoyu |url=https://imagesofoldhawaii.com/shoyu/ |website=Images of Old Hawaiʻi |language=en |access-date=10 ਮਾਰਚ 2025 |archive-date=22 ਮਾਰਚ 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250322003848/https://imagesofoldhawaii.com/shoyu/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 August 2022 |title=Poke History: From the Ocean to the Islands to the Mainland |url=https://foodicles.com/poke-history/ |website=FOODICLES }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
== ਸਮੱਗਰੀ ==

=== ਮੱਛੀ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Kimchee-Tako-Da-Poke.jpg|thumb|{{Lang|haw|Tako}} (ਆਕਟੋਪਸ) ਪੋਕ ਜਾਂ {{Lang|haw|he{{okina}}e}} ਤਿਲ ਦੇ ਤੇਲ, ਕੁਚਲੀ ਹੋਈ ਮਿਰਚ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਨਮਕ ਨਾਲ ਘੋਲ ਕਰੋ]]
FDA ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਥਾਨਕ ਮੱਛੀਆਂ ਕੱਚੀਆਂ ਖਾਧੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;fda&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;akule&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hawaiian Reef Fish |url=http://www.hawaiianencyclopedia.com/hawaiian-reef-fish.html |website=Hawaiian Encyclopedia |access-date=2025-03-10 |archive-date=2025-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250416054352/http://www.hawaiianencyclopedia.com/hawaiian-reef-fish.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 March 2019 |title=Know your mullets |url=https://hawaii247.com/2019/03/01/know-your-mullets/ |website=Hawaii 24/7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Poke Ulua - Kaʻiwakīloumoku - Hawaiian Cultural Center |url=https://kaiwakiloumoku.ksbe.edu/article/recipes-poke-ulua |website=kaiwakiloumoku.ksbe.edu |language=en}}&lt;/ref&gt; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਹਵਾਈਅਨ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਸਮੁੰਦਰੀ ਭੋਜਨ ਕਾਊਂਟਰਾਂ 'ਤੇ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫੜੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;fda&quot;&gt;{{Cite web |title=Japanese and Hawaiian Vernacular Names for Fish Eaten Raw |url=https://www.fda.gov/media/80412/download |website=FDA}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 August 2019 |title=Hawaiian Fish Name Translations |url=https://hawaiinearshorefishing.com/hawaiian-fish-name-translations/ |website=Hawaii Nearshore Fishing}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cheng |first=Martha |date=25 October 2017 |title=The 11 Best Places to Eat Poke in Honolulu |url=https://www.eater.com/maps/best-poke-honolulu-hawaii |website=Eater |language=en |access-date=10 ਮਾਰਚ 2025 |archive-date=3 ਫ਼ਰਵਰੀ 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250203160749/https://www.eater.com/maps/best-poke-honolulu-hawaii |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਪਕਵਾਨ ==
ਕੱਚੀ ਮੱਛੀ ਦੇ ਪਕਵਾਨ ਅਸਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹਨ। [[ਓਸ਼ੇਨੀਆ|ਓਸ਼ੀਨੀਆ]] ਵਿੱਚ ਆਮ 'ਓਟਾ'ਇਕਾ (ਜਾਂ {{Lang|fr|poisson cru}} ਹੈ। ). ਇੱਥੇ ਯੂਰਪੀ ਮੱਛੀ ਕਾਰਪੈਸੀਓ ਅਤੇ ਟਾਰਟੇਅਰ, ਚੀਨੀ ਯੂ ਸ਼ੇਂਗ, ਕੋਰੀਆਈ ਹੋ-ਡੀਓਪਬਾਪ, ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕੀ [[ਸੇਵੀਚੇ|ਸੇਵਿਚੇ]], ਅਤੇ ਜਾਪਾਨੀ ਨਾਮੇਰੋ, ਸਾਸ਼ਿਮੀ ਅਤੇ ਤਾਤਾਕੀ ਵੀ ਹਨ। ਇਨੂਇਟ ਪਕਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਕੱਚਾ ਖਾਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। [[ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ|ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ]] ਹਮਰੁਤਬਾ ਮਲੇਸ਼ੀਅਨ ਹਿਨਾਵਾ ਅਤੇ ਉਮਾਈ ਅਤੇ ਫਿਲੀਪੀਨੋ [[ਕਿਨਿਲਾ|ਕਿਨੀਲਾਵ]] ਅਤੇ ਕਿਲਾਵਿਨ, [[ਗੁਆਮ]] ਵਿੱਚ ਕੇਲਾਗੁਏਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਇਲੋਕਾਨੋ ਡਿਸ਼ ਪੋਕੀ ਪੋਕੀ, ਗਰਿੱਲਡ ਬੈਂਗਣ ਅਤੇ ਟਮਾਟਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਰਗੜਿਆ ਹੋਇਆ ਅੰਡੇ ਵਾਲਾ ਪਕਵਾਨ, ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ {{Lang|haw|poke}} ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Barnes |first=Patti |title=24 Egg Recipes That Are Totally Cracked (But We Have To Try) |url=https://www.therecipe.com/24-egg-recipes-that-are-totally-cracked-but-we-have-to-try/ |access-date=18 December 2019 |website=TheRecipe |archive-date=18 ਦਸੰਬਰ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191218104953/https://www.therecipe.com/24-egg-recipes-that-are-totally-cracked-but-we-have-to-try/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=You Are Probably Wondering How the Filipino Dish &quot;Poqui Poqui&quot; Got Its Name |url=https://www.yummy.ph/news-trends/filipino-food-names-origin-history |access-date=18 December 2019 |website=Yummy.ph}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਹੋਰ ਲਿੰਕ ==

* {{Commons category inline}}
* {{Cite web |title=History of the poke contest |url=http://www.waimeagazette.com/sept97_poke.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303192739/http://www.waimeagazette.com/sept97_poke.htm |archive-date=2016-03-03}}

* Titcomb, ਮਾਰਗਰੇਟ, ਅਤੇ ਮੈਰੀ Kawena Pukui. &quot; ਯਾਦ ਪੱਤਰ ਨੰ. 29। ਹਵਾਈ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਵਰਤੋਂ। ਕਿਸ਼ਤ ਨੰਬਰ 1। ਪੰਨੇ 1-96।&quot; ਦ ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਦ ਪੋਲੀਨੇਸ਼ੀਅਨ ਸੋਸਾਇਟੀ 60, ਨੰ. 2/3 (1951): 1–96। [http://www.jstor.org/stable/20703302 ਯਾਦ ਪੱਤਰ ਨੰ. 29। ਹਵਾਈ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਵਰਤੋਂ। ਕਿਸ਼ਤ ਨੰ. 1। ਪੰਨੇ 1-96] ।

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਕਵਾਨ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੱਛੀ ਦੇ ਪਕਵਾਨ]]</text>
      <sha1>21rk3ib35q7xs0nzxv2kj1v7e2hpoxi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪ੍ਰੇਮ ਲਾਲ ਗੌਤਮ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201863</id>
    <revision>
      <id>845306</id>
      <parentid>837310</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T22:25:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8470" sha1="4qygs4r1lzvw2r5w2smrafn10ndb1kf" xml:space="preserve">{{Infobox scientist
| name              = ਪ੍ਰੇਮ ਲਾਲ ਗੌਤਮ
| birth_date        = {{birth date and age|df=y|1947|12|12}}
| birth_place       = ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਭਾਰਤ
| citizenship       = ਭਾਰਤੀ
| fields            = ਜੈਨੇਟਿਕਸਿਸਟ, ਪੌਦਾ ਪ੍ਰਜਨਨਕਰਤਾ
| known_for         = 
}}

'''ਪ੍ਰੇਮ ਲਾਲ ਗੌਤਮ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Prem Lal Gautam''') ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ [[ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਕੇਂਦਰੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਡਾ. ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਕੇਂਦਰੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], ਪੂਸਾ, ਬਿਹਾਰ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਚਾਂਸਲਰ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=P L Gautam is new RPCAU chancellor |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/p-l-gautam-is-new-rpcau-chancellor/articleshow/104930406.cms |access-date=July 21, 2025 |website=Times of India}}&lt;/ref&gt;

== ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ ==
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਦਸੰਬਰ 1947 ਨੂੰ [[ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਬਿਲਾਸਪੁਰ]], [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਾਲਜ ਸੋਲਨ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਇੰਡੀਅਨ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ|ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ]], ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਜੈਨੇਟਿਕਸ ਵਿੱਚ ਐਮ.ਐਸ.ਸੀ. ਅਤੇ ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ. ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chancellor's Profile |url=https://rpcau.ac.in/chancellors-profile/ |access-date=July 21, 2025 |website=RPCAU}}&lt;/ref&gt;

ਉਹ ਜੀ.ਬੀ. ਪੰਤ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰ ਐਂਡ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About University, History |url=https://www.gbpuat.ac.in/about/index.html |access-date=July 21, 2025 |website=GBPUAT |archive-date=ਜੁਲਾਈ 20, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250720191946/https://www.gbpuat.ac.in/about/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਕਰੀਅਰ ਪੁਆਇੰਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Prem Lal Gautam, Vice Chancellor, Career Point University |url=https://cpuh.in/pro-chancellor-message/ |access-date=Aug 10, 2025 |website=CPU}}&lt;/ref&gt; ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਪਲਾਂਟ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਅਧਿਕਾਰ ਅਥਾਰਟੀ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਚੇਅਰਪਰਸਨ,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Annual Report 2023-24 |url=https://plantauthority.gov.in/sites/default/files/annual-report-2023-24-english.pdf |access-date=July 21, 2025 |website=Plant Authority}}&lt;/ref&gt; ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਧੀ ਦੀ 5ਵੀਂ ਗਵਰਨਿੰਗ ਬਾਡੀ ਦੇ ਵਾਈਸ-ਚੇਅਰਪਰਸਨ,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Crop trust celebrates 10th anniversary |url=https://www.croptrust.org/resources/crop-trust-celebrates-10th-anniversary/ |access-date=July 21, 2025 |website=Crop Trust }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬਿਊਰੋ ਆਫ਼ ਪਲਾਂਟ ਜੈਨੇਟਿਕ ਰਿਸੋਰਸਿਜ਼, [[ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ]] (ਆਈ.ਸੀ.ਏ.ਆਰ.) ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Commission on genetic resources for food and agriculture |url=https://www.fao.org/4/x4111e/x4111e.pdf |access-date=July 21, 2025 |website=Food and Agricultural Organization of the United Nations}}&lt;/ref&gt;

ਉਹ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਸਾਇੰਸਿਜ਼,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Profile Dr. Prem Lal Gautam |url=https://naas.org.in/detail.php?id=135 |access-date=July 21, 2025 |website=NAAS}}&lt;/ref&gt; ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਬਾਇਓਲੋਜੀਕਲ ਸਾਇੰਸਿਜ਼,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Profile Dr. Prem Lal Gautam |url=https://nabsindia.org/profiles/gautam.html |access-date=July 21, 2025 |website=NABS India}}&lt;/ref&gt; ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਹਾਰਟੀਕਲਚਰਲ ਸਾਇੰਸਿਜ਼, ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਜੈਨੇਟਿਕਸ ਐਂਡ ਪਲਾਂਟ ਬ੍ਰੀਡਿੰਗ, ਅਤੇ ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਪਲਾਂਟ ਜੈਨੇਟਿਕ ਰਿਸੋਰਸਿਜ਼ ਦੇ ਫੈਲੋ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Indian Society of Plant Genetic Resources |url=http://ispgr.nbpgr.ernet.in/publications/637655726003269002_2.pdf |access-date=July 21, 2025 |website=NBPGR |archive-date=ਜੁਲਾਈ 20, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250720191948/http://ispgr.nbpgr.ernet.in/publications/637655726003269002_2.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ਉਹ ਕਣਕ, ਸੋਇਆਬੀਨ, ਚੌਲਬੀਨ, [[ਫੌਕਸਟੇਲ ਬਾਜਰੇ|ਫੋਕਸਟੇਲ ਬਾਜਰਾ]] ਅਤੇ ਬਕਵੀਟ ਦੀਆਂ ਬਿਹਤਰ ਕਿਸਮਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜੀਨ ਬੈਂਕ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜਰਮਪਲਾਜ਼ਮ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖੋਜਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Profile Dr. Prem Lal Gautam |url=https://naas.org.in/detail.php?id=135 |access-date=July 21, 2025 |website=NAAS}}&lt;/ref&gt;

ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਖੋਜਕਰਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਉਸਨੂੰ SKUAST-J ਅਤੇ ANDUaT ਫੈਜ਼ਾਬਾਦ (UP) ਦੁਆਰਾ ਆਨਰੇਰੀਸ ਕਾਰਨਾਮੇ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰੇਟ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lt Governor attends the 7th Convocation Ceremony of SKUAST-Jammu |url=https://kashmirdespatch.com/lt-governor-attends-the-7th-convocation-ceremony-of-skuast-jammu/ |access-date=July 21, 2025 |website=Kashmir Despatch}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Modern Agri strategies, environment-friendly tech to accelerate rural economy transformation LG |url=https://statetimes.in/amp/modern-agri-strategies-environment-friendly-tech-to-accelerate-rural-economy-transformation-lg |access-date=July 21, 2025 |website=State Times }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ==
ਉਸਨੂੰ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਪੁਰਸਕਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:

* ਡਾ. ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ
* ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਅਵਾਰਡ
* ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਪ੍ਰਿਯਦਰਸ਼ਨੀ ਪੁਰਸਕਾਰ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੁਰਸਕਾਰ

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* [https://scholar.google.com/citations?hl=en&amp;user=N-0vSQwAAAAJ ਗੂਗਲ ਸਕਾਲਰ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1947]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਧਿਆਪਨ]]</text>
      <sha1>4qygs4r1lzvw2r5w2smrafn10ndb1kf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:Heritage Across Borders</title>
    <ns>4</ns>
    <id>204900</id>
    <revision>
      <id>845294</id>
      <parentid>844662</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T16:57:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuldeepburjbhalaike</username>
        <id>18176</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਇਨਾਮ ਅਤੇ ਪਛਾਣ */</comment>
      <origin>845294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6401" sha1="719h0so1pp34xvczu5xthr6p4r5vyt5" xml:space="preserve">{{Heritage Across Borders/Overview}}
== ਭਾਗ ਕਿਵੇਂ ਲੈਣਾ ਹੈ ==

# '''ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਤੇ ਨਾਲ਼ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਵੋ ਜਾਂ ਨਵਾਂ ਬਣਾਉ (ਜੇਕਰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ)।'''
# ਮੈਟਾ ਸਫ਼ੇ ਉੱਤੇ ਜਾਉ।
# '''&quot;[[m:Event:Heritage%20Across%20Borders|ਰਜਿਸਟਰ ਫਾਰ ਈਵੈਂਟ]]&quot; ਉੱਤੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ।'''
# '''ਸੂਚੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਲੇਖ ਚੁਣੋ।'''
#: ਭਾਗੀਦਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲੇਖ ਚੁਣ ਸਕਦੇ ਹਨ:
#: [https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:Heritage_Across_Borders/Article_List ਸੂਚੀ ਦਾ ਲਿੰਕ]
#: ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਯੂਨੈਸਕੋ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਟਿਕਾਣੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।
# '''15 ਅਤੇ 24 ਅਗਸਤ 2026 ਦੇ ਵਿੱਚ ਲੇਖ ਬਣਾਉ ਜਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਲੇਖ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰੋ।'''
# ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੌਰਾਨ ਜਾਂ ਤਹਿਤ ਬਣਾਏ ਜਾਂ ਸੋਧੇ ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ [https://wikieval.toolforge.org/contests/1 ਇੱਥੇ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰੋ।]

== ਲੇਖ ਦਰਜ ਕਰੋ ==
ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਚੁੱਕੇ ਹੋ? ਆਪਣੇ ਯੋਗਦਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜਮ੍ਹਾਂ ਇਸ ਟੂਲ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ਼ ਦਰਜ ਕਰੋ।

&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;
{{Clickable button 2|ਲੇਖ ਦਰਜ ਕਰੋ|url=https://wikieval.toolforge.org/contests/1|class=mw-ui-progressive}}
&lt;/div&gt;

ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: [https://wikieval.toolforge.org/contests/1/leaderboard]

== ਸਕੋਰਿੰਗ ==

ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਮਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨਾਂ ਲਈ ਅੰਕ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣਗੇ:

; ਨਵੇਂ ਜਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਲੇਖ ਵਿੱਚ'''+1 ਅੰਕ''' ਹਰ '''200 ਸ਼ਬਦ ਜੋੜਨ ਲਈ'''
* '''+2 ਅੰਕ''' ਹਰ '''ਵਧਾਏ ਗਏ ਲੇਖ''' ਲਈ
'''ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ:'''
* 200 ਸ਼ਬਦ ਜੋੜੇ = 1 ਅੰਕ
* 400 ਸ਼ਬਦ ਜੋੜੇ = 2 ਅੰਕ
* 500 ਸ਼ਬਦ ਜੋੜੇ = 2 ਅੰਕ
* 700 ਸ਼ਬਦ ਜੋੜੇ = 3 ਅੰਕ
* 1,000 ਸ਼ਬਦ ਜੋੜੇ = 5 ਅੰਕ

;'''+2 ਅੰਕ''' ਹਰ '''ਵਧਾਏ ਗਏ ਲੇਖ''' ਲਈ। ਇਹ ਅੰਕ ਬੋਨਸ ਅੰਕ ਹੋਣਗੇ ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਬਦ ਵਾਲੇ ਅੰਕਾਂ ਨਾਲ਼ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

:ਛੋਟੀਆਂ ਸੋਧਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਵੱਡੀਆਂ ਸੋਧਾਂ ਜਿਵੇਂ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਹਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਨਵੀਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨੀ, ਲੇਖ ਵਿਚਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਪਾੜੇ ਨੂੰ ਭਰਨਾ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ ਲੇਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।''

=== ਅੰਕਾਂ ਲਈ ਯੋਗਤਾ ===

* '''ਨਵੇਂ ਬਣਾਏ ਲੇਖ''' ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ - ਘੱਟ '''500 ਸ਼ਬਦ''' ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
* '''ਸੁਧਾਰੇ ਗਏ ਲੇਖ''' ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ - ਘੱਟ '''300 ਸ਼ਬਦ ਨਵੀਂ ਸਮੱਗਰੀ''' ਦੇ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਜੋੜਨਾ ਜਾਂ ਲਿੰਕ ਜੋੜਨਾ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦ ਠੀਕ ਕਰਨੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।
* ਜਿੱਥੇ ਜਰੂਰਤ ਹੋਵੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀ ਸਮੱਗਰੀ '''ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਰੋਤਾਂ''' ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਤੋਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

== ਇਨਾਮ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ==

ਉਹ ਭਾਗੀਦਾਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਹੀ ਪਾਏ ਗਏ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਣ - ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ:

* '''ਡਿਜੀਟਲ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ''' ਸਾਰੇ ਯੋਗ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਲਈ।
* ਸਭਤੋਂ ਉੱਚ ਸਕੋਰ ਵਾਲੇ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਲਈ '''ਆਨਲਾਈਨ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਵਾਊਚਰ (online shopping voucher)''' (two separate rankings for the Indian and Ukrainian communities):
** '''ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ''' — ₹10000
** '''ਦੂਜਾ ਸਥਾਨ''' — ₹5000
** '''ਤੀਜਾ ਸਥਾਨ''' — ₹3000

'''ਨੋਟ:''' ਇਹ ਮੁਕਾਬਲਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯੋਗ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਯੋਜਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਚੋਟੀ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣਗੇ।

== ਨਤੀਜਾ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ 
|-
! ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਨਾਮ !! ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਲੇਖ !! ਕੁੱਲ ਅੰਕ
|-
| Jagmit Singh Brar || 23 || 145
|-
| Nitesh Gill || 2 || 13
|-
| AMAN KUMAR || 2 || 12
|-
| Kuldeepburjbhalaike || 2 || 8
|-
| Harry sidhuz || 5 || 0
|}
[https://wikieval.toolforge.org/contests/8/leaderboard ਟੂਲ ਵਿੱਚ ਨਤੀਜੇ ਦਾ ਲਿੰਕ]
== ਸਹਿਭਾਗਤਾ ==

{| cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;10&quot; style=&quot;margin:auto;&quot;
|[[File:Embassy of Ukraine in the Republic of India.svg|200px|link=]]
|[[File:Wikimedia Ukraine logo horiz pms.svg|200px|link=]]
|}

=== ਹੋਰ ਸਹਾਇਕ ===
{| cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;10&quot; style=&quot;margin:auto;&quot;
|[[File:Wikimedia Foundation logo - vertical.svg|150px|link=https://wikimediafoundation.org]]
|[[File:Open Knowledge Initiatives logo.png|150px|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/IIITH-OKI]]
|}</text>
      <sha1>719h0so1pp34xvczu5xthr6p4r5vyt5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਤ੍ਰਿਯੁਗੀਨਾਰਾਇਣ ਮੰਦਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204948</id>
    <revision>
      <id>845292</id>
      <parentid>844669</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T16:05:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11757" sha1="dtvbo4e3cimjrxkz5tte7mncw6v2y67" xml:space="preserve">{{Infobox Hindu temple
| name              = ਤ੍ਰਿਯੁਗੀਨਾਰਾਇਣ ਮੰਦਰ
| image             = Triyuginarayan Temple.jpg
| alt               = 
| caption           = 
| country           = ਭਾਰਤ
| state             = [[ਉਤਰਾਖੰਡ]]
| district          = [[ਰੁਦਰ ਪਰਿਆਗ]]
| location          = [[ਤ੍ਰਿਯੁਗੀਨਾਰਾਇਣ]]
| elevation_m       = 
| deity             = [[ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਾਰਾਇਣ]], [[ਸ਼ਿਵ]] ਅਤੇ [[ਪਾਰਵਤੀ]]
| architecture      = [[ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ|ਉੱਤਰ ਭਾਰਤੀ]] ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ
| temple_quantity   = 
| monument_quantity = 
| inscriptions      = 
| completed         = 8ਵੀਂ ਸਦੀ ਸੀਈ
| creator           = [[ਆਦੀ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ]]
| website           = 
}}
ਤ੍ਰਿਯੁਗੀਨਾਰਾਇਣ ਮੰਦਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਤਰਾਖੰਡ ਰਾਜ ਦੇ ਰੁਦਰ ਪਰਿਆਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਹਿੰਦੂ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਦਰ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਥਾਨ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਵਿਆਹ-ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਉਸ ਦੇਵੀ ਵਿਆਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ &quot;ਅਖੰਡ ਧੂਣੀ&quot; ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਜੋਤ ਲਗਾਤਾਰ ਬਲ ਰਹੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;[https://musafirresort.in/triyuginarayan-temple/ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਸਥਾਨ]&lt;/ref&gt;

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜੋਤ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਜਲਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਕਲਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕੇਦਾਰਘਾਟੀ ਦੇ ਜਮਲੋਕੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸਨੂੰ ਜਗਾਇਆ ਅਤੇ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਿਰੰਤਰ ਬਲਦੀ ਜੋਤ ਕਾਰਨ, ਇਸ ਮੰਦਰ ਨੂੰ 'ਅਖੰਡ ਧੂਣੀ ਮੰਦਰ' ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਧਾਮ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਦਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਦੇ ਬੇਸ ਕੈਂਪ, ਗੌਰੀਕੁੰਡ ਤੋਂ ਤ੍ਰਿਯੁਗੀਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਦੂਰੀ 16 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ।

ਨਵੇਂ ਵਿਆਹੇ ਜੋੜੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਪਾਰਵਤੀ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈਣ ਲਈ ਇਸ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਜੋੜਿਆਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਵਿਆਹ ਵੀ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 2017 ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ ਕਵਿਤਾ ਕੌਸ਼ਿਕ ਅਤੇ ਰੋਨਿਤ ਬਿਸਵਾਸ, ਅਤੇ 2021 ਵਿੱਚ ਨਿਕਿਤਾ ਸ਼ਰਮਾ ਅਤੇ ਰੋਹਨਦੀਪ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

== ਸ਼ਬਦ-ਨਿਰੁਕਤੀ ==
ਇਸ ਮੰਦਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਕੁੰਡਾਂ—ਰੁਦਰ ਕੁੰਡ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਕੁੰਡ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੁੰਡ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਕੁੰਡ—ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। 'ਤ੍ਰਿਯੁਗੀਨਾਰਾਇਣ' ਨਾਮ ਇੱਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। &quot;ਤ੍ਰਿ&quot; ਦਾ ਅਰਥ ਤਿੰਨ, &quot;ਯੁਗੀ&quot; ਦਾ ਭਾਵ ਸਮੇਂ ਦੇ ਇੱਕ ਦੌਰ ਜਾਂ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਹੈ, ਅਤੇ &quot;ਨਾਰਾਇਣ&quot; ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਤਿੰਨ ਯੁੱਗਾਂ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਬਲ ਰਹੀ ਅਖੰਡ ਜੋਤ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ 'ਤ੍ਰਿਯੋਗੀ ਨਾਰਾਇਣ ਮੰਦਰ' ਪਿਆ।&lt;ref&gt;[https://www.manchalamushafir.com/triyuginarayan-temple-a-sacred-place-of-worship/ ਤ੍ਰਿਯੋਗੀ ਨਰਾਇਣ ਮੰਦਰ]&lt;/ref&gt; ਇਸ ਮੰਦਰ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੁੱਗਾਂ ਦੌਰਾਨ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ ਹੈ; 'ਯੁੱਗ' ਉਸ ਕਾਲ-ਚੱਕਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਯੁੱਗ: ਸਤਯੁਗ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ, ਦੁਆਪਰ ਯੁੱਗ ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ (ਮੌਜੂਦਾ ਯੁੱਗ), ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

== ਦੰਤਕਥਾ ==
[[File:Ellora-caves-1.jpg|thumb|ਏਲੋਰਾ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਧਾਂ ਦੀ ਨੱਕਾਸ਼ੀ - ਸ਼ਿਵ (ਚਾਰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਮੂਰਤੀਆਂ, ਸੱਜੇ) ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ (ਦੋ ਹਥਿਆਰਬੰਦ, ਖੱਬੇ) ਦੇ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼]]

ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੇਵੀ ਪਾਰਵਤੀ ਹਿਮਾਵਤ ਜਾਂ ਹਿਮਾਵਨ, ਹਿਮਾਲਿਆ ਦਾ ਰੂਪ, ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਉਹ ਸਤੀ ਦਾ ਪੁਨਰਜਨਮ ਸੀ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ - ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਲੁਭਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਅਸਫਲ ਰਹੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਗੌਰੀ ਕੁੰਡ ਵਿਖੇ ਸਖ਼ਤ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਤ੍ਰਿਯੁਗੀਨਾਰਾਇਣ ਤੋਂ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (3.1 ਮੀਲ) ਦੂਰ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਯੁਗੀਨਾਰਾਇਣ ਮੰਦਰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਗੌਰੀ ਕੁੰਡ ਮੰਦਰ ਵੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਮੰਦਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਅਧਾਰ ਕੈਂਪ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.euttaranchal.com/uttarakhand/gauri-kund |title=Gauri Kund |access-date=2026-08-19 |archive-date=2017-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170906035108/https://www.euttaranchal.com/uttarakhand/gauri-kund |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਗੁਪਤਕਾਸ਼ੀ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਉਹ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਅਤੇ ਸੋਨ-ਗੰਗਾ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗਮ 'ਤੇ ਛੋਟੇ ਤ੍ਰਿਯੁਗੀਨਾਰਾਇਣ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕਰਨ।&lt;ref name =roma&gt;{{Cite book|author= Roma Bradnock|title= Indian Himalaya handbook|work=Kedarnath|pages=113–114|url=https://books.google.com/books?id=TyZGp_YVzb8C&amp;pg=PA114|publisher= Footprint Travel Guides|year= 2000|isbn=9781900949798}}&lt;/ref&gt;

ਤ੍ਰਿਯੁਗੀਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਹਿਮਾਵਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਤਯੁਗ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਸਵਰਗੀ ਵਿਆਹ ਦਾ ਸਥਾਨ ਸੀ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਮੰਦਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਹਵਨ-ਕੁੰਡ ਜਾਂ ਅਗਨੀ-ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸਦੀਵੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਲਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਭਰਾ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਿਰਜਣਹਾਰ-ਦੇਵਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ ਦੇਖ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਵਿਆਹ ਦੀ ਸਹੀ ਜਗ੍ਹਾ ਮੰਦਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ਼ਿਲਾ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.badrikedar.com/temple/Triyuginarayan.html|title=Triyuginarayan Temple|accessdate=25 July 2009|publisher=Kedarnath.com|archive-date=10 ਮਾਰਚ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090310125211/http://www.badrikedar.com/temple/Triyuginarayan.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਇੱਕ ਸਥਾਨ-ਪੁਰਾਣ (ਇੱਕ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ) ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ। ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਲਦੀ ਅੱਗ ਦੀ ਰਾਖ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Mittal|first=Sushil|author2=G.R.Thursby |title= The Hindu world|url = https://books.google.com/books?id=fz6KBkgEacAC&amp;q=Triyuginarayan|work=Triyuginarayan temple|page=480|accessdate=14 August 2009
|publisher= Routledge|year=2004|isbn= 9780415215275}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਅੱਗ ਦੀ ਰਾਖ ਵਿਆਹੁਤਾ ਅਨੰਦ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|}} ਵਿਆਹ ਸਮਾਰੋਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਕੋਈ ਵੀ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਚਾਰ ਕੁੰਡਾਂ ਜਾਂ ਛੋਟੇ ਤਲਾਬਾਂ, ਰੁਦਰ-ਕੁੰਡ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ-ਕੁੰਡ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਤਿੰਨਾਂ ਕੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਹ ਸਰਸਵਤੀ-ਕੁੰਡ ਤੋਂ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ, ਦੰਤਕਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁੰਡਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਬਾਂਝਪਨ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਵਨ-ਕੁੰਡ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਸੁਆਹ ਵਿਆਹੁਤਾ ਅਨੰਦ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

== ਹਵਾਲੇ ==
{{reflist|}}</text>
      <sha1>dtvbo4e3cimjrxkz5tte7mncw6v2y67</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Alkenrinnstet</title>
    <ns>3</ns>
    <id>205075</id>
    <redirect title="ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Ysyy" />
    <revision>
      <id>845299</id>
      <timestamp>2026-08-30T17:14:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Cabayi</username>
        <id>27315</id>
      </contributor>
      <comment>Cabayi ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Alkenrinnstet]] ਨੂੰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Ysyy]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Alkenrinnstet|Alkenrinnstet]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Ysyy|Ysyy]]&quot;</comment>
      <origin>845299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="46gweimz03wa04ucpi90xgdh1kal1c8" xml:space="preserve">#ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Ysyy]]</text>
      <sha1>46gweimz03wa04ucpi90xgdh1kal1c8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਹੁਸੈਨ ਬਖਸ਼ ਗੁੱਲੋ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>205076</id>
    <revision>
      <id>845300</id>
      <timestamp>2026-08-30T17:26:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Meenukusam</username>
        <id>51574</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1357676729|Hussain Baksh Gullo]]&quot; ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ</comment>
      <origin>845300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10036" sha1="q6dhf3m5n70kb2ovjwrphvdzsg7h474" xml:space="preserve">
{{Infobox musical artist
| name              = Ustad Hussain Bakhsh Gullo
| native_name       = استاد حسین بخش گلو
| birth_date        = c. 1948
| birth_place       = Lahore, Pakistan
| origin            = [[Punjab, Pakistan]]
| death_date        = {{death date and age|df=yes|2023|12|5|1948}}
| death_place       = [[Lahore]], Pakistan
| genre             = [[Classical music|Classical]], [[Khyal|Khayal]], [[Thumri]], [[Kafi]]
| occupation        = Vocalist of classical and folk music
| years_active      = 1960s {{endash}} 2023
}}
&lt;templatestyles src=&quot;Module:Infobox/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Infobox person
| awards             = [[Pride of Performance]] award by the [[President of Pakistan]] in 2011
}}
'''ਉਸਤਾਦ ਹੁਸੈਨ ਬਖਸ਼ ਗੁੱਲੋ''' (ਜਨਮ ਸਾਲ 1948-ਮੌਤ 5 ਦਸੰਬਰ 2023) ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਕਿ [[ਸ਼ਾਮ ਚੌਰਸੀਆ ਘਰਾਨਾ|ਸ਼ਾਮ ਚੌਰਸੀਆ]] ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। 

== ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ ==
'''ਉਸਤਾਦ ਹੁਸੈਨ ਬਖਸ਼''' ਗੁੱਲੋ ਦਾ ਜਨਮ 1948 ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ  ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਉਸਤਾਦ ਨਥੂ ਖਾਨ, ਇੱਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ।&lt;ref name=&quot;Dawn&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1795492|title=Classical singer Hussain Bakhsh Gullu is no more|date=2023-12-06|work=Dawn newspaper|access-date=2026-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20231206070456/https://www.dawn.com/news/1795492|archive-date=6 December 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tribune&quot;&gt;{{Cite news|url=https://tribune.com.pk/story/2448995/ustad-hussain-baksh-gullo-passes-away-in-lahore|title=Ustad Hussain Baksh Gullo passes away in Lahore|date=5 December 2023|work=The Express Tribune newspaper|access-date=3 June 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20231205092138/https://tribune.com.pk/story/2448995/ustad-hussain-baksh-gullo-passes-away-in-lahore|archive-date=5 December 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sadarang&quot;&gt;{{Cite web |last=M. A. Sheikh |title=Ustad Hussain Baksh Gullo in concert (includes his profile) |url=http://www.sadarang.com/Sadarang%20Concert%202004-Intro.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071212153027/http://www.sadarang.com/Sadarang%20Concert%202004-Intro.htm |archive-date=12 December 2007 |access-date=2 June 2026 |website=Sadarang Archives website}}&lt;/ref&gt;  '''ਉਸਤਾਦ ਹੁਸੈਨ ਬਖਸ਼''' ਗੁੱਲੋ [[ਸਲਾਮਤ ਅਲੀ ਖਾਨ|ਉਸਤਾਦ ਸਲਾਮਤ ਅਲੀ ਖਾਨ]] ਦੇ  ''ਗੰਢਾ-ਬੰਧ''  ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਵੀ ਸਨ ।&lt;ref name=&quot;Dawn&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TribuneIndia&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/news/features/remembering-ustad-hussain-bakhsh-gullu-lahores-sham-chaurasi-gharana-legend-575008|title=Remembering Ustad Hussain Bakhsh Gullu, Lahore’s Sham Chaurasi gharana legend|last=Krishnaraj Iyengar|date=2023-12-24|work=The Tribune (Chandigarh, India) newspaper|access-date=2026-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20231224070844/https://www.tribuneindia.com/news/features/remembering-ustad-hussain-bakhsh-gullu-lahores-sham-chaurasi-gharana-legend-575008|archive-date=24 December 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sadarang&quot; /&gt;

== ਕੈਰੀਅਰ ==
'''ਉਸਤਾਦ ਹੁਸੈਨ ਬਖਸ਼''' ਗੁੱਲੋ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਰੌਡਕਾਸਟਿੰਗ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ|ਰੇਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਉੱਤੇ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਕਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ ਮਾਰਵਾ, ਤੋੜੀ ਅਤੇ ''ਲਲਿਤ'' ਵਰਗੇ ਕਲਾਸੀਕਲ [[ਰਾਗ|ਰਾਗਾਂ]] ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ [[ਕਾਫ਼ੀ|ਕਾਫੀ]] ਦਰਦਾਂ ਦੇ ਦਾਰੂ ਲੋਕੋ ਦਾਸੋ ਕਿਥੋਂ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਰਾਗ-ਅਧਾਰਤ ਗੀਤ ਬਲਮ ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਜਾਨੇ ਅਪਨੀ ਕਰਤ ਹੈ, ਮੋਰੀ ਨਾ ਮਾਨੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ [[ਭਾਰਤ]], [[ਮੱਧ ਪੂਰਬ]], [[ਯੂਰਪ]] ਅਤੇ [[ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;TribuneIndia&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Sadarang&quot; /&gt;

ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਣ  ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪੇਸ਼ ਕਰਣ ਆਏ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] ਵੀ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ  ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ, [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ  ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ 'ਤੇ ਇੱਕ ਲਾਈਵ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਸਮਾਰੋਹ ਮੈਰਾਥਨ 9 ਘੰਟੇ ਚੱਲਿਆ।&lt;ref name=&quot;TribuneIndia&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Sadarang&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 December 2023 |title=Ustad Hussain Baksh Gullo passes away |url=https://english.aaj.tv/news/30343094/ustad-hussain-baksh-gullo-passes-away |access-date=22 May 2025 |website=Aaj English TV}}&lt;/ref&gt;

== ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ ==

* [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਦੁਆਰਾ 2011 ਵਿੱਚ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਪ੍ਰਾਈਡ ਆਫ਼ ਪਰਫਾਰਮੈਂਸ ਅਵਾਰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ  &lt;ref name=&quot;BR&quot;&gt;{{Cite news|url=https://fp.brecorder.com/2010/08/201008151091762/|title=Hussain Bakhsh Gullu award info (scroll down to read under title: 'Pride of Performance awards')|work=Business Recorder newspaper|access-date=2 June 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630230733/https://fp.brecorder.com/2010/08/201008151091762/|archive-date=30 June 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn&quot; /&gt;

== ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ==
'''ਉਸਤਾਦ ਹੁਸੈਨ ਬਖਸ਼''' ਗੁੱਲੋ  ਨੇ ਆਪਣੇ 55 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਕੈਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ,  ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਆਰਟਸ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਅਲਹਮਰ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਪਰਫਾਰਮਿੰਗ ਆਰਟਸ ਵਿੱਚ ਤਾਲੀਮ ਦਿੱਤੀ , ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ।&lt;ref name=&quot;Dawn&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Tribune&quot; /&gt;

== ਕਲਾਤਮਕਤਾ ==
'''ਉਸਤਾਦ ਹੁਸੈਨ ਬਖਸ਼''' ਗੁੱਲੋ ਦੀ ਸੰਗੀਤਕ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਸੁਪਨਮਈ, ਨਰਮ ਆਵਾਜ਼ ਨੇ ਖਿਆਲ, [[ਠੁਮਰੀ]], [[ਗ਼ਜ਼ਲ]] ਅਤੇ [[ਕਾਫ਼ੀ|ਕਾਫੀ]] ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਗਾਇਆ।&lt;ref name=&quot;Dawn&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TribuneIndia&quot; /&gt;

== ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ==
'''ਉਸਤਾਦ ਹੁਸੈਨ ਬਖਸ਼''' ਗੁੱਲੋ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕਾਂ ''ਗੁਲਾਮ ਸ਼ਬੀਰ ਗੁੱਲੋ ਖਾਨ'', ''ਸੂਰਜ ਖਾਨ'' ਅਤੇ ''ਚੰਦ ਖਾਨ'' ਦੇ ਪਿਤਾ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;TribuneIndia&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Sadarang&quot; /&gt; ਉਹ ਉਸਤਾਦ [[ਸਫ਼ਾਕਤ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ|ਸ਼ਫਕਤ ਅਲੀ ਖਾਨ]] ਦਾ ਚਾਚਾ ਅਤੇ ਉਸਤਾਦ [[ਸਲਾਮਤ ਅਲੀ ਖਾਨ]] ਦਾ ਚਚੇਰਾ ਭਰਾ ਅਤੇ ਜੀਜਾ ਵੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Dawn&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TribuneIndia&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Tribune&quot; /&gt;

'''ਉਸਤਾਦ ਹੁਸੈਨ ਬਖਸ਼''' ਗੁੱਲੋ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਉਸਤਾਦ ਨਥੂ ਖਾਨ (1920-1971) ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਰੰਗੀ ਵਾਦਕ ਸਨ ਜੋ [[ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਨਾ|ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ]] ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ''ਜਰਨੈਲ-ਕਰਨੈਲ ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਜੋੜੀ''  ਦੇ ਵੀ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਸਨ। ਹੁਸੈਨ ਬਖਸ਼ ਗੁੱਲੂ ਦੀ ਗਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਚੌਰਸੀਆ ਘਰਾਣੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਇੱਕ ਗੁਲਦਸਤਾ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;TribuneIndia&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Tribune&quot; /&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2023]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hCards]]</text>
      <sha1>q6dhf3m5n70kb2ovjwrphvdzsg7h474</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Ranjeet Punjabi</title>
    <ns>3</ns>
    <id>205077</id>
    <revision>
      <id>845335</id>
      <timestamp>2026-08-31T05:26:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>10694</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page</comment>
      <origin>845335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="240" sha1="bwk4qf7xrhtuhxlic5zmf02nb7jtphq" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Ranjeet Punjabi}}

-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 05:26, 31 ਅਗਸਤ 2026 (UTC)</text>
      <sha1>bwk4qf7xrhtuhxlic5zmf02nb7jtphq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Charan mannan</title>
    <ns>3</ns>
    <id>205078</id>
    <revision>
      <id>845336</id>
      <timestamp>2026-08-31T05:50:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>10694</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page</comment>
      <origin>845336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="238" sha1="0aiizi0ksgjts1hpug1gzc40n701g4l" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Charan mannan}}

-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 05:50, 31 ਅਗਸਤ 2026 (UTC)</text>
      <sha1>0aiizi0ksgjts1hpug1gzc40n701g4l</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>