ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ pawiki https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਾਟਕ ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Event Event talk Topic 0 2291 845392 833979 2026-09-01T09:38:01Z ~2026-47535-49 61767 /* */ 845392 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = ਦਿੱਲੀ |official_name =ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਖੇਤਰ |native_name = |other_name = |settlement_type = ਭਾਰਤ ਦਾ [[ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ]] |image_skyline = |image_caption = |image_flag = |image_map = India DL.svg |map_caption = ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ |latd = 28 |latm = 36 |lats = 36 |latNS = N |longd = 77 |longm = 13 |longs = 48 |longEW = E |coordinates_display = Y |subdivision_type = ਦੇਸ਼ |subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} |subdivision_type1 = |subdivision_name1 = |established_title = Settled |established_date = |established_title1 = ਰਾਜਧਾਨੀ |established_date1 = 1911([[ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ]])<br> 1947(ਭਾਰਤ) |established_title2 = ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ |established_date2 = 1956 |established_title3 = ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਖੇਤਰ |established_date3 = 1 ਫਰਵਰੀ 1992 |named_for = | seat_type = | seat = | parts_type = ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ | parts_style = para | p1 = 11 |leader_party = |leader_title = ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ |leader_name = [[ਅਰਵਿੰਦ ਕੇਜਰੀਵਾਲ]] |leader_title1 = ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕੇ |leader_name1 = 70 |area_total_km2 = 1484 |area_rank = |population_total = 1,67,87,941 |population_as_of = 2011 |population_footnotes = |population_density_km2 = auto | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਸਰਕਾਰੀ |postal_code_type = [[ਪਿੰਨ ਕੋਡ|ਡਾਕ ਕੋਡ]] |postal_code = 110 XXX |area_code = |iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-DL]] |website = {{url|http://delhi.gov.in/}} ||leader_name2 = 7 |leader_title3 = ਰਾਜ ਸਭਾ ਹਲਕੇ |leader_name3 = 3 | demographics1_info1 = [[ਹਿੰਦੀ]] | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = |blank3_name = |blank3_info = |timezone = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ]] |utc_offset = +5.30 |leader_title2=ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕੇ|registration_plate=DL}} '''ਦਿੱਲੀभ्रष्ट भारत chor है शिक्षा का बलात्kari Discontinued Narendra Modi द्रविड़ kaladhrn arumugam annamalai university फर्जी staff selection commission सही select किए गए answer को भी बदल डालता है(1)pgportal PMOPG/E/2018/0362960 to (2018071926Pgms.delhi.gov.in),PMOPG/E/2023/0187123(2)Chitra education services(2018129303Pgms.delhi.gov.in)C1/14,sheesha gawdaun,Rama park,Dwarka mod frauded ₹1,70,000 puja Gupta/toni himani pal/kanchan bjp Khushboo Malik vinay Ankit Sanju/Sumit gurjar Sonia yadav kishore Contact on 9891334499,7834977834,9999826405,9891464680 (3)technobudy(2018072702Pgms.delhi.gov.in)fraud training Gaurav Kumar तम्बाकूवाला took ₹10,000universal telecom pvt.ltd.₹10,000extra for working a-100,3rd floor,opp.metro pillar 747 uttam nagar(4)person named manhotra spoke about giving job an agent of shine.com frauded ₹10,750.account name-sunrise services Account no.-1709002100010621 email- document underscore shine@India.com,rahulrajraushan31@gmail.com Token no -201804060022(biharpolice.in/)(5) chor सिंह चौधरी ITI JAIL road Delhi 2022 welder चो र harsh kumar threat to withdraw atm money Umesh Kumar Goyal dairy Delhi yogesh qutab vihar sunder krishnlal chawla dwarka Delhi ₹55,500 frauded axis ATM 40 foota road Uttam Nagar Delhi hc basuki yadav refused get atm cctv footage yashwant sehwag ramtek yadav shushil yadav frauds to close the case narpat Singh cbi atm anil/Manoj Singh sonam Singh golden pankaj Chaudhary menka Madhu Khushboo Sanjay balashankar vikasnagarextn moha''' ([[ਹਿੰਦੀ]]: दिल्ली, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Delhi) [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ [[ਰਾਜਧਾਨੀ]] ਹੈ। ਇੱਕ [[ਕਰੋੜ]] 67 [[ਲੱਖ]] ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਨਾਲ ਇਹ [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ ਦੂਜਾ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ 8ਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ [[ਸ਼ਹਿਰ]] ਹੈ। [[ਜਮਨਾ ਦਰਿਆ]] ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਆਬਾਦ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ 6ਵੀਂ [[ਸਦੀ]] ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਤੋਂ ਆਬਾਦ ਹੈ। [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ]] ਦੇ ਉਰੂਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਇੱਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੇ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਭਰਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ]] ਦੇ ਦੌਰ ਦਾ [[ਕੁਤਬ ਮੀਨਾਰ]] ਤੇ [[ਮਸਜਿਦ ਕੁੱਵਤ ਇਸਲਾਮ]] ਮੌਜੂਦ ਹਨ। [[ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ]] ਦੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਚ [[ਅਕਬਰ]] ਨੇ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਆਗਰਾ]] ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਬਦਲ ਲਈ ਜਦੋਂ ਕਿ 1639ਈ. ਚ [[ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ]] ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਆਬਾਦ ਕੀਤਾ ਜਿਹੜਾ ਕਿ 1649ਈ. ਤੋਂ 1857ਈ. ਤੱਕ [[ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ]] ਦਾ ਹਕੂਮਤ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ [[ਸ਼ਾਹਜਹਾਂਬਾਦ]] ਕਹਿਲਾਉਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਹੁਣ ਇਸ ਨੂੰ [[ਪੁਰਾਣੀ ਦਿੱਲੀ]] ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਏਥੇ ਲਾਲ ਕਿਲੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵੀ ਕਾਰਵਾਈ। ਏਥੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਂਕ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਤਸਵੀਰ:Qutab.jpg|thumb|left|204x204px|ਦਿੱਲੀ ਦਾ 238 ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ [[ਕੁਤਬ ਮੀਨਾਰ]], ਜਿਹੜਾ ਚੁੱਕ ਦਾ ਇਟਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਸਬਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੀਨਾਰ ਹੈ। ]] [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ|1857 ਈ. ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ]] ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ]] [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ]] ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਤੇ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ]] ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਕਲਕੱਤਾ]] ਸੀ। ਕਿੰਗ ਜਾਰਜ ਨੇ 1911ਈ. ਚ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਿੱਲੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਤੇ 1920ਈ. ਦੀ ਦੁਹਾਈ ਚ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ। 1947 ਈ. ਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਨਵੀਂ ਦਿਲੀ ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ]] ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ ਚ [[ਭਾਰਤੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ]] ਸਮੇਤ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅਹਿਮ ਦਫ਼ਤਰ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। == ਨਾਂ == ਦਿੱਲੀ ਨਾਮ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਈ ਮਿੱਥਾਂ ਅਤੇ ਕਥਾਵਾਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਢਿੱਲੂ ਜਾਂ ਦਿਲੂ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਜਿਸਨੇ 50 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਆਪਣੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਸੀ।[33][34][35] ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੰਤਕਥਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਮ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਢਿੱਲੀ (ਢਿੱਲਾ) 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਤੋਮਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹ ਦੀ ਨੀਂਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਹਿਲਾਉਣਾ ਪਿਆ ਸੀ।[35] ਪੰਜਾਬ ਨੋਟਸ ਅਤੇ ਪੁੱਛਗਿੱਛਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿਲਪਤ ਸੀ, ਅਤੇ ਦਿਲਪਤ ਅਤੇ ਦਿਲੀ ਸ਼ਾਇਦ ਪੁਰਾਣੇ ਹਿੰਦੀ ਸ਼ਬਦ ਦਿਲ ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਹਨ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ"। ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਰਵੇਖਣ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਕਨਿੰਘਮ, ਨੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਦਿਲੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਿਲੀ/ਦੇਹਲੀ ਬਣ ਗਈ।[36] ਕੁਝ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੋਮਰਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਿੱਕਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਹਲੀਵਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।[37] ਭਵਿਸ਼ਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਦੇ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਚਾਰਾਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਆਧੁਨਿਕ ਪੁਰਾਣ ਕਿਲਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਇਆ। ਉਸਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇਹਾਲੀ ਰੱਖਿਆ।[38] ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਢਿੱਲੀ ਜਾਂ ਢਿੱਲਿਕਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਮੂਲ ਨਾਮ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਸਰੇ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਨਾਮ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇਹਲੀਜ਼ ਜਾਂ ਦੇਹਾਲੀ ਦਾ ਅਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ - ਦੋਵਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਥ੍ਰੈਸ਼ਹੋਲਡ" ਜਾਂ "ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ" - ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।[39][40] ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀਵਾਸੀ ਜਾਂ ਦਿੱਲੀਵਾਲੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[41] ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਉੱਤਰੀ ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ==ਸੱਭਿਆਚਾਰ== ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਰੰਪਰਕ ਮਿੱਟੀ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਇਸਦੇ ਲੰਬੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਜੋਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਬੰਧ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਭਾਸ਼ਾ, ਪਹਿਰਾਵਾ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ 1947 ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਇਆ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਪਿਘਲਣ ਵਾਲਾ ਪੋਟ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।[[ਤਸਵੀਰ:Red Fort Delhi.jpg|thumb|205x205px|left|ਦਿੱਲੀ ਦਾ [[ਲਾਲ ਕਿਲਾ]] ਜਿਹੜਾ [[ਯੂਨੈਸਕੋ]] ਦੇ ਆਲਮੀ ਵਿਰਸੇ ਦੀ ਥਾਂ ਵੀ ਏ]] {{ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ}} ==ਬਾਹਰੀ ਜੋੜ== {{Geographic location |Centre = ਦਿੱਲੀ |North = ਹਰਿਆਣਾ |East = ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |South = [[ਹਰਿਆਣਾ]] |West = ਹਰਿਆਣਾ }} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] hzpnn4h4d9t9io62g7munko1xwf23uh 845393 845392 2026-09-01T09:39:46Z Morkoz 60750 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/~2026-47535-49|~2026-47535-49]] ([[User talk:~2026-47535-49|talk]]) (TwinkleGlobal) 845393 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = ਦਿੱਲੀ |official_name =ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਖੇਤਰ |native_name = |other_name = |settlement_type = ਭਾਰਤ ਦਾ [[ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ]] |image_skyline = |image_caption = |image_flag = |image_map = India DL.svg |map_caption = ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ |latd = 28 |latm = 36 |lats = 36 |latNS = N |longd = 77 |longm = 13 |longs = 48 |longEW = E |coordinates_display = Y |subdivision_type = ਦੇਸ਼ |subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} |subdivision_type1 = |subdivision_name1 = |established_title = Settled |established_date = |established_title1 = ਰਾਜਧਾਨੀ |established_date1 = 1911([[ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ]])<br> 1947(ਭਾਰਤ) |established_title2 = ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ |established_date2 = 1956 |established_title3 = ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਖੇਤਰ |established_date3 = 1 ਫਰਵਰੀ 1992 |named_for = | seat_type = | seat = | parts_type = ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ | parts_style = para | p1 = 11 |leader_party = |leader_title = ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ |leader_name = [[ਅਰਵਿੰਦ ਕੇਜਰੀਵਾਲ]] |leader_title1 = ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕੇ |leader_name1 = 70 |area_total_km2 = 1484 |area_rank = |population_total = 1,67,87,941 |population_as_of = 2011 |population_footnotes = |population_density_km2 = auto | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਸਰਕਾਰੀ |postal_code_type = [[ਪਿੰਨ ਕੋਡ|ਡਾਕ ਕੋਡ]] |postal_code = 110 XXX |area_code = |iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-DL]] |website = {{url|http://delhi.gov.in/}} ||leader_name2 = 7 |leader_title3 = ਰਾਜ ਸਭਾ ਹਲਕੇ |leader_name3 = 3 | demographics1_info1 = [[ਹਿੰਦੀ]] | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = |blank3_name = |blank3_info = |timezone = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ]] |utc_offset = +5.30 |leader_title2=ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕੇ|registration_plate=DL}} '''ਦਿੱਲੀ''' ([[ਹਿੰਦੀ]]: दिल्ली, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Delhi) [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ [[ਰਾਜਧਾਨੀ]] ਹੈ। ਇੱਕ [[ਕਰੋੜ]] 67 [[ਲੱਖ]] ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਨਾਲ ਇਹ [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ ਦੂਜਾ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ 8ਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ [[ਸ਼ਹਿਰ]] ਹੈ। [[ਜਮਨਾ ਦਰਿਆ]] ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਆਬਾਦ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ 6ਵੀਂ [[ਸਦੀ]] ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਤੋਂ ਆਬਾਦ ਹੈ। [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ]] ਦੇ ਉਰੂਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਇੱਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੇ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਭਰਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ]] ਦੇ ਦੌਰ ਦਾ [[ਕੁਤਬ ਮੀਨਾਰ]] ਤੇ [[ਮਸਜਿਦ ਕੁੱਵਤ ਇਸਲਾਮ]] ਮੌਜੂਦ ਹਨ। [[ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ]] ਦੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਚ [[ਅਕਬਰ]] ਨੇ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਆਗਰਾ]] ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਬਦਲ ਲਈ ਜਦੋਂ ਕਿ 1639ਈ. ਚ [[ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ]] ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਆਬਾਦ ਕੀਤਾ ਜਿਹੜਾ ਕਿ 1649ਈ. ਤੋਂ 1857ਈ. ਤੱਕ [[ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ]] ਦਾ ਹਕੂਮਤ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ [[ਸ਼ਾਹਜਹਾਂਬਾਦ]] ਕਹਿਲਾਉਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਹੁਣ ਇਸ ਨੂੰ [[ਪੁਰਾਣੀ ਦਿੱਲੀ]] ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਏਥੇ ਲਾਲ ਕਿਲੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵੀ ਕਾਰਵਾਈ। ਏਥੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਂਕ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਤਸਵੀਰ:Qutab.jpg|thumb|left|204x204px|ਦਿੱਲੀ ਦਾ 238 ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ [[ਕੁਤਬ ਮੀਨਾਰ]], ਜਿਹੜਾ ਚੁੱਕ ਦਾ ਇਟਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਸਬਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੀਨਾਰ ਹੈ। ]] [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ|1857 ਈ. ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ]] ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ]] [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ]] ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਤੇ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ]] ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਕਲਕੱਤਾ]] ਸੀ। ਕਿੰਗ ਜਾਰਜ ਨੇ 1911ਈ. ਚ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਿੱਲੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਤੇ 1920ਈ. ਦੀ ਦੁਹਾਈ ਚ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ। 1947 ਈ. ਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਨਵੀਂ ਦਿਲੀ ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ]] ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ ਚ [[ਭਾਰਤੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ]] ਸਮੇਤ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅਹਿਮ ਦਫ਼ਤਰ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। == ਨਾਂ == ਦਿੱਲੀ ਨਾਮ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਈ ਮਿੱਥਾਂ ਅਤੇ ਕਥਾਵਾਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਢਿੱਲੂ ਜਾਂ ਦਿਲੂ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਜਿਸਨੇ 50 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਆਪਣੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਸੀ।[33][34][35] ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੰਤਕਥਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਮ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਢਿੱਲੀ (ਢਿੱਲਾ) 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਤੋਮਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹ ਦੀ ਨੀਂਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਹਿਲਾਉਣਾ ਪਿਆ ਸੀ।[35] ਪੰਜਾਬ ਨੋਟਸ ਅਤੇ ਪੁੱਛਗਿੱਛਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿਲਪਤ ਸੀ, ਅਤੇ ਦਿਲਪਤ ਅਤੇ ਦਿਲੀ ਸ਼ਾਇਦ ਪੁਰਾਣੇ ਹਿੰਦੀ ਸ਼ਬਦ ਦਿਲ ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਹਨ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ"। ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਰਵੇਖਣ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਕਨਿੰਘਮ, ਨੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਦਿਲੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਿਲੀ/ਦੇਹਲੀ ਬਣ ਗਈ।[36] ਕੁਝ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੋਮਰਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਿੱਕਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਹਲੀਵਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।[37] ਭਵਿਸ਼ਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਦੇ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਚਾਰਾਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਆਧੁਨਿਕ ਪੁਰਾਣ ਕਿਲਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਇਆ। ਉਸਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇਹਾਲੀ ਰੱਖਿਆ।[38] ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਢਿੱਲੀ ਜਾਂ ਢਿੱਲਿਕਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਮੂਲ ਨਾਮ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਸਰੇ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਨਾਮ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇਹਲੀਜ਼ ਜਾਂ ਦੇਹਾਲੀ ਦਾ ਅਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ - ਦੋਵਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਥ੍ਰੈਸ਼ਹੋਲਡ" ਜਾਂ "ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ" - ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।[39][40] ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀਵਾਸੀ ਜਾਂ ਦਿੱਲੀਵਾਲੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[41] ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਉੱਤਰੀ ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ==ਸੱਭਿਆਚਾਰ== ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਰੰਪਰਕ ਮਿੱਟੀ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਇਸਦੇ ਲੰਬੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਜੋਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਬੰਧ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਭਾਸ਼ਾ, ਪਹਿਰਾਵਾ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ 1947 ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਇਆ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਪਿਘਲਣ ਵਾਲਾ ਪੋਟ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।[[ਤਸਵੀਰ:Red Fort Delhi.jpg|thumb|205x205px|left|ਦਿੱਲੀ ਦਾ [[ਲਾਲ ਕਿਲਾ]] ਜਿਹੜਾ [[ਯੂਨੈਸਕੋ]] ਦੇ ਆਲਮੀ ਵਿਰਸੇ ਦੀ ਥਾਂ ਵੀ ਏ]] {{ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ}} ==ਬਾਹਰੀ ਜੋੜ== {{Geographic location |Centre = ਦਿੱਲੀ |North = ਹਰਿਆਣਾ |East = ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |South = [[ਹਰਿਆਣਾ]] |West = ਹਰਿਆਣਾ }} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ri1ruuoao4rax0g5oepb9o91rglwham 0 11984 845360 647822 2026-08-31T17:13:43Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Trophy" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1371676572|Filmfare Awards]]" 845360 wikitext text/x-wiki {{Infobox award | name = ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ | current_awards = 62ਵੇਂ ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ | image = Filmfare trophy.jpg | imagesize = 100px | caption = ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਾਲੀ ਟਰਾਫ਼ੀ | description = Excellence in cinematic achievements | presenter = ''ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ'' | country = ਭਾਰਤ | network = [[ਸੋਨੀ ਇੰਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ (ਭਾਰਤ)]] (2000-ਵਰਤਮਾਨ) | year = {{Start date|df=y|1954|03|21}} | year2 = {{Start date|df=y|2017|01|14}} | website = {{URL|http://www.filmfare.com}} }} '''ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ''' ਸਮਾਰੋਹ [[ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ|ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮੇ]] ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਰਹੀ ਹੈ।<ref name="Mishra 9">{{citation|first=Vijay|last=Mishra|title=Bollywood Cinema: A Critical Genealogy|page=9|publisher=[[Victoria University of Wellington]]|url=http://www.victoria.ac.nz/slc/asi/publications/17-bollywood.pdf|accessdate=2011-02-24}}</ref><ref name="Mehta 2005 135–154 145">{{citation|first=Monika|last=Mehta|title=Globalizing Bombay Cinema: Reproducing the Indian State and Family|journal=Cultural Dynamics|year=2005|volume=17|pages=135–154 [145]|doi=10.1177/0921374005058583|issue=2}}</ref><ref name="Boltin 52–5">{{citation|last=Boltin|first=Kylie|title=Saathiya: South Asian Cinema Otherwise Known as 'Bollywood'|journal=[[Metro (magazine)|Metro Magazine: Media & Education Magazine]]|issue=136|date=Autumn 2003|issn=0312-2654|pages=52–5}}</ref> ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1954 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਕੌਮੀ ਫ਼ਿਲਮ ਇਨਾਮ ਦੀ ਵੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਇਨਾਮ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਜਿਊਰੀ ਦੇ ਮੈਬਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵੋਟਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite web |url = http://spicezee.zeenews.com/articles/story80738.htm |title = Filmfare Awards have lost their gleam over the years |accessdate = 8 March 2011 |quote = The Filmfare is equivalent to the Oscars for India. |archive-date = 25 ਦਸੰਬਰ 2018 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181225233821/http://zeenews.india.com/ |url-status = dead }}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਅਦਾਕਾਰ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰਾ ਉੱਤੇ ਕਰਾਏ ਗਏ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੀਆਂ ਵੋਟਾਂ ਦੁਆਰਾ 1953 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ ਜਦੋਂ ਤਕਰੀਬਨ 20,000 ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। 21 ਮਾਰਚ 1954 ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਇਨਾਮ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜ ਇਨਾਮ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਿੱਘਾ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫ਼ਿਲਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਲਈ ਬਿਮਲ ਰਾਏ (ਦੋ ਵਿੱਘਾ ਜ਼ਮੀਨ), ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰੀ ਲਈ [[ਦਿਲੀਪ ਕੁਮਾਰ]] (ਦਾਗ), ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰਾ ਲਈ ਮੀਨਾ ਕੁਮਾਰੀ (ਬੈਜੂ ਬਾਵਰਾ) ਅਤੇ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੰਗੀਤ ਲਈ ਨੌਸ਼ਾਦ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। == ਇਨਾਮ == ਹੁਣ ਇਹਨਾਂ ਇਨਾਮਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧ ਕੇ 31 ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਰਿਟਿਕਸ ਅਵਾਰਡ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਕ ਨਹੀਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੇ ਆਲੋਚਕ ਇਸ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ==== ਇਨਾਮਾਂ ਦੀ ਲਿਸਟ ==== * [[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫ਼ਿਲਮ]] * [[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ]] * [[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰ]] * [[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰਾ]] * [[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਹਾਇਕ ਅਦਾਕਾਰ]] * [[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਹਾਇਕ ਅਦਾਕਾਰਾ]] * [[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਖ਼ਲਨਾਇਕ]] * [[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਵਾਂ ਅਦਾਕਾਰ]] * [[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਵੀਂ ਅਦਾਕਾਰਾ]] * [[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] * [[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗੀਤਕਾਰ]] * [[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਿੱਠਵਰਤੀ ਗਾਇਕ]] * [[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਿੱਠਵਰਤੀ ਗਾਇਕਾ]] * [[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਹਾਣੀ]] == ਕੀਰਤੀਮਾਨ == ;ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਰਸਕਾਰ * ''[[ਬਲੈਕ (2005 ਫ਼ਿਲਮ)|ਬਲੈਕ]]'' (2005) = 11 * ''[[ਦਿਲਵਾਲੇ ਦੁਲਹਨੀਆ ਲੇ ਜਾਏਂਗੇ]]'' (1995) ਅਤੇ ''[[ਦੇਵਦਾਸ (2002 ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ)|ਦੇਵਦਾਸ]]'' (2002) = 10 ;ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਰਸਕਾਰ * [[ਗੁਲਜ਼ਾਰ]] = 20 <br>(ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਡਾਇਲਾਗ (4), ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫ਼ਿਲਮ ਲਈ ਆਲੋਚਕ ਪੁਰਸਕਾਰ (1), ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ (1), ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗੀਤਕਾਰ (11), ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਡਾਕੂਮੈਂਟਰੀ (1), ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਹਾਣੀ (1), ਜ਼ਿੰਦਗੀਭਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਲਈ ਪੁਰਸਕਾਰ (1)) * [[ਏ. ਆਰ. ਰਹਮਾਨ]] = 15 <br>(ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ (10), ਆਰ. ਡੀ. ਬੁਰਮਨ ਪੁਰਸਕਾਰ (1), ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਿੱਠਵਰਤੀ ਸਕੋਰ (4)) * [[ਅਮਿਤਾਭ ਬੱਚਨ]] = 15 <br>(ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰ (5), ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰ (ਆਲੋਚਕ) (3), ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਹਾਇਕ ਅਦਾਕਾਰ (3), ਜ਼ਿੰਦਗੀਭਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਲਈ ਪੁਰਸਕਾਰ (1), ਪਾਵਰ ਪੁਰਸਕਾਰ (1), ਸੁਪਰਸਟਾਰ ਆਫ਼ ਦ ਮਿਲੇਨੀਅਮ ਪੁਰਸਕਾਰ (1), 40 ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਕਰਨ 'ਤੇ ਖ਼ਾਸ ਪੁਰਸਕਾਰ (1)) * [[ਸ਼ਾਹ ਰੁਖ ਖ਼ਾਨ]] = 15 <br>(ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰ (8), ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰ (ਆਲੋਚਕ) (2), ਬੈਸਟ ਖ਼ਲਨਾਇਕ (1), ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਵਾਂ ਅਦਾਕਾਰ (1), ਪਾਵਰ ਪੁਰਸਕਾਰ (2), ਸਵਿਸ ਕੰਸਲੇਟ ਟਰਾਫ਼ੀ ਖ਼ਾਸ ਪੁਰਸਕਾਰ (1)) ; [[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ|ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ]] ਲਈ ਵੱਧ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ * [[ਬਿਮਲ ਰੌਏ]] = 7 * [[ਯਸ਼ ਚੋਪੜਾ]] = 4 * [[ਰਾਜ ਕਪੂਰ]] = 4 * [[ਸੰਜੇ ਲੀਲਾ ਭੰਸਾਲੀ]] = 4 ;[[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰ|ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰ]] ਲਈ ਵੱਧ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ * [[ਦਿਲੀਪ ਕੁਮਾਰ]] = 8 * [[ਸ਼ਾਹ ਰੁਖ ਖ਼ਾਨ]] = 8 ;[[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰ ਪੁਰਸਕਾਰ (ਆਲੋਚਕ)|ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰ (ਆਲੋਚਕ)]] ਲਈ ਵੱਧ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ * [[ਅਮਿਤਾਭ ਬੱਚਨ]] = 3 * [[ਮਨੋਜ ਬਾਜਪੇਈ]] = 3 ;[[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰਾ|ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰਾ]] ਲਈ ਵੱਧ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ * [[ਨੂਤਨ]] = 5 * [[ਕਾਜੋਲ]] = 5 * [[ਮੀਨਾ ਕੁਮਾਰੀ]] = 4 * [[ਮਾਧੁਰੀ ਦਿਕਸ਼ਿਤ]] = 4 ;[[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰਾ (ਆਲੋਚਕ ਪੁਰਸਕਾਰ)|ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰਾ (ਆਲੋਚਕ)]] ਲਈ ਵੱਧ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ * [[ਤਬੂ (ਅਦਾਕਾਰਾ)|ਤਬੂ]] = 4 * [[ਮਨੀਸ਼ਾ ਕੋਇਰਾਲਾ]] = 3 ;[[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਹਾਇਕ ਅਦਾਕਾਰ|ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਹਾਇਕ ਅਦਾਕਾਰ]] ਲਈ ਵੱਧ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ * [[ਪ੍ਰਾਣ (ਅਦਾਕਾਰ)|ਪ੍ਰਾਣ]] = 3 * [[ਅਮਰੀਸ਼ ਪੁਰੀ]] = 3 * [[ਅਮਿਤਾਭ ਬੱਚਨ]] = 3 * [[ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਬੱਚਨ]] = 3 * [[ਅਨਿਲ ਕਪੂਰ]] = 3 ; [[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਹਾਇਕ ਅਦਾਕਾਰਾ|ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਹਾਇਕ ਅਦਾਕਾਰਾ]] ਲਈ ਵੱਧ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ * [[ਨਿਰੂਪਾ ਰੌਏ]] = 3 * [[ਫ਼ਰੀਦਾ ਜਲਾਲ]] = 3 * [[ਜਯਾ ਬੱਚਨ]] = 3 * [[ਰਾਣੀ ਮੁਖਰਜੀ]] = 3 * [[ਸੁਪ੍ਰਿਯਾ ਪਾਠਕ]] = 3 ; [[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੰਗੀਤਕਾਰ|ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] ਲਈ ਵੱਧ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ * [[ਏ. ਆਰ. ਰਹਮਾਨ]] = 10 * [[ਸ਼ੰਕਰ ਜੈਕਿਸ਼ਨ]] = 9 ;[[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗੀਤਕਾਰ|ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗੀਤਕਾਰ]] ਲਈ ਵੱਧ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ * [[ਗੁਲਜ਼ਾਰ]] = 11 * [[ਜਾਵੇਦ ਅਖ਼ਤਰ]] = 8 ;[[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਿੱਠਵਰਤੀ ਗਾਇਕ|ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਿੱਠਵਰਤੀ ਗਾਇਕ]] ਲਈ ਵੱਧ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ * [[ਕਿਸ਼ੋਰ ਕੁਮਾਰ]] = 8 * [[ਮੋਹੰਮਦ ਰਫੀ]] = 6 ;[[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਿੱਠਵਰਤੀ ਗਾਇਕਾ|ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਿੱਠਵਰਤੀ ਗਾਇਕਾ]] ਲਈ ਵੱਧ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ * [[ਆਸ਼ਾ ਭੋਸਲੇ]] = 7 * [[ਅਲਕਾ ਯਗਨਿਕ]] = 7 * [[ਸ਼੍ਰੇਆ ਘੋਸ਼ਲ]] = 5 ;[[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫੀ|ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫੀ]] ਲਈ ਵੱਧ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ * [[ਸਰੋਜ ਖ਼ਾਨ]] = 8 * [[ਫਾਰ੍ਹਾ ਖ਼ਾਨ]] = 6 == ਟ੍ਰੌਫੀ == ਇੱਕ ਮੂਰਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਔਰਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਇੱਕ ਡਾਂਸ ਨੰਬਰ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ "ਦ ਬਲੈਕ ਲੇਡੀ" (ਜਾਂ "ਦ ਲੇਡੀ ਇਨ ਬਲੈਕ") ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ''[[ਦ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ|ਇਸ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ]]'' ਦੇ ਕਲਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਾਲਟਰ ਲੈਂਗਹੈਮਰ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਐਨ. ਜੀ. ਪਨਸਾਰੇ ਦੁਆਰਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ , ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸਦੀ ਉਚਾਈ 46,5 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਭਾਰ ਲਗਭਗ 5 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ।<ref>{{Cite journal|last=Pinto, Jerry|date=April 1997|title=Tangy titbits from the Filmfare past|url=http://www.filmfare.com/site/apr97/fact1.htm|journal=Filmfare|archive-url=https://web.archive.org/web/19980705041114/http://www.filmfare.com/site/apr97/fact1.htm|archive-date=5 July 1998|access-date=13 January 2012}}</ref> &nbsp;&nbsp;ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ 25 ਵੇਂ ਸਾਲ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਲਈ, ਮੂਰਤੀਆਂ [[ਚਾਂਦੀ]] ਵਿੱਚ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ 50 ਵੇਂ ਸਾਲ ਨੂੱ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਮੂਰਤੀਆਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।<ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2005/01/28/stories/2005012811310500.htm|title=A golden glow for Filmfare|date=28 January 2005|work=[[The Hindu]]|access-date=26 January 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20050302190604/http://www.hindu.com/2005/01/28/stories/2005012811310500.htm|archive-date=2 March 2005|agency=[[Press Trust of India|PTI]]}}</ref> ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਟਰਾਫੀ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਸਾਲ 2000 ਤੋਂ ਦਿ ਅਵਾਰਡ ਗੈਲਰੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Times of India Film Awards 2013, TOIFA 2013, Toifa |url=https://theawardgallery.com/filmfare-p-446.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230901094422/https://theawardgallery.com/filmfare-p-446.html |archive-date=1 September 2023 |access-date=29 December 2020 |website=theawardgallery.com}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ]] tumrajvacs91ihznq5ugymxr9k795hn 0 14326 845359 689503 2026-08-31T16:35:03Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 845359 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = ਸਨਾਤਮ ਕੌਰ | image = Snatam_Kaur.jpg | alt = ਸਨਾਤਮ ਕੌਰ 2007 | caption = 10 ਸਤੰਬਰ 2007 ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਖੇ | image_size = 250px | landscape = | background = solo_singer | birth_name = | alias = | birth_date = 10 ਜੂਨ 1972 | birth_place = [[ਤਰੀਨੀਦਾਦ, ਕੋਲੋਰਾਡੋ]] | genre = ਮੰਤਰ, ਸਮਾਧੀ, ਨਵਾਂ ਯੁੱਗ | occupation = ਸੰਗੀਤਕਾਰ | years_active = 2000–ਹੁਣ ਤੱਕ | label = ਸਪੀਰਿਟ ਵੋਇਆਜ ਰਿਕਾਰਡਜ਼ | associated_acts = | website = http://www.snatamkaur.com | notable_instruments = |Spouse=ਸੋਪੁਰਖ ਸਿੰਘ (ਵਿਵਾਹ 2006)}} '''ਸਨਾਤਮ ਕੌਰ ਖ਼ਾਲਸਾ''' (10 ਜੂਨ, 1972, ਤਰੀਨੀਦਾਦ) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ [[ਸਿੱਖ]] ਗਾਇਕਾ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਾਕਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਗੀਤ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਗਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref name="ih">{{cite web | url=http://india-herald.com/granth-sahib-anniversary-celebration-features-melodious-concert-by-snatam-k-p641-1.htm | title=Granth Sahib anniversary celebration features melodious concert by Snatam Kaur | publisher=[http://india-herald.com India-Herald.com] | accessdate=ਨਵੰਬਰ 21, 2012}}</ref> ਉਹ ਨਿਊ ਮੈਕਸੀਕੋ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ==ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ== ਕੌਰ ਦਾ ਜਨਮ ਤਰੀਨੀਦਾਦ, ਕੋਲੋਰਾਡੋ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ [[ਵਾਇਲਿਨ]] ਵਜਾਉਣੀ ਸਿੱਖੀ।ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਮ ਕੌਰ ਖਾਲਸਾ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ 5 ਸਾਲ ਦੀ ਸਕੂਲੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਲੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।1977 ਵਿੱਚ ਸਨਾਤਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੰਜਾਬ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹਜ਼ੂਰੀ ਰਾਗੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 54 ਸਾਲ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਭਾਈ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ।ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤਨ ਕਰਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਤਿਆਗਣ ਕਰਕੇ ,ਉਹ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਕੁੱਝ ਸਾਲ ਆਮ ਅਮਰੀਕਨ ਵਾਂਗ ਗ਼ੈਰ ਸਿੱਖ ਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹੀ।ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਭਗਤੀ ਸੰਗੀਤ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਵੈ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸਿੱਖੀ ਵੇਸ਼-ਭੂਸ਼ਾ ਤੇ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਅਪਣਾ ਲਿਆ।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.sikhiwiki.org/index.php/Bibi_Snatam_Kaur|title=Bibi Snatam Kaur - SikhiWiki, free Sikh encyclopedia.|website=www.sikhiwiki.org|access-date=2021-03-11}}</ref> ਮਿਲ ਵੈਲੀ ਦੇ ਤਾਮਲਪੇਸ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਪਾਸ ਕੀਤਾ।ਸਕੂਲ ਦੇ ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਾਇਲਿਨ ਵਜਾਉਂਦੀ ਸੀ।ਸਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਵਿਖੇ 22 ਅਪ੍ਰੈਲ 1990 ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਧਰਤੀ ਦਿਵਸ ਕਨਸਰਟ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਸਕੂਲ ਦੀ ਟੀਮ ਵਿੱਚ 70000 ਦੇ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ “ਸੇਵਿੰਗ ਦ ਅਰਥ” ਗੀਤ ਵਜਾਇਆ।<ref name=":0" /> ਮਿਲਜ਼ ਕਾਲਜ ਔਕਲੈਂਡ , ਕੈਲੇਫੋਰਨੀਆ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਬਾਇਓਕਮਿਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਤਕ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।ਡਿਗਰੀ ਤੋਂ ਬਾਦ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਉਹ ਮਾਂ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਗਈ ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਗੁਰੂ ਭਾਈ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਰਾਗ ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।<ref name=":0" />1997 ਵਿੱਚ ਆਏਗਨੇ ਓਰੀਗੋਨ ਵਿਖੇ ਪੀਸ ਸੀਰੀਲਜ਼ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਖਾਧ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਟੈਕਨੋਲੋਜਿਸਟ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।<ref name=":0" /> ==ਕੰਮ== ਸਨਾਤਮ ਕੌਰ ਨੇ ਸਾਲ 2000 ਵਿੱਚ ਵੋਇਆਜ ਰਿਕਾਰਡਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਬਾਨੀ ਗੁਰੂ ਗਨੇਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਦੇ ਨਾਲ ਗਿਟਾਰ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਬਣਿਆ। === ਸੀਡੀਆਂ === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! rowspan="1"| ਤਾਰੀਖ਼ ! rowspan="1"| ਸੀਡੀ ਨਾਮ ! rowspan="1"| ਕੰਪਨੀ |- | 2002 | ''ਪਰੇਮ (Lieben)'' | ਸਪੀਰਿਟ ਵੋਏਜ ਰੇਕੋਰਡਸ |- | 2003 | ''ਸ਼ਾਂਤੀ (Frieden)''<ref name="ti">{{cite web | url=http://www.tribuneindia.com/2003/20031128/nation.htm | title=SIKH ARTISTE IN GRAMMY SEMI-FINAL | publisher=[[ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]] | date=ਨਵੰਬਰ 28, 2003 | accessdate=ਨਵੰਬਰ 21, 2012}}</ref> | ਸਪੀਰਿਟ ਵੋਏਜ ਰੇਕੋਰਡਸ |- | 2004 | ''ਗਰਸ (Anmut)'' | ਸਪੀਰਿਟ ਵੋਏਜ ਰੇਕੋਰਡਸ |- | 2005 | ''ਸੇਲੈਬਰੇਟ ਪੀਸ'' | ਸਪੀਰਿਟ ਵੋਏਜ ਰੇਕੋਰਡਸ |- | 2005 | ''ਮਧਸ ਬਲੇਸਸਿੰਗ'' * (ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ '''ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਮ ਕੌਰ''' ਵਲੋਂ ਗਾਇਆ) | ਸਪੀਰਿਟ ਵੋਏਜ ਰੇਕੋਰਡਸ |- | 2006 | ''ਆਨੰਦ'' | ਸਪੀਰਿਟ ਵੋਏਜ ਰੇਕੋਰਡਸ |- | 2007 | ''ਲਾਈਵ ਇਨ ਕੋਨਸੇਰਟ'' | ਸਪੀਰਿਟ ਵੋਏਜ ਰੇਕੋਰਡਸ |- | 2010 | ਧ ਈਸੇਨਚਲ ਸਨਾਤਮ ਕੌਰ: ਸੇਕਰੇਡ ਚਾਂਟਸ ਫ਼ੋ ਹੀਲਿੰਗ | ਸਪੀਰਿਟ ਵੋਏਜ ਰੇਕੋਰਡਸ |- |- |} == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == 2006 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸੋਪੁਰਖ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਸੋਪੁਰਖ ਸਿੰਘ ਤੇ ਪੁੱਤਰੀ ਜਪ ਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਖੇ ਰਹਿ ਰਹੀ ਹੈ। == ਰਿਵਿਊ ਤੇ ਨਾਮੀ ਕੰਮ == ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਨਸਰਟਾਂ ਤੇ ਸੀਡੀ ਐਲਬਮਾਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਸ਼ਲਾਘਾ ਮਿਲੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.sikhchic.com/music/the_enchantress_snatam_kaur|title=sikhchic.com {{!}} Article Detail/the_enchantress_snatam_kaur|website=www.sikhchic.com|access-date=2021-03-11|archive-date=2020-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20200309020845/http://sikhchic.com/music/the_enchantress_snatam_kaur|url-status=dead}}</ref>ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਯੋਗਾ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਲਾ ਯੋਗਾ, ਦ ਓਲਿੰਪੀਅਨ, ਲਾਈਟ ਕੋਨੈਕਸ਼ਨ, ਯੋਗਾ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।2010 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਐਲਬਮ ਅਸੈਂਸ਼ਲ ਸਨਾਤਮ ਕੌਰ: ਸੇਕਰਡ ਚਾਂਟਾ ਫਾਰ ਹੀਲਿੰਗ <ref>{{Cite web|url=https://www.spiritualityandpractice.com/arts/reviews/view/24574/the-essential-snatam-kaur|title=The Essential Snatam Kaur by Snatam Kaur {{!}} Review {{!}} Spirituality & Practice|last=Kaur|first=Snatam|website=www.spiritualityandpractice.com|language=en|access-date=2021-03-11}}</ref>ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਏਜ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਦੇ ਬਿਲਬੋਰਡ ਤੇ ਪਹਿਲੇ ਦੱਸਾਂ ਵਿੱਚ ਨੀਵੇਂ ਨੰਬਰ ਤ ਆਈ।2003 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਐਲਬਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਗਰੈਮੀ ਅਵਾਰਡਜ਼ ਦੇ ਸੈਮੀ ਫ਼ਾਈਨਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ <ref name="ti" />।ਆਪਣੀ ਐਲਬਮ ਬੀਲਵਡ ਕਾਰਨ ,ਕੌਰ ਦਾ ਨਾਂ 2019 ਦੇ ਗਰੈਮੀ ਅਵਾਰਡਜ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.satnamfest.com/blog/snatam-kaur-talks-about-the-grammys-food-and-life-advice-and-her-new-band/|title=Snatam Kaur talks about the Grammys, food and life advice, and her new band|date=2019-06-13|website=Sat Nam Fest|language=en-US|access-date=2021-03-11|archive-date=2020-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805165252/https://www.satnamfest.com/blog/snatam-kaur-talks-about-the-grammys-food-and-life-advice-and-her-new-band/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.grammy.com/search/Snatam|title=Winners & Nominees/Snatam|website=GRAMMY.com|language=en|access-date=2021-03-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.grammy.com/grammys/videos/snatam-kaur-darashan-maago-2019-grammys-performance|title=Snatam Kaur "Darashan Maago": GRAMMY Performance Darshan Mango 2019|date=2019-02-09|website=GRAMMY.com|language=en|access-date=2021-03-11}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== *[http://www.snatamkaur.com Official website] *[http://www.music-city.org/Snatam-Kaur/discography/ Snatam Kaur discography at Music City] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120213235823/http://www.music-city.org/Snatam-Kaur/discography/ |date=2012-02-13 }} *[http://www.3ho.org/get-involved/un-ngo/ 3HO Foundation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120916195836/http://www.3ho.org/get-involved/un-ngo/ |date=2012-09-16 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਿਲਾ ਹਫ਼ਤਾ 2021 ਵਿੱਚ ਸੋਧੇ ਗਏ ਲੇਖ]] qxdrroeliret9866uakgbhk5loxjqu8 0 16945 845442 812346 2026-09-01T11:25:23Z Kuldeepburjbhalaike 18176 /* ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ */ 845442 wikitext text/x-wiki {{Infobox award | name = ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ | image = Sahitya Akademi Award - Surjit Patar.JPG | image_size = | alt = | caption = | subheader = [[ਸਾਹਿਤ]] ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਪੁਰਸਕਾਰ | awarded_for = ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ | sponsor = [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ]], [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] | firstawarded = 1954 | lastawarded = 2022 | reward = | former name = | holder_label = | holder = | award1_type = ਕੁੱਲ ਜੇਤੂ | award1_winner = 60 | award2_type = ਪਹਿਲਾ ਜੇਤੂ | award2_winner = | award3_type = ਆਖਰੀ ਜੇਤੂ | award3_winner = | website = {{URL|http://www.sahitya-akademi.gov.in|sahitya-akademi.gov.in}} | previous = | next = }} {{Sahitya Akademi Awards}} '''ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ''' ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਹਿਤਕ ਸਨਮਾਨ ਹੈ, ਜੋ [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ]], ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਲੈਟਰਸ, ਹਰ ਸਾਲ [[ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ 8ਵੀਂ ਅਨੁਸੂਚੀ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ 8ਵੀਂ ਅਨੁਸੂਚੀ ਦੀਆਂ 22 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]], [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਅਤੇ [[ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸਾਹਿਤਕ ਯੋਗਤਾ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ।<ref>{{Cite web|url=http://www.sahitya-akademi.gov.in/aboutus/about.jsp|title=..:: Welcome to Sahitya Akademi - About us ::..|website=sahitya-akademi.gov.in|access-date=2017-03-31}}</ref><ref name=offisite>{{cite web|url=http://sahitya-akademi.gov.in/sahitya-akademi/awards/akademi_awards.jsp|publisher=National Academy of Letters|access-date=23 December 2013|title=Akademi Awards}}</ref> 1954 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ, ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਖ਼ਤੀ ਅਤੇ ₹ 1,00,000 ਦਾ ਨਕਦ ਇਨਾਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref>[https://web.archive.org/web/20091227035225/http://www.hindu.com/2009/12/24/stories/2009122462072200.htm The Hindu. Article on the Awards for 2009]</ref> ਅਵਾਰਡ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਣੀ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਰੁਝਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਪਿਛਲੇ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਖ਼ਤੀ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ [[ਸਤਿਆਜੀਤ ਰੇ]] ਦੁਆਰਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{cite journal|last1=Coppola|first1=Carlo|title=The Sahitya Akademi Awards, 1967|journal=Mahfil|date=1968|volume=5|issue=1|pages=9–26}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਤਖ਼ਤੀ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਾਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਪ੍ਰਥਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। [[ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ (1965)|1965 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ]] ਦੌਰਾਨ, ਤਖ਼ਤੀ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬੱਚਤ ਬਾਂਡਾਂ ਨਾਲ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite journal|last1=Coppola|first1=Carlo|title=The Sahitya Akademi Award, 1967|journal=Mahfil|date=1968|volume=5|issue=1|pages=9–26}}</ref> ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== *[[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ]] *[[ਇੰਡੀਅਨ ਲਿਟਰੇਚਰ (ਪਤ੍ਰਿਕਾ)|ਇੰਡੀਅਨ ਲਿਟਰੇਚਰ]] *[[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{commons category|Sahitya Akademi Award|ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ}} * [https://www.schools360.in/sahitya-akademi-awards-2019-winners-list/ Sahitya Akademi Awards Winners List 2019] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221119072044/https://www.schools360.in/sahitya-akademi-awards-2019-winners-list/ |date=2022-11-19 }} * [http://prize.hindisahitya.org/sahitya-akadami/ Complete List of Sahitya Akademi Awards Winners] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220818115011/https://prize.hindisahitya.org/sahitya-akadami/ |date=2022-08-18 }}{{dead link|date=September 2023}} * {{Official website|url=http://sahitya-akademi.gov.in/sahitya-akademi/|Sahitya Akademi Awards and Fellowships, official website}} * {{cite web|url=http://www.firstpost.com/india/from-nayantara-sahgal-to-gurbachan-bhullar-heres-a-list-of-noted-authors-who-returned-sahitya-akademi-awards-2465382.html|title=From Nayantara Sahgal to Rajesh Joshi: Here's a list of noted authors who returned Sahitya Akademi awards|work=Firstpost|access-date=3 November 2015}} {{Sahitya}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ]] 2nrdr290ckeqib5bobtcfpbte0extnj 845443 845442 2026-09-01T11:27:22Z Kuldeepburjbhalaike 18176 845443 wikitext text/x-wiki {{Infobox award | name = ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ | image = Sahitya Akademi Award - Surjit Patar.JPG | image_size = | alt = | caption = | subheader = [[ਸਾਹਿਤ]] ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਪੁਰਸਕਾਰ | awarded_for = ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ | sponsor = [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ]], [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] | lastawarded = {{End date and age|2025}} | reward = | year = {{Start date and age|1954}} | former name = | holder_label = | holder = | award1_type = ਕੁੱਲ ਦਿੱਤੇ ਗਏ | award1_winner = 24 (2025) | award2_type = ਪਹਿਲਾ ਜੇਤੂ | award2_winner = | award3_type = ਆਖਰੀ ਜੇਤੂ | award3_winner = | website = {{URL|http://www.sahitya-akademi.gov.in|sahitya-akademi.gov.in}} | previous = | next = }} {{Sahitya Akademi Awards}} '''ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ''' ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਹਿਤਕ ਸਨਮਾਨ ਹੈ, ਜੋ [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ]], ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਲੈਟਰਸ, ਹਰ ਸਾਲ [[ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ 8ਵੀਂ ਅਨੁਸੂਚੀ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ 8ਵੀਂ ਅਨੁਸੂਚੀ ਦੀਆਂ 22 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]], [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਅਤੇ [[ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸਾਹਿਤਕ ਯੋਗਤਾ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ।<ref>{{Cite web|url=http://www.sahitya-akademi.gov.in/aboutus/about.jsp|title=..:: Welcome to Sahitya Akademi - About us ::..|website=sahitya-akademi.gov.in|access-date=2017-03-31}}</ref><ref name=offisite>{{cite web|url=http://sahitya-akademi.gov.in/sahitya-akademi/awards/akademi_awards.jsp|publisher=National Academy of Letters|access-date=23 December 2013|title=Akademi Awards}}</ref> 1954 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ, ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਖ਼ਤੀ ਅਤੇ ₹ 1,00,000 ਦਾ ਨਕਦ ਇਨਾਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref>[https://web.archive.org/web/20091227035225/http://www.hindu.com/2009/12/24/stories/2009122462072200.htm The Hindu. Article on the Awards for 2009]</ref> ਅਵਾਰਡ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਣੀ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਰੁਝਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਪਿਛਲੇ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਖ਼ਤੀ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ [[ਸਤਿਆਜੀਤ ਰੇ]] ਦੁਆਰਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{cite journal|last1=Coppola|first1=Carlo|title=The Sahitya Akademi Awards, 1967|journal=Mahfil|date=1968|volume=5|issue=1|pages=9–26}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਤਖ਼ਤੀ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਾਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਪ੍ਰਥਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। [[ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ (1965)|1965 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ]] ਦੌਰਾਨ, ਤਖ਼ਤੀ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬੱਚਤ ਬਾਂਡਾਂ ਨਾਲ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite journal|last1=Coppola|first1=Carlo|title=The Sahitya Akademi Award, 1967|journal=Mahfil|date=1968|volume=5|issue=1|pages=9–26}}</ref> ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== *[[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ]] *[[ਇੰਡੀਅਨ ਲਿਟਰੇਚਰ (ਪਤ੍ਰਿਕਾ)|ਇੰਡੀਅਨ ਲਿਟਰੇਚਰ]] *[[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{commons category|Sahitya Akademi Award|ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ}} * [https://www.schools360.in/sahitya-akademi-awards-2019-winners-list/ Sahitya Akademi Awards Winners List 2019] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221119072044/https://www.schools360.in/sahitya-akademi-awards-2019-winners-list/ |date=2022-11-19 }} * [http://prize.hindisahitya.org/sahitya-akadami/ Complete List of Sahitya Akademi Awards Winners] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220818115011/https://prize.hindisahitya.org/sahitya-akadami/ |date=2022-08-18 }}{{dead link|date=September 2023}} * {{Official website|url=http://sahitya-akademi.gov.in/sahitya-akademi/|Sahitya Akademi Awards and Fellowships, official website}} * {{cite web|url=http://www.firstpost.com/india/from-nayantara-sahgal-to-gurbachan-bhullar-heres-a-list-of-noted-authors-who-returned-sahitya-akademi-awards-2465382.html|title=From Nayantara Sahgal to Rajesh Joshi: Here's a list of noted authors who returned Sahitya Akademi awards|work=Firstpost|access-date=3 November 2015}} {{Sahitya}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ]] k7wkzxo315ifwbca5wzlewkv20nl1at 0 21118 845352 827738 2026-08-31T12:14:42Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 845352 wikitext text/x-wiki {{ਗਿਆਨਸੰਦੂਕ ਜੀਵਨੀ | ਨਾਮ = ਰੈਮਬਰਾਂ | ਚਿੱਤਰ = Rembrandt van Rijn - Self-Portrait - Google Art Project.jpg | ਚਿੱਤਰ_ਸੁਰਖੀ = ਸਵੈ-ਚਿੱਤਰ (1659), ਰੈਮਬਰਾਂ | ਚਿੱਤਰ_ਅਕਾਰ = | ਪੂਰਾ_ਨਾਮ = ਰੈਮਬਰਾਂ ਹਾਰਮੇਨਜੂਨ ਵੈਨ ਰੇਨ | ਜਨਮ_ਤਾਰੀਖ =[[15 ਜੁਲਾਈ]] [[1606]]<ref name="BY">[http://www.codart.nl/news/82/ Is the Rembrandt Year being celebrated one year too soon? One year too late?] and {{nl}} J. de Jong, [http://www.nd.nl/artikelen/2006/februari/03/rembrandts-geboortejaar-een-jaar-te-vroeg-gevierd Rembrandts geboortejaar een jaar te vroeg gevierd] for sources concerning Rembrandts birth year, especially supporting 1607.  However most sources continue to use 1606.</ref> | ਜਨਮ_ਸਥਾਨ =[[ਲਾਈਡਨ]], [[ਨੀਦਰਲੈਂਡ]] | ਮੌਤ_ਤਾਰੀਖ =[[4 ਅਕਤੂਬਰ]] [[1669]] | ਮੌਤ_ਸਥਾਨ =[[ਅਮਸਤਰਦਮ]], [[ਨੀਦਰਲੈਂਡ]] | ਮੌਤ_ਦਾ_ਕਾਰਨ = | ਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ = {{ਝੰਡਾ ਤਸਵੀਰ|ਨੀਦਰਲੈਂਡ}} [[ਨੀਦਰਲੈਂਡ|ਡੱਚ]] | ਪੇਸ਼ਾ =ਚਿੱਤਰਕਾਰ | ਪਛਾਣੇ_ਕੰਮ = | ਜੀਵਨ_ਸਾਥੀ = | ਬੱਚੇ = | ਧਰਮ = | ਸਿਆਸਤ = | ਇਹ_ਵੀ_ਵੇਖੋ = | ਦਸਤਖਤ = Rembrandt autograph.png | ਵੈੱਬਸਾਈਟ = | ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਦਵਾਰ = | ਹੋਰ_ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਦਵਾਰ = }} '''ਰੈਮਬਰਾਂ ਹਰਮੇਨਸਜੂਨ ਵਾਨ ਰਿਜਨ''' ({{IPA-nl|ˈrɛmbrɑnt ˈɦɑrmə(n)soːn vɑn ˈrɛin|lang|Rembrandtvanrijn.ogg}}; 15&nbsp;ਜੁਲਾਈ 1606<ref name="BY"/>&nbsp;– 4&nbsp;ਅਕਤੂਬਰ 1669) ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਡੱਚ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਯੂਰਪੀ ਕਲਾ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅਤੇ ਡਚ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Gombrich, p. 420">Gombrich, p. 420.</ref> ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਡਚ ਗੋਲਡਨ ਏਜ ​​ਦੌਰਾਨ ਰੂਪਮਾਨ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਡਚ ਗੋਲਡਨ ਏਜ ਚਿਤਰਕਲਾ (ਹਾਲਾਂਕਿ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਗਾਲਿਬ ਬਾਰੋਕ ਸ਼ੈਲੀ ਨਾਲੋਂ ਕਈ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਭਿੰਨ ਸੀ) ਬੇਹੱਦ ਉਪਜਾਊ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ-ਜਾਚਕ ਸੀ। ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਰੈਮਬਰਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤਰਾਸਦੀ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਝੱਲਦਿਆਂ ਗੁਜਰੇ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਚਿਤਰਕਾਰੀ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨਕਾਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੀ ਸੀ, ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਠਾ ਉੱਚੀ ਬਣੀ ਰਹੀ<ref>Gombrich, p. 427.</ref> ਅਤੇ ਵੀਹ ਸਾਲ ਉਸਨੇ ਅਨੇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਡਚ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਹੈ।<ref name=Clark_203>{{Harvnb|Clark|1969|pp=203}}</ref> ਰੈਮਬਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਰਚਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬਣਾਏ ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲੀਆਂ ਦੇ ਚਿਤਰਾਂ, ਸਵੈ-ਚਿੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਬਾਈਬਲ ਵਿੱਚੋਂ ਦ੍ਰਿਸ਼-ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੂਪਮਾਨ ਹੋਈਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਸਵੈ-ਚਿੱਤਰ, ਇੱਕ ਅਦੁੱਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰੰਗ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਲਾਕਾਰ ਨੇ ਘਮੰਡ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਅਤੇ ਅਤਿਅੰਤ ਗੰਭੀਰਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ ਕੀਤਾ।<ref name="Gombrich, p. 420"/> == ਗੈਲਰੀ == === ਰੈਮਬਰਾਂ ਦੇ ਸਵੈ-ਚਿੱਤਰ === ==== ਚਿੱਤਰ ==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> Image:Rembrandt - Self-Portrait - WGA19206.jpg|ਨੌਜਵਾਨ ਰੈਮਬਰਾਂ, c.&nbsp;1628, when he was 22. Partly an exercise in [[chiaroscuro]]. [[Rijksmuseum]] Image:Rembrandt van Rijn 184.jpg|''ਸਵੈ-ਚਿੱਤਰ'', c.c.&nbsp;1629; [[Germanisches Nationalmuseum]], Nuremberg Image:Rembrandt laughing.jpg|A more cheerful pose, also from c.&nbsp;1628, re-discovered in 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.rembrandtresearchproject.org/index.php?12 |title=E. van de Wetering, 'Rembrandt laughing, c. 1628 – a painting resurfaces' in Kroniek van het Rembrandthuis, June 2008 |access-date=2013-04-05 |archive-date=2013-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130405233422/http://www.rembrandtresearchproject.org/index.php?12 |url-status=dead }}</ref>(Private Collection) File:Rembrandt van Rijn 199.jpg|''ਸਵੈ-ਚਿੱਤਰ'', 1630, [[Nationalmuseum]], [[Stockholm]] Image:Rembrandt Harmensz. van Rijn 144.jpg|Rembrandt in 1632, when he was enjoying great success as a fashionable portraitist in this style. [[Kelvingrove Art Gallery]], Glasgow File:Selfportrait Rembrandt1641.jpg|c. 1640 (1639-1641), [[Norton Simon Museum]], Pasadena Image:Rembrandt Harmenszoon van Rijn - Large Self-Portrait - Google Art Project.jpg|''[[Self Portrait (Rembrandt, Vienna)|ਸਵੈ-ਚਿੱਤਰ]]'', oil on canvas, 1652. [[Kunsthistorisches Museum]], Vienna Image:Rembrandt Harmensz. van Rijn 132.jpg|Vienna c.&nbsp;1655, oil on walnut, cut down in size. Kunsthistorisches Museum, Vienna Image:Rembrandt - Self Portrait111.jpg|Rembrandt&nbsp;— Self Portrait, 1657, [[National Gallery of Scotland]], Edinburgh, detail Image:Rembrandt van Rijn - Self-Portrait - Google Art Project.jpg|'''''ਸਵੈ-ਚਿੱਤਰ (1659), ਰੈਮਬਰਾਂ''''', 1659. [[National Gallery of Art]], Washington,&nbsp;D.C. File:Rembrant Self-Portrait, 1660.jpg|''[[Rembrandt: Self Portrait (Altman)|ਸਵੈ-ਚਿੱਤਰ]]'', 1660. [[Metropolitan Museum of Art]], New York City File:Rembrandt Self-portrait (Kenwood).jpg|''[[ਸਵੈ-ਚਿੱਤਰ with Two Circles]]'', 1660. [[Kenwood House]], London File:Rembrandt, Auto-portrait, 1660.jpg|''ਸਵੈ-ਚਿੱਤਰ at the Easel'', 1660, [[Louvre Museum]] Image:Rembrandt van Rijn 142 version 02.jpg|''Self Portrait as Zeuxis'', c. 1662. One of 2 painted self-portraits in which Rembrandt is turned to the left.<ref name="W1">White, 200</ref>[[Wallraf-Richartz-Museum]], Cologne Image:Rembrandt Harmensz. van Rijn 135.jpg|Dated 1669, the year he died, though he looks much older in other portraits. [[National Gallery, London]]</gallery> ==== ਕਾਗਜ ਉੱਤੇ ==== <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> File:Rembrandt van Rijn - Zelfportret.jpg|''ਸਵੈ-ਚਿੱਤਰ,'' ਕਾਗਜ਼ ਉੱਤੇ ਕਲਮ, ਬੁਰਸ਼ ਅਤੇ ਸਿਆਹੀ, 1628-1629 Image:Rembrandtselfportraitweb.jpg|Role-playing in ''ਸਵੈ-ਚਿੱਤਰ as an oriental Potentate with a [[Kris]]'', ਨੱਕਾਸ਼ੀ, 1634 File:Self-portrait with Saskia.jpg|''ਸਾਸਕੀਆ ਨਾਲ ਸਵੈ-ਚਿੱਤਰ'', ਨੱਕਾਸ਼ੀ, 1636 Image:Self portrait leaning on si 373x470.jpg|''ਸਿਲ ਤੇ ਝੁਕਿਆ ਸਵੈ-ਚਿੱਤਰ '', ਨੱਕਾਸ਼ੀ, 1639 </gallery> == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * [http://www.ricci-art.com/en/Rembrandt.htm ਜਾਲਸਥਾਨ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100817113428/http://www.ricci-art.com/en/Rembrandt.htm |date=2010-08-17 }} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਕਾਮਨਜ਼|Rembrandt|ਰੈਮਬਰਾਂ}} {{ਅਧਾਰ}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਡੱਚ ਚਿਤਰਕਾਰ]] t91p4jxplmey0grdjf4t11iqvh25vfb 0 28128 845411 819614 2026-09-01T10:47:15Z Kuldeepburjbhalaike 18176 added [[Category:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] using [[WP:HC|HotCat]] 845411 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਸੇਲ | image = | image_size = 220px | caption = | birth_date = {{birth date|1928|3|19|df=y}} | birth_place = ਪਿੰਡ [[ਕਸੇਲ]], ਜਿਲ੍ਹਾ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], ਭਾਰਤੀ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | death_date = {{death date and age|2019|4|14|1928|3|19|df=y}} | death_place = | occupation = | language = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | nationality = | ethnicity = [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]] | education = | alma_mater = | period = | genre = | occupation = ਕਵੀ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦਕ | subject = | movement = | notableworks = | spouse = | relatives = ਪਿਤਾ ਸ. ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ <br> ਮਾਤਾ ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਰ | influences = | influenced = | awards = ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਰਤਨ | website = |portaldisp = }} '''ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਸੇਲ''' ([[19 ਮਾਰਚ]] [[1928]] - 14 ਅਪਰੈਲ 2019) ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਇਤਹਾਸਕਾਰ ਸਨ। 36 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ([[1964]]) ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਧਿਆਪਨ ਅਤੇ ਖੋਜ ਦਾ ਅਤੇ ਲੇਖਣੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੇ ਜੋਸ ਨਾਲ ਜਾਰੀ ਰਖਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕੱਲੇ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਹੀ 25 ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ।<ref>[http://www.tribuneindia.com/2003/20030324/ldh1.htm#10 A visionary scholar]</ref> ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਕਸੇਲ ਨੇ ਨਾਟਕਕਾਰ ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੰਦਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਉਲਥਾਉਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=http://dailyaashiana.com/newspaper/2012/02/27/%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC%E0%A9%80-%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%A4-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%B0%E0%A9%8C%E0%A8%B6%E0%A8%A8-%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A8%A4%E0%A8%BE/ |title=ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਰੌਸ਼ਨ ਸਿਤਾਰੇ ਪ੍ਰੋ.ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ........... |access-date=2013-11-28 |archive-date=2012-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121222024848/http://dailyaashiana.com/newspaper/2012/02/27/%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC%E0%A9%80-%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%A4-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%B0%E0%A9%8C%E0%A8%B6%E0%A8%A8-%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A8%A4%E0%A8%BE/ |dead-url=yes }}</ref> 1968 ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ [[ਜਾਹਨ ਮਿਲਟਨ|ਮਿਲਟਨ]] ਕਿਹਾ।<ref>{{cite news| title = ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮਿਲਟਨ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਸੇਲ|url = http://punjabitribuneonline.com/2015/07/%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC-%E0%A8%A6%E0%A8%BE-%E0%A8%AE%E0%A8%BF%E0%A8%B2%E0%A8%9F%E0%A8%A8-%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%B0%E0%A8%AA%E0%A8%BE%E0%A8%B2-%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B0/|accessdate =12 ਜੁਲਾਈ 2015}}</ref>ਉਸਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਰਤਨ ਨਾਲ ਵੀ ਸਨਮਾਨਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।<ref>[http://punjabitribuneonline.com/2015/09/%E0%A8%95%E0%A8%B8%E0%A9%87%E0%A8%B2-%E0%A8%85%E0%A9%8C%E0%A8%B2%E0%A8%96-%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A8%B8%E0%A8%A8%E0%A9%80%E0%A8%AE-%E0%A8%AC%E0%A8%A3%E0%A9%87-%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C/ ਕਸੇਲ, ਅੌਲਖ ਤੇ ਤਸਨੀਮ ਬਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਰਤਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ, 30 ਦਸੰਬਰ 2015]</ref> ==ਜੀਵਨ== ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਸੇਲ ਦਾ ਜਨਮ [[19 ਮਾਰਚ]] [[1928]] ਨੂੰ ਪਿੰਡ [[ਕਸੇਲ]] ਜਿਲ੍ਹਾ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿਖੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ==ਕਿੱਤਾ== ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ [[ਲਾਇਲਪੁਰ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ]] [[ਜਲੰਧਰ]] ਵਿੱਚ [[1951]]-[[1952]] ਪੰਜਾਬੀ ਲੈਕਚਰਾਰ ਰਹੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਰਾਮਗੜੀਆ ਕਾਲਜ]] [[ਫਗਵਾੜਾ]] ਵਿਖੇ [[1952]]-[[1953]] ਲੈਕਚਰਾਰ ਰਹੇ। ਫਿਰ [[ਸਰਕਾਰੀ ਬਰਜਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ]] [[ਫਰੀਦਕੋਟ]] ਵਿਖੇ [[1953]]-[[1954]] ਤੱਕ ਅਧਿਆਪਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਸੇਲ ਨੇ [[ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ਼]] [[ਗੁਰਦਸਪੂਰ]] ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਵਿਖੇ [[1954]]-[[1968]] ਤੱਕ ਲੈਕਚਰਾਰ ਰਹੇ। [[1968-1975]] ਵਿੱਚ ਕਸੇਲ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖੋਜਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਸਰਕਾਰੀ ਮਹਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ]] [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਵਿਖੇ [[1975]]-[[1988]] ਤੱਕ ਲੈਕਚਰਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਏ। ==ਲਿਖਤਾਂ== * [[ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਰੂਪ]] *[[ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਤੇ ਵਿਕਾਸ]]' *[[ਵਾਰਡ ਨੰ. 10]] (ਆਤਮਕਥਾ ਅਧਾਰਿਤ ਨਾਵਲ) *[[ਪੁਸ਼ਪਬਨ]] (ਆਤਮਕਥਾ ਅਧਾਰਿਤ ਨਾਵਲ) *[[ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ ਸਟੀਕ]] *[[ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼]] *[[ਪੰਜਾਬੀ ਗੱਦਕਾਰ]] *[[ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] ([[1947]]-[[1960]]) *[[ਛੱਤੀ ਅਮ੍ਰਿਤ]] (ਕਵਿਤਾ) *[[ਇੰਦਰ ਧਨੁਸ਼]] (ਨਿਬੰਧ ਸੰਗ੍ਰਹਿ) *[[ਆਦਰਸ਼ ਸਕੂਲ]] ([[ਲਘੂ ਨਾਵਲ]]) *[[ਆਦਰਸ਼ ਬੱਚਾ]] ([[ਲਘੂ ਨਾਵਲ]]) *[[ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ]] *[[ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵਿਕਾਸ]] *[[ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਬਾਣੀ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ]] *[[ਨਾਮਦੇਵ- ਜੀਵਨ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ]] *[[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਸਾਹਿਤਕਾਰ]] *[[ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਦੀ ਸਾਹਿਤਿਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ]] *[[ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਾਹਿਤਿਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ]] *[[ਅਨੀਲਕਾ-ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ]] *[[ਗੀਤ ਗੋਬਿੰਦ- ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ]] *[[ਅਲਿਫ਼ ਅੱਖਰ- ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ]] *[[ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ]] *[[ਲਾਲਾ ਕਿਰਪਾ ਸਾਗਰ]] *[[ਰਾਜ ਹੰਸ]] (ਜੀਵਨੀ-ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ) *[[ਜੈਸਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸੁਣੀਦਾ]] (ਪ੍ਰਬੰਧ-ਕਾਵਿ) *[[ਚਾਲੀਸਾ- ਸ਼੍ਰੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ]] *[[ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਟੈਗੋਰ- ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ]] *[[ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ ਵਿਸਮਾਦ ਬੋਧ- ਪ੍ਰੋ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ]] *[[ਪ੍ਰੋ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ ਕਵਿਤਾ- ਸੰਖੇਪ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ]] *[[ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਸੇਲ ਅਭਿਨੰਦਨ ਗ੍ਰੰਥ]] *[[ਪੋਣੀ ਸਦੀ ਦਾ ਸਫ਼ਰ (ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ)]] *[[ਕਲਮ ਦੀ ਨੋਕ ਤੋਂ- ਮੇਰੀ ਸਾਹਿਤਿਕ ਯਾਤਰਾ]] ==ਸੰਪਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ== *[[ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਵਾਰ- ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੂਪ]] *[[ਕਾਵਿ ਸਾਗਰ]] *[[ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] (ਭਾਗ- 1 ਅਤੇ 2) *[[ਜੰਗਨਾਮਾ ਸਿੰਘਾ ਤੇ ਫਿਰੰਗੀਆਂ]]- [[ਸ਼ਾਹ ਮੁਹਮੰਦ]] *[[ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਕਵਿਤਾ *[[ਤੂੰਬੀ ਦੀ ਤਾਰ- ਲਾਲ ਚੰਦ ਯਮਲਾ ਜੱਟ]](ਕਵਿਤਾ) *ਤੂੰਬੀ ਦੀ ਪੁਕਾਰ - [[ਲਾਲ ਚੰਦ ਯਮਲਾ ਜੱਟ]] (ਕਵਿਤਾ) *[[ਝੂਲਦਾ ਰਹੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਗੁਰੂ ਦਾ - ਲਾਲ ਚੰਦ ਯਮਲਾ ਚੰਦ]] (ਕਵਿਤਾ) ==ਅਨੁਵਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ== *[[ਆਤਮਾ ਦੀ ਕਵਿਤਾ]] (ਪ੍ਰੋ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਉਲਥਾ) *[[ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਮੁਢੱਲੇ ਸਿਧਾਂਤ -ਪ੍ਰੋ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ]] *[[ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ - ਨਿਤਿਆ ਨੰਦ ਪਟੇਲ]] *[[ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਚੋਣਵੇ ਪ੍ਰਬੰਧ]] *[[ਅਨੰਤ ਦਰਸ਼ਨ - ਆਰ. ਡਬਲਿਊ. ਫਰਾਇਨ]] *[[ਤਿੰਨ ਭੈਣਾਂ]] (ਨਾਟਕ-ਚੈਖਵ) *[[ਪੂਰਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਆਤਮਾ - ਪ੍ਰੋ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ]] *[[ਸਵਾਮੀ ਰਾਮ ਤੀਰਥ ਦੀ ਜੀਵਨ ਕਥਾ -ਪ੍ਰੋ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ]] *[[ਦਸ ਗੁਰੂ ਦਰਸ਼ਨ -ਪ੍ਰੋ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ]] *[[ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਆਤਮਾ]] (ਤਿੰਨ ਭਾਗ ਸਯੁੰਕਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ - ਪ੍ਰੋ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ) *[[ਵਾਲਟ ਵਿਟਮੈਨ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਰੋਤ - ਪ੍ਰੋ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ]] *[[ਗੁਰੂ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ - ਪ੍ਰੋ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ]] ==ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ== *[[ਤ੍ਰਿੰਝਣ ਸਖੀਆਂ]] (ਪ੍ਰੋ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ - ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ) *[[ਮਾਲਾ ਮਣਕੇ]] (ਪ੍ਰੋ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ -ਕਾਵਿ) *[[ਗੱਦ ਕਾਵਿ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਖਰੀਆਂ]] *[[ਅਰਸ਼ੀ ਲਾੜੀ]] (ਪ੍ਰੋ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ -ਕਾਵਿ) *[[ਜਗਦੀਆਂ ਜੋਤਾਂ]] (ਪ੍ਰੋ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ -ਕਾਵਿ) *[[ਚਰਨ ਛੁਹ - ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ]] *[[ਲੋਢ਼ੇ ਪਹਿਰ ਦਾ ਆਤਮ ਚਿੰਤਨ - ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂਤਰਨ]] *[[ਪੰਜਾਬ ਜਿਉਂਦਾ ਗੁਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ]] (ਪ੍ਰੋ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ -ਕਾਵਿ) *[[ਕਰਨਾ ਖਿੜਿਆ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ]] (ਪ੍ਰੋ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ -ਕਾਵਿ) ==ਸਨਮਾਨ== *[[1968]] [[ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ]] ਵਲੋਂ [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ]] ਪੁਰਸਕਾਰ *[[1973]] ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਮੀਖਿਆ ਬੋਰਡ ਜਲੰਧਰ ਵਲੋਂ '''ਰਾਜਹੰਸ''' ਲਈ ਪੁਰਸਕਾਰ *[[1981]] ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਮੀਖਿਆ ਬੋਰਡ ਜਲੰਧਰ ਵਲੋਂ ਸਾਹਿਤ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਪੁਰਸਕਾਰ *[[1980]]-[[1981]] ਪੰਜਾਬ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਕਲਾ ਮੰਚ ਵਲੋਂ ਪਹਿਲਾ ਪੁਰਸਕਾਰ *[[1988]] ਨੈਸ਼ਨਲ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ਼-ਦ ਬਲਾਇੰਡ ਵਲੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰ ਪੁਰਸਕਾਰ *[[1990]] ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ ਪੁਰਸਕਾਰ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕੈਡਮੀ]] [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਵਲੋਂ *[[1993]] ਲਾਈਫ਼ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਇਨਾਮ [[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਵਲੋਂ *[[2003]] ਅਭਿਨੰਦਨ ਸਮਿਤੀ ਵਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1928]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] dyie7wwlwqc5x3pc6evenk22aa1jidd 0 28830 845426 845316 2026-09-01T10:49:24Z Kuldeepburjbhalaike 18176 added [[Category:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] using [[WP:HC|HotCat]] 845426 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name =ਜਿੰਦਰ | image =ਜਿੰਦਰ.jpg | imagesize = | caption =ਜਿੰਦਰ | birth_name = | birth_date = {{birth date and age|df=y|1954|2|2}} | birth_place = ਤਹਿਸੀਲ ਨਕੋਦਰ ਦਾ ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਲੱਧੜਾਂ, [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਭਾਰਤ]] | occupation = ਕਹਾਣੀਕਾਰ, ਸੰਪਾਦਕ | alma_mater =ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਕਾਲਜ ਜਲੰਧਰ |notable_works = ਜ਼ਖ਼ਮ, ਮੇਰੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ | death_date = | death_place = | years_active = }} [[ਤਸਵੀਰ:ਜਿੰਦਰ ਕਹਾਣੀਕਾਰ.jpg|thumb|ਜਿੰਦਰ 2024 ਵਿੱਚ।]] [[ਤਸਵੀਰ:Jinder.jpg|thumb|ਜਿੰਦਰ]] [[ਤਸਵੀਰ:Jinder1.jpg|thumb|ਜਿੰਦਰ 2026 ਵਿੱਚ]] '''ਜਿੰਦਰ''' ([[2 ਫ਼ਰਵਰੀ]] [[1954]]<ref name="ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ">{{cite book | title=ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ | publisher=ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ | author=ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ | year=2003 | pages=895| isbn=81-260-1600-0}}</ref>) ਕਹਾਣੀਕਾਰ, ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ [[ਸ਼ਬਦ (ਮੈਗਜ਼ੀਨ)]] ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਹੈ। ==ਜੀਵਨ== ਜਿੰਦਰ ਦਾ ਜਨਮ 2 ਫਰਵਰੀ 1954 ਨੂੰ ਤਹਿਸੀਲ ਨਕੋਦਰ ਦੇ ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਲੱਧੜਾ ਦੇ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਹਾਇਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਨਕੋਦਰ ਤੋਂ 1972 ਵਿੱਚ ਬੀ.ਏ. ਅਤੇ 1975 ਵਿੱਚ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਕਾਲਜ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਐੱਮ.ਏ. ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਕਸ਼ਨ ਰਿਕਾਰਡਰ, ਮੁਨੀਮ, ਪਰੂਫ਼ ਰੀਡਿੰਗ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਨਿੱਕਿਆ ਮੋਟੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ 1988 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਆਡੀਟਰ ਭਰਤੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 29 ਫਰਵਰੀ 2012 ਨੂੰ ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ==ਰਚਨਾਵਾਂ== ===ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ=== *''ਜ਼ਖ਼ਮ'' <small>(2010, 2013, 2014)</small> *''ਅਜੇ ਅੰਤ ਨਹੀਂ'' <small>(ਸੰਪਾਦਿਤ)</small> *''1947 ਅੱਲੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ'' <small>(ਸੰਪਾਦਿਤ)</small> *''ਬਿਨਾਂ ਵਜ੍ਹਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ'' <small>(2004, 2013)</small> *''ਜ਼ਖ਼ਮ, ਦਰਦ ਔਰ ਪਾਪ'' <small>(ਹਿੰਦੀ, 2011)</small> *''ਤਹਿਜ਼ੀਬ'' <small>(ਹੁਣ ਤੱਕ 55 ਕਹਾਣੀਆਂ, 2012)</small> *''ਜ਼ਖ਼ਮ'' <small>(ਮਰਾਠੀ, 2013)</small> *''ਦਰਦ'' <small>(ਮਰਾਠੀ, 2013)</small> *''ਮੇਰੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ'' <small>(2014)</small> *''ਆਵਾਜ਼ਾਂ'' <small>(2014)</small> ===ਹੋਰ=== *''ਕਵਾਸੀ ਰੋਟੀ'' <small>(ਵਿਅਕਤੀ ਚਿੱਤਰ, 1998)</small> *''ਜੇ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਤਾਂ?'' <small>(ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ, 2004)</small> *''ਛੇ ਸੌ ਇਕਵੰਜਾ ਮੀਲ'' <small>(ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ, 2011)</small> *''ਰੋਡੂ ਰਾਜਾ ਊਰਫ਼ ਫ਼ਜ਼ਲਦੀਨ'' <small>(ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ, 2013)</small> ===ਜਿੰਦਰ ਬਾਰੇ ਪੁਸਤਕਾਂ=== #''ਜਿੰਦਰ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ'': ਔਰਤ, ਸੈਕਸ ਅਤੇ ਦਲਿਤਵਾਦ (2006) ਸੰਪਾਦਕ: ਡਾ. ਬਲਕਾਰ ਸਿੰਘ #''ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ: ਦਸ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ'' (ਕਤਲ ਕਹਾਣੀ ਬਾਰੇ) ਸੰਪਾਦਕ: ਡਾ. ਰਵੀ ਰਵਿੰਦਰ #''ਸੌਰੀ: ਆਦ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ'' (ਸੌਰੀ ਕਹਾਣੀ ਬਾਰੇ) ਸੰਪਾਦਕ: ਡਾ. ਸੁਖਰਾਜ ਧਾਲੀਵਾਲ #''ਜਿੰਦਰ ਦਾ ਕਥਾ ਸੰਸਾਰ'', ਸੰਪਾਦਕ: ਡਾ. ਕਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] g58m3gnjm7qdrww0p4uc0icezktn45h 845427 845426 2026-09-01T10:51:02Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਜਿੰਦਰ ਕਹਾਣੀਕਾਰ]] ਨੂੰ [[ਜਿੰਦਰ (ਲੇਖਕ)]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 845426 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name =ਜਿੰਦਰ | image =ਜਿੰਦਰ.jpg | imagesize = | caption =ਜਿੰਦਰ | birth_name = | birth_date = {{birth date and age|df=y|1954|2|2}} | birth_place = ਤਹਿਸੀਲ ਨਕੋਦਰ ਦਾ ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਲੱਧੜਾਂ, [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਭਾਰਤ]] | occupation = ਕਹਾਣੀਕਾਰ, ਸੰਪਾਦਕ | alma_mater =ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਕਾਲਜ ਜਲੰਧਰ |notable_works = ਜ਼ਖ਼ਮ, ਮੇਰੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ | death_date = | death_place = | years_active = }} [[ਤਸਵੀਰ:ਜਿੰਦਰ ਕਹਾਣੀਕਾਰ.jpg|thumb|ਜਿੰਦਰ 2024 ਵਿੱਚ।]] [[ਤਸਵੀਰ:Jinder.jpg|thumb|ਜਿੰਦਰ]] [[ਤਸਵੀਰ:Jinder1.jpg|thumb|ਜਿੰਦਰ 2026 ਵਿੱਚ]] '''ਜਿੰਦਰ''' ([[2 ਫ਼ਰਵਰੀ]] [[1954]]<ref name="ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ">{{cite book | title=ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ | publisher=ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ | author=ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ | year=2003 | pages=895| isbn=81-260-1600-0}}</ref>) ਕਹਾਣੀਕਾਰ, ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ [[ਸ਼ਬਦ (ਮੈਗਜ਼ੀਨ)]] ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਹੈ। ==ਜੀਵਨ== ਜਿੰਦਰ ਦਾ ਜਨਮ 2 ਫਰਵਰੀ 1954 ਨੂੰ ਤਹਿਸੀਲ ਨਕੋਦਰ ਦੇ ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਲੱਧੜਾ ਦੇ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਹਾਇਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਨਕੋਦਰ ਤੋਂ 1972 ਵਿੱਚ ਬੀ.ਏ. ਅਤੇ 1975 ਵਿੱਚ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਕਾਲਜ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਐੱਮ.ਏ. ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਕਸ਼ਨ ਰਿਕਾਰਡਰ, ਮੁਨੀਮ, ਪਰੂਫ਼ ਰੀਡਿੰਗ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਨਿੱਕਿਆ ਮੋਟੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ 1988 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਆਡੀਟਰ ਭਰਤੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 29 ਫਰਵਰੀ 2012 ਨੂੰ ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ==ਰਚਨਾਵਾਂ== ===ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ=== *''ਜ਼ਖ਼ਮ'' <small>(2010, 2013, 2014)</small> *''ਅਜੇ ਅੰਤ ਨਹੀਂ'' <small>(ਸੰਪਾਦਿਤ)</small> *''1947 ਅੱਲੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ'' <small>(ਸੰਪਾਦਿਤ)</small> *''ਬਿਨਾਂ ਵਜ੍ਹਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ'' <small>(2004, 2013)</small> *''ਜ਼ਖ਼ਮ, ਦਰਦ ਔਰ ਪਾਪ'' <small>(ਹਿੰਦੀ, 2011)</small> *''ਤਹਿਜ਼ੀਬ'' <small>(ਹੁਣ ਤੱਕ 55 ਕਹਾਣੀਆਂ, 2012)</small> *''ਜ਼ਖ਼ਮ'' <small>(ਮਰਾਠੀ, 2013)</small> *''ਦਰਦ'' <small>(ਮਰਾਠੀ, 2013)</small> *''ਮੇਰੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ'' <small>(2014)</small> *''ਆਵਾਜ਼ਾਂ'' <small>(2014)</small> ===ਹੋਰ=== *''ਕਵਾਸੀ ਰੋਟੀ'' <small>(ਵਿਅਕਤੀ ਚਿੱਤਰ, 1998)</small> *''ਜੇ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਤਾਂ?'' <small>(ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ, 2004)</small> *''ਛੇ ਸੌ ਇਕਵੰਜਾ ਮੀਲ'' <small>(ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ, 2011)</small> *''ਰੋਡੂ ਰਾਜਾ ਊਰਫ਼ ਫ਼ਜ਼ਲਦੀਨ'' <small>(ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ, 2013)</small> ===ਜਿੰਦਰ ਬਾਰੇ ਪੁਸਤਕਾਂ=== #''ਜਿੰਦਰ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ'': ਔਰਤ, ਸੈਕਸ ਅਤੇ ਦਲਿਤਵਾਦ (2006) ਸੰਪਾਦਕ: ਡਾ. ਬਲਕਾਰ ਸਿੰਘ #''ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ: ਦਸ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ'' (ਕਤਲ ਕਹਾਣੀ ਬਾਰੇ) ਸੰਪਾਦਕ: ਡਾ. ਰਵੀ ਰਵਿੰਦਰ #''ਸੌਰੀ: ਆਦ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ'' (ਸੌਰੀ ਕਹਾਣੀ ਬਾਰੇ) ਸੰਪਾਦਕ: ਡਾ. ਸੁਖਰਾਜ ਧਾਲੀਵਾਲ #''ਜਿੰਦਰ ਦਾ ਕਥਾ ਸੰਸਾਰ'', ਸੰਪਾਦਕ: ਡਾ. ਕਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] g58m3gnjm7qdrww0p4uc0icezktn45h 845431 845427 2026-09-01T10:54:13Z Kuldeepburjbhalaike 18176 845431 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name =ਜਿੰਦਰ | image =Jinder.jpg | imagesize = | caption =ਜਿੰਦਰ | birth_name = | birth_date = {{birth date and age|df=y|1954|2|2}} | birth_place = ਤਹਿਸੀਲ ਨਕੋਦਰ ਦਾ ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਲੱਧੜਾਂ, [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਭਾਰਤ]] | occupation = ਕਹਾਣੀਕਾਰ, ਸੰਪਾਦਕ | alma_mater =ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਕਾਲਜ ਜਲੰਧਰ |notable_works = ਜ਼ਖ਼ਮ, ਮੇਰੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ | death_date = | death_place = | years_active = }} [[ਤਸਵੀਰ:ਜਿੰਦਰ ਕਹਾਣੀਕਾਰ.jpg|thumb|ਜਿੰਦਰ 2024 ਵਿੱਚ।]] [[ਤਸਵੀਰ:Jinder1.jpg|thumb|ਜਿੰਦਰ 2026 ਵਿੱਚ]] '''ਜਿੰਦਰ''' (2 ਫ਼ਰਵਰੀ 1954<ref name="ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ">{{cite book | title=ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ | publisher=ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ | author=ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ | year=2003 | pages=895| isbn=81-260-1600-0}}</ref>) ਕਹਾਣੀਕਾਰ, ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ [[ਸ਼ਬਦ (ਮੈਗਜ਼ੀਨ)]] ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਹੈ। ==ਜੀਵਨ== ਜਿੰਦਰ ਦਾ ਜਨਮ 2 ਫਰਵਰੀ 1954 ਨੂੰ ਤਹਿਸੀਲ ਨਕੋਦਰ ਦੇ ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਲੱਧੜਾ ਦੇ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਹਾਇਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਨਕੋਦਰ ਤੋਂ 1972 ਵਿੱਚ ਬੀ.ਏ. ਅਤੇ 1975 ਵਿੱਚ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਕਾਲਜ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਐੱਮ.ਏ. ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਕਸ਼ਨ ਰਿਕਾਰਡਰ, ਮੁਨੀਮ, ਪਰੂਫ਼ ਰੀਡਿੰਗ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਨਿੱਕਿਆ ਮੋਟੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ 1988 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਆਡੀਟਰ ਭਰਤੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 29 ਫਰਵਰੀ 2012 ਨੂੰ ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ==ਰਚਨਾਵਾਂ== ===ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ=== *''ਜ਼ਖ਼ਮ'' <small>(2010, 2013, 2014)</small> *''ਅਜੇ ਅੰਤ ਨਹੀਂ'' <small>(ਸੰਪਾਦਿਤ)</small> *''1947 ਅੱਲੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ'' <small>(ਸੰਪਾਦਿਤ)</small> *''ਬਿਨਾਂ ਵਜ੍ਹਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ'' <small>(2004, 2013)</small> *''ਜ਼ਖ਼ਮ, ਦਰਦ ਔਰ ਪਾਪ'' <small>(ਹਿੰਦੀ, 2011)</small> *''ਤਹਿਜ਼ੀਬ'' <small>(ਹੁਣ ਤੱਕ 55 ਕਹਾਣੀਆਂ, 2012)</small> *''ਜ਼ਖ਼ਮ'' <small>(ਮਰਾਠੀ, 2013)</small> *''ਦਰਦ'' <small>(ਮਰਾਠੀ, 2013)</small> *''ਮੇਰੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ'' <small>(2014)</small> *''ਆਵਾਜ਼ਾਂ'' <small>(2014)</small> ===ਹੋਰ=== *''ਕਵਾਸੀ ਰੋਟੀ'' <small>(ਵਿਅਕਤੀ ਚਿੱਤਰ, 1998)</small> *''ਜੇ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਤਾਂ?'' <small>(ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ, 2004)</small> *''ਛੇ ਸੌ ਇਕਵੰਜਾ ਮੀਲ'' <small>(ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ, 2011)</small> *''ਰੋਡੂ ਰਾਜਾ ਊਰਫ਼ ਫ਼ਜ਼ਲਦੀਨ'' <small>(ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ, 2013)</small> ===ਜਿੰਦਰ ਬਾਰੇ ਪੁਸਤਕਾਂ=== #''ਜਿੰਦਰ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ'': ਔਰਤ, ਸੈਕਸ ਅਤੇ ਦਲਿਤਵਾਦ (2006) ਸੰਪਾਦਕ: ਡਾ. ਬਲਕਾਰ ਸਿੰਘ #''ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ: ਦਸ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ'' (ਕਤਲ ਕਹਾਣੀ ਬਾਰੇ) ਸੰਪਾਦਕ: ਡਾ. ਰਵੀ ਰਵਿੰਦਰ #''ਸੌਰੀ: ਆਦ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ'' (ਸੌਰੀ ਕਹਾਣੀ ਬਾਰੇ) ਸੰਪਾਦਕ: ਡਾ. ਸੁਖਰਾਜ ਧਾਲੀਵਾਲ #''ਜਿੰਦਰ ਦਾ ਕਥਾ ਸੰਸਾਰ'', ਸੰਪਾਦਕ: ਡਾ. ਕਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1954]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] qxka2ffs6pua15q4hk6b5gwodzabqp6 0 28894 845389 843285 2026-09-01T08:29:57Z Kuldeepburjbhalaike 18176 845389 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Chandan Negi.jpg|thumb|ਚੰਦਨ ਨੇਗੀ]] '''ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਚੰਦਨ ਨੇਗੀ''' (26 ਜੂਨ 1937 - 6 ਨਵੰਬਰ 2025) ਇੱਕ [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]] [[ਨਾਵਲਕਾਰ]] ਤੇ [[ਕਹਾਣੀਕਾਰ]] ਸੀ। ਉਸਨੇ ਅਨੁਵਾਦ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ==ਜੀਵਨ== ਚੰਦਨ ਨੇਗੀ ਦਾ ਜਨਮ [[ਪੇਸ਼ਾਵਰ]] ([[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]) ਵਿੱਚ 26 ਜੂਨ 1937 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ|ਵੰਡ ਵੇਲੇ]] ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਤੋਂ ਜੰਮੂ ਆ ਵਸਿਆ ਸੀ। ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ [[ਦਿੱਲੀ]] ਚਲੇ ਗਏ। ਉਹ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ 1969 ਤੋਂ 1978 ਤੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਦਰਪਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। 1975 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਉਹ ਲਗਭਗ 34 ਕਿਤਾਬਾਂ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਸ ਦੇ ਕਰੀਬ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਪੰਜ ਨਾਵਲ, ਆਪਣੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ, 15 ਅਨੁਵਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ, ਕੁਝ ਸੰਪਾਦਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ-ਡੋਗਰੀ ਸ਼ਬਦ 'ਕੋਸ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਓਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵੱਲੋਂ 'ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਵਾਰਡ' ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। == ਸਨਮਾਨ == * ਪੰਜਾਬੀ ਅਕਾਦਮੀ - ਫਿਕਸ਼ਨ ਅਵਾਰਡ (1985/86) * ਹਿੰਦੀ ਤਾਰ ਭਾਸ਼ੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ (1993/94) * ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਸਭਾ-ਪੰਜਾਬੀ ਸੇਵਾ ਸਨਮਾਨ (1992/93) * ਲਿਖਾਰੀ ਸਭਾ ਬਰਨਾਲਾ-ਗਲਪ ਪੁਰਸਕਾਰ (1995) * ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਢੁੱਡੀਕੇ - ਡਾ: ਜਸਵੰਤ ਗਿੱਲ ਐਵਾਰਡ (1998) * ਭਾਈ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ - ਅਰਜਨ ਮੰਡਲ ਅਵਾਰਡ (1998) * [[ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਪਟਿਆਲਾ]] - ਗਲਪ ਪੁਰਸਕਾਰ (1999) * ਧਾਲੀਵਾਲ ਪੁਰਸਕਾਰ- ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ ਪੁਰਸਕਾਰ (2001) * ਪਰਮ ਸਾਹਿਤ ਸਤਕਾਰ ਸਨਮਾਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਕਾਦਮੀ (2002) * ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ (2012) * ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ (2015) * ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਤਿਆਕਾਰ ਅਵਾਰਡ (2016) * ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ (2017) * ਕੇਵਲ ਵਿਗ ਅਵਾਰਡ (2017) * [[ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨਾਮ]] (2024) ==ਰਚਨਾਵਾਂ== ===ਨਾਵਲ=== *''[[ਕਲਰ ਕੇਰੀ ਛਪੜੀ]]'' *''[[ਕਨਕ ਕਾਮਿਨੀ]]'' *''[[ਜਲ ਬਿਨ ਕੁੰਭ]]'' (1997)<ref>http://books.google.co.in/books/about/Jal_bin_kumbh.html?id=Ic1fPQAACAAJ&redir_esc=y</ref> *''[[ਸੂਕੇ ਕਾਸਟ]]'' *''[[ਮਨ ਕੀ ਬਿਰਥਾ]]'' ===ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ=== * ''[[ਗੰਧ ਕਥੂਰੀ]]'' (1982)<ref>https://openlibrary.org/search?author_key=OL4369926A&publisher_facet=Punjabi+Writer%27s+Coop.</ref> *''[[ਬਾਰਿ ਪਰਾਇ]]'' *''[[ਸਗਲ ਸੰਗਿ]]'' *''[[ਚਿਤੁ ਗੁਪਤੁ]]'' *''[[ਮੇਰਾ ਆਪਾ ਮੋੜ ਦੇ]]'' *''[[ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਨਹੀਂ]]'' *''[[ਕਰੜਾ ਸਾਰ]]'' *''[[ਸੁਲਗਦੇ ਰਾਹ]]'' <small>(ਡਾ. ਮਨਮੋਹਨ ਦਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਚੋਣਵੀਆਂ 44 ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ)</small> ===ਸਾਹਿਤਕ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ=== *''[[ਨਿਮੋਲੀਆਂ ਦੇ ਹਾਰ]]'' === ਅਨੁਵਾਦ === * ਪੁਤਲੀਆਂ ਦੀ ਕਹਾਨੀ (ਲੇਖਕ - ਮਾਣਿਕ ​​ਬੰਦੂਪਾਧਿਆਏ) * ਰਤੀ ਨਾਥ ਦੀ ਚਾਚੀ (ਲੇਖਕ - ਨਾਗਰਜਨ) * ਸਰਫ ਤੇਰੇ ਲਾਇ (ਲੇਖਕ - ਹਿਮਾਂਸ਼ੂ ਜੋਸ਼ੀ) * ਸਾਹਿਬ ਬੀਵੀ ਔਰ ਗੁਲਾਮ (ਲੇਖਕ - ਵਿਮਲ ਮਿੱਤਰ) * ਟਾਹਲੀ ਮੇਰੇ ਬਚਰੇ (ਲੇਖਕ - ਅਫਸਲ ਤੋਸੀਫ) * ਮਾਈ ਅਨਾਰਾਂਵਾਲੀ (ਲੇਖਕ - ਅਫਸਲ ਤੋਸੀਫ) * ਘੋਰ ਬੰਦੁ ਕੀ ਕਹਣੀਆ (ਲੇਖਕ - ਗ੍ਰੀਮ ਬ੍ਰਦਰਜ਼) * ਨੰਗਾ ਰੁਖ (ਲੇਖਕ - ਓਪੀ ਸ਼ਰਮਾ ਸਾਰਥੀ) * ਨੀਲਾ ਅੰਬਰ (ਲੇਖਕ - ਨਰਿੰਦਰ ਸ਼ਰਮਾ) * ਕੁਕਨ (ਲੇਖਕ - ਵੇਦ ਰਾਹੀ) * ਚੋਨਵੀਆਂ ਡੋਗਰੀ ਕਹਣੀਆ 1976 * ਤਵੀ ਦੇ ਕੰਡੇ-ਕੰਡੇ 1984 * ਡੋਗਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ 2004 ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1937]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2025]] lyo749brnphr86930ad4qi0c3mgy5l7 845390 845389 2026-09-01T09:27:10Z Kuldeepburjbhalaike 18176 added [[Category:ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] using [[WP:HC|HotCat]] 845390 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Chandan Negi.jpg|thumb|ਚੰਦਨ ਨੇਗੀ]] '''ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਚੰਦਨ ਨੇਗੀ''' (26 ਜੂਨ 1937 - 6 ਨਵੰਬਰ 2025) ਇੱਕ [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]] [[ਨਾਵਲਕਾਰ]] ਤੇ [[ਕਹਾਣੀਕਾਰ]] ਸੀ। ਉਸਨੇ ਅਨੁਵਾਦ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ==ਜੀਵਨ== ਚੰਦਨ ਨੇਗੀ ਦਾ ਜਨਮ [[ਪੇਸ਼ਾਵਰ]] ([[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]) ਵਿੱਚ 26 ਜੂਨ 1937 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ|ਵੰਡ ਵੇਲੇ]] ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਤੋਂ ਜੰਮੂ ਆ ਵਸਿਆ ਸੀ। ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ [[ਦਿੱਲੀ]] ਚਲੇ ਗਏ। ਉਹ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ 1969 ਤੋਂ 1978 ਤੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਦਰਪਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। 1975 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਉਹ ਲਗਭਗ 34 ਕਿਤਾਬਾਂ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਸ ਦੇ ਕਰੀਬ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਪੰਜ ਨਾਵਲ, ਆਪਣੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ, 15 ਅਨੁਵਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ, ਕੁਝ ਸੰਪਾਦਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ-ਡੋਗਰੀ ਸ਼ਬਦ 'ਕੋਸ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਓਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵੱਲੋਂ 'ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਵਾਰਡ' ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। == ਸਨਮਾਨ == * ਪੰਜਾਬੀ ਅਕਾਦਮੀ - ਫਿਕਸ਼ਨ ਅਵਾਰਡ (1985/86) * ਹਿੰਦੀ ਤਾਰ ਭਾਸ਼ੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ (1993/94) * ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਸਭਾ-ਪੰਜਾਬੀ ਸੇਵਾ ਸਨਮਾਨ (1992/93) * ਲਿਖਾਰੀ ਸਭਾ ਬਰਨਾਲਾ-ਗਲਪ ਪੁਰਸਕਾਰ (1995) * ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਢੁੱਡੀਕੇ - ਡਾ: ਜਸਵੰਤ ਗਿੱਲ ਐਵਾਰਡ (1998) * ਭਾਈ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ - ਅਰਜਨ ਮੰਡਲ ਅਵਾਰਡ (1998) * [[ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਪਟਿਆਲਾ]] - ਗਲਪ ਪੁਰਸਕਾਰ (1999) * ਧਾਲੀਵਾਲ ਪੁਰਸਕਾਰ- ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ ਪੁਰਸਕਾਰ (2001) * ਪਰਮ ਸਾਹਿਤ ਸਤਕਾਰ ਸਨਮਾਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਕਾਦਮੀ (2002) * ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ (2012) * ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ (2015) * ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਤਿਆਕਾਰ ਅਵਾਰਡ (2016) * ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ (2017) * ਕੇਵਲ ਵਿਗ ਅਵਾਰਡ (2017) * [[ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨਾਮ]] (2024) ==ਰਚਨਾਵਾਂ== ===ਨਾਵਲ=== *''[[ਕਲਰ ਕੇਰੀ ਛਪੜੀ]]'' *''[[ਕਨਕ ਕਾਮਿਨੀ]]'' *''[[ਜਲ ਬਿਨ ਕੁੰਭ]]'' (1997)<ref>http://books.google.co.in/books/about/Jal_bin_kumbh.html?id=Ic1fPQAACAAJ&redir_esc=y</ref> *''[[ਸੂਕੇ ਕਾਸਟ]]'' *''[[ਮਨ ਕੀ ਬਿਰਥਾ]]'' ===ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ=== * ''[[ਗੰਧ ਕਥੂਰੀ]]'' (1982)<ref>https://openlibrary.org/search?author_key=OL4369926A&publisher_facet=Punjabi+Writer%27s+Coop.</ref> *''[[ਬਾਰਿ ਪਰਾਇ]]'' *''[[ਸਗਲ ਸੰਗਿ]]'' *''[[ਚਿਤੁ ਗੁਪਤੁ]]'' *''[[ਮੇਰਾ ਆਪਾ ਮੋੜ ਦੇ]]'' *''[[ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਨਹੀਂ]]'' *''[[ਕਰੜਾ ਸਾਰ]]'' *''[[ਸੁਲਗਦੇ ਰਾਹ]]'' <small>(ਡਾ. ਮਨਮੋਹਨ ਦਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਚੋਣਵੀਆਂ 44 ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ)</small> ===ਸਾਹਿਤਕ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ=== *''[[ਨਿਮੋਲੀਆਂ ਦੇ ਹਾਰ]]'' === ਅਨੁਵਾਦ === * ਪੁਤਲੀਆਂ ਦੀ ਕਹਾਨੀ (ਲੇਖਕ - ਮਾਣਿਕ ​​ਬੰਦੂਪਾਧਿਆਏ) * ਰਤੀ ਨਾਥ ਦੀ ਚਾਚੀ (ਲੇਖਕ - ਨਾਗਰਜਨ) * ਸਰਫ ਤੇਰੇ ਲਾਇ (ਲੇਖਕ - ਹਿਮਾਂਸ਼ੂ ਜੋਸ਼ੀ) * ਸਾਹਿਬ ਬੀਵੀ ਔਰ ਗੁਲਾਮ (ਲੇਖਕ - ਵਿਮਲ ਮਿੱਤਰ) * ਟਾਹਲੀ ਮੇਰੇ ਬਚਰੇ (ਲੇਖਕ - ਅਫਸਲ ਤੋਸੀਫ) * ਮਾਈ ਅਨਾਰਾਂਵਾਲੀ (ਲੇਖਕ - ਅਫਸਲ ਤੋਸੀਫ) * ਘੋਰ ਬੰਦੁ ਕੀ ਕਹਣੀਆ (ਲੇਖਕ - ਗ੍ਰੀਮ ਬ੍ਰਦਰਜ਼) * ਨੰਗਾ ਰੁਖ (ਲੇਖਕ - ਓਪੀ ਸ਼ਰਮਾ ਸਾਰਥੀ) * ਨੀਲਾ ਅੰਬਰ (ਲੇਖਕ - ਨਰਿੰਦਰ ਸ਼ਰਮਾ) * ਕੁਕਨ (ਲੇਖਕ - ਵੇਦ ਰਾਹੀ) * ਚੋਨਵੀਆਂ ਡੋਗਰੀ ਕਹਣੀਆ 1976 * ਤਵੀ ਦੇ ਕੰਡੇ-ਕੰਡੇ 1984 * ਡੋਗਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ 2004 ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1937]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2025]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] 6xs9xp87a4aknelgjk23k4shm1yy5ae 845391 845390 2026-09-01T09:28:05Z Kuldeepburjbhalaike 18176 removed [[Category:ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]]; added [[Category:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] using [[WP:HC|HotCat]] 845391 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Chandan Negi.jpg|thumb|ਚੰਦਨ ਨੇਗੀ]] '''ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਚੰਦਨ ਨੇਗੀ''' (26 ਜੂਨ 1937 - 6 ਨਵੰਬਰ 2025) ਇੱਕ [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]] [[ਨਾਵਲਕਾਰ]] ਤੇ [[ਕਹਾਣੀਕਾਰ]] ਸੀ। ਉਸਨੇ ਅਨੁਵਾਦ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ==ਜੀਵਨ== ਚੰਦਨ ਨੇਗੀ ਦਾ ਜਨਮ [[ਪੇਸ਼ਾਵਰ]] ([[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]) ਵਿੱਚ 26 ਜੂਨ 1937 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ|ਵੰਡ ਵੇਲੇ]] ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਤੋਂ ਜੰਮੂ ਆ ਵਸਿਆ ਸੀ। ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ [[ਦਿੱਲੀ]] ਚਲੇ ਗਏ। ਉਹ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ 1969 ਤੋਂ 1978 ਤੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਦਰਪਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। 1975 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਉਹ ਲਗਭਗ 34 ਕਿਤਾਬਾਂ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਸ ਦੇ ਕਰੀਬ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਪੰਜ ਨਾਵਲ, ਆਪਣੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ, 15 ਅਨੁਵਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ, ਕੁਝ ਸੰਪਾਦਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ-ਡੋਗਰੀ ਸ਼ਬਦ 'ਕੋਸ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਓਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵੱਲੋਂ 'ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਵਾਰਡ' ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। == ਸਨਮਾਨ == * ਪੰਜਾਬੀ ਅਕਾਦਮੀ - ਫਿਕਸ਼ਨ ਅਵਾਰਡ (1985/86) * ਹਿੰਦੀ ਤਾਰ ਭਾਸ਼ੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ (1993/94) * ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਸਭਾ-ਪੰਜਾਬੀ ਸੇਵਾ ਸਨਮਾਨ (1992/93) * ਲਿਖਾਰੀ ਸਭਾ ਬਰਨਾਲਾ-ਗਲਪ ਪੁਰਸਕਾਰ (1995) * ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਢੁੱਡੀਕੇ - ਡਾ: ਜਸਵੰਤ ਗਿੱਲ ਐਵਾਰਡ (1998) * ਭਾਈ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ - ਅਰਜਨ ਮੰਡਲ ਅਵਾਰਡ (1998) * [[ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਪਟਿਆਲਾ]] - ਗਲਪ ਪੁਰਸਕਾਰ (1999) * ਧਾਲੀਵਾਲ ਪੁਰਸਕਾਰ- ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ ਪੁਰਸਕਾਰ (2001) * ਪਰਮ ਸਾਹਿਤ ਸਤਕਾਰ ਸਨਮਾਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਕਾਦਮੀ (2002) * ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ (2012) * ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ (2015) * ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਤਿਆਕਾਰ ਅਵਾਰਡ (2016) * ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ (2017) * ਕੇਵਲ ਵਿਗ ਅਵਾਰਡ (2017) * [[ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨਾਮ]] (2024) ==ਰਚਨਾਵਾਂ== ===ਨਾਵਲ=== *''[[ਕਲਰ ਕੇਰੀ ਛਪੜੀ]]'' *''[[ਕਨਕ ਕਾਮਿਨੀ]]'' *''[[ਜਲ ਬਿਨ ਕੁੰਭ]]'' (1997)<ref>http://books.google.co.in/books/about/Jal_bin_kumbh.html?id=Ic1fPQAACAAJ&redir_esc=y</ref> *''[[ਸੂਕੇ ਕਾਸਟ]]'' *''[[ਮਨ ਕੀ ਬਿਰਥਾ]]'' ===ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ=== * ''[[ਗੰਧ ਕਥੂਰੀ]]'' (1982)<ref>https://openlibrary.org/search?author_key=OL4369926A&publisher_facet=Punjabi+Writer%27s+Coop.</ref> *''[[ਬਾਰਿ ਪਰਾਇ]]'' *''[[ਸਗਲ ਸੰਗਿ]]'' *''[[ਚਿਤੁ ਗੁਪਤੁ]]'' *''[[ਮੇਰਾ ਆਪਾ ਮੋੜ ਦੇ]]'' *''[[ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਨਹੀਂ]]'' *''[[ਕਰੜਾ ਸਾਰ]]'' *''[[ਸੁਲਗਦੇ ਰਾਹ]]'' <small>(ਡਾ. ਮਨਮੋਹਨ ਦਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਚੋਣਵੀਆਂ 44 ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ)</small> ===ਸਾਹਿਤਕ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ=== *''[[ਨਿਮੋਲੀਆਂ ਦੇ ਹਾਰ]]'' === ਅਨੁਵਾਦ === * ਪੁਤਲੀਆਂ ਦੀ ਕਹਾਨੀ (ਲੇਖਕ - ਮਾਣਿਕ ​​ਬੰਦੂਪਾਧਿਆਏ) * ਰਤੀ ਨਾਥ ਦੀ ਚਾਚੀ (ਲੇਖਕ - ਨਾਗਰਜਨ) * ਸਰਫ ਤੇਰੇ ਲਾਇ (ਲੇਖਕ - ਹਿਮਾਂਸ਼ੂ ਜੋਸ਼ੀ) * ਸਾਹਿਬ ਬੀਵੀ ਔਰ ਗੁਲਾਮ (ਲੇਖਕ - ਵਿਮਲ ਮਿੱਤਰ) * ਟਾਹਲੀ ਮੇਰੇ ਬਚਰੇ (ਲੇਖਕ - ਅਫਸਲ ਤੋਸੀਫ) * ਮਾਈ ਅਨਾਰਾਂਵਾਲੀ (ਲੇਖਕ - ਅਫਸਲ ਤੋਸੀਫ) * ਘੋਰ ਬੰਦੁ ਕੀ ਕਹਣੀਆ (ਲੇਖਕ - ਗ੍ਰੀਮ ਬ੍ਰਦਰਜ਼) * ਨੰਗਾ ਰੁਖ (ਲੇਖਕ - ਓਪੀ ਸ਼ਰਮਾ ਸਾਰਥੀ) * ਨੀਲਾ ਅੰਬਰ (ਲੇਖਕ - ਨਰਿੰਦਰ ਸ਼ਰਮਾ) * ਕੁਕਨ (ਲੇਖਕ - ਵੇਦ ਰਾਹੀ) * ਚੋਨਵੀਆਂ ਡੋਗਰੀ ਕਹਣੀਆ 1976 * ਤਵੀ ਦੇ ਕੰਡੇ-ਕੰਡੇ 1984 * ਡੋਗਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ 2004 ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1937]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2025]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] k9fiua0kum8w9zpiqsssx94ttpzsur6 845395 845391 2026-09-01T09:47:09Z Kuldeepburjbhalaike 18176 removed [[Category:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]]; added [[Category:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] using [[WP:HC|HotCat]] 845395 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Chandan Negi.jpg|thumb|ਚੰਦਨ ਨੇਗੀ]] '''ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਚੰਦਨ ਨੇਗੀ''' (26 ਜੂਨ 1937 - 6 ਨਵੰਬਰ 2025) ਇੱਕ [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]] [[ਨਾਵਲਕਾਰ]] ਤੇ [[ਕਹਾਣੀਕਾਰ]] ਸੀ। ਉਸਨੇ ਅਨੁਵਾਦ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ==ਜੀਵਨ== ਚੰਦਨ ਨੇਗੀ ਦਾ ਜਨਮ [[ਪੇਸ਼ਾਵਰ]] ([[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]) ਵਿੱਚ 26 ਜੂਨ 1937 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ|ਵੰਡ ਵੇਲੇ]] ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਤੋਂ ਜੰਮੂ ਆ ਵਸਿਆ ਸੀ। ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ [[ਦਿੱਲੀ]] ਚਲੇ ਗਏ। ਉਹ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ 1969 ਤੋਂ 1978 ਤੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਦਰਪਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। 1975 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਉਹ ਲਗਭਗ 34 ਕਿਤਾਬਾਂ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਸ ਦੇ ਕਰੀਬ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਪੰਜ ਨਾਵਲ, ਆਪਣੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ, 15 ਅਨੁਵਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ, ਕੁਝ ਸੰਪਾਦਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ-ਡੋਗਰੀ ਸ਼ਬਦ 'ਕੋਸ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਓਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵੱਲੋਂ 'ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਵਾਰਡ' ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। == ਸਨਮਾਨ == * ਪੰਜਾਬੀ ਅਕਾਦਮੀ - ਫਿਕਸ਼ਨ ਅਵਾਰਡ (1985/86) * ਹਿੰਦੀ ਤਾਰ ਭਾਸ਼ੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ (1993/94) * ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਸਭਾ-ਪੰਜਾਬੀ ਸੇਵਾ ਸਨਮਾਨ (1992/93) * ਲਿਖਾਰੀ ਸਭਾ ਬਰਨਾਲਾ-ਗਲਪ ਪੁਰਸਕਾਰ (1995) * ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਢੁੱਡੀਕੇ - ਡਾ: ਜਸਵੰਤ ਗਿੱਲ ਐਵਾਰਡ (1998) * ਭਾਈ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ - ਅਰਜਨ ਮੰਡਲ ਅਵਾਰਡ (1998) * [[ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਪਟਿਆਲਾ]] - ਗਲਪ ਪੁਰਸਕਾਰ (1999) * ਧਾਲੀਵਾਲ ਪੁਰਸਕਾਰ- ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ ਪੁਰਸਕਾਰ (2001) * ਪਰਮ ਸਾਹਿਤ ਸਤਕਾਰ ਸਨਮਾਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਕਾਦਮੀ (2002) * ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ (2012) * ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ (2015) * ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਤਿਆਕਾਰ ਅਵਾਰਡ (2016) * ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ (2017) * ਕੇਵਲ ਵਿਗ ਅਵਾਰਡ (2017) * [[ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨਾਮ]] (2024) ==ਰਚਨਾਵਾਂ== ===ਨਾਵਲ=== *''[[ਕਲਰ ਕੇਰੀ ਛਪੜੀ]]'' *''[[ਕਨਕ ਕਾਮਿਨੀ]]'' *''[[ਜਲ ਬਿਨ ਕੁੰਭ]]'' (1997)<ref>http://books.google.co.in/books/about/Jal_bin_kumbh.html?id=Ic1fPQAACAAJ&redir_esc=y</ref> *''[[ਸੂਕੇ ਕਾਸਟ]]'' *''[[ਮਨ ਕੀ ਬਿਰਥਾ]]'' ===ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ=== * ''[[ਗੰਧ ਕਥੂਰੀ]]'' (1982)<ref>https://openlibrary.org/search?author_key=OL4369926A&publisher_facet=Punjabi+Writer%27s+Coop.</ref> *''[[ਬਾਰਿ ਪਰਾਇ]]'' *''[[ਸਗਲ ਸੰਗਿ]]'' *''[[ਚਿਤੁ ਗੁਪਤੁ]]'' *''[[ਮੇਰਾ ਆਪਾ ਮੋੜ ਦੇ]]'' *''[[ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਨਹੀਂ]]'' *''[[ਕਰੜਾ ਸਾਰ]]'' *''[[ਸੁਲਗਦੇ ਰਾਹ]]'' <small>(ਡਾ. ਮਨਮੋਹਨ ਦਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਚੋਣਵੀਆਂ 44 ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ)</small> ===ਸਾਹਿਤਕ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ=== *''[[ਨਿਮੋਲੀਆਂ ਦੇ ਹਾਰ]]'' === ਅਨੁਵਾਦ === * ਪੁਤਲੀਆਂ ਦੀ ਕਹਾਨੀ (ਲੇਖਕ - ਮਾਣਿਕ ​​ਬੰਦੂਪਾਧਿਆਏ) * ਰਤੀ ਨਾਥ ਦੀ ਚਾਚੀ (ਲੇਖਕ - ਨਾਗਰਜਨ) * ਸਰਫ ਤੇਰੇ ਲਾਇ (ਲੇਖਕ - ਹਿਮਾਂਸ਼ੂ ਜੋਸ਼ੀ) * ਸਾਹਿਬ ਬੀਵੀ ਔਰ ਗੁਲਾਮ (ਲੇਖਕ - ਵਿਮਲ ਮਿੱਤਰ) * ਟਾਹਲੀ ਮੇਰੇ ਬਚਰੇ (ਲੇਖਕ - ਅਫਸਲ ਤੋਸੀਫ) * ਮਾਈ ਅਨਾਰਾਂਵਾਲੀ (ਲੇਖਕ - ਅਫਸਲ ਤੋਸੀਫ) * ਘੋਰ ਬੰਦੁ ਕੀ ਕਹਣੀਆ (ਲੇਖਕ - ਗ੍ਰੀਮ ਬ੍ਰਦਰਜ਼) * ਨੰਗਾ ਰੁਖ (ਲੇਖਕ - ਓਪੀ ਸ਼ਰਮਾ ਸਾਰਥੀ) * ਨੀਲਾ ਅੰਬਰ (ਲੇਖਕ - ਨਰਿੰਦਰ ਸ਼ਰਮਾ) * ਕੁਕਨ (ਲੇਖਕ - ਵੇਦ ਰਾਹੀ) * ਚੋਨਵੀਆਂ ਡੋਗਰੀ ਕਹਣੀਆ 1976 * ਤਵੀ ਦੇ ਕੰਡੇ-ਕੰਡੇ 1984 * ਡੋਗਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ 2004 ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1937]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2025]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] 401juzkbkbvx9a0hyjom8z59ewh8yzq 0 29001 845413 574453 2026-09-01T10:47:38Z Kuldeepburjbhalaike 18176 added [[Category:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] using [[WP:HC|HotCat]] 845413 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ਸ਼ਾਹ ਚਮਨ | image = Shahchaman.jpg | caption = ਸ਼ਾਹ ਚਮਨ | pseudonym = | birth_name = | birth_date ={{birth date|df=yes|1940|05|6}} | birth_place =ਪਿੰਡ ਢੱਲ, ਬੰਗਸ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਜਰਾਤ, [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਪੰਜਾਬ]] (ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) | death_date ={{death date and age|df=yes|2014|03|19|1940|05|6}} | death_place = [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਸ਼ਹਿਰ]] | occupation = ਨਾਵਲਕਾਰ, ਅਨੁਵਾਦਕ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕ | nationality =[[ਭਾਰਤ]] | ethnicity =[[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]] | citizenship =[[ਭਾਰਤ| ਭਾਰਤੀ]] | education = | alma_mater = | period = |language=ਪੰਜਾਬੀ, ਉਰਦੂ, ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ | genre = [[ਕਵਿਤਾ]], ਨਾਵਲ | subject = | movement = ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ | notableworks = ਇਹ ਅਰਦਾਸ ਤੁਮਾਰੀ ਹੈ | spouse = | partner = | children = ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਦੋ ਧੀਆਂ | relatives = ਹਰਬੰਸ ਲਾਲ (ਪਿਤਾ), <br>ਕਰਤਾਰ ਦੇਵੀ (ਮਾਤਾ),<br>[[ਸਤੀਸ਼ ਗੁਲਾਟੀ]] (ਪੁੱਤਰ) <br> [[ਪਵਨ ਗੁਲਾਟੀ]] (ਪੁੱਤਰ) | influences = [[ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸੁਤੰਤਰ]] ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀ | influenced = | awards = ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਭਾਰਤੀ [[ਸਾਹਿਤ ਅਕੈਡਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]] | signature = | website = | portaldisp = }} '''ਸ਼ਾਹ ਚਮਨ''' (6 ਮਈ 1940 - 19 ਮਾਰਚ 2014) ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ, ਅਨੁਵਾਦਕ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕੈਡਮੀ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰੇਮ ਚੰਦ ਦੇ ਨਾਵਲ 'ਕਰਬਲਾ' ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਤੇ ਸਾਲ 2001 ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।<ref>[http://www.indopunjab.com/index.php?option=com_content&task=view&id=2430&Itemid=111 ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਵੱਕਾਰੀ ਅਨੁਵਾਦ ਪੁਰਸਕਾਰ ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਦੇ ਸ਼ਾਹ ਚਮਨ]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ਰਚਨਾਵਾਂ== ===ਨਾਵਲ=== *''ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਘਿਰਿਆ ਮਨੁੱਖ'' *''ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਗੁਲਾਬ'' *''[[ਇਹ ਅਰਦਾਸ ਤੁਮਾਰੀ ਹੈ (ਨਾਵਲ)|ਇਹ ਅਰਦਾਸ ਤੁਮਾਰੀ ਹੈ]]'' *''ਮਾਤਮਖ਼ਾਨਾ'' *''ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ'' *''ਰਾਗ ਇਸ਼ਕ'' *''ਹੀਰ ਬੈਰਾਗਣ' ===ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ=== *'' ਸੂਰਜ ਚੜਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ'' *''ਬੇਦਾਵਾ '' *''ਕਿਰਚਾਂ ਦਾ ਆਹਲ੍ਹਣਾ'' ===ਅਨੁਵਾਦ=== * ''ਤੂੰ ਕਿ ਮੈਂ'' (ਫਖ਼ਰ ਜ਼ਮਾਨ ਦੀ ਪੁਸਤਕ) * ''ਕਰਬਲਾ'' ([[ਪ੍ਰੇਮ ਚੰਦ]] ਦਾ ਨਾਵਲ) *''ਸਪਾਰਟੈਕਸ'': ਆਦਿ ਵਿਦਰੋਹੀ (ਹਾਵਰਡ ਫਾਸਟ ਦਾ ਨਾਵਲ) * ''ਰਾਤ ਪਸ਼ਮੀਨੇ ਦੀ'' (ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦਾ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ) ===ਸੰਪਾਦਿਤ=== *ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬੋਲ *ਕਲਾਮ ਬੁੱਲ੍ਹੇਸ਼ਾਹ *ਕਲਾਮ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ *ਕਲਾਮ ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ *ਜੰਗਨਾਮਾ ਹਿੰਦ ਪੰਜਾਬ *ਸ਼ਾਇਰੀ ਗੁਲਾਮ ਫਰੀਦ ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1940]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2014]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] f4vs8v3w4tt916ki17lztbyebdto99s 1 34142 845429 162720 2026-09-01T10:51:03Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਜਿੰਦਰ ਕਹਾਣੀਕਾਰ]] ਨੂੰ [[ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਜਿੰਦਰ (ਲੇਖਕ)]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 162720 wikitext text/x-wiki {{ਚਰਚਾ ਸਿਰਲੇਖ}} mawijv26ieo8194pfbm9olgeisbu5g0 0 37417 845417 733955 2026-09-01T10:47:58Z Kuldeepburjbhalaike 18176 added [[Category:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] using [[WP:HC|HotCat]] 845417 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ਬਲਬੀਰ ਮਾਧੋਪੁਰੀ | image = Balbir Madhopuri.jpg | image_size = 200px | alt = | caption = ਬਲਬੀਰ ਮਾਧੋਪੁਰੀ | pseudonym = | birth_name = | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1955|07|24}} | birth_place = | death_date = | death_place = | resting_place = | occupation = ਲੇਖਕ | language = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | nationality =ਭਾਰਤੀ | ethnicity =[[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]] | citizenship = | education = | alma_mater = [[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] | period = | genre = | subject = | movement = | notable_works = ਸਵੈਜੀਵਨੀ: ''ਛਾਂਗਿਆ ਰੁੱਖ'' | spouse = | partner = | children = | relatives = | influences = | influenced = | awards = | signature = | signature_alt = | website = | portaldisp = }} '''ਬਲਬੀਰ ਮਾਧੋਪੁਰੀ''' (ਜਨਮ 24 ਜੁਲਾਈ 1955) ਪੰਜਾਬੀ ਮੰਚ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ, ਯੋਜਨਾ (ਪੰਜਾਬੀ) ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਤੇ ਲੇਖਕ ਹਨ। ਸਾਹਿਤ ਅਕੈਡਮੀ ਦਾ ਸਾਲ 2013 ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਅਨੁਵਾਦ ਪੁਰਸਕਾਰ ''ਰਾਜਕਮਲ ਚੌਧਰੀ ਦੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ'' ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਬਲਬੀਰ ਮਾਧੋਪੁਰੀ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ।<ref>{{Cite web |url=http://nawanzamana.in/news.html?id=745 |title=ਬਲਬੀਰ ਮਾਧੋਪੁਰੀ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਅਕੈਡਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਪੁਰਸਕਾਰ |access-date=2014-03-28 |archive-date=2014-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140702152716/http://nawanzamana.in/news.html?id=745 |dead-url=yes }}</ref> 2022 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲ ''ਮਿੱਟੀ ਬੋਲ ਪਈ'' ਲਈ 10 ਹਜ਼ਾਰ ਡਾਲਰ ਵਾਲ਼ੇ [[ਢਾਹਾਂ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਨਾਲ਼ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਵਰਗਾਂ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਦਲਿਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮੁੱਦੇ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹਨ। ==ਜ਼ਿੰਦਗੀ== ਬਲਬੀਰ ਮਾਧੋਪੁਰੀ ਦਾ ਜਨਮ 1955 ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਮਾਧੋਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਬਾਲ ਮਜ਼ਦੂਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖੇਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਆਰਥਿਕ ਤੰਗੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਫਲ ਰਿਹਾ। ==ਰਚਨਾਵਾਂ== ਮਾਧੋਪੁਰੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ 14 ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਆਪਣੀਆਂ ਮੂਲ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸਨੇ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਬੱਤੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਦੁਆਬੀ ਦਾ ਅਮੀਰ ਪਿਛੋਕੜ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਵਾਰਤਕ ਦੀਆਂ ਉਸਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਏਨੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹਨ ਕਿ ਮੌਲਿਕ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸਨੇ 40 ਕਿਤਾਬਾਂ ਵੀ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ, ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਵੀ ਪਾਸ਼, ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦਲਿਤ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੇ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਅਨੇਕ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛਪੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ===ਪੁਸਤਕਾਂ=== * [[ਆਦਿ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਨੀ]] - ਗ਼ਦਰੀ ਬਾਬਾ ਮੰਗੂ ਰਾਮ * [[ਮਾਰੂਥਲ ਦਾ ਬਿਰਖ]] (ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ) * [[ਭਖਦਾ ਪਤਾਲ]] (ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ) * [[ਦਿੱਲੀ ਇੱਕ ਵਿਰਾਸਤ]] (ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦਗਾਰਾਂ) * [[ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੰਗ-ਸੰਗ]] (ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ) * [[ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਦਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] * [[ਸਾਹਿਤਕ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ]] ==ਸਵੈਜੀਵਨੀ== [[ਛਾਂਗਿਆ ਰੁੱਖ]] ===ਅਨੁਵਾਦ=== * [[ਐਡਵਿਨਾ ਤੇ ਨਹਿਰੂ]] (ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲ), ਕੈਥਰੀਨ ਕਲੈਮਾ * [[ਲੱਜਾ]] (ਨਾਵਲ), ਤਸਲੀਮਾ ਨਸਰੀਨ * [[ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਆਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਮਸਲੇ]]; ਟੂਲੀਆ ਡੇਵਿਡ ਬਸੋਵਾ * [[ਨਾਟਕਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ]] * [[ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਟਾਪੂ]] (ਹਿੰਦੀ ਕਹਾਣੀਆਂ) * [[ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਖ਼ਤ]] * [[ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਬਚਪਨ]] * [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰਾਂ]] * [[ਚਿੱਟਾ ਘੋੜਾ]] * [[ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੇ ਪਾਸੇ ਲੱਗੋ]] * [[ਪਾਣੀ]] (ਰਮਨ) * [[ਨੀਲੀ ਝੀਲ]] (ਕਮਲੇਸ਼ਵਰ) * [[ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦੇ ਸੰਗ, ਜੀਣ ਦਾ ਢੰਗ]] * [[ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਹਾਣੀ]] * [[ਡਾ. ਬੀ. ਆਰ. ਅੰਬੇਡਕਰ - ਆਪ ਬੀਤੀਆਂ ਤੇ ਯਾਦਾਂ]] * [[ਮਨ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ]] * [[ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਦੀ ਮੂਲ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ]] * [[ਬੁੱਧ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਧੰਮ]] * [[ਕ੍ਰਾਂਤੀਦੂਤ ਅਜ਼ੀਮਉੱਲਾ ਖ਼ਾਂ]] * [[ਮੇਰਾ ਬਚਪਨ ਮੇਰੇ ਮੋਢੇ]] (ਸਵੈਜੀਵਨੀ: ਸ਼ਿਓਰਾਜ ਸਿੰਘ ਬੇਚੈਨ) * [[ਨਵਾਬ ਰੰਗੀਲੇ]] (ਐਨ ਬੀ ਟੀ) * [[ਰਾਜਕਮਲ ਚੌਧਰੀ ਸੰਕਲਿਤ ਕਹਾਣੀਆਂ]] * [[ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਜੀਣ ਦੀ ਕਲਾ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1955]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] tdh7z0sfusz738jbhfo0yi5ms6tyk8e 845436 845417 2026-09-01T10:59:55Z Kuldeepburjbhalaike 18176 845436 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ਬਲਬੀਰ ਮਾਧੋਪੁਰੀ | image = Balbir Madhopuri.jpg | image_size = 200px | alt = | caption = ਬਲਬੀਰ ਮਾਧੋਪੁਰੀ | pseudonym = | birth_name = | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1955|07|24}} | birth_place = | death_date = | death_place = | resting_place = | occupation = ਲੇਖਕ | language = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | nationality =ਭਾਰਤੀ | ethnicity =[[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]] | citizenship = | education = | alma_mater = [[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] | period = | genre = | subject = | movement = | notable_works = ਸਵੈਜੀਵਨੀ: ''ਛਾਂਗਿਆ ਰੁੱਖ'' | spouse = | partner = | children = | relatives = | influences = | influenced = | awards = | signature = | signature_alt = | website = | portaldisp = }} '''ਬਲਬੀਰ ਮਾਧੋਪੁਰੀ''' (ਜਨਮ 24 ਜੁਲਾਈ 1955) ਪੰਜਾਬੀ ਮੰਚ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ, ਯੋਜਨਾ (ਪੰਜਾਬੀ) ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਤੇ ਲੇਖਕ ਹਨ। ਸਾਹਿਤ ਅਕੈਡਮੀ ਦਾ ਸਾਲ 2013 ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਅਨੁਵਾਦ ਪੁਰਸਕਾਰ ''ਰਾਜਕਮਲ ਚੌਧਰੀ ਦੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ'' ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਬਲਬੀਰ ਮਾਧੋਪੁਰੀ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ।<ref>{{Cite web |url=http://nawanzamana.in/news.html?id=745 |title=ਬਲਬੀਰ ਮਾਧੋਪੁਰੀ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਅਕੈਡਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਪੁਰਸਕਾਰ |access-date=2014-03-28 |archive-date=2014-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140702152716/http://nawanzamana.in/news.html?id=745 |dead-url=yes }}</ref> 2022 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲ ''ਮਿੱਟੀ ਬੋਲ ਪਈ'' ਲਈ 10 ਹਜ਼ਾਰ ਡਾਲਰ ਵਾਲ਼ੇ [[ਢਾਹਾਂ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਨਾਲ਼ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਵਰਗਾਂ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਦਲਿਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮੁੱਦੇ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹਨ। ==ਜ਼ਿੰਦਗੀ== ਬਲਬੀਰ ਮਾਧੋਪੁਰੀ ਦਾ ਜਨਮ 1955 ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਮਾਧੋਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਬਾਲ ਮਜ਼ਦੂਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖੇਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਆਰਥਿਕ ਤੰਗੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਫਲ ਰਿਹਾ। ==ਰਚਨਾਵਾਂ== ਮਾਧੋਪੁਰੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ 14 ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਆਪਣੀਆਂ ਮੂਲ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸਨੇ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਬੱਤੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਦੁਆਬੀ ਦਾ ਅਮੀਰ ਪਿਛੋਕੜ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਵਾਰਤਕ ਦੀਆਂ ਉਸਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਏਨੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹਨ ਕਿ ਮੌਲਿਕ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸਨੇ 40 ਕਿਤਾਬਾਂ ਵੀ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ, ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਵੀ ਪਾਸ਼, ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦਲਿਤ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੇ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਅਨੇਕ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛਪੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ===ਪੁਸਤਕਾਂ=== * [[ਆਦਿ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਨੀ]] - ਗ਼ਦਰੀ ਬਾਬਾ ਮੰਗੂ ਰਾਮ * [[ਮਾਰੂਥਲ ਦਾ ਬਿਰਖ]] (ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ) * [[ਭਖਦਾ ਪਤਾਲ]] (ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ) * [[ਦਿੱਲੀ ਇੱਕ ਵਿਰਾਸਤ]] (ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦਗਾਰਾਂ) * [[ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੰਗ-ਸੰਗ]] (ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ) * [[ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਦਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] * [[ਸਾਹਿਤਕ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ]] ==ਸਵੈਜੀਵਨੀ== [[ਛਾਂਗਿਆ ਰੁੱਖ]] ===ਅਨੁਵਾਦ=== * [[ਐਡਵਿਨਾ ਤੇ ਨਹਿਰੂ]] (ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲ), ਕੈਥਰੀਨ ਕਲੈਮਾ * [[ਲੱਜਾ]] (ਨਾਵਲ), ਤਸਲੀਮਾ ਨਸਰੀਨ * [[ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਆਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਮਸਲੇ]]; ਟੂਲੀਆ ਡੇਵਿਡ ਬਸੋਵਾ * [[ਨਾਟਕਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ]] * [[ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਟਾਪੂ]] (ਹਿੰਦੀ ਕਹਾਣੀਆਂ) * [[ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਖ਼ਤ]] * [[ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਬਚਪਨ]] * [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰਾਂ]] * [[ਚਿੱਟਾ ਘੋੜਾ]] * [[ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੇ ਪਾਸੇ ਲੱਗੋ]] * [[ਪਾਣੀ]] (ਰਮਨ) * [[ਨੀਲੀ ਝੀਲ]] (ਕਮਲੇਸ਼ਵਰ) * [[ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦੇ ਸੰਗ, ਜੀਣ ਦਾ ਢੰਗ]] * [[ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਹਾਣੀ]] * [[ਡਾ. ਬੀ. ਆਰ. ਅੰਬੇਡਕਰ - ਆਪ ਬੀਤੀਆਂ ਤੇ ਯਾਦਾਂ]] * [[ਮਨ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ]] * [[ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਦੀ ਮੂਲ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ]] * [[ਬੁੱਧ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਧੰਮ]] * [[ਕ੍ਰਾਂਤੀਦੂਤ ਅਜ਼ੀਮਉੱਲਾ ਖ਼ਾਂ]] * [[ਮੇਰਾ ਬਚਪਨ ਮੇਰੇ ਮੋਢੇ]] (ਸਵੈਜੀਵਨੀ: ਸ਼ਿਓਰਾਜ ਸਿੰਘ ਬੇਚੈਨ) * [[ਨਵਾਬ ਰੰਗੀਲੇ]] (ਐਨ ਬੀ ਟੀ) * [[ਰਾਜਕਮਲ ਚੌਧਰੀ ਸੰਕਲਿਤ ਕਹਾਣੀਆਂ]] * [[ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਜੀਣ ਦੀ ਕਲਾ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1955]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] qym96lrcehi40nhljeci7xvkiy5stc3 0 37425 845415 707051 2026-09-01T10:47:49Z Kuldeepburjbhalaike 18176 added [[Category:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] using [[WP:HC|HotCat]] 845415 wikitext text/x-wiki {{ਗਿਆਨਸੰਦੂਕ ਲੇਖਕ | name = ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਫ਼ਰੈਂਕ | image = Gurbax Singh Frank at Amritsar in 2018 02.jpg | image_size = 380px | birth_date = {{birth date|df=y|1935|09|1}} | birth_place = ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ | death_date = {{death date and age|df=y|2022|4|14|1935|09|1}} | ਮੌਤ_ਥਾਂ = | occupation = ਵਾਰਤਕ ਲੇਖਕ, [[ਅਨੁਵਾਦਕ]] | nationality = <!-- use only when necessary per [[WP:INFONAT]] --> | language = ਪੰਜਾਬੀ }} '''ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਫ਼ਰੈਂਕ''' (1 ਸਤੰਬਰ 1935 - 14 ਅਪ੍ਰੈਲ 2022) ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ [[ਵਿਦਵਾਨ]], [[ਲੇਖਕ]] ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਰੂਸੀ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ [[ਅਨੁਵਾਦਕ]] ਸੀ। ਉਸਨੇ ਤਿੰਨ ਨਾਵਾਂ: ਗੁਰੂਬਖ਼ਸ਼, ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਫ਼ਰੈਂਕ, ਹੇਠ ਆਪਣਾ ਅਨੁਵਾਦ-ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ।<ref name="ਪੰਟ"/> ਉਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਧਿਐਨ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਡੇਢ ਦਹਾਕਾ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਅਨੁਵਾਦ ਕਲਾ ਦਾ ਮਾਹਿਰ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀਆਂ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਲਿਖਤਾਂ ਮੌਲਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਅਨੁਵਾਦ ਉਸ ਨੇ ਮੂਲ ਸੋਮਿਆਂ ਤੋਂ ਕੀਤੇ ਹਨ।<ref name="ਪੰਟ">{{cite web | title= ਮਕਬੂਲ ਅਨੁਵਾਦਕ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਫ਼ਰੈਂਕ| publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਉਨ |url=http://punjabitribuneonline.com/2012/02/%E0%A8%AE%E0%A8%95%E0%A8%AC%E0%A9%82%E0%A8%B2-%E0%A8%85%E0%A8%A8%E0%A9%81%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%A6%E0%A8%95-%E0%A8%97%E0%A9%81%E0%A8%B0%E0%A8%AC%E0%A9%99%E0%A8%B6-%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B0| date= 19 ਫਰਵਰੀ 2012}}</ref> ਪੰਜਾਬੀ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫਰੈਂਕ ਦੀ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਨੌਵਾਂ ਦਹਾਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਪੂਰਵ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕਤਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਸਰੋਕਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਡਾ. ਫਰੈਕ ਨੇ ਡਾ਼. ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਵੀ, ਅਤੇ ਡਾ਼. ਗੁਰਬਚਨ ਆਦਿ ਵਾਂਗ ਵਿੱਦਿਅਕ ਜਗਤ ਦੀ ਭਾਰੂ ਸਿਆਸਤ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਚਲਦੇ ਹੋਏ, ਇਸ ਸਰੋਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹੋਏ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਮੂਲਕ, ਇਤਿਹਾਸਮੂਲਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਇੱਕ ਸਮਤੋਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ ਕੀਤਾ। ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਬਹੁਪਸਾਰੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਅੰਦਰਵਾਰ ਉਤਰਨ ਲਈ ਇਸ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸੂਤਰਾਂ ਉਪਰ ਬਲ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਫਲਸਫ਼ੇ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਪੀਡੀ ਪਕੜ ਸਦਕਾ ਹੀ ਉਹ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਪੜਾਅ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਚਿੰਤਕ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਮੂਲ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਰਲਗੱਡ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅੰਤਰੀਵ ਪਾਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪੂਰਵਲੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਅਤੇ ਰੂਪਵਾਦੀ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਉਸ ਵਲੋਂ ਰਚਾਇਆ ਗਿਆ ਤਿੱਖਾ ਸੰਵਾਦ ਉਸਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਸੁਹਜ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ, ਕਹਾਣੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈਣ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਨਾ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਸਿਰਜਣ , ਤੇ ਉਸ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਘੋਖਣ ਲਈ ਉਸ ਸੰਬਾਦ 1/1984, ਵਿਰੋਧ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ (1985) ਅਤੇ ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਆਦਿ ਮੌਲਿਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੱਭਿਆਚਰ : ਮੁੱਢਲੀ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ (1987) ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ==ਜਨਮ ਤੇ ਸਿਖਿਆ== ਡਾ.ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਸਤੰਬਰ 1935 ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਕਿਸ਼ਨ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਪਿਤਾ ਪਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਪਿੰਡ ਛੇਹਰਟਾ ਜਿਲ੍ਹਾ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ । ਡਾ. ਫ਼ਰੈਂਕ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਨਾਮ ਹਰਦੇਵ ਕੌਰ ਸੀ। ਡਾ. ਫ਼ਰੈਂਕ ਦੇ ਦੋ ਕੁੜੀਆਂ ਹਨ; ਜੀਨਾ ਅਤੇ ਵੀਕਾ। ਡਾ. ਫ਼ਰੈਂਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਅਤੇ ਪੀਐੱਚਡੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਉਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਓਰੀਐਂਟਲ ਸਟੱਡੀਜ਼, ਮਾਸਕੋ ਤੋਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। == ਕਿੱਤਿਆਂ ਦਾ ਸਨਵਾਰ == #[[ਲੈਕਚਰਾਰ ਪੰਜਾਬੀ - ਜੀ ਐਮ ਐਨ ਕਾਲਜ]], ਅੰਬਾਲਾ ਛਾਉਣੀ #ਲੈਕਚਰਾਰ ਪੰਜਾਬੀ - ਡੀ ਏ ਵੀ ਕਾਲਜ, ਅਬੋਹਰ (1958-1963) #ਪ੍ਰੈਸ ਤੇ ਪਬਲੀਸਿਟੀ - ਅਫਸਰ ਸੋਵਿਅਤ ਸੂਚਨਾ ਵਿਭਾਗ, ਨਵੀ ਦਿੱਲੀ (1963-1969) #ਅਨੁਵਾਦਕ ਤੇ ਸੰਪਾਦਕ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਪ੍ਰਗਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ , ਮਾਸਕੋ (1969-1976) #ਲੈਕਚਰਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਗੂਰੁ ਨਾਨਾਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ(1976-1979) #ਰੀਡਰ(1979-1987) #ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ(1987-1995 ਰਿਟਾਇਰਡ) ==ਪੁਸਤਕਾਂ== *[[ਕੋਸ਼-ਰੂਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦ ਕੋਸ਼]] 1979 *[[ਸੰਪਾਦਨ-ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ- ਸੱਜ਼ਰੀਆਂ ਪੈੜਾਂ]] 1998 *[[ਸਹਿ-ਸੰਪਾਦਨ- ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਰਪਣ -ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ]] 1985 *ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ<ref>{{Cite web|url=https://pa.wikisource.org/wiki/%E0%A8%87%E0%A9%B0%E0%A8%A1%E0%A9%88%E0%A8%95%E0%A8%B8:%E0%A8%B8%E0%A8%AD%E0%A8%BF%E0%A8%86%E0%A8%9A%E0%A8%BE%E0%A8%B0_%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87_%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC%E0%A9%80_%E0%A8%B8%E0%A8%AD%E0%A8%BF%E0%A8%86%E0%A8%9A%E0%A8%BE%E0%A8%B0_-_%E0%A8%97%E0%A9%81%E0%A8%B0%E0%A8%AC%E0%A8%96%E0%A8%BC%E0%A8%B8%E0%A8%BC_%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%98_%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%B0%E0%A9%88%E0%A8%82%E0%A8%95.pdf|title=ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ|last=ਫ਼ਰੈਂਕ|first=ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ|date=2017|website=pa.wikisource.org|publisher=ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ|access-date=5feb 2020}}</ref> === ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ === === ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਵਿਚਾਰ<ref>{{Cite book|title=ਸੰਬਾਦ-1/1984|last=ਫਰੈਂਕ|first=ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ|publisher=ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਈਟਰਜ ਕੋਆਪਰੇਟਿਵ ਸੁਸਾਇਟੀ ਲਿਮਟਿਡ|year=1984|isbn=|location=ਲੁਧਿਆਣਾ|pages=5-6|quote=|via=}}</ref>ਧਾਰਾ ਜਥੇਬੰਦੀ ਰਣਨੀਤੀ === ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਰਚਣ ਹਿੰਦ ਦੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਤੁਖ਼ਮ ਉਡਾਉਣਾ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ। ਜੁਝਾਰੂ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਤਹਿ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁਪਨ ਸਾਜ ਲਹਿਰ ਸੀ,ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਾਸਤੇ।ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਜ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਬਰ ਤੇ ਲੁੱਟ,ਗਰੀਬੀ,ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੇ ਅਸਮਾਨਤਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਣਗੇ,ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਵਿਤਕਰੇ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਫਿਰਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵੰਡੀਆਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ।ਮੁਲਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋਵੇਗਾ।ਸੁਪਨੇ ਸਨ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਚੇਤਨਾ ਦੇ,ਮਾਨਮੱਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ।ਇਹਨਾ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ,ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਜੰਗ,ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਸੀ।ਉਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲਹਿਰ ਹਾਰ ਗਈ।ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ ਪਈਆਂ।ਪਰ ਉਹ ਡੋਲੇ ਨਹੀਂ।ਸੰਘਰਸ਼ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ।ਇੱਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜੀ ਪੁਸ਼ਤ ਲਈ ਗਦਰੀ ਬਾਬਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਉਹਨਾ ਦੀ ਸਿਦਕ ਦਿਲੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਨਵੇਂ ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਸ੍ਰੋਤ ਅਤੇ ਆਧਾਰ ਬਣ ਗਏ।ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ,ਜਥੇਬੰਦੀ ਅਤੇ ਜੱਦੋ ਜਹਿਦ ਦਾ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹ ਗੱਲ ਉੱਘੜਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨ ਇਸਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਜਾ ਅਸਫਲਤਾ ਕਚਿਆਈਆਂ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਨਾਪ ਤੋਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਸਦੀਆਂ ਸਂਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਛਪੀ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਤਾਂ ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਤੋਂ ਸੀ,ਪਰ ਇਹ ਸੰਭਵ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ।ਪਿਛੇ ਜਿਹੇ ਪਵਨਜੀਤ ਅਤੇ ਸੁਰਜਨ ਜ਼ੀਰਵੀ ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇਣ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਲਗਾਤਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਈ ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਨਾਲ ਅਮਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ।ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਫ਼ਰੈਂਕ ਨੇ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਂਵਾਰੀ ਲੈ ਲਈ ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬਾਖੂਬੀ ਨਿਭਾਇਆ।ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਦਾ ਰਿਣੀ ਹਾਂ। ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਦਿਲਚਸਪੀ 1968 'ਚ ਜਿਆਦਾ ਵਧ ਗਈ ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ ਨਾਲ ਲੰਮੀਆਂ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ।ਖੋਜ ਦਾ ਕੰਮ 1972-75 ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪੀ.ਐਚ-ਡੀ.ਵਾਸਤੇ ਅਧਿਅਨ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਕਾਈਜ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਕਈ ਵੱਡੀਆਂ ਤੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਈ ਮਹਾਨ ਗਦਰੀ ਬਾਬਿਆ ਨਾਲ ਲੰਮੀਆਂ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਦਾ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।ਗਦਰੀ ਬਾਬਿਆਂ ਦਾ ਮੈਂ ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਿਣੀ ਹਾਂ।ਕਿਉਂ ਜੋ ਉਹ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਘੰਟਿਆਂ ਬੱਧੀ ਅਕਸਰ ਉਕਾਊ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ।ਉਹਨਾ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਟੇਪ ਉੱਤੇ ਸਾਂਭੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹਨ।ਇਹ ਪ੍ਰਗਟਾਊ ਹਨ,ਪੁਰਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਹੇਰਵੇ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹਨ ਭਾਵੇਂ ਕਈ ਥਾਵੇਂ ਲੰਮੇ ਸਫ਼ਰ ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਨਜ਼ਰੀਆਤੀ ਤਰਜੀਹਾਂ ਕਾਰਨ ਇਹ ਯਾਦਾਂ ਧੁੰਦਲੀਆਂ ਹਨ। 1979 ਵਿੱਚ,ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ,ਬਰਕਲੇ ਦੇ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਸਾਊਥ ਈਸਟ ਏਸ਼ੀਆ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲੇ ਸੱਦੇ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਆਰਕਾਈਵਜ਼ ਅਤੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਵਿਚਲੇ ਰੀਕਾਰਡਜ਼ ਦੇਖਣ-ਪੜ੍ਹਣ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਮਿਲ ਗਈ।ਗਦਰ ਪਰੈੱਸ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਟਰੈਕਟ,ਜਿਹੜੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਨ ਮਿਲਦੇ,ਸਾਨਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਦੇ ਗ਼ਦਰ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਗਏ। ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ ਦੀ ਅਨਮੋਲ ਜੀਵਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਐਮਿਲੀ ਬਰਾਊਨ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਸਦਕਾ ਮੈਂ ਹਫ਼ਤਾਵਰ ਗ਼ਦਰ ਅਤੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਗ਼ਦਰ ਦੀਆਂ ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀਆਂ ਫਾਈਲਾਂ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ।ਇਹਨਾ ਦੀ ਮਾਈਕਰੋਫਿਲਮ ਮੇਰੀ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਅਤੇ ਦੁਰਲਭ ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ।ਵੈਨਕੂਵਰ ਅਤੇ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਫਾਈਲਾਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਦੀ ਅਤੇ ਵੈਨਕੂਵਰ ਦੀ ਮਿਊਨਿਸਿਪਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲ ਗਈਆਂ।ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਆਂ ਆਫ਼ਿਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਅਤੇ ਪਬਲਿਕ ਰਿਕਾਰਡਜ਼ ਆਫ਼ਿਸ ਦੇ ਸਟਾਫ਼ ਨੇ ਕਾਫ਼ੀ ਫ਼ਰਾਖਦਿਲੀ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ,ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਸਰਕਾਰੀ ਚਿੱਠੀ ਪੱਤਰ ਅਤੇ ਖੁਫ਼ੀਆਂ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਸਟਾਫ਼ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦਾ ਇਸ ਮੱਦਦ ਲਈ ਮੈਂ ਰਿਣੀ ਰਹਾਂਗਾ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਮੈਂ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੌਲਿਕ ਰੂਪ - 1913 ਤੋਂ 1918 ਤੱਕ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਉਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵੱਖਰੀ ਨੌਈਅਤ ਦਾ ਹੈ।ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਸਮਾਜੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸੰਦਰਭ ਬਦਲ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ 1919 ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸਨ।1917 ਦੇ ਰੂਸੀ ਇਨਕਲਾਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ਹੱਕ ਸੱਚ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਇਨਕਲਾਬ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਗਦਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਰੂਪ ਬਦਲ ਗਿਆ।ਪਰ ਅਜਿਹੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾ ਰਾਤੋ ਰਾਤ ਆ ਸਕਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੁਕੰਮਲ ਤਬਦੀਲੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ।ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਦਾ ਤਨਾਉ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਰੁਝਾਨਾਂ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ ਵੀ ਰਹੀ।1919 ਤੋਂ 1947 ਤੱਕ ਦਾ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਗਦਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਅਧਿਐਨ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1990-91 ਵਿੱਚ ਫੁਲਬਰਾਈਟ ਹੈਅਜ਼ ਸੀਨੀਅਰ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਅਧੀਨ ਇਸ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਸਬੰਧੀ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਲਈ ਮੁੜ ਅਮਰੀਕਾ,ਕੈਨੇਡਾ ਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਫੇਰੀ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾ ਬਣ ਗਈ।ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਸਬੰਧੀ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਖੋਜ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਹੈਰਲਡ ਜੈਕੋਬੀ,ਮਾਰਕ ਜਰਗਨਜ਼ਮਾਇਰ,ਬਰੂਸ ਲ ਬ੍ਰੇਕ,ਹਿਊ ਜਾਨਸਟਨ,ਕੈਰਿਨ ਲਿਉਨਾਰਡ, ਨਾਰਮਨ ਬੈਰੀਅਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੂਚਨਾ ਗਿਆਨ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹਨਾ ਦੀਆਂ ਲਿਖ਼ਤਾਂ ਅਤੇ ਸ੍ਰੋਤ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।ਕੈਨੋਥ ਲੋਗਨ,ਜੇਨ ਸਿੰਘ,ਸਾਧੂ ਬਿਨਿੰਗ ਅਤੇ ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ&nbsp; ਦੀ ਮੱਦਦ ਨਾਲ ਕੁਝ ਟੇਪ-ਰਿਕਾਰਡਿਡ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ,ਇੰਟਰਵਿਊਆਂ ਦੀਆਂ ਕੈਸਿਟਾਂ ਮਿਲ ਗਈਆਂ।ਪਰ ਇਸ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਸਬੰਧੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਛਾਣਬੀਣ ਹਾਲਾਂ ਅਧੂਰੀ ਹੈ।ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਨਿੱਠ ਕੇ ਲੋੜੀਂਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਅਤੇ ਛਾਣਬੀਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।ਪਰ ਜੋ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਿਆ,ਉਹ ਪਾਠਕ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਅਹਸਾਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਜੇ.ਐਸ.ਵਾਲੀਆ ਦਾ ਇਸ ਛਪਾਈ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ ਧੰਨਵਾਦੀ ਹਾਂ। : ਹਰੀਸ਼ ਕੇ ਪੁਰੀ === ਸੰਬਾਦ-1/1984 === ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚਲੇ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਲੇਖ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਮਾਗਮਾਂ ਜਾਂ ਗੋਸ਼ਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ।ਇਹ ਗੱਲ ਇਹਨਾਂ ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਸ੍ਵਰ,ਸੰਬੋਧਨ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।ਇਹ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰੋਤਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਇਹਨਾ ਤਿੰਨਾਂ ਅੰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਾਂ ਬਹੁਤਾ ਅੰਤਰ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ,ਪਰ ਸਰੋਤਾ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ,ਦਲੀਲ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਦੀ ਇਕਸਾਰਤਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।ਸਮੇਂ,ਸਥਾਨ,ਜਾਂ ਸੰਬੋਧਿਤ ਵਰਗ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਆਧਾਰ ਦਲੀਲ ਜਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਆ ਜਾਣਾ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਲਈ ਕੋਈ ਦੁਰਲੱਭ ਵਰਤਾਰਾ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਦੂਜੀ ਸਮੱਸਿਆ ਸਾਮਾਨੀਕਰਨ ਦੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਹੈ।ਆਮ ਕਰਕੇ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੀਮਿਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਾਮਾਨੀਕਰਨ ਇਸ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਿਆ ਹੀ ਤਿੜਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਸਾਮਾਨੀਕਰਨ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਤਨਾਸਬ ਰਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਰਗੇ ਵਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਤੀਜੀ ਗੱਲ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਟੀਚੇ ਦੀ ਹੈ।ਪਰ ਹੱਥਲੇ ਲੇਖ ਕੇਵਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਜਾਂ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।ਇਸੇ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸੰਕਲਪਾਤਮਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਲਗਭਗ ਅਣਹੋਂਦ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇਗੀ,ਜਿਹੜੀ ਸੀਮਿਤ ਅਕਾਦਮਿਕ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ।ਸਾਹਿਤ ਬਹੁਪਸਾਰੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਸਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝਣਾ ਬਹੁਤ ਜਰੂਰੀ ਹੈ।ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਸਿਧਾਂਤ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਇਕਹਿਰੀ ਹੋਂਦ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ,ਉਹ ਇਸਨਾਲ ਨਿਆਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਹੱਥਲੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਿਧੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਨਾਲ ਨਾਲ ਰੱਖ ਕੇ ਵਾਚਣ ਅਤੇ ਸਮਝਣ ਦੀ ਹੈ।ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਇਕਹਿਰਾ ਨਹੀਂ,ਦੁਵੱਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਲੋੜ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਮੰਤਵ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਮੇਲਣ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਫਿਰ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਇਸੇ ਤੋਂ ਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਰਹੱਸ ਦਾ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ।ਜੇ ਇਹ ਮੰਤਵ ਮੇਲ ਨਾ ਖਾਣ ਤਾਂ ਨਾ ਸਾਹਿਤ ਸੁੰਦਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇਹ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਦਿਸਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਇੱਕ ਭਰਮ ਜਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ,ਜਿਹੜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਰਹੱਸ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਥਾਂ ਇਸਨੂੰ ਧੁੰਦਲਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਲਾਗਤ ਜਾਂ ਲਗਾਵ ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ।ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ,ਸਗੋਂ ਉਸਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਮਾਜਕ ਸੰਦਰਭ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਧੀ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਹੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੁਆਉਣਾ ਵੀ ਜਰੂਰੀ ਹੈ।ਰਚਨਾਤਮਕ ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਸਦੇ ਦਿਸਦੇ ਪਾਠ ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਲੁਕਵਾਂ ਪਾਠ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਪਰ ਆਲੋਚਨਾ ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਇਹ ਨਿਖੇੜ ਅਜੇ ਬਹੁਤਾ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।ਹੱਥਲੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿਖੇੜ ਵੀ ਇਹਨਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਸਮਝਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋਵੇਗਾ।ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਜੇ ਪਹਿਲੇ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਆਲੋਚਕ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ,ਜਦਕਿ ਬਾਕੀ ਸਭ ਕੁਝ ਧਾਰਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ,ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਰੂਰ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਹੋਵੇਗਾ,ਜਿਸਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ।ਵਾਰਤਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਵਾਕ ਦਾ ਮੁੱਲ ਅਤੇ ਅਰਥ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰਲੀ ਬਣਤਰ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਨਾਸਬ ਜਰੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਅਸੀਂ ਇੱਕੋ ਥਾਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹਾਨ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ। ਇਹਨਾ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਖੇਤਰ ਸਾਹਿਤਾਲੋਚਨਾ ਹੈ।ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੁਹਜ-ਸ਼ਾਸਤਰ,ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਇਤਿਹਾਸ,ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਵੀ ਕੁਝ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਉਭਰਦੀਆਂ ਦਿੱਸਣਗੀਆਂ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸਾਹਿਤਾਲੋਚਨਾ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਨਹੀਂ। (ਡਾ.)ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਫ਼ਰੈਂਕ ਪੰਜਾਬੀ ਅਧਿਐਨ ਸਕੂਲ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ। 10-10-1984 ==ਮੌਲਿਕ== *''[[ਸਭਿਆਚਾਰ : ਮੁੱਢਲੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ]] (1984)'' *''[[ਸੰਬਾਦ-1]] (1984)'' *''[[ਵਿਰੋਧ-ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ]] (1985)'' *''[[ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ]] (1987)'' *''[[ਸੰਬਾਦ-2]] (1987)'' *''[[ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ]] (1988)'' *''[[ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸੰਬਾਦਤਾ]] (1989 ਸੰਪਾਦਕ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਘੁੰਮਣ)'' *''ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ (1988)'' <ref>{{Cite web|url=https://pa.wikisource.org/wiki/%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%A8%E0%A8%BE:%E0%A8%A8%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%95%E0%A9%80_%E0%A8%95%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%A3%E0%A9%80_%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87_%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC%E0%A9%80_%E0%A8%A8%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%95%E0%A9%80_%E0%A8%95%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%A3%E0%A9%80_-_%E0%A8%97%E0%A9%81%E0%A8%B0%E0%A8%AC%E0%A8%96%E0%A8%BC%E0%A8%B8%E0%A8%BC_%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%98_%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%B0%E0%A9%88%E0%A8%82%E0%A8%95.pdf/7|title=ਪੰਨਾ:ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ - ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਫ਼ਰੈਂਕ.pdf/7 - ਵਿਕੀਸਰੋਤ|website=pa.wikisource.org|access-date=2020-02-04}}</ref> ==ਅਨੁਵਾਦ== ਅਨੁਵਾਦਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਫ਼ਰੈਂਕ ਨੇ ਬਹੁਤ ਨਿੱਠ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ [[ਲਿਓ ਤਾਲਸਤਾਏ]], [[ਐਂਤੋਨ ਚੈਖ਼ਵ]], [[ਮੈਕਸਿਮ ਗੋਰਕੀ]], [[ਬੋਰਿਸ ਪੋਲੇਵੋਈ]], [[ਚੰਗੇਜ਼ ਆਇਤਮਾਤੋਵ]], [[ਵੇਰਾ ਪਨੋਵਾ]], [[ਰਸੂਲ ਹਮਜ਼ਾਤੋਵ]] ਅਤੇ ਵ. ਬਰੋਦੋਵ ਵਰਗੇ ਰੂਸੀ/ਸੋਵੀਅਤ ਲੇਖਕਾਂ ਅਤੇ [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]], [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]], [[ਆਬਿਦ ਹੁਸੈਨ]] ਵਰਗੇ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੇ ਹਨ। *''[[ਮੇਰਾ ਦਾਗਿਸਤਾਨ]]'' (1975 ਰਸੂਲ ਹਮਜ਼ਾਤੋਵ ਦੀ ਰੂਸੀ ਪੁਸਤਕ ''Мой Дагестан'' ਤੋਂ) *''ਭਾਰਤੀ ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ'' (ਹਿੰਦੀ ਤੋਂ ਅਨੁਵਾਦ, ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲੋਂ ਅਨੁਵਾਦ-ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ) *''ਬੁਜ਼ਦਿਲ'' (ਇਮਰੇ ਸਰਕੱਦੀ ਦਾ ਹੰਗੇਰੀਆਈ ਨਾਵਲ, 1997)<ref>http://books.google.co.in/books/about/Buzdil.html?id=hMA2QwAACAAJ&redir_esc=y</ref> * ''ਅਲਵਿਦਾ ਗੁਲਸਾਰੀ!''<ref name="ਗੁ">http://webopac.puchd.ac.in/w21OneItem.aspx?xC=287378| ਅਲਵਿਦਾ ਗੁਲਸਾਰੀ! ਚਿੰਗੇਜ਼ ਆਈਤਮਾਤੋਵ; (ਅਨੁ) ਗੁਰੂਬਖਸ਼, ਪ੍ਰਗਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਮਾਸਕੋ 1976.</ref>(ਪ੍ਰਗਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਮਾਸਕੋ 1976) *''ਅਸਲੀ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ'' (ਪ੍ਰਗਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਮਾਸਕੋ 1977)<ref>http://webopac.puchd.ac.in/w27/Result/Dtl/w21OneItem.aspx?xC=283468</ref> *''ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੇ ਛੋਟੇ ਨਾਵਲ'' (ਟਾਲਸਟਾਏ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਰੂਸੀ ਤੋਂ, ਪ੍ਰਗਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਮਾਸਕੋ 1977)<ref>http://webopac.puchd.ac.in/w27/Result/Dtl/w21OneItem.aspx?xC=287487</ref> *''ਗੋਰਕੀ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ'' *''ਸੇਰਿਓਜ਼ਾ'' - (1970 ਅਨੁਵਾਦ ਵੇਰਾ ਪਨੋਵਾਦਾ ਦਾ ਨਾਵਲ) *''ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ'' (ਰੂਸੀ ਕਹਾਣੀਆਂ) *''ਨਿੱਖਰਿਆ ਦਿਨ'' (ਸੋਵੀਅਤ ਕਹਾਣੀਆਂ) *''ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ'' (ਲੇਖ ਸੰਗ੍ਰਹਿ) *''ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ : ਯੂਟੋਪੀਆਈ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ'' - ਫ਼. ਏਂਗਲਜ਼(1963) *''ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ'' - ਵ. ਬੋਰੋਦੋਵ *''ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਲੈਨਿਨ (1971 ਰੂਸੀ ਕਹਾਣੀਆਂ)'' *''ਉਜਰਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (1971 ਐਫ ਏਂਜਲਜ)'' *''ਕਹਾਣੀਆਂ (1972,1988 ਚੋਖੋਵ)'' *''ਸੋਸ਼ੋਲਿਜ਼ਮ ਤੇ ਜੰਗ(1973 ਵੀ ਆਈ ਲੈਨਿਨ)'' *''ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ (1974 ਵੀ ਆਈ ਲੈਨਿਨ)'' *''ਕਮਿਓੁਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮੈਨਿਫੈਸਟੋ(1976 ਮਾਰਕਸ ਤੇ ੲਂਜਲਸ )'' *''ਚੌਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ (1977ਅਨੁਵਾਦ ਫਾਰਸੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਕਸਿਕ ਗੋਰਕੀ)'' *''ਅਧੁਨਿਕ ਸਮੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫਲਸਫਾ (1986 ਬੋਰੋਦੋਵ)'' *''ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਜਨਮ (1989 ਮੈਕਸਿਕ ਗੋਰਕੀ)'' *''ਫਿਲਾਸ਼ਫੀ ਕੀ ਹੈ? (1989)'' *''ਹੋਣੀ ਤੋਂ ਬਲਵਾਨ (1990 ਗਾਲੀਨਾ ਦਜੂਬੈਨਕੋ)'' *''ਚੌਣਵੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ (1990 ਵੀ ਆਈ ਲੈਨਿਨ)''<ref>{{Cite book|title=ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਜਥੇਬੰਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ|last=ਫਰੈਂਕ|first=ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ|publisher=ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|year=2006|isbn=|location=ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ|pages=|quote=|via=}}</ref> *''ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਵੇਸਿਕਾ ਸੈਂਚੀ-1 (1990)'' *''ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਂਨ ਪ੍ਰਵੇਸਿਕਾ ਸੈਂਚੀ-2 (1990)'' *''ਭਾਰਤ ਦਾ ਕੌਮੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ (1992 ਆਬਿਦ ਹੁਸੈਨ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੁਸਤਕ- ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਲਚਰ ਆਫ ਇੰਡੀਆ)'' *''ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਸਾਲ (1993 ਚੌਣਵੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ)'' *''ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ (1995 ਆਰ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਤੇ ਯੂ ਆਰ ਰਾਉ )'' *''ਐਥਲੈਟਿਕਸ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਗਮਾਂ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੀਏ (1997 ਈਰਿਕ ਪ੍ਰਭਾਕਰ)'' *ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਜਥੇਬੰਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ (2006) == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1935]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2022]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] gkqd7byf3tlh6qhxqt675dmoxtjicxy 845438 845415 2026-09-01T11:02:14Z Kuldeepburjbhalaike 18176 /* ਹਵਾਲੇ */ 845438 wikitext text/x-wiki {{ਗਿਆਨਸੰਦੂਕ ਲੇਖਕ | name = ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਫ਼ਰੈਂਕ | image = Gurbax Singh Frank at Amritsar in 2018 02.jpg | image_size = 380px | birth_date = {{birth date|df=y|1935|09|1}} | birth_place = ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ | death_date = {{death date and age|df=y|2022|4|14|1935|09|1}} | ਮੌਤ_ਥਾਂ = | occupation = ਵਾਰਤਕ ਲੇਖਕ, [[ਅਨੁਵਾਦਕ]] | nationality = <!-- use only when necessary per [[WP:INFONAT]] --> | language = ਪੰਜਾਬੀ }} '''ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਫ਼ਰੈਂਕ''' (1 ਸਤੰਬਰ 1935 - 14 ਅਪ੍ਰੈਲ 2022) ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ [[ਵਿਦਵਾਨ]], [[ਲੇਖਕ]] ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਰੂਸੀ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ [[ਅਨੁਵਾਦਕ]] ਸੀ। ਉਸਨੇ ਤਿੰਨ ਨਾਵਾਂ: ਗੁਰੂਬਖ਼ਸ਼, ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਫ਼ਰੈਂਕ, ਹੇਠ ਆਪਣਾ ਅਨੁਵਾਦ-ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ।<ref name="ਪੰਟ"/> ਉਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਧਿਐਨ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਡੇਢ ਦਹਾਕਾ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਅਨੁਵਾਦ ਕਲਾ ਦਾ ਮਾਹਿਰ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀਆਂ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਲਿਖਤਾਂ ਮੌਲਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਅਨੁਵਾਦ ਉਸ ਨੇ ਮੂਲ ਸੋਮਿਆਂ ਤੋਂ ਕੀਤੇ ਹਨ।<ref name="ਪੰਟ">{{cite web | title= ਮਕਬੂਲ ਅਨੁਵਾਦਕ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਫ਼ਰੈਂਕ| publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਉਨ |url=http://punjabitribuneonline.com/2012/02/%E0%A8%AE%E0%A8%95%E0%A8%AC%E0%A9%82%E0%A8%B2-%E0%A8%85%E0%A8%A8%E0%A9%81%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%A6%E0%A8%95-%E0%A8%97%E0%A9%81%E0%A8%B0%E0%A8%AC%E0%A9%99%E0%A8%B6-%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B0| date= 19 ਫਰਵਰੀ 2012}}</ref> ਪੰਜਾਬੀ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫਰੈਂਕ ਦੀ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਨੌਵਾਂ ਦਹਾਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਪੂਰਵ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕਤਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਸਰੋਕਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਡਾ. ਫਰੈਕ ਨੇ ਡਾ਼. ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਵੀ, ਅਤੇ ਡਾ਼. ਗੁਰਬਚਨ ਆਦਿ ਵਾਂਗ ਵਿੱਦਿਅਕ ਜਗਤ ਦੀ ਭਾਰੂ ਸਿਆਸਤ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਚਲਦੇ ਹੋਏ, ਇਸ ਸਰੋਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹੋਏ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਮੂਲਕ, ਇਤਿਹਾਸਮੂਲਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਇੱਕ ਸਮਤੋਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ ਕੀਤਾ। ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਬਹੁਪਸਾਰੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਅੰਦਰਵਾਰ ਉਤਰਨ ਲਈ ਇਸ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸੂਤਰਾਂ ਉਪਰ ਬਲ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਫਲਸਫ਼ੇ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਪੀਡੀ ਪਕੜ ਸਦਕਾ ਹੀ ਉਹ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਪੜਾਅ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਚਿੰਤਕ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਮੂਲ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਰਲਗੱਡ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅੰਤਰੀਵ ਪਾਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪੂਰਵਲੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਅਤੇ ਰੂਪਵਾਦੀ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਉਸ ਵਲੋਂ ਰਚਾਇਆ ਗਿਆ ਤਿੱਖਾ ਸੰਵਾਦ ਉਸਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਸੁਹਜ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ, ਕਹਾਣੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈਣ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਨਾ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਸਿਰਜਣ , ਤੇ ਉਸ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਘੋਖਣ ਲਈ ਉਸ ਸੰਬਾਦ 1/1984, ਵਿਰੋਧ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ (1985) ਅਤੇ ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਆਦਿ ਮੌਲਿਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੱਭਿਆਚਰ : ਮੁੱਢਲੀ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ (1987) ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ==ਜਨਮ ਤੇ ਸਿਖਿਆ== ਡਾ.ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਸਤੰਬਰ 1935 ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਕਿਸ਼ਨ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਪਿਤਾ ਪਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਪਿੰਡ ਛੇਹਰਟਾ ਜਿਲ੍ਹਾ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ । ਡਾ. ਫ਼ਰੈਂਕ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਨਾਮ ਹਰਦੇਵ ਕੌਰ ਸੀ। ਡਾ. ਫ਼ਰੈਂਕ ਦੇ ਦੋ ਕੁੜੀਆਂ ਹਨ; ਜੀਨਾ ਅਤੇ ਵੀਕਾ। ਡਾ. ਫ਼ਰੈਂਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਅਤੇ ਪੀਐੱਚਡੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਉਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਓਰੀਐਂਟਲ ਸਟੱਡੀਜ਼, ਮਾਸਕੋ ਤੋਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। == ਕਿੱਤਿਆਂ ਦਾ ਸਨਵਾਰ == #[[ਲੈਕਚਰਾਰ ਪੰਜਾਬੀ - ਜੀ ਐਮ ਐਨ ਕਾਲਜ]], ਅੰਬਾਲਾ ਛਾਉਣੀ #ਲੈਕਚਰਾਰ ਪੰਜਾਬੀ - ਡੀ ਏ ਵੀ ਕਾਲਜ, ਅਬੋਹਰ (1958-1963) #ਪ੍ਰੈਸ ਤੇ ਪਬਲੀਸਿਟੀ - ਅਫਸਰ ਸੋਵਿਅਤ ਸੂਚਨਾ ਵਿਭਾਗ, ਨਵੀ ਦਿੱਲੀ (1963-1969) #ਅਨੁਵਾਦਕ ਤੇ ਸੰਪਾਦਕ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਪ੍ਰਗਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ , ਮਾਸਕੋ (1969-1976) #ਲੈਕਚਰਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਗੂਰੁ ਨਾਨਾਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ(1976-1979) #ਰੀਡਰ(1979-1987) #ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ(1987-1995 ਰਿਟਾਇਰਡ) ==ਪੁਸਤਕਾਂ== *[[ਕੋਸ਼-ਰੂਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦ ਕੋਸ਼]] 1979 *[[ਸੰਪਾਦਨ-ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ- ਸੱਜ਼ਰੀਆਂ ਪੈੜਾਂ]] 1998 *[[ਸਹਿ-ਸੰਪਾਦਨ- ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਰਪਣ -ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ]] 1985 *ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ<ref>{{Cite web|url=https://pa.wikisource.org/wiki/%E0%A8%87%E0%A9%B0%E0%A8%A1%E0%A9%88%E0%A8%95%E0%A8%B8:%E0%A8%B8%E0%A8%AD%E0%A8%BF%E0%A8%86%E0%A8%9A%E0%A8%BE%E0%A8%B0_%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87_%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC%E0%A9%80_%E0%A8%B8%E0%A8%AD%E0%A8%BF%E0%A8%86%E0%A8%9A%E0%A8%BE%E0%A8%B0_-_%E0%A8%97%E0%A9%81%E0%A8%B0%E0%A8%AC%E0%A8%96%E0%A8%BC%E0%A8%B8%E0%A8%BC_%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%98_%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%B0%E0%A9%88%E0%A8%82%E0%A8%95.pdf|title=ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ|last=ਫ਼ਰੈਂਕ|first=ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ|date=2017|website=pa.wikisource.org|publisher=ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ|access-date=5feb 2020}}</ref> === ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ === === ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਵਿਚਾਰ<ref>{{Cite book|title=ਸੰਬਾਦ-1/1984|last=ਫਰੈਂਕ|first=ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ|publisher=ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਈਟਰਜ ਕੋਆਪਰੇਟਿਵ ਸੁਸਾਇਟੀ ਲਿਮਟਿਡ|year=1984|isbn=|location=ਲੁਧਿਆਣਾ|pages=5-6|quote=|via=}}</ref>ਧਾਰਾ ਜਥੇਬੰਦੀ ਰਣਨੀਤੀ === ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਰਚਣ ਹਿੰਦ ਦੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਤੁਖ਼ਮ ਉਡਾਉਣਾ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ। ਜੁਝਾਰੂ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਤਹਿ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁਪਨ ਸਾਜ ਲਹਿਰ ਸੀ,ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਾਸਤੇ।ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਜ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਬਰ ਤੇ ਲੁੱਟ,ਗਰੀਬੀ,ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੇ ਅਸਮਾਨਤਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਣਗੇ,ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਵਿਤਕਰੇ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਫਿਰਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵੰਡੀਆਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ।ਮੁਲਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋਵੇਗਾ।ਸੁਪਨੇ ਸਨ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਚੇਤਨਾ ਦੇ,ਮਾਨਮੱਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ।ਇਹਨਾ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ,ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਜੰਗ,ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਸੀ।ਉਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲਹਿਰ ਹਾਰ ਗਈ।ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ ਪਈਆਂ।ਪਰ ਉਹ ਡੋਲੇ ਨਹੀਂ।ਸੰਘਰਸ਼ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ।ਇੱਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜੀ ਪੁਸ਼ਤ ਲਈ ਗਦਰੀ ਬਾਬਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਉਹਨਾ ਦੀ ਸਿਦਕ ਦਿਲੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਨਵੇਂ ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਸ੍ਰੋਤ ਅਤੇ ਆਧਾਰ ਬਣ ਗਏ।ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ,ਜਥੇਬੰਦੀ ਅਤੇ ਜੱਦੋ ਜਹਿਦ ਦਾ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹ ਗੱਲ ਉੱਘੜਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨ ਇਸਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਜਾ ਅਸਫਲਤਾ ਕਚਿਆਈਆਂ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਨਾਪ ਤੋਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਸਦੀਆਂ ਸਂਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਛਪੀ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਤਾਂ ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਤੋਂ ਸੀ,ਪਰ ਇਹ ਸੰਭਵ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ।ਪਿਛੇ ਜਿਹੇ ਪਵਨਜੀਤ ਅਤੇ ਸੁਰਜਨ ਜ਼ੀਰਵੀ ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇਣ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਲਗਾਤਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਈ ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਨਾਲ ਅਮਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ।ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਫ਼ਰੈਂਕ ਨੇ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਂਵਾਰੀ ਲੈ ਲਈ ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬਾਖੂਬੀ ਨਿਭਾਇਆ।ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਦਾ ਰਿਣੀ ਹਾਂ। ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਦਿਲਚਸਪੀ 1968 'ਚ ਜਿਆਦਾ ਵਧ ਗਈ ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ ਨਾਲ ਲੰਮੀਆਂ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ।ਖੋਜ ਦਾ ਕੰਮ 1972-75 ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪੀ.ਐਚ-ਡੀ.ਵਾਸਤੇ ਅਧਿਅਨ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਕਾਈਜ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਕਈ ਵੱਡੀਆਂ ਤੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਈ ਮਹਾਨ ਗਦਰੀ ਬਾਬਿਆ ਨਾਲ ਲੰਮੀਆਂ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਦਾ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।ਗਦਰੀ ਬਾਬਿਆਂ ਦਾ ਮੈਂ ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਿਣੀ ਹਾਂ।ਕਿਉਂ ਜੋ ਉਹ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਘੰਟਿਆਂ ਬੱਧੀ ਅਕਸਰ ਉਕਾਊ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ।ਉਹਨਾ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਟੇਪ ਉੱਤੇ ਸਾਂਭੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹਨ।ਇਹ ਪ੍ਰਗਟਾਊ ਹਨ,ਪੁਰਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਹੇਰਵੇ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹਨ ਭਾਵੇਂ ਕਈ ਥਾਵੇਂ ਲੰਮੇ ਸਫ਼ਰ ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਨਜ਼ਰੀਆਤੀ ਤਰਜੀਹਾਂ ਕਾਰਨ ਇਹ ਯਾਦਾਂ ਧੁੰਦਲੀਆਂ ਹਨ। 1979 ਵਿੱਚ,ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ,ਬਰਕਲੇ ਦੇ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਸਾਊਥ ਈਸਟ ਏਸ਼ੀਆ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲੇ ਸੱਦੇ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਆਰਕਾਈਵਜ਼ ਅਤੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਵਿਚਲੇ ਰੀਕਾਰਡਜ਼ ਦੇਖਣ-ਪੜ੍ਹਣ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਮਿਲ ਗਈ।ਗਦਰ ਪਰੈੱਸ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਟਰੈਕਟ,ਜਿਹੜੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਨ ਮਿਲਦੇ,ਸਾਨਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਦੇ ਗ਼ਦਰ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਗਏ। ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ ਦੀ ਅਨਮੋਲ ਜੀਵਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਐਮਿਲੀ ਬਰਾਊਨ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਸਦਕਾ ਮੈਂ ਹਫ਼ਤਾਵਰ ਗ਼ਦਰ ਅਤੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਗ਼ਦਰ ਦੀਆਂ ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀਆਂ ਫਾਈਲਾਂ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ।ਇਹਨਾ ਦੀ ਮਾਈਕਰੋਫਿਲਮ ਮੇਰੀ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਅਤੇ ਦੁਰਲਭ ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ।ਵੈਨਕੂਵਰ ਅਤੇ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਫਾਈਲਾਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਦੀ ਅਤੇ ਵੈਨਕੂਵਰ ਦੀ ਮਿਊਨਿਸਿਪਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲ ਗਈਆਂ।ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਆਂ ਆਫ਼ਿਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਅਤੇ ਪਬਲਿਕ ਰਿਕਾਰਡਜ਼ ਆਫ਼ਿਸ ਦੇ ਸਟਾਫ਼ ਨੇ ਕਾਫ਼ੀ ਫ਼ਰਾਖਦਿਲੀ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ,ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਸਰਕਾਰੀ ਚਿੱਠੀ ਪੱਤਰ ਅਤੇ ਖੁਫ਼ੀਆਂ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਸਟਾਫ਼ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦਾ ਇਸ ਮੱਦਦ ਲਈ ਮੈਂ ਰਿਣੀ ਰਹਾਂਗਾ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਮੈਂ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੌਲਿਕ ਰੂਪ - 1913 ਤੋਂ 1918 ਤੱਕ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਉਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵੱਖਰੀ ਨੌਈਅਤ ਦਾ ਹੈ।ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਸਮਾਜੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸੰਦਰਭ ਬਦਲ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ 1919 ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸਨ।1917 ਦੇ ਰੂਸੀ ਇਨਕਲਾਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ਹੱਕ ਸੱਚ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਇਨਕਲਾਬ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਗਦਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਰੂਪ ਬਦਲ ਗਿਆ।ਪਰ ਅਜਿਹੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾ ਰਾਤੋ ਰਾਤ ਆ ਸਕਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੁਕੰਮਲ ਤਬਦੀਲੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ।ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਦਾ ਤਨਾਉ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਰੁਝਾਨਾਂ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ ਵੀ ਰਹੀ।1919 ਤੋਂ 1947 ਤੱਕ ਦਾ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਗਦਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਅਧਿਐਨ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1990-91 ਵਿੱਚ ਫੁਲਬਰਾਈਟ ਹੈਅਜ਼ ਸੀਨੀਅਰ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਅਧੀਨ ਇਸ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਸਬੰਧੀ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਲਈ ਮੁੜ ਅਮਰੀਕਾ,ਕੈਨੇਡਾ ਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਫੇਰੀ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾ ਬਣ ਗਈ।ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਸਬੰਧੀ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਖੋਜ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਹੈਰਲਡ ਜੈਕੋਬੀ,ਮਾਰਕ ਜਰਗਨਜ਼ਮਾਇਰ,ਬਰੂਸ ਲ ਬ੍ਰੇਕ,ਹਿਊ ਜਾਨਸਟਨ,ਕੈਰਿਨ ਲਿਉਨਾਰਡ, ਨਾਰਮਨ ਬੈਰੀਅਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੂਚਨਾ ਗਿਆਨ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹਨਾ ਦੀਆਂ ਲਿਖ਼ਤਾਂ ਅਤੇ ਸ੍ਰੋਤ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।ਕੈਨੋਥ ਲੋਗਨ,ਜੇਨ ਸਿੰਘ,ਸਾਧੂ ਬਿਨਿੰਗ ਅਤੇ ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ&nbsp; ਦੀ ਮੱਦਦ ਨਾਲ ਕੁਝ ਟੇਪ-ਰਿਕਾਰਡਿਡ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ,ਇੰਟਰਵਿਊਆਂ ਦੀਆਂ ਕੈਸਿਟਾਂ ਮਿਲ ਗਈਆਂ।ਪਰ ਇਸ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਸਬੰਧੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਛਾਣਬੀਣ ਹਾਲਾਂ ਅਧੂਰੀ ਹੈ।ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਨਿੱਠ ਕੇ ਲੋੜੀਂਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਅਤੇ ਛਾਣਬੀਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।ਪਰ ਜੋ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਿਆ,ਉਹ ਪਾਠਕ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਅਹਸਾਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਜੇ.ਐਸ.ਵਾਲੀਆ ਦਾ ਇਸ ਛਪਾਈ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ ਧੰਨਵਾਦੀ ਹਾਂ। : ਹਰੀਸ਼ ਕੇ ਪੁਰੀ === ਸੰਬਾਦ-1/1984 === ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚਲੇ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਲੇਖ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਮਾਗਮਾਂ ਜਾਂ ਗੋਸ਼ਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ।ਇਹ ਗੱਲ ਇਹਨਾਂ ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਸ੍ਵਰ,ਸੰਬੋਧਨ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।ਇਹ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰੋਤਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਇਹਨਾ ਤਿੰਨਾਂ ਅੰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਾਂ ਬਹੁਤਾ ਅੰਤਰ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ,ਪਰ ਸਰੋਤਾ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ,ਦਲੀਲ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਦੀ ਇਕਸਾਰਤਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।ਸਮੇਂ,ਸਥਾਨ,ਜਾਂ ਸੰਬੋਧਿਤ ਵਰਗ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਆਧਾਰ ਦਲੀਲ ਜਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਆ ਜਾਣਾ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਲਈ ਕੋਈ ਦੁਰਲੱਭ ਵਰਤਾਰਾ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਦੂਜੀ ਸਮੱਸਿਆ ਸਾਮਾਨੀਕਰਨ ਦੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਹੈ।ਆਮ ਕਰਕੇ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੀਮਿਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਾਮਾਨੀਕਰਨ ਇਸ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਿਆ ਹੀ ਤਿੜਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਸਾਮਾਨੀਕਰਨ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਤਨਾਸਬ ਰਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਰਗੇ ਵਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਤੀਜੀ ਗੱਲ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਟੀਚੇ ਦੀ ਹੈ।ਪਰ ਹੱਥਲੇ ਲੇਖ ਕੇਵਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਜਾਂ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।ਇਸੇ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸੰਕਲਪਾਤਮਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਲਗਭਗ ਅਣਹੋਂਦ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇਗੀ,ਜਿਹੜੀ ਸੀਮਿਤ ਅਕਾਦਮਿਕ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ।ਸਾਹਿਤ ਬਹੁਪਸਾਰੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਸਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝਣਾ ਬਹੁਤ ਜਰੂਰੀ ਹੈ।ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਸਿਧਾਂਤ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਇਕਹਿਰੀ ਹੋਂਦ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ,ਉਹ ਇਸਨਾਲ ਨਿਆਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਹੱਥਲੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਿਧੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਨਾਲ ਨਾਲ ਰੱਖ ਕੇ ਵਾਚਣ ਅਤੇ ਸਮਝਣ ਦੀ ਹੈ।ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਇਕਹਿਰਾ ਨਹੀਂ,ਦੁਵੱਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਲੋੜ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਮੰਤਵ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਮੇਲਣ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਫਿਰ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਇਸੇ ਤੋਂ ਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਰਹੱਸ ਦਾ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ।ਜੇ ਇਹ ਮੰਤਵ ਮੇਲ ਨਾ ਖਾਣ ਤਾਂ ਨਾ ਸਾਹਿਤ ਸੁੰਦਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇਹ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਦਿਸਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਇੱਕ ਭਰਮ ਜਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ,ਜਿਹੜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਰਹੱਸ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਥਾਂ ਇਸਨੂੰ ਧੁੰਦਲਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਲਾਗਤ ਜਾਂ ਲਗਾਵ ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ।ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ,ਸਗੋਂ ਉਸਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਮਾਜਕ ਸੰਦਰਭ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਧੀ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਹੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੁਆਉਣਾ ਵੀ ਜਰੂਰੀ ਹੈ।ਰਚਨਾਤਮਕ ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਸਦੇ ਦਿਸਦੇ ਪਾਠ ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਲੁਕਵਾਂ ਪਾਠ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਪਰ ਆਲੋਚਨਾ ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਇਹ ਨਿਖੇੜ ਅਜੇ ਬਹੁਤਾ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।ਹੱਥਲੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿਖੇੜ ਵੀ ਇਹਨਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਸਮਝਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋਵੇਗਾ।ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਜੇ ਪਹਿਲੇ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਆਲੋਚਕ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ,ਜਦਕਿ ਬਾਕੀ ਸਭ ਕੁਝ ਧਾਰਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ,ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਰੂਰ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਹੋਵੇਗਾ,ਜਿਸਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ।ਵਾਰਤਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਵਾਕ ਦਾ ਮੁੱਲ ਅਤੇ ਅਰਥ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰਲੀ ਬਣਤਰ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਨਾਸਬ ਜਰੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਅਸੀਂ ਇੱਕੋ ਥਾਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹਾਨ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ। ਇਹਨਾ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਖੇਤਰ ਸਾਹਿਤਾਲੋਚਨਾ ਹੈ।ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੁਹਜ-ਸ਼ਾਸਤਰ,ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਇਤਿਹਾਸ,ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਵੀ ਕੁਝ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਉਭਰਦੀਆਂ ਦਿੱਸਣਗੀਆਂ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸਾਹਿਤਾਲੋਚਨਾ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਨਹੀਂ। (ਡਾ.)ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਫ਼ਰੈਂਕ ਪੰਜਾਬੀ ਅਧਿਐਨ ਸਕੂਲ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ। 10-10-1984 ==ਮੌਲਿਕ== *''[[ਸਭਿਆਚਾਰ : ਮੁੱਢਲੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ]] (1984)'' *''[[ਸੰਬਾਦ-1]] (1984)'' *''[[ਵਿਰੋਧ-ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ]] (1985)'' *''[[ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ]] (1987)'' *''[[ਸੰਬਾਦ-2]] (1987)'' *''[[ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ]] (1988)'' *''[[ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸੰਬਾਦਤਾ]] (1989 ਸੰਪਾਦਕ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਘੁੰਮਣ)'' *''ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ (1988)'' <ref>{{Cite web|url=https://pa.wikisource.org/wiki/%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%A8%E0%A8%BE:%E0%A8%A8%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%95%E0%A9%80_%E0%A8%95%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%A3%E0%A9%80_%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87_%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC%E0%A9%80_%E0%A8%A8%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%95%E0%A9%80_%E0%A8%95%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%A3%E0%A9%80_-_%E0%A8%97%E0%A9%81%E0%A8%B0%E0%A8%AC%E0%A8%96%E0%A8%BC%E0%A8%B8%E0%A8%BC_%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%98_%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%B0%E0%A9%88%E0%A8%82%E0%A8%95.pdf/7|title=ਪੰਨਾ:ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ - ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਫ਼ਰੈਂਕ.pdf/7 - ਵਿਕੀਸਰੋਤ|website=pa.wikisource.org|access-date=2020-02-04}}</ref> ==ਅਨੁਵਾਦ== ਅਨੁਵਾਦਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਫ਼ਰੈਂਕ ਨੇ ਬਹੁਤ ਨਿੱਠ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ [[ਲਿਓ ਤਾਲਸਤਾਏ]], [[ਐਂਤੋਨ ਚੈਖ਼ਵ]], [[ਮੈਕਸਿਮ ਗੋਰਕੀ]], [[ਬੋਰਿਸ ਪੋਲੇਵੋਈ]], [[ਚੰਗੇਜ਼ ਆਇਤਮਾਤੋਵ]], [[ਵੇਰਾ ਪਨੋਵਾ]], [[ਰਸੂਲ ਹਮਜ਼ਾਤੋਵ]] ਅਤੇ ਵ. ਬਰੋਦੋਵ ਵਰਗੇ ਰੂਸੀ/ਸੋਵੀਅਤ ਲੇਖਕਾਂ ਅਤੇ [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]], [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]], [[ਆਬਿਦ ਹੁਸੈਨ]] ਵਰਗੇ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੇ ਹਨ। *''[[ਮੇਰਾ ਦਾਗਿਸਤਾਨ]]'' (1975 ਰਸੂਲ ਹਮਜ਼ਾਤੋਵ ਦੀ ਰੂਸੀ ਪੁਸਤਕ ''Мой Дагестан'' ਤੋਂ) *''ਭਾਰਤੀ ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ'' (ਹਿੰਦੀ ਤੋਂ ਅਨੁਵਾਦ, ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲੋਂ ਅਨੁਵਾਦ-ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ) *''ਬੁਜ਼ਦਿਲ'' (ਇਮਰੇ ਸਰਕੱਦੀ ਦਾ ਹੰਗੇਰੀਆਈ ਨਾਵਲ, 1997)<ref>http://books.google.co.in/books/about/Buzdil.html?id=hMA2QwAACAAJ&redir_esc=y</ref> * ''ਅਲਵਿਦਾ ਗੁਲਸਾਰੀ!''<ref name="ਗੁ">http://webopac.puchd.ac.in/w21OneItem.aspx?xC=287378| ਅਲਵਿਦਾ ਗੁਲਸਾਰੀ! ਚਿੰਗੇਜ਼ ਆਈਤਮਾਤੋਵ; (ਅਨੁ) ਗੁਰੂਬਖਸ਼, ਪ੍ਰਗਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਮਾਸਕੋ 1976.</ref>(ਪ੍ਰਗਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਮਾਸਕੋ 1976) *''ਅਸਲੀ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ'' (ਪ੍ਰਗਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਮਾਸਕੋ 1977)<ref>http://webopac.puchd.ac.in/w27/Result/Dtl/w21OneItem.aspx?xC=283468</ref> *''ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੇ ਛੋਟੇ ਨਾਵਲ'' (ਟਾਲਸਟਾਏ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਰੂਸੀ ਤੋਂ, ਪ੍ਰਗਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਮਾਸਕੋ 1977)<ref>http://webopac.puchd.ac.in/w27/Result/Dtl/w21OneItem.aspx?xC=287487</ref> *''ਗੋਰਕੀ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ'' *''ਸੇਰਿਓਜ਼ਾ'' - (1970 ਅਨੁਵਾਦ ਵੇਰਾ ਪਨੋਵਾਦਾ ਦਾ ਨਾਵਲ) *''ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ'' (ਰੂਸੀ ਕਹਾਣੀਆਂ) *''ਨਿੱਖਰਿਆ ਦਿਨ'' (ਸੋਵੀਅਤ ਕਹਾਣੀਆਂ) *''ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ'' (ਲੇਖ ਸੰਗ੍ਰਹਿ) *''ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ : ਯੂਟੋਪੀਆਈ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ'' - ਫ਼. ਏਂਗਲਜ਼(1963) *''ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ'' - ਵ. ਬੋਰੋਦੋਵ *''ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਲੈਨਿਨ (1971 ਰੂਸੀ ਕਹਾਣੀਆਂ)'' *''ਉਜਰਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (1971 ਐਫ ਏਂਜਲਜ)'' *''ਕਹਾਣੀਆਂ (1972,1988 ਚੋਖੋਵ)'' *''ਸੋਸ਼ੋਲਿਜ਼ਮ ਤੇ ਜੰਗ(1973 ਵੀ ਆਈ ਲੈਨਿਨ)'' *''ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ (1974 ਵੀ ਆਈ ਲੈਨਿਨ)'' *''ਕਮਿਓੁਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮੈਨਿਫੈਸਟੋ(1976 ਮਾਰਕਸ ਤੇ ੲਂਜਲਸ )'' *''ਚੌਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ (1977ਅਨੁਵਾਦ ਫਾਰਸੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਕਸਿਕ ਗੋਰਕੀ)'' *''ਅਧੁਨਿਕ ਸਮੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫਲਸਫਾ (1986 ਬੋਰੋਦੋਵ)'' *''ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਜਨਮ (1989 ਮੈਕਸਿਕ ਗੋਰਕੀ)'' *''ਫਿਲਾਸ਼ਫੀ ਕੀ ਹੈ? (1989)'' *''ਹੋਣੀ ਤੋਂ ਬਲਵਾਨ (1990 ਗਾਲੀਨਾ ਦਜੂਬੈਨਕੋ)'' *''ਚੌਣਵੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ (1990 ਵੀ ਆਈ ਲੈਨਿਨ)''<ref>{{Cite book|title=ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਜਥੇਬੰਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ|last=ਫਰੈਂਕ|first=ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ|publisher=ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|year=2006|isbn=|location=ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ|pages=|quote=|via=}}</ref> *''ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਵੇਸਿਕਾ ਸੈਂਚੀ-1 (1990)'' *''ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਂਨ ਪ੍ਰਵੇਸਿਕਾ ਸੈਂਚੀ-2 (1990)'' *''ਭਾਰਤ ਦਾ ਕੌਮੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ (1992 ਆਬਿਦ ਹੁਸੈਨ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੁਸਤਕ- ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਲਚਰ ਆਫ ਇੰਡੀਆ)'' *''ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਸਾਲ (1993 ਚੌਣਵੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ)'' *''ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ (1995 ਆਰ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਤੇ ਯੂ ਆਰ ਰਾਉ )'' *''ਐਥਲੈਟਿਕਸ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਗਮਾਂ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੀਏ (1997 ਈਰਿਕ ਪ੍ਰਭਾਕਰ)'' *ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਜਥੇਬੰਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ (2006) == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1935]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2022]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] 7dkweyf7kd7o0ic5m3s87b6h2vp22sc 0 37432 845421 732110 2026-09-01T10:48:17Z Kuldeepburjbhalaike 18176 added [[Category:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] using [[WP:HC|HotCat]] 845421 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ਕੇ. ਐਲ. ਗਰਗ | image = | image size = 200px | birth_name = | birth_date = {{birth date and age|1943|4|13|df=yes}} | birth_place = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] | alma_mater = | occupation = ਨਾਵਲਕਾਰ, ਲੇਖਕ | religion = | nationality = ਭਾਰਤੀ | website = }} '''ਕੇ.ਐਲ. ਗਰਗ''' (ਜਨਮ 13 ਅਪਰੈਲ 1943) ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸਰਬਾਂਗੀ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਲਗਪਗ 60 ਪੁਸਤਕਾਂ (ਵਿਅੰਗ, ਕਹਾਣੀਆਂ, ਲੇਖ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦ) ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾਈਆਂ ਹਨ।<ref>[http://www.punjabimaa.com/ArticleDetail.aspx?ArticleID=45&MonthID=0&YearID=0&WriterID=157 ਪੰਜ ਵਿਅੰਗ ਲੇਖਕਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਫ਼ਰਵਰੀ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਅਜੀਤ ਰੋਜਾਨਾ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਕਾਲਮ ''ਗਰਗ ਬਾਣੀ'' ਲਿਖਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://aajtak.intoday.in/story/sahitya-akademi-award-for-translation-announced-see-here-full-list-of-winners-1-1057685.html|title=साहित्य अकादेमी ने की अनुवाद पुरस्कार 2018 की घोषणा, ये हैं विजेता|website=aajtak.intoday.in|language=hi|access-date=2019-01-30}}</ref> ==ਰਚਨਾਵਾਂ== ===ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ=== *''ਅੱਗ ਦੇ ਦਾਇਰੇ '' *''ਦਰਅਸਲ'' *''ਆਖਰੀ ਪੱਤਾ'' *''ਵਾਟ-69'' *''ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਬੰਦੇ'' *''ਤਲਬ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ'' ===ਨਾਵਲ=== *''ਹੁੰਮਸ'' *''ਧਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਪੁੱਲ'' *''ਤਲਾਸ਼'' *''ਤਮਾਸ਼ਾ'' (2012) *''ਹਿੱਲਦੇ ਦੰਦ'' *''ਅੰਤਲੇ ਦਿਨ'' ===ਵਿਅੰਗ ਪੁਸਤਕਾਂ=== *''ਦੇਖ ਕਬੀਰਾ ਹੱਸਿਆ''(1979) *''ਸ਼ੈਤਾਨ ਦੀ ਡਾਇਰੀ'' *''ਤਾਊ ਰੰਗੀ ਰਾਮ'' *''ਤਰਵੰਜਾ ਪੱਤੇ'' *''ਬੰਦੇ ਕੁ ਬੰਦੇ'' *''ਬੇਬਾਕੀਆਂ'' *''ਦਫਤਰ ਵਿੱਚ ਭੂੰਡ'' ===ਸਫ਼ਰਨਾਮੇ=== *''ਵਾਟਾਂ ਦੇਸੋਂ ਪਾਰ ਦੀਆਂ'' *''ਦੂਜਾ ਪਾਸਾ'' ===ਅਨੁਵਾਦ=== *''ਪਹੁ ਫੁਟਾਲਾ'' - (ਲੇਖਕ: ਐਲੀ ਵਾਈਜ਼ਲ) *''ਰਾਤ'' - (ਲੇਖਕ: ਐਲੀ ਵਾਈਜ਼ਲ) *''ਦੁਰਘਟਨਾ'' - (ਲੇਖਕ: ਐਲੀ ਵਾਈਜ਼ਲ) *''ਵਿਸਰੇ ਹੋਏ'' - (ਲੇਖਕ: ਐਲੀ ਵਾਈਜ਼ਲ) *''ਯੁੱਧ ਜਾਪ'' - (ਲੇਖਕ: ਮਾਰਕ ਟਵੇਨ) *''ਸੁਨਹਿਰੀ ਟਾਹਣੀ'' - (ਲੇਖਕ: ਸਰ ਜੇਮਜ ਫਰੇਜ਼ਰ) ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] 63qriutz4jjjol6mf6s4fku4i2uriae 0 37822 845409 828985 2026-09-01T10:46:29Z Kuldeepburjbhalaike 18176 added [[Category:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] using [[WP:HC|HotCat]] 845409 wikitext text/x-wiki '''ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ''' [[ਗੁਰਬਾਣੀ]] ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅੱਧੀ ਸਦੀ ਤੋਂ ਵਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਵੱਡੇ ਵਿਦਵਾਨ ਲੇਖਕ ਹਨ।<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=XYlj32q46no Dr. Ratan Singh Jaggi interview by Bibi Navdeep Kaur]</ref> ==ਜੀਵਨ ਤੱਥ== *1962 ਵਿੱਚ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਪੀਐਚ ਡੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। *1973 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਕਰ ਕੇ ਮਗਧ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਡੀ ਲਿਟ ਕੀਤੀ ਸੀ। *ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਵਕਤ ਐਮ ਏ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਦ ਬੀ ਏ ਤੱਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਫਾਰਸੀ ਕੀਤੀ। ==ਅਧਿਆਪਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ== *ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਸਰਕਾਰੀ [[ਕਾਲਜ]] ਹਿਸਾਰ ਵਿੱਚ ਲੈਕਚਰਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ * ਜੁਲਾਈ 1963 ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਹੀ [[ਰੀਡਰ]] ਬਣੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਹਿਤ ਅਧਿਐਨ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਨੌ ਸਾਲ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਮੁੱਖੀ ਰਹੇ। *1973 ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਚਰਿਤ ਮਾਨਾਸ (ਤੁਲਸੀ ਰਾਮਾਇਣ) ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਵਾਰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। *1987 ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ। ==ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ== *[[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ]] *[[ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਕਵਿਤਾਵਲੀ]] *[[ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਕਰਤ੍ਰਿਤਵ]] *[[ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਪੌਰਾਣਿਕ ਅਧਿਐਨ ਉੱਤਰਾਰਧ]] *[[ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਰੋਤ ਮੂਲਕ ਇਤਿਹਾਸ ]] *[[ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ]] *ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਸਮੀਖਿਆ *ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਪਰਿਚਯ *ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤਿਤ੍ਵ *ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ *ਅਮਲ ਜਿ ਕੀਤੇ ਦੁਨੀ ਵਿਚਿ (ਸਵੈਜੀਵਨੀ) *ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸ੍ਰੋਤਮੂਲਕ ਇਤਿਹਾਸ *ਸਾਹਿਤ ਕੋਸ਼(ਪਾਰਿਭਾਸ਼ਿਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ) *ਗੁਰ-ਸੰਦੇਸ਼ *ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਰਚਨਾ *ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ *ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ *ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਾਣੀਕਾਰ *ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਰਚਨਾ ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] 9g6jh2zlknimyea2y7oa7j7sz4zwhem 0 38587 845422 802878 2026-09-01T10:48:48Z Kuldeepburjbhalaike 18176 removed [[Category:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]]; added [[Category:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] using [[WP:HC|HotCat]] 845422 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ | image =Prem Parkash. Writer. Jalandhar. January 1998.jpg | imagesize = | caption =ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ 1986 ਵਿੱਚ | birth_name = | birth_date = {{birth date|df=y|1932|4|7}} | birth_place = ਬਦੀਨ ਪੁਰ, ਨੇੜੇ ਖੰਨਾ, [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਭਾਰਤ]] | occupation = [[ਕਹਾਣੀਕਾਰ]] | death_date = {{death date and age|2025|3|30|1932|4|7|df=y}} | death_place = | years_active = }} '''ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼''' (7 ਅਪਰੈਲ 1932 - 30 ਮਾਰਚ 2025) ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਸੀ। ਉਹ "1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।"<ref>{{Cite web|url=https://www.paperbackswap.com/Prem-Parkash/author/|title=Prem Parkash: , and a List of Books by Author Prem Parkash|website=www.paperbackswap.com|access-date=2021-05-15}}</ref> ਉਹ ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਖੰਨਵੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ==ਜੀਵਨ ਵੇਰਵੇ== [[File:Amarjit Chandan, Lal S Dil Prem Prakash.1978.jpg|thumb|[[ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ]], [[ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ]] ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ 1978 ਵਿੱਚ]] ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਖੰਨਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਜਦੀਕ ਬਡਗੁਜਰਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਰਿਆਸਤ ਨਾਭਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਮੁਢਲੀ ਵਿਦਿਆ ਅਮਲੋਹ ਤੋਂ ਲਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਏ.ਐਸ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਖੰਨਾ, ਜ਼ਿਲਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ 1949 ਵਿੱਚ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਸਚਿਅਨ ਬੇਸਿਕ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਸਕੂਲ, ਖਰੜ (ਓਦੋਂ ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਬਾਲਾ) ਤੋਂ ਜੇ.ਬੀ.ਟੀ ਕਰ ਲਈ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਬੀ.ਏ ਕਰਨ ਉੱਪਰੰਤ 1963-64 ਵਿੱਚ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦਾ ਡਿਪਲੋਮਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 1966 ਵਿੱਚ ਐਮ.ਏ ਉਰਦੂ ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੇ 1953 ਤੋਂ 1962 ਤੱਕ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਉਰਦੂ ਅਖਬਾਰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਮਿਲਾਪ ਵਿੱਚ (1964 ਤੋਂ 1969 ਤੱਕ) ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਹਿੰਦ ਸਮਾਚਾਰ ਵਿੱਚ 1969 ਤੋਂ 1990 ਤਕ ਸਬ ਐਡੀਟਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 1990 ਤੋਂ ਸਾਹਿਤਕ ਪਰਚਾ 'ਲਕੀਰ' ਕੱਢ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਪਰਚਾ 1970 ਵਿੱਚ ਸੁਰਜੀਤ ਹਾਂਸ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ==ਲਿਖਤਾਂ== ===ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ=== *''ਕੱਚ ਕੜੇ'' (1966) *''ਨਮਾਜ਼ੀ'' (1971) *''ਮੁਕਤੀ'' (1980) *''ਸ਼ਵੇਤਾਂਬਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ'' (1983) *''ਕੁਝ ਅਣਕਿਹਾ ਵੀ'' (1990) - ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਸਨਮਾਨ]] ਵੀ ਮਿਲਿਆ| * ''ਰੰਗਮੰਚ ਉੱਤੇ ਭਿਕਸ਼ੂ'' (1995) *''ਸੁਣਦੈਂ ਖਲੀਫਾ'' (2001) *ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀਆਂ (ਮੁਕਤੀ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਹਾਣੀਆਂ) 1985 *ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ (ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ 1993) *ਕਥਾ ਅਨੰਤ (ਉਦੋਂ ਤਕ ਦੀਆਂ ਕੁਲ 80 ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ) 1995 *ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ (ਮੁਕਤੀ ਰੰਗ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ) 1999 *ਡੈੱਡਲਾਈਨ ਤੇ ਹੋਰ ਕਹਾਣੀਆਂ (2001) ===ਨਾਵਲ=== *''ਦਸਤਾਵੇਜ'' (ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨਕਸਲੀ ਲਹਿਰ ਬਾਰੇ ਚਰਚਿਤ ਨਾਵਲ) ==ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦਾ ਅਧਾਰ ਕਹਾਣੀਆਂ== *ਬੰਗਲਾ *ਮਾੜਾ ਬੰਦਾ<ref>{{Cite web |date=2025-03-30 |title=ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ । ਮਾੜਾ ਬੰਦਾ । ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ |url=https://lafzandapul.com/punjabi-story-marha-banda-prem-parkash/ |url-status=live |access-date=2025-03-30 |website=Lafzan Da Pul {{!}} ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਦਾ ਪੁਲ}}</ref> *ਡਾਕਟਰ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ *ਗੋਈ *ਨਿਰਵਾਣ ===ਆਤਮਕਥਾ=== *''ਬੰਦੇ ਅੰਦਰ ਬੰਦੇ'' (1993) *''ਆਤਮ ਮਾਯਾ'' (2005) *ਮੇਰੀ ਉਰਦੂ ਅਖਬਾਰ ਨਵੀਸੀ (2007) * ''ਦੇਖ ਬੰਦੇ ਦੇ ਭੇਖ'' (2013) ===ਹੋਰ=== *''ਪਦਮਾ ਦਾ ਪੈਰ'' *''ਉਮਰਾਂ ਦੀ ਖੱਟੀ'' (ਵਿਅਕਤੀ-ਚਿਤਰ) (2007) *''ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸੂਫ਼ੀਖ਼ਾਨੇ'' ===ਸੰਪਾਦਨ=== *[[ਚੌਥੀ ਕੂਟ (ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ)|ਚੌਥੀ ਕੂਟ]] (ਨੌਜਵਾਨ ਕਹਾਣੀਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਚੋਣ,1996) *ਨਾਗ ਲੋਕ (ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ ਦੀ ਕਵਿਤਾ, 1998) *ਦਾਸਤਾਨ (ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ ਦੀ ਆਤਮ ਕਥਾ, 1999) *ਮੁਹੱਬਤਾਂ (ਵਰਜਿਤ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਬਾਰੇ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ) *ਗੰਢਾਂ (ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਹਾਕੇ ਦੀਆਂ ਮਾਨਸਿਕ ਗੰਢਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ, 2003) *ਜੁਗਲਬੰਦੀਆਂ (ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਾਮੁਕ ਵਿਹਾਰ ਦੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ 2005) ==ਸਨਮਾਨ== *[[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ|ਪੰਜਾਬ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ]] 1982 *ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਲੋਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਵਾਰਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ 1986 *[[ਪੰਜਾਬੀ ਅਕਾਦਮੀ ਦਿੱਲੀ|ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ]], ਦਿੱਲੀ 1992 *ਪੰਜਾਬੀ ਅਕਾਦਮੀ, ਦਿੱਲੀ 1994 *[[ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਲੁਧਿਆਣਾ|ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ]], ਲੁਧਿਆਣਾ, 1996 *ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ, 2002 == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * [https://www.punjabikahani.punjabi-kavita.com/PremParkash.php| ਹ਼ੋਰ ਕਹਾਣੀਆਂ]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੇਖਕ]] <references /> lv8njtv4f1vlzl4s7egudn1mkvm7yt9 845440 845422 2026-09-01T11:23:38Z Kuldeepburjbhalaike 18176 /* ਹਵਾਲੇ */ 845440 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ | image =Prem Parkash. Writer. Jalandhar. January 1998.jpg | imagesize = | caption =ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ 1986 ਵਿੱਚ | birth_name = | birth_date = {{birth date|df=y|1932|4|7}} | birth_place = ਬਦੀਨ ਪੁਰ, ਨੇੜੇ ਖੰਨਾ, [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਭਾਰਤ]] | occupation = [[ਕਹਾਣੀਕਾਰ]] | death_date = {{death date and age|2025|3|30|1932|4|7|df=y}} | death_place = | years_active = }} '''ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼''' (7 ਅਪਰੈਲ 1932 - 30 ਮਾਰਚ 2025) ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਸੀ। ਉਹ "1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।"<ref>{{Cite web|url=https://www.paperbackswap.com/Prem-Parkash/author/|title=Prem Parkash: , and a List of Books by Author Prem Parkash|website=www.paperbackswap.com|access-date=2021-05-15}}</ref> ਉਹ ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਖੰਨਵੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ==ਜੀਵਨ ਵੇਰਵੇ== [[File:Amarjit Chandan, Lal S Dil Prem Prakash.1978.jpg|thumb|[[ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ]], [[ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ]] ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ 1978 ਵਿੱਚ]] ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਖੰਨਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਜਦੀਕ ਬਡਗੁਜਰਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਰਿਆਸਤ ਨਾਭਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਮੁਢਲੀ ਵਿਦਿਆ ਅਮਲੋਹ ਤੋਂ ਲਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਏ.ਐਸ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਖੰਨਾ, ਜ਼ਿਲਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ 1949 ਵਿੱਚ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਸਚਿਅਨ ਬੇਸਿਕ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਸਕੂਲ, ਖਰੜ (ਓਦੋਂ ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਬਾਲਾ) ਤੋਂ ਜੇ.ਬੀ.ਟੀ ਕਰ ਲਈ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਬੀ.ਏ ਕਰਨ ਉੱਪਰੰਤ 1963-64 ਵਿੱਚ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦਾ ਡਿਪਲੋਮਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 1966 ਵਿੱਚ ਐਮ.ਏ ਉਰਦੂ ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੇ 1953 ਤੋਂ 1962 ਤੱਕ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਉਰਦੂ ਅਖਬਾਰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਮਿਲਾਪ ਵਿੱਚ (1964 ਤੋਂ 1969 ਤੱਕ) ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਹਿੰਦ ਸਮਾਚਾਰ ਵਿੱਚ 1969 ਤੋਂ 1990 ਤਕ ਸਬ ਐਡੀਟਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 1990 ਤੋਂ ਸਾਹਿਤਕ ਪਰਚਾ 'ਲਕੀਰ' ਕੱਢ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਪਰਚਾ 1970 ਵਿੱਚ ਸੁਰਜੀਤ ਹਾਂਸ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ==ਲਿਖਤਾਂ== ===ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ=== *''ਕੱਚ ਕੜੇ'' (1966) *''ਨਮਾਜ਼ੀ'' (1971) *''ਮੁਕਤੀ'' (1980) *''ਸ਼ਵੇਤਾਂਬਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ'' (1983) *''ਕੁਝ ਅਣਕਿਹਾ ਵੀ'' (1990) - ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਸਨਮਾਨ]] ਵੀ ਮਿਲਿਆ| * ''ਰੰਗਮੰਚ ਉੱਤੇ ਭਿਕਸ਼ੂ'' (1995) *''ਸੁਣਦੈਂ ਖਲੀਫਾ'' (2001) *ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀਆਂ (ਮੁਕਤੀ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਹਾਣੀਆਂ) 1985 *ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ (ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ 1993) *ਕਥਾ ਅਨੰਤ (ਉਦੋਂ ਤਕ ਦੀਆਂ ਕੁਲ 80 ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ) 1995 *ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ (ਮੁਕਤੀ ਰੰਗ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ) 1999 *ਡੈੱਡਲਾਈਨ ਤੇ ਹੋਰ ਕਹਾਣੀਆਂ (2001) ===ਨਾਵਲ=== *''ਦਸਤਾਵੇਜ'' (ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨਕਸਲੀ ਲਹਿਰ ਬਾਰੇ ਚਰਚਿਤ ਨਾਵਲ) ==ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦਾ ਅਧਾਰ ਕਹਾਣੀਆਂ== *ਬੰਗਲਾ *ਮਾੜਾ ਬੰਦਾ<ref>{{Cite web |date=2025-03-30 |title=ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ । ਮਾੜਾ ਬੰਦਾ । ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ |url=https://lafzandapul.com/punjabi-story-marha-banda-prem-parkash/ |url-status=live |access-date=2025-03-30 |website=Lafzan Da Pul {{!}} ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਦਾ ਪੁਲ}}</ref> *ਡਾਕਟਰ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ *ਗੋਈ *ਨਿਰਵਾਣ ===ਆਤਮਕਥਾ=== *''ਬੰਦੇ ਅੰਦਰ ਬੰਦੇ'' (1993) *''ਆਤਮ ਮਾਯਾ'' (2005) *ਮੇਰੀ ਉਰਦੂ ਅਖਬਾਰ ਨਵੀਸੀ (2007) * ''ਦੇਖ ਬੰਦੇ ਦੇ ਭੇਖ'' (2013) ===ਹੋਰ=== *''ਪਦਮਾ ਦਾ ਪੈਰ'' *''ਉਮਰਾਂ ਦੀ ਖੱਟੀ'' (ਵਿਅਕਤੀ-ਚਿਤਰ) (2007) *''ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸੂਫ਼ੀਖ਼ਾਨੇ'' ===ਸੰਪਾਦਨ=== *[[ਚੌਥੀ ਕੂਟ (ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ)|ਚੌਥੀ ਕੂਟ]] (ਨੌਜਵਾਨ ਕਹਾਣੀਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਚੋਣ,1996) *ਨਾਗ ਲੋਕ (ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ ਦੀ ਕਵਿਤਾ, 1998) *ਦਾਸਤਾਨ (ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ ਦੀ ਆਤਮ ਕਥਾ, 1999) *ਮੁਹੱਬਤਾਂ (ਵਰਜਿਤ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਬਾਰੇ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ) *ਗੰਢਾਂ (ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਹਾਕੇ ਦੀਆਂ ਮਾਨਸਿਕ ਗੰਢਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ, 2003) *ਜੁਗਲਬੰਦੀਆਂ (ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਾਮੁਕ ਵਿਹਾਰ ਦੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ 2005) ==ਸਨਮਾਨ== *[[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ|ਪੰਜਾਬ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ]] 1982 *ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਲੋਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਵਾਰਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ 1986 *[[ਪੰਜਾਬੀ ਅਕਾਦਮੀ ਦਿੱਲੀ|ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ]], ਦਿੱਲੀ 1992 *ਪੰਜਾਬੀ ਅਕਾਦਮੀ, ਦਿੱਲੀ 1994 *[[ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਲੁਧਿਆਣਾ|ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ]], ਲੁਧਿਆਣਾ, 1996 *ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ, 2002 == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * [https://www.punjabikahani.punjabi-kavita.com/PremParkash.php| ਹ਼ੋਰ ਕਹਾਣੀਆਂ]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == ਹਵਾਲੇ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1932]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2025]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] p3pcxv1elxhcrwx9wuxm2ro97b6oprd 0 39985 845399 763631 2026-09-01T09:50:36Z ~2026-47535-49 61767 /* */ 845399 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | native_name = | honorific-prefix = <!-- Do not add any styles/titles here per [[WP:NCIN]] --> | honorific-suffix = <!-- Do not add any styles/titles here per [[WP:NCIN]] --> | image = Shri Narendra Modi, Prime Minister of India.jpg <!-- Do not change without leaving a talk in the Talk page --> | caption = ਅਧਿਕਾਰਤ ਚਿੱਤਰ, 2023 | order = | office = ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ | president = *[[ਪ੍ਰਨਬ ਮੁਖਰਜੀ]]<br /> (2014 - 2017) *[[ਰਾਮ ਨਾਥ ਕੋਵਿੰਦ]]<br /> (2017 - 2022) *[[ਦ੍ਰੋਪਦੀ ਮੁਰਮੂ]]<br /> (2022 - ਹੁਣ) | 1blankname = ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ | 1namedata = *[[ਮੁਹੰਮਦ ਹਾਮਿਦ ਅੰਸਾਰੀ]]<br />(2014 - 2017) *[[ਵੈਂਕਈਆ ਨਾਇਡੂ|ਐੱਮ. ਵੈਂਕਈਆ ਨਾਇਡੂ]]<br />(2017 - 2022) *[[ਜਗਦੀਪ ਧਨਖੜ]](2022 - ਵਰਤਮਾਨ) | term_start = 26 ਮਈ 2014 | term_end = | predecessor = [[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] {{Collapsed infobox section begin|ਹੋਰ ਮੰਤਰਾਲੇ}} | 1blankname1 = ਮੰਤਰਾਲੇ ਅਤੇ ਵਿਭਾਗ | 1namedata1 = ਕਰਮਚਾਰੀ, ਜਨਤਕ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਅਤੇ ਪੈਨਸ਼ਨਾਂ, ਪੁਲਾੜ ਵਿਭਾਗ, ਪਰਮਾਣੂ ਊਰਜਾ ਵਿਭਾਗ | term_start1 = 26 ਮਈ 2014 | term_end1 = | predecessor1 = [[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] {{Collapsed infobox section end}} | office2 = [[ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸਦਨ ਦਾ ਨੇਤਾ|ਸਦਨ ਦਾ ਨੇਤਾ, ਲੋਕ ਸਭਾ]] | 1blankname2 = [[ਲੋਕ ਸਭਾ ਦਾ ਸਪੀਕਰ|ਸਪੀਕਰ]] | 1namedata2 = *[[ਸੁਮਿਤਰਾ ਮਹਾਜਨ]]<br />(2014 - 2019) *[[ਓਮ ਬਿਰਲਾ]]<br />(2019 - 2024) | deputy2 = | term_start2 = 26 ਮਈ 2014 | predecessor2 = ਸੁਸ਼ੀਲਕੁਮਾਰ ਸ਼ਿੰਦੇ | office4 = 14ਵਾਂ ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ | governor4 = {{unbulleted list|[[ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਭੰਡਾਰੀ]]|[[ਕੈਲਾਸ਼ਪਤੀ ਮਿਸ਼ਰਾ]]|[[ਬਲਰਾਮ ਜਾਖੜ]]|[[ਨਵਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਸ਼ਰਮਾ]]|[[ਸ. ਐੱਸ. ਜਮੀਰ]]|[[ਕਮਲਾ ਬੈਨੀਵਾਲ]]}} | term_start4 = 7 ਅਕਤੂਬਰ 2001 | term_end4 = 22 ਮਈ 2014 | predecessor4 = ਕੇਸ਼ੂਭਾਈ ਪਟੇਲ | successor4 = ਆਨੰਦੀਬੇਨ ਪਟੇਲ | office3 = [[ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਲੋਕ ਸਭਾ]] | constituency3 = [[ਵਾਰਾਣਸੀ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਵਾਰਾਣਸੀ]] | term_start3 = 5 ਜੂਨ 2014 | term_end3 = | predecessor3 = ਮੁੁਰਲੀ ਮਨੋਹਰ ਜੋਸ਼ੀ | successor3 = | office5 = [[ਗੁਜਰਾਤ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਦਾ [[ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ (ਭਾਰਤ)|ਮੈਂਬਰ]] | constituency5 = ਮਹੀਨਗਰ | term_start5 = 15 ਦਸੰਬਰ 2002 | term_end5 = 16 ਮਈ 2014 | predecessor5 = [[ਕਮਲੇਸ਼ ਪਟੇਲ]] | successor5 = [[ਸੁਰੇਸ਼ ਪਟੇਲ]] | constituency6 = ਰਾਜਕੋਟ ਪੱਛਮੀ | term_start6 = 24 ਫਰਵਰੀ 2002 | term_end6 = 19 ਜੁਲਾਈ 2002 | predecessor6 = [[ਵਾਜੂਭਾਈ ਵਾਲਾ]] | successor6 = ਵਾਜੂਭਾਈ ਵਾਲਾ | office7 = [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] ਦਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ | term_start7 = 1998 | term_end7 = 2001 | successor7 = [[ਸੰਜੈ ਜੋਸ਼ੀ]] | predecessor7 = ਕੁਸ਼ਾਭਾਊ ਠਾਕਰੇ | birth_name = ਨਰਿੰਦਰਭਾਈ ਦਮੋਦਰਦਾਸ ਮੋਦੀ | birth_date = {{birth date and age|1950|9|17|df=y}} | birth_place = [[ਵਡਨਗਰ]], [[ਬੰਬਈ ਰਾਜ]], [[ਭਾਰਤ]] (ਮੌਜੂਦਾ [[ਗੁਜਰਾਤ]]) | party = [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] | spouse = [[ਜਸ਼ੋਦਾਬੇਨ ਮੋਦੀ]] ({{abbr|ਵਿ.|ਵਿਆਹ}}&nbsp;1968; estranged)<ref name=ndtvchild>{{#invoke:Cite web|| url=https://www.ndtv.com/elections-news/jashodaben-named-by-narendra-modi-as-his-wife-prays-for-him-to-become-pm-557031?&tb_cb=1 |title = Jashodaben, named by Narendra Modi as his wife, prays for him to become PM |agency=[[Press Trust of India]] |date=11 April 2014 |publisher=[[NDTV]] |access-date=12 June 2020 |archive-url=https://archive.today/20200717104500/https://www.ndtv.com/elections-news/jashodaben-named-by-narendra-modi-as-his-wife-prays-for-him-to-become-pm-557031 |archive-date=17 July 2020}}</ref> | father = <!-- Do not add non-notable relatives --> | mother = <!-- Do not add non-notable relatives --> | residence = [[7, ਲੋਕ ਕਲਿਆਣ ਮਾਰਗ]], ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਦਿੱਲੀ, ਭਾਰਤ{{efn|Previously known as 7, Race Course Road}} | nationality = ਭਾਰਤੀ | alma_mater = [[ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] [[ਬੀਏ]])<br />[[ਗੁਜਰਾਤ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] (ਐੱਮਏ) | signature = Signature of Narendra Modi (Hindi).svg | website = {{bulletedlist|{{URL|narendramodi.in|ਨਿੱਜੀ}}|{{URL|pmindia.gov.in|ਅਧਿਕਾਰਤ}}}} | module = {{Listen|pos=center|embed=yes|filename=Narendra Modi voice.ogg|title=ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼|type=speech|description=ਕੋਵਿਡ-19 ਮਹਾਮਾਰੀ ਬਾਰੇ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ<br/>19 ਮਾਰਚ 2020 ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ}} }} '''ਨਰਿੰਦਰ ਦਾਮੋਦਰਦਾਸ ਮੋਦੀ''' '''भ्रष्ट भारत chor है शिक्षा का बलात्kari Discontinued Narendra Modi द्रविड़ kaladhrn arumugam annamalai university फर्जी staff selection commission सही select किए गए answer को भी बदल डालता है(1)pgportal PMOPG/E/2018/0362960 to (2018071926Pgms.delhi.gov.in),PMOPG/E/2023/0187123(2)Chitra education services(2018129303Pgms.delhi.gov.in)C1/14,sheesha gawdaun,Rama park,Dwarka mod frauded ₹1,70,000 puja Gupta/toni himani pal/kanchan bjp Khushboo Malik vinay Ankit Sanju/Sumit gurjar Sonia yadav kishore Contact on 9891334499,7834977834,9999826405,9891464680 (3)technobudy(2018072702Pgms.delhi.gov.in)fraud training Gaurav Kumar तम्बाकूवाला took ₹10,000universal telecom pvt.ltd.₹10,000extra for working a-100,3rd floor,opp.metro pillar 747 uttam nagar(4)person named manhotra spoke about giving job an agent of shine.com frauded ₹10,750.account name-sunrise services Account no.-1709002100010621 email- document underscore shine@India.com,rahulrajraushan31@gmail.com Token no -201804060022(biharpolice.in/)(5) chor सिंह चौधरी ITI JAIL road Delhi 2022 welder चो र harsh kumar threat to withdraw atm money Umesh Kumar Goyal dairy Delhi yogesh qutab vihar sunder krishnlal chawla dwarka Delhi ₹55,500 frauded axis ATM 40 foota road Uttam Nagar Delhi hc basuki yadav refused get atm cctv footage yashwant sehwag ramtek yadav shushil yadav frauds to close the case narpat Singh cbi atm anil/Manoj Singh sonam Singh golden pankaj Chaudhary menka Madhu Khushboo Sanjay balashankar vikasnagarextn moha'''(ਜਨਮ 17 ਸਤੰਬਰ 1950) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਹਨ ਜੋਂ ਮਈ 2014 ਤੋਂ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ 14ਵੇਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੋਦੀ 2001 ਤੋਂ 2014 ਤੱਕ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸਨ। ਮੋਦੀ [[ਵਾਰਾਣਸੀ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਵਾਰਾਣਸੀ]] ਤੋਂ [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਦੇ ਸਦੱਸ ਹਨ। ਉਹ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] ਅਤੇ [[ਰਾਸ਼ਟਰੀਆ ਸਵੈਮ ਸੇਵਕ ਸੰਘ|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਵੈਮ ਸੇਵਕ ਸੰਘ]] ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹਨ, ਜੋ ਇੱਕ ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਅਰਧ ਸੈਨਿਕ ਸਵੈਸੇਵੀ ਸੰਗਠਨ ਹੈ। [[2024 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|2024 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿਚ [[ਕੌਮੀ ਜਮਹੂਰੀ ਗਠਜੋੜ|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਮਹੂਰੀ ਗਠਜੋੜ]] ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ|ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਸਰੇ ਐਸੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਹਨ ਜੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ।<ref>{{Cite web |date=2024-06-09 |title=ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਦਾ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕ ਸਮਾਗਮ : ਮੋਦੀ ਦੇ 72 ਮੈਂਬਰੀ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸ-ਕਿਸ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਥਾਂ |url=https://www.bbc.com/punjabi/articles/c144xj7nedqo |access-date=2024-06-10 |website=BBC News ਪੰਜਾਬੀ |language=pa}}</ref><ref>{{Cite web |last=singh |first=sukhwinder |date=2024-06-10 |title=ਮੋਦੀ ਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਹਲਫ਼ ਲਿਆ |url=https://www.punjabitribuneonline.com/news/nation/modi-took-oath-as-the-prime-minister-for-the-third-time-in-a-row-2 |access-date=2024-06-10 |website=Punjabi Tribune |language=en-US}}</ref> ਉਹ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਹਨ। ਮੋਦੀ ਦਾ ਜਨਮ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਦੇ ਵਡਨਗਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਆਰਐਸਐਸ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਵਡਨਗਰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਚਾਹ ਵੇਚਣ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦੇ ਉਸ ਦੇ ਖਾਤੇ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਨਾਲ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਜਸ਼ੋਦਾਬੇਨ ਮੋਦੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਸਿਰਫ ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੋੜ ਸੀ। ਮੋਦੀ 1971 ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਆਰਐਸਐਸ ਲਈ ਇੱਕ ਫੁੱਲ-ਟਾਈਮ ਵਰਕਰ ਬਣ ਗਿਆ। 1975 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਵੱਲੋਂ [[ਐਮਰਜੈਂਸੀ (ਭਾਰਤ)|ਐਮਰਜੈਂਸੀ]] ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਲੁਕ ਗਏ। ਆਰਐਸਐਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ 1985 ਵਿੱਚ ਭਾਜਪਾ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੇ 2001 ਤੱਕ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੱਕ ਵਧਿਆ। ਮੋਦੀ ਨੇ [[2014 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|2014 ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਆਮ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਸਦਨ, [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਵਿੱਚ ਬਹੁਮਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ; 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਪਾਰਟੀ ਲਈ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ 'ਤੇ ਖਰਚ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਯੋਜਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਥਾਂ ਨੀਤੀ ਆਯੋਗ ਬਣਾ ਕੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਕੀਤਾ। ਮੋਦੀ ਨੇ ਇੱਕ ਉੱਚ-ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਸਵੱਛਤਾ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਨੋਟਬੰਦੀ|2016 ਵਿੱਚ ਉੱਚ-ਮੁੱਲ ਵਾਲੇ ਬੈਂਕ ਨੋਟਾਂ ਦੇ ਨੋਟਬੰਦੀ]] ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ [[ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਟੈਕਸ]] ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਕਿਰਤ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਾਂ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੋਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਥਿਤ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਕੈਂਪ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ [[2019 ਦੇ ਬਾਲਾਕੋਟ ਹਵਾਈ ਹਮਲੇ]] ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ: ਹਵਾਈ ਹਮਲਾ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਅਪੀਲ ਸੀ। ਮੋਦੀ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਨੇ [[2019 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਦੂਜੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਵਿਵਾਦਿਤ [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਖੇਤਰ ਦੇ ਇੱਕ ਭਾਰਤ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਹਿੱਸੇ, ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਰਜੇ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਸੋਧ ਕਾਨੂੰਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੋਏ, ਅਤੇ 2020 ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਦੰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਤਿੰਨ ਵਿਵਾਦਗ੍ਰਸਤ ਖੇਤੀ ਕਾਨੂੰਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਧਰਨੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮੋਦੀ ਨੇ [[ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਮਹਾਮਾਰੀ 2019|ਕੋਵਿਡ-19]] ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਪ੍ਰਤੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ [[ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ|ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ]] ਦੇ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ 4.7 ਮਿਲੀਅਨ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ==ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ== '''ਨਰਿੰਦਰ ਦਾਮੋਦਰਦਾਸ ਮੋਦੀ''' ਦਾ ਜਨਮ 17 ਸਤੰਬਰ 1950 ਨੂੰ [[ਵਡਨਗਰ]], [[ਮਹਿਸਾਣਾ ਜ਼ਿਲੇ]], [[ਬੰਬਈ ਰਾਜ]] (ਮੌਜੂਦਾ [[ਗੁਜਰਾਤ]]) ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਗੁਜਰਾਤੀ ਲੋਕ|ਗੁਜਰਾਤੀ]] [[ਹਿੰਦੂ]] ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਦਾਮੋਦਰਦਾਸ ਮੂਲਚੰਦ ਮੋਦੀ (ਸੀ. 1915-1989) ਅਤੇ ਹੀਰਾਬੇਨ ਮੋਦੀ (1923-2022) ਦੇ ਘਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਛੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੀਜਾ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਮੋਢ-ਘਾਂਚੀ-ਤੇਲੀ (ਤੇਲ-ਪ੍ਰੇਸ਼ਰ) ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ [[ਹੋਰ ਪਛੜੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ]] ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title='ਮੋਦੀ ਤੇਲੀ-ਘਾਚੀ ਓਬੀਸੀ ਹੈ': ਭਾਜਪਾ |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Modi-is-a-Teli-Ghanchi-OBC-BJP/articleshow/34084111.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20161206064221/http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Modi-is-a-Teli-Ghanchi-OBC-BJP/articleshow/34084111.cms |archive-date=17 February 2017 |website=ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ}}</ref><ref>{{Cite web |last=ਘਈ |first=ਰਜਤ |date=19 June 2017 |title="ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ: ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਉੱਚ-ਜਾਤੀ, ਹਿੰਦੂ ਮਾਮਲਾ" |url=http://www.business-standard.com/article/opinion/the-office-of-prime-minister-a-largely-north-indian-upper-caste-hindu-affair-114050700846_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170619200229/http://www.business-standard.com/article/opinion/the-office-of-prime-minister-a-largely-north-indian-upper-caste-hindu-affair-114050700846_1.html |archive-date=19 May 2017 |website=ਬਿਜ਼ਨਸ ਸਟੈਂਡਰਡ ਇੰਡੀਆ}}</ref> ਮੋਦੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਵਡਨਗਰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] ਦੇ ਪਲੇਟਫਾਰਮ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਚਾਹ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਦੇ ਸਬੂਤ ਇਸ ਕਥਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੋਦੀ ਨੇ 1967 ਵਿੱਚ ਵਡਨਗਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਉੱਚ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ; ਉਸਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਔਸਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਉਤਸੁਕ, ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਬਹਿਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ। ਉਸਨੇ ਥੀਏਟਰਿਕ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਉਣ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਕਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਮੋਦੀ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਵੈਮ ਸੇਵਕ ਸੰਘ (ਆਰ.ਐੱਸ.ਐੱਸ.) ਨਾਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਥਾਨਕ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ (ਸਿਖਲਾਈ ਸੈਸ਼ਨਾਂ) ਵਿਚ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉੱਥੇ, ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਰਾਓ ਇਨਾਮਦਾਰ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੋਦੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਾਲਸਵਯਮਸੇਵਕ (ਜੂਨੀਅਰ ਕੈਡੇਟ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਰਐਸਐਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਮੋਦੀ ਆਰਐਸਐਸ ਨਾਲ ਸਿਖਲਾਈ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਜਨ ਸੰਘ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਸੰਤ ਗਜੇਂਦਰਗੜਕਰ ਅਤੇ ਨਥਾਲਾਲ ਜਾਗੜਾ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1980 ਵਿੱਚ ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਗੁਜਰਾਤ ਇਕਾਈ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਨਰੇਂਦਰ ਮੋਦੀ ਦੀ ਜਾਤ ਦੇ ਇੱਕ ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਜਸ਼ੋਦਾਬੇਨ ਚਿਮਨਲਾਲ ਮੋਦੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ<ref>{{Cite web |date= |title="ਜਸ਼ੋਦਾਬੇਨ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਰੱਖਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਨ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।" |url=https://www.ndtv.com/elections-news/jashodaben-named-by-narendra-modi-as-his-wife-prays-for-him-to-become-pm-557031?&tb_cb=1 |archive-url=https://archive.today/20200717104500/https://www.ndtv.com/elections-news/jashodaben-named-by-narendra-modi-as-his-wife-prays-for-him-to-become-pm-557031 |archive-date=12 ਜੂਨ 2020 |access-date= |website=NDTV}}</ref>, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਉਦੋਂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਉਹ 17 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ 18 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਘਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਜੋੜੇ ਨੇ ਕਦੇ ਤਲਾਕ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਪਰ ਵਿਆਹ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਉਸਦੇ ਜਨਤਕ ਘੋਸ਼ਣਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਪ੍ਰੈਲ 2014 ਵਿੱਚ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚੋਣ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਸੱਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਮੋਦੀ ਨੇ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਵਿਆਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਜਸ਼ੋਦਾਬੇਨ ਸੀ। ਇਹ ਵਿਆਹ ਲਿੰਗ ਰਹਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਮੋਦੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੱਖਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪੁਰਾਤਨਵਾਦੀ ਆਰਐਸਐਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਮੋਦੀ ਨੇ ਅਗਲੇ ਦੋ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ। ਇੰਟਰਵਿਊਆਂ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਿੰਦੂ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ: ਕੋਲਕਾਤਾ ਨੇੜੇ ਬੇਲੂਰ ਮਠ, ਅਲਮੋੜਾ ਵਿੱਚ ਅਦਵੈਤ ਆਸ਼ਰਮ, ਅਤੇ ਰਾਜਕੋਟ ਵਿੱਚ ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮਿਸ਼ਨ। ਹਰੇਕ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਠਹਿਰਨ ਥੋੜਾ ਜਿਹਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੀ ਕਾਲਜ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ। ਮੋਦੀ ਦੇ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰਿਹਾ ਹੈ। 1968 ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ, ਮੋਦੀ ਬੇਲੂਰ ਮੱਠ ਪਹੁੰਚੇ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸਿਲੀਗੁੜੀ ਅਤੇ ਗੁਹਾਟੀ ਵਿੱਚ ਰੁਕਦੇ ਹੋਏ ਕਲਕੱਤਾ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਅਸਾਮ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਹ ਅਲਮੋੜਾ ਵਿੱਚ ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਸ਼ਰਮ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ 1968 ਤੋਂ 1969 ਤੱਕ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਹੀਂ ਗੁਜਰਾਤ ਪਰਤਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1969 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂ 1970 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਫੇਰੀ ਲਈ ਵਡਨਗਰ ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਚਾਚੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਸਟੇਟ ਰੋਡ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਚਾਚੇ ਦੀ ਕੰਟੀਨ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਵਿੱਚ, ਮੋਦੀ ਨੇ ਇਨਾਮਦਾਰ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੇਡਗੇਵਾਰ ਭਵਨ (ਆਰਐਸਐਸ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ) ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੀ, ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦਾ ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਕੀਤਾ। ਬਾਲਗ ਵਜੋਂ ਮੋਦੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸਿਆਸੀ ਸਰਗਰਮੀ 1971 ਵਿੱਚ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਲੜਨ ਲਈ ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਨਸੰਘ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮੁਕਤੀ ਬਾਹਨੀ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਹਮਾਇਤ ਦੇਣ ਤੋਂ ਵਰਜਿਆ; ਮੋਦੀ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਹਾੜ ਜੇਲ 'ਚ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 1971 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੋਦੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਾਚੇ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਇਨਾਮਦਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਰਐਸਐਸ ਲਈ ਫੁੱਲ-ਟਾਈਮ ਪ੍ਰਚਾਰਕ (ਪ੍ਰਚਾਰਕ) ਬਣ ਗਏ। ਜੰਗ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੋਦੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਹਿੰਸਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਇਸ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਕਾਰਨ ਇਨਾਮਦਾਰ ਨੇ ਮੋਦੀ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦੇਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਮੋਦੀ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ, ਉਹ ਉਸ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿਆਸੀ ਜੰਗ ਛੇੜ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। 1978 ਵਿੱਚ, ਮੋਦੀ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਓਪਨ ਲਰਨਿੰਗ ਤੋਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਤੀਜੀ ਜਮਾਤ ਨਾਲ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ 1983 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਗੁਜਰਾਤ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਇੱਕ ਬਾਹਰੀ ਦੂਰੀ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਜੋਂ ਪਹਿਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਅਕ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵਿਵਾਦ ਹੈ। ==ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਅਤੇ ਭਾਜਪਾ== ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸ੍ਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਆਗੂ ਸ੍ਰੀ [[ਲਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਡਵਾਨੀ]] ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੌਰਾਨ ਸ੍ਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੇ ਗੁਪਤਵਾਸ ਰਹਿ ਕੇ ਸੰਘ ਅਤੇ ਭਾਜਪਾ ਲਈ ਕਾਫੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 1987 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਭਾਜਪਾ ਦਾ ਜਥੇਬੰਦਕ ਸਕੱਤਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਸਦਕਾ 1987 ਵਿੱਚ ਭਾਜਪਾ ਨੇ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਮਿਊਂਸਪਲ ਕਮੇਟੀ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਐਲ. ਕੇ. ਅਡਵਾਨੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੋਰ ਵਧ ਗਿਆ। 1991 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਮੋਦੀ ਨੇ ਹੀ ਐਲ. ਕੇ. ਅਡਵਾਨੀ ਨੂੰ ਇਹ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਗਾਂਧੀਨਗਰ ਤੋਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੀ ਚੋਣ ਲੜਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਐਲ. ਕੇ. ਅਡਵਾਨੀ ਲਗਾਤਾਰ ਗਾਂਧੀਨਗਰ ਤੋਂ ਹੀ ਚੋਣ ਲੜਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਮੰਦਿਰ ਅੰਦੋਲਨ ਵੇਲੇ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਐਲ. ਕੇ. ਅਡਵਾਨੀ ਨੇ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਸ੍ਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਕੰਮ ਬੜੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹਿਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਐਲ. ਕੇ. ਅਡਵਾਨੀ ਦੇ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਨੇੜੇ ਹੋ ਗਏ। == ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ == ===== ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲ ===== 2001 ਵਿੱਚ, ਕੇਸ਼ੂਭਾਈ ਪਟੇਲ ਦੀ ਸਿਹਤ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਜਪਾ ਨੇ ਉਪ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਸੀਟਾਂ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਸੱਤਾ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਅਤੇ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਏ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਪਟੇਲ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ 2001 ਵਿੱਚ ਭੁਜ ਵਿੱਚ ਆਏ ਭੂਚਾਲ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੁਆਰਾ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਅਹੁਦੇ ਲਈ ਨਵੇਂ ਉਮੀਦਵਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਮੋਦੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਟੇਲ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਭਰਮ, ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਅਡਵਾਨੀ ਪਟੇਲ ਨੂੰ ਬੇਦਖਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਮੋਦੀ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਦੀ ਘਾਟ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਤ ਸਨ। ਮੋਦੀ ਨੇ ਪਟੇਲ ਦੇ ਉਪ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਡਵਾਨੀ ਅਤੇ ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ "ਗੁਜਰਾਤ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੋਣਗੇ ਜਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ"। 3 ਅਕਤੂਬਰ 2001 ਨੂੰ, ਮੋਦੀ ਨੇ ਪਟੇਲ ਦੀ ਥਾਂ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਭਾਜਪਾ ਨੂੰ ਦਸੰਬਰ 2002 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ। 7 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ, ਮੋਦੀ ਨੇ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ ਅਤੇ ਉਹ 24 ਫਰਵਰੀ 2002 ਨੂੰ ਰਾਜਕੋਟ II ਹਲਕੇ ਦੀ ਉਪ ਚੋਣ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਅਸ਼ਵਿਨ ਮਹਿਤਾ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਗੁਜਰਾਤ ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ===== ਦੰਗੇ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ===== 2001 ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਜੇ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਦਫ਼ਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ]] ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਕੇਸ਼ੂਭਾਈ ਪਟੇਲ ਦੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਐਲ. ਕੇ. ਅਡਵਾਨੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜਾ ਕੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ। 2002 ਵਿੱਚ '''[[ਗੋਧਰਾ ਕਾਂਡ]]''' ਵਾਪਰ ਗਿਆ, ਜਿਥੇ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਦੇ ਇੱਕ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚ ਦਰਜਨਾਂ ਕਾਰਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਫੂਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਫ਼ਿਰਕੂ ਫਸਾਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਲਗਭਗ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ। [[ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ]] ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਾਂਚ ਟੀਮ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਨਅਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੂੰਜੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਰਮਦਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪਹੁੰਚਾਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਦੀ ਵਿਕਾਸ ਦਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਾਫੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਦੀ ਗਈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਤ ਭਾਜਪਾ ਨੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਉਹ ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ। ===== ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਕਾਰਜਕਾਲ ===== ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਮੋਦੀ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇਣ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਰਾਜਨੇਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਵਿੜ ਮੁਨੇਤਰ ਕੜਗਮ ਅਤੇ ਤੇਲਗੂ ਦੇਸ਼ਮ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨੇਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ - ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਮਹੂਰੀ ਗਠਜੋੜ ਵਿੱਚ ਭਾਈਵਾਲ - ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੇ ਸੰਸਦ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ। ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ. ਮੋਦੀ ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 2002 ਵਿੱਚ ਗੋਆ ਵਿੱਚ ਬੀਜੇਪੀ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਦੀ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਅਸਤੀਫਾ ਸੌਂਪਿਆ ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੋਟਰ ਅਜੇ ਵੀ ਉਜਾੜੇ ਗਏ ਹਨ, ਮੋਦੀ ਦਸੰਬਰ 2002 ਤੱਕ ਚੋਣਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਰਹੇ। ਚੋਣ ਵਿੱਚ, ਭਾਜਪਾ ਨੇ 182 ਮੈਂਬਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ 127 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ। ਮੋਦੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੌਰਾਨ ਮੁਸਲਿਮ ਵਿਰੋਧੀ ਬਿਆਨਬਾਜ਼ੀ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਭਾਜਪਾ ਨੇ ਵੋਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਧਰੁਵੀਕਰਨ ਤੋਂ ਲਾਭ ਉਠਾਇਆ। ਮੋਦੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤੀ ਹੰਕਾਰ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਇੱਕ ਰਣਨੀਤੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਜਪਾ ਨੇ ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ 182 ਸੀਟਾਂ - ਦੋ ਤਿਹਾਈ ਬਹੁਮਤ - ਵਿੱਚੋਂ 127 ਜਿੱਤੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਉਮੀਦਵਾਰ ਯਤਿਨ ਓਜ਼ਾ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਮਨੀਨਗਰ ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। 22 ਦਸੰਬਰ 2002 ਨੂੰ ਮੋਦੀ ਨੇ ਦੂਜੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਲਈ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ। ਮੋਦੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਬਿਆਨਬਾਜ਼ੀ ਹਿੰਦੂਤਵ ਤੋਂ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਵੱਲ ਹੋ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਸੰਘ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਸੰਘ (ਬੀਕੇਐਸ) ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਹਿੰਦੂ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ (ਵੀਐਚਪੀ) ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਬੀਕੇਐਸ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਮੋਦੀ ਨੇ ਬੀਕੇਐਸ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਬੇਦਖਲ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਗਾਂਧੀਨਗਰ ਵਿੱਚ 200 ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਢਾਹੁਣ ਦੇ ਉਸਦੇ ਫੈਸਲੇ ਨੇ ਵੀਐਚਪੀ ਨਾਲ ਦਰਾਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੋਦੀ ਨੇ ਕੁਝ ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਬਣਾਏ ਰੱਖੇ। ਉਸਨੇ ਦੀਨਾਨਾਥ ਬੱਤਰਾ ਦੁਆਰਾ 2014 ਦੀ ਇੱਕ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕ ਲਈ ਇੱਕ ਮੁਖਬੰਧ ਲਿਖਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੈਰ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਟੈਸਟ-ਟਿਊਬ ਬੇਬੀਜ਼ ਸਮੇਤ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਮੋਦੀ ਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਆਲੋਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ ਨੇ 2004 ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਾਜਪਾਈ ਨੇ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਚੋਣ ਹਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੋਦੀ ਨੂੰ ਅਹੁਦਾ ਛੱਡਣਾ ਇੱਕ ਗਲਤੀ ਸੀ। ਦੰਗੇ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਵੀ ਮੋਦੀ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਾਂ 'ਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਏ; ਯੂਐਸ ਸਟੇਟ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਤਹਿਤ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਵੀਜ਼ਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ। ਯੂਕੇ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ (ਈਯੂ) ਨੇ ਮੋਦੀ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਮੋਦੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਵੱਲ ਵਧਿਆ, ਯੂਕੇ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ ਨੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਕਤੂਬਰ 2012 ਅਤੇ ਮਾਰਚ 2013 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਅਤੇ 2014 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਾਬੰਦੀ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ.ਸੀ. 2007 ਦੀਆਂ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਅਤੇ 2009 ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਭਾਜਪਾ ਨੇ ਅੱਤਵਾਦ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਬਿਆਨਬਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕੀਤਾ। ਮੋਦੀ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀ 2002 ਦੇ ਅੱਤਵਾਦ ਰੋਕੂ ਕਾਨੂੰਨ ਵਰਗੇ "ਅੱਤਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਦੀ ਝਿਜਕ" ਲਈ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। 2007 ਵਿੱਚ, ਮੋਦੀ ਨੇ ਕਰਮਯੋਗ ਲਿਖਿਆ, ਇੱਕ 101 ਪੰਨਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬਚਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੱਥੀਂ ਮੈਲਾ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਲਚਿੰਗ ਦਲਿਤਾਂ ਦੀ ਉਪ-ਜਾਤੀ ਵਾਲਮੀਕਾਂ ਲਈ ਇੱਕ "ਰੂਹਾਨੀ ਅਨੁਭਵ" ਹੈ। ਚੋਣ ਜ਼ਾਬਤਾ ਲੱਗਣ ਕਾਰਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਵੰਬਰ 2008 ਦੇ ਮੁੰਬਈ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਜਰਾਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ 30 ਹਾਈ-ਸਪੀਡ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਦੀ ਤਾਇਨਾਤੀ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਕੀਤਾ। ਜੁਲਾਈ 2007 ਵਿੱਚ, ਮੋਦੀ ਨੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਲਗਾਤਾਰ 2,063 ਦਿਨ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸ ਅਹੁਦੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਜਪਾ ਨੇ 182 ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਸੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 122 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹਿੰਦੂਤਵ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, 2007 ਅਤੇ 2012 ਦੀਆਂ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਦੀ ਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੇ ਤੱਤ ਸਨ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਹਿੰਦੂ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੀ 2012 ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੌਰਾਨ, ਮੋਦੀ ਨੇ ਦੋ ਵਾਰ ਮੁਸਲਿਮ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤੋਹਫੇ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਦਾਊਦੀ ਬੋਹਰਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਬਣਾਏ ਰੱਖੇ ਸਨ। ਮੋਦੀ ਦੀ 2012 ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਅਫਜ਼ਲ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੋਹਰਾਬੂਦੀਨ ਸ਼ੇਖ ਦੀ ਮੌਤ ਸਮੇਤ ਧਾਰਮਿਕ ਧਰੁਵੀਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਭਾਜਪਾ ਨੇ 2012 ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੁਸਲਿਮ ਉਮੀਦਵਾਰ ਨੂੰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ। 2012 ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੌਰਾਨ, ਮੋਦੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤ ਰਾਜ ਨਾਲ ਪਛਾਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੌਰਾਨ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੀ ਗਈ ਰਣਨੀਤੀ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਭਾਰਤ ਦੁਆਰਾ ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। 2012 ਦੀਆਂ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਮੋਦੀ ਨੇ ਹੋਲੋਗ੍ਰਾਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਨੇ 2014 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਹਰਾਇਆ। ਮੋਦੀ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਸ਼ਵੇਤਾ ਭੱਟ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਮਨੀਨਗਰ ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਭਾਜਪਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣਾ ਬਹੁਮਤ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ 182 ਵਿੱਚੋਂ 115 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਚੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੋਦੀ ਨੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਮਨੀਨਗਰ ਲਈ ਵਿਧਾਇਕ ਵਜੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਆਨੰਦੀਬੇਨ ਪਟੇਲ ਮੋਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ। ===== ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ===== ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਮੋਦੀ ਨੇ ਨਿੱਜੀਕਰਨ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਆਰਐਸਐਸ ਦੇ ਫਲਸਫੇ ਦੇ ਉਲਟ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿੱਜੀਕਰਨ ਵਿਰੋਧੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਵਿਰੋਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਮੋਦੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਪਾਰਕਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 2007 ਦੇ ਵਾਈਬ੍ਰੈਂਟ ਗੁਜਰਾਤ ਸੰਮੇਲਨ ਦੌਰਾਨ, ₹6.6 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ (₹17 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਜਾਂ 2020 ਵਿੱਚ US $210 ਬਿਲੀਅਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ) ਦੇ ਰੀਅਲ-ਐਸਟੇਟ ਨਿਵੇਸ਼ ਸੌਦਿਆਂ 'ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਪਟੇਲ ਅਤੇ ਮੋਦੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਭੂਮੀਗਤ ਜਲ ਸੰਭਾਲ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਿੱਚ ਗੈਰ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। ਦਸੰਬਰ 2008 ਤੱਕ, 500,000 ਢਾਂਚੇ ਬਣਾਏ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 113,738 ਚੈਕ ਡੈਮ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਰੀਚਾਰਜ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। 2004 ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਘਟਣ ਵਾਲੀਆਂ 112 ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 60 ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਨੇ 2010 ਤੱਕ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਰਾਜ ਦਾ ਜੈਨੇਟਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੋਧਿਆ ਹੋਇਆ ਕਪਾਹ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਕਪਾਹ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਉਛਾਲ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਅਰਧ-ਸੁੱਕੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ 2001 ਤੋਂ 2007 ਤੱਕ ਔਸਤਨ 9.6 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੀ ਦਰ ਨਾਲ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ। ਮੱਧ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਸਿੰਚਾਈ ਦੇ ਉਪਾਅ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਸਰੋਵਰ ਡੈਮ, ਘੱਟ ਸਫਲ ਰਹੇ। ਸਰਦਾਰ ਸਰੋਵਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨੇ ਇਰਾਦੇ ਦੇ ਸਿਰਫ 4-6% ਰਕਬੇ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਕੀਤੀ। 2008 ਵਿੱਚ, ਮੋਦੀ ਨੇ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਟਾਟਾ ਮੋਟਰਜ਼ ਨੂੰ ਨੈਨੋ ਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪਲਾਂਟ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਟਾਟਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਈ ਹੋਰ ਕੰਪਨੀਆਂ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਹਰ ਪਿੰਡ ਤੱਕ ਬਿਜਲੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਲਗਭਗ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲਈ ਹੈ। ਮੋਦੀ ਨੇ ਰਾਜ ਦੀ ਬਿਜਲੀ ਵੰਡ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਗੁਜਰਾਤ ਨੇ ਜੋਤੀਗ੍ਰਾਮ ਯੋਜਨਾ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਬਿਜਲੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪੇਂਡੂ ਬਿਜਲੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਬਿਜਲੀ ਨੂੰ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਸਿੰਚਾਈ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਸ਼ਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸਦੀ ਲਾਗਤ ਘਟਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਮੁਢਲਾ ਵਿਰੋਧ ਉਦੋਂ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਲਾਭ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਿਜਲੀ ਸਪਲਾਈ ਸਥਿਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਪਰ, ਇੱਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਨੀਤੀ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਹੋਇਆ। ===== ਵਿਕਾਸ ਬਹਿਸ ===== ਮੋਦੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਬਹਿਸ ਹੈ। ਰਾਜ ਦੀ ਕੁੱਲ ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦ (ਜੀ.ਡੀ.ਪੀ.) ਵਿਕਾਸ ਦਰ ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਔਸਤਨ 10% ਰਹੀ, ਇਹ ਦਰ ਹੋਰ ਉੱਚ ਉਦਯੋਗਿਕ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਮੋਦੀ ਦੇ ਸੱਤਾ ਸੰਭਾਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਉੱਚ ਦਰ ਸੀ; ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਮੋਦੀ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਗੁਜਰਾਤ ਲਗਾਤਾਰ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਦੀ "ਕਾਰੋਬਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਾਨ" ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਰਿਹਾ। 2013 ਵਿੱਚ, ਦੇਸ਼ ਦੇ 20 ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਨ, ਵਿਕਾਸ, ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ, "ਆਰਥਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ" ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜਰਾਤ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੋਦੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਫਿਰਕੂਵਾਦ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਦਲੀਲ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਟੈਕਸ ਵਿੱਚ ਛੋਟ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਦੂਜੇ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਆਸਾਨ ਸੀ। ਗੁਜਰਾਤ ਨੂੰ ਨਿਵੇਸ਼ ਲਈ ਆਕਰਸ਼ਕ ਬਣਾਉਣ ਦੀਆਂ ਮੋਦੀ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਰਥਿਕ ਜ਼ੋਨ ਬਣਾਉਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਰਤ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਿਕਾਸ ਦਰ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਮੋਦੀ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ, ਗਰੀਬੀ ਰਾਹਤ, ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ 'ਤੇ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਮਾੜਾ ਰਿਕਾਰਡ ਰਿਹਾ। 2013 ਵਿੱਚ, ਗੁਜਰਾਤ ਗਰੀਬੀ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 13ਵੇਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ 21ਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸੀ। ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਲਗਭਗ 45 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਬੱਚੇ ਘੱਟ ਭਾਰ ਵਾਲੇ ਸਨ ਅਤੇ 23 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਜ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਰਾਜ ਭੁੱਖ ਸੂਚਕ ਅੰਕ ਵਿੱਚ "ਚਿੰਤਾਜਨਕ" ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਯੂਨੀਸੇਫ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਮੋਦੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਟੀਕਾਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਾੜਾ ਰਿਕਾਰਡ ਰਿਹਾ ਹੈ। 2001 ਤੋਂ 2011 ਤੱਕ, ਗੁਜਰਾਤ ਨੇ ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਔਰਤ ਸਾਖਰਤਾ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਨਹੀਂ ਬਦਲੀ, 29 ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਿਹਾ। ਇਸਨੇ ਬਾਲ ਮੌਤ ਦਰ ਵਿੱਚ ਮਾਮੂਲੀ ਸੁਧਾਰ ਦਿਖਾਇਆ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਖਪਤ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ। ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਰਾਜਾਂ ਨਾਲੋਂ ਹੇਠਾਂ ਹੈ। ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਨੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ, ਦਲਿਤਾਂ ਅਤੇ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਵਧੀਆਂ। ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਮੱਧ ਵਰਗ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਸੀ, ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਹੇਠਲੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵੱਧ ਰਹੇ ਸਨ। 2013 ਵਿੱਚ, ਰਾਜ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਸੂਚਕਾਂਕ ਵਿੱਚ 21 ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 10ਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸੀ। ਮੋਦੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ 'ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਸਤ ਤੋਂ ਘੱਟ ਖਰਚ ਕੀਤਾ। == ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ == 2014 ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਮਹੂਰੀ ਗਠਜੋੜ (ਐਨ.ਡੀ.ਏ.) ਦੀ ਭਾਰੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੋਦੀ ਨੇ 26 ਮਈ 2014 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ (ਪੀ. ਐੱਮ.) ਵਜੋਂ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ। 1947 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਤੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ। 2019 ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਐਨਡੀਏ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 2019 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਮੋਦੀ ਦਾ ਦੂਜਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। 6 ਦਸੰਬਰ 2020 ਨੂੰ, ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਚੌਥੇ-ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗੈਰ-ਕਾਂਗਰਸੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ। ===== ਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ===== ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਮੋਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਨੇ ਸੱਤਾ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਦੇਖਿਆ। ਮੋਦੀ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਸਦਨ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬਹੁਮਤ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ, ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਪਾਸ ਕੀਤੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੱਤਾ ਦਾ ਹੋਰ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਹੋਇਆ। ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਜੱਜਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਨਿਆਂਪਾਲਿਕਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਬਿੱਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ। ਦਸੰਬਰ 2014 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਯੋਜਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਇਸਦੀ ਥਾਂ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਸ਼ਨ ਫਾਰ ਟਰਾਂਸਫਾਰਮਿੰਗ ਇੰਡੀਆ (ਨੀਤੀ ਆਯੋਗ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਯੋਜਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਕੋਲ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਯੋਜਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਅਕੁਸ਼ਲਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਪਰ 1990 ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਉਦਾਰੀਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਉਪਾਵਾਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ, ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਬਿਊਰੋ ਰਾਹੀਂ ਕਈ ਸਿਵਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ (ਐਨ.ਜੀ.ਓ.) ਦੀ ਜਾਂਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਜਾਂਚ ਦੀ ਇੱਕ ਜਾਦੂਗਰੀ ਵਜੋਂ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਸੰਸਥਾ ਮੈਡੀਕਿਨਸ ਸੈਨਸ ਫਰੰਟੀਅਰਜ਼, ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਬੰਧੀ ਗੈਰ-ਲਾਭਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ਸੀਅਰਾ ਕਲੱਬ ਅਤੇ ਅਵਾਜ਼ ਉਹਨਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਦੇਸ਼ਧ੍ਰੋਹ ਅਤੇ ਅੱਤਵਾਦ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਸਦੀ ਕਾਰਜਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਸ਼ਾਸਨ ਸ਼ੈਲੀ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਮੋਦੀ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ 1,200 ਪੁਰਾਣੇ ਕਾਨੂੰਨ ਰੱਦ ਕੀਤੇ; ਪਿਛਲੇ 64 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਜਿਹੇ 1,301 ਕਾਨੂੰਨ ਰੱਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਮੋਦੀ ਨੇ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਇੰਡੀਆ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਰਕਾਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਉਣ, ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਤੱਕ ਹਾਈ-ਸਪੀਡ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਪਹੁੰਚ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਬਣਾਉਣ, ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਦੇਣ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਸਾਖਰਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਟੀਚੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। 2019 ਵਿੱਚ, ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਛੜੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਲਈ ਵਿਦਿਅਕ ਦਾਖਲੇ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਦਾ 10 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਰਾਖਵਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2016 ਵਿੱਚ, ਮੋਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਪੇਂਡੂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁਫਤ ਤਰਲ ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ ਗੈਸ (ਐਲਪੀਜੀ) ਕੁਨੈਕਸ਼ਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਜਵਲਾ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਕੀਮ ਨੇ 2014 ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 2019 ਵਿੱਚ ਵਾਧੂ 24% ਭਾਰਤੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਕੋਲ LPG ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ। 2022 ਵਿੱਚ, ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉੱਜਵਲਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੁਆਰਾ ਕਵਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਾਰੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਲਈ LPG ਸਬਸਿਡੀਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ===== ਹਿੰਦੂਤਵ ===== [[ਤਸਵੀਰ:The Prime Minister, Shri Narendra Modi pays obeisance at Tirumala Temple, in Tirupati, Andhra Pradesh.jpg|alt=ਮੋਦੀ ਨੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਮੰਦਰ 'ਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ।|left|thumb|ਮੋਦੀ ਨੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਮੰਦਰ 'ਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ।]] ਮੋਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਈ ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਘੇਰਾ ਵਧਿਆ, ਕਈ ਵਾਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ। ਇਹਨਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ, "ਲਵ ਜੇਹਾਦ" ਦੇ ਕਥਿਤ ਇਸਲਾਮੀ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਮੁਹਿੰਮ ਅਤੇ ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਸੰਗਠਨ ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਾਤਲ ਨੱਥੂਰਾਮ ਗੋਡਸੇ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਸਮੇਤ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦਾ ਬਚਾਅ ਕੀਤਾ। ਮੋਦੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਭਾਜਪਾ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਵੈਮ ਸੇਵਕ ਸੰਘ (ਆਰ.ਐੱਸ.ਐੱਸ.) ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਏ। ਆਰਐਸਐਸ ਨੇ ਭਾਜਪਾ ਦੀਆਂ ਚੋਣ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੋਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਰਕਾਰੀ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਆਰਐਸਐਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। 2014 ਵਿੱਚ, ਯੇਲਾਪ੍ਰਗਦਾ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਰਾਓ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਆਰਐਸਐਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਹਿਸਟੋਰੀਕਲ ਰਿਸਰਚ (ICHR) ਦਾ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਬਣਿਆ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਆਈਸੀਐਚਆਰ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਮੈਂਬਰਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਜਪਾ ਪ੍ਰਤੀ ਹਮਦਰਦੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਨੇ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਵਜੋਂ ਰਾਓ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ 'ਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਏ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਨਿਯੁਕਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੇ ਏਜੰਡੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਮੋਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਅਤੇ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋਰ ਆਰਐਸਐਸ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਆਰਐਸਐਸ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਫੈਕਲਟੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਭਰਤੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੰਦਿਨੀ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਕਿਰਨ ਭੱਟੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹਨਾਂ ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਕੋਲ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦਿਆਂ ਲਈ ਯੋਗਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੋਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੋਦੀ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਇਕਸੁਰਤਾ, ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਟਕਰਾਅ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ। 2019 ਵਿੱਚ, ਮੋਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਇੱਕ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਕਾਨੂੰਨ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਜੋ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਸਤਾਏ ਧਾਰਮਿਕ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਜੋ ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ, ਬੋਧੀ, ਜੈਨ, ਪਾਰਸੀ ਜਾਂ ਈਸਾਈ ਹਨ, ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਦਾ ਰਸਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਤਹਿਤ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡ ਵਜੋਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ; ਇਸਨੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਕੋਵਿਡ -19 ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਰੋਕ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। 2020 ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਦੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਏ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜਵਾਬੀ-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਭੀੜ ਦੁਆਰਾ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ 53 ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਤਿਹਾਈ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਨ। 5 ਅਗਸਤ 2020 ਨੂੰ, ਮੋਦੀ ਨੇ ਅਯੁੱਧਿਆ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ 2019 ਵਿੱਚ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਅਯੁੱਧਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਵਾਦਿਤ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਟਰੱਸਟ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸੁੰਨੀ ਵਕਫ਼ ਬੋਰਡ ਨੂੰ ਵਿਕਲਪਕ 5 ਏਕੜ (2.0 ਹੈਕਟੇਅਰ) ਜ਼ਮੀਨ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਕ ਮਸਜਿਦ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ। ਮੋਦੀ ਰਾਮ ਜਨਮ ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਹਨੂੰਮਾਨ ਗੜ੍ਹੀ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ। 2019 ਵਿੱਚ ਮੋਦੀ ਦੀ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਤਿੰਨ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਰਐਸਐਸ ਨੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਤਿੰਨ ਤਲਾਕ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 1 ਅਗਸਤ 2019 ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਜ਼ਾਯੋਗ ਐਕਟ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 370 ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨੇ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਦਰਜਾ ਵੀ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। , ਅਤੇ ਲੱਦਾਖ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਤਾਲਾਬੰਦੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈਟ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਫਰਵਰੀ 2021 ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੈਂਕੜੇ ਸਿਆਸੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਪੁਨਰਗਠਨ ਜਾਂ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਸੋਧ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਭੱਟੀ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ===== ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀ ===== [[ਤਸਵੀਰ:Informal meeting of the BRICS during the 2019 G20 Osaka summit.jpg|alt=2019 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਕਸ ਆਗੂ। ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ: ਸ਼ੀ (ਚੀਨ), ਪੁਤਿਨ (ਰੂਸ), ਬੋਲਸੋਨਾਰੋ (ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ), ਮੋਦੀ ਅਤੇ ਰਾਮਾਫੋਸਾ (ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ)|left|thumb|2019 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਕਸ ਆਗੂ। ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ: ਸ਼ੀ (ਚੀਨ), ਪੁਤਿਨ (ਰੂਸ), ਬੋਲਸੋਨਾਰੋ (ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ), ਮੋਦੀ ਅਤੇ ਰਾਮਾਫੋਸਾ (ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ)]] ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਨਿੱਜੀਕਰਨ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੇ ਉਦਾਰੀਕਰਨ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵਉਦਾਰਵਾਦੀ ਢਾਂਚੇ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸਨ। ਮੋਦੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉਦਾਰ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਰੇਲਵੇ ਸਮੇਤ ਕਈ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਸੁਧਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਲਈ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਦੇ ਗਠਨ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਬਣਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰਦਾਤਾਵਾਂ ਲਈ ਭਰਤੀ ਅਤੇ ਬਰਖਾਸਤਗੀ ਨੂੰ ਆਸਾਨ ਬਣਾਉਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ; ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਬਾਅਦ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੁਧਾਰਾਂ ਦਾ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਤੋਂ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਹੋਇਆ; 2 ਸਤੰਬਰ 2015 ਨੂੰ, ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ 11 ਯੂਨੀਅਨਾਂ-ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਾਜਪਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਨੇ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ। ਭਾਰਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸੰਘ (ਭਾਰਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸੰਘ), ਸੰਘ ਪਰਿਵਾਰ (ਆਰ.ਐੱਸ.ਐੱਸ. ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ) ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੀ ਅੰਤਰੀਵ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਪੱਖ ਪੂਰਿਆ। ਗਰੀਬੀ-ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ ਦੇ ਉਪਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਫੰਡ ਮੋਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਘਟਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ 'ਤੇ ਖਰਚਿਆ ਪੈਸਾ ਪਿਛਲੀ ਕਾਂਗਰਸ ਸਰਕਾਰ ਦੌਰਾਨ ਜੀਡੀਪੀ ਦੇ 14.6 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਘਟ ਕੇ ਮੋਦੀ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਦੌਰਾਨ 12.6 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਭਲਾਈ 'ਤੇ ਖਰਚ 15 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਘੱਟ ਗਿਆ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਟੈਕਸ ਘਟਾ ਦਿੱਤੇ, ਦੌਲਤ ਟੈਕਸ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਵਿਕਰੀ ਟੈਕਸ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ 'ਤੇ ਕਸਟਮ ਡਿਊਟੀਆਂ ਘਟਾਈਆਂ। ਅਕਤੂਬਰ 2014 ਵਿੱਚ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਡੀਜ਼ਲ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਮੋਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬਜਟ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖਿਆ 'ਤੇ ਖਰਚ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ; ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖਿਆ ਖਰਚ ਜੀਡੀਪੀ ਦੇ 0.7 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਘਟ ਕੇ 0.5 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ। 2014 ਅਤੇ 2022 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਪੋਸ਼ਣ, ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ, ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ 'ਤੇ ਖਰਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਬਜਟ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤਤਾ ਲਗਭਗ ਅੱਧੀ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ। ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ 'ਤੇ ਪੂੰਜੀ ਖਰਚੇ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ 2014 ਵਿੱਚ ਜੀਡੀਪੀ ਦੇ 0.4 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਘੱਟ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ 2023 ਵਿੱਚ 1.7 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਤੰਬਰ 2014 ਵਿੱਚ, ਮੋਦੀ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗਲੋਬਲ ਮੈਨੂਫੈਕਚਰਿੰਗ ਹੱਬ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੇ ਟੀਚੇ ਨਾਲ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਤਪਾਦ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮੇਕ ਇਨ ਇੰਡੀਆ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਆਰਥਿਕ ਉਦਾਰੀਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਪਰ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਵੇਗਾ। ਮੋਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਇੱਕ ਭੂਮੀ-ਸੁਧਾਰ ਬਿੱਲ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ, ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਮਾਲਕੀ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਿੱਜੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜ਼ਮੀਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ। ਬਿੱਲ ਨੂੰ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਆਦੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਆਖਰਕਾਰ ਇਸਨੂੰ ਖਤਮ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮੋਦੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਗੁਡਜ਼ ਐਂਡ ਸਰਵਿਸਿਜ਼ ਟੈਕਸ ਪਾਸ ਕੀਤਾ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਟੈਕਸ ਸੁਧਾਰ, ਲਗਭਗ 17 ਟੈਕਸਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 1 ਜੁਲਾਈ 2017 ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ। [[ਤਸਵੀਰ:Narendra Modi launches Make in India.jpg|alt=ਮੇਕ ਇਨ ਇੰਡੀਆ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੌਕੇ ਮੋਦੀ|thumb|ਮੇਕ ਇਨ ਇੰਡੀਆ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੌਕੇ ਮੋਦੀ]] ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਕੈਬਨਿਟ ਫੈਸਲੇ ਵਿੱਚ ਮੋਦੀ ਨੇ ਕਾਲੇ ਧਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਲਈ ਇੱਕ ਟੀਮ ਬਣਾਈ ਸੀ। 9 ਨਵੰਬਰ 2016 ਨੂੰ, ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਕਾਲੇ ਧਨ, ਅੱਤਵਾਦ ਅਤੇ ਜਾਅਲੀ ਕਰੰਸੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ₹500 ਅਤੇ ₹1000 ਦੇ ਬੈਂਕ ਨੋਟਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਦਮ ਨਾਲ ਨਕਦੀ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਕਮੀ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਟਾਕ ਸੂਚਕਾਂਕ BSE ਸੈਂਸੈਕਸ ਅਤੇ ਨਿਫਟੀ 50 ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ, ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ 1.5 ਮਿਲੀਅਨ ਨੌਕਰੀਆਂ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਜੀਡੀਪੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਕਦੀ ਦੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦੀ ਕਾਹਲੀ ਨਾਲ ਕਈ ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ, ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਲਈ ਦਾਇਰ ਕੀਤੇ ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਰਿਟਰਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ 25 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਮੋਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਜੀਡੀਪੀ ਪਿਛਲੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ 6.39 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੀ ਦਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 7.23 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੀ ਔਸਤ ਦਰ ਨਾਲ ਵਧੀ। ਆਮਦਨੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਵਧੀ; ਇੱਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ 2017 ਵਿੱਚ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ 45 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਵੱਧ ਗਈ ਹੈ। ਨੌਕਰੀਆਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਕਾਰਨ 2016 ਦੇ ਨੋਟਬੰਦੀ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਟੈਕਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 2018-19 ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ ਵਿੱਚ 3.4 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੀ ਮਹਿੰਗਾਈ ਦਰ ਦੇ ਨਾਲ ਜੀਡੀਪੀ ਵਾਧਾ 6.12 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਸੀ। ਸਾਲ 2019-20 ਵਿੱਚ, ਜੀਡੀਪੀ ਵਿਕਾਸ ਦਰ ਘੱਟ ਕੇ 4.18 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹੋ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਹਿੰਗਾਈ ਵਧ ਕੇ 4.7 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹੋ ਗਈ। 2020-21 ਵਿੱਚ ਕੋਵਿਡ-19 ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ 6.6 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਸੁੰਗੜ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ ਵਿੱਚ 8.2 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਵਧਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਸੀ। ===== ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸਵੱਛਤਾ ===== ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ, ਮੋਦੀ ਨੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਖਰਚੇ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਨਵਰੀ 2015 ਵਿੱਚ, ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਵੀਂ ਸਿਹਤ ਨੀਤੀ (NHP) ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ 'ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਖਰਚੇ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਪਰ ਨਿੱਜੀ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਪਿਛਲੀ ਕਾਂਗਰਸ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨੀਤੀ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਮਾਵਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਰ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਸਮੇਤ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਟੀਚਿਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਹੈਲਥ ਮਿਸ਼ਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਸੂਚਕਾਂਕ 'ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 2015 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 20 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਘੱਟ ਫੰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਮੋਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੂਜੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਬਜਟ ਵਿੱਚ ਹੋਰ 15% ਦੀ ਕਟੌਤੀ ਕੀਤੀ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਲਈ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਬਜਟ 19% ਵਧਿਆ; ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਬੀਮਾ ਪ੍ਰਦਾਤਾਵਾਂ ਨੇ ਬਜਟ ਨੂੰ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਪਰ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਮਾਹਰਾਂ ਨੇ ਨਿੱਜੀ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਪ੍ਰਦਾਤਾਵਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ 'ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। 2018 ਵਿੱਚ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਬਜਟ ਵਿੱਚ 11.5% ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ; ਤਬਦੀਲੀ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਫੰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਿਹਤ ਬੀਮਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲਈ ₹20 ਬਿਲੀਅਨ (US$250 ਮਿਲੀਅਨ) ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿਹਤ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਬਜਟ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:The Prime Minister, Shri Narendra Modi interacting with the Chief Ministers via video conferencing to discuss the situation emerging post Unlock 1.0 and plan ahead for tackling the COVID-19 pandemic, in New Delhi on June 16, 2020.jpg|alt=ਮੋਦੀ ਜੂਨ 2020 ਵਿੱਚ ਵੀਡੀਓ ਕਾਨਫਰੰਸਿੰਗ ਰਾਹੀਂ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਕੋਵਿਡ-19 ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ|thumb|ਮੋਦੀ ਜੂਨ 2020 ਵਿੱਚ ਵੀਡੀਓ ਕਾਨਫਰੰਸਿੰਗ ਰਾਹੀਂ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਕੋਵਿਡ-19 ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ]] ਮੋਦੀ ਨੇ ਚੰਗੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਸਵੱਛਤਾ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਯਤਨਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। 2 ਅਕਤੂਬਰ 2014 ਨੂੰ, ਮੋਦੀ ਨੇ ਸਵੱਛ ਭਾਰਤ ਮਿਸ਼ਨ ("ਸਵੱਛ ਭਾਰਤ") ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਟੀਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੌਚ ਅਤੇ ਹੱਥੀਂ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਪਖਾਨੇ ਬਣਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਨਵੇਂ ਸੀਵਰੇਜ ਟ੍ਰੀਟਮੈਂਟ ਪਲਾਂਟ ਬਣਾਉਣ ਦੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ 2019 ਤੱਕ 60 ਮਿਲੀਅਨ ਪਖਾਨੇ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਹੈ। ਉਸਾਰੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਨੂੰ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਪਖਾਨਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਾਉਣ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੈਨੀਟੇਸ਼ਨ ਕਵਰ ਅਕਤੂਬਰ 2014 ਵਿੱਚ 38.7% ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਮਈ 2018 ਵਿੱਚ 84.1% ਹੋ ਗਿਆ ਪਰ ਨਵੀਆਂ ਸੈਨੇਟਰੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਟੀਚਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਸੀ। 2018 ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ (WHO) ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਵੱਛਤਾ ਯਤਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੇਂਡੂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 180,000 ਦਸਤ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਾਰਚ 2020 ਵਿੱਚ, ਕੋਵਿਡ-19 ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਮੋਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਰੋਗ ਐਕਟ, 1897 ਅਤੇ ਆਫ਼ਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਐਕਟ, 2005 ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ। ਉਸੇ ਮਹੀਨੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਵਪਾਰਕ ਘਰੇਲੂ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਉਡਾਣਾਂ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੋਦੀ ਨੇ 22 ਮਾਰਚ ਨੂੰ 14 ਘੰਟੇ ਦੇ ਕਰਫਿਊ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਦੋ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਤਿੰਨ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੇ "ਕੁੱਲ ਲਾਕਡਾਊਨ" ਦੇ ਨਾਲ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ. ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ 2020 ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਮਾਰਚ 2021 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੀ ਦੂਜੀ ਲਹਿਰ ਪਹਿਲੀ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਸੀ; ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੈਕਸੀਨ, ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ, ਆਕਸੀਜਨ ਸਿਲੰਡਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਡਾਕਟਰੀ ਸਪਲਾਈਆਂ ਦੀ ਘਾਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੇ 24 ਘੰਟਿਆਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਵਿੱਚ 400,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ, ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣਾ ਟੀਕਾਕਰਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਜਨਵਰੀ 2021 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ; ਜਨਵਰੀ 2022 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਟੀਕੇ ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ 1.7 ਬਿਲੀਅਨ ਖੁਰਾਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ 720 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟੀਕਾਕਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਈ 2022 ਵਿੱਚ, WHO ਨੇ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਵਿਡ-19 ਨਾਲ 4.7 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ 2021 ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ ਲਹਿਰ ਦੌਰਾਨ—ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 10 ਗੁਣਾ। ਮੋਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ WHO ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਕੋਵਿਡ ਨਾਲ ਹੋਈਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 20% ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ==ਚੋਣ ਮੁਹਿੰਮ== ਸਤੰਬਰ 2013 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 16ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੀ ਚੋਣ ਲਈ ਭਾਜਪਾ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੀ ਚੋਣ ਮੁਹਿੰਮ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸੇ ਸਾਲ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ ਉਹ ਭਾਜਪਾ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਬਣ ਗਏ। ਪਿਛਲੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਲਈ ਭਾਜਪਾ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਆਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 400 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੱਡੀਆਂ ਰੈਲੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 3 ਲੱਖ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਕੀਤਾ। ਚੋਣਾਂ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ 'ਗੁਜਰਾਤ ਮਾਡਲ' ਵਜੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਚੋਣਾਂ ਲਈ ਮੁੱਖ ਏਜੰਡਾ ਬਣਾਇਆ। == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ == ਮਾਰਚ 2012 ਅਤੇ ਜੂਨ 2014 ਵਿੱਚ, ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਟਾਈਮ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੇ ਏਸ਼ੀਅਨ ਐਡੀਸ਼ਨ ਦੇ ਕਵਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਿਆ। 2014 ਵਿੱਚ, CNN-News18 (ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ CNN-IBN) ਨਿਊਜ਼ ਨੈੱਟਵਰਕ ਨੇ ਮੋਦੀ ਨੂੰ ਇੰਡੀਅਨ ਆਫ ਦਿ ਈਅਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। ਜੂਨ 2015 ਵਿੱਚ, ਮੋਦੀ ਨੂੰ ਟਾਈਮ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੇ ਕਵਰ 'ਤੇ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। 2014, 2015, 2017, 2020 ਅਤੇ 2021 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਟਾਈਮ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ 100 ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਫੋਰਬਸ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ 2014 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ 15ਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ 2015, 2016 ਅਤੇ 2018 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ 9ਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ। 2015 ਵਿੱਚ, ਮੋਦੀ ਨੂੰ ਬਲੂਮਬਰਗ ਮਾਰਕਿਟ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ 13ਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2021 ਵਿੱਚ ਟਾਈਮ ਨੇ ਮੋਦੀ ਨੂੰ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦਾ ਤੀਜਾ "ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਨੇਤਾ" ਕਿਹਾ, ਜਿਸ ਨੇ "ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸੇ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਨਹੀਂ" ਰੱਖਿਆ। 2015 ਵਿੱਚ ਫਾਰਚਿਊਨ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੀ "ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਨੇਤਾਵਾਂ" ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਾਲਾਨਾ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਮੋਦੀ ਨੂੰ ਪੰਜਵਾਂ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2017 ਵਿੱਚ, ਗੈਲਪ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ਜੀਆਈਏ) ਨੇ ਇੱਕ ਸਰਵੇਖਣ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਮੋਦੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਤੀਜੇ-ਚੋਟੀ ਦੇ ਨੇਤਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ। 2016 ਵਿੱਚ, ਲੰਡਨ ਦੇ ਮੈਡਮ ਤੁਸਾਦ ਮੋਮ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਮੋਦੀ ਦੀ ਇੱਕ ਮੋਮ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2015 ਵਿੱਚ, ਮੋਦੀ ਨੂੰ ਟਾਈਮ ਦੇ "ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਉੱਤੇ 30 ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਲੋਕਾਂ" ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਟਵਿੱਟਰ ਅਤੇ ਫੇਸਬੁੱਕ 'ਤੇ ਦੂਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਾਲੋ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸਨ। 2018 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਟਵਿੱਟਰ 'ਤੇ ਤੀਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਾਲੋ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੇਤਾ ਸਨ, [ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦੇ] ਅਤੇ ਫੇਸਬੁੱਕ ਅਤੇ ਇੰਸਟਾਗ੍ਰਾਮ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਾਲੋ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੇਤਾ ਸਨ। ਅਕਤੂਬਰ 2018 ਵਿੱਚ, ਮੋਦੀ ਨੂੰ "ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੌਰ ਗਠਜੋੜ ਵਿੱਚ ਮੋਹਰੀ ਕੰਮ" ਅਤੇ "ਵਾਤਾਵਰਣ ਕਾਰਵਾਈ 'ਤੇ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ ਦੇ ਨਵੇਂ ਖੇਤਰਾਂ" ਦੁਆਰਾ ਨੀਤੀ ਅਗਵਾਈ ਲਈ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਸਰਵਉੱਚ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਚੈਂਪੀਅਨਜ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਮੋਦੀ ਨੂੰ 2018 ਦਾ ਸਿਓਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ "ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਹਿਯੋਗ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ, ਵਿਸ਼ਵ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ, ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਵਧਾਵਾ ਦੇ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ-ਵਿਰੋਧੀ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਮਰਪਣ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਮਾਜਿਕ ਏਕੀਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ"। ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਭਾਰਤੀ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕ ਸਮਾਗਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਬੂ ਧਾਬੀ, ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ ਵਿੱਚ ਅਬੂ ਧਾਬੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਇਲ ਕੰਪਨੀ (ADNOC) ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਅਗਲੇ ਹਿੱਸੇ 'ਤੇ ਮੋਦੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਟੈਕਸਾਸ ਇੰਡੀਆ ਫੋਰਮ ਨੇ 22 ਸਤੰਬਰ 2019 ਨੂੰ ਹਿਊਸਟਨ, ਟੈਕਸਾਸ ਵਿੱਚ NRG ਸਟੇਡੀਅਮ ਵਿੱਚ ਮੋਦੀ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਮਾਗਮ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਸਮੇਤ 50,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਪੋਪ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਸੱਦੇ ਗਏ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨੇਤਾ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਇਕੱਠ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਮੋਦੀ ਨੂੰ ਮੇਅਰ ਸਿਲਵੈਸਟਰ ਟਰਨਰ ਨੇ ਹਿਊਸਟਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚਾਬੀ ਭੇਂਟ ਕੀਤੀ। ਬਿਲ ਐਂਡ ਮੇਲਿੰਡਾ ਗੇਟਸ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਨੇ ਮੋਦੀ ਨੂੰ 24 ਸਤੰਬਰ 2019 ਨੂੰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸਵੱਛ ਭਾਰਤ ਮਿਸ਼ਨ ਅਤੇ "ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਵੱਛਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਰੱਕੀ" ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਗੋਲਕੀਪਰ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। 2020 ਵਿੱਚ, ਮੋਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਠ ਵਿਸ਼ਵ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਪੈਰੋਡੀ Ig ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ "ਕੋਵਿਡ -19 ਵਾਇਰਲ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਕਿ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਮੌਤ 'ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਤਤਕਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ". 21 ਦਸੰਬਰ 2020 ਨੂੰ, ਯੂਐਸ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਨੇ ਮੋਦੀ ਨੂੰ ਭਾਰਤ-ਅਮਰੀਕਾ ਸਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਲੀਜਨ ਆਫ਼ ਮੈਰਿਟ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। 24 ਫਰਵਰੀ 2021 ਨੂੰ, ਗੁਜਰਾਤ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਨੇ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਦੇ ਮੋਟੇਰਾ ਸਟੇਡੀਅਮ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲਿਆ - ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਸਟੇਡੀਅਮ - ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਸਟੇਡੀਅਮ। == ਚੋਣ ਇਤਿਹਾਸ == {| class="wikitable" |+ !ਸਾਲ !ਦਫ਼ਤਰ !ਚੋਣ ਖੇਤਰ !ਪਾਰਟੀ !ਮੋਦੀ ਨੂੰ ਵੋਟ !% !ਵਿਰੋਧੀ !ਪਾਰਟੀ !ਵੋਟ !% !ਨਤੀਜਾ !ਹਵਾਲਾ |- |2002 | rowspan="4" |ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ |ਰਾਜਕੋਟ II | rowspan="7" |[[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] |45,298 |57.32 |ਅਸ਼ਵਿਨਭਾਈ ਨਰਭੇਸ਼ੰਕਰ ਮਹਿਤਾ | rowspan="5" |[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] |30,570 |38.68 |ਜਿੱਤਿਆ |<ref>{{Cite web |title=Rajkot II by-elections: Narendra Modi pushes his own image as a rising star of BJP |url=https://www.indiatoday.in/magazine/nation/story/20020225-narendra-modi-pushes-his-own-image-as-a-rising-star-of-bjp-795944-2002-02-24 |access-date=2023-06-16 |website=India Today |language=en}}</ref> |- |2002 | rowspan="3" |ਮਨੀਨਗਰ |1,13,589 |73.29 |ਯਤਿਨਭਾਈ ਓਜ਼ਾ |38,256 |24.68 |ਜਿੱਤਿਆ |<ref>{{Cite book|title=ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ: ਇੱਕ ਸਿਆਸੀ ਜੀਵਨੀ|last=ਮੈਰੀਨੋ|first=ਐਂਡੀ (2014)|publisher=ਹਾਰਪਰਕੋਲਿਨਸ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼ ਇੰਡੀਆ|year=2014|isbn=978-93-5136-218-0|pages=98}}</ref> |- |2007 |1,39,568 |69.53 |ਦਿਨਸ਼ਾ ਪਟੇਲ |52,407 |26.11 |ਜਿੱਤਿਆ |<ref>{{Cite web |title=Minister Dinsha Patel to take on Modi in Maninagar |url=https://www.rediff.com/news/2007/nov/27gujpoll1.htm |access-date=2023-06-16 |website=www.rediff.com}}</ref> |- |2012 |1,20,470 |75.38 |ਸ਼ਵੇਤਾ ਸੰਜੀਵ ਭੱਟ |34,097 |21.34 |ਜਿੱਤਿਆ |<ref>{{Cite web |title=Big win for Narendra Modi, defeats Shweta Bhatt by huge margin |url=https://www.ndtv.com/assembly/big-win-for-narendra-modi-defeats-shweta-bhatt-by-huge-margin-508083 |access-date=2023-06-16 |website=NDTV.com}}</ref> |- |2014 | rowspan="3" |ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ |ਵਡੋਦਰਾ |8,45,464 |72.75 |ਮਧੂਸੂਦਨ ਮਿਸਤਰੀ |2,75,336 |23.69 |ਜਿੱਤਿਆ |<ref>{{Cite web |date=17 May 2014 |title="General Election To Lok Sabha Trends & Result 2014" |url=http://eciresults.nic.in/ConstituencywiseS0620.htm?ac=20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517135238/http://eciresults.nic.in/ConstituencywiseS0620.htm?ac=20 |archive-date=5 January 2021 |website=ECI}}</ref> |- |2014 | rowspan="2" |ਵਾਰਾਣਸੀ |5,81,022 |56.37 |[[ਅਰਵਿੰਦ ਕੇਜਰੀਵਾਲ]] |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |2,09,238 |20.30 |ਜਿੱਤਿਆ |<ref>{{Cite web |title=Narendra Modi files nomination in Vadodara after grand roadshow |url=https://www.ndtv.com/elections-news/narendra-modi-files-nomination-in-vadodara-after-grand-roadshow-556700 |access-date=2023-06-16 |website=NDTV.com}}</ref> |- |2019 |6,74,664 |63.62 |ਸ਼ਾਲਿਨੀ ਯਾਦਵ |[[ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ]] |1,95,159 |18.40 |ਜਿੱਤਿਆ |<ref>{{Cite web |date=2019-05-23 |title=PM Modi’ Varanasi Is The Star Constituency |url=https://www.hindustantimes.com/constituency-watch/may-10-lok-sabha-2019-constituency-pm-modi-is-the-sitting-mp-from-ups-varanasi/story-AOwwWeUUmyrgpI90ChDYQP.html |access-date=2023-06-16 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> |} == ਲਿਖਣ ਦਾ ਕੈਰੀਅਰ == 2008 ਵਿੱਚ, ਮੋਦੀ ਨੇ '''ਜਯੋਤੀਪੁੰਜ''' ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਗੁਜਰਾਤੀ ਕਿਤਾਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ RSS ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬਾ [[ਐਮ.ਐਸ. ਗੋਲਵਲਕਰ]] ਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਆਰਐਸਐਸ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜਿਸਨੂੰ ਮੋਦੀ ਪੂਜਨਿਆ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ("ਪੂਜਾ ਦੇ ਯੋਗ ਗੁਰੂ") ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦਿ ਇਕਨਾਮਿਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੋਦੀ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਆਪਣੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਆਰਐਸਐਸ ਦੇ ਕੰਮਕਾਜ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਆਰਐਸਐਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਉਣਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ। ਮੋਦੀ ਨੇ ਅੱਠ ਹੋਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=20 June 2015 |title=ਜੋਤੀਪੁੰਜ: ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ 'ਮੇਰੀ ਸੰਸਥਾ, ਮੇਰੇ ਨੇਤਾਵਾਂ' 'ਤੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/jyotipunj-narendra-modi-writes-on-my-organisation-my-leaders/articleshow/2936428.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20150621040809/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2008-04-09/news/27702974_1_rss-workers-pracharak-rss-leaders |archive-date=21 June 2015}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਮੋਦੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਮਾਂ, ਹੀਰਾਬੇਨ ਨਾਲ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਿਤ ਸਬੰਧ ਬਣਾਏ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।<ref>{{Cite web |last=ਡੇਵ |first=ਕਪਿਲ |date=22 September 2016 |title=ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੇ ਆਪਣੇ 66ਵੇਂ ਜਨਮ ਦਿਨ 'ਤੇ ਮਾਂ ਹੀਰਾਬਾ ਤੋਂ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲਿਆ |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/PM-Narendra-Modi-takes-blessings-from-mother-Hiraba-on-his-66th-birthday/articleshow/54373357.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20160922064717/http://timesofindia.indiatimes.com/india/PM-Narendra-Modi-takes-blessings-from-mother-Hiraba-on-his-66th-birthday/articleshow/54373357.cms |archive-date=17 September 2016 |website=ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ}}</ref> ==ਹੋਰ ਵੇਖੋ== * [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] * [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == === ਨੋਟ === {{Reflist|30em|group=lower-alpha}} === ਹਵਾਲੇ === {{reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Scholia|Q1058}} {{Library resources box|about=Narendra Modi|viaf=95532763|lccn=2002016337}} * {{Official website}} * {{Official website|1=http://loksabhaph.nic.in/Members/MemberBioprofile.aspx?mpsno=4589|name=Profile on Lok Sabha website}} * {{WorldCat|id=lccn-no2002016337}} * {{DNA India|prime-minister-narendra-modi}} * {{Guardian topic|world/narendra-modi}} * {{New York Times topic|person/narendra-modi}} * {{Curlie|Regional/Asia/India/Society_and_Culture/Politics/Politicians/Modi%2C_Narendra/|Narendra Modi}} * {{IMDb name|id=5177533|name=Narendra Modi}} * {{C-SPAN|99032}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1950]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੇ ਨੇਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਹਿੰਦੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ 2014–2019]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ 2019–2024]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ 2024–2029]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ]] qspormujlbowcfib8ee0grhhgz90opt 845400 845399 2026-09-01T09:50:42Z Veritas Sapientiae 43479 [[Special:Contributions/~2026-47535-49|~2026-47535-49]] ([[User talk:~2026-47535-49|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) ਦੀਆਂ ਸੋਧਾਂ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਕੇ [[User:Kuldeepburjbhalaike|Kuldeepburjbhalaike]] ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਆਖ਼ਰੀ ਰੀਵਿਜ਼ਨ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ 763631 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | native_name = | honorific-prefix = <!-- Do not add any styles/titles here per [[WP:NCIN]] --> | honorific-suffix = <!-- Do not add any styles/titles here per [[WP:NCIN]] --> | image = Shri Narendra Modi, Prime Minister of India.jpg <!-- Do not change without leaving a talk in the Talk page --> | caption = ਅਧਿਕਾਰਤ ਚਿੱਤਰ, 2023 | order = | office = ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ | president = *[[ਪ੍ਰਨਬ ਮੁਖਰਜੀ]]<br /> (2014 - 2017) *[[ਰਾਮ ਨਾਥ ਕੋਵਿੰਦ]]<br /> (2017 - 2022) *[[ਦ੍ਰੋਪਦੀ ਮੁਰਮੂ]]<br /> (2022 - ਹੁਣ) | 1blankname = ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ | 1namedata = *[[ਮੁਹੰਮਦ ਹਾਮਿਦ ਅੰਸਾਰੀ]]<br />(2014 - 2017) *[[ਵੈਂਕਈਆ ਨਾਇਡੂ|ਐੱਮ. ਵੈਂਕਈਆ ਨਾਇਡੂ]]<br />(2017 - 2022) *[[ਜਗਦੀਪ ਧਨਖੜ]](2022 - ਵਰਤਮਾਨ) | term_start = 26 ਮਈ 2014 | term_end = | predecessor = [[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] {{Collapsed infobox section begin|ਹੋਰ ਮੰਤਰਾਲੇ}} | 1blankname1 = ਮੰਤਰਾਲੇ ਅਤੇ ਵਿਭਾਗ | 1namedata1 = ਕਰਮਚਾਰੀ, ਜਨਤਕ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਅਤੇ ਪੈਨਸ਼ਨਾਂ, ਪੁਲਾੜ ਵਿਭਾਗ, ਪਰਮਾਣੂ ਊਰਜਾ ਵਿਭਾਗ | term_start1 = 26 ਮਈ 2014 | term_end1 = | predecessor1 = [[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] {{Collapsed infobox section end}} | office2 = [[ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸਦਨ ਦਾ ਨੇਤਾ|ਸਦਨ ਦਾ ਨੇਤਾ, ਲੋਕ ਸਭਾ]] | 1blankname2 = [[ਲੋਕ ਸਭਾ ਦਾ ਸਪੀਕਰ|ਸਪੀਕਰ]] | 1namedata2 = *[[ਸੁਮਿਤਰਾ ਮਹਾਜਨ]]<br />(2014 - 2019) *[[ਓਮ ਬਿਰਲਾ]]<br />(2019 - 2024) | deputy2 = | term_start2 = 26 ਮਈ 2014 | predecessor2 = ਸੁਸ਼ੀਲਕੁਮਾਰ ਸ਼ਿੰਦੇ | office4 = 14ਵਾਂ ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ | governor4 = {{unbulleted list|[[ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਭੰਡਾਰੀ]]|[[ਕੈਲਾਸ਼ਪਤੀ ਮਿਸ਼ਰਾ]]|[[ਬਲਰਾਮ ਜਾਖੜ]]|[[ਨਵਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਸ਼ਰਮਾ]]|[[ਸ. ਐੱਸ. ਜਮੀਰ]]|[[ਕਮਲਾ ਬੈਨੀਵਾਲ]]}} | term_start4 = 7 ਅਕਤੂਬਰ 2001 | term_end4 = 22 ਮਈ 2014 | predecessor4 = ਕੇਸ਼ੂਭਾਈ ਪਟੇਲ | successor4 = ਆਨੰਦੀਬੇਨ ਪਟੇਲ | office3 = [[ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਲੋਕ ਸਭਾ]] | constituency3 = [[ਵਾਰਾਣਸੀ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਵਾਰਾਣਸੀ]] | term_start3 = 5 ਜੂਨ 2014 | term_end3 = | predecessor3 = ਮੁੁਰਲੀ ਮਨੋਹਰ ਜੋਸ਼ੀ | successor3 = | office5 = [[ਗੁਜਰਾਤ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਦਾ [[ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ (ਭਾਰਤ)|ਮੈਂਬਰ]] | constituency5 = ਮਹੀਨਗਰ | term_start5 = 15 ਦਸੰਬਰ 2002 | term_end5 = 16 ਮਈ 2014 | predecessor5 = [[ਕਮਲੇਸ਼ ਪਟੇਲ]] | successor5 = [[ਸੁਰੇਸ਼ ਪਟੇਲ]] | constituency6 = ਰਾਜਕੋਟ ਪੱਛਮੀ | term_start6 = 24 ਫਰਵਰੀ 2002 | term_end6 = 19 ਜੁਲਾਈ 2002 | predecessor6 = [[ਵਾਜੂਭਾਈ ਵਾਲਾ]] | successor6 = ਵਾਜੂਭਾਈ ਵਾਲਾ | office7 = [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] ਦਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ | term_start7 = 1998 | term_end7 = 2001 | successor7 = [[ਸੰਜੈ ਜੋਸ਼ੀ]] | predecessor7 = ਕੁਸ਼ਾਭਾਊ ਠਾਕਰੇ | birth_name = ਨਰਿੰਦਰਭਾਈ ਦਮੋਦਰਦਾਸ ਮੋਦੀ | birth_date = {{birth date and age|1950|9|17|df=y}} | birth_place = [[ਵਡਨਗਰ]], [[ਬੰਬਈ ਰਾਜ]], [[ਭਾਰਤ]] (ਮੌਜੂਦਾ [[ਗੁਜਰਾਤ]]) | party = [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] | spouse = [[ਜਸ਼ੋਦਾਬੇਨ ਮੋਦੀ]] ({{abbr|ਵਿ.|ਵਿਆਹ}}&nbsp;1968; estranged)<ref name=ndtvchild>{{#invoke:Cite web|| url=https://www.ndtv.com/elections-news/jashodaben-named-by-narendra-modi-as-his-wife-prays-for-him-to-become-pm-557031?&tb_cb=1 |title = Jashodaben, named by Narendra Modi as his wife, prays for him to become PM |agency=[[Press Trust of India]] |date=11 April 2014 |publisher=[[NDTV]] |access-date=12 June 2020 |archive-url=https://archive.today/20200717104500/https://www.ndtv.com/elections-news/jashodaben-named-by-narendra-modi-as-his-wife-prays-for-him-to-become-pm-557031 |archive-date=17 July 2020}}</ref> | father = <!-- Do not add non-notable relatives --> | mother = <!-- Do not add non-notable relatives --> | residence = [[7, ਲੋਕ ਕਲਿਆਣ ਮਾਰਗ]], ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਦਿੱਲੀ, ਭਾਰਤ{{efn|Previously known as 7, Race Course Road}} | nationality = ਭਾਰਤੀ | alma_mater = [[ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] [[ਬੀਏ]])<br />[[ਗੁਜਰਾਤ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] (ਐੱਮਏ) | signature = Signature of Narendra Modi (Hindi).svg | website = {{bulletedlist|{{URL|narendramodi.in|ਨਿੱਜੀ}}|{{URL|pmindia.gov.in|ਅਧਿਕਾਰਤ}}}} | module = {{Listen|pos=center|embed=yes|filename=Narendra Modi voice.ogg|title=ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼|type=speech|description=ਕੋਵਿਡ-19 ਮਹਾਮਾਰੀ ਬਾਰੇ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ<br/>19 ਮਾਰਚ 2020 ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ}} }} '''ਨਰਿੰਦਰ ਦਾਮੋਦਰਦਾਸ ਮੋਦੀ''' (ਜਨਮ 17 ਸਤੰਬਰ 1950) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਹਨ ਜੋਂ ਮਈ 2014 ਤੋਂ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ 14ਵੇਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੋਦੀ 2001 ਤੋਂ 2014 ਤੱਕ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸਨ। ਮੋਦੀ [[ਵਾਰਾਣਸੀ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਵਾਰਾਣਸੀ]] ਤੋਂ [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਦੇ ਸਦੱਸ ਹਨ। ਉਹ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] ਅਤੇ [[ਰਾਸ਼ਟਰੀਆ ਸਵੈਮ ਸੇਵਕ ਸੰਘ|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਵੈਮ ਸੇਵਕ ਸੰਘ]] ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹਨ, ਜੋ ਇੱਕ ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਅਰਧ ਸੈਨਿਕ ਸਵੈਸੇਵੀ ਸੰਗਠਨ ਹੈ। [[2024 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|2024 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿਚ [[ਕੌਮੀ ਜਮਹੂਰੀ ਗਠਜੋੜ|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਮਹੂਰੀ ਗਠਜੋੜ]] ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ|ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਸਰੇ ਐਸੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਹਨ ਜੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ।<ref>{{Cite web |date=2024-06-09 |title=ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਦਾ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕ ਸਮਾਗਮ : ਮੋਦੀ ਦੇ 72 ਮੈਂਬਰੀ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸ-ਕਿਸ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਥਾਂ |url=https://www.bbc.com/punjabi/articles/c144xj7nedqo |access-date=2024-06-10 |website=BBC News ਪੰਜਾਬੀ |language=pa}}</ref><ref>{{Cite web |last=singh |first=sukhwinder |date=2024-06-10 |title=ਮੋਦੀ ਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਹਲਫ਼ ਲਿਆ |url=https://www.punjabitribuneonline.com/news/nation/modi-took-oath-as-the-prime-minister-for-the-third-time-in-a-row-2 |access-date=2024-06-10 |website=Punjabi Tribune |language=en-US}}</ref> ਉਹ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਹਨ। ਮੋਦੀ ਦਾ ਜਨਮ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਦੇ ਵਡਨਗਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਆਰਐਸਐਸ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਵਡਨਗਰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਚਾਹ ਵੇਚਣ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦੇ ਉਸ ਦੇ ਖਾਤੇ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਨਾਲ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਜਸ਼ੋਦਾਬੇਨ ਮੋਦੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਸਿਰਫ ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੋੜ ਸੀ। ਮੋਦੀ 1971 ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਆਰਐਸਐਸ ਲਈ ਇੱਕ ਫੁੱਲ-ਟਾਈਮ ਵਰਕਰ ਬਣ ਗਿਆ। 1975 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਵੱਲੋਂ [[ਐਮਰਜੈਂਸੀ (ਭਾਰਤ)|ਐਮਰਜੈਂਸੀ]] ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਲੁਕ ਗਏ। ਆਰਐਸਐਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ 1985 ਵਿੱਚ ਭਾਜਪਾ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੇ 2001 ਤੱਕ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੱਕ ਵਧਿਆ। ਮੋਦੀ ਨੇ [[2014 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|2014 ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਆਮ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਸਦਨ, [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਵਿੱਚ ਬਹੁਮਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ; 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਪਾਰਟੀ ਲਈ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ 'ਤੇ ਖਰਚ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਯੋਜਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਥਾਂ ਨੀਤੀ ਆਯੋਗ ਬਣਾ ਕੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਕੀਤਾ। ਮੋਦੀ ਨੇ ਇੱਕ ਉੱਚ-ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਸਵੱਛਤਾ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਨੋਟਬੰਦੀ|2016 ਵਿੱਚ ਉੱਚ-ਮੁੱਲ ਵਾਲੇ ਬੈਂਕ ਨੋਟਾਂ ਦੇ ਨੋਟਬੰਦੀ]] ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ [[ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਟੈਕਸ]] ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਕਿਰਤ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਾਂ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੋਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਥਿਤ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਕੈਂਪ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ [[2019 ਦੇ ਬਾਲਾਕੋਟ ਹਵਾਈ ਹਮਲੇ]] ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ: ਹਵਾਈ ਹਮਲਾ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਅਪੀਲ ਸੀ। ਮੋਦੀ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਨੇ [[2019 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਦੂਜੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਵਿਵਾਦਿਤ [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਖੇਤਰ ਦੇ ਇੱਕ ਭਾਰਤ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਹਿੱਸੇ, ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਰਜੇ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਸੋਧ ਕਾਨੂੰਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੋਏ, ਅਤੇ 2020 ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਦੰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਤਿੰਨ ਵਿਵਾਦਗ੍ਰਸਤ ਖੇਤੀ ਕਾਨੂੰਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਧਰਨੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮੋਦੀ ਨੇ [[ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਮਹਾਮਾਰੀ 2019|ਕੋਵਿਡ-19]] ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਪ੍ਰਤੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ [[ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ|ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ]] ਦੇ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ 4.7 ਮਿਲੀਅਨ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ==ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ== '''ਨਰਿੰਦਰ ਦਾਮੋਦਰਦਾਸ ਮੋਦੀ''' ਦਾ ਜਨਮ 17 ਸਤੰਬਰ 1950 ਨੂੰ [[ਵਡਨਗਰ]], [[ਮਹਿਸਾਣਾ ਜ਼ਿਲੇ]], [[ਬੰਬਈ ਰਾਜ]] (ਮੌਜੂਦਾ [[ਗੁਜਰਾਤ]]) ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਗੁਜਰਾਤੀ ਲੋਕ|ਗੁਜਰਾਤੀ]] [[ਹਿੰਦੂ]] ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਦਾਮੋਦਰਦਾਸ ਮੂਲਚੰਦ ਮੋਦੀ (ਸੀ. 1915-1989) ਅਤੇ ਹੀਰਾਬੇਨ ਮੋਦੀ (1923-2022) ਦੇ ਘਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਛੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੀਜਾ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਮੋਢ-ਘਾਂਚੀ-ਤੇਲੀ (ਤੇਲ-ਪ੍ਰੇਸ਼ਰ) ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ [[ਹੋਰ ਪਛੜੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ]] ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title='ਮੋਦੀ ਤੇਲੀ-ਘਾਚੀ ਓਬੀਸੀ ਹੈ': ਭਾਜਪਾ |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Modi-is-a-Teli-Ghanchi-OBC-BJP/articleshow/34084111.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20161206064221/http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Modi-is-a-Teli-Ghanchi-OBC-BJP/articleshow/34084111.cms |archive-date=17 February 2017 |website=ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ}}</ref><ref>{{Cite web |last=ਘਈ |first=ਰਜਤ |date=19 June 2017 |title="ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ: ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਉੱਚ-ਜਾਤੀ, ਹਿੰਦੂ ਮਾਮਲਾ" |url=http://www.business-standard.com/article/opinion/the-office-of-prime-minister-a-largely-north-indian-upper-caste-hindu-affair-114050700846_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170619200229/http://www.business-standard.com/article/opinion/the-office-of-prime-minister-a-largely-north-indian-upper-caste-hindu-affair-114050700846_1.html |archive-date=19 May 2017 |website=ਬਿਜ਼ਨਸ ਸਟੈਂਡਰਡ ਇੰਡੀਆ}}</ref> ਮੋਦੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਵਡਨਗਰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] ਦੇ ਪਲੇਟਫਾਰਮ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਚਾਹ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਦੇ ਸਬੂਤ ਇਸ ਕਥਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੋਦੀ ਨੇ 1967 ਵਿੱਚ ਵਡਨਗਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਉੱਚ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ; ਉਸਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਔਸਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਉਤਸੁਕ, ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਬਹਿਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ। ਉਸਨੇ ਥੀਏਟਰਿਕ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਉਣ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਕਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਮੋਦੀ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਵੈਮ ਸੇਵਕ ਸੰਘ (ਆਰ.ਐੱਸ.ਐੱਸ.) ਨਾਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਥਾਨਕ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ (ਸਿਖਲਾਈ ਸੈਸ਼ਨਾਂ) ਵਿਚ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉੱਥੇ, ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਰਾਓ ਇਨਾਮਦਾਰ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੋਦੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਾਲਸਵਯਮਸੇਵਕ (ਜੂਨੀਅਰ ਕੈਡੇਟ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਰਐਸਐਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਮੋਦੀ ਆਰਐਸਐਸ ਨਾਲ ਸਿਖਲਾਈ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਜਨ ਸੰਘ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਸੰਤ ਗਜੇਂਦਰਗੜਕਰ ਅਤੇ ਨਥਾਲਾਲ ਜਾਗੜਾ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1980 ਵਿੱਚ ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਗੁਜਰਾਤ ਇਕਾਈ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਨਰੇਂਦਰ ਮੋਦੀ ਦੀ ਜਾਤ ਦੇ ਇੱਕ ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਜਸ਼ੋਦਾਬੇਨ ਚਿਮਨਲਾਲ ਮੋਦੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ<ref>{{Cite web |date= |title="ਜਸ਼ੋਦਾਬੇਨ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਰੱਖਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਨ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।" |url=https://www.ndtv.com/elections-news/jashodaben-named-by-narendra-modi-as-his-wife-prays-for-him-to-become-pm-557031?&tb_cb=1 |archive-url=https://archive.today/20200717104500/https://www.ndtv.com/elections-news/jashodaben-named-by-narendra-modi-as-his-wife-prays-for-him-to-become-pm-557031 |archive-date=12 ਜੂਨ 2020 |access-date= |website=NDTV}}</ref>, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਉਦੋਂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਉਹ 17 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ 18 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਘਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਜੋੜੇ ਨੇ ਕਦੇ ਤਲਾਕ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਪਰ ਵਿਆਹ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਉਸਦੇ ਜਨਤਕ ਘੋਸ਼ਣਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਪ੍ਰੈਲ 2014 ਵਿੱਚ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚੋਣ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਸੱਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਮੋਦੀ ਨੇ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਵਿਆਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਜਸ਼ੋਦਾਬੇਨ ਸੀ। ਇਹ ਵਿਆਹ ਲਿੰਗ ਰਹਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਮੋਦੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੱਖਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪੁਰਾਤਨਵਾਦੀ ਆਰਐਸਐਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਮੋਦੀ ਨੇ ਅਗਲੇ ਦੋ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ। ਇੰਟਰਵਿਊਆਂ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਿੰਦੂ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ: ਕੋਲਕਾਤਾ ਨੇੜੇ ਬੇਲੂਰ ਮਠ, ਅਲਮੋੜਾ ਵਿੱਚ ਅਦਵੈਤ ਆਸ਼ਰਮ, ਅਤੇ ਰਾਜਕੋਟ ਵਿੱਚ ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮਿਸ਼ਨ। ਹਰੇਕ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਠਹਿਰਨ ਥੋੜਾ ਜਿਹਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੀ ਕਾਲਜ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ। ਮੋਦੀ ਦੇ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰਿਹਾ ਹੈ। 1968 ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ, ਮੋਦੀ ਬੇਲੂਰ ਮੱਠ ਪਹੁੰਚੇ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸਿਲੀਗੁੜੀ ਅਤੇ ਗੁਹਾਟੀ ਵਿੱਚ ਰੁਕਦੇ ਹੋਏ ਕਲਕੱਤਾ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਅਸਾਮ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਹ ਅਲਮੋੜਾ ਵਿੱਚ ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਸ਼ਰਮ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ 1968 ਤੋਂ 1969 ਤੱਕ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਹੀਂ ਗੁਜਰਾਤ ਪਰਤਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1969 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂ 1970 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਫੇਰੀ ਲਈ ਵਡਨਗਰ ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਚਾਚੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਸਟੇਟ ਰੋਡ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਚਾਚੇ ਦੀ ਕੰਟੀਨ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਵਿੱਚ, ਮੋਦੀ ਨੇ ਇਨਾਮਦਾਰ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੇਡਗੇਵਾਰ ਭਵਨ (ਆਰਐਸਐਸ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ) ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੀ, ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦਾ ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਕੀਤਾ। ਬਾਲਗ ਵਜੋਂ ਮੋਦੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸਿਆਸੀ ਸਰਗਰਮੀ 1971 ਵਿੱਚ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਲੜਨ ਲਈ ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਨਸੰਘ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮੁਕਤੀ ਬਾਹਨੀ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਹਮਾਇਤ ਦੇਣ ਤੋਂ ਵਰਜਿਆ; ਮੋਦੀ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਹਾੜ ਜੇਲ 'ਚ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 1971 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੋਦੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਾਚੇ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਇਨਾਮਦਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਰਐਸਐਸ ਲਈ ਫੁੱਲ-ਟਾਈਮ ਪ੍ਰਚਾਰਕ (ਪ੍ਰਚਾਰਕ) ਬਣ ਗਏ। ਜੰਗ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੋਦੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਹਿੰਸਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਇਸ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਕਾਰਨ ਇਨਾਮਦਾਰ ਨੇ ਮੋਦੀ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦੇਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਮੋਦੀ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ, ਉਹ ਉਸ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿਆਸੀ ਜੰਗ ਛੇੜ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। 1978 ਵਿੱਚ, ਮੋਦੀ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਓਪਨ ਲਰਨਿੰਗ ਤੋਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਤੀਜੀ ਜਮਾਤ ਨਾਲ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ 1983 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਗੁਜਰਾਤ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਇੱਕ ਬਾਹਰੀ ਦੂਰੀ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਜੋਂ ਪਹਿਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਅਕ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵਿਵਾਦ ਹੈ। ==ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਅਤੇ ਭਾਜਪਾ== ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸ੍ਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਆਗੂ ਸ੍ਰੀ [[ਲਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਡਵਾਨੀ]] ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੌਰਾਨ ਸ੍ਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੇ ਗੁਪਤਵਾਸ ਰਹਿ ਕੇ ਸੰਘ ਅਤੇ ਭਾਜਪਾ ਲਈ ਕਾਫੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 1987 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਭਾਜਪਾ ਦਾ ਜਥੇਬੰਦਕ ਸਕੱਤਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਸਦਕਾ 1987 ਵਿੱਚ ਭਾਜਪਾ ਨੇ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਮਿਊਂਸਪਲ ਕਮੇਟੀ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਐਲ. ਕੇ. ਅਡਵਾਨੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੋਰ ਵਧ ਗਿਆ। 1991 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਮੋਦੀ ਨੇ ਹੀ ਐਲ. ਕੇ. ਅਡਵਾਨੀ ਨੂੰ ਇਹ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਗਾਂਧੀਨਗਰ ਤੋਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੀ ਚੋਣ ਲੜਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਐਲ. ਕੇ. ਅਡਵਾਨੀ ਲਗਾਤਾਰ ਗਾਂਧੀਨਗਰ ਤੋਂ ਹੀ ਚੋਣ ਲੜਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਮੰਦਿਰ ਅੰਦੋਲਨ ਵੇਲੇ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਐਲ. ਕੇ. ਅਡਵਾਨੀ ਨੇ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਸ੍ਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਕੰਮ ਬੜੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹਿਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਐਲ. ਕੇ. ਅਡਵਾਨੀ ਦੇ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਨੇੜੇ ਹੋ ਗਏ। == ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ == ===== ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲ ===== 2001 ਵਿੱਚ, ਕੇਸ਼ੂਭਾਈ ਪਟੇਲ ਦੀ ਸਿਹਤ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਜਪਾ ਨੇ ਉਪ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਸੀਟਾਂ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਸੱਤਾ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਅਤੇ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਏ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਪਟੇਲ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ 2001 ਵਿੱਚ ਭੁਜ ਵਿੱਚ ਆਏ ਭੂਚਾਲ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੁਆਰਾ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਅਹੁਦੇ ਲਈ ਨਵੇਂ ਉਮੀਦਵਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਮੋਦੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਟੇਲ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਭਰਮ, ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਅਡਵਾਨੀ ਪਟੇਲ ਨੂੰ ਬੇਦਖਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਮੋਦੀ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਦੀ ਘਾਟ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਤ ਸਨ। ਮੋਦੀ ਨੇ ਪਟੇਲ ਦੇ ਉਪ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਡਵਾਨੀ ਅਤੇ ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ "ਗੁਜਰਾਤ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੋਣਗੇ ਜਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ"। 3 ਅਕਤੂਬਰ 2001 ਨੂੰ, ਮੋਦੀ ਨੇ ਪਟੇਲ ਦੀ ਥਾਂ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਭਾਜਪਾ ਨੂੰ ਦਸੰਬਰ 2002 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ। 7 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ, ਮੋਦੀ ਨੇ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ ਅਤੇ ਉਹ 24 ਫਰਵਰੀ 2002 ਨੂੰ ਰਾਜਕੋਟ II ਹਲਕੇ ਦੀ ਉਪ ਚੋਣ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਅਸ਼ਵਿਨ ਮਹਿਤਾ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਗੁਜਰਾਤ ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ===== ਦੰਗੇ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ===== 2001 ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਜੇ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਦਫ਼ਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ]] ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਕੇਸ਼ੂਭਾਈ ਪਟੇਲ ਦੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਐਲ. ਕੇ. ਅਡਵਾਨੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜਾ ਕੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ। 2002 ਵਿੱਚ '''[[ਗੋਧਰਾ ਕਾਂਡ]]''' ਵਾਪਰ ਗਿਆ, ਜਿਥੇ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਦੇ ਇੱਕ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚ ਦਰਜਨਾਂ ਕਾਰਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਫੂਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਫ਼ਿਰਕੂ ਫਸਾਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਲਗਭਗ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ। [[ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ]] ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਾਂਚ ਟੀਮ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਨਅਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੂੰਜੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਰਮਦਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪਹੁੰਚਾਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਦੀ ਵਿਕਾਸ ਦਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਾਫੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਦੀ ਗਈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਤ ਭਾਜਪਾ ਨੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਉਹ ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ। ===== ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਕਾਰਜਕਾਲ ===== ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਮੋਦੀ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇਣ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਰਾਜਨੇਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਵਿੜ ਮੁਨੇਤਰ ਕੜਗਮ ਅਤੇ ਤੇਲਗੂ ਦੇਸ਼ਮ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨੇਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ - ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਮਹੂਰੀ ਗਠਜੋੜ ਵਿੱਚ ਭਾਈਵਾਲ - ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੇ ਸੰਸਦ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ। ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ. ਮੋਦੀ ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 2002 ਵਿੱਚ ਗੋਆ ਵਿੱਚ ਬੀਜੇਪੀ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਦੀ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਅਸਤੀਫਾ ਸੌਂਪਿਆ ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੋਟਰ ਅਜੇ ਵੀ ਉਜਾੜੇ ਗਏ ਹਨ, ਮੋਦੀ ਦਸੰਬਰ 2002 ਤੱਕ ਚੋਣਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਰਹੇ। ਚੋਣ ਵਿੱਚ, ਭਾਜਪਾ ਨੇ 182 ਮੈਂਬਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ 127 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ। ਮੋਦੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੌਰਾਨ ਮੁਸਲਿਮ ਵਿਰੋਧੀ ਬਿਆਨਬਾਜ਼ੀ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਭਾਜਪਾ ਨੇ ਵੋਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਧਰੁਵੀਕਰਨ ਤੋਂ ਲਾਭ ਉਠਾਇਆ। ਮੋਦੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤੀ ਹੰਕਾਰ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਇੱਕ ਰਣਨੀਤੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਜਪਾ ਨੇ ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ 182 ਸੀਟਾਂ - ਦੋ ਤਿਹਾਈ ਬਹੁਮਤ - ਵਿੱਚੋਂ 127 ਜਿੱਤੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਉਮੀਦਵਾਰ ਯਤਿਨ ਓਜ਼ਾ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਮਨੀਨਗਰ ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। 22 ਦਸੰਬਰ 2002 ਨੂੰ ਮੋਦੀ ਨੇ ਦੂਜੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਲਈ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ। ਮੋਦੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਬਿਆਨਬਾਜ਼ੀ ਹਿੰਦੂਤਵ ਤੋਂ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਵੱਲ ਹੋ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਸੰਘ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਸੰਘ (ਬੀਕੇਐਸ) ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਹਿੰਦੂ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ (ਵੀਐਚਪੀ) ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਬੀਕੇਐਸ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਮੋਦੀ ਨੇ ਬੀਕੇਐਸ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਬੇਦਖਲ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਗਾਂਧੀਨਗਰ ਵਿੱਚ 200 ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਢਾਹੁਣ ਦੇ ਉਸਦੇ ਫੈਸਲੇ ਨੇ ਵੀਐਚਪੀ ਨਾਲ ਦਰਾਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੋਦੀ ਨੇ ਕੁਝ ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਬਣਾਏ ਰੱਖੇ। ਉਸਨੇ ਦੀਨਾਨਾਥ ਬੱਤਰਾ ਦੁਆਰਾ 2014 ਦੀ ਇੱਕ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕ ਲਈ ਇੱਕ ਮੁਖਬੰਧ ਲਿਖਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੈਰ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਟੈਸਟ-ਟਿਊਬ ਬੇਬੀਜ਼ ਸਮੇਤ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਮੋਦੀ ਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਆਲੋਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ ਨੇ 2004 ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਾਜਪਾਈ ਨੇ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਚੋਣ ਹਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੋਦੀ ਨੂੰ ਅਹੁਦਾ ਛੱਡਣਾ ਇੱਕ ਗਲਤੀ ਸੀ। ਦੰਗੇ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਵੀ ਮੋਦੀ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਾਂ 'ਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਏ; ਯੂਐਸ ਸਟੇਟ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਤਹਿਤ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਵੀਜ਼ਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ। ਯੂਕੇ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ (ਈਯੂ) ਨੇ ਮੋਦੀ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਮੋਦੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਵੱਲ ਵਧਿਆ, ਯੂਕੇ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ ਨੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਕਤੂਬਰ 2012 ਅਤੇ ਮਾਰਚ 2013 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਅਤੇ 2014 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਾਬੰਦੀ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ.ਸੀ. 2007 ਦੀਆਂ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਅਤੇ 2009 ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਭਾਜਪਾ ਨੇ ਅੱਤਵਾਦ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਬਿਆਨਬਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕੀਤਾ। ਮੋਦੀ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀ 2002 ਦੇ ਅੱਤਵਾਦ ਰੋਕੂ ਕਾਨੂੰਨ ਵਰਗੇ "ਅੱਤਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਦੀ ਝਿਜਕ" ਲਈ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। 2007 ਵਿੱਚ, ਮੋਦੀ ਨੇ ਕਰਮਯੋਗ ਲਿਖਿਆ, ਇੱਕ 101 ਪੰਨਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬਚਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੱਥੀਂ ਮੈਲਾ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਲਚਿੰਗ ਦਲਿਤਾਂ ਦੀ ਉਪ-ਜਾਤੀ ਵਾਲਮੀਕਾਂ ਲਈ ਇੱਕ "ਰੂਹਾਨੀ ਅਨੁਭਵ" ਹੈ। ਚੋਣ ਜ਼ਾਬਤਾ ਲੱਗਣ ਕਾਰਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਵੰਬਰ 2008 ਦੇ ਮੁੰਬਈ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਜਰਾਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ 30 ਹਾਈ-ਸਪੀਡ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਦੀ ਤਾਇਨਾਤੀ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਕੀਤਾ। ਜੁਲਾਈ 2007 ਵਿੱਚ, ਮੋਦੀ ਨੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਲਗਾਤਾਰ 2,063 ਦਿਨ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸ ਅਹੁਦੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਜਪਾ ਨੇ 182 ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਸੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 122 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹਿੰਦੂਤਵ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, 2007 ਅਤੇ 2012 ਦੀਆਂ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਦੀ ਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੇ ਤੱਤ ਸਨ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਹਿੰਦੂ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੀ 2012 ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੌਰਾਨ, ਮੋਦੀ ਨੇ ਦੋ ਵਾਰ ਮੁਸਲਿਮ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤੋਹਫੇ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਦਾਊਦੀ ਬੋਹਰਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਬਣਾਏ ਰੱਖੇ ਸਨ। ਮੋਦੀ ਦੀ 2012 ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਅਫਜ਼ਲ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੋਹਰਾਬੂਦੀਨ ਸ਼ੇਖ ਦੀ ਮੌਤ ਸਮੇਤ ਧਾਰਮਿਕ ਧਰੁਵੀਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਭਾਜਪਾ ਨੇ 2012 ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੁਸਲਿਮ ਉਮੀਦਵਾਰ ਨੂੰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ। 2012 ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੌਰਾਨ, ਮੋਦੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤ ਰਾਜ ਨਾਲ ਪਛਾਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੌਰਾਨ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੀ ਗਈ ਰਣਨੀਤੀ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਭਾਰਤ ਦੁਆਰਾ ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। 2012 ਦੀਆਂ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਮੋਦੀ ਨੇ ਹੋਲੋਗ੍ਰਾਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਨੇ 2014 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਹਰਾਇਆ। ਮੋਦੀ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਸ਼ਵੇਤਾ ਭੱਟ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਮਨੀਨਗਰ ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਭਾਜਪਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣਾ ਬਹੁਮਤ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ 182 ਵਿੱਚੋਂ 115 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਚੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੋਦੀ ਨੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਮਨੀਨਗਰ ਲਈ ਵਿਧਾਇਕ ਵਜੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਆਨੰਦੀਬੇਨ ਪਟੇਲ ਮੋਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ। ===== ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ===== ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਮੋਦੀ ਨੇ ਨਿੱਜੀਕਰਨ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਆਰਐਸਐਸ ਦੇ ਫਲਸਫੇ ਦੇ ਉਲਟ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿੱਜੀਕਰਨ ਵਿਰੋਧੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਵਿਰੋਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਮੋਦੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਪਾਰਕਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 2007 ਦੇ ਵਾਈਬ੍ਰੈਂਟ ਗੁਜਰਾਤ ਸੰਮੇਲਨ ਦੌਰਾਨ, ₹6.6 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ (₹17 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਜਾਂ 2020 ਵਿੱਚ US $210 ਬਿਲੀਅਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ) ਦੇ ਰੀਅਲ-ਐਸਟੇਟ ਨਿਵੇਸ਼ ਸੌਦਿਆਂ 'ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਪਟੇਲ ਅਤੇ ਮੋਦੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਭੂਮੀਗਤ ਜਲ ਸੰਭਾਲ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਿੱਚ ਗੈਰ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। ਦਸੰਬਰ 2008 ਤੱਕ, 500,000 ਢਾਂਚੇ ਬਣਾਏ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 113,738 ਚੈਕ ਡੈਮ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਰੀਚਾਰਜ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। 2004 ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਘਟਣ ਵਾਲੀਆਂ 112 ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 60 ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਨੇ 2010 ਤੱਕ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਰਾਜ ਦਾ ਜੈਨੇਟਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੋਧਿਆ ਹੋਇਆ ਕਪਾਹ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਕਪਾਹ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਉਛਾਲ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਅਰਧ-ਸੁੱਕੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ 2001 ਤੋਂ 2007 ਤੱਕ ਔਸਤਨ 9.6 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੀ ਦਰ ਨਾਲ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ। ਮੱਧ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਸਿੰਚਾਈ ਦੇ ਉਪਾਅ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਸਰੋਵਰ ਡੈਮ, ਘੱਟ ਸਫਲ ਰਹੇ। ਸਰਦਾਰ ਸਰੋਵਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨੇ ਇਰਾਦੇ ਦੇ ਸਿਰਫ 4-6% ਰਕਬੇ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਕੀਤੀ। 2008 ਵਿੱਚ, ਮੋਦੀ ਨੇ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਟਾਟਾ ਮੋਟਰਜ਼ ਨੂੰ ਨੈਨੋ ਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪਲਾਂਟ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਟਾਟਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਈ ਹੋਰ ਕੰਪਨੀਆਂ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਹਰ ਪਿੰਡ ਤੱਕ ਬਿਜਲੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਲਗਭਗ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲਈ ਹੈ। ਮੋਦੀ ਨੇ ਰਾਜ ਦੀ ਬਿਜਲੀ ਵੰਡ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਗੁਜਰਾਤ ਨੇ ਜੋਤੀਗ੍ਰਾਮ ਯੋਜਨਾ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਬਿਜਲੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪੇਂਡੂ ਬਿਜਲੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਬਿਜਲੀ ਨੂੰ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਸਿੰਚਾਈ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਸ਼ਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸਦੀ ਲਾਗਤ ਘਟਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਮੁਢਲਾ ਵਿਰੋਧ ਉਦੋਂ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਲਾਭ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਿਜਲੀ ਸਪਲਾਈ ਸਥਿਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਪਰ, ਇੱਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਨੀਤੀ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਹੋਇਆ। ===== ਵਿਕਾਸ ਬਹਿਸ ===== ਮੋਦੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਬਹਿਸ ਹੈ। ਰਾਜ ਦੀ ਕੁੱਲ ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦ (ਜੀ.ਡੀ.ਪੀ.) ਵਿਕਾਸ ਦਰ ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਔਸਤਨ 10% ਰਹੀ, ਇਹ ਦਰ ਹੋਰ ਉੱਚ ਉਦਯੋਗਿਕ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਮੋਦੀ ਦੇ ਸੱਤਾ ਸੰਭਾਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਉੱਚ ਦਰ ਸੀ; ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਮੋਦੀ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਗੁਜਰਾਤ ਲਗਾਤਾਰ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਦੀ "ਕਾਰੋਬਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਾਨ" ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਰਿਹਾ। 2013 ਵਿੱਚ, ਦੇਸ਼ ਦੇ 20 ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਨ, ਵਿਕਾਸ, ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ, "ਆਰਥਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ" ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜਰਾਤ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੋਦੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਫਿਰਕੂਵਾਦ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਦਲੀਲ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਟੈਕਸ ਵਿੱਚ ਛੋਟ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਦੂਜੇ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਆਸਾਨ ਸੀ। ਗੁਜਰਾਤ ਨੂੰ ਨਿਵੇਸ਼ ਲਈ ਆਕਰਸ਼ਕ ਬਣਾਉਣ ਦੀਆਂ ਮੋਦੀ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਰਥਿਕ ਜ਼ੋਨ ਬਣਾਉਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਰਤ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਿਕਾਸ ਦਰ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਮੋਦੀ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ, ਗਰੀਬੀ ਰਾਹਤ, ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ 'ਤੇ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਮਾੜਾ ਰਿਕਾਰਡ ਰਿਹਾ। 2013 ਵਿੱਚ, ਗੁਜਰਾਤ ਗਰੀਬੀ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 13ਵੇਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ 21ਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸੀ। ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਲਗਭਗ 45 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਬੱਚੇ ਘੱਟ ਭਾਰ ਵਾਲੇ ਸਨ ਅਤੇ 23 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਜ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਰਾਜ ਭੁੱਖ ਸੂਚਕ ਅੰਕ ਵਿੱਚ "ਚਿੰਤਾਜਨਕ" ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਯੂਨੀਸੇਫ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਮੋਦੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਟੀਕਾਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਾੜਾ ਰਿਕਾਰਡ ਰਿਹਾ ਹੈ। 2001 ਤੋਂ 2011 ਤੱਕ, ਗੁਜਰਾਤ ਨੇ ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਔਰਤ ਸਾਖਰਤਾ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਨਹੀਂ ਬਦਲੀ, 29 ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਿਹਾ। ਇਸਨੇ ਬਾਲ ਮੌਤ ਦਰ ਵਿੱਚ ਮਾਮੂਲੀ ਸੁਧਾਰ ਦਿਖਾਇਆ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਖਪਤ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ। ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਰਾਜਾਂ ਨਾਲੋਂ ਹੇਠਾਂ ਹੈ। ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਨੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ, ਦਲਿਤਾਂ ਅਤੇ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਵਧੀਆਂ। ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਮੱਧ ਵਰਗ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਸੀ, ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਹੇਠਲੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵੱਧ ਰਹੇ ਸਨ। 2013 ਵਿੱਚ, ਰਾਜ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਸੂਚਕਾਂਕ ਵਿੱਚ 21 ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 10ਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸੀ। ਮੋਦੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ 'ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਸਤ ਤੋਂ ਘੱਟ ਖਰਚ ਕੀਤਾ। == ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ == 2014 ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਮਹੂਰੀ ਗਠਜੋੜ (ਐਨ.ਡੀ.ਏ.) ਦੀ ਭਾਰੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੋਦੀ ਨੇ 26 ਮਈ 2014 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ (ਪੀ. ਐੱਮ.) ਵਜੋਂ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ। 1947 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਤੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ। 2019 ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਐਨਡੀਏ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 2019 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਮੋਦੀ ਦਾ ਦੂਜਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। 6 ਦਸੰਬਰ 2020 ਨੂੰ, ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਚੌਥੇ-ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗੈਰ-ਕਾਂਗਰਸੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ। ===== ਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ===== ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਮੋਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਨੇ ਸੱਤਾ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਦੇਖਿਆ। ਮੋਦੀ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਸਦਨ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬਹੁਮਤ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ, ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਪਾਸ ਕੀਤੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੱਤਾ ਦਾ ਹੋਰ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਹੋਇਆ। ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਜੱਜਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਨਿਆਂਪਾਲਿਕਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਬਿੱਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ। ਦਸੰਬਰ 2014 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਯੋਜਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਇਸਦੀ ਥਾਂ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਸ਼ਨ ਫਾਰ ਟਰਾਂਸਫਾਰਮਿੰਗ ਇੰਡੀਆ (ਨੀਤੀ ਆਯੋਗ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਯੋਜਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਕੋਲ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਯੋਜਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਅਕੁਸ਼ਲਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਪਰ 1990 ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਉਦਾਰੀਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਉਪਾਵਾਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ, ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਬਿਊਰੋ ਰਾਹੀਂ ਕਈ ਸਿਵਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ (ਐਨ.ਜੀ.ਓ.) ਦੀ ਜਾਂਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਜਾਂਚ ਦੀ ਇੱਕ ਜਾਦੂਗਰੀ ਵਜੋਂ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਸੰਸਥਾ ਮੈਡੀਕਿਨਸ ਸੈਨਸ ਫਰੰਟੀਅਰਜ਼, ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਬੰਧੀ ਗੈਰ-ਲਾਭਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ਸੀਅਰਾ ਕਲੱਬ ਅਤੇ ਅਵਾਜ਼ ਉਹਨਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਦੇਸ਼ਧ੍ਰੋਹ ਅਤੇ ਅੱਤਵਾਦ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਸਦੀ ਕਾਰਜਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਸ਼ਾਸਨ ਸ਼ੈਲੀ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਮੋਦੀ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ 1,200 ਪੁਰਾਣੇ ਕਾਨੂੰਨ ਰੱਦ ਕੀਤੇ; ਪਿਛਲੇ 64 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਜਿਹੇ 1,301 ਕਾਨੂੰਨ ਰੱਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਮੋਦੀ ਨੇ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਇੰਡੀਆ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਰਕਾਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਉਣ, ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਤੱਕ ਹਾਈ-ਸਪੀਡ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਪਹੁੰਚ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਬਣਾਉਣ, ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਦੇਣ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਸਾਖਰਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਟੀਚੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। 2019 ਵਿੱਚ, ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਛੜੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਲਈ ਵਿਦਿਅਕ ਦਾਖਲੇ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਦਾ 10 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਰਾਖਵਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2016 ਵਿੱਚ, ਮੋਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਪੇਂਡੂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁਫਤ ਤਰਲ ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ ਗੈਸ (ਐਲਪੀਜੀ) ਕੁਨੈਕਸ਼ਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਜਵਲਾ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਕੀਮ ਨੇ 2014 ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 2019 ਵਿੱਚ ਵਾਧੂ 24% ਭਾਰਤੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਕੋਲ LPG ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ। 2022 ਵਿੱਚ, ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉੱਜਵਲਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੁਆਰਾ ਕਵਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਾਰੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਲਈ LPG ਸਬਸਿਡੀਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ===== ਹਿੰਦੂਤਵ ===== [[ਤਸਵੀਰ:The Prime Minister, Shri Narendra Modi pays obeisance at Tirumala Temple, in Tirupati, Andhra Pradesh.jpg|alt=ਮੋਦੀ ਨੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਮੰਦਰ 'ਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ।|left|thumb|ਮੋਦੀ ਨੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਮੰਦਰ 'ਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ।]] ਮੋਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਈ ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਘੇਰਾ ਵਧਿਆ, ਕਈ ਵਾਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ। ਇਹਨਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ, "ਲਵ ਜੇਹਾਦ" ਦੇ ਕਥਿਤ ਇਸਲਾਮੀ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਮੁਹਿੰਮ ਅਤੇ ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਸੰਗਠਨ ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਾਤਲ ਨੱਥੂਰਾਮ ਗੋਡਸੇ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਸਮੇਤ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦਾ ਬਚਾਅ ਕੀਤਾ। ਮੋਦੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਭਾਜਪਾ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਵੈਮ ਸੇਵਕ ਸੰਘ (ਆਰ.ਐੱਸ.ਐੱਸ.) ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਏ। ਆਰਐਸਐਸ ਨੇ ਭਾਜਪਾ ਦੀਆਂ ਚੋਣ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੋਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਰਕਾਰੀ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਆਰਐਸਐਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। 2014 ਵਿੱਚ, ਯੇਲਾਪ੍ਰਗਦਾ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਰਾਓ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਆਰਐਸਐਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਹਿਸਟੋਰੀਕਲ ਰਿਸਰਚ (ICHR) ਦਾ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਬਣਿਆ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਆਈਸੀਐਚਆਰ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਮੈਂਬਰਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਜਪਾ ਪ੍ਰਤੀ ਹਮਦਰਦੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਨੇ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਵਜੋਂ ਰਾਓ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ 'ਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਏ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਨਿਯੁਕਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੇ ਏਜੰਡੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਮੋਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਅਤੇ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋਰ ਆਰਐਸਐਸ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਆਰਐਸਐਸ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਫੈਕਲਟੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਭਰਤੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੰਦਿਨੀ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਕਿਰਨ ਭੱਟੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹਨਾਂ ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਕੋਲ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦਿਆਂ ਲਈ ਯੋਗਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੋਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੋਦੀ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਇਕਸੁਰਤਾ, ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਟਕਰਾਅ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ। 2019 ਵਿੱਚ, ਮੋਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਇੱਕ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਕਾਨੂੰਨ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਜੋ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਸਤਾਏ ਧਾਰਮਿਕ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਜੋ ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ, ਬੋਧੀ, ਜੈਨ, ਪਾਰਸੀ ਜਾਂ ਈਸਾਈ ਹਨ, ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਦਾ ਰਸਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਤਹਿਤ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡ ਵਜੋਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ; ਇਸਨੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਕੋਵਿਡ -19 ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਰੋਕ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। 2020 ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਦੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਏ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜਵਾਬੀ-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਭੀੜ ਦੁਆਰਾ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ 53 ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਤਿਹਾਈ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਨ। 5 ਅਗਸਤ 2020 ਨੂੰ, ਮੋਦੀ ਨੇ ਅਯੁੱਧਿਆ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ 2019 ਵਿੱਚ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਅਯੁੱਧਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਵਾਦਿਤ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਟਰੱਸਟ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸੁੰਨੀ ਵਕਫ਼ ਬੋਰਡ ਨੂੰ ਵਿਕਲਪਕ 5 ਏਕੜ (2.0 ਹੈਕਟੇਅਰ) ਜ਼ਮੀਨ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਕ ਮਸਜਿਦ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ। ਮੋਦੀ ਰਾਮ ਜਨਮ ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਹਨੂੰਮਾਨ ਗੜ੍ਹੀ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ। 2019 ਵਿੱਚ ਮੋਦੀ ਦੀ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਤਿੰਨ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਰਐਸਐਸ ਨੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਤਿੰਨ ਤਲਾਕ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 1 ਅਗਸਤ 2019 ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਜ਼ਾਯੋਗ ਐਕਟ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 370 ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨੇ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਦਰਜਾ ਵੀ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। , ਅਤੇ ਲੱਦਾਖ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਤਾਲਾਬੰਦੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈਟ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਫਰਵਰੀ 2021 ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੈਂਕੜੇ ਸਿਆਸੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਪੁਨਰਗਠਨ ਜਾਂ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਸੋਧ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਭੱਟੀ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ===== ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀ ===== [[ਤਸਵੀਰ:Informal meeting of the BRICS during the 2019 G20 Osaka summit.jpg|alt=2019 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਕਸ ਆਗੂ। ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ: ਸ਼ੀ (ਚੀਨ), ਪੁਤਿਨ (ਰੂਸ), ਬੋਲਸੋਨਾਰੋ (ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ), ਮੋਦੀ ਅਤੇ ਰਾਮਾਫੋਸਾ (ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ)|left|thumb|2019 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਕਸ ਆਗੂ। ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ: ਸ਼ੀ (ਚੀਨ), ਪੁਤਿਨ (ਰੂਸ), ਬੋਲਸੋਨਾਰੋ (ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ), ਮੋਦੀ ਅਤੇ ਰਾਮਾਫੋਸਾ (ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ)]] ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਨਿੱਜੀਕਰਨ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੇ ਉਦਾਰੀਕਰਨ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵਉਦਾਰਵਾਦੀ ਢਾਂਚੇ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸਨ। ਮੋਦੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉਦਾਰ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਰੇਲਵੇ ਸਮੇਤ ਕਈ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਸੁਧਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਲਈ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਦੇ ਗਠਨ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਬਣਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰਦਾਤਾਵਾਂ ਲਈ ਭਰਤੀ ਅਤੇ ਬਰਖਾਸਤਗੀ ਨੂੰ ਆਸਾਨ ਬਣਾਉਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ; ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਬਾਅਦ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੁਧਾਰਾਂ ਦਾ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਤੋਂ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਹੋਇਆ; 2 ਸਤੰਬਰ 2015 ਨੂੰ, ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ 11 ਯੂਨੀਅਨਾਂ-ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਾਜਪਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਨੇ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ। ਭਾਰਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸੰਘ (ਭਾਰਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸੰਘ), ਸੰਘ ਪਰਿਵਾਰ (ਆਰ.ਐੱਸ.ਐੱਸ. ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ) ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੀ ਅੰਤਰੀਵ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਪੱਖ ਪੂਰਿਆ। ਗਰੀਬੀ-ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ ਦੇ ਉਪਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਫੰਡ ਮੋਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਘਟਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ 'ਤੇ ਖਰਚਿਆ ਪੈਸਾ ਪਿਛਲੀ ਕਾਂਗਰਸ ਸਰਕਾਰ ਦੌਰਾਨ ਜੀਡੀਪੀ ਦੇ 14.6 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਘਟ ਕੇ ਮੋਦੀ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਦੌਰਾਨ 12.6 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਭਲਾਈ 'ਤੇ ਖਰਚ 15 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਘੱਟ ਗਿਆ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਟੈਕਸ ਘਟਾ ਦਿੱਤੇ, ਦੌਲਤ ਟੈਕਸ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਵਿਕਰੀ ਟੈਕਸ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ 'ਤੇ ਕਸਟਮ ਡਿਊਟੀਆਂ ਘਟਾਈਆਂ। ਅਕਤੂਬਰ 2014 ਵਿੱਚ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਡੀਜ਼ਲ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਮੋਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬਜਟ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖਿਆ 'ਤੇ ਖਰਚ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ; ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖਿਆ ਖਰਚ ਜੀਡੀਪੀ ਦੇ 0.7 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਘਟ ਕੇ 0.5 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ। 2014 ਅਤੇ 2022 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਪੋਸ਼ਣ, ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ, ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ 'ਤੇ ਖਰਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਬਜਟ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤਤਾ ਲਗਭਗ ਅੱਧੀ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ। ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ 'ਤੇ ਪੂੰਜੀ ਖਰਚੇ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ 2014 ਵਿੱਚ ਜੀਡੀਪੀ ਦੇ 0.4 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਘੱਟ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ 2023 ਵਿੱਚ 1.7 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਤੰਬਰ 2014 ਵਿੱਚ, ਮੋਦੀ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗਲੋਬਲ ਮੈਨੂਫੈਕਚਰਿੰਗ ਹੱਬ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੇ ਟੀਚੇ ਨਾਲ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਤਪਾਦ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮੇਕ ਇਨ ਇੰਡੀਆ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਆਰਥਿਕ ਉਦਾਰੀਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਪਰ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਵੇਗਾ। ਮੋਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਇੱਕ ਭੂਮੀ-ਸੁਧਾਰ ਬਿੱਲ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ, ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਮਾਲਕੀ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਿੱਜੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜ਼ਮੀਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ। ਬਿੱਲ ਨੂੰ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਆਦੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਆਖਰਕਾਰ ਇਸਨੂੰ ਖਤਮ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮੋਦੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਗੁਡਜ਼ ਐਂਡ ਸਰਵਿਸਿਜ਼ ਟੈਕਸ ਪਾਸ ਕੀਤਾ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਟੈਕਸ ਸੁਧਾਰ, ਲਗਭਗ 17 ਟੈਕਸਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 1 ਜੁਲਾਈ 2017 ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ। [[ਤਸਵੀਰ:Narendra Modi launches Make in India.jpg|alt=ਮੇਕ ਇਨ ਇੰਡੀਆ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੌਕੇ ਮੋਦੀ|thumb|ਮੇਕ ਇਨ ਇੰਡੀਆ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੌਕੇ ਮੋਦੀ]] ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਕੈਬਨਿਟ ਫੈਸਲੇ ਵਿੱਚ ਮੋਦੀ ਨੇ ਕਾਲੇ ਧਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਲਈ ਇੱਕ ਟੀਮ ਬਣਾਈ ਸੀ। 9 ਨਵੰਬਰ 2016 ਨੂੰ, ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਕਾਲੇ ਧਨ, ਅੱਤਵਾਦ ਅਤੇ ਜਾਅਲੀ ਕਰੰਸੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ₹500 ਅਤੇ ₹1000 ਦੇ ਬੈਂਕ ਨੋਟਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਦਮ ਨਾਲ ਨਕਦੀ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਕਮੀ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਟਾਕ ਸੂਚਕਾਂਕ BSE ਸੈਂਸੈਕਸ ਅਤੇ ਨਿਫਟੀ 50 ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ, ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ 1.5 ਮਿਲੀਅਨ ਨੌਕਰੀਆਂ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਜੀਡੀਪੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਕਦੀ ਦੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦੀ ਕਾਹਲੀ ਨਾਲ ਕਈ ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ, ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਲਈ ਦਾਇਰ ਕੀਤੇ ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਰਿਟਰਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ 25 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਮੋਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਜੀਡੀਪੀ ਪਿਛਲੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ 6.39 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੀ ਦਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 7.23 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੀ ਔਸਤ ਦਰ ਨਾਲ ਵਧੀ। ਆਮਦਨੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਵਧੀ; ਇੱਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ 2017 ਵਿੱਚ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ 45 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਵੱਧ ਗਈ ਹੈ। ਨੌਕਰੀਆਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਕਾਰਨ 2016 ਦੇ ਨੋਟਬੰਦੀ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਟੈਕਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 2018-19 ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ ਵਿੱਚ 3.4 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੀ ਮਹਿੰਗਾਈ ਦਰ ਦੇ ਨਾਲ ਜੀਡੀਪੀ ਵਾਧਾ 6.12 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਸੀ। ਸਾਲ 2019-20 ਵਿੱਚ, ਜੀਡੀਪੀ ਵਿਕਾਸ ਦਰ ਘੱਟ ਕੇ 4.18 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹੋ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਹਿੰਗਾਈ ਵਧ ਕੇ 4.7 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹੋ ਗਈ। 2020-21 ਵਿੱਚ ਕੋਵਿਡ-19 ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ 6.6 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਸੁੰਗੜ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ ਵਿੱਚ 8.2 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਵਧਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਸੀ। ===== ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸਵੱਛਤਾ ===== ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ, ਮੋਦੀ ਨੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਖਰਚੇ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਨਵਰੀ 2015 ਵਿੱਚ, ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਵੀਂ ਸਿਹਤ ਨੀਤੀ (NHP) ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ 'ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਖਰਚੇ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਪਰ ਨਿੱਜੀ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਪਿਛਲੀ ਕਾਂਗਰਸ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨੀਤੀ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਮਾਵਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਰ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਸਮੇਤ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਟੀਚਿਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਹੈਲਥ ਮਿਸ਼ਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਸੂਚਕਾਂਕ 'ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 2015 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 20 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਘੱਟ ਫੰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਮੋਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੂਜੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਬਜਟ ਵਿੱਚ ਹੋਰ 15% ਦੀ ਕਟੌਤੀ ਕੀਤੀ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਲਈ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਬਜਟ 19% ਵਧਿਆ; ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਬੀਮਾ ਪ੍ਰਦਾਤਾਵਾਂ ਨੇ ਬਜਟ ਨੂੰ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਪਰ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਮਾਹਰਾਂ ਨੇ ਨਿੱਜੀ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਪ੍ਰਦਾਤਾਵਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ 'ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। 2018 ਵਿੱਚ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਬਜਟ ਵਿੱਚ 11.5% ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ; ਤਬਦੀਲੀ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਫੰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਿਹਤ ਬੀਮਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲਈ ₹20 ਬਿਲੀਅਨ (US$250 ਮਿਲੀਅਨ) ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿਹਤ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਬਜਟ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:The Prime Minister, Shri Narendra Modi interacting with the Chief Ministers via video conferencing to discuss the situation emerging post Unlock 1.0 and plan ahead for tackling the COVID-19 pandemic, in New Delhi on June 16, 2020.jpg|alt=ਮੋਦੀ ਜੂਨ 2020 ਵਿੱਚ ਵੀਡੀਓ ਕਾਨਫਰੰਸਿੰਗ ਰਾਹੀਂ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਕੋਵਿਡ-19 ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ|thumb|ਮੋਦੀ ਜੂਨ 2020 ਵਿੱਚ ਵੀਡੀਓ ਕਾਨਫਰੰਸਿੰਗ ਰਾਹੀਂ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਕੋਵਿਡ-19 ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ]] ਮੋਦੀ ਨੇ ਚੰਗੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਸਵੱਛਤਾ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਯਤਨਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। 2 ਅਕਤੂਬਰ 2014 ਨੂੰ, ਮੋਦੀ ਨੇ ਸਵੱਛ ਭਾਰਤ ਮਿਸ਼ਨ ("ਸਵੱਛ ਭਾਰਤ") ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਟੀਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੌਚ ਅਤੇ ਹੱਥੀਂ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਪਖਾਨੇ ਬਣਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਨਵੇਂ ਸੀਵਰੇਜ ਟ੍ਰੀਟਮੈਂਟ ਪਲਾਂਟ ਬਣਾਉਣ ਦੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ 2019 ਤੱਕ 60 ਮਿਲੀਅਨ ਪਖਾਨੇ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਹੈ। ਉਸਾਰੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਨੂੰ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਪਖਾਨਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਾਉਣ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੈਨੀਟੇਸ਼ਨ ਕਵਰ ਅਕਤੂਬਰ 2014 ਵਿੱਚ 38.7% ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਮਈ 2018 ਵਿੱਚ 84.1% ਹੋ ਗਿਆ ਪਰ ਨਵੀਆਂ ਸੈਨੇਟਰੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਟੀਚਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਸੀ। 2018 ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ (WHO) ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਵੱਛਤਾ ਯਤਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੇਂਡੂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 180,000 ਦਸਤ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਾਰਚ 2020 ਵਿੱਚ, ਕੋਵਿਡ-19 ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਮੋਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਰੋਗ ਐਕਟ, 1897 ਅਤੇ ਆਫ਼ਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਐਕਟ, 2005 ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ। ਉਸੇ ਮਹੀਨੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਵਪਾਰਕ ਘਰੇਲੂ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਉਡਾਣਾਂ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੋਦੀ ਨੇ 22 ਮਾਰਚ ਨੂੰ 14 ਘੰਟੇ ਦੇ ਕਰਫਿਊ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਦੋ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਤਿੰਨ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੇ "ਕੁੱਲ ਲਾਕਡਾਊਨ" ਦੇ ਨਾਲ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ. ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ 2020 ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਮਾਰਚ 2021 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੀ ਦੂਜੀ ਲਹਿਰ ਪਹਿਲੀ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਸੀ; ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੈਕਸੀਨ, ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ, ਆਕਸੀਜਨ ਸਿਲੰਡਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਡਾਕਟਰੀ ਸਪਲਾਈਆਂ ਦੀ ਘਾਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੇ 24 ਘੰਟਿਆਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਵਿੱਚ 400,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ, ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣਾ ਟੀਕਾਕਰਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਜਨਵਰੀ 2021 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ; ਜਨਵਰੀ 2022 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਟੀਕੇ ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ 1.7 ਬਿਲੀਅਨ ਖੁਰਾਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ 720 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟੀਕਾਕਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਈ 2022 ਵਿੱਚ, WHO ਨੇ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਵਿਡ-19 ਨਾਲ 4.7 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ 2021 ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ ਲਹਿਰ ਦੌਰਾਨ—ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 10 ਗੁਣਾ। ਮੋਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ WHO ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਕੋਵਿਡ ਨਾਲ ਹੋਈਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 20% ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ==ਚੋਣ ਮੁਹਿੰਮ== ਸਤੰਬਰ 2013 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 16ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੀ ਚੋਣ ਲਈ ਭਾਜਪਾ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੀ ਚੋਣ ਮੁਹਿੰਮ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸੇ ਸਾਲ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ ਉਹ ਭਾਜਪਾ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਬਣ ਗਏ। ਪਿਛਲੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਲਈ ਭਾਜਪਾ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਆਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 400 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੱਡੀਆਂ ਰੈਲੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 3 ਲੱਖ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਕੀਤਾ। ਚੋਣਾਂ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ 'ਗੁਜਰਾਤ ਮਾਡਲ' ਵਜੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਚੋਣਾਂ ਲਈ ਮੁੱਖ ਏਜੰਡਾ ਬਣਾਇਆ। == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ == ਮਾਰਚ 2012 ਅਤੇ ਜੂਨ 2014 ਵਿੱਚ, ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਟਾਈਮ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੇ ਏਸ਼ੀਅਨ ਐਡੀਸ਼ਨ ਦੇ ਕਵਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਿਆ। 2014 ਵਿੱਚ, CNN-News18 (ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ CNN-IBN) ਨਿਊਜ਼ ਨੈੱਟਵਰਕ ਨੇ ਮੋਦੀ ਨੂੰ ਇੰਡੀਅਨ ਆਫ ਦਿ ਈਅਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। ਜੂਨ 2015 ਵਿੱਚ, ਮੋਦੀ ਨੂੰ ਟਾਈਮ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੇ ਕਵਰ 'ਤੇ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। 2014, 2015, 2017, 2020 ਅਤੇ 2021 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਟਾਈਮ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ 100 ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਫੋਰਬਸ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ 2014 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ 15ਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ 2015, 2016 ਅਤੇ 2018 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ 9ਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ। 2015 ਵਿੱਚ, ਮੋਦੀ ਨੂੰ ਬਲੂਮਬਰਗ ਮਾਰਕਿਟ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ 13ਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2021 ਵਿੱਚ ਟਾਈਮ ਨੇ ਮੋਦੀ ਨੂੰ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦਾ ਤੀਜਾ "ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਨੇਤਾ" ਕਿਹਾ, ਜਿਸ ਨੇ "ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸੇ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਨਹੀਂ" ਰੱਖਿਆ। 2015 ਵਿੱਚ ਫਾਰਚਿਊਨ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੀ "ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਨੇਤਾਵਾਂ" ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਾਲਾਨਾ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਮੋਦੀ ਨੂੰ ਪੰਜਵਾਂ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2017 ਵਿੱਚ, ਗੈਲਪ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ਜੀਆਈਏ) ਨੇ ਇੱਕ ਸਰਵੇਖਣ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਮੋਦੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਤੀਜੇ-ਚੋਟੀ ਦੇ ਨੇਤਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ। 2016 ਵਿੱਚ, ਲੰਡਨ ਦੇ ਮੈਡਮ ਤੁਸਾਦ ਮੋਮ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਮੋਦੀ ਦੀ ਇੱਕ ਮੋਮ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2015 ਵਿੱਚ, ਮੋਦੀ ਨੂੰ ਟਾਈਮ ਦੇ "ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਉੱਤੇ 30 ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਲੋਕਾਂ" ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਟਵਿੱਟਰ ਅਤੇ ਫੇਸਬੁੱਕ 'ਤੇ ਦੂਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਾਲੋ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸਨ। 2018 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਟਵਿੱਟਰ 'ਤੇ ਤੀਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਾਲੋ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੇਤਾ ਸਨ, [ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦੇ] ਅਤੇ ਫੇਸਬੁੱਕ ਅਤੇ ਇੰਸਟਾਗ੍ਰਾਮ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਾਲੋ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੇਤਾ ਸਨ। ਅਕਤੂਬਰ 2018 ਵਿੱਚ, ਮੋਦੀ ਨੂੰ "ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੌਰ ਗਠਜੋੜ ਵਿੱਚ ਮੋਹਰੀ ਕੰਮ" ਅਤੇ "ਵਾਤਾਵਰਣ ਕਾਰਵਾਈ 'ਤੇ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ ਦੇ ਨਵੇਂ ਖੇਤਰਾਂ" ਦੁਆਰਾ ਨੀਤੀ ਅਗਵਾਈ ਲਈ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਸਰਵਉੱਚ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਚੈਂਪੀਅਨਜ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਮੋਦੀ ਨੂੰ 2018 ਦਾ ਸਿਓਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ "ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਹਿਯੋਗ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ, ਵਿਸ਼ਵ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ, ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਵਧਾਵਾ ਦੇ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ-ਵਿਰੋਧੀ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਮਰਪਣ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਮਾਜਿਕ ਏਕੀਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ"। ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਭਾਰਤੀ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕ ਸਮਾਗਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਬੂ ਧਾਬੀ, ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ ਵਿੱਚ ਅਬੂ ਧਾਬੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਇਲ ਕੰਪਨੀ (ADNOC) ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਅਗਲੇ ਹਿੱਸੇ 'ਤੇ ਮੋਦੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਟੈਕਸਾਸ ਇੰਡੀਆ ਫੋਰਮ ਨੇ 22 ਸਤੰਬਰ 2019 ਨੂੰ ਹਿਊਸਟਨ, ਟੈਕਸਾਸ ਵਿੱਚ NRG ਸਟੇਡੀਅਮ ਵਿੱਚ ਮੋਦੀ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਮਾਗਮ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਸਮੇਤ 50,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਪੋਪ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਸੱਦੇ ਗਏ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨੇਤਾ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਇਕੱਠ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਮੋਦੀ ਨੂੰ ਮੇਅਰ ਸਿਲਵੈਸਟਰ ਟਰਨਰ ਨੇ ਹਿਊਸਟਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚਾਬੀ ਭੇਂਟ ਕੀਤੀ। ਬਿਲ ਐਂਡ ਮੇਲਿੰਡਾ ਗੇਟਸ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਨੇ ਮੋਦੀ ਨੂੰ 24 ਸਤੰਬਰ 2019 ਨੂੰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸਵੱਛ ਭਾਰਤ ਮਿਸ਼ਨ ਅਤੇ "ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਵੱਛਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਰੱਕੀ" ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਗੋਲਕੀਪਰ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। 2020 ਵਿੱਚ, ਮੋਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਠ ਵਿਸ਼ਵ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਪੈਰੋਡੀ Ig ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ "ਕੋਵਿਡ -19 ਵਾਇਰਲ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਕਿ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਮੌਤ 'ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਤਤਕਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ". 21 ਦਸੰਬਰ 2020 ਨੂੰ, ਯੂਐਸ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਨੇ ਮੋਦੀ ਨੂੰ ਭਾਰਤ-ਅਮਰੀਕਾ ਸਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਲੀਜਨ ਆਫ਼ ਮੈਰਿਟ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। 24 ਫਰਵਰੀ 2021 ਨੂੰ, ਗੁਜਰਾਤ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਨੇ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਦੇ ਮੋਟੇਰਾ ਸਟੇਡੀਅਮ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲਿਆ - ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਸਟੇਡੀਅਮ - ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਸਟੇਡੀਅਮ। == ਚੋਣ ਇਤਿਹਾਸ == {| class="wikitable" |+ !ਸਾਲ !ਦਫ਼ਤਰ !ਚੋਣ ਖੇਤਰ !ਪਾਰਟੀ !ਮੋਦੀ ਨੂੰ ਵੋਟ !% !ਵਿਰੋਧੀ !ਪਾਰਟੀ !ਵੋਟ !% !ਨਤੀਜਾ !ਹਵਾਲਾ |- |2002 | rowspan="4" |ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ |ਰਾਜਕੋਟ II | rowspan="7" |[[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] |45,298 |57.32 |ਅਸ਼ਵਿਨਭਾਈ ਨਰਭੇਸ਼ੰਕਰ ਮਹਿਤਾ | rowspan="5" |[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] |30,570 |38.68 |ਜਿੱਤਿਆ |<ref>{{Cite web |title=Rajkot II by-elections: Narendra Modi pushes his own image as a rising star of BJP |url=https://www.indiatoday.in/magazine/nation/story/20020225-narendra-modi-pushes-his-own-image-as-a-rising-star-of-bjp-795944-2002-02-24 |access-date=2023-06-16 |website=India Today |language=en}}</ref> |- |2002 | rowspan="3" |ਮਨੀਨਗਰ |1,13,589 |73.29 |ਯਤਿਨਭਾਈ ਓਜ਼ਾ |38,256 |24.68 |ਜਿੱਤਿਆ |<ref>{{Cite book|title=ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ: ਇੱਕ ਸਿਆਸੀ ਜੀਵਨੀ|last=ਮੈਰੀਨੋ|first=ਐਂਡੀ (2014)|publisher=ਹਾਰਪਰਕੋਲਿਨਸ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼ ਇੰਡੀਆ|year=2014|isbn=978-93-5136-218-0|pages=98}}</ref> |- |2007 |1,39,568 |69.53 |ਦਿਨਸ਼ਾ ਪਟੇਲ |52,407 |26.11 |ਜਿੱਤਿਆ |<ref>{{Cite web |title=Minister Dinsha Patel to take on Modi in Maninagar |url=https://www.rediff.com/news/2007/nov/27gujpoll1.htm |access-date=2023-06-16 |website=www.rediff.com}}</ref> |- |2012 |1,20,470 |75.38 |ਸ਼ਵੇਤਾ ਸੰਜੀਵ ਭੱਟ |34,097 |21.34 |ਜਿੱਤਿਆ |<ref>{{Cite web |title=Big win for Narendra Modi, defeats Shweta Bhatt by huge margin |url=https://www.ndtv.com/assembly/big-win-for-narendra-modi-defeats-shweta-bhatt-by-huge-margin-508083 |access-date=2023-06-16 |website=NDTV.com}}</ref> |- |2014 | rowspan="3" |ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ |ਵਡੋਦਰਾ |8,45,464 |72.75 |ਮਧੂਸੂਦਨ ਮਿਸਤਰੀ |2,75,336 |23.69 |ਜਿੱਤਿਆ |<ref>{{Cite web |date=17 May 2014 |title="General Election To Lok Sabha Trends & Result 2014" |url=http://eciresults.nic.in/ConstituencywiseS0620.htm?ac=20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517135238/http://eciresults.nic.in/ConstituencywiseS0620.htm?ac=20 |archive-date=5 January 2021 |website=ECI}}</ref> |- |2014 | rowspan="2" |ਵਾਰਾਣਸੀ |5,81,022 |56.37 |[[ਅਰਵਿੰਦ ਕੇਜਰੀਵਾਲ]] |[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] |2,09,238 |20.30 |ਜਿੱਤਿਆ |<ref>{{Cite web |title=Narendra Modi files nomination in Vadodara after grand roadshow |url=https://www.ndtv.com/elections-news/narendra-modi-files-nomination-in-vadodara-after-grand-roadshow-556700 |access-date=2023-06-16 |website=NDTV.com}}</ref> |- |2019 |6,74,664 |63.62 |ਸ਼ਾਲਿਨੀ ਯਾਦਵ |[[ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ]] |1,95,159 |18.40 |ਜਿੱਤਿਆ |<ref>{{Cite web |date=2019-05-23 |title=PM Modi’ Varanasi Is The Star Constituency |url=https://www.hindustantimes.com/constituency-watch/may-10-lok-sabha-2019-constituency-pm-modi-is-the-sitting-mp-from-ups-varanasi/story-AOwwWeUUmyrgpI90ChDYQP.html |access-date=2023-06-16 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> |} == ਲਿਖਣ ਦਾ ਕੈਰੀਅਰ == 2008 ਵਿੱਚ, ਮੋਦੀ ਨੇ '''ਜਯੋਤੀਪੁੰਜ''' ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਗੁਜਰਾਤੀ ਕਿਤਾਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ RSS ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬਾ [[ਐਮ.ਐਸ. ਗੋਲਵਲਕਰ]] ਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਆਰਐਸਐਸ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜਿਸਨੂੰ ਮੋਦੀ ਪੂਜਨਿਆ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ("ਪੂਜਾ ਦੇ ਯੋਗ ਗੁਰੂ") ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦਿ ਇਕਨਾਮਿਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੋਦੀ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਆਪਣੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਆਰਐਸਐਸ ਦੇ ਕੰਮਕਾਜ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਆਰਐਸਐਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਉਣਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ। ਮੋਦੀ ਨੇ ਅੱਠ ਹੋਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=20 June 2015 |title=ਜੋਤੀਪੁੰਜ: ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ 'ਮੇਰੀ ਸੰਸਥਾ, ਮੇਰੇ ਨੇਤਾਵਾਂ' 'ਤੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/jyotipunj-narendra-modi-writes-on-my-organisation-my-leaders/articleshow/2936428.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20150621040809/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2008-04-09/news/27702974_1_rss-workers-pracharak-rss-leaders |archive-date=21 June 2015}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਮੋਦੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਮਾਂ, ਹੀਰਾਬੇਨ ਨਾਲ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਿਤ ਸਬੰਧ ਬਣਾਏ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।<ref>{{Cite web |last=ਡੇਵ |first=ਕਪਿਲ |date=22 September 2016 |title=ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੇ ਆਪਣੇ 66ਵੇਂ ਜਨਮ ਦਿਨ 'ਤੇ ਮਾਂ ਹੀਰਾਬਾ ਤੋਂ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲਿਆ |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/PM-Narendra-Modi-takes-blessings-from-mother-Hiraba-on-his-66th-birthday/articleshow/54373357.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20160922064717/http://timesofindia.indiatimes.com/india/PM-Narendra-Modi-takes-blessings-from-mother-Hiraba-on-his-66th-birthday/articleshow/54373357.cms |archive-date=17 September 2016 |website=ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ}}</ref> ==ਹੋਰ ਵੇਖੋ== * [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] * [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == === ਨੋਟ === {{Reflist|30em|group=lower-alpha}} === ਹਵਾਲੇ === {{reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Scholia|Q1058}} {{Library resources box|about=Narendra Modi|viaf=95532763|lccn=2002016337}} * {{Official website}} * {{Official website|1=http://loksabhaph.nic.in/Members/MemberBioprofile.aspx?mpsno=4589|name=Profile on Lok Sabha website}} * {{WorldCat|id=lccn-no2002016337}} * {{DNA India|prime-minister-narendra-modi}} * {{Guardian topic|world/narendra-modi}} * {{New York Times topic|person/narendra-modi}} * {{Curlie|Regional/Asia/India/Society_and_Culture/Politics/Politicians/Modi%2C_Narendra/|Narendra Modi}} * {{IMDb name|id=5177533|name=Narendra Modi}} * {{C-SPAN|99032}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1950]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੇ ਨੇਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਹਿੰਦੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ 2014–2019]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ 2019–2024]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ 2024–2029]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ]] g8qqdtzqg36j8gr6wqrp67mqjukau3y 0 40385 845419 815725 2026-09-01T10:48:07Z Kuldeepburjbhalaike 18176 added [[Category:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] using [[WP:HC|HotCat]] 845419 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ਬਲਬੀਰ ਪਰਵਾਨਾ | image = Balvir Parwana.jpg | imagesize = | caption = ਬਲਬੀਰ ਪਰਵਾਨਾ | birth_name = ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ | birth_date = {{birth date and age|df=y|1955|7|7}} | birth_place = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਭਾਰਤ]] | occupation = [[ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ]] ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਸੰਪਾਦਕ | alma_mater = | death_date = | death_place = | years_active = }} [[ਤਸਵੀਰ:Balvir Parwana1.jpg|thumb|ਬਲਬੀਰ ਪਰਵਾਨਾ]] '''ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ''' (ਜਨਮ 7 ਜੁਲਾਈ 1955) ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਨਾਵਲਕਾਰ, ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ [[ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ|ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ]], ਜਲੰਧਰ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਸੰਪਾਦਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ==ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ== ਪਰਵਾਨ ਬਚਵਈ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਵਿਚ ਜਿਲ੍ਹਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਚਨੌਰ, ਪਿਤਾ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। '''ਪਿਛੋਕੜ:''' ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਛੋਟੀ ਕਿਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਪਰਵਾਨੇ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਆਦਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਘਰ ਪ੍ਰਤੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਵਰਤਣ ਕਰਕੇ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਗਰੀਬੀ ਹੰਢਾਉਣੀ ਪਈ। ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਖੁਦ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ "ਬਾਪ ਦੀ ਸ਼ਰਾਬ ਤੇ ਘਰ ਵੱਲੋਂ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਵਧਦੀ ਗਈ ਇਉਂ ਘਰ ਬਰਬਾਦੀ ਦੇ ਰਾਹ ਤੁਰਨ ਲੱਗਾ ਫਿਰ ਤਾਂ ਬੜੇ ਸਰਾਪੇ ਤੇ ਸਹਿਮੇ ਹੋਏ ਦਿਨ ਦੇਖਣੇ ਪਏ<ref>ਡਾ. ਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੰਬੋਜ, ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਕਿਸਾਨੀ ਦੇ ਹੋਂਦਮੂਲਕ ਸਰੋਕਾਰ, ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2006, ਪੰਨਾ 50.</ref> ਘਰ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਅਨਪੜ੍ਹ ਸਨ ਸਿਰਫ਼ ਦਾਦਾ ਹੀ ਚਾਰ ਜਮਾਤਾਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੀ। ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਜੋੜਣ ਵਿਚ ਦਾਦੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ ਹੱਥ ਸੀ। ਪਰਵਾਨੇ ਦਾ ਦਾਦਾ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਤੇ ਰਸਾਲੇ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਜਿਸ ਤੋਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਪੜਨ ਦੀ ਚੇਟਕ ਪਰਵਾਨਾ ਨੂੰ ਲੱਗੀ। ਦਸਵੀਂ ਕਲਾਸ ਵਿਚ ਪਰਵਾਨਾ ਨੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਮਨਪਸੰਦ ਲੇਖਕ ਜਸਵੰਤ ਕੰਵਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਹੀ 100 ਕੁ ਪੰਨਿਆਂ ਦਾ ਨਾਵਲ ਵੀ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਖੁਦ ਹੀ ਪਾੜ ਸੁੱਟਿਆ। ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਨੇ ਬੀ. ਏ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ 1978 ਵਿਚ ਐਸ.ਪੀ.ਐ. ਕਾਲਜ ਮੁਕੇਰੀਆਂ ਤੋਂ ਲਈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਮਿੰਨੀ ਕਹਾਣੀ ਕਾਲਜ ਦੇ ਮੈਗਜੀਨ 'ਚ ਛਪੀ ਪਿਛੋਂ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦੇ ਜਨਵਰੀ 1974 ਦੇ ਅੰਕ ਵਿਚ ਛਪੀ। ਇਸਦੇ ਛਪਣ ਤੇ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਨਵਤੇਜ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਹੌਸਲਾ ਵਧਾਊ ਖ਼ਤ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ। ===ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ=== ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਮਿਲਿਆ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪਰਵਾਨਾ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ। ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਤੇ ਸਮਾਕਾਲੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਬਾਰੇ ਪਰਵਾਨਾ ਖੁਦ ਲਿਖਦਾ ਹੈ "ਇਉਂ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਫਲਸਫੇ ਨਾਲ ਮੁਢਲੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜੋੜਨ ਵਾਲਾ ਕਾਮਰੇਡ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਸੱਜਣ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਹ ਭੂਮਿਕਾ ਜਸਵੰਤ ਕੰਵਲ ਤੇ ਟਾਲਸਟਾਇ ਦੀ ਹੈ”।<ref>ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ, ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਗੀਤ, ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2008.</ref> ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਨੇ ਜਥੇਬੰਦਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਸਰਗਰਮ ਰੋਲ ਨਿਭਾਇਆ। ਆਪਣੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਅਧਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹਨਾ ਲਿਖਿਆ ਹੈ "ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਪਹੁੰਚ ਦਾ ਆਧਾਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਨੀਤੀ ਹੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਅੰਤਿਮ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਦੌਰ ਦੀ ਹੋਣੀ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ, ਆਪਣੇ-2 ਮੋਰਚੇ, ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2009, ਪੰਨਾ 10</ref> ===ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ=== ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਕਾਰਜ ਕਵਿਤਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾਵਲਿਟ ਤੇ ਨਾਵਲ ਜਗਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੋਇਆ। ਪਹਿਲਾ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ' 1984 ਵਿਚ ਛਪਿਆ, ਫਿਰ 1996 ਵਿਚ ਗਲਪ ਦੇ ਖੇਤਰ 'ਗਾਥਾ ਇਕ ਪਿੰਡ ਦੀ' ਪਹਿਲਾ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਛਪਿਆ ਅਤੇ ਨਾਵਲ 'ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਪਰਛਾਵੇਂ' 2001 ਵਿਚ ਛਪਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਨਾਵਲਾਂ ਤੇ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਕੰਢੀ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਰੀਕੀ ਨਾਲ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ। ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸੂਖਮ ਤੇ ਡੰਘੀ ਨੀਝ ਵਾਲਾ ਬਹੁਪੱਖੀ ਸਿਰਜਕ ਹੈ। ਉਸਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦਰੜੇ ਤੇ ਸੰਤਾਪੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦਾ ਬਿੰਬ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਭਰਦਾ ਹੈ। ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਮੂੜ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਅਨੁਭਵ ਸਮਕਾਲੀ ਪਰਸਥਿਤੀਆਂ, ਉਸਦੀ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਸੋਝੀ ਵਿਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰਵਾਨਾ ਨੇ ਗਲਪ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਬਾਹਰੀ ਤੇ ਅੰਤਰਿਕ ਫੋਕਸੀਕਰਨ ਦੀਆਂ ਜੁਗਤਾਂ ਵਰਤੀਆਂ। ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਰਲ ਤੇ ਇਕਹਿਰਾ ਹੈ। ਮਨੋ-ਵਿਸ਼ਲੇਸਣ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਹੋ ਰਹੀ ਉਥਲ-ਪੁੱਥਲ ਨੂੰ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਚਿਤਰਪਟ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੱਧਵਰਗੀ ਕਿਸਾਨੀ ਦਾ ਜੰਮਪਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚਲੇ ਪਾਤਰ ਕਾਮਰੇਡ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ, ਨੌਜਵਾਨ, ਕਿਸਾਨੀ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਤੇ ਪੂੰਜੀ ਦੀ ਲਪੇਟ 'ਚ ਆਏ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹਨ। ਪਰਵਾਨਾ ਦੇ ਪਾਤਰ ਗੋਲ ਹਨ ਜੋ ਲੇਖਕ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਕਠਪੁਤਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ। ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੁੱਧ ਟਕਸਾਲੀ ਬੋਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵਰਣਨੀ ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿਚ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ "ਮੈਂ…ਮੈਂ…ਕੀ…? ਪਰਮਪਾਲ ਜੀ, ਤਹਾਨੂੰ ਕੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਮੈਂ ਗਸ਼ਤੀ ਹਾਂ। ਜਿਸ ਕੋਲ ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੇਲੇ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਉਫਨਦੇ ਅੰਦਰ ਨੂੰ ਖਲਾਸ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ।ਮੈਂਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਤੁਸੀਂ ਜਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਲੋਕ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ? ਚਿਊਇੰਗਮ… ਕਿ ਜਦੋਂ ਜੀਅ ਕੀਤਾ, ਸ਼ੌਕ ਲਈ ਜਾਂ ਆਦਤ ਵਜੋਂ ਚੂਸੀ ਜਾਉ ਤੇ ਫਿਰ ਥੁੱਕ ਦਿੱਤਾ"<ref>ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ, ਕਥਾ ਇਸ ਯੁੱਗ ਦੀ, ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2011, ਪੰਨਾ 99</ref> ==ਵਿਸ਼ੇ== ===ਹਰੇ ਇਨਕਲਾਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਰਹਿਤਲ 'ਚ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ=== ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਨੇ ਹਰੇ ਇਨਕਲਾਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਵਾਪਰੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਖੂਬੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਤਕਸੀਨ ਅਨੁਸਾਰ "ਗਹਿਰ ਚੜੀ ਅਸਮਾਨ, ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਯੁੱਧ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮੋਰਚੇ ਅਤੇ ਕਥਾ ਇਸ ਯੁੱਗ ਦੀ ਚਾਰ ਨਾਵਲਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲੜੀ ਰਾਹੀ ਉਹ ਦੁਆਬੇ ਦੇ ਅਣਗੋਲੇ ਖਿੱਤੇ ਬਚਵਾਈ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਬਿਰਤਾਂਤ ਰਾਹੀ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।<ref>. ਤਸਕੀਨ, ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਸਿਆਸਤ, ਸੈਕਸ ਤੇ ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਦੇ ਨਾਵਲ, ਫ਼ਿਲਹਾਲ, ਮਈ-ਅਗਸਤ 2012, ਪੰਨਾ 149</ref> ===ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਰਾਜਨੀਤੀ=== ਬਲਬੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਨੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਫੇਰ ਬਦਲ ਤੇ ਉਤਰਾਅ-ਚੜਾਅ ਬਾਰੇ ਅਧਿਐਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ। ਡਾ. ਭੀਮਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਵਾਨਾ ਮੌਜੂਦਾ ਜਮਾਤੀ ਸਮਾਜ, ਤਸੱਵਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਹ ਮੰਨ ਕੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਵਰਗ ਦਾ ਆਪਣਾ-2 ਸੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਅਜਿਹੀ ਸੋਚ ਵਿਚੋਂ ਹੀ 'ਜੰਗ ਜਾਰੀ ਹੈ' ਵਰਗੇ ਨਾਵਲਿਟ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੋਈ।<ref>ਡਾ. ਭੀਮਇੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਖੋਜ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ, ਅੰਕ 64, ਪੰਨਾ 220</ref> ਇਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤ ਮਰਦ ਸੰਬੰਧਾਂ, ਪਤੀ ਪਤਨੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ, ਕਾਮ ਲਾਲਸਾਵਾਂ, ਉਦਾਸੀਨਤਾ, ਨੋਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ, ਸੁਪਨੇ, ਵਲਵਲੇ ਤੇ ਕਾਮ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਰਚਨਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ। ==ਲਿਖ਼ਤਾਂ== ===ਨਾਵਲ=== # ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਪ੍ਰਛਾਵੇਂ (2001) # ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਯੁੱਧ (2008) # ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮੋਰਚੇ (2009) # ਗਹਿਰ ਚਡ਼੍ਹੀ ਆਸਮਾਨ (2010) # ਕਥਾ ਇਸ ਯੁੱਗ ਦੀ (2011) # ਅੰਬਰ ਵੱਲ ਉਡਾਣ (2012) # ਖੇਤਾਂ ਦਾ ਰੁਦਨ (2013) # ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਚੁਰੱਸਤੇ (2014) # ਸਿਮਟਦਾ ਆਕਾਸ਼ (2016) ===ਨਾਵਲੈੱਟ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ=== # ਜੰਗ ਜਾਰੀ ਹੈ (1982) # ਜੰਗਲ ਕਦੇ ਸੌਂਦਾ ਨਹੀਂ (1996) # ਬੇਗਾਨੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜੂਹ (1998,2006) # ਭੂਰਿਆਂ ਵਾਲੇ (2000) ===ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਿਹ=== # ''ਗਾਥਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦੀ'' (1996) # ''ਧੂੰਆਂ'' (2004) # ''ਅਚਾਨਕ ਸਾਹਮਣੇ'' (2007) #''ਸਰਗਮ ਵਿਹੂਣੇ ਸਾਜ਼'' (2012) #''ਸਾਈਨ ਵੈਲਯੂ ਦਾ ਜਲੌਅ'' (2017) #''ਥੈਂਕਯੂ ਬਾਪੂ'' (2021) ====ਮਿੰਨੀ-ਕਹਾਣੀਆਂ==== # ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਜਵਾਨੀ (1996) ===ਕਵਿਤਾ-ਸੰਗ੍ਰਿਹ=== # ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ (1984) # ਧੁੱਪ ਦੀਆਂ ਪੈੜਾਂ (1988) # ਪਲਕਾਂ 'ਚ ਤੈਰਦੇ ਪਲ (1992) # ਇੰਤਹਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ (1997) # ਵਰਜਣਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ (2002) # ਵਾ-ਵਰੋਲਿਆਂ 'ਚ ਘਿਰੀ ਹੋਂਦ (2006) ===ਖੋਜ-ਕਾਰਜ=== * ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨਕਸਲਬਾੜੀ ਲਹਿਰ (2003,2006) ===ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ=== * ਕਲਾ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇ ਨਕਸਲੀ ਸਰੋਕਾਰ (2004) ===ਚੋਣਵਾਂ ਸਾਹਿਤ=== # ਸਰਗਮ ਵਿਹੂਣੇ ਸਾਜ਼ (ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਬਾਰੇ ਕਹਾਣੀਆਂ: ਸੰਪਾਦਕ ਤਸਕੀਨ) # ਪਰਤਾਂ 'ਚ ਜ਼ਿਊਂਦਾ ਆਦਮੀ (ਚੋਣਵੀਂ ਕਵਿਤਾ: ਸੰਪਾਦਕ ਰਾਜਪਾਲ ਸਿੰਘ) ===ਅਨੁਵਾਦ=== # ਮਨੋਜ ਦਾਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ # ਰਾਜੇਂਦਰ ਯਾਦਵ ਦੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ # ਤਪਦੇ ਦਿਨ ਲੰਮੀਆਂ ਰਾਤਾਂ (ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਕਹਾਣੀਆਂ) # ਮੈਥਿਲੀ ਕਥਾ ਝਰੋਖਾ # ਸਮਕਾਲੀਨ ਗੁਜਰਾਤੀ ਕਹਾਣੀਆਂ # ਰਵੀ ਕਹਾਣੀ # ਨਕਸਲਬਾਡ਼ੀ ਕਹਾਣੀਆਂ # ਯੁੱਧ ਦਾ ਗੀਤ ===ਸੰਪਾਦਿਤ=== # [[ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲਹਿਰ ਦਾ ਭਵਿੱਖ]] # ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸਰੋਕਾਰ # ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਵਿਕਾਸ ਮਾਡਲ ਤੇ ਖਪਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰ # ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ # ਲਿਖ਼ਤਾਂ ਗਦਰੀ ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ # ਨਵੇਂ ਦਿਸਹੱਦਿਆਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ # ਜਾਗਦੇ ਸ਼ਬਦ # ਨਕਸਲੀ ਯੋਧਾ (ਸੁਖਦਰਸ਼ਨ ਨੱਤ ਨਾਲ) # ਪਾਸ਼ ਪਾਸ਼ ਤੇ ਪਾਸ਼ # ਰੁਬਰੂ ਹਾਸ਼ਮੀ # ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ==ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ== ਬਲਬੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਿਲਸ਼ਾਦ, ਹੇਮ ਜਯੋਤੀ ਐਵਾਰਡ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਕਾਦਮੀ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲੋਂ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਸੁਰ ਸ਼ਬਦ ਸੰਗਮ ਵੱਲੋਂ ਐਡਮਿੰਟਨ, ਵਰਿਸ਼ ਸ਼ਾਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।ਗਲਪ, ਕਵਿਤਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਖੋਜ ਕਾਰਜ, ਅਨੁਵਾਦ ਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਸਾਲ 2025 ਦੇ ਢਾਹਾਂ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਵੀ ਉਸਦੀ ਚੋਣ ਹੋਈ। ਮਈ 1989 ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ ਵਿਚ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਅੱਜ ਵੀ ਬਲਬੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਬਤੌਰ ਸਾਹਿਤ ਸੰਪਾਦਕ ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] lud8qphojdsh60cu9tzphzyq9nb5yhx 845434 845419 2026-09-01T10:57:52Z Kuldeepburjbhalaike 18176 added [[Category:ਜਨਮ 1955]] using [[WP:HC|HotCat]] 845434 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ਬਲਬੀਰ ਪਰਵਾਨਾ | image = Balvir Parwana.jpg | imagesize = | caption = ਬਲਬੀਰ ਪਰਵਾਨਾ | birth_name = ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ | birth_date = {{birth date and age|df=y|1955|7|7}} | birth_place = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਭਾਰਤ]] | occupation = [[ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ]] ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਸੰਪਾਦਕ | alma_mater = | death_date = | death_place = | years_active = }} [[ਤਸਵੀਰ:Balvir Parwana1.jpg|thumb|ਬਲਬੀਰ ਪਰਵਾਨਾ]] '''ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ''' (ਜਨਮ 7 ਜੁਲਾਈ 1955) ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਨਾਵਲਕਾਰ, ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ [[ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ|ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ]], ਜਲੰਧਰ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਸੰਪਾਦਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ==ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ== ਪਰਵਾਨ ਬਚਵਈ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਵਿਚ ਜਿਲ੍ਹਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਚਨੌਰ, ਪਿਤਾ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। '''ਪਿਛੋਕੜ:''' ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਛੋਟੀ ਕਿਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਪਰਵਾਨੇ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਆਦਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਘਰ ਪ੍ਰਤੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਵਰਤਣ ਕਰਕੇ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਗਰੀਬੀ ਹੰਢਾਉਣੀ ਪਈ। ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਖੁਦ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ "ਬਾਪ ਦੀ ਸ਼ਰਾਬ ਤੇ ਘਰ ਵੱਲੋਂ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਵਧਦੀ ਗਈ ਇਉਂ ਘਰ ਬਰਬਾਦੀ ਦੇ ਰਾਹ ਤੁਰਨ ਲੱਗਾ ਫਿਰ ਤਾਂ ਬੜੇ ਸਰਾਪੇ ਤੇ ਸਹਿਮੇ ਹੋਏ ਦਿਨ ਦੇਖਣੇ ਪਏ<ref>ਡਾ. ਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੰਬੋਜ, ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਕਿਸਾਨੀ ਦੇ ਹੋਂਦਮੂਲਕ ਸਰੋਕਾਰ, ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2006, ਪੰਨਾ 50.</ref> ਘਰ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਅਨਪੜ੍ਹ ਸਨ ਸਿਰਫ਼ ਦਾਦਾ ਹੀ ਚਾਰ ਜਮਾਤਾਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੀ। ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਜੋੜਣ ਵਿਚ ਦਾਦੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ ਹੱਥ ਸੀ। ਪਰਵਾਨੇ ਦਾ ਦਾਦਾ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਤੇ ਰਸਾਲੇ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਜਿਸ ਤੋਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਪੜਨ ਦੀ ਚੇਟਕ ਪਰਵਾਨਾ ਨੂੰ ਲੱਗੀ। ਦਸਵੀਂ ਕਲਾਸ ਵਿਚ ਪਰਵਾਨਾ ਨੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਮਨਪਸੰਦ ਲੇਖਕ ਜਸਵੰਤ ਕੰਵਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਹੀ 100 ਕੁ ਪੰਨਿਆਂ ਦਾ ਨਾਵਲ ਵੀ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਖੁਦ ਹੀ ਪਾੜ ਸੁੱਟਿਆ। ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਨੇ ਬੀ. ਏ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ 1978 ਵਿਚ ਐਸ.ਪੀ.ਐ. ਕਾਲਜ ਮੁਕੇਰੀਆਂ ਤੋਂ ਲਈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਮਿੰਨੀ ਕਹਾਣੀ ਕਾਲਜ ਦੇ ਮੈਗਜੀਨ 'ਚ ਛਪੀ ਪਿਛੋਂ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦੇ ਜਨਵਰੀ 1974 ਦੇ ਅੰਕ ਵਿਚ ਛਪੀ। ਇਸਦੇ ਛਪਣ ਤੇ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਨਵਤੇਜ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਹੌਸਲਾ ਵਧਾਊ ਖ਼ਤ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ। ===ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ=== ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਮਿਲਿਆ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪਰਵਾਨਾ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ। ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਤੇ ਸਮਾਕਾਲੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਬਾਰੇ ਪਰਵਾਨਾ ਖੁਦ ਲਿਖਦਾ ਹੈ "ਇਉਂ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਫਲਸਫੇ ਨਾਲ ਮੁਢਲੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜੋੜਨ ਵਾਲਾ ਕਾਮਰੇਡ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਸੱਜਣ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਹ ਭੂਮਿਕਾ ਜਸਵੰਤ ਕੰਵਲ ਤੇ ਟਾਲਸਟਾਇ ਦੀ ਹੈ”।<ref>ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ, ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਗੀਤ, ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2008.</ref> ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਨੇ ਜਥੇਬੰਦਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਸਰਗਰਮ ਰੋਲ ਨਿਭਾਇਆ। ਆਪਣੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਅਧਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹਨਾ ਲਿਖਿਆ ਹੈ "ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਪਹੁੰਚ ਦਾ ਆਧਾਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਨੀਤੀ ਹੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਅੰਤਿਮ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਦੌਰ ਦੀ ਹੋਣੀ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ, ਆਪਣੇ-2 ਮੋਰਚੇ, ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2009, ਪੰਨਾ 10</ref> ===ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ=== ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਕਾਰਜ ਕਵਿਤਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾਵਲਿਟ ਤੇ ਨਾਵਲ ਜਗਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੋਇਆ। ਪਹਿਲਾ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ' 1984 ਵਿਚ ਛਪਿਆ, ਫਿਰ 1996 ਵਿਚ ਗਲਪ ਦੇ ਖੇਤਰ 'ਗਾਥਾ ਇਕ ਪਿੰਡ ਦੀ' ਪਹਿਲਾ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਛਪਿਆ ਅਤੇ ਨਾਵਲ 'ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਪਰਛਾਵੇਂ' 2001 ਵਿਚ ਛਪਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਨਾਵਲਾਂ ਤੇ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਕੰਢੀ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਰੀਕੀ ਨਾਲ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ। ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸੂਖਮ ਤੇ ਡੰਘੀ ਨੀਝ ਵਾਲਾ ਬਹੁਪੱਖੀ ਸਿਰਜਕ ਹੈ। ਉਸਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦਰੜੇ ਤੇ ਸੰਤਾਪੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦਾ ਬਿੰਬ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਭਰਦਾ ਹੈ। ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਮੂੜ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਅਨੁਭਵ ਸਮਕਾਲੀ ਪਰਸਥਿਤੀਆਂ, ਉਸਦੀ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਸੋਝੀ ਵਿਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰਵਾਨਾ ਨੇ ਗਲਪ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਬਾਹਰੀ ਤੇ ਅੰਤਰਿਕ ਫੋਕਸੀਕਰਨ ਦੀਆਂ ਜੁਗਤਾਂ ਵਰਤੀਆਂ। ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਰਲ ਤੇ ਇਕਹਿਰਾ ਹੈ। ਮਨੋ-ਵਿਸ਼ਲੇਸਣ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਹੋ ਰਹੀ ਉਥਲ-ਪੁੱਥਲ ਨੂੰ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਚਿਤਰਪਟ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੱਧਵਰਗੀ ਕਿਸਾਨੀ ਦਾ ਜੰਮਪਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚਲੇ ਪਾਤਰ ਕਾਮਰੇਡ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ, ਨੌਜਵਾਨ, ਕਿਸਾਨੀ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਤੇ ਪੂੰਜੀ ਦੀ ਲਪੇਟ 'ਚ ਆਏ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹਨ। ਪਰਵਾਨਾ ਦੇ ਪਾਤਰ ਗੋਲ ਹਨ ਜੋ ਲੇਖਕ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਕਠਪੁਤਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ। ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੁੱਧ ਟਕਸਾਲੀ ਬੋਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵਰਣਨੀ ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿਚ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ "ਮੈਂ…ਮੈਂ…ਕੀ…? ਪਰਮਪਾਲ ਜੀ, ਤਹਾਨੂੰ ਕੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਮੈਂ ਗਸ਼ਤੀ ਹਾਂ। ਜਿਸ ਕੋਲ ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੇਲੇ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਉਫਨਦੇ ਅੰਦਰ ਨੂੰ ਖਲਾਸ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ।ਮੈਂਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਤੁਸੀਂ ਜਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਲੋਕ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ? ਚਿਊਇੰਗਮ… ਕਿ ਜਦੋਂ ਜੀਅ ਕੀਤਾ, ਸ਼ੌਕ ਲਈ ਜਾਂ ਆਦਤ ਵਜੋਂ ਚੂਸੀ ਜਾਉ ਤੇ ਫਿਰ ਥੁੱਕ ਦਿੱਤਾ"<ref>ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ, ਕਥਾ ਇਸ ਯੁੱਗ ਦੀ, ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2011, ਪੰਨਾ 99</ref> ==ਵਿਸ਼ੇ== ===ਹਰੇ ਇਨਕਲਾਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਰਹਿਤਲ 'ਚ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ=== ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਨੇ ਹਰੇ ਇਨਕਲਾਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਵਾਪਰੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਖੂਬੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਤਕਸੀਨ ਅਨੁਸਾਰ "ਗਹਿਰ ਚੜੀ ਅਸਮਾਨ, ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਯੁੱਧ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮੋਰਚੇ ਅਤੇ ਕਥਾ ਇਸ ਯੁੱਗ ਦੀ ਚਾਰ ਨਾਵਲਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲੜੀ ਰਾਹੀ ਉਹ ਦੁਆਬੇ ਦੇ ਅਣਗੋਲੇ ਖਿੱਤੇ ਬਚਵਾਈ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਬਿਰਤਾਂਤ ਰਾਹੀ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।<ref>. ਤਸਕੀਨ, ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਸਿਆਸਤ, ਸੈਕਸ ਤੇ ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਦੇ ਨਾਵਲ, ਫ਼ਿਲਹਾਲ, ਮਈ-ਅਗਸਤ 2012, ਪੰਨਾ 149</ref> ===ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਰਾਜਨੀਤੀ=== ਬਲਬੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਨੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਫੇਰ ਬਦਲ ਤੇ ਉਤਰਾਅ-ਚੜਾਅ ਬਾਰੇ ਅਧਿਐਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ। ਡਾ. ਭੀਮਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਵਾਨਾ ਮੌਜੂਦਾ ਜਮਾਤੀ ਸਮਾਜ, ਤਸੱਵਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਹ ਮੰਨ ਕੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਵਰਗ ਦਾ ਆਪਣਾ-2 ਸੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਅਜਿਹੀ ਸੋਚ ਵਿਚੋਂ ਹੀ 'ਜੰਗ ਜਾਰੀ ਹੈ' ਵਰਗੇ ਨਾਵਲਿਟ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੋਈ।<ref>ਡਾ. ਭੀਮਇੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਖੋਜ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ, ਅੰਕ 64, ਪੰਨਾ 220</ref> ਇਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤ ਮਰਦ ਸੰਬੰਧਾਂ, ਪਤੀ ਪਤਨੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ, ਕਾਮ ਲਾਲਸਾਵਾਂ, ਉਦਾਸੀਨਤਾ, ਨੋਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ, ਸੁਪਨੇ, ਵਲਵਲੇ ਤੇ ਕਾਮ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਰਚਨਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ। ==ਲਿਖ਼ਤਾਂ== ===ਨਾਵਲ=== # ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਪ੍ਰਛਾਵੇਂ (2001) # ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਯੁੱਧ (2008) # ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮੋਰਚੇ (2009) # ਗਹਿਰ ਚਡ਼੍ਹੀ ਆਸਮਾਨ (2010) # ਕਥਾ ਇਸ ਯੁੱਗ ਦੀ (2011) # ਅੰਬਰ ਵੱਲ ਉਡਾਣ (2012) # ਖੇਤਾਂ ਦਾ ਰੁਦਨ (2013) # ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਚੁਰੱਸਤੇ (2014) # ਸਿਮਟਦਾ ਆਕਾਸ਼ (2016) ===ਨਾਵਲੈੱਟ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ=== # ਜੰਗ ਜਾਰੀ ਹੈ (1982) # ਜੰਗਲ ਕਦੇ ਸੌਂਦਾ ਨਹੀਂ (1996) # ਬੇਗਾਨੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜੂਹ (1998,2006) # ਭੂਰਿਆਂ ਵਾਲੇ (2000) ===ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਿਹ=== # ''ਗਾਥਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦੀ'' (1996) # ''ਧੂੰਆਂ'' (2004) # ''ਅਚਾਨਕ ਸਾਹਮਣੇ'' (2007) #''ਸਰਗਮ ਵਿਹੂਣੇ ਸਾਜ਼'' (2012) #''ਸਾਈਨ ਵੈਲਯੂ ਦਾ ਜਲੌਅ'' (2017) #''ਥੈਂਕਯੂ ਬਾਪੂ'' (2021) ====ਮਿੰਨੀ-ਕਹਾਣੀਆਂ==== # ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਜਵਾਨੀ (1996) ===ਕਵਿਤਾ-ਸੰਗ੍ਰਿਹ=== # ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ (1984) # ਧੁੱਪ ਦੀਆਂ ਪੈੜਾਂ (1988) # ਪਲਕਾਂ 'ਚ ਤੈਰਦੇ ਪਲ (1992) # ਇੰਤਹਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ (1997) # ਵਰਜਣਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ (2002) # ਵਾ-ਵਰੋਲਿਆਂ 'ਚ ਘਿਰੀ ਹੋਂਦ (2006) ===ਖੋਜ-ਕਾਰਜ=== * ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨਕਸਲਬਾੜੀ ਲਹਿਰ (2003,2006) ===ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ=== * ਕਲਾ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇ ਨਕਸਲੀ ਸਰੋਕਾਰ (2004) ===ਚੋਣਵਾਂ ਸਾਹਿਤ=== # ਸਰਗਮ ਵਿਹੂਣੇ ਸਾਜ਼ (ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਬਾਰੇ ਕਹਾਣੀਆਂ: ਸੰਪਾਦਕ ਤਸਕੀਨ) # ਪਰਤਾਂ 'ਚ ਜ਼ਿਊਂਦਾ ਆਦਮੀ (ਚੋਣਵੀਂ ਕਵਿਤਾ: ਸੰਪਾਦਕ ਰਾਜਪਾਲ ਸਿੰਘ) ===ਅਨੁਵਾਦ=== # ਮਨੋਜ ਦਾਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ # ਰਾਜੇਂਦਰ ਯਾਦਵ ਦੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ # ਤਪਦੇ ਦਿਨ ਲੰਮੀਆਂ ਰਾਤਾਂ (ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਕਹਾਣੀਆਂ) # ਮੈਥਿਲੀ ਕਥਾ ਝਰੋਖਾ # ਸਮਕਾਲੀਨ ਗੁਜਰਾਤੀ ਕਹਾਣੀਆਂ # ਰਵੀ ਕਹਾਣੀ # ਨਕਸਲਬਾਡ਼ੀ ਕਹਾਣੀਆਂ # ਯੁੱਧ ਦਾ ਗੀਤ ===ਸੰਪਾਦਿਤ=== # [[ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲਹਿਰ ਦਾ ਭਵਿੱਖ]] # ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸਰੋਕਾਰ # ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਵਿਕਾਸ ਮਾਡਲ ਤੇ ਖਪਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰ # ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ # ਲਿਖ਼ਤਾਂ ਗਦਰੀ ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ # ਨਵੇਂ ਦਿਸਹੱਦਿਆਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ # ਜਾਗਦੇ ਸ਼ਬਦ # ਨਕਸਲੀ ਯੋਧਾ (ਸੁਖਦਰਸ਼ਨ ਨੱਤ ਨਾਲ) # ਪਾਸ਼ ਪਾਸ਼ ਤੇ ਪਾਸ਼ # ਰੁਬਰੂ ਹਾਸ਼ਮੀ # ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ==ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ== ਬਲਬੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਿਲਸ਼ਾਦ, ਹੇਮ ਜਯੋਤੀ ਐਵਾਰਡ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਕਾਦਮੀ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲੋਂ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਸੁਰ ਸ਼ਬਦ ਸੰਗਮ ਵੱਲੋਂ ਐਡਮਿੰਟਨ, ਵਰਿਸ਼ ਸ਼ਾਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।ਗਲਪ, ਕਵਿਤਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਖੋਜ ਕਾਰਜ, ਅਨੁਵਾਦ ਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਸਾਲ 2025 ਦੇ ਢਾਹਾਂ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਵੀ ਉਸਦੀ ਚੋਣ ਹੋਈ। ਮਈ 1989 ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ ਵਿਚ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਅੱਜ ਵੀ ਬਲਬੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਬਤੌਰ ਸਾਹਿਤ ਸੰਪਾਦਕ ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1955]] 834xp6twzy169ba57wxtlbwm0980rkf 845435 845434 2026-09-01T10:58:03Z Kuldeepburjbhalaike 18176 added [[Category:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] using [[WP:HC|HotCat]] 845435 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ਬਲਬੀਰ ਪਰਵਾਨਾ | image = Balvir Parwana.jpg | imagesize = | caption = ਬਲਬੀਰ ਪਰਵਾਨਾ | birth_name = ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ | birth_date = {{birth date and age|df=y|1955|7|7}} | birth_place = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਭਾਰਤ]] | occupation = [[ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ]] ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਸੰਪਾਦਕ | alma_mater = | death_date = | death_place = | years_active = }} [[ਤਸਵੀਰ:Balvir Parwana1.jpg|thumb|ਬਲਬੀਰ ਪਰਵਾਨਾ]] '''ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ''' (ਜਨਮ 7 ਜੁਲਾਈ 1955) ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਨਾਵਲਕਾਰ, ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ [[ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ|ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ]], ਜਲੰਧਰ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਸੰਪਾਦਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ==ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ== ਪਰਵਾਨ ਬਚਵਈ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਵਿਚ ਜਿਲ੍ਹਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਚਨੌਰ, ਪਿਤਾ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। '''ਪਿਛੋਕੜ:''' ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਛੋਟੀ ਕਿਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਪਰਵਾਨੇ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਆਦਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਘਰ ਪ੍ਰਤੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਵਰਤਣ ਕਰਕੇ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਗਰੀਬੀ ਹੰਢਾਉਣੀ ਪਈ। ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਖੁਦ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ "ਬਾਪ ਦੀ ਸ਼ਰਾਬ ਤੇ ਘਰ ਵੱਲੋਂ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਵਧਦੀ ਗਈ ਇਉਂ ਘਰ ਬਰਬਾਦੀ ਦੇ ਰਾਹ ਤੁਰਨ ਲੱਗਾ ਫਿਰ ਤਾਂ ਬੜੇ ਸਰਾਪੇ ਤੇ ਸਹਿਮੇ ਹੋਏ ਦਿਨ ਦੇਖਣੇ ਪਏ<ref>ਡਾ. ਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੰਬੋਜ, ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਕਿਸਾਨੀ ਦੇ ਹੋਂਦਮੂਲਕ ਸਰੋਕਾਰ, ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2006, ਪੰਨਾ 50.</ref> ਘਰ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਅਨਪੜ੍ਹ ਸਨ ਸਿਰਫ਼ ਦਾਦਾ ਹੀ ਚਾਰ ਜਮਾਤਾਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੀ। ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਜੋੜਣ ਵਿਚ ਦਾਦੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ ਹੱਥ ਸੀ। ਪਰਵਾਨੇ ਦਾ ਦਾਦਾ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਤੇ ਰਸਾਲੇ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਜਿਸ ਤੋਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਪੜਨ ਦੀ ਚੇਟਕ ਪਰਵਾਨਾ ਨੂੰ ਲੱਗੀ। ਦਸਵੀਂ ਕਲਾਸ ਵਿਚ ਪਰਵਾਨਾ ਨੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਮਨਪਸੰਦ ਲੇਖਕ ਜਸਵੰਤ ਕੰਵਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਹੀ 100 ਕੁ ਪੰਨਿਆਂ ਦਾ ਨਾਵਲ ਵੀ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਖੁਦ ਹੀ ਪਾੜ ਸੁੱਟਿਆ। ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਨੇ ਬੀ. ਏ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ 1978 ਵਿਚ ਐਸ.ਪੀ.ਐ. ਕਾਲਜ ਮੁਕੇਰੀਆਂ ਤੋਂ ਲਈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਮਿੰਨੀ ਕਹਾਣੀ ਕਾਲਜ ਦੇ ਮੈਗਜੀਨ 'ਚ ਛਪੀ ਪਿਛੋਂ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦੇ ਜਨਵਰੀ 1974 ਦੇ ਅੰਕ ਵਿਚ ਛਪੀ। ਇਸਦੇ ਛਪਣ ਤੇ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਨਵਤੇਜ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਹੌਸਲਾ ਵਧਾਊ ਖ਼ਤ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ। ===ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ=== ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਮਿਲਿਆ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪਰਵਾਨਾ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ। ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਤੇ ਸਮਾਕਾਲੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਬਾਰੇ ਪਰਵਾਨਾ ਖੁਦ ਲਿਖਦਾ ਹੈ "ਇਉਂ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਫਲਸਫੇ ਨਾਲ ਮੁਢਲੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜੋੜਨ ਵਾਲਾ ਕਾਮਰੇਡ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਸੱਜਣ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਹ ਭੂਮਿਕਾ ਜਸਵੰਤ ਕੰਵਲ ਤੇ ਟਾਲਸਟਾਇ ਦੀ ਹੈ”।<ref>ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ, ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਗੀਤ, ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2008.</ref> ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਨੇ ਜਥੇਬੰਦਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਸਰਗਰਮ ਰੋਲ ਨਿਭਾਇਆ। ਆਪਣੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਅਧਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹਨਾ ਲਿਖਿਆ ਹੈ "ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਪਹੁੰਚ ਦਾ ਆਧਾਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਨੀਤੀ ਹੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਅੰਤਿਮ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਦੌਰ ਦੀ ਹੋਣੀ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ, ਆਪਣੇ-2 ਮੋਰਚੇ, ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2009, ਪੰਨਾ 10</ref> ===ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ=== ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਕਾਰਜ ਕਵਿਤਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾਵਲਿਟ ਤੇ ਨਾਵਲ ਜਗਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੋਇਆ। ਪਹਿਲਾ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ' 1984 ਵਿਚ ਛਪਿਆ, ਫਿਰ 1996 ਵਿਚ ਗਲਪ ਦੇ ਖੇਤਰ 'ਗਾਥਾ ਇਕ ਪਿੰਡ ਦੀ' ਪਹਿਲਾ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਛਪਿਆ ਅਤੇ ਨਾਵਲ 'ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਪਰਛਾਵੇਂ' 2001 ਵਿਚ ਛਪਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਨਾਵਲਾਂ ਤੇ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਕੰਢੀ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਰੀਕੀ ਨਾਲ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ। ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸੂਖਮ ਤੇ ਡੰਘੀ ਨੀਝ ਵਾਲਾ ਬਹੁਪੱਖੀ ਸਿਰਜਕ ਹੈ। ਉਸਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦਰੜੇ ਤੇ ਸੰਤਾਪੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦਾ ਬਿੰਬ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਭਰਦਾ ਹੈ। ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਮੂੜ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਅਨੁਭਵ ਸਮਕਾਲੀ ਪਰਸਥਿਤੀਆਂ, ਉਸਦੀ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਸੋਝੀ ਵਿਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰਵਾਨਾ ਨੇ ਗਲਪ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਬਾਹਰੀ ਤੇ ਅੰਤਰਿਕ ਫੋਕਸੀਕਰਨ ਦੀਆਂ ਜੁਗਤਾਂ ਵਰਤੀਆਂ। ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਰਲ ਤੇ ਇਕਹਿਰਾ ਹੈ। ਮਨੋ-ਵਿਸ਼ਲੇਸਣ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਹੋ ਰਹੀ ਉਥਲ-ਪੁੱਥਲ ਨੂੰ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਚਿਤਰਪਟ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੱਧਵਰਗੀ ਕਿਸਾਨੀ ਦਾ ਜੰਮਪਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚਲੇ ਪਾਤਰ ਕਾਮਰੇਡ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ, ਨੌਜਵਾਨ, ਕਿਸਾਨੀ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਤੇ ਪੂੰਜੀ ਦੀ ਲਪੇਟ 'ਚ ਆਏ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹਨ। ਪਰਵਾਨਾ ਦੇ ਪਾਤਰ ਗੋਲ ਹਨ ਜੋ ਲੇਖਕ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਕਠਪੁਤਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ। ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੁੱਧ ਟਕਸਾਲੀ ਬੋਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵਰਣਨੀ ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿਚ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ "ਮੈਂ…ਮੈਂ…ਕੀ…? ਪਰਮਪਾਲ ਜੀ, ਤਹਾਨੂੰ ਕੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਮੈਂ ਗਸ਼ਤੀ ਹਾਂ। ਜਿਸ ਕੋਲ ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੇਲੇ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਉਫਨਦੇ ਅੰਦਰ ਨੂੰ ਖਲਾਸ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ।ਮੈਂਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਤੁਸੀਂ ਜਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਲੋਕ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ? ਚਿਊਇੰਗਮ… ਕਿ ਜਦੋਂ ਜੀਅ ਕੀਤਾ, ਸ਼ੌਕ ਲਈ ਜਾਂ ਆਦਤ ਵਜੋਂ ਚੂਸੀ ਜਾਉ ਤੇ ਫਿਰ ਥੁੱਕ ਦਿੱਤਾ"<ref>ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ, ਕਥਾ ਇਸ ਯੁੱਗ ਦੀ, ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2011, ਪੰਨਾ 99</ref> ==ਵਿਸ਼ੇ== ===ਹਰੇ ਇਨਕਲਾਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਰਹਿਤਲ 'ਚ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ=== ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਨੇ ਹਰੇ ਇਨਕਲਾਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਵਾਪਰੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਖੂਬੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਤਕਸੀਨ ਅਨੁਸਾਰ "ਗਹਿਰ ਚੜੀ ਅਸਮਾਨ, ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਯੁੱਧ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮੋਰਚੇ ਅਤੇ ਕਥਾ ਇਸ ਯੁੱਗ ਦੀ ਚਾਰ ਨਾਵਲਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲੜੀ ਰਾਹੀ ਉਹ ਦੁਆਬੇ ਦੇ ਅਣਗੋਲੇ ਖਿੱਤੇ ਬਚਵਾਈ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਬਿਰਤਾਂਤ ਰਾਹੀ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।<ref>. ਤਸਕੀਨ, ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਸਿਆਸਤ, ਸੈਕਸ ਤੇ ਬਲਵੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਦੇ ਨਾਵਲ, ਫ਼ਿਲਹਾਲ, ਮਈ-ਅਗਸਤ 2012, ਪੰਨਾ 149</ref> ===ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਰਾਜਨੀਤੀ=== ਬਲਬੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਨੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਫੇਰ ਬਦਲ ਤੇ ਉਤਰਾਅ-ਚੜਾਅ ਬਾਰੇ ਅਧਿਐਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ। ਡਾ. ਭੀਮਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਵਾਨਾ ਮੌਜੂਦਾ ਜਮਾਤੀ ਸਮਾਜ, ਤਸੱਵਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਹ ਮੰਨ ਕੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਵਰਗ ਦਾ ਆਪਣਾ-2 ਸੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਅਜਿਹੀ ਸੋਚ ਵਿਚੋਂ ਹੀ 'ਜੰਗ ਜਾਰੀ ਹੈ' ਵਰਗੇ ਨਾਵਲਿਟ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੋਈ।<ref>ਡਾ. ਭੀਮਇੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਖੋਜ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ, ਅੰਕ 64, ਪੰਨਾ 220</ref> ਇਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤ ਮਰਦ ਸੰਬੰਧਾਂ, ਪਤੀ ਪਤਨੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ, ਕਾਮ ਲਾਲਸਾਵਾਂ, ਉਦਾਸੀਨਤਾ, ਨੋਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ, ਸੁਪਨੇ, ਵਲਵਲੇ ਤੇ ਕਾਮ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਰਚਨਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ। ==ਲਿਖ਼ਤਾਂ== ===ਨਾਵਲ=== # ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਪ੍ਰਛਾਵੇਂ (2001) # ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਯੁੱਧ (2008) # ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮੋਰਚੇ (2009) # ਗਹਿਰ ਚਡ਼੍ਹੀ ਆਸਮਾਨ (2010) # ਕਥਾ ਇਸ ਯੁੱਗ ਦੀ (2011) # ਅੰਬਰ ਵੱਲ ਉਡਾਣ (2012) # ਖੇਤਾਂ ਦਾ ਰੁਦਨ (2013) # ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਚੁਰੱਸਤੇ (2014) # ਸਿਮਟਦਾ ਆਕਾਸ਼ (2016) ===ਨਾਵਲੈੱਟ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ=== # ਜੰਗ ਜਾਰੀ ਹੈ (1982) # ਜੰਗਲ ਕਦੇ ਸੌਂਦਾ ਨਹੀਂ (1996) # ਬੇਗਾਨੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜੂਹ (1998,2006) # ਭੂਰਿਆਂ ਵਾਲੇ (2000) ===ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਿਹ=== # ''ਗਾਥਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦੀ'' (1996) # ''ਧੂੰਆਂ'' (2004) # ''ਅਚਾਨਕ ਸਾਹਮਣੇ'' (2007) #''ਸਰਗਮ ਵਿਹੂਣੇ ਸਾਜ਼'' (2012) #''ਸਾਈਨ ਵੈਲਯੂ ਦਾ ਜਲੌਅ'' (2017) #''ਥੈਂਕਯੂ ਬਾਪੂ'' (2021) ====ਮਿੰਨੀ-ਕਹਾਣੀਆਂ==== # ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਜਵਾਨੀ (1996) ===ਕਵਿਤਾ-ਸੰਗ੍ਰਿਹ=== # ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ (1984) # ਧੁੱਪ ਦੀਆਂ ਪੈੜਾਂ (1988) # ਪਲਕਾਂ 'ਚ ਤੈਰਦੇ ਪਲ (1992) # ਇੰਤਹਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ (1997) # ਵਰਜਣਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ (2002) # ਵਾ-ਵਰੋਲਿਆਂ 'ਚ ਘਿਰੀ ਹੋਂਦ (2006) ===ਖੋਜ-ਕਾਰਜ=== * ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨਕਸਲਬਾੜੀ ਲਹਿਰ (2003,2006) ===ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ=== * ਕਲਾ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇ ਨਕਸਲੀ ਸਰੋਕਾਰ (2004) ===ਚੋਣਵਾਂ ਸਾਹਿਤ=== # ਸਰਗਮ ਵਿਹੂਣੇ ਸਾਜ਼ (ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਬਾਰੇ ਕਹਾਣੀਆਂ: ਸੰਪਾਦਕ ਤਸਕੀਨ) # ਪਰਤਾਂ 'ਚ ਜ਼ਿਊਂਦਾ ਆਦਮੀ (ਚੋਣਵੀਂ ਕਵਿਤਾ: ਸੰਪਾਦਕ ਰਾਜਪਾਲ ਸਿੰਘ) ===ਅਨੁਵਾਦ=== # ਮਨੋਜ ਦਾਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ # ਰਾਜੇਂਦਰ ਯਾਦਵ ਦੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ # ਤਪਦੇ ਦਿਨ ਲੰਮੀਆਂ ਰਾਤਾਂ (ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਕਹਾਣੀਆਂ) # ਮੈਥਿਲੀ ਕਥਾ ਝਰੋਖਾ # ਸਮਕਾਲੀਨ ਗੁਜਰਾਤੀ ਕਹਾਣੀਆਂ # ਰਵੀ ਕਹਾਣੀ # ਨਕਸਲਬਾਡ਼ੀ ਕਹਾਣੀਆਂ # ਯੁੱਧ ਦਾ ਗੀਤ ===ਸੰਪਾਦਿਤ=== # [[ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲਹਿਰ ਦਾ ਭਵਿੱਖ]] # ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸਰੋਕਾਰ # ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਵਿਕਾਸ ਮਾਡਲ ਤੇ ਖਪਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰ # ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ # ਲਿਖ਼ਤਾਂ ਗਦਰੀ ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ # ਨਵੇਂ ਦਿਸਹੱਦਿਆਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ # ਜਾਗਦੇ ਸ਼ਬਦ # ਨਕਸਲੀ ਯੋਧਾ (ਸੁਖਦਰਸ਼ਨ ਨੱਤ ਨਾਲ) # ਪਾਸ਼ ਪਾਸ਼ ਤੇ ਪਾਸ਼ # ਰੁਬਰੂ ਹਾਸ਼ਮੀ # ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ==ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ== ਬਲਬੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਿਲਸ਼ਾਦ, ਹੇਮ ਜਯੋਤੀ ਐਵਾਰਡ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਕਾਦਮੀ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲੋਂ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਸੁਰ ਸ਼ਬਦ ਸੰਗਮ ਵੱਲੋਂ ਐਡਮਿੰਟਨ, ਵਰਿਸ਼ ਸ਼ਾਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।ਗਲਪ, ਕਵਿਤਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਖੋਜ ਕਾਰਜ, ਅਨੁਵਾਦ ਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਸਾਲ 2025 ਦੇ ਢਾਹਾਂ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਵੀ ਉਸਦੀ ਚੋਣ ਹੋਈ। ਮਈ 1989 ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ ਵਿਚ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਅੱਜ ਵੀ ਬਲਬੀਰ ਪਰਵਾਨਾ ਬਤੌਰ ਸਾਹਿਤ ਸੰਪਾਦਕ ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1955]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 88xyz5g38bibkberxt5yl8y8eg7590b 0 40640 845420 816064 2026-09-01T10:48:12Z Kuldeepburjbhalaike 18176 added [[Category:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] using [[WP:HC|HotCat]] 845420 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:ਡਾ.ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ}} {{Infobox writer | name = ਡਾ.ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ | image = Dr. Amarjit Kaunke.jpg | image_size = | alt = | caption =ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ | pseudonym = | father name =ਸ: ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ | birth_name = | birth_date ={{birth date and age|1964|8|27|df=y}} | birth_place = ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ, ਭਾਰਤੀ ([[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]]) | death_date = | death_place = | relatives = [[ਪਿਤਾ]] ਸ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ <br>[[ਮਾਤਾ]] ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ | spouse = ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਕੌਕੇ | children = ਬੇਟਾ ਗਗਨਦੀਪ ਸਿੰਘ<br>ਪੁੱਤਰੀ ਓਮਨਾ | occupation = ਕਵੀ,ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦਕ | language = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] |alma_mater= | period = | genre = ਕਵਿਤਾ | subject = ਸਮਾਜਕ ਸਰੋਕਾਰ | movement = | notableworks = |mother name=ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ|education=ਐੱਮ.ਏ. (ਪੰਜਾਬੀ), ਪੀ. ਐੱਚ. ਡੀ.}} [[ਤਸਵੀਰ:ਅਮਰਜੀਤ ਕਾਉਂਕੇ.jpg|thumb]] '''ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ''' '''ਕੌਂਕੇ''' (ਜਨਮ: 27 ਅਗਸਤ 1964), [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਕਵੀ, ਅਨੁਵਾਦਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਮੈਗਜ਼ੀਨ "ਪ੍ਰਤਿਮਾਨ" ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਹਨ। ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ ਸਾਲ  2016 ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ , ਦਿੱਲੀ ਵੱਲੋਂ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ  ਅਨੁਵਾਦ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://nawanzamana.in/news_details.html?id=15065|title=ਡਾ. ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਵੱਲੋਂ ਅਨੁਵਾਦ ਪੁਰਸਕਾਰ|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ਜੀਵਨ== ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸਰਦਾਰ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮਾਤਾ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿਚ ਇਕ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਫੈਕਟਰੀ ਵਿਚ ਕਲਰਕ ਸੀ। ਇਕ ਮੱਧ ਵਰਗੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਜਨਮੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਸਨੇ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ। ==ਸਿੱਖਿਆ== ਉਹ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਗਿਆਰਵੀਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਕਰ ਸਕਿਆ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਤੌਰ ਤੇ ਗਿਆਨੀ, ਬੀ. ਏ., ਐਮ.ਏ.,ਬੀ., ਐੱਡ ਅਤੇ ਪੀ. ਐਚ ਡੀ ਦੀਆਂ ਡਿਗਰੀਆਂ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀਆਂ। ਨਿਟਿੰਗ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿਚ ਡਿਪਲੋਮਾ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਸਰਕਾਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਅਧਿਆਪਕ ਲੱਗ ਗਿਆ। ==ਸਾਹਿਤਕ ਜੀਵਨ== ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਕੇ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਉਦਾਸੀ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੇ ਕਵਿਤਾ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੇ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਦੀ ਬਾਤ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜਿੰਦਗੀ 'ਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਣ ਲਈ ਸ਼ੰਘਰਸ ਦੀ ਬਾਤ ਪਾਉਂਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੰਗੀਆਂ ਤੁਰਸ਼ੀਆਂ, ਬੇ-ਰੋਜ਼ਗਾਰੀ, ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਕੜਵਾਹਟ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਸਮਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਨਜ਼ਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਦਾ ਹੈ। {{Quote box|width=246px|bgcolor=#ACE1AF|align=right|quote=“ਮੇਰਾ ਬਚਪਨ ਇੱਕ ਕੈਕਟਸ ਵਾਂਗ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਸੀਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਰੁੱਖੀ ਹਵਾ, ਬਲਦੀ ਦੁਪਹਿਰ, ਅਣਸੁਖਾਵਾਂ ਮੌਸਮ...ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਉਸ ਕੈਕਟਸ ਤੇ ਇੱਕ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਫੁੱਲ ਖਿੜ ਪੈਂਦਾ ਹੈ...ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਫੁੱਲ......!”|salign=right|source=—'''ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਕੇ'''}}ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਕੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਦੁਆਰਾ ਜਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਰ ਪਹਿਲੂ ਛੋਹਿਆ ਹੈ। ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਦੂਰ ਰਹਿ ਗਏ ਘਰ ਨੂੰ, ਘਰ ਦੀਆਂ ਭੁਰਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ==ਸਾਹਿਤਕ ਸਿਰਜਣਾ== ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ ਨੇ ਹੁਣ ਤੱਕ 7 ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ- ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾਇਰਿਆਂ ਦੀ ਕਬਰ 'ਚੋਂ, ਨਿਰਵਾਣ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ 'ਚ, ਦਵੰਦ ਕਥਾ, ਯਕੀਨ, ਸ਼ਬਦ ਰਹਿਣਗੇ ਕੋਲ, ਸਿਮਰਤੀਆਂ ਦੀ ਲਾਲਟੈਨ, ਅਤੇ ਪਿਆਸ, ਪੰਜ ਹਿੰਦੀ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਰੌਸ਼ਨੀ, ਅੰਧੇਰੇ ਮੇਂ ਆਵਾਜ਼, ਅੰਤਹੀਨ ਦੌੜ, ਬਨ ਰਹੀ ਹੈ ਨਈ ਦੁਨੀਆ, ਆਕਾਸ਼ ਕੇ ਪੰਨੇ ਪਰ ਅਤੇ ਪੰਜ ਪੁਸਤਕਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਜਗਤ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾਈਆਂ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚ " ਕੁੱਕੜੂੰ ਘੜੂੰ ", "ਕੁੜੀਆਂ ਚਿੜੀਆਂ ", " ਵਾਤਾਵਰਣ ਬਚਾਅ ", " ਲੱਕੜ ਦੀ ਕੁੜੀ ', "ਮਖਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ " ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਤੋਂ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ 40 ਦੇ ਕਰੀਬ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਅਤੇ ਕਈ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਲੋਚਨਾ ਵਿਚ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਦਾ ਥੀਮਿਕ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ 1960 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਥੀਸਸ ਲਿਖੇ ਹਨ। ==ਕਵਿਤਾਵਾਂ== *<poem>ਪਿੰਡ ਨਹੀਂ ਵਿਕ ਰਿਹਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਮੇਰੇ ਪੁਰਖੇ ਵਿਕ ਰਹੇ ਨੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਬਹਾਨੇ ਮੇਰੇ ਸੰਸਕਾਰ ਵਿਕ ਰਹੇ ਨੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਤੁਰ ਗਏ ਮੇਰੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਕ ਰਹੇ ਨੇ</poem> *<poem>ਖੋਹ ਲਵੋ ਮੈਥੋਂ ਮੇਰੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਬੇਚੈਨ ਅੱਗ ਦੇ ਦੇਵੋ ਜੋ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਸੁਲਘਦੀ ਹੈ...</poem> ==ਰਚਨਾਵਾਂ== ===ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ=== ;ਦਾਇਰਿਆਂ ਦੀ ਕਬਰ ‘ਚੋਂ (1985) ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਹਨ ਤੇ ਇਸਦਾ ਸਾਂਝਾ ਨਾਂ ਹੈ ‘ਦਾਇਰਿਆਂ ਦੀ ਕਬਰ ‘ਚੋਂ ’। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਲਜੀਤ ਮੋਗਾ, ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ ਅਤੇ ਸਵਰਨਜੀਤ ਸਵੀ ਨੇ ਨਜ਼ਮਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। (ਓ) ਬਲਜੀਤ ਮੋਗਾ:- ਇਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਖੂਬੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਾਜੇ ਫੁੱਟੇ ਚਸ਼ਮੇ ਦੀ ਤਾਜ਼ਗੀ ਤੇ ਅਮੀਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕੁੜੀ ਦਾ ਮੋਹ-ਵਿਰਾਗ ਹੀ ਦਾਇਰਾ ਹੈ। (ਅ) ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ:- ਇਸ ਨੇ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਮੌਲਿਕਤਾ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਮੁੱਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਵਿਆਕੁਲ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਦੀ ਹੈ ਤੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਤੇ ਕੋਈ ਰੋਹ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਾਂ ਦੀ ਮਮਤਾ ਹੀ ਦਾਇਰਾ ਹੈ।<ref>ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ,ਦਾਇਰਿਆਂ ਦੀ ਕਬਰ ‘ਚ,ਪੰਨਾ 3</ref> (ੲ) ਸਵਰਜੀਤ ਸਵੀ:- ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਜੋ ਹੈ’ ਉਸਦਾ ਯਥਾਰਥ ਹੈ ਤੇ ‘ਜੋ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ’ ਉਸ ਦਾ ਆਦਰਸ਼। ਇਸ ਯਥਾਰਥ ਤੇ ਆਦਰਸ਼ ਵਿਚਲਾ ਫਾਸਲਾ ਦਾਇਰਾ ਹੈ। ;ਨਿਰਵਾਣ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ 'ਚ (1987, 1994, 2009) ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ ਦੀ ਕਾਵਿ ਪੁਸਤਕ ‘ਨਿਰਵਾਣ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ‘ਚ’ ਮਨੁੱਖੀ ਪਛਾਣ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਚ ‘ਉਘਾੜਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਗਾ ਭਲਾ ਮਨੁੱਖ ਕਈ ਵਾਰ ਬੇਪਛਾਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦੋਂ ਰਿਸ਼ਤਾ ਉਸਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਭੂਤਕਾਲ, ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਕਦੇ ਹਾਰਦਾ, ਕਦੇ ਟੁੱਟਦਾ ਤੇ ਕਦੇ ਖੁਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਹਰ ਕਵਿਤਾ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸਿਰਜਦੀ ਹੈ।<ref>ਪ੍ਰੋ: ਅਤੇ ਸਿੰਘ,ਨਿਰਵਾਣ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ‘ਚ,ਪੰਨਾ 1,2</ref> ;ਦਵੰਦ ਕਥਾ (1990, 2009) ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਪਰੰਪਰਾ ਤੇ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਵਿਚਕਾਰ ਵਖਰੇਵਾਂ ਬਹੁਤ ਬਨਾਵਟੀ ਲਗਦਾ ਹੈ।ਬੇਕਿਨਾਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਹ੍ਮ੍ਕਿਨਾਰ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫੈਲਨ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟਣਾ ਜਰੂਰੀ ਨਹੀਂ.ਏਡੇ ਸੰਯੁਕਤ ਆਪੇ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਹੋਈ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਚਿਰੀਂ ਵਿਛੜੇ ਦੇ ਮਿਲਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਜਾਗਦਾ ਹੈ- ਡਾ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ;ਯਕੀਨ (1993, 2009) ਇਸ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਇਹ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਯੁੱਗ ਨੂੰ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ;ਸ਼ਬਦ ਰਹਿਣਗੇ ਕੋਲ (1996, 2009) ਇਸ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਨੇ ‘ਮੈਂ, ਯਥਾਰਥ, ਪ੍ਰਕਿਤੀ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦੂਜੀ ਫੈਂਟਸੀ, ਸਹਿਜ-ਸੁਹਜ, ਪਿਆਰ ਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਤੁਰ ਕੇ ਭੌਤਿਕ ਜਾਂ ਦੇਹ ਦੇ ਅਨੰਦ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ-ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਦਿ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲੋਂ ਸਾਲ 1997 ਲਈ ਸਰਵੋਤਮ ਪੁਸਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ "ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮਾਹਿਰ ਪੁਰਸਕਾਰ " ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>,ਡਾ. ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂਰ,ਸ਼ਬਦ ਰਹਿਣਗੇ ਕੋਲ,ਪੰਨਾ 2,3</ref> ;ਸਿਮਰਤੀਆਂ ਦੀ ਲਾਲਟੈਨ (2000, 2004, 2009) ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਨੇ ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਬਹੁਪਸਾਰੀ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਰੂਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ, ਉਸਦੇ ਆਂਤਰਿਕ ਸੰਬੰਧ, ਨਵੀਆਂ ਰਾਹਾਂ ਦੀ ਭਾਲ, ਮਾਨਵੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ, ਆਰਥਿਕ ਉੱਨਤੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ, ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਕਾਰਨ ਪੇਂਡੂ ਅਰਥਚਾਰੇ ਦਾ ਖੇਰੂ-ਖੇਰੂ ਹੋਣਾ, ਔਰਤ ਮਰਦ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ, ਭਟਕਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋ ਜਿਆਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>,ਡਾ. ਹਰਜੀਤ ਕੌਰ ਵਿਰਕ,ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ,ਪੰਨਾ 324</ref> ;ਪਿਆਸ (2013) "ਪਿਆਸ" ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਬਹੁਭਾਂਤ ਵਸਤੂ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਸਿਰਜਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੁਸਤਕ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਆਧੁਨਿਕ ਗਲੋਬਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚ ਰਹੀ ਸੰਵੇਦਨਾ, ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਪਿਸ ਰਹੇ ਆਮ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਹੋਣੀ, ਤੇ ਦਿਨੋ ਦਿਨ ਟੁੱਟ ਰਹੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਤੇ ਬੇਗਾਨਗੀ ਦੀ ਬਾਤ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਸਾਲ 2014 ਲਈ ਸਰਵੋਤਮ ਪੁਸਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ " ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ ਪੁਰਸਕਾਰ " ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ===ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਵਾਂ=== *ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਰੌਸ਼ਨੀ (1995) *ਅੰਧੇਰੇ ਮੇਂ ਆਵਾਜ (1997) *ਅੰਤਹੀਣ ਦੌੜ (2007) *ਬਨ ਰਹੀ ਹੈ ਨਈ ਦੁਨੀਆ (2015) *ਆਕਾਸ਼ ਕੇ ਪੰਨੇ ਪਰ(2022) == ਅਨੁਵਾਦ == ==='''ਹਿੰਦੀ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ'''=== *ਔੜ ਵਿੱਚ ਸਾਰਸ (ਡਾ. ਕੇਦਾਰ ਨਾਥ ਸਿੰਘ) *ਅਰਣਿਆ (ਸ਼੍ਰੀ ਨਰੇਸ਼ ਮਹਿਤਾ) *ਨਾ ਛੂਹੀ ਪਰਛਾਵੇਂ ਮਨਾ (ਹਿਮਾਂਸ਼ੂ ਜੋਸ਼ੀ) *ਉਸ ਰਾਤ ਦੀ ਗੱਲ (ਮਿਖਿਲੇਸ਼ਵਰ) *ਗੋਟਿਆ (ਨ.ਧ. ਤਮਹਨਕਰ) *ਗਾਥਾ ਮਹਾਂਮਨੁੱਖ ਦੀ (ਬਲਭੱਦਰ ਠਾਕੁਰ) *ਨਵੇਂ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ (ਅਰੁਨ ਕਮਲ) *ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ (ਕੁੰਵਰ ਨਾਰਾਇਣ) *ਸੰਪਰਦਾਇਕਤਾ (ਬਿਪਨ ਚੰਦਰਾ) *ਧੁੱਪ ਨਿਕਲੇਗੀ (ਜਸਵੀਰ ਚਾਵਲਾ) *ਔਰਤ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ (ਪਵਨ ਕਰਨ) *ਮੇਰੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ (ਊਸ਼ਾ ਯਾਦਵ) *ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਕਵਿਤਾ ਸੰਚਇਨ (ਹਿੰਦੀ) *ਇੱਕ ਅਨਘੜ ਜਿਹਾ ਸੁਪਨਾ ( ਮਣੀ ਮੋਹਨ ) *ਮਾਰੇ ਜਾਣਗੇ ( ਰਾਜੇਸ਼ ਜੋਸ਼ੀ ) *ਦੋ ਸਤਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ( ਰਾਜੇਸ਼ ਜੋਸ਼ੀ ) *ਰਬਾਬ ( ਸੀਮਾਂਤ ਸੋਹਲ ) *ਪੂਰਨ ਵਿਰਾਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ( ਡਾ. ਹੰਸਾ ਦੀਪ ) *ਪਗਡੰਡੀਆਂ ਗਵਾਹ ਨੇ ( ਆਤਮਾ ਰੰਜਨ ) *ਨਿੱਕਾ ਬੂਟਾ ( ਜਮਰ ਜਲੀਲ ) *ਬਚਿਆ ਰਹੇਗਾ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ( ਹਿੰਦੀ ਦੇ 21 ਚੋਣਵੇਂ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ) ===ਪੰਜਾਬੀ ਤੋਂ ਹਿੰਦੀ=== *ਗਲੀਏ ਚਿੱਕੜ ਦੂਰਿ ਘਰ (ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ) *ਸ਼ਬਦੋਂ ਕੀ ਧੂਪ (ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੰਬੋਜ) *ਸੂਰਜ ਕਾ ਤਕੀਆ (ਰਵਿੰਦਰ ਰਵੀ) *ਬਾਂਸੁਰੀ ਕਯਾ ਗੀਤ ਗਾਏ (ਡਾ. ਰਵਿੰਦਰ) *ਪੱਤੇ ਕੀ ਮਹਾਯਾਤਰਾ (ਪ੍ਰਮਿੰਦਰ ਸੋਢੀ) *ਖਾਲੀ ਦਰਿਆ ( ਬੀ. ਐਸ.ਰਤਨ ) *ਹਾਰ ਕਰ ਭੀ (ਦਰਸ਼ਨ ਬੁਲੰਦਵੀ) *ਪਲ ਪਲ ਬਦਲਤੇ ਰੰਗ (ਬੀਬਾ ਬਲਵੰਤ) *ਕਿਤੂਰ ਕੀ ਰਾਨੀ ਚੇਨੰਮਾ ( ਬੀ. ਐਸ . ਰਤਨ ) *ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਕਵਿਤਾ ਸੰਚਇਨ (ਪੰਜਾਬੀ) *ਟੁਕੜਾ ਟੁਕੜਾ ਵਰਤਮਾਨ (ਸੁਰਿੰਦਰ ਸੋਹਲ) *ਵਿਪਰੀਤ (ਚਰਨ ਸਿੰਘ ) === ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ === *ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆਂ ਨਵੀਂ ਨਵੀਂ ਬਣੀ ( ਵੇਰੀਅਰ ਐਲਵਿਨ ) *ਕਾਠ ਦਾ ਪੁਤਲਾ ( ਕਾਰਲੋ ਕੋਲੋਦੀ ) ===ਸੰਪਾਦਨ ਪੁਸਤਕਾਂ=== *ਸਮਾਨੰਤਰ (ਪਿਛਲੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ, 1992) *ਸਮਾਂ ਉਦਾਸ ਨਹੀਂ (ਸਮਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ, 1997) *ਅੱਖਰ ਅੱਖਰ ਅਹਿਸਾਸ (ਸਮਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ, 2016) *ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਬਦ ਪਰਵਾਜ਼ (ਸਮਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ, 2016) *ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਪਰਵਾਨਾ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਚੇਤਨਾ * ਕਵਿਤਾ ਮੇਂ ਕਿਸਾਨ (ਹਿੰਦੀ ਕਿਰਸਾਨੀ ਕਵਿਤਾ ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ, ਸਹਿ ਸੰਪਾਦਨ 2022) *'''ਸਰੋਕਾਰ''' ਤ੍ਰੈ - ਮਾਸਿਕ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ (1999 ਤੋਂ 2003) *2003 ਤੋਂ ਤ੍ਰੈ- ਮਾਸਿਕ '''" ਪ੍ਰਤਿਮਾਨ "''' ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਸੰਪਾਦਨਾ ===ਆਲੋਚਨਾ ਪੁਸਤਕਾਂ=== *ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਦਾ ਥੀਮਕ ਅਧਿਐਨ *1960 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਅਧਿਐਨ === ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਤੇ ਹੋਇਆ ਕਾਰਜ (ਪੁਸਤਕਾਂ) === *ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ-ਕਾਵਿ : ਸਿਰਜਣਾ ਤੇ ਸੰਵਾਦ, ਸੰਪਾਦਕ : ਡਾ. ਆਤਮ ਰੰਧਾਵਾ *ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ ਡਾ ਕਾਵਿ - ਪੈਰਾਡਾਈਮ, ਸੰਪਾਦਕ : ਡਾ. ਲਖਵਿੰਦਰ ਜੀਤ ਕੌਰ *ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਬੇਗਾਨਗੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ, ਲੇਖਕ : ਹਰਵਿੰਦਰ ਢਿੱਲੋਂ *ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ-ਕਾਵਿ : ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਸਮੀਖਿਆ, ਸੰਪਾਦਕ : ਡਾ. ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਮੁਖਤਿਆਰ ਸਿੰਘ *ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ-ਕਾਵਿ : ਪੰਧ ਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਸੰਪਾਦਕ : ਡਾ. ਭੁਪਿੰਦਰ ਕੌਰ, ਸੋਨੀਆ *ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ ਦੀ ਕਵਿਤਾ : ਸਵੈ-ਚਿੰਤਨ ਤੋਂ ਯੁਗ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਤੱਕ, ਸੰਪਾਦਕ : ਡਾ. ਸੰਦੀਪ ਕੌਰ, ਰਮਨਦੀਪ ਕੌਰ ==== '''<big>ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਤੇ ਐਮ.ਫਿਲ., ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ.ਲਈ ਹੋਇਆ ਕਾਰਜ</big>''' ==== *ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਦਵੰਦ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ : ਪੂਨਮ ਸ਼ਰਮਾ, ਨਿਗਰਾਨ : ਡਾ. ਬਲਜੀਤ ਕੌਰ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (2001) *ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਸੰਵੇਦਨਾ, ਰਾਤੇਜ ਭਾਰਤੀ, ਨਿਗਰਾਨ : ਡਾ. ਨਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ (2002) *ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਸੰਵੇਦਨਾ, ਜਨਕ ਰਾਜ, ਨਿਗਰਾਨ : ਡਾ. ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ (2011) *ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ ਦੀਆਂ ਕਾਵਿ- ਯੁਗਤਾਂ, ਮੁਖਤਿਆਰ ਸਿੰਘ, ਨਿਗਰਾਨ: ਡਾ. ਹਰਜੋਤ ਕੌਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ (2009) *ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਸੰਵੇਦਨਾ, ਸਿਮਰਜੀਤ ਕੌਰ ਰੰਧਾਵਾ, ਨਿਗਰਾਨ : ਡਾ. ਬਲਜੀਤ ਕੌਰ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (2008) *ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਬੇਗਾਨਗੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ, ਹਰਵਿੰਦਰ ਢਿੱਲੋਂ ਨਿਗਰਾਨ : ਡਾ. ਯੋਗਰਾਜ, ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ (2013) *ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ ਰਚਿਤ ' ਪਿਆਸ ': ਸਮਕਾਲੀ ਸਰੋਕਾਰ ਅਤੇ ਕਾਵਿ-ਜੁਗਤਾਂ, ਜਸਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਨਿਗਰਾਨ : ਡਾ. ਆਤਮ ਰੰਧਾਵਾ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (2018) *ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ ਕਾਵਿ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸਰੋਕਾਰ, ਰੀਟਾ ਦੇਵੀ, ਨਿਗਰਾਨ : ਡਾ. ਸੰਦੀਪ ਕੌਰ, ਲਵਲੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਫਗਵਾੜਾ (2018) *ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ ਦੀ ਪੁਸਤਕ " ਪਿਆਸ " ਵਿਚ ਦਲਿਤ ਚੇਤਨਾ, ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ, ਨਿਗਰਾਨ : ਡਾ. ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ, ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ (2014) == ਸਨਮਾਨ == *ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ,ਦਿੱਲੀ ਵੱਲੋਂ ਸਾਲ 2016 ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਪੁਰਸਕਾਰ *" ਦਵੰਦ ਕਥਾ " ਪੁਸਤਕ ਲਈ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ 1991 *" ਯਕੀਨ " ਪੁਸਤਕ ਲਈ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਆਈ ਸੀ ਐਸ ਪੁਰਸਕਾਰ, 1994 *" ਸ਼ਬਦ ਰਹਿਣਗੇ ਕੋਲ " ਪੁਸਤਕ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੁਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲੋਂ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮਾਹਿਰ ਪੁਰਸਕਾਰ 1997 *" ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਰੌਸ਼ਨੀ " ਪੁਸਤਕ ਲਈ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਗਿਆਨੀ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਪੁਰਸਕਾਰ, 1995 *ਪੁਸਤਕ " ਪਿਆਸ " ਲਈ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ 2014 ਲਈ ਸਰਵੋਤਮ ਪੁਸਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ *ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਮੁੱਚੀ ਦੇਣ ਲਈ " ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਨੂਰ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਪੁਰਸਕਾਰ " 2009 *ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਮੁੱਚੀ ਦੇਣ ਲਈ " ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀਂ ਪੁਰਸਕਾਰ " 2014 *ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਜਗਰਾਓਂ ਵੱਲੋਂ " ਜਨਵਾਦੀ ਕਵਿਤਾ ਪੁਰਸਕਾਰ " 2017 *ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਦੇਣ ਲਈ ਇਆਪਾ, ਕੈਨੇਡਾ ਪੁਰਸਕਾਰ, 1998, ਨਿਰੰਜਣ ਸਿੰਘ ਕਪੂਰ ਪੁਰਸਕਾਰ == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1964]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] r8pya6d74qiujtqoak8zztd9k16oo9h 845433 845420 2026-09-01T10:57:21Z Kuldeepburjbhalaike 18176 845433 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:ਡਾ.ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ}} {{Infobox writer | name = ਡਾ.ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ | image = ਅਮਰਜੀਤ ਕਾਉਂਕੇ.jpg | image_size = | alt = | caption =ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ | pseudonym = | father name =ਸ: ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ | birth_name = | birth_date ={{birth date and age|1964|8|27|df=y}} | birth_place = ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ, ਭਾਰਤੀ ([[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]]) | death_date = | death_place = | relatives = [[ਪਿਤਾ]] ਸ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ <br>[[ਮਾਤਾ]] ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ | spouse = ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਕੌਕੇ | children = ਬੇਟਾ ਗਗਨਦੀਪ ਸਿੰਘ<br>ਪੁੱਤਰੀ ਓਮਨਾ | occupation = ਕਵੀ,ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦਕ | language = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] |alma_mater= | period = | genre = ਕਵਿਤਾ | subject = ਸਮਾਜਕ ਸਰੋਕਾਰ | movement = | notableworks = |mother name=ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ|education=ਐੱਮ.ਏ. (ਪੰਜਾਬੀ), ਪੀ. ਐੱਚ. ਡੀ.}} '''ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ''' '''ਕੌਂਕੇ''' (ਜਨਮ: 27 ਅਗਸਤ 1964), [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਕਵੀ, ਅਨੁਵਾਦਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਮੈਗਜ਼ੀਨ "ਪ੍ਰਤਿਮਾਨ" ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਹਨ। ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ ਸਾਲ  2016 ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ , ਦਿੱਲੀ ਵੱਲੋਂ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ  ਅਨੁਵਾਦ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://nawanzamana.in/news_details.html?id=15065|title=ਡਾ. ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਵੱਲੋਂ ਅਨੁਵਾਦ ਪੁਰਸਕਾਰ|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ਜੀਵਨ== ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸਰਦਾਰ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮਾਤਾ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿਚ ਇਕ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਫੈਕਟਰੀ ਵਿਚ ਕਲਰਕ ਸੀ। ਇਕ ਮੱਧ ਵਰਗੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਜਨਮੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਸਨੇ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ। ==ਸਿੱਖਿਆ== ਉਹ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਗਿਆਰਵੀਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਕਰ ਸਕਿਆ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਤੌਰ ਤੇ ਗਿਆਨੀ, ਬੀ. ਏ., ਐਮ.ਏ.,ਬੀ., ਐੱਡ ਅਤੇ ਪੀ. ਐਚ ਡੀ ਦੀਆਂ ਡਿਗਰੀਆਂ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀਆਂ। ਨਿਟਿੰਗ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿਚ ਡਿਪਲੋਮਾ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਸਰਕਾਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਅਧਿਆਪਕ ਲੱਗ ਗਿਆ। ==ਸਾਹਿਤਕ ਜੀਵਨ== ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਕੇ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਉਦਾਸੀ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੇ ਕਵਿਤਾ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੇ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਦੀ ਬਾਤ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜਿੰਦਗੀ 'ਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਣ ਲਈ ਸ਼ੰਘਰਸ ਦੀ ਬਾਤ ਪਾਉਂਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੰਗੀਆਂ ਤੁਰਸ਼ੀਆਂ, ਬੇ-ਰੋਜ਼ਗਾਰੀ, ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਕੜਵਾਹਟ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਸਮਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਨਜ਼ਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਦਾ ਹੈ। {{Quote box|width=246px|bgcolor=#ACE1AF|align=right|quote=“ਮੇਰਾ ਬਚਪਨ ਇੱਕ ਕੈਕਟਸ ਵਾਂਗ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਸੀਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਰੁੱਖੀ ਹਵਾ, ਬਲਦੀ ਦੁਪਹਿਰ, ਅਣਸੁਖਾਵਾਂ ਮੌਸਮ...ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਉਸ ਕੈਕਟਸ ਤੇ ਇੱਕ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਫੁੱਲ ਖਿੜ ਪੈਂਦਾ ਹੈ...ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਫੁੱਲ......!”|salign=right|source=—'''ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਕੇ'''}}ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਕੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਦੁਆਰਾ ਜਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਰ ਪਹਿਲੂ ਛੋਹਿਆ ਹੈ। ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਦੂਰ ਰਹਿ ਗਏ ਘਰ ਨੂੰ, ਘਰ ਦੀਆਂ ਭੁਰਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ==ਸਾਹਿਤਕ ਸਿਰਜਣਾ== ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ ਨੇ ਹੁਣ ਤੱਕ 7 ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ- ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾਇਰਿਆਂ ਦੀ ਕਬਰ 'ਚੋਂ, ਨਿਰਵਾਣ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ 'ਚ, ਦਵੰਦ ਕਥਾ, ਯਕੀਨ, ਸ਼ਬਦ ਰਹਿਣਗੇ ਕੋਲ, ਸਿਮਰਤੀਆਂ ਦੀ ਲਾਲਟੈਨ, ਅਤੇ ਪਿਆਸ, ਪੰਜ ਹਿੰਦੀ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਰੌਸ਼ਨੀ, ਅੰਧੇਰੇ ਮੇਂ ਆਵਾਜ਼, ਅੰਤਹੀਨ ਦੌੜ, ਬਨ ਰਹੀ ਹੈ ਨਈ ਦੁਨੀਆ, ਆਕਾਸ਼ ਕੇ ਪੰਨੇ ਪਰ ਅਤੇ ਪੰਜ ਪੁਸਤਕਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਜਗਤ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾਈਆਂ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚ " ਕੁੱਕੜੂੰ ਘੜੂੰ ", "ਕੁੜੀਆਂ ਚਿੜੀਆਂ ", " ਵਾਤਾਵਰਣ ਬਚਾਅ ", " ਲੱਕੜ ਦੀ ਕੁੜੀ ', "ਮਖਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ " ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਤੋਂ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ 40 ਦੇ ਕਰੀਬ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਅਤੇ ਕਈ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਲੋਚਨਾ ਵਿਚ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਦਾ ਥੀਮਿਕ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ 1960 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਥੀਸਸ ਲਿਖੇ ਹਨ। ==ਕਵਿਤਾਵਾਂ== *<poem>ਪਿੰਡ ਨਹੀਂ ਵਿਕ ਰਿਹਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਮੇਰੇ ਪੁਰਖੇ ਵਿਕ ਰਹੇ ਨੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਬਹਾਨੇ ਮੇਰੇ ਸੰਸਕਾਰ ਵਿਕ ਰਹੇ ਨੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਤੁਰ ਗਏ ਮੇਰੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਕ ਰਹੇ ਨੇ</poem> *<poem>ਖੋਹ ਲਵੋ ਮੈਥੋਂ ਮੇਰੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਬੇਚੈਨ ਅੱਗ ਦੇ ਦੇਵੋ ਜੋ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਸੁਲਘਦੀ ਹੈ...</poem> ==ਰਚਨਾਵਾਂ== ===ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ=== ;ਦਾਇਰਿਆਂ ਦੀ ਕਬਰ ‘ਚੋਂ (1985) ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਹਨ ਤੇ ਇਸਦਾ ਸਾਂਝਾ ਨਾਂ ਹੈ ‘ਦਾਇਰਿਆਂ ਦੀ ਕਬਰ ‘ਚੋਂ ’। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਲਜੀਤ ਮੋਗਾ, ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ ਅਤੇ ਸਵਰਨਜੀਤ ਸਵੀ ਨੇ ਨਜ਼ਮਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। (ਓ) ਬਲਜੀਤ ਮੋਗਾ:- ਇਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਖੂਬੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਾਜੇ ਫੁੱਟੇ ਚਸ਼ਮੇ ਦੀ ਤਾਜ਼ਗੀ ਤੇ ਅਮੀਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕੁੜੀ ਦਾ ਮੋਹ-ਵਿਰਾਗ ਹੀ ਦਾਇਰਾ ਹੈ। (ਅ) ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ:- ਇਸ ਨੇ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਮੌਲਿਕਤਾ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਮੁੱਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਵਿਆਕੁਲ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਦੀ ਹੈ ਤੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਤੇ ਕੋਈ ਰੋਹ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਾਂ ਦੀ ਮਮਤਾ ਹੀ ਦਾਇਰਾ ਹੈ।<ref>ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ,ਦਾਇਰਿਆਂ ਦੀ ਕਬਰ ‘ਚ,ਪੰਨਾ 3</ref> (ੲ) ਸਵਰਜੀਤ ਸਵੀ:- ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਜੋ ਹੈ’ ਉਸਦਾ ਯਥਾਰਥ ਹੈ ਤੇ ‘ਜੋ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ’ ਉਸ ਦਾ ਆਦਰਸ਼। ਇਸ ਯਥਾਰਥ ਤੇ ਆਦਰਸ਼ ਵਿਚਲਾ ਫਾਸਲਾ ਦਾਇਰਾ ਹੈ। ;ਨਿਰਵਾਣ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ 'ਚ (1987, 1994, 2009) ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ ਦੀ ਕਾਵਿ ਪੁਸਤਕ ‘ਨਿਰਵਾਣ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ‘ਚ’ ਮਨੁੱਖੀ ਪਛਾਣ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਚ ‘ਉਘਾੜਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਗਾ ਭਲਾ ਮਨੁੱਖ ਕਈ ਵਾਰ ਬੇਪਛਾਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦੋਂ ਰਿਸ਼ਤਾ ਉਸਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਭੂਤਕਾਲ, ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਕਦੇ ਹਾਰਦਾ, ਕਦੇ ਟੁੱਟਦਾ ਤੇ ਕਦੇ ਖੁਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਹਰ ਕਵਿਤਾ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸਿਰਜਦੀ ਹੈ।<ref>ਪ੍ਰੋ: ਅਤੇ ਸਿੰਘ,ਨਿਰਵਾਣ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ‘ਚ,ਪੰਨਾ 1,2</ref> ;ਦਵੰਦ ਕਥਾ (1990, 2009) ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਪਰੰਪਰਾ ਤੇ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਵਿਚਕਾਰ ਵਖਰੇਵਾਂ ਬਹੁਤ ਬਨਾਵਟੀ ਲਗਦਾ ਹੈ।ਬੇਕਿਨਾਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਹ੍ਮ੍ਕਿਨਾਰ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫੈਲਨ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟਣਾ ਜਰੂਰੀ ਨਹੀਂ.ਏਡੇ ਸੰਯੁਕਤ ਆਪੇ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਹੋਈ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਚਿਰੀਂ ਵਿਛੜੇ ਦੇ ਮਿਲਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਜਾਗਦਾ ਹੈ- ਡਾ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ;ਯਕੀਨ (1993, 2009) ਇਸ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਇਹ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਯੁੱਗ ਨੂੰ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ;ਸ਼ਬਦ ਰਹਿਣਗੇ ਕੋਲ (1996, 2009) ਇਸ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਨੇ ‘ਮੈਂ, ਯਥਾਰਥ, ਪ੍ਰਕਿਤੀ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦੂਜੀ ਫੈਂਟਸੀ, ਸਹਿਜ-ਸੁਹਜ, ਪਿਆਰ ਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਤੁਰ ਕੇ ਭੌਤਿਕ ਜਾਂ ਦੇਹ ਦੇ ਅਨੰਦ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ-ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਦਿ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲੋਂ ਸਾਲ 1997 ਲਈ ਸਰਵੋਤਮ ਪੁਸਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ "ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮਾਹਿਰ ਪੁਰਸਕਾਰ " ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>,ਡਾ. ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂਰ,ਸ਼ਬਦ ਰਹਿਣਗੇ ਕੋਲ,ਪੰਨਾ 2,3</ref> ;ਸਿਮਰਤੀਆਂ ਦੀ ਲਾਲਟੈਨ (2000, 2004, 2009) ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਨੇ ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਬਹੁਪਸਾਰੀ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਰੂਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ, ਉਸਦੇ ਆਂਤਰਿਕ ਸੰਬੰਧ, ਨਵੀਆਂ ਰਾਹਾਂ ਦੀ ਭਾਲ, ਮਾਨਵੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ, ਆਰਥਿਕ ਉੱਨਤੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ, ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਕਾਰਨ ਪੇਂਡੂ ਅਰਥਚਾਰੇ ਦਾ ਖੇਰੂ-ਖੇਰੂ ਹੋਣਾ, ਔਰਤ ਮਰਦ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ, ਭਟਕਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋ ਜਿਆਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>,ਡਾ. ਹਰਜੀਤ ਕੌਰ ਵਿਰਕ,ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ,ਪੰਨਾ 324</ref> ;ਪਿਆਸ (2013) "ਪਿਆਸ" ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਬਹੁਭਾਂਤ ਵਸਤੂ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਸਿਰਜਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੁਸਤਕ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਆਧੁਨਿਕ ਗਲੋਬਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚ ਰਹੀ ਸੰਵੇਦਨਾ, ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਪਿਸ ਰਹੇ ਆਮ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਹੋਣੀ, ਤੇ ਦਿਨੋ ਦਿਨ ਟੁੱਟ ਰਹੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਤੇ ਬੇਗਾਨਗੀ ਦੀ ਬਾਤ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਸਾਲ 2014 ਲਈ ਸਰਵੋਤਮ ਪੁਸਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ " ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ ਪੁਰਸਕਾਰ " ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ===ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਵਾਂ=== *ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਰੌਸ਼ਨੀ (1995) *ਅੰਧੇਰੇ ਮੇਂ ਆਵਾਜ (1997) *ਅੰਤਹੀਣ ਦੌੜ (2007) *ਬਨ ਰਹੀ ਹੈ ਨਈ ਦੁਨੀਆ (2015) *ਆਕਾਸ਼ ਕੇ ਪੰਨੇ ਪਰ(2022) == ਅਨੁਵਾਦ == ==='''ਹਿੰਦੀ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ'''=== *ਔੜ ਵਿੱਚ ਸਾਰਸ (ਡਾ. ਕੇਦਾਰ ਨਾਥ ਸਿੰਘ) *ਅਰਣਿਆ (ਸ਼੍ਰੀ ਨਰੇਸ਼ ਮਹਿਤਾ) *ਨਾ ਛੂਹੀ ਪਰਛਾਵੇਂ ਮਨਾ (ਹਿਮਾਂਸ਼ੂ ਜੋਸ਼ੀ) *ਉਸ ਰਾਤ ਦੀ ਗੱਲ (ਮਿਖਿਲੇਸ਼ਵਰ) *ਗੋਟਿਆ (ਨ.ਧ. ਤਮਹਨਕਰ) *ਗਾਥਾ ਮਹਾਂਮਨੁੱਖ ਦੀ (ਬਲਭੱਦਰ ਠਾਕੁਰ) *ਨਵੇਂ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ (ਅਰੁਨ ਕਮਲ) *ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ (ਕੁੰਵਰ ਨਾਰਾਇਣ) *ਸੰਪਰਦਾਇਕਤਾ (ਬਿਪਨ ਚੰਦਰਾ) *ਧੁੱਪ ਨਿਕਲੇਗੀ (ਜਸਵੀਰ ਚਾਵਲਾ) *ਔਰਤ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ (ਪਵਨ ਕਰਨ) *ਮੇਰੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ (ਊਸ਼ਾ ਯਾਦਵ) *ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਕਵਿਤਾ ਸੰਚਇਨ (ਹਿੰਦੀ) *ਇੱਕ ਅਨਘੜ ਜਿਹਾ ਸੁਪਨਾ ( ਮਣੀ ਮੋਹਨ ) *ਮਾਰੇ ਜਾਣਗੇ ( ਰਾਜੇਸ਼ ਜੋਸ਼ੀ ) *ਦੋ ਸਤਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ( ਰਾਜੇਸ਼ ਜੋਸ਼ੀ ) *ਰਬਾਬ ( ਸੀਮਾਂਤ ਸੋਹਲ ) *ਪੂਰਨ ਵਿਰਾਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ( ਡਾ. ਹੰਸਾ ਦੀਪ ) *ਪਗਡੰਡੀਆਂ ਗਵਾਹ ਨੇ ( ਆਤਮਾ ਰੰਜਨ ) *ਨਿੱਕਾ ਬੂਟਾ ( ਜਮਰ ਜਲੀਲ ) *ਬਚਿਆ ਰਹੇਗਾ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ( ਹਿੰਦੀ ਦੇ 21 ਚੋਣਵੇਂ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ) ===ਪੰਜਾਬੀ ਤੋਂ ਹਿੰਦੀ=== *ਗਲੀਏ ਚਿੱਕੜ ਦੂਰਿ ਘਰ (ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ) *ਸ਼ਬਦੋਂ ਕੀ ਧੂਪ (ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੰਬੋਜ) *ਸੂਰਜ ਕਾ ਤਕੀਆ (ਰਵਿੰਦਰ ਰਵੀ) *ਬਾਂਸੁਰੀ ਕਯਾ ਗੀਤ ਗਾਏ (ਡਾ. ਰਵਿੰਦਰ) *ਪੱਤੇ ਕੀ ਮਹਾਯਾਤਰਾ (ਪ੍ਰਮਿੰਦਰ ਸੋਢੀ) *ਖਾਲੀ ਦਰਿਆ ( ਬੀ. ਐਸ.ਰਤਨ ) *ਹਾਰ ਕਰ ਭੀ (ਦਰਸ਼ਨ ਬੁਲੰਦਵੀ) *ਪਲ ਪਲ ਬਦਲਤੇ ਰੰਗ (ਬੀਬਾ ਬਲਵੰਤ) *ਕਿਤੂਰ ਕੀ ਰਾਨੀ ਚੇਨੰਮਾ ( ਬੀ. ਐਸ . ਰਤਨ ) *ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਕਵਿਤਾ ਸੰਚਇਨ (ਪੰਜਾਬੀ) *ਟੁਕੜਾ ਟੁਕੜਾ ਵਰਤਮਾਨ (ਸੁਰਿੰਦਰ ਸੋਹਲ) *ਵਿਪਰੀਤ (ਚਰਨ ਸਿੰਘ ) === ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ === *ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆਂ ਨਵੀਂ ਨਵੀਂ ਬਣੀ ( ਵੇਰੀਅਰ ਐਲਵਿਨ ) *ਕਾਠ ਦਾ ਪੁਤਲਾ ( ਕਾਰਲੋ ਕੋਲੋਦੀ ) ===ਸੰਪਾਦਨ ਪੁਸਤਕਾਂ=== *ਸਮਾਨੰਤਰ (ਪਿਛਲੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ, 1992) *ਸਮਾਂ ਉਦਾਸ ਨਹੀਂ (ਸਮਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ, 1997) *ਅੱਖਰ ਅੱਖਰ ਅਹਿਸਾਸ (ਸਮਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ, 2016) *ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਬਦ ਪਰਵਾਜ਼ (ਸਮਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ, 2016) *ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਪਰਵਾਨਾ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਚੇਤਨਾ * ਕਵਿਤਾ ਮੇਂ ਕਿਸਾਨ (ਹਿੰਦੀ ਕਿਰਸਾਨੀ ਕਵਿਤਾ ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ, ਸਹਿ ਸੰਪਾਦਨ 2022) *'''ਸਰੋਕਾਰ''' ਤ੍ਰੈ - ਮਾਸਿਕ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ (1999 ਤੋਂ 2003) *2003 ਤੋਂ ਤ੍ਰੈ- ਮਾਸਿਕ '''" ਪ੍ਰਤਿਮਾਨ "''' ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਸੰਪਾਦਨਾ ===ਆਲੋਚਨਾ ਪੁਸਤਕਾਂ=== *ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਦਾ ਥੀਮਕ ਅਧਿਐਨ *1960 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਅਧਿਐਨ === ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਤੇ ਹੋਇਆ ਕਾਰਜ (ਪੁਸਤਕਾਂ) === *ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ-ਕਾਵਿ : ਸਿਰਜਣਾ ਤੇ ਸੰਵਾਦ, ਸੰਪਾਦਕ : ਡਾ. ਆਤਮ ਰੰਧਾਵਾ *ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ ਡਾ ਕਾਵਿ - ਪੈਰਾਡਾਈਮ, ਸੰਪਾਦਕ : ਡਾ. ਲਖਵਿੰਦਰ ਜੀਤ ਕੌਰ *ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਬੇਗਾਨਗੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ, ਲੇਖਕ : ਹਰਵਿੰਦਰ ਢਿੱਲੋਂ *ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ-ਕਾਵਿ : ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਸਮੀਖਿਆ, ਸੰਪਾਦਕ : ਡਾ. ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਮੁਖਤਿਆਰ ਸਿੰਘ *ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ-ਕਾਵਿ : ਪੰਧ ਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਸੰਪਾਦਕ : ਡਾ. ਭੁਪਿੰਦਰ ਕੌਰ, ਸੋਨੀਆ *ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ ਦੀ ਕਵਿਤਾ : ਸਵੈ-ਚਿੰਤਨ ਤੋਂ ਯੁਗ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਤੱਕ, ਸੰਪਾਦਕ : ਡਾ. ਸੰਦੀਪ ਕੌਰ, ਰਮਨਦੀਪ ਕੌਰ ==== '''<big>ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਤੇ ਐਮ.ਫਿਲ., ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ.ਲਈ ਹੋਇਆ ਕਾਰਜ</big>''' ==== *ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਦਵੰਦ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ : ਪੂਨਮ ਸ਼ਰਮਾ, ਨਿਗਰਾਨ : ਡਾ. ਬਲਜੀਤ ਕੌਰ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (2001) *ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਸੰਵੇਦਨਾ, ਰਾਤੇਜ ਭਾਰਤੀ, ਨਿਗਰਾਨ : ਡਾ. ਨਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ (2002) *ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਸੰਵੇਦਨਾ, ਜਨਕ ਰਾਜ, ਨਿਗਰਾਨ : ਡਾ. ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ (2011) *ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ ਦੀਆਂ ਕਾਵਿ- ਯੁਗਤਾਂ, ਮੁਖਤਿਆਰ ਸਿੰਘ, ਨਿਗਰਾਨ: ਡਾ. ਹਰਜੋਤ ਕੌਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ (2009) *ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਸੰਵੇਦਨਾ, ਸਿਮਰਜੀਤ ਕੌਰ ਰੰਧਾਵਾ, ਨਿਗਰਾਨ : ਡਾ. ਬਲਜੀਤ ਕੌਰ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (2008) *ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਬੇਗਾਨਗੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ, ਹਰਵਿੰਦਰ ਢਿੱਲੋਂ ਨਿਗਰਾਨ : ਡਾ. ਯੋਗਰਾਜ, ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ (2013) *ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ ਰਚਿਤ ' ਪਿਆਸ ': ਸਮਕਾਲੀ ਸਰੋਕਾਰ ਅਤੇ ਕਾਵਿ-ਜੁਗਤਾਂ, ਜਸਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਨਿਗਰਾਨ : ਡਾ. ਆਤਮ ਰੰਧਾਵਾ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (2018) *ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ ਕਾਵਿ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸਰੋਕਾਰ, ਰੀਟਾ ਦੇਵੀ, ਨਿਗਰਾਨ : ਡਾ. ਸੰਦੀਪ ਕੌਰ, ਲਵਲੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਫਗਵਾੜਾ (2018) *ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ ਦੀ ਪੁਸਤਕ " ਪਿਆਸ " ਵਿਚ ਦਲਿਤ ਚੇਤਨਾ, ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ, ਨਿਗਰਾਨ : ਡਾ. ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ, ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ (2014) == ਸਨਮਾਨ == *ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ,ਦਿੱਲੀ ਵੱਲੋਂ ਸਾਲ 2016 ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਪੁਰਸਕਾਰ *" ਦਵੰਦ ਕਥਾ " ਪੁਸਤਕ ਲਈ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ 1991 *" ਯਕੀਨ " ਪੁਸਤਕ ਲਈ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਆਈ ਸੀ ਐਸ ਪੁਰਸਕਾਰ, 1994 *" ਸ਼ਬਦ ਰਹਿਣਗੇ ਕੋਲ " ਪੁਸਤਕ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੁਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲੋਂ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮਾਹਿਰ ਪੁਰਸਕਾਰ 1997 *" ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਰੌਸ਼ਨੀ " ਪੁਸਤਕ ਲਈ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਗਿਆਨੀ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਪੁਰਸਕਾਰ, 1995 *ਪੁਸਤਕ " ਪਿਆਸ " ਲਈ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ 2014 ਲਈ ਸਰਵੋਤਮ ਪੁਸਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ *ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਮੁੱਚੀ ਦੇਣ ਲਈ " ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਨੂਰ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਪੁਰਸਕਾਰ " 2009 *ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਮੁੱਚੀ ਦੇਣ ਲਈ " ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀਂ ਪੁਰਸਕਾਰ " 2014 *ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਜਗਰਾਓਂ ਵੱਲੋਂ " ਜਨਵਾਦੀ ਕਵਿਤਾ ਪੁਰਸਕਾਰ " 2017 *ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਦੇਣ ਲਈ ਇਆਪਾ, ਕੈਨੇਡਾ ਪੁਰਸਕਾਰ, 1998, ਨਿਰੰਜਣ ਸਿੰਘ ਕਪੂਰ ਪੁਰਸਕਾਰ == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1964]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] 4i5yddg1dw3hbgq2nyo3yuarhsgioux 0 40975 845374 733857 2026-08-31T23:34:50Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 845374 wikitext text/x-wiki '''ਡਾ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ''' (15 ਸਤੰਬਰ 1923 - 9 ਜੂਨ 2011) ਪ੍ਰਸਿੱਧ [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ। ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿੰਡ ਧਮਿਆਲ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਐੱਮ.ਏ. (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ) [[ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲਾਹੌਰ]] ਤੋਂ 1947 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਐੱਮ.ਏ. (ਪੰਜਾਬੀ) [[ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਤੋਂ 1953 ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪੀਐੱਚ.ਡੀ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ [[ਲੰਡਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਸੰਨ 1964 ਵਿੱਚ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ==ਸਨਮਾਨ== *ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਲਈ ਸਨਮਾਨ (1968) *ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ 400 ਸਾਲਾ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ’ਤੇ ਮੋਨੋਗ੍ਰਾਫ (ਓਰਿਜਨ ਐਂਡ ਸਿਗਨੀਫੀਕੈਂਸ ਆਫ ਹਿਮ-ਸਿੰਗਿੰਗ ਇਨ ਸਿਖਿਜ਼ਮ) ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਸਿਰੋਪਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁਰਸਕਾਰ (1977) *ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ‘ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਸ਼ਾਹਕਾਰ: ਜਪੁਜੀ’ ਉੱਤੇ ਪੁਰਸਕਾਰ (1978) *ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੀ ਸਿਲਵਰ ਜੁਬਲੀ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਉੱਤੇ ਸਨਮਾਨ (1980) * ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਿੱਖ ਕੌਂਸਲ ਤੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਬੋਰਡ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨ (1984) * ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵੱਲੋਂ ‘ਕਰਤਾਰ ਸਿੱਘ ਧਾਲੀਵਾਲ’ ਐਵਾਰਡ (1995) *ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਪੁਰਸਕਾਰ’ (1977)। ==ਰਚਨਾਵਾਂ== * ਰੋਟੀ ਬੇਟੀ ਦੀ ਸਾਂਝ(1959); * ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਖ ਪੜਚੋਲ - ਜਨਮ ਤੇ ਵਿਕਾਸ (1960); * ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਪਿਆਰ (1968); * ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਣ (1972); * ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ (1973); * ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਜਪਜੀ (1975). * The Sayings of Guru Nanak (1969); * Guru Nanak in His Own Words (1970); * Guru Nanak’s Moral Code (1970); * God as Known to Guru Nanak (1971); * Guru Nanak: The Man and His Mission (1974); * So Said Guru Amar Das (1985); * Select Sayings of Guru Gobind Singh (2008)<ref>{{Cite web |url=http://www.sikhchic.com/people/dr_harnam_singh_shan_a_life_dedicated_to_faith_scholarship |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2014-07-07 |archive-date=2020-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200309102018/http://sikhchic.com/people/dr_harnam_singh_shan_a_life_dedicated_to_faith_scholarship |url-status=dead }}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]] ccatvte924n0wsk30vdcsmhngi2nm67 0 41500 845410 844055 2026-09-01T10:47:10Z Kuldeepburjbhalaike 18176 added [[Category:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] using [[WP:HC|HotCat]] 845410 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ | image =Jagbir singh.jpeg ‎ | image_size = | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = 1937 | birth_place = [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਦਾ ਪਿੰਡ [[ਸੰਗੋਵਾਲ]], [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} --> | death_place = | occupation = ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਕ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕ | language = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]], | nationality = [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] | ethnicity = ਪੰਜਾਬੀ | citizenship =[[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] | education = | alma_mater = | period = | genre = | subject = | movement = | notable_works = ਬਾਣੀ ਸੰਸਾਰ,<br> ਗੁਰਬਾਣੀ: ਵਿਸ਼ਵਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ<br>ਪੱਛਮੀ ਸਾਹਿਤ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿਸ਼ਾਸਤਰ, <br>ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਮਕਾਲੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਾਸੰਗਿਕਤਾ | spouse = | partner = | children = | relatives = | influences = | influenced = | awards = | signature = | signature_alt = | website = <!-- www.example.com --> | portaldisp = }} '''ਪ੍ਰੋ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ''' (ਜਨਮ 1937) ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲ ਲੇਖਕ ਤੇ ਆਲੋਚਕ ਹਨ। ==ਜੀਵਨ ਤੇ ਕੰਮ == ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬ ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਬਠਿੰਡਾ ਵਿਖੇ ਚਾਂਸਲਰ ਹਨ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ, ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਤੇ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਆਜੀਵਨ ਫੈਲੋ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1937 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਨਕੇ ਪਿੰਡ [[ਸੰਗੋਵਾਲ]], ਜ਼ਿਲਾ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]], ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਮੁੱਢਲੀ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਮਹਾਨਗਰ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਤੋਂ ਉਚੇਰੀ ਸਿਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 1957 ਵਿੱਚ ਐਮ.ਜੀ. ਐੱਨ ਕਾਲਜ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਲੈਂਗੂਏਜ ਟੀਚਰ ਦਾ ਕੋਰਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1958 ਵਿੱਚ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਹਾਇਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਅਧਿਆਪਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਐਮ.ਏ ਅਤੇ ਪੀਐਚ ਡੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਐਸ.ਡੀ ਕਾਲਜ ਅੰਬਾਲਾ ਛਾਉਣੀ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਕਾਲਜ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਅਧਿਆਪਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ। 1972 ਤੋਂ 2002 ਤੱਕ ਉਹ [[ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ 30 ਸਾਲ ਤਕ ਅਧਿਆਪਨ ਅਤੇ ਖੋਜ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤ ਹੋਏ। ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਗਿਆਨ-ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸਾਹਿਤ-ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਰੋਕਾਰ ਜੋੜਨ ਦਾ ਉੱਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। [[ਗੁਰਬਾਣੀ]], [[ਲੋਕਧਾਰਾ]], [[ਸਾਹਿਤ ਸਿਧਾਂਤ]], [[ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ]] ਅਤੇ [[ਧਰਮ]] ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅਧਿਐਨ ਖੇਤਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਪੰਜਾਵੀ ਨਾਵਲ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨਾਲ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸਰੋਕਾਰ ਜੋੜਿਆ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਪੀਐੱਚ.ਡੀ ਦੇ 14 ਅਤੇ ਐੱਮ.ਫਿਲ. ਦੇ 30 ਖੋਜ-ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠਾਂ ਆਪਣੇ ਖੋਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ/ਖੋਜ-ਨਿਬੰਧ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। 2008 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ-ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੈੱਬਸਾਈਟ [http://www.panjabialochana.com/ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਗਸਤ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ਲਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੱਧਕਾਲੀ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਖੋਜ-ਨਿਬੰਧ ਪੋਸਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰਮਤਿ ਕਾਵਿ, ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਵਿ, ਲੋਕਧਾਰਾ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਗਿਆਨ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਵੈੱਬ ਸਾਈਟ ਉੱਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵੀਡੀਉ ਭਾਸ਼ਣ ਵੀ ਪੋਸਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ ਵਿਭਿੰਨ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠਾਂ ਮੁਕੰਮਿਲ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਨਿਮਨ-ਅੰਕਿਤ, ਅਕਾਦਮਿਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਹੇ ਹਨ: #''Encyclopedia of Indian Literature'' (ਸਾਹਿਤ ਅਕੈਡਮੀ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ) #''History of Punjabi Literature'' (ਪੰਜਾਬੀ ਅਕੈਡਮੀ, ਦਿੱਲੀ) #''Encyclopedia of Hinduism 11 Vols.'' (ਪਰਮਾਰਥ ਨਿਕੇਤਨ, ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼) #''Knowledge Traditions and Practices of India'' ਸੀਬੀਐਸਈ (ਭਾਰਤ) ਦੀਆਂ XI ਅਤੇ XII ਜਮਾਤਾਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟਿਵ ਕੋਰਸ (ਕਨਵੀਨਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ) ==ਰਿਸਰਚ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ== *ਜੂਨੀਅਰ ਰਿਸਰਚ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ: [[ਯੂਜੀਸੀ]] - ''ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਸੰਕਲਪ'' (1967-70) * ਮੇਜਰ ਰਿਸਰਚ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ: ਯੂਜੀਸੀ - ''Guru Granth Sahib as a Discourse of Human Freedom and Dalit Consciousness'' (2002-2005). *ਸੀਨੀਅਰ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ: ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲਾ - ''Indian Poetics and Western Literary Theory: A Dialogical Perspective'' (2005-2007). *ਸੀਨੀਅਰ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ: ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ - ਮਧਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਸਮਾਜ - ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਰੋਕਾਰ ਤੇ ਸੰਦਰਭ (2009-2012). *ਸੀਨੀਅਰ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ: IASE (Deemed University) Sardarshahar, Rajasthan. ''Guru Granth Sahib: A Discourse of Interfaith Dialogue and Understanding'' (2013 ਤੋਂ 2014) *ਲਾਈਫ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ: ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ (2012 ਤੋਂ ਉਮਰ ਭਰ ਲਈ) == ਇਨਾਮ ਤੇ ਸਨਮਾਨ== # ਸਾਹਿਤਯ ਰਤਨ ਅਵਾਰਡ, (2022) ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ। # ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਅਵਾਰਡ (2016) ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ, ਪਟਿਆਲਾ। # ਪਰਮ ਸਾਹਿਤ ਸਤਿਕਾਰ ਸਨਮਾਨ (2014) ਪੰਜਾਬੀ ਅਕਡਮੀ ਦਿੱਲੀ। # ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ,(2019) ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ।   # ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਾਂਸਲੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਈਜ, ਸਾਹਿਤਯ ਅਕਾਡੇਮੀ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ। # ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਪੁਰਸਕਾਰ 1989 ਅਤੇ 2002 ਦੇ (ਪੰਜਾਬੀ ਅਕੈਡਮੀ, ਦਿੱਲੀ) #ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸੇਵਾ ਸਨਮਾਨ 2004 (ਪੰਜਾਬੀ ਅਕੈਡਮੀ,ਦਿੱਲੀ) #ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਪੁਰਸਕਾਰ 2004 (ਸਾਹਿਤ ਅਕੈਡਮੀ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ) == ਪੁਸਤਕਾਂ== *''ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਸੰਕਲਪ'' (ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ, ਪਟਿਆਲਾ, 1973) * ''ਬਾਣੀ ਸੰਸਾਰ'' (ਰਵਿੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਦਿੱਲੀ, 1974) *''ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ'' (ਆਦਿ ਕਾਲ, ਭਗਤੀ ਕਲ) (ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1983) *''ਮਧਕਾਲੀ ਸ਼ਬਦ ਸੱਭਿਆਚਾਰ'' (ਰਵਿੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਦਿੱਲੀ, 1989) *''ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਗਲਪ: ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਸਮੀਖਿਆ'' (ਆਰਸੀ, ਦਿੱਲੀ, 1992) *''ਸਮੀਖਿਆ ਵਿਹਾਰ'' (ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਦਿੱਲੀ, 1997) *''ਗੁਰਬਾਣੀ: ਵਿਸ਼ਵਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ'' (ਵੈੱਲਵਿਸ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ, ਦਿੱਲੀ, 1997) *''ਪੰਜਾਬੀ ਗਲਪ ਸੰਸਾਰ'' (ਵੈੱਲਵਿਸ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ, ਦਿੱਲੀ, 1999) *''ਸ਼ਬਦ ਸੰਵਾਦ'' (ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਦਿੱਲੀ, 2001) *''ਗੁਰਮਤਿ ਕਾਵਿ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ'' (ਪੰਜਾਬੀ ਅਕੈਡਮੀ, ਦਿੱਲੀ, 2004) *''ਸਮਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬਿਰਤਾਂਤ'' (ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ, 2006) *''ਮਧਕਾਲੀ ਪਾਠ ਵਰਤਮਾਨ ਪਰਿਪੇਖ'' (ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਟਰੱਸਟ, ਭਾਰਤ, 2006) *''ਮਾਨਵ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਦਲਿਤ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਵਚਨ: ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ'' (ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 2007) *''ਗੁਰਮਤਿ ਕਾਵਿ: ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਵਿਹਾਰ'' (ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ, 2011) *''ਪੱਛਮੀ ਸਾਹਿਤ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ'' (ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ. 2012) *''ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਮਕਾਲੀਨ ਸਾਰਥਿਕਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ'' (ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ,ਪਟਿਆਲਾ, 2012) *''Interfaith Dialogue is Guru Granth Sahib: Civilisational Context. (2016)'' Punjabi University, Patiala. *ਭਾਰਤ ਦੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ, (IGNCI, Ministry of Culture, Government of India) 2021. (Punjabi) *Indic Civilisation and Its Dharma Traditions, Chetna Prakashan, Ludhiana. 2022. *ਭਾਰਤੀ ਸਭਿਅਤਾ ਅਤੇ ਇਸਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਲੁਧਿਅਣਾ, 2022. *भारतीय सभ्यता और इसकी धार्मिक परंपराएँ,संजय प्रकाशन, नई दिल्ली । ==ਅਨੁਵਾਦ== *''ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ, ਉੱਤਰ-ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ'' (ਸਾਹਿਤ ਅਕੈਡਮੀ, ਦਿੱਲੀ, 2002) *''ਖਾਲਸਾ: ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ'' (ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 2002) *''[[ਸੇਵਾ ਸਦਨ]]'' ([[ਮੁਨਸ਼ੀ ਪ੍ਰੇਮ ਚੰਦ]] ਦਾ ਇੱਕ ਨਾਵਲ) (ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਟਰੱਸਟ, ਇੰਡੀਆ, ਨਿਊ ਦਿੱਲੀ) *''ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਰਾਸੀਏ'' (ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਟਰੱਸਟ, ਇੰਡੀਆ, ਨਿਊ ਦਿੱਲੀ) *''ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਈਬਲ'' (ਪੁਰਾਣਾ ਨੇਮ) (ਚੋਣਵੇਂ ਹਿੱਸੇ) *''ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਈਬਲ'' (ਨਵਾਂ ਨੇਮ) (ਚੋਣਵੇਂ ਹਿੱਸੇ)<ref>{{Cite web |url=http://panjabialochana.com/about_us |title=Panjabi Alochana ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ - About Us - ਆਪਣੇ ... |access-date=2014-07-20 |archive-date=2013-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206114529/http://panjabialochana.com/about_us |dead-url=yes }}</ref> ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== *[http://www.youtube.com/watch?v=w_XHtYIreQc&list=UUvcVecsYyEPQqeisvRtVYGw ਪੱਛਮੀ ਸਾਹਿਤ-ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ] *[http://www.youtube.com/watch?v=rnClnzELENM ਭਾਰਤੀ ਗਿਆਨ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ] *[http://www.youtube.com/watch?v=OvEdk2J6RqE Punjabi Literature Past Present and Future] *[http://www.youtube.com/watch?v=YOoToj3uzE0 ਮੱਧਕਾਲੀ ਸਾਹਿਤ: ਪੁਨਰ-ਵਿਚਾਰ] ==ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ== ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਲੋਚਨਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਭਗਤੀ ਕਾਲ (ਆਰੰਭ ਤੋਂ 1700 ਈ. ਤਕ) ਲਿਖਿਆ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖਵਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਵਿਭਾਗ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਹੈ। ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ, ===ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ=== ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਤਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਗੂੜ੍ਹਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਸਾਰਥਿਕਤਾ ਦਾ ਦਾ ਨਿਰਨਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਰੂਪ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।<ref>ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ (ਆਦਿ ਕਾਲ-ਭਗਤੀ ਕਾਲ), ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1995, ਪੰਨਾ 1</ref> ===ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ=== ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿਚੋਂ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਅਤਿਅੰਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਾ ਦੀ ਝਲਕ ਵਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਬਦਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਰੂਪਾਕਾਰ, ਵਾਰਾਂ, ਬਾਰਾਂਮਾਹ, ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ, ਸਿੱਠਣੀਆਂ, ਛੰਦ ਆਦਿ ਵਿਕਸਿਤ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹਨ। ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਮੁਹਾਵਰੇ, ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ, ਦੰਦ ਕਥਾਵਾਂ ਆਦ‍ਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।<ref>ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ (ਆਦਿ ਕਾਲ-ਭਗਤੀ ਕਾਲ), ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1995, ਪੰਨਾ 9</ref> ===ਸੂਫ਼ੀ ਸਾਹਿਤ=== ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸੰਤ ਕਵੀ ਜੈਦੇਵ ਅਤੇ ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਰਚਨਾ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਹੈ। ਸੂਫ਼ੀ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਸੁਫ਼ਾ, ਸੂਫ਼, ਸਫ਼ ਅਤੇ ਤਸੱਵੁਫ਼ ਵਰਗੇ ਕਈ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਖ਼ਾਕ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਰੱਬ ਨੂਰ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਕੁਰਾਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਆਧਾਰ ਨੂੰ ਬਲ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਫ਼ਨਾਹ ਜਾਂ ਬਕਾਅ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਬੰਦੇ ਦੀ ਖ਼ੁਦਾ ਵਿਚ ਭੇਦ ਹੋਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ। ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੂਫ਼ੀ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਦੀ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਾਰਥਿਕਤਾ ਪਛਾਣਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਇਮਾਮ ਗਜ਼ਾਲੀ ਵਰਗੇ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਤਾਂ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ਰੱਈ ਇਸਲਾਮ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਮੁਸਲਿਮ ਫ਼ਕੀਰ ਹੋਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦਿੱਤੀ। ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ, ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ, ਸ਼ਾਹ ਸ਼ਰਫ਼, ਬਟਾਲਵੀ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ ਹਨ।<ref>ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ (ਆਦਿ ਕਾਲ-ਭਗਤੀ ਕਾਲ), ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1995, ਪੰਨਾ 36</ref> ===ਨਾਥ ਜੋਗੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਿਤ=== ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਥ ਬਾਣੀ ਆਪਣੀ ਪੂਰਬਲੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵਿਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ। ਸਿਧਾਂਤਕ ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਨੁਕਤੇ ਤੋਂ ਇਹ ਕੁੱਝ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕੁੱਝ ਤਿਆਗ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਹਿਤ ਸਾਧਨਾ ਵਿਧੀ ਦੇ ਨੁਕਤੇ ਤੋਂ ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਵਾਦ ਬਣ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਾਥ ਜੋਗੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਭੋਗ ਵਾਦ ਨੂੰ (ਮਹਾਰਾਗ ਅਤੇ ਮਾਰਗ) ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਕੇ ਯੋਗ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਨਵਿਰਤੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਥ ਬਾਣੀ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਿਸ਼ਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਮਛੰਦਰ ਨਾਥ, ਜਲੰਧਰ ਨਾਥ, ਚੌਰੰਗੀ ਨਾਥ, ਗੋਰਖ ਨਾਥ, ਚਰਪਟ ਨਾਥ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਧਾਰਨਾ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਾਥ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਲਿਖਤੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੋਢੀ ਰਚਨਾ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ।<ref>ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ (ਆਦਿ ਕਾਲ-ਭਗਤੀ ਕਾਲ), ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1995, ਪੰਨਾ 30</ref> ===ਗੁਰਮਤ ਸਾਹਿਤ- ਭਗਤ ਕਵੀ=== ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਮਤ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਮੋਢੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਤੀਮਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਗੁਰੂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਪਰੰਪਰਾ ਪਰਪੱਕ ਹੋ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ। ਇਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਕਵੀਆਂ, ਭਗਤ ਕਵੀਆਂ, ਭੱਟ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ। ਗੁਰਮਤਿ ਕਾਵਿ ਜੀਵ—ਗਤ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਉੱਪਰ ਉੱਸਰਿਆ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿਧਾਂਤ ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹੋਏ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਕੀਤਾ। ਆਦ‍ਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਸੰਕਲਨ ਨਾਲ ਗੁਰਮਤਿ ਕਾਵਿ ਦਾ ਵਿਆਪਕ ਸੰਕਲਪ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ, ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਸਾਂਝ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਛਾਣਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਿਆ।<ref>ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ (ਆਦਿ ਕਾਲ-ਭਗਤੀ ਕਾਲ), ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1995, ਪੰਨਾ 52</ref> ===ਕਿੱਸਾ ਸਾਹਿਤ=== ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁਣ ਤਕ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਜਿਹਨਾਂ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦੀ ਵਰਗ ਵੰਡ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੂਫ਼ੀ ਸਾਹਿਤ, ਨਾਥ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤ ਸਾਹਿਤ ਤਿੰਨੋ ਹੀ ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਵਿ ਦੀਆਂ ਵੰਨਗੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਲੌਕਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਘਟਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਯਥਾਰਥ ਨਾਲੋਂ ਯਥਾਰਥ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਦਾ ਸਿਰਜਣ ਆਪਣੇ ਨਿੱਖੜਵੇਂ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂ ਜੋ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਲੌਕਿਕ ਜੀਵਨ ਪਾਸਾਰ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਕਿੱਸਾਕਾਰੀ ਦਾ ਆਰੰਭ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਦੋਂ ਹੋਇਆ ਇਹ ਗੱਲ ਅਜੇ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੋਜ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਯ ਨਾਮ ਦਾ ਕਵੀ (ਕਿੱਸਾ ਸੱਸੀ ਪੁੰਨੂੰ) ਗ੍ਰੰਥਕਾਰਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਕਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਿੱਸਾਕਾਰ ਦਮੋਦਰ, ਪੀਲੂ, ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਬਰਖ਼ੁਰਦਾਰ, ਅਹਿਮਦ ਗੁੱਜਰ, ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ, ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਖ਼ਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਬਲ, ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ, ਹਾਸ਼ਮ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜਿਹਨਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਹੱਕੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ (ਆਦਿ ਕਾਲ-ਭਗਤੀ ਕਾਲ), ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1995, ਪੰਨਾ 112</ref> ===ਵਾਰਤਕ ਸਾਹਿਤ=== ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਵਾਰਤਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੁੱਢ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤਾਂ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਹੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਕਵੀ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕੁੱਝ ਵਾਰਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਰਗ ਹਨ। ਕਵਿਤਾ, ਛੰਦ, ਲੈਅ, ਤਾਲ, ਤੁਕਾਂਤ, ਵਰਗੀਆਂ ਰੀਤਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਨਿੱਬੜਦੀ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਵਾਰਤਕ ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤੀਮਾਨ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚਲੀ ਵਾਕ ਬਣਤਰ ਵਿਆਕਰਣਕ ਨੇਮਾਂ ਦੀ ਚੇਤੰਨਤਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਰਚਨਾ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਯੁੱਗ ਵਾਰਤਕ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ, ਲੋਕ ਉਕਤੀਆਂ, ਵਾਰਤਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਵੰਨਗੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਲੋਕ ਵਿਰਸੇ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣ ਕਥਾ, ਛੰਦ ਕਥਾ, ਬਾਤਾਂ ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਸਾਹਿਤਕ ਵਾਰਤਕ ਦੇ ਹੀ ਰਚਨਾ ਰੂਪ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਵਾਰਤਕ ਰੂਪ ਟੀਕੇ, ਗੋਸ਼ਟਾਂ, ਰਹਿਤਨਾਮੇ, ਹੁਕਮਨਾਮੇ, ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ (ਆਦਿ ਕਾਲ-ਭਗਤੀ ਕਾਲ), ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1995, ਪੰਨਾ 97</ref> ==ਸਹਾਇਕ ਪੁਸਤਕਾਂ== #ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ (ਆਦਿ ਕਾਲ- ਭਗਤੀ ਕਾਲ), ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1977 ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] 6psmvyce1m0sybnz5c4pmzw0q65r4p6 845439 845410 2026-09-01T11:03:57Z Kuldeepburjbhalaike 18176 added [[Category:ਜਨਮ 1937]] using [[WP:HC|HotCat]] 845439 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ | image =Jagbir singh.jpeg ‎ | image_size = | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = 1937 | birth_place = [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਦਾ ਪਿੰਡ [[ਸੰਗੋਵਾਲ]], [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} --> | death_place = | occupation = ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਕ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕ | language = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]], | nationality = [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] | ethnicity = ਪੰਜਾਬੀ | citizenship =[[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] | education = | alma_mater = | period = | genre = | subject = | movement = | notable_works = ਬਾਣੀ ਸੰਸਾਰ,<br> ਗੁਰਬਾਣੀ: ਵਿਸ਼ਵਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ<br>ਪੱਛਮੀ ਸਾਹਿਤ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿਸ਼ਾਸਤਰ, <br>ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਮਕਾਲੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਾਸੰਗਿਕਤਾ | spouse = | partner = | children = | relatives = | influences = | influenced = | awards = | signature = | signature_alt = | website = <!-- www.example.com --> | portaldisp = }} '''ਪ੍ਰੋ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ''' (ਜਨਮ 1937) ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲ ਲੇਖਕ ਤੇ ਆਲੋਚਕ ਹਨ। ==ਜੀਵਨ ਤੇ ਕੰਮ == ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬ ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਬਠਿੰਡਾ ਵਿਖੇ ਚਾਂਸਲਰ ਹਨ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ, ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਤੇ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਆਜੀਵਨ ਫੈਲੋ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1937 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਨਕੇ ਪਿੰਡ [[ਸੰਗੋਵਾਲ]], ਜ਼ਿਲਾ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]], ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਮੁੱਢਲੀ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਮਹਾਨਗਰ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਤੋਂ ਉਚੇਰੀ ਸਿਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 1957 ਵਿੱਚ ਐਮ.ਜੀ. ਐੱਨ ਕਾਲਜ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਲੈਂਗੂਏਜ ਟੀਚਰ ਦਾ ਕੋਰਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1958 ਵਿੱਚ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਹਾਇਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਅਧਿਆਪਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਐਮ.ਏ ਅਤੇ ਪੀਐਚ ਡੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਐਸ.ਡੀ ਕਾਲਜ ਅੰਬਾਲਾ ਛਾਉਣੀ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਕਾਲਜ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਅਧਿਆਪਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ। 1972 ਤੋਂ 2002 ਤੱਕ ਉਹ [[ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ 30 ਸਾਲ ਤਕ ਅਧਿਆਪਨ ਅਤੇ ਖੋਜ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤ ਹੋਏ। ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਗਿਆਨ-ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸਾਹਿਤ-ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਰੋਕਾਰ ਜੋੜਨ ਦਾ ਉੱਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। [[ਗੁਰਬਾਣੀ]], [[ਲੋਕਧਾਰਾ]], [[ਸਾਹਿਤ ਸਿਧਾਂਤ]], [[ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ]] ਅਤੇ [[ਧਰਮ]] ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅਧਿਐਨ ਖੇਤਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਪੰਜਾਵੀ ਨਾਵਲ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨਾਲ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸਰੋਕਾਰ ਜੋੜਿਆ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਪੀਐੱਚ.ਡੀ ਦੇ 14 ਅਤੇ ਐੱਮ.ਫਿਲ. ਦੇ 30 ਖੋਜ-ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠਾਂ ਆਪਣੇ ਖੋਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ/ਖੋਜ-ਨਿਬੰਧ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। 2008 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ-ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੈੱਬਸਾਈਟ [http://www.panjabialochana.com/ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਗਸਤ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ਲਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੱਧਕਾਲੀ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਖੋਜ-ਨਿਬੰਧ ਪੋਸਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰਮਤਿ ਕਾਵਿ, ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਵਿ, ਲੋਕਧਾਰਾ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਗਿਆਨ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਵੈੱਬ ਸਾਈਟ ਉੱਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵੀਡੀਉ ਭਾਸ਼ਣ ਵੀ ਪੋਸਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ ਵਿਭਿੰਨ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠਾਂ ਮੁਕੰਮਿਲ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਨਿਮਨ-ਅੰਕਿਤ, ਅਕਾਦਮਿਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਹੇ ਹਨ: #''Encyclopedia of Indian Literature'' (ਸਾਹਿਤ ਅਕੈਡਮੀ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ) #''History of Punjabi Literature'' (ਪੰਜਾਬੀ ਅਕੈਡਮੀ, ਦਿੱਲੀ) #''Encyclopedia of Hinduism 11 Vols.'' (ਪਰਮਾਰਥ ਨਿਕੇਤਨ, ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼) #''Knowledge Traditions and Practices of India'' ਸੀਬੀਐਸਈ (ਭਾਰਤ) ਦੀਆਂ XI ਅਤੇ XII ਜਮਾਤਾਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟਿਵ ਕੋਰਸ (ਕਨਵੀਨਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ) ==ਰਿਸਰਚ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ== *ਜੂਨੀਅਰ ਰਿਸਰਚ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ: [[ਯੂਜੀਸੀ]] - ''ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਸੰਕਲਪ'' (1967-70) * ਮੇਜਰ ਰਿਸਰਚ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ: ਯੂਜੀਸੀ - ''Guru Granth Sahib as a Discourse of Human Freedom and Dalit Consciousness'' (2002-2005). *ਸੀਨੀਅਰ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ: ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲਾ - ''Indian Poetics and Western Literary Theory: A Dialogical Perspective'' (2005-2007). *ਸੀਨੀਅਰ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ: ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ - ਮਧਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਸਮਾਜ - ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਰੋਕਾਰ ਤੇ ਸੰਦਰਭ (2009-2012). *ਸੀਨੀਅਰ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ: IASE (Deemed University) Sardarshahar, Rajasthan. ''Guru Granth Sahib: A Discourse of Interfaith Dialogue and Understanding'' (2013 ਤੋਂ 2014) *ਲਾਈਫ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ: ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ (2012 ਤੋਂ ਉਮਰ ਭਰ ਲਈ) == ਇਨਾਮ ਤੇ ਸਨਮਾਨ== # ਸਾਹਿਤਯ ਰਤਨ ਅਵਾਰਡ, (2022) ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ। # ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਅਵਾਰਡ (2016) ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ, ਪਟਿਆਲਾ। # ਪਰਮ ਸਾਹਿਤ ਸਤਿਕਾਰ ਸਨਮਾਨ (2014) ਪੰਜਾਬੀ ਅਕਡਮੀ ਦਿੱਲੀ। # ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ,(2019) ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ।   # ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਾਂਸਲੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਈਜ, ਸਾਹਿਤਯ ਅਕਾਡੇਮੀ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ। # ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਪੁਰਸਕਾਰ 1989 ਅਤੇ 2002 ਦੇ (ਪੰਜਾਬੀ ਅਕੈਡਮੀ, ਦਿੱਲੀ) #ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸੇਵਾ ਸਨਮਾਨ 2004 (ਪੰਜਾਬੀ ਅਕੈਡਮੀ,ਦਿੱਲੀ) #ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਪੁਰਸਕਾਰ 2004 (ਸਾਹਿਤ ਅਕੈਡਮੀ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ) == ਪੁਸਤਕਾਂ== *''ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਸੰਕਲਪ'' (ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ, ਪਟਿਆਲਾ, 1973) * ''ਬਾਣੀ ਸੰਸਾਰ'' (ਰਵਿੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਦਿੱਲੀ, 1974) *''ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ'' (ਆਦਿ ਕਾਲ, ਭਗਤੀ ਕਲ) (ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1983) *''ਮਧਕਾਲੀ ਸ਼ਬਦ ਸੱਭਿਆਚਾਰ'' (ਰਵਿੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਦਿੱਲੀ, 1989) *''ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਗਲਪ: ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਸਮੀਖਿਆ'' (ਆਰਸੀ, ਦਿੱਲੀ, 1992) *''ਸਮੀਖਿਆ ਵਿਹਾਰ'' (ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਦਿੱਲੀ, 1997) *''ਗੁਰਬਾਣੀ: ਵਿਸ਼ਵਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ'' (ਵੈੱਲਵਿਸ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ, ਦਿੱਲੀ, 1997) *''ਪੰਜਾਬੀ ਗਲਪ ਸੰਸਾਰ'' (ਵੈੱਲਵਿਸ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ, ਦਿੱਲੀ, 1999) *''ਸ਼ਬਦ ਸੰਵਾਦ'' (ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਦਿੱਲੀ, 2001) *''ਗੁਰਮਤਿ ਕਾਵਿ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ'' (ਪੰਜਾਬੀ ਅਕੈਡਮੀ, ਦਿੱਲੀ, 2004) *''ਸਮਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬਿਰਤਾਂਤ'' (ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ, 2006) *''ਮਧਕਾਲੀ ਪਾਠ ਵਰਤਮਾਨ ਪਰਿਪੇਖ'' (ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਟਰੱਸਟ, ਭਾਰਤ, 2006) *''ਮਾਨਵ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਦਲਿਤ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਵਚਨ: ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ'' (ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 2007) *''ਗੁਰਮਤਿ ਕਾਵਿ: ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਵਿਹਾਰ'' (ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ, 2011) *''ਪੱਛਮੀ ਸਾਹਿਤ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ'' (ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ. 2012) *''ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਮਕਾਲੀਨ ਸਾਰਥਿਕਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ'' (ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ,ਪਟਿਆਲਾ, 2012) *''Interfaith Dialogue is Guru Granth Sahib: Civilisational Context. (2016)'' Punjabi University, Patiala. *ਭਾਰਤ ਦੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ, (IGNCI, Ministry of Culture, Government of India) 2021. (Punjabi) *Indic Civilisation and Its Dharma Traditions, Chetna Prakashan, Ludhiana. 2022. *ਭਾਰਤੀ ਸਭਿਅਤਾ ਅਤੇ ਇਸਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਲੁਧਿਅਣਾ, 2022. *भारतीय सभ्यता और इसकी धार्मिक परंपराएँ,संजय प्रकाशन, नई दिल्ली । ==ਅਨੁਵਾਦ== *''ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ, ਉੱਤਰ-ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ'' (ਸਾਹਿਤ ਅਕੈਡਮੀ, ਦਿੱਲੀ, 2002) *''ਖਾਲਸਾ: ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ'' (ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 2002) *''[[ਸੇਵਾ ਸਦਨ]]'' ([[ਮੁਨਸ਼ੀ ਪ੍ਰੇਮ ਚੰਦ]] ਦਾ ਇੱਕ ਨਾਵਲ) (ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਟਰੱਸਟ, ਇੰਡੀਆ, ਨਿਊ ਦਿੱਲੀ) *''ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਰਾਸੀਏ'' (ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਟਰੱਸਟ, ਇੰਡੀਆ, ਨਿਊ ਦਿੱਲੀ) *''ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਈਬਲ'' (ਪੁਰਾਣਾ ਨੇਮ) (ਚੋਣਵੇਂ ਹਿੱਸੇ) *''ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਈਬਲ'' (ਨਵਾਂ ਨੇਮ) (ਚੋਣਵੇਂ ਹਿੱਸੇ)<ref>{{Cite web |url=http://panjabialochana.com/about_us |title=Panjabi Alochana ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ - About Us - ਆਪਣੇ ... |access-date=2014-07-20 |archive-date=2013-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206114529/http://panjabialochana.com/about_us |dead-url=yes }}</ref> ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== *[http://www.youtube.com/watch?v=w_XHtYIreQc&list=UUvcVecsYyEPQqeisvRtVYGw ਪੱਛਮੀ ਸਾਹਿਤ-ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ] *[http://www.youtube.com/watch?v=rnClnzELENM ਭਾਰਤੀ ਗਿਆਨ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ] *[http://www.youtube.com/watch?v=OvEdk2J6RqE Punjabi Literature Past Present and Future] *[http://www.youtube.com/watch?v=YOoToj3uzE0 ਮੱਧਕਾਲੀ ਸਾਹਿਤ: ਪੁਨਰ-ਵਿਚਾਰ] ==ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ== ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਲੋਚਨਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਭਗਤੀ ਕਾਲ (ਆਰੰਭ ਤੋਂ 1700 ਈ. ਤਕ) ਲਿਖਿਆ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖਵਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਵਿਭਾਗ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਹੈ। ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ, ===ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ=== ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਤਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਗੂੜ੍ਹਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਸਾਰਥਿਕਤਾ ਦਾ ਦਾ ਨਿਰਨਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਰੂਪ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।<ref>ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ (ਆਦਿ ਕਾਲ-ਭਗਤੀ ਕਾਲ), ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1995, ਪੰਨਾ 1</ref> ===ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ=== ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿਚੋਂ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਅਤਿਅੰਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਾ ਦੀ ਝਲਕ ਵਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਬਦਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਰੂਪਾਕਾਰ, ਵਾਰਾਂ, ਬਾਰਾਂਮਾਹ, ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ, ਸਿੱਠਣੀਆਂ, ਛੰਦ ਆਦਿ ਵਿਕਸਿਤ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹਨ। ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਮੁਹਾਵਰੇ, ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ, ਦੰਦ ਕਥਾਵਾਂ ਆਦ‍ਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।<ref>ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ (ਆਦਿ ਕਾਲ-ਭਗਤੀ ਕਾਲ), ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1995, ਪੰਨਾ 9</ref> ===ਸੂਫ਼ੀ ਸਾਹਿਤ=== ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸੰਤ ਕਵੀ ਜੈਦੇਵ ਅਤੇ ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਰਚਨਾ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਹੈ। ਸੂਫ਼ੀ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਸੁਫ਼ਾ, ਸੂਫ਼, ਸਫ਼ ਅਤੇ ਤਸੱਵੁਫ਼ ਵਰਗੇ ਕਈ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਖ਼ਾਕ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਰੱਬ ਨੂਰ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਕੁਰਾਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਆਧਾਰ ਨੂੰ ਬਲ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਫ਼ਨਾਹ ਜਾਂ ਬਕਾਅ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਬੰਦੇ ਦੀ ਖ਼ੁਦਾ ਵਿਚ ਭੇਦ ਹੋਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ। ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੂਫ਼ੀ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਦੀ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਾਰਥਿਕਤਾ ਪਛਾਣਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਇਮਾਮ ਗਜ਼ਾਲੀ ਵਰਗੇ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਤਾਂ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ਰੱਈ ਇਸਲਾਮ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਮੁਸਲਿਮ ਫ਼ਕੀਰ ਹੋਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦਿੱਤੀ। ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ, ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ, ਸ਼ਾਹ ਸ਼ਰਫ਼, ਬਟਾਲਵੀ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ ਹਨ।<ref>ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ (ਆਦਿ ਕਾਲ-ਭਗਤੀ ਕਾਲ), ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1995, ਪੰਨਾ 36</ref> ===ਨਾਥ ਜੋਗੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਿਤ=== ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਥ ਬਾਣੀ ਆਪਣੀ ਪੂਰਬਲੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵਿਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ। ਸਿਧਾਂਤਕ ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਨੁਕਤੇ ਤੋਂ ਇਹ ਕੁੱਝ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕੁੱਝ ਤਿਆਗ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਹਿਤ ਸਾਧਨਾ ਵਿਧੀ ਦੇ ਨੁਕਤੇ ਤੋਂ ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਵਾਦ ਬਣ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਾਥ ਜੋਗੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਭੋਗ ਵਾਦ ਨੂੰ (ਮਹਾਰਾਗ ਅਤੇ ਮਾਰਗ) ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਕੇ ਯੋਗ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਨਵਿਰਤੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਥ ਬਾਣੀ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਿਸ਼ਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਮਛੰਦਰ ਨਾਥ, ਜਲੰਧਰ ਨਾਥ, ਚੌਰੰਗੀ ਨਾਥ, ਗੋਰਖ ਨਾਥ, ਚਰਪਟ ਨਾਥ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਧਾਰਨਾ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਾਥ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਲਿਖਤੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੋਢੀ ਰਚਨਾ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ।<ref>ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ (ਆਦਿ ਕਾਲ-ਭਗਤੀ ਕਾਲ), ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1995, ਪੰਨਾ 30</ref> ===ਗੁਰਮਤ ਸਾਹਿਤ- ਭਗਤ ਕਵੀ=== ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਮਤ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਮੋਢੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਤੀਮਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਗੁਰੂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਪਰੰਪਰਾ ਪਰਪੱਕ ਹੋ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ। ਇਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਕਵੀਆਂ, ਭਗਤ ਕਵੀਆਂ, ਭੱਟ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ। ਗੁਰਮਤਿ ਕਾਵਿ ਜੀਵ—ਗਤ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਉੱਪਰ ਉੱਸਰਿਆ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿਧਾਂਤ ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹੋਏ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਕੀਤਾ। ਆਦ‍ਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਸੰਕਲਨ ਨਾਲ ਗੁਰਮਤਿ ਕਾਵਿ ਦਾ ਵਿਆਪਕ ਸੰਕਲਪ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ, ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਸਾਂਝ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਛਾਣਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਿਆ।<ref>ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ (ਆਦਿ ਕਾਲ-ਭਗਤੀ ਕਾਲ), ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1995, ਪੰਨਾ 52</ref> ===ਕਿੱਸਾ ਸਾਹਿਤ=== ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁਣ ਤਕ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਜਿਹਨਾਂ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦੀ ਵਰਗ ਵੰਡ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੂਫ਼ੀ ਸਾਹਿਤ, ਨਾਥ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤ ਸਾਹਿਤ ਤਿੰਨੋ ਹੀ ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਵਿ ਦੀਆਂ ਵੰਨਗੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਲੌਕਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਘਟਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਯਥਾਰਥ ਨਾਲੋਂ ਯਥਾਰਥ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਦਾ ਸਿਰਜਣ ਆਪਣੇ ਨਿੱਖੜਵੇਂ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂ ਜੋ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਲੌਕਿਕ ਜੀਵਨ ਪਾਸਾਰ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਕਿੱਸਾਕਾਰੀ ਦਾ ਆਰੰਭ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਦੋਂ ਹੋਇਆ ਇਹ ਗੱਲ ਅਜੇ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੋਜ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਯ ਨਾਮ ਦਾ ਕਵੀ (ਕਿੱਸਾ ਸੱਸੀ ਪੁੰਨੂੰ) ਗ੍ਰੰਥਕਾਰਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਕਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਿੱਸਾਕਾਰ ਦਮੋਦਰ, ਪੀਲੂ, ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਬਰਖ਼ੁਰਦਾਰ, ਅਹਿਮਦ ਗੁੱਜਰ, ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ, ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਖ਼ਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਬਲ, ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ, ਹਾਸ਼ਮ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜਿਹਨਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਹੱਕੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ (ਆਦਿ ਕਾਲ-ਭਗਤੀ ਕਾਲ), ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1995, ਪੰਨਾ 112</ref> ===ਵਾਰਤਕ ਸਾਹਿਤ=== ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਵਾਰਤਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੁੱਢ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤਾਂ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਹੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਕਵੀ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕੁੱਝ ਵਾਰਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਰਗ ਹਨ। ਕਵਿਤਾ, ਛੰਦ, ਲੈਅ, ਤਾਲ, ਤੁਕਾਂਤ, ਵਰਗੀਆਂ ਰੀਤਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਨਿੱਬੜਦੀ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਵਾਰਤਕ ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤੀਮਾਨ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚਲੀ ਵਾਕ ਬਣਤਰ ਵਿਆਕਰਣਕ ਨੇਮਾਂ ਦੀ ਚੇਤੰਨਤਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਰਚਨਾ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਯੁੱਗ ਵਾਰਤਕ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ, ਲੋਕ ਉਕਤੀਆਂ, ਵਾਰਤਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਵੰਨਗੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਲੋਕ ਵਿਰਸੇ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣ ਕਥਾ, ਛੰਦ ਕਥਾ, ਬਾਤਾਂ ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਸਾਹਿਤਕ ਵਾਰਤਕ ਦੇ ਹੀ ਰਚਨਾ ਰੂਪ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਵਾਰਤਕ ਰੂਪ ਟੀਕੇ, ਗੋਸ਼ਟਾਂ, ਰਹਿਤਨਾਮੇ, ਹੁਕਮਨਾਮੇ, ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ (ਆਦਿ ਕਾਲ-ਭਗਤੀ ਕਾਲ), ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1995, ਪੰਨਾ 97</ref> ==ਸਹਾਇਕ ਪੁਸਤਕਾਂ== #ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ (ਆਦਿ ਕਾਲ- ਭਗਤੀ ਕਾਲ), ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1977 ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1937]] 4j0jujmnhb5mpi9ajycs66t0mkxw3l6 0 44144 845416 731372 2026-09-01T10:47:53Z Kuldeepburjbhalaike 18176 added [[Category:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] using [[WP:HC|HotCat]] 845416 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ | image = Satish Kumar Verma Punjabi language Playwright.jpg| | image_size = | alt = | caption = ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ | pseudonym = | birth_name = | birth_date = 04 ਸਤੰਬਰ 1955 | birth_place = ਸਨੌਰ (ਪਟਿਆਲਾ) | death_date = | death_place = | occupation = ਅਧਿਆਪਕ, ਨਾਟਕਕਾਰ | language = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | period = ਵਰਤਮਾਨ | genre = ਨਾਟਕ | subject = ਸਮਾਜਕ ਸਰੋਕਾਰ | movement = | notable_works = | nationlity = [[ਭਾਰਤੀ|ਪੰਜਾਬੀ]] | ethnicity = ਪੰਜਾਬੀ | citizenship = ਭਾਰਤੀ |education =[[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ]] }} [[ਤਸਵੀਰ:Satish Kumar Verma 2.jpg|thumb]] [[ਤਸਵੀਰ:Satish Kumar Verma.jpg|thumb]] '''ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ''' ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ [[ਨਾਟਕਕਾਰ]] ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੌਥੀ ਪੀੜੀ ਦਾ ਨਾਟਕਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਮੰਚ ਸੰਚਾਲਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਧਾ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਭੂਮਿਕਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਅਤੇ ਖੇਡੇ ਗਏ ਨਾਟਕ ਪਾਠਕਾਂ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਉੱਪਰ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ==ਜੀਵਨ== ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ ਦਾ ਜਨਮ 04 ਸਤੰਬਰ 1955 [[ਸਨੌਰ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite book|title=ਸਤਰੰਗੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਸੁਰੀਲਾ ਸਫ਼ਰ: ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ|last=ਸੰਪਾਦਕ ਧਾਲੀਵਾਲ|first=ਕੇਵਲ|publisher=ਰਵੀ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ|year=2018|isbn=81-937766-6-6|location=ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ|pages=17|quote=|via=}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਨੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ]] ਤੋਂ ਐਮ.ਏ. (ਹਿੰਦੀ), ਐਮ.ਏ. ਆਨਰਜ਼ (ਪੰਜਾਬੀ), ਐਮ.ਏ. (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ), ਐਮ.ਫਿਲ. ਅਤੇ ਪੀਐੱਚ.ਡੀ. ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ]] ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਨਾਟਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਡਾ ਨਾਮ ਕਮਾਇਆ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਬੀਤੇ 40 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਭੂਮਿਕਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਤਕਰੀਬਨ 60 ਨਾਟਕਾਂ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਤੇ 100 ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ। [[ਪੰਜਾਬੀ ਅਕਾਦਮੀ ਦਿੱਲੀ]] ਸਮੇਤ ਕਈ ਅਦਾਰਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬੈਸਟ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਦਾ ਅਵਾਰਡ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਨਾਂ ਹੈ। 2012 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ]] ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ==ਪੁਰਸਕਾਰ== ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਗਿਆ। #ਯੁਵਾ ਮਨਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਜ਼ (ਸੰਪਾਦਨ) 2003 [[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ]] #ਲੋਕ ਮਨਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ (ਬਹੁਵਿਧਾਈ ਨਾਟਕ) 2004, ਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਕਾਸ਼ਨ (ਦਿੱਲੀ) #ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟ-ਮੰਚ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਤੇ ਵਿਕਾਸ(ਖੋਜ) 2011 [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਟਰੱਸਟ ਆਫ ਇੰਡੀਆ]] (ਦਿੱਲੀ) #ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਨਾਰੀ ਨਾਟਕਕਾਰ (2015) ==ਰਚਨਾਵਾਂ== ===ਨਾਟਕ=== *''ਪਰਤ ਆਉਣ ਤੱਕ'' *''ਲੋਕ ਮਨਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ '' (ਨਾਟਕ,[[2004]]) *ਦਾਇਰੇ (ਪੂਰਾ ਨਾਟਕ,[[1992]]/[[2000]]) *ਬਰੈਖ਼ਤ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ (ਆਲੋਚਨਾ,[[1983]]) *ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ (ਅਨੁ,[[1984]]) *ਮੰਚਨ ਨਾਟਕ (ਸੰਪਾ. [[1988]]) *ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟ ਚਿੰਤਨ (ਆਲੋਚਨਾ,[[1989]]) *ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਲੋਕ ਨਾਟ ਪੰਰਪਰਾ (ਸੰਪਾ. [[1991]]) *ਲੋਰੀਆਂ (ਕਵਿਤਾ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ, [[1991]]/[[2002]]) *ਨਵੀਨ ਮੰਚਨ ਨਾਟਕ (ਸੰਪਾ. [[1992]]) *ਨੌਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਦਾ ਚੋਣਵਾਂ ਨਾਟਕ (ਸੰਪਾ. [[1993]]) *ਇਕਾਂਗੀ ਯਾਤਰਾ (ਪਾਠ ਪੁਸਤਕ, ਸੰਪਾ. [[1995]]) *ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਾਟਕ ਕਲਾ (ਸੰਪਾ. [[1995]]) *ਕਾਵਿ ਧਾਰਾ (ਸੰਪਾ., [[1996]]) *ਨਾਟ ਧਾਰਾ (ਪਾਠ ਪੁਸਤਕ, ਸੰਪਾ, [[1997]]) *ਨਾਟਕਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ (ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ, 1997) *ਹਿਊਮਨ ਵੈਲੂਜ਼ ਇਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਟਰੇਚਰ (ਮੋਨੋਗਰਾਫ, [[1998]]) *ਪੰਜਾਬੀ ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ: ਵਿਭਿੰਨ ਪਰਿਪੇਖ, (2000) *ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ (ਅਨੁ., [[2002]]) *ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ: ਏ ਡਿਸਕ੍ਰਿਪਟਿਵ ਬਿਬਲੋਗਰਾਫੀ (ਰੈਫ਼ਰੈਸ਼ ਬੁੱਕ, 2002) *ਰੰਗ-ਕਰਮੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ (ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ, 2002) *ਜਗਦੀਸ਼ ਫਰਿਆਦੀ ਦੇ ਉਪੇਰੇ (ਸੰਪਾ., 2002) *ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ (ਸੰਪਾ., 2002) *ਚੋਣਵਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਨਾਟਕ (ਪਾਠ ਪੁਸਤਕ, ਸੰਪਾ., [[2003]]) *ਯੁਵਾ ਮਨਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਜ਼ (ਸੰਪਾ,.2003) *ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ (ਆਲੋਚਨਾ, 2003) *ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ: ਪ੍ਰਗਤੀ ਅਤੇ ਪਸਾਰ (ਆਲੋਚਨਾ, 2003) *ਪਟਿਆਲਾ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਮੁਹਾਂਦਰਾ ([[2004]]) *ਕਨੇਡਾ ਤੋਂ ਆਈ ਗੁਰੀ (ਬਾਲ-ਸਾਹਿਤ,[[2004]]) *ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ (ਖੋਜ,[[2005]]) *ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨ: ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਵਿਹਾਰ (ਅਨੁ, 2002) *ਪੰਜ-ਆਬ (ਸੰਪਾ., 2007) ਬੋਦੀ ਵਾਲਾ ਤਾਰਾ (ਅਨੁ., [[2006]]) *[[ਇੰਜ ਹੋਇਆ ਇਨਸਾਫ਼]] (ਅਨੁ., [[2007]]) *ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਸ਼ਾਇਰ: ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ (ਸੰਪਾ., [[2007]]) *ਬਚਨ ਦੀ ਆਤਮਕਥਾ (ਅਨੁ., [[2008]]) *ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਔਰ ਰੰਗਮੰਚ ਕੇ ਸੌ ਵਰਸ਼ (ਖੋਜ, 2008) ==ਹਵਾਲੇ== :- ਨੋਵੇ ਦਹਾਕੇ ਦਾ ਚੋਣਵਾ ਨਾਟਕ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ]], ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ। :- ਨਾਟਕਕਾਰਾ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ [[ਪੰਜਾਬ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ]] ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1955]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] nip9g8o8fn1ohd5gsb2yiiuq1kib8yt 845437 845416 2026-09-01T11:01:06Z Kuldeepburjbhalaike 18176 845437 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ | image = Satish Kumar Verma 2.jpg | image_size = | alt = | caption = ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ | pseudonym = | birth_name = | birth_date = 04 ਸਤੰਬਰ 1955 | birth_place = ਸਨੌਰ (ਪਟਿਆਲਾ) | death_date = | death_place = | occupation = ਅਧਿਆਪਕ, ਨਾਟਕਕਾਰ | language = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | period = ਵਰਤਮਾਨ | genre = ਨਾਟਕ | subject = ਸਮਾਜਕ ਸਰੋਕਾਰ | movement = | notable_works = | nationlity = [[ਭਾਰਤੀ|ਪੰਜਾਬੀ]] | ethnicity = ਪੰਜਾਬੀ | citizenship = ਭਾਰਤੀ |education =[[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ]] }} [[ਤਸਵੀਰ:Satish Kumar Verma.jpg|thumb]] '''ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ''' ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ [[ਨਾਟਕਕਾਰ]] ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੌਥੀ ਪੀੜੀ ਦਾ ਨਾਟਕਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਮੰਚ ਸੰਚਾਲਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਧਾ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਭੂਮਿਕਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਅਤੇ ਖੇਡੇ ਗਏ ਨਾਟਕ ਪਾਠਕਾਂ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਉੱਪਰ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ==ਜੀਵਨ== ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ ਦਾ ਜਨਮ 04 ਸਤੰਬਰ 1955 [[ਸਨੌਰ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite book|title=ਸਤਰੰਗੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਸੁਰੀਲਾ ਸਫ਼ਰ: ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ|last=ਸੰਪਾਦਕ ਧਾਲੀਵਾਲ|first=ਕੇਵਲ|publisher=ਰਵੀ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ|year=2018|isbn=81-937766-6-6|location=ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ|pages=17|quote=|via=}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਨੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ]] ਤੋਂ ਐਮ.ਏ. (ਹਿੰਦੀ), ਐਮ.ਏ. ਆਨਰਜ਼ (ਪੰਜਾਬੀ), ਐਮ.ਏ. (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ), ਐਮ.ਫਿਲ. ਅਤੇ ਪੀਐੱਚ.ਡੀ. ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ]] ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਨਾਟਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਡਾ ਨਾਮ ਕਮਾਇਆ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਬੀਤੇ 40 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਭੂਮਿਕਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਤਕਰੀਬਨ 60 ਨਾਟਕਾਂ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਤੇ 100 ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ। [[ਪੰਜਾਬੀ ਅਕਾਦਮੀ ਦਿੱਲੀ]] ਸਮੇਤ ਕਈ ਅਦਾਰਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬੈਸਟ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਦਾ ਅਵਾਰਡ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਨਾਂ ਹੈ। 2012 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ]] ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ==ਪੁਰਸਕਾਰ== ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਗਿਆ। #ਯੁਵਾ ਮਨਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਜ਼ (ਸੰਪਾਦਨ) 2003 [[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ]] #ਲੋਕ ਮਨਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ (ਬਹੁਵਿਧਾਈ ਨਾਟਕ) 2004, ਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਕਾਸ਼ਨ (ਦਿੱਲੀ) #ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟ-ਮੰਚ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਤੇ ਵਿਕਾਸ(ਖੋਜ) 2011 [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਟਰੱਸਟ ਆਫ ਇੰਡੀਆ]] (ਦਿੱਲੀ) #ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਨਾਰੀ ਨਾਟਕਕਾਰ (2015) ==ਰਚਨਾਵਾਂ== ===ਨਾਟਕ=== *''ਪਰਤ ਆਉਣ ਤੱਕ'' *''ਲੋਕ ਮਨਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ '' (ਨਾਟਕ,[[2004]]) *ਦਾਇਰੇ (ਪੂਰਾ ਨਾਟਕ,[[1992]]/[[2000]]) *ਬਰੈਖ਼ਤ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ (ਆਲੋਚਨਾ,[[1983]]) *ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ (ਅਨੁ,[[1984]]) *ਮੰਚਨ ਨਾਟਕ (ਸੰਪਾ. [[1988]]) *ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟ ਚਿੰਤਨ (ਆਲੋਚਨਾ,[[1989]]) *ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਲੋਕ ਨਾਟ ਪੰਰਪਰਾ (ਸੰਪਾ. [[1991]]) *ਲੋਰੀਆਂ (ਕਵਿਤਾ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ, [[1991]]/[[2002]]) *ਨਵੀਨ ਮੰਚਨ ਨਾਟਕ (ਸੰਪਾ. [[1992]]) *ਨੌਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਦਾ ਚੋਣਵਾਂ ਨਾਟਕ (ਸੰਪਾ. [[1993]]) *ਇਕਾਂਗੀ ਯਾਤਰਾ (ਪਾਠ ਪੁਸਤਕ, ਸੰਪਾ. [[1995]]) *ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਾਟਕ ਕਲਾ (ਸੰਪਾ. [[1995]]) *ਕਾਵਿ ਧਾਰਾ (ਸੰਪਾ., [[1996]]) *ਨਾਟ ਧਾਰਾ (ਪਾਠ ਪੁਸਤਕ, ਸੰਪਾ, [[1997]]) *ਨਾਟਕਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ (ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ, 1997) *ਹਿਊਮਨ ਵੈਲੂਜ਼ ਇਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਟਰੇਚਰ (ਮੋਨੋਗਰਾਫ, [[1998]]) *ਪੰਜਾਬੀ ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ: ਵਿਭਿੰਨ ਪਰਿਪੇਖ, (2000) *ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ (ਅਨੁ., [[2002]]) *ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ: ਏ ਡਿਸਕ੍ਰਿਪਟਿਵ ਬਿਬਲੋਗਰਾਫੀ (ਰੈਫ਼ਰੈਸ਼ ਬੁੱਕ, 2002) *ਰੰਗ-ਕਰਮੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ (ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ, 2002) *ਜਗਦੀਸ਼ ਫਰਿਆਦੀ ਦੇ ਉਪੇਰੇ (ਸੰਪਾ., 2002) *ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ (ਸੰਪਾ., 2002) *ਚੋਣਵਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਨਾਟਕ (ਪਾਠ ਪੁਸਤਕ, ਸੰਪਾ., [[2003]]) *ਯੁਵਾ ਮਨਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਜ਼ (ਸੰਪਾ,.2003) *ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ (ਆਲੋਚਨਾ, 2003) *ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ: ਪ੍ਰਗਤੀ ਅਤੇ ਪਸਾਰ (ਆਲੋਚਨਾ, 2003) *ਪਟਿਆਲਾ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਮੁਹਾਂਦਰਾ ([[2004]]) *ਕਨੇਡਾ ਤੋਂ ਆਈ ਗੁਰੀ (ਬਾਲ-ਸਾਹਿਤ,[[2004]]) *ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ (ਖੋਜ,[[2005]]) *ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨ: ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਵਿਹਾਰ (ਅਨੁ, 2002) *ਪੰਜ-ਆਬ (ਸੰਪਾ., 2007) ਬੋਦੀ ਵਾਲਾ ਤਾਰਾ (ਅਨੁ., [[2006]]) *[[ਇੰਜ ਹੋਇਆ ਇਨਸਾਫ਼]] (ਅਨੁ., [[2007]]) *ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਸ਼ਾਇਰ: ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ (ਸੰਪਾ., [[2007]]) *ਬਚਨ ਦੀ ਆਤਮਕਥਾ (ਅਨੁ., [[2008]]) *ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਔਰ ਰੰਗਮੰਚ ਕੇ ਸੌ ਵਰਸ਼ (ਖੋਜ, 2008) ==ਹਵਾਲੇ== :- ਨੋਵੇ ਦਹਾਕੇ ਦਾ ਚੋਣਵਾ ਨਾਟਕ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ]], ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ। :- ਨਾਟਕਕਾਰਾ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ [[ਪੰਜਾਬ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ]] ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1955]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] aspt81149tv701fsbix5qx9iemx90d8 0 49538 845424 726676 2026-09-01T10:48:58Z Kuldeepburjbhalaike 18176 added [[Category:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] using [[WP:HC|HotCat]] 845424 wikitext text/x-wiki [[File:Bhupinder Kaur Preet.jpg|thumb|ਭੁਪਿੰਦਰ ਕੌਰ ਪ੍ਰੀਤ]] '''ਭੁਪਿੰਦਰ ਕੌਰ ਪ੍ਰੀਤ''' (ਜਨਮ 18 ਫਰਵਰੀ 1964) [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਲੇਖਕ, ਕਵਿਤਰੀ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦਕ<ref>{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/news/archive/features/%E0%A8%AD%E0%A9%81%E0%A8%AA%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%A6%E0%A8%B0-%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80%E0%A8%A4-%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E2%80%98%E0%A8%A8%E0%A8%97%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A9%87-%E0%A8%B5-1283208|title=ਭੁਪਿੰਦਰ ਪ੍ਰੀਤ ਦੀ ‘ਨਗਾਰੇ ਵਾਂਙ ਵੱਜਦੇ ਸ਼ਬਦ’ ਲੋਕ ਅਰਪਣ|last=Service|first=Tribune News|website=Tribuneindia News Service|language=pa|access-date=2021-03-16|archive-date=2022-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20221109043922/https://www.punjabitribuneonline.com/news/archive/features/%E0%A8%AD%E0%A9%81%E0%A8%AA%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%A6%E0%A8%B0-%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80%E0%A8%A4-%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E2%80%98%E0%A8%A8%E0%A8%97%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A9%87-%E0%A8%B5-1283208|url-status=dead}}</ref> ਹੈ। ==ਜੀਵਨ ਵੇਰਵੇ== ਭੁਪਿੰਦਰ ਕੌਰ ਪ੍ਰੀਤ ਦਾ ਜਨਮ 18 ਫਰਵਰੀ 1964 ਨੂੰ ਪੂਨਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਐਮਏ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਸ. ਮਲਕੀਅਤ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਨਾਲ 1983 ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਸਾਲ (1992- 1993) ਸਰਕਾਰੀ ਰਾਜਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ, ਬਠਿੰਡਾ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ  ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ<ref>{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/news/archive/features/%E0%A8%B2%E0%A9%81%E0%A8%A7%E0%A8%BF%E0%A8%86%E0%A8%A3%E0%A8%BE-%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%A4-%E0%A8%85%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%A6%E0%A8%AE%E0%A9%80-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%9C%E0%A8%A8%E0%A8%B0%E0%A8%B2-%E0%A8%B8%E0%A8%95%E0%A9%B1%E0%A8%A4%E0%A8%B0-%E0%A8%85%E0%A8%B9%E0%A9%81%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E0%A8%A6%E0%A9%8C%E0%A9%9C-%E0%A8%9A-%E0%A8%AD%E0%A9%81%E0%A8%AA%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%A6%E0%A8%B0-%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80%E0%A8%A4-1355838|title=ਲੁਧਿਆਣਾ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਦੌੜ ’ਚ ਭੁਪਿੰਦਰ ‘ਪ੍ਰੀਤ’|last=Service|first=Tribune News|website=Tribuneindia News Service|language=pa|access-date=2021-03-16|archive-date=2022-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20221109043919/https://www.punjabitribuneonline.com/news/archive/features/%E0%A8%B2%E0%A9%81%E0%A8%A7%E0%A8%BF%E0%A8%86%E0%A8%A3%E0%A8%BE-%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%A4-%E0%A8%85%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%A6%E0%A8%AE%E0%A9%80-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%9C%E0%A8%A8%E0%A8%B0%E0%A8%B2-%E0%A8%B8%E0%A8%95%E0%A9%B1%E0%A8%A4%E0%A8%B0-%E0%A8%85%E0%A8%B9%E0%A9%81%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E0%A8%A6%E0%A9%8C%E0%A9%9C-%E0%A8%9A-%E0%A8%AD%E0%A9%81%E0%A8%AA%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%A6%E0%A8%B0-%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80%E0%A8%A4-1355838|url-status=dead}}</ref>। ==ਕਿਤਾਬਾਂ== ===ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ=== *''ਸਲੀਬ ਤੇ ਲਟਕੇ ਹਰਫ਼'' *''ਮੈਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ'' *''ਬਰਸੇ ਮੇਘ ਸਖ਼ੀ'' *''ਅਹਿਰਣ'' *''ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ'' (ਅਨੁਵਾਦ ਕਾਵਿ-ਪੁਸਤਕ) *''ਨਗਾਰੇ ਵਾਂਙ ਵੱਜਦੇ ਸ਼ਬਦ'' (ਆਦੀਵਾਸੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ) *ਦੋ ਹੱਥ ਪਰ੍ਹਾਂ( ਭਾਰਤੀ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ<ref>{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/news/archive/features/%E0%A8%AA%E0%A8%B0%E0%A9%8D%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%A4%E0%A9%8B%E0%A8%82-%E0%A8%89%E0%A8%B0%E0%A9%8D%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%A4%E0%A9%B1%E0%A8%95-%E0%A8%A6%E0%A8%BE-%E0%A8%95-1648419|title=ਪਰ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਰ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਦਾ ਕਾਵਿ-ਪੈਂਡਾ|last=Service|first=Tribune News|website=Tribuneindia News Service|language=pa|access-date=2021-03-16|archive-date=2022-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20221109043920/https://www.punjabitribuneonline.com/news/archive/features/%E0%A8%AA%E0%A8%B0%E0%A9%8D%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%A4%E0%A9%8B%E0%A8%82-%E0%A8%89%E0%A8%B0%E0%A9%8D%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%A4%E0%A9%B1%E0%A8%95-%E0%A8%A6%E0%A8%BE-%E0%A8%95-1648419|url-status=dead}}</ref>) ==ਹੋਰ== *''ਰਿਲਕੇ ਦੇ ਚੋਣਵੇਂ ਖ਼ਤ'' (ਅਨੁਵਾਦ) ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1964]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] dgv4a850mug77zqv6t8cbxak7bckwmd 0 56596 845414 765036 2026-09-01T10:47:42Z Kuldeepburjbhalaike 18176 added [[Category:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] using [[WP:HC|HotCat]] 845414 wikitext text/x-wiki '''ਪ੍ਰੇਮ ਗੋਰਖੀ''' (15 ਜੂਨ 1947 - 25 ਅਪਰੈਲ 2021 <ref name="ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ"/>) ਇੱਕ [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]] [[ਕਹਾਣੀਕਾਰ]] ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੱਬੇ ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਗਾਥਾ ਨੁੰ ਬਾਖ਼ੂਬੀ ਵਰਨਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਓੁਸਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਗਰੀਬ ਅਤੇ ਅਣਗੌਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਕਰੂਰ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰਦਾ ਚੁਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰੇਮ ਗੋਰਖੀ ਨੇ ਆਪ ਅਤਿ ਕਠਿਨ ਦਿਨ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਹਨ ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਓੁਹ ਆਪਣੀ ਸਵੈਜੀਵਨੀ '''ਗ਼ੈਰ-ਹਾਜ਼ਿਰ ਆਦਮੀ''' ਵਿੱਚ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਹੀ ਓੁਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬਿਆਨਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਇਸ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਦੁੱਖ ਹਨੇਰੀ ਦੀਆਂ ਚਪੇੜਾਂ ਖਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੇਮ ਗੋਰਖੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਇੱਕ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਚਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸਾਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਅਰਸ਼਼ੋਂ ਉਤਰਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ ਓੁਹ ਸਾਨੂੰ ਕਾਰਖ਼ਾਨਿਆਂ ਦੇ ਧੂਏਂ,ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ,ਵਗਦੀ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਹਵਾਲਾਤ ਅੰਦਰਲੀ ਕਚਿਆਣ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰ ਰਿਹਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=http://www.suhisaver.org/index.php?cate=11&&tipid=16 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2015-02-24 |archive-date=2016-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160826133241/http://suhisaver.org/index.php?cate=11&&tipid=16 |url-status=dead }}</ref> ==ਜੀਵਨ ਬਿਓਰਾ== ਪ੍ਰੇਮ ਗੋਰਖੀ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਇੱਕ ਦਲਿਤ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਦਾਦਕਾ ਪਿੰਡ ਲਾਡੋਵਾਲੀ ਅਤੇ ਨਾਨਕਾ ਪਿੰਡ ਬਹਾਨੀ (ਜ਼ਿਲਾ ਕਪੂਰਥਲਾ) ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਅਰਜਨ ਦਾਸ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਉਹ ਚਾਰ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕੱਲਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਥੋੜਾ ਬਹੁਤ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਹੁਣ ਉਹ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ’ ਤੋਂ ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਜ਼ੀਰਕਪੁਰ ਰਹਿ ਰਿਹਾਂ ਹਾਂ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਬੇਟੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੇਟੇ ਦਾ ਬਾਪ ਹੈ। ==ਰਚਨਾਵਾਂ== ===ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ=== *''ਮਿੱਟੀ ਰੰਗੇ ਲੋਕ'' *''ਜੀਣ ਮਰਨ'' *''ਅਰਜਨ ਸਫੈਦੀ ਵਾਲਾ'' *''ਧਰਤੀ ਪੁੱਤਰ''<ref name="ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ">{{cite book | title=ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ | publisher=ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ | author=ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ | year=2003 | pages=894| isbn=81-260-1600-0}}</ref> ===ਨਾਵਲੈਟ=== *ਤਿੱਤਰ ਖੰਭੀ ਜੂਹ *ਵਣਵੇਲਾ *ਬੁੱਢੀ ਰਾਤ ਅਤੇ ਸੂਰਜ *ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਗੁਨਾਹ ===ਸਵੈਜੀਵਨੀ=== *ਗ਼ੈਰ-ਹਾਜ਼ਿਰ ਆਦਮੀ ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1947]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2021]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] 8qzgktdbps8l4nl5ya262s9m2ua10nq 0 63570 845376 816324 2026-08-31T23:51:12Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 845376 wikitext text/x-wiki {{Coord|33|37|4.8|N|73|3|38.32|E|type:landmark_region:PK|display=title}} {{Infobox building |name=ਹਵੇਲੀ ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ |image= |building_type= ਹਵੇਲੀ |architectural_style= ਬਸਤੀਵਾਦੀ |structural_system= |location=[[ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ]], [[ਪੰਜਾਬ ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] |completion_date= 1890ਵਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ |opened = 1893 |main_contractors= |architect= |structural_engineer= }} '''ਹਵੇਲੀ ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ''' ਇੱਕ ਵੱਡ ਅਕਾਰੀ [[ਹਵੇਲੀ]] ਹੈ ਜੋ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪੰਜਾਬ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ]] ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਭੀੜੇ ਭਾਬਰਾ ਬਜਾਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਦੇ ਅਮੀਰ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਰਾਇ ਬਹਾਦੁਰ ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਨਵਾਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਮਹਿਲਨੁਮਾ ਦਿਖ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੁਨਿਹਰੀ ਤਖ਼ਤ, ਸ਼ਾਹੀ ਫਰਨੀਚਰ ਰਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੋਰ ਰਖੇ ਹੋਏ ਸਨ ਜੋ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਪੈਲ ਪਾਉਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਚੀਤੇ ਦਾ ਬਚਾ ਵੀ ਰਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜੋ ਵਰਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਘੁਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।ਹਵੇਲੀ ਵਿੱਚ ਸਾਜਿੰਦੇ ਵੀ ਰਖੇ ਹੋਏ ਸਨ ਜੋ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਵਾਦਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਹਵੇਲੀ ਰਾਇ ਬਹਾਦਰ ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਜੋਂ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਖਾਨਦਾਨ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਸਾਂਭੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।<ref>{{cite web|url=http://www.sikhiwiki.org/index.php/Rai_Bahadur_Soojan_Singh,_Haveli|title=Rai Bahadur Soojan Singh, Haveli|publisher=Sikhwiki.org|accessdate=3 January 2015|archive-date=3 ਜਨਵਰੀ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150103134119/http://www.sikhiwiki.org/index.php/Rai_Bahadur_Soojan_Singh,_Haveli|url-status=dead}}</ref> ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == *http://www.dawn.com/news/215457/lal-haveli-offered-to-women-varsity-turning-heritage-buildings-into-varsities *http://sikhchic.com/architecture/haveli_soojan_singh_the_disappearing_sikh_heritage_of_rawalpindi {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230217135037/https://www.sikhchic.com/architecture/haveli_soojan_singh_the_disappearing_sikh_heritage_of_rawalpindi |date=2023-02-17 }} *http://www.dawn.com/news/1085201 *http://tribune.com.pk/story/658278/changing-hands-building-that-beckons/ ==ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਵੇਲੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1893 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਂਝੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਮਕਾਨ]] pz5j7ps5dq1mtefsot5tdrym58ck53k 0 63978 845375 632783 2026-08-31T23:45:00Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 845375 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = ਪਿੰਡ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Punjab | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | latd = 30.591161 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 76.889975 | longm = | longs = | longEW = E | coordinates_display = | subdivision_type =ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 =ਰਾਜ | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਐੱਸ.ਏ.ਐੱਸ.ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਐੱਸ.ਏ.ਐੱਸ.ਨਗਰ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | parts_type = [[ਬਲਾਕ]] | parts = ਡੇਰਾ ਬਸੀ | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 150 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = 56 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਸਰਕਾਰੀ | demographics1_info1 =[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type =[[ਪੋਸਟਲ ਇੰਡੈਕਸ ਨੰਬਰ|ਪਿੰਨ]] | postal_code = | registration_plate = | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | website = | footnotes = }} '''ਹਰੀਪੁਰ ਹਿੰਦੂਆਂ''' ਵਰਨਾ '''ਹਰੀਪੁਰ''' ਭਾਰਤੀ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਐੱਸ.ਏ.ਐੱਸ.ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਐੱਸ.ਏ.ਐੱਸ.ਨਗਰ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਲਾਕ ਡੇਰਾ ਬਸੀ ਦਾ ਇੱਕ [[ਪਿੰਡ]] ਹੈ।<ref name="dera-bassi">{{cite web|url=http://pbplanning.gov.in/districts/dera%20bassi.pdf|title=Villages and Category, District Mohali, Block Derabassi|page=2|access-date=2022-08-24|archive-date=2016-03-04|newspaper=Sanjhi Khabar|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304035220/http://pbplanning.gov.in/districts/dera%20bassi.pdf}}</ref><ref name="horipur-hinduan">{{cite news|title=ਨੈਕਟਰ ਲਾਈਫਸੈਂਸ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਕੈਮੀਕਲ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਜੰਮਕੇ ਨਾਰੇਬਾਜੀ, ਪ੍ਰਸਾਸ਼ਨ ਮੁਰਦਾਬਾਦ ਦੇ ਲੱਗੇ ਨਾਰੇ|date=2021-10-27|url=http://www.sanjhikhabar.com/%E0%A8%A8%E0%A9%88%E0%A8%95%E0%A8%9F%E0%A8%B0-%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A8%88%E0%A8%AB%E0%A8%B8%E0%A9%88%E0%A8%82%E0%A8%B8-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%95%E0%A8%88-%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B0/|access-date=2022-08-24}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਗਸਤ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] fb494aqobuguh1r7i1a7039cr786ail 0 66118 845412 726563 2026-09-01T10:47:31Z Kuldeepburjbhalaike 18176 added [[Category:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] using [[WP:HC|HotCat]] 845412 wikitext text/x-wiki '''ਡਾ. ਵਨੀਤਾ''' ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਨਾ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਵਿਤਰੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪੁਸਤਕ "ਕਾਲ ਪਹਿਰ ਅਤੇ ਘੜੀਆਂ" ਨੂੰ [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ|ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਮਿਲਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=http://scapepunjab.com/home.php?id==UjM&view=zgzM |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2015-10-15 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306205734/http://scapepunjab.com/home.php?id==UjM&view=zgzM |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/sahitya-akademi-award-for-poetess-dr-vanita/|title=Sahitya Akademi award for poetess Dr Vanita|date=2011-01-01|website=The Indian Express|language=en-IN|access-date=2019-07-30}}</ref> ==ਪੁਸਤਕਾਂ== ===ਕਾਵਿ ਪੁਸਤਕਾਂ=== *''ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਪਗਡੰਡੀ'' *''ਹਰੀਆਂ ਛਾਵਾਂ ਦੀ ਕਬਰ'' *''ਬੋਲ ਅਲਾਪ'' *''ਮੰਦਰ ਸਪਤਿਕ'' *''ਖਰਜ ਨਾਦ'' ===ਸਮੀਖਿਆ ਪੁਸਤਕਾਂ=== *''ਉੱਤਰ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ'' *''ਨਾਰੀਵਾਦ ਤੇ ਸਾਹਿਤ'' *''ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ'' *''ਰਚਨਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ'' *''ਕਹਾਣੀ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ'' ===ਹੋਰ=== *''ਮੇਰੀ ਚੀਨ ਯਾਤਰਾ'' (ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ) ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] 0limfxalm1ft5humhuhxkm59h4ramx1 0 91585 845377 753366 2026-09-01T00:11:18Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 845377 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name= ਹਿਨਾ ਦਿਲਪਜ਼ੀਰ |alt=47 |birth_name= ਹਿਨਾ ਦਿਲਪਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ |birth_date={{Birth date and age|1969|01|16|df=y}} |birth_place=[[ਕਰਾਚੀ|ਕਰਾਚੀ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] |other names= ਹਿਨਾ ਦਿਲਪਜ਼ੀਰ,<ref name="tribune_hina">{{cite web|title=Versatility, thy name is Hina Dilpazir|url=http://tribune.com.pk/story/484652/versatility-thy-name-is-hina-dilpazir/|publisher=The Express Tribune}}</ref> ਹਿਨਾ ਦਿਲਪਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ, ਮੋਮੋ<ref name="arydigital_hina" /> |alias=Hina Dilpazir,<ref name="tribune_hina"/> ਹਿਨਾ ਦਿਲਪਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ, ਮੋਮੋ<ref name="arydigital_hina" />|occupation=[[ਅਦਾਕਾਰਾ]], [[ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪੇਸ਼ਕਾਰ]], [[ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ]], [[ਮਾਡਲ (ਵਿਅਕਤੀ)|ਮਾਡਲ]], [[ਗਾਇਕ]] |years_active=2006–ਵਰਤਮਾਨ |notable_works=ਬੁਲਬੁਲੇ ਵਿੱਚ ''ਮੋਮੋ'' (''ਮੁਮਤਾਜ਼'') |children=1}} '''ਹਿਨਾ ਦਿਲਪਜ਼ੀਰ''' ([[ਉਰਦੂ]]:حنا دلپذیر; ਜਨਮ 16 ਜਨਵਰੀ 1969) ਇੱਕ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੋਕ|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ]] [[ਅਦਾਕਾਰ|ਅਦਾਕਾਰਾ]], ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪੇਸ਼ਕਾਰ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਮਾਡਲ, ਅਤੇ [[ਗਾਇਕੀ|ਗਾਇਕ]] ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਬੁਲਬੁਲੇ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ''ਮੋਮੋ ''ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਕਾਮੇਡੀ ਡਰਾਮਾ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸਨੂੰ ਮਿੱਠੂ ਔਰ ਆਪਾ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠੂ ਅਤੇ ਬਰਨਜ਼ ਰੋਡ ਕੀ ਨੀਲੋਫ਼ਰ ਵਿੱਚ ਸਾਈਦਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਕਾਰਾ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰਾ ਦਾ ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ। ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਸਿਤਾਰੇ [[ਅਨਿਲ ਕਪੂਰ]] ਨੇ ਇਸਦੀ ਸਲਾਘਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸਨੂੰ "ਆਰਟ ਡੀਵਾ" ਕਿਹਾ। ਮੋਮੋ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿਟਕਾਮ ਬੁਲਬੁਲੇ ਵਿੱਚ ਦਿਲਪਜ਼ੀਰ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਇੱਕ ਪੰਥ ਅਨੁਯਾਈ ਬਣਾਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ।<ref name=roles>{{cite web|title=Hina Dilpazeer's most memorable roles! – she has astounded fans and critics alike, versatile acting, various comic roles and fits of laughter.|url=http://www.arydigital.tv/hina-dilpazeers-memorable-roles/|publisher=[[ARY Digital]]|date=20 August 2011|access-date=21 December 2015|archive-date=22 ਜੂਨ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210622050822/https://arydigital.tv/hina-dilpazeers-memorable-roles/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Comedy to the rescue|url=http://tribune.com.pk/story/235826/comedy-to-the-rescue/|work=Hani Taha|date=20 August 2011|access-date=21 December 2015}}</ref> 'ਤੁਮ ਹੋ ਕੇ ਚੁਪ' ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਉਸਨੂੰ 11ਵੇਂ ਲਕਸ ਸਟਾਈਲ ਅਵਾਰਡ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਟੀਵੀ ਅਦਾਕਾਰਾ - ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਲਕਸ ਸਟਾਈਲ ਅਵਾਰਡ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਚਰਿੱਤਰ ਕਾਮੇਡੀ ਕੁੱਦੂਸੀ ਸਾਹਬ ਕੀ ਬੇਵਾਹ ਦੇ ਨਾਲ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਬਾਰਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ,<ref>{{cite web|title=11th Lux Style Awards 2012 – Nominations Announced for 26 Categories|url=http://www.viewscraze.com/2012/05/23/11th-lux-style-awards-2012-nominations-announced-for-26-categories/|publisher=View Scraze|date=23 May 2012|access-date=21 December 2015|archive-date=29 ਨਵੰਬਰ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129022252/http://www.viewscraze.com/2012/05/23/11th-lux-style-awards-2012-nominations-announced-for-26-categories/|url-status=dead}}</ref> ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕੂਰਨ ਅਤੇ ਰੂਹ ਅਫਜ਼ਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਦੀ "ਸਭ ਤੋਂ ਬਹੁਮੁਖੀ" ਅਦਾਕਾਰਾ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ,<ref>{{cite web|title=The Resurgence of Telly Dramas|url=http://tvnama.wordpress.com/2012/01/24/the-resurgence-of-telly-dramas/|publisher=TVnama|access-date=13 August 2013}}</ref><ref>{{cite web|title=Quddusi Sahab Ki Bewah will have you in fits of laughter|url=http://blogs.tribune.com.pk/story/16798/quddusi-sahab-ki-bewah-will-have-you-in-fits-of-laughter/|work= Rakshinda Mujeeb |date=7 April 2013|access-date=21 December 2015}}</ref> ਅਤੇ ਉਸਦੇ 12ਵੇਂ ਲਕਸ ਸਟਾਈਲ ਅਵਾਰਡਾਂ 'ਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਟੀਵੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ - ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਵਜੋਂ ਦੂਜਾ ਲਕਸ ਸਟਾਈਲ ਅਵਾਰਡ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite magazine|title=12th Annual LUX Style Awards nominations|url=http://nation.com.pk/entertainment/15-May-2013/12th-annual-lux-style-awards-nominations|magazine=[[The Nation]]|date=15 May 2013|access-date=21 December 2015}}</ref> ਦਿਲਪਜ਼ੀਰ ਦੇ ਹੋਰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀਰੀਅਲ 'ਐਨੀ ਕੀ ਆਏਗੀ ਬਾਰਾ'ਤ, 'ਲੇਡੀਜ਼ ਪਾਰਕ', 'ਖਾਤੂਨ ਮੰਜ਼ਿਲ', 'ਮਿੱਠੂ ਔਰ ਆਪਾ' ਅਤੇ 'ਗੁਗਲੀ ਮੁਹੱਲਾ' ਹਨ। == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਦਿਲਪਜ਼ੀਰ ਦਾ ਜਨਮ [[ਕਰਾਚੀ|ਕਰਾਚੀ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਇੱਕ [[ਮੁਸਲਮਾਨ]] ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web|url=http://www.tv.com.pk/celebrity/Hina-Dilpazeer/45/biography|title=Hina Dilpazeer Biography|publisher=TV.com.pk}}</ref> ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਦੇ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ [[ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ|ਯੂਏਈ]] ਵੀ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਦੁਬਈ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਾਲ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦਿਲਪਜ਼ੀਰ 2006 ਵਿੱਚ ਕਰਾਚੀ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ, ਦਿਲਪਜ਼ੀਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਸੀ। ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ "ਦੋਸਤ" ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਦਿਲਪਜ਼ੀਰ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੋਸ਼ਨ ਆਰਾ ਬੇਗਮ, ਵੱਡੇ ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖਾਨ, ਮਾਸਟਰ ਮਦਨ ਅਤੇ ਬੇਗਮ ਅਖਤਰ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="tribune_hina" /> == ਕਰੀਅਰ == ਜਦ ਦਿਲਪਜ਼ੀਰ ਯੂਏਈ ਵਿੱਚ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਰੇਡੀਓ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਰੇਡੀਓ ਨਾਟਕ ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ। 2006 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਾਪਿਸ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਟੀਵੀ ਇੰਡਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਬਰਨਸ ਰੋਡ ਕੀ ਨੀਲੋਫਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਨੂੰ ਆਲੋਚਕਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਸਲਾਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="arydigital_hina" /> ਦਿਲਪਜ਼ੀਰ ਥੀਏਟਰ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਥੀਏਟਰ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ ਪਰਫਾਰਮਿੰਗ ਆਰਟਸ 'ਦਿਲ ਕਾ ਕੀ ਰੰਗ ਕਰੂੰ' ਹੈ।<ref name="tribune_hina" /> == ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ == === ਅਭਿਨੇਤਰੀ === {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! ਸਾਲ ! ਸੀਰੀਅਲ ! ਭੂਮਿਕਾ ! ਚੈਨਲ |- | 2006 | Burns Road Ki Nilofar | Saeeda | ਆਰੀ ਡਿਜੀਟਲ |- | 2008 | Yeh Zindagi Hai | Hajira | ਜੀਓ ਟੀਵੀ |- | 2009–ਵਰਤਮਾਨ | Bulbulay | Mumtaz a.k.a. Momo | ਆਰੀ ਡਿਜੀਟਲ |- | 2009 | ਅਨੰਦਾਤਾ<ref>{{Cite web|url=http://www.7thsky.biz/current/prg017_Andata_main.html|title=Andata 2009|publisher=7th Sky ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ|access-date=2017-03-25|archive-date=2016-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924032527/http://www.7thsky.biz/current/prg017_Andata_main.html|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160924032527/http://www.7thsky.biz/current/prg017_Andata_main.html |date=2016-09-24 }}</ref> | Indus TV |- | rowspan="2" |2010 | Ronaq Jahan Ka Nafsiyati Gharana<ref>{{Cite web|url=http://7thsky.biz/current/prg025_Rjkng_main.html|title=2010 Ronaq Jahan Ka Nafsiyati Gharana|publisher=7th Sky ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ|access-date=2017-03-25|archive-date=2017-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20170410215413/http://7thsky.biz/current/prg025_Rjkng_main.html|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170410215413/http://7thsky.biz/current/prg025_Rjkng_main.html |date=2017-04-10 }}</ref> (Telefilm) |- | Rang<ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/859384/telefilm-no-laughing-matter|title=Telefilm: No laughing matter|publisher=Dawn}}</ref>(Telefilm) |- | rowspan="2" |2011 | Ladies Park | Kulsoom | ਜੀਓ ਟੀਵੀ |- | Tum Ho Ke Chup | Saazein Bibi | ਜੀਓ ਟੀਵੀ |- | rowspan="5" |2012 | Annie Ki Ayegi Baraat | Bilo Farry Dharallah | ਜੀਓ ਟੀਵੀ |- | Quddusi Sahab Ki Bewah | Shakooran (*played multiple roles) | ਆਰੀ ਡਿਜੀਟਲ |- | Mohabbat Jaye Bhar Mein | Neeli's Mother | [[ਹਮ ਟੀਵੀ]] |- | Fun Khana | ਹਮ ਟੀਵੀ |- | [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦਾਜ ਪ੍ਰਥਾ|Jahez]]<ref>{{Cite web|url=http://www.abentertainment.tv/drama-53-jahez|title=Jahez|publisher=A&B Productions|access-date=2017-03-25|archive-date=2018-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180204001208/http://www.abentertainment.tv/drama-53-jahez|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180204001208/http://www.abentertainment.tv/drama-53-jahez |date=2018-02-04 }}</ref> | ਜੀਓ ਟੀਵੀ |- | 2013 | Tare Ankboot | ਜੀਓ ਟੀਵੀ |- | 2014 | Mitthu Aur Aapa<ref>{{Cite web|url=http://www.hum.tv/mitthu-aur-aapa//|title=Mitthu Aur Aapa|publisher=Hum TV|access-date=2017-03-25|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009062107/http://www.hum.tv/mitthu-aur-aapa/|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161009062107/http://www.hum.tv/mitthu-aur-aapa/ |date=2016-10-09 }}</ref> | Mitthu | Hum TV |- | rowspan="2" |2015 | Googly Mohalla | Naheed | PTV |- | Khatoon Manzi{{Cite web|url=http://www.arydigital.tv/demo/khatoon-manzil-exclusive-ary-digital-drama/|title=Khatoon Manzil – Exclusive ਆਰੀ ਡਿਜੀਟਲ Drama|publisher=ਆਰੀ ਡਿਜੀਟਲ}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | ਆਰੀ ਡਿਜੀਟਲ |- | rowspan="4" |2016 | Iss Khamoshi Ka Matlab | ਜੀਓ ਟੀਵੀ |- | Hina Dilpazir Ki Gudgudee (Telefilm) | Dolly Phuppo | TVOne Global |- |Hum Sab Ajeeb Se Hain |Bahtreen |Aaj ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ |- | Jab Tak Ishq Nahi Hota<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Ua9YuXwZwMA|title=Jab Tak Ishq Nahin Hota - OST - Express ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ|date=Jul 23, 2016|publisher=[[Express ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ]]}}</ref> | Fazeelat | Express ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ |- |} === ਪੇਸ਼ਕਾਰ === {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! ਸਾਲ ! ਸੀਰੀਅਲ ! ਭੂਮਿਕਾ ! ਚੈਨਲ |- | 2015-2016 | Dilpazeer ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ<ref>{{Cite web|url=http://www.arydigital.tv/videos/dilpazeer-show-1st-november-2015/|title=Dilpazeer Show|publisher=ਆਰੀ ਡਿਜੀਟਲ|access-date=2017-03-25|archive-date=2016-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160808092656/http://www.arydigital.tv/videos/dilpazeer-show-1st-november-2015/|url-status=dead}}</ref> | ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਨੂੰ | ਪੀਸ ਟੀ |} === ਡਾਇਰੈਕਟਰ === {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! ਸਾਲ ! ਸੀਰੀਅਲ ! ਚੈਨਲ |- |2016 | ਹਿਨਾ Dilpazir ਕੀ Gudgudee<ref>{{Cite web|url=http://dailytimes.com.pk/life--style/10-Sep-16/hina-dilpazeer-to-make-directorial-debut|title=Hina Dilpazeer to make directorial debut|publisher=Daily Times}}</ref> | TVOne ਗਲੋਬਲ |} == ਫ਼ਿਲਮਾਂ == {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! ਸਾਲ ! ਸਿਰਲੇਖ ! ਭੂਮਿਕਾ ! ਸੂਚਨਾ |- | 2016 | Jeewan Hathi | ਨਤਾਸ਼ਾ | ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਫਿਲਮ |- |2017 |Shaan-e-Ishq |Mehwish ਦੇ ਮਾਤਾ |ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਫਿਲਮ |} == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ == {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;" ! ਸਾਲ ! ਪੁਰਸਕਾਰ ! ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੰਮ ! ਸ਼੍ਰੇਣੀ ! ਨਤੀਜਾ |- | rowspan="1" | 2008 | Kara ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ | ਬਰਨ ਰੋਡ ਕੀ Nilofar | ਵਧੀਆ ਔਰਤ ਅਭਿਨੇਤਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਭੂਮਿਕਾ | {{Win}} |- | rowspan="1" | 2012 | Lux ਸ਼ੈਲੀ ਅਵਾਰਡ | ਤੁਮ ਹੋ Chup Ke | ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਵਧੀਆ ਟੀਵੀ ਅਦਾਕਾਰਾ | {{Nominated}} |- | rowspan="1" | 2012 | ਹਮ ਅਵਾਰਡ | Mohabbat Jaye Bhar Mein | ਹਮ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਵਧੀਆ ਸਹਾਇਤਾ ਅਭਿਨੇਤਰੀ | {{Nominated}} |- | rowspan="1" | 2013 | Lux ਸ਼ੈਲੀ ਅਵਾਰਡ | Quddusi Sahab ਕੀ Bewah | ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਵਧੀਆ ਟੀਵੀ ਅਦਾਕਾਰਾ<ref>{{Cite web|url=http://tribune.com.pk/story/550204/lsa-and-the-nominees-are-tv-nominations/|title=LSA: And the nominees are...: TV nominations|publisher=The Express Tribune}}</ref> | {{Nominated}} |} == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1969]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਰਾਚੀ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] 6eohvcz5veystn49v37b5wpeuu9u0ge 0 96673 845418 767676 2026-09-01T10:48:03Z Kuldeepburjbhalaike 18176 added [[Category:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] using [[WP:HC|HotCat]] 845418 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Tarsem.jpg|thumb|ਤਰਸੇਮ ਦੀ ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਜਬਲਪੁਰ (ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਵਿਖੇ ਖਿੱਚੀ ਗਈ।]] '''ਤਰਸੇਮ''' [[ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਰਨਾਲਾ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ, ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਵੱਲੋਂ ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ ਪੁਰਸਕਾਰ-2018 ਨਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਇੱਕ [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਕਵੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਵੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਮਿਲ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।<ref>[https://www.punjabitribuneonline.com/2018/06/%E0%A8%97%E0%A9%81%E0%A8%B0%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80%E0%A8%A4-%E0%A8%B8%E0%A8%B9%E0%A8%9C%E0%A9%80-%E0%A8%A8%E0%A9%82%E0%A9%B0-%E0%A8%AF%E0%A9%81%E0%A8%B5%E0%A8%BE-%E0%A8%B2%E0%A9%87/ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਹਜੀ ਨੂੰ ਯੁਵਾ ਲੇਖਕ ਤੇ ਤਰਸੇਮ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ ਐਵਾਰਡ, 23 ਜੂਨ 2018]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਉਹਦੀਆਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਮੌਲਿਕ, ਸੰਪਾਦਿਤ, ਅਨੁਵਾਦਿਤ ਤੇ ਬਾਲ-ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਚਾਲੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ==ਰਚਨਾਵਾਂ== ===ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ=== *''ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਗ਼ੁਫ਼ਤਗੂ 'ਚ ਨੇ '' *''ਜੰਗਲ ਦੀ ਰਾਣੀ'' *''ਕਮਰਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਬੈਠਾ ਘਰ'' ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] 7a6q7kvr29hop59gha10lzi3lzcgeof 0 105295 845405 534383 2026-09-01T10:13:15Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਦਾ ਡਾੲਿੰਗ ਸਵਾਨ]] ਨੂੰ [[ਦਾ ਡਾਇੰਗ ਸਵਾਨ]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 534383 wikitext text/x-wiki '''''ਦਾ ਡਾਇੰਗ ਸਵਾਨ '''''(ਅਸਲ ਵਿੱਚ ''ਦਾ ਸਵਾਨ'') ਇਕ ਇਕ-ਪਾਤਰੀ ਨਾਟਕ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫਰ ਮਿਖਾਈਲ ਫੋਕਾਈਨ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਦੀਆਂ 4000 ਦੇ ਕਰੀਬ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਇਸ ਲਘੂ-ਗੀਤ ਜਾਂ ਬਾਲਡ ਇਕ ਹੰਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜੋ ਹੁਣ ਮਰ ਰਿਹਾ ਹੈ == ਪਿਛੋਕੜ == ਲੰਡਨ ਟੈਨਿਸਨ ਦੀ ਕਵਿਤਾ "ਦ ਮਾਊਂਸ ਹਵਾਨ", ਜੋ ਅੰਨਾ ਪਾਵਲੋਵਾ (ਜੋ ਕਿ ਮਰੀਨੀਸਕੀ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਲਿਟੀ ਬਣ ਗਈ ਸੀ) ਨੇ ਜਨਤਕ ਪਾਰਕਾਂ ਅਤੇ ਅਲਫਰੇਡ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮਿਸ਼ੇਲ ਫੋਕੀਨੇ ਨੇ 1905 ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਲਈ ਇਕੋ ਸੋਲੋ ਨਾਟਕ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ. ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਮਾਰੀੰਸਕੀ ਓਪੇਰਾ ਦੇ ਮੇਅਰ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਤਸਵੀਰ ਫੋਕਿਨ ਨੇ ਸੇਂਟ-ਸੈੱਨਸ ਦੇ ਸੈਲੋ ਸਿੰਗਲ, ਲੀ ਸਾਈਗਨ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਫੋਕਿਨ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਦੇ ਪਿਆਨੋ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਮੰਜਿਲ ਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਸੀ) ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪਾਵਲੋਵਾ ਨੇ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ. ਇੱਕ ਰਿਹਰਸਲ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਛੋਟਾ ਨਾਚ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ{{Sfn|Balanchine|Mason|1975}} ਫੋਕਾਈਨ ਬਾਰੇ ਡਾਂਸ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ (ਅਗਸਤ 1931):{{Cquote|ਛੋਟੇ ਕੰਮ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਹੈ, [...] ਫਿਰ ਇਹ 'ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ' ਸੀ, ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਵਿਚਲੇ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਪੁਰਾਣੇ ਨਾਚ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਵਿਕਸਿਤ ਤਕਨੀਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਨਾਚ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੈ. ਇਹ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਨਾਚ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਅੰਗਾਂ ਦਾ. ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਪਰ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕਰਦਾ ਹੈ..{{sfn|Balanchine|Mason|1975|pp=137–138}}}} 1934 ਵਿੱਚ, ਫੋਕੀਨ ਨੇ ਬਾਲੇਟੋਮੇਨਿਆ ਦੇ ਲੇਖਕ ਅਰਨੋਲਡ ਹਾਸਕੈਲ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: {{Cquote|ਛੋਟੇ ਕੰਮ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਹੈ, [...] ਫਿਰ ਇਹ 'ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ' ਸੀ, ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਵਿਚਲੇ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਪੁਰਾਣੇ ਨਾਚ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਵਿਕਸਿਤ ਤਕਨੀਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਨਾਚ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੈ. ਇਹ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਨਾਚ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਅੰਗਾਂ ਦਾ. ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਪਰ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕਰਦਾ ਹੈ..{{sfn||Balanchine|Mason|1975|p=138}}}} ==ਸਾਰ== {{listen|filename=JOHN MICHEL CELLO-SAINT SAENS CARNIVAL OF ANIMALS THE SWAN.ogg|title=''Le cygne''|description=(from [[The Carnival of the Animals|''Le Carnaval des Animaux'']]) Performed by John Mitchel|format=[[Ogg]]}} ਫ੍ਰੈਂਚ ਦੀ ਇੱਕ ਆਲੋਚਕ ਆਂਡਰੇ ਲੇਵਿਨਸਨ ਨੇ ਕਵਿਤਾ ਬਾਲੇ ਲਿਖਦਿਆਂ ਕਿਹਾ: ਹਥਿਆਰ ਟਿਪਟੋਈ ਤੇ ਲਟਕੇ, ਉਹ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇਸ ਪੜਾਅ 'ਤੇ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ. ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਹ ਉਭਰੀ ਹੈ, ਦੀ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਤੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਪਲ ਹੋਰ ਵੱਧ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਰੂਹ ਨਾਲ ਸਪੇਸ ਦੀ ਛੱਤਰੀ ਨੂੰ ਉਡਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰੁਖ ਵੱਲ ਝੁਕਾਅ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ. ਤਨਾਅ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਆਰਾਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਥਿਆਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦਰਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ. ਫਿਰ ਸਟੇਜ-ਲੇਗ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ ਅਨਿਯਮਿਤ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ ਨਾਲ ਹੰਝੂ ਦੀ ਸਤਰ ਵਾਂਗ ਰਵਾਨਾ ਹੋਵੋ- ਇੱਕ ਸੱਜੇ ਪੈਰ ਦੇ ਸੱਜੇ-ਗਲੋਡਿੰਗ ਮੋਡੀ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਖੱਬੇ ਗੋਡੇ ਤੇ ਡੁੱਬਦੀ ਹੈ-ਏਰੀਅਲ ਪ੍ਰਾਣੀ ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੇ ਬੰਧਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ; ਅਤੇ ਉਥੇ, ਦਰਦ ਦੁਆਰਾ ਤਬਦੀਲੀਆਂ, ਉਹ ਮਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ{{sfn||Balanchine|Mason|1975|p=138}} ==ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ== ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ, 22 ਦਸੰਬਰ 1905 ਨੂੰ ਨੋਬਲਮਾਨਜ਼ ਹਾਲ, ਰੂਸ,{{sfn|''Oxford Dictionary of Dance''}} ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਵਿੱਚ ਪਾਵਲੋਵਾ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ{{sfn|Balanchine|Mason|1975|p=137}} ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 18 ਮਈ ਨੂੰ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੇ ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਨ ਓਪੇਰਾ ਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ. ਮਾਰਚ 1910 ਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਂਸ ਅਦਾਕਾਰ ਅਤੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਕਾਰਲ ਵੈਨ ਵੇਚੇਂਨ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਬੈਲੇ "[ਪਾਵਲੋਵਾ] ਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਨਮੂਨਾ ਸੀ ਜੋ ਉਸਨੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ.{{sfn|McCauley|1997|p=156}} ਪਾਵਲੋਵਾ ਨੇ ਇਸ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ 4000 ਵਾਰ, ਦ ਹੇਗ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਸੀ, "ਮੇਰੀ ਹੰਸ ਕਾਮੇ ਤਿਆਰ ਕਰੋ."{{sfn|McCauley|1997|p=156}}{{sfn|Gerskovic|2005|p=62}} ਫੋਕੀਨ ਦੀ ਪੋਤੀ ਇਜ਼ਾਬੈੱਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬੈਲੇ ਨੇ ਡਾਂਸਰ 'ਤੇ "ਤਕਨੀਕੀ ਤਕਨੀਕੀ ਮੰਗਾਂ" ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ ਪਰ ਇਹ "ਬਹੁਤ ਕਲਾਤਮਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਸੰਕੇਤ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ" ਜੋ " ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ. " ਉਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਉਸਦੇ ਦਾਦੇ ਦੀ ਮੂਲ ਧਾਰਨਾ ਤੋਂ ਕਾਫੀ ਵੱਖਰੀ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਸਵੈਨ ਲੇਕ - "ਮੌਤ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ' ਓਡੇਟ 'ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਬੈਲੇ ਇੱਕ ਬੈਰਰਿਨਾ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੰਸ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੌਤ ਬਾਰੇ, ਹੰਸ ਲਈ ਬਸ ਇੱਕ ਅਲੰਕਾਰ ਹੈ. ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist|30em}} t5v3sq4435w4um3o7zeo5oq8qkcxen1 0 106626 845351 699855 2026-08-31T12:06:27Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 845351 wikitext text/x-wiki {{Infobox architect|honorific-prefix=|name=<small>ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਸੈਨੇਟਰ</small><br />ਰੇਨਜ਼ੋ ਪਿਆਨੋ<br />|honorific-suffix=|image=Piano, Renzo.png|caption=|nationality=ਇਤਾਲਵੀ|alma_mater=Politecnico di Milano|birth_date={{birth date and age|1937|9|14|df=y}}|birth_place=[[ਜਨੋਆ]], ਇਟਲੀ|death_date=|death_place=|significant_buildings=ਕਨਸਾਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ<br />ਸੈਂਟਰ ਜੌਰਜ ਪਾਮਪੀਡੌ<br />ਪਾਰਕ ਆਫ ਮਿਊਜ਼ਿਕ<br />ਸ਼ਾਰਡ ਲੰਡਨ ਬ੍ਰਿਜ<br />ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਬਿਲਡਿੰਗ<br />ਵਿਟਨੀ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ ਅਮਰੀਕਨ ਆਰਟ ਕਲਾ ਦਾ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਕਾਉਂਟੀ ਅਜਾਇਬਘਰ|significant_projects=|awards=ਪ੍ਰਿਟਜ਼ਕਰ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਪੁਰਸਕਾਰ<br />RIBA ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ<br />ਸੋਨਿੰਗ ਇਨਾਮ<br />AIA ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ<br />ਕਿਓਟੋ ਇਨਾਮ}} '''ਰੇਨਜ਼ੋ ਪਿਆਨੋ''', ਓਮਰੀ, ਓਐਮਸੀਏ (ਇਟਾਲੀਅਨ: [ਰਾਂਤਸੋ ਪਾਜਾ ]; ਜਨਮ 14 ਸਤੰਬਰ 1937) ਇੱਕ ਇਟਾਲੀਅਨ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਅਤੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿਚ ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਸੈਂਟਰ ਜੌਰਜ ਪਾਮਪੀਡੌ (ਰਿਚਰਡ ਰੋਜਰਜ਼, 1977), ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਰਡ (2012) ਅਤੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ (2015) ਵਿੱਚ ਵਿਟਨੀ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ਼ ਅਮਰੀਕੀ ਆਰਟ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1998 ਵਿਚ ਪ੍ਰਿਜ਼ਕਰ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਇਮਾਰਤਾਂ == ਪਿਆਨੋ ਦਾ ਜਨਮ ਇਟਲੀ ਦੇ ਜੇਨੋਆ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ,<ref>{{Cite web|url=http://www.inexhibit.com/architects-artists/renzo-piano/|title=Renzo Piano|website=Inexhibit.com|publisher=Inexhibit|access-date=12 August 2016}}</ref> ਜੋ ਬਿਲਡਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਾ ਨੇ ਇੱਕ ਚਰਮਾਨੀ ਉਦਯੋਗ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਕਾਰਲੋ ਪਿਆਨੋ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਫ਼ਰੈਟੀਲੀ ਪਿਆਨੋ ਫਰਮ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਫਰਮ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ II ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਘਰ ਅਤੇ ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਸਮੱਗਰੀ ਵੇਚ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਸੰਨਿਆਸ ਤੋਂ ਸੰਨਿਆਸ ਲਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਰੇਂਜ਼ੋ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਇਰਮਾਨੋ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜੋ ਜੇਨੋਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮਿਲਨ ਪਾਲੀਟੈਕਨਿਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਰੈਨਜ਼ੋ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ।ਉਸਨੇ ਮਿਊਜ਼ੂਲਰ ਤਾਲਮੇਲ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਜਿਊਨ ਮੌਡੂਲੇਅਰ) ਬਾਰੇ ਜੂਜ਼ੇਪੇ ਸੀਰੀਬੀਨੀ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਖੋਜ ਦੇ ਨਾਲ 1964 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ <ref name="opcir">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=BR9PAQAAQBAJ&pg=PA15&lpg=PA15&dq=renzo+piano+ciribini&source=bl&ots=oA1ioupLZp&sig=riCjYeCLYi7v7Us-aDoWIx6rS28&hl=it&sa=X&ei=TmYHU9LEHqu_ygPbp4DwCg&ved=0CFoQ6AEwCg#v=snippet&q=renzo%20piano%20&f=false|title=L'opera di Giuseppe Ciribini|last=Bosia|first=Daniela|publisher=Franco Angelo|year=2013|location=Milan|pages=15|access-date=2014-02-21}}</ref> ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਹਲਕੇ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਆਸਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="itnewsonline.com">{{cite news|url=http://www.itnewsonline.com/showprnstory.php?storyid=31504|title=Renzo Piano: Environmentally Progressive Concept Design for Athens' Modern Urban Icon, The Stavros Niarchos Foundation Cultural Center (SNFCC)|date=2009-01-27|accessdate=2009-02-09|archive-date=2011-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20110713070316/http://www.itnewsonline.com/showprnstory.php?storyid=31504|url-status=dead}}</ref> == ਪੌਂਪੀਡੂ ਸੈਂਟਰ ਅਤੇ ਮੁਢਲੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ (1971-19 77) == <gallery mode="packed" heights="200px"> |ਪੈਰਿਸ (1971–1977) File:Centre Georges-Pompidou from Notre-Dame de Paris 2011.jpg|ਪੋਮਪੀਡੋਉ ਕੇਂਦਰ File:MenilCollection.jpg|ਹਾਊਸਟਨ, ਟੈਕਸਸ ਵਿੱਚ ਮੇਨਿਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ (1982–87) File:Houston Menil Collection.jpg|ਮੇਨਿਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਸਨਸਕ੍ਰੀਨਸ (1982–87) File:La Pinacothèque Giovanni et Marella Agnelli au Lingotto (Turin) (2861118854).jpg|Lingotto ਫੈਕਟਰੀ ਦੇ ਉੱਤੇ Agnelli ਕਲਾ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ (2003) </gallery> == ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == 1998 ਵਿਚ, ਪਿਆਨੋ ਪ੍ਰਿਟਕਕਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤ ਗਿਆ, ਅਕਸਰ ਇਸਨੂੰ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੇ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="eightyeight">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/1988/05/29/arts/architecture-view-what-pritzker-winners-tell-us-about-the-prize.html|title=Architecture View; What Pritzker Winners Tell Us About the Prize|last=Goldberger|first=Paul|date=May 28, 1988|website=The New York Times|access-date=June 26, 2009}}</ref> ਜੂਰੀ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਪਿਆਨੋ ਤੋਂ ਮਿਕੇਐਂਜਲੋਲੋ ਅਤੇ ਦਾ ਵਿੰਚੀ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ "ਆਧੁਨਿਕ ਅਤੇ ਪੋਸਟ-ਮੈਡੀਸਨ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ।"<ref>[http://www.pritzkerprize.com/1998/jury 1998 Pritzker Prize jury citation for Renzo Piano]</ref> 2006 ਵਿੱਚ, ਪਿਆਨੋ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ 100 ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1975813_1975838_1976210,00.html|title=The 2006 Time 100|date=8 May 2006|work=Time|access-date=12 ਮਈ 2018|archive-date=23 ਅਗਸਤ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130823144910/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1975813_1975838_1976210,00.html|dead-url=yes}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਕਲਾ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ" ਵਰਗ ਵਿਚ 10 ਵਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਅਕਤੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। 18 ਮਾਰਚ 2008 ਨੂੰ ਉਹ ਸਾਰਜੇਵੋ, ਬੋਸਨੀਆ ਅਤੇ ਹਰਜ਼ੇਗੋਵਿਨਾ ਦਾ ਆਨਰੇਰੀ ਨਾਗਰਿਕ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://www.sarajevo-x.com/clanak/080318044|title=Renzo Piano počasni građanin Sarajeva – Klix.ba|date=2008-03-18|publisher=Sarajevo-x.com|access-date=2012-10-17}}</ref> ਅਗਸਤ 2013 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਤਾਲਵੀ ਸੈਨੇਟ ਵਿੱਚ ਲਾਈਫ ਲਈ ਸੈਨੇਟਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਜੌਰਜਿਓ ਨੈਪੋਲਿਟਾਨੋ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref name="www.quirinale.it">{{cite news|url=http://www.quirinale.it/elementi/Continua.aspx?tipo=Notizia&key=38095|title=Il Presidente Napolitano nomina Abbado, Cattaneo, Piano e Rubbia senatori a vita|date=2013-08-30|accessdate=2013-08-30}}</ref> == ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਪਿਆਨੋ ਨੇ ਰੈਨਜ਼ੋ ਪਿਆਨੋ ਬਿਲਡਿੰਗ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ (1981). 2017 ਵਿਚ ਪੈਰਿਸ, ਜੇਨੋਆ ਅਤੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿਚਲੇ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਸੌ ਪੰਜਾਹ ਸਾਥੀ ਸਨ। 2004 ਵਿਚ, ਉਹ ਆਰੰਕਸਟ੍ਰਕਚਰਲ ਪੇਸ਼ੇ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਰੈਨਜ਼ੋ ਪਿਆਨੋ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦਾ ਮੁਖੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਜੂਨ 2008 ਤੋਂ ਹੈੱਡ ਕੁਆਰਟਰ, ਜੇਨੋਆ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੁੰਟਾ ਨੈਵ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਉਸ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦਫਤਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸਹਿ-ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪਿਆਨੋ ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਮਿਲਲੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਕਾਰਲੋ, ਮੈਟੋ, ਲਿਯਾ ਅਤੇ ਜੋਰਜੀਓ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। {{Sfn|Jodidio|2016}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1937]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 8555z2p0n1empbcen2xg2jvyxhcmghl 0 114564 845369 845212 2026-08-31T20:38:05Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 845369 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:KHALSA.JPG|thumb|ਖੰਡਾ ਮਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ]] '''ਸਿੱਖ''', ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਇਸ ਤਰਾਂ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ: '''ਸਿਖ''') ਉਸ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਜੋ [[ਸਿੱਖੀ]], 15ਵੀਂ ਸਦੀ 'ਚ ਉੱਤਰ [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ]] ਦੇ [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ]] ਵਿਖੇ ਆਗਾਜ਼ ਹੋਏ ਇੱਕ ਰੱਬ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ [[ਧਰਮ]] ਅਤੇ [[ਕੌਮ|ਕੌਮੀ]] ਫ਼ਲਸਫੇ ਵਿੱਚ ਯਕੀਨ ਰੱਖਦਾ। ਸਿੱਖ ਸ਼ਬਦ [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਦੇ ਸ਼ਬਦ शिष्य (ਸਿਸ਼ਯਾ: ਵਿਦਿਆਰਥੀ) ਜਾਂ शिक्ष (ਸਿਖਸ਼ਾ: ਸਿੱਖਿਆ) ਦਾ ਤਦਭਵ ਰੂਪ ਹੈ। == [[ਸਿੱਖ]] ਧਰਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ == * '''[[ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ]]''' (1464-1518) ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ (ਅਧਿਆਪਕ) ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਸੀ। ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲੀ ਸੀ. * '''[[ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ]]''' (1494-1629)<ref>{{Cite web|url=http://www.sikh-heritage.co.uk/personalities/baba%20srichand/babasrichand.htm|title=Untitled Document|publisher=|access-date=2 April 2016}}</ref> [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ]] ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਦੁਆਰਾ ਉਭਾਰਿਆ ਸੀ. ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਇੱਕ ਯੋਗੀ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ [[ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ]] ਵਿਖੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਮੰਦਰ ਬਣਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ [[ਉਦਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾ|ਉਦਾਸੀ]] ਸੰੰਪਰਦਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ [[ਉਦਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾ|ਜੋਨੇਕ]] ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਣ ਲਈ ਦੂਰ ਅਤੇ ਦੂਰ ਸਫ਼ਰ ਕੀਤਾ। * '''[[ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ]]''' ('''[[ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ|ਮਾਤਾ]]''' ਖ਼ੀਵੀ) (1506-1582) ਸਿਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਇੱਕ ਔਰਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ. ਉਹ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਇੱਕ ਮੁਫ਼ਤ ਰਸੋਈ ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੇਵਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ. ਕੇਵਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੰਭਵ ਸਮੱਗਰੀ ਵਰਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ. ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਾਹੁਣਚਾਰੀ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਨਕਲ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਬਣ ਗਈ ਹੈ. ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਭਾਅ, ਕੁਸ਼ਲ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ. * '''[[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ|ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ]]''' (6 ਅਕਤੂਬਰ 1506 - 8 ਸਤੰਬਰ 1631) ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਚੇਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ. ਉਹ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲੀ ਜੀਵਨ ਜਿਊਂਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਤਕ, ਪੰਜ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰੁਤਾ ਪਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਰਸਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ. ਬਾਬਾ ਬੁੱਢੇ ਨੇ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਮਾਰਸ਼ਲ ਆਰਟਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਲਈ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਵਜੋਂ ਸਿਖਿਅਤ ਕੀਤਾ. * '''[[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]]''' ('''[[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]]''') (1551-1637) [[ਸਿੱਖ]] [[ਧਰਮ]] ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਹਿਤਿਕ ਹਸਤੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ [[ਧਰਮ|ਹੈ]] . ਉਹ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ|ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ]] ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਕਵੀ ਅਤੇ ਲਿਖਾਰੀ ਸਨ. ਉਹ ਇੱਕ ਯੋਗ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੂਰਨ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੀ . ਭਾਰਤੀ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਸ਼ੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ. * '''[[ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ]]''' (1624-1705) ਨੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ|ਬਾਬਾ ਬਕਾਲੇ]] ਵਿੱਚ ਨੌਂਵੇਂ ਗੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ. ਉਸਨੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਠਾਇਆ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੋਤਰੇ, ਬਾਬਾ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ [[ਸਰਹਿੰਦ|ਸਿਰਹਿੰਦ-ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ]] ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਸ ਹੋਏ. * '''[[ਮਾਈ ਭਾਗੋ]]''' ('''[[ਮਾਈ ਭਾਗੋ|ਮਾਈ]]''' ਭਗੋ)<ref>{{Cite web|url=http://www.sikh-history.com/sikhhist/warriors/bhago.html|title=Great Sikh Warriors|publisher=|access-date=2 April 2016|archive-date=20 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160320221721/http://www.sikh-history.com/sikhhist/warriors/bhago.html|dead-url=yes}}</ref> ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ. ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਘੋੜੇ ਦੀ ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧਿਤ ਆਪਣੇ ਸਿਰ-ਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਫੌਜ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ. ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਕੱਟੜ ਸਿੱਖ, 1705 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲਈ ਲੜਨ ਲਈ ਅਨੰਦਪੁਰ ਗਏ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕੁਝ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲਤ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ. ਉਸ ਨੇ ਰਬੜਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਮਨਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਮਾਫੀ ਮੰਗੀ. ਉਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੁਕਤਸਰ (ਖਿਦ੍ਰਨਾ) ਪੰਜਾਬ ਵਿਖੇ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕੋਲ ਲੈ ਲਿਆ. ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ-ਰੱਖਿਅਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਪੁਰਸ਼ ਕੱਪੜੇ ਵਿੱਚ ਰੁਕੇ. ਗੁਰੂ ਗੋਵਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ 1708 ਵਿੱਚ ਨੰਦੇੜ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਦੱਖਣ ਰਿਟਾਇਰ ਅੱਗੇ. ਉਹ ਜਿਨਾਵੜਾ ਵਿੱਚ ਵਸ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ, ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ, ਉਹ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਜੀਉਂਦੀ ਰਹੀ. * '''[[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]]''' (1644-1738) 18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਸਨ. ਉਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਾ ਬਚਪਨ ਦਾ ਸਾਥੀ ਸੀ ਅਤੇ ਮਾਰਚ 1699 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਸਹੁੰਆਂ ਲੈ ਲਈਆਂ ਸਨ. ਇਸ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰਮੰਦਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਭੇਜਿਆ, ਜੋ ਕਿ 1696 ਤੋਂ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਨਹੀਂ ਸਨ. ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਦੇ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ. ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਕੇ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਿੱਖ ਅਰਦਾਸ (ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ) ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ. * '''[[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]]''' (1780-1839) ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਨੇਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਉੱਤੇ 19 ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ ਸੀ. ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਨੇ ਸੁਧਾਰਾਂ, ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ, ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਆਮ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ. ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਿਮ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ. ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਪੁਨਰਜਾਤਪੁਣੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹਰਿਮੰਦਿਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ, ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਨੰਦੇੜ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ. ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ੇਰ-ਇ-ਪੰਜਾਬ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਜਾਂ "ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸ਼ੇਰ". * '''[[ਭਗਤ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ]]''' ('''[[ਭਗਤ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ|ਭਗਤ ਪੂਰਨ]]''' ਸਿੰਘ) (1904-1992) ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਦੂਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕ੍ਰਿਤ, ਇੱਕ ਨਿਪੁੰਨ ਵਾਤਾਵਰਣਵਾਦੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਨਿਰਸੁਆਰਥ ਸੇਵਾ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੀ. ਉਹ ਆਲ ਇੰਡੀਆ [[ਪਿੰਗਲਵਾੜਾ]] ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸਨ ਜੋ ਗਰੀਬਾਂ, ਦੱਬੇ ਕੁਚਲੇ ਹੋਏ, ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਪਾਹਜ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ. * '''[[ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਯੋਗੀ|ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ]]''' (1929-2004) ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰਾਹੀਂ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ. ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇੰਟਰਫੇਥ ਵਰਕ ਵਿੱਚ 1970 ਅਤੇ 80 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੋਪਾਂ ਅਤੇ ਆਰਚਬਿਸ਼ਪਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ. ਕਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਧਰਮ ਮੰਨਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਟਕਰਾਅ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਦੌੜ ਵਜੋਂ ਹੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref><div> ਵਰਨੇ ਏ. ਦੁਸੇਬੇਰੀ (1999). "'ਨੈਸ਼ਨ' ਜਾਂ 'ਵਰਲਡ ਧਰਮ'? ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਨੇਰੀਟਿਟੀਜ਼: ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ ਵਿਚ: ਇਕਸਾਰਤਾ ਅਤੇ ਬਦਲਾਅ. ਪਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਐਨ. ਜੇਰਾਲਡ ਬੈਰੀਅਰ, ਸੰਪਾਦਕ. ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਮਨੋਹਰ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼ ਪੰਨੇ 127-139; ਪਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ (2013) "Twenty-first Century: ਸਿੱਖ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੈਰਾਡੀਗਮ ਸ਼ਿਫਟ ਵਿੱਚ" ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਦੁਬਾਰਾ ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ "ਦੱਖਣ ਏਸ਼ੀਅਨ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਪੁਨਰ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ. ਪਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਈਕਲ ਹਵਾ, ਸੰਪਾਦਕ. ਲੀਡੇਨ, ਨੀਦਰਲੈਂਡ: ਬ੍ਰੈਲ ਐਨ.ਵੀ. ਪੀ. 43; ਓਪਨਿੰਦਰਜੀਤ ਕੌਰ ਤੱਖਰ (2005). ਸਿਖ ਪਛਾਣ: ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ. ਏਲਡਰਸ਼ੌਟ, ਇੰਗਲੈਂਡ: ਐਸਗੇਟ ਪਬਲਿਸ਼ਿੰਗ ਲਿਮਿਟੇਡ. ਸਫ਼ੇ 172-77 </div></ref> == ਸ਼ਹੀਦ == * [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ|ਗੁਰੂ ਅਰਜੁਨ]] ਲਾਹੌਰ, 1606 *[[ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ]] ਦਿੱਲੀ, 1675 * [[ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ]] ਦਿੱਲੀ, 1675 *[[ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ]] ਦਿੱਲੀ, 1675 * [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ]] ਦਿੱਲੀ, 1675 * ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ|ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ]] ਸਰਹਿੰਦ, 1705 * ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ|ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ]] ਸਿਰਹਿੰਦ, 1705 * [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1738 * [[ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ]] ਲਾਹੌਰ, 1745 * [[ਫੌਜਾ ਸਿੰਘ (ਸਿੱਖ ਆਗੂ)|ਫੌਜਾ ਸਿੰਘ]] ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1 9 7 9 == ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਸਖਸ਼ੀਅਤਾਂ == * [[ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ|ਭਾਈ ਕਨ੍ਹਈਆ]] * [[ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ]] *[[ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ]] * [[ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ]] * [[ਭਾਈ ਮੁਹਕਮ ਸਿੰਘ|ਭਾਈ ਮੋਹਕਮ ਸਿੰਘ]] *[[ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ]] * [[ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ]] * [[ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨਾਰੰਗਵਾਲ|ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ]] * [[ਬਾਬਾਜੀ ਸਿੰਘ|ਬਾਬਾ ਜੀ ਸਿੰਘ]] == [[ਗੁਰਬਾਣੀ|ਗੁਰਬਾਨੀ]] ਕੀਰਤਨ == *[[ਭਾਈ ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ]] [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ|ਹਰਿਮੰਦਿਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਸਿੱਖ ਕੀਰਤਨ ਦੇ ਕਰਤਾ ਸਨ *[[ਸਿੰਘ ਕੌਰ]] ਨੇ ਸਿੱਖ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਨਿਊ ਏਜ ਯੁੱਗ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰ ਨੂੰ ਭੇਂਟ ਕੀਤਾ * [[ਸਨਾਤਮ ਕੌਰ]] ਨੇ ਸਿੱਖ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਨਿਊ ਯੁੱਗ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ == ਮਨੋਰੰਜਨ == === ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਨੇਮਾ === ਸਿੱਧੂ ਮੂਸੇਆਲਾ * [[ਅਮਿਤੋਜ ਮਾਨ]] * [[ਸੋਨੀਆ ਆਨੰਦ]] * [[ਐਮੀ ਵਿਰਕ]] * [[ਅਮਰਿੰਦਰ ਗਿੱਲ]] * [[ਅਨੁਰਾਗ ਸਿੰਘ (ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ)|ਅਨੁਰਾਗ ਸਿੰਘ]] * [[ਬੱਬੂ ਮਾਨ]] * [[ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਿਓ]] * [[ਬੀਨੂ ਢਿੱਲੋਂ]] * [[ਦਿਲਜੀਤ ਦੁਸਾਂਝ]] * [[ਗਿੱਪੀ ਗਰੇਵਾਲ]] * [[ਗੁੱਗੂ ਗਿੱਲ]] * [[ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ]] * [[ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਘੁੱਗੀ]] * [[ਹਰਭਜਨ ਮਾਨ]] * [[ਹੈਰੀ ਬਵੇਜਾ]] * [[ਹਿਮਾਂਸ਼ੀ ਖੁਰਾਣਾ]] * [[ਜਸਪਾਲ ਭੱਟੀ]] * [[ਜਸਵਿੰਦਰ ਭੱਲਾ]] * [[ਜਿੰਮੀ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ]] * [[ਕੁਲਰਾਜ ਰੰਧਾਵਾ]] * [[ਮਾਹੀ ਗਿੱਲ]] * [[ਮੈਂਡੀ ਤੱਖਰ]] * [[ਨੀਰੂ ਬਾਜਵਾ]] * [[ਰਾਣਾ ਰਣਬੀਰ]] * [[ਸ਼ਵਿੰਦਰ ਮਾਹਲ]] * [[ਸਿਮਰਨ ਕੌਰ ਮੁੰਡੀ]] * [[ਸਮੀਪ ਕੰਗ]] * [[ਸੋਨਮ ਬਾਜਵਾ]] * [[ਸੁਰਵੀਨ ਚਾਵਲਾ]] * [[ਯੋਗਰਾਜ ਸਿੰਘ]] === ਬਾਲੀਵੁੱਡ === *[[ਰਾਜਕਵੀ ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੁਲਸੀ]] *[[ਅਰਿਜੀਤ ਸਿੰਘ]] *[[ਦਿਲਜੀਤ ਦੁਸਾਂਝ]] *[[ਧਰਮਿੰਦਰ]] *[[ਸੰਨੀ ਦਿਓਲ]] *[[ਅਭੈ ਦਿਓਲ]] *[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਸਿੰਘ]] *[[ਬੌਬੀ ਦਿਓਲ]] *[[ਚੰਦਰਚੜ੍ਹ ਸਿੰਘ]] *[[ਗਿੱਪੀ ਗਰੇਵਾਲ]] *[[ਹਨੀ ਸਿੰਘ]] *[[ਨੀਤੂ ਸਿੰਘ]] *[[ਅਭਿਮਨਯੂ ਸਿੰਘ]] *[[ਮਨਜੋਤ ਸਿੰਘ]] *[[ਮਨੀਸ਼ਾ ਲਾਂਬਾ]] *[[ਨਵਨੀਤ ਕੌਰ ਢਿੱਲੋਂ]] *[[ਨਿਮਰਤ ਕੌਰ]] *[[ਪਮੇਲਾ ਚੋਪੜਾ]] *[[ਗੀਤਾ ਬਾਲੀ]] *[[ਗਰੇਸੀ ਸਿੰਘ]] *[[ਗੁਲਜ਼ਾਰ]] *[[ਗੁਰੂ ਰੰਧਾਵਾ]] *[[ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ]] *[[ਜਸਪਾਲ ਭੱਟੀ]] *[[ਜੋਗਿੰਦਰ]] *[[ਕਬੀਰ ਬੇਦੀ]] *[[ਕੰਵਲਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਅਭਿਨੇਤਾ)|ਕੰਵਲਜੀਤ ਸਿੰਘ]] *[[ਕੁਲਦੀਪ ਕੌਰ]] *[[ਕੁਲਰਾਜ ਰੰਧਾਵਾ]] *[[ਮੰਗਲ ਢਿੱਲੋਂ]] *[[ਮਨੋਜ ਸਿੰਘ]] *[[ਨੀਤੂ ਸਿੰਘ]] *[[ਨੇਹਾ ਧੁਪੀਆ]] *[[ਪੂਨਮ ਢਿੱਲੋਂ]] *[[ਪ੍ਰਿਆ ਗਿੱਲ]] *[[ਪ੍ਰਿਆ ਰਾਜਵੰਸ਼]] *[[ਰਣਜੀਤ ਕੌਰ]] *[[ਸ਼ਾਦ ਰੰਧਾਵਾ]] *[[ਸਿਮੀ ਗਰੇਵਾਲ]] *[[ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] *[[ਸਵਰਨ ਲਤਾ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|ਸਵਰਨ ਲਤਾ]] *[[ਵਿਕਰਮ ਚਟਵਾਲ]] *[[ਵਿਮੀ]] *[[ਵਿੱਦੂ ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ]] *[[ਯੋਗੀਤਾ ਬਾਲੀ]] === ਤੇਲਗੂ ਸਿਨੇਮਾ === *[[ਰਕੁਲ ਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਂਘ]] *[[ਚਾਰਮੀ ਕੌਰ]] *[[ਮਿਹਰਾਨ ਪਿਰਜ਼ਾਦਾ]] *[[ਤਾਪਸੀ ਪੰਨੂ]] === ਹਾਲੀਵੁਡ === *[[ਗੁਰਿੰਦਰ ਚੱਡਾ]]<ref>[http://www.sikhtimes.com/bios_032603a.html Biographies – Gurinder Chadha: Bender of Rules]. The Sikh Times (2003-03-26). Retrieved on 2010-12-14.</ref><ref>[http://www.sikhnet.com/-arts/gurinder-chadha-va-sikh-treasures Gurinder Chadha at the V&A: Sikh Treasures.]. SikhNet (2008-07-21). Retrieved on 2010-12-14.</ref><ref>[http://www.sikhchic.com/film_stage/sikhbriton_filmmaker_gurinder_chadha_is_back The Art and Culture of the Diaspora | Sikh-Briton Filmmaker Gurinder Chadha is Back!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200309012407/http://sikhchic.com/film_stage/sikhbriton_filmmaker_gurinder_chadha_is_back |date=2020-03-09 }}. sikhchic.com (2009-05-14). Retrieved on 2010-12-14.</ref> *[[ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਘਿਰ]]<ref>[http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2004/08_august/13/sikhs.shtml Press Office – Sikhs and the City]. BBC (2004-08-13). Retrieved on 2010-12-14.</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/england/desidownload/ Podcasts – Desi Download]. BBC. Retrieved on 2010-12-14.</ref> *[[ਨਿਮਰਤਾ ਕੌਰ ਗੁਜਰਾਲ]]<ref>[http://www.sikhchic.com/article-detail.php?id=55&cat=12 The Art and Culture of the Diaspora | Breaking the Mold: Namrata Singh Gujral] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305092345/http://sikhchic.com/article-detail.php?cat=12&id=55 |date=2016-03-05 }}. sikhchic.com. Retrieved on 2010-12-14.</ref><ref>[http://www.perfectpeople.net/biography/5700/namrata-singh-gujral.htm Namrata Singh Gujral Biography]. Perfect People (1976-02-26). Retrieved on 2010-12-14.</ref> *[[ਪਰਮਿੰਦਰ ਨਾਗਰਾ]]<ref>[http://www.celebrityweddingbuzz.com/celebrity_weddings/2009/01/er-star-parminder-nagra-weds-in-traditional-sikh-ceremony.html Celebrity Weddings: “ER” Star Parminder Nagra Weds in Traditional Sikh Ceremony] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100202024609/http://www.celebrityweddingbuzz.com/celebrity_weddings/2009/01/er-star-parminder-nagra-weds-in-traditional-sikh-ceremony.html |date=2010-02-02 }}. Celebrityweddingbuzz.com (2009-01-29). Retrieved on 2010-12-14.</ref> *[[ਸਤਿੰਦਰ ਸਰਤਾਜ]] *[[ਤਰਸੇਮ ਸਿੰਘ]] *[[ਵਾਰਿਸ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ]] === ਇੰਟਰਨੈਟ ਹਸਤੀਆਂ === * [[ਲਿਲੀ ਸਿੰਘ]] * [[ਜਸਮੀਤ ਸਿੰਘ]] ==== ਪੌਪ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਭੰਗੜਾ ==== *[[ਡੀਜੇ ਏਡੀਐਕਸ|ਏਡੀਐਕਸ]] (ਅਮਨਦੀਪ ਸਿੰਘ) *[[ਬੀ੨੧ (ਬੈਂਡ)|ਬੀ੨੧]] (ਬੈਲੀ ਅਤੇ ਬੂਟਾ ਜਸਪਾਲ) *[[ਬੱਲੀ ਸਗੂ]] *[[ਗਿੱਪੀ ਗਰੇਵਾਲ]] *[[ਅਮਰਿੰਦਰ ਗਿੱਲ]] *[[ਜੱਸੀ ਗਿੱਲ]] *[[ਜੈਜ਼ ਧੰਮੀ]] *[[ਜੈਜ਼ੀ ਬੀ]] *[[ਦਿਲਜੀਤ ਦੁਸਾਂਝ]] *[[ਬੌਬੀ ਫ਼ਰਿਕਸ਼ਨ]] *[[ਡਾਕਟਰ ਜਿਉਸ]] *[[ਹਾਰਡ ਕੌਰ]] *[[ਜਸ ਮਾਨ]] *[[ਜੇ ਸੀਨ]]<ref>[http://www.sing365.com/music/lyric.nsf/Jay-Sean-Biography/1E1CF02E335B19F148256F36000D03B0 Jay Sean Biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303233541/http://www.sing365.com/music/lyric.nsf/Jay-Sean-Biography/1E1CF02E335B19F148256F36000D03B0 |date=2016-03-03 }}. Sing365.com. Retrieved on 2010-12-14.</ref><ref>[https://www.telegraph.co.uk/culture/music/3626214/The-first-Asian-prince-of-pop.html The first Asian prince of pop]. Telegraph (2004-10-28); retrieved 2010-12-14.</ref> *[[ਜੁੱਗੀ ਡੀ]]<ref>[http://www.desiparty.com/content/content.aspx?GetArticle=1&ArticleID=5&BackURL=/content/ContentHome.aspx Content|Juggy D profile] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110709014856/http://www.desiparty.com/content/content.aspx?GetArticle=1&ArticleID=5&BackURL=%2Fcontent%2FContentHome.aspx |date=2011-07-09 }}, DesiParty.com;m retrieved 2010-12-14.</ref> *[[ਨਵਤੇਜ ਸਿੰਘ ਰੇਹਲ]] of [[Bombay Rockers]] *[[ਪੰਜਾਬੀ ਐੱਮਸੀ]] *[[ਰਿਚੀ ਰਿਚ]]<ref>[http://www.desihits.com/celebs/view/Rishi+Rich Rishi Rich] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304201650/http://www.desihits.com/celebs/view/Rishi+Rich |date=2016-03-04 }}. Desihits.com. Retrieved on 2010-12-14.</ref><ref>[http://singhisking.co.uk/?p=213 Rishi rich] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100110222629/http://singhisking.co.uk/?p=213 |date=2010-01-10 }}. Singh is King.co.uk (2008-12-29); retrieved 2010-12-14.</ref> *[[ਸਹੋਤਾਸ]] *[[ਸੁਖਬੀਰ (ਸੰਗੀਤਕਾਰ)|ਸੁਖਬੀਰ]] *[[ਤਾਜ਼ (ਗਾਇਕ)|ਤਾਜ਼]] [[ਤਸਵੀਰ:Gurdas_Mann.jpg|thumb|102x102px|[[ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ]]]] *[[ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਚਮਕੀਲਾ]] *[[ਅਮਰਿੰਦਰ ਗਿੱਲ]] *[[ਅਸਾ ਸਿੰਘ ਮਸਤਾਨਾ]] *[[ਬੱਬੂ ਮਾਨ]] *[[ਬਲਰਾਜ ਸਿੱਧੂ]] *[[ਦਲੇਰ ਮਹਿੰਦੀ]] *[[ਗਿੱਪੀ ਗਰੇਵਾਲ]] *[[ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ]] *[[ਹਰਭਜਨ ਮਾਨ]] *[[ਹਰਸ਼ਦੀਪ ਕੌਰ]] *[[ਜਗਮੀਤ ਬਲ]] *[[ਕਮਲ ਹੀਰ]] *[[ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ]] *[[ਲਾਲ ਚੰਦ ਯਮਲਾ ਜੱਟ]] *[[ਲਹਿੰਬਰ ਹੁਸੈਨਪੁਰੀ]] *[[ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ]] *[[ਮਨਮੋਹਨ ਵਾਰਿਸ]] *[[ਮਿਕਾ ਸਿੰਘ]] *[[ਰੱਬੀ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ]] *[[ਰਵਿੰਦਰ ਗਰੇਵਾਲ]] *[[ਸੰਗਤਾਰ]] *[[ਸਨਾਤਮ ਕੌਰ]] *[[ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] *[[ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ]] *[[ਸੁਰਿੰਦਰ ਛਿੰਦਾ]] *[[ਸੁਰਜੀਤ ਬਿੰਦਰੱਖੀਆ]] *[[ਉਤਮ ਸਿੰਘ]] == ਸਿੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਆਗੂ == * [[ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਰਾਜੋਆਣਾ]] * [[ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ]] * [[ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ]] * [[ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਮਾਨੋਚਾਹਲ]] * [[ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ ਹਵਾਰਾ]] * [[ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ]] * [[ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ]] * [[ਜਿੰਦ ਕੌਰ]] * [[ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ]] * [[ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ]] * [[ਲਾਭ ਸਿੰਘ]] * [[ਮਨਬੀਰ ਸਿੰਘ ਚਹੇੜੂ]] * [[ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ]] * [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] * [[ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ]] * [[ਸਿਮਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨ]] * [[ਸੁੱਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ]] == ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ == * [[ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ]] * [[ਗੁਰਮੁੱਖ ਸਿੰਘ ਲਲਤੋਂ|ਬਾਬਾ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ]] * [[ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ]] * [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ]], ਜਿਸ ਨੂੰ "ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,<ref><div> [http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/bhagat.html ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190109024439/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/bhagat.html |date=2019-01-09 }} Sikh-history.com. 2010-12-14 ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ. </div></ref> ਇੱਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਈ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਨਾਟਕੀ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ 23 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ. * [[ਜਰਨਲ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ|ਕੈਪਟਨ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] * ਗੁਰਦਾ ਸੈਨੀ * [[ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ]],<ref><div> [http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sarabha.html ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816043107/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sarabha.html |date=2016-08-16 }} Sikh-history.com. 2010-12-14 ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ. </div></ref><ref>[http://www.searchsikhism.com/sarabha.html Sikh Martyrs – Kartar Singh Sarabha] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100404004508/http://www.searchsikhism.com/sarabha.html|date=2010-04-04}}. Searchsikhism.com. Retrieved on 2010-12-14.</ref> ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅਤੇ [[ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ|ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ]] ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰ * ਲਹਿਹ ਸਿੰਘ ਸੈਣੀ * [[ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ]] * [[ਊਧਮ ਸਿੰਘ]]<ref><div> [http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/udhams.html ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090628084607/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/udhams.html |date=2009-06-28 }} Sikh-history.com. 2010-12-14 ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ. </div></ref> * [[ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸੈਣੀ]] * [[ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਕਵੀਸ਼ਰ]] * [[ਸਰਦਾਰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਨ, ਉਹ ਸਰਦਾਰ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ]] ਚਾਚਾ ਸੀ * ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਹਯਾਤਪੁਰ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੀ, ਉਹ [[ਸਿੱਖ]] ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮੂਹ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੈਂਬਰ ਸਨ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ|ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਅੰਦੋਲਨ]] ਸਨ * [[ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ]] ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੀ, ਉਹ 1920 ਵਿਆਂ ਦੇ [[ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ [[ਸਿੱਖ]] ਨੇਤਾ ਸਨ. * [[ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ]], ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀ * [[ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ]] * [[ਬਾਲਮੁਕੰਦ|ਭਾਈ ਬਾਲਮੁਕੰਦ]] ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਘੁਲਾਟੀਏ ਸਨ * [[ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਕੂਕਾ|ਰਾਮ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਸਿਆਸੀ ਹਥਿਆਰ ਵਜੋਂ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਲੇ ਭਾਰਤੀ ਹੋਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ. * [[ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ|ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗਜ]] * [[ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਠੀਕਰੀਵਾਲਾ|ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਠੀਚਿਵਾਲਾ]] * [[ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ|ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ]] ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਨ, ਜੋ [[ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ|ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ * [[ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼|ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼]], ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਕਾਰਕੁਨ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੈਨਾਨੀ ਸੀ * [[ਦੀਵਾਨ ਮੂਲ ਰਾਜ|ਦੀਵਾਨ ਮੂਲਰਾਜ ਚੋਪੜਾ]] * [[ਗੁਲਾਬ ਕੌਰ]] * [[ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀ]], [[ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ|ਅਕਾਲੀ ਅੰਦੋਲਨ]] ਦਾ ਇੱਕ ਜਨਰਲ ਸੀ * ਮਾਇਆ ਸਿੰਘ ਸੈਣੀ * [[ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ ਛੀਨਾ]] * [[ਅੱਛਰ ਸਿੰਘ ਛੀਨਾ|ਆਹਾਰ ਸਿੰਘ ਛੀਨਾ]] * [[ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਹਮਦਰਦ]], ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੱਤਰਕਾਰ * [[ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਫ਼ੇਰੂਮਾਨ|ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਫੇਰੂਮਾਨ]], ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ, ਸਿੱਖ ਐਕਟੀਵਿਸਟ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ * [[ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀ]] * [[ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ]] * [[ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ]], ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੈਂਬਰ ਸੀ * [[ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸੁਤੰਤਰ|ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਵਤੰਤਰ]] == ਸਿਆਸਤਦਾਨ == === ਭਾਰਤ === * [[ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] * [[ਪਰਨੀਤ ਕੌਰ|ਪ੍ਰਨੀਤ ਕੌਰ ਕਾਹਲੋਂ]] *[[ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਕਾਹਲੋਂ]] * [[ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ]] * [[ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ (ਸਿਆਸਤਦਾਨ)|ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ]] * [[ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ]] * [[ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ]] * [[ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਟੌਹੜਾ]] * [[ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ]] * [[ਹਰਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਸੁਰਜੀਤ]] * [[ਹਰਸਿਮਰਤ ਕੌਰ ਬਾਦਲ]] * [[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]],<ref><div> [http://www.sikhtimes.com/bios_111405a.html ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ - ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ: ਨਿਊ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਆਰਕੀਟੈਕਟ] ਸਿੱਖ ਟਾਈਮਜ਼ (2005-11-14); Retrieved 2010-12-14. </div></ref><ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=QEaDKgzcs3gC&pg=PA46&dq=father+of+economic+reforms+manmohan&hl=en&sa=X&ei=qRq9VJ6pMsmiyASgvoGQDg&ved=0CDEQ6AEwAzha#v=onepage&q=father%20of%20economic%20reforms%20manmohan&f=false|title=Manmohan Singh: Visionary to Certainty - K. Bhushan, G. Katyal - Google Books|date=|publisher=Books.google.com|access-date=2016-04-02}}</ref> * [[ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ]] * [[ਮੋਨਟੇਕ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ]],<ref>[http://www.india-server.com/news/montek-singh-ahluwalia-receives-sikh-of-4795.html Montek Singh Ahluwalia Receives Sikh Of The Year 2008 Award] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100521171756/http://www.india-server.com/news/montek-singh-ahluwalia-receives-sikh-of-4795.html|date=2010-05-21}}, India-server.com; retrieved on 2010-12-14.</ref><ref><div> [http://www.journalism.co.uk/66/articles/532849.php ਮੋਂਟੇਕ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਸਿੱਖ ਫੋਰਮ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਡਿਨਰ ਲਈ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100826075121/http://www.journalism.co.uk/66/articles/532849.php |date=2010-08-26 }} Journalism.co.uk (2008-11-17). 2010-12-14 ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ. </div></ref><ref><div> [http://www.sikhnet.com/news/montek-singh-conferred-sikh-year-2008-award ਮੌਨਟੇਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 'ਸਿੱਖ ਆਫ਼ ਦਿ ਯੀਅਰ' 2008 ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ] ਸਿੱਖनेट (2008-11-24). 2010-12-14 ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ. </div></ref> ਭਾਰਤ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਚੇਅਰਮੈਨ * [[ਪਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ]] * [[ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ]] * [[ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ]] * [[ਰਾਜਿੰਦਰ ਕੌਰ ਭੱਠਲ]] * [[ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ (ਸਿੱਖ ਆਗੂ)|ਸੰਤ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ]] * [[ਉਜਲ ਸਿੰਘ|ਸਰਦਾਰ ਉੱਜਲ ਸਿੰਘ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਅਤੇ [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ]] ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਰਾਜਪਾਲ<ref>{{Cite web|url=http://www.tnrajbhavan.gov.in/PastGovernors.htm|title=Past Governors|publisher=[[Raj Bhavan, Chennai]]}}</ref> * [[ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਕਵੀਸ਼ਰ]] * [[ਸਿਮਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨ]] * [[ਸੁਖਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ]] *[[ਸੁਖਮਿੰਦਰਪਾਲ ਗਰੇਵਾਲ]] *[[ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ]] * [[ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਰਨਾਲਾ]] * [[ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ]] *[[ਵਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ]] === ਕੈਨੇਡਾ === * [[ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਮੱਲ੍ਹੀ]] - ਸਾਬਕਾ ਲਿਬਰਲ ਐਮਪੀ * [[ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮਾਂਗਟ]] - ਲਿਬਰਲ ਐਮਪੀਪੀ, ਬਰੈਂਪਟਨ * [[ਗੁਲਜਾਰ ਸਿੰਘ ਚੀਮਾ]] - [[ਮਾਨੀਟੋਬਾ|ਮੈਨੀਟੋਬਾ]] ਅਤੇ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ]] ਸਾਬਕਾ ਵਿਧਾਇਕ * [[ਗੁਰਮੰਤ ਗਰੇਵਾਲ]] - ਸਾਬਕਾ ਕਨਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਅੱਧਾ (ਨੀਨਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਹੇਠਾਂ ਸੂਚੀਬੱਧ) * [[ਹਾਰਡੀ ਬੈਂਸ]] - 1970 ਤੋਂ 1 997 ਤਕ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ-ਲੈਨਿਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਆਫ ਕੈਨੇਡਾ ਦਾ ਮੋਢੀ ਅਤੇ ਆਗੂ * [[ਹਰਿੰਦਰ ਤੱਖਰ]] - ਓਨਟੇਰੀਓ ਲਿਬਰਲ ਐਮ ਪੀ ਪੀ ਅਤੇ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਮੰਤਰੀ * [[ਹੈਰੀ ਬੈਂਸ]] - ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਨਿਊ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ * [[ਹਰਬ ਧਾਲੀਵਾਲ]] - ਸਾਬਕਾ ਲਿਬਰਲ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਇੰਡੋ-ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਕੈਬਨਿਟ ਮੰਤਰੀ * [[ਜਗਮੀਤ ਸਿੰਘ]] - ਓਨਟਾਰੀਓ ਐਨਡੀਪੀ ਐੱਮਪੀਪੀ / ਫੈਡਰਲ ਨਿਊ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਆਗੂ * [[ਵਿਕ ਢਿੱਲੋਂ]] - ਓਨਟਾਰੀਓ ਲਿਬਰਲ ਐੱਮ ਪੀ ਪੀ * [[ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੱਜਣ]] - ਲਿਬਰਲ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਵੈਨਕੂਵਰ ਸਾਊਥ ਅਤੇ ਕੌਮੀ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ (ਕੈਨੇਡਾ) * [[ਨਵਦੀਪ ਬੈਂਸ]] - ਲਿਬਰਲ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਮੰਤਰੀ * [[ਅਮਰਜੀਤ ਸੋਹੀ]] - ਲਿਬਰਲ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀਆਂ ਦੇ ਮੰਤਰੀ * [[ਬਰਦਿਸ਼ ਚੱਗਰ]] - ਲਿਬਰਲ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਛੋਟੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਅਤੇ ਸੈਰ ਸਪਾਟਾ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਕਾਮਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਆਗੂ * [[ਉੱਜਲ ਦੁਸਾਂਝ]] - ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ, ਸਾਬਕਾ ਐੱਮ ਪੀਪੀ, ਸਾਬਕਾ ਫੈਡਰਲ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰੀ * [[ਪ੍ਰਭਦੀਪ ਗਿੱਲ]] - ਵਿਧਾਇਕ, ਕੈਲਗਰੀ-ਗ੍ਰੀਨਵੇਅ, ਅਲਬਰਟਾ === ਮਲੇਸ਼ੀਆ === *[[ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਿਓ]] - ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਐਕਸ਼ਨ ਪਾਰਟੀ ਕੇਂਦਰੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕਮੇਟੀ, ਵਰਤਮਾਨ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਮਲਟੀਮੀਡੀਆ ਦੇ ਮੰਤਰੀ * [[ਕਰਪਾਲ ਸਿੰਘ]] - ਡੀਏਪੀ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (ਉਰਫ਼ "ਜੇਲੂਤੋਂੰਗ ਦਾ ਟਾਈਗਰ") === ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ === *[[ਕੰਵਲ ਸਿੰਘ ਬਕਸ਼ੀ]], 2008 ਤੋਂ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਐਮ ਪੀ) * ਸੁੱਖੀ ਟਰਨਰ, ਡੂਨੇਡਿਨ ਦੇ ਮੇਅਰ 1995-2005 === ਯੁਨਾਇਟੇਡ ਕਿਂਗਡਮ === * [[ਪਰਮਜੀਤ ਢਾਂਡਾ]], ਸਾਬਕਾ ਲੇਬਰ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ * [[ਤਨਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਢੇਸੀ]], ਲੇਬਰ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ * [[ਪ੍ਰੀਤ ਗਿੱਲ]], ਲੇਬਰ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ * [[ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ]], ਗੈਰ-ਪਾਰਟੀ ਸਿਆਸੀ ਜੀਵਨ ਪੀਅਰ * [[ਮਾਰਸ਼ਾ ਸਿੰਘ]], ਸਾਬਕਾ ਲੇਬਰ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ * [[ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ]], ਲਿਬਰਲ ਡੈਮੋਕਰੇਟਸ * [[ਪੌਲ ਉੱਪਲ]], ਸਾਬਕਾ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ === ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਾਂਤ === * [[ਨਿੱਕੀ ਹੈਲੀ ਰੰਧਾਵਾ]] ਯੂ ਐਨ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਜਦੂਤ ਨਿੱਕੀ ਹੇਲੀ (ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਉਭਾਰਿਆ ਗਿਆ) * [[ਪ੍ਰੀਤ ਭਰਾਰਾ]] (ਜਨਮ 1968), ਸਾਬਕਾ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ]] ਅਟਾਰਨੀ * [[ਹਰਮੀਤ ਢਿੱਲੋਂ]], [[ਸਾਨ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸਕੋ]] ਵਿੱਚ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ * [[ਕਸ਼ਮੀਰ ਗਿੱਲ]], ਬੈਂਕਰ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਮੇਅਰ * [[ਮਾਰਟਿਨ ਹੋਕ]] (ਜਨਮ 1952), ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਸਿਆਸਤਦਾਨ * [[ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਸੌੰਦ]] (1899-1973), ਡੈਮੋਯੇਟ ਸਿਆਸਤਦਾਨ * * [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ]] (ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ) (1892-1967) ਲੇਖਕ, ਵਿਗਿਆਨੀ, ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਬਾਰੇ ਲੈਕਚਰਾਰ, ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ. * [[ਉਦੇ ਸਿੰਘ ਤੌਨਕ]] (1982 - 2003) ਸਿਪਾਹੀ, ਕੇਆ, ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਮਗਾ ਜੇਤੂ * [[ਰਵਿੰਦਰ ਭੱਲਾ]], ਨਿਊ ਜਰਸੀ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਹੋਬੋਕਨ ਮੇਅਰ ਨੇ ਚੋਣ ਕੀਤੀ. * [[ਗੁਰਬੀਰ ਗਰੇਵਾਲ]], ਨਿਊਜਰਸੀ ਦੇ 61 ਵੇਂ ਅਟਾਰਨੀ ਜਨਰਲ == ਖਿਡਾਰੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Milkha_Singh.jpg|thumb|163x163px| [[ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ]] ]] * [[ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ]],<ref><div> [http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sports/milkha.html ਸਿੱਖ ਸਪੋਰਟਸ ਦੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਫਲਾਇੰਗ ਸਿੱਖ ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150225164938/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sports/milkha.html |date=2015-02-25 }} Sikh-history.com. 2010-12-14 ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ. </div></ref><ref><div> [http://www.mapsofindia.com/who-is-who/sports/milkha-singh.html ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ] Mapsofindia.com; Retrieved 2010-12-14. </div></ref><ref><div> [http://www.rediff.com/sports/2000/sep/08milka.htm ਓਲੰਪਿਕ ਸਪੈਸ਼ਲ: ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿਚ] . Rediff.com; Retrieved 2010-12-14. </div></ref><ref>[http://www.sadapunjab.com/cv/Literature_On_Punjab/PUNJAB/Milkha_Singh_The_Flying_Sikh/index0.html Milkha Singh The Flying Sikh] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324114916/http://www.sadapunjab.com/cv/Literature_On_Punjab/PUNJAB/Milkha_Singh_The_Flying_Sikh/index0.html|date=2010-03-24}}. Sadapunjab.com; retrieved 2010-12-14.</ref> * [[ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ]] * [[ਕਮਲਜੀਤ ਸੰਧੂ]] * [[ਫ਼ੌਜਾ ਸਿੰਘ]],<ref><div> [http://www.sikhtimes.com/bios_041904a.html ਜੀਵਨ ਕਥਾਵਾਂ - ਫੌਜਾ ਸਿੰਘ: "ਮੈਂ ਰਨ ਓਨ ਟਾਕਿੰਗ ਟੂ ਫਾਈਬਰ"] ਦ ਸਿੱਖ ਟਾਈਮਜ਼ (2004-04-19); Retrieved 2010-12-14. </div></ref> ਇੱਕ 100 ਸਾਲਾ ਮੈਰਾਥਨ ਦੌੜਾਕ === ਬਾਸਕਟਬਾਲ === * [[ਸਿਮ ਭੁੱਲਰ]], ਕੈਨੇਡੀਆਈ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਬਾਸਕੇਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ<ref>{{Cite news|url=http://www.sacbee.com/sports/nba/sacramento-kings/article17482079.html|title=Region’s Sikhs rally behind Kings rookie Sim Bhullar|last=Magagnini|first=Stephen|date=April 5, 2015|work=[[Sacramento Bee]]|access-date=2 June 2016}}</ref> * [[ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਭਮਰਾ]] === ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ === * [[ਐਂਡ੍ਰਿਊ ਸਿੰਘ ਕੂਨਰ]], ਕੈਨਡਾ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਬੈਂਤਵਵੇਟ ਵਿਜੇਤਾ * [[ਆਕਾਸ਼ ਭਾਤਿਆ]], ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਫ਼ੈਦਰਵੇਟ ਪੇਸ਼ੇਵਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ === ਸਾਈਕਲਿੰਗ === * [[ਅਲੇਕੀ ਗਰੇਵਾਲ]], ਓਲੰਪਿਕ ਸੋਨ ਤਮਗਾ ਜੇਤੂ<ref><div> [http://www.sikhtimes.com/books_060803a.html ਬੁੱਕ ਰਿਵਿਊ - ਸਿੱਖ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਚਿਹਰੇ] . ਦ ਸਿੱਖ ਟਾਈਮਜ਼ (2003-06-08). 2010-12-14 ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ. </div></ref><ref><div> [http://www.tribuneindia.com/2003/20030308/windows/note.htm ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ - ਵਿੰਡੋਜ਼ - ਨੋਟ ਲੈਣਾ] ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਇੰਡੀਅਮਾ ਡਾਟ (2003-03-08). 2010-12-14 ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ. </div></ref> (ਲੋਸ ਐਂਜਲਾਸ ਵਿੱਚ 1984 ਦੇ ਓਲੰਪਿਕਸ) === ਕ੍ਰਿਕੇਟ === * [[ਨੁਰੀਤ ਸਿੰਘ]] * [[ਬਲਵਿੰਦਰ ਸੰਧੂ]] * [[ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ|ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਸੀਨੀਅਰ]] * [[ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ]], ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਕਪਤਾਨ * [[ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ]] * [[ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ]] * [[ਹਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]]<ref name="sikhtimes.com"><div> [http://www.sikhtimes.com/news_100706b.html ਨਿਊਜ਼ ਐਂਡ ਐਨਾਲਿਜ਼ਸ - ਹਰਭਜਨ ਨੇ ਵਾਲ ਡਾਊਨ ਲੈਟਿੰਗ ਲਈ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ, ਐਸਐਮਜੀਪੀ ਸਲਾਮਾ] ਦ ਸਿੱਖ ਟਾਈਮਜ਼ (2006-10-07); Retrieved 2010-12-14. </div></ref> * [[ਈਸ਼ ਸੋਢੀ]] ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਟੀਮ ਦੇ ਮੈਂਬਰ * [[ਮਨਦੀਪ ਸਿੰਘ]] * [[ਮਨਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] * [[ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਗੋਨੀ]] * [[ਮੋਂਟੀ ਪਨੇਸਰ]],<ref><div> [http://www.biographyonline.net/sport/monty_panesar.html ਮੋਂਟੀ ਪਨੇਸਰ ਜੀਵਨੀ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100607124042/http://www.biographyonline.net/sport/monty_panesar.html |date=2010-06-07 }}, ਜੀਵਨੀਓਨਲਾਈਨ. Retrieved 2010-12-14. </div></ref> ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਟੀਮ ਦੇ ਮੈਂਬਰ * [[ਨਵਜੋਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ]], ਸਾਬਕਾ ਕ੍ਰਿਕੇਟਰ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ * [[ਰਵੀ ਬੋਪਾਰਾ]],<ref><div> [http://www.cricketnirvana.com/players/england/ravi-bopara.html ਰਾਵੀ ਬੋਪਾਰਾ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120324234129/http://www.cricketnirvana.com/players/england/ravi-bopara.html |date=2012-03-24 }}, ਕ੍ਰਿਕੇਟਇਨਰਵਨਾ. Com; Retrieved 2010-12-14. </div></ref> ਇੰਗਲਿਸ਼ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਦਾ ਮੈਂਬਰ * [[ਰਿਤਿੰਦਰ ਸੋਢੀ]] * [[ਸਰਨਦੀਪ ਸਿੰਘ]] * [[ਸਿਮਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ]] * [[ਸੰਨੀ ਸੋਹਲ]] * [[ਵੀਆਰਵੀ ਸਿੰਘ]] * [[ਯੋਗਰਾਜ ਸਿੰਘ]] * [[ਯੁਵਰਾਜ ਸਿੰਘ]] * [[ਜਸਪ੍ਰੀਤ ਬੁਮਰਾਹ]] === ਘੋੜਸਵਾਰ === * [[ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] === ਫੁੱਟਬਾਲ === * [[ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ]] * [[ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ]] * [[ਹਰਮੀਤ ਸਿੰਘ]] ==== ਸੰਗਠਨ ==== * [[ਹਰਪਾਲ ਸਿੰਘ]] * [[ਹਰਮੀਤ ਸਿੰਘ]]<ref>[http://www.vif-fotball.no/article888577.ece Vålerenga Fotball] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071024015502/http://www.vif-fotball.no/article888577.ece|date=2007-10-24}}. Vif-fotball.no; retrieved 2010-12-14.</ref> * [[ਰਿੱਕੀ ਬੈਂਸ]] * [[ਰੌਜਰ ਵਰਡੀ]] * [[ਡੈਨੀ ਬਾਠ]] * [[ਮਲਵਿੰਦ ਬੇਨਿਨਿੰਗ]] === ਗੋਲਫ === * [[ਜੋਤੀ ਰੰਧਾਵਾ]]<ref name="hindustantimes.com">[http://www.hindustantimes.com/editorial-views-on/viewscolumnskhushwantsingh/Rooting-for-the-turban/Article1-518784.aspx Rooting for the turban] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100419065529/http://www.hindustantimes.com/editorial-views-on/viewscolumnskhushwantsingh/Rooting-for-the-turban/Article1-518784.aspx|date=2010-04-19}}. Hindustan Times (2010-03-14); retrieved 2010-12-14.</ref> * [[ਅਰਜੁਨ ਅਟਵਾਲ]]<ref name="hindustantimes.com" /> * [[ਗਗਨਜੀਤ ਭੁੱਲਰ]]<ref name="hindustantimes.com" /> * [[ਅਸ਼ਬੇਅਰ ਸੈਣੀ]] * [[ਜੀਵ ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ]] * [[ਵਿਜੈ ਸਿੰਘ]] === ਹਾਕੀ === *[[ਹਰਮਨਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ]] *[[ਰਵੀ ਕਾਹਲੋਂ]] *[[ਅਜੀਤਪਾਲ ਸਿੰਘ]] *[[ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੈਣੀ]] *[[ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ]] *[[ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਸੈਣੀ]] *[[ਗਗਨ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ]] *[[ਗਰੇਵਾਲ ਸਿੰਘ]] *[[ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ (ਮੈਦਾਨੀ ਹਾਕੀ)|ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਕੁਲਰ]] (ਮੈਦਾਨੀ ਹਾਕੀ) *[[ਜੁਝਰ ਖੈਹਿਰਾ]] *[[ਕੁਲਬੀਰ ਭਉਰਾ]] *[[ਪ੍ਰਗਟ ਸਿੰਘ]] *[[ਪ੍ਰਭਜੋਤ ਸਿੰਘ]] *[[ਪ੍ਰਿਥੀਪਾਲ ਸਿੰਘ]] *[[ਰਮਨਦੀਪ ਸਿੰਘ (ਮੈਦਾਨੀ ਹਾਕੀ, ਜਨਮ ੧੯੭੧)|ਰਮਨਦੀਪ ਸਿੰਘ]] *[[ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ]] === ਮਿਸ਼ਰਤ ਯੁੱਧ ਕਲਾ === * [[ਕੁਲਤਾਰ ਗਿੱਲ]] ==== ਮੁਆਏ ਥਾਈ ==== * [[ਕਾਸ਼ ਗਿੱਲ]] === ਭਾਰ ਚੱਕਣਾ === * [[ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਾਏਲੂ]], ਸਿੱਖ ਪੈਰਾਲਪੀਅਨ ਅਤੇ ੨੦੦੪ ਐਥਨਜ਼ ਕਾਂਸੀ ਮੈਡਲ ਜੇਤੂ === ਰਗਬੀ === * [[ਟੋਸ਼ ਮੈਸਨ]] === ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ੀ === * [[ਅਭਿਨਵ ਬਿੰਦਰਾ]]<ref name="hindustantimes.com"/><ref><div> [http://worldsikhnews.com/6%20August%202008/Sikh%20shooter%20wins%20first%20ever%20individual%20gold%20for%20India%20at%20Olympics.htm ਡਬਲਯੂ ਐਸ ਐਨ-ਸਪੋਰਟਸ ਨਿਊਜ਼-ਸਿੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ ਨੇ ਓਲੰਪਿਕ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਲਈ ਪਹਿਲਾ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸੋਨ ਤਮਗਾ ਜਿੱਤਿਆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208175643/http://worldsikhnews.com/6%20August%202008/Sikh%20shooter%20wins%20first%20ever%20individual%20gold%20for%20India%20at%20Olympics.htm |date=2011-12-08 }} . ਵਰਲਡਿਸਿਖਨਸ.ਕਾੱਮ (2008-08-11). 2010-12-14 ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ. </div></ref><ref><div> [http://www.sikhnet.com/daily-news/sikhs-shoot ਜੋ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਕਰਦੇ] ਹਨ ਸਿਖनेट (2008-08-13); Retrieved 2010-12-14. </div></ref><ref><div> [http://www.nriinternet.com/NRIsports/INDIA/A_Z/B/Abhinav_Bindra_1/1_Won_Gold-Medal.htm ਅਭਿਨਵ ਬਿੰਦਰਾ ਨੇ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ ਜਿੱਤਿਆ] Nriinternet.com; Retrieved 2010-12-14. </div></ref> ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਓਲੰਪਿਕ ਸੋਨ ਤਮਗਾ ਜੇਤੂ * [[ਅਵਨੀਤ ਕੌਰ ਸਿੱਧੂ|ਅਵਨੀਤ ਸਿੱਧੂ]], ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡ ਤਗਮਾ ਜੇਤੂ * [[ਮਾਨਵਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ]], ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਚੈਂਪੀਅਨ * [[ਹੀਨਾ ਸਿੱਧੂ]], ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਜੇਤਾ === ਤੈਰਾਕੀ === * [[ਪੈਮੇਲਾ ਰਾਏ]], ੧੯੮੪ ਓਲੰਪਿਕ ਕਾਂਸੀ ਤਗਮਾ ਜੇਤੂ, ੧੯੮੬ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ ਦਾ ਸੋਨ ਤਮਗਾ ਜੇਤੂ === ਕੁਸ਼ਤੀ === * [[ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ]] * [[ਟਾਈਗਰ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] * [[ਰੰਧਾਵਾ]] * [[ਟਾਈਗਰ ਜੀਤ ਸਿੰਘ]]<ref><div> [http://www.garywill.com/wrestling/canada/singh.htm ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੇ ਸਫ਼ਾ: ਟਾਈਗਰ ਜੀਤ ਸਿੰਘ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100307035224/http://www.garywill.com/wrestling/canada/singh.htm |date=2010-03-07 }} ਗੈਰੀਵਿਲ.ਕਾਮ. 2010-12-14 ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ. </div></ref><ref><div> [http://in.rediff.com/sports/2005/may/05sspec.htm ਟਾਈਗਰ ਸਿੰਘ: ਜਾਪਾਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਆਦਮੀ - ਰੈਡੀਫ ਖੇਡਾਂ] In.rediff.com (2005-05-05); 2010-12-14 ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ. </div></ref><ref><div> [http://www.sceneandheard.ca/article.php?id=1080&morgue=1 SceneandHeard.ca] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090505075751/http://www.sceneandheard.ca/article.php?id=1080&morgue=1 |date=2009-05-05 }} SceneandHeard.ca 2010-12-14 ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ. </div></ref> * [[ਗੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ]] * [[ਜਿੰਦਰ ਮਹਿਲ]] * [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] * [[ਗੌਂਦਰ ਸਿੰਘ ਸਹੋਤਾ]] * [[ਅਰਜਨ ਭੁਲਰ]] * [[ਟਾਈਗਰ ਅਲੀ ਸਿੰਘ]] == ਕਾਰੋਬਾਰ == {{ਕਾਲਮ ਸ਼ੁਰੂ|colwidth=30em}} *[[Ajay Banga]], Billionaire; President/COO, MasterCard; ex-CEO- Citi Group-Asia Pacific *[[Analjit Singh]], Billionaire; founder/chairman, Max India Limited; chair, Max New York Life Insurance Company Ltd; Max Healthcare Institute Ltd and Max Bupa Health Insurance Company Ltd *[[Dyal Singh Majithia]], Indian banker *[[Gurbaksh Chahal]]<ref>[http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/10/24/LV8P13K9P3.DTL&hw=gurbaksh&sn=001&sc=1000 Advice from young millionaire Gurbaksh Chahal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006052206/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/10/24/LV8P13K9P3.DTL&hw=gurbaksh&sn=001&sc=1000 |date=2011-10-06 }}. Sfgate.com (2008-10-26). Retrieved on 2010-12-14.</ref> *[[H. S. Bedi (entrepreneur)]], Telecom *[[Jay Sidhu]], Billionaire; former Chairman and CEO of Sovereign Bancorp *[[Jessie Singh Saini]], Billionaire; founder of BJS Electronics and notable American industrialist of Indian descent. *[[Jojar S Dhinsa]] *[[M. S. Banga]], Billionaire; ex-CEO, Hindustan Lever *[[Malvinder Mohan Singh]], Billionaire; Ranbaxy/Fortis Group *[[Mohan Singh Oberoi]]<ref>{{cite web|url=http://www.iloveindia.com/indian-heroes/ms-oberoi.html|title=M.S. Oberoi Profile|publisher=|accessdate=2 April 2016|archive-date=22 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160322045630/http://www.iloveindia.com/indian-heroes/ms-oberoi.html|url-status=dead}}</ref> *[[Sanjiv Sidhu]], Billionaire; Founder and President of [[i2 Technologies]] *[[Sant Singh Chatwal]],<ref name="forbes.com">[https://www.forbes.com/global/2006/0619/078.html Upgrading], Forbes.com; retrieved 14 December 2010</ref> owner of the Bombay Palace chain of restaurants and Hampshire Hotels & Resorts *[[Satwant Singh]], Le Meridien Hotel, DSS Enterprises, Pure Drink *[[Shivinder Mohan Singh]], Billionaire; Ranbaxy/Fortis Group *[[Tom Singh]], founder, New Look (Fashion chain) *[[Trishneet Arora]], author *[[Vikram Chatwal]], hotelier *[[Kuldip Singh Dhingra]] - Billionaire; Owner of [[Berger Paints India]] *[[Gurbachan Singh Dhingra]] - Billionaire; Owner of [[Berger Paints India]] *[[Jasminder Singh]] - Billionaire {{Div col end}} == ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ == * ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ * [[ਭਾਈ ਜੋਧ ਸਿੰਘ|ਜੋਧ ਸਿੰਘ]] * [[ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ]] == ਪੱਤਰਕਾਰ == * [[ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ|ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ]] * [[ਤਵਲੀਨ ਸਿੰਘ]] * ਸੱਥਨਾਮ ਸੰਘੇੜਾ * ਬੰਦੰਤੈਂਟ ਸਿੰਘ == ਲੇਖਕ == === ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ === * ਰਾਜਕੀ ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੁਲਸੀ * [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]] * [[ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ]] * [[ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ|ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ]] * [[ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ]] * [[ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ|ਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ]] * [[ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇਕੀ|ਜਸਵੰਤ ਨੇਕੀ]] * [[ਰੁਪਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ]] * [[ਡਾ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ|ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ]] * [[ਡਾ. ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ|ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ]] (ਨਾਟਕਕਾਰ) * [[ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ]] * [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ]] * [[ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ]] * [[ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ]] === ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ === * [[ਰੂਪੀ ਕੌਰ|ਰੁਪਈ ਕੌਰ]] * ਬਾਲੀ ਰਾਏ * ਜਸਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ * [[ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ|ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ]] * ਦਿਆਲ ਕੌਰ ਖਾਲਸਾ * ਰਾਣਜ ਧਾਲੀਵਾਲ * ਸ਼ਾਨਾ ਸਿੰਘ ਬਾਲਡਵਿਨ == ਮਾਡਲ == * ਜੈਸੀ ਰੰਧਾਵਾ * [[ਸਨੀ ਲਿਓਨ]] == ਮਾਨਵਤਾਵਾਦੀ == * ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਪਾਣੀ,<ref><div> [http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/kapany.html ਮਹਾਨ ਸਿੱਖ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਜੀਵਨੀ ਡਾ. ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਪਾਣੀ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080708012152/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/kapany.html |date=2008-07-08 }} Sikh-history.com. 2010-12-14 ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ. </div></ref><ref>{{Cite web|url=http://www.sikhpress.com/story/1166|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20090510032554/http://www.sikhpress.com/story/1166|archive-date=May 10, 2009|dead-url=yes|access-date=April 28, 2010}}</ref> ਓਪਟੀਕਲ ਫਾਈਬਰਜ਼ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ * [[ਭਗਤ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ]],<ref><div> [http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sewadars/puransingh.html ਭਗਤ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਪੜ੍ਹੋ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100726141832/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sewadars/puransingh.html |date=2010-07-26 }} . Sikh-history.com (1904-06-04). 2010-12-14 ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ. </div></ref><ref>[http://sikhfoundation-store.org/catalog/selfless-life-bhagat-puran-singh-pingalwara-p-236.html A Selfless Life – Bhagat Puran Singh of Pingalwara: A Selfless Life – Bhagat Puran Singh of Pingalwara] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728022610/http://sikhfoundation-store.org/catalog/selfless-life-bhagat-puran-singh-pingalwara-p-236.html|date=2011-07-28}}. Sikhfoundation-store.org (2009-06-02). Retrieved on 2010-12-14.</ref> ਪਿੰਗਲਵਾੜਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ, ਅਪਾਹਜ ਘਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ * ਭਰਾ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਪਨੇਸਰ ਨੇ ਸਿੱਖ ਜੀਵਨ ਦੇ ਦੋ ਸਿਧਾਂਤ, ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸੇਵਾ (ਸਮੁਦਾਏ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸੇਵਾ) ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ (ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਣ) ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ. * ਹਰਪਾਲ ਕੁਮਾਰ, ਕੈਂਸਰ ਰਿਸਰਚ ਯੂਕੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ == ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰ == * [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਸ਼ੇਰਗਿਲ]]<ref>{{Cite web|url=http://www.sikh-heritage.co.uk/arts/amritashergil/amritashergill.html|title=Untitled Document|publisher=|access-date=2 April 2016}}</ref><ref><div> [http://www.mapsofindia.com/who-is-who/art-culture/amrita-sher-gill.html ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਸ਼ੇਰ-ਗਿੱਲ] Mapsofindia.com. 2010-12-14 ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ. </div></ref> * [[ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ (ਚਿੱਤਰਕਾਰ)|ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ]] * [[ਐਸ ਜੀ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ|ਐਸ. ਜੀ. ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ]] * [[ਜੀ ਐਸ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ]] * [[ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ]] == ਆਰਕੀਟੇਕ == * [[ਰਾਮ ਸਿੰਘ (ਆਰਕੀਟੈਕਟ)]], ਜੋ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਵੰਡਣ ਵਾਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਰਕੀਟੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ == ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤੀ == * [[ਡੇਵਿਡ ਸ਼ੈਨਾਹੌਫ਼-ਖ਼ਾਲਸਾ]], ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਸੇਨ ਡਿਏਗੋ ਦੇ ਬਾਇਓਕਿਰਕਿਊਟਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਕੁੰਡਲਨੀ ਯੋਗਾ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ 'ਤੇ ਉਚੇਰੀ ਖੋਜਕਰਤਾ. * [[ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ]], ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਖੋਜਕਾਰ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ 'ਤੇ, [[ਅਲਜ਼ਾਈਮਰ ਰੋਗ]] ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ. * [[ਸਤਬੀਰ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ]], [[ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਹਾਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] - ਕੁੰਡਲਨੀ ਯੋਗਾ ਦੇ ਖੋਜਕਾਰ ਅਤੇ ਯੋਗ ਖੋਜ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਕ ਆਧਾਰ == ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ == === ਦਵਾਈ === * ਹਰਵਿੰਦਰ ਸਹੋਤਾ, ਕਾਰਡੀਆਲੋਜਿਸਟ; ਐਫਡੀਆ-ਪ੍ਰਵਾਨਤ ਪਰਫਿਊਜ਼ਨ ਬੈਲੂਨ ਐਂਜੀਓਪਲਾਸਟੀ ਦੀ ਕਾਢ ਕੱਢੀ ਅਤੇ 24 ਹੋਰ ਮੈਡੀਕਲ ਇਨਪੁਟੀਆਂ ਦੇ ਪੇਟੈਂਟ ਰੱਖੇ. {{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=November 2015}} * ਹਰਮਿੰਦਰ ਡੂਆ ਨੇ, " ਦੂਆ ਦੀ ਲੇਅਰ" ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਪਿਛਲੀ ਅਣਜਾਣ ਪਰਤ ਲੱਭੀ. {{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=January 2016}} === ਫਿਜ਼ਿਕਸ === * ਫਾਈਬਰ ਆਪਟਿਕਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਗਤਾ, ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਾਪਨੀ ''ਫਾਰਚੂਨ ਮੈਗਜ਼ੀਨ'' ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ '''''ਬਿਜਨਸਮੈਨ ਆਫ ਦ ਸੈਂਚੁਰੀ''''' (22 ਨਵੰਬਰ, 1999) ਐਡੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸੱਤ "ਅਨਸੰਗ ਹੀਰੋਜ਼" ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ. {{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=November 2015}} == ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਪੇਸ਼ਾਵਰ == === ਕਾਨੂੰਨ === * [[ਜਸਵੀਰ ਸਿੰਘ (ਬੈਰਿਸਟਰ)|ਜਸਵੀਰ ਸਿੰਘ]] - ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਾਨੂੰਨ ਬੈਰਿਸਟਰ === ਬੈਂਕਿੰਗ === * [[ਕਮਲ ਹੋਥੀ]] - ਲੌਇਡਸ ਬੈਂਕ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਬੈਂਕਰ == ਫੌਜੀ ਆਗੂ == === ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ === * [[ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ]] ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਹਵਾਈ ਮੁਖੀ ਫੌਜਦਾਰ [[ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਮਾਰਸ਼ਲ<ref><div> [http://www.mapsofindia.com/who-is-who/defence/marshal-arjan-singh.html ਮਾਰਸ਼ਲ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ] Mapsofindia.com. 2010-12-14 ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ. </div></ref> * [[ਹਵਾਈ ਮੁਖੀ ਫੌਜਦਾਰ]] [[ਦਿਲਬਾਗ਼ ਸਿੰਘ]], ਸਾਬਕਾ ਮੁਖੀ, [[ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ]] * [[ਹਵਾਈ ਮੁਖੀ ਫੌਜਦਾਰ]] [[ਬਿਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਧਨੋਆ]], ਮੌਜੂਦਾ ਮੁਖੀ, [[ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ]]। === ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦੇ ਹਵਾਈ ਫੌਜਦਾਰ === * [[ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਰੋੜਾ]] * [[ਤਿਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ]] * [[ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ]] * [[ਜਸਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਅਫ਼ਸਰ)|ਜਸਜੀਤ ਸਿੰਘ]] === ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ === * ਜਨਰਲ [[ਜੋਗਿੰਦਰ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ]] [[ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ|ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ]] ਦਾ ਸਾਬਕਾ ਮੁਖੀ * ਜਨਰਲ [[ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ (ਜਨਰਲ)|ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ]] [[ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ]] ਦਾ ਸਾਬਕਾ ਮੁਖੀ * ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ [[ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ (ਸਿਪਾਹੀ)|ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ]] == ਫੌਜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੇਤਾ == === ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ === ==== ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਕਰਾਸ ==== * [[ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ]] [[ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਕਰੌਸ|ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਕਰਾਸ]] ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ [[ਸਿੱਖ|ਸਿੱਖ ਸੀ]] * [[ਨੰਦ ਸਿੰਘ]] * [[ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ]] * [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ]] * [[ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੱਜ]] === ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ === ==== ਪਰਮ ਵੀਰ ਚੱਕਰ ==== * [[ਨਿਰਮਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ]], ਕੇਵਲ [[ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਫੌਜ]] ਦੇ ਅਫਸਰ ਨੂੰ [[ਪਰਮਵੀਰ ਚੱਕਰ]] ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਜਾਵੇਗਾ * [[ਸੂਬੇਦਾਰ|ਸੁਬੇਦਾਰ]] [[ਬਾਨਾ ਸਿੰਘ]] * [[ਕਰਮ ਸਿੰਘ]] * [[ਸੂਬੇਦਾਰ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] ==== ਮਹਾਵੀਰ ਚੱਕਰ ==== * [[ਦੀਵਾਨ ਰਣਜੀਤ ਰਾਏ]] ਮਹਾਂਵੀਰ ਚੱਕਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਰਤੀ * ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ [[ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] * [[ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਪੈਰੋ]] * [[ਸੰਤ ਸਿੰਘ]] * [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਿਆਲ]] * ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ [[ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਚੰਦਪੁਰੀ]], ਲੋਂਗਵੇਲਾ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਬਹਾਦਰੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ * ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ [[ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂੰ]] == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == <references group=""></references> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੁਆਰਾ ਲੋਕ ਦੀ ਸੂਚੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਖ ਧਰਮ ਸੰਬੰਧੀ ਸੂਚੀਆਂ]] exmxnhi5ynedvp6wvaurh75odq9dqgb 0 121856 845355 743575 2026-08-31T14:31:07Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 845355 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਟੀਵੀ|show_name=ਵਾਇਸ ਆਫ਼ ਪੰਜਾਬ|image=|image_alt=|caption=|genre=ਰੀਐਲਿਟੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ|creator=|director=ਲਕਸ਼ਮਣ ਕੁਮਾਰ|judges=VOP 9 - ਸਚਿਨ ਆਹੂਜਾ, ਕਮਲ ਖ਼ਾਨ, ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ|country=[[ਭਾਰਤ]]|num_seasons=9|num_episodes=|list_episodes=|runtime=approx. 1 hour|network=[[PTC Punjabi]]|channel=|first_run=|first_aired=|last_aired=|website=http://www.ptcpunjabi.co.in/}} '''ਵਾਇਸ ਆਫ਼''' '''ਪੰਜਾਬ''' (ਵੀਓਪੀ) ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤਕ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ ਹੈ ਜੋ [[ਪੀਟੀਸੀ ਪੰਜਾਬੀ]] ਤੇ ਟੈਲੀਕਾਸਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [https://www.ptcpunjabi.co.in/category/voice-of-punjab/voice-of-punjab-season-10/ ਵਾਇਸ ਆਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਸੀਜ਼ਨ 10] ਜਲਦੀ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇਗਾ। ਵਾਇਸ ਆਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੀਜ਼ਨ-9, 14 ਜਨਵਰੀ 2019 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਵੀ.ਓ.ਪੀ. 9 ਦੇ ਆਡੀਸ਼ਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਮੁਹਾਲੀ, ਜਲੰਧਰ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਸਨ। ਵਾਇਸ ਆਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਸੀਜ਼ਨ 9<ref>{{Cite web|url=https://www.ptcpunjabi.co.in/voice-of-punjab-season-9-canada-auditions-date-venue-all-you-need-to-know/|title=Voice of Punjab Season 9 Canada Audition|website=PTC Punjabi}}</ref> ਦਾ ਕਨੇਡਾ ਆਡੀਸ਼ਨ 11 ਫਰਵਰੀ 2019 ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਵਾਇਸ ਆਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਸੀਜ਼ਨ 9 ਦਾ ਆਡੀਸ਼ਨ ਪੀਟੀਸੀ ਦੇ ਕਨੇਡਾ ਦਫਤਰ, 7420 ਏਅਰਪੋਰਟ ਰੋਡ ਯੂਨਿਟ 205, ਮਿਸੀਸਾਗਾ, ਓਨਟਾਰੀਓ ਵਿਖੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। == ਸੀਜ਼ਨ ==ਵਾਇਸ Punjabਫ ਪੰਜਾਬ (ਵੀਓਪੀ) ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤਕ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ ਹੈ ਜੋ ਪੀਟੀਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਇਸ Punjabਫ ਪੰਜਾਬ ਸੀਜ਼ਨ 10 ਆਡੀਸ਼ਨ 20 ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਡੀਸ਼ਨ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਤਰੀਕ 28 ਨਵੰਬਰ ਹੈ। ਵਾਇਸ ਆਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ 9 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 14 ਜਨਵਰੀ 2019 ਤੋਂ ਹੋਈ ਸੀ। ਵੀ.ਓ.ਪੀ. 9 ਦੇ ਆਡੀਸ਼ਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਭਾਵ ਮੁਹਾਲੀ, ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਸਨ। ਜਲੰਧਰ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ। ਵਾਇਸ Punjabਫ ਪੰਜਾਬ ਸੀਜ਼ਨ 9 [1] ਦਾ ਕਨੈਡਾ ਆਡੀਸ਼ਨ 11 ਫਰਵਰੀ 2019 ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਵਾਇਸ Punjabਫ ਪੰਜਾਬ ਸੀਜ਼ਨ 9 ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਕਨੇਡਾ ਆਡੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀਓਪੀ 9 ਗ੍ਰੈਂਡ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਮਿਲੇਗਾ। ਵਾਇਸ Punjabਫ ਪੰਜਾਬ ਸੀਜ਼ਨ 9 ਆਡੀਸ਼ਨ ਪੀਟੀਸੀ ਆਫਿਸ ਕਨੇਡਾ ਦਫਤਰ, 7420 ਏਅਰਪੋਰਟ ਰੋਡ ਯੂਨਿਟ 205, ਮਿਸੀਸਾਗਾ ਓਨਟਾਰੀਓ ਵਿਖੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ. ਆਵਾਜ਼ ਪੰਜਾਬ ਸ਼ੈਲੀ ਰਿਐਲਿਟੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸਿਤ ਲਕਸ਼ਮਣ ਕੁਮਾਰ ਜੱਜ ਵੋਪ 9 - ਸਚਿਨ ਆਹੂਜਾ, ਕਮਲ ਖਾਨ, ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ ਉਦਗਮ ਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਅਸਲ ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਰੁੱਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 9 ਉਤਪਾਦਨ ਚੱਲਦਾ ਸਮਾਂ ਲਗਭਗ 1 ਘੰਟਾ ਜਾਰੀ ਅਸਲ ਨੈੱਟਵਰਕ ਪੀਟੀਸੀ ਪੰਜਾਬੀ === ਸੀਜ਼ਨ 1 === ਵਾਇਸ ਆਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੀਜ਼ਨ ਦੇ ਜੇਤੂ ''ਵਿਨੋਦ ਕੁਮਾਰ'' ਅਤੇ ''ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਸਨ''।<ref>{{Cite news|url=http://archive.indianexpress.com/news/vinod-and-paramjit-are-voice(s)-of-punjab/684029/|title=Vinod and Paramjit are Voice(s) of Punjab|last=|first=|date=20 September 2010|work=The Indian Express|access-date=17 March 2019}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === ਸੀਜ਼ਨ 2 === ਵਾਇਸ ਆਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਸੀਜ਼ਨ 2 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪੂਰੇ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਅਪਰੈਲ 2011 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਤੋਂ [[ਰਣਜੀਤ ਬਾਵਾ]] ਅਤੇ [[ਬਠਿੰਡਾ]] ਤੋਂ ''ਪਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਸਰਾਂ'' ਨੂੰ ਵਾਇਸ ਆਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਸੀਜ਼ਨ 2 ਦੇ ਜੇਤੂ ਵਜੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite news|url=http://www.justpanjabi.com/2011/08/grand-finale-voice-of-punjab-season-2.html|title=Jaspinder and Pardeep win Voice of Punjab Season 2|last=|first=|date=|work=|access-date=|via=Justpanjabi.com|archive-date=2019-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103063507/http://www.justpanjabi.com/2011/08/grand-finale-voice-of-punjab-season-2.html|dead-url=yes}}</ref> ਇਸ ਸ਼ੋਅ ਦਾ ਐਂਕਰ ਸਾਹਿਲ ਵੇਦੋਲੀਆ ਸੀ। === ਸੀਜ਼ਨ 3 === [[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਤੋਂ ''ਅਨੰਤਪਾਲ ਸਿੰਘ'' ਅਤੇ [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] ਤੋਂ ''[[ਨਿਮਰਤ ਖਹਿਰਾ|ਨਿਮਰਤਪਾਲ]] ਕੌਰ'' ਨੇ ਵਾਇਸ ਆਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਸੀਜ਼ਨ 3 ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਜਿੱਤਿਆ। ਜੇਤੂਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਾਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਿਉਜ਼ਿਕ ਐਲਬਮ ਦਾ ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਵੰਝਲੀ ਰਿਕਾਰਡ ਦੁਆਰਾ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/punjab/voice-of-punjab-s-grand-finale-concludes/story-c7Ia7fc5BX80pUKD99n2oI.html|title=Voice of Punjab's grand finale concludes|last=|first=|date=26 August 2012|work=Hindustan Times|access-date=17 March 2019}}</ref> ਇਸ ਸ਼ੋਅ ਦਾ ਐਂਕਰ ਵੀ ਸਾਹਿਲ ਵੇਦੋਲੀਆ ਸੀ। === ਸੀਜ਼ਨ 4 === ਵੀਓਪੀ ਸੀਜ਼ਨ 4 ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਗਾਇਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਚੁਣਨ ਲਈ ਸਚਿਨ ਆਹੂਜਾ, [[ਮਾਸਟਰ ਸਲੀਮ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਾਜ਼ੀਆ ਮਨਜ਼ੂਰ|ਸ਼ਾਜੀਆ ਮਨਜੂਰ]] ਨੂੰ ਜੱਜ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਸੀਜ਼ਨ ਦੇ ਆਡੀਸ਼ਨ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ [[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ|ਕਨੇਡਾ]] ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੇ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਸਨ।<ref>{{Cite news|url=http://simplybhangra.com/news/bhangra-news/6609-ptcs-voice-of-punjab-season-4-goes-global.html|title=PTC's Voice Of Punjab Season 4 goes Global|last=|first=|date=|work=|access-date=|via=SimplyBhangra.com}}</ref> ਇਸ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ''ਦੀਪੇਸ਼ ਰਾਹੀ'' ਨੂੰ ‘ਵਾਇਸ ਆਫ਼ ਪੰਜਾਬ 2013’ ਦੇ ਖਿਤਾਬ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੀਟੀਸੀ ਦੋ ਗਾਇਕਾਂ, ਇੱਕ ਮਰਦ ਅਤੇ ਇੱਕ ਔਰਤ ਗਾਇਕਾ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦੀ ਸੀ ਪਰ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਮੌਕਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਨੂੰ ਹੀ ਵਾਇਸ ਆਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।<ref>{{Cite news|url=http://www.yespunjab.com/punjabi-music/item/31442-dipesh-rahi-is-the-winner-of-ptc-voice-of-punjab-2013-season-4|title=Dipesh Rahi is the winner of PTC Voice of Punjab 2013 -Season 4|last=|first=|date=|work=|access-date=|via=Yespunjab.com|archive-date=2015-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150508222213/http://www.yespunjab.com/punjabi-music/item/31442-dipesh-rahi-is-the-winner-of-ptc-voice-of-punjab-2013-season-4|dead-url=yes}}</ref> ਇਸ ਸ਼ੋਅ ਦੇ ਐਂਕਰ ਸਾਹਿਲ ਵੇਦੋਲੀਆ ਅਤੇ ਗੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਨ। === ਸੀਜ਼ਨ 5 === [[ਕਪੂਰਥਲਾ ਸ਼ਹਿਰ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] ਦੀ ''ਨੇਹਾ ਸ਼ਰਮਾ'' ਨੂੰ ਪੀਟੀਸੀ ਵਾਇਸ ਆਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਸੀਜ਼ਨ 5 ਦੀ ਜੇਤੂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://www.media247.co.uk/bizasia/neha-sharma-wins-ptc-punjabis-voice-of-punjab-2015|title=Neha Sharma wins PTC Punjabi’s ‘Voice of Punjab’|last=|first=|date=|website=www.media247.co.uk|publisher=|access-date=|archive-date=2016-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220151145/http://www.media247.co.uk/bizasia/neha-sharma-wins-ptc-punjabis-voice-of-punjab-2015|dead-url=yes}}</ref> [[ਬਟਾਲਾ|ਬਟਾਲਾ ਦੇ]] ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਉਪ ਜੇਤੂ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ ਜਦਕਿ ਮੁਕੇਰੀਆਂ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਉਪ ਜੇਤੂ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਸ਼ੋਅ ਦਾ ਐਂਕਰ ਗੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੀ। === ਸੀਜ਼ਨ 6 === [[ਜੰਮੂ (ਸ਼ਹਿਰ)|ਜੰਮੂ ਦੀ]] ਸੋਨਾਲੀ ਡੋਗਰਾ ਨੇ ਵਾਇਸ ਆਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਸੀਜ਼ਨ 6 ਗ੍ਰੈਂਡ ਫਿਨਾਲੇ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਕਾਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾ ਨਕਦ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite news|url=http://jkalerts.com/jk-news/sonali-dogra-of-jammu-won-voice-of-punjab-season-6-grand-finale|title=Sonali Dogra of Jammu won Voice of Punjab Season 6 Grand Finale|last=|first=|date=|work=JKALERTS {{!}} Jammu and Kashmir Alerts and Updates|access-date=|language=en-US|via=}}</ref> === ਸੀਜ਼ਨ 8 === ਵਾਇਸ ਆਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਸੀਜ਼ਨ 8 ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਗੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਾਹਿਲ ਵੇਦੋਲੀਆ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਾਲ ਸਚਿਨ ਆਹੂਜਾ, ਰੌਸ਼ਨ ਪ੍ਰਿੰਸ ਅਤੇ ਮਿਸ ਪੂਜਾ ਜੱਜ ਸਨ। ਸੀਜ਼ਨ 8 ਦੀ ਜੇਤੂ ਗੁਰਕੀਰਤ ਕੌਰ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.ptcnews.tv/voice-of-punjab-season-8-gurkirat-kaur-ptc-punjabi/|title=Voice of Punjab Season 8 Winner|website=PTC News|access-date=2019-11-03|archive-date=2019-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103064852/https://www.ptcnews.tv/voice-of-punjab-season-8-gurkirat-kaur-ptc-punjabi/|url-status=dead}}</ref> === ਸੀਜ਼ਨ 9 === ਵਾਇਸ ਆਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਸੀਜ਼ਨ 9<ref>{{Cite web|url=https://www.ptcpunjabi.co.in/voice-of-punjab-9/|title=Voice of Punjab Season 9|website=PTC Punjabi|access-date=2019-11-03|archive-date=2019-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331101400/https://www.ptcpunjabi.co.in/voice-of-punjab-9/|dead-url=yes}}</ref> ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਗੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ,ਵੀਜੇ ਰੌਕੀ ਅਤੇ ਮੁਕੇਸ਼ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਵੀਓਪੀ 9 ਦੇ ਜੱਜ ਸਚਿਨ ਆਹੂਜਾ, ਕਮਲ ਖਾਨ ਅਤੇ ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ ਸਨ। '''ਵੀਓਪੀ ਸੀਜ਼ਨ 9 ਵੋਟਿੰਗ''' ਵਾਇਸ ਆਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਸੀਜ਼ਨ 9<ref>{{Cite web|url=https://www.ptcpunjabi.co.in/voting/|title=Voice of Punjab Season 9 Voting|website=PTC Punjabi|access-date=2019-11-03|archive-date=2020-06-01|archive-url=https://archive.today/20200601023904/https://www.ptcpunjabi.co.in/voting/|dead-url=yes}}</ref> ਦੀ ਵੋਟਿੰਗ 22 ਫਰਵਰੀ 2019 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ। '''ਤਾਰੀਖ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਫਾਈਨਲ ਦਾ ਸਥਾਨ''' '''ਸਮਾਂ -''' ਸ਼ਾਮ 6 ਵਜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ '''ਤਾਰੀਖ -''' 1 ਮਾਰਚ 2019 '''ਸਥਾਨ-''' A 97 ਏਸਰ ਸਕੀਮ, ਪਾਰਕਿੰਗ ਗਰਾਉਂਡ, ਰਣਜੀਤ ਐਵੀਨਿਊ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ) === ਸੀਜ਼ਨ 10 === ਸੀਜ਼ਨ 10 ਪੀਟੀਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ===ਜੇਤੂ=== * ਸੀਜ਼ਨ 1 - ਰਿਕੀ ਦੇਵਗਨ * ਸੀਜ਼ਨ 2 - ਪਰਦੀਪ ਸਰਾਂ * ਸੀਜ਼ਨ 3 - ਅਨੰਤਪਾਲ ਬਿੱਲਾ ਅਤੇ [[ਨਿਮਰਤ ਖਹਿਰਾ]] * ਸੀਜ਼ਨ 4 - ਮੋਹਿਤ ਸ਼ਰਮਾ * ਸੀਜ਼ਨ 5 - ਨੇਹਾ ਸ਼ਰਮਾ * ਸੀਜ਼ਨ 6 - ਸੋਨਾਲੀ ਡੋਗਰਾ * ਸੀਜ਼ਨ 7 - ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ * ਸੀਜ਼ਨ 8 - ਗੁਰਕੀਰਤ ਕੌਰ * ਸੀਜ਼ਨ 9 - ਗੌਰਵ ਕਾਂਡਾਲ ਬਿਲਾਸਪੁਰ<ref>{{Cite web|url=https://www.ptcpunjabi.co.in/voice-of-punjab-season-9-finale-live-updates-finalists-judges-malkit-singh-kaur-b-lakhwinder-wadali/|title=Voice of Punjab Season 9 Winner|website=PTC Punjabi}}</ref> * ਸੀਜ਼ਨ 10 - ਬਕਾਇਆ ਹੈ == ਹਵਾਲੇ == jirqia91q2uosq6xfy4qmik18r13d1h 0 123548 845365 618019 2026-08-31T17:49:56Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 845365 wikitext text/x-wiki '''ਅਚੰਤਾ ਸ਼ਰਥ ਕਮਲ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Achanta Sharath Kamal;''' ਜਨਮ 12 ਜੁਲਾਈ 1982) [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]], ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ੇਵਰ [[ਟੇਬਲ ਟੈਨਿਸ]] ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ।<ref>http://www.tabletennisbug.com/2015/04/achanta-sharath-kamal-profile.html</ref> ਉਹ ਨੌਂ ਵਾਰ ਸੀਨੀਅਰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਚੈਂਪੀਅਨ ਬਣਨ ਵਾਲਾ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਟੇਬਲ ਟੈਨਿਸ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਅੱਠ ਵਾਰ ਕੌਮੀ ਚੈਂਪੀਅਨ ਕਮਲੇਸ਼ ਮਹਿਤਾ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਤੋੜਿਆ ਹੈ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਚੌਥਾ ਸਰਵਉੱਤਮ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਮਿਲਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਦਰਜਾ ਸਤੰਬਰ, 2019 ਤੱਕ 41 ਹੈ। ਉਸਨੇ ਜੂ ਸੇ ਹਯੁਕ ਅਤੇ ਚੁਆਂਗ ਚੀ-ਯੂਆਨ ਨੂੰ, ਜੋ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਸ਼ਵ ਨੰ. [[ਅੱਠ|8]] ਅਤੇ 16 ਤੇ ਸੀ, [[ਜੈਪੁਰ]] ਵਿਖੇ <ref>{{Cite web|url=http://results.ittf.link/index.php?option=com_fabrik&view=list&listid=69&Itemid=206|title=Current WR - Men|website=results.ittf.link|access-date=2018-04-14|archive-date=2018-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180420215455/http://results.ittf.link/index.php?option=com_fabrik&view=list&listid=69&Itemid=206|url-status=dead}}</ref> 28ਵੇਂ ਏਸ਼ੀਆਈ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਹਰਾਇਆ। ਸ਼ਰਥ ਨੇ 2004 ਵਿੱਚ [[ਕੁਆਲਾ ਲੁੰਪੁਰ|ਕੁਆਲਾਲੰਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ 16 ਵੀਂ [[ਕਾਮਨਵੈਲਥ ਆਫ਼ ਨੇਸ਼ਨਜ਼|ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ]] [[ਟੇਬਲ ਟੈਨਿਸ]] ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਪੁਰਸ਼ ਸਿੰਗਲਜ਼ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਮਗਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਹ ਸਾਲ 2004 ਲਈ [[ਅਰਜਨ ਅਵਾਰਡ|ਅਰਜੁਨ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ।<ref name="indiatoday">{{Cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/content_mail.php?option=com_content&name=print&id=55396|title=Fresh Faces|publisher=India Today|access-date=2009-08-06}}</ref> ਉਹ ਇਸ ਵੇਲੇ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਡੈਸਲਡੋਰਫ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਯੂਰਪੀਅਨ ਲੀਗ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਪੇਨ ਅਤੇ ਸਵੀਡਨ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਇਸ ਸਮੇਂ ਜਰਮਨ ਬੁੰਡੇਸਲੀਗਾ ਵਿਚ ਕਲੱਬ ਬੋਰੂਸੀਆ ਡਸਲਡੋਰਫ ਲਈ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੰਡੀਅਨ ਆਇਲ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਵਿਚ ਇਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2006/03/26/stories/2006032604532300.htm|title=Sharath Kamal storms into final|date=2006-03-26|access-date=2006-03-26|publisher=The Hindu|location=Chennai, India|archive-date=2006-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20060420151222/http://www.hindu.com/2006/03/26/stories/2006032604532300.htm|dead-url=yes}}</ref> ਉਸਨੇ ਜੁਲਾਈ 2010 ਵਿੱਚ ਮਿਸ਼ੀਗਨ ਦੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਰੈਪਿਡਸ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਯੂਐਸ ਓਪਨ ਟੇਬਲ ਟੈਨਿਸ ਪੁਰਸ਼ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਜਿੱਤੀ ਹੈ। ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਸਲੋਵਾਕੀਆ ਦੇ ਡਿਫੈਂਸਿੰਗ ਚੈਂਪੀਅਨ ਥਾਮਸ ਕੀਨਾਥ ਨੂੰ 7 ਮੈਚਾਂ ਦੀ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਕੇ 4-3 ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਦਰਜ ਕੀਤੀ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਉਸਨੇ ਮਿਸਰ ਓਪਨ ਵਿੱਚ ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਦੀ ਲੀ ਚਿੰਗ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਸੈੱਟਾਂ ਵਿੱਚ 11-7, 11-9, 11-8, 11-4 ਨਾਲ ਹਰਾਇਆ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਈਟੀਟੀਐਫ ਪ੍ਰੋ ਟੂਰ 'ਤੇ ਸਿੰਗਲਜ਼ ਖ਼ਿਤਾਬ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਬਣ ਗਿਆ।<ref name="rediff news">{{Cite web|url=http://sports.rediff.com/report/2010/jul/11/sharath-kamal-wins-egypt-open-tt.htm|title=Rediff News|publisher=Rediff India|access-date=2010-07-12}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਸ਼ ਟੀਮ ਦੀ ਕਪਤਾਨੀ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸੇ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਮਨਪਸੰਦਾਂ ਅਤੇ ਨੌਂ ਵਾਰ ਦੀ ਚੈਂਪੀਅਨ ਇੰਗਲੈਂਡ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਟੀਮ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਸਨੇ 2006 ਵਿੱਚ [[ਮੈਲਬਰਨ]] ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਭੀੜ ਦੇ ਪਸੰਦੀਦਾ ਆਸਟਰੇਲੀਅਨ ਵਿਲੀਅਮ ਹੈਂਜੈਲ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ [[ਸਿੰਗਾਪੁਰ]] ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਟੇਬਲ ਟੈਨਿਸ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੋਨ ਤਮਗਾ ਵੀ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਨਾਲ ਹੀ ਟੀਮ ਬਣਾਈ ਸੁਭਾਜੀਤ ਸਾਹਾ ਪੁਰਸ਼ ਡਬਲਜ਼ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ<ref name="rediff sports">{{Cite web|url=http://sports.rediff.com/report/2010/oct/13/cwg-2010-delhi-table-tennis-tt-sharath-kamal-subhajit-saha.htm|title=Rediff Sports|publisher=Rediff India|access-date=2010-10-13}}</ref> ਤੇ [[ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ 2010|2010 ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡ]] ਵਿਚ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ|ਦਿੱਲੀ]]। ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਮੈਡਲ ਜਿੱਤੇ 2018 ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡ ਵਿਚ ਗੋਲਡ ਕੋਸਟ 'ਚ ਸੋਨੇ ਦੀ ਪੁਰਸ਼ ਟੀਮ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਨਾਲ ਐਂਥੋਨੀ ਅਮਲਰਾਜ, ਹਰਮੀਤ ਦੇਸਾਈ ਅਤੇ ਸਾਨਿਲ ਸ਼ੈਟੀ ਵਿਚ ਸਿਲਵਰ ਪੁਰਸ਼ ਡਬਲਜ਼ ਵਿੱਚ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਨਾਲ ਪੁਰਸ਼ ਸਿੰਗਲਜ਼ ਜਿੱਤਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/commonwealth-games/cwg-2018-iconic-achantha-sharath-kamal-bows-out-with-tt-bronze/articleshow/63767722.cms|title=CWG 2018: Iconic Achantha Sharath Kamal bows out with TT bronze|date=15 April 2018|work=Times of India|access-date=15 April 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/sports/story/cwg-2018-sathiyan-g-sharath-kamal-settle-for-silver-in-men-s-doubles-table-tennis-1212213-2018-04-14|title=CWG 2018: Sathiyan G, Sharath Kamal settle for Silver in men's doubles table tennis|date=14 April 2018|access-date=15 April 2018|publisher=India Today}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.firstpost.com/sports/commonwealth-games-2018-sharath-kamal-leads-india-to-gold-medal-in-mens-team-event-4424473.html|title=Commonwealth Games 2018: Sharath Kamal leads India to gold medal in men's table tennis team event|date=10 April 2018|access-date=15 April 2018|publisher=Firstpost}}</ref> ਉਸਨੇ ਏਥਨਜ਼ ਵਿੱਚ [[2004 ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ|2004 ਦੇ ਓਲੰਪਿਕ]] ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਉਹ ਚੋਟੀ ਦਾ ਟੀ ਟੀ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਕਤਰ ਵਿਖੇ [[2006 ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ|2006 ਦੀਆਂ ਏਸ਼ੀਅਨ ਖੇਡਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸ਼ਰਥ ਨੇ ਏਸ਼ੀਅਨ ਓਲੰਪਿਕ ਯੋਗਤਾ ਵਿੱਚ ਇਰਾਨ ਦੇ ਨੋਸ਼ਾਦ ਆਲਮੀਅਨ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[2016 ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ|2016 ਦੇ ਰੀਓ]] ਓਲੰਪਿਕ ਲਈ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.inshorts.com/news/achanta-sharath-kamal-qualifies-for-rio-2016-1460809091461|title=Achanta Sharath Kamal qualifies for Rio 2016|date=16 April 2016|access-date=8 August 2016|publisher=Inshorts}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਨੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ [[ਰੋਮਾਨੀਆ|ਰੋਮਾਨੀਆ ਦੇ]] ਐਡਰਿਅਨ ਕ੍ਰਿਯਾਨ ਤੋਂ ਹਾਰ ਕੇ ਪਹਿਲੇ ਗੇੜ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਿਆ।<ref>{{Cite news|url=http://www.thequint.com/rio-olympics-2016/2016/08/06/tt-player-mouma-das-knocked-out-in-first-round|title=TT Players Mouma, Manika, Soumyajit and Kamal Lose in 1st Round|date=7 August 2016|access-date=8 August 2016|agency=The Quint|archive-date=9 ਅਗਸਤ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160809101249/http://www.thequint.com/rio-olympics-2016/2016/08/06/tt-player-mouma-das-knocked-out-in-first-round|dead-url=yes}}</ref> ਉਹ ਪੀਐਸਬੀਬੀ ਨੁੰਮਬੱਕਮ ਸਕੂਲ<ref>{{Cite web|url=http://www.psbbschools.ac.in/alumni-1.html|title=PSBB Alumni|publisher=PSBB Schools|access-date=2009-08-28|archive-date=2011-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721150342/http://www.psbbschools.ac.in/alumni-1.html|dead-url=yes}}</ref> (2000 ਦੀ ਕਲਾਸ) ਅਤੇ ਲੋਯੋਲਾ ਕਾਲਜ, ਚੇਨਈ ਦਾ ਸਾਬਕਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੈ।<ref name="indiatoday"/><ref>{{Cite web|url=http://www.achantasharathkamal.com/sharath.html|title=Achanta Sharath Kamal Fan Webpage|publisher=Achanta Sharath Kamal|archive-url=https://web.archive.org/web/20100528151753/http://www.achantasharathkamal.com/sharath.html|archive-date=2010-05-28|access-date=2010-05-20}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਮਮਤਾ ਪ੍ਰਭੂ * [[ਪੋਲੋਮੀ ਘਟਕ|ਪੌਲੋਮੀ ਘਾਤਕ]] * ਮੌਮਾ ਦਾਸ == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1982]] 1y939wuysuoeo55cv2vnlwhd1v8ijqz 0 123734 845371 763569 2026-08-31T21:56:26Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 845371 wikitext text/x-wiki '''ਏ. ਸੇਤੂਮਾਧਵਨ''' (ਜਨਮ 5 ਜੂਨ 1942), '''ਸੇਤੂ ਦੇ''' ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ, ਇੱਕ [[ਮਲਿਆਲਮ]] ਗਲਪ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ 35 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/opinion/interview/article2324893.ece|title=Recreating Muziris|date=6 August 2011|work=[[The Hindu]]}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ''ਅਦਾਯੰਗਲਲ'' ਲਈ 2007 ਵਿਚ [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ|ਕੇਂਦਰੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ]] ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ''ਪਾਂਡਵਪੁਰਮ'' ਅਤੇ ''ਪੇਡਿਸਵਪਨੰਗਲ'' ਲਈ 1982 ਅਤੇ 1978 ਵਿਚ ਕੇਰਲ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ; ਅਤੇ 2005 ਵਿੱਚ ''ਅਦਿਆਲੰਗਲ'' ਲਈ ''ਵਲਯਾਰ'' ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ।<ref name="si">{{Cite web|url=http://www.siliconindia.com/shownews/Malayalam_writer_Sethumadhavan_wins_Vayalar_Award-nid-33432.html|title=Malayalam writer Sethumadhavan wins Vayalar Award|date=9 October 2006 <!--, 12:30 IST -->|publisher=Silicon India|access-date=15 ਦਸੰਬਰ 2019|archive-date=10 ਸਤੰਬਰ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100910104949/http://www.siliconindia.com/shownews/Malayalam_writer_Sethumadhavan_wins_Vayalar_Award-nid-33432.html|url-status=dead}}</ref> ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲ ''ਮਾਰੂਪੀਰਾਵੀ'' ਲਈ ''ਓਦਾਕੁਜ਼ਲ'' ਪੁਰਸਕਾਰ ਵੀ ਜਿੱਤਿਆ। ਸੇਤੁ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ''ਵੇਲੁਤਾ ਕੂਰਦਰੰਗਲ, ਥਾਲੀਓਲਾ, ਕਿਰਤਮ, ਨਿਯੋਗਮ, ਸੇਤੂਵਿੰਟੇ ਕਥੱਕਲ'' ਅਤੇ ''ਕੈਮੂਦਰਕਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ'' । ਉਸਨੇ ਸਾ ਸਾਊਥ ਇੰਡੀਅਨ ਬੈਂਕ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਅਤੇ ਸੀਈਓ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ।<ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2005/05/28/stories/2005052807090300.htm|title=Writers never retire, says Sethu|date=28 May 2005|work=[[The Hindu]]|access-date=15 ਦਸੰਬਰ 2019|archive-date=11 ਜਨਵਰੀ 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070111124541/http://www.hindu.com/2005/05/28/stories/2005052807090300.htm|dead-url=yes}}</ref> == ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਸੇਤੂ ਦਾ ਜਨਮ 1942 ਵਿਚ [[ਏਰਨਾਕੁਲਮ ਜ਼ਿਲਾ|ਏਰਨਾਕੁਲਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ]] ਇਕ ਪਿੰਡ ਚੰਦਮੰਗਲਮ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪਲੀਅਮ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਚੰਦਮੰਗਲਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਯੂਨੀਅਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਕਾਲਜ, ਅਲੂਵਾ ਤੋਂ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਬੈਚਲਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸੇਤੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਰ ਲਈ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇਹ ਪੜਾਅ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੂਪ ਦੇਣ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਝਲਕਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ 1962 ਵਿਚ [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬੇ]] ਵਿਚ [[ਭਾਰਤੀ ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ|ਭਾਰਤੀ ਮੌਸਮ ਵਿਭਾਗ]] ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕੁਝ ਵਿਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 1964 ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ [[ਤੀਰੁਵਨੰਤਪੁਰਮ|ਤ੍ਰਿਵੇਂਦਰਮ ਵਿਚ]] ਬਦਲੀ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਥੰਬਾ ਇਕੂਟੇਰੀਅਲ ਰਾਕੇਟ ਲਾਂਚਿੰਗ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨ ਇਕਾਈ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਰੱਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ [[ਪੂਨੇ|ਪੁਣੇ]] ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਸਥਾਪਿਤ ਟ੍ਰੌਪੀਕਲ ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ 1968 ਵਿਚ ਬੈਂਕਿੰਗ ਉਦਯੋਗ ਵਿਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਝ ਸਾਲ ਰੇਲਵੇ ਬੋਰਡ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਹ [[ਭਾਰਤੀ ਸਟੇਟ ਬੈਂਕ|ਸਟੇਟ ਬੈਂਕ ਸਮੂਹ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਬੇਸ਼ਨਰੀ ਅਫਸਰ ਵਜੋਂ ਬੈਂਕਿੰਗ ਪੇਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਹੁਦੇ ਸੰਭਾਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਬੈਂਕ ਵਿੱਚ ਜਨਰਲ ਮੈਨੇਜਰ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸੈਕਟਰ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਬੈਂਕ, ਸਾਊਥ ਇੰਡੀਅਨ ਬੈਂਕ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਵਜੋਂ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਉਸਨੇ 1999 ਤੋਂ 2005 ਵਿੱਚ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਣ ਤੱਕ ਐਸਆਈਬੀ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਅਤੇ [[ਮੁੱਖ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ]] ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਅਵਧੀ ਲਈ ਸਟੇਟ ਬੈਂਕ ਆਫ਼ ਟਰੈਵਨਕੋਰ ਦੇ ਬੋਰਡ ਵਿਚ ਵੀ ਰਿਹਾ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਸ਼ ਨਾਵਲਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1942]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] cuvs60krbk3a4uk0zb9ysf9givm4ak2 0 126354 845363 835394 2026-08-31T17:38:25Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Awards and recognition" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1355121971|Prateeksha Kashi]]" 845363 wikitext text/x-wiki {{Use Indian English|date=January 2015}} {{Use dmy dates|date=January 2015}} {{Infobox person | name = ਪ੍ਰਤੀਕਸ਼ਾ ਕਾਸ਼ੀ | image = Prathiksha_Kashi.jpg | alt = | caption = ਕਾਸ਼ੀ 2016 ਜਨਵਰੀ, 17 ਨੂੰ ਕੇਰਲਾ ਵਿੱਚ ਪੱਟੰਬੀ, ਪਲਾਕੱਕੜ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਕੁਚੀਪੁੜੀ ਨ੍ਰਿਤ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ | birth_name = | birth_date = | birth_place = [[ਬੰਗਲੌਰ]], [[ਕਰਨਾਟਕ]], [[ਭਾਰਤ]] | parents = {{Unbulleted list| [[ਵਿਜੈ ਕਾਸ਼ੀ]] ''<small>(father)</small>'',|[[ਵਿਜੈਯੰਤੀ ਕਾਸ਼ੀ]] ''<small>(mother)</small>'' }} | height = | nationality = [[ਭਾਰਤੀ]] | residence = [[ਬੰਗਲੌਰ]] | movement = [[ਕੁਚੀਪੁੜੀ]] | dances = [[ਕੁਚੀਪੁੜੀ]] | occupation = [[ਡਾਂਸਰ]], [[ਐਕਟਰਸ]] | known for = [[Kuchipudi|ਕੁਚੀਪੁੜੀ ਡਾਂਸਰ]] | years_active = | current_group = | former_groups = | website = {{URL|http://www.prateekshakashi.com/}} }} [[ਤਸਵੀਰ:PrateekshaKashi.JPG|thumb|250x250px| ਪ੍ਰਤੀਕਸ਼ਾ ਕਾਸ਼ੀ ਓਡਕਾਥੁਰ ਮੱਟ ਹਾਲ, ਬੰਗਲੌਰ, 2013 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ [ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ: ਅੰਜਲੀ ਰੈਡੀ ਜੇ ]] [[ਤਸਵੀਰ:Prateeksha_Kashi1.jpg|thumb|250x250px| ਪ੍ਰੀਤਾਕਸ਼ਾ ਕਾਸ਼ੀ ਰਾਸਾ ਸੰਜੇ, ਏ.ਡੀ.ਏ ਰੰਗਮੰਦੀਰਾ, ਬੰਗਲੌਰ, 2013 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ [ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ: ਅੰਜਲੀ ਰੈਡੀ ਜੇ ]] '''ਪ੍ਰਤੀਕਸ਼ਾ ਕਾਸ਼ੀ''' ਇੱਕ ਇੰਡੀਅਨ [[ਕੁਚੀਪੁੜੀ|ਕੁਚੀਪੁਡੀ]] ਡਾਂਸਰ ਹੈ, [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤ ਦਾ]] ਇੱਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਨਾਚ। ਉਹ ਡਾ. ਗੱਬੀ ਵੀਰੰਨਾ<ref>{{Cite web|url=http://www.ourkarnataka.com/Articles/starofmysore/knowhero.htm|title=Gubbi Veeranna|date=|publisher=www.ourkarnataka.com|access-date=2012-03-27|archive-date=8 ਫ਼ਰਵਰੀ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120208090445/http://www.ourkarnataka.com/Articles/starofmysore/knowhero.htm|dead-url=yes}}</ref> ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚੋਂ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਨੱਚਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂਮਤੀ ਜੀ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਹੇਠ ਕੁਚੀਪੁੜੀ ਵਿਖੇ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। [[ਵਿਜਯੰਤੀ ਕਾਸ਼ੀ|ਵਿਜੇਯੰਤੀ ਕਾਸ਼ੀ]],<ref>{{Cite web|url=http://www.vyjayanthikashi.com/|title=dancing to eternal bliss|date=|publisher=Vyjayanthi Kashi|access-date=2013-03-25}}</ref><ref name="VYJAYANTHI KASHI Kuchipudi">{{Cite web|url=http://www.associationsargam.com/vyjayanthi_kashi.htm|title=VYJAYANTHI KASHI (Kuchipudi)|date=|publisher=Associationsargam.com|access-date=2013-03-25|archive-date=28 ਸਤੰਬਰ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928105102/http://www.associationsargam.com/vyjayanthi_kashi.htm|url-status=dead}}</ref> ਜੋ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੁਚੀਪੁੜੀ ਡਾਂਸਰ ਹੈ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫਰ, ਅਤੇ ਸ਼ੰਭਵੀ ਸਕੂਲ ਆਫ ਡਾਂਸ ਦੀ ਕਲਾਤਮਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.schoolofkuchipudi.com|title=Shambhavi School of Dance|date=|publisher=Schoolofkuchipudi.com|access-date=2013-03-25}}</ref> ਵੈਜਯੰਤੀ ਕਾਸ਼ੀ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤਾ ਨ੍ਰਿਤਿਆ ਅਕੈਡਮੀ<ref name="Karnatakasangeetanrityaacademy.org">{{Cite web|url=http://www.karnatakasangeetanrityaacademy.org/m4.htm|title=::: Karnataka Sangeetha Nrutya Academy:::|date=|publisher=Karnatakasangeetanrityaacademy.org|access-date=2013-03-25|archive-date=28 ਸਤੰਬਰ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928060531/http://www.karnatakasangeetanrityaacademy.org/m4.htm|dead-url=yes}}</ref><ref name="Karnatakasangeetanrityaacademy.org"/><ref>{{Cite web|url=http://www.vyjayanthikashi.com/chairperson%20ksna.htm|title=Chairperson|date=2012-06-24|publisher=Vyjayanthikashi.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927210304/http://www.vyjayanthikashi.com/chairperson%20ksna.htm|archive-date=27 September 2013|access-date=2013-03-25}}</ref> ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਵੀ ਹੈ। ਕਾਸ਼ੀ ਇੱਕ ਕੰਪਿਊਟਰ ਸਾਇੰਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.bmsce.in/semester/vi?page=5|title=Computer Science Engineer|date=|publisher=www.bmsce.in|access-date=2013-08-19|archive-date=19 ਅਗਸਤ 2013|archive-url=https://archive.today/20130819111124/http://www.bmsce.in/semester/vi?page=5|dead-url=yes}}</ref> ਉਸ ਦਾ ਜਨੂੰਨ ਨਾਚ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਦਾਕਾਰੀ, ਅਧਿਆਪਨ, ਆਯੋਜਨ ਅਤੇ ''ਨੱਟੂਵੰਗਮ'', ਕਲਾਸੀਕਲ ਭਾਰਤੀ ਨਾਚ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ''ਲਾਇਆ'' ਜਾਂ ਤਾਲ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਨਾਚ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਪਹਿਲੂ ਹੈ। ਕੁਚੀਪੁੜੀ ਫੈਲਾਉਣ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਬੰਗਲੌਰ ਵਿੱਚ ਚਾਹਵਾਨ ਡਾਂਸਰਾਂ ਦੀ ਕੋਚਿੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਨੌ ਯੂਅਰ ਸਟਾਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿਚ,<ref>{{Cite web|url=http://www.knowyourstar.com/prateeksha-kashi-interview/|title=Prateeksha Kashi: Dancing Away to Glory|publisher=www.KnowYourStar.com|access-date=29 ਮਾਰਚ 2020|archive-date=27 ਮਾਰਚ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200327221024/http://knowyourstar.com/prateeksha-kashi-interview/|dead-url=yes}}</ref> ਪ੍ਰਿਤਿਸ਼ਾ ਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੇ ਕਲਾ ਨੂੰ ਲਾਭ ਪਹੁੰਚਾਇਆ- “ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਤਕਨੀਕੀ ਪੱਖ ਅਜੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਢੁੱਕਵਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਡਾਂਸਰ ਵਜੋਂ ਮੇਰਾ ਕੈਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਲੰਮਾ ਪੈਂਡਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਕਨੀਕੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਲਾਭ ਲੈਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਜੋ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੰਗੀਤ, ਰੋਸ਼ਨੀ, ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ, ਸਿੱਖਣ ਜਾਂ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋਵੇ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤਕਨੀਕੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਲਾ ਦਾ ਪੱਖ ਪੂਰਿਆ ਹੈ! ”। == ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਕੈਰੀਅਰ == ਪ੍ਰਤੀਕਸ਼ਾ ਕਾਸ਼ੀ, [[ਬੰਗਲੌਰ]], [[ਕਰਨਾਟਕ]], [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਕੁਚੀਪੁੜੀ ਡਾਂਸਰ ਵੈਜਯੰਤੀ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਬੇਟੀ ਹੈ।<ref name="VYJAYANTHI KASHI Kuchipudi"/> ਅਤੇ ਵਿਜੈ ਕਾਸ਼ੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਟੈਲੀਵੀਜ਼ਨ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਵਿਚ, ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਸ਼ੀ ਨੇ ''[[ਮਹਾਂਭਾਰਤ]]'' ਤੋਂ ਪੂਰਾ ਡਾਂਸ ਏ.''ਐਮ.ਬੀ.ਈ.'' ਗਾਇਆ ਅਤੇ ਡਾਂਸ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਿਰਫ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ। ਦਰਅਸਲ, ਉਸਦੀ ਸਟੇਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਟੇਜ ਤੇ ਦੌੜ ਪਈ ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਰਮਣਾ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ੰਭਵੀ ਸਕੂਲ ਆਫ ਡਾਂਸ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਡਾਂਸਰਾਂ ਨਾਲ ਸਿੰਕ੍ਰਨੀ ਵਿੱਚ ਨੱਚਣ ਲੱਗੀ ਜਿਸਦੇ ਅੱਗੇ ਉਹ ਸਿਰਫ ਗੋਡੇ ਜਿਨੀ ਉੱਚੀ ਸੀ।<ref name="www.sehernow.in">{{Cite web|url=http://www.sehernow.in/ananya2011htmls/kuchipudi.html|title=A Graded Artist in Doordarshan Kendra|date=|publisher=www.sehernow.in|access-date=2012-03-26}}</ref> ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਗੁਰੂਮਤੀ ਜੀ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਹੇਠ ਕੁਚੀਪੁੜੀ ਵਿਖੇ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਾਸ਼ੀ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਤੀਕਸ਼ਾ ਕੁਚੀਪੁੜੀ ਨ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਵੇਕ ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰਹੀ।<ref name="Scholarship from Govt">{{Cite web|url=http://www.deccanherald.com/content/138289/F|title=Scholarship from Govt|date=|publisher=www.deccanherald.com|access-date=2012-03-26}}</ref> ਪ੍ਰਤੀਕਸ਼ਾ ਕਾਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉੱਤਮ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਕੰਪਿਊਟਰ ਸਾਇੰਸ ਵਿੱਚ ਚੋਟੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਗਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=http://www.deccanheraldepaper.com/svww_index1.php|title=Convocation Gold Medal|publisher=www.deccanheraldepaper.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20130629205934/http://www.deccanheraldepaper.com/svww_index1.php|archive-date=29 June 2013|access-date=2013-06-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.deccanheraldepaper.com/pdf/2013/06/10/20130610a_006100.pdf|title=Convocation Gold Medal|date=|publisher=www.deccanheraldepaper.com|access-date=2013-06-12}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਨਵੰਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਪ੍ਰਤੀਕਸ਼ਾ ਕਾਸ਼ੀ ਨੇ 20 ਫਰਵਰੀ 2009 ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰੰਗਪੂਜਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਸਨੂੰ "ਰਾਈਜ਼ਿੰਗ ਸਟਾਰ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.buzzintown.com/bangalore/event--kuchipudi-rangapooja-prateeksha-kashi/id--81481.html|title=Prateeksha Kashi Rangapooja|date=|publisher=www.sehernow.in|access-date=2012-03-26}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਨਵੰਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Prateeksha_Kashi2.jpg|thumb|333x333px| ਪ੍ਰਤੀਕਸ਼ਾ ਕਾਸ਼ੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਵੈਜਯੰਥੀ ਕਾਸ਼ੀ, 2012 ਨਾਲ "ਨਵਰਸ" ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ [ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ: ਅੰਜਲੀ ਰੈਡੀ ਜੇ.। ]] == ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ == ਪ੍ਰਤੀਕਸ਼ਾ ਕਾਸ਼ੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਕਾਰੀ ਸਮੇਤ ਭਾਰਤੀ ਨਾਚ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ * ਅਨਬਾਉਂਡ ਬੀਟਸ ਆਫ ਇੰਡੀਆ-ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ * ਅਨਨਿਆ-ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ * ਮੀਂਹ ਘੱਟਦਾ ਹੈ-ਮੁੰਬਈ<ref>{{Cite web|url=http://www.buzzintown.com/delhi/events/prateeksha-kashi-presents-kuchipudi-traditions-mumbai/segment--photos/id--145518.html|title=Performance in Mumbai|date=|publisher=www.buzzintown.com|access-date=2013-08-19|archive-date=5 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305002236/http://www.buzzintown.com/delhi/events/prateeksha-kashi-presents-kuchipudi-traditions-mumbai/segment--photos/id--145518.html|dead-url=yes}}</ref> * ਜਯਸਮ੍ਰਿਤੀ-ਮੁੰਬਈ * ਅੰਕੁਰ ਉਤਸਵ-ਕੋਲਕਾੱਤਾ * ਡੋਵਰ ਦੀ ਲੇਨ-ਕੋਲਕਾੱਤਾ * ਕੋਨਾਰਕ ਉਤਸਵ-ਉੜੀਸਾ * ਦੇਵਦਾਸੀ ਉੜੀਸਾ * ਨਤਰਾਨੀ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ * ਧਾਰਨੀ ਉਤਸਵ-ਕੋਚਿਨ * ਕਿਨਕਿਨੀ ਮਹੋਤਸਵ-ਬੰਗਲੌਰ [[ਤਸਵੀਰ:Prateeksha_kashi.jpg|thumb|333x333px| ਪ੍ਰਤੀਕਸ਼ਾ ਕਾਸ਼ੀ "ਪਾਰਮਪਾ" ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਹੀ ਹੈ]] * ਮੈਸੂਰ ਦਸਾਰਾ ਉਤਸਵ-ਮੈਸੂਰ * ਅੰਤਰਜਤਿਕਾ ਨ੍ਰਿਤ ਸੰਗੀਤ ਸਮਰੋਹ 2012, ਕਟਕ<ref>{{Cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1120303/jsp/odisha/story_15204581.jsp|title=Solo kuchipudi recital centre of attraction|date=|publisher=www.telegraphindia.com|access-date=2013-08-07}}</ref> * ਪ੍ਰਤਿਵਾ ਉਤਸਵ, ਕੋਲਕਾਤਾ * ਤਨੀਸ਼ਾ ਯੁਵਾ ਉਤਸਵ, ਕੁਚੀਪੁੜੀ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ * ਮਹਾ ਮਾਇਆ, ਰਵਿੰਦਰ ਕਲਕਸ਼ੇਤਰ, ਬੰਗਲੌਰ.<ref>{{Cite web|url=http://www.narthaki.com/info/rev13/rev1349.html|title=Maha Maya Performance|date=|publisher=www.narthaki.com|access-date=2013-08-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.narthaki.com/info/rev13/images/rvk349d.jpg|title=Maha Maya Performance picture|date=|publisher=www.narthaki.com|access-date=2013-08-27}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ਰਾਸਾ ਸੰਜੇ, ਏ ਡੀ ਏ ਰੰਗਮੰਦੀਰਾ, ਬੰਗਲੌਰ * ਨ੍ਰਿਤਭਾਰਥ ਡਾਂਸ ਫੈਸਟੀਵਲ, ਰਵਿੰਦਰ ਕਲਕਸ਼ੇਤਰ, ਬੰਗਲੌਰ * ਕਾਲਾਭਾਰਥੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੰਗ ਡਾਂਸ ਫੈਸਟ 2013, ਤ੍ਰਿਸੂਰ, ਕੇਰਲ<ref>{{Cite web|url=http://www.narthaki.com/info/prv13/prv761.html|title=Kalabharathi Young Dance Fest 2013|date=|publisher=www.narthaki.com|access-date=2013-05-03|archive-date=31 ਮਈ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130531075604/http://narthaki.com/info/prv13/prv761.html|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.thiraseela.com/main/viewEvents.php?id=1201|title=Kalabharathi Young Dance Fest 2013|date=|publisher=www.thiraseela.com|access-date=2013-05-03|archive-date=4 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304063650/http://www.thiraseela.com/main/viewEvents.php?id=1201|dead-url=yes}}</ref> * ਅਲਾਇੰਸ ਫ੍ਰਾਂਸਾਈਜ਼, ਬੰਗਲੌਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਡਾਂਸ ਡੇਅ 2013<ref>{{Cite web|url=http://www.narthaki.com/info/prv13/prv767.html|title=World Dance Day in Alliance Francaise, Bangalore|date=|publisher=www.thiraseela.com|access-date=2013-05-03|archive-date=3 ਦਸੰਬਰ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203033543/http://www.narthaki.com/info/prv13/prv767.html|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.narthaki.com/info/rev13/rev1410.html|title=Solo kuchipudi recital picture perfect|date=|publisher=www.narthaki.com|access-date=2013-08-12}}</ref> * ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਗਣ ਸਭਾ, ਚੇਨਈ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਨ੍ਰਿਤ ਦਿਵਸ 2013<ref>{{Cite web|url=http://www.thiraseela.com/users/info@thiraseela.com/events/1213/brochure.jpg|title=World Dance Day in Krishna Gana Sabha, Chennai|date=|publisher=www.thiraseela.com|access-date=2013-05-03|archive-date=4 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304063155/http://www.thiraseela.com/users/info@thiraseela.com/events/1213/brochure.jpg|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bharatakalaanjali.org/invbro/utsavm1.jpg|title=World Dance Day in Krishna Gana Sabha, Chennai|date=|publisher=www.bharatakalaanjali.org|access-date=2013-05-03|archive-date=5 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305064008/http://www.bharatakalaanjali.org/invbro/utsavm1.jpg|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.thiraseela.com/main/viewEvents.php?id=1213|title=World Dance Day in Krishna Gana Sabha, Chennai|date=|publisher=www.thiraseela.com|access-date=2013-05-03|archive-date=4 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304060545/http://www.thiraseela.com/main/viewEvents.php?id=1213|dead-url=yes}}</ref> * ਸਮਰ ਸਮਾਰੋਹ 2013, ਕੂਨਰ, ਊਟੀ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ<ref>{{Cite web|url=http://thiraseela.com/main/viewEvents.php?id=1285|title=Summer Festival, Coonor, Ooty|date=|publisher=thiraseela.com|access-date=2013-06-03|archive-date=4 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304063838/http://thiraseela.com/main/viewEvents.php?id=1285|dead-url=yes}}</ref> * ਬ੍ਰਿਹਦੇਸਵਾਰ ਮੰਦਰ 2013, ਤੰਜਾਵਰ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਵਿੱਚ ਕੁਚੀਪੁਡੀ ਪਾਠ। * ਵੀਨਾ ਸ਼ੇਸ਼ੰਨਾ ਭਾਵਨਾ, ਮੈਸੂਰ ਵਿੱਚ ਸੋਲੋ ਕੁਚੀਪੁੜੀ ਰੀਸੀਟਲ * ਚੌਧਿਆ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਹਾਲ, ਬੰਗਲੌਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਾਰ<ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/abstract-to-concrete/article5198066.ece|title=abstract-to-concrete|date=|publisher=www.thehindu.com|access-date=2013-10-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.deccanherald.com/content/360507/emotions-conveyed-through-movement.html|title=Essence of Life on 28th Sep 2013|date=|publisher=www.deccanherald.com|access-date=2013-10-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://thiraseela.com/main/viewEvents.php?id=1342|title=Essence of Life on 28th Sep 2013|date=|publisher=thiraseela.com|access-date=2013-10-08|archive-date=13 ਸਤੰਬਰ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190913094220/http://thiraseela.com/main/viewEvents.php?id=1342|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.nna7.com/|title=Essence of Life on 28th Sep 2013|date=|publisher=www.nna7.com|access-date=2013-10-08}}</ref> * ਤਾਜ, ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੁਆਰਾ ਵਿਵੰਤਾ ਵਿਖੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਾਰ।<ref>{{Cite web|url=http://www.apnnews.com/2013/10/11/a-rare-performance-combining-five-dance-forms-kathak-bharatanatyam-kuchipudi-mohiniattam-and-odissi/|title=rare-performance Essence of Life at Tajvivanta, Hyderabad|date=|publisher=www.apnnews.com|access-date=2013-10-18|archive-date=22 ਅਪ੍ਰੈਲ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160422073334/http://www.apnnews.com/2013/10/11/a-rare-performance-combining-five-dance-forms-kathak-bharatanatyam-kuchipudi-mohiniattam-and-odissi/|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.meraevents.com/event/essence-of-life|title=Essence of Life at Tajvivanta, Hyderabad|date=|publisher=www.meraevents.com|access-date=2013-10-18}}</ref> * ਨਾਟਯਾ ਮਹੋਤਸਵ-ਕਿੱਟੱਪਾ ਪਿਲੈ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਸਮਾਰੋਹ, ਰਵਿੰਦਰ ਭਵਨ, ਗੋਆ<ref>{{Cite web|url=http://thiraseela.com/main/viewEvents.php?id=1506|title=Natya Mahotsav in Goa|date=|publisher=thiraseela.com|access-date=2013-11-28|archive-date=4 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304063826/http://thiraseela.com/main/viewEvents.php?id=1506|dead-url=yes}}</ref> * ਪੱਲਕੀ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਬੰਧਮੁ (ਇੱਕ ਡਾਂਸ ਓਪੇਰਾ), ਨਾਰਦਾ ਗ੍ਰਨ ਸਭਾ, ਚੇਨਈ<ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/dance/team-gen-next/article5375499.ece|title=Pallaki Seva Prabandhamu, Chennai|date=|publisher=www.thehindu.com|access-date=2013-11-26}}</ref> * ਸੰਗੀਤ ਅਕਾਦਮੀ, ਚੇਨਈ ਦਾ ਸਲਾਨਾ ਡਾਂਸ ਫੈਸਟੀਵਲ<ref>{{Cite web|url=http://www.musicacademymadras.in/fotemplate01.php?temp=7a184615-da71-11e2-b2c0-00167688e545&tc=52d202c8-505d-11e3-8ad8-00304891133e&shid=52d2479c-505d-11e3-8ad8-00304891133e|title=Annual Dance Festival of Music Academy in Chennai|date=|publisher=thiraseela.com|access-date=2014-01-06|archive-date=4 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304093958/http://www.musicacademymadras.in/fotemplate01.php?temp=7a184615-da71-11e2-b2c0-00167688e545&tc=52d202c8-505d-11e3-8ad8-00304891133e&shid=52d2479c-505d-11e3-8ad8-00304891133e|dead-url=yes}}</ref> * ਨਯਿਕਾ-ਉੱਤਮਤਾ ਵਿਅਕਤੀਗਤ- ਪ੍ਰੁਕਿਸ਼ਾ ਕਾਸ਼ੀ ਦੁਆਰਾ ਰੁਕਮਿਨੀ ਵਿਜੇਕੁਮਾਰ<ref name="www.buzzintown.com">{{Cite web|url=http://www.buzzintown.com/bangalore/events/nayika-excellence-personifed/id--883150.html|title=Rukmini Vijaykumar & Prateeksha Kashi Performance|publisher=www.buzzintown.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20140313085219/http://www.buzzintown.com/bangalore/events/nayika-excellence-personifed/id--883150.html|archive-date=13 March 2014|access-date=2014-03-13}}</ref> ਨਾਲ ਕੁਚੀਪੁੜੀ ਅਤੇ ਭਰਥਨਾਟਿਅਮ ਜੋੜਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ<ref name="www.buzzintown.com"/> * ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੋ ਭਾਰਤ, ਇੱਕ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਸਤਾਰ, ਦਿ ਅਸ਼ੋਕ ਐਮਫੀਥੀਏਟਰ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ<ref>{{Cite web|url=http://danceincity.com/delhi/event/feel-india-a-cultural-extravaganza|title=Performance at Feel India, New Delhi|date=|publisher=danceincity.com|access-date=2014-03-27|archive-date=28 ਮਾਰਚ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140328011206/http://danceincity.com/delhi/event/feel-india-a-cultural-extravaganza|dead-url=yes}}</ref> * ਨਾਟਯਾ ਵਰਕਸ਼ਾ ਯੰਗ ਡਾਂਸਰਜ਼ ਫੈਸਟੀਵਲ, ਨਾਟਿਆ ਵਰਕਸ਼ਾ, ਯੂਨੈਸਕੋ, ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵ ਨ੍ਰਿਤ ਦਿਵਸ ਮਨਾਇਆ<ref>{{Cite web|url=http://www.narthaki.com/info/prv14/prv869.html|title=Natya Vriksha Young Dancers Festival in collaboration with UNESCO, Sangeet Natak Akademi and Ministry of Culture, New Delhi|date=|publisher=www.narthaki.com|access-date=2014-04-29|archive-date=4 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053947/http://www.narthaki.com/info/prv14/prv869.html|dead-url=yes}}</ref> * ਸੌਰਿਆ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਐਂਡ ਡਾਂਸ ਫੈਸਟੀਵਲ, ਤ੍ਰਿਵੇਂਦਰਮ, ਕੇਰਲਾ<ref>{{Cite web|url=http://epaperbeta.timesofindia.com/Article.aspx?eid=31811&articlexml=Captivating-abhinaya-05112015104005|title=Soorya Dance and Music Festival, Trivandrum|date=|publisher=epaperbeta.timesofindia.com|access-date=2015-11-05}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ਨਿਸ਼ਾਗਾਂਧੀ ਡਾਂਸ ਫੈਸਟੀਵਲ 2016, ਤ੍ਰਿਵੇਂਦਰਮ, ਕੇਰਲ '''ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ''' * ਕੁਚੀਪੁੜੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਲਈ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕਨਾਡਾ ਟੂਰ<ref>{{Cite web|url=http://www.indiapost.com/an-evening-of-authentic-kuchipudi-from-india/|title=US & Canada Tour|date=|publisher=www.indiapost.com|access-date=2015-11-05}}</ref> * ਡਾਂਸ ਇੰਡੀਆ-ਮਿਲਪਫੈਸਟ 2014, ਕੁਵਰਤੁਲੀ ਫੈਕਲਟੀ ਲਿਵਰਪੂਲ ਹੋਪ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲਿਵਰਪੂਲ<ref>{{Cite web|url=http://www.milapfest.com/dance-india/dance-india-tutors/|title=Faculty at Dance India-Milapfest 2014, Liverpool|date=|publisher=www.milapfest.com|access-date=2014-07-21|archive-date=6 ਅਪ੍ਰੈਲ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150406045314/http://www.milapfest.com/dance-india/dance-india-tutors/|dead-url=yes}}</ref> * ਮਹਾਂਉਤਸਵ 2014, ਭਾਰਤੀਆ ਵਿਧਾਨ ਭਵਨ, ਲੰਡਨ<ref>{{Cite web|url=http://bhavan.net/events/event/70-mahotsav-2014|title=Performance at Mahotsav, Bharathiya Vidhya Bhavan, London|date=|publisher=bhavan.net|access-date=2014-07-18|archive-date=25 ਜੁਲਾਈ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140725104505/http://bhavan.net/events/event/70-mahotsav-2014|dead-url=yes}}</ref> * ਭਾਰਤ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ 2014 ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਦੋਸਤਾਨਾ ਵਟਾਂਦਰੇ ਦਾ ਸਾਲ, ਚੀਨ<ref>{{Cite web|url=http://indiaculture.nic.in/FOI/pdf/non-official-china.pdf|title=Festivals of India-China Tour|date=|publisher=indiaculture.nic.in|access-date=2014-07-18|archive-date=25 ਜੁਲਾਈ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140725174806/http://indiaculture.nic.in/FOI/pdf/non-official-china.pdf|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.indianconsulate.org.cn/news/display/234|title=Festivals of India-China Tour|date=|publisher=www.indianconsulate.org.cn|access-date=2014-07-18|archive-date=24 ਸਤੰਬਰ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924034336/http://www.indianconsulate.org.cn/news/display/234|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/indian-dance-troupe-s-performance-enlivens-panchsheel-meet-114062900130_1.html|title=Performance at Panchasheel Meet, China|date=|publisher=www.business-standard.com|access-date=2014-07-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.dailypioneer.com/india-abroad/indian-dance-troupes-performance-enlivens-panchsheel-meet.html|title=Performance at Panchasheel Meet, China|date=|publisher=www.dailypioneer.com|access-date=2014-07-18|archive-date=25 ਜੁਲਾਈ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140725095713/http://www.dailypioneer.com/india-abroad/indian-dance-troupes-performance-enlivens-panchsheel-meet.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.indianembassy.org.cn/newsDetails.aspx?NewsId=520|title=Performance at Panchasheel Meet, China|date=|publisher=www.indianembassy.org.cn|access-date=2014-07-18|archive-date=24 ਸਤੰਬਰ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924034347/http://www.indianembassy.org.cn/newsDetails.aspx?NewsId=520|dead-url=yes}}</ref> * ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੇ ਮਧੂਰਾਮ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ ਪਰਫਾਰਮਿੰਗ ਆਰਟਸ ਐਂਡ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਿਆ ਭਵਨ, ਸਿਡਨੀ ਡਾਂਸ ਫੈਸਟੀਵਲ ਆਫ ਇੰਡੀਅਨ ਕਲਾਸੀਕਲ ਡਾਂਸ।<ref>{{Cite web|url=http://sydhwaney.com/sydney-dance-festival/|title=Performance at Sydney Dance Festival, Sydney|date=|publisher=sydhwaney.com|access-date=2014-04-21|archive-date=29 ਮਾਰਚ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200329090139/http://sydhwaney.com/sydney-dance-festival/|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://danceincity.com/sydney/event/sydney-dance-festival-2/|title=Performance at Sydney Dance Festival, Sydney|date=|publisher=danceincity.com|access-date=2014-04-21|archive-date=23 ਅਪ੍ਰੈਲ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140423053754/http://danceincity.com/sydney/event/sydney-dance-festival-2/|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.seymourcentre.com/events/event/sydney-dance-festival-2014/|title=Performance at Sydney Dance Festival, Sydney|date=|publisher=www.seymourcentre.com|access-date=2014-04-21|archive-date=23 ਅਪ੍ਰੈਲ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140423053222/http://www.seymourcentre.com/events/event/sydney-dance-festival-2014/|url-status=dead}}</ref> * ਡਾਂਸ ਇੰਡੀਆ 2012 - ਮਿਲਾਪ ਫੈਸਟੀਵਲ - ਯੂਕੇ<ref name="Milapfest">{{Cite web|url=http://www.milapfest.com/events/yatra/|title=Milapfest|date=|publisher=www.milapfest.com|access-date=2012-03-26|archive-date=26 ਸਤੰਬਰ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200926130641/https://www.milapfest.com/events/yatra/|dead-url=yes}}</ref> * ਪਹਿਲਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੰਨੜ ਸੰਮੇਲਨ - ਯੂਐਸਏ * ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਡਾਂਸ ਫੈਸਟੀਵਲ - ਇਟਲੀ == ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ == * ਕੁਚੀਪੁਡੀ ਡਾਂਸ ਸਮੂਹ ਦੇ ਦੌਰੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ, ਆਈਸੀਸੀਆਰ ਦੁਆਰਾ ਸਪਾਂਸਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਫਰੀਕਾ।<ref>{{Cite web|url=http://www.hcindiatz.org/pdf/Indian%20Culture%20brochure.pdf|title=Lead the Kuchipudi Dance Group Sponsered by ICCR|date=|publisher=www.hcindiatz.org|access-date=2015-06-19|archive-date=19 ਜੂਨ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150619165135/http://www.hcindiatz.org/pdf/Indian%20Culture%20brochure.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://hcindiatz.org/?action=events|title=Lead the Kuchipudi Dance Group Sponsered by ICCR|date=|publisher=www.hcindiatz.org|access-date=2015-06-19|archive-date=17 ਮਈ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200517001508/https://hcindiatz.org/?action=events|url-status=dead}}</ref> * ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਦੋਸਤਾਨਾ ਵਟਾਂਦਰੇ ਦੇ ਸਾਲ 2014<ref>{{Cite web|url=http://epaper.newindianexpress.com/396726/The-New-Indian-Express-Bangalore/16-DECEMBER-2014#page/17/1|title=Delegate as a part of India-China Friendly Exchange-2014|date=|publisher=epaper.newindianexpress.com|access-date=2012-12-17}}</ref> ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਚੁਣੇ ਗਏ 100 ਯੂਥ ਡੈਲੀਗੇਟਸ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ * ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਗ੍ਰੇਡ 'ਏ' ਕਲਾਕਾਰ, (ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੀਡੀਆ) ਬੰਗਲੌਰ<ref name="www.sehernow.in"/> * (ਕਰਨਾਟਕ ਸਰਕਾਰ) ਦੁਆਰਾ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਜੂਨੀਅਰ ਕੁਚੀਪੁੜੀ ਡਾਂਸ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦਰਜਾ * ਮਿਲਾਪ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਡਾਂਸ ਸਮਰ ਸਕੂਲ, ਯੂਕੇ ਵਿਖੇ ਸਹਾਇਕ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref name="Milapfest"/> * ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੁਚੀਪੁਡੀ ਸੰਮੇਲਨ, ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। * ਟੈਲੀਫਿਲਮ “ਹੇਜੈ ਗੁਰੂਥੁਗਲੂ”<ref name="The Hindu">{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/film-on-akka-mahadevi-to-be-screened-today/article3334192.ece|title=Film on Akka Mahadevi to be screened today|date=2012-04-20|publisher=The Hindu|access-date=2013-03-25}}</ref> ਵਿੱਚ ਅੱਕਮਾਹਾਦੇਵੀ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ<ref name="The Hindu"/> * ਉਦੈ ਟੀਵੀ ਵਿੱਚ ਟੈਲੀਕਾਸਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕੰਨੜ ਸੀਰੀਅਲ <nowiki>'' ਕੜਮਬਾਰੀ ਕਾਂਜਾ ''</nowiki> ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਨੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। * ਡਾਂਸ ਦੇ ਫਾਰਮ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਫੈਲਾਉਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ "ਕੁਚੀਪੁਡੀ ਦਾ ਮੈਜਿਕ" ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਕੁਚੀਪੁਡੀ ਡਾਂਸ ਡੀਵੀਡੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ। * ਇੱਕ ਫਿਲਮ "ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ" ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਵਾਰਡ ਫਾਰ ਬੈਸਟ ਐਡਪਟਡ ਸਕ੍ਰੀਨ ਪਲੇਅ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=http://www.deccanherald.com/content/399813/southern-film-industry-bags-17.html|title=National Award for Kannada Movie Prakruthi|date=|publisher=www.deccanherald.com|access-date=2014-04-29}}</ref> == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == ਪ੍ਰਤੀਕਸ਼ਾ ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ, ਨਿਊ ਡੈਲੀ ਦੁਆਰਾ '''ਉਸਤਾਦ ਬਿਸਮਿਲ੍ਹਾ ਖਾਨ ਯੁਵਾ ਪੁਰਸਕਾਰ''' ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰਤੀਕਸ਼ਾ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਨ੍ਰਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ '''ਆਦਿਤਿਆ ਵਿਕਰਮ ਬਿਰਲਾ ਕਲਾਕੀਰਨ ਪੁਰਸਕਾਰ -2014''' ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Lifetime-achievement-award-for-Pt-Birju-Maharaj-on-Saturday/articleshow/45207975.cms|title=Aditya Vikram Birla Kalakiran Puraskar-2014|date=|publisher=timesofindia.indiatimes.com|access-date=2012-12-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/kathak-exponent-birju-maharaj-to-get-birla-award-114112001365_1.html|title=Aditya Vikram Birla Kalakiran Puraskar-2014|date=|publisher=www.business-standard.com|access-date=2012-12-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.kemmannu.com/index.php?action=highlights&type=10838|title=Aditya Vikram Birla Kalakiran Puraskar-2014|date=|publisher=www.kemmannu.com|access-date=2012-12-17}}</ref> ਕੁਚੀਪੁੜੀ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮਤਾ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ 37 ਵੇਂ ਸਾਲਾਨਾ '''ਆਰਿਆਭੱਟ ਅੰਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਵਾਰਡ -2011''' ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://thiraseela.com/artist/profile.php?perfmrid=144|title=About Prateeksha|date=|publisher=thiraseela.com|access-date=2013-03-26|archive-date=5 ਮਈ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200505140222/http://thiraseela.com/artist/profile.php?perfmrid=144|dead-url=yes}}</ref> ਉਸ ਕੋਲ '''ਨਲੰਦਾ ਨ੍ਰਿਤਿਆ ਨਿਪੁਨਾ''', ਖ਼ਿਤਾਬ ਹਨ ਜੋ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਾਲੰਦਾ ਡਾਂਸ ਰਿਸਰਚ ਸੈਂਟਰ<ref>{{Cite web|url=http://www.ncpamumbai.com/event/ncpa-umang-series-kuchipudi-vaibhavam|title=Nalanda Nritya Nipuna|date=|publisher=www.ncpamumbai.com|access-date=2012-03-26|archive-date=19 ਜੁਲਾਈ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120719184250/http://www.ncpamumbai.com/event/ncpa-umang-series-kuchipudi-vaibhavam|dead-url=yes}}</ref> ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ '''ਨ੍ਰਿਤਿਆ ਜੋਤੀ''', ਨਵੀਨ ਕਲਾਕਾਰ ਵਿਖੇ ਉਸ ਦੇ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.narthaki.com/info/rev11/rev1049.html|title=Review - Best talent of the 5th Naveen Kalakar|last=Sumathi, Saigan Connection|date=|publisher=Narthaki.com|access-date=2013-03-25}}</ref> ਉਪਰੋਕਤ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਪੰਡਿਤ ਜਸਰਾਜ ਦੀ ਫਾਊਡੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਵਿਖੇ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਡਾਂਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਜੇਤੂ ਸੀ<ref>{{Cite web|url=http://www.vedicheritageinc.com/component/content/article/37-report/163-holi-2011|title=Pandit Jasraj’s Foundation at New York|date=|publisher=www.vedicheritageinc.com|access-date=2012-03-26}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲੇ ਤੋਂ ਵੱਕਾਰੀ ਵਜ਼ੀਫੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ<ref name="Scholarship from Govt"/> ਪ੍ਰਤੀਕਸ਼ਾ ਕਾਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ "ਯੰਗ. ਡਾਂਸਰ "ਪ੍ਰਵਾਹਾ 2013 ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਓਡੀਸੀ ਦੇ ਸੰਜਲੀ ਸਕੂਲ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ।<ref>{{Cite web|url=http://www.narthaki.com/info/prv13/prv756.html|title=PRAVAHA-Prateeksha Kashi Receiving Young Dancer's Award|date=|publisher=www.narthaki.com|access-date=2013-04-11|archive-date=19 ਫ਼ਰਵਰੀ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140219204240/http://www.narthaki.com/info/prv13/prv756.html|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.sharmilamukerjee.com/s-feture-event.html|title=PRAVAHA-Prateeksha Kashi Receiving Young Dancer's Award|date=|publisher=www.sharmilamukerjee.com|access-date=2013-04-11|archive-date=1 ਦਸੰਬਰ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131201021737/http://www.sharmilamukerjee.com/s-feture-event.html|dead-url=yes}}</ref> 2014 ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ '''ਕਲਾਭਾਰਥੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੰਗ ਟੇਲੈਂਟ ਅਵਾਰਡ''' / '''ਕਲਾਭਾਰਤੀ ਯੁਵਾ ਨ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪੁਰਸਕਾਰ''', '''ਨਾਟਯਵੇਦ ਅਵਾਰਡ''' 2014 "ਜਾਤੀਆਂ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਡਾਂਸ ਫੈਸਟੀਵਲ" ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ '''ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।''' == ਫਿਲਮ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ == ਪ੍ਰਤੀਕਸ਼ਾ ਕਾਸ਼ੀ ਮਲਿਆਲਮ ਕਵੀ ਉਨਾਯ ਵਰਿਯਾਰ ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਫਿਲਮ, ਪ੍ਰਿਯਮਾਨਸਮ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਔਰਤ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਖ਼ਬਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 22 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਬਣਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਤੀਜੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਫਿਲਮ ਬਣਨ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/Third-Sankskrit-Film-after-Two-Decades/2015/06/15/article2867132.ece|title=Priyamanasam- A Sanskrit Movie in New Indian Express|date=|publisher=www.newindianexpress.com|access-date=2015-06-19|archive-date=19 ਜੂਨ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150619205214/http://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/Third-Sankskrit-Film-after-Two-Decades/2015/06/15/article2867132.ece|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://english.manoramaonline.com/entertainment/entertainment-news/keralite-vinod-mankara-to-direct-indias-third-sanskrit-movie-priyamanasam.html|title=Priyamanasam- India's Third Sanskrit Film|date=|publisher=english.manoramaonline.com|access-date=2015-07-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://epaper.deccanchronicle.com/articledetailpage.aspx?id=3072593|title=Priyamanasam Movie Inaguration|date=|publisher=epaper.deccanchronicle.com|access-date=2015-07-02}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਪ੍ਰਿਅਮਾਨਸਮ ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਫਿਲਮ ਸਮਾਰੋਹ ਗੋਆ ਵਿੱਚ ਉਦਘਾਟਨ ਵਾਲੀ ਫਿਲਮ ਬਣਨ ਦਾ ਮਾਣ ਮਿਲਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/iffi-selects-sanskrit-film-rejected-by-kerala-as-opener/articleshow/49647980.cms|title=Sanskrit Film Priyamanasam to open IFFI Panorama Section|date=|publisher=economictimes.indiatimes.com|access-date=2015-11-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/entertainment-others/sanskrit-film-priyamanasam-to-open-iffi-panorama-section/|title=Sanskrit Film Priyamanasam to open IFFI Panorama Section|date=|publisher=indianexpress.com|access-date=2015-11-05}}</ref> ਪ੍ਰਤੀਕਸ਼ਾ ਕੋਲ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਮੀਡੀਆ ਲਈ ਕਈ ਡਾਂਸ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਇੱਕ ਦਰਜੇ ਦੀ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਾਚ ਮੇਲਿਆਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨਾਲ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਡਾਂਸ ਡਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨੱਚ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾ ਰਹੀ ਹੈ।<ref name="www.sehernow.in"/><ref>{{Cite web|url=http://www.darpana.com/natarani_schedule.php?m=April&y=2011|title=A Graded Artist in Doordarshan Kendra|date=|publisher=thiraseela.com|access-date=2012-03-26}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਪ੍ਰਤੀਕਸ਼ਾ ਆਈ.ਸੀ.ਸੀ.ਆਰ., ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦਾ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਕੰਨੜ ਫਿਲਮ '''ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ''' ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੇ ਸਾਲ 2013 ਲਈ ਅਡੈਪਟਿਵ '''ਸਕ੍ਰੀਨ ਪਲੇਅ''' ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਬੰਗਲੌਰ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ -2014 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ '''ਜਿਊਲਰੀ''' ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/bangalore/National-awards-Sheshadri-Kasaravalli-win-laurels/articleshow/33836209.cms|title=National Award for Kannada Movie Prakruthi|date=|publisher=indiatimes.com|access-date=2014-04-29}}</ref> ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਲਾਤਮਕ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਆਏ ਪ੍ਰਤੀਕਸ਼ਾ ਕਾਸ਼ੀ ਨੇ ਅਭਿਨੈ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਿਖਾਈ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਕੰਨੜ ਸੀਰੀਅਲ ਵਿੱਚ "ਮੋਹਿਨੀ" ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ '''ਕਾਦੰਬਰੀ ਕਨਜਾ ਹੈ,''' ਜੋ ਕਿ ਉਦੈ ਟੀਵੀ (ਕੰਨੜ) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/features/metroplus/radio-and-tv/article5044914.ece|title=Kaadambari Kanaja, Udaya TV|date=|publisher=www.thehindu.com|access-date=2013-08-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.in.com/tv/shows/udaya-134/kaadambari-kanaja-35827.html|title=Kaadambari Kanaja, Udaya TV|date=|publisher=www.in.com|access-date=2013-07-31|archive-date=8 ਦਸੰਬਰ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131208005708/http://www.in.com/tv/shows/udaya-134/kaadambari-kanaja-35827.html|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.whatsonindia.com/WhatsOnTV/Program/Kaadambari_Kanaja.aspx|title=Kaadambari Kanaja, Udaya TV|date=|publisher=www.whatsonindia.com|access-date=2013-07-31}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਨਵੰਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਉਸਨੇ '''ਹੇਜਗੂਰਥੂਗਲੂ''' ਸਮੇਤ '''ਟੈਲੀ ਫਿਲਮਾਂ''' ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ '''ਅਕਾਮਹਾਦੇਵੀ''' ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਹੈ।<ref name="The Hindu"/> ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਵਿਜੈਯੰਤੀ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ '''ਮਥਾਨਾ''' - ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਡਾਂਸ ਦਾ ਸੰਗਮ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ 'ਤੇ ਚੰਗੀ ਸਮੀਖਿਆ ਮਿਲੀ। ਪ੍ਰਤੀਕਸ਼ਾ ਕਾਸ਼ੀ ਨੇ "ਦਵਾਰ" ਨਾਮਕ ਸਮਾਜਿਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ 'ਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਫਿਲਮ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ - ਨੌ ਯੂਅਰ ਸਟਾਰ ਐਂਡ ਰਵੀਨ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਡੋਰ ਫਾਰ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=http://knowyourstar.com/rape/|title=Dwar- Door For Transformation|date=|publisher=knowyourstar.com|access-date=2013-08-01|archive-date=29 ਮਾਰਚ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200329090134/http://knowyourstar.com/rape/|dead-url=yes}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:The_Magic_of_Kuchipudi_DVD_release.JPG|center|thumb|400x400px| 8 ਮਾਰਚ 2014 ਨੂੰ ਔਰਤ ਦਿਵਸ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਨਾਇਕਾ-ਐਕਸੀਲੈਂਸ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਨਾਮਵਰ ਡਾਂਸਰ ਪਦਮਭੂਸ਼ਣ ਡਾ. ਯਾਮਿਨੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਮੂਰਤੀ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਸ਼ੰਭਵੀ ਡਾਂਸ ਥੀਏਟਰ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪ੍ਰੀਭਾਸ਼ਾ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵਾਲੀ ਕੁਚੀਪੁੜੀ ਡਾਂਸ ਡੀਵੀਡੀ ਦਾ ਮੈਜਿਕ! ! !]] == ਇੰਟਰਵਿਊ == ਨੱਚਣ ਵਾਲੀ ਧੀ - ਦਿ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਇੰਡੀਆ<ref>{{Cite web|url=http://www.tribuneindia.com/news/life-style/gyan-zone/dancing-daughters/238074.html|title=Dancing Daughters|date=|publisher=www.tribuneindia.com|access-date=2016-05-18|archive-date=22 ਮਈ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160522174427/http://www.tribuneindia.com/news/life-style/gyan-zone/dancing-daughters/238074.html|url-status=dead}}</ref> ਵਿਸ਼ਵ ਮਾਂ ਦਿਵਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇੰਟਰਵਿਊ- ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ ਇੰਡੀਆ<ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/When-daughters-followed-in-their-mothers-footsteps/articleshow/52177242.cms|title=World Mother's Day Special Interview 2016|date=|publisher=timesofindia.indiatimes.com|access-date=2016-05-08}}</ref> ਡਾਂਸਰ ਜੋ ਅਦਾਕਾਰੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ - ਹਿੰਦੂ<ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/the-dancer-who-loves-acting/article7844373.ece|title=Dancer Who Loves Acting|date=|publisher=www.thehindu.com|access-date=2015-11-05}}</ref> ਕੁਚੀਪੁਡੀ ਡਾਂਸਰ ਨੇ ਬਿਰਲਾ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ- ਦਿ ਨਿਊ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ<ref>{{Cite web|url=http://epaper.newindianexpress.com/396726/The-New-Indian-Express-Bangalore/16-DECEMBER-2014#page/17/1|title=Interview with The New Indian Express|date=|publisher=epaper.newindianexpress.com|access-date=2012-12-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://epaper.newindianexpress.com/396726/The-New-Indian-Express-Bangalore/16-DECEMBER-2014#page/18/1|title=Interview with The New Indian Express-Part 2|date=|publisher=epaper.newindianexpress.com|access-date=2012-12-17}}</ref> ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਉਸਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨੱਚਣਾ<ref>{{Cite web|url=http://epaper.deccanchronicle.com/articledetailpage.aspx?id=3108962|title=Dancing her Way to Films|date=|publisher=epaper.deccanchronicle.com|access-date=2015-07-02}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਸਿਡਨੀ, ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੇ ਓਜ਼ ਇੰਡੀਆ ਟੀਵੀ ਸ਼ੋਅ ਨਾਲ ਇੰਟਰਵਿਊ ਨੋ ਯੂਅਰ ਸਟਾਰ ਨਾਲ ਇੰਟਰਵਿਊ -<ref>{{Cite web|url=http://www.deccanchronicle.com/130922/lifestyle-offbeat/article/dance-star|title=Dance-Star, Interview|date=|publisher=www.deccanchronicle.com|access-date=2013-10-04|archive-date=13 ਅਕਤੂਬਰ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013135641/http://www.deccanchronicle.com/130922/lifestyle-offbeat/article/dance-star|dead-url=yes}}</ref> "ਡੇਕਨ ਕ੍ਰੌਨਿਕਲ" ਨਾਲ ਇੰਟਰਵਿਊ -<ref>{{Cite web|url=http://www.knowyourstar.com/prateeksha-kashi-interview/|title=Prateeksha Kashi: Dancing Away to Glory|date=|publisher=www.KnowYourStar.com|access-date=29 ਮਾਰਚ 2020|archive-date=27 ਮਾਰਚ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200327221024/http://knowyourstar.com/prateeksha-kashi-interview/|dead-url=yes}}</ref> "ਦਿ ਹਿੰਦੂ" ਨਾਲ ਇੰਟਰਵਿਊ - ਬੈਂਗਲੁਰੂ ਐਡੀਸ਼ਨ<ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/journey-in-dance/article4767383.ece|title=Journey in Dance, Interview|date=|publisher=www.thehindu.com|access-date=2013-06-03}}</ref> "ਦਿ ਹਿੰਦੂ" ਨਾਲ ਇੰਟਰਵਿਊ - ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ, ਕੇਰਲ ਐਡੀਸ਼ਨ<ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/dance/journey-in-dance/article4742565.ece|title=Journey in Dance, Interview|date=|publisher=www.thehindu.com|access-date=2013-07-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://rupeerains.co.in/journey-in-dance/0523161444/|title=Journey in Dance, Interview|date=|publisher=rupeerains.co.in|access-date=2013-07-10}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://realtime.rediff.com/news/prateeksha#prateeksha|title=Journey in Dance, Interview|date=|publisher=realtime.rediff.com|access-date=2013-07-10}}</ref> ਨਿਊ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ<ref>{{Cite web|url=http://www.newindianexpress.com/cities/kochi/article279174.ece|title=Like Mother, Like Daughter, Prateeksha Interview in 2010|date=|publisher=www.newindianexpress.com|access-date=2014-01-23|archive-date=21 ਫ਼ਰਵਰੀ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221165230/http://www.newindianexpress.com/cities/kochi/article279174.ece|url-status=dead}}</ref> ਨਾਲ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵੈਬ ਇੰਡੀਆ 123<ref>{{Cite web|url=http://video.webindia123.com/new/interviews/dancers/kuchipudi/pratheekshakashi/index.htm|title=Prateeksha Kashi,Pratheeksha Kashi, video interview, Kuchipudi dancer, Vyjayanthi Kashi, Shambhavi Dance Ensemble, India|date=|publisher=Video.webindia123.com|access-date=2013-03-25|archive-date=29 ਮਾਰਚ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200329090141/https://video.webindia123.com/new/interviews/dancers/kuchipudi/pratheekshakashi/index.htm|dead-url=yes}}</ref> ਮਨੀਪਲਬਲੌਗ.com/ ਵਰਚੁਅਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਥੇ ਵੀ 7<ref>{{Cite web|url=http://thinkscribble.blogspot.co.at/2012/09/virtually-there-v7.html|title=Prateeksha Kashi, Pratheeksha Kashi, video interview, Kuchipudi dancer, Vyjayanthi Kashi, Shambhavi Dance Ensemble, India|date=|publisher=thinkscribble.blogspot.co.at|access-date=2013-03-25}}</ref> == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ == ਪ੍ਰਤੀਕਸ਼ਾ ਨੂੰ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨਃ * ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਫਾਰ ਕਲਚਰਲ ਰਿਲੇਸ਼ਨਜ਼ (ਆਈ. ਸੀ. ਸੀ. ਆਰ.) ਦੁਆਰਾ ਸਪਾਂਸਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕੁਚੀਪੁਡ਼ੀ ਡਾਂਸ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਅਫਰੀਕਾ ਦੌਰੇ ਦੀ ਨੇਤਾ।<ref>{{Cite web |date= |title=Indian Cultural Centre, Dar es Salaam |url=http://www.hcindiatz.org/pdf/Indian%20Culture%20brochure.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150619165135/http://www.hcindiatz.org/pdf/Indian%20Culture%20brochure.pdf |archive-date=19 June 2015 |access-date=2015-06-19 |publisher=www.hcindiatz.org}}</ref> * ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਦੋਸਤਾਨਾ ਐਕਸਚੇਂਜ ਸਾਲ 2014 ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੁਆਰਾ ਚੁਣੇ ਗਏ 100 ਡੈਲੀਗੇਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ।<ref>{{Cite web |date=16 December 2014 |title=Delegate as a part of India-China Friendly Exchange-2014 |url=https://epaper.newindianexpress.com/396726/The-New-Indian-Express-Bangalore/16-DECEMBER-2014#page/17/1 |url-access=registration |access-date=2012-12-17 |publisher=epaper.newindianexpress.com}}</ref> * [[ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ]], ਬੰਗਲੌਰ ਦਾ ਗ੍ਰੇਡ 'ਏ' ਕਲਾਕਾਰ।<ref>{{Cite web |date= |title=A Graded Artist in Doordarshan Kendra |url=http://www.sehernow.in/ananya2011htmls/kuchipudi.html |access-date=2012-03-26 |publisher=www.sehernow.in}}</ref> ਪ੍ਰਤੀਕਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ, [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਬਿਸਮਿੱਲਾ ਖਾਨ ਯੁਵਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਵੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 2011 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਚੀਪੁਡ਼ੀ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮਤਾ ਲਈ 37ਵਾਂ ਸਲਾਨਾ ਆਰੀਆਭੱਟ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵੀ ਮਿਲਿਆ।<ref name=":1">{{Cite web |date= |title=About Prateeksha |url=http://thiraseela.com/artist/profile.php?perfmrid=144 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217110227/http://thiraseela.com/artist/profile.php?perfmrid=144 |archive-date=December 17, 2014 |access-date=2013-03-26 |publisher=thiraseela.com}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਨਾਲੰਦਾ ਡਾਂਸ ਰਿਸਰਚ ਸੈਂਟਰ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ ਨਾਲੰਦਾ ਨ੍ਰਿਤਿਆ ਨਿਪੁਨਾ, ਅਤੇ ਨਵੀਨ ਕਲਾਕਰ ਵਿਖੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਨ੍ਰਿਤਿਆ ਜਯੋਤੀ ਦੇ ਖਿਤਾਬ ਵੀ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date= |title=Nalanda Nritya Nipuna |url=http://www.ncpamumbai.com/event/ncpa-umang-series-kuchipudi-vaibhavam |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120719184250/http://www.ncpamumbai.com/event/ncpa-umang-series-kuchipudi-vaibhavam |archive-date=July 19, 2012 |access-date=2012-03-26 |publisher=www.ncpamumbai.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Sumathi, Saigan Connection |date=June 28, 2011 |title=Best talent of the 5th Naveen Kalakar |url=http://www.narthaki.com/info/rev11/rev1049.html |access-date=2013-03-25 |publisher=Narthaki}}</ref> ਪ੍ਰਤੀਕਸ਼ਾ ਨੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ ਜਸਰਾਜ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਡਾਂਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵੀ ਜਿੱਤੇ ਸਨ ।<ref>{{Cite web |date= |title=Pandit Jasraj's Foundation at New York |url=http://www.vedicheritageinc.com/component/content/article/37-report/163-holi-2011 |access-date=2012-03-26 |publisher=www.vedicheritageinc.com}}</ref> ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲੇ ਤੋਂ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web |date= |title=In the City |url=http://www.deccanherald.com/content/138289/F |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150714023524/http://www.deccanherald.com/content/138289/F |archive-date=July 14, 2015 |access-date=2012-03-26 |publisher=Deccan Herald |at=Kuchipudi recitaI}}</ref> ਸਾਲ 2014 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਡਾਂਸ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਦਿੱਤਿਆ ਵਿਕਰਮ ਬਿਰਲਾ ਕਲਾਕਿਰਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Lifetime-achievement-award-for-Pt-Birju-Maharaj-on-Saturday/articleshow/45207975.cms|title=Lifetime achievement award for Pt Birju Maharaj on Saturday|date=2014-11-19|work=The Times of India|access-date=2024-10-18|issn=0971-8257}}</ref> ਉਹ ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਫਾਰ ਕਲਚਰਲ ਰਿਲੇਸ਼ਨਜ਼, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ।<ref name=":1" /> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|3}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀ ਲਵਸ ਵੂਮੈਨ 2020]] 0ebdtuzarm9jpbx4go34f3w6r1ajcpo 0 127148 845379 769929 2026-09-01T00:41:21Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 845379 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Helmut_Graupner-2006-10-02.jpg|thumb|ਗ੍ਰਾੱਪਨਰ ਆਸਟਰੀਆ ਦੀ ਸੰਸਦ 2006 ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।]] '''ਹੈਲਮਟ ਗ੍ਰਾੱਪਨਰ''' ਵੀਏਨਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਹੈ, ਜੋ [[ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ|ਐਲਜੀਬੀਟੀ]] ਯੂਰਪੀਅਨ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਹਰੀ ਵਕੀਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ 1991 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਤੋਂ ਹੀ ਰੈਚਟਸਕੋਮੀਟ ਲਾਂਬਡਾ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.rklambda.at/|title=Rechtskomitee Lambda - Herzlich Willkommen!|website=www.rklambda.at|access-date=2020-04-23|archive-date=2020-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200411011032/https://www.rklambda.at/|url-status=dead}}</ref> 2005 ਤੋਂ ਉਹ ਯੂਰਪੀਅਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਓਨ ਸੈਕਸੂਅਲ ਓਰੀਐਂਟੇਸ਼ਨ ਲਾਅ (ਈਸੀਐਸਓਐਲ) ਵਿੱਚ ਆਸਟਰੀਆ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.sexualorientationlaw.eu/|title=European Commission on Sexual Orientation Law &#124; News|website=www.sexualorientationlaw.eu|access-date=2020-04-23|archive-date=2020-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20200319082316/https://www.sexualorientationlaw.eu/|url-status=dead}}</ref> ਸਾਲ 2016 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਾੱਪਨਰ ਨੂੰ ਵੀਏਨਾ ਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਨਮਾਨ- ਡੇਕੋਰੇਸ਼ਨ ਆਫ ਮੇਰਿਟ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.ggg.at/2016/11/14/wiener-verdienstzeichen-fuer-helmut-graupner-und-andreas-brunner/|title=Wiener Verdienstzeichen für Helmut Graupner und Andreas Brunner|last=Mader|first=Herwig Hakan|date=November 14, 2016}}</ref> 2017 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਾੱਪਨਰ ਨੇ ਪੰਜ ਸਮਲਿੰਗੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਕੇਸ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਆਸਟਰੀਆ ਦੀ ਸਰਵਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾਇਆ ਕਿ ਸਮਲਿੰਗੀ ਜੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਾਬੰਦੀ ਦੇਣਾ ਪੱਖਪਾਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2017/12/05/world/europe/austria-gay-marriage.html|title=Austria Allows Gay Marriage in Court Ruling|last=Eddy|first=Melissa|date=December 5, 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.pinknews.co.uk/2017/12/05/austrias-supreme-court-legalises-same-sex-marriage/|title=Austria's supreme court legalises same-sex marriage - PinkNews · PinkNews|website=www.pinknews.co.uk}}</ref> ਆਸਟਰੀਆ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸਮਲਿੰਗੀ ਵਿਆਹ ਦਸੰਬਰ 2018 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਾੱਪਨਰ ਦੇ ਗਾਹਕਾਂ ਲਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮਲਿੰਗੀ ਵਿਆਹ 2019 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਹੋਏ ਸਨ।<ref>{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/2017/12/05/europe/austria-same-sex-marriage-ruling/index.html|title=Austrian court rules same-sex couples can marry from 2019|last=Clarke|first=Nadine Schmidt and Hilary|website=CNN}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://diepresse.com/home/innenpolitik/5511964/Erste-Ehe-eines-gleichgeschlechtlichen-Paares-in-Oesterreich|title=Erste Ehe eines gleichgeschlechtlichen Paares in Österreich|date=October 12, 2018|website=Die Presse|access-date=ਅਪ੍ਰੈਲ 23, 2020|archive-date=ਜੂਨ 9, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190609012136/https://diepresse.com/home/innenpolitik/5511964/Erste-Ehe-eines-gleichgeschlechtlichen-Paares-in-Oesterreich|url-status=dead}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * http://www.graupner.at * [https://www.rklambda.at/index.php/en/zeitschrift-jus-amandi ਜੱਸ ਅਮੰਡੀ ਆਰਕਾਈਵਜ਼] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508140611/https://www.rklambda.at/index.php/en/zeitschrift-jus-amandi |date=2019-05-08 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁੰਨ]] peaynz6j120uthkx49v1atj6vbvcmvm 3 127405 845357 515935 2026-08-31T15:47:52Z ~2026-47324-53 61753 /* */ 845357 wikitext text/x-wiki ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਉਰਫ਼ ਸੱਤਾ ਫਰੀਦ ਸਰਾਏ ੨੨/੦੭/੧੯੯੧ ਦਾ ਜਨਮ ਕਪੂਰਥਲੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਨੇੜੇ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਫਰੀਦ ਸਰਾਏ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰ. ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਮਾਤਾ ਬਲਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਬੀ.ਏ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਉਪਰੰਤ H.D.F.C Bank ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ। ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਗਾਉਣ ਦੀ ਚਿਣਗ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ S.G.P.C ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੁਣਾਂ ਪਾਸੋਂ ਲੱਗੀ। ਇਹ ਆਪਣਾ ਉਸਤਾਦ ਉੱਚ ਚੋਟੀ ਦੇ ਕਵੀਸ਼ਰ ਭਾਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਝੁਬਾਲ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਮਕਬੂਲ ਲਿਖੇ ਤੇ ਗਾਏ ਗੀਤ:- ਉਹ ਸਰਦਾਰ, ਇਤਿਹਾਸ ਰਚਨਾ, ਫੌਜ਼ ਲਾਡਲੀ, ਪੰਜਾਬ vs ਵੋਟ, ਦੀਪ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਗਦਾ ਏ, ਕੜ੍ਹਾ ਆਦਿ। ਇਹਨਾ ਦੇ ਲਿਖੇ ਗੀਤ ਹੋਰ ਗਾਇਕਾ ਵੱਲੋਂ ਗਾਏ ਗਏ ਜਿਵੇਂ:- ਪੱਗ ਨੂੰ ਸਵਾਲ, ਅੱਤਵਾਦੀ, ਰਾਵਣ, ਸਰਦਾਰੀ, N.R.I ਆਦਿ॥ Contact No. : +918968112191 ਇੰਡੀਆ +12369751977 ਸਰੀ (ਕਨੇਡਾ) psd8aant46yfpdnunc1u4rjy4iievi4 0 131577 845432 829485 2026-09-01T10:55:47Z ~2026-47569-79 61768 /* ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ */ 845432 wikitext text/x-wiki == ਜੀਵਨ == ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦਾ ਜਨਮ [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] ਅਤੇ [[ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ]] ਦੇ ਘਰ 19 ਵੈਸਾਖ, ਸੰਮਤ 1620 (15 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1563) ਨੂੰ [[ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜਵੇ ਗੁਰੂ ਸਨ। ਬਚਪਨ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ 11 ਸਾਲ ਆਪਣੇ ਨਾਨਾ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਨਾਨਾ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, [[ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ|ਦੇਵਨਾਗਰੀ]] ਪਿੰਡ ਦੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਤੋਂ ਸਿੱਖੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪੰਡਿਤ ਬੇਣੀ ਕੋਲੋਂ, ਗਣਿਤ ਵਿੱਦਿਆ ਮਾਮਾ ਮੋਹਰੀ ਜੀ ਤੋਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਮਾਮਾ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਮੋਹਨ ਜੀ ਨੇ ਸਿਖਾਈ। ਗੁਰ ਅਮਰਦਾਸ ਦਾ ਸੱਚਖੰਡ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨੇੜੇ ਆ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ 1 ਸਤੰਬਰ, 1574 ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਿਆਈ ਤਿਲਕ ਦੀ ਰਸਮ ਅਦਾ ਕੀਤੀ, ਉਸੇ ਦਿਨ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾਏ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਲ 1574 ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਆਸ਼ੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨੋਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ, ਸ੍ਰੀ ਮਹਾਂਦੇਵ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ (ਗੁਰੂ) ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਚੱਕ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਆ ਗਏ; ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਸੇਵਾ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸੰਤੋਖਸਰ ਦੀ ਚਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਰੰਭਿਆ ਅਤੇ ਜਿਸ ਟਾਹਲੀ ਹੇਠ ਬੈਠ ਕੇ ਆਪ ਜੀ ਸੇਵਾ ਕਰਵਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਉਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਾਹਲੀ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਗੁਰ ਰਾਮਦਾਸ ਨੇ ਸੰਨ 1577 ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਤੁੰਗ ਦੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਨੂੰ 700 [[ਅਕਬਰੀ]] ਮੋਹਰਾਂ ਦੇ ਕੇ ਪੰਜ ਸੌ ਵਿਘੇ ਜ਼ਮੀਨ ਗੁਰੂ ਕੇ ਚੱਕ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਚੱਕ ਰਾਮਦਾਸ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਸਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਦੁਖਭੰਜਨੀ ਬੇਰੀ ਵਾਲੇ ਥਾਂ ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਖੁਦਵਾਈ ਆਰੰਭੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਨਾਮ ਆਪਣੀ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਨਗਰ ਦਾ ਨਾਮ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਪਿਆ। === ਵਿਆਹ,ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਦਾਤ ਤੇ ਗੁਰਿਆਈ === ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ 23 ਹਾੜ ਸੰਮਤ 1636 ਨੂੰ ਮੌ ਪਿੰਡ (ਤਹਿਸੀਲ ਫਿਲੌਰ) ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ੍ਰੀ ਕਿਸ਼ਨ ਚੰਦ ਜੀ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਉਮਰ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ।ਜਦ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਲੈ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਲਈ ਹੱਥੀਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਾ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ,ਬੀੜ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਪਰਸ਼ਾਦ ਛਕਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿਤ ਮੁਦਰਾ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਵਰਦਾਨ ਨਾਲ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ 21 ਹਾੜ ਸੰਮਤ 1652 (19 ਜੂਨ 1595) ਨੂੰ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਯੋਧਾ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਧਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਕੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਲਗਨ, ਪਿਆਰ, ਸਤਿਕਾਰ, ਸੁਭਾਅ ਵਿੱਚ ਨਿਮਰਤਾ ਆਦਿ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ 1 ਸਤੰਬਰ 1581 ਨੂੰ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਵੇਲੇ ਸ੍ਰੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ, ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਹੱਥੋਂ ਗੁਰਿਆਈ ਦਾ ਤਿਲਕ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ ਉਸੇ ਦਿਨ ਹੀ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾ ਗਏ। ਉਸ ਵਕਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਉਮਰ 18 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ। ਦਸਤਾਰਬੰਦੀ ਦੀ ਰਸਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੀ ਅਕਤੂਬਰ ਮਹੀਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਗਏ। === ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ === ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਅਰੰਭੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਾਲ੍ਹੋ ਜੀ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਜਥੇਦਾਰ ਥਾਪਿਆ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ। ਆਗਰੇ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਹਿਤ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ 1583 ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਆਰੰਭੀ ਸੰਨ 1586 ਈਃ ਵਿੱਚ ਸੰਤੋਖਸਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ, ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ 3 ਜਨਵਰੀ, 1588 (ਮਾਘੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਣ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕੰਮ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫਕੀਰ ਸਾਈਂ [[ਮੀਆਂ ਮੀਰ]] (ਪੂਰਾ ਨਾਮ ਮੁਅਈਨ-ਉਲ-ਅਸਲਾਮ) ਤੋਂ ਕਰਵਾਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰਖਵਾਉਣ ਦਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੰਤਵ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੂਰਤ ਅਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਹੁੰਦਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਅਚਰਜ ਨਜ਼ਾਰੇ ਤੱਕ ਕੇ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਸਵਾਲ ਪੈਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸੱਚਖੰਡ ਹੈ? 1590 ਤਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਇਸੇ ਹੀ ਸਾਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1590 ਈ. ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੇ ਅਰਦਾਸਾ ਸੋਧਣ ਉਪਰੰਤ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਅਸੂਲ ਹਨ, ਆਪ ਤਰਨਾ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਰਨਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਨਾ ਸੀ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਹਾਕਮ ਨੂਰਦੀਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਮੀਰ ਦੀਨ ਅਤੇ ਸਖੀ ਸਰਵਰਾਂ ਦੇ ਵਧ ਰਹੇ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਆਪ ਜੀ ਖੁਦ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹਿੱਤ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਏ। ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਵਿੱਚ ਕੋਹੜੀ ਘਰ ਬਣਵਾਉਣ ਉਪਰੰਤ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਕੇ ਕੋਹੜਿਆਂ ਦਾ ਕੋਹੜ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਖਤਮ ਕੀਤਾ। 1593 ਵਿੱਚ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਕੋਲ (ਦੁਆਬੇ ਵਿਚ) ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੇਂਦਰ ਹਿਤ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਸਾਇਆ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਖੂਹ ਲਗਵਾਇਆ। 1594 ਈਃ ਨੂੰ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਕੀ ਵਡਾਲੀ ਨੂੰ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹਿਤ ਪੱਕਾ ਟਿਕਾਣਾ ਬਣਾਇਆ, ਇਥੇ ਹੀ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਕਾ ਪੈ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਜਨਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਦੋ-ਹਰਟੇ, ਚਾਰ-ਹਰਟੇ ਖੂਹ ਲਗਵਾਏ। ਗੁਰੂ ਕੀ ਵਡਾਲੀ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਛੇ-ਹਰਟਾ ਖੂਹ (ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਛੇਹਰਟਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈ) ਲਗਵਾਇਆ। === [[ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਤੇ ਸਮਰਾਟ [[ਅਕਬਰ]] ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ === ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖਮਰੀ ਅਤੇ ਕਾਲ ਪੈ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਸੰਨ 1597 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਲਹੌਰ ਪੁੱਜ ਕੇ ਚੂਨਾ ਮੰਡੀ ਵਿਖੇ ਨਿਥਾਵਿਆਂ ਨੂੰ ਥਾਂ ਦੇਣ ਲਈ ਇਮਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਲਈ ਡੱਬੀ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਬਾਉਲੀ ਬਣਵਾਈ। ਲੰਗਰ ਲਗਵਾਏ, ਦਵਾ ਦਾਰੂ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕੀਤਾ। * 1598 ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਕਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ।ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵਲੌਂ ਲਾਹੌਰ ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਪੀੜਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਕੀਤਾ।ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਅਜ਼ੀਮ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਤੇ ਲੰਗਰ ਪ੍ਰਥਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਲੰਗਰ ਦੇ ਨਾਂ ਜਗੀਰ ਲਾਉਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਗੀਰ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਲੇਕਿਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚੌਂ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਤੇ ਕੂਚ ਕਰਣ ਕਰਕੇ ਹੋਏ ਨੁਕਸਾਨ ਕਾਰਨ ਲਗਾਨ ਮਾਫ ਕਰਣ ਲਈ ਅਕਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਰਾਜ਼ੀ ਕਰ ਲਿਆ।ਸੰਨ 1599 ਈ. ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ’ਚੋਂ ਕੱਢਣ ਲਈ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹਿਤ ਆਪ ਜੀ, ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ, ਕਰਤਾਰਪੁਰ (ਰਾਵੀ ਵਾਲੇ) ਕਲਾਨੌਰ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੌਰੇ ਤੋਂ ਬਾਰਠ ਵਿਖੇ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੌਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੇ। === ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ === ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਕਾਲ ਵਿਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਕੰਮ ਇਲਾਹੀ ਬਾਣੀ ਰਚਣ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦੀ, ਸੰਤਾਂ, ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਕੰਮ ਨੂੰ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਕਾਂਤ ਵਾਸ ਜਗ੍ਹਾ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮਸਰ (ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ) ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਚੁਣੀ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸੰਨ 1601 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਗਸਤ 1604 ਦੇ ਲੰਮੇ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਕੰਮ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 36 ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ, 15 ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸੇਵਾ ਲਈ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲੇਖਣੀ ਦੁਆਰਾ ਮਹਾਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੇਖ ਰੇਖ ਹੇਠ ਜਿਲਦ ਸਾਜ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 30 ਅਗਸਤ 1604 ਨੂੰ ਇਸ ਇਲਾਹੀ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਥਮ ਗ੍ਰੰਥੀ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਲਿਆ। === ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ === ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅਦੁੱਤੀ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਉਲਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਬੂਲਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਅਕਬਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਹਾਂਗੀਰ ਜਦੋਂ ਤਖ਼ਤ ’ਤੇ ਬੈਠਾ ਤਾਂ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵਿਰੁੱਧ ਉਸ ਦੇ ਕੰਨ ਭਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਚੰਦੂ ਦੀ ਈਰਖਾ ਨੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਖਾਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਾਲ ਅਸਬਾਬ ਜ਼ਬਤ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਦੀ ਖੁਸ਼ਾਮਦ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦਰਜ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਾਫ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਚੰਦੂ ਦੀ ਈਰਖਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਲੜਕੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਅਖੀਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਿਰਦਈ ਚੰਦੂ ਨੂੰ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਤੱਤੀ ਤਵੀ ’ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਸੀਸ ’ਤੇ ਤੱਤੀ ਰੇਤ ਪਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਬਲਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਦੇਗ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ‘ਤੇਰਾ ਕੀਆ ਮੀਠਾ ਲਾਗੇ ' ਦੀ ਧੁਨੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਅੰਤ 16 ਮਈ, 1606 ਨੂੰ ਛੇਵੇਂ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਾਵਨ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਰੋੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਉਹ ਜਗ੍ਹਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਹਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ- ਉਮਦਤ ਤਵਾਰੀਕ ਦਾ ਲਿਖਾਰੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਲੱਗਿਆਂ ਕਲਮ ਲਹੂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਕੇਰਦੀ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ ਰੋਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਦਿਲ ਪਾਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਨ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। == ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ == ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦੇਣ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਜੀ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਗਤਾਂ, ਸੂਫੀ ਫਕੀਰਾਂ, ਭੱਟਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਰਜ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਆਸ਼ੇ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਕੁੱਲ 2312 ਸ਼ਬਦ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ (1) ਸੁਖਮਨੀ (2) ਬਾਰਹਮਾਂਹ (3) ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ (4) ਫੁਨਹੇ (5) ਮਾਰੂ ਡਖਣੇ (6) ਵਾਰਾਂ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਛੇ ਹੈ। === ਰਾਗ ਗਉੜੀ ਸੁਖਮਨੀ === ਸੁਖਮਨੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ 24 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਅਸ਼ਟਪਦੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਅੰਕਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਅਸ਼ਟਪਦੀ ਦਾ ਸਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਆਸ਼ਟਪਦੀ ਵਿੱਚ 8 ਪਦੀਆਂ ਅਤੇ ਹਰ ਪਦੀ ਵਿੱਚ 10 ਤੁਕਾਂ ਹਨ। ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ 35 ਵੱਡੇ ਪੰਨਿਆ ਤੇ ਦਰਜ ‘ਸੁਖਮਨੀ` ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚਲੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ `ਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀਆਂ 1977 ਤੁਕਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸ਼ਲੋਕ-ਚੋਪਈ-ਬੰਧ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਹੈ। ਅਧਿਕਾਸ਼ ਸ਼ਲੋਕ ਦੋਹਿਰਾ-ਸੋਰਠਾ ਤੋਲ ਦੇ ਦੋ ਤੁਕੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਠਵੀਂ ਅਸ਼ਟਪਦੀ ਨਾਲ ਦਰਜ ਸ਼ਲੋਕ ਤਿੰਨ ਤੁਕਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਤਵੀਂ ਅਤੇ ਨੌਵੀ ਅਸ਼ਟਪਦੀ ਵਾਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਚੁੳ-ਤੁਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੋਲ ਚੋਪਈ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਾਧਨਾ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਕੇ ਨਿਖਰੀਆ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ, ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਲੜੀਵਾਰ ਵੇਰਵਾ ਦੇ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਿਗਿਆਸੂ ਦਾ ਮਨ ਸੰਸਾਰਿਕਤਾ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਵਲ ਮੋੜਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜਗਤ ਜਲੰਦੇ ਨੂੰ ਤਾਰਨ ਲਈ ਸੁੱਖ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਹਾਨ ਬਾਣੀ ਸੁਖਮਨੀ ਰਚ ਕੇ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਮੁੱਖ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਚਾਰ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਰਹਾਓ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ:- ਸੁਖਮਨੀ ਸੁਖ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਭੁ ਨਾਮ॥ ਭਗਤ ਜਨਾ ਕੈ ਮਨਿ ਬਿਸ੍ਰਾ॥ ਰਹਾੳ॥ ਸੁਖਮਨੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਮਨ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਬਾਣੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਨੂੰ ਸੁੱਖ ਸਿਰਫ ਨਾਮ ਜਪ ਕੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। === ਬਾਰਹਮਾਹ === ਬਾਰਹਮਾਹ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਧੁਰਾ ਕੁਦਰਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਤਾਂ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਨ,ਤਿਵੇਂ ਤਿਵੇਂ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਰਹਮਾਹ ਦੇ ਰਚਣਹਾਰ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭਕ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਕਾਫੀ ਮਤਭੇਦ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚੇਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਹਾੜ, ਅੱਸੂ ਜਾਂ ਕੱਤਕ ਤੋਂ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਬਾਰਹਮਾਹ ਚੇਤ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਗ ਮਾਝ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਬਾਰਹਮਾਹ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਗੁੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਹੀ ਬਾਰਹਮਾਹ ਦਰਜ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਰਚਿਤ ਬਾਰਹਮਾਹ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੈ:- ਸੱਚੇ ਮਾਰਗ ਚਲਦਿਆਂ ਉਸਤਤਿ ਕਰੇ ਜਹਾਨ ਬਾਰਹਮਾਹ ਮਾਝ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਆਸ਼ੇ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦਸਿਆ ਕਿ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂਂ ਨਾਲ਼ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਉਹ "ਪਰਮੇਸਰ ਤੇ ਭੁਲਿਆ ਵਿਆਪਨਿ ਸਭੇ ਰੋਗ" ਵਾਲੀ ਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। === ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ === ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਇਹ ਬਾਣੀ ‘ਦੇਵ ਨਾਗਰੀ` ਲਿਪੀ ਦੀ ਵਰਣਮਾਲ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ‘ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ` ਦੇ ‘ਗਉੜੀ` ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਅੰਕਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੀਆਂ 55 ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਪਉੜੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਲੋਕ ਅੰਕਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲਾਚਰਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਲੋਕ ਦਰਜ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ 9 ਪੰਕਤੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਭਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਨਿਖਾਰ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਰਗ ਉਤੇ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਰਗ ਉਤੇ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਪੂਰਵਕ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਸਤਿਸੰਗਤਿ ਦੀ ਬਹੁਤ ਲੋੜ ਹੈ। ਫਲਸਰੂਪ, ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਚਰਣ ਧੂੜ ਬਨਣ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਭਰਦੀ ਹੈ:- ਕਰਿ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਭ ਦੀਨ ਦਇਆਲਾ। ਤੋਰੇ ਸੰਤਨ ਕੀ ਮਨ ਹੋਇ ਰਵਾਲਾ। === ਵਾਰਾਂ === ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ 22 ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਾਰਾਂ ਦਰਜ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਇਸ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਸਮੁੱਚੀ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਝਾਂ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵੀ ਹੋਰ ਬਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ 6 ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਸਲਾਹ ਤੇ ਪੂਰਨ ਗੁਰਸਿੱਖ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਰਸਾਉਣ ਦਾ ਵਡੇਰਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਇਹਨਾਂ 6 ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਗਾ ਅਧੀਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਗ ਪਉੜੀ, ਰਾਗ ਗੁਜਰੀ, ਰਾਗ ਜੈਤਸਰੀ, ਰਾਗ ਰਾਮਕਲੀ, ਰਾਮ ਮਾਰੂ, ਅਤੇ ਰਾਗ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਣੀ ਰਚੀ। ਇਹਨਾਂ ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਰਚਨਾ ਵਿਧਾਨ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਬਾਕੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਲੋਂ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਬਾਕੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸ਼ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਵੀ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਉਥੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਹੀ ਹਨ। == ਹਵਾਲੇ == # [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ#cite%20ref-Britannica%201-0|↑]][[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ#cite%20ref-2|↑]] # [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ#cite%20ref-3|↑]] ਡਾ. ਪਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਆਦਿਕਾਲ ਤੋਂ 1700 ਈ. ਤੱਕ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 1988, ਪੰਨਾ-46 # [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ#cite%20ref-4|↑]] ਡਾ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਜੀਵਨ ਤੇ ਬਾਣੀ, ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2007, ਪੰਨਾ 136-137 # [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ#cite%20ref-5|↑]] ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਰੋਤਮੂਲਕ ਇਤਿਹਾਸ, ਭਾਗ ਦੂਜਾ (ਪੂਰਵ ਮੱਧਕਾਲ) ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 1998, ਪੰਨਾ-108 # [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ#cite%20ref-6|↑]] ਗੁਰਮੁੱਖ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਜੀਵਨ, ਦਰਸ਼ਨ, ਬਾਣੀ, ਰੂਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 2008, ਪੰਨਾ-85 # [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ#cite%20ref-7|↑]] ਰਜਵੰਤ ਕੌਰ ਮਠਾੜੂ, ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ, ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਮੁਲਾਂਕਣ, ਰੂਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 2008, ਪੰਨਾ-161 # [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ#cite%20ref-8|↑]] ਡਾ. ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਨਵੀਨ ਇਤਿਹਾਸ, ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਮੱਧਕਾਲ, ਲਾਹੌਰ ਬੁੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਲੁਧਿਆਣਾ, 2007, ਪੰਨਾ 87-88 # [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ#cite%20ref-9|↑]] ਰਜਵੰਤ ਕੌਰ ਮਠਾੜੂ, ਬਾਰਹਮਾਹ ਮਾਝ ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਕਲਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਈਟਰਜ਼ ਕੋਆਪਰੇਟਿਵ ਸੋਸਾਇਟੀ ਲਿਮਟਿਡ, ਲੁਧਿਆਣਾ, 1998, ਪੰਨਾ-25 # [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ#cite%20ref-10|↑]] ਡਾ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀਵਨ ਤੇ ਬਾਣੀ, ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2007, ਪੰਨਾ-141 # [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ#cite%20ref-11|↑]] ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਰੋਤਮੂਲਕ ਇਤਿਹਾਸ, ਭਾਗ ਦੂਜਾ (ਪੂਰਵ ਮੱਧਕਾਲ), ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 1998, ਪੰਨਾ-110 # [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ#cite%20ref-12|↑]] ਡਾ. ਗੁਰਮੁੱਖ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ, ਜੀਵਣ, ਦਰਸ਼ਨ, ਬਾਣੀ, ਰੂਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 2008, ਪੰਨਾ 5-6 # [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ#cite%20ref-13|↑]] ਡਾ. ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਨਵੀਨ ਇਤਿਹਾਸ, ਅਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਮੱਧਕਾਲ, ਲਾਹੌਰ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਲੁਧਿਆਣਾ, 2007, ਪੰਨਾ-88 fahy1r0131qfdxcdzpei7bfdvfsqaiw 0 133568 845361 844688 2026-08-31T17:21:03Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Early life and training" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369835425|Vasundhara Komkali]]" 845361 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਵਸੁੰਧਰਾ ਕੋਮਕਾਲੀ | image = The President, Dr. A.P.J. Abdul Kalam presenting Padma Shri to Smt. Vasundhara Komkali, a leading female vocalist, at an Investiture Ceremony at Rashtrapati Bhavan in New Delhi on March 29, 2006.jpg | imagesize = | caption = ਵਸੁੰਧਰਾ 'ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ' ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਿਆਂ। | birth_date = {{Birth date|1931|5|23|df=y}} | birth_place = ਜਮਸ਼ੇਦਪੁਰ, [[ਝਾਰਖੰਡ]], ਭਾਰਤ | death_date = {{Death date and age|2015|7|29|1931|5|23|df=y}} | death_place = ਦੇਵਾਸ, [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਭਾਰਤ | restingplace = ਦੇਵਾਸ | restingplacecoordinates = {{coord|22|57|48.6|N|76|02|44.8|E}} | othername = ਵਸੁੰਧਰਾ ਸ਼੍ਰੀਖੰਡੇ | occupation = ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਸੰਗੀਤ | yearsactive = 1943–2015 | known for = ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ | spouse = [[ਕੁਮਾਰ ਗੰਧਰਵ|ਕੁਮਾਰ ਗੰਧਾਰਵ]] | domesticpartner = | children = ਕਲਾਪੀਨੀ ਕੋਮਕਾਲੀ | parents = | website = | awards = [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]]<br>[[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ]] }} '''ਵਸੁੰਧਰਾ ਕੋਮਕਾਲੀ''' (1931–2015), '''ਵਸੁੰਧਰਾ ਤਾਈ''' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ [[ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] ਸੀ ਅਤੇ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ]] ਦੀ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਖ਼ਿਆਲ ਪਰੰਪਰਾ, ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਉਹ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੰਗੀਤਕਾਰ [[ਕੁਮਾਰ ਗੰਧਰਵ|ਕੁਮਾਰ ਗੰਧਾਰਵ]]<ref name="Business Standard report">{{Cite web|url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/well-known-vocalist-vasundhara-komkali-passes-away-115073000450_1.html|title=Business Standard report|date=30 July 2015|access-date=19 December 2015}}</ref> ਅਤੇ 2009 ਦੇ [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ]] ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀ।<ref name="Sangeet Natak Akademi Award">{{Cite web|url=http://sangeetnatak.gov.in/sna/awardeeslist.htm|title=Sangeet Natak Akademi Award|date=2015|publisher=Sangeet Natak Akademi|archive-url=https://web.archive.org/web/20150530204253/http://sangeetnatak.gov.in/sna/awardeeslist.htm|archive-date=30 May 2015|access-date=19 December 2015}}</ref> ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ਪਾਏ ਯੋਗਦਾਨ ਬਦਲੇ 2006 ਵਿਚ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਦਾ ਚੌਥਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref name="Padma Awards">{{Cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf|title=Padma Awards|date=2015|publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India|access-date=21 July 2015|archive-date=15 ਨਵੰਬਰ 2014|archive-url=https://www.webcitation.org/6U68ulwpb?url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf|dead-url=yes}}</ref> == ਜੀਵਨੀ == ਵਸੁੰਧਰਾ ਕੋਮਕਾਲੀ, ਨੀ ਵਸੁੰਧਰਾ ਸ਼੍ਰੀਖੰਡੇ, ਦਾ ਜਨਮ 23 ਮਈ 1931 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਝਾਰਖੰਡ]] ਰਾਜ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਜਮਸ਼ੇਦਪੁਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰੇਮੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="Vasundhara Komakali">{{Cite web|url=http://www.itcsra.org/sra_news_views/obituary/vasundhara_komkali.html|title=Vasundhara Komakali|date=2015|publisher=ITC Sangeet Research Academy|access-date=19 December 2015|archive-date=17 ਅਕਤੂਬਰ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151017161147/http://www.itcsra.org/sra_news_views/obituary/vasundhara_komkali.html|dead-url=yes}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਸਾਲ [[ਕੋਲਕਾਤਾ]] ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਰੇ, ਜਿਥੇ ਉਸਨੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਮਿਊਜ਼ਕ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਉਹ 12 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ, [[ਕੁਮਾਰ ਗੰਧਰਵ|ਕੁਮਾਰ ਗੰਧਾਰਵ]] ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਨਾਮਵਰ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ।<ref name="Padma Shri Vasundhara Komkali, Kumar Gandharva’s wife, dies">{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Padma-Shri-Vasundhara-Komkali-Kumar-Gandharvas-wife-dies/articleshow/48289085.cms|title=Padma Shri Vasundhara Komkali, Kumar Gandharva’s wife, dies|date=31 July 2015|access-date=19 December 2015}}</ref> ਗੰਧਾਰਵ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੰਬਈ ਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਪਰ [[ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੰਬਈ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ।<ref name="In a musical space called faith">{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/vasundhara-komkali-obituary-in-a-musical-space-called-faith/article7477943.ece|title=In a musical space called faith|date=29 July 2015|access-date=19 December 2015}}</ref> ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਉਸਨੇ ਸੰਗੀਤ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਅਤੇ [[ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ]] ਦੇ ਕੋਲਕਾਤਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਲਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ 1946 ਵਿਚ [[ਮੁੰਬਈ]] ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਾਇਕਾ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿਗਿਆਨੀ ਬੀ.ਆਰ. ਦਿਓਧਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਸਿਖਲਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਗੰਧਾਰਵ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ, ਉਹ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਗੰਧਾਰਵ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਪਰਤੀ ਅਤੇ 1962 ਵਿਚ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਵਸੁੰਧਰਾ ਨੇ ਅਗਲੇ ਤੀਹ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਕੁਮਾਰ ਗੰਧਾਰਵ ਨਾਲ ਵੋਕਲ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ<ref name="Vasundhara Komkali, the Torch-Bearer of ‘Kumar-Gayaki’">{{Cite web|url=http://thewire.in/2015/09/27/vasundhara-komkali-the-torch-bearer-of-kumar-gayaki-11742/|title=Vasundhara Komkali, the Torch-Bearer of ‘Kumar-Gayaki’|date=27 September 2015|publisher=The Wire|access-date=19 December 2015|archive-date=20 ਫ਼ਰਵਰੀ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160220144254/http://thewire.in/2015/09/27/vasundhara-komkali-the-torch-bearer-of-kumar-gayaki-11742/|dead-url=yes}}</ref> ਅਤੇ 1992 ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸੋਲੋ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।<ref name="Vasundhara Komakali"/><ref name="Vasundhara Komkali and Kumar Gandharva: a tribute to sangeet's golden couple">{{Cite web|url=http://www.catchnews.com/life-society-news/vasundhara-komkali-and-kumar-gandharva-a-tribute-to-sangeet-s-golden-couple-1438659729.html|title=Vasundhara Komkali and Kumar Gandharva: a tribute to sangeet's golden couple|date=4 August 2015|publisher=Catch News|access-date=19 December 2015}}</ref> [[ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣਾ|ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰ]] ਦੀ ਖਿਆਲ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜੋ ਉਸਦੇ ਗੁਰੂ, ਦੇਵਧਰ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੂੰ [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ|ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]] 1998 ਵਿਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਗਾਇਕਾਂ ਲਈ<ref name="Sangeet Natak Akademi Award"/> ਛੇ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ 2006 ਵਿਚ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]]<ref name="Padma Awards"/> ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। ਵਸੁੰਧਰਾ ਕੋਮਕਾਲੀ ਦੀ ਮੌਤ 29 ਜੁਲਾਈ 2015 ਨੂੰ, 84 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਦਿਲ ਦੇ ਦੌਰੇ ਕਾਰਨ [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]]<ref name="Vocalist Vasundhara Komkali passes away">{{Cite web|url=http://gulfnews.com/life-style/celebrity/desi-news/bollywood/vocalist-vasundhara-komkali-passes-away-1.1559099|title=Vocalist Vasundhara Komkali passes away|date=31 July 2015|publisher=Gulf News|access-date=19 December 2015|archive-date=22 ਦਸੰਬਰ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222112756/http://gulfnews.com/life-style/celebrity/desi-news/bollywood/vocalist-vasundhara-komkali-passes-away-1.1559099|url-status=dead}}</ref> ਦੇਵਾਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ 'ਚ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਅੰਤਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੇਵਾਸ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।<ref name="News 18 report">{{Cite web|url=http://www.news18.com/news/madhya-pradesh/renowned-vocalist-vasundhara-komkali-passes-away-778477.html|title=News 18 report|date=30 July 2015|publisher=News 18|access-date=19 December 2015}}</ref><ref name="Indian Express report">{{Cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/music/well-known-vocalist-vasundhara-komkali-passes-away/|title=Indian Express report|date=30 July 2015|publisher=Indian Express|access-date=19 December 2015}}</ref> ਉਸਦੀ ਧੀ ਕਲਾਪੀਨੀ ਕੋਮਕਾਲੀ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਾਇਕਾ ਹੈ।<ref name="Jagaran Josh report">{{Cite web|url=http://www.jagranjosh.com/current-affairs/eminent-vocalist-vasundhara-komkali-died-1438225562-1|title=Jagaran Josh report|date=30 July 2015|publisher=Jagaran Josh|access-date=19 December 2015|archive-date=22 ਦਸੰਬਰ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222114527/http://www.jagranjosh.com/current-affairs/eminent-vocalist-vasundhara-komkali-died-1438225562-1|url-status=dead}}</ref> == ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ == ਵਸੁੰਧਰਾ ਕੋਮਕਾਲੀ, ਨੀ ਵਸੁੰਧਰਾ ਸ਼੍ਰੀਖੰਡੇ, ਦਾ ਜਨਮ 23 ਮਈ 1931 ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ [[ਝਾਰਖੰਡ]] ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ [[ਜਮਸ਼ੇਦਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰੇਮੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="Vasundhara Komakali">{{Cite web |date=2015 |title=Vasundhara Komakali |url=http://www.itcsra.org/sra_news_views/obituary/vasundhara_komkali.html |access-date=19 December 2015 |publisher=ITC Sangeet Research Academy}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲ [[ਕੋਲਕਾਤਾ]] ਵਿੱਚ ਬੀਤੇ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਉਹ [[ਕੁਮਾਰ ਗੰਧਰਵ]] ਨੂੰ 12 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸੰਗੀਤ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦੇ ਅੱਗੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕੀਤੀ ।<ref name="Padma Shri Vasundhara Komkali, Kumar Gandharva’s wife, dies">{{Cite web |date=31 July 2015 |title=Padma Shri Vasundhara Komkali, Kumar Gandharva's wife, dies |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Padma-Shri-Vasundhara-Komkali-Kumar-Gandharvas-wife-dies/articleshow/48289085.cms |access-date=19 December 2015}}</ref> ਕੁਮਾਰ ਗੰਧਰਵ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁੰਬਈ ਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਪਰ [[ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੁੰਬਈ ਨਾ ਜਾ ਸਕੀ ।<ref name="In a musical space called faith">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/vasundhara-komkali-obituary-in-a-musical-space-called-faith/article7477943.ece|title=In a musical space called faith|last=Ganesh|first=Deepa|date=29 July 2015|work=The Hindu|access-date=19 December 2015}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=EHy0r12mfcA|title=Kumar Gandharva & Vidushi Vasundhara Komkali - Nirguni Bhajan - Nirbhay nirgun gun re gaunga|date=18 July 2011|website=[[YouTube]] video|publisher=Uday Mohole|access-date=19 December 2015}} * {{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=JxAiKkap8CQ|title=Vasundhara Komkali and daughter Kalapini Komkali's Saha Gaan|date=13 November 2011|website=[[YouTube]] video|publisher=Ecothingy's Channel|access-date=19 December 2015}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1931]] pzvfm3pu18c1dmpsryl23xwv5juthuy 0 139796 845423 733914 2026-09-01T10:48:52Z Kuldeepburjbhalaike 18176 added [[Category:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] using [[WP:HC|HotCat]] 845423 wikitext text/x-wiki '''ਡਾ. ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ''' ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦਰਜਨਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਦੇ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਨੇ ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਅਨੁਵਾਦ ਸੇਵਾ ਲਈ ‘ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨਾਮ-2020’ ਨਾਲ਼ ਸਨਮਾਨਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://punjabitribuneonline.com/news/punjab/translator-mahendra-bedi39s-selection-for-sahitya-akademi-award-101294|title=ਅਨੁਵਾਦਕ ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ ਦੀ ‘ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ’ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਚੋਣ|last=Service|first=Tribune News|website=Tribuneindia News Service|language=pa|access-date=2022-01-30}}</ref> ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਗਰ ਵਜਾਹਤ ਦੇ ਇੱਕ ਨਾਵਲਿਟ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ''[[ਰਾਵੀ ਵਿਰਸਾ]]'' ਲਈ ਮਿਲਿਆ। ==ਅਨੁਵਾਦ ਪੁਸਤਕਾਂ== *''ਰਾਵੀ ਵਿਰਸਾ'' (ਅਸਗਰ ਵਜਾਹਤ) *''ਨਹਿਰੂ ਬੇਨਕਾਬ'' (ਹੰਸਰਾਜ ਰਹਿਬਰ) *''ਯੇ ਘਰ ਤੁਮ੍ਹਾਰਾ ਹੈ''(ਤੇਜੇਂਦਰ ਸ਼ਰਮਾ) (ਲਿੱਪੀ-ਅੰਤਰ) *''ਸਮੁੰਦਰ'' (ਮਿਲਿੰਦ ਬੋਕਿਲ) (ਹਿੰਦੀ ਤੋਂ ਅਨੁਵਾਦ) *''ਆਤਮਕਥਾ: ਸੱਚ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ'' (ਮੋਹਨਦਾਸ ਕਰਮਚੰਦ ਗਾਂਧੀ) *''ਇਕ ਗਧੇ ਦੀ ਆਤਮਕਥਾ'' (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚੰਦਰ) *''ਜੰਗਲ ਵਾਪਸੀ'' (ਜੈਕ ਲੰਡਨ) *''ਦਹਿਸ਼ਤ ਦੀ ਘਾਟੀ'' (ਸਰ ਆਰਥਰ ਕਾਨਨ ਡਾਇਲ) *''ਚੂਰ ਚੁਰਾਸੀ'' (ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ: ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ, ਜ਼ਫਰ ਪਿਆਮੀ, ਰਾਮ ਲਾਲ, ਗਗਨ ਗਿੱਲ, ਰਮੇਸ਼ ਉਪਾਧਿਆਏ) *''ਪਿਸ਼ਾਚ ਕੁੱਤਾ'' (ਸਰ ਆਰਥਰ ਕਾਨਨ ਡਾਇਲ) *''ਸੂਰਯਬਾਲਾ ਦੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ'' ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] krbmhsa9ykd30u45rb9wzlkxta4uadu 0 141545 845373 841654 2026-08-31T22:16:01Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 845373 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!--For more information, see [[:Template:Infobox Writer/doc]].--> | name = ਸੋਮਨ ਚੈਨਾਨੀ | honorific_prefix = | honorific_suffix = | image = Soman Chainani 2018.jpg | image_size = | alt = | caption = ਚੈਨਾਨੀ 2018 ਟੈਕਸਸ ਬੁੱਕ ਫੈਸਟੀਵਲ ਦੌਰਾਨ | native_name = | native_name_lang = | pseudonym = | birth_name = | birth_date = <!-- {{birth date and age|YYYY|MM|DD}} --> | birth_place = | death_date = <!-- {{death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} --> | death_place = | resting_place = | occupation = ਲੇਖਕ, ਫ਼ਿਲਮਮੇਕਰ | language = | nationality = ਅਮਰੀਕੀ | ethnicity = | citizenship = | education = | alma_mater = [[ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], [[ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] | period = | genre = <!-- or: | genres = --> ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ, ਫੈਂਟੇਸੀ | subject = <!-- or: | subjects = --> | movement = | notableworks = <!-- or: | notablework = --> ''ਦ ਸਕੂਲ ਫਾਰ ਗੁੱਡ ਐਂਡ ਈਵਲ'' ਸੀਰੀਜ਼ | spouse = <!-- or: | spouses = --> | partner = <!-- or: | partners = --> | children = | relatives = | awards = | signature = | signature_alt = | years_active = | module = | website = {{url|somanchainani.com}} | portaldisp = <!-- "on", "yes", "true", etc; or omit --> }} '''ਸੋਮਨ ਚੈਨਾਨੀ''' ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਲੜੀ 'ਦ ਸਕੂਲ ਫਾਰ ਗੁੱਡ ਐਂਡ ਏਵਿਲ' ਲਿਖਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।''<ref>{{Cite web|url=http://www.miamiherald.com/2013/06/04/3433035/soman-chainani-hits-jackpot-with.html|title=Soman Chainani hits jackpot with novel 'School for Good and Evil'|publisher=Miami Herald|access-date=April 7, 2014}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.thenational.ae/arts-culture/film/the-characters-drive-your-story|title='The characters drive your story'|last=Metallidis|first=Effie-Michelle|date=October 16, 2008|publisher=The National|access-date=April 7, 2014}}</ref>'' ਸੋਮਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ, ''ਦ ਸਕੂਲ ਫਾਰ ਗੁੱਡ ਐਂਡ ਈਵਿਲ'', ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਦੀ ਬੈਸਟਸੇਲਰ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, 3 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਾਪੀਆਂ ਵੇਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, 6 ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਵਿੱਚ 30 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪਾਲ ਫੀਗ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ [[ਨੈਟਫਲਿਕਸ|ਨੈੱਟਫਲਿਕਸ]] 'ਤੇ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਅਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਹੋਵੇਗੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/paul-feig-direct-school-good-evil-adaptation-netflix-1296168|title=Paul Feig to Direct 'School for Good and Evil' Adaptation for Netflix|date=May 28, 2020|website=The Hollywood Reporter|language=en|access-date=June 1, 2020}}</ref> ਸਕੂਲ ਫਾਰ ਗੁੱਡ ਐਂਡ ਈਵਿਲ ਸੀਰੀਜ਼ ਵਿਚ ਉਸਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪੰਜ ਕਿਤਾਬਾਂ - ''ਏ ਵਰਲਡ ਵਿਦਾਊਟ ਪ੍ਰਿੰਸੇਜ਼'', ''ਦ ਲਾਸਟ ਏਵਰ ਆਫਟਰ'', ''ਕਵੈਸਟਸ ਫਾਰ ਗਲੋਰੀ'', ''ਏ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਆਫ ਟਾਈਮ'' ਅਤੇ ''ਵਨ ਟਰੂ ਕਿੰਗ'' - ਸਾਰੀਆਂ ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਦੀ ਬੈਸਟਸੇਲਰ ਸੂਚੀ ਵਿਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਅੱਜ ਤੱਕ, ਲੜੀ ਦੀਆਂ ਇਹ ਛੇ ਕਿਤਾਬਾਂ 35 ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਿੰਟ ਅਤੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਦੀ ਬੈਸਟਸੇਲਰ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://schoolforgoodandevil.com/|title=School for Good and Evil|language=en-US|access-date=April 22, 2019}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਚੈਨਾਨੀ ਕੀ ਬਿਸਕੇਨ, ਫਲੋਰੀਡਾ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੇ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://harvardmagazine.com/2013/05/princess-not-so-charming|title=Soman Chainani's new fantasy-adventure novel is a fairy tale for today's world|last=Hodara|first=Susan|date=2013|website=[[Harvard Magazine]]}}</ref> ਉਸਨੇ [[ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ 2001 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 2003 ਤੱਕ ਉਹ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|url=https://muse.jhu.edu/article/46248|title=Marvels & Tales|publisher=Project MUSE|year=2003|volume=17|pages=294–296|doi=10.1353/mat.2003.0024|issue=2|authors=Contributors}}</ref> ਉਹ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸੀਨੀਅਰ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਗੇਅ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://tim.blog/2018/06/21/the-tim-ferriss-show-transcripts-soman-chainani/|title=The Tim Ferriss Show Transcripts: Soman Chainani (#220)|last=<!--Not stated-->|date=2018-06-21|website=The Tim Ferriss Show|access-date=2021-05-17}}</ref> ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ [[ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲਈ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਐਮ.ਐਫ.ਏ. ਫ਼ਿਲਮ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। == ਬਿਬਲੀਓਗ੍ਰਾਫੀ == === ''ਦ ਸਕੂਲ ਫਾਰ ਗੁੱਡ ਐਂਡ ਏਵਿਲ'' === ''ਸਕੂਲ ਦੇ ਸਾਲ'' * ''ਦ ਸਕੂਲ ਫਾਰ ਗੁੱਡ ਐਂਡ ਏਵਿਲ'' (2013) <ref>{{Cite book|title=The School for Good and Evil|url=https://archive.org/details/schoolforgoodevi0000chai|last=Chainani|first=Soman|publisher=Harper|year=2013|isbn=9780062104892|location=New York}}</ref> * ''ਏ ਵਰਲਡ ਵਿਦਾਊਟ ਪ੍ਰਿੰਸੇਜ਼'' (2014) <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isbn_9780062104922|title=The School for Good and Evil 2: A World Without Princes|last=Chainani|first=Soman|publisher=Harper|year=2014|isbn=9780062104922|url-access=registration}}</ref> * ''ਦ ਲਾਸਟ ਏਵਰ ਆਫਟਰ'' (2015) <ref>{{Cite book|title=The School for Good and Evil 3: The Last Ever After|last=Chainani|first=Soman|publisher=Harper|year=2015|isbn=9780062104960}}</ref> ** ''ਦ ਏਵਰ ਨੇਵਰ ਹੈਂਡਬੁੱਕ'' (ਸਾਥੀ) (2016) <ref>{{Cite book|title=The School for Good and Evil: The Ever Never Handbook|url=https://archive.org/details/isbn_9780062677525|last=Chainani|first=Soman|publisher=Harper|year=2018|isbn=9780062423061}}</ref> ''ਦ ਕੈਮਲੋਟ ਈਅਰ'' * ਕੁਏਸਟ ਫਾਰ ਗਲੋਰੀ (2017) <ref>{{Cite book|title=The School for Good and Evil: Quests for Glory|url=https://archive.org/details/isbn_9780062677525|last=Chainani|first=Soman|publisher=Harper|year=2018|isbn=9780008224479}}</ref> * ''ਏ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਆਫ ਟਾਈਮ'' (2019 '')'' <ref>{{Cite book|title=The School for Good and Evil: A Crystal of Time|url=https://archive.org/details/schoolforgoodevi0000soma_d1y9|last=Chainani|first=Soman|publisher=Harper|year=2019|isbn=9780062695178}}</ref> * ਵਨ ਟਰੂ ਕਿੰਗ (2020) === ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ === * ''ਫਲਾਇੰਗ ਲੈਸਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਹਾਣੀਆਂ'' ਵਿੱਚ "ਫਲਾਇੰਗ ਲੈਸਨ", ਏਲੇਨ ਓਹ (2017) ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ * "ਗਵੇਨ ਐਂਡ ਆਰਟ ਐਂਡ ਲੈਂਸ" ਵਿੱਚ ''ਬੀਕਾਜ ਯੂ ਲਵ ਟੂ ਹੇਟ ਮੀ: 13 ਟੇਲਜ਼ ਆਫ਼ ਵਿਲੇਨੀ'', ਅਮੇਰੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ (2017) === ਹੋਰ ਸਿਰਲੇਖ === * ''ਬੀਸਟਸ ਐਂਡ ਬਿਊਟੀ: ਡੇਜਰਸ ਟੇਲਜ'' (2021) <ref>{{Cite web|url=https://evernever.com/the-library/books/beasts-and-beauty/|title=Beasts and Beauty|website=EverNever World|language=en-US|access-date=2021-09-23}}</ref> == ਅਵਾਰਡ == '''''ਦ ਸਕੂਲ ਫਾਰ ਗੁੱਡ ਐਂਡ ਏਵਿਲ''''' * ''ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਬੈਸਟਸੇਲਰ'' <ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/best-sellers-books/2013-06-02/childrens-middle-grade/list.html|title=Best Sellers – The New York Times|work=The New York Times|access-date=December 11, 2015}}</ref> * ''ਏ.ਬੀ.ਏ. ਇੰਡੀ ਸੂਚੀ ਬੈਸਟਸੇਲਰ'' <ref>{{Cite web|url=http://www.bookweb.org/national-indie-bestsellers_childrens-interest/2013-05-23%252000%253A00%253A00|title=National Indie Bestsellers – Children's Interest {{!}} American Booksellers Association|website=www.bookweb.org|access-date=December 11, 2015|archive-date=2015-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133427/http://www.bookweb.org/national-indie-bestsellers_childrens-interest/2013-05-23%252000%253A00%253A00|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.bookweb.org/national-indie-bestsellers_childrens-interest/2013-08-22%252000%253A00%253A00|title=National Indie Bestsellers – Children's Interest {{!}} American Booksellers Association|website=www.bookweb.org|access-date=December 11, 2015|archive-date=2015-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222135902/http://www.bookweb.org/national-indie-bestsellers_childrens-interest/2013-08-22%252000%253A00%253A00|url-status=dead}}</ref> * ''5-12 ਲਈ ਸਰਵੋਤਮ ਗਲਪ ਲਈ ਵਾਟਰਸਟੋਨ ਦਾ ਚਿਲਡਰਨ ਬੁੱਕ ਇਨਾਮ (2014,'' ''ਦ ਸਕੂਲ ਫਾਰ ਗੁੱਡ ਐਂਡ ਈਵਿਲ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ) <ref>{{Cite web|url=http://www.express.co.uk/news/showbiz/459728/Chris-O-Dowd-s-wife-and-actress-Emerald-Fennell-up-for-Children-s-Book-Prize|title=Chris O'Dowd's wife and actress Emerald Fennell up for Children's Book Prize|date=February 14, 2014|publisher=Express|access-date=April 7, 2014}}</ref>'' * ''ਬਾਰਨਸ ਐਂਡ ਨੋਬਲ 2013 ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਿਤਾਬ'' * ''2013 ਦੀ ਏ ਬੁੱਕਸ-ਏ-ਮਿਲੀਅਨ ਸਰਵੋਤਮ ਕਿਤਾਬ'' * ''ਮਨੋਰੰਜਨ ਸਪਤਾਹਿਕ ਪੌਪਵਾਚ ਪਿਕ'' * ''ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪਸੰਦ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦੀ ਚੋਣ'' * ''ਗੁੱਡਰੇਡਸ ਚੁਆਇਸ ਸੈਮੀਫਾਈਨਲਿਸਟ (ਬੈਸਟ ਚਿਲਡਰਨ ਬੁੱਕ)'' <ref>{{Cite web|url=https://www.goodreads.com/choiceawards/best-childrens-books-2013|title=Best Middle Grade & Children's 2013 – Goodreads Choice Awards|website=Goodreads|access-date=December 11, 2015}}</ref> * ''ਇੰਡੀ ਨੈਕਸਟ ਪਿਕ'' '''''ਏ ਵਰਲਡ ਵਿਦਾਊਟ ਪ੍ਰਿੰਸੇਜ਼''''' * ''ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਬੈਸਟਸੇਲਰ'' <ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/best-sellers-books/2014-04-28/childrens-middle-grade/list.html|title=Best Sellers – The New York Times|website=www.nytimes.com|access-date=December 11, 2015}}</ref> * ''ABA ਇੰਡੀ ਸੂਚੀ ਬੈਸਟਸੇਲਰ'' * ''ਗੁੱਡਰੇਡਜ਼ ਚੁਆਇਸ ਫਾਈਨਲਿਸਟ (ਬੈਸਟ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ)'' <ref>{{Cite web|url=https://www.goodreads.com/choiceawards/best-childrens-books-2014|title=Best Middle Grade & Children's 2014 – Goodreads Choice Awards|website=Goodreads|access-date=December 11, 2015}}</ref> '''''ਦ ਲਾਸਟ ਏਵਰ ਆਫਟਰ''''' * ''ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਬੈਸਟਸੇਲਰ'' <ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/best-sellers-books/2015-08-09/series-books/list.html|title=Best Sellers – The New York Times|work=The New York Times|access-date=December 11, 2015}}</ref> * ''ਏਬੀਏ ਇੰਡੀ ਸੂਚੀ ਬੈਸਟਸੇਲਰ'' <ref>{{Cite web|url=http://www.bookweb.org/august-20-2015|title=August 20, 2015 {{!}} American Booksellers Association|website=www.bookweb.org|access-date=December 11, 2015|archive-date=ਦਸੰਬਰ 22, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222091455/http://www.bookweb.org/august-20-2015|dead-url=yes}}</ref> * ''2015 ਦੀ ਇੱਕ ਬਾਰਨਜ਼ ਐਂਡ ਨੋਬਲ ਸਰਵੋਤਮ ਕਿਤਾਬ'' * ''ਗੁੱਡਰੇਡਸ ਚੁਆਇਸ ਰਨਰ-ਅੱਪ (ਬੈਸਟ ਚਿਲਡਰਨ ਬੁੱਕ)'' <ref>{{Cite web|url=https://www.goodreads.com/choiceawards/best-childrens-books-2015|title=Best Middle Grade & Children's 2015 – Goodreads Choice Awards|website=Goodreads|access-date=December 11, 2015}}</ref> == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == * 2006: ''ਡੇਵੀ ਐਂਡ ਸਟੂ'' (ਛੋਟਾ) * 2007: ''ਕਾਲੀ ਮਾਂ'' (ਛੋਟਾ), ''ਲੜਕਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 6'' == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://somanchainani.com/ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] * {{IMDB name|2287777}} * ''ਹਾਰਵਰਡ ਮੈਗਜ਼ੀਨ'' 'ਤੇ [http://harvardmagazine.com/2013/05/princess-not-so-charming ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਇੰਨੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਨਹੀਂ] ਹੈ * {{Isfdb name|187744}} * Soman Chainani [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1979]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਨਿਰਮਾਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਵਲਕਾਰ]] k0ytnd729h88p0w2d1l41arn2ww0u8s 0 145022 845354 834336 2026-08-31T13:51:15Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 845354 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਛੁੱਟੀ|type=visibility week|holiday_name=Lesbian Visibility Week|observedby=[[LGBT community]], [[lesbians]]|date=|duration=1 week|frequency=annual|firsttime=1990}} [[Category:Infobox holiday (other)]] '''ਲੈਸਬੀਅਨ ਵਿਜ਼ੀਬਿਲਟੀ ਵੀਕ''' ('''ਲੈਸਬੀਅਨ ਵਿਜ਼ੀਬਿਲਟੀ ਡੇ''' ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ) [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]], [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ|ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਲਾਨਾ ਸਮਾਰੋਹ ਹੈ ਜੋ [[ਲੈਸਬੀਅਨ]] [[ਔਰਤ|ਔਰਤਾਂ]] ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ [[ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ|ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]] ਵਿੱਚ 1990 ਵਿੱਚ ਜੁਲਾਈ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ।<ref>{{Cite web|url=https://www.lcrpride.co.uk/lesbian-visibility-week-2021/|title=Lesbian Visibility Week 2021|date=2021-04-26|website=LCR Pride|language=en-GB|access-date=2021-07-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.abc10.com/article/news/community/race-and-culture/lgbt-community-celebrate-lesbian-visibility-day/103-62836b71-655f-41ff-b47d-7092ff6ce7c7|title=LGBT Pride and Awareness: Celebrating International Lesbian Visibility Day|date=27 April 2021|website=abc10.com|language=en-US|access-date=2021-07-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.pinknews.co.uk/2018/04/26/lesbian-visibility-day-campaigners-what-it-means-to-them/|title=Lesbian campaigners tell us what Lesbian Visibility Day means to them|date=2018-04-26|website=PinkNews - Gay news, reviews and comment from the world's most read lesbian, gay, bisexual, and trans news service|language=en-GB|access-date=2021-09-09}}</ref> 26 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਲੈਸਬੀਅਨ ਵਿਜ਼ੀਬਿਲਟੀ ਡੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਇੰਗਲੈਂਡ<ref>{{Cite web|url=https://www.staffnet.manchester.ac.uk/equality-and-diversity/staff-network/lgbt-staff-network-group/lesbian-visibility-week/|title=Lesbian Visibility Week &#124; Equality, Diversity and Inclusion &#124; StaffNet &#124; The University of Manchester}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.stonewall.org.uk/node/48453|title=Lesbian visibility matters|date=2017-04-26|website=Stonewall|language=en|access-date=2021-09-09|archive-date=2021-09-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210909185500/https://www.stonewall.org.uk/node/48453|url-status=dead}}</ref> ਅਤੇ ਵੇਲਜ਼ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/lesbian-visibility-week-wales-most-20476532|title=Lesbian Visibility Week: Influential gay women from Wales|last=Ali|first=Joseph|date=2021-04-29|website=WalesOnline|language=en|access-date=2021-07-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.outsports.com/2021/4/26/22403582/lesbian-visibility-day-week-athletes-sports-gay|title=It's Lesbian Visibility Day! Lez celebrate those in sports|last=Ennis|first=Dawn|date=2021-04-26|website=Outsports|language=en|access-date=2021-07-09}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਿਰੀਖਣ == ਜੁਲਾਈ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ 1990 ਤੋਂ 1992 ਤੱਕ ਪੱਛਮੀ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ, ਲੈਸਬੀਅਨ ਵਿਜ਼ੀਬਿਲਟੀ ਵੀਕ ਸਾਲਾਨਾ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://pdf.oac.cdlib.org/pdf/ucla/mss/lesb1948.pdf|title=Finding Aid for the Lesbian Visibility Week records|last=Wood|first=Stacy|last2=Ponce|first2=Sabrina|access-date=2022-10-02|archive-date=2022-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220419132932/http://pdf.oac.cdlib.org/pdf/ucla/mss/lesb1948.pdf|url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFWoodPonce">Wood, Stacy; Ponce, Sabrina. [http://pdf.oac.cdlib.org/pdf/ucla/mss/lesb1948.pdf "Finding Aid for the Lesbian Visibility Week records"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220419132932/http://pdf.oac.cdlib.org/pdf/ucla/mss/lesb1948.pdf |date=2022-04-19 }} <span class="cs1-format">(PDF)</span>.</cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore="true"><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[ਫਰਮਾ:Cite web|cite web]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: url-status ([[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 ਮੇਨਟ: url-ਸਥਿਤੀ|link]])</span></ref> ਇਹ ਐਲ.ਬੀ.ਜੀ.ਟੀ. ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ [[ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ|ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ.]] ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਉੱਚ ਦਿੱਖ ਦੇ ਨਾਲ ਲੈਸਬੀਅਨਾਂ ਦੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਰਾਜਨੀਤਕ ਪੂੰਜੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1995-07-06-we-20898-story.html|title=COVER STORY : Out in the Open : West Hollywood Lesbians, With Help of City Officials, Are Being Seen--and Heard|last=Moore|first=Mary|date=1995-07-06|website=Los Angeles Times|language=en-US|access-date=2021-08-26}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFMoore1995">Moore, Mary (1995-07-06). [https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1995-07-06-we-20898-story.html "COVER STORY : Out in the Open : West Hollywood Lesbians, With Help of City Officials, Are Being Seen--and Heard"]. ''Los Angeles Times''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2021-08-26</span></span>.</cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore="true"><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[ਫਰਮਾ:Cite web|cite web]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: url-status ([[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 ਮੇਨਟ: url-ਸਥਿਤੀ|link]])</span> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੈਸਬੀਅਨ ਸਭਿਆਚਾਰ]] </ref> ਵੈਸਟ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਲੈਸਬੀਅਨ ਵਿਜ਼ੀਬਿਲਟੀ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਗੇਅ ਐਂਡ ਲੈਸਬੀਅਨ ਸੈਂਟਰ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਹਫ਼ਤੇ ਦਾ ਤਾਲਮੇਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਲੈਸਬੀਅਨ ਪਛਾਣਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਲੈਸਬੀਅਨ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਜਸ਼ਨ "ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ, ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ, ਪੁਰਸਕਾਰ ਸਮਾਰੋਹ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਸੀ।"<ref>{{Cite web|url=http://pdf.oac.cdlib.org/pdf/ucla/mss/lesb1948.pdf|title=Finding Aid for the Lesbian Visibility Week records|last=Wood|first=Stacy|last2=Ponce|first2=Sabrina|access-date=2022-10-02|archive-date=2022-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220419132932/http://pdf.oac.cdlib.org/pdf/ucla/mss/lesb1948.pdf|url-status=dead}}</ref> ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ ਸਕ੍ਰੀਨਿੰਗ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੈਕਸ ਚਰਚਾ, ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੋਅ, ਮਾਰਚ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://thepridela.smmirror.com/2019/04/gay-la-when-lesbian-visibility-was-an-l-a-specialty/|title=GAY LA: When Lesbian Visibility Was an L.A. Specialty|date=2019-04-09|website=The Pride LA|language=en-US|access-date=2021-08-26}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਗਸਤ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1995-07-06-we-20898-story.html|title=COVER STORY : Out in the Open : West Hollywood Lesbians, With Help of City Officials, Are Being Seen--and Heard|last=Moore|first=Mary|date=1995-07-06|website=Los Angeles Times|language=en-US|access-date=2021-08-26}}</ref> == ਹਾਲੀਆ ਨਿਰੀਖਣ == === 2020 === 2020 ਵਿੱਚ, ਲਿੰਡਾ ਰਿਲੇ, ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਨੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਲੈਸਬੀਅਨ ਵਿਜ਼ੀਬਿਲਟੀ ਵੀਕ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਦਘਾਟਨੀ ਹਫ਼ਤਾ 20 ਅਪ੍ਰੈਲ 2020 ਤੋਂ ਲੈਸਬੀਅਨ ਵਿਜ਼ੀਬਿਲਟੀ ਡੇ, 26 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.adweek.com/brand-marketing/how-the-first-annual-lesbian-visibility-week-is-changing-the-marketing-game/|title=How Lesbian Visibility Week Forces Brands to Pay Attention|last=O'HaraApril 22|first=Mary Emily|date=2020|language=en-US|access-date=2021-09-09}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.stonewall.org.uk/our-work/campaigns/lesbian-visibility-week-2021-26-april-2-may|title=Lesbian Visibility Week 2021: 26 April - 2 May|date=2021-04-12|website=Stonewall|language=en|access-date=2021-07-09|archive-date=2021-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709190306/https://www.stonewall.org.uk/our-work/campaigns/lesbian-visibility-week-2021-26-april-2-may|url-status=dead}}</ref> ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਲਾਡ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਾਰਾਹ ਕੇਟ ਐਲਿਸ ਹੈਂਡਰਸਨ, ਬੀ.ਬੀ.ਸੀ. ਨਿਊਜ਼ ਰੀਡਰ<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/av/uk-56866034|title='We do like a rave!' Inside the UK's last lesbian bars|work=BBC News|access-date=2021-07-09|language=en-GB}}</ref> ਜੇਨ ਹਿੱਲ ਅਤੇ ਯੂਕੇ ਬਲੈਕ ਪ੍ਰਾਈਡ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਫਿਲ ਓਪੋਕੁ ਗਿਮਾਹ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਕੁਝ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਅਤੇ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖੁਦ ਦੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.skysports.com/more-sports/other-sports/news/29877/11979093/lesbian-visibility-day-lgbt-women-in-sport-share-advice-on-sexuality|title=Lesbian Visibility Day: LGBT+ women in sport share advice on sexuality|website=Sky Sports|language=en|access-date=2021-07-09}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2020/06/30/us/lesbian-women-pride-dyke-march-pandemic-covid.html|title=How Women Did Pride in a Pandemic Year|last=Wilson|first=Lena|date=2020-06-30|work=The New York Times|access-date=2021-07-09|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://europeanlesbianconference.org/international-lesbian-visibility-day-2021/|title=International Lesbian Visibility Day 2021 « EuroCentralAsian Lesbian* Community|website=europeanlesbianconference.org|access-date=2021-07-09}}</ref> === 2021 === ਲੈਸਬੀਅਨ ਵਿਜ਼ੀਬਿਲਟੀ ਵੀਕ 2021, 26 ਅਪ੍ਰੈਲ ਅਤੇ 2 ਮਈ 2021 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ''ਦਿਵਾ ਮੈਗਜ਼ੀਨ'', ਸਟੋਨਵਾਲ (ਇੱਕ ਚੈਰਿਟੀ) ਅਤੇ [[ਫ਼ੇਸਬੁੱਕ|ਫ਼ੇਸਬੁੱਕ]] ਦੁਆਰਾ ਸੰਚਾਲਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਲੰਡਨ ਦੇ ਮੇਅਰ [[ਸਾਦਿਕ ਖਾਨ]]<ref>{{Cite web|url=https://divamag.co.uk/2021/03/25/sadiq-khan-i-will-fly-the-lesbian-flag-above-city-hall-for-lesbian-visibility-week/|title=Sadiq Khan: I will fly the lesbian flag above City Hall for Lesbian Visibility Week|date=2021-03-25|website=DIVA|language=en-GB|access-date=2021-07-09}}</ref> ਨੇ ਹਫ਼ਤੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਟੀ ਹਾਲ, [[ਲੰਡਨ]] ਵਿਖੇ ਲੈਸਬੀਅਨ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਇਆ।<ref>{{Cite web|url=https://workplacepride.org/activity/lesbian-visibility-week/|title=Lesbian Visibility Week|date=2021-03-31|website=Workplace Pride|language=en-GB|access-date=2021-07-09|archive-date=2021-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426110752/https://workplacepride.org/activity/lesbian-visibility-week/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://sportsmedialgbt.com/lesbian-visibility-week-2021-celebrate-lgbt-women-in-sport|title=Lesbian Visibility Week 2021: Celebrate LGBT+ women in sport - Sports Media LGBT+|date=2021-04-26|work=Sports Media LGBT+|access-date=2021-07-09|language=en-GB}}</ref> == ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਿਰੀਖਣ == ''ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲੈਸਬੀਅਨ ਦਿਵਸ'' ਇੱਕ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਿਰੀਖਣ ਹੈ ਜੋ ਸਾਲਾਨਾ 8 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ [[ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਅਤੇ [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ|ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ]] ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.checkiday.com/7bc3ed3e2f471e91bc22313d3a6e569d/international-lesbian-day|title=It's International Lesbian Day!|last=Checkiday|website=Checkiday.com|language=en|access-date=2021-09-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://qnews.com.au/celebrations-for-international-lesbian-day-around-the-world/|title=Celebrations for International Lesbian Day around the world|date=2020-10-08|website=QNews|language=en-us|access-date=2021-09-09}}</ref> ''ਲੈਸਬੀਅਨ ਵਿਜ਼ੀਬਿਲਟੀ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦਿਵਸ'' ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਥਾਪਿਤ ਮਿਤੀ ਹੈ ਜੋ [[ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ]] ਦੇ ਲੈਸਬੀਅਨ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦਿਨ 29 ਅਗਸਤ, 1996 ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲੈਸਬੀਅਨ ਸੈਮੀਨਾਰ - ਸੇਨੇਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ 2003 ਤੋਂ ਹਰ 29 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://oglobo.globo.com/celina/dia-do-orgulho-lesbico-entenda-por-que-data-necessaria-1-23910817|title=Dia do Orgulho Lésbico: entenda por que a data é necessária|date=2019-08-29|website=[[O Globo]]|language=pt-BR|access-date=2022-05-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://justica.sp.gov.br/index.php/29-de-agosto-dia-nacional-da-visibilidade-lesbica/|title=29 de agosto – Dia Nacional da Visibilidade Lésbica|last=Jonas|first=Alessandro|website=Secretaria da Justiça e Cidadania de São Paulo|language=pt-BR|access-date=2022-05-19|archive-date=2022-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20221002032546/https://justica.sp.gov.br/index.php/29-de-agosto-dia-nacional-da-visibilidade-lesbica/|url-status=dead}}</ref> == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ == ਕਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ ਲੈਸਬੀਅਨ ਵਿਜ਼ੀਬਿਲਟੀ ਡੇ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਗਨ ਰੈਪਿਨੋ, ਡਾ ਬ੍ਰੈਟ ਅਤੇ ਲੀਨਾ ਵੇਥ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.yahoo.com/news/lesbian-visibility-day-celebrating-stars-205758616.html|title=Lesbian Visibility Day: Celebrating Stars' Coming Out Stories|date=2021-04-26|website=People (via yahoo.com)}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="1"></references> pzqm4jmcu2gom4ucxqwr95lpozu7abs 0 151168 845366 699659 2026-08-31T18:13:00Z Nitesh Gill 8973 845366 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Gunnet Monga.jpg|thumb]] '''ਗੁਨੀਤ ਮੋਂਗਾ''' (ਜਨਮ 21 ਨਵੰਬਰ 1983) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ, ਇੱਕ ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ ਜੇਤੂ ਸ਼ਾਰਟ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਮਾਤਾ, ਇੱਕ 2015 ਬਾਫਟਾ ਨਾਮਜ਼ਦ ("ਦ ਲੰਚਬਾਕਸ" ਲਈ), ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਇੱਕ ਬੁਟੀਕ ਫ਼ਿਲਮ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਹਾਊਸ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ। ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ''[[ਗੈਂਗਸ ਆਫ ਵਾਸੇਪੁਰ 1|ਗੈਂਗਸ ਆਫ ਵਾਸੇਪੁਰ - ਭਾਗ 1]]'', [[ਗੈਂਗਸ ਆਫ ਵਾਸੇਪੁਰ 2|ਗੈਂਗਸ ਆਫ ਵਾਸੇਪੁਰ - ਭਾਗ 2]], ''ਪੈਡਲਰਸ'', ''[[ਦ ਲੰਚਬਾਕਸ]]'', ''ਮਸਾਨ'', ''ਜ਼ੁਬਾਨ'' ਅਤੇ ''[[ਮਸਾਨ|ਪਗਲੈਤ]]''।<ref name="mint">{{Cite news|url=http://www.livemint.com/Leisure/tP9mOVFYoF0RJOSX4vCveP/Guneet-Monga--Sealing-the-deal.html|title=Guneet Monga: Sealing the deal|last=Nandini Ramnath|date=26 October 2012|access-date=26 May 2013|publisher=Mint (newspaper)}}</ref> 2018 ਵਿੱਚ, ਮੋਂਗਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰ ਆਰਟਸ ਐਂਡ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=SRK, Aditya Chopra invited to join Oscar Academy''s Class of 2018 |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/lifestyle/srk-aditya-chopra-invited-to-join-oscar-academy-s-class-of-2018-610856 |website=The Tribune}}</ref> ਉਸ ਨੇ ''ਪੀਰੀਅਡ 'ਤੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਮਾਤਾ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।'' ਜਿਸ ਨੇ ਸਰਬੋਤਮ ਡਾਕੂਮੈਂਟਰੀ ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮ ਲਈ 2019 ਦਾ ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ। ਮੋਂਗਾ ਨੂੰ ''ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਰਿਪੋਰਟਰ'' ਦੁਆਰਾ ਗਲੋਬਲ ਮਨੋਰੰਜਨ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਚੋਟੀ ਦੀਆਂ 12 ਮਹਿਲਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ''[[ਇੰਡੀਆ ਟੂਡੇ]]'' ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਚੋਟੀ ਦੇ 50 ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਵੋਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2021 ਵਿੱਚ, ਗੁਨੀਤ ਮੋਂਗਾ ਨੂੰ ਫ੍ਰੈਂਚ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ''Chevalier dans l'Ordre des Arts et des Lettres'' ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਮੋਂਗਾ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਬਲੂਬੇਲਸ ਸਕੂਲ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 2004 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਦਿੱਲੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਧੂਬਾਲਾ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮਾਸ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਮੀਡੀਆ ਤੋਂ ਜਨ ਸੰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref name=mint/> == ਕੈਰੀਅਰ == 2003 ਵਿੱਚ, ਮੋਂਗਾ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਦੇ ਨਾਲ ਇੰਟਰਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਜਨ ਸੰਚਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਕ ਸਰੀਨ ਦੀ ਵੰਡ ਲਈ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਹ 2006 ਵਿੱਚ ਮੁੰਬਈ ਸ਼ਿਫਟ ਹੋ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਕ੍ਰਿਕਟ ਫਿਲਮ, ''ਸੇ ਸਲਾਮ ਇੰਡੀਆ'' (2007) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ''[[ਰੰਗ ਰਸੀਆ (ਫਿਲਮ)|ਰੰਗ ਰਸੀਆ]]'' (2008) ਅਤੇ ''[[ਦਸਵਿਦਾਨੀਆ]]'' (2008) ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 2009 ਵਿੱਚ, ਬਾਲਾਜੀ ਟੈਲੀਫਿਲਮਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ''ਵਨਸ ਅਪੌਨ ਏ ਟਾਈਮ ਇਨ ਮੁੰਬਈ'' (2010) ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੌਰਾਨ, ਉਹ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਨਿਰਮਾਤਾ, [[ਅਨੁਰਾਗ ਕਸ਼ਿਅਪ|ਅਨੁਰਾਗ ਕਸ਼ਯਪ]], ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ। 2009 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਅਨੁਰਾਗ ਕਸ਼ਯਪ ਫਿਲਮਜ਼ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਈ।<ref name=mint/> ਮੋਂਗਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ 2010 ਵਿੱਚ ਬੈਸਟ ਲਾਈਵ ਐਕਸ਼ਨ ਲਘੂ ਫਿਲਮ ਲਈ ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ ਸੀ - ਨਾਮਜ਼ਦ ਸ਼ਾਰਟ, ''ਕਵੀ'' (2009), ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਬੰਧੂਆ ਮਜ਼ਦੂਰੀ]] ਬਾਰੇ, ਗ੍ਰੇਗ ਹੈਲਵੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ, ਅਤੇ ਜਿਸਨੇ 2009 ਵਿੱਚ ਸਟੂਡੈਂਟ ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ - ਬਿਰਤਾਂਤ ਜਿੱਤਿਆ<ref>{{cite web |title=Student Film Award Winners |url=http://www.oscars.org/awards/saa/winners/winners.pdf |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |accessdate=26 May 2013 |archive-date=29 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229173821/http://www.oscars.org/awards/saa/winners/winners.pdf |url-status=dead }}</ref> Meanwhile, in 2008 she started her own production company, Sikhya Entertainment and also a [[line production]] company.<ref name=mint/> With [[Anurag Kashyap]], she went on to work on film like ''Gangs of Wasseypur'', Part I & II (2012) and ''That Girl in Yellow Boots'' (2011),<ref>{{cite web|url=http://www.livemint.com/Leisure/tP9mOVFYoF0RJOSX4vCveP/Guneet-Monga--Sealing-the-deal.html |title=Guneet Monga &#124; Sealing the deal |publisher=Livemint |date=26 October 2012 |accessdate=6 May 2013}}</ref> [[ਅਨੁਰਾਗ ਕਸ਼ਿਅਪ|ਅਨੁਰਾਗ ਕਸ਼ਯਪ]] ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ''ਗੈਂਗਸ ਆਫ ਵਾਸੇਪੁਰ'', ਭਾਗ I ਅਤੇ II (2012) ਅਤੇ ''ਦੈਟ ਗਰਲ ਇਨ ਯੈਲੋ ਬੂਟਸ'' (2011) ਵਰਗੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ,<ref>{{cite web |url=http://www.torinofilmlab.it/person.php?id=686 |title=TorinoFilmLab &#124; Network &#124; Guneet Monga |publisher=Torinofilmlab.it |accessdate=6 May 2013 |archive-date=14 ਮਈ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514042346/http://www.torinofilmlab.it/person.php?id=686 |url-status=dead }}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ''ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ'' (2011), ''ਸ਼ੈਤਾਨ'' (2011), ''ਮਾਈਕਲ'' ( 2011), ਅਤੇ ''ਆਈਆ''।<ref>{{Cite web |title=TorinoFilmLab &#124; Network &#124; Guneet Monga |url=http://www.torinofilmlab.it/person.php?id=686 |access-date=6 May 2013 |publisher=Torinofilmlab.it |archive-date=14 ਮਈ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514042346/http://www.torinofilmlab.it/person.php?id=686 |url-status=dead }}</ref> ਉਸਨੇ ਫੇਸਬੁੱਕ 'ਤੇ ਫਿਲਮ ਦੀ ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਪੋਸਟ ਕਰਕੇ, 2 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੇ ਬਜਟ ਵਾਲੇ ''ਪੈਡਲਰਸ'' (2012) ਲਈ ਲਗਭਗ {{INRConvert|10|m}} ਕੀਤੇ।<ref name=today/> ਪੇਡਲਰਜ਼ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੇ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਲਈ ਨਵੇਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਖੋਲ੍ਹੇ।  ਉਸਨੇ ''ਮੌਨਸੂਨ ਸ਼ੂਟਆਊਟ'' ਨੂੰ ਭਾਰਤ, ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਅਤੇ ਯੂਕੇ ਅਤੇ ''[[ਦ ਲੰਚਬਾਕਸ]]'', ਫਿਲਮ ਬਾਜ਼ਾਰ (2011) ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਹਿ-ਨਿਰਮਾਣ ਵਜੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ; ਸਿਨੇਮਾਰਟ (2012), ਬਰਲਿਨਲੇ ਕੋ-ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਮਾਰਕੀਟ (2012) ਅਤੇ ਟੋਰੀਨੋਫਿਲਮਲੈਬ (2012) ਭਾਰਤ, ਫਰਾਂਸ, ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚਕਾਰ ਸਹਿ-ਉਤਪਾਦਨ ਵਜੋਂ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=June 2020}} ਮਈ 2013 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ''[[ਦ ਲੰਚਬਾਕਸ|ਦ ਲੰਚਬਾਕਸ (ਡੱਬਾ)]]'' ਅਤੇ ''ਮੌਨਸੂਨ ਸ਼ੂਟਆਊਟ'' ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 2013 ਕਾਨਸ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਲੋਚਕ ਹਫ਼ਤੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਦੀ ਸਕ੍ਰੀਨਿੰਗ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ,<ref>{{Cite web |date=11 May 2013 |title=What makes Guneet Monga the most successful Indie producer at 29 |url=http://dearcinema.com/article/why-guneet-monga-is-the-most-successful-indie-producer-at-29/2055 |access-date=11 May 2013 |publisher=DearCinema.com}}</ref>, ''ਤਾਂ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਰਿਪੋਰਟਰ'' ਨੇ ਉਸਨੂੰ "ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਕਿਹਾ। ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਲਹਿਰ" ਜਦੋਂ ''ਕਿ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਰਿਪੋਰਟਰ ਦੀ'' "2012 ਵੂਮੈਨ ਇਨ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਸਪੈਸ਼ਲ", ਨੇ ਉਸਨੂੰ "ਦੇਖਣ ਲਈ 12 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖਿਡਾਰੀਆਂ" ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ;<ref>{{Cite web |date=22 May 2013 |title=Cannes: India's New Wave Producer Guneet Monga 2:00 AM PDT |url=http://www.hollywoodreporter.com/news/cannes-indias-new-wave-producer-524945 |access-date=26 May 2013 |website=The Hollywood Reporter}}</ref> ''[[ਇੰਡੀਆ ਟੂਡੇ]]'' ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਸਿਨੇਮਾ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦੇਣ ਅਤੇ "ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਖਰੀਦਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਤਰਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪਾੜਾ" ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।<ref name="today">{{Cite web |last=Prachi Rege |date=14 December 2012 |title=Parallel Queen: Guneet Monga, has managed to bridge the gap between Indian films and foreign buyers and distributors |url=http://indiatoday.intoday.in/story/guneet-monga-helped-give-independent-cinema-a-facelift/1/237745.html |access-date=26 May 2013 |publisher=India Today}}</ref> == ਫਿਲਮਗ੍ਰਾਫੀ == * ''ਸੇ ਸਲਾਮ ਇੰਡੀਆ'' (2007) * ''[[ਰੰਗ ਰਸੀਆ (ਫਿਲਮ)|ਰੰਗ ਰਸੀਆ]]'' (2008) * ''[[ਦਸਵਿਦਾਨੀਆ]]'' (2008) * ''ਕਵੀ'' (2009) * ''ਵਨਸ ਅਪੌਨ ਏ ਟਾਈਮ ਇਨ ਮੁੰਬਈ'' (2010) * ''ਯੈਲੋ ਬੂਟਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੁੜੀ'' (2011) * ''[[ਸ਼ੈਤਾਨ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਸ਼ੈਤਾਨ]]'' (2011) * ''ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ'' (2011) * ''ਮਾਈਕਲ'' (2011) * ''ਪੇਡਲਰ'' (2012) * ''[[ਗੈਂਗਸ ਆਫ ਵਾਸੇਪੁਰ 1|ਗੈਂਗਸ ਆਫ਼ ਵਾਸੇਪੁਰ - ਭਾਗ 1]]'' (2012) * ''[[ਗੈਂਗਸ ਆਫ ਵਾਸੇਪੁਰ 2|ਗੈਂਗਸ ਆਫ਼ ਵਾਸੇਪੁਰ - ਭਾਗ 2]]'' (2012) * ''ਅਈਆ'' (2012) * ''[[ਸ਼ਾਹਿਦ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਸ਼ਾਹਿਦ]]'' (2013) * ''[[ਦ ਲੰਚਬਾਕਸ|ਲੰਚਬਾਕਸ]]'' (2013) * ''ਮਾਨਸੂਨ ਸ਼ੂਟਆਊਟ'' (2013) * ''ਮਿਕੀ ਵਾਇਰਸ'' (2013) * ''ਚਿੱਟਾ ਝੂਠ'' (2014) * ''ਵਕਰਤੁੰਡਾ ਮਹਾਕਾਯਾ'' (2015) * ''[[ਮਸਾਨ]]'' (2015) * ''ਜ਼ੁਬਾਨ'' (2016) * ''ਹਰਾਮਖੋਰ'' (2017) * ''ਮਿਆਦ.'' ''ਵਾਕ ਦਾ ਅੰਤ।'' (2018) * ''ਸੂਰਰਾਈ ਪੋਤਰੂ'' (2019) * ''ਪੈਗਲੈੱਟ'' (2021) * ''1232 KMS'' (2021) (ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਮਾਤਾ) * ''ਦਿ ਐਲੀਫੈਂਟ ਵਿਸਪਰਰਜ਼'' (2022) (ਸਹਿ-ਨਿਰਮਾਤਾ) * ''ਕੈਥਲ'' (2023) (ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਮਾਤਾ) ; ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ * ''ਪਿਆਰ, ਝੁਰੜੀਆਂ ਰਹਿਤ'' (2012) == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDB name|1944105}} * [https://web.archive.org/web/20130619193655/http://www.akfpl.com/about-guneet-monga.html Guneet Monga, Profile] at Anurag Kashyap Films [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1983]] extjpauereo43a6lsi3os6ji5gef5q7 0 158245 845368 653309 2026-08-31T19:15:42Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 845368 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਸ਼੍ਰੇਆ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ | image = | alt = | caption = | other_names = | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = 9 ਅਕਤੂਬਰ 2018 | death_place = | nationality = ਭਾਰਤੀ | occupation = ਸਿਹਤ ਕਾਰਕੁਨ | years_active = | known_for = | notable_works = }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਸ਼੍ਰੇਆ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Shreya Tripathi;''' ਮੌਤ 9 ਅਕਤੂਬਰ 2018) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਹਤ ਕਾਰਕੁਨ ਸੀ। ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਨੂੰ 2012 ਵਿੱਚ [[ਟੀਬੀ|ਤਪਦਿਕ]] ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇਲਾਜ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਪਰ ਉਸਦਾ ਤਣਾਅ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਡਰੱਗ-ਰੋਧਕ ਤਪਦਿਕ ਪਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਮ ਦਵਾਈਆਂ ਬੇਅਸਰ ਹੋ ਗਈਆਂ।<ref name="guardian">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/global-development/2017/jan/13/politics-protocol-indian-teen-life-in-balance-tb-drug-ruling-shreya-tripathi-tuberculosis-bedaquiline|title=Politics and protocol leave Indian teen's life in the balance pending TB drug ruling|last=Amrit Dhillon|date=13 January 2017|work=The Guardian}}</ref> ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਸ਼ੋਧਿਤ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਬੀ ਕੰਟਰੋਲ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (ਆਰ.ਐਨ.ਟੀ.ਸੀ.ਪੀ.) ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬੇਡਾਕੁਲਿਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਦਵਾਈ ਹੈ।<ref name="wire">{{Cite news|url=https://thewire.in/health/multi-drug-resistant-tb-bedaquiline-deaths|title=TB Killed Shreya Tripathi, But Her Death Could Have Been Avoided|last=Jennifer Furin|date=30 March 2019|work=The Wire}}</ref> [[ਆਨੰਦ ਗਰੋਵਰ]] ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ, ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਨੇ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਦਵਾਈ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਨ ਲਈ RNTCP ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਕੱਦਮਾ ਦਾਇਰ ਕੀਤਾ। 20 ਜਨਵਰੀ 2017 ਨੂੰ, ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਡਰੱਗ ਲੈਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।<ref name="stat">{{Cite news|url=https://www.statnews.com/2019/03/24/india-should-heed-a-teenagers-historic-fight-for-lifesaving-tuberculosis-treatment/|title=India should heed a teenager’s historic fight for lifesaving tuberculosis treatment|last=Stephen Lewis and Jennifer Furin|date=24 March 2019|work=Stat News}}</ref> ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਅੱਗੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ 70 ਭਾਰਤੀ ਇਲਾਜ ਕੇਂਦਰਾਂ 'ਤੇ ਬੈਡਾਕੁਲਿਨ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇ; ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਫ ਛੇ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।<ref name="lewis">{{Cite web |title=Keynote by Stephen Lewis delivered at the 21st Annual Conference of The Union - North America Region, Vancouver, Canada, February 24, 2017 |url=https://static1.squarespace.com/static/555cbacfe4b0e33efddfe519/t/5967d466893fc0a73c74a5a8/1499976807174/20170224+NA+Union+Conference+Vancouver+final.pdf |access-date=ਮਾਰਚ 17, 2023 |archive-date=ਅਪ੍ਰੈਲ 1, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190401003352/https://static1.squarespace.com/static/555cbacfe4b0e33efddfe519/t/5967d466893fc0a73c74a5a8/1499976807174/20170224+NA+Union+Conference+Vancouver+final.pdf |url-status=dead }}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਸਫਲ ਰਿਹਾ, ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਦੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਜ਼ਖ਼ਮ ਹੋ ਗਏ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਸਟੀਫਨ ਲੁਈਸ ਨੇ 2017 ਦੇ ਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ। ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਿਖੇ ਗਏ ਇੱਕ ਲੇਖ ਵਿੱਚ, ਲੇਵਿਸ ਅਤੇ ਜੈਨੀਫ਼ਰ ਫੁਰਿਨ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ "ਕਿਸ਼ੋਰਾਂ ਦੇ ਪੰਥ ਵਿੱਚ [[ਮਲਾਲਾ ਯੂਸਫ਼ਜ਼ਈ|ਮਲਾਲਾ]] ਅਤੇ [[ਗ੍ਰੇਟਾ ਥਨਬਰਗ|ਗ੍ਰੇਟਾ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਟੱਲ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੋਡਿਆਂ ਤੱਕ ਲਿਆਇਆ ਹੈ"। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2018]] g5a9fq9yf2zj7u6hs2hyhsp62p6iyg0 0 159234 845364 656223 2026-08-31T17:46:38Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Early life and training" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369718612|Sumati Mutatkar]]" 845364 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = ਸੁਮਤੀ ਮੁਤਾਟਕਰ | image = | image_size = | alt = | caption = ਸੁਮਤੀ ਮੁਤਾਟਕਰ – 1950 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ | birth_name = ਸੁਮਤੀ ਅੰਬਰਦੇਕਰ | alias = | birth_date = {{Birth date|1916|09|10|df=yes}} | birth_place = [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | origin = | death_date = {{Death date and age|2007|02|28|1916|09|10|df=yes}} | death_place = [[ਕੋਲਕਾਤਾ]] | genre = ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ | occupation = ਗਾਇਕ, ਸੰਗੀਤਕਾਰ | instrument = | years_active = | label = | website = | associated_acts = }} [[Category:Articles with short description]] [[Category:Short description is different from Wikidata]] [[Category:Articles with hCards]] '''ਸੁਮਤੀ ਮੁਤਾਟਕਰ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Sumati Mutatkar;''' 10 ਸਤੰਬਰ 1916 – 28 ਫਰਵਰੀ 2007) [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ]] [[ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ|ਸ਼ਾਸਤਰੀ]] ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਆਗਰਾ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਗਾਇਕਾ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸੀ, ਅਤੇ [[ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸੀ।<ref name="sr">[http://www.sruti.com/2007/sruti_magazine_july_2007.php OBITUARY: In Memoriam Professor Dr. Sumati Mutatkar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080724161623/http://www.sruti.com/2007/sruti_magazine_july_2007.php|date=2008-07-24}}</ref> ਉਸਨੂੰ [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕੈਡਮੀ|ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ]], ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਫਾਰ ਮਿਊਜ਼ਿਕ, ਡਾਂਸ ਐਂਡ ਡਰਾਮਾ, ਜੀਵਨ ਭਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ, 1979 ਦੀ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ<ref>{{Cite web |title=SNA: List of Sangeet Natak Akademi ''Ratna Puraskar'' winners (Akademi Fellows) |url=http://www.sangeetnatak.org/sna/fellowslist.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727235210/http://www.sangeetnatak.org/sna/fellowslist.htm |archive-date=2011-07-27 |publisher=Official website}}</ref> ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੁਆਰਾ 1999 ਵਿੱਚ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ|ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ]] ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Padma Awards |url=http://india.gov.in/myindia/padma_awards.php |publisher=[[Ministry of Communications and Information Technology (India)|Ministry of Communications and Information Technology]]}}</ref> ਉਸਨੂੰ 2001-2002 ਵਿੱਚ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਕਾਲੀਦਾਸ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਵੀ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Rashtriya Kalidas Samman (in Hindi) |url=http://www.mpinfo.org/mpinfonew/hindi/award/kalidas.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100923005204/http://www.mpinfo.org/mpinfonew/hindi/award/kalidas.asp |archive-date=2010-09-23 |publisher=Department of Public Relations, Madhya Pradesh Government}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/thehindu/2001/08/29/stories/0229000m.htm|title=Kalidas award for Yamini Krishnamurthy|date=29 August 2001|work=[[The Hindu]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20101023172805/http://hindu.com/thehindu/2001/08/29/stories/0229000m.htm|archive-date=23 October 2010}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ == ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੀਪੀ ਅਤੇ ਬੇਰਾਰ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਬਾਲਾਘਾਟ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਜੱਜ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰੀ ਸੂਬੇਦਾਰ ਗਜਾਨਨ ਅੰਬਰਦੇਕਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਬੱਚੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ [[ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣਾ|ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣੇ]] ਦੇ ਪੰਡਿਤ ਰਾਜਾਭਈਆ ਪੂਛਵਾਲੇ, ਆਗਰਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਵਿਲਾਇਤ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ, ਅਤੇ ਰਾਮਪੁਰ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਪੰਡਿਤ ਅਨੰਤ ਮਨੋਹਰ ਜੋਸ਼ੀ ਅਤੇ ਉਸਤਾਦ ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ (ਮੌ. 1964) ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਤੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref>[[Sumati Mutatkar#Mu|Mukherji, p. 134]]</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਲਖਨਊ ਵਿੱਚ ਭਾਤਖੰਡੇ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ (ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਰਿਸ ਕਾਲਜ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ) ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ ਐਸ ਐਨ ਰਤਨਜੰਕਰ ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਸੀ।<ref name="Gh">[[Sumati Mutatkar#Ta|Ghosh, p. 29]]</ref> == ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ == ਸੁਮਤੀ ਮੁਤਾਟਕਰ ਦਾ ਜਨਮ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਸੀ. ਪੀ. ਸੂਬੇ ਦੇ ਬਾਲਾਘਾਟ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਜੱਜ ਗਜਾਨਨ ਅੰਬਰਡੇਕਰ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰੀ ਸੂਬੇਦਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਬੱਚੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣਾ|ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣੇ]] ਦੇ ਪੰਡਿਤ ਰਾਜਾਭਈਆ ਪੂਛਵਾਲੇ, ਆਗਰਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਵਿਲਾਇਤ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਅਤੇ [[ਰਾਮਪੁਰ-ਸਹਸਵਾਨ ਘਰਾਨਾ|ਰਾਮਪੁਰ ਘਰਾਣੇ]] ਦੇ ਪੱਡਿਤ ਅਨੰਤ ਮਨੋਹਰ ਜੋਸ਼ੀ ਅਤੇ ਉਸਤਾਦ [[ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ|ਮੁਸਤਾਕ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ]] (ਡੀ. 1964) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਹ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੰਡਿਤ ਐਸ. ਐਨ. ਰਤਨਜੰਕਰ ਦੀ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਸੀ। ਉਹ ਲਖਨਊ ਵਿੱਚ [[ਭਾਤਖੰਡੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਸ਼ਵਵਿਦਿਆਲਿਆ|ਭਾਤਖੰਡੇ ਸੰਗੀਤ ਸੰਸਥਾ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੜੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਵਕ਼ਤ ਮੈਰਿਸ ਕਾਲਜ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। == ਕੈਰੀਅਰ == 1953 ਵਿੱਚ, ਉਹ [[ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ]] (ਏਆਈਆਰ) ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਉਪ ਮੁੱਖ ਨਿਰਮਾਤਾ ਬਣ ਗਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, 1968 ਵਿੱਚ ਉਹ [[ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ ਦੀ ਫੈਕਲਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਤੰਬਰ 1981 ਵਿੱਚ ਫੈਕਲਟੀ ਦੀ ਡੀਨ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋ ਗਈ। ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਖੋਜ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਸਦੀ ਮੌਤ 28 ਫਰਵਰੀ 2007 ਨੂੰ ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ 91 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਸਾਹ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਈ ਸੀ; ਉਹ ਉਸਦੀ ਧੀ ਦੁਆਰਾ ਬਚੀ ਸੀ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2007]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1916]] 7ig0jgji8x6dgn5z5kkk333jmfbnueu 0 160226 845372 838473 2026-08-31T22:10:04Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 845372 wikitext text/x-wiki '''ਸੋਨੀਆ ਅਹਿਮਦ''' ( '''ਉਰਦੂ: سونیا احمد''' ) (ਜਨਮ 23 ਅਗਸਤ 1980) ਸੋਨੀਆ ਇਕਬਾਲ ਅਹਿਮਦ ਵਜੋਂ, ਇੱਕ ਕੁਵੈਤ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ ਕੈਨੇਡੀਅਨ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੋਕ|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ]] ਹੈ ਅਤੇ ਮਿਸ ਕੈਨੇਡਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਇੰਕ. ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹੈ, ਜੋ ਹੁਣ ਮਿਸ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਰਲਡ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ,<ref name="nytimes">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/12/19/nyregion/19bigcity.html|title=Pakistan May Not Be Ready For Its Beauty Queen|work=[[The New York Times]]|access-date=15 November 2014}}</ref><ref name="ryerson">{{Cite web |title=DIVERSITY WATCH - Media - 2003 Archive |url=http://www.diversitywatch.ryerson.ca/media/cache/pakistanipageant_star_mar14.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606012613/http://www.diversitywatch.ryerson.ca/media/cache/pakistanipageant_star_mar14.htm |archive-date=6 June 2011 |access-date=15 November 2014 |publisher=Diversitywatch.ryerson.ca}}</ref> ਮਿ. ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਸ਼ਵ<ref>{{Cite web |last=Inc |first=TouchGate Global |title=American Pakistani Kevaan Hasnain wins Mr. Pakistan World 2020 |url=https://www.newswire.ca/news-releases/american-pakistani-kevaan-hasnain-wins-mr-pakistan-world-2020-873945415.html |access-date=2021-12-22 |website=www.newswire.ca |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-03-29 |title=The newly appointed Mr. Pakistan World 2021 is Syed Shah |url=http://www.itssouthasian.com/the-newly-appointed-mr-pakistan-world-2021-is-syed-shah/ |access-date=2021-12-22 |website=Its South Asian |language=en-US |archive-date=2021-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211210101439/http://www.itssouthasian.com/the-newly-appointed-mr-pakistan-world-2021-is-syed-shah/ |url-status=dead }}</ref> ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ. ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਰਲਡ<ref>{{Cite web |date=14 January 2010 |title=Porter: This beauty queen has brains and bite |url=https://www.thestar.com/news/gta/2010/01/14/porter_this_beauty_queen_has_brains_and_bite.html |website=[[Toronto Star]]}}</ref> ਜੋ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 2002 ਵਿੱਚ [[ਟੋਰਾਂਟੋ|ਟੋਰਾਂਟੋ, ਓਨਟਾਰੀਓ]], ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="nytimes" /> 2021 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਮਿਸ ਟਰਾਂਸ ਪਾਕਿਸਤਾਨ<ref>{{Cite web |date=2021-06-15 |title=Is change really in the air for Pakistan's transgender community? {{!}} Opinion |url=https://www.newsweek.com/change-really-air-pakistans-transgender-community-opinion-1600557 |access-date=2021-12-22 |website=Newsweek |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=NewsDesk |date=2021-05-24 |title=Shyraa Roy Crowned Miss Trans Pakistan 2021 |url=https://www.oyeyeah.com/celebrity/shyraa-roy-crowned-miss-trans-pakistan-2021/ |access-date=2021-12-22 |website=Oyeyeah |language=en-US |archive-date=2021-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211207210714/https://www.oyeyeah.com/celebrity/shyraa-roy-crowned-miss-trans-pakistan-2021/ |url-status=dead }}</ref> ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। == ਜੀਵਨੀ == ਸੋਨੀਆ ਅਹਿਮਦ ਦਾ ਜਨਮ [[ਕੁਵੈਤ]] ਵਿੱਚ [[ਅਰਾਈਂ|ਅਰੇਨ]]<ref>{{Cite web |last=Times |first=Parliament |title=Sonia Ahmed: Our Real Hero - Daily Parliament Times |url=https://www.dailyparliamenttimes.com/2021/06/22/sonia-ahmed-our-real-hero/ |website=www.dailyparliamenttimes.com}}</ref> [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਪਿਤਾ ਲਾਹੌਰ, ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਅਤੇ ਮਾਂ [[ਕਰਾਚੀ|ਕਰਾਚੀ, ਸਿੰਧੀ ਤੋਂ ਹੈ।]] ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਬਚਪਨ [[ਕੁਵੈਤ]] ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ [[ਓਟਾਵਾ]], [[ਕੈਨੇਡਾ]] ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ। ਅਹਿਮਦ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਲੇਖਾਕਾਰ ਹੈ।<ref name="indianexpress.com">{{Cite web |date=5 December 2011 |title=Pakistani beauty pageant aims to celebrate womanhood |url=http://www.indianexpress.com/news/pakistani-beauty-pageant-aims-to-celebrate-womanhood/884115/ |access-date=15 November 2014 |publisher=Indianexpress.com}}</ref> ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕੰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਦੀ ਹੈ।<ref name="khaleejtimes.com">{{Cite web |title=Celeb talk: The world at her fingertips |url=http://www.khaleejtimes.com/citytimes/inside.asp?xfile=%2Fdata%2Fcitytimes%2F2009%2FAugust%2Fcitytimes_August240.xml&section=citytimes |publisher=Khaleejtimes.com\Accessdate=15 November 2014 |access-date=29 ਮਾਰਚ 2023 |archive-date=27 ਨਵੰਬਰ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141127012817/http://www.khaleejtimes.com/citytimes/inside.asp?xfile=%2Fdata%2Fcitytimes%2F2009%2FAugust%2Fcitytimes_August240.xml&section=citytimes |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=3 March 2011 |title=Miss Pakistan World |url=http://tribune.com.pk/story/127030/miss-pakistan-world/ |access-date=15 November 2014 |publisher=Tribune.com.pk}}</ref><ref>{{Cite web |date=19 July 2010 |title=Pak beauty pageant organiser sick of hypocrite Pakistanis |url=http://www.zeenews.com/news642066.html |access-date=15 November 2014 |website=Zee News}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pakistani beauty queen opposes deal on Shariah law |url=http://www.mid-day.com/news/2009/feb/180209-Pakistani-beauty-queen-opposes-deal-on-Shariah-law.htm |access-date=15 November 2014 |publisher=Mid-day.com |archive-date=3 ਅਪ੍ਰੈਲ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403013943/http://www.mid-day.com/news/2009/feb/180209-Pakistani-beauty-queen-opposes-deal-on-Shariah-law.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Crowning glory for 'Miss Pakistan' beauty pageants |url=http://www.theasiantoday.com/article.aspx?articleId=176 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129041140/http://www.theasiantoday.com/article.aspx?articleId=176 |archive-date=29 November 2014 |access-date=15 November 2014 |publisher=Theasaintoday.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=IANS |title=Stop Sharia laws, kick out Taliban nomads: Miss Pakistan World |url=http://www.siliconindia.com/shownews/Stop_Sharia_laws_kick_out_Taliban_nomads_Miss_Pakistan_World-nid-52643.html |access-date=15 November 2014 |website=siliconindia |archive-date=17 ਅਪ੍ਰੈਲ 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090417234121/http://www.siliconindia.com/shownews/Stop_Sharia_laws_kick_out_Taliban_nomads_Miss_Pakistan_World-nid-52643.html |url-status=dead }}</ref> == ਕਰੀਅਰ == === ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪੇਜੈਂਟ ਇੰਡਸਟਰੀ === 2002 ਵਿੱਚ,<ref>{{Cite web |date=6 December 2006 |title=Crowning glory for 'Miss Pakistan' beauty pageants - Features, Sports |url=https://www.theasiantoday.com/index.php/2006/12/06/crowning-glory-for-miss-pakistan-beauty-pageants/ |access-date=29 ਮਾਰਚ 2023 |archive-date=29 ਮਾਰਚ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329132617/https://www.theasiantoday.com/index.php/2006/12/06/crowning-glory-for-miss-pakistan-beauty-pageants/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Miss Pakistan Sonia Ahmed |url=https://www.oyetimes.com/lifestyle/community/930-miss-paksitan-sonia-ahmed |url-status=live |access-date=2021-12-22}}</ref> ਅਹਿਮਦ<ref>{{Cite web |title=The Tribune, Chandigarh, India - The Tribune Lifestyle |url=https://www.tribuneindia.com/2011/20111205/ttlife1.htm |website=www.tribuneindia.com}}</ref> ਨੇ ਮਿਸ ਕੈਨੇਡਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰਤਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ 2006 ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਮਿਸ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਰਲਡ ਰੱਖਿਆ<ref>{{Cite web |date=5 December 2011 |title=Pakistani beauty pageant aims to 'celebrate womanhood' |url=https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/pakistani-beauty-pageant-aims-to-celebrate-womanhood/}}</ref><ref>{{Cite web |date=25 March 2010 |title="Miss Pakistan World is a step towards showing a different Pakistan" – Sonia Ahmed |url=https://bollyspice.com/miss-pakistan-world-is-a-step-towards-showing-a-different-pakistan-sonia-ahmed/}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pakistani Canadian kills daughter over hijab |url=http://www.dnaindia.com/world/report_pakistani-canadian-kills-daughter-over-hijab_1138800 |access-date=15 November 2014 |website=dna}}</ref><ref name="indianexpress.com" /><ref>[http://www.dailymailnews.com/0908/20/ShowBiz/ShowBiz1.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091209190509/http://www.dailymailnews.com/0908/20/ShowBiz/ShowBiz1.php|date=December 9, 2009}}</ref> ਉਸਨੇ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਬਣਾਈ. 2007 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਰਲਡ, ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਮੂਲ ਦੀਆਂ ਵਿਆਹੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ।<ref>{{Cite web |title=Farah mahmood - Pakistan gets its Mrs. Pakistan World 2013 - Farah Mahmood |url=http://www.newswire.ca/en/story/1114989/pakistan-gets-its-mrs-pakistan-world-2013-farah-mahmood |access-date=15 November 2014 |publisher=Newswire.ca |archive-date=26 ਨਵੰਬਰ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141126050214/http://www.newswire.ca/en/story/1114989/pakistan-gets-its-mrs-pakistan-world-2013-farah-mahmood |url-status=dead }}</ref> ਉਸਨੇ 2011 ਵਿੱਚ ਮਿਸਟਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਰਲਡ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ 2014 ਵਿੱਚ ਇਵੈਂਟ ਨੂੰ [[ਨਿਊ ਜਰਸੀ]], ਯੂਐਸਏ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ<ref>{{Cite web |date=30 November 2017 |title=Pakistan shines in Mr Ocean 2017 |url=https://tribune.com.pk/story/1572317/4-pakistan-shines-mr-ocean-2017/}}</ref><ref>{{Cite web |title=2014 Miss Pakistan World Pageant coming to Edison |url=http://www.my9nj.com/story/26474107/2014-miss-pakistan-world-pageant-coming-to-edison |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141010080437/http://www.my9nj.com/story/26474107/2014-miss-pakistan-world-pageant-coming-to-edison |archive-date=October 10, 2014 |access-date=October 30, 2014}}</ref> 2020 ਵਿੱਚ, ਅਹਿਮਦ, ਲਾਹੌਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਿਤਾ ਲਿਆਇਆ ਜਿੱਥੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਮਿਸ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਰਲਡ ਦਾ ਤਾਜ ਪਹਿਨਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਰੀਜ ਚੌਧਰੀ । ਲਗਭਗ 20 ਸਾਲ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਆਯੋਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। 25 ਮਈ, 2021 ਨੂੰ, ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ<ref>{{Cite web |date=22 May 2021 |title=Shyraa Roy, Miss Trans Pakistan 2021 |url=http://www.itssouthasian.com/shyraa-roy-miss-trans-pakistan-2021/ |access-date=29 ਮਾਰਚ 2023 |archive-date=3 ਜੁਲਾਈ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220703112914/http://www.itssouthasian.com/shyraa-roy-miss-trans-pakistan-2021/ |url-status=dead }}</ref> ] ਮੂਲ ਦੀਆਂ ਟਰਾਂਸ ਔਰਤਾਂ<ref>{{Cite web |date=23 April 2022 |title=Becoming Miss Trans Pakistan turned Shyraa Roy's life around and she wants the same for her community |url=https://images.dawn.com/news/1189978/becoming-miss-trans-pakistan-turned-shyraa-roys-life-around-and-she-wants-the-same-for-her-community}}</ref> ] ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਮਿਸ ਟ੍ਰਾਂਸ <ref>{{Cite web |date=24 May 2021 |title=Sialkot Born Singer Actress Shyraa Becomes First Miss Trans Pakistan &#124; Daily Outcome |url=https://dailyoutcome.pk/sialkot-born-singer-actress-shyraa-becomes-first-miss-trans-pakistan/}}</ref> ਪਾਕਿਸਤਾਨ<ref>{{Cite web |date=26 May 2021 |title=Model and singer Shyraa Roy selected as Pakistan's first Miss Trans Beauty Queen |url=https://en.baaghitv.com/model-and-singer-shyraa-roy-selected-as-pakistans-first-miss-trans-beauty-queen/}}</ref> ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਤਾਜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਟਰਾਂਸ ਕੁੜੀ [[ਸ਼ਾਇਰਾ ਰਾਏ]] ਸੀ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸੁੰਨੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1980]] 451if2ivt3hg4kcn6sr540ickla3aai 0 162848 845370 812532 2026-08-31T20:40:33Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 845370 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = ਸੀ. ਆਰ. ਰਾਓ | image = Calyampudi Radhakrishna Rao at ISI Chennai (cropped).JPG | image_size = 280px | caption = | birth_name = ਕਲਿਆਮਪੁਡੀ ਰਾਧਾਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਰਾਓ | honorific_suffix = [[Fellow of the Royal Society|FRS]] | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1920|9|10}} | birth_place = [[ਹਡਗਲੀ]], [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜੀਡੈਂਨਸੀ]], [[ਬਰਤਾਨੀਆ ਭਾਰਤ]]<ref name="Nielsen">{{Cite web|url=http://magazine.amstat.org/blog/2016/12/01/raointerview/|title=Interview with Professor Calyampudi Radhakrishna Rao|last=Nielsen|first=Frank|date=December 1, 2016|website=Amstat News}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.currentscience.ac.in/Volumes/107/05/0895.pdf|title=C. R. Rao: A life in statistics|last=Prakasa Rao|first=B. L. S.|date=September 10, 2014|website=Current Science|access-date=February 17, 2020}}</ref> | citizenship = ਅਮਰੀਕਾ<ref>{{cite news|url=http://www.timescrest.com/coverstory/the-numberdars-6380|title=The Numberdars|newspaper=[[The Times of India]]|date=1 October 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160323041225/http://www.timescrest.com/coverstory/the-numberdars-6380|archive-date=23 March 2016|df=dmy-all}}</ref> | nationality = | death_date = | death_place = | field = ਗਣਿਤ ਅਤੇ ਸਟੈਟ | work_institution = [[ਭਾਰਤੀ ਅੰਕੜਾ ਸੰਸਥਾ]]<br />[[ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]<br />[[ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]<br />[[ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਬਫਲੋ]] | education = [[ਆਂਧਰਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ([[ਐਮ. ਏ.]])<br />[[ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਕੋਲਕਾਤਾ]] (ਐਮ. ਏ.)<br />[[ਕਿੰਗਜ਼ ਕਾਲਜ ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ]] ([[ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ.]]) | doctoral_advisor = [[ਰੋਨਾਲਡ ਫਿਸ਼ਰ]] | doctoral_students = | known_for = | thesis_title = ਬਾਇਓਲੋਜੀਕਲ ਕਲਾਸੀਫਿਕੇਸਨ ਦੀ ਸਟੈਟਿਕ ਸਮੱਸਿਆ | thesis_year = 1948 | prizes = | footnotes = }} '''ਕਲਿਆਮਪੁੜੀ ਰਾਧਾਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਰਾਓ''', (ਜਨਮ 10 ਸਤੰਬਰ 1920), ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਸੀ. ਆਰ. ਰਾਓ''' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ-ਅਮਰੀਕੀ [[ਹਿਸਾਬਦਾਨ|ਗਣਿਤ]] -ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਅੰਕੜਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੈ। <ref name="Numberdars">{{Cite web |date=1 October 2001 |title=The Numberdars |url=http://www.timescrest.com/coverstory/the-numberdars-6380 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323041225/http://www.timescrest.com/coverstory/the-numberdars-6380 |archive-date=23 March 2016 |access-date=14 March 2016 |website=Times Crest}}</ref> ਰਾਓ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਕਾਰਡੀਓਵੈਸਕੁਲਰ ਰੋਗ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਧਾਉਣ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਭਾਰਤੀ ਹਾਰਟ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਗੈਰ-ਲਾਭਕਾਰੀ ਲਈ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਅੰਕੜਾ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title=Indian Heart Association |url=http://www.indianheartassociation.org |access-date=27 April 2015 |publisher=Indian Heart Association Webpage}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਉਸਨੇ [[ਆਂਧਰਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ [[ਗਣਿਤ]] ਵਿੱਚ ਐਮ. ਐਸ. ਸੀ. ਅਤੇ 1943 ਵਿੱਚ [[ਕੋਲਕਾਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਕਲਕੱਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਅੰਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਐਮ.ਏ. <ref name="amstat">{{Cite web |date=30 November 2016 |title=Statisticians in History: Calyampudi R. Rao |url=http://www.amstat.org/about/statisticiansinhistory/index.cfm?fuseaction=biosinfo&BioID=13 |publisher=[[American Statistical Association]] |access-date=11 ਅਪ੍ਰੈਲ 2023 |archive-date=3 ਮਾਰਚ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303195003/http://www.amstat.org/about/statisticiansinhistory/index.cfm?fuseaction=biosinfo&BioID=13 |url-status=dead }}</ref> ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ 1948 ਵਿੱਚ [[ਰੋਨਾਲਡ ਫਿਸ਼ਰ|ਆਰਏ ਫਿਸ਼ਰ]] ਦੇ ਅਧੀਨ [[ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਕਿੰਗਜ਼ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੀਐਚਡੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ 1965 ਵਿੱਚ ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਤੋਂ ਡੀ. ਐਸ. ਸੀ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ। ==ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਮੈਡਲ== {{div col|colwidth=35em}} * ਰੋਇਲ ਅੰਕੜਾ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦਾ ਸਨਮਾਨ(2011)<ref>{{cite news|url=http://www.siliconindia.com/shownews/Indian_American_CR_Rao_receives_the_RSS_Guy_Medal_Award-nid-87678-cid-49.html|title=Indian American C.R. Rao receives the RSS Guy Medal Award|newspaper=Silicon India|date=2 August 2011|access-date=11 ਅਪ੍ਰੈਲ 2023|archive-date=3 ਦਸੰਬਰ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203002652/http://www.siliconindia.com/shownews/Indian_American_CR_Rao_receives_the_RSS_Guy_Medal_Award-nid-87678-cid-49.html|url-status=dead}}</ref> * ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦਾ [[ਭਾਰਤੀ ਸਾਇੰਸ ਸਨਮਾਨ]] 2010<ref>{{cite web|url=http://science.psu.edu/news-and-events/2010-news/Rao10-2010|title=C.R. Rao Receives the India Science Award|date=19 October 2010|publisher=[[Eberly College of Science]], [[Penn State University]]|access-date=28 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20150926001137/http://science.psu.edu/news-and-events/2010-news/Rao10-2010|archive-date=26 September 2015|url-status=dead}}</ref> * ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਾਲੈਨੋਬਿਸ ਸਨਮਾਨ(2003)<ref>"The previous winners of the Award are Professor C.R. Rao (India) in 2003..." {{cite web |url=http://www.isi-web.org/component/content/article/43-about/about/588-2013-mahalanobis-international-award-in-statistics-announcement |title=Archived copy |access-date=2014-01-01 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140101160834/http://www.isi-web.org/component/content/article/43-about/about/588-2013-mahalanobis-international-award-in-statistics-announcement |archive-date=1 January 2014 |df=dmy-all }}</ref> * ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਰਾਮਾਨੁਜਨ ਪਦਕ(2003) * [[ਸਰਦਾਰ ਪਟੇਲ]] ਲਾਇਫ ਟਾਇਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਸਨਮਾਨ (2014)<ref>{{Cite web|url=http://www.sardarpatelaward.org/awardgallery.php?sid=MTA=|title=NRI Award, Sardar Patel Award, Sardar Ratna, Pravasi Bharatiya Award, International Award|access-date=2023-04-11|archive-date=2023-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230416115510/https://www.sardarpatelaward.org/awardgallery.php?sid=MTA=|url-status=dead}}</ref> * ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਜਾਰਜ ਬੁਸ਼ ਨੇ 12 ਜੂਨ 2002, ਨੂੰ [[ਕੌਮੀ ਸਾਇੰਸ ਪਦਕ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। * ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦਾ [[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ]] (2001)<ref name="Padma Awards">{{cite web |url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |title=Padma Awards |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India |year=2015 |access-date=21 July 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archive-date=15 October 2015 }}</ref> * ਮਹਾਲਾਨੋਬਿਸ ਸੈਨੇਟਰੀ ਸੋਨ ਤਗਮਾ (1993?) * [[ਵਿਕਲ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਸਨਮਾਨ]] (1989) [[ਅਮਰੀਕੀ ਅੰਕੜਾ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] * [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] (1968)<ref name="Padma Awards" /> * ਭਾਰਤੀ ਕੌਮੀ ਸਾਇੰਸ ਐਕਡਮੀ ਵੱਲੋਂ [[ਮੇਘਨਾਥ ਸਾਹਾ ਪਦਕ]](1969) * [[ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਵਰੂਪ ਭਟਨਾਗਰ ਸਨਮਾਨ]] (1963) * [[ਬੋਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ]] ਵੱਲੋਂ ਜੇ. ਸੀ. ਬੋਸ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ * [[ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਕੋਲਕਾਤਾ]] ਵੱਲੋਂ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ * [[ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਕੋਲਕਾਤਾ]] ਵੱਲੋਂ 2003 ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰ ਆਫ ਸਾਇੰਸ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। <ref>{{cite web|url=http://www.caluniv.ac.in/convocation/hony_degrees.htm|title=Recipients of Honorary Degrees|publisher=[[University of Calcutta]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131230234707/http://www.caluniv.ac.in/convocation/hony_degrees.htm|archive-date=30 December 2013|df=dmy-all}}</ref> * ਅੰਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ 2023 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਇਨਾਮ ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਗਿਆਨੀ]] 3y2tgqb6xg5fq2w9nva8vicudrmy3wf 0 173582 845358 843241 2026-08-31T16:13:57Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 845358 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ਸਤਾਰਾ| other_name = | nickname = | settlement_type = ਸ਼ਹਿਰ | image_skyline = Ajinkyatara Fort Satara City.jpg | image_alt = | image_caption = ਸਤਾਰਾ (ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ) ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅਜਿੰਕਯਤਾਰਾ ਕਿਲੇ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼। | image_caption = ਅਜਿੰਕਿਆਤਾਰਾ ਕਿਲਾ | pushpin_map = India Maharashtra#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ | coordinates = {{coord|17.688|N|74.006|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਸਤਾਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸਤਾਰਾ]] | established_title = <!-- Established --> Established | established_date = 16ਵੀਂ ਸਦੀ | founder = [[ਸ਼ਾਹੂ ਪਹਿਲਾ]] | named_for = 'ਸਾਤ ਤਾਰਾ' ਜਾਂ ਸੱਤ ਤਾਰੇ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸੱਤ ਤਾਰੇ ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਪਹਾੜੀ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 742 | population_total = 1,79.147 | population_as_of = 2011 ਜਨਗਣਨਾ | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਸਰਕਾਰੀ | demographics1_info1 =[[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]] | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|ਆਈਐੱਸਟੀ]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[ਪਿੰਨ_ਕੋਡ|ਡਾਕ ਕੋਡ]] | postal_code = 415001,415002,415003 | area_code_type = ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਕੋਡ | area_code = 02162 | registration_plate = MH-11 | governing_body = ਨਗਰ ਕੌਂਸਲ ਸਤਾਰਾ | website = {{URL|www.satara.nic.in}} }} '''ਸਤਾਰਾ''' [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਸੂਬੇ]] ਦੇ [[ਸਤਾਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਰਿਆ|ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ]] ਨਦੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ, ਵੇਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ [[ਮਰਾਠਾ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੇ ਛਤਰਪਤੀ [[ਛਤਰਪਤੀ ਸ਼ਾਹੂ|ਸ਼ਾਹੂ ਪਹਿਲੇ]] ਦੀ ਸੀਟ ਸੀ। ਇਹ ਸਤਾਰਾ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਸਤਾਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸਤਾਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਮ ਸੱਤ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ (ਸਤ-ਤਾਰਾ) ਤੋਂ ਪਿਆ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਹਨ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਫੌਜੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੈਨਸ਼ਨਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਜ 1296 ਦੇ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸੰਨ 1636 ਈ: ਨੂੰ ਨਿਜ਼ਾਮ ਸ਼ਾਹੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ। 1663 ਈ: ਵਿੱਚ [[ਸ਼ਿਵਾ ਜੀ|ਛਤਰਪਤੀ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ]] ਪਰਾਲੀ ਅਤੇ ਸਤਾਰਾ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ। [[ਸ਼ਿਵਾ ਜੀ|ਛਤਰਪਤੀ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਮਹਾਰਾਜ]] ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, [[ਮਰਾਠਾ ਸਾਮਰਾਜ]] ਤੇ ਮੁਗਲਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸੰਭਾਜੀ ਸਿਰਫ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ, 1700 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੈਦੀ ਰਿਹਾ।ਰਾਣੀ [[ਤਾਰਾਬਾਈ|ਤਾਰਾਬਾਈ ਨੇ]] ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ 1707 ਈ: ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹੂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦੇ ਤਹਿਤ ਰਿਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਲਈ ਆਪਸੀ ਕਲੇਸ਼ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਸਕੇ। ਸ਼ਾਹੂ [[ਮਰਾਠਾ ਸਾਮਰਾਜ]] ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ। [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੁਹੰਮਦ ਆਜ਼ਮ ਸ਼ਾਹ ਨੇ 6 ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਤਾਰਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਅਜਿੰਕਿਆਤਾਰਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1706 ਵਿੱਚ ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ ਨੇ ਜਿੱਤਿਆ। 1708 ਈ: ਵਿੱਚ, ਛੱਤਰਪਤੀ [[ਸੰਭਾਜੀ]] ਦੇ ਪੁੱਤਰ [[ਛਤਰਪਤੀ ਸ਼ਾਹੂ|ਛੱਤਰਪਤੀ ਸ਼ਾਹੂ]] ਨੂੰ ਸਤਾਰਾ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਤਾਜ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਸ਼ਿਵਾ ਜੀ|ਛਤਰਪਤੀ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਮਹਾਰਾਜ]] ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਸਤਾਰਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਛਤਰਪਤੀ ਉਦੈਰਾਜ ਭੌਂਸਲੇ [[ਸ਼ਿਵਾ ਜੀ|ਸ਼ਿਵਾਜੀ]] ਦੇ 13ਵੇਂ ਵੰਸ਼ਜ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Satara District : Historical reference |url=https://www.satara.gov.in/en/history/ |website=www.satara.gov.in}}</ref> ਸਤਾਰਾ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ]] ਦੌਰਾਨ ਸ਼ੈਡੋ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Vidyabharti D.C.C. Bank (Bank clerk examination)|last=Swami|first=V.N.|publisher=Vidyabharti Publication|year=2020|location=[[Latur]], Maharashtra, India|page=191|language=mr}}</ref> == ਭੂਗੋਲ == ਸਤਾਰਾ 17.68°N 73.98°E 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਸੱਤ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਤਾਰਾ ਅਜਿੰਕਿਆਤਾਰਾ ਕਿਲੇ ਦੀ ਢਲਾਨ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਦੱਖਣ ਪਠਾਰ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਪਾਸੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪੂਨੇ ਤੋਂ (110 KM), ਸਾਂਗਲੀ ਤੋਂ (121 KM), ਕੋਲਹਾਪੁਰ ਤੋਂ (122 KM) ਅਤੇ ਸੋਲਾਪੁਰ ਤੋਂ (263 KM) ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਤਾਰਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ। ਕੌਮੀ ਰਾਜਮਾਰਗ 48 (ਪਹਿਲਾਂ ਕੌਮੀ ਰਾਜਮਾਰਗ 4) ਕਰਾੜ ਅਤੇ ਖੰਡਾਲਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਸਤਾਰਾ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Satara District Map |url=http://www.mapsofindia.com/maps/maharashtra/districts/satara.htm |access-date=31 March 2015 |website=Mapsofindia.com}}</ref> ਕਾਸ ਪਠਾਰ,ਵਿਚ ਇੱਕ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਘਾਟੀ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਜੋ ਸਤਾਰਾ ਤੋਂ 25 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Official Website Of Kaas |url=https://www.kas.ind.in/index.php |access-date=2020-01-16 |website=www.kas.ind.in}}</ref> ਸਤਾਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਮਾਮੂਲੀ ਤੀਬਰਤਾ ਦੇ ਭੂਚਾਲ ਦੇ ਝਟਕੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੁਚਾਲ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਪਾਟਨ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਖਿੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref name="gsda.maharashtra.gov.in">{{Cite web |title=Groundwater Surveys and Development Agency Website |url=https://gsda.maharashtra.gov.in/english/index.php/District_Information_InDetailed/index/15}}</ref> ਸਤਾਰਾ ਕਾਸ ਪਠਾਰ, ਠੋਗਘਰ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮੌਜੂਦ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਥਾਵਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਕਾਸ ਪਠਾਰ ਨੂੰ ਯੂਨੈਸਕੋ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਸਾਈਟ (WHS) ਵਜੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਾਨਸੂਨ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਕਾਸ ਪੱਥਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਤੰਬਰ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਗੁਲਾਬੀ ਬਲਸਾਮ, ਪੀਲੇ ਸਮਿਥੀਆ ਫੁੱਲਾਂ, ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਯੂਟ੍ਰਿਕੂਲਰਿਆਸ ਦੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸ਼ੇਡ ਵਿਸ਼ਾਲ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਛਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। === ਜਲਵਾਯੂ === ਸਤਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਰਮ ਗਰਮ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਕ ਜਲਵਾਯੂ ਹੈ।ਕੋਪੇਨ ਜਲਵਾਯੂ ਵਰਗੀਕਰਨ, ਜੋ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਉੱਚੀ ਉਚਾਈ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੈ। ਸਤਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ 900 ਤੋਂ ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਤੋਂ 1,500 ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਤੱਕ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।{{Weather box|location=Satara (1981–2010, extremes 1933–2012)|metric first=Yes|single line=Yes|Jan record high C=35.8|Feb record high C=38.0|Mar record high C=40.5|Apr record high C=41.9|May record high C=42.1|Jun record high C=40.9|Jul record high C=33.5|Aug record high C=35.2|Sep record high C=34.6|Oct record high C=37.7|Nov record high C=36.0|Dec record high C=34.0|year record high C=42.1|Jan high C=29.8|Feb high C=32.4|Mar high C=35.4|Apr high C=37.2|May high C=36.6|Jun high C=30.4|Jul high C=27.0|Aug high C=26.5|Sep high C=28.9|Oct high C=30.9|Nov high C=30.1|Dec high C=29.3|year high C=31.2|Jan low C=12.8|Feb low C=14.2|Mar low C=18.1|Apr low C=21.1|May low C=22.7|Jun low C=22.5|Jul low C=21.8|Aug low C=21.2|Sep low C=20.5|Oct low C=19.2|Nov low C=15.9|Dec low C=13.3|year low C=18.6|Jan record low C=4.8|Feb record low C=5.8|Mar record low C=9.1|Apr record low C=12.3|May record low C=15.2|Jun record low C=18.0|Jul record low C=19.0|Aug record low C=14.5|Sep record low C=14.5|Oct record low C=13.2|Nov record low C=9.0|Dec record low C=7.3|year record low C=4.8|rain colour=green|Jan rain mm=1.1|Feb rain mm=0.2|Mar rain mm=5.1|Apr rain mm=20.2|May rain mm=27.2|Jun rain mm=199.7|Jul rain mm=224.9|Aug rain mm=172.1|Sep rain mm=124.1|Oct rain mm=100.6|Nov rain mm=21.6|Dec rain mm=8.7|year rain mm=905.3|Jan rain days=0.1|Feb rain days=0.1|Mar rain days=0.3|Apr rain days=1.4|May rain days=2.1|Jun rain days=10.9|Jul rain days=15.3|Aug rain days=12.8|Sep rain days=8.1|Oct rain days=5.5|Nov rain days=1.5|Dec rain days=0.4|year rain days=58.7|time day=17:30 [[Indian Standard Time|IST]]|Jan humidity=36|Feb humidity=29|Mar humidity=28|Apr humidity=34|May humidity=44|Jun humidity=70|Jul humidity=78|Aug humidity=79|Sep humidity=71|Oct humidity=56|Nov humidity=47|Dec humidity=41|year humidity=51|source 1=[[India Meteorological Department]]<ref name=IMDnormals> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205040301/http://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = http://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | title = Station: Satara Climatological Table 1981–2010 | work = Climatological Normals 1981–2010 | publisher = India Meteorological Department | date = January 2015 | pages = 685–686 | access-date = 10 April 2020}}</ref><ref name=IMDextremes> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | title = Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) | publisher = India Meteorological Department | date = December 2016 | page = M152 | access-date = 10 April 2020}}</ref>|source 2=Government of Maharashtra<ref> {{cite web | url = http://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/SATARA/gen_climate.html | title = Climate | publisher = Government of Maharashtra | access-date = 10 April 2020}}</ref>|date=June 2012}}{{Weather box|location=Satara (1981–2010, extremes 1933–2012)|metric first=Yes|single line=Yes|Jan record high C=35.8|Feb record high C=38.0|Mar record high C=40.5|Apr record high C=41.9|May record high C=42.1|Jun record high C=40.9|Jul record high C=33.5|Aug record high C=35.2|Sep record high C=34.6|Oct record high C=37.7|Nov record high C=36.0|Dec record high C=34.0|year record high C=42.1|Jan high C=29.8|Feb high C=32.4|Mar high C=35.4|Apr high C=37.2|May high C=36.6|Jun high C=30.4|Jul high C=27.0|Aug high C=26.5|Sep high C=28.9|Oct high C=30.9|Nov high C=30.1|Dec high C=29.3|year high C=31.2|Jan low C=12.8|Feb low C=14.2|Mar low C=18.1|Apr low C=21.1|May low C=22.7|Jun low C=22.5|Jul low C=21.8|Aug low C=21.2|Sep low C=20.5|Oct low C=19.2|Nov low C=15.9|Dec low C=13.3|year low C=18.6|Jan record low C=4.8|Feb record low C=5.8|Mar record low C=9.1|Apr record low C=12.3|May record low C=15.2|Jun record low C=18.0|Jul record low C=19.0|Aug record low C=14.5|Sep record low C=14.5|Oct record low C=13.2|Nov record low C=9.0|Dec record low C=7.3|year record low C=4.8|rain colour=green|Jan rain mm=1.1|Feb rain mm=0.2|Mar rain mm=5.1|Apr rain mm=20.2|May rain mm=27.2|Jun rain mm=199.7|Jul rain mm=224.9|Aug rain mm=172.1|Sep rain mm=124.1|Oct rain mm=100.6|Nov rain mm=21.6|Dec rain mm=8.7|year rain mm=905.3|Jan rain days=0.1|Feb rain days=0.1|Mar rain days=0.3|Apr rain days=1.4|May rain days=2.1|Jun rain days=10.9|Jul rain days=15.3|Aug rain days=12.8|Sep rain days=8.1|Oct rain days=5.5|Nov rain days=1.5|Dec rain days=0.4|year rain days=58.7|time day=17:30 [[Indian Standard Time|IST]]|Jan humidity=36|Feb humidity=29|Mar humidity=28|Apr humidity=34|May humidity=44|Jun humidity=70|Jul humidity=78|Aug humidity=79|Sep humidity=71|Oct humidity=56|Nov humidity=47|Dec humidity=41|year humidity=51|source 1=[[India Meteorological Department]]<ref name=IMDnormals> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205040301/http://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = http://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | title = Station: Satara Climatological Table 1981–2010 | work = Climatological Normals 1981–2010 | publisher = India Meteorological Department | date = January 2015 | pages = 685–686 | access-date = 10 April 2020}}</ref><ref name=IMDextremes> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | title = Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) | publisher = India Meteorological Department | date = December 2016 | page = M152 | access-date = 10 April 2020}}</ref>|source 2=Government of Maharashtra<ref> {{cite web | url = http://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/SATARA/gen_climate.html | title = Climate | publisher = Government of Maharashtra | access-date = 10 April 2020}}</ref>|date=June 2012}} == ਜਨਸੰਖਿਆ == 2011 ਦੀ ਭਾਰਤ ਦੀ [[ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ<ref>[http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf Cities having population 1 lakh and above]. </ref> ਸਤਾਰਾ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 120,079 ਸੀ; 61,129 ਮਰਦ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ 59,066 ਔਰਤਾਂ ਹਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਰਦ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 52% ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ 48% ਹਨ।<ref name="tin.tin.nsdl.com">{{Cite web |title=NSDL Tax Information Network (TIN) - Search |url=https://tin.tin.nsdl.com/pan/servlet/AOSearch?city=SATARA&display=N&Category= |access-date=2020-09-23 |website=tin.tin.nsdl.com |archive-date=2022-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128162427/https://tin.tin.nsdl.com/pan/servlet/AOSearch?city=SATARA&display=N&Category= |url-status=dead }}</ref> [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]] ਬੋਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਬੋਲੀ ਹੈ। ਹਿੰਦੀ 1.5% ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਸੂਬੇ ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 1000 ਮੁੰਡਿਆਂ 'ਤੇ 883 ਕੁੜੀਆਂ ਹੈ, {{Bar box|title=Religions in Satara city|titlebar=#Fcd116|left1=Religion|right1=Percent|float=right|bars={{bar percent|[[Hindus]]|orange|83.3}} {{bar percent|[[Muslims]]|green|7.7}} {{bar percent|[[Christians|Christian]]|blue|4}} {{bar percent|[[Jainism|Jain]]|pink|3.7}} {{bar percent|[[Buddhism|Buddhist]]|yellow|1.3}} {{bar percent|Others†|black|1}}|caption=Distribution of religions<br /> †<small>Includes [[Sikh]]s (0.2%), [[Parsi]] (0.8%).</small>}}ਸਤਾਰਾ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਮਿਉਂਸਪਲ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਈ ਹੈ। ਅਤੇ ਅਸਲ ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 326,765 ਹੈ। ਸਤਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਜਿਆਦਾ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਕਸਬਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ. ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਬੀ.ਕਾਰੰਜੇ, ਖੇੜ, ਗੋਡੋਲੀ ਅਤੇ ਵਿਲਾਸਪੁਰ ਹਨ। ਸਤਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ 16 ਸਤੰਬਰ 2019 ਨੂੰ [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ [[ਦੇਵੇਂਦਰ ਫੜਨਵੀਸ]] ਵਲ੍ਹੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਮਾਮਲਾ 40 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਲਟਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਹੱਦ ਪੂਰਬ ਵੱਲ NH4 ਤੱਕ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਅਜਿੰਕਿਆਤਾਰਾ ਤੱਕ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵੇਨਾ ਨਦੀ ਤੱਕ ਸਾਰਾ ਖੇਤਰ, ਸ਼ਾਹੂਪੁਰੀ, ਸੰਭਾਜੀਨਗਰ, ਵਿਲਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਦਾਰੇ ਬੁਦਰੂਕ ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਸਤਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ। == ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ == ਸਤਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਸਤਾਰਾ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕੇ ਦੇ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ (N.C.P) ਦੇ MP ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਪਾਟਿਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=NCP's Shriniwas Patil Who Won Satara In Prestige Battle With BJP Sworn In |url=https://www.ndtv.com/india-news/ncps-shriniwas-patil-who-beat-udayanraje-bhosale-in-satara-bypoll-sworn-in-2134256 |access-date=2020-09-24 |website=NDTV.com}}</ref> ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਸਤਾਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਇੱਕ MLA ਵੀ ਚੁਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਦੇ ਸ਼ਿਵੇਂਦਰ ਸਿੰਘ ਅਭਯਾਸਿੰਘ ਭੋਸਲੇ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite book|url=http://ceo.maharashtra.gov.in/acs.php|title=District wise List of Assembly and Parliamentary Constituencies|publisher=Chief Electoral Officer, Maharashtra website}}</ref><ref>{{Cite web |title=Bhonsle Shivendrasinh Abhaysinh(Nationalist Congress Party(NCP)):Constituency- Satara(SATARA) - Affidavit Information of Candidate |url=https://myneta.info/mh2009/candidate.php?candidate_id=3411 |access-date=2020-09-24 |website=myneta.info}}</ref> === ਸਿਵਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ === ਸਤਾਰਾ,ਇੱਕ ਨਗਰ ਕੌਂਸਲ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Municipal Council, Satara {{!}} District Satara, Government of Maharashtra, India {{!}} India |url=https://www.satara.gov.in/en/public-utility/municipal-councils-2/ |access-date=2020-09-23 |language=en-US}}</ref> 1.2 ਲੱਖ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੀ ਸਤਾਰਾ ਉਪ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਨਗਰ ਕੌਂਸਲ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਸਤਾਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸਤਾਰਾ ਉਪ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Cenus 2011 |url=https://censusindia.gov.in/}}</ref> ਸਤਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਕੁੱਲ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ 8 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਘਣਤਾ 14748 ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Census 2011 |url=https://censusindia.gov.in/}}</ref> ਸਤਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ 39 ਵਾਰਡਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰੇਕ 5 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਚੋਣਾਂ ਕਰਵਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="tin.tin.nsdl.com"/> ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਾਰਡ ਨੰ (19) 4691 ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਵਾਰਡ ਹੈ ਅਤੇ 2206 ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਵਾਰਡ ਨੰ (23) ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਵਾਰਡ ਹੈ<ref name="tin.tin.nsdl.com" /> === ਨਾਗਰਿਕ ਸਹੂਲਤਾਂ === ਕਾਸ ਝੀਲ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸਤਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਪੀਣ ਲਈ ਸਪਲਾਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=GEOGRAPHICAL SET UP OF THE STUDY REGION |url=https://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/2496/9/09_chapter%202.pdf}}</ref> (ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਧਿਕਰਨ) ਸਤਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਸਪਲਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Drinking Water Quality in Distribution System of Satara City Maharashtra |url=https://www.researchgate.net/publication/279308965 |access-date=9 December 2020}}</ref> 19 ਐਮਐਲਡੀ ਸਪਲਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਟਰਾਂਸਮਿਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਪਾਣੀ ਦੇ ਲੀਕ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਸਿਰਫ 17.2 ਐਮਐਲਡੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name=":1">{{Cite web |title=Road Map towards 24x7 Water Supply in Class 'A' Municipal Councils in Maharashtra |url=https://www.pas.org.in/Portal/document/ResourcesFiles/Road%20Map%20Towards%2024x7%20WS%20Final.pdf |access-date=9 December 2020}}</ref> ਸਤਾਰਾ ਨਗਰ ਕੌਂਸਲ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਫਾਈ ਦਾ ਸਾਰਾ ਜਿਮਾਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਠੇਕੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਏਆ ਹੈ।ਠੋਸ ਕੂੜਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਹਰ ਦਿਨ 70 ਮੀਟਰਕ ਟਨ ਠੋਸ ਕੂੜਾ ਇੱਕਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 18 ਮੀਟਰਕ ਟਨ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਖਾਦ ਦੁਆਰਾ ਨਿਪਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":2">{{Cite web |title=Action Plan Priorities - Venna |url=https://www.mpcb.gov.in/sites/default/files/river-polluted/action-plan-priority/Action_plans_priority_III_VENNA_2019_03072019.pdf |access-date=9 December 2020 |website=Maharashtra Pollution Control Board}}</ref> ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ 8.17 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ, 20972 ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Solid Waste Management Information |url=http://www.nswai.com/docs/Satara.pdf |website=National Solid Waste Association of India}}</ref> ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ12.8 ਐਮਐਲਡੀ ਸੀਵਰੇਜ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=":2"/> ਸਤਾਰਾ ਨਗਰ ਕੌਂਸਲ ਕੋਲ 17.5 ਐਮਐਲਡੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਐਸਟੀਪੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਹੈ।<ref name=":2" /> ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਪਬਲਿਕ ਸਰਵਿਸ ਐਕਟ, 2015 ਇੱਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਐਕਟ ਹੈ। ਆਮ ਲੋਕ ਇੱਕ ਮੋਬਾਈਲ ਐਪ RTS ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਜਾਂ 'ਆਪਲ ਸਰਕਾਰ' ਵੈੱਬ ਪੋਰਟਲ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕਰਕੇ ਇਸ ਐਕਟ ਦੇ ਤਹਿਤ ਕਿਹੜੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਉਪਲਬਧ ਹਨ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਨਾਗਰਿਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਲਾਭ ਲੈਣ ਲਈ ਆਨਲਾਈਨ ਅਪਲਾਈ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। == ਆਰਥਿਕਤਾ == ਹਲਦੀ , ਅਦਰਕ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੰਨਾ ਸਤਾਰਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਫਸਲ ਹੈ। ਸਤਾਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 302 ਬੈਂਕਾਂ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ 1905 ਵਿੱਚ ਮੇਨਥੋਲ ਅਤੇ ਸਾਬਣ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਸਤਾਰਾ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਖਾਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਕਾਰਖਾਨੇ 1922 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੂਰੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਨਅਤੀ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਖੜੋਤ ਆ ਗਈ ਸੀ। 1950-60 ਤੋਂ, ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਿਕਾਸ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਤਾਰਾ ਤਹਿਸੀਲ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ [[ਗੁੜ]] ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਤਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਰੰਗਾਈ ਦਾ ਉਦਯੋਗ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਦੇਸ਼ ਅਜਾਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਾਲ 1957 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਰੰਗਾਈ ਸੈਂਟਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ<ref>{{Cite web |title=INDUSTRIAL DISTRIBUTION AND DEVELOPMENT IN SATARA TEHSIL |url=https://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/135123/9/09%20growth%20and%20distribution%20of%20industriesin%20satara%20tehsil.pdf}}</ref> === ਸੈਰ ਸਪਾਟਾ === [[ਤਸਵੀਰ:Kas_plateau.JPG|thumb| ਕਾਸ ਪਠਾਰ, ਸਤਾਰਾ ( [[ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣਾ|ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਸਥਾਨ]] ) <ref name="dnaindia.com">{{Cite web |last=Mulla, Mohsin |date=4 July 2012 |title=Kaas to bloom for only 2,000 tourists daily |url=http://www.dnaindia.com/pune/report_kaas-to-bloom-for-only-2000-tourists-daily_1710438 |publisher=Dnaindia.com}}</ref>]] ਸਤਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਾਫੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਜਗ੍ਹਾਵਾਂ ਹਨ। * ਅਜਿੰਕਿਆਤਾਰਾ ਕਿਲਾ (ਅਜਿੰਕਿਆਤਾਰਾ ਕਿਲਾ) * ਜਰਨਦੇਸ਼ਵਰ ਹਨੂੰਮਾਨ - ਸਤਾਰਾ ਕੋਰੇਗਾਓਂ ਰੋਡ। * * ਸੱਜਨਗੜ ਕਿਲਾ (ਸੱਜਨਗੜ ਕਿਲਾ) * ਕਾਸ ਪਠਾਰ - " [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਘਾਟੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ [[ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣਾ|ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਸਥਾਨ]] ਵੀ ਹੈ * ਬਾਰਾਮੋਤੀਚੀ ਵਿਹਿਰ ਸਟੈਪ ਖੂਹ, ਲਿੰਬ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜੋ ਕਿ ਲਗਭਗ ਸਤਾਰਾ ਤੋਂ 16 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। * ਥੇਘੜ ਝਰਨਾ * ਯੇਵਤੇਸ਼ਵਰ * ਬਮਨੌਲੀ * ਧੌਮ ਡੈਮ * 12 ਮੋਤੀ ਵਿਹੀਰ, ਅੰਗ * ਰਾਜੇ ਬਕਸਾਵਰ ਪੀਰ ਸਾਹਿਬ ਦਰਗਾਹ (ਖਤਗੁਨ) * [[Chaphal|ਚੱਫਲ]] (ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਮੰਦਰ, ਨੇੜੇ ਉਮਬਰਾਜ)<ref name=":0">{{Cite web |title=VirajTravels – Perfect place to find all holiday packages |url=http://virajtravels.in/index.php?option=com_content&view=article&id=22&catid=2&Itemid=3 |access-date=18 August 2017 |website=virajtravels.in |archive-date=4 ਮਾਰਚ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140304171358/http://virajtravels.in/index.php?option=com_content&view=article&id=22&catid=2&Itemid=3 |url-status=dead }}</ref> * ਨੇਰ ਤਲਾਬ [[ਤਸਵੀਰ:Bamnoli_Boating_View.jpg|thumb| ਬਮਨੌਲੀ ਬੋਟਿੰਗ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼]] [[ਤਸਵੀਰ:A_view_of_Narayan_Maharaj_Math_from_Shembdi_Vaghali-Bamnoli_Road.jpg|thumb| ਸ਼ੇਮਬਡੀ ਵਾਘਾਲੀ-ਬਮਨੋਲੀ ਰੋਡ ਤੋਂ ਨਰਾਇਣ ਮਹਾਰਾਜ ਮੱਠ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼]] [[ਤਸਵੀਰ:Kandi_Pedhe1.jpg|thumb]] ਨਰਾਇਣ ਮਹਾਰਾਜ ਮੱਠ, ਬਮਨੌਲੀ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ * ਪ੍ਰਤਾਪਗੜ੍ਹ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਸਤਾਰਾ ਤੋਂ 75 ਕਿ.ਮੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੈ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਤਾ ਪ੍ਰਤਾਪਗੜ੍ਹ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਥੇ 10 ਨਵੰਬਰ 1659 ਨੂੰ ਛਤਰਪਤੀ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਅਤੇ ਬੀਜਾਪੁਰ ਦੇ ਜਨਰਲ ਅਫਜ਼ਲ ਖਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈ ਸੀ। ਅਤੇ ਮਰਾਠਿਆਂ ਦੀ ਨਿਰਣਾਇਕ ਜਿੱਤ ਹੋਈ। * ਪੰਚਗਨੀ ਸਤਾਰਾ ਤੋਂ 50 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੈ। ਜਿਸਨੂੰ ਅਹਿ ਪਚਗਨੀ (ਮਰਾਠੀ ਵਿੱਚ पाचगणी) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਤਾਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਨਗਰ ਕੌਂਸਲ ਹੈ। == ਸੱਭਿਆਚਾਰ == ਸਤਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਜਿੰਕਿਆਤਾਰਾ ਕਿਲੇ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਸ ਪਠਾਰ / ਫੁੱਲ ਪਠਾਰ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਹੁਣ ਵਿਸ਼ਵ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਥਾਨ ਹੈ।<ref name="dnaindia.com"/> ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮਹਿਲ ਹਨ, ਪੁਰਾਣਾ ਮਹਿਲ (ਜੂਨਾ ਰਜਵਾੜਾ) ਅਤੇ ਨਵਾਂ ਮਹਿਲ (ਨਵਾ ਰਜਵਾੜਾ) ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣਾ ਮਹਿਲ ਲਗਭਗ 300 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਵਾਂ ਪੈਲੇਸ ਲਗਭਗ 200 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਸਤਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਛਤਰਪਤੀ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਇੱਕ ਅਨੋਖੀ ਮੂਰਤੀ ਪੋਵਈ ਨਾਕੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕੈਨਨ ਦੇ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਬੁੱਤ ਨੂੰ ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਥੋਂਗੇਰ ਝਰਨੇ ਸਤਾਰਾ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ 20 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹਨ। ਇਹ [[ਪੱਛਮੀ ਘਾਟ]] ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸੋਹਣਾ ਮਾਨਸੂਨ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਜਗ੍ਹਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਝਰਨੇ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਵਾਸਤੇ ਸੈਲਾਨੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੁਲਾਈ ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਾਨਸੂਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵਜਰਾਈ ਵਾਟਰਫਾਲ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਝਰਨਾ, ਸਤਾਰਾ ਤੋਂ 22 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੈ। ਸਤਾਰਾ ਹਰ ਸਾਲ 'ਸਤਾਰਾ ਹਾਫ ਹਿੱਲ ਮੈਰਾਥਨ' ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Satara-Hill-Half-Marathon-on-September-6/articleshow/48737672.cms|title=Satara Hill Half Marathon on September 6 - Times of India|work=The Times of India|access-date=2017-10-25}}</ref> 2015 ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ 2,618 ਦੌੜਾਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਦੌੜ (ਸਿੰਗਲ ਮਾਉਂਟੇਨ) ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਗਿਨੀਜ਼ ਵਰਲਡ ਰਿਕਾਰਡ ਬੁੱਕ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ।<ref>{{Cite news|url=http://www.livemint.com/Leisure/OpffY7yGgUYdRZvyhJFokJ/Runs-you-cannot-miss-in-2016.html|title=Runs you cannot miss in 2016|last=Avlani|first=Shrenik|date=2016-01-04|work=livemint.com/|access-date=2017-10-25}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/most-people-in-a-mountain-ascent-single-mountain|title=Most people in a mountain run - single mountain|work=Guinness World Records|access-date=2017-10-25|language=en-GB}}</ref> ਅਪਸ਼ਿੰਗ ਪਿੰਡ ਸਤਾਰਾ ਜ਼ਿਲੇ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਪਰ ਇਸਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹਰੇਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਾਂ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਬਰਤਾਨੀਆ ਲਈ ਲੜਦਿਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ 46 ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਸਤਾਰਾ ਆਪਣੀ ਮਿੱਠੇ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ: ਕਾਂਦੀ ''ਪੇੜੇ'' ਕਾਂਦੀ ਪੇੜੇ ਦੁੱਧ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੁਆਦ ਹੈ ਜੋ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਸ਼ੁੱਧ ਫੁੱਲ-ਚਰਬੀ ਵਾਲੇ ਦੁੱਧ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਅਮੀਰੀ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਹੈ। ਕਾਂਦੀ ਦੇ ਪੇੜੇ ਦਾ ਵਿਲੱਖਣ ਸਵਾਦ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਹੋਰ ਪੇੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਖੰਡ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ। == ਸਿੱਖਿਆ == ਸਤਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਇੱਕ (ਸੈਨਿਕ ਸਕੂਲ) ਹੈ - ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਅਧੀਨ 23 ਜੂਨ 1961 ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਸੈਨਿਕ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਕੂਲ ਹੈ। ਯਸ਼ਵੰਤਰਾਓ ਚਵਾਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ<ref>{{Cite web |last=Google Map |date= |title=Yashwantrao Chavan Institute of Science,Satara&#124; Home :: Science College |url=http://ycis.ac.in/ |access-date=2022-07-18 |publisher=Ycis.ac.in}}</ref> ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਸਾਲ 2022 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇਗਾ। GMC (ਸਰਕਾਰੀ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ) ਸਤਾਰਾ ਦਾ ਸਾਲ 2022 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਬੈਚ ਹੈ, ਇਹ ਸਿਵਲ ਹਸਪਤਾਲ ਸਤਾਰਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹੈ<ref>{{Cite web |title=District Hospital, Satara · M2R5+HQ4, Sadarbazar, Guruwar Peth, Satara, Maharashtra 415002, India |url=https://www.google.com/maps/place/District+Hospital,+Satara/@17.6913947,74.0094581,17z/data=!3m1!4b1!4m5!3m4!1s0x3bc239be08d96bbd:0xd7b5d483e2953730!8m2!3d17.6913947!4d74.0094581 |access-date=2022-11-27 |website=District Hospital, Satara · M2R5+HQ4, Sadarbazar, Guruwar Peth, Satara, Maharashtra 415002, India |language=en}}</ref> * ਕੇਐਸਡੀ ਸ਼ਾਨਭਾਗ ਵਿਦਿਆਲਿਆ (1990) * [https://www.gmcsatara.org/ ਸਰਕਾਰੀ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ]<ref>{{Cite web |title=sequentia |url=https://www.gmcsatara.org/ |access-date=2022-11-27 |website=www.gmcsatara.org |language=en}}</ref> (2022) == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ == * ਜਗਨਨਾਥ ਰਾਓਜੀ ਚਿਟਨਿਸ * [[ਸਾਈ ਭੌਂਸਲੇ|ਸਾਈਂ ਭੋਸਲੇ]] * ਯਸ਼ਵੰਤਰਾਓ ਚਵਾਨ * ਤਾਨਾਜੀ ਮਲੁਸਰੇ * [[ਰਾਣੀ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ|ਝਾਂਸੀ ਦੀ ਰਾਣੀ]] * [[ਜੋਤੀ ਰਾਓ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਓ ਫੂਲੇ|ਜੋਤੀਰਾਓ ਫੂਲੇ]] * ਭੌਰਾਓ ਪਾਟਿਲ * ਕ੍ਰਾਂਤੀਸਿੰਘਾ ਨਾਨਾ ਪਾਟਿਲ * [[ਖਸ਼ਾਬਾ ਦਾਦਾਸਾਹਿਬ ਜਾਧਵ|ਖਾਸ਼ਾਬਾ ਦਾਦਾਸਾਹਿਬ ਜਾਧਵ]] * ਉਦਯਨਰਾਜੇ ਭੋਸਲੇ * [[ਨਰਿੰਦਰ ਦਾਬੋਲਕਰ|ਨਰਿੰਦਰ ਦਾਭੋਲਕਰ]] * ਸ਼ਿਵੇਂਦਰ ਰਾਜੇ ਭੋਸਲੇ * ਸਯਾਜੀ ਸ਼ਿੰਦੇ * [[ਲਲਿਤਾ ਬਾਬਰ]] * [[ਸ਼ਰਦ ਪਵਾਰ]] * ਸ਼ਾਹਿਰ ਸਾਬਲ == ਆਵਾਜਾਈ == ਸਤਾਰਾ ਮੁੰਬਈ ਤੋਂ 250 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ। ਕੌਮੀ ਰਾਜਮਾਰਗ 48 (ਮੁੰਬਈ ਪੂਨੇ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸਵੇਅ ਅਤੇ ਪੀਬੀ ਰੋਡ ਰਾਹੀਂ) ਪੂਨੇ ਤੋਂ 110 ਕਿ.ਮੀ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਛਤਰਪਤੀ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਟਰਮੀਨਸ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ, ਮੁੰਬਈ ਤੋਂ ਕੋਲਹਾਪੁਰ, ਮਿਰਾਜ ਵਾਇਆ ਸਤਾਰਾ ਤੱਕ ਰੇਲ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਬੋਰੀਵਲੀ, ਦਾਦਰ, ਮੁੰਬਈ ਸੈਂਟਰਲ, ਅਤੇ ਠਾਣੇ ਤੋਂ ਸਤਾਰਾ ਤੱਕ ਨਿੱਜੀ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਰਾਜ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਬੱਸਾਂ ਉਪਲਬਧ ਹਨ ( ਪੂਨੇ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜਲਾ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਹੈ। ਸਤਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਸੜਕ ਅਤੇ ਰੇਲ ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਬਾਕੀ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕੌਮੀ ਰਾਜਮਾਰਗ 48 [[ਦਿੱਲੀ]] ਅਤੇ [[ਚੇਨਈ|ਚੇਨਈ ਦੇ]] ਵਿਚਕਾਰ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਮਾਰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਸਤਾਰਾ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉੱਤਰ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਵਲ੍ਹ ਮੁੰਬਈ ਅਤੇ ਪੂਨੇ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਕੋਲਹਾਪੁਰ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਭੀੜ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਬਾਈਪਾਸ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੌਮੀ ਰਾਜਮਾਰਗ 548C ਸਤਾਰਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਕੋਰੇਗਾਓਂ, ਪੁਸੇਗਾਓਂ, ਮਸਾਵੜ, ਅਕਲੁਜ, ਟੈਂਭੁਰਨੀ ਅਤੇ ਮੁਰੂਦ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਇਹ 4 ਲਾਈਨ ਹਾਈਵੇਅ ਵੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੰਮ ਜਲਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਰਾਜ ਮਾਰਗ 58 ਸਤਾਰਾ ਨੂੰ [[ਮਹਾਬਲੇਸ਼ਵਰ]] ਅਤੇ ਸੋਲਾਪੁਰ ਨਾਲ ਜੋੜੇਗਾ। ਸਤਾਰਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੇਂਦਰੀ ਰੇਲਵੇ ਦੀ [[ਪੂਨੇ]] - ਮਿਰਾਜ ਲਾਈਨ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪੂਨੇ ਰੇਲਵੇ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਵਲ੍ਹੋ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਰੇਲ ਗੱਡੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਹਿਯਾਦਰੀ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ, ਕੋਯਨਾ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ, ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ,[[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ]], [[ਗੋਆ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ]] ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀਆਂ ਰੇਲਾਂ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸਤਾਰਾ ਵਿਖੇ ਰੁਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਤਾਰਾ ਮਹਾਦ ਕੌਮੀ ਸੜਕ ਮਾਰਗ ਹੈ ਜੋ ਸਤਾਰਾ ਨੂੰ [[ਕੋਂਕਣ]] ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। === ਰੇਲਵੇ === * ਸਤਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 7 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਸਤਾਰਾ ਮਹੌਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ 07 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਦੇ ਕਰੀਬ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ। ਸਤਾਰਾ ਬੱਸ ਸਟੈਂਡ ਤੋਂ ਸਤਾਰਾ ਪੰਢਰਪੁਰ, ਸਤਾਰਾ ਮੁੰਬਈ ਤੋਂ ਮਿਰਾਜ, ਸਾਂਗਲੀ, ਕੋਲਹਾਪੁਰ, ਅਤੇ ਬੰਗਲੌਰ (ਕੁਝ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ) ਲਈ ਰੂਟ 'ਤੇ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਮੁੰਬਈ ਜਾਂ ਪੂਨੇ ਤੋਂ ਸੜਕ ਜਾਂ ਰੇਲ ਰਾਹੀਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਤਾਰਾ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ ਹੋ। (ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ)''ਕੋਯਨਾ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ'', " [[ਗੋਆ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ]] "''ਚਲੁਕਿਆ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ'' ;; ਰੇਲਵੇ ਟਾਈਮ ਟੇਬਲ ਸਤਾਰਾ ; ਮਿਰਾਜ/ਕਰਾੜ ਵੱਲ {| class="wikitable sortable" !No. !Train No. !Train Name !Train Type !Day !Departure time |- |Dis. |11023 |Mumbai&nbsp;– Kolhapur |Sahyadri Express |Discontinued |Discontinued |- |- |01 |11097 |Pune – Ernakulam |Poorna Express |Sun |00.45&nbsp;Am |- |- |02 |17411 |Mumbai - Kolhapur |Mahalaxmi Express |Daily |03.15&nbsp;Am |- |03 |11021 |Dadar - Tirunelveli |Tirunelveli / Chalukya Express |Sun, Wed, Thu |04.00&nbsp;Am |- |04 |11035 |Dadar – Mysore |Sharavati Express |Fri |04.00&nbsp;Am |- |05 |11005 |Dadar - Puducherry |Puducherry Express |Mon, Tue, Sat |04.00&nbsp;Am |- |06 |51441 |Satara – Kolhapur |Demu Special |Daily |05.40&nbsp;Am |- |07 |16209 |Ajmer – Mysore |All Mysore Express |Mon, Sat |04.55&nbsp;Am |- |08 |16505 |Gandhidham – Bangalore |GIMB SBC Bangalore Express |Wed |04.55&nbsp;Am |- |09 |16507 |Jodhpur – Bangalore |JU SBC Bangalore Express |Sun, Fri |04.55&nbsp;Am |- |10 |16531 |Ajmer – Bangalore |SBC Garib Nawaz Express |Tue |04.55&nbsp;Am |- |11 |11040 |Gondia – Kolhapur |Maharashtra Express |Daily |07.30&nbsp;Am |- |12 |12148 |Nizamuddin – Kolhapur |Nizamuddin Express |Fri |09.30&nbsp;Pm |- |13 |12782 |Nizamuddin – Mysore |Swarnajayani Express |Tue |09.30&nbsp;Pm |- |14 |11049 |Ahmadabad-Kolhapur |Ahmadabad Express |Mon |10.50&nbsp;Pm |- |15 |51409 |Pune – Kolhapur |Demu Special |Daily |02.30&nbsp;Pm |- |16 |11029 |Mumbai – Kolhapur |Koyna Express |Daily |04.00&nbsp;Pm |- |17 |12780 |Nizamuddin – Vasco |Goa Express |Daily |07.50&nbsp;Pm |- |18 |22497 |ShriGanganagar-Tiruchchirapali |Humsafar Express |Tue |09.45&nbsp;Pm |- |19 |01539 |Pune - Satara |Demu Special |Daily |10.40&nbsp;Pm Terminated |- | | | |Sahyadri Express >> Discontinued | | |- | | | |Information by ( Basargi) : updated In August 2022 | | |} ; ਪੂਨੇ ਵੱਲ {| class="wikitable sortable" !No. !Train No. !Train Name !Train Type !Day !Departure time |- |Dis |11024 |Kolhapur – Mumbai |Sahyadri Express |Discontinued |Discontinued |- |01 |11012 |Kolhapur - Mumbai |Mahalaxmi Express |Daily |12.15&nbsp;Am |- |02 |12779 |[[:en:Vasco_da_Gama,_Goa|Vasco]] – Nizamuddin |Goa Express |Daily |01.00&nbsp;Am |- |03 |22498 |Tiruchchirapali - ShriGanganagar |Humsafar Express |Sat |05.00&nbsp;Am |- |04 |01540 |Satara - Pune |Demu Special |Daily |06.15&nbsp;Am |- |05 |51410 |Kolhapur – Pune |Passenger |Daily |09.28&nbsp;Am |- |06 |11030 |Kolhapur – Mumbai |Koyna Express |Daily |12.05&nbsp;Pm |- |07 |12147 |Kolhapur – [[:en:Hazrat_Nizamuddin_railway_station|Nizamuddin]] |Nizamuddin Express |Tue |12.40&nbsp;Pm |- |08 |12781 |Mysore – Nizamuddin |Swarnajayani Express |Sat |12.40&nbsp;Pm |- |09 |16210 |Mysore – Ajmer |Ajmer Express |Wed, Fri |03.15&nbsp;Pm |- |10 |16506 |[[:en:Bangalore|Bangalore]] – Gandhidham |Gandhidham Express |Sun |03.15&nbsp;Pm |- |11 |16508 |Bangalore - Jodhpur |Jodhpur Express |Tue, Thu |03.15&nbsp;Pm |- |12 |16532 |Bangalore – Ajmer |Garib Nawaz Express |Sat |03.15&nbsp;Pm |- |13 |16532 |Kolhapur – Ahmadabad |Ahmadabad Express |Sat |04.30&nbsp;Pm |- |14 |11039 |Kolhapur - Gondia |Maharashtra Express |Daily |06.40&nbsp;Pm |- |15 |11098 |Ernakulam – Pune |Poorna Express |Tue |08.10&nbsp;Pm |- |16 |51442 |Kolhapur – Satara |Demu Special |Daily |09.28&nbsp;Pm |- |17 |11006 |Puducherry - Dadar |Puducherry Express |Mon, Wed, Thu |11.10&nbsp;Pm |- |18 |11022 |Tirunelveli - Dadar |Tirunelveli / Chalukya Express |Tue, Fri, Sat |11.10&nbsp;Pm |- |19 |11036 |Mysore – Dadar |Sharavati Express |Sun |11.10&nbsp;Pm |- |Station Del |17317 |Hubli - Dadar |Hubli Express |Station Del |Station Del |- | | | |Sahyadri Express >> Discontinued | | |- | | | |Information by( Basargi): Updated In August 2022 | | |} == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਭੋਸਲੇ * [[ਮਰਾਠੀ ਲੋਕ|ਮਰਾਠਾ]] * [[ਮਰਾਠਾ ਸਾਮਰਾਜ]] * ਮਰਾਠਾ ਰਾਜਵੰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * [[ਪੇਸ਼ਵਾ|ਪੇਸ਼ਵੇ]] * ਹੋਲਕਰ == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|colwidth=30em}} [https://allcngpumpnearme.in/cng-pump-in-satara-near-me/ ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਸਤਾਰਾ ਵਿੱਚ CNG ਪੰਪ]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * ਪਾਲ ਐਚ. ਵਾਨ ਟੂਚਰ: [http://gaebler.info/politik/tucher.pdf ''ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ: ਮਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕੇਸ ਅਤੇ ਸੰਕਟ - ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਰਮਨ ਮਿਸ਼ਨ 1939 - 1946''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230817062307/http://gaebler.info/politik/tucher.pdf |date=2023-08-17 }} ਡਿਸਸ. ਅਰਲੈਂਗੇਨ 1980 ਲੇਖਕ ਦਾ ਐਡੀਸ਼ਨ ਅਰਲੈਂਗੇਨ/ਜਰਮਨੀ 1980।[http://gaebler.info/politik/tucher-14.pdf ਸਤਾਰਾ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230817062308/http://gaebler.info/politik/tucher-14.pdf |date=2023-08-17 }} ਪੜ੍ਹੋ। * ਵਿਲਹੇਲਮ ਫਿਲਚਨਰ: ''ਇੱਕ ਖੋਜਕਰਤਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ'' ਵਿਲਹੇਲਮ ਫਿਲਚਨਰ ਨੂੰ ਸਤੰਬਰ 1941 ਤੋਂ ਨਵੰਬਰ 1946 ਤੱਕ ਸਤਾਰਾ ਦੇ ਪੈਰੋਲ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। * ''ਬੜੌਦਾ ਦੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੋਣ।'' ''ਬੰਬਈ, ਬੜੌਦਾ, ਪੂਨਾ ਅਤੇ ਸਤਾਰਾ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ'' . ਬੀਏ ਗੁਪਤਾ ਦੁਆਰਾ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕਲਕੱਤਾ 1922 * ਮਲਿਕ, ''ਬੰਬਈ ਅਤੇ ਸਤਾਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਐਸਸੀ ਸਟੋਨ ਏਜ ਇੰਡਸਟਰੀਜ਼'', ਐੱਮ. ਸਯਾਜੀਰਾਓ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਬੜੌਦਾ 1959 * ਇਰਾਵਤੀ ਕਰਵੇ, ਜਯੰਤ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਰੰਦਾਦਿਵ, ''ਇੱਕ ਵਧ ਰਹੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ'' ਡੇਕਨ ਕਾਲਜ, 1965, ਪੂਨਾ * ਵਲੁੰਜਕਰ, ਟੀ.ਐਨ. ''ਸੋਸ਼ਲ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ, ਮਾਈਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਐਂਡ ਚੇਂਜ ਇਨ ਏ ਵਿਲੇਜ ਕਮਿਊਨਿਟੀ'', ਡੇਕਨ ਕਾਲਜ ਪੂਨਾ 1966। * ਡਾ.ਬਰਾਮਬੇਦਕਰ [[ਭੀਮਰਾਓ ਅੰਬੇਡਕਰ|ਨੇ]] ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਪੁਸਤਕ [[ਵੇਟਿੰਗ ਫ਼ਾਰ ਅ ਵੀਜ਼ਾ|ਵੇਟਿੰਗ ਫਾਰ ਏ ਵੀਜ਼ਾ]][https://drambedkarbooks.files.wordpress.com/2009/03/selected-work-of-dr-b-r-ambedkar.pdf] ਵਿੱਚ ਸਤਾਰਾ ਵਿੱਚ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਤਾਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਤਾਰਾ (ਸ਼ਹਿਰ)]] n3u8ye9xxzt6tfy97wb09d721h7946u 0 183601 845362 746052 2026-08-31T17:24:55Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Early life and training" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1365972187|Radha Jayalakshmi]]" 845362 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = ਰਾਧਾ ਜੈਯਾਲਕਸ਼ਮੀ <br>ராதா ஜெயலட்சுமி | image = Radha Jayalakshmi (1).jpg | image_size = | alt = | caption = ਰਾਧਾ, ਜੈਯਾਲਕਸ਼ਮੀ | birth_date = 1932 | origin = | death_date = ਰਾਧਾ, ਜੈਯਾਲਕਸ਼ਮੀ- {{Death date and age|2014|05|27|1932|1|1}} | genre = ਕਾਰਨਾਟਿਕ ਸੰਗੀਤ | occupation = ਗਾਇਕ | instrument = | years_active = | label = | website = | associated_acts = }} '''ਰਾਧਾ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Radha;''' ਜਨਮ 1932)<ref>{{Cite web |title=Radha Jayalakshmi |url=https://swaramaadhuri-annamayyasankeerthananidhi.weebly.com/radha-jayalakshmi.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191222123609/https://swaramaadhuri-annamayyasankeerthananidhi.weebly.com/radha-jayalakshmi.html |archive-date=22 December 2019 |access-date=22 December 2019}}</ref> ਅਤੇ ਜਯਾਲਕਸ਼ਮੀ ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Jayalakshmi;''' 1932 - 2014),<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/carnatic-singer-dead-in-chennai/article6054441.ece|title=Carnatic singer dead in Chennai|date=28 May 2014|work=The Hindu}}</ref> ਇਕੱਠੇ '''ਰਾਧਾ ਜਯਾਲਕਸ਼ਮੀ''' ਵਜੋਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ 1940 ਅਤੇ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਾਰਨਾਟਿਕ ਸੰਗੀਤ ਗਾਇਕ ਜੋੜੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ [[ਪਿਠਵਰਤੀ ਗਾਇਕ|ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕ]] ਸਨ। ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਾਰਨਾਟਿਕ ਸੰਗੀਤ ਗਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਜੈਲਕਸ਼ਮੀ ਇਸ ਜੋੜੀ ਦੀ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾ ਸੀ, ਪਰ ਸਿਨੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਾਧਾ ਜੈਲਕਸ਼ਮੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਰਾਧਾ ਉਸ ਦੀ ਚਚੇਰੀ ਭੈਣ ਅਤੇ ਸਟੇਜ ਪਰਫਾਰਮੈਂਸ 'ਤੇ ਗਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸਾਥੀ ਸੀ। ਉਹ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਕਾਰਨਾਟਿਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਜੋੜੀ ਦੇ ਗਾਉਣ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਗਾਇਕ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਾਂਬੇ ਸਿਸਟਰਜ਼ ਅਤੇ ਸੂਲਮੰਗਲਮ ਸਿਸਟਰਜ਼ ਵਰਗੇ ਕਲਾਕਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਿਆ ਸਿਸਟਰਜ਼, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚੇਲਿਆਂ, ਰੰਜਨੀ ਗਾਇਤਰੀ, ਅਕਰਾਈ ਭੈਣਾਂ, ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਾਰਨਾਟਿਕ ਸੰਗੀਤ ਗਾਇਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਰੁਝਾਨ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/article95639.ece|title=Sisters in song|date=30 January 2010|work=The Hindu}}</ref> ਇਸ ਜੋੜੀ ਨੂੰ ਕਾਰਨਾਟਿਕ ਸੰਗੀਤ - ਵੋਕਲ ਵਿੱਚ 1981 ਦਾ [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ|ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ]] ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕੈਡਮੀ|ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ]], ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਫਾਰ ਮਿਊਜ਼ਿਕ, ਡਾਂਸ ਅਤੇ ਡਰਾਮਾ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=SNA: List of Akademi Awardees |url=http://www.sangeetnatak.org/sna/awardeeslist.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120217185616/http://www.sangeetnatak.org/sna/awardeeslist.htm |archive-date=17 February 2012 |publisher=[[Sangeet Natak Akademi]] Official website}} </ref><ref>{{Cite web |date=27 May 2014 |title=Vidushi Jayalakshmi is no more |url=http://srutimag.blogspot.co.uk/2014/05/vidushi-jayalakshmi-is-no-more.html}} </ref> ਜੈਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ 27 ਮਈ 2014 ਨੂੰ ਚੇਨਈ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। == ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ == ਰਾਧਾ ਅਤੇ ਜੈਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਗਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਜੀ. ਐਨ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ ਸਕੂਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਯਨ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.hinduonnet.com/fr/2003/05/23/stories/2003052301640700.htm|title=GNB, the good friend|date=23 May 2003|work=The Hindu|archive-url=https://web.archive.org/web/20110606133814/http://www.hinduonnet.com/fr/2003/05/23/stories/2003052301640700.htm|archive-date=6 June 2011}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਜੈਲਕਸ਼ਮੀ ਨੇ 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 60 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ ਤਾਮਿਲ, ਮਲਿਆਲਮ, ਤੇਲਗੂ ਅਤੇ ਕੰਨੜ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ 'ਰਿੰਗਿੰਗ' ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਗਾਏ ਹਨ। ਉਸ ਕੋਲ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਪਲੇਬੈਕ ਸਿੰਗਿੰਗ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਵੀ ਹਨ। ਦੇਵਾਮ ਵਿੱਚ, ਕੁੰਨੱਕੂਡੀ ਵੈਦਿਆਨਾਥਨ ਨੇ ਰਾਧਾ ਅਤੇ ਜੈਲਕਸ਼ਮੀ ਦੋਨੋਂ ਰੈਂਡਰ ''ਤਿਰੂਚੇਂਦੂਰੀਲ ਪੋਰ ਪੁਰਿਂਧੂ'', ਇੱਕ ਭਗਤੀ ਗੀਤ ਤਿਰੂਥਨੀ ਵਿੱਚ ਸੈੱਟ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਰਾਧਾ ਦੀ ਜੋੜੀ ਵੱਲੋਂ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮੀ ਗੀਤ ਹੈ। ਪਰ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਟੇਜ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਜੈਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਗਾਇਕਾਂ ਨੇ ਹੁਣ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਅਧਿਆਪਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸ਼ਨਮੁਖਪ੍ਰਿਯਾ ਅਤੇ ਹਰੀਪ੍ਰਿਯਾ, ਜੋ ਪ੍ਰਿਆ ਸਿਸਟਰਜ਼ ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ।<ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/fr/2008/04/04/stories/2008040451310200.htm|title=We owe it to Radha-Jayalakshmi|date=4 April 2008|work=[[The Hindu]]|access-date=18 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409025206/http://www.hindu.com/fr/2008/04/04/stories/2008040451310200.htm|archive-date=9 April 2008}}</ref> === ਪਲੇਅਬੈਕ ਸਿੰਗਰ ਜੈਲਕਸ਼ਮੀ ਨਾਲ ਗਾਇਆ === ਜੈਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਪੁਰਸ਼ ਗਾਇਕਾਂ ਟੀ.ਐਮ. ਸੁੰਦਰਰਾਜਨ, ਸੀਰਕਾਜ਼ੀ ਗੋਵਿੰਦਰਾਜਨ ਅਤੇ ਏ.ਐਮ. ਰਾਜਾ ਨਾਲ ਗਾਉਣ ਲਈ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹੋਰ ਮਰਦ ਗਾਇਕਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਗਾਇਆ ਸੀ, ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਟੀਏ ਮੋਥੀ, ਘੰਟਾਸਲਾ, ਐਸ. ਬਲਾਚੰਦਰ, ਤਿਰੂਚੀ ਲੋਗਾਨਾਥਨ, ਕੇ. ਪ੍ਰਸਾਦ ਰਾਓ, ਵੀ.ਐਨ. ਸੁੰਦਰਮ, ਸੁਬਰਾਮਣੀਅਮ ਅਤੇ ਪੀਥਾਪੁਰਮ ਨਾਗੇਸ਼ਵਰ ਰਾਓ । ਉਸਨੇ ਮਹਿਲਾ ਗਾਇਕਾਂ ਨਾਲ ਦੋਗਾਣਾ ਵੀ ਗਾਇਆ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੀ. ਲੀਲਾ ਅਤੇ ਸੂਲਮੰਗਲਮ ਰਾਜਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਐੱਮ.ਐੱਲ. ਵਸੰਤਕੁਮਾਰੀ, ਪੀਏ ਪੇਰੀਯਾਨਾਕੀ, ਐੱਨ ਐੱਲ ਗਣਸਰਸਵਤੀ, ਏਪੀ ਕੋਮਲਾ, ਟੀਵੀ ਰਥਨਮ, ਐੱਮ ਐੱਸ ਰਾਜੇਸ਼ਵਰੀ, ਐੱਸ ਜਾਨਕੀ, ਕੇ . ਰਾਣੀ, ਜਿੱਕੀ, ਕੇਆਰ ਰਾਮਾਸਾਮੀ ਅਤੇ ਐਸ. ਵਰਾਲਕਸ਼ਮੀ ਜਿਹੇ ਗਾਇਕ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਗਾਇਆ ਸੀ। == ਮੌਤ == ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਜੈਲਕਸ਼ਮੀ, 82 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 26 ਮਈ 2014 ਨੂੰ [[ਚੇਨਈ]] ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/carnatic-singer-dead-in-chennai/article6054441.ece|title=Carnatic singer dead in Chennai|date=28 May 2014|work=The Hindu|access-date=15 June 2014}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1932]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2014]] igvxqpv406p3dbdwdwth2tlke7v1id7 0 184340 845378 836261 2026-09-01T00:15:01Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 845378 wikitext text/x-wiki '''ਹਿਮਾਲੀ ਸਯੁਰੰਗੀ ਰਣਵੀਰਾ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Himali Sayurangi Ranaweera;''' ਜਨਮ 18 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ [[:si:හිමාලි සයුරංගි|හිමාලි සයුරංගි]] ) [ [[ਸਿੰਹਾਲਾ ਭਾਸ਼ਾ|ਸਿੰਹਲਾ]] ]), ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੇ ਸਿਨੇਮਾ, ਥੀਏਟਰ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਅਦਾਕਾਰ|ਅਭਿਨੇਤਰੀ]] ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=May be girlfriend for a while longer |url=https://www.divaina.com/2011/07/24/cineart05.html |access-date=13 July 2020 |publisher=Divaina |archive-date=4 ਅਗਸਤ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804031429/http://www.divaina.com/2011/07/24/cineart05.html |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਅਲ ''ਦੇਵੇਨੀ ਇਨਿਮਾ'' ਵਿੱਚ ਉਦੇਨੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਕਲਾਤਮਕ ਕਰੀਅਰ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਡਾਂਸ, ਗਾਇਕੀ ਅਤੇ ਡਬਿੰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref name="udeni">{{Cite web |title=It is difficult to maintain popularity - Himali Sayurangi |url=http://www.dinamina.lk/2018/12/04/%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B7%81%E0%B7%9A%E0%B7%82%E0%B7%8F%E0%B6%82%E0%B6%9C/64699/%E0%B6%A2%E0%B6%B1%E0%B6%B4%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BB%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B6%AD%E0%B7%8A%E0%B7%80%E0%B6%BA-%E0%B6%BB%E0%B6%B3%E0%B7%80%E0%B7%8F-%E0%B6%9C%E0%B7%90%E0%B6%B1%E0%B7%93%E0%B6%B8-%E0%B6%85%E0%B6%B4%E0%B7%84%E0%B7%83%E0%B7%94%E0%B6%BA%E0%B7%92-%E0%B7%84%E0%B7%92%E0%B6%B8%E0%B7%8F%E0%B6%BD%E0%B7%92-%E0%B7%83%E0%B6%BA%E0%B7%94%C2%AD%E0%B6%BB%E0%B6%82%E0%B6%9C%E0%B7%92 |access-date=13 July 2020 |publisher=Dinamina |archive-date=13 ਜੁਲਾਈ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200713212755/http://www.dinamina.lk/2018/12/04/%E0%B7%80%E0%B7%92%E0%B7%81%E0%B7%9A%E0%B7%82%E0%B7%8F%E0%B6%82%E0%B6%9C/64699/%E0%B6%A2%E0%B6%B1%E0%B6%B4%E0%B7%8A%E2%80%8D%E0%B6%BB%E0%B7%92%E0%B6%BA%E0%B6%AD%E0%B7%8A%E0%B7%80%E0%B6%BA-%E0%B6%BB%E0%B6%B3%E0%B7%80%E0%B7%8F-%E0%B6%9C%E0%B7%90%E0%B6%B1%E0%B7%93%E0%B6%B8-%E0%B6%85%E0%B6%B4%E0%B7%84%E0%B7%83%E0%B7%94%E0%B6%BA%E0%B7%92-%E0%B7%84%E0%B7%92%E0%B6%B8%E0%B7%8F%E0%B6%BD%E0%B7%92-%E0%B7%83%E0%B6%BA%E0%B7%94%C2%AD%E0%B6%BB%E0%B6%82%E0%B6%9C%E0%B7%92 |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਬ੍ਰੌਡਕਾਸਟਿੰਗ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ''ਲਾਮਾ ਪੀਟੀਆ'' ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰੇਡੀਓ ਪੇਸ਼ਕਾਰ ਬਣ ਗਈ। ਅਦਾਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸਨੇ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਰੂਪਵਾਹਨੀ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪੇਸ਼ਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ''ਪੇਹੇਬਾਰਾ ਅਹਾਸਾ'', ''ਨਾਦੁਨ ਉਯਾਨਾ'' ਅਤੇ ''ਨੁਗਾ ਸੇਵਾਨਾ'' ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |title=In life, I'm very happy - Himali Sayurangi |url=http://www.lankadeepa.lk/latest_news/-ජීවිතේ--මම-හරි-සතුටින්-/1-486369 |access-date=13 July 2020 |publisher=Lankadeepa}}</ref><ref>{{Cite web |title=Gossips are not true |url=http://gossips.lkactress.com/2010/11/13/gossips-are-not-true-himali-sayurangi/ |access-date=13 July 2020 |publisher=lkactress}}</ref> ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਦਾਕਾਰੀ 11 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹਰਬਰਟ ਰੰਜੀਤ ਪੀਰਿਸ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਅਲ ''ਵਾਦੀਆ'' ਦੁਆਰਾ ਆਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਮੌਕਾ ਸਾਥੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਸੁਰੰਗੀ ਰੁਵਨਮਾਲੀ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।<ref name="sayuran">{{Cite web |title=I received lot of opportunities - Himali Sayurangi |url=http://www.aruna.lk/ap-90407-හිමාලි/ |access-date=13 July 2020 |publisher=Aruna}}</ref> ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੈਗਾ ਟੈਲੀਡ੍ਰਾਮਾ ਅਦਾਕਾਰੀ ''ਅਦਾਰਾਣੀਯਾ ਪੂਰਨਿਮਾ'' ਦੁਆਰਾ ਆਈ ਸੀ।<ref name="sayu">{{Cite web |title=I'm not really a girlfriend - Himali Sayurangi |url=http://sinhala.adaderana.lk/opinion.php?nid=3029 |access-date=13 July 2020 |publisher=Ada Derana |archive-date=13 ਜੁਲਾਈ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200713201828/http://sinhala.adaderana.lk/opinion.php?nid=3029 |url-status=dead }}</ref> 2016 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਮੈਗਾ ਟੈਲੀਡ੍ਰਾਮਾ ''ਦੇਵੇਨੀ ਇਨੀਮਾ ਵਿੱਚ'' ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ। ਸੀਰੀਅਲ ਨੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤੇ।<ref name="sayurangi">{{Cite web |title=My daughter does not like me to cry while acting - Himali Sayurangi |url=https://www.mawratanews.lk/heart/%E0%B6%B8%E0%B6%82-%E0%B6%BB%E0%B6%9F%E0%B6%B4%E0%B7%8F%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E0%B6%AF%E0%B7%92-%E0%B6%85%E0%B6%AC%E0%B6%B1%E0%B7%80%E0%B6%A7-%E0%B6%AF%E0%B7%94%E0%B7%80-%E0%B6%9A%E0%B7%90%E0%B6%B8 |access-date=13 July 2020 |publisher=Nawrata News |archive-date=13 ਜੁਲਾਈ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200713155032/https://www.mawratanews.lk/heart/%E0%B6%B8%E0%B6%82-%E0%B6%BB%E0%B6%9F%E0%B6%B4%E0%B7%8F%E0%B6%AF%E0%B7%8A%E0%B6%AF%E0%B7%92-%E0%B6%85%E0%B6%AC%E0%B6%B1%E0%B7%80%E0%B6%A7-%E0%B6%AF%E0%B7%94%E0%B7%80-%E0%B6%9A%E0%B7%90%E0%B6%B8 |url-status=dead }}</ref> ਸਯੁਰੰਗੀ ਨੇ "ਅਨੁਹਾਸ" ਦੀ ਮਾਂ "ਉਦੇਨੀ" ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਇੱਕ ਦਲੇਰ ਔਰਤ ਜੋ ਉਸਦੀ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ ਉਸਦੇ ਪਿਆਰ "ਰਵੀ" ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=The unspoken story of Himali |url=http://sinhala.lankahitgossip.com/2019/10/14/himali-noki-kathawa/ |access-date=13 July 2020 |publisher=lankahitgossip |archive-date=13 ਜੁਲਾਈ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200713200344/http://sinhala.lankahitgossip.com/2019/10/14/himali-noki-kathawa/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Everyone asks why she became the mother of such an eldest son - Himali Sayurangi |url=https://www.sinhala.etthawitthi.com/aththa-gossip/himali-sayurangi |access-date=13 July 2020 |publisher=etthawitthi |archive-date=13 ਜੁਲਾਈ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200713155031/https://www.sinhala.etthawitthi.com/aththa-gossip/himali-sayurangi |url-status=dead }}</ref> ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਿਨੇਮੇ ਦਾ ਤਜਰਬਾ 2009 ਦੀ ਫਿਲਮ ''ਏਕਮਥ ਏਕਾ ਰਾਤਕਾ'' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਮੂਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੁਆਰਾ ਆਇਆ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਸਨਥ ਗੁਣਾਥਿਲਕੇ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਕ੍ਰੀਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਫਿਲਮ 2007 ਦੀ ਬਲਾਕਬਸਟਰ ''ਸਿਕੁਰੂ ਹੱਥ'' ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Himali Sayurangi filmography |url=http://www.films.lk/sinhala-cinema-artist-himali-sayurangi-426.html |access-date=13 July 2020 |publisher=Sinhala Cinema Database |archive-date=14 ਜੁਲਾਈ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714113433/http://www.films.lk/sinhala-cinema-artist-himali-sayurangi-426.html |url-status=dead }}</ref> ਉਸਨੇ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ "ਸਮਾਨਮਾਲੀ" ਲਈ ਸਰਵੋਤਮ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਦਾ ਸਰਸਵਿਆ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸਨੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਅਲ ''ਇਸੁਰ ਗਿਰੀ ਥਰਨਾਇਆ'' ਲਈ ਰਾਏਗਮ ਮੈਰਿਟ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ। ਲਗਭਗ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ, ਉਸਨੇ ਕਈ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਅਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ।<ref>{{Cite web |title="I'll keep him close to me somehow. It's sad to be away from him." - Himali Sayurangi |url=http://news.tharunaya.us/sinhalanews-All%20preparations%20for%20A/sinhalanews-sinhala-news-1544091213.html |access-date=13 July 2020 |publisher=Tharunaya}}</ref> ਸਯੁਰੰਗੀ ਰੇਡੀਓ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਏ-ਗਰੇਡ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਕਈ ਰੇਡੀਓ ਵਿਗਿਆਪਨਾਂ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਨਾਟਕਾਂ ਲਈ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕੇਬੀ ਹੇਰਾਥ ਦੁਆਰਾ ਸਟੇਜ ਨਾਟਕ ''ਮਾਇਆਦੇਵੀ'' ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸਟੇਜ ਨਾਟਕ ''ਡਾਸਕੋਨ'' ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ ਜੋ ਸਿਰਫ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸਿਰਫ ਇਹਨਾਂ ਦੋ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 6 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਸਯੁਰੰਗੀ ਨੇ ਸੋਮਰਤਨੇ ਦਿਸਾਨਾਇਕ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਦੁਖਦਾਈ ਫਿਲਮ ''ਸੁਨਾਮੀ'' ਵਿੱਚ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਉਸਨੇ "ਸ਼੍ਰੀਯਾਨੀ" ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਇੱਕ ਮਾਂ ਜਿਸਨੇ 2004 ਦੀ ਸੁਨਾਮੀ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। <ref>{{Cite web |title=The beautiful experience of the film Tsunami |url=https://divaina.com/sunday/index.php/mee/33-atambula-9/6064-2018-09-27-08-07-32 |access-date=13 July 2020 |publisher=Divaina |archive-date=2020-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200713155032/https://divaina.com/sunday/index.php/mee/33-atambula-9/6064-2018-09-27-08-07-32 |url-status=dead }}</ref> 2019 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸਿਰਸਾ ਐਫਐਮ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਰੇਡੀਓ ਨਾਟਕ ''ਅਦਾਰਾ ਵੇਡੀਲਾ'' ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ।<ref>{{Cite web |title=Played the role of mother from an early age - Himali Sayurangi |url=http://www.saaravita.lk/events/651530/අඩු-වයසෙන්ම-අම්මගෙ-චරිතය |access-date=13 July 2020 |publisher=Saaravita}}</ref> ਉਸਨੇ ਯੂਰੇਨੀ ਨੋਸ਼ਿਕਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਟੀਮ "ਸੂਰੀਅਨਜ਼" ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ ''ਮੈਗਾ ਸਟਾਰ'' ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Chat with Himali Sayurangi |url=http://papper.gossiplankahotnews.com/2017/03/chat-with-himali-sayurangi.html |access-date=13 July 2020 |publisher=gossiplankahotnews}}</ref> 2021 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸੰਗੀਤਕ ਮੈਗਾਡਰਾਮਾ ''ਦਿਵੀ ਥੁਰਾ'' ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web |title=I was not degraded because of Udeni -Himali Sayurangi |url=http://www.sarasaviya.lk/interviews/2021/05/06/20389/උදේනි-නිසා-මම-බාල්දු-වුණේ-නැහැ |access-date=2021-05-06 |website=Sarasaviya}}</ref> ਉਸੇ ਸਾਲ, ਉਸਨੇ ਧਰਮਾ ਰੁਵਾਨ ਦਿਸਾਨਾਇਕ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਅਲ ਗੋਵੀ ''ਥੱਥਾ'' ਲਈ ਸਵੀਡਨ ਵਿੱਚ ਬੋਰਡਨ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] oncc3xdv63fc1odqwud1p465z08ijnr 0 189196 845425 782657 2026-09-01T10:49:04Z Kuldeepburjbhalaike 18176 added [[Category:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] using [[WP:HC|HotCat]] 845425 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --> | name = ਜਗਦੀਸ਼ ਰਾਏ ਕੁਲਰੀਆਂ | image = Jagdish Rai Kulrian.jpg | caption = | birth_name = | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1978|5|22}} | birth_place = [[ਕੁਲਰੀਆਂ]], [[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | death_date = | death_place = | occupation = ਲੇਖਕ, ਅਨੁਵਾਦਕ, ਮਿੰਨੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ | period = 1995–ਵਰਤਮਾਨ | genre = ਮਿੰਨੀ ਕਹਾਣੀ, ਲੇਖ, ਕਵਿਤਾ, ਵਿਅੰਗ, ਹਾਇਕੁ, ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ | notableworks = | awards = [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨਾਮ]] | language = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]], [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] }} '''ਜਗਦੀਸ਼ ਰਾਏ ਕੁਲਰੀਆਂ''' (ਜਨਮ 22 ਮਈ 1978) [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਲੇਖਕ, ਅਨਵਾਦਕ ਅਤੇ ਮਿੰਨੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੰਨੀ ਕਹਾਣੀ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਵਜੋਂ ਵੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਿੰਨੀ ਕਹਾਣੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਅਨੁਵਾਦ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਰਗਰਮ ਹੈ। == ਜੀਵਨ == ਜਗਦੀਸ਼ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿੰਡ [[ਕੁਲਰੀਆਂ]], [[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੂੰ 2023 ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਦ ਪਗਾਰੇ ਦੇ ਨਾਵਲ ਗੁਲਾਰਾ ਬੇਗਮ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਲਈ [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨਾਮ]] ਵੀ ਮਿਲਿਆ।<ref>{{Cite web |title=SAHITYA AKADEMI PRIZE FOR TRANSLATION 2023 |url=https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2013527 |access-date=2025-01-09 |website=pib.gov.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=..:: SAHITYA : Akademi Awards ::.. |url=https://sahitya-akademi.gov.in/awards/anuvad_samman_suchi.jsp#PUNJABI |access-date=2025-01-09 |website=sahitya-akademi.gov.in}}</ref> == ਰਚਨਾਵਾਂ == === ਮੌਲਿਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਵਾ === # ਹਾਸ਼ੀਏ ਤੋਂ ਮੁੜਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ (ਨਾਟਕ) # ਸੰਵਾਦ ਤੇ ਸਿਰਜਣਾ-ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ (ਮਿੰਨੀ ਕਹਾਣੀ ਲੇਖਕਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ) ਆਲੋਚਨਾ # ਸੰਵਾਦ ਤੇ ਸਿਰਜਣਾ-ਭਾਗ ਦੂਜਾ (ਮਿੰਨੀ ਕਹਾਣੀ ਲੇਖਕਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ) ਆਲੋਚਨਾ # ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਨੀਂਹ (ਮਿੰਨੀ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ) # ਜਦੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਬਣਦਾ ਹੈ (ਮਿੰਨੀ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ) # ਖ਼ੱਬੀਖਾਨ (ਵਿਅੰਗ ਲੇਖਕਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ) ਆਲੋਚਨਾ # ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਡਾ. ਸ਼ਿਆਮ ਸੁੰਦਰ ਦੀਪਤੀ ਦੀਆਂ ਮਿੰਨੀ ਕਹਾਣੀਆਂ (ਆਲੋਚਨਾ) # ਸਮੀਕਸ਼ਾ ਕੇ ਆਇਨੇ ਮੇਂ ਡਾ. ਸ਼ਿਆਮ ਸੁੰਦਰ ਦੀਪਤੀ ਕੀ ਲਘੂਕਥਾਏਂ (ਹਿੰਦੀ) # ਦਰਸ਼ਨ ਮਿਤਵਾ ਦੀਆਂ ਮਿੰਨੀ ਕਹਾਣੀਆਂ-ਅੰਤਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਸਮੀਖਿਆ (ਆਲੋਚਨਾ) ਮੈਂ ਇਕਲਵਿਆ ਨਹੀਂ (ਲਘੂਕਥਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ) (ਹਿੰਦੀ) === ਅਨੁਵਾਦ === # ਤਾਰਾ ਮੰਡਲ (ਮਿੰਨੀ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ) ਹਿੰਦੀ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ # ਡਾ. ਰਾਮ ਕੁਮਾਰ ਘੋਟੜ ਦੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਲਘੁਕਥਾਵਾਂ (ਹਿੰਦੀ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ) # ਕਦੇ ਵੀ-ਕੁੱਝ ਵੀ (ਮਿੰਨੀ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ) ਹਿੰਦੀ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ # ਨਾਵਲ ‘ਗੁਲਾਰਾ ਬੇਗਮ’ (ਮੂਲ ਸ਼ਰਦ ਪਗਾਰੇ) ਹਿੰਦੀ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ # ਬਾਲਕਾਂਡ (ਮਿੰਨੀ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ) ਹਿੰਦੀ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ # ਗੁਲਸ਼ਨ ਕੌਰ ਤੇ ਹੋਰ ਕਹਾਣੀਆਂ (ਮੂਲ:ਦੇਵੀ ਨਾਗਰਾਣੀ) ਹਿੰਦੀ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ # ਰੂਸੀ ਨਾਵਲ ‘ਇਕ ਰੂਪੋਸ਼ ਆਦਮੀ ਦੀ ਡਾਇਰੀ’ (ਮੂਲ: ਦੋਸਤੋਵਸਕੀ) # ਅੰਧ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼-ਰੋਗ ਤੇ ਇਲਾਜ (ਲੇਖ) ਹਿੰਦੀ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ # ਪ੍ਰੋ. ਰੂਪ ਦੇਵਗੁਣ ਦੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਮਿੰਨੀ ਕਹਾਣੀਆਂ (ਹਿੰਦੀ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ) # ਸਿਧਾਰਥ (ਨਾਵਲ) ਮੂਲ: ਹਰਮਲ ਹੈੱਸ # ਪੰਜਾਬ ਸੇ ਲਘੂਕਥਾਏਂ (ਪੰਜਾਬੀ ਤੋਂ ਹਿੰਦੀ) # ਬਾਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਿੰਨੀ ਕਹਾਣੀਆਂ (ਮੂਲ: ਸੁਭਾਸ਼ ਨੀਰਵ ) ਹਿੰਦੀ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ # ਸਮਰੂ ਬੇਗਮ ਦਾ ਸੱਚ (ਜੀਵਨੀ) ਮੂਲ: ਰਾਜ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਵਰਮਾ == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1978]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] j7h70ukdv7z7ldtxbnjq2oh3zsj8hq4 0 193044 845402 782113 2026-09-01T10:06:12Z Kuldeepburjbhalaike 18176 added [[Category:ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨਾਮ]] using [[WP:HC|HotCat]] 845402 wikitext text/x-wiki {{Sahitya Akademi Awards}} '''ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨਾਮ''' ਹਰ ਸਾਲ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ 1989 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 24 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਨੁਵਾਦ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="sahitya-akademi.gov.in">{{Cite web |title=..:: Sahitya Akademi Prize for Translation ::.. |url=http://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/sahitya_akademi_prize.jsp |access-date=2021-08-01 |website=sahitya-akademi.gov.in}}</ref> == ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ == [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਈ [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨਾਮ|ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨਾਮ]] ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਇਨਾਮ ਵਿੱਚ, 2019 ਤੱਕ, {{Indian Rupee}} 50,000 ਦੀ ਰਾਸ਼ੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref name="sahitya-akademi.gov.in">{{Cite web |title=..:: Sahitya Akademi Prize for Translation ::.. |url=http://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/sahitya_akademi_prize.jsp |access-date=2021-08-01 |website=sahitya-akademi.gov.in}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/sahitya_akademi_prize.jsp "..:: Sahitya Akademi Prize for Translation ::."] ''sahitya-akademi.gov.in''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 August</span> 2021</span>.</cite></ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://sahitya-akademi.gov.in/awards/anuvad_samman_suchi.jsp#PUNJABI ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਅਕਾਦਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨਾਮ] {{Sahitya Akademi Translation Prize}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨਾਮ]] akiungu2gf737ufy0lbr9skshv5x74v 845403 845402 2026-09-01T10:06:23Z Kuldeepburjbhalaike 18176 added [[Category:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] using [[WP:HC|HotCat]] 845403 wikitext text/x-wiki {{Sahitya Akademi Awards}} '''ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨਾਮ''' ਹਰ ਸਾਲ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ 1989 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 24 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਨੁਵਾਦ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="sahitya-akademi.gov.in">{{Cite web |title=..:: Sahitya Akademi Prize for Translation ::.. |url=http://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/sahitya_akademi_prize.jsp |access-date=2021-08-01 |website=sahitya-akademi.gov.in}}</ref> == ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ == [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਈ [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨਾਮ|ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨਾਮ]] ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਇਨਾਮ ਵਿੱਚ, 2019 ਤੱਕ, {{Indian Rupee}} 50,000 ਦੀ ਰਾਸ਼ੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref name="sahitya-akademi.gov.in">{{Cite web |title=..:: Sahitya Akademi Prize for Translation ::.. |url=http://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/sahitya_akademi_prize.jsp |access-date=2021-08-01 |website=sahitya-akademi.gov.in}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/sahitya_akademi_prize.jsp "..:: Sahitya Akademi Prize for Translation ::."] ''sahitya-akademi.gov.in''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 August</span> 2021</span>.</cite></ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://sahitya-akademi.gov.in/awards/anuvad_samman_suchi.jsp#PUNJABI ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਅਕਾਦਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨਾਮ] {{Sahitya Akademi Translation Prize}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨਾਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] 4edl8uiqap38hdm9yo944dihhnx1dqm 845404 845403 2026-09-01T10:11:13Z Kuldeepburjbhalaike 18176 845404 wikitext text/x-wiki {{Sahitya Akademi Awards}} '''ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨਾਮ''' ਹਰ ਸਾਲ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ 1989 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 24 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਨੁਵਾਦ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="sahitya-akademi.gov.in">{{Cite web |title=..:: Sahitya Akademi Prize for Translation ::.. |url=http://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/sahitya_akademi_prize.jsp |access-date=2021-08-01 |website=sahitya-akademi.gov.in}}</ref> == ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ == [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਈ [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨਾਮ|ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨਾਮ]] ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਇਨਾਮ ਵਿੱਚ, 2019 ਤੱਕ, {{Indian Rupee}} 50,000 ਦੀ ਰਾਸ਼ੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref name="sahitya-akademi.gov.in">{{Cite web |title=..:: Sahitya Akademi Prize for Translation ::.. |url=http://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/sahitya_akademi_prize.jsp |access-date=2021-08-01 |website=sahitya-akademi.gov.in}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/sahitya_akademi_prize.jsp "..:: Sahitya Akademi Prize for Translation ::."] ''sahitya-akademi.gov.in''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 August</span> 2021</span>.</cite></ref> {| class="wikitable sortable" ! ਸਾਲ ! ਅਨੁਵਾਦਕ ! ਅਨੁਵਾਦ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ! ਮੂਲ ਸਿਰਲੇਖ ! ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾ ! ਵਿਧਾ ! ਮੂਲ ਲੇਖਕ ! class=unsortable|ਹਵਾਲੇ |- | 1989 || [[ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ]] || ਤੁਲਸੀ ਰਾਮਾਇਣ || [[ਰਾਮਚਰਿਤਮਾਨਸ]] || ਅਵਧੀ || ਮਹਾਕਾਵਿ || [[ਤੁਲਸੀਦਾਸ]] || |- | 1990 || ਅਮਰ ਭਾਰਤੀ || ਇੱਕੀ ਕਹਾਣੀਆਂ || ਸੰਗ੍ਰਹਿ || ਬੰਗਾਲੀ || ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ || [[ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ]] || |- | 1991 || ਗੋਵਿੰਦ ਨਾਥ ਰਾਜਗੁਰੂ || ''ਨਾਟਯ ਸ਼ਾਸਤਰ'' || [[ਨਾਟਯ ਸ਼ਾਸਤਰ]] || ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ || ਗ੍ਰੰਥ || [[ਭਰਤ ਮੁਨੀ]] || |- | 1992 || ਨਵ ਰਤਨ ਕਪੂਰ || ਰਸ ਸਿਧਾਂਤ || ਰਸ ਸਿਧਾਂਤ || ਹਿੰਦੀ || ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ || ਨਗੇਂਦਰ || |- | 1993 || ਨਵ ਰਤਨ ਕਪੂਰ || ''ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ'' || ''ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ: ਏ ਬਾਇਓਗ੍ਰਾਫੀ'' || ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ || ਜੀਵਨੀ || [[ਸਰਵਪੱਲੀ ਗੋਪਾਲ|ਐੱਸ ਗੋਪਾਲ]] || |- | 1994 || ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ || ਹੱਡੀਆਂ ਤੇ ਫੁੱਲ || ਕਹਾਣੀ ਸੰਚਯਨ || ਉਰਦੂ || ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ || [[ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ]] || |- | 1995 || ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਕੌਰ ਜੱਗੀ || ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ: ਕਲਮ ਦਾ ਸਿਪਾਹੀ || ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ: ਕਲਮ ਕਾ ਸਿਪਾਹੀ || ਹਿੰਦੀ || ਜੀਵਨੀ || [[ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰਾਏ]] || |- | 1996 || ਸੁਰਜੀਤ ਸਰਨਾ || ਮੁਕਤੀਬੋਧ || ਮੁਕਤੀਬੋਧ || ਹਿੰਦੀ || ਨਾਵਲ || [[ਜੈਨੇਂਦਰ ਕੁਮਾਰ]] || |- | 1997 || ਕਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ || ਭਲਕ ਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ || ਸੰਗ੍ਰਹਿ || ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ || ਵਿਗਿਆਨ ਗਲਪ || ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੇਖਕ || |- | 1998 || ਲਵਲੀਨ ਜੌਲੀ || ਦੁਰਗ ਦਾ ਪਤਨ || [[ਦੁਰਗਾਸਤਮਨਾ]] || ਕੰਨੜ || ਨਾਵਲ || [[ਟੀ. ਆਰ. ਸੁੱਬਾ ਰਾਓ]] || |- | 1999 || ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਬੱਦਨ || ਰਣਭੂਮੀ || ਰਣਾਂਗਣ || ਮਰਾਠੀ || ਨਾਵਲ || [[ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਬੇਡੇਕਰ]] || |- | 2000 || ਦਵਿੰਦਰ || ਪੱਤਝੜ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ || ਪੱਤਝੜ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ || ਉਰਦੂ || ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ || [[ਕੁਰਰਤੁਲਐਨ ਹੈਦਰ]] || |- | 2001 || ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ || ਅਗਰਕਰ ਲੇਖ ਸੰਗ੍ਰਹਿ || ਅਗਰਕਰ ਲੇਖ ਸੰਗ੍ਰਹਿ || ਮਰਾਠੀ || ਵਾਰਤਕ || [[ਗੋਪਾਲ ਗਣੇਸ਼ ਅਗਰਕਰ]] || |- | 2002 || ਗੁਲਵੰਤ 'ਫਾਰਿਗ' || ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ || [[ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ]] || ਹਿੰਦੀ || ਨਾਵਲ || [[ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਕਰ]] || |- | 2003 || ਇਕਬਾਲ ਦੀਪ || ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਤਿਰ || ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਤਿਰ || ਉਰਦੂ || ਨਾਵਲ || ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਤਿਰ || |- | 2004 || ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ || ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ, ਉੱਤਰ-ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ || ਸਾਖਤਿਯਤ, ਪਸ-ਸਾਖਤਿਯਤ ਔਰ ਮਸ਼ਰਿਕੀ ਸ਼ੇਅਰੀਅਤ ਅਤੇ ਪੂਰਵੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ || ਉਰਦੂ || ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਨਾ || [[ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਨਾਰੰਗ]] || |- | 2005 || ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ || ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ || ਏ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਦ ਸਿੱਖਸ (ਜਿਲਦ I ਅਤੇ II) || ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ || ਇਤਿਹਾਸ || [[ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ]] || |- | 2006 || ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਸੇਲ || ਗੁਰ-ਸ਼ਬਦ ਵਿਸਮਾਦ-ਬੋਧ || ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਟੈਨ ਮਾਸਟਰਜ਼ || ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ || ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਵਾਰਤਕ || ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ || |- | 2007 || ਦਲਬੀਰ ਸਿੰਘ || ਦਾਮੂ ਅਛੂਤ ਤੇ ਉਸਦੀ ਔਲਾਦ ਦਾ ਜੀਵਨਨਾਮਾ || ਆਮਚਾ ਬਾਪ ਆਨ ਆਮਹੀ || ਮਰਾਠੀ || ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਮੂਲਕ ਯਾਦਾਂ || [[ਨਰੇਂਦਰ ਜਾਧਵ]] || |- | 2008 || ਵਨੀਤਾ || ਪੀਲੇ ਪੱਤੇ ਦਾ ਸੁਪਨਾ || ਸੰਗ੍ਰਹਿ || ਮਲਿਆਲਮ || ਕਵਿਤਾ || [[ਕੇ. ਸਚਿਦਾਨੰਦਨ]] || |- | 2009 || ਸ਼ਾਹ ਚਮਨ || ਕਰਬਲਾ || ਕਰਬਲਾ || ਹਿੰਦੀ || ਨਾਵਲ || [[ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ]] || |- | 2010 || ਪ੍ਰੇਮ ਗੋਰਖੀ || ਕਿੱਸਾ ਗ਼ੁਲਾਮ || ਕਿੱਸਾ ਗ਼ੁਲਾਮ || ਹਿੰਦੀ || ਨਾਵਲ || [[ਰਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਸ਼ਾਹ]] || |- | 2011 || [[ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਫ਼ਰੈਂਕ]] || ਭਾਰਤ ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ || [[ਉਮਰਾਓ ਜਾਨ ਅਦਾ]] || ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ || ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ || ਸੰਪਾਦਕ: ਈ.ਵੀ. ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ || <ref name=":0">{{Cite web |title=The Tribune, Chandigarh, India - Punjab |url=https://www.tribuneindia.com/2012/20120216/punjab.htm#13 |access-date=14 April 2022 |website=www.tribuneindia.com}}</ref> |- | 2012 || ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ || ਰੰਗਮੰਚ ਦਾ ਕੋਹਿਨੂਰ: ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਕਪੂਰ || ਥੀਏਟਰ ਕੇ ਸਿਰਤਾਜ- ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ || ਹਿੰਦੀ || ਜੀਵਨੀ || ਯੋਗ ਰਾਜ || |- | 2013 || [[ਬਲਬੀਰ ਮਾਧੋਪੁਰੀ]] || ਰਾਜਕਮਲ ਚੌਧਰੀ ਦੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ || ਰਾਜਕਮਲ ਚੌਧਰੀ ਕੀ ਚੁਨਿੰਦਾ ਕਹਾਨੀਆਂ || ਹਿੰਦੀ || ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ || [[ਰਾਜਕਮਲ ਚੌਧਰੀ]] || <ref name=":6">{{cite web|url=http://sahitya-akademi.gov.in/e-newsletter/July-August_2014_NewsLetter.pdf|title=Sahitya Akademi Translation Prize 2013- News Letter|date= 22 August 2014|publisher=Sahitya-akademi.gov.in|access-date=2022-08-16|archive-date=}}</ref> |- | 2014 || ਤਰਸੇਮ || ਮਨ ਦਾ ਮਨੁੱਖ || ਮੋਨੇਰ ਮਾਨੁਸ਼ || ਬੰਗਾਲੀ || ਨਾਵਲ || [[ਸੁਨੀਲ ਗੰਗੋਪਾਧਿਆਏ]] || <ref name=":7">{{cite web|url=http://sahitya-akademi.gov.in/e-newsletter/sep-dec_2015_NewsLetter.pdf|title=Sahitya Akademi Translation Prize 2014- News Letter|date= 4 September 2015|publisher=Sahitya-akademi.gov.in|access-date=2022-08-16|archive-date=}}</ref> |- | 2015 || ਬਲਬੀਰ ਪਰਵਾਨਾ || ਮਨੋਜ ਦਾਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ || ਮਨੋਜ ਦਾਸੰਕਾ ਗਲਪ || ਉੜੀਆ || ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ || [[ਮਨੋਜ ਦਾਸ]] || <ref name=":8">{{cite web|url=http://sahitya-akademi.gov.in/pdf/Press_Release_(English)_SATA_2015.pdf|title=Sahitya Akademi Translation Prize 2015|date= 15 February 2016|publisher=Sahitya-akademi.gov.in|access-date=2022-08-16|archive-date=}}</ref><ref>{{cite news |title=Sahitya Akademi announces winners of translation prize |url=https://www.indiatoday.in/pti-feed/story/sahitya-akademi-announces-winners-of-translation-prize-556372-2016-02-15 |accessdate=3 October 2019 |agency=India Today}}</ref><ref>{{cite news |title=Imphal hosts Sahitya Akademi Translation Award |url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/imphal-hosts-sahitya-akademi-translation-award/ |accessdate=3 October 2019 |newspaper=Indian Express}}</ref><ref>{{cite news |title=Sahitya Akademi announces winners of translation prize |url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/sahitya-akademi-announces-winners-of-translation-prize-116021501187_1.html |accessdate=3 July 2019 |agency=business-standard}}</ref> |- | 2016 || ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ || ਔਰਤ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ || ਇਸਤਰੀ ਮੇਰੇ ਭੀਤਰ || ਹਿੰਦੀ || ਕਵਿਤਾ || [[ਪਵਨ ਕਰਨ]] || <ref name=":9">{{cite web|url=http://sahitya-akademi.gov.in/pdf/Press_Release_(English)_SATA_2016.pdf|title=Sahitya Akademi Translation Prize 2016|date= 20 April 2017|publisher=Sahitya-akademi.gov.in|access-date=2022-08-16|archive-date=}}</ref> |- | 2017 || ਜਿੰਦਰ || ਰਾਮਦਰਸ਼ ਮਿਸ਼ਰ ਦੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ || ਰਾਮਦਰਸ਼ ਮਿਸ਼ਰ : ਸੰਕਲਿਤ ਕਹਾਨੀਆਂ || ਹਿੰਦੀ || ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ || [[ਰਾਮਦਰਸ਼ ਮਿਸ਼ਰ]] || <ref name=":10">{{cite web|url=http://sahitya-akademi.gov.in/pdf/Press_Release_(English)_SATA_2017.pdf|title=Sahitya Akademi Translation Prize 2017|date= 21 December 2017|publisher=Sahitya-akademi.gov.in|access-date=2022-08-16|archive-date=}}</ref> |- | 2018 || ਕੇ. ਐੱਲ. ਗਰਗ || ਗੋਪਾਲ ਪ੍ਰਸਾਦ ਵਿਆਸ ਦਾ ਚੋਣਵਾਂ ਹਾਸ ਵਿਅੰਗ || ਗੋਪਾਲ ਪ੍ਰਸਾਦ ਵਿਆਸ ਕੀ ਚੋਣਵੀਆਂ ਹਾਸਯ ਵਿਅੰਗ || ਹਿੰਦੀ || ਵਿਅੰਗ || [[ਗੋਪਾਲ ਪ੍ਰਸਾਦ ਵਿਆਸ]] || <ref name=":11">{{cite web|url=http://sahitya-akademi.gov.in/awards/anuvad_samman_suchi.jsp |title=AKADEMI TRANSLATION PRIZES (1989-2018) |website=Sahitya Akademi |accessdate=20 November 2019|archive-date=}}</ref> |- | 2019 || [[ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼]] || ਦੇਸ਼ ਵੰਡ ਦੇ ਲਹੂ ਦੇ ਰੰਗ || ਦੇਸ਼ ਵੰਡ ਦੇ ਲਹੂ ਦੇ ਰੰਗ || ਉਰਦੂ || ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ || [[ਸਆਦਤ ਹਸਨ ਮੰਟੋ]] || <ref name=":3">{{Cite web|url=http://indiaculture.nic.in/sites/default/files/press_release/Pressrelease_TP_2019_25_02_2020.pdf|title=Sahitya Akademi Newsletter|website=www.sahitya-akademi.gov.in|access-date=2020-02-24|archive-date=}}</ref> |- | 2020 || ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ || ਰਾਵੀ ਵਿਰਸਾ || ਰਾਵੀ ਵਿਰਸਾ || ਹਿੰਦੀ || ਨਾਵਲ || [[ਅਸਗ਼ਰ ਵਜਾਹਤ]] || <ref name=":4">{{Cite web|url=http://sahitya-akademi.gov.in/pdf/TP-2020-EWeb.pdf|title=Sahitya Akademi Prize for Translation 2020|website=www.sahitya-akademi.gov.in|access-date=2021-09-18|archive-date=}}</ref> |- | 2021 || ਭਜਨਬੀਰ ਸਿੰਘ || ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਕਹਾਣੀਆਂ || ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਕਹਾਨੀਆਂ || ਹਿੰਦੀ || ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ || [[ਉਦੈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼]] || <ref name=":5">{{Cite web|url=https://sahitya-akademi.gov.in/pdf/Pressrelease_TP-2021.pdf|title=Sahitya Akademi Prize for Translation 2021|website=www.sahitya-akademi.gov.in|access-date=2022-07-05|archive-date=}}</ref> |- | 2022 || ਭੁਪਿੰਦਰ ਕੌਰ 'ਪ੍ਰੀਤ' || ਨਗਾਰੇ ਵਾਂਗ ਵੱਜਦੇ ਸ਼ਬਦ || ਨਗਾੜੇ ਕੀ ਤਰਹ ਬਜਤੇ ਸ਼ਬਦ || ਹਿੰਦੀ || ਕਵਿਤਾ || ਨਿਰਮਲਾ ਪੁਤੁਲ || <ref name=":6A">{{Cite web|url=https://sahitya-akademi.gov.in/pdf/Pressrelease_TP-2022.pdf|title=Sahitya Akademi Translation Prize 2022|website=www.sahitya-akademi.gov.in|access-date=2023-07-03|archive-date=}}</ref> |- | 2023 || ਜਗਦੀਸ਼ ਰਾਏ ਕੁਲਰੀਆਂ || ਗੁਲਾਰਾ ਬੇਗ਼ਮ || ਗੁਲਾਰਾ ਬੇਗ਼ਮ || ਹਿੰਦੀ || ਨਾਵਲ || ਸ਼ਰਦ ਪਗਾਰੇ || <ref>{{cite web |title=SAHITYA AKADEMI PRIZE FOR TRANSLATION 2023 |url=https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2013527 |website=www.pib.gov.in |access-date=12 July 2024}}</ref> |- | 2024 || ਚੰਦਨ ਨੇਗੀ || ''ਤੇਰੇ ਲਈ'' || ''ਤੁਮਹਾਰੇ ਲਿਏ'' || ਹਿੰਦੀ || ਨਾਵਲ || ਹਿਮਾਂਸ਼ੂ ਜੋਸ਼ੀ || <ref>{{cite web |title=SAHITYA AKADEMI PRIZE FOR TRANSLATION 2024 |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2113771 |website=pib.gov.in |access-date=26 October 2025}}</ref> |} == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://sahitya-akademi.gov.in/awards/anuvad_samman_suchi.jsp#PUNJABI ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਅਕਾਦਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨਾਮ] {{Sahitya Akademi Translation Prize}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨਾਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] o38r73b76j90amnb7k2xsyrwwjq0rh8 845407 845404 2026-09-01T10:45:12Z Kuldeepburjbhalaike 18176 /* ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ */ 845407 wikitext text/x-wiki {{Sahitya Akademi Awards}} '''ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨਾਮ''' ਹਰ ਸਾਲ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ 1989 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 24 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਨੁਵਾਦ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="sahitya-akademi.gov.in">{{Cite web |title=..:: Sahitya Akademi Prize for Translation ::.. |url=http://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/sahitya_akademi_prize.jsp |access-date=2021-08-01 |website=sahitya-akademi.gov.in}}</ref> == ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ == [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਈ [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨਾਮ|ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨਾਮ]] ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਇਨਾਮ ਵਿੱਚ, 2019 ਤੱਕ, {{Indian Rupee}} 50,000 ਦੀ ਰਾਸ਼ੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref name="sahitya-akademi.gov.in">{{Cite web |title=..:: Sahitya Akademi Prize for Translation ::.. |url=http://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/sahitya_akademi_prize.jsp |access-date=2021-08-01 |website=sahitya-akademi.gov.in}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/sahitya_akademi_prize.jsp "..:: Sahitya Akademi Prize for Translation ::."] ''sahitya-akademi.gov.in''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 August</span> 2021</span>.</cite></ref> {| class="wikitable sortable" ! ਸਾਲ ! ਅਨੁਵਾਦਕ ! ਅਨੁਵਾਦ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ! ਮੂਲ ਸਿਰਲੇਖ ! ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾ ! ਵਿਧਾ ! ਮੂਲ ਲੇਖਕ ! class=unsortable|ਹਵਾਲੇ |- | 1989 || [[ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ]] || ਤੁਲਸੀ ਰਾਮਾਇਣ || [[ਰਾਮਚਰਿਤਮਾਨਸ]] || ਅਵਧੀ || ਮਹਾਕਾਵਿ || [[ਤੁਲਸੀਦਾਸ]] || |- | 1990 || ਅਮਰ ਭਾਰਤੀ || ਇੱਕੀ ਕਹਾਣੀਆਂ || ਸੰਗ੍ਰਹਿ || ਬੰਗਾਲੀ || ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ || [[ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ]] || |- | 1991 || ਗੋਵਿੰਦ ਨਾਥ ਰਾਜਗੁਰੂ || ''ਨਾਟਯ ਸ਼ਾਸਤਰ'' || [[ਨਾਟਯ ਸ਼ਾਸਤਰ]] || ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ || ਗ੍ਰੰਥ || [[ਭਰਤ ਮੁਨੀ]] || |- | 1992 || ਨਵ ਰਤਨ ਕਪੂਰ || ਰਸ ਸਿਧਾਂਤ || ਰਸ ਸਿਧਾਂਤ || ਹਿੰਦੀ || ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ || ਨਗੇਂਦਰ || |- | 1993 || ਨਵ ਰਤਨ ਕਪੂਰ || ''ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ'' || ''ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ: ਏ ਬਾਇਓਗ੍ਰਾਫੀ'' || ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ || ਜੀਵਨੀ || [[ਸਰਵਪੱਲੀ ਗੋਪਾਲ|ਐੱਸ ਗੋਪਾਲ]] || |- | 1994 || ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ || ਹੱਡੀਆਂ ਤੇ ਫੁੱਲ || ਕਹਾਣੀ ਸੰਚਯਨ || ਉਰਦੂ || ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ || [[ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ]] || |- | 1995 || ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਕੌਰ ਜੱਗੀ || ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ: ਕਲਮ ਦਾ ਸਿਪਾਹੀ || ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ: ਕਲਮ ਕਾ ਸਿਪਾਹੀ || ਹਿੰਦੀ || ਜੀਵਨੀ || [[ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰਾਏ]] || |- | 1996 || ਸੁਰਜੀਤ ਸਰਨਾ || ਮੁਕਤੀਬੋਧ || ਮੁਕਤੀਬੋਧ || ਹਿੰਦੀ || ਨਾਵਲ || [[ਜੈਨੇਂਦਰ ਕੁਮਾਰ]] || |- | 1997 || ਕਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ || ਭਲਕ ਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ || ਸੰਗ੍ਰਹਿ || ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ || ਵਿਗਿਆਨ ਗਲਪ || ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੇਖਕ || |- | 1998 || ਲਵਲੀਨ ਜੌਲੀ || ਦੁਰਗ ਦਾ ਪਤਨ || [[ਦੁਰਗਾਸਤਮਨਾ]] || ਕੰਨੜ || ਨਾਵਲ || [[ਟੀ. ਆਰ. ਸੁੱਬਾ ਰਾਓ]] || |- | 1999 || ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਬੱਦਨ || ਰਣਭੂਮੀ || ਰਣਾਂਗਣ || ਮਰਾਠੀ || ਨਾਵਲ || [[ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਬੇਡੇਕਰ]] || |- | 2000 || ਦਵਿੰਦਰ || ਪੱਤਝੜ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ || ਪੱਤਝੜ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ || ਉਰਦੂ || ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ || [[ਕੁਰਰਤੁਲਐਨ ਹੈਦਰ]] || |- | 2001 || ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ || ਅਗਰਕਰ ਲੇਖ ਸੰਗ੍ਰਹਿ || ਅਗਰਕਰ ਲੇਖ ਸੰਗ੍ਰਹਿ || ਮਰਾਠੀ || ਵਾਰਤਕ || [[ਗੋਪਾਲ ਗਣੇਸ਼ ਅਗਰਕਰ]] || |- | 2002 || [[ਗੁਲਵੰਤ ਫ਼ਾਰਗ]]|| ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ || [[ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ]] || ਹਿੰਦੀ || ਨਾਵਲ || [[ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਕਰ]] || |- | 2003 || ਇਕਬਾਲ ਦੀਪ || ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਤਿਰ || ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਤਿਰ || ਉਰਦੂ || ਨਾਵਲ || ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਤਿਰ || |- | 2004 || [[ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ|ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ]]|| ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ, ਉੱਤਰ-ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ || ਸਾਖਤਿਯਤ, ਪਸ-ਸਾਖਤਿਯਤ ਔਰ ਮਸ਼ਰਿਕੀ ਸ਼ੇਅਰੀਅਤ ਅਤੇ ਪੂਰਵੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ || ਉਰਦੂ || ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਨਾ || [[ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਨਾਰੰਗ]] || |- | 2005 || ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ || ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ || ਏ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਦ ਸਿੱਖਸ (ਜਿਲਦ I ਅਤੇ II) || ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ || ਇਤਿਹਾਸ || [[ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ]] || |- | 2006 || [[ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਸੇਲ]]|| ਗੁਰ-ਸ਼ਬਦ ਵਿਸਮਾਦ-ਬੋਧ || ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਟੈਨ ਮਾਸਟਰਜ਼ || ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ || ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਵਾਰਤਕ || ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ || |- | 2007 || ਦਲਬੀਰ ਸਿੰਘ || ਦਾਮੂ ਅਛੂਤ ਤੇ ਉਸਦੀ ਔਲਾਦ ਦਾ ਜੀਵਨਨਾਮਾ || ਆਮਚਾ ਬਾਪ ਆਨ ਆਮਹੀ || ਮਰਾਠੀ || ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਮੂਲਕ ਯਾਦਾਂ || [[ਨਰੇਂਦਰ ਜਾਧਵ]] || |- | 2008 || [[ਵਿਨੀਤਾ|ਵਨੀਤਾ]]|| ਪੀਲੇ ਪੱਤੇ ਦਾ ਸੁਪਨਾ || ਸੰਗ੍ਰਹਿ || ਮਲਿਆਲਮ || ਕਵਿਤਾ || [[ਕੇ. ਸਚਿਦਾਨੰਦਨ]] || |- | 2009 || [[ਸ਼ਾਹ ਚਮਨ ਗੁਲਾਟੀ|ਸ਼ਾਹ ਚਮਨ]]|| ਕਰਬਲਾ || ਕਰਬਲਾ || ਹਿੰਦੀ || ਨਾਵਲ || [[ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ]] || |- | 2010 || [[ਪ੍ਰੇਮ ਗੋਰਖੀ]]|| ਕਿੱਸਾ ਗ਼ੁਲਾਮ || ਕਿੱਸਾ ਗ਼ੁਲਾਮ || ਹਿੰਦੀ || ਨਾਵਲ || [[ਰਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਸ਼ਾਹ]] || |- | 2011 || [[ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਫ਼ਰੈਂਕ]] || ਭਾਰਤ ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ || [[ਉਮਰਾਓ ਜਾਨ ਅਦਾ]] || ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ || ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ || ਸੰਪਾਦਕ: ਈ.ਵੀ. ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ || <ref name=":0">{{Cite web |title=The Tribune, Chandigarh, India - Punjab |url=https://www.tribuneindia.com/2012/20120216/punjab.htm#13 |access-date=14 April 2022 |website=www.tribuneindia.com}}</ref> |- | 2012 || [[ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ]]|| ਰੰਗਮੰਚ ਦਾ ਕੋਹਿਨੂਰ: ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਕਪੂਰ || ਥੀਏਟਰ ਕੇ ਸਿਰਤਾਜ- ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ || ਹਿੰਦੀ || ਜੀਵਨੀ || ਯੋਗ ਰਾਜ || |- | 2013 || [[ਬਲਬੀਰ ਮਾਧੋਪੁਰੀ]] || ਰਾਜਕਮਲ ਚੌਧਰੀ ਦੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ || ਰਾਜਕਮਲ ਚੌਧਰੀ ਕੀ ਚੁਨਿੰਦਾ ਕਹਾਨੀਆਂ || ਹਿੰਦੀ || ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ || [[ਰਾਜਕਮਲ ਚੌਧਰੀ]] || <ref name=":6">{{cite web|url=http://sahitya-akademi.gov.in/e-newsletter/July-August_2014_NewsLetter.pdf|title=Sahitya Akademi Translation Prize 2013- News Letter|date= 22 August 2014|publisher=Sahitya-akademi.gov.in|access-date=2022-08-16|archive-date=}}</ref> |- | 2014 || [[ਤਰਸੇਮ (ਕਵੀ)|ਤਰਸੇਮ]]|| ਮਨ ਦਾ ਮਨੁੱਖ || ਮੋਨੇਰ ਮਾਨੁਸ਼ || ਬੰਗਾਲੀ || ਨਾਵਲ || [[ਸੁਨੀਲ ਗੰਗੋਪਾਧਿਆਏ]] || <ref name=":7">{{cite web|url=http://sahitya-akademi.gov.in/e-newsletter/sep-dec_2015_NewsLetter.pdf|title=Sahitya Akademi Translation Prize 2014- News Letter|date= 4 September 2015|publisher=Sahitya-akademi.gov.in|access-date=2022-08-16|archive-date=}}</ref> |- | 2015 || [[ਬਲਬੀਰ ਪਰਵਾਨਾ]]|| ਮਨੋਜ ਦਾਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ || ਮਨੋਜ ਦਾਸੰਕਾ ਗਲਪ || ਉੜੀਆ || ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ || [[ਮਨੋਜ ਦਾਸ]] || <ref name=":8">{{cite web|url=http://sahitya-akademi.gov.in/pdf/Press_Release_(English)_SATA_2015.pdf|title=Sahitya Akademi Translation Prize 2015|date= 15 February 2016|publisher=Sahitya-akademi.gov.in|access-date=2022-08-16|archive-date=}}</ref><ref>{{cite news |title=Sahitya Akademi announces winners of translation prize |url=https://www.indiatoday.in/pti-feed/story/sahitya-akademi-announces-winners-of-translation-prize-556372-2016-02-15 |accessdate=3 October 2019 |agency=India Today}}</ref><ref>{{cite news |title=Imphal hosts Sahitya Akademi Translation Award |url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/imphal-hosts-sahitya-akademi-translation-award/ |accessdate=3 October 2019 |newspaper=Indian Express}}</ref><ref>{{cite news |title=Sahitya Akademi announces winners of translation prize |url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/sahitya-akademi-announces-winners-of-translation-prize-116021501187_1.html |accessdate=3 July 2019 |agency=business-standard}}</ref> |- | 2016 || [[ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ]]|| ਔਰਤ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ || ਇਸਤਰੀ ਮੇਰੇ ਭੀਤਰ || ਹਿੰਦੀ || ਕਵਿਤਾ || [[ਪਵਨ ਕਰਨ]] || <ref name=":9">{{cite web|url=http://sahitya-akademi.gov.in/pdf/Press_Release_(English)_SATA_2016.pdf|title=Sahitya Akademi Translation Prize 2016|date= 20 April 2017|publisher=Sahitya-akademi.gov.in|access-date=2022-08-16|archive-date=}}</ref> |- | 2017 || ਜਿੰਦਰ || ਰਾਮਦਰਸ਼ ਮਿਸ਼ਰ ਦੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ || ਰਾਮਦਰਸ਼ ਮਿਸ਼ਰ : ਸੰਕਲਿਤ ਕਹਾਨੀਆਂ || ਹਿੰਦੀ || ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ || [[ਰਾਮਦਰਸ਼ ਮਿਸ਼ਰ]] || <ref name=":10">{{cite web|url=http://sahitya-akademi.gov.in/pdf/Press_Release_(English)_SATA_2017.pdf|title=Sahitya Akademi Translation Prize 2017|date= 21 December 2017|publisher=Sahitya-akademi.gov.in|access-date=2022-08-16|archive-date=}}</ref> |- | 2018 || [[ਕੇ. ਐਲ. ਗਰਗ|ਕੇ. ਐੱਲ. ਗਰਗ]]|| ਗੋਪਾਲ ਪ੍ਰਸਾਦ ਵਿਆਸ ਦਾ ਚੋਣਵਾਂ ਹਾਸ ਵਿਅੰਗ || ਗੋਪਾਲ ਪ੍ਰਸਾਦ ਵਿਆਸ ਕੀ ਚੋਣਵੀਆਂ ਹਾਸਯ ਵਿਅੰਗ || ਹਿੰਦੀ || ਵਿਅੰਗ || [[ਗੋਪਾਲ ਪ੍ਰਸਾਦ ਵਿਆਸ]] || <ref name=":11">{{cite web|url=http://sahitya-akademi.gov.in/awards/anuvad_samman_suchi.jsp |title=AKADEMI TRANSLATION PRIZES (1989-2018) |website=Sahitya Akademi |accessdate=20 November 2019|archive-date=}}</ref> |- | 2019 || [[ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼]] || ਦੇਸ਼ ਵੰਡ ਦੇ ਲਹੂ ਦੇ ਰੰਗ || ਦੇਸ਼ ਵੰਡ ਦੇ ਲਹੂ ਦੇ ਰੰਗ || ਉਰਦੂ || ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ || [[ਸਆਦਤ ਹਸਨ ਮੰਟੋ]] || <ref name=":3">{{Cite web|url=http://indiaculture.nic.in/sites/default/files/press_release/Pressrelease_TP_2019_25_02_2020.pdf|title=Sahitya Akademi Newsletter|website=www.sahitya-akademi.gov.in|access-date=2020-02-24|archive-date=}}</ref> |- | 2020 || [[ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ]]|| ਰਾਵੀ ਵਿਰਸਾ || ਰਾਵੀ ਵਿਰਸਾ || ਹਿੰਦੀ || ਨਾਵਲ || [[ਅਸਗ਼ਰ ਵਜਾਹਤ]] || <ref name=":4">{{Cite web|url=http://sahitya-akademi.gov.in/pdf/TP-2020-EWeb.pdf|title=Sahitya Akademi Prize for Translation 2020|website=www.sahitya-akademi.gov.in|access-date=2021-09-18|archive-date=}}</ref> |- | 2021 || ਭਜਨਬੀਰ ਸਿੰਘ || ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਕਹਾਣੀਆਂ || ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਕਹਾਨੀਆਂ || ਹਿੰਦੀ || ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ || [[ਉਦੈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼]] || <ref name=":5">{{Cite web|url=https://sahitya-akademi.gov.in/pdf/Pressrelease_TP-2021.pdf|title=Sahitya Akademi Prize for Translation 2021|website=www.sahitya-akademi.gov.in|access-date=2022-07-05|archive-date=}}</ref> |- | 2022 || [[ਭੁਪਿੰਦਰ ਕੌਰ ਪ੍ਰੀਤ|ਭੁਪਿੰਦਰ ਕੌਰ 'ਪ੍ਰੀਤ']]|| ਨਗਾਰੇ ਵਾਂਗ ਵੱਜਦੇ ਸ਼ਬਦ || ਨਗਾੜੇ ਕੀ ਤਰਹ ਬਜਤੇ ਸ਼ਬਦ || ਹਿੰਦੀ || ਕਵਿਤਾ || ਨਿਰਮਲਾ ਪੁਤੁਲ || <ref name=":6A">{{Cite web|url=https://sahitya-akademi.gov.in/pdf/Pressrelease_TP-2022.pdf|title=Sahitya Akademi Translation Prize 2022|website=www.sahitya-akademi.gov.in|access-date=2023-07-03|archive-date=}}</ref> |- | 2023 || [[ਜਗਦੀਸ਼ ਰਾਏ ਕੁਲਰੀਆਂ]]|| ਗੁਲਾਰਾ ਬੇਗ਼ਮ || ਗੁਲਾਰਾ ਬੇਗ਼ਮ || ਹਿੰਦੀ || ਨਾਵਲ || ਸ਼ਰਦ ਪਗਾਰੇ || <ref>{{cite web |title=SAHITYA AKADEMI PRIZE FOR TRANSLATION 2023 |url=https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2013527 |website=www.pib.gov.in |access-date=12 July 2024}}</ref> |- | 2024 || [[ਚੰਦਨ ਨੇਗੀ]]|| ''ਤੇਰੇ ਲਈ'' || ''ਤੁਮਹਾਰੇ ਲਿਏ'' || ਹਿੰਦੀ || ਨਾਵਲ || ਹਿਮਾਂਸ਼ੂ ਜੋਸ਼ੀ || <ref>{{cite web |title=SAHITYA AKADEMI PRIZE FOR TRANSLATION 2024 |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2113771 |website=pib.gov.in |access-date=26 October 2025}}</ref> |} == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://sahitya-akademi.gov.in/awards/anuvad_samman_suchi.jsp#PUNJABI ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਅਕਾਦਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨਾਮ] {{Sahitya Akademi Translation Prize}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨਾਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] gxdixxcla9ebezeunqy29mjdv6zixsr 845408 845407 2026-09-01T10:46:12Z Kuldeepburjbhalaike 18176 /* ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ */ 845408 wikitext text/x-wiki {{Sahitya Akademi Awards}} '''ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨਾਮ''' ਹਰ ਸਾਲ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ 1989 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 24 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਨੁਵਾਦ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="sahitya-akademi.gov.in">{{Cite web |title=..:: Sahitya Akademi Prize for Translation ::.. |url=http://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/sahitya_akademi_prize.jsp |access-date=2021-08-01 |website=sahitya-akademi.gov.in}}</ref> == ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ == [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਈ [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨਾਮ|ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨਾਮ]] ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਇਨਾਮ ਵਿੱਚ, 2019 ਤੱਕ, {{Indian Rupee}} 50,000 ਦੀ ਰਾਸ਼ੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref name="sahitya-akademi.gov.in">{{Cite web |title=..:: Sahitya Akademi Prize for Translation ::.. |url=http://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/sahitya_akademi_prize.jsp |access-date=2021-08-01 |website=sahitya-akademi.gov.in}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/sahitya_akademi_prize.jsp "..:: Sahitya Akademi Prize for Translation ::."] ''sahitya-akademi.gov.in''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 August</span> 2021</span>.</cite></ref> {| class="wikitable sortable" ! ਸਾਲ ! ਅਨੁਵਾਦਕ ! ਅਨੁਵਾਦ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ! ਮੂਲ ਸਿਰਲੇਖ ! ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾ ! ਵਿਧਾ ! ਮੂਲ ਲੇਖਕ ! class=unsortable|ਹਵਾਲੇ |- | 1989 || [[ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ]] || ਤੁਲਸੀ ਰਾਮਾਇਣ || [[ਰਾਮਚਰਿਤਮਾਨਸ]] || ਅਵਧੀ || ਮਹਾਕਾਵਿ || [[ਤੁਲਸੀਦਾਸ]] || |- | 1990 || ਅਮਰ ਭਾਰਤੀ || ਇੱਕੀ ਕਹਾਣੀਆਂ || ਸੰਗ੍ਰਹਿ || ਬੰਗਾਲੀ || ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ || [[ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ]] || |- | 1991 || ਗੋਵਿੰਦ ਨਾਥ ਰਾਜਗੁਰੂ || ''ਨਾਟਯ ਸ਼ਾਸਤਰ'' || [[ਨਾਟਯ ਸ਼ਾਸਤਰ]] || ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ || ਗ੍ਰੰਥ || [[ਭਰਤ ਮੁਨੀ]] || |- | 1992 || ਨਵ ਰਤਨ ਕਪੂਰ || ਰਸ ਸਿਧਾਂਤ || ਰਸ ਸਿਧਾਂਤ || ਹਿੰਦੀ || ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ || ਨਗੇਂਦਰ || |- | 1993 || ਨਵ ਰਤਨ ਕਪੂਰ || ''ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ'' || ''ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ: ਏ ਬਾਇਓਗ੍ਰਾਫੀ'' || ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ || ਜੀਵਨੀ || [[ਸਰਵਪੱਲੀ ਗੋਪਾਲ|ਐੱਸ ਗੋਪਾਲ]] || |- | 1994 || ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ || ਹੱਡੀਆਂ ਤੇ ਫੁੱਲ || ਕਹਾਣੀ ਸੰਚਯਨ || ਉਰਦੂ || ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ || [[ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ]] || |- | 1995 || ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਕੌਰ ਜੱਗੀ || ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ: ਕਲਮ ਦਾ ਸਿਪਾਹੀ || ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ: ਕਲਮ ਕਾ ਸਿਪਾਹੀ || ਹਿੰਦੀ || ਜੀਵਨੀ || [[ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰਾਏ]] || |- | 1996 || ਸੁਰਜੀਤ ਸਰਨਾ || ਮੁਕਤੀਬੋਧ || ਮੁਕਤੀਬੋਧ || ਹਿੰਦੀ || ਨਾਵਲ || [[ਜੈਨੇਂਦਰ ਕੁਮਾਰ]] || |- | 1997 || ਕਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ || ਭਲਕ ਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ || ਸੰਗ੍ਰਹਿ || ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ || ਵਿਗਿਆਨ ਗਲਪ || ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੇਖਕ || |- | 1998 || ਲਵਲੀਨ ਜੌਲੀ || ਦੁਰਗ ਦਾ ਪਤਨ || [[ਦੁਰਗਾਸਤਮਨਾ]] || ਕੰਨੜ || ਨਾਵਲ || [[ਟੀ. ਆਰ. ਸੁੱਬਾ ਰਾਓ]] || |- | 1999 || ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਬੱਦਨ || ਰਣਭੂਮੀ || ਰਣਾਂਗਣ || ਮਰਾਠੀ || ਨਾਵਲ || [[ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਬੇਡੇਕਰ]] || |- | 2000 || ਦਵਿੰਦਰ || ਪੱਤਝੜ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ || ਪੱਤਝੜ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ || ਉਰਦੂ || ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ || [[ਕੁਰਰਤੁਲਐਨ ਹੈਦਰ]] || |- | 2001 || ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ || ਅਗਰਕਰ ਲੇਖ ਸੰਗ੍ਰਹਿ || ਅਗਰਕਰ ਲੇਖ ਸੰਗ੍ਰਹਿ || ਮਰਾਠੀ || ਵਾਰਤਕ || [[ਗੋਪਾਲ ਗਣੇਸ਼ ਅਗਰਕਰ]] || |- | 2002 || [[ਗੁਲਵੰਤ ਫ਼ਾਰਗ]]|| ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ || [[ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ]] || ਹਿੰਦੀ || ਨਾਵਲ || [[ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਕਰ]] || |- | 2003 || ਇਕਬਾਲ ਦੀਪ || ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਤਿਰ || ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਤਿਰ || ਉਰਦੂ || ਨਾਵਲ || ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਤਿਰ || |- | 2004 || [[ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ|ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ]]|| ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ, ਉੱਤਰ-ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ || ਸਾਖਤਿਯਤ, ਪਸ-ਸਾਖਤਿਯਤ ਔਰ ਮਸ਼ਰਿਕੀ ਸ਼ੇਅਰੀਅਤ ਅਤੇ ਪੂਰਵੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ || ਉਰਦੂ || ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਨਾ || [[ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਨਾਰੰਗ]] || |- | 2005 || ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ || ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ || ਏ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਦ ਸਿੱਖਸ (ਜਿਲਦ I ਅਤੇ II) || ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ || ਇਤਿਹਾਸ || [[ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ]] || |- | 2006 || [[ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਸੇਲ]]|| ਗੁਰ-ਸ਼ਬਦ ਵਿਸਮਾਦ-ਬੋਧ || ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਟੈਨ ਮਾਸਟਰਜ਼ || ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ || ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਵਾਰਤਕ || ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ || |- | 2007 || ਦਲਬੀਰ ਸਿੰਘ || ਦਾਮੂ ਅਛੂਤ ਤੇ ਉਸਦੀ ਔਲਾਦ ਦਾ ਜੀਵਨਨਾਮਾ || ਆਮਚਾ ਬਾਪ ਆਨ ਆਮਹੀ || ਮਰਾਠੀ || ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਮੂਲਕ ਯਾਦਾਂ || [[ਨਰੇਂਦਰ ਜਾਧਵ]] || |- | 2008 || [[ਡਾ. ਵਨੀਤਾ|ਵਨੀਤਾ]]|| ਪੀਲੇ ਪੱਤੇ ਦਾ ਸੁਪਨਾ || ਸੰਗ੍ਰਹਿ || ਮਲਿਆਲਮ || ਕਵਿਤਾ || [[ਕੇ. ਸਚਿਦਾਨੰਦਨ]] || |- | 2009 || [[ਸ਼ਾਹ ਚਮਨ ਗੁਲਾਟੀ|ਸ਼ਾਹ ਚਮਨ]]|| ਕਰਬਲਾ || ਕਰਬਲਾ || ਹਿੰਦੀ || ਨਾਵਲ || [[ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ]] || |- | 2010 || [[ਪ੍ਰੇਮ ਗੋਰਖੀ]]|| ਕਿੱਸਾ ਗ਼ੁਲਾਮ || ਕਿੱਸਾ ਗ਼ੁਲਾਮ || ਹਿੰਦੀ || ਨਾਵਲ || [[ਰਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਸ਼ਾਹ]] || |- | 2011 || [[ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਫ਼ਰੈਂਕ]] || ਭਾਰਤ ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ || [[ਉਮਰਾਓ ਜਾਨ ਅਦਾ]] || ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ || ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ || ਸੰਪਾਦਕ: ਈ.ਵੀ. ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ || <ref name=":0">{{Cite web |title=The Tribune, Chandigarh, India - Punjab |url=https://www.tribuneindia.com/2012/20120216/punjab.htm#13 |access-date=14 April 2022 |website=www.tribuneindia.com}}</ref> |- | 2012 || [[ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ]]|| ਰੰਗਮੰਚ ਦਾ ਕੋਹਿਨੂਰ: ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਕਪੂਰ || ਥੀਏਟਰ ਕੇ ਸਿਰਤਾਜ- ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ || ਹਿੰਦੀ || ਜੀਵਨੀ || ਯੋਗ ਰਾਜ || |- | 2013 || [[ਬਲਬੀਰ ਮਾਧੋਪੁਰੀ]] || ਰਾਜਕਮਲ ਚੌਧਰੀ ਦੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ || ਰਾਜਕਮਲ ਚੌਧਰੀ ਕੀ ਚੁਨਿੰਦਾ ਕਹਾਨੀਆਂ || ਹਿੰਦੀ || ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ || [[ਰਾਜਕਮਲ ਚੌਧਰੀ]] || <ref name=":6">{{cite web|url=http://sahitya-akademi.gov.in/e-newsletter/July-August_2014_NewsLetter.pdf|title=Sahitya Akademi Translation Prize 2013- News Letter|date= 22 August 2014|publisher=Sahitya-akademi.gov.in|access-date=2022-08-16|archive-date=}}</ref> |- | 2014 || [[ਤਰਸੇਮ (ਕਵੀ)|ਤਰਸੇਮ]]|| ਮਨ ਦਾ ਮਨੁੱਖ || ਮੋਨੇਰ ਮਾਨੁਸ਼ || ਬੰਗਾਲੀ || ਨਾਵਲ || [[ਸੁਨੀਲ ਗੰਗੋਪਾਧਿਆਏ]] || <ref name=":7">{{cite web|url=http://sahitya-akademi.gov.in/e-newsletter/sep-dec_2015_NewsLetter.pdf|title=Sahitya Akademi Translation Prize 2014- News Letter|date= 4 September 2015|publisher=Sahitya-akademi.gov.in|access-date=2022-08-16|archive-date=}}</ref> |- | 2015 || [[ਬਲਬੀਰ ਪਰਵਾਨਾ]]|| ਮਨੋਜ ਦਾਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ || ਮਨੋਜ ਦਾਸੰਕਾ ਗਲਪ || ਉੜੀਆ || ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ || [[ਮਨੋਜ ਦਾਸ]] || <ref name=":8">{{cite web|url=http://sahitya-akademi.gov.in/pdf/Press_Release_(English)_SATA_2015.pdf|title=Sahitya Akademi Translation Prize 2015|date= 15 February 2016|publisher=Sahitya-akademi.gov.in|access-date=2022-08-16|archive-date=}}</ref><ref>{{cite news |title=Sahitya Akademi announces winners of translation prize |url=https://www.indiatoday.in/pti-feed/story/sahitya-akademi-announces-winners-of-translation-prize-556372-2016-02-15 |accessdate=3 October 2019 |agency=India Today}}</ref><ref>{{cite news |title=Imphal hosts Sahitya Akademi Translation Award |url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/imphal-hosts-sahitya-akademi-translation-award/ |accessdate=3 October 2019 |newspaper=Indian Express}}</ref><ref>{{cite news |title=Sahitya Akademi announces winners of translation prize |url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/sahitya-akademi-announces-winners-of-translation-prize-116021501187_1.html |accessdate=3 July 2019 |agency=business-standard}}</ref> |- | 2016 || [[ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ]]|| ਔਰਤ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ || ਇਸਤਰੀ ਮੇਰੇ ਭੀਤਰ || ਹਿੰਦੀ || ਕਵਿਤਾ || [[ਪਵਨ ਕਰਨ]] || <ref name=":9">{{cite web|url=http://sahitya-akademi.gov.in/pdf/Press_Release_(English)_SATA_2016.pdf|title=Sahitya Akademi Translation Prize 2016|date= 20 April 2017|publisher=Sahitya-akademi.gov.in|access-date=2022-08-16|archive-date=}}</ref> |- | 2017 || ਜਿੰਦਰ || ਰਾਮਦਰਸ਼ ਮਿਸ਼ਰ ਦੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ || ਰਾਮਦਰਸ਼ ਮਿਸ਼ਰ : ਸੰਕਲਿਤ ਕਹਾਨੀਆਂ || ਹਿੰਦੀ || ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ || [[ਰਾਮਦਰਸ਼ ਮਿਸ਼ਰ]] || <ref name=":10">{{cite web|url=http://sahitya-akademi.gov.in/pdf/Press_Release_(English)_SATA_2017.pdf|title=Sahitya Akademi Translation Prize 2017|date= 21 December 2017|publisher=Sahitya-akademi.gov.in|access-date=2022-08-16|archive-date=}}</ref> |- | 2018 || [[ਕੇ. ਐਲ. ਗਰਗ|ਕੇ. ਐੱਲ. ਗਰਗ]]|| ਗੋਪਾਲ ਪ੍ਰਸਾਦ ਵਿਆਸ ਦਾ ਚੋਣਵਾਂ ਹਾਸ ਵਿਅੰਗ || ਗੋਪਾਲ ਪ੍ਰਸਾਦ ਵਿਆਸ ਕੀ ਚੋਣਵੀਆਂ ਹਾਸਯ ਵਿਅੰਗ || ਹਿੰਦੀ || ਵਿਅੰਗ || [[ਗੋਪਾਲ ਪ੍ਰਸਾਦ ਵਿਆਸ]] || <ref name=":11">{{cite web|url=http://sahitya-akademi.gov.in/awards/anuvad_samman_suchi.jsp |title=AKADEMI TRANSLATION PRIZES (1989-2018) |website=Sahitya Akademi |accessdate=20 November 2019|archive-date=}}</ref> |- | 2019 || [[ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼]] || ਦੇਸ਼ ਵੰਡ ਦੇ ਲਹੂ ਦੇ ਰੰਗ || ਦੇਸ਼ ਵੰਡ ਦੇ ਲਹੂ ਦੇ ਰੰਗ || ਉਰਦੂ || ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ || [[ਸਆਦਤ ਹਸਨ ਮੰਟੋ]] || <ref name=":3">{{Cite web|url=http://indiaculture.nic.in/sites/default/files/press_release/Pressrelease_TP_2019_25_02_2020.pdf|title=Sahitya Akademi Newsletter|website=www.sahitya-akademi.gov.in|access-date=2020-02-24|archive-date=}}</ref> |- | 2020 || [[ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ]]|| ਰਾਵੀ ਵਿਰਸਾ || ਰਾਵੀ ਵਿਰਸਾ || ਹਿੰਦੀ || ਨਾਵਲ || [[ਅਸਗ਼ਰ ਵਜਾਹਤ]] || <ref name=":4">{{Cite web|url=http://sahitya-akademi.gov.in/pdf/TP-2020-EWeb.pdf|title=Sahitya Akademi Prize for Translation 2020|website=www.sahitya-akademi.gov.in|access-date=2021-09-18|archive-date=}}</ref> |- | 2021 || ਭਜਨਬੀਰ ਸਿੰਘ || ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਕਹਾਣੀਆਂ || ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਕਹਾਨੀਆਂ || ਹਿੰਦੀ || ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ || [[ਉਦੈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼]] || <ref name=":5">{{Cite web|url=https://sahitya-akademi.gov.in/pdf/Pressrelease_TP-2021.pdf|title=Sahitya Akademi Prize for Translation 2021|website=www.sahitya-akademi.gov.in|access-date=2022-07-05|archive-date=}}</ref> |- | 2022 || [[ਭੁਪਿੰਦਰ ਕੌਰ ਪ੍ਰੀਤ|ਭੁਪਿੰਦਰ ਕੌਰ 'ਪ੍ਰੀਤ']]|| ਨਗਾਰੇ ਵਾਂਗ ਵੱਜਦੇ ਸ਼ਬਦ || ਨਗਾੜੇ ਕੀ ਤਰਹ ਬਜਤੇ ਸ਼ਬਦ || ਹਿੰਦੀ || ਕਵਿਤਾ || ਨਿਰਮਲਾ ਪੁਤੁਲ || <ref name=":6A">{{Cite web|url=https://sahitya-akademi.gov.in/pdf/Pressrelease_TP-2022.pdf|title=Sahitya Akademi Translation Prize 2022|website=www.sahitya-akademi.gov.in|access-date=2023-07-03|archive-date=}}</ref> |- | 2023 || [[ਜਗਦੀਸ਼ ਰਾਏ ਕੁਲਰੀਆਂ]]|| ਗੁਲਾਰਾ ਬੇਗ਼ਮ || ਗੁਲਾਰਾ ਬੇਗ਼ਮ || ਹਿੰਦੀ || ਨਾਵਲ || ਸ਼ਰਦ ਪਗਾਰੇ || <ref>{{cite web |title=SAHITYA AKADEMI PRIZE FOR TRANSLATION 2023 |url=https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2013527 |website=www.pib.gov.in |access-date=12 July 2024}}</ref> |- | 2024 || [[ਚੰਦਨ ਨੇਗੀ]]|| ''ਤੇਰੇ ਲਈ'' || ''ਤੁਮਹਾਰੇ ਲਿਏ'' || ਹਿੰਦੀ || ਨਾਵਲ || ਹਿਮਾਂਸ਼ੂ ਜੋਸ਼ੀ || <ref>{{cite web |title=SAHITYA AKADEMI PRIZE FOR TRANSLATION 2024 |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2113771 |website=pib.gov.in |access-date=26 October 2025}}</ref> |} == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://sahitya-akademi.gov.in/awards/anuvad_samman_suchi.jsp#PUNJABI ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਅਕਾਦਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨਾਮ] {{Sahitya Akademi Translation Prize}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨਾਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] r6dtgbev22ec267eqvtk3hm0bmtj8bz 0 203698 845356 833620 2026-08-31T14:52:31Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 845356 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = ਵਿਜੇ ਸਾਂਪਲਾ | image = The Minister of State for Social Justice & Empowerment, Shri Vijay Sampla addressing at the “International Conference on Bodhi Dharma and Zen Buddhism”, in New Delhi on November 20, 2015.jpg | caption = | birth_date = {{Birth date and age|1961|7|6|df=y}} | birth_place = [[Jalandhar district|ਸੋਫੀ]], [[East Punjab|ਪੰਜਾਬ]], [[ਭਾਰਤ]]<ref>{{cite news|title=Sampla has been a low-profile leader who started his political journey from being a sarpanch of his native village Sofi Pind near Jalandhar.|url=http://www.hindustantimes.com/punjab/jalandhar/rss-backing-proximity-to-rajnath-gets-sampla-berth/article1-1283694.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109081637/http://www.hindustantimes.com/punjab/jalandhar/rss-backing-proximity-to-rajnath-gets-sampla-berth/article1-1283694.aspx|url-status=dead|archive-date=9 January 2015}}</ref> | residence = 635A, ਦਿਲਬਾਗ ਨਗਰ ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ, [[ਜਲੰਧਰ]], [[ਪੰਜਾਬ]]<ref>{{Cite web|url=http://myneta.info/ls2014/candidate.php?candidate_id=101|title=Vijay Sampla(Bharatiya Janata Party(BJP)):Constituency- HOSHIARPUR(PUNJAB) - Affidavit Information of Candidate|website=myneta.info}}</ref> | death_date = | death_place = | office = [[ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਮਿਸ਼ਨ]] ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ | term_start = 18 ਫਰਵਰੀ 2021 | term_end = 18 ਜੁਲਾਈ 2023 | predecessor = [[ਰਾਮ ਸ਼ੰਕਰ ਕਥੇਰੀਆ]] | successor = [[ਕਿਸ਼ੋਰ ਮਕਵਾਨਾ]] | office2 = [[Ministry of Social Justice and Empowerment (India)|ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਰਾਜ ਮੰਤਰੀ]]<ref>{{Cite web|url=http://socialjustice.nic.in/ministerofstate.php|title=Shri Vijay Sampla -Minister of State for Social Justice and Empowerment}}</ref> | termstart2 = 9 ਨਵੰਬਰ 2014 | termend2 = 24 ਮਈ 2019 | predecessor2 = [[Balram Naik|ਪੋਰਿਕਾ ਨਾਇਕ ਬਲਰਾਮ]] | successor2 = | party = [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] | spouse = ਸੁਦੇਸ਼ ਸਾਂਪਲਾ<ref>{{Cite web|url=https://www.elections.in/political-leaders/shri-vijay-sampla.html|title=Shri Vijay Sampla Biography - About family, political life, awards won, history|website=www.elections.in}}</ref> | children = 2 | website = | footnotes = | date = ਮਈ | year = 2019 | source = }} '''ਵਿਜੇ ਸਾਂਪਲਾ''' (ਜਨਮ 6 ਜੁਲਾਈ 1961) ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਹੈ ਅਤੇ 2021 ਤੋਂ 2023 ਤੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=https://theprint.in/india/govt-clears-former-punjab-bjp-mp-vijay-samplas-name-as-scheduled-castes-panel-head/598742/|title=Govt clears former Punjab BJP MP Vijay Sampla's name as Scheduled Castes panel head|last=P|first=Neelam|date=4 February 2021|work=ThePrint|access-date=21 February 2021}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.ptcnews.tv/bjp-appoints-new-chairman-of-national-commission-for-scheduled-castes-en/|title=BJP appoints new chairman of National Commission for Scheduled Castes|last=Mangal|first=Gitanjali|date=5 February 2021|work=PTC NEWS|access-date=21 February 2021|archive-date=5 ਫ਼ਰਵਰੀ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210205115051/https://www.ptcnews.tv/bjp-appoints-new-chairman-of-national-commission-for-scheduled-castes-en/|url-status=dead}}</ref> ਉਹ 2014 ਤੋਂ 2019 ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਰਾਜ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ)]] ਤੋਂ [[ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ]] ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[2014 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|2014 ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਆਮ ਚੋਣਾਂ]] [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ|ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦੇ]] ਉਮੀਦਵਾਰ ਵਜੋਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਸਨ।<ref>{{Cite web |title=Constituencywise-All Candidates |url=http://eciresults.nic.in/ConstituencywiseS195.htm?ac=5 |access-date=17 May 2014 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/punjab/jalandhar/bjp-s-vijay-sampla-faces-opposition-from-his-own-partymen/article1-1197231.aspx?hts0021|title=BJP's Vijay Sampla faces opposition from his own partymen|archive-url=https://archive.today/20150112014142/http://www.hindustantimes.com/punjab/jalandhar/bjp-s-vijay-sampla-faces-opposition-from-his-own-partymen/article1-1197231.aspx?hts0021|archive-date=12 January 2015}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2019 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਨਹੀਂ ਲੜੀਆਂ। ਸਾਂਪਲਾ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਨੇਤਾ, ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ, ਇੱਕ ਮਜ਼ਦੂਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਲੰਬਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name="auto">{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/india-news/vijay-sampla-once-a-plumber-now-a-minister-in-the-modi-government-691118|title=Vijay Sampla, Once a Plumber, Now a Minister in the Modi Government|last=Ghosh|first=Deepika|date=10 November 2014|work=NDTV.com|access-date=21 January 2021}}</ref> ਸਾਂਪਲਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਸਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ, 1998 ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਉਹ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ [[ਹਰਸਿਮਰਤ ਕੌਰ ਬਾਦਲ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਕੈਬਨਿਟ ਮੰਤਰੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਫ਼ਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੋਫੀ ਪਿੰਡ ([[ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] ) ਦੇ ਸਰਪੰਚ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/punjab/jalandhar/rss-backing-proximity-to-rajnath-gets-sampla-berth/article1-1283694.aspx|title=In 1998, by being elected sarpanch of Sofi village, he became the first Dalit sarpanch of the BJP from Doaba.|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109081637/http://www.hindustantimes.com/punjab/jalandhar/rss-backing-proximity-to-rajnath-gets-sampla-berth/article1-1283694.aspx|archive-date=9 January 2015}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਇਕਾਈ ਵਿੱਚ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref name=>{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/india-news/vijay-sampla-once-a-plumber-now-a-minister-in-the-modi-government-691118|title=Vijay Sampla, Once a Plumber, Now a Minister in the Modi Government|last=Ghosh|first=Deepika|date=10 November 2014|work=NDTV.com|access-date=21 January 2021}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFGhosh2014">Ghosh, Deepika (10 November 2014). </cite></ref> ਜਦੋਂ ਉਹ 27 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੋਗਗ੍ਰਸਤ [[ਦਲਿਤ]] ਸੀ, ਤਾਂ ਸਾਂਪਲਾ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਸੋਫੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਦਮਨਕਾਰੀ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਜਮਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਂਪਲਾ 1979 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਲੰਬਿੰਗ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=/> ਐਨਡੀਏ-2 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕਣ 'ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, "ਮੈਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਦੇ ਦਮਾਮ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਾਥਰੂਮ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਜਵਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਸਫਾਈ ਕਰਨ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮੈਂ ਇੱਕ ਪਲੰਬਰ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ 'ਤੇ, ਉਸ ਆਦਮੀ ਨੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਦਸਤਾਨੇ ਪਾਏ ਅਤੇ ਖੁਦ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦਲਿਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਸਿਖਾਇਆ।"<ref name="auto1">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/Samplas-success-story-Plumber-to-minister/articleshow/45092216.cms|title=Sampla's success story: Plumber to minister|last=Dua|first=Rohan|date=10 November 2014|work=The Times of India|access-date=21 January 2021|language=en}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDua2014">Dua, Rohan (10 November 2014). </cite></ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}}{{Cabinet of Narendra Modi}}{{16th LS members from Punjab|state=expanded}}{{DEFAULTSORT:Sampla, Vijay}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1961]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ 2014–2019]] ffm0p6i5x6iwst4m6jmx3t1jv5t59um 0 204923 845353 844732 2026-08-31T12:56:13Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 845353 wikitext text/x-wiki {| class="infobox ib-settlement vcard" id="8" |- id="17" | colspan="2" id="18" class="infobox-subheader" |'''ਲਵੀਵ''' '''Львів (Ukrainian)'''<div id="19" class="category">'''ਸ਼ਹਿਰ'''</div> |- id="22" class="mergedtoprow" | colspan="2" id="23" class="infobox-full-data" |'''[[ਤਸਵੀਰ:Латинський_кафедральний_собор_(Львів)_16.jpg|276x276px]]'''<div id="25" class="thumb tmulti tnone center"> ਲਵੀਵ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕੇਂਦਰ<div id="26" class="multiimageinner"> '''[[ਤਸਵੀਰ:Львівський_національний_академічний_театр_опери_та_балету_імені_Соломії_Крушельницької_13.jpg|139x139px]]'''<div id="27" class="trow"> ਲਵੀਵ ਓਪੇਰਾ<div id="28" class="tsingle"> '''[[ਤਸਵੀਰ:LvivOldTown1.jpg|133x133px]]'''<div id="29">ਡੌਰਮਿਸ਼ਨ ਚਰਚ</div>'''[[ਤਸਵੀਰ:Лвов_Галиција.jpg|145x145px]]'''<div id="30">ਮਾਰਕੀਟ ਸਕੁਏਅਰ</div>'''[[ਤਸਵੀਰ:Головний_залізничний_вокзал_(Львів)_P1900308.jpg|123x123px]]''' </div>ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ </div>'''[[ਤਸਵੀਰ:Lviv_University_RB.jpg|127x127px]]'''<div id="33" class="trow"> ਲਵੀਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ<div id="34" class="tsingle"> '''[[ਤਸਵੀਰ:Кропивницького_пл.,_1,_церква_св._Ольги_і_Єлизавети,_9109-HDR-Edit.jpg|149x149px]]'''<div id="35">ਸੇਂਟ ਓ. ਅਤੇ ਈ. ਚਰਚ</div><div id="36"></div></div><div id="39" class="tsingle"><div id="40"></div><div id="41"></div></div></div><div id="44" class="trow"><div id="45" class="tsingle"><div id="46"></div><div id="47"></div></div><div id="50" class="tsingle"><div id="51"></div><div id="52"></div></div></div><div id="55" class="trow"><div id="56" class="tsingle"><div id="57"></div><div id="58"></div></div><div id="62" class="tsingle"><div id="63"></div><div id="64"></div></div></div></div></div> |- id="67" class="mergedtoprow" | colspan="2" id="68" class="infobox-full-data maptable" |<div id="70" class="ib-settlement-cols"><div id="71" class="ib-settlement-cols-row"><div id="72" class="ib-settlement-cols-cell">'''[[ਤਸਵੀਰ:Lviv_flag.svg|border|100x100px|Flag of Lviv]]'''<div id="73" class="ib-settlement-caption-link">'''Flag'''</div></div></div></div><div id="75" class="ib-settlement-cols"><div id="76" class="ib-settlement-cols-row"></div><div id="77" class="ib-settlement-cols-row"><div id="78" class="ib-settlement-cols-cell">'''[[ਤਸਵੀਰ:Coat_of_arms_of_Lviv.svg|102x102px|Coat of arms of Lviv]]'''<div id="79" class="ib-settlement-caption-link">'''[[Coat of arms of Lviv|Coat of arms]]'''</div></div><div id="82" class="ib-settlement-cols-cell">'''[[ਤਸਵੀਰ:Логотип_Львова_англійською.png|108x108px|Official logo of Lviv]]'''<div id="83" class="ib-settlement-caption-link">'''[[ਲੋਗੋ|Logo]]'''</div></div></div></div> |- id="86" class="mergedtoprow" | colspan="2" id="87" class="infobox-full-data" |'''ਮਾਟੋ:''' '''"ਲਵੀਵ ਦੁਨੀਆ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ"''' |- id="138" | colspan="2" id="139" class="infobox-full-data" |'''Coordinates: <span class="geo-inline"><span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Lviv&params=49_50_33_N_24_01_56_E_region:UA_type:city(723403) <span class="geo-default"><span title="Maps, aerial photos, and other data for this location" class="geo-dms"><span class="latitude">49°50′33″N</span> <span class="longitude">24°01′56″E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xFEFF; / &#xFEFF;</span><span class="geo-nondefault"><span title="Maps, aerial photos, and other data for this location" class="geo-dec">49.84250°N 24.03222°E</span>&#xFEFF; / <span class="geo">49.84250; 24.03222</span></span>]</span></span>''' |- id="143" class="mergedtoprow" ! scope="row" id="144" class="infobox-label" |ਦੇਸ਼ | id="147" class="infobox-data" |<span class="flagicon">[[ਤਸਵੀਰ:Flag_of_Ukraine.svg|link=|alt=|border|23x23px]]</span> ਯੂਕਰੇਨ |- id="149" class="mergedrow" ! scope="row" id="150" class="infobox-label" |ਓਬਲਾਸਟ | id="153" class="infobox-data" |[[Lviv Oblast]] |- id="156" class="mergedrow" ! scope="row" id="157" class="infobox-label" |ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ | id="160" class="infobox-data" |[[Lviv Raion]] |- id="163" class="mergedrow" ! scope="row" id="164" class="infobox-label" |ਹਰੋਮਾਡਾ | id="167" class="infobox-data" |[[Lviv urban hromada]] |- id="170" class="mergedtoprow" ! scope="row" id="171" class="infobox-label" |ਸਥਾਪਨਾ | id="173" class="infobox-data" |1256 |- id="175" class="mergedrow" ! scope="row" id="176" class="infobox-label" |ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ | id="179" class="infobox-data" |1356 |- id="181" class="mergedtoprow" ! colspan="2" id="182" class="infobox-header" |ਸਰਕਾਰ |- id="185" class="mergedrow" ! scope="row" id="186" class="infobox-label" |ਮੇਅਰ | id="189" class="infobox-data" |'''[[Andriy Sadovyi]] ([[Self Reliance (political party)|Self Reliance]])''' |- id="193" class="mergedtoprow" ! colspan="2" id="194" class="infobox-header" |ਖੇਤਰ |- id="197" class="mergedrow" ! scope="row" id="198" class="infobox-label" |ਸ਼ਹਿਰ | id="202" class="infobox-data" |'''148.9&nbsp;km² (57.5&nbsp;sq&nbsp;mi)''' |- id="204" class="mergedrow" ! scope="row" id="205" class="infobox-label" |ਮੈਟਰੋ | id="208" class="infobox-data" |'''4,975&nbsp;km² (1,921&nbsp;sq&nbsp;mi)''' |- id="210" class="mergedtoprow" ! scope="row" id="211" class="infobox-label" |ਉਚਾਈ | id="214" class="infobox-data" |'''296&nbsp;m (971&nbsp;ft)''' |- id="216" class="mergedtoprow" ! colspan="2" id="217" class="infobox-header" |'''ਜਨਸੰਖਿਆ'''<div id="219" class="ib-settlement-fn">'''<span class="nowrap">&nbsp;</span>(2025)<ref name="d743"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1">[https://www.citypopulation.de/en/ukraine/lviv/lvivskyj_rajon/460602500100__lviv/ "L'viv (L'vivs'kyj rajon, Lviv, Ukraine)"]. </cite></ref>'''</div> |- id="221" class="mergedrow" ! scope="row" id="222" class="infobox-label" |ਸ਼ਹਿਰ | id="226" class="infobox-data" |'''723,403''' |- id="228" class="mergedrow" ! scope="row" id="229" class="infobox-label" |ਰੈੰਕ | id="231" class="infobox-data" |'''[[List of cities in Ukraine|5th]] in Ukraine''' |- id="239" class="mergedrow" ! scope="row" id="240" class="infobox-label" |ਸ਼ਹਿਰੀ | id="245" class="infobox-data" |'''720,797''' |- id="247" class="mergedrow" ! scope="row" id="248" class="infobox-label" |ਮੈਟ੍ਰੋ | id="253" class="infobox-data" |'''1,141,119''' |- id="262" class="mergedtoprow" ! scope="row" id="263" class="infobox-label" |ਸਮਾਂ ਜ਼ੋਨ | id="266" class="infobox-data" |'''[[UTC+2]] ([[Eastern European Time|EET]])''' |- id="278" class="mergedtoprow" ! scope="row" id="279" class="infobox-label" |ਪੋਸਟਲ ਕੋਡ | id="281" class="infobox-data adr" |'''79000–79490''' |- id="284" class="mergedrow" ! scope="row" id="285" class="infobox-label" |ਏਰੀਆ ਕੋਡ | id="288" class="infobox-data" |'''+380 32(2)''' |- id="290" class="mergedtoprow" ! scope="row" id="291" class="infobox-label" |'''[[ਵਾਹਨ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਪਲੇਟ]]''' | id="294" class="infobox-data" |'''BC, HC''' |- id="296" class="mergedtoprow" ! scope="row" id="297" class="infobox-label" |ਵੈਬਸਾਈਟ | id="299" class="infobox-data" |'''<span class="url">[https://city-adm.lviv.ua/ city-adm.lviv.ua]</span>''' |} '''ਲਵੀਵ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Lviv''') [[ਯੂਕਰੇਨ]] ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। 2025 ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸਦੀ ਆਬਾਦੀ 7,23,403 ਹੈ। ਇਹ ਲਵੀਵ ਓਬਲਾਸਟ (ਸੂਬੇ) ਅਤੇ ਲਵੀਵ ਰਾਇਓਨ (ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ) ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ,<ref>{{Cite web |title=Те, чого ніколи не було в Україні: Уряд затвердив адмінтерустрій базового рівня, що забезпечить повсюдність місцевого самоврядування |url=https://decentralization.gov.ua/admin/articles/12533.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214180228/https://decentralization.gov.ua/admin/articles/12533.html |archive-date=14 February 2022 |access-date=15 December 2021 |website=decentralization.gov.ua}}</ref> ਅਤੇ ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਲਵੀਵ ਸ਼ਹਿਰੀ ਹਰੋਮਾਡਾ (ਨਗਰ ਪਾਲਿਕਾ) ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਵੀ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਲਵੀਵ ਦਾ ਨਾਮ ਰੂਥੀਨੀਆ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਗੈਲੀਸ਼ੀਆ ਦੇ ਲੀਓ ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਡੈਨੀਅਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ਉੱਤੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਂ ਵੀ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਰਹੇ ਹਨ। ਲਵੀਵ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਰੈੱਡ ਰੁਥੇਨੀਆ ਅਤੇ ਗੈਲੀਸੀਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਉਭਰਿਆ, ਜਿਸਨੇ ਹੈਲਿਚ, ਚੇਲਮ, ਬੇਲਜ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜ਼ੇਮਿਸਲ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ 1272 ਤੋਂ 1340 ਤੱਕ ਗੈਲੀਸੀਆ-ਵੋਲਹੀਨੀਆ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ <ref>Perfecky, George A. (1973).</ref>, ਜਦੋਂ ਇਹ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਪੋਲੈਂਡ ਦੇ ਰਾਜਾ ਕੈਸੀਮੀਰ III ਦੇ ਹੱਥ ਆਇਆ ਸੀ। 1356 ਵਿੱਚ, ਕੈਸੀਮੀਰ ਮਹਾਨ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤੇ। 1434 ਤੋਂ, ਇਹ ਪੋਲੈਂਡ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਰੁਥੇਨੀਅਨ ਵੋਇਵੋਡਸ਼ਿਪ ਦੀ ਖੇਤਰੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ। 1772 ਵਿੱਚ, ਪੋਲੈਂਡ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈਬਸਬਰਗ ਅਰਧ-ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਪੋਲਿਸ਼-ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜ ਗੈਲੀਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਲੋਡੋਮੇਰੀਆ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ। 1918 ਅਤੇ 1939 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੂਜੇ ਪੋਲਿਸ਼ ਗਣਰਾਜ ਵਿੱਚ ਲਵੋ ਵੋਇਵੋਡਸ਼ਿਪ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਇਸ ਮਿਆਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗ ਵਧਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੀਆਂ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲਵੌ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਮੈਥੇਮੈਟਿਕਸ, ਲਵੌ ਹਿਸਟੋਰੀਕਲ ਸਕੂਲ, ਅਤੇ ਲਵੌ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਇਕਨਾਮਿਕਸ। 1939 ਵਿਚ ਪੋਲੈਂਡ 'ਤੇ ਜਰਮਨ-ਸੋਵੀਅਤ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲੌਵ ਨੂੰ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੁਆਰਾ ਮਿਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਸੋਵੀਅਤ ਅਤੇ ਜਰਮਨ ਕਿੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਬਚਿਆ ਰਿਹਾ। ਫਰਵਰੀ 1946 ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਯੂਕਰੇਨੀ ਸੋਵੀਅਤ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਗਣਰਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਇਸਦੀ ਪੂਰਵ-ਯੁੱਧ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਨ 80-90% ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। 1991 ਵਿੱਚ, ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਭੰਗ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਲਵੀਵ ਯੂਕਰੇਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਿਹਾ।ਜ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਅਤੇ [[ਮੁੜ-ਸੁਰਜੀਤੀ|ਪੁਨਰਜਾਗਰਣ]], [[ਬਾਰੋਕ]], ਨਵ-ਕਲਾਸਿਕ ਅਤੇ ਆਰਟ ਨੂਵੋ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਯੂਨੈਸਕੋ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। [[ਯੂਕ੍ਰੇਨ ਉੱਤੇ ਰੂਸੀ ਹਮਲਾ|ਯੂਕਰੇਨ ਉੱਤੇ ਰੂਸੀ ਹਮਲੇ]] ਕਾਰਨ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਖ਼ਤਰੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਕਈ ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲਵੀਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਲਵੀਵ ਪੌਲੀਟੈਕਨਿਕ । ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਕਈ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਘਰ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਵੀਵ ਫਿਲਹਾਰਮੋਨਿਕ ਦਾ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਿੰਫਨੀ ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਅਤੇ ਓਪੇਰਾ ਅਤੇ ਬੈਲੇ ਦਾ ਲਵੀਵ ਥੀਏਟਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Archives |url=http://www.meest-tour.com/index.php?i9 I hid=17 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100225032259/http://www.meest-tour.com/index.php?id=17 |archive-date=25 February 2010 |access-date=24 March 2021}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:POL_Lwów_COA.svg|left|thumb|ਲਵੋਵ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ (1918 – 1939)]] ਲਵੀਵ ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਕੋਟ ਆਫ਼ ਆਰਮਜ਼, ਅਤੇ ਲੋਗੋ ਅਤੇ ਬੈਨਰ ਲਵੀਵ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ। ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮਾਰਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਜਾਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Statute of Lviv |url=http://lvivrada.gov.ua/files/statut/Preambula_R1.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121127062809/http://lvivrada.gov.ua/files/statut/Preambula_R1.pdf |archive-date=27 November 2012 |access-date=24 March 2021}}</ref> ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਆਧੁਨਿਕ ਨਿਸ਼ਾਨ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਦੀ ਇੱਕ [[ਮੋਹਰ (ਚਿੰਨ੍ਹ)|ਮੋਹਰ]] 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਮੋਹਰ ਤਿੰਨ ਬੁਰਜਾਂ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁਨਹਿਰੀ ਸ਼ੇਰ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਲਵੀਵ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕੋਟ ਆਫ਼ ਆਰਮਜ਼ ਇੱਕ ਢਾਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਕੋਟ ਆਫ਼ ਆਰਮਜ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਵਾਲਾ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਾਜ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ੇਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੋਧੇ ਨੇ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਲਵੀਵ ਦਾ ਝੰਡਾ ਇੱਕ ਨੀਲਾ ਵਰਗਾਕਾਰ ਬੈਨਰ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਤੇ ਪੀਲੇ ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਤਿਕੋਣ ਹਨ। ਲਵੀਵ ਦਾ ਲੋਗੋ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਰੰਗੀਨ ਟਾਵਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ "ਲਵੀਵ - ਦੁਨੀਆ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ" ਨਾਅਰਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Heraldry |url=http://www.lviv.ua/uk/about/heraldry/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100122224547/http://www.lviv.ua/uk/about/heraldry/ |archive-date=22 January 2010 |access-date=24 March 2021}}</ref> ਲਾਤੀਨੀ ਵਾਕੰਸ਼ ''"Semper fidelis"'' ('ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਫ਼ਾਦਾਰ') 1936-1939 ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਕੋਟ 'ਤੇ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ [[ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਪੁਰਾਤੱਤਵ-ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਲਵੀਵ ਖੇਤਰ ਪੰਜਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਵਸ ਗਿਆ ਸੀ, <ref name="Isa">{{Cite book|location=Lviv, Ukraine}}</ref> ਲੀਚਾਕੀਵਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਚੇਰਨੇਚਾ ਹੋਰਾ -ਵੋਜ਼ਨੇਸੇਂਸਕ ਸਟਰੀਟ 'ਤੇ ਗੋਰਡ ਨੂੰ ਗੋਰੇ ਕਰੋਟਸ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite journal|last=Hrytsak|first=Yaroslav|author-link=Yaroslav Hrytsak|date=2000|title=Lviv: A Multicultural History through the Centuries|url=http://www.jstor.org/stable/41036810|journal=Harvard Ukrainian Studies|volume=24|pages=48|jstor=41036810|archive-url=https://web.archive.org/web/20221028100216/https://www.jstor.org/stable/41036810|archive-date=28 October 2022|access-date=18 June 2022}}</ref> ਲਵੀਵ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1250 ਵਿੱਚ ਗੈਲੀਸੀਆ ਦੇ ਰਾਜਾ ਡੈਨੀਅਲ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ [[Lev I of Galicia|ਲੇਵ]]<ref>[[Orest Subtelny]].</ref> ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਲਵੀਹੋਰੋਡ<ref>Gloger, Zygmunt.</ref> ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਹੋਰ ਯੂਕਰੇਨੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਾਈਰਹੋਰੋਡ, ਸ਼ਾਰਹੋਰੋਡ, ਨੋਵਹੋਰੋਡ, ਬਿਲਹੋਰੋਡ, ਹੋਰੋਡੀਸ਼ੇ ਅਤੇ ਹੋਰੋਡੋਕ। ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਨਗਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਸਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੇਆਉਟ ਤੱਤ ਸੀ - ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਰਗ। 1240 ਦੇ [[ਬਾਤੂ ਖ਼ਾਨ|ਬਾਟੂ ਖਾਨ]] ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਡੈਨੀਅਲ ਦੁਆਰਾ ਗੜ੍ਹ ਦੀ ਨੀਂਹ ਇਸਦੀ ਅਗਲੀ ਪੁਨਰ ਉਸਾਰੀ ਸੀ।<ref>Vołodymyr Vujcyk, ''Derżavnyj Istoryczno-Architekturnyj Zapovidnyk u L’vovi'', Lviv 1991, p. 9, [w:] Łukasz Walczy, ''Początki Lwowa w świetle najnowszych badań'', [w:] ''Lwów wśród nas'', pt.</ref><ref>Jan Buraczyński, ''Roztocze – dzieje osadnictwa'', Lublin 2008, p. 73.</ref> ਲਵੀਵ ਉੱਤੇ [[ਮੰਗੋਲ|ਮੰਗੋਲਾਂ]] ਨੇ 1261 ਵਿੱਚ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref name="Meyers Konversations-Lexikon">''Meyers Konversations-Lexikon''.</ref> ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੋਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਬਾਹ ਹੋਣ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਸਰੋਤ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਮੰਗੋਲ ਜਨਰਲ ਬੁਰੁੰਡੀ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਸੀ। ਸ਼ੇਵਚੇਂਕੋ ਸਾਇੰਟਿਫਿਕ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਰੂੰਡੀ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਗੈਲੀਸ਼ੀਅਨ-ਵੋਲਹਿਨੀਅਨ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ 1261 ਵਿੱਚ "ਬੁਰੋਂਡਾ ਨੇ ਵਾਸਿਲਕੋ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: 'ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਢਾਹ ਦਿਓ'"।<ref name="SSS1">{{Cite book}}</ref> ਬੇਸਿਲ ਦਮਿਤ੍ਰੀਸ਼ਿਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਹੁਕਮ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਸੀ: "ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਕਸਬਿਆਂ ਦੀਆਂ [ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ] ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿਓ"।<ref name="Dmy1">{{Cite book}}</ref> ਡੈਨੀਅਲ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਾ ਲੇਵ ਨੇ 1270 ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਇਆ, ਲਵੀਵ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ,<ref name="Meyers Konversations-Lexikon2">''Meyers Konversations-Lexikon''.</ref> ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਗੈਲੀਸੀਆ-ਵੋਲਹੀਨੀਆ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ।<ref>B.V. Melnyk, Vulytsiamy starovynnoho Lvova, Vyd-vo "Svit" (Old Lviv Streets), 2001, {{ISBN|966-603-048-9}}</ref> ਲਗਭਗ 1280 ਅਰਮੀਨੀਆਈ ਲੋਕ ਗੈਲੀਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਆਰਚਬਿਸ਼ਪ ਸੀ।<ref>''Allgemeine Enzyklopädie der Wissenschaft und Künste'', edited by Johann Samuel Ersch and Johann Gottfried Gruber.</ref> 13ਵੀਂ ਅਤੇ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਲਵੀਵ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੱਕੜ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ, ਇਸਦੇ ਕਈ ਗੈਲੀਸ਼ੀਅਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਚਰਚਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੇਂਟ ਨਿਕੋਲਸ ਦਾ ਚਰਚ, ਬਚ ਗਏ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਰੂਪ ਵਿੱਚ।<ref>{{Cite journal|last=Zhuk|first=Ihor|date=2000|title=The Architecture of Lviv from the Thirteenth to the Twentieth Centuries|journal=[[Harvard Ukrainian Studies]]|publisher=Harvard Ukrainian Research Institute|volume=24|page=98}}</ref> ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ 1340 ਵਿੱਚ ਲਿਥੁਆਨੀਆ ਦੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਡਚੀ ਦੁਆਰਾ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 1349 ਤੱਕ ਲਿਥੁਆਨੀਆ ਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਲਿਉਬਾਰਟਾਸ ਦੇ ਪਸੰਦੀਦਾ, ਵੋਇਵੋਡ ਦਮਿਤਰੋ ਡੇਡਕੋ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="EOMADobson1">{{Cite book|location=Chicago}}</ref> 13ਵੀਂ ਅਤੇ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਅਰਮੀਨੀਆ ਦੇ [[ਸਲਜੂਕ ਸਲਤਨਤ|ਸਲਜੂਕ]] ਅਤੇ ਮੰਗੋਲ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਭੱਜ ਕੇ ਆਏ 50,000 ਅਰਮੀਨੀਆਈ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Epilogue – History of Armenia |url=http://www.armenica.org/cgi-bin/armenica.cgi?=1=1=172=31==1=3=A |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191231171629/http://www.armenica.org/cgi-bin/armenica.cgi?=1=1=172=31==1=3=A |archive-date=31 December 2019 |access-date=31 July 2020}}</ref> === ਗੈਲੀਸੀਆ-ਵੋਲਹੀਨੀਆ ਯੁੱਧ === 1339 ਵਿੱਚ ਗੈਲੀਸੀਆ-ਵੋਲਹਿਨੀਆ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹੋਏ ਯੁੱਧਾਂ ਦੌਰਾਨ ਪੋਲੈਂਡ ਦੇ ਰਾਜਾ ਕੈਸੀਮੀਰ III ਨੇ ਇੱਕ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਈ ਅਤੇ 1340 ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Meyers Konversations-Lexikon3">''Meyers Konversations-Lexikon''.</ref> ਪੋਲੈਂਡ ਨੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ 1349 ਵਿੱਚ ਲਵੀਵ ਅਤੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਪੋਲੋਨਾਈਜ਼ ਅਤੇ ਕੈਥੋਲਿਕ ਬਣਾਉਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।<ref>Jacob Caro: ''Geschichte Polens''.</ref> ਲਿਥੁਆਨੀਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ 1351 ਵਿੱਚ ਹੈਲਿਚ-ਵੋਲਹਿਨ ਯੁੱਧਾਂ ਦੌਰਾਨ ਲਵੀਵ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ<ref>{{Cite book}}</ref> ਅਤੇ 1353 ਵਿੱਚ ਡਿਊਕ ਲਿਉਬਾਰਟਾਸ ਦੁਆਰਾ ਲਵੀਵ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ ਅਤੇ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ<ref>{{Cite book|deadurl=Jerzy Wyrozumski}}</ref><ref>{{Cite book}}</ref> ਕਾਸੀਮੀਰ ਨੇ ਇੱਕ ਬੇਸਿਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ (ਜਾਂ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ), ਇਸਨੂੰ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਮਹਿਲ ਦੀ ਥਾਂ ਚਿਣਾਈ ਵਾਲੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨਾਲ ਲੈ ਲਈ - ਉਸਦੇ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਦੋ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ।<ref name="Meyers Konversations-Lexikon4">''Meyers Konversations-Lexikon''.</ref><ref name="Piechotka">{{Cite book}}</ref><ref name="Ashmore">{{Cite book}}</ref> ਪੁਰਾਣੀ (ਰੂਥੇਨੀਅਨ) ਬਸਤੀ, ਇਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, [[ਕਰਾਕੋਵ|ਕ੍ਰਾਕੋਵ]] ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਕੋਵੀਅਨ ਉਪਨਗਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।<ref name="Piechotka" /> === ਪੋਲੈਂਡ ਦਾ ਰਾਜ === [[ਤਸਵੀਰ:Lviv_High_Castle_(Engraving).jpg|left|thumb|ਉੱਚਾ ਕਿਲ੍ਹਾ 1362 ਵਿੱਚ ਪੋਲੈਂਡ ਦੇ ਕਾਸੀਮੀਰ III ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ (ਏ. ਗੋਗੇਨਬਰਗ ਦੁਆਰਾ ਉੱਕਰੀ, 17ਵੀਂ ਸਦੀ)]] 1349 ਵਿੱਚ, ਰੁਥੇਨੀਆ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਇਸਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲਵੀਵ ਦੇ ਨਾਲ ਪੋਲੈਂਡ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਤਾਜ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਰਾਜ ਨੂੰ ਤਾਜ ਦੇ ਰੁਥੇਨੀਅਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲਵੋ ਸੀ। 17 ਜੂਨ 1356 ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਕੈਸੀਮੀਰ III ਮਹਾਨ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਥਾਂ 'ਤੇ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਮੈਗਡੇਬਰਗ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਾਮਲੇ ਅਮੀਰ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚੁਣੀ ਗਈ ਕੌਂਸਲ ਦੁਆਰਾ ਹੱਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣੇ ਸਨ। 1362 ਵਿੱਚ, ਉੱਚ ਕਿਲ੍ਹਾ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। 1358 ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਆਰਚਡਾਇਓਸੀਸ ਦਾ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸਨੇ ਰੂਥੇਨੀਅਨ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਤੀਨੀ ਚਰਚ ਦੇ ਫੈਲਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। 1370 ਵਿੱਚ ਕਾਸੀਮੀਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਦੇ ਭਤੀਜੇ, ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਲੂਈ ਪਹਿਲੇ ਨੇ ਪੋਲੈਂਡ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸਨੇ 1372 ਵਿੱਚ ਲਵੋ ਨੂੰ ਗੈਲੀਸੀਆ-ਵੋਲਹੀਨੀਆ ਰਾਜ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਉਸਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਓਪੋਲ ਦੇ ਡਿਊਕ, ਓਪੋਲ ਦੇ ਵਲਾਦੀਸਲਾਸ II ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਸੀ।<ref name="Meyers Konversations-Lexikon5">''Meyers Konversations-Lexikon''.</ref> ਜਦੋਂ 1387 ਵਿੱਚ ਵਲਾਡੀਸਲਾਵ ਆਪਣੇ ਗਵਰਨਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਗੈਲੀਸੀਆ-ਵੋਲਹੀਨੀਆ ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਜਾਡਵਿਗਾ, ਜੋ ਕਿ ਲੂਈਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਧੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਪੋਲੈਂਡ ਦੀ ਸ਼ਾਸਕ ਅਤੇ ਪੋਲੈਂਡ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਲਾਡੀਸਲਾਵ II ਜਾਗੀਲੋ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਪੋਲੈਂਡ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਤਾਜ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Meyers Konversations-Lexikon5" />ਅਗਲੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਕਾਸੀਮੀਰ, ਰਾਣੀ ਜਾਡਵਿਗਾ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪੋਲਿਸ਼ ਰਾਜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਵਪਾਰਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੈ।<ref name="Meyers Konversations-Lexikon6">''Meyers Konversations-Lexikon''.</ref> ਜਰਮਨ, ਪੋਲਿਸ਼ ਅਤੇ ਚੈੱਕ ਨਵੇਂ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਪੋਲੋਨਾਈਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਰੂਥੇਨੀਅਨ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਆਬਾਦੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਇੱਕ ਪੋਲਿਸ਼ ਟਾਪੂ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>Jerzy Lukowski, Hubert Zawadzki.</ref> 1356 ਵਿੱਚ, ਅਰਮੀਨੀਆਈ ਡਾਇਓਸਿਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਰਮੀਨੀਆਈ ਗਿਰਜਾਘਰ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਲਵੋ ਪੋਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਕਾਮੀਨੀਕ ਪੋਡੋਲਸਕੀ ਦੇ ਨਾਲ ਅਰਮੀਨੀਆਈ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।<ref>{{Cite book|location=Kraków}}</ref> ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਪੋਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਸਕਾਟਸ ਅਤੇ ਇਟਾਲੀਅਨਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸੰਘਣਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਿਆ। <ref>{{Cite magazine|last=Feduszka|first=Jacek|year=2009|title=Szkoci i Anglicy w Zamościu w XVI-XVIII wieku|magazine=Czasy Nowożytne|language=pl|publisher=Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Historycznego|volume=22|page=53|issn=1428-8982}}</ref> <ref>{{Cite book|location=Warszawa}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Львов_1618_АГогенберг.jpg|left|thumb|1618 ਦੇ ਲਿਥੋਗ੍ਰਾਫ ਵਿੱਚ ਲਵੋ]] 1412 ਵਿੱਚ, ਸਥਾਨਕ ਆਰਚਡਾਇਓਸੀਜ਼ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਮੈਟਰੋਪੋਲਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਜੋ ਕਿ 1375 ਤੋਂ ਡਾਇਓਸੀਜ਼ ਵਜੋਂ ਹੈਲਿਚ ਵਿੱਚ ਸੀ।<ref name="Meyers Konversations-Lexikon7">''Meyers Konversations-Lexikon''.</ref> ਨਵੇਂ ਮਹਾਂਨਗਰ ਵਿੱਚ ਲਵੌ, ਪ੍ਰਜ਼ੇਮੀਸਲ, ਚੇਲਮ, ਵਲੋਡਜ਼ਿਮੀਅਰਜ਼, ਲੂਕ, ਕਾਮੇਨੀਏਕ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ [[ਸੀਰੇਤ]] ਅਤੇ [[ਕੀਵ|ਕਿਜੋਵ]] ( ਸੇਂਟ ਸੋਫੀਆ, ਕੀਵ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਗਿਰਜਾਘਰ ਦੇਖੋ) ਵਿੱਚ ਖੇਤਰੀ ਡਾਇਓਸੀਜ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਲਵੋਵ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਕੈਥੋਲਿਕ ਆਰਚਬਿਸ਼ਪ ਜਾਨ ਰਜ਼ੇਸੋਵਸਕੀ ਸੀ। 1572 ਵਿੱਚ, ਹੁਣ ਯੂਕਰੇਨ ਵਿੱਚ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਇਵਾਨ ਫੇਡੋਰੋਵ, ਜੋ ਕਿ ਕ੍ਰਾਕੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਸੀ, ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਵਸ ਗਿਆ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪੂਰਬੀ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਭਾਈਚਾਰਾ, ਇੱਕ ਯੂਨਾਨੀ-ਸਲਾਵੋਨਿਕ ਸਕੂਲ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਿੰਟਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਜਿਸਨੇ 1580 ਵਿੱਚ ਚਰਚ ਸਲਾਵੋਨਿਕ ਵਿੱਚ ਬਾਈਬਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੂਰੇ ਸੰਸਕਰਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ। ਇੱਕ ਜੇਸੁਇਟ ਕਾਲਜੀਅਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1608 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ 20 ਜਨਵਰੀ 1661 ਨੂੰ ਪੋਲੈਂਡ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜੌਨ II ਕੈਸੀਮੀਰ ਨੇ ਇਸਨੂੰ "ਅਕਾਦਮੀ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਖਿਤਾਬ" ਦੇਣ ਦਾ ਇੱਕ ਫ਼ਰਮਾਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Jesuits in Ukraine |url=https://www.manresa-sj.org/stamps/2_Ukraine.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220307223326/https://www.manresa-sj.org/stamps/2_Ukraine.htm |archive-date=7 March 2022 |access-date=7 March 2022 |website=www.manresa-sj.org}}</ref> 1672 ਵਿੱਚ, ਇਸਨੂੰ [[ਉਸਮਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ|ਓਟੋਮਨਾਂ]] ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ ਸੀ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੇ। ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਲਵੋਵ ਦੀ ਲੜਾਈ (1675) ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਈ। [[ਮੱਧਕਾਲ|ਮੱਧ ਯੁੱਗ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1704 ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਫੌਜ ਦੁਆਰਾ ਲਵੋ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਚਾਰਲਸ XII ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਵੀਡਿਸ਼ ਫੌਜਾਂ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।<ref>{{cite EB9|wstitle=Lemberg|volume=XIV|last=|first=|author-link=|page=453|short=1}}</ref> 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਈ ਪਲੇਗ ਨੇ ਲਗਭਗ 10,000 ਵਸਨੀਕਾਂ (ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 40%) ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ।<ref>Karl-Erik Frandsen.</ref> === ਹੈਬਸਬਰਗ ਸਾਮਰਾਜ === [[ਤਸਵੀਰ:Old_map_of_Lviv_(cropped).jpg|left|thumb|ਲੇਮਬਰਗ ਦਾ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ (ਲਵੀਵ, ਲਵੌ)]] 1772 ਵਿੱਚ, ਪੋਲੈਂਡ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਹੈਬਸਬਰਗ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਦੁਆਰਾ ਆਸਟ੍ਰੀਆ ਦੀ ਵੰਡ ਨਾਲ ਜੋੜ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਜਰਮਨ ਵਿੱਚ ''ਲੈਂਬਰਗ'' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਗੈਲੀਸੀਆ ਅਤੇ ਲੋਡੋਮੇਰੀਆ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{Cite EB1911|wstitle=Lemberg|volume=16|pages=409–410|short=1}}</ref> 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਲੈਂਬਰਗ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ, 1772 ਵਿੱਚ ਆਸਟ੍ਰੀਆ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਆਬਾਦੀ ਲਗਭਗ 30,000 ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ<ref name="TC">Tertius Chandler.</ref> 1910 ਤੱਕ 196,000<ref>{{Cite book|location=Warsaw}}</ref> ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਾਅਦ 212,000 ਹੋ ਗਈ;<ref>{{Cite journal|last=Hrytsak|first=Yaroslav|title=Lviv: A Multicultural History through the Centuries|journal=Harvard Ukrainian Studies|volume=24|pages=54}}</ref> ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਬਾਦੀ ਵਾਧੇ ਨੇ ਆਸਟ੍ਰੀਆ ਦੇ ਗੈਲੀਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰੀ ਗੰਦਗੀ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ।<ref name="New International">[https://books.google.com/books?id=qxooAAAAYAAJ&q=lemberg New International Encyclopedia, Volume 13.]</ref> 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਸਟ੍ਰੀਅਨਾਂ ਅਤੇ ਜਰਮਨ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਚੈੱਕ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਆਮਦ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਿਰਦਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜੋ 1840 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਆਸਟ੍ਰੀਅਨ ਕੌਫੀਹਾਊਸਾਂ ਦੀ ਦਿੱਖ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਆਸਟ੍ਰੀਅਨ ਸੀ।<ref name="multi">Chris Hann, Paul R. Magocsi.</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Lwow_Panorama_Raclawicka.jpg|left|thumb|ਰਾਕਲਾਵਿਸ ਪੈਨੋਰਮਾ 1894 ਵਿੱਚ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।]] ਹੈਬਸਬਰਗ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ, ਲਵੀਵ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੋਲਿਸ਼, ਯੂਕਰੇਨੀ ਅਤੇ ਯਹੂਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ, 1910 ਦੀ ਆਸਟ੍ਰੀਆ ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 51% [[ਕੈਥੋਲਿਕ ਗਿਰਜਾਘਰ|ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ]], 28% ਯਹੂਦੀ, ਅਤੇ 19% ਯੂਕਰੇਨੀ ਯੂਨਾਨੀ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ। ਭਾਸ਼ਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ 86% ਆਬਾਦੀ [[ਪੋਲਿਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੋਲਿਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ]] ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ 11% ਨੇ ਰੁਥੇਨੀਅਨ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ।<ref name="New International2">[https://books.google.com/books?id=qxooAAAAYAAJ&q=lemberg New International Encyclopedia, Volume 13.]</ref> 1773 ਵਿੱਚ, ਲੈਂਬਰਗ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਅਖ਼ਬਾਰ, ''ਗਜ਼ਟ ਡੀ ਲਿਓਪੋਲੀ'', ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। 1784 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ [[ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਖੋਲ੍ਹੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਜਰਮਨ ਭਾਸ਼ਾ|ਜਰਮਨ]], [[ਪੋਲਿਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੋਲਿਸ਼]] ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਰੁਥੇਨੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈਕਚਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ; 1805 ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਸਨੂੰ 1817 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ। 1825 ਤੱਕ, ਜਰਮਨ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੀ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣ ਗਈ।<ref name="multi2">Chris Hann, Paul R. Magocsi.</ref> ਲੈਂਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 1784 ਵਿੱਚ ਮਾਰੀਆ ਥੇਰੇਸਾ ਦੁਆਰਾ ਖੋਲ੍ਹੀ ਗਈ ਸੀ। 1787 ਤੱਕ, ਉਸਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਜੋਸਫ਼ II, ਪਵਿੱਤਰ ਰੋਮਨ ਸਮਰਾਟ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ "ਸਟੂਡੀਅਮ ਰੁਥੇਨਮ" ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਜੋ ਨਿਯਮਤ ਕੋਰਸ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਲਾਤੀਨੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ।<ref>{{Cite book}}</ref> 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ, ਆਸਟ੍ਰੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿਦਿਅਕ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦਾ ਜਰਮਨੀਕਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਕਈ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਗਠਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਰਮਨ-ਪੱਖੀ ਰੁਝਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। 1848 ਦੇ ਇਨਕਲਾਬਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਜਰਮਨ ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਯੂਕਰੇਨੀ ਅਤੇ ਪੋਲਿਸ਼ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖਾਸ ਸਮਾਜਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ ਜਿਸਨੂੰ ਲਵੋਵ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੋਲਿਸ਼ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਪੋਲਿਸ਼ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਈ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ। 1853 ਵਿੱਚ, ਇਗਨੇਸੀ ਲੂਕਾਸੀਵਿਚ ਅਤੇ ਜਾਨ ਜ਼ੇਹ ਦੁਆਰਾ ਸਟ੍ਰੀਟ ਲਾਈਟਿੰਗ ਵਜੋਂ [[ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਤੇਲ ਵਾਲਾ ਲੈਂਪ|ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਤੇਲ ਦੇ ਲੈਂਪ]] ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਫਿਰ 1858 ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੈਸ ਲੈਂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ 1900 ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਵਾਲੇ ਲੈਂਪਾਂ ਵਿੱਚ। [[ਤਸਵੀਰ:Вступление_русских_войск_во_Львов.jpg|left|thumb|1914 ਵਿੱਚ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਈ ਰੂਸੀ ਫੌਜ]] ਫਰਵਰੀ 1867 ਦੇ ਅਖੌਤੀ " ਔਸਗਲਿਚ " ਤੋਂ ਬਾਅਦ, [[ਆਸਟਰੀਆਈ ਸਲਤਨਤ|ਆਸਟ੍ਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ]] ਇੱਕ ਦਵੰਦਵਾਦੀ [[ਆਸਟਰੀਆ-ਹੰਗਰੀ|ਆਸਟ੍ਰੀਆ-ਹੰਗਰੀ]] ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੈਲੀਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਆਸਟ੍ਰੀਆ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਉਦਾਰੀਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਹੌਲੀ ਪਰ ਸਥਿਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। 1873 ਤੋਂ, ਗੈਲੀਸੀਆ ''ਅਸਲ ਵਿੱਚ'' [[ਆਸਟਰੀਆ-ਹੰਗਰੀ]] ਦਾ ਇੱਕ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਸੂਬਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੋਲਿਸ਼ ਅਤੇ ਰੁਥੇਨੀਅਨ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸਨ। ਜਰਮਨੀਕਰਨ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੈਂਸਰਸ਼ਿਪ ਵੀ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਗੈਲੀਸ਼ੀਆ ਦੋਹਰੀ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਆਸਟ੍ਰੀਅਨ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ, ਪਰ ਗੈਲੀਸ਼ੀਅਨ ਸੇਜਮ ਅਤੇ ਸੂਬਾਈ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ, ਦੋਵੇਂ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਸਨ, ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਿਆ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ। 1894 ਵਿੱਚ, ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਜਨਰਲ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://lia.lvivcenter.org/en/storymaps/exhibition-after/|title=The General Regional Exhibition of Galicia|access-date=22 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126151938/https://lia.lvivcenter.org/en/storymaps/exhibition-after/|archive-date=26 January 2021}}</ref> 1910 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਣ ਲੱਗਾ, ਆਸਟਰੀਆ-ਹੰਗਰੀ ਵਿੱਚ ਚੌਥਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਕਈ ਬੇਲੇ ਏਪੋਕ ਜਨਤਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਤੇ ਟੈਨਮੈਂਟ ਹਾਊਸ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਟ੍ਰੀਅਨ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਕਈ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲਵੀਵ ਥੀਏਟਰ ਆਫ਼ ਓਪੇਰਾ ਐਂਡ ਬੈਲੇ, [[ਵਿਆਨਾ|ਵਿਯੇਨੀਜ਼]] ਨਵ-ਪੁਨਰਜਾਗਰਣ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਲਵੀਵ ਕਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੋਲਿਸ਼-ਭਾਸ਼ਾ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਘਰ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਓਸੋਲੀਨੀਅਮ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਪੋਲਿਸ਼ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸੀ, ਪੋਲਿਸ਼ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ (1908 ਤੋਂ), ਲਵੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਜਾਇਬ ਘਰ (1891 ਤੋਂ), ਪੋਲਿਸ਼ ਕੋਪਰਨਿਕਸ ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਨੈਚੁਰਲਿਸਟਸ, ਪੋਲਿਸ਼ ਹਿਸਟੋਰੀਕਲ ਸੋਸਾਇਟੀ, ਲਵੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1882 ਤੋਂ ਪੋਲਿਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸੀ, ਲਵੋ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਸਾਇਟੀ, ਲਵੋ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ, ਪੋਲਿਸ਼ ਥੀਏਟਰ, ਅਤੇ ਪੋਲਿਸ਼ ਆਰਚਡੀਓਸੀਸ । [[ਤਸਵੀਰ:Lemberg_1915_Mariyska.jpg|left|thumb|1915 ਵਿੱਚ ਲੈਂਬਰਗ (ਲਵੀਵ, ਲਵੋਵ)]] ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹੈਬਸਬਰਗ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਢਹਿ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲਵੀਵ ਸਥਾਨਕ ਪੋਲਿਸ਼ ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ ਯੂਕਰੇਨੀ ਸਿਚ ਰਾਈਫਲਮੈਨ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਾਈ ਦਾ ਅਖਾੜਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਦੋਵੇਂ ਕੌਮਾਂ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਰਾਜਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਸਮਝਦੀਆਂ ਸਨ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਾਬਕਾ ਆਸਟ੍ਰੀਆ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਣ ਰਹੇ ਸਨ। 31 ਅਕਤੂਬਰ - 1 ਨਵੰਬਰ 1918 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਯੂਕਰੇਨੀ ਲੋਕ ਗਣਰਾਜ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲਵੀਵ ਸੀ। ਯੂਕਰੇਨੀ ਸਿਚ ਰਾਈਫਲਮੈਨ (ਸਿਚੋਵੀ ਸਟ੍ਰਿਲਟਸੀ) ਦੇ 2,300 ਯੂਕਰੇਨੀ ਸੈਨਿਕਾਂ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਆਸਟ੍ਰੀਅਨ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੋਰ ਸੀ, ਨੇ ਲਵੀਵ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪੋਲਿਸ਼ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਯੂਕਰੇਨੀ ਐਲਾਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਯੂਕਰੇਨੀ ਫੌਜਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref>Timothy Snyder, ''The Reconstruction of Nations: Poland, Ukraine, Lithuania, Belarus, 1569–1999'', Yale University Press, 2003, p.158</ref> ਇਸ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਨੌਜਵਾਨ ਪੋਲਿਸ਼ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਡਿਫੈਂਡਰਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜਿਸਨੂੰ ਲਵੋ ਈਗਲਟਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੂਕਰੇਨੀ ਫੌਜਾਂ 21 ਨਵੰਬਰ 1918 ਤੱਕ ਲਵੋਵ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹਟ ਗਈਆਂ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੋਲਿਸ਼ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਯਹੂਦੀ ਅਤੇ ਯੂਕਰੇਨੀ ਕੁਆਰਟਰਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣਾ ਅਤੇ ਸਾੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲਗਭਗ 340 ਨਾਗਰਿਕ ਮਾਰੇ ਗਏ (ਦੇਖੋ: ਲਵੋਵ ਪੋਗ੍ਰੋਮ)। ਪੋਲਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕਤਲੇਆਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ 'ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।<ref name="ND">Norman Davies.</ref> ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਰਹੀਆਂ ਯੂਕਰੇਨੀ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਸਿਚ ਰਾਈਫਲਮੈਨ ਯੂਕਰੇਨੀ ਗੈਲੀਸ਼ੀਅਨ ਆਰਮੀ (UHA) ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਮੱਧ ਪੋਲੈਂਡ ਤੋਂ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪੋਲਿਸ਼ ਫੌਜਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਨਰਲ ਹਾਲਰ ਦੀ ਬਲੂ ਆਰਮੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜੋ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਫੌਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲੈਸ ਸੀ, ਨੇ ਮਈ 1919 ਵਿੱਚ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ UHA ਨੂੰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ। 23 ਫਰਵਰੀ 1921 ਨੂੰ, [[ਲੀਗ ਆਫ਼ ਨੇਸ਼ਨਜ਼]] ਦੀ ਕੌਂਸਲ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਗੈਲੀਸੀਆ (ਸ਼ਹਿਰ ਸਮੇਤ) ਪੋਲੈਂਡ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ ਅਤੇ ਪੋਲੈਂਡ ਕੋਲ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਨਿਯੰਤਰਣ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੋਲੈਂਡ ਸਿਰਫ਼ ਗੈਲੀਸੀਆ (ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ 'ਤੇ<ref name="MagocsiB">{{Cite book}}</ref>) ਦੀ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਫੌਜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹੀ ਰਹੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸਮਤ ਲੀਗ ਆਫ਼ ਨੇਸ਼ਨਜ਼ ਵਿਖੇ ਰਾਜਦੂਤਾਂ ਦੀ ਕੌਂਸਲ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ।<ref>''Ukraine: A Concise Encyclopedia'' (1963).</ref> 14 ਮਾਰਚ 1923 ਨੂੰ, ਰਾਜਦੂਤਾਂ ਦੀ ਕੌਂਸਲ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਗੈਲੀਸੀਆ ਨੂੰ ਪੋਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ "ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੋਲੈਂਡ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ ਕਿ ਨਸਲੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਲਈ ਗੈਲੀਸੀਆ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।"<ref>{{Cite web |title=DECISION TAKEN BY THE CONFERENCE OF AMBASSADORS REGARDING THE EASTERN FRONTIERS OF POLAND. PARIS, MARCH 15, 1923 |url=http://www.forost.ungarisches-institut.de/pdf/19230315-1.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719101750/http://www.forost.ungarisches-institut.de/pdf/19230315-1.pdf |archive-date=19 July 2011 |access-date=14 January 2018 |website=forost.ungarisches-institut.de |language=en}}</ref> ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਕਦੇ ਵੀ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਪੋਲਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਨਮਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1923 ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪੋਲਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।<ref name="MagocsiB" /> === ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ === [[ਤਸਵੀਰ:Lwów.Panorama_miasta.jpg|left|thumb|1924 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਵੌ ਦਾ ਇੱਕ ਪੈਨੋਰਾਮਾ]] [[ਇੰਟਰਵਾਰ ਪੀਰੀਅਡ|ਜੰਗ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ]] ਦੌਰਾਨ ਲਵੋਵ ਦੂਜੇ ਪੋਲਿਸ਼ ਗਣਰਾਜ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ ( [[ਵਾਰਸਾ]] ਅਤੇ ਲੋਡੋ ਤੋਂ ਬਾਅਦ), ਅਤੇ ਇਹ ਲਵੋਵ ਵੋਇਵੋਡਸ਼ਿਪ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਵਾਰਸਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲਵੋ ਪੋਲੈਂਡ ਦੇ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, 1920 ਵਿੱਚ ਲਵੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਰੁਡੋਲਫ ਵੇਗਲ ਨੇ ਟਾਈਫਸ ਬੁਖਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਟੀਕਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਲਵੋਵ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਪੋਲੈਂਡ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਦਿੱਤੀ। 1921 ਵਿੱਚ ਟਾਰਗੀ ਵਸ਼ੋਡਨੀ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਵਪਾਰ ਮੇਲਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1937-1938 ਦੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ, 9,100 ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਪੰਜ ਸੰਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਵੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੌਲੀਟੈਕਨਿਕ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।<ref>''Mały Rocznik Statystyczny 1939'' (Polish statistical yearbook of 1939), [[Central Statistical Office (Poland)]], Warsaw, 1939.</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲਗਭਗ ਦੋ-ਤਿਹਾਈ ਵਸਨੀਕ ਪੋਲਿਸ਼ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਵੋਵ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਦੇ ਸਨ, ਲਵੋਵ ਵੋਇਵੋਡਸ਼ਿਪ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਯੂਕਰੇਨੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਸੀ। ਪੋਲਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮਝੌਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰਬੀ ਗੈਲੀਸੀਆ ਨੂੰ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ (ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਵੋਵ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਯੂਕਰੇਨੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ), ਅਤੇ ਭਾਵੇਂ ਸਤੰਬਰ 1922 ਵਿੱਚ ਪੋਲਿਸ਼ ਸੇਜਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਿੱਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ,<ref>{{Cite web |date=29 February 2012 |title=Text of the 1922 Bill (in Polish) |url=http://pl.wikisource.org/wiki/Ustawa_o_zasadach_powszechnego_samorz%C4%85du_wojew%C3%B3dzkiego |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120502230934/http://pl.wikisource.org/wiki/Ustawa_o_zasadach_powszechnego_samorz%C4%85du_wojew%C3%B3dzkiego |archive-date=2 May 2012 |access-date=3 May 2012 |publisher=Pl.wikisource.org |language=pl}}</ref> ਇਹ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। [[ਤਸਵੀਰ:Targi_Wschodnie_(1930th).jpg|left|thumb|ਪੂਰਬੀ ਵਪਾਰ ਮੇਲਾ (''ਟਾਰਗੀ ਵਸਚੋਡਨੀ'' ), ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ। <ref name="cracovia-leopolis">{{Cite web |last=Aleksander Nikodemowicz |date=2006 |title=Targi Wschodnie we Lwowie |url=http://cracovia-leopolis.pl/index.php?pokaz=art&id=2089 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130928020306/http://cracovia-leopolis.pl/index.php?pokaz=art&id=2089 |archive-date=28 September 2013 |access-date=13 March 2013 |website=Kwartalniki |publisher=Cracovia Leopolis |language=pl}}</ref>]] ਪੋਲੈਂਡ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਸਟ੍ਰੀਆ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਈ ਯੂਕਰੇਨੀ ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ,<ref name="Magosci">{{Cite book|location=Toronto}}</ref> ਅਤੇ ਇੱਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਲਵੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਯੂਕਰੇਨੀ ਵਿਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Subtelny">{{Cite book|location=Toronto}}</ref> ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਵੋ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ [[ਯਹੂਦੀ|ਯਹੂਦੀ ਭਾਈਚਾਰਾ]] ਵੀ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਯੂਕਰੇਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Oldenbourg">{{Cite book}}</ref> ਆਸਟ੍ਰੀਆ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਜਦੋਂ ਜਨਤਕ ਪਰੇਡਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦਾ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਹਰੇਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਪੋਲਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪੋਲਿਸ਼ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਯਹੂਦੀ ਅਤੇ ਯੂਕਰੇਨੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਸੀਮਤ ਜਨਤਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਖਾਸ ਗਲੀਆਂ 'ਤੇ ਫੌਜੀ ਪਰੇਡਾਂ ਅਤੇ ਲੜਾਈਆਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰਾਂ, ਜੋ ਕਿ 1918 ਵਿੱਚ ਯੂਕਰੇਨੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪੋਲਿਸ਼ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਅਕਸਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ,<ref name="Oldenbourg2">{{Cite book}}</ref> ਅਤੇ 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੀਚਾਕੀਵ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਪੋਲਿਸ਼ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਮਾਰਕ ਅਤੇ ਦਫ਼ਨਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਥਾਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਯੂਕਰੇਨੀਅਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਭੂਮੀਗਤ ਫੌਜੀ ਸੰਗਠਨ ਨੇ ਪੋਲਿਸ਼ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੋਲਿਸ਼ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite book}}</ref> === ਸੋਵੀਅਤ ਕਬਜ਼ਾ ਅਤੇ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ === [[ਤਸਵੀਰ:Wojska_Armii_Czerwonej_na_ulicach_Lwowa_we_wrzesniu_1939._Fot.AIPN.jpg|left|thumb|1939 ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਫੌਜ ਦੀ ਪਰੇਡ]] ਜਰਮਨੀ ਨੇ 1 ਸਤੰਬਰ 1939 ਨੂੰ ਪੋਲੈਂਡ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 14 ਸਤੰਬਰ ਤੱਕ ਲਵੋ ਨੂੰ ਜਰਮਨ ਫੌਜ ਦੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੇਰ ਲਿਆ। <ref>Robert M. Kennedy, The German Campaign in Poland (1939), Major Infantry United States Army DEPARTMENT OF THE ARMY DC 1956.</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਨੇ 17 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਪੋਲੈਂਡ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । 22 ਸਤੰਬਰ 1939 ਨੂੰ ਲਵੋ ਨੇ [[ਲਾਲ ਫ਼ੌਜ|ਲਾਲ ਫੌਜ]] ਅੱਗੇ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਯੂਐਸਐਸਆਰ ਨੇ ਦੂਜੇ ਪੋਲਿਸ਼ ਗਣਰਾਜ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਅੱਧ ਨੂੰ ਯੂਕਰੇਨੀ ਅਤੇ ਬੇਲਾਰੂਸੀ ਆਬਾਦੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਲਿਆ । ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਲਵੀਵ ਓਬਲਾਸਟ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਨੇ ਇੱਕ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਯੂਕਰੇਨੀ ਸਕੂਲ ਦੁਬਾਰਾ ਖੋਲ੍ਹੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੋਲਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਦੁਆਰਾ ਥੋਪੀ ਗਈ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਤਬਦੀਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1,000 ਸਕੂਲਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਸ਼ੁੱਧ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ।<ref name="p201">{{Citation |last=Piotrowski |first=Tadeusz |title=Ukrainian collaboration |pages=[https://archive.org/details/polandsholocaust00piot/page/201 201]–202 |year=1998 |chapter=Poland's Holocaust |chapter-url=https://archive.org/details/polandsholocaust00piot |publisher=McFarland |isbn=0-7864-0371-3 |quote=Ukraini-anized. |author-link=Tadeusz Piotrowski (sociologist)}}</ref> ਲਵੀਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਯੂਕਰੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀਆਂ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੋਲਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ [[Ukrainization|ਯੂਕਰੇਨੀ]] ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਯੂਕਰੇਨੀ ਲੇਖਕ [[ਇਵਾਨ ਫ਼ਰਾਂਕੋ|ਇਵਾਨ ਫ੍ਰੈਂਕੋ]] ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਪੋਲਿਸ਼ ਅਕਾਦਮਿਕ ਨੌਕਰੀਆਂ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਸੋਵੀਅਤ ਸ਼ਾਸਨ ਪੋਲਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਮਨਕਾਰੀ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ; ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਪੋਲਿਸ਼ ਲਵੋਵ ਵਿੱਚ ਯੂਕਰੇਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਅਮੀਰ ਦੁਨੀਆਂ ਸੋਵੀਅਤ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। [[ਤਸਵੀਰ:Львівське_гетто.jpg|left|thumb|1992 ਵਿੱਚ ਚੋਰਨੋਵੋਲਾ ਸਟਰੀਟ 'ਤੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਲਵੀਵ ਘੇਟੋ ਦੇ [[ਯਹੂਦੀ ਘੱਲੂਘਾਰਾ|ਹੋਲੋਕਾਸਟ]] ਪੀੜਤਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ। ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ 'ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ "ਯਾਦ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ"।]] === ਜਰਮਨ ਕਿੱਤਾ === 22 ਜੂਨ 1941 ਨੂੰ, [[ਨਾਜ਼ੀ ਜਰਮਨੀ]] ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਕਈ [[ਰੋਮ-ਬਰਲਿਨ-ਟੋਕੀਓ ਧੁਰੀ|ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ]] ਨੇ ਯੂਐਸਐਸਆਰ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। [[ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਾਰਬਾਰੋਸਾ]] (30 ਜੂਨ 1941) ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ, ਲਵੀਵ ਨੂੰ ਜਰਮਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਖਾਲੀ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸੋਵੀਅਤਾਂ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਵੇਹਰਮਾਕਟ ਬਲਾਂ ਨੂੰ NKVD ਅਤੇ NKGB ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸ਼ਹਿਰ<ref name="Lviv massacre">{{Cite web |title=Lviv massacre |url=http://www.alfreddezayas.com/Chapbooks/Lembergmassacre.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707111610/http://www.alfreddezayas.com/Chapbooks/Lembergmassacre.shtml |archive-date=7 July 2011 |access-date=3 May 2012 |publisher=Alfreddezayas.com}}</ref> ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਸਮੂਹਿਕ ਕਤਲਾਂ ਦੇ ਸਬੂਤ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਏ। ਜਰਮਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਯਹੂਦੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਤਲੇਆਮ ਦਾ ਝੂਠਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਯਹੂਦੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਤਲੇਆਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ । 30 ਜੂਨ 1941 ਨੂੰ ਯਾਰੋਸਲਾਵ ਸਟੈਟਸਕੋ ਨੇ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਨਾਜ਼ੀ ਜਰਮਨੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਯੂਕਰੇਨੀ ਰਾਜ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ । ਇਹ ਜਰਮਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰਵ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 15 ਸਤੰਬਰ 1941 ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ।<ref name="history.org.ua">Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія.</ref><ref name="autogenerated1940">І.</ref><ref>ОУН в 1941 році: документи: В 2-х ч Ін-т історії України НАН України К.</ref> 30 ਜੁਲਾਈ 1941 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਜਲਾਵਤਨ ਪੋਲਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਸੋਵੀਅਤ ਸਰਕਾਰ ਵਿਚਕਾਰ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਿਕੋਰਸਕੀ-ਮੇਸਕੀ ਸਮਝੌਤੇ ਨੇ ਸਤੰਬਰ 1939 ਵਿੱਚ ਪੋਲੈਂਡ ਦੀ ਸੋਵੀਅਤ-ਜਰਮਨ ਵੰਡ ਨੂੰ ਅਯੋਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=30 July 1941 |title=Text of Polish-Soviet Treaty of 1941 |url=http://avalon.law.yale.edu/wwii/polsov.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110810225919/http://avalon.law.yale.edu/wwii/polsov.asp |archive-date=10 August 2011 |access-date=3 May 2012 |publisher=Avalon.law.yale.edu}}</ref> ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਅਗਸਤ 1941 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਜਰਮਨ-ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਪੂਰਬੀ ਗੈਲੀਸ਼ੀਆ ਨੂੰ ਜਨਰਲ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ''ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੈਲੀਜ਼ੀਅਨ'' ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਵੀਵ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪੋਲਿਸ਼ ਆਬਾਦੀ ਪ੍ਰਤੀ ਜਰਮਨ ਨੀਤੀ ਬਾਕੀ ਜਨਰਲ ਸਰਕਾਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਖ਼ਤ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਦੌਰਾਨ, ਜਰਮਨਾਂ ਨੇ ਕਈ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਕੀਤੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1941 ਵਿੱਚ ਪੋਲਿਸ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਜਰਮਨ ਨਾਜ਼ੀਆਂ ਨੇ ਯੂਕਰੇਨੀ ਗੈਲੀਸ਼ੀਅਨਾਂ, ਜੋ ਕਿ ਆਸਟ੍ਰੀਅਨ ਕਰਾਊਨ ਲੈਂਡ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਵਸਨੀਕ ਸਨ, ਨੂੰ 1939 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਯੂ.ਐਸ.ਐਸ.ਆਰ. ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਯੂਕਰੇਨੀ ਆਬਾਦੀ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਆਰੀਅਨ ਅਤੇ ਸੱਭਿਅਕ ਸਮਝਿਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਉਹ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਯੂਕਰੇਨੀਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਜਰਮਨ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਚ ਗਏ, ਜਰਮਨ-ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਕਰੇਨ ਵਿੱਚ ''ਰੀਚਸਕੋਮਿਸਾਰੀਆਟ ਯੂਕਰੇਨ'' ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ।<ref name="auto">ОУН і УПА в 1943 році: Документи / НАН України.</ref> [[ਯਹੂਦੀ ਘੱਲੂਘਾਰਾ|ਥਰਡ ਰੀਕ ਦੀਆਂ ਨਸਲੀ ਨੀਤੀਆਂ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਥਾਨਕ ਯਹੂਦੀ ਫਿਰ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਰਮਨ ਦਮਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣ ਗਏ। ਜਰਮਨ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਯਹੂਦੀ ਆਬਾਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਜ਼ਾਮਰਸਟਾਈਨਵ (ਅੱਜ ''ਜ਼ਾਮਰਸਟਾਈਨਵ'' ) ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਲਵੋਵ ਘੇਟੋ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਜਾਨੋਵਸਕਾ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ ਕੈਂਪ ਵੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਾਨੋਵਸਕਾ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ, ਨਾਜ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਾਲ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ। ਲਵੀਵ ਨੈਸ਼ਨਲ ਓਪੇਰਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ, ਜੋ ਕੈਦੀ ਸਨ, ਨੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਧੁਨ ਵਜਾਈ, "ਟੈਂਗੋ ਆਫ਼ ਡੈਥ"। ਲਵੀਵ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪੂਰਵ ਸੰਧਿਆ 'ਤੇ, ਜਰਮਨ ਨਾਜ਼ੀਆਂ ਨੇ 40 ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਮੀਆਂ ਨੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਘੇਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਜਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਪਹਿਲਾਂ, ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਕੰਡਕਟਰ, ਮੁੰਡ, ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਫਿਰ ਕਮਾਂਡੈਂਟ ਨੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਚੱਕਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ, ਆਪਣੇ ਸਾਜ਼ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਨੰਗੇ ਹੋਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਨੂਰਮਬਰਗ ਟਰਾਇਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਵਾਦਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਫੋਟੋ ਦੋਸ਼ੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। 1931 ਵਿੱਚ 75,316 [[ਯਿੱਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਯਿੱਦੀਸ਼]] ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਵਸਨੀਕ ਸਨ, ਪਰ 1941 ਤੱਕ ਲਗਭਗ 100,000 ਯਹੂਦੀ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। <ref>{{Cite web |title=Lvov 1939–1944 Timeline |url=http://www.ushmm.org/wlc/media_cm.php?lang=en&ModuleId=10005171&MediaId=1581 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090506162225/http://www.ushmm.org/wlc/media_cm.php?lang=en&ModuleId=10005171&MediaId=1581 |archive-date=6 May 2009 |website=United States Holocaust Memorial Museum}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਯਹੂਦੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਾਂ ਬੇਲਜ਼ੇਕ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1943 ਦੀਆਂ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ, [[ਹਾਈਨਰਿਕ ਹਿੰਮਲਰ|ਹੇਨਰਿਕ ਹਿਮਲਰ]] ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ 'ਤੇ, ਐਸਐਸ-ਸਟੈਂਡਾਰਟਨਫਿਊਹਰਰ ਪਾਲ ਬਲੋਬਲ ਨੂੰ ਲਵੀਵ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਾਜ਼ੀ ਸਮੂਹਿਕ ਕਤਲੇਆਮ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਬੂਤ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 15 ਜੂਨ ਨੂੰ ਬਲੌਬੇਲ ਨੇ, ਜਾਨੋਵਸਕਾ ਤੋਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ, ਕਈ ਸਮੂਹਿਕ ਕਬਰਾਂ ਪੁੱਟੀਆਂ ਅਤੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ।<ref>Gilbert, M. (1989), ''Second World War'', Weidenfeld & Nicolson, p. 438</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, 19 ਨਵੰਬਰ 1943 ਨੂੰ, ਜਾਨੋਵਸਕਾ ਦੇ ਕੈਦੀਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਦਰੋਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਭੱਜਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਸਫਲ ਹੋਏ, ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। [[ਸ਼ੂਤਜ਼ਤਾਫ਼ਿਲ|ਐੱਸਐੱਸ]] ਸਟਾਫ਼ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਸਹਾਇਕਾਂ ਨੇ, ਜਾਨੋਵਸਕਾ ਕੈਂਪ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 6,000 ਹੋਰ ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੈਲੀਸੀਆ ਦੇ ਹੋਰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕੈਂਪਾਂ ਵਿੱਚ [[ਯਹੂਦੀ|ਯਹੂਦੀਆਂ ਦਾ]] ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਯੁੱਧ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਯਹੂਦੀ ਆਬਾਦੀ ਲਗਭਗ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਸਿਰਫ਼ 200 ਤੋਂ 800 ਬਚੇ ਸਨ।<ref>{{Cite web |date=6 March 2020 |title=A True Story of Holocaust Survivors. The documentary includes 60 historical pictures. 1932–1944, Lwow, Poland (now Lviv, Ukraine) |url=https://www.youtube.com/watch?v=chDkIitLUnY |archive-url=https://web.archive.org/web/20260213193043/https://www.youtube.com/watch?feature=youtu.be&v=chDkIitLUnY |archive-date=2026-02-13 |website=[[YouTube]] |access-date=2026-08-17 |url-status=bot: unknown }}</ref><ref>Filip Friedman, ''Zagłada Żydów lwowskich'' (Extermination of the Jews of Lwów) – [http://www.mankurty.com/fridpl.html online in Polish, Ukrainian and Russian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140417082332/http://www.mankurty.com/fridpl.html|date=17 April 2014}}</ref> === ਸੋਵੀਅਤ ਪੁਨਰ-ਕਬਜ਼ਾ === [[ਤਸਵੀਰ:RKKA_Lviv.jpg|thumb|ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਸੈਨਿਕ, ਜੁਲਾਈ 1944]] ਜੁਲਾਈ 1944 ਦੇ ਸਫਲ ਲਵੋਵ-ਸੈਂਡੋਮੀਅਰਜ਼ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੋਵੀਅਤ ਤੀਜੀ ਗਾਰਡਜ਼ ਟੈਂਕ ਫੌਜ ਨੇ 27 ਜੁਲਾਈ 1944 ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਪੋਲਿਸ਼ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਲਵੋਵ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਪੋਲਿਸ਼ ''ਆਰਮੀਆ ਕ੍ਰਾਜੋਵਾ'' ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਨੂੰ ਲਾਲ ਫੌਜ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮੀਟਿੰਗ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮੀਟਿੰਗ ਦੌਰਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੋਵੀਅਤ NKVD ਦੁਆਰਾ ਵਿਛਾਇਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਜਾਲ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, 1945 ਦੀ ਸਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ, ਸਥਾਨਕ NKVD ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਵੋ (ਜੋ ਕਿ 1 ਅਕਤੂਬਰ 1944 ਨੂੰ ਸੋਵੀਅਤ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਜੇ ਵੀ 66.7% ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪੋਲਿਸ਼ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਸੀ) ਵਿੱਚ ਪੋਲਿਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।<ref name="auto1">{{Cite book|location=New York}}</ref> ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਾਗਜ਼ਾਂ 'ਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਰਿਹਾਅ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੋਲੈਂਡ ਜਾਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ [[ਯਾਲਟਾ ਕਾਨਫਰੰਸ]] ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਸਨ। ਯਾਲਟਾ ਵਿੱਚ, ਪੋਲਿਸ਼ ਇਤਰਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਹਿਯੋਗੀ ਨੇਤਾਵਾਂ, [[ਜੋਸਿਫ਼ ਸਟਾਲਿਨ|ਜੋਸਫ਼ ਸਟਾਲਿਨ]], [[ਫ਼ਰੈਂਕਲਿਨ ਡੀ ਰੂਜ਼ਵੈਲਟ|ਫਰੈਂਕਲਿਨ ਡੀ. ਰੂਜ਼ਵੈਲਟ]] ਅਤੇ [[ਵਿੰਸਟਨ ਚਰਚਿਲ|ਵਿੰਸਟਨ ਚਰਚਿਲ ਨੇ]] ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਲਵੋ ਨੂੰ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰੂਜ਼ਵੈਲਟ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਪੋਲੈਂਡ ਕੋਲ ਲਵੋ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਤੇਲ ਖੇਤਰ ਹੋਣ, ਪਰ ਸਟਾਲਿਨ ਨੇ ਇਸਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="auto12">{{Cite book|location=New York}}</ref> 16 ਅਗਸਤ 1945 ਨੂੰ, ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਪੋਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਏਕਤਾ ਦੀ ਆਰਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿਚਕਾਰ ਮਾਸਕੋ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਹੱਦੀ ਸਮਝੌਤਾ<ref>[[:pl:wikisource:Umowa graniczna pomiędzy Polską a ZSRR z 16 sierpnia 1945 roku]] {{Cite web |url=http://pl.wikisource.org/wiki/Umowa_graniczna_pomi%C4%99dzy_Polsk%C4%85_a_ZSRR_z_16_sierpnia_1945_roku |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=17 ਅਗਸਤ 2026 |archive-date=18 ਨਵੰਬਰ 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091118182630/http://pl.wikisource.org/wiki/Umowa_graniczna_pomi%C4%99dzy_Polsk%C4%85_a_ZSRR_z_16_sierpnia_1945_roku |url-status=bot: unknown }} full text of the agreement {{In lang|pl}}</ref> ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਸੰਧੀ ਵਿੱਚ, ਪੋਲਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੋਲਿਸ਼-ਸੋਵੀਅਤ ਸਰਹੱਦ ਨੂੰ ਕਰਜ਼ਨ ਲਾਈਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਖਿੱਚਣ 'ਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਹੋਈ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਸਮਝੌਤੇ ਨੂੰ 5 ਫਰਵਰੀ 1946 ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। === ਸੋਵੀਅਤ ਯੁੱਗ === ਫਰਵਰੀ 1946 ਵਿੱਚ, ਲਵੀਵ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਤਬਾਦਲੇ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ 100,000 ਤੋਂ 140,000 ਪੋਲਿਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਅਖੌਤੀ ਰਿਕਵਰਡ ਟੈਰੀਟਰੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵ੍ਰੋਕਲਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਜਰਮਨ ਸ਼ਹਿਰ ਬ੍ਰੇਸਲਾਉ ਸੀ। ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪੋਲਿਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਵੀਵ ਲੈਂਡ ਦੇ ਪੋਲਿਸ਼ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਬਣਾਈ। ਮਾਰਚ 1946 ਵਿੱਚ, ਲਵੀਵ [[ਕੇ. ਜੀ. ਬੀ.|ਕੇਜੀਬੀ]] ਦੇ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਚਰਚ ਧਰਮ ਸਭਾ ਦਾ ਸਥਾਨ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸਨੇ ਯੂਕਰੇਨੀ ਯੂਨਾਨੀ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪੈਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਰੂਸੀ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਚਰਚ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ। [[ਤਸਵੀਰ:Rynok_Square_1957.jpg|thumb|1957 ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੀਟ ਸਕੁਏਅਰ]] ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਲਵੀਵ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 80% ਅਤੇ 90% ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ। <ref>{{Cite book}}</ref> ਪੋਲਿਸ਼ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਅਤੇ [[ਯਹੂਦੀ ਘੱਲੂਘਾਰਾ|ਸਰਬਨਾਸ਼]] ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਯੂਕਰੇਨੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਆਲੇ- ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ (ਜਬਰਦਸਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁੜ ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ ਜੋ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੋਲਿਸ਼ ਪੀਪਲਜ਼ ਰੀਪਬਲਿਕ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੇ ਸਨ) ਤੋਂ ਪਰਵਾਸ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ, ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨਸਲੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਰੂਸ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਰੂਸੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਪਰਵਾਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਨਸਲੀ [[ਰੂਸੀ ਲੋਕ|ਰੂਸੀ]] ਲਵੀਵ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਤਿਹਾਈ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, 28,000 ਯਹੂਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਦੂਜੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਆਏ ਰੂਸੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਨ। 8 ਸਤੰਬਰ 1956 ਨੂੰ ਲਵੀਵ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 400,000 ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ।<ref name="loc">{{Cite web |date=2023-04-05 |title=Фіри із трофейними німецькими кіньми, 400-тисячний житель і перші "сталінки". Побутові хроніки Львова: 1950 |url=https://localhistory.org.ua/texts/statti/firi-iz-trofeinimi-nimetskimi-kinmi-400-tisiachnii-zhitel-i-pershi-stalinki-pobutovi-khroniki-lvova-1950/ |access-date=2026-03-24}}</ref> 1950 ਵਿੱਚ ਸਟ੍ਰਾਈ ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਖੇਤਰੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਖੋਲ੍ਹੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ 1951 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਰੇਲਵੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। 1952 ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਟਰਾਲੀਬੱਸ ਲਾਈਨ ਖੋਲ੍ਹੀ ਗਈ ਸੀ। 1960 ਤੱਕ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ 262 ਬੱਸਾਂ, 380 ਟੈਕਸੀਆਂ ਅਤੇ 50 ਤੋਂ ਵੱਧ ਟਰਾਲੀ ਬੱਸਾਂ ਸਨ। 1955 ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਦੇ ਟਰਮੀਨਲ ਨੇ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 1955 ਤੱਕ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ 415 ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ, ਕੈਫੇ ਅਤੇ ਕੰਟੀਨ ਸਨ, ਪਰ ਇਹ ਵਧਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸਨ। 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ੇਵਚੇਨਕੀਵਸਕੀ ਹੈ ਸਮੇਤ ਕਈ ਜਨਤਕ ਪਾਰਕ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।<ref name="loc2">{{Cite web |date=2023-04-05 |title=Фіри із трофейними німецькими кіньми, 400-тисячний житель і перші "сталінки". Побутові хроніки Львова: 1950 |url=https://localhistory.org.ua/texts/statti/firi-iz-trofeinimi-nimetskimi-kinmi-400-tisiachnii-zhitel-i-pershi-stalinki-pobutovi-khroniki-lvova-1950/ |access-date=2026-03-24}}</ref> ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੁਆਰਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਦਯੋਗਿਕ ਉੱਦਮਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸਥਾਨਕ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ੋਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਿਰੁੱਧ ਉਪਾਅ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, 1958 ਤੱਕ ਲਵੀਵ ਭਾਰੀ ਫੌਜੀ ਉਪਕਰਣਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਆਵਾਜਾਈ ਬਿੰਦੂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। 1958 ਵਿੱਚ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਇੱਕ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਘਰ ਨੇੜੇ ਦੀ ਇੱਕ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਸਵੈ-ਚਾਲਿਤ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੀ ਗਤੀ ਕਾਰਨ ਢਹਿ ਗਿਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੁਆਰਟਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਫੌਜੀ ਹਾਰਡਵੇਅਰ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਰਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਨੂੰ ਯਾਵੋਰਿਵ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="loc3">{{Cite web |date=2023-04-05 |title=Фіри із трофейними німецькими кіньми, 400-тисячний житель і перші "сталінки". Побутові хроніки Львова: 1950 |url=https://localhistory.org.ua/texts/statti/firi-iz-trofeinimi-nimetskimi-kinmi-400-tisiachnii-zhitel-i-pershi-stalinki-pobutovi-khroniki-lvova-1950/ |access-date=2026-03-24}}</ref> 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਲਵੀਵ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦਾ ਮਤਾ ਅਪਣਾਇਆ। 1954 ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਾਇਨਸਕੋਪ ਟਿਊਬ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਫੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ 1958 ਵਿੱਚ ਟੀਵੀ ਸੈੱਟਾਂ ਦਾ ਸੀਰੀਅਲ ਉਤਪਾਦਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। 1956 ਵਿੱਚ ਲਵੀਵ ਬੱਸ ਫੈਕਟਰੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਉਤਪਾਦਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਟੈਂਕ]] ਮੁਰੰਮਤ ਪਲਾਂਟ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸਸਤੇ ਘਰਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ, [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ|ਕਮਿਊਨਿਸਟ]] ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਲਈ ਸਟਾਲਿਨਵਾਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਨਵੀਂ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਸਾਂਝੇ ਫਲੈਟਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਤਹਿਖਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਕਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੈਂਟਰਲ ਹੀਟਿੰਗ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਅਤੇ ਸੀਵਰੇਜ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰ ਸਨ। 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ, ਕਈ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਕਸਬੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰੂਖੋਵਿਚੀ ਅਤੇ ਵਿੰਨੀਕੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਦਸੰਬਰ 1957 ਵਿੱਚ ਲਵੀਵ ਟੀਵੀ ਸੈਂਟਰ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਓਪੇਰਾ ਥੀਏਟਰ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਕੀਤਾ।<ref name="loc4">{{Cite web |date=2023-04-05 |title=Фіри із трофейними німецькими кіньми, 400-тисячний житель і перші "сталінки". Побутові хроніки Львова: 1950 |url=https://localhistory.org.ua/texts/statti/firi-iz-trofeinimi-nimetskimi-kinmi-400-tisiachnii-zhitel-i-pershi-stalinki-pobutovi-khroniki-lvova-1950/ |access-date=2026-03-24}}</ref> 1950 ਅਤੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਹਿਰ ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ ਆਕਾਰ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸਦੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਅਧਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ। ਯੂਕਰੇਨੀ ਵਿਦਰੋਹੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਸਮੇਰਸ਼ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਲਵੀਵ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਅਰਥ ਵਾਲਾ ਉਪਨਾਮ ਮਿਲਿਆ: ਬੈਂਡਰਸਟੈਡ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸਟੀਪਨ ਬੈਂਡੇਰਾ ਸ਼ਹਿਰ। ਸ਼ਹਿਰ ਸਟੈਡ ਲਈ ਜਰਮਨ ਪਿਛੇਤਰ ਨੂੰ ਅਲਹਿਦਗੀ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਰੂਸੀ ਗ੍ਰੇਡ ਦੀ ਬਜਾਏ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਇੰਨਾ ਹਾਸੋਹੀਣਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਬੈਂਡੇਰਾ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਸੋਵੀਅਤ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਵਿਅੰਗ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਪਤਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਹ ਨਾਮ ਲਵੀਵ ਦੇ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਾਣ ਵਾਲੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ ਜਿਸਦਾ ਸਿੱਟਾ ਖਲੋਪਤਸੀ ਜ਼ ਬੈਂਡਰਸ਼ਟਾਡਟੂ (ਬੈਂਡਰਸਟੈਡ ਦੇ ਮੁੰਡੇ) ਨਾਮ ਹੇਠ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਰਾਕ ਬੈਂਡ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web |title=Official site of the Khloptsi z Bandershtadtu |url=http://bandershtadt.w6.ru/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080414164419/http://bandershtadt.w6.ru/ |archive-date=14 April 2008 |access-date=3 May 2012 |publisher=Bandershtadt.w6.ru}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Lviv._Former_Jewish_Quarter_of_Suburb.jpg|thumb|1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਓਪੇਰਾ ਥੀਏਟਰ ਅਤੇ ਹੋਟਲ ਲਵੀਵ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼।]] 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ, ਲਵੀਵ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਪੋਲਿਸ਼ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਾਥੀ [[ਵਾਰਸਾ ਪੈਕਟ]] ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੈਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਹੋਇਆ। ਯੂਕਰੇਨੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਸ ਗਏ ਸਨ, ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਲੋਹੇ ਦੇ ਪਰਦੇ ਦੇ ਪਾਰ ਪੱਤਰ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਸਨ। " ਬੁਰਜੂਆ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ " ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਸੋਵੀਅਤ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਛਪਾਈ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ [[ਯੂਕਰੇਨ ਦਾ ਝੰਡਾ|ਨੀਲੇ ਅਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ]] ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਰਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਧਰਮ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਲਵੀਵ ਦੇ ਡੋਮਿਨਿਕਨ ਗਿਰਜਾਘਰ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਨਾਸਤਿਕਤਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਸਰਕਾਰੀ ਦਬਾਅ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਲਵੀਵ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਨੇ [[Vertep|ਵਰਟੇਪ]] ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ। 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਲਵੀਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨੌਜਵਾਨ [[ਉੱਪ-ਸਭਿਆਚਾਰ|ਉਪ-ਸਭਿਆਚਾਰ]] ਵੀ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਪੱਛਮੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਬਣੇ।<ref>{{Cite web |date=2023-06-07 |title=Коли є "все" не для всіх, зате є джинси, "довгі патли" і жовто-сині трамваї. Побутові хроніки Львова: 1960-ті |url=https://localhistory.org.ua/texts/statti/plodi-khrushchovskoyi-vidligi-i-brezhnievskii-zastii-koli-ie-vse-ne-dlia-vsikh-zate-ie-dzhinsi-dovgi-patli-i-zhovto-sini-tramvayi-pobutovi-khroniki-lvova-1960-ti/ |access-date=2026-03-24}}</ref> 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਵੋਲੋਦੀਮੀਰ ਸ਼ਚਰਬਿਟਸਕੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਯੂਕਰੇਨੀ ਸੋਵੀਅਤ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਰੂਸੀਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਲਹਿਰ ਆਈ। ਲਵੀਵ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਆਵਾਜਾਈ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਅਤੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਹੁਣ ਰੂਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ ਵਿਗੜਦੀ ਗਈ, ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮੱਧ ਤੱਕ ਦੁਕਾਨਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈਆਂ । 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ [[ਮਹਿੰਗਾਈ|ਮੁਦਰਾਸਫੀਤੀ]] ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਬਣ ਗਈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਵਪਾਰਕ ਨੈੱਟਵਰਕ ਫੈਲਦਾ ਰਿਹਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਕਾਨਾਂ ਬਣੀਆਂ। ਨਵੇਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰੁਝਾਨ ਲਵੀਵ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਅਤੇ 1979 ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪੰਥ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ: ਯੂਥ ਪੈਲੇਸ "ਰੋਮਾਂਟਿਕ", ਜੋ ਆਪਣੇ [[ਨਾਈਟ ਕਲੱਬ|ਡਿਸਕੋ]] ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ "ਵਿਰਮੇਂਕਾ" ਕੌਫੀ ਹਾਊਸ, ਜੋ ਸਥਾਨਕ [[ਬੋਹੀਮੀਅਨਵਾਦ|ਬੋਹੇਮ ਲੋਕਾਂ]] ਲਈ ਇੱਕ ਇਕੱਠ ਸਥਾਨ ਬਣ ਗਿਆ। 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ [[ਹਿੱਪੀ]] ਲਹਿਰ ਦਾ ਉਭਾਰ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ। 1975-1977 ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਕਾਰਮੇਲਾਈਟ ਮੱਠ ਦਾ ਬਾਗ਼ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਗੈਰ-ਅਨੁਕੂਲ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਇਕੱਠਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ।<ref name="loc1">{{Cite web |date=2023-08-23 |title=Русифікований побут, зате з "голосом" західних радіостанцій, дешева "бормотуха", тихий бунт позасуспільних гіпі. Побутові хроніки Львова: 1970-ті |url=https://localhistory.org.ua/texts/statti/rusifikovanii-pobut-zate-z-golosom-zakhidnikh-radiostantsii-desheva-bormotukha-tikhii-bunt-pozasuspilnikh-gipi-pobutovi-khroniki-lvova-1970-ti-roki/ |access-date=2026-03-24}}</ref> ਸੋਵੀਅਤ ਰੂਸੀਕਰਨ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਲਵੀਵ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਲਹਿਰ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। 1972 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਲਵੀਵ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲਾਕੀ ਸਟਰੀਟ 'ਤੇ ਬਦਨਾਮ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।<ref name="loc1" /> 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੋਂ ਉਦਾਰੀਕਰਨ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਯੂਐਸਐਸਆਰ ਤੋਂ ਯੂਕਰੇਨੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਲਹਿਰਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। 17 ਸਤੰਬਰ 1989 ਨੂੰ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਤੋਂ ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰੈਲੀ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 100,000 ਭਾਗੀਦਾਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ।<ref name="cnn1803">{{Cite news|url=https://edition.cnn.com/2022/03/18/europe/lviv-ukraine-attack-russia-importance-intl/index.html|title=Russia has attacked Lviv. Here's why the western city is so important to Ukraine's defense|date=18 March 2022|access-date=18 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323011157/https://edition.cnn.com/2022/03/18/europe/lviv-ukraine-attack-russia-importance-intl/index.html|archive-date=23 March 2022|agency=CNN}}</ref> === ਸੁਤੰਤਰ ਯੂਕਰੇਨ === [[ਤਸਵੀਰ:Lviv_street_scene_20041126.jpg|thumb|2004 ਦੀਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੋਣਾਂ ਦੌਰਾਨ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀ]] ਲਵੀਵ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੇ 2004 ਦੀਆਂ ਯੂਕਰੇਨੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੋਣਾਂ ਦੌਰਾਨ ਵਿਕਟਰ ਯੁਸ਼ਚੇਂਕੋ ਦਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ [[ਸੰਤਰੀ ਇਨਕਲਾਬ|ਸੰਤਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ]] ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਔਰੇਂਜ ਕੈਂਪ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਠੰਢੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣਗੇ। [[ਸਿਵਲ ਨਾਫ਼ਰਮਾਨੀ]] ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੂੰ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਅਸੈਂਬਲੀ ਨੇ ਧੋਖਾਧੜੀ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਤਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article395652.ece|title=Protest grows in western city|last=Tchorek|first=Kamil|date=26 November 2004|work=Times Online|access-date=25 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110629121745/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article395652.ece|archive-date=29 June 2011}}</ref> ਲਵੀਵ ਅੱਜ ਵੀ ਯੂਕਰੇਨੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਰਗ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਯੂਰੋਮੈਦਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ, ਲਵੀਵ ਦੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ 19 ਫਰਵਰੀ 2014 ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵਿਕਟਰ ਯਾਨੁਕੋਵਿਚ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=http://www.ibtimes.co.uk/ukraine-facing-civil-war-lviv-declares-independence-yanukovich-rule-1437092|title=Ukraine Facing Civil War: Lviv Declares Independence from Yanukovich Rule|last=Gianluca Mezzofiore|date=19 February 2014|work=International Business Times|access-date=19 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201194141/http://www.ibtimes.co.uk/ukraine-facing-civil-war-lviv-declares-independence-yanukovich-rule-1437092|archive-date=1 December 2008}}</ref> 2019 ਵਿੱਚ, ਲਵੀਵ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੇ 2019 ਦੀਆਂ ਯੂਕਰੇਨੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੋਣਾਂ ਦੌਰਾਨ [[ਵੋਲੋਦੀਮੀਰ ਜ਼ੈਲੈਂਸਕੀ|ਵੋਲੋਦੀਮੀਰ ਜ਼ੇਲੇਨਸਕੀ]] ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਪੈਟਰੋ ਪੋਰੋਸ਼ੈਂਕੋ ਦਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। ਪੋਰੋਸ਼ੈਂਕੋ ਲਈ ਗਿਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਵੋਟਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤਤਾ 90% ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀ। ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪੱਧਰ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵੋਟ ਹਾਰ ਗਿਆ। 18 ਜੁਲਾਈ 2020 ਤੱਕ, ਲਵੀਵ ਨੂੰ ਓਬਲਾਸਟ ਮਹੱਤਵ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਲਵੀਵ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਜੁਲਾਈ 2020 ਵਿੱਚ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲਵੀਵ ਓਬਲਾਸਟ ਦੇ ਰੇਅਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੱਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਲਵੀਵ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਥਾਪਿਤ ਲਵੀਵ ਰਾਇਓਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.golos.com.ua/article/333466|title=Про утворення та ліквідацію районів. Постанова Верховної Ради України № 807-ІХ.|date=2020-07-18|work=Голос України|access-date=2020-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709121303/http://www.golos.com.ua/article/333466|archive-date=9 July 2021|language=uk}}</ref><ref>{{Cite web |date=July 17, 2020 |title=Нові райони: карти + склад |url=https://www.minregion.gov.ua/press/news/novi-rajony-karty-sklad/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210302224321/https://www.minregion.gov.ua/press/news/novi-rajony-karty-sklad/ |archive-date=2 March 2021 |access-date=15 January 2022 |website=Мінрегіон |publisher=Міністерство розвитку громад та територій України |language=Ukrainian}}</ref> === ਰੂਸ-ਯੂਕਰੇਨੀ ਯੁੱਧ === ==== 2022 ਵਿੱਚ ਯੂਕਰੇਨ ਉੱਤੇ ਰੂਸੀ ਹਮਲਾ ==== [[ਤਸਵੀਰ:2022_Lviv_bombing.jpg|thumb|ਮਾਰਚ 2022 ਵਿੱਚ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਲਣ ਡਿਪੂ 'ਤੇ ਰੂਸੀ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੱਗ।]] ਫਰਵਰੀ 2022 ਵਿੱਚ, 2022 ਵਿੱਚ ਯੂਕਰੇਨ ਉੱਤੇ ਰੂਸੀ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲਵੀਵ ਦੇਸ਼ ਦੀ ''ਅਸਲ'' ਪੱਛਮੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਈ ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਧਾਨੀ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਫੌਜੀ ਖ਼ਤਰੇ ਕਾਰਨ ਕੁਝ ਦੂਤਾਵਾਸਾਂ, ਸਰਕਾਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੂੰ [[ਕੀਵ]] ਤੋਂ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="War">{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/18/ukraine-russia-lviv-war/|title=Ukraine's Lviv in spotlight as diplomats and others leave Kyiv – the Washington Post|work=[[The Washington Post]]|access-date=23 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224074723/https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/18/ukraine-russia-lviv-war/|archive-date=24 February 2022}}</ref> ਲਵੀਵ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਭੱਜਣ ਵਾਲੇ ਯੂਕਰੇਨੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪਨਾਹਗਾਹ ਵੀ ਬਣ ਗਿਆ, 18 ਮਾਰਚ 2022 ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 200,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈਆਂ ਨੇ ਪੋਲੈਂਡ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਰੁਕਣ ਦੇ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ। ਲਵੀਵ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਵੱਡਾ ਖੇਤਰ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦੀ ਸਪਲਾਈ ਰੂਟ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref name="cnn18032">{{Cite news|url=https://edition.cnn.com/2022/03/18/europe/lviv-ukraine-attack-russia-importance-intl/index.html|title=Russia has attacked Lviv. Here's why the western city is so important to Ukraine's defense|date=18 March 2022|access-date=18 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323011157/https://edition.cnn.com/2022/03/18/europe/lviv-ukraine-attack-russia-importance-intl/index.html|archive-date=23 March 2022|agency=CNN}}</ref> ਰੂਸੀ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ, ਸਥਾਨਕ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੇ, ਪੋਲਿਸ਼ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਏਸ਼ੀਅਨ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮਾਰਕਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਅਸਥਾਈ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਕਰਕੇ, ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਲਪੇਟ ਕੇ, ਅਤੇ ਕਲਾ ਖਜ਼ਾਨਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.rferl.org/a/lviv-monuments-protection-russia-war/31759566.html|title=Wrapping The Art Treasures Of Lviv|date=18 March 2022|access-date=18 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220318145610/https://www.rferl.org/a/lviv-monuments-protection-russia-war/31759566.html|archive-date=18 March 2022|agency=RadioFreeEurope/RadioLiberty|language=en}}</ref> ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ, ਲਵੀਵ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਰੂਸੀ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਹਮਲਿਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। 13 ਮਾਰਚ 2022 ਨੂੰ ਯਾਵੋਰਿਵ ਫੌਜੀ ਸਿਖਲਾਈ ਬੇਸ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ; 18 ਮਾਰਚ 2022 ਨੂੰ ਲਵੀਵ ਡੈਨੀਲੋ ਹਾਲਿਤਸਕੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਵੀਵ ਸਟੇਟ ਏਅਰਕ੍ਰਾਫਟ ਰਿਪੇਅਰ ਪਲਾਂਟ; ਅਤੇ 26 ਮਾਰਚ 2022 ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਬਾਲਣ ਡਿਪੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਹੂਲਤਾਂ।<ref name="cnn18033">{{Cite news|url=https://edition.cnn.com/2022/03/18/europe/lviv-ukraine-attack-russia-importance-intl/index.html|title=Russia has attacked Lviv. Here's why the western city is so important to Ukraine's defense|date=18 March 2022|access-date=18 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323011157/https://edition.cnn.com/2022/03/18/europe/lviv-ukraine-attack-russia-importance-intl/index.html|archive-date=23 March 2022|agency=CNN}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-putin-news-03-26-22#h_0209716058a32b5f42a81bf113a2f979|title=Three additional blasts heard in Lviv, regional military administration says|date=26 March 2022|work=CNN|access-date=26 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220326184113/https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-putin-news-03-26-22/h_0209716058a32b5f42a81bf113a2f979|archive-date=26 March 2022|language=en}}</ref> ਮੇਅਰ ਐਂਡਰੀ ਸਦੋਵੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 18 ਅਪ੍ਰੈਲ 2022 ਨੂੰ, ਸ਼ਹਿਰ 'ਤੇ ਪੰਜ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਹਮਲੇ ਹੋਏ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਨਾਗਰਿਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ 11 ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ। ਖੇਤਰੀ ਗਵਰਨਰ ਮੈਕਸਿਮ ਕੋਜ਼ਿਸਟਕੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਫੌਜੀ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਟਾਇਰਾਂ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਸੀ। ਇੱਕ ਹੋਟਲ ਜਿੱਥੇ ਖਾਲੀ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਰੂਸੀ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ 18 ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਰੂਸੀ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਫੌਜੀ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਸਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.canberratimes.com.au/story/7702438/blasts-rock-ukraine-as-bodies-line-streets/|title=Blasts rock Ukraine as bodies line streets|date=18 April 2022|access-date=18 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418092930/https://www.canberratimes.com.au/story/7702438/blasts-rock-ukraine-as-bodies-line-streets/|archive-date=18 April 2022|publisher=the Canberra Times|language=en}}</ref> 10 ਅਕਤੂਬਰ 2022 ਨੂੰ ਯੂਕਰੇਨ 'ਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਹਮਲਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਲਵੀਵ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਬਲੈਕਆਊਟ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Explosions in Lviv, city is without electricity and mobile connection |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2022/10/10/7371068/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221012150631/https://www.pravda.com.ua/eng/news/2022/10/10/7371068/ |archive-date=12 October 2022 |access-date=2022-10-12 |website=Ukrainska Pravda |language=en}}</ref> 11 ਅਕਤੂਬਰ 2022 ਨੂੰ, ਸਦੋਵੀ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਇੱਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਹਮਲੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਬਿਜਲੀ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/world/europe/russian-strike-ukraines-lviv-hits-power-supply-mayor-says-2022-10-11/|title=Russian strike on Ukraine's Lviv hits power supply – mayor|date=2022-10-12|work=Reuters|access-date=2022-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013015118/https://www.reuters.com/world/europe/russian-strike-ukraines-lviv-hits-power-supply-mayor-says-2022-10-11/|archive-date=13 October 2022|agency=Reuters|language=en}}</ref> ਗਵਰਨਰ ਮੈਕਸਿਮ ਕੋਜ਼ਿਤਸਕੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ 5 ਅਕਤੂਬਰ, 2025 ਨੂੰ, ਲਵੀਵ ਉੱਤੇ ਰੂਸੀ ਹਮਲਾ ਲਵੀਵ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਯੁੱਧ ਸੀ, ਇਸ ਵਿੱਚ 140 ਡਰੋਨ ਅਤੇ 23 ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। 5 ਨਾਗਰਿਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਦਰਜਨਾਂ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ।<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/world/europe/russian-aerial-attack-kyiv-kills-one-injures-10-officials-say-2025-10-25/|title=Russian aerial attack on Kyiv kills two, injures 13, Ukraine officials say|date=October 25, 2025|work=[[Reuters]]}}</ref> == ਭੂਗੋਲ == [[ਤਸਵੀਰ:Lviv_City,_Ukraine,_Sentinel-2_satellite_image,_30-AUG-2017.jpg|thumb|ਲਵੀਵ ਦਾ ਇੱਕ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਦ੍ਰਿਸ਼ ([[Sentinel-2|ਸੈਂਟੀਨਲ-2]]; 14 ਅਗਸਤ 2017)]] ਲਵੀਵ ਰੋਜ਼ਟੋਚੀਆ ਅੱਪਲੈਂਡ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ 'ਤੇ ਹੈ, ਜੋ ਪੋਲਿਸ਼ ਸਰਹੱਦ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 70 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (43 ਮੀਲ) ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਕਾਰਪੈਥੀਅਨ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ 160 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (99 ਮੀਲ) ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਲਵੀਵ ਦੀ ਔਸਤ ਉਚਾਈ ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ 296 ਮੀਟਰ (971 ਫੁੱਟ) ਹੈ। ਇਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਬਿੰਦੂ ਵਿਸੋਕੀ ਜ਼ਾਮੋਕ (ਉੱਚਾ ਕਿਲ੍ਹਾ) ਹੈ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ 409 ਮੀਟਰ (1,342 ਫੁੱਟ) ਉੱਚਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਇਸਦੇ ਵਿਲੱਖਣ, ਹਰੇ-ਗੁੰਬਦ ਵਾਲੇ ਚਰਚਾਂ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੇ ਨਾਲ। ਪੁਰਾਣਾ ਕੰਧਾਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਪੋਲਟਵਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹਾਈ ਕੈਸਲ ਦੇ ਤਲਹਟੀ 'ਤੇ ਸੀ। 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਨਦੀ ਨੂੰ ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਢੋਆ-ਢੁਆਈ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਪੋਲਟਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚੋਂ ਵਗਦਾ ਸੀ; ਨਦੀ ਲਵੀਵ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਗਲੀ, ਲਿਬਰਟੀ ਐਵੇਨਿਊ [ਯੂਕੇ], ਅਤੇ ਲਵੀਵ ਥੀਏਟਰ ਆਫ਼ ਓਪੇਰਾ ਐਂਡ ਬੈਲੇ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸਿੱਧਾ ਵਗਦੀ ਹੈ। === ਜਲਵਾਯੂ === ਲਵੀਵ ਦਾ ਜਲਵਾਯੂ ਨਮੀ ਵਾਲਾ ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਹੈ (ਕੋਪੇਨ ਜਲਵਾਯੂ ਵਰਗੀਕਰਣ Dfb) ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਠੰਡੀਆਂ ਅਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਗਰਮ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Kottek|first=M.|last2=J. Grieser|last3=C. Beck|last4=B. Rudolf|last5=F. Rubel|year=2006|title=World Map of the Köppen-Geiger climate classification updated|url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pdf/kottek_et_al_2006_A4.pdf|journal=Meteorol. Z.|volume=15|issue=3|pages=259–263|bibcode=2006MetZe..15..259K|doi=10.1127/0941-2948/2006/0130|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811204828/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pdf/kottek_et_al_2006_A4.pdf|archive-date=11 August 2021|access-date=24 August 2012}}</ref> ਜਨਵਰੀ ਵਿੱਚ ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ −3 °C (27 °F) ਅਤੇ ਜੁਲਾਈ ਵਿੱਚ 18 °C (64 °F) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਔਸਤ ਨਮੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਖੁਸ਼ਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਮੀ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਤੋਂ ਗਿੱਲੀ ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Climate and Average Weather Year Round in Lviv |url=https://weatherspark.com/y/91475/Average-Weather-in-Lviv-Ukraine-Year-Round |access-date=2025-12-08 |website=WeatherSpark}}</ref> ਔਸਤ ਸਾਲਾਨਾ ਬਾਰਿਸ਼ 745 ਮਿਲੀਮੀਟਰ (29 ਇੰਚ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ ਔਸਤ ਧੁੱਪ ਦੀ ਮਿਆਦ ਲਗਭਗ 1,804 ਘੰਟੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।{{Weather box | collapsed = yes | location = Lviv (1991–2020, extremes 1936–present) | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 14.9 | Feb record high C = 17.9 | Mar record high C = 23.5 | Apr record high C = 28.9 | May record high C = 32.2 | Jun record high C = 37.4 | Jul record high C = 36.3 | Aug record high C = 37.3 | Sep record high C = 34.5 | Oct record high C = 25.6 | Nov record high C = 21.6 | Dec record high C = 16.5 | year record high C = 37.4 | Jan high C = 0.2 | Feb high C = 2.0 | Mar high C = 7.0 | Apr high C = 14.5 | May high C = 19.5 | Jun high C = 23.0 | Jul high C = 24.7 | Aug high C = 24.5 | Sep high C = 19.0 | Oct high C = 13.2 | Nov high C = 6.8 | Dec high C = 1.5 | year high C = 13.0 | Jan mean C = -2.7 | Feb mean C = -1.5 | Mar mean C = 2.5 | Apr mean C = 9.0 | May mean C = 13.8 | Jun mean C = 17.3 | Jul mean C = 19.0 | Aug mean C = 18.5 | Sep mean C = 13.5 | Oct mean C = 8.4 | Nov mean C = 3.3 | Dec mean C = -1.3 | year mean C = 8.3 | Jan low C = -5.7 | Feb low C = -4.8 | Mar low C = -1.4 | Apr low C = 3.8 | May low C = 8.4 | Jun low C = 12.0 | Jul low C = 13.7 | Aug low C = 13.2 | Sep low C = 8.7 | Oct low C = 4.4 | Nov low C = 0.4 | Dec low C = -4.1 | year low C = 4.1 | Jan record low C = -28.5 | Feb record low C = -29.5 | Mar record low C = -25.0 | Apr record low C = -12.1 | May record low C = -5.0 | Jun record low C = 0.5 | Jul record low C = 4.5 | Aug record low C = 2.6 | Sep record low C = -3.0 | Oct record low C = -13.2 | Nov record low C = -17.6 | Dec record low C = -25.6 | year record low C = -29.5 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 46 | Feb precipitation mm = 48 | Mar precipitation mm = 48 | Apr precipitation mm = 52 | May precipitation mm = 93 | Jun precipitation mm = 86 | Jul precipitation mm = 96 | Aug precipitation mm = 73 | Sep precipitation mm = 70 | Oct precipitation mm = 57 | Nov precipitation mm = 50 | Dec precipitation mm = 50 | year precipitation mm = 769 | Jan snow depth cm = 7 | Feb snow depth cm = 9 | Mar snow depth cm = 4 | Apr snow depth cm = 0 | May snow depth cm = 0 | Jun snow depth cm = 0 | Jul snow depth cm = 0 | Aug snow depth cm = 0 | Sep snow depth cm = 0 | Oct snow depth cm = 0 | Nov snow depth cm = 1 | Dec snow depth cm = 4 | year snow depth cm = 9 | Jan rain days = 9 | Feb rain days = 9 | Mar rain days = 11 | Apr rain days = 14 | May rain days = 16 | Jun rain days = 17 | Jul rain days = 16 | Aug rain days = 14 | Sep rain days = 14 | Oct rain days = 14 | Nov rain days = 13 | Dec rain days = 11 | year rain days = 158 | Jan snow days = 17 | Feb snow days = 17 | Mar snow days = 11 | Apr snow days = 3 | May snow days = 0.1 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 1 | Nov snow days = 8 | Dec snow days = 15 | year snow days = 72 | Jan humidity = 83.3 | Feb humidity = 80.7 | Mar humidity = 74.5 | Apr humidity = 67.1 | May humidity = 70.4 | Jun humidity = 72.6 | Jul humidity = 74.1 | Aug humidity = 74.3 | Sep humidity = 78.2 | Oct humidity = 80.3 | Nov humidity = 84.4 | Dec humidity = 85.0 | year humidity = 77.1 | Jan sun = 64 | Feb sun = 79 | Mar sun = 112 | Apr sun = 188 | May sun = 227 | Jun sun = 238 | Jul sun = 254 | Aug sun = 222 | Sep sun = 179 | Oct sun = 148 | Nov sun = 56 | Dec sun = 37 | year sun = 1804 | source 1 = Pogoda.ru.net<ref name=pogoda>{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214004830/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/33393.htm |archive-date=14 December 2019 |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/33393.htm |title=Pogoda.ru.net |access-date=8 November 2021 |publisher=Weather and Climate (Погода и климат) |language=ru |date=May 2011}}</ref> | source 2 = [[NOAA]] (humidity 1991–2020, sun 1961–1990)<ref name=WMOCLINO>{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20250422013818/https://www.ncei.noaa.gov/data/oceans/archive/arc0216/0253808/6.6/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Ukraine/CSV/Lviv_33393.csv |archive-date=22 April 2025 |url=https://www.ncei.noaa.gov/data/oceans/archive/arc0216/0253808/6.6/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Ukraine/CSV/Lviv_33393.csv |format=CSV |title=Lviv Climate Normals 1991–2020 |work=World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020) |publisher=[[National Centers for Environmental Information]] |access-date=21 April 2025}}</ref><ref name=NOAA>{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_VI/UP/33393.TXT |title=L'vov (Lviv) Climate Normals 1961–1990 |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |access-date=13 October 2015 |archive-date=29 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211029040233/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_VI/UP/33393.TXT |url-status=live }}</ref> | date = April 2012 }} == ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਵੰਡ == ਲਵੀਵ ਛੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ (ਖੇਤਰਾਂ) ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹਰੇਕ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਅੰਗ ਹਨ: * Halytskyi ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ({{Lang|uk|Галицький район}}), ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਗੈਲੀਸ਼ੀਆ ਦੇ ਡੈਨੀਅਲ (ਡੈਨੀਲੋ ਹਾਲਿਤਸਕੀ) ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। * ਜ਼ਲਿਜ਼ਨੀਚਨੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ({{Lang|uk|Залізничний район}}), ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ "ਰੇਲਵੇ ਆਂਢ-ਗੁਆਂਢ" * Lychakivskyi ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ({{Lang|uk|Личаківський район}}) * ਸਿਖਿਵਸਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ({{Lang|uk|Сихівський район}}) * ਫ੍ਰੈਂਕਿਵਸਕੀ ({{Lang|uk|Франківський район}}), ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ [[ਇਵਾਨ ਫ਼ਰਾਂਕੋ|ਇਵਾਨ ਫ੍ਰੈਂਕੋ]] ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। * Shevchenkivskyi ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ({{Lang|uk|Шевченківський район}}), ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ [[ਤਾਰਾਸ ਸ਼ੇਵਚੈਨਕੋ|ਤਾਰਾਸ ਸ਼ੇਵਚੇਂਕੋ]] ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਪਨਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਨੀਕੀ ({{Lang|uk|Винники}}), ਬ੍ਰਿਉਖੋਵਿਚੀ ({{Lang|uk|Брюховичі}}), ਅਤੇ ਰੁਡਨੋ ({{Lang|uk|Рудно}}) == ਜਨਸੰਖਿਆ == {{Historical populations|5=1939|6=340000|7=1959|8=410678|9=1970|10=553452|11=1979|12=667243|13=1989|14=790908|15=2001|16=732818|17=2011|18=732009|19=2022|20=717273}}ਲਵੀਵ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਔਸਤਨ 75 ਸਾਲ ਜਿਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਉਮਰ ਯੂਕਰੇਨ ਵਿੱਚ ਔਸਤ ਉਮਰ ਨਾਲੋਂ 7 ਸਾਲ ਵੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਔਸਤ (68 ਸਾਲ) ਨਾਲੋਂ 8 ਸਾਲ ਵੱਧ ਹੈ। 2010 ਵਿੱਚ ਔਸਤ ਜੀਵਨ ਸੰਭਾਵਨਾ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ 71 ਸਾਲ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ 79.5 ਸਾਲ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title= |url=http://www.city-institute.org/Socio/Demographic_forecast_small_eng.jpg |archive-url=https://web.archive.org/web/20141205154531/http://www.city-institute.org/Socio/Demographic_forecast_small_eng.jpg |archive-date=5 December 2014 |access-date=7 August 2023}}</ref> 2001 ਅਤੇ 2010 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ [[ਜਣਨ ਸਮਰੱਥਾ|ਪ੍ਰਜਨਨ]] ਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਵਾਧਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਪ੍ਰਜਨਨ ਦਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਰਹੇ, ਭਾਵੇਂ ਜਨਮ ਦਰ ਵਧੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, 25 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਘਾਟ ਹੈ। 2011 ਵਿੱਚ, ਲਵੀਵ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 13.7% 15 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ 17.6% 60 ਸਾਲ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ।<ref>{{Cite web |title=Lviv City Profile 2010–2011 |url=http://www.ebed.org.ua/sites/expertise.one2action.com/files/repo/ebed_lviv_city_profile_eng.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140701033150/http://www.ebed.org.ua/sites/expertise.one2action.com/files/repo/ebed_lviv_city_profile_eng.pdf |archive-date=1 July 2014}}</ref> === ਇਤਿਹਾਸਕ ਆਬਾਦੀ === {| class="wikitable floatright" ! colspan="7" style="background:#E0E0E0;" |ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਬਾਦੀ ਢਾਂਚਾ 1869–1931 |- !ਭਾਈਚਾਰਾ !1869 <ref name="Britannica1890">''The Encyclopædia Britannica: a dictionary of arts, sciences and general literature''.</ref> !1890 <ref name="Brockhaus1894">''Brockhaus' Konversations-Lexikon''.</ref> !1900 <ref name="Meyers1908">''Meyers Konversations-Lexikon''.</ref> !1910 <ref name="Hann">C. M. Hann, Paul Robert Magocsi ed.</ref> !1921 <ref name="Hann" /> !1931 <ref name="Chorny">[http://etno.uaweb.org/nsklad/1931-lvivske.html Національний склад Львівського воєводства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101031192233/http://etno.uaweb.org/nsklad/1931-lvivske.html|date=31 October 2010}} за переписом 1931 року</ref> |- |ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ |53.1% |52.6% |51.7% |51% |51% |50.4% |- |ਯਹੂਦੀ |30.6% |28.2% |27.7% |28% |35% |31.9% |- |ਯੂਨਾਨੀ ਕੈਥੋਲਿਕ |14.2% |17.1% |18.3% |19% |12% |15.9% |} {| class="wikitable floatright" ! colspan="10" style="background:#E0E0E0;" |ਨਸਲੀ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਬਣਤਰ 1900–2001 |- !ਨਸਲ !1900 <ref>[http://etno.uaweb.org/nsklad/1900-halychyna.html Населення Східної Галичини] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101031192201/http://etno.uaweb.org/nsklad/1900-halychyna.html|date=31 October 2010}} за переписом 1900 року</ref> !1921 {{Sfn|Romantsov|2012}} !1931 <ref name="Chorny2">[http://etno.uaweb.org/nsklad/1931-lvivske.html Національний склад Львівського воєводства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101031192233/http://etno.uaweb.org/nsklad/1931-lvivske.html|date=31 October 2010}} за переписом 1931 року</ref> !1944 <ref name="Risch">William Jay Risch.</ref> !1950 !1959 <ref name="Szporluk">Roman Szporluk.</ref> !1979 <ref name="Szporluk" /> !1989 <ref name="Szporluk" /> !2001 <ref name="2001census">{{Cite web |title=Всеукраїнський перепис населення 2001 |url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/eng/results/general/nationality/Lviv/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110723105733/http://2001.ukrcensus.gov.ua/eng/results/general/nationality/Lviv/ |archive-date=23 July 2011 |access-date=2 May 2011 |website=2001.ukrcensus.gov.ua}}</ref> |- style="text-align:right;" | style="text-align:left;" |ਯੂਕਰੇਨੀਅਨ |19.9% |9.1% |11.2% |26.4% |49.9% |60.0% |74.0% |79.1% |88.1% |- style="text-align:right;" | style="text-align:left;" |[[ਰੂਸੀ ਲੋਕ|ਰੂਸੀ]] |0.0% |0.2% |0.2% |5.5% |31.2% |27.0% |19.3% |16.1% |8.9% |- style="text-align:right;" | style="text-align:left;" |[[ਯਹੂਦੀ]] |26.5% |27.6% |24.1% | |6.4% |6.0% |2.7% |1.6% |0.3% |- style="text-align:right;" | style="text-align:left;" |ਪੋਲ |49.4% |62.2% |63.5% |63% |10.3% |4.0% |1.8% |1.2% |0.9% |} {| class="wikitable floatright" style="text-align:right; margin:0 0 0 1em;" ! colspan="4" |1989 ਅਤੇ 2001 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਨਸਲੀ |- | style="text-align:left;" |ਯੂਕਰੇਨੀਅਨ |622,800 |79.1% |88.1% |- | style="text-align:left;" |[[ਰੂਸੀ ਲੋਕ|ਰੂਸੀ]] |126,418 |16.1% |8.9% |- | style="text-align:left;" |[[ਯਹੂਦੀ]] |12,837 |1.6% |0.3% |- | style="text-align:left;" |ਪੋਲ |9,697 |1.2% |0.9% |- | style="text-align:left;" |ਬੇਲਾਰੂਸੀ |5,800 |0.7% |0.4% |- | style="text-align:left;" |ਅਰਮੀਨੀਆਈ |1,000 |0.1% |0.1% |- | style="text-align:left;" |ਕੁੱਲ |778,557 | | |- | colspan="4" style="text-align:left;" |<small>ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰ ਜਾਂ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਕਸਬੇ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹਨ।</small><ref name="per">Official census of 2001.</ref> |} * ਸਾਲ 1405: ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 4,500 ਵਸਨੀਕ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੋ ਉਪਨਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 600। * ਸਾਲ 1544: ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 3,000 ਵਸਨੀਕ (1527 ਦੀ ਅੱਗ ਕਾਰਨ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 30% ਘੱਟ ਗਈ ਸੀ), ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਪਨਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 2,700। * ਸਾਲ 1840: ਲਗਭਗ 67,000 ਵਸਨੀਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 20,000 ਯਹੂਦੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। * ਸਾਲ 1850: ਲਗਭਗ 80,000 ਵਸਨੀਕ (ਚਾਰ ਉਪਨਗਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ), ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 25,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਯਹੂਦੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। * ਸਾਲ 1869: 87,109 ਵਸਨੀਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 46,252 ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ, 26,694 ਯਹੂਦੀ, ਯੂਨਾਨੀ ਯੂਨੀਏਟ ਚਰਚਾਂ ਦੇ 12,406 ਮੈਂਬਰ। * ਸਾਲ 1890: 127,943 ਵਸਨੀਕ (64,102 ਮਰਦ, 63,481 ਔਰਤਾਂ), ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 67,280 ਕੈਥੋਲਿਕ, 36,130 ਯਹੂਦੀ, ਯੂਨਾਨੀ ਯੂਨੀਏਟ ਚਰਚਾਂ ਦੇ 21,876 ਮੈਂਬਰ, 2,061 ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ, 596 ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਅਤੇ ਹੋਰ। * ਸਾਲ 1900: 159,877 ਵਸਨੀਕ, ਫੌਜੀ (10,326 ਮਰਦ) ਸਮੇਤ। ਇਹਨਾਂ ਵਸਨੀਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, 82,597 ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ ਦੇ ਮੈਂਬਰ, 29,327 ਯੂਨਾਨੀ ਯੂਨੀਏਟ ਚਰਚਾਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰ, ਅਤੇ 44,258 ਯਹੂਦੀ ਸਨ। ਆਪਣੀ ਸੰਚਾਰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ, 120,634 ਪੋਲਿਸ਼, 20,409 ਜਰਮਨ ਜਾਂ ਯਿੱਦੀਸ਼, ਅਤੇ 15,159 ਯੂਕਰੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਰਤਦੇ ਸਨ। * ਸਾਲ 1921: 219,388 ਵਸਨੀਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 136,519 ਪੋਲਿਸ਼, 60,431 ਯਹੂਦੀ ਅਤੇ 19,866 ਯੂਕਰੇਨੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। * ਸਾਲ 1931: 312,231 ਵਸਨੀਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 198,212 ਪੋਲਿਸ਼, 75,316 ਯਹੂਦੀ ਅਤੇ 35,137 ਯੂਕਰੇਨੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। * ਸਾਲ 1939: 340.000 ਵਸਨੀਕ। * ਸਾਲ 1940: 500,000। * ਜੁਲਾਈ 1944: 149,000। * ਸਾਲ 1955: 380,000। * ਸਾਲ 2001: 725,000 ਵਸਨੀਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 88% ਯੂਕਰੇਨੀ, 9% ਰੂਸੀ ਅਤੇ 1% ਪੋਲਿਸ਼ ਸਨ। ਹੋਰ 200,000 ਲੋਕ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਉਪਨਗਰਾਂ ਤੋਂ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਕਰਦੇ ਸਨ। * ਸਾਲ 2007: 735,000 ਵਸਨੀਕ। ਲਿੰਗ ਅਨੁਸਾਰ: 51.5% ਔਰਤਾਂ, ਅਤੇ 48.5% ਮਰਦ। ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਅਨੁਸਾਰ: 56% ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, 19% ਲਵੀਵ ਓਬਲਾਸਟ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, 11% ਪੂਰਬੀ ਯੂਕਰੇਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, 7% ਯੂਐਸਐਸਆਰ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਗਣਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ (ਰੂਸ 4%), 4% ਪੋਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਅਤੇ 3% ਪੱਛਮੀ ਯੂਕਰੇਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਪਰ ਲਵੀਵ ਓਬਲਾਸਟ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। * ਧਾਰਮਿਕ ਪਾਲਣਾ: (2001) * 52% ਯੂਕਰੇਨੀ ਯੂਨਾਨੀ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ * 31% ਯੂਕਰੇਨੀ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਚਰਚ - ਕੀਵ ਪੈਟ੍ਰਿਆਰਕੇਟ * 5% ਯੂਕਰੇਨੀ ਆਟੋਸੇਫਲਸ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਚਰਚ * 3% ਯੂਕਰੇਨੀ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਚਰਚ (ਮਾਸਕੋ ਪੈਟ੍ਰਿਆਰਕੇਟ) * 3% ਹੋਰ ਧਰਮ === ਭਾਸ਼ਾ === {| class="floatright wikitable" ! colspan="5" style="background:#E0E0E0;" |20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ |- !ਭਾਸ਼ਾ !1931 !1970 !1979 !1989 |- |ਯੂਕਰੇਨੀ |11.3% |&nbsp;65.2% |&nbsp;71.3% |&nbsp;77.2% |- |ਰੂਸੀ |0.1% |&nbsp;31.1% |&nbsp;25.7% |&nbsp;19.9% |- |ਯਿੱਦੀਸ਼ |24.1% | | | |- |ਪੋਲਿਸ਼ |63.5% | | | |- |ਹੋਰ |1.0% |&nbsp;3.7% |&nbsp;3.0% |&nbsp;2.9% |} ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲਵੀਵੀਅਨ [[ਯੂਕਰੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਯੂਕਰੇਨੀ]] ਬੋਲਦੇ ਹਨ। 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਯੂਕਰੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਰੂਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ। 2000 ਵਿੱਚ, ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ 80% ਲਵੀਵੀਅਨ ਯੂਕਰੇਨੀ ਬੋਲਦੇ ਸਨ। <ref name="The population of Lviv in the mirror polls">{{Cite web |title=Андрій Садовий |url=http://www.ji.lviv.ua/n23texts/sadovyj.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090816124100/http://www.ji.lviv.ua/n23texts/sadovyj.htm |archive-date=16 August 2009 |access-date=10 April 2013 |website=www.ji.lviv.ua}}</ref> 2001 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਨਤੀਜੇ:<ref>{{Cite web |title=Рідні мови в об'єднаних територіальних громадах України |url=https://socialdata.org.ua/projects/mova-2001/ |language=uk}}</ref> {| class="standard" !ਭਾਸ਼ਾ !ਨੰਬਰ !ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤਤਾ |- |[[ਯੂਕਰੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਯੂਕਰੇਨੀ]] | align="right" |641 688 | align="right" |88.48% |- |ਰੂਸੀ | align="right" |72 125 | align="right" |9.95% |- |ਹੋਰ ਜਾਂ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ | align="right" |11 389 | align="right" |1.57% |- |ਕੁੱਲ | align="right" |725 202 | align="right" |100.00% |} 2023 ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਸਰਵੇਖਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ 96% ਵਸਨੀਕ ਘਰ ਵਿੱਚ ਯੂਕਰੇਨੀ ਬੋਲਦੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 3% ਰੂਸੀ ਬੋਲਦੇ ਸਨ।<ref>{{Cite web |title=Municipal Survey 2023 |url=https://ratinggroup.ua/files/ratinggroup/reg_files/municipal_survey_may_2023_ua_-_final.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719164824/https://ratinggroup.ua/files/ratinggroup/reg_files/municipal_survey_may_2023_ua_-_final.pdf |archive-date=19 July 2023 |access-date=7 August 2023 |website=ratinggroup.ua}}</ref> === ਨਸਲੀ ਪੋਲਿਸ਼ ਆਬਾਦੀ === {| class="wikitable floatright" !ਸਾਲ !ਪੋਲ !% |- |1921 <ref name="brockhaus">''Der Große Brockhaus''.</ref> |112,000 |51 |- |1989 |9,500 <ref>1.2% of 790,908</ref> |1.2 <ref name="2001census2">{{Cite web |title=Всеукраїнський перепис населення 2001 |url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/eng/results/general/nationality/Lviv/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110723105733/http://2001.ukrcensus.gov.ua/eng/results/general/nationality/Lviv/ |archive-date=23 July 2011 |access-date=2 May 2011 |website=2001.ukrcensus.gov.ua}}</ref> |- |2001 <ref name="2001census2" /> |6,400 |0.9 |} 1349 ਵਿੱਚ ਪਿਆਸਟ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਕੈਸੀਮੀਰ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨਸਲੀ ਪੋਲਿਸ਼ ਅਤੇ ਪੋਲਿਸ਼ ਯਹੂਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲਵੋ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਲੂਵ ਨੇ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ, ਪੋਲਿਸ਼ ਸੁਨਹਿਰੀ ਯੁੱਗ ਦੌਰਾਨ, ਅਤੇ ਰੂਸ, ਪ੍ਰਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਆਸਟਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਪੋਲੈਂਡ ਦੀ ਵੰਡ ਤੱਕ, ਪੋਲੈਂਡ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite news|title=In Poland, a Jewish Revival Thrives|date=12 July 2007|work=[[The New York Times]]|quote=Probably about 70 percent of the world's European Jews, or [[Ashkenazi]], can trace their ancestry to Poland – thanks to a 14th-century king, Casimir III the Great, who drew Jewish settlers from across Europe with his vow to protect them as "people of the king".}}</ref> ਦੂਜੇ ਪੋਲਿਸ਼ ਗਣਰਾਜ ਵਿੱਚ, ਲਵੋ ਵੋਇਵੋਡਸ਼ਿਪ (1921 ਵਿੱਚ 2,789,000 ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ) ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧ ਕੇ 3,126,300 ਵਸਨੀਕ ਹੋ ਗਿਆ।<ref name="grodek">{{Cite web |date=2012 |title=Województwo lwowskie. 1920–1939 |url=http://www.grodekjagiellonski.republika.pl/wojewodztwo.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120308215808/http://www.grodekjagiellonski.republika.pl/wojewodztwo.html |archive-date=8 March 2012 |website=KALENDARIUM |publisher=Grodek Jagiellonski}}</ref> ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਲਵੀਵ ਨੂੰ ਪੋਲੋਨਾਈਜ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ 1944-1946 ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ-ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਦੁਆਰਾ, ਪਰ ਸਾਇਬੇਰੀਆ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਵੀ। <ref name="loz">{{Cite web |last=R. Lozinsky |title=poles in Lviv |url=http://postup.brama.com/010928/148_8_1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175015/http://postup.brama.com/010928/148_8_1.html |archive-date=3 March 2016 |access-date=11 February 2016}}</ref> ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਸਰਹੱਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਣੇ ਰਹੇ, ਉਹ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਨਸਲੀ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਬਣ ਗਏ। 1959 ਤੱਕ ਪੋਲ ਲੋਕ ਸਥਾਨਕ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ 4% ਸਨ। ਕਈ ਪਰਿਵਾਰ ਮਿਸ਼ਰਤ ਸਨ।<ref name="loz" /> ਸੋਵੀਅਤ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਪੋਲਿਸ਼ ਸਕੂਲ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ: ਨੰਬਰ 10 (8 ਗ੍ਰੇਡਾਂ ਦੇ ਨਾਲ) ਅਤੇ ਨੰਬਰ 24 (10 ਗ੍ਰੇਡਾਂ ਦੇ ਨਾਲ)।<ref name="loz" /> 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਨਸਲੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋੜਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। 1988 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੋਲਿਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰ (ਗਜ਼ੇਟਾ ਲਵੋਵਸਕਾ) ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਪੋਲਿਸ਼ ਆਬਾਦੀ ਪੋਲਿਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਲਵੋਵ ਉਪਭਾਸ਼ਾ (ਪੋਲਿਸ਼: gwara lwowska) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 2011 ਵਿੱਚ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਵ੍ਹਾਈਟ ਈਗਲ ਨਾਮਕ ਪੋਲਜ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Orzeł Biały Lwów |url=http://orzelbialy.org.ua/ |website=orzelbialy.org.ua |language=uk-UA}}</ref> === ਯਹੂਦੀ ਆਬਾਦੀ === [[ਤਸਵੀਰ:Стінопис-привид_вул_Тиктора_Львів.jpg|thumb|ਡੇਅਰੀ ਸਟੋਰ ''" [[:pl:mleczarnia|ਮਲੇਕਜ਼ਾਰਨੀਆ]] " ਦੇ'' ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਅਜੇ ਵੀ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਪੋਲਿਸ਼, ਯਿੱਦੀਸ਼ ਅਤੇ ਜਰਮਨ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਹਨ।]] ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਯਹੂਦੀ ਦਸਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਹਨ।<ref name="erasedvanishingtraces">{{Cite book|location=Princeton, New Jersey}}</ref> ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਯਹੂਦੀ ਮਕਬਰਾ 1348 ਦਾ ਹੈ।<ref name="erasedvanishingtraces" /> ਰੱਬੀ ਯਹੂਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਰਾਈ ਲੋਕ ਵੀ ਸਨ ਜੋ ਪੂਰਬ ਅਤੇ [[ਬੇਜ਼ਨਟਾਇਨ ਸਾਮਰਾਜ|ਬਿਜ਼ੈਂਟੀਅਮ]] ਤੋਂ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਸ ਗਏ ਸਨ। 1349 ਵਿੱਚ ਕੈਸੀਮੀਰ III ਦੁਆਰਾ ਲਵੀਵ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਯਹੂਦੀ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਪੋਲੈਂਡ ਦੇ ਦੂਜੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਲਵੀਵ ਦੇ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਯਹੂਦੀ ਕੁਆਰਟਰ ਸਨ, ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ। ਹਰੇਕ ਦਾ ਆਪਣਾ ਵੱਖਰਾ [[ਸਿਨਾਗੌਗ]] ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਕਬਰਸਤਾਨ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕ੍ਰੀਮੀਅਨ ਕਰਾਈਟ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। 1939 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 97 ਸਿਨਾਗੌਗ ਸਨ। [[ਯਹੂਦੀ ਘੱਲੂਘਾਰਾ|ਹੋਲੋਕਾਸਟ]] ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਤਿਹਾਈ ਹਿੱਸਾ ਯਹੂਦੀ ਸੀ (ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੀ ਪੂਰਵ ਸੰਧਿਆ 'ਤੇ 140,000 ਤੋਂ ਵੱਧ)। 1940 ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 240,000 ਹੋ ਗਈ ਕਿਉਂਕਿ 1939 ਵਿੱਚ ਪੋਲੈਂਡ ਨੂੰ ਨਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਸੋਵੀਅਤ ਜ਼ੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣ ਵਾਲੇ ਮੋਲੋਟੋਵ-ਰਿਬੇਨਟ੍ਰੋਪ ਸਮਝੌਤੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯਹੂਦੀ ਪੋਲੈਂਡ ਦੇ ਨਾਜ਼ੀ-ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸੋਵੀਅਤ-ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਪੋਲੈਂਡ (ਲਵੀਵ ਸਮੇਤ) ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ (ਅਤੇ ਅਸਥਾਈ) ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਭੱਜ ਗਏ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਯਹੂਦੀ ਆਬਾਦੀ ਹੋਲੋਕਾਸਟ ਵਿੱਚ ਮਾਰੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਨਾਜ਼ੀਆਂ ਨੇ ਯਹੂਦੀ ਕਬਰਸਤਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ "ਸੋਵੀਅਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੱਕਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ"।<ref name="erasedvanishingtraces2">{{Cite book|location=Princeton, New Jersey}}</ref> ਹੋਲੋਕਾਸਟ ਅਤੇ ਪਰਵਾਸ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਮੂਲ ਯਹੂਦੀ ਆਬਾਦੀ ਲਗਭਗ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਈ। ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਚੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਯਹੂਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੁਆਰਾ ਭਰਿਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੱਖਾਂ ਰੂਸੀਆਂ ਅਤੇ ਯੂਕਰੇਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਣੀ ਸੀ। ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯਹੂਦੀ ਆਬਾਦੀ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ 30,000 ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਯਹੂਦੀ ਆਬਾਦੀ ਪਰਵਾਸ (ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ) ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ, ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ, ਸਮਾਈ, ਅਤੇ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਕੁਝ ਹਜ਼ਾਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=L'viv entry |url=https://yivoencyclopedia.org/article.aspx/lviv#id0e2jbk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221118135400/https://yivoencyclopedia.org/article.aspx/lviv#id0e2jbk |archive-date=18 November 2022 |access-date=18 November 2022}}</ref> ਕਈ ਸੰਗਠਨ ਅਜੇ ਵੀ ਸਰਗਰਮ ਹਨ। ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਲੇਮ ਅਲੀਚੇਮ ਯਹੂਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸੋਸਾਇਟੀ ਨੇ 1988 ਵਿੱਚ [[Ghetto|ਘੇਟੋ]] ਦੇ ਪੀੜਤਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਮਾਰਕ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। 23 ਅਗਸਤ 1992 ਨੂੰ, ਲਵੋਵ ਘੇਟੋ (1941–1943) ਦੇ ਪੀੜਤਾਂ ਲਈ ਯਾਦਗਾਰੀ ਕੰਪਲੈਕਸ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Memorial for the Lwów Ghetto Victims |url=http://www.lvivcenter.org/en/lia/description?ci_objectid=224 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130501193308/http://www.lvivcenter.org/en/lia/description?ci_objectid=224 |archive-date=1 May 2013 |access-date=11 February 2016 |publisher=Center for Urban History of East Central Europe}}</ref> 2011-2012 ਦੌਰਾਨ, ਯਾਦਗਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਕੁਝ [[ਯਹੂਦੀ-ਵਿਰੋਧ|ਯਹੂਦੀ ਵਿਰੋਧੀ]] ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ। 20 ਮਾਰਚ 2011 ਨੂੰ, ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਸਮਾਰਕ 'ਤੇ ਸਵਾਸਤਿਕ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੇ ਨਾਲ "ਯਹੂਦੀਆਂ ਨੂੰ ਮੌਤ" ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਛਿੜਕਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Near Lviv desecrated monument to Holocaust victims |url=http://jn.com.ua/Antisemitism/lvov_1703.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110421022626/http://jn.com.ua/Antisemitism/lvov_1703.html |archive-date=21 April 2011 |access-date=20 October 2012 |publisher=JewishNews.com.ua}}</ref> 21 ਮਾਰਚ 2012 ਨੂੰ, ਅਣਪਛਾਤੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਯਾਦਗਾਰ ਦੀ ਭੰਨਤੋੜ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ [[ਯਹੂਦੀ-ਵਿਰੋਧ|ਯਹੂਦੀ ਵਿਰੋਧੀ]] ਕਾਰਵਾਈ ਜਾਪਦੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Львовский мемориал жертвам Холокоста во Львове осквернили. ФОТО |url=http://polemika.com.ua/news-85154.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120324111203/http://polemika.com.ua/news-85154.html |archive-date=24 March 2012 |publisher=ДемотиваторыДемотиваторы Редакция не несет ответственности за содержание и}}</ref> === ਆਰਥਿਕਤਾ === [[ਤਸਵੀਰ:E14101.jpg|thumb|E19101 ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਬੱਸ - ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨ ਦਾ ਉਤਪਾਦ]] ਲਵੀਵ ਪੱਛਮੀ ਯੂਕਰੇਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। 1 ਜਨਵਰੀ 2011 ਤੱਕ, ਸ਼ਹਿਰ ਨੇ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ 837.1 ਮਿਲੀਅਨ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਡਾਲਰ|ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ]] ਦਾ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਲਵੀਵ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਨਿਵੇਸ਼ ਦਾ ਲਗਭਗ ਦੋ-ਤਿਹਾਈ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। 2015 ਵਿੱਚ, ਲਵੀਵ ਦੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ $14.3 ਮਿਲੀਅਨ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਮਿਲਿਆ; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਇੱਕ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਅੱਧਾ ਹੈ (2014 ਵਿੱਚ $30.9 ਮਿਲੀਅਨ)।<ref>{{Cite web |title=Прямі іноземні інвестиції у Львів скоротились у 2,2 разу (ГРАФІК) |url=http://vgolos.com.ua/news/pryami_inozemni_investytsii_u_lviv_skorotylys_u_22_razu_207661.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314161130/http://vgolos.com.ua/news/pryami_inozemni_investytsii_u_lviv_skorotylys_u_22_razu_207661.html |archive-date=14 March 2016 |access-date=11 September 2017 |website=vgolos.com.ua}}</ref> ਜਨਵਰੀ-ਸਤੰਬਰ 2017 ਦੌਰਾਨ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਦੀ ਆਮ ਰਕਮ $52.4 ਮਿਲੀਅਨ ਸੀ। ਅੰਕੜਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪੂੰਜੀ 31 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ (ਕੁਝ ਮੁੱਖ ਨਿਵੇਸ਼ਕ: ਪੋਲੈਂਡ - 47.7%; ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ - 11.3%; [[ਸਾਇਪ੍ਰਸ|ਸਾਈਪ੍ਰਸ]] - 10.7% ਅਤੇ ਨੀਦਰਲੈਂਡ - 6%)।<ref>{{Cite news|url=http://leopolis.news/obsyag-pryamyh-inozemnyh-investytsij-na-lvivshhyni-syagnuv-ponad-50-mln-dol/|access-date=6 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180122184706/http://leopolis.news/obsyag-pryamyh-inozemnyh-investytsij-na-lvivshhyni-syagnuv-ponad-50-mln-dol/|archive-date=22 January 2018|publisher=Leopolis News|year=2017|language=uk|script-title=uk:Обсяг прямих іноземних інвестицій на Львівщині сягнув понад 50 млн дол.}}</ref> 2015 ਲਈ ਲਵੀਵ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਜਟ ਦਾ ਕੁੱਲ ਮਾਲੀਆ ਲਗਭਗ 3.81 ਬਿਲੀਅਨ ਯੂਏਐਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ 23% ਵੱਧ ਸੀ (2014 ਵਿੱਚ 2.91 ਬਿਲੀਅਨ ਯੂਏਐਚ)।<ref>{{Cite web |title=Ухвала №4261 від 01/19/2015 |url=http://www8.city-adm.lviv.ua/inteam/uhvaly.nsf/(SearchForWeb)/909A31A6B178D576C2257DDB0031913A?OpenDocument |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314173229/http://www8.city-adm.lviv.ua/inteam/uhvaly.nsf/(SearchForWeb)/909A31A6B178D576C2257DDB0031913A?OpenDocument |archive-date=14 March 2016 |access-date=11 September 2017 |website=www8.city-adm.lviv.ua}}</ref> 10 ਨਵੰਬਰ 2017 ਤੱਕ, [[Lviv City Council|ਲਵੀਵ ਕੌਂਸਲ]] ਦੇ ਡਿਪਟੀਆਂ ਨੇ 5.4 ਬਿਲੀਅਨ UAH ($204 ਮਿਲੀਅਨ) ਦੇ ਬਜਟ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ (5.12 ਬਿਲੀਅਨ UAH) ਲਵੀਵ ਦੇ ਫੰਡ ਦਾ ਮਾਲੀਆ ਸੀ।<ref>{{Citation |last=Особа |first=Софія |url=https://lvivrada.gov.ua/novyny/item/6170-lyviv-otrymav-byudzhet-na-2017-rik |year=2017 |script-title=uk:Львів отримав бюджет на 2017 рік |archive-url=https://web.archive.org/web/20180123072110/https://lvivrada.gov.ua/novyny/item/6170-lyviv-otrymav-byudzhet-na-2017-rik |publisher=LvivRada |language=uk |access-date=23 January 2018 |archive-date=23 January 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://zik.ua/news/2016/11/10/byudzhet_lvova_na_2017_rik_zatverdyly_iz_profitsytom_v_1235_milyarda_988957|access-date=10 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180123072214/https://zik.ua/news/2016/11/10/byudzhet_lvova_na_2017_rik_zatverdyly_iz_profitsytom_v_1235_milyarda_988957|archive-date=23 January 2018|publisher=Zik.UA|year=2017|language=uk|script-title=uk:Депутати Львова затвердили бюджет на 2017 рік}}</ref> 2015 ਵਿੱਚ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਔਸਤ ਤਨਖਾਹ 14,041 UAH ਸੀ, ਬਜਟ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ - 9,475 [[ਯੂਕਰੇਨੀ ਹਰੀਵਨਾ|UAH]]।<ref>{{Cite news|url=http://galinfo.com.ua/news/u_lvovi_serednya_zarplata_v_galuzi_it__28_tys_grn_217703.html|title=У Львові середня зарплата в галузі ІТ – 28 тис. грн|work=Гал-інфо|access-date=11 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314193826/http://galinfo.com.ua/news/u_lvovi_serednya_zarplata_v_galuzi_it__28_tys_grn_217703.html|archive-date=14 March 2016}}</ref> 1 ਫਰਵਰੀ 2014 ਨੂੰ, ਰਜਿਸਟਰਡ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ 0.6% ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Безробітних у Львові менше 1% – офіційна статистика |url=http://vgolos.com.ua/news/bezrobitnyh_u_lvovi_menshe_1__ofitsiyna_statystyka_134830.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314161918/http://vgolos.com.ua/news/bezrobitnyh_u_lvovi_menshe_1__ofitsiyna_statystyka_134830.html |archive-date=14 March 2016 |access-date=11 September 2017 |website=vgolos.com.ua}}</ref> ਲਵੀਵ ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਮਾਸਿਕ ਔਸਤ ਤਨਖਾਹ ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਔਸਤ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਘੱਟ ਹੈ ਜੋ ਫਰਵਰੀ 2013 ਵਿੱਚ 6050 [[ਯੂਕਰੇਨੀ ਹਰੀਵਨਾ|UAH]] ($755) ਸੀ। [[ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਗਰੁੱਪ|ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਦੇ]] ਵਰਗੀਕਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ਲਵੀਵ ਇੱਕ ਮੱਧ-ਆਮਦਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਜੂਨ 2019 ਵਿੱਚ, ਔਸਤ ਤਨਖਾਹ 23,000 UAH ($920) ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਨਾਲੋਂ 18.9% ਵੱਧ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://dyvys.info/2019/09/10/yaka-u-lvovi-serednya-zarplata/|access-date=10 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191115203628/https://dyvys.info/2019/09/10/yaka-u-lvovi-serednya-zarplata/|archive-date=15 November 2019|publisher=Dyvys.info|year=2019|language=uk|script-title=uk:Яка у Львові середня зарплата}}</ref><ref>{{Citation |title=State Statistics Service of Ukraine |url=http://www.ukrstat.gov.ua/ |year=2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130123112523/http://www.ukrstat.gov.ua/ |publisher=Statistics Service of Ukraine |language=en |access-date=23 January 2018 |archive-date=23 January 2013}}</ref> ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ 218 ਵੱਡੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਉੱਦਮ, 40 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਪਾਰਕ ਬੈਂਕ, 4 ਐਕਸਚੇਂਜ, 13 ਨਿਵੇਸ਼ ਕੰਪਨੀਆਂ, 80 ਬੀਮਾ ਅਤੇ 24 ਲੀਜ਼ਿੰਗ ਕੰਪਨੀਆਂ, 77 ਆਡਿਟ ਫਰਮਾਂ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 9,000 ਛੋਟੇ ਉੱਦਮ ਹਨ। ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਮਸ਼ੀਨਰੀ-ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕਸ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਮੋਹਰੀ ਉਦਯੋਗ ਸਨ। ਸ਼ਹਿਰ-ਅਧਾਰਤ ਜਨਤਕ ਕੰਪਨੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੈੱਟ ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਟ੍ਰੇਡਮਾਰਕ, 32 ਅਤੇ 37-ਇੰਚ ਤਰਲ-ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਟੀਵੀ-ਸੈੱਟ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Львів діловий, виставковий, бізнесовий ''Карта Львова'' |url=http://map.lviv.ua/lviv04.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100714035316/http://map.lviv.ua/lviv04.html |archive-date=14 July 2010 |access-date=9 April 2013 |website=map.lviv.ua}}</ref> ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਟ੍ਰਾਂਸ ਆਧੁਨਿਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਟਰਾਮ, ਟਰਾਲੀਬੱਸ, ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਬੱਸਾਂ ਅਤੇ ਸਪੇਅਰ ਪਾਰਟਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 2013 ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਟ੍ਰਾਂਸ ਜੇਵੀ ਨੇ ਲੋ-ਫਲੋਰ ਟਰਾਮਾਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਪਹਿਲਾ ਯੂਕਰੇਨੀ 100% ਲੋ-ਫਲੋਰ ਟਰਾਮਵੇ। LAZ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੱਸ ਨਿਰਮਾਣ ਕੰਪਨੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਆਪਣਾ ਅਮੀਰ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। 1945 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ, LAZ ਨੇ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬੱਸ ਉਤਪਾਦਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਲਵੀਵ ਇੰਜੀਨੀਅਰਾਂ ਦੇ ਨਵੀਨਤਾਕਾਰੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵਿਚਾਰ ਬੱਸ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਮਿਆਰ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। 2015 ਵਿੱਚ ਵੇਚੇ ਗਏ ਉਦਯੋਗਿਕ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਕੁੱਲ ਮਾਤਰਾ 24.2 ਬਿਲੀਅਨ UAH ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ (2014 ਵਿੱਚ 14.6 ਬਿਲੀਅਨ UAH) ਨਾਲੋਂ 39% ਵੱਧ ਸੀ।<ref>{{Citation |url=http://www.lv.ukrstat.gov.ua/ukr/si/express/2016/v0309_20.pdf |year=2016 |script-title=uk:Обсяг реалізованої промислової продукції за основними видами діяльності у місті Львові за 2015 рік |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314172608/http://www.lv.ukrstat.gov.ua/ukr/si/express/2016/v0309_20.pdf |publisher=ukrstat.gov.ua |language=uk |access-date=23 January 2018 |archive-date=14 March 2016}}</ref><ref>{{Citation |url=http://www.lv.ukrstat.gov.ua/ukr/themes/99/2015/pp_LV_0115.pdf |year=2015 |script-title=uk:ОВІДОМЛЕННЯ ПРО СОЦІАЛЬНО-ЕКОНОМІЧНЕ СТАНОВИЩЕ МІСТА ЛЬВОВА У СІЧНІ 2015 РОКУ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314172735/http://www.lv.ukrstat.gov.ua/ukr/themes/99/2015/pp_LV_0115.pdf |publisher=ukrstat.gov.ua |language=uk |access-date=23 January 2018 |archive-date=14 March 2016}}</ref> ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਕਈ ਬੈਂਕ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕ੍ਰੇਡੋਬੈਂਕ, ਆਈਡੀਆ ਬੈਂਕ, ਵੀਐਸ ਬੈਂਕ, ਓਕਸੀ ਬੈਂਕ ਅਤੇ ਲਵੀਵ ਬੈਂਕ। 2014-2016 ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟ ਦੌਰਾਨ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੈਂਕ ਦੀਵਾਲੀਆ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪੂੰਜੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੈ। 2015 ਤੋਂ 2019 ਤੱਕ, ਸ਼ਹਿਰ ਨੇ ਉਸਾਰੀ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ। 2019 ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਿਮਾਹੀ ਵਿੱਚ, ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਘਰਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਵਾਧੇ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ (3.2 ਗੁਣਾ, 377,900 ਵਰਗ ਮੀਟਰ)।<ref>{{Citation |title=Lviv becomes Ukraine's real estate boomtown |url=http://bunews.com.ua/economy/item/lviv-becomes-ukraines-real-estate-boomtown |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115223132/http://bunews.com.ua/economy/item/lviv-becomes-ukraines-real-estate-boomtown |publisher=bunews.com |language=en |access-date=15 November 2019 |archive-date=15 November 2019}}</ref> ਲਵੀਵ ਵਾਰਸਾ ਅਤੇ ਕੀਵ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਲਵੀਵ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਰਣਨੀਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 2025 ਤੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ [[ਟੂਰਿਜ਼ਮ|ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ]] ਅਤੇ [[ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ]] (IT) ਹੋਣੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਲੌਜਿਸਟਿਕਸ ਨੂੰ ਵੀ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ।<ref>{{Citation |url=http://www.city-adm.lviv.ua/adm/projects/department-of-economic-policy/649-strategija-jekonomichnogo-rozvitku |year=2015 |script-title=uk:Стратегія економічного розвитку |archive-url=https://web.archive.org/web/20091024061219/http://www.city-adm.lviv.ua/adm/projects/department-of-economic-policy/649-strategija-jekonomichnogo-rozvitku |publisher=city-adm.lviv.ua |language=uk |access-date=23 January 2018 |archive-date=24 October 2009}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਨੇਸਲੇ ਸੇਵਾ ਕੇਂਦਰ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਂਦਰ ਮੱਧ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ ਦੇ 20 ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਡਿਵੀਜ਼ਨਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://zaxid.net/news/showNews.do?u_lvovi_vidkrili_pershiy_u_yevropi_obyednaniy_biznesservistsentr_neztl&objectId=1230327|title=У Львові відкрили перший у Європі об'єднаний бізнес-сервіс-центр Nestlé|access-date=4 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20160128221548/http://zaxid.net/news/showNews.do?u_lvovi_vidkrili_pershiy_u_yevropi_obyednaniy_biznesservistsentr_neztl&objectId=1230327|archive-date=28 January 2016|publisher=Zahid.Net|year=2011|language=uk}}</ref> 2016 ਦੌਰਾਨ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਗਲੋਬਲ ਸਰਵਿਸ ਸੈਂਟਰ ਵਿਮਪੈਲਕਾਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਇਸ ਕੰਪਨੀ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿੱਤ, ਖਰੀਦ ਅਤੇ ਐਚਆਰ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://city-adm.lviv.ua/news/city/lviv-changes/236291-vimpelcom-vidkryla-u-lvovi-hlobalnyi-servisnyi-tsentr-na-900-robochykh-mists|title=У Львові відкрили перший у Європі об'єднаний бізнес-сервіс-центр Nestlé|access-date=16 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161218180607/http://city-adm.lviv.ua/news/city/lviv-changes/236291-vimpelcom-vidkryla-u-lvovi-hlobalnyi-servisnyi-tsentr-na-900-robochykh-mists|archive-date=18 December 2016|publisher=Zahid.Net|year=2016|language=uk}}</ref> ਇੱਥੇ ਕਈ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਅਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭੋਜਨ, ਕਿਤਾਬਾਂ, ਕੱਪੜੇ, ਰਵਾਇਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀ ਤੋਹਫ਼ਿਆਂ ਦੇ ਗਲੀ-ਮੁਹੱਲੇ ਵਿਕਰੇਤਾ ਹਨ। ਬੈਂਕਿੰਗ ਅਤੇ ਪੈਸੇ ਦਾ ਵਪਾਰ ਲਵੀਵ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹਨ ਜਿਸਦੇ ਪੂਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਬੈਂਕ ਅਤੇ ਐਕਸਚੇਂਜ ਦਫ਼ਤਰ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਡੀਆਂ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦਾ ਘਰ ਵੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲਵੀਵਸਕੇ [[ਬੀਅਰ]] ਫੈਕਟਰੀ, ਸਵਿਟੋਚ [[ਚੌਕਲੇਟ|ਚਾਕਲੇਟ]] ਫੈਕਟਰੀ, ਐਨਜ਼ਾਈਮ, ਲਵੀਵ ਸ਼ਰਾਬ ਅਤੇ ਵੋਡਕਾ ਫੈਕਟਰੀ, ਆਦਿ। === ਸੂਚਨਾ ਤਕਨੀਕ === ਲਵੀਵ [[ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ]] ਵਿੱਚ [[ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ|ਸਾਫਟਵੇਅਰ]] ਨਿਰਯਾਤ ਦੇ ਮੋਹਰੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, 2020 ਤੱਕ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 20% ਦੀ ਵਿਕਾਸ ਦਰ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=12 July 2017 |title=Why Outsource Software Development to Eastern Europe? |url=https://www.newfireglobal.com/learn/why-outsource-software-development-to-eastern-europe/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210527123222/https://www.newfireglobal.com/learn/why-outsource-software-development-to-eastern-europe/ |archive-date=27 May 2021 |access-date=2021-05-27 |website=newfireglobal.com |language=en}}</ref> ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਆਈਟੀ ਮਾਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 15% ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਸਾਲ ਸਥਾਨਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਤੋਂ 4100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਵੇਂ ਆਈਟੀ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਯੂਕਰੇਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਕਾਨਫਰੰਸ, ਲਵੀਵ ਆਈਟੀ ਅਰੇਨਾ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 2,500 ਤਕਨੀਕੀ ਉਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |title=Why Lviv is the Most Attractive IT Outsourcing Destination in Ukraine – N-iX |url=https://www.n-ix.com/why-lviv-is-most-attractive-it-outsourcing-destination-ukraine/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200526081011/https://www.n-ix.com/why-lviv-is-most-attractive-it-outsourcing-destination-ukraine/ |archive-date=26 May 2020 |access-date=2019-10-02 |website=n-ix.com |language=en}}</ref> 2019 ਤੱਕ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ 24,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਈਟੀ ਮਾਹਰ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="ain.ua">{{Cite web |date=2019-01-02 |title=Economic impact of IT Industry in Lviv reached $1 billion – IT Cluster research |url=https://ain.ua/en/2019/01/02/lviv-it-cluster-research/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191017223715/https://ain.ua/en/2019/01/02/lviv-it-cluster-research/ |archive-date=17 October 2019 |access-date=2019-10-02 |website=AIN.UA |language=en-US}}</ref> [[ਕੀਵ|ਲਵੀਵ]], ਕੀਵ, ਡਨੀਪਰੋ, [[ਖਾਰਕੀਵ|ਖਾਰਕਿਵ]] ਅਤੇ ਓਡੇਸਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਈਟੀ ਅਤੇ ਆਈਟੀ ਆਊਟਸੋਰਸਿੰਗ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਕੇਂਦਰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਚੋਟੀ ਦੇ ਪੰਜ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਯੂਕਰੇਨੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Storozhkova |first=Elena |date=2019-11-25 |title=IT Outsourcing 2019 in Ukraine |url=https://perfectial.com/blog/it-outsourcing-2019/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315054857/https://perfectial.com/blog/it-outsourcing-2019/ |archive-date=15 March 2022 |access-date=2020-04-13 |website=Perfectial |language=en}}</ref> 2009 ਵਿੱਚ, ਕੇਪੀਐਮਜੀ, ਜੋ ਕਿ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਡਿਟਿੰਗ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਨੇ ਲਵੀਵ ਨੂੰ ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਾਲੇ ਚੋਟੀ ਦੇ 30 ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=http://www.city-adm.lviv.ua/news/lviv-zminujetsa/7375-text1|work=Львівська міська рада|access-date=23 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20100103085130/http://www.city-adm.lviv.ua/news/lviv-zminujetsa/7375-text1|archive-date=3 January 2010|publisher=city-adm.lviv.ua|year=2009|language=uk|script-title=uk:Події 2009 року, що змінили Львів}}</ref> ਦਸੰਬਰ 2015 ਤੱਕ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ 192 ਆਈਟੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 4 ਵੱਡੀਆਂ ਸਨ (400 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ), 16 ਔਸਤ (150-300 ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ), 97 ਛੋਟੀਆਂ (10-110 ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ) ਅਤੇ 70 ਸੂਖਮ ਕੰਪਨੀਆਂ (3-7 ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ) ਸਨ। 2017 ਤੋਂ 2018 ਤੱਕ ਆਈ.ਟੀ. ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧ ਕੇ 317 ਹੋ ਗਈ। 2015 ਵਿੱਚ ਲਵੀਵ ਦੇ ਆਈਟੀ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ $300 ਮਿਲੀਅਨ ਸੀ। ਲਗਭਗ 50% ਆਈਟੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ, 37% ਯੂਰਪ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਯਾਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 2015 ਤੱਕ, ਇਸ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 15 ਹਜ਼ਾਰ ਮਾਹਰ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਔਸਤ ਤਨਖਾਹ 28 ਹਜ਼ਾਰ UAH ਸੀ। ਲਵੀਵ ਆਈਟੀ-ਮਾਰਕੀਟ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋ ਕਿ ਲਵੀਵ ਆਈਟੀ ਕਲੱਸਟਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਏਜੰਸੀ "ਦ ਫਾਰਮ" ਦੁਆਰਾ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, 2017 ਵਿੱਚ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ 257 ਆਈਟੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਗਭਗ 17 ਹਜ਼ਾਰ ਮਾਹਰਾਂ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਆਈਟੀ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ $734 ਮਿਲੀਅਨ ਹੈ।<ref>{{Citation |title=IT Research 2.0 |url=https://itcluster.lviv.ua/en/projects/it-research/ |year=2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180123190940/https://itcluster.lviv.ua/en/projects/it-research/ |publisher=IT Cluster |language=en |access-date=23 January 2018 |archive-date=23 January 2018}}</ref> ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ 15 ਚੋਟੀ ਦੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 5 ਕੰਪਿਊਟਰ ਅਤੇ ਆਈਟੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਹੁਨਰਮੰਦ ਮਾਹਿਰ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਸਾਲ 1,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਈਟੀ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟਾਂ ਨੂੰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਸਪਲਾਈ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Citation |last=Altinajusufi |title=Regional Structure of Ukraine's IT Outsourcing Industry |url=https://www.symphony-solutions.eu/regional-structure-of-ukraines-it-outsourcing-industry/ |work=Symphony Solutions |year=2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826113821/https://www.symphony-solutions.eu/regional-structure-of-ukraines-it-outsourcing-industry/ |access-date=26 August 2021 |archive-date=26 August 2021}}</ref> ਲਵੀਵ ਆਈਟੀ ਆਊਟਸੋਰਸਿੰਗ ਕੰਪਨੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੂਕਰੇਨੀ ਡਿਵੈਲਪਰ ਇੱਕੋ ਥਾਂ 'ਤੇ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕਈ ਫਰੰਟ-ਐਂਡ ਇੰਟਰਨ, ਜਾਵਾ ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਡਿਵੈਲਪਰ, ਬੈਕ-ਐਂਡ ਅਤੇ ਫੁੱਲ-ਸਟੈਕ ਕੋਡਰ ਸਹੀ ਯੋਗਤਾਵਾਂ, ਤਜਰਬੇ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਹੁਨਰਾਂ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਆਈਟੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਆਪਣੇ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਉਤਪਾਦ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਆਊਟਸੋਰਸਿੰਗ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=11 January 2021 |title=Why Lviv is the best destination for IT outsourcing – Elitex Systems |url=https://elitex.systems/blog/lviv-destination-it-software-outsourcing/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210306045659/https://elitex.systems/blog/lviv-destination-it-software-outsourcing/ |archive-date=6 March 2021 |access-date=2021-01-18 |website=elitex.systems |language=en}}</ref> === ਸੱਭਿਆਚਾਰ === ਲਵੀਵ ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਕਲਾ, ਸਾਹਿਤ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਮੀਰੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਥੀਏਟਰਾਂ, ਕੰਸਰਟ ਹਾਲਾਂ ਅਤੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ (ਸਾਲਾਨਾ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਿਉਹਾਰ, 60 ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਅਤੇ 10 ਥੀਏਟਰ) ਹਨ। ਲਵੀਵ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕੇਂਦਰ 1998 ਤੋਂ [[ਯੂਨੈਸਕੋ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਦਿਅਕ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਗਠਨ (ਯੂਨੈਸਕੋ) ਦੀ]] [[ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣਾ|ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਸੂਚੀ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। ਯੂਨੈਸਕੋ ਨੇ ਇਸਦੀ ਚੋਣ ਲਈ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕਾਰਨ ਦਿੱਤੇ।<ref name=":0">[https://whc.unesco.org/en/list/865 L'viv&nbsp;– the Ensemble of the Historic Centre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220224203848/https://whc.unesco.org/en/list/865/|date=24 February 2022}}, UNESCO&nbsp;– World Heritage.</ref> :<blockquote>"ਮਾਪਦੰਡ II: ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਵਿੱਚ, ਲਵੀਵ ਮੱਧ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ ਦੀਆਂ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਇਟਲੀ ਅਤੇ ਜਰਮਨੀ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ।"</blockquote><blockquote>"ਮਾਪਦੰਡ V: ਲਵੀਵ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਕਈ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਖਰੇ ਪਰ ਅੰਤਰ-ਨਿਰਭਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ, ਜਿਸਦਾ ਸਬੂਤ ਅਜੇ ਵੀ ਆਧੁਨਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।"</blockquote> ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸੇਰੇਡਮਿਸਟੀਆ (ਮਿਡਲਟਾਊਨ), ਪਿਡਜ਼ਾਮਚੇ, ਹਾਈ ਕੈਸਲ, ਅਤੇ ਸੇਂਟ ਜਾਰਜ ਕੈਥੇਡ੍ਰਲ ਦਾ ਸਮੂਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref name=":02">[https://whc.unesco.org/en/list/865 L'viv&nbsp;– the Ensemble of the Historic Centre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220224203848/https://whc.unesco.org/en/list/865/|date=24 February 2022}}, UNESCO&nbsp;– World Heritage.</ref> === ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ === ਲਵੀਵ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗਿਰਜਾਘਰ, ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਤੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ (ਪੋਲਿਸ਼ ਅਤੇ ਆਸਟ੍ਰੋ-ਹੰਗਰੀ ਰਾਜ) ਤੱਕ ਦੇ ਹਨ। ਹਾਲੀਆ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਵੀਵ ਕੁਝ ਹਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਯੁੱਧਾਂ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਰਿਹਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਯੂਕਰੇਨੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੂਰਪੀ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਅਤੇ ਦੌਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। 1527 ਅਤੇ 1556 ਦੀਆਂ ਅੱਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਵੀਵ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਗੌਥਿਕ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀਆਂ ਪਰ ਇਹ ਪੁਨਰਜਾਗਰਣ, ਬਾਰੋਕ ਅਤੇ ਕਲਾਸਿਕ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵਿਯੇਨ੍ਨਾ ਸੈਸੇਸ਼ਨ, ਆਰਟ ਨੂਵੋ ਅਤੇ ਆਰਟ ਡੇਕੋ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਕਈ ਮੂਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉੱਕਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਵੱਡੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ 'ਤੇ, ਜੋ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਗਿਰਜਾਘਰਾਂ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ 'ਤੇ ਬਿੰਦੀ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਪੰਜ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਛੁਪੇ ਹੋਏ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਹੜੇ ਅਤੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਮੁਰੰਮਤ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਕੁਝ ਕਬਰਸਤਾਨ ਦਿਲਚਸਪ ਹਨ: ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਲੀਚਾਕੀਵਸਕੀ ਕਬਰਸਤਾਨ ਜਿੱਥੇ ਪੋਲਿਸ਼ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਨੂੰ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੇਂਦਰੀ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਸ਼ੈਲੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸੋਵੀਅਤ ਯੁੱਗ ਦੀਆਂ ਉੱਚ-ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਦੇ ਬਲਾਕ ਹਾਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ, ਸੋਵੀਅਤ ਯੁੱਗ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੁਝ ਆਧੁਨਿਕ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮਾਰਕਾਂ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਝਲਕਦਾ ਹੈ।<gallery mode="packed"> ਤਸਵੀਰ:2017-05-25_Armenian_church,_Lviv.jpg|alt=Armenian Cathedral of Lviv|ਲਵੀਵ ਦਾ ਅਰਮੀਨੀਆਈ ਗਿਰਜਾਘਰ ਤਸਵੀਰ:StsPeterAndPaulChurchinLviv.jpg|alt=Baroque Saints Peter and Paul Garrison Church|[[ਬਾਰੋਕ]] ਸੇਂਟਸ ਪੀਟਰ ਅਤੇ ਪਾਲ ਗੈਰੀਸਨ ਚਰਚ ਤਸਵੀਰ:LvivEveningSummer2019.jpg|alt=Bernardine church and monastery in the style of Italian mannerism|ਇਤਾਲਵੀ ਵਿਹਾਰਕਤਾ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਬਰਨਾਰਡਾਈਨ ਚਰਚ ਅਤੇ ਮੱਠ ਤਸਵੀਰ:ProspektSvobodyLviv.jpg|alt=Early 20th century architecture in Lviv|ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਤਸਵੀਰ:LvivShevchenkoAve.JPG|alt=Architecture of Shevchenko Avenue|ਸ਼ੇਵਚੇਂਕੋ ਐਵੇਨਿਊ ਦਾ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਤਸਵੀਰ:Управління_Львівської_залізниці.jpg|alt=Lviv Railways headquarters|ਲਵੀਵ ਰੇਲਵੇ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਤਸਵੀਰ:ВП_РОКС_Львов.jpg|alt=Railwaymen's Palace of Culture, an example of functionalist architecture|ਰੇਲਵੇਮੈਨਜ਼ ਪੈਲੇਸ ਆਫ਼ ਕਲਚਰ, ਫੰਕਸ਼ਨਲਿਸਟ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਤਸਵੀਰ:Lviv_(Lvov)_-_Danylo_Halytsky_(Snilow)_(LWO_-_UKLL)_AN1373650.jpg|alt=Old terminal of Lviv Airport built in Stalinist style|ਸਟਾਲਿਨਵਾਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਲਵੀਵ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਟਰਮੀਨਲ ਤਸਵੀਰ:SykhivChurch.jpg|alt=The Nativity of the Holy Virgin Church was constructed in 1995–2001 in Sykhiv district|ਪਵਿੱਤਰ ਵਰਜਿਨ ਚਰਚ ਦਾ ਜਨਮ 1995-2001 ਵਿੱਚ ਸਿਖਿਵ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਤਸਵੀਰ:Lviv_northern_part_of_the_city.jpg|alt=The mixture of modern and Soviet-era architecture in the northern part of the city|ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਅਤੇ ਸੋਵੀਅਤ ਯੁੱਗ ਦੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਤਸਵੀਰ:Ukrainian_Catholic_University_(5).jpg|alt=Andrey Sheptytsky Centre of the Ukrainian Catholic University|ਯੂਕਰੇਨੀ ਕੈਥੋਲਿਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਐਂਡਰੀ ਸ਼ੈਪਟਿਸਕੀ ਸੈਂਟਰ </gallery> ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਪੋਲਿਸ਼ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਟੈਕਨੀਕਲ ਸਕੂਲ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੌਲੀਟੈਕਨਿਕ) ਦੇ ਖੁੱਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਧੀਆਂ, ਜੋ ਕਿ ਪੋਲਿਸ਼ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਉੱਚ-ਸਿੱਖਿਆ ਤਕਨੀਕੀ ਅਕੈਡਮੀ ਸੀ। ਪੌਲੀਟੈਕਨਿਕ ਨੇ ਆਰਕੀਟੈਕਟਾਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਜੋ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਨ। ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਵੀਵ ਪੌਲੀਟੈਕਨਿਕ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਲਵੀਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲਵੀਵ ਓਪੇਰਾ, ਲਵੀਵ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ, ਗੈਲੀਸੀਜਸਕਾ ਕਾਸਾ ਓਜ਼ਕਜ਼ਡਨੋਸਸੀ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਇਮਾਰਤ, ਅਤੇ ਪੋਟੋਕੀ ਪੈਲੇਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>Ihor Zhuk, 'The Architecture of Lviv from the Thirteenth to the Twentieth Centuries', s. 113</ref> === ਸਮਾਰਕ === [[ਤਸਵੀਰ:Lviv_-_Church_of_Transfiguration_01.jpg|thumb|ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਚਰਚ ਦੇ ਅੰਦਰ]] ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰੀ ਮੂਰਤੀਆਂ ਲਵੀਵ ਦੇ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਕਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਐਡਮ ਮਿਕੀਵਿਕਜ਼, ਇਵਾਨ ਫਰੈਂਕੋ, ਕਿੰਗ ਡੈਨੀਲੋ, ਤਾਰਾਸ ਸ਼ੇਵਚੇਂਕੋ, ਇਵਾਨ ਫੇਡੋਰੋਵ, ਸੋਲੋਮੀਆ ਕ੍ਰੁਸ਼ੇਲਨਿਤਸਕਾ, ਇਵਾਨ ਪਿਡਕੋਵਾ, ਮਾਈਖਾਈਲੋ ਹਰੁਸ਼ੇਵਸਕੀ, ਪੋਪ ਜੌਹਨ ਪਾਲ II, ਜੈਨ ਕਿਲਿੰਸਕੀ, ਇਵਾਨ ਟ੍ਰਸ਼, ਸੇਂਟ ਜਾਰਜ ਟੂ ਦ ਬਰਜ਼ਨੂ ਗੇਰਨ, ਸੇਂਟ ਜਾਰਜ ਟੂ, ਬਰਜ਼ੁਨ, ਦੇ ਸਮਾਰਕ ਹਨ । ਮੈਰੀ, ਨਿਕੀਫੋਰ ਤੋਂ, ਦ ਗੁੱਡ ਸੋਲਜਰ ਸਵੇਜਕ, ਸਟੈਪਨ ਬੈਂਡੇਰਾ, ਲੀਓਪੋਲਡ ਵਾਨ ਸੈਚਰ-ਮਾਸੋਚ,ਅਤੇ ਹੋਰ। [[ਇੰਟਰਵਾਰ ਪੀਰੀਅਡ|ਯੁੱਧ]] ਦੌਰਾਨ ਪੋਲਿਸ਼ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸਮਾਰਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੋਲਿਸ਼ " ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ " ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਫਰੈਡਰੋ ਦਾ ਸਮਾਰਕ, ਜੋ ਹੁਣ ਵ੍ਰੋਕਲਾ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਜੌਨ III ਸੋਬੀਸਕੀ ਦਾ ਸਮਾਰਕ, ਜੋ ਕਿ 1945 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਡਾਨਸਕ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਕੋਰਨੇਲ ਉਜੇਜਸਕੀ ਦਾ ਸਮਾਰਕ, ਜੋ ਹੁਣ ਸਜ਼ਚੇਸਿਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇੱਕ ਟਾਈਪੋਗ੍ਰਾਫ਼ਰ ਇਵਾਨ ਫੇਡੋਰੋਵਿਚ ਦੇ ਸਮਾਰਕ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਬਾਜ਼ਾਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਸਕੋ ਤੋਂ ਭੱਜ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਘਰ ਲੱਭ ਲਿਆ ਸੀ। [[ਤਸਵੀਰ:Успенская_церковь_в_Львов.jpg|thumb|ਚਰਚ ਆਫ਼ ਦ ਅਸੰਪਸ਼ਨ]] [[ਤਸਵੀਰ:Chapel-of-Boim-family.jpg|thumb|ਬੋਇਮ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਚੈਪਲ]] ਆਸਟ੍ਰੋ-ਹੰਗਰੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰ ਆਏ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਘਰ, ਅਖ਼ਬਾਰ ਅਤੇ ਰਸਾਲੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਓਸੋਲੀਨੀਅਮ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੋਲਿਸ਼ ਵਿਗਿਆਨਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਓਸੋਲੀਨੀਅਮ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੋਲਿਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਜੇਸੁਇਟ ਚਰਚ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। 1997 ਵਿੱਚ ਪੋਲੈਂਡ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਯੂਕਰੇਨੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਪੋਲੈਂਡ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। 2003 ਵਿੱਚ, ਯੂਕਰੇਨ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ। 2006 ਵਿੱਚ, ਓਸੋਲੀਨੀਅਮ (ਹੁਣ ਵ੍ਰੋਕਲਾ ਵਿੱਚ) ਦਾ ਇੱਕ ਦਫ਼ਤਰ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸਾਰੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਕੈਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੇ ਆਸਟ੍ਰੀਅਨ, ਯੂਕਰੇਨੀ, ਯਿੱਦੀਸ਼ ਅਤੇ ਪੋਲਿਸ਼ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਨੁਵਾਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਸਟੀਪਨ ਬਾਂਡੇਰਾ ਸਮਾਰਕ, ਜੋ ਕਿ ਸਟੀਲ ਆਫ਼ ਯੂਕਰੇਨ ਸਮਾਰਕ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਨੇਤਾ, ਸਟੀਪਨ ਬਾਂਡੇਰਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇੱਕ ਮੂਰਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਯੂਕਰੇਨੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। === ਧਰਮ === ਲਵੀਵ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। [[ਧਰਮ (ਪੰਥ)|ਧਰਮ]] (2012): ਕੈਥੋਲਿਕ: 57% ( ਯੂਕਰੇਨੀ ਯੂਨਾਨੀ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ 56% ਅਤੇ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ 1%), ਆਰਥੋਡਾਕਸ : 32%, ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟਵਾਦ : 2%, [[ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ]] : 0.1%, ਹੋਰ ਧਰਮ: 3%, ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਦਾਸੀਨਤਾ: 4%, [[ਨਾਸਤਿਕਤਾ]] : 1.9%<ref>{{Cite web |date=29 April 2014 |title=Who is he, the citizen of Lviv? |url=http://city-institute.org/en/index.php?option=com_content&view=article&id=231:who-is-he-the-citizen-of-lviv&catid=1:latest |archive-url=https://web.archive.org/web/20140429045226/http://city-institute.org/en/index.php?option=com_content&view=article&id=231:who-is-he-the-citizen-of-lviv&catid=1:latest |archive-date=29 April 2014 |access-date=7 August 2023}}</ref> === ਈਸਾਈ ਧਰਮ === ਇੱਕ ਸਮੇਂ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ 60 ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਰਚ ਸਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਈਸਾਈ ਸਮੂਹ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ [[ਕੈਥੋਲਿਕ ਗਿਰਜਾਘਰ|ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ]] ਦੇ ਤਿੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਾਸ ਚਰਚਾਂ ਦਾ ਏਪਿਸਕੋਪਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਰਿਹਾ ਹੈ: ਯੂਕਰੇਨੀ ਯੂਨਾਨੀ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ ਦੇ ਲ੍ਵੀਵ ਦੇ ਯੂਕਰੇਨੀ ਕੈਥੋਲਿਕ ਆਰਚਪਾਰਚੀ, ਲਾਤੀਨੀ ਚਰਚ ਦੇ ਲ੍ਵੀਵ ਦੇ ਆਰਚਡੀਓਸੀਸ, ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਅਰਮੀਨੀਆਈ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ ਦੇ ਲ੍ਵੀਵ ਦੇ ਅਰਮੀਨੀਆਈ ਕੈਥੋਲਿਕ ਆਰਚਪਾਰਚੀ । 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਦਾ ਇੱਕ ਡਾਇਓਸੇਸਨ ਸੀਟ ਰਿਹਾ ਹੈ। 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਯੂਕਰੇਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬੀ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਰੋਮ ਵਿੱਚ [[ਪੋਪ]] ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਯੂਕਰੇਨੀ ਯੂਨਾਨੀ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਬੰਧਨ ਨੂੰ 1946 ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪੋਲਿਸ਼ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1989 ਤੋਂ, ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਨੇ ਇੱਕ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਲਗਭਗ 35 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਧਾਰਮਿਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਯੂਕਰੇਨੀ ਗ੍ਰੀਕ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ, 11.5 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਯੂਕਰੇਨੀ ਆਟੋਸੇਫਾਲਸ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਚਰਚ, 9 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਯੂਕਰੇਨੀ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਚਰਚ - ਕੀਵ ਪੈਟਰੀਆਰਕੇਟ ਅਤੇ 6 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ [[ਕੈਥੋਲਿਕ ਗਿਰਜਾਘਰ|ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਜੂਨ 2001 ਵਿੱਚ, ਪੋਪ ਜੌਨ ਪਾਲ II ਨੇ ਲਾਤੀਨੀ ਗਿਰਜਾਘਰ, ਸੇਂਟ ਜਾਰਜ ਗਿਰਜਾਘਰ ਅਤੇ ਅਰਮੀਨੀਆਈ ਗਿਰਜਾਘਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। === ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ === ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮ ਯਹੂਦੀ ਭਾਈਚਾਰਾ ਸੀ ਅਤੇ 1941 ਤੱਕ, ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 45 [[ਸਿਨਾਗੌਗ|ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸਥਾਨ]] ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸਥਾਨ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਇੱਕ ਅੱਜ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਕ੍ਰਾਕੋਵਸਕੀ ਪ੍ਰਜ਼ੇਡਮੀਏਸੀ ਵਿੱਚ। ਗੋਲਡਨ ਰੋਜ਼ ਸਿਨਾਗੌਗ 1582 ਵਿੱਚ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਭਿੰਨ ਭਾਈਚਾਰਾ ਫੈਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਯਹੂਦੀਆਂ ਨੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜਰਮਨ ਅਤੇ ਪੋਲਿਸ਼ ਬੋਲਦੇ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਅਤੇ ਹਾਸੀਦਿਕ ਯਹੂਦੀਆਂ ਨੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। 1941 ਅਤੇ 1944 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਜਰਮਨਾਂ ਨੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਲਵੀਵ ਦੀ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀ ਯਹੂਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਿਨਾਗੌਗ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਯਹੂਦੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ [[Nazi ghettos|ਘੇਟੋ]] ਵਿੱਚ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ [[ਨਾਜ਼ੀ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ ਕੈਂਪ|ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ ਕੈਂਪਾਂ]] ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |date=November 2003 |title=International Forum:"Challenge of Holocaust and Its Lessons" |url=http://www.holocaust.kiev.ua/eng/seminarse/lviv.htm#vip2 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120308035832/http://www.holocaust.kiev.ua/eng/seminarse/lviv.htm |archive-date=8 March 2012 |website=Lviv Polytechnic National University Regional Holocaust Study Center: Ukrainian Holocaust History Study Center}}</ref> ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਸਿਨਾਗੌਗ ਬੰਦ ਰਹੇ ਅਤੇ ਗੋਦਾਮਾਂ ਜਾਂ ਸਿਨੇਮਾਘਰਾਂ ਵਜੋਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਆਖਰੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਿਨਾਗੌਗ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Entry for L'viv |url=https://yivoencyclopedia.org/article.aspx/lviv |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221116213137/https://yivoencyclopedia.org/article.aspx/lviv |archive-date=16 November 2022 |access-date=16 November 2022 |publisher=[[YIVO]]}}</ref> ਲੋਹੇ ਦੇ ਪਰਦੇ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ, ਯਹੂਦੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਨੇ ਇੱਕ ਧੁੰਦਲੀ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਯਹੂਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸਥਾਨ ਬੇਇਸ ਅਹਾਰੋਨ ਵੀ'ਇਸਰਾਈਲ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। === ਕਲਾ === [[ਤਸਵੀਰ:Lwowska_Galeria_Sztuki_-_Wnętrza_01.JPG|thumb|ਲਵੀਵ ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਮਰਾ]] ਕਲਾਤਮਕ ਲਵੀਵ ਦੀ ਰੇਂਜ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ, ਇਹ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕਲਾ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਲਵੀਵ ਓਪੇਰਾ ਅਤੇ ਲਵੀਵ ਫਿਲਹਾਰਮੋਨਿਕ ਉਹ ਸਥਾਨ ਹਨ ਜੋ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਯੂਰਪ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮੂਰਤੀਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਜੋਹਾਨ ਜਾਰਜ ਪਿੰਜ਼ਲ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਜਿਸਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਸੇਂਟ ਜਾਰਜ ਕੈਥੇਡ੍ਰਲ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਤੇ ਪਿੰਜ਼ਲ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸੋਲੋਮੀਆ ਕ੍ਰੂਸ਼ੇਲਨਿਤਸਕਾ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਲਵੀਵ ਓਪੇਰਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਾਇਕਾ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਮਿਲਾਨ]] ਵਿੱਚ ਲਾ ਸਕਾਲਾ ਓਪੇਰਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਈਮਾ ਡੋਨਾ ਬਣ ਗਈ। "ਗਰੁੱਪ ਆਰਟਸ" ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਲਹਿਰ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1929 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਕਈ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਯੂਰਪ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਕਲਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ: [[ਭਵਿੱਖਵਾਦ]], [[ਘਣਵਾਦ]], ਨਵੀਂ ਵਸਤੂਕਤਾ ਅਤੇ [[ਪੜਯਥਾਰਥਵਾਦ|ਅਤਿਯਥਾਰਥਵਾਦ]] । ਐਵਾਂ-ਗਾਰਡ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਹਿਯੋਗ ਹੋਇਆ। " ''ਆਰਟਸ'' " ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ ਤੇਰਾਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਵਾਰਸਾ, ਕ੍ਰਾਕੋ, ਲੋਡਜ਼ ਅਤੇ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ। ਜਰਮਨ ਕਬਜ਼ੇ ਨੇ ਇਸ ਸਮੂਹ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਓਟੋ ਹਾਨ ਨੂੰ 1942 ਵਿੱਚ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਰੀਮਰ ਨੂੰ 1943 ਵਿੱਚ ਆਸ਼ਵਿਟਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>Kosmolinska, Natalia (2007).</ref> ਹੈਨਰੀਕ ਸਟ੍ਰੈਂਗ ਅਤੇ ਮਾਰਗਿਟ ਰੀਚ-ਸੀਲਸਕਾ [[ਯਹੂਦੀ ਘੱਲੂਘਾਰਾ|ਹੋਲੋਕਾਸਟ]] (ਜਾਂ ਸ਼ੋਆਹ) ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੇ ਯੋਗ ਸਨ। ਆਰਟੇਸ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬਚੇ ਹੋਏ ਮੈਂਬਰ 1945 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੋਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਸਿਰਫ਼ ਮਾਰਗਿਟ ਰੀਚ-ਸਿਲਸਕਾ (1900–1980) ਅਤੇ ਰੋਮਨ ਸਿਏਲਸਕੀ (1903–1990) ਸੋਵੀਅਤ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪੋਲੈਂਡ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਫਰੈਡਰੋ, ਗੈਬਰੀਲਾ ਜ਼ਾਪੋਲਸਕਾ, ਲਿਓਪੋਲਡ ਸਟਾਫ, ਮਾਰੀਆ ਕੋਨੋਪਨਿਕਾ ਅਤੇ ਜਾਨ ਕਾਸਪਰੋਵਿਜ਼ ਵਰਗੇ ਲੇਖਕ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਲਵੀਵ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਸਾਧਾਰਨ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਲਗਭਗ 20 ਗੈਲਰੀਆਂ ਹਨ ( ਲਵੀਵ ਮਿਊਂਸੀਪਲ ਆਰਟ ਸੈਂਟਰ, ਦ "ਡਜ਼ੀਗਾ" ਗੈਲਰੀ, ਆਰਟ-ਗੈਲਰੀ "ਪ੍ਰਾਈਮਸ", ਯੂਕਰੇਨੀ ਫੌਜੀ ਵਰਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਗੈਲਰੀ, ਮਾਡਰਨ ਆਰਟ ਦੀ ਗੈਲਰੀ "ਜ਼ੇਲੇਨਾ ਕਨਾਪਾ" ਅਤੇ ਹੋਰ)। ਲਵੀਵ ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ ਯੂਕਰੇਨ ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 50,000 ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੱਧ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ, ਮੂਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰਾਫਿਕ ਕਲਾ ਦੇ ਕੰਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। === ਥੀਏਟਰ ਅਤੇ ਓਪੇਰਾ === [[ਤਸਵੀਰ:Lviv_Opera_House.jpg|thumb|ਲਵੀਵ ਓਪੇਰਾ ਅਤੇ ਬੈਲੇ ਥੀਏਟਰ, ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ]] 1842 ਵਿੱਚ ਸਕਾਰਬੇਕ ਥੀਏਟਰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ [[ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਰਪ|ਮੱਧ ਯੂਰਪ]] ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਥੀਏਟਰ ਬਣ ਗਿਆ। 1903 ਵਿੱਚ ਲਵੀਵ ਨੈਸ਼ਨਲ ਓਪੇਰਾ ਹਾਊਸ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿਟੀ-ਥੀਏਟਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਵੀਏਨਾ ਸਟੇਟ ਓਪੇਰਾ ਹਾਊਸ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਘਰ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਜਰਮਨ ਅਤੇ [[ਪੋਲਿਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ]] ਵਿੱਚ ਕਲਾਸੀਕਲ ਡਰਾਮੇ, ਓਪੇਰਾ, ਓਪੇਰੇਟਾ, ਕਾਮੇਡੀ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਵਰਗੇ ਬਦਲਦੇ ਭੰਡਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਓਪੇਰਾ ਹਾਊਸ ਦਾ ਨਾਮ ਯੂਕਰੇਨੀ ਓਪੇਰਾ ਦੀਵਾ ਸਲੋਮੀਆ ਕ੍ਰੂਸ਼ੇਲਨਿਤਸਕਾ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਇੱਥੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਜਾਨੋਵਸਕਾ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ, ਨਾਜ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਾਲ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਲਗਭਗ ਸਾਰਾ ਲਵੀਵ ਨੈਸ਼ਨਲ ਓਪੇਰਾ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਲੈ ਆਏ। ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸ਼ਟ੍ਰਿਕਸ, ਓਪੇਰਾ ਕੰਡਕਟਰ ਮੁੰਡ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਯਹੂਦੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। 1941 ਤੋਂ 1944 ਤੱਕ ਨਾਜ਼ੀਆਂ ਨੇ 200,000 ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਕੀਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ 40 ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref>{{Cite web |last=Baranovskiy |first=Mikhail |date=202 |title=Tango of Death. A True Story of Holocaust Survivors |url=https://www.amazon.com/Tango-Death-Story-Holocaust-Survivors/dp/B085HHMGMT/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818124211/https://www.amazon.com/Tango-Death-Story-Holocaust-Survivors/dp/B085HHMGMT |archive-date=18 August 2020 |access-date=16 April 2020 |website=Amazon}}</ref> ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਲਵੀਵ ਥੀਏਟਰ ਆਫ਼ ਓਪੇਰਾ ਐਂਡ ਬੈਲੇ ਵਿੱਚ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਰਚਨਾਤਮਕ ਸਮੂਹ ਹੈ ਜੋ ਯੂਕਰੇਨੀ ਓਪੇਰਾ ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਬੈਲੇ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਥੀਏਟਰ ਇੱਕ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਗਠਿਤ ਰਚਨਾਤਮਕ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ 500 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਇੱਕ ਸਾਂਝੇ ਟੀਚੇ ਵੱਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ 10 ਯੂਕਰੇਨੀ ਸੰਗੀਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਮਾਨ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ [[ਯੂਕਰੇਨ|ਯੂਕਰੇਨੀ]] ਨਿਰਮਾਣ ਨਹੀਂ ਹਨ।  . ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਕਈ ਓਪੇਰਾ ਵੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਓਪੇਰਾ ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਜੀ. ਵਰਡੀ ਦੁਆਰਾ ''ਓਥੇਲੋ'', ''ਆਈਡਾ'', ''ਲਾ ਟ੍ਰਾਵੀਆਟਾ'', ''ਨਾਬੂਕੋ'', ਅਤੇ ''ਏ ਮਾਸਕਡ ਬਾਲ,'' ਜੀ. ਪੁਚੀਨੀ ਦੁਆਰਾ ''ਟੋਸਕਾ'', ''ਲਾ ਬੋਹੇਮ'' ਅਤੇ ''ਮੈਡਮ ਬਟਰਫਲਾਈ'', ਪੀ. ਮਾਸਕਾਗਨੀ ਦੁਆਰਾ ''ਕੈਵੇਲੇਰੀਆ ਰੁਸਟੀਕਾਨਾ'', ਅਤੇ ਆਰ. ਲਿਓਨਕਾਵਲੋ ਦੁਆਰਾ ''ਪੈਗਲਿਆਚੀ'' (ਇਤਾਲਵੀ ਵਿੱਚ); ਜੀ. ਬਿਜ਼ੇਟ ਦੁਆਰਾ ''ਕਾਰਮੇਨ'' (ਫ੍ਰੈਂਚ ਵਿੱਚ), ਐਸ. ਮੋਨੀਅਸਕੋ ਦੁਆਰਾ ''ਦ ਹੌਂਟੇਡ ਮੈਨੋਰ'' (ਪੋਲਿਸ਼ ਵਿੱਚ) === ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਅਤੇ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀਆਂ === [[ਤਸਵੀਰ:Zabytki_Lwowa_106.jpg|thumb|ਲਵੀਵ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੀ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ]] ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਫਾਰਮੇਸੀ "ਪਿਡ ਚੋਰਨੀਮ ਓਰਲੋਮ" (ਕਾਲੇ ਈਗਲ ਦੇ ਹੇਠਾਂ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1735 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ - ਇਹ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਫਾਰਮੇਸੀ ਹੈ। 1966 ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੀ ਫਾਰਮੇਸੀ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿੱਚ ਫਾਰਮਾਸਿਊਟੀਕਲ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਜਿਹਾ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਇਆ ਸੀ। ਗੈਲੀਸ਼ੀਅਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਫਾਰਮਾਸਿਸਟ 1868 ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਬਣਾਉਣ ਵੱਲ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਚੁੱਕਿਆ। ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਸਥਾਨ ਕਾਫ਼ੀ ਫੈਲਿਆ ਹੈ, 16 ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਕਮਰੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਆਮ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਸਤ੍ਹਾ ਕੁੱਲ 700 ਵਰਗ ਫੁੱਟ ਹੈ। ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ 3,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਯੂਕਰੇਨ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਸੰਚਾਲਿਤ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਫਾਰਮੇਸੀ ਹੈ। ਅਜਾਇਬ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲਵੀਵ ਨੈਸ਼ਨਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਗੈਲਰੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ 140,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਲੱਖਣ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅਜਾਇਬ ਘਰ 12ਵੀਂ ਤੋਂ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਮੱਧਯੁਗੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਲਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਆਈਕਾਨ, ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ, ਦੁਰਲੱਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਸਜਾਵਟੀ ਉੱਕਰੀ ਹੋਈ ਕਲਾ ਦੇ ਟੁਕੜੇ, ਧਾਤ ਅਤੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀਆਂ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਨਾਲ ਕਢਾਈ ਕੀਤੇ ਕੱਪੜੇ। ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਯੂਕਰੇਨੀ ਬਾਰੋਕ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਸਮਾਰਕ ਵੀ ਹੈ: ਬੋਹੋਰੋਡਚਾਂਸਕੀ ਆਈਕੋਨੋਸਟੈਸਿਸ। ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਵਿੱਚ 12ਵੀਂ ਤੋਂ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਕਰੇਨੀ ਕਲਾ, 16ਵੀਂ ਤੋਂ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਦੀ ਯੂਕਰੇਨੀ ਕਲਾ, ਅਤੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੱਕ ਦੀ ਯੂਕਰੇਨੀ ਕਲਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਨਸਲੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਦੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮੈਕਸੀਮਿਲੀਅਨ ਗੋਲਡਸਟਾਈਨ ਦਾ ਜੂਡਾਈਕਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਸਾਲੋ ਅਜਾਇਬ ਘਰ 2011 ਵਿੱਚ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਲਵੀਵ ਗੈਲਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੋਲਿਸ਼ ਕਲਾ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਕਲਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਮੂਨੇ ਲੱਭੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਾਨ ਪਿਓਟਰ ਨੋਰਬਲਿਨ, ਮਾਰਸੇਲੋ ਬੈਕਸੀਆਰੇਲੀ, ਕਾਜ਼ੀਮੀਅਰਜ਼ ਵੋਜਨਿਆਕੋਵਸਕੀ, ਐਂਟੋਨੀ ਬਰੋਡੋਵਸਕੀ, ਹੈਨਰੀਕ ਰੋਡਾਕੋਵਸਕੀ, ਆਰਟਰ ਗਰੋਟਗਰ, ਜਾਨ ਮਾਤੇਜਕੋ, ਲੇਨੀਸਕੀ, ਜੈਨਿਸਕੀ, ਜੈਨਿਸਕੀ ਅਲੋਨਿਸਕੀ, ਆਰਟੁਰ ਗਰੋਟਗਰ, ਦੁਆਰਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਵਿਜ਼ੋਲਕੋਵਸਕੀ, ਜੋਜ਼ੇਫ ਚੇਲਮੋੰਸਕੀ, ਜੋਜ਼ੇਫ ਮੇਹੋਫਰ, ਸਟੈਨਿਸਲਾਵ ਵਿਸਪਿਅੰਸਕੀ, ਓਲਗਾ ਬੋਜ਼ਨਸਕਾ, ਵਲਾਡੀਸਲਾਵ ਸਲੋਵਿੰਸਕੀ, ਜੈਸੇਕ ਮਲਕਜ਼ੇਵਸਕੀ ਮੁੱਖ ਹਨ। === ਸੰਗੀਤ === ਲਵੀਵ ਦਾ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਸੰਗੀਤਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਹੈ। ਲਵੀਵ ਓਪੇਰਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿੰਫਨੀ ਆਰਕੈਸਟਰਾ, ਚੈਂਬਰ ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਅਤੇ ਟ੍ਰੇਮਬਿਟਾ ਕੋਰਸ ਹਨ। ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਯੂਕਰੇਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਗੀਤ ਅਕੈਡਮੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਲਵੀਵ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਰੀ, ਅਤੇ ਤਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਫੈਕਟਰੀ। ਲਵੀਵ ਕਈ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦਾ ਘਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੋਜ਼ਾਰਟ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਫ੍ਰਾਂਜ਼ ਜ਼ਾਵਰ ਵੁਲਫਗਾਂਗ ਮੋਜ਼ਾਰਟ, ਸਟੈਨਿਸਲਾਵ ਲਿਉਡਕੇਵਿਚ, ਵੋਜਸੀਚ ਕਿਲਰ ਅਤੇ ਮਾਈਕੋਲਾ ਕੋਲੇਸਾ । ਬੰਸਰੀ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਲਬਰਟ ਫ੍ਰਾਂਜ਼ ਡੌਪਲਰ (1821–1883) ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਥੇ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਸਾਲ ਇੱਥੇ ਬਿਤਾਏ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਬੰਸਰੀ ਦੇ ਸਬਕ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਕਲਾਸੀਕਲ ਪਿਆਨੋਵਾਦਕ ਮੀਕਜ਼ੀਸਲਾਵ ਹੌਰਸਜ਼ੋਵਸਕੀ (1892–1993) ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਥੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਓਪੇਰਾ ਦੀਵਾ ਸਲੋਮੀਆ ਕਰੂਜ਼ਲਨਿਕਾ ਨੇ 1920 ਤੋਂ 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਲਵੀਵ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਘਰ ਕਿਹਾ। ਕਲਾਸੀਕਲ ਵਾਇਲਨਵਾਦਕ ਐਡਮ ਹਾਨ ਗੋਰਸਕੀ ਦਾ ਜਨਮ 1940 ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। " ''ਪੋਲਿਸ਼ ਰੇਡੀਓ ਲਵੋ'' " ਇੱਕ ਪੋਲਿਸ਼ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਸੀ ਜੋ 15 ਜਨਵਰੀ 1930 ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪੋਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ। ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ [[ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ]] ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਣ, ਪਾਠ, ਯੁਵਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ, ਖ਼ਬਰਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। [[ਤਸਵੀਰ:PikkardiyskaTertsia01.jpg|thumb|ਪਿਕਾਰਡੀਅਸਕਾ ਟਰਤਸੀਆ - ਯੂਕਰੇਨੀ ਇੱਕ ਕੈਪੇਲਾ ਸੰਗੀਤਕ ਰਚਨਾ]] ਪੋਲੈਂਡ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਾਮਿਕ ਲਵੋ ਵੇਵ ਸੀ, ਇੱਕ ਕੈਬਰੇ - ਰਿਵਿਊ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤਕ ਟੁਕੜੇ ਸਨ। ਯਹੂਦੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕਲਾਤਮਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਹੈਨਰੀਕ ਵਾਰਜ਼, ਗੀਤਕਾਰ ਇਮੈਨੁਅਲ ਸਜ਼ਲੇਚਟਰ ਅਤੇ ਵਿਕਟਰ ਬੁਡਜ਼ੀੰਸਕੀ, ਅਭਿਨੇਤਾ ਮਾਈਕਜ਼ੀਸਲਾ ਮੋਂਡੇਰਰ ਅਤੇ ਅਡੋਲਫ ਫਲੇਸ਼ਰ ("ਅਪ੍ਰੀਕੋਸੇਨਕ੍ਰਾਂਜ਼ ਅਤੇ ਉਨਟੇਨਬੌਮ ") ਵਰਗੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਸ਼ੋਅ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਿਤਾਰੇ ਹੈਨਰੀਕ ਵੋਗੇਲਫੈਂਗਰ ਅਤੇ ਕਾਜ਼ੀਮੀਅਰਜ਼ ਵਾਜਦਾ ਸਨ ਜੋ ਕਾਮਿਕ ਜੋੜੀ "ਸਜ਼ਜ਼ੇਪਕੋ ਅਤੇ ਟੋਂਕੋ" ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ ਸਨ ਅਤੇ ਲੌਰੇਲ ਅਤੇ ਹਾਰਡੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸਨ। ਲਵੀਵ ਫਿਲਹਾਰਮੋਨਿਕ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਲੰਮਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਪੂਰਕ ਹਨ। ਲਵੀਵ ਫਿਲਹਾਰਮੋਨਿਕ ਦੇ ਮੰਚ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਕਲਾ ਵਿਸ਼ਵ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਯੂਕਰੇਨੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਓਲੇਹ ਕ੍ਰਿਸਾ, ਓਲੇਕਜ਼ੈਂਡਰ ਸਲੋਬੋਡਿਆਨਿਕ, ਯੂਰੀ ਲਿਸੀਚੇਂਕੋ, ਅਤੇ ਮਾਰੀਆ ਚੈਕੋਵਸਕਾ, ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨੌਜਵਾਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਈ. ਚੁਪ੍ਰਿਕ, ਵਾਈ. ਏਰਮਿਨ, ਓਕਸਾਨਾ ਰਾਪਿਤਾ ਅਤੇ ਓਲੇਕਜ਼ੈਂਡਰ ਕੋਜ਼ਾਰੇਂਕੋ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਲਵੀਵ ਫਿਲਹਾਰਮੋਨਿਕ ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਿਉਹਾਰ, ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ-ਮੋਨੋਗ੍ਰਾਫ਼ਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ, ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਚੈਂਬਰ ਆਰਕੈਸਟਰਾ "ਲਵੀਵ ਵਰਚੁਓਸੋਸ" 1994 ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਲਵੀਵ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਵਿੱਚ 16-40 ਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ / ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ / ਅਤੇ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਬਾਖ, ਕੋਰੇਲੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਧੁਨਿਕ ਯੂਕਰੇਨੀ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਸੰਗੀਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਯੂਰਪੀਅਨ ਮਿਆਰਾਂ ਦੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਸਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਯੂਕਰੇਨੀ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੰਗੀਤਕ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੁਆਰਾ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਲਵੀਵ ਵੋਕਲ ਫਾਰਮੇਸ਼ਨ " ਪਿਕਾਰਡੀਅਸਕਾ ਟਰਤਸੀਆ " ਅਤੇ ਯੂਰੋਵਿਜ਼ਨ ਸੌਂਗ ਮੁਕਾਬਲਾ 2004 ਦੀ ਜੇਤੂ ਰੁਸਲਾਨਾ ਦਾ ਜੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਜੋ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਪਿਕਾਰਡੀਅਸਕਾਟੇਰਸੀਆ 24 ਸਤੰਬਰ 1992 ਨੂੰ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਕਈ ਸੰਗੀਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਕਰੇਨੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰਵਾਇਤੀ ਯੂਕਰੇਨੀ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂਤਰਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਚੌਗਿਰਦੇ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਲਵੀਵ ਆਰਗਨ ਹਾਲ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ (ਆਰਗਨ, ਸਿੰਫੋਨਿਕ, ਕੈਮਰਾਲ) ਅਤੇ ਕਲਾ ਇਕੱਠੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਸਾਲ 50,000 ਸੈਲਾਨੀ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਤੋਂ ਦਰਜਨਾਂ ਸੰਗੀਤਕਾਰ। ਲਵੀਵ ਸਭ ਤੋਂ ਸਫਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਯੂਕਰੇਨੀ ਰਾਕ ਬੈਂਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਓਕੇਨ ਐਲਜ਼ੀ ਦਾ ਜੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਹੈ। === ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ === [[ਤਸਵੀਰ:Львівський_університет_ім,_Франка.jpg|thumb|ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲਵੀਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਅਗਲਾ ਹਿੱਸਾ]] ਲਵੀਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਮੱਧ ਯੂਰਪ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1608 ਵਿੱਚ ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਜੀਸਸ (ਜੇਸੂਟ) ਸਕੂਲ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਕਾਜ਼ੀਮੀਅਰਜ਼ ਟਵਾਰਡੋਵਸਕੀ (1866–1938) ਦੇ ਕੰਮ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਵਧੀ, ਜੋ ਕਿ ਲਵੋ-ਵਾਰਸਾ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਲਾਜਿਕ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੇ ਪੋਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੋਜ ਅਤੇ [[ਸਿੱਖਿਆ]] ਲਈ ਮਾਪਦੰਡ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਇੰਟਰਬੇਲਮ ਪੀਰੀਅਡ ਦੇ ਪੋਲਿਸ਼ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸਟੈਨਿਸਲਾਵ ਗਲਾਬਿਨਸਕੀ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਡੀਨ (1889–1890) ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਰੈਕਟਰ (1908–1909) ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। 1901 ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਲਵੋ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਗਿਆਨਕ ਹਸਤੀਆਂ ਸਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸਟੀਫਨ ਬਨਾਚ, ਜੂਲੀਅਸ ਸ਼ੌਡਰ ਅਤੇ ਸਟੈਨਿਸਲਾਵ ਉਲਮ ਸਨ ਜੋ 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਲਵੌ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਮੈਥੇਮੈਟਿਕਸ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸਨ ਜਿਸਨੇ ਲਵੌ ਨੂੰ "ਵਰਲਡ ਸੈਂਟਰ ਆਫ਼ ਫੰਕਸ਼ਨਲ ਐਨਾਲਿਸਿਸ" ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਲਵੌ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਕਾਫ਼ੀ ਸੀ। 1852 ਵਿੱਚ ਡਬਲਾਨੀ ਵਿੱਚ, (ਲਵੀਵ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਅੱਠ ਕਿਲੋਮੀਟਰ (5.0 ਮੀਲ) ਦੂਰ) ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਕੈਡਮੀ ਖੋਲ੍ਹੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਪਹਿਲੇ ਪੋਲਿਸ਼ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਅਕੈਡਮੀ ਨੂੰ 1919 ਵਿੱਚ ਲਵੀਵ ਪੌਲੀਟੈਕਨਿਕ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੰਟਰਬੇਲਮ ਪੀਰੀਅਡ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਲਜ ਲਵੋਵ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵਪਾਰ ਅਕੈਡਮੀ ਸੀ।1873 ਵਿੱਚ, ਲਵੀਵ ਨੇ ਸ਼ੇਵਚੇਂਕੋ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਯੂਕਰੇਨੀ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲੇ ਲੇਖਕਾਂ ਅਤੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤਾਂ ਦਾ ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। 1893 ਵਿੱਚ, ਇਸਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸ਼ੇਵਚੇਂਕੋ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੁਸਾਇਟੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਸਲ ਵਿਦਵਤਾਪੂਰਨ ਬਹੁ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਮਾਈਖਾਈਲੋ ਹਰੁਸ਼ੇਵਸਕੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ, ਇਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ, ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਦਵਾਈ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ, ਪਰ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਇਹ ਯੂਕਰੇਨੀ ਅਧਿਐਨਾਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸੀ। ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਨੇ ਦੂਜੇ ਪੋਲਿਸ਼ ਗਣਰਾਜ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਅੱਧ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਵੋ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ 22 ਸਤੰਬਰ 1939 ਨੂੰ ਲਾਲ ਫੌਜ ਅੱਗੇ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਲਵੀਵ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੋਵੀਅਤਾਂ ਨੇ ਸ਼ੇਵਚੇਂਕੋ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਾਂ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। === ਗਣਿਤ === [[ਤਸਵੀਰ:Hotel-Atlas-2014.JPG|thumb|ਸਾਬਕਾ ਸਕਾਟਿਸ਼ ਕੈਫੇ ਦੀ ਇਮਾਰਤ]] ਲਵੀਵ ਸਕਾਟਿਸ਼ ਕੈਫੇ ਦਾ ਘਰ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ 1930 ਅਤੇ 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਲਵੋ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਮੈਥੇਮੈਟਿਕਸ ਦੇ ਪੋਲਿਸ਼ [[ਹਿਸਾਬਦਾਨ|ਗਣਿਤ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ]] ਮਿਲਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਦੁਪਹਿਰਾਂ ਗਣਿਤ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ 'ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਟੈਨਿਸਲਾਵ ਉਲਮ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਮੈਨਹੈਟਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ|ਮੈਨਹਟਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ]] ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰ ਸਨ ਅਤੇ ਥਰਮੋਨਿਊਕਲੀਅਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਟੇਲਰ-ਉਲਮ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਕ ਸਨ, ਸਟੀਫਨ ਬਨਾਚ, ਫੰਕਸ਼ਨਲ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਹਿਊਗੋ ਸਟਾਈਨਹੌਸ, ਕੈਰੋਲ ਬੋਰਸੁਕ, ਕਾਜ਼ੀਮੀਅਰਜ਼ ਕੁਰਾਟੋਵਸਕੀ, ਮਾਰਕ ਕੈਕ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਣਿਤ ਵਿਗਿਆਨੀ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣਗੇ।<ref name="Ulam">Stanislaw M. Ulam, ''Adventures of a Mathematician'', New York: [[Charles Scribner's Sons]], 1976. {{ISBN|0-684-15064-6}}</ref> ਕੈਫੇ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੁਣ 27 ਤਾਰਾਸ ਸ਼ੇਵਚੇਂਕੋ ਪ੍ਰੋਸਪੇਕਟ (ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਪੋਲਿਸ਼ ਗਲੀ ਦਾ ਨਾਮ: ''ਉਲਿਕਾ ਅਕਾਡੇਮਿਕਾ'' ) ਵਿਖੇ ਐਟਲਸ ਡੀਲਕਸ ਹੋਟਲ ਹੈ।<ref>[http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/history/Miscellaneous/Scottish_Cafe.html "The Scottish Café in Lvov"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929145904/http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/history/Miscellaneous/Scottish_Cafe.html|date=29 September 2007}}, at the [[MacTutor History of Mathematics archive]].</ref> 3 ਜਨਵਰੀ 1920 ਨੂੰ ਗਣਿਤ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਗਮੰਟ ਜੈਨਿਸਜ਼ੇਵਸਕੀ ਦੀ ਮੌਤ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। === ਪ੍ਰਿੰਟ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ === 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ, ਲਵੀਵ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਯੂਕਰੇਨੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਘਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਲਵੀਵ ਬੁੱਕ ਫੋਰਮ (ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਫੋਰਮ) ਯੂਕਰੇਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਿਤਾਬ ਮੇਲਾ ਹੈ। ਲਵੀਵ ਯੂਕਰੇਨੀ ਲਾਤੀਨੀ ਵਰਣਮਾਲਾ (ਲਾਤਿੰਕਾ) ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਖਬਾਰਾਂ ਹਨ " ਵਿਸੋਕੀ ਜ਼ਮੋਕ ", " ਐਕਸਪ੍ਰੇਸ ", "ਲਵੀਵਸਕਾ ਹੈਜ਼ੇਟਾ", "ਰਤੁਸ਼ਾ", ਸੁਬੋਤਨਾ ਪੋਸ਼ਤਾ", "ਹਜ਼ੇਟਾ ਪੋ-ਲਵੀਵਸਕੀ", "ਪੋਸਟਅੱਪ" ਅਤੇ ਹੋਰ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ "ਲਵੀਵ ਟੂਡੇ", "ਚੇਟਵਰ", "ਆਰਆਈਏ" ਅਤੇ "Ї" ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। "ਲਵੀਵ ਟੂਡੇ" ਇੱਕ ਯੂਕਰੇਨੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿੱਚ ਲਵੀਵ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਾਰੋਬਾਰ, ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਲਵੀਵ ਓਬਲਾਸਟ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਕੰਪਨੀ ਚੈਨਲ 12 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਲਵੀਵ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਨਿੱਜੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਚੈਨਲ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ: "LUKS", "NTA" ਅਤੇ "ZIK"। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ 17 ਖੇਤਰੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ-ਯੂਕਰੇਨੀ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸੂਚਨਾ ਏਜੰਸੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ "ZIK", "Zaxid.net", "GAл-info", "Львівський portal" ਅਤੇ ਹੋਰ। ਲਵੀਵ ਪੋਲਿਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਘਰ ਹੈ , ਜੋ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1811 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਦੋ-ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਹੋਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਸਿਰਲੇਖ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ * ''ਕੁਰੀਅਰ ਲਵੋਵਸਕੀ'' : 1883 ਤੋਂ 1935 ਤੱਕ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਲੋਕ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿੱਚ ਏਲੀਜ਼ਾ ਓਰਜ਼ੇਸਕੋਵਾ, ਜੈਨ ਕਾਸਪ੍ਰੋਵਿਜ਼, ਬੋਲੇਸਲਾਵ ਲਿਮਨੋਵਸਕੀ, ਵਲਾਡੀਸਲਾਵ ਓਰਕਨ ਅਤੇ ਇਵਾਨ ਫਰੈਂਕੋ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਮ ਸਨ। * ''ਸਲੋਵੋ ਲਵੋਵਸਕੀ'' (1895–1939): ਇੱਕ ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜਿਸ ਨੇ ਵਲਾਡਿਸਲਾਵ ਰੇਮੋਂਟ, ਹੈਨਰੀਕ ਸਿਏਨਕੀਵਿਜ਼, ਕਾਜ਼ੀਮੀਅਰਜ਼ ਟੈਟਮਾਜਰ, ਲੀਓਪੋਲਡ ਸਟਾਫ, ਜੇਰਜ਼ੀ ਜ਼ੁਲਾਵਸਕੀ ਅਤੇ ਗੈਬਰੀਏਲਾ ਜ਼ਪੋਲਸਕਾ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਕੀਤਾ। ਇਸਦੇ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਟੈਨਿਸਲਾਵ ਗ੍ਰੈਬਸਕੀ ਸੀ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ''ਸਲੋਵੋ'' ਦੀ ਸਰਕੂਲੇਸ਼ਨ 20,000 ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਰੇਮੋਂਟ ਦੇ ਨਾਵਲ ''ਕਲੋਪੀ'' ਦਾ ਲੜੀਵਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਪੋਲਿਸ਼ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=20 November 2007 |title=Slowo Polskie – a daily with 100-year tradition |url=http://www.reporterzy.info/article.php?go=historia,13,slowo_polskie_dziennik_z_ponadstuletnia_tradycja |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315054852/https://reporterzy.info/13,slowo-polskie-dziennik-z-ponadstuletnia-tradycj.html |archive-date=15 March 2022 |access-date=3 May 2012 |publisher=Reporterzy.info}}</ref> ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਲੋਵੋ ਨੂੰ 1 ਨਵੰਬਰ 1946 ਨੂੰ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੰਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਵ੍ਰੋਕਲਾ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। * ''ਜ਼ੇਰਵੋਨੀ ਸਜ਼ਟੈਂਡਰ'' : 1939 ਅਤੇ 1941 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਇੱਕ ਸੋਵੀਅਤ ਰੋਜ਼ਾਨਾ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮੱਧ ਯੂਰਪ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਲਹਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਨਵ-ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਸਮੂਹ ਗੀਤਕਾਰ ਸ਼ਮੁਏਲ ਜਾਨਕੇਵ ਇਮਬਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬਣਿਆ। ਛੋਟੇ ਪ੍ਰਿੰਟ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ [[ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ|ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ]] ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਪਰਵਾਸ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਨੈੱਟਵਰਕ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਦੂਜਾ ਛੋਟਾ ਸਮੂਹ  ਨੇ 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ [[ਐਵਾਂ ਗਾਰਦ|ਅਵਾਂਟਗਾਰਡ]] ਕਲਾ ਅਤੇ ਯਿੱਦੀਸ਼ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸਬੰਧ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਮੂਹ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਡੇਬੋਰਾ ਵੋਗਲ, ਰੇਚਲ ਔਰਬਾਖ ਅਤੇ ਰੇਚਲ ਕੋਰਨ ਸਨ। 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਜਰਮਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਤਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਈ ਹੋਰ ਯਿੱਦੀ ਲੇਖਕਾਂ ਸਮੇਤ ਡੇਬੋਰਾ ਵੋਗਲ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਲੋਕਾਸਟ ਨੇ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। === ਪਾਰਕ === [[ਤਸਵੀਰ:Центральна_алея_парку_восени.jpg|right|thumb|ਇਵਾਨ ਫ੍ਰੈਂਕੋ ਪਾਰਕ]] [[ਤਸਵੀਰ:Стрийський_парк,_осінь.jpg|thumb|ਸਟ੍ਰੀਸਕੀ ਪਾਰਕ]] ਲਵੀਵ ਦਾ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਚਿਹਰਾ ਕਈ ਪਾਰਕਾਂ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਬਗੀਚਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਇੱਥੇ 20 ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਨੋਰੰਜਨ ਪਾਰਕ ਜ਼ੋਨ, ਤਿੰਨ ਬੋਟੈਨੀਕਲ ਗਾਰਡਨ ਅਤੇ 16 ਕੁਦਰਤੀ ਸਮਾਰਕ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਜਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਕਿਸੇ ਚੰਗੇ ਝਰਨੇ ਜਾਂ ਝੀਲ 'ਤੇ ਕੁਝ ਦੇਰ ਬੈਠਣ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੌਕਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਪਾਰਕ ਦਾ ਆਪਣਾ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਕਿਰਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਾਰਕਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਇਤਿਹਾਸ ਰਾਹੀਂ ਝਲਕਦਾ ਹੈ। * ਇਵਾਨ ਫ੍ਰੈਂਕੋ ਪਾਰਕ, ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਪਾਰਕ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਓਕ ਅਤੇ ਮੈਪਲ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। 1773 ਵਿੱਚ ਜੇਸੁਇਟ ਆਰਡਰ ਦੇ ਰੱਦ ਹੋਣ 'ਤੇ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਬਣ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮਾਲੀ ਬੇਗਰ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰੁੱਖ 1885-1890 ਦੇ ਅੰਦਰ ਲਗਾਏ ਗਏ ਸਨ। * ਬੋਹਦਾਨ ਖਮੇਲਨੀਤਸਕੀ ਕਲਚਰ ਐਂਡ ਰੀਕ੍ਰੀਏਸ਼ਨ ਪਾਰਕ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੰਗਠਿਤ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਗ੍ਰੀਨ ਜ਼ੋਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੰਸਰਟ ਅਤੇ ਡਾਂਸ ਹਾਲ, ਸਟੇਡੀਅਮ, ਆਕਰਸ਼ਣਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਕੇਂਦਰੀ ਸਟੇਜ, ਕਈ ਕੈਫੇ ਅਤੇ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਹਨ। ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫੈਰਿਸ ਵ੍ਹੀਲ ਹੈ। * ਸਟ੍ਰੀਸਕੀ ਪਾਰਕ, ਲਵੀਵ ਹਾਈਟਸ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਪਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="auto2">{{Cite web |title=Stryiskyi Park |url=https://lia.lvivcenter.org/en/objects/park-stryiskyi/ |access-date=2024-12-12 |website=Lviv Interactive |language=en}}</ref> 1870 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਅਰਨੋਲਡ ਰੋਅਰਿੰਗ ਦੁਆਰਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ,<ref>{{Cite web |title=Lviv old photos, Ukraine |url=https://retrophotos.org/lviv |access-date=2024-12-12 |website=retrophotos.org |archive-date=2024-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241213175911/https://retrophotos.org/lviv |url-status=dead }}</ref> ਇਸ ਪਾਰਕ ਨੇ 1894 ਦੀ ਖੇਤਰੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ,<ref>{{Cite web |title=Following the Steps of the 1894 General Regional Exhibition in Lviv |url=https://www.lvivcenter.org/en/spatial/general-regional-exhibition/ |access-date=2024-12-12 |website=Lvivcenter |language=en-US}}</ref> ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1.1 ਮਿਲੀਅਨ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਪਾਰਕ ਦੇ ਲਗਭਗ 50 ਹੈਕਟੇਅਰ (ਲਗਭਗ 120 ਏਕੜ) ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ 200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਪੌਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੁਰਲੱਭ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ 'ਤੇ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੰਸਾਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਤਲਾਅ ਮਿਲੇਗਾ। ਸਟ੍ਰਾਈਸਕੀ ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਪਾਤਰ, ਇਵਾਸਿਕ ਟੈਲੀਸਿਕ, ਹੰਸ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਦਾ ਇੱਕ ਫੁਹਾਰਾ ਬੁੱਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title="Ivasyk-Telesyk" fountain in Stryiskyi park |url=https://uma.lvivcenter.org/en/photos/3718 |access-date=2024-12-12 |website=Urban Media Archive |language=en}}</ref> * ਜ਼ਨੇਸਿਨਿਆ ਪਾਰਕ ਸਾਈਕਲਿੰਗ, ਸਕੀਇੰਗ ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਹਾਈਕਿੰਗ ਲਈ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਜਨਤਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਇੱਥੇ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਕੈਂਪ (ਵਾਤਾਵਰਣਿਕ ਅਤੇ ਵਿਦਿਅਕ, ਵਿਦਿਅਕ ਅਤੇ ਬੋਧਾਤਮਕ) ਲਗਾਉਣ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਹਨ। * ਸ਼ੇਵਚੇਨਕੀਵਸਕੀ ਹੈ, ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ ਯੂਕਰੇਨੀ ਲੱਕੜ ਦੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦਾ ਇੱਕ ਓਪਨ-ਏਅਰ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਹੈ। * ਹਾਈ ਕੈਸਲ ਪਾਰਕ, ਇਹ ਪਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪਹਾੜੀ ( {{Cvt|413|m|ft|abbr=off|disp=or}} 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ) ਅਤੇ {{Cvt|36|ha|abbr=off}} ਦੇ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਵਿੱਚ ਹੇਠਲਾ ਟੈਰੇਸ ਜਿਸਨੂੰ ਕਦੇ ਨਿਆਜ਼ਾ ਹੋਰਾ (ਪ੍ਰਿੰਸ ਮਾਊਂਟ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉੱਪਰਲਾ ਟੈਰੇਸ ਇੱਕ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਟਾਵਰ ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਬੰਨ੍ਹ ਦੇ ਨਾਲ ਹੈ। * ਜ਼ਲੀਜ਼ਨੀ ਵੋਡੀ ਪਾਰਕ, ਪਾਰਕ ਸਾਬਕਾ ਬਾਗ ਜ਼ਲੀਜ਼ਨਾ ਵੋਡਾ (ਆਇਰਨ ਵਾਟਰ) ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਸਨੋਪਕੀਵਸਕਾ ਗਲੀ ਨੂੰ ਨੋਵੀ ਲਵੀਵ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਾਰਕ ਦਾ ਨਾਮ ਲੋਹੇ ਦੀ ਉੱਚ ਮਾਤਰਾ ਵਾਲੇ ਚਸ਼ਮੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਬੀਚ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਰਸਤਿਆਂ ਵਾਲਾ ਇਹ ਪਾਰਕ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪਸੰਦੀਦਾ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ। * ਲੀਚਾਕੀਵਸਕੀ ਪਾਰਕ, 1892 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਉਪਨਗਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਪਾਰਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੋਟੈਨੀਕਲ ਗਾਰਡਨ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1911 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ {{Cvt|18.5|ha|1|abbr=off}} ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। === ਖੇਡ === ਲਵੀਵ ਮੱਧ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਖੇਡਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਪੋਲਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਵੀਵ ਪੋਲਿਸ਼ ਹੋਰ ਖੇਡਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਜਨਵਰੀ 1905 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਪੋਲਿਸ਼ ਆਈਸ-ਹਾਕੀ ਮੈਚ ਉੱਥੇ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਨੇੜਲੇ ਸਲਾਵਸਕੋ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸਕੀ-ਜੰਪਿੰਗ ਮੁਕਾਬਲਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸੇ ਸਾਲ, ਲਵੀਵ ਦੇ ਜਿਮਨੇਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਪੋਲਿਸ਼ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਮੈਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। 1887 ਦੀ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਲੀਚਾਕੀਵ ਸਟਰੀਟ ਦੇ ਇੱਕ ਜਿਮਨੇਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਲੰਬੀ ਛਾਲ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਛਾਲ ਵਰਗੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾ ਪੋਲਿਸ਼ ਟਰੈਕ ਅਤੇ ਫੀਲਡ ਮੁਕਾਬਲਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਲਵੀਵ ਦੇ ਐਥਲੀਟ ਵਲਾਡੀਸਲਾਵ ਪੋਨੂਰਸਕੀ ਨੇ 1912 ਦੀਆਂ ਸਟਾਕਹੋਮ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਟਰੀਆ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ। 9 ਜੁਲਾਈ 1922 ਨੂੰ ਪੋਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਰਗਬੀ ਮੈਚ ਪੋਗੋਨ ਲਵੋ ਦੇ ਸਟੇਡੀਅਮ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਓਰਜ਼ੇਲ ਬਿਆਲੀ ਲਵੋ ਦੀ ਰਗਬੀ ਟੀਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੋ ਟੀਮਾਂ - "ਦਿ ਰੈੱਡਜ਼" ਅਤੇ "ਦਿ ਬਲੈਕਸ" ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ। ਇਸ ਖੇਡ ਦਾ ਰੈਫਰੀ ਰੋਬਿਨੋ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਸੀ। === ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਫੁੱਟਬਾਲ === [[ਤਸਵੀਰ:EURO_2012_Lvov_clock.jpg|thumb|ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਸਪੇਕਟ ਸਵੋਬੌਡੀ (ਫ੍ਰੀਡਮ ਐਵੇਨਿਊ) 'ਤੇ ਇੱਕ ਘੜੀ, ਜੋ ਯੂਰੋ 2012 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਓਪੇਰਾ ਅਤੇ ਬੈਲੇ ਥੀਏਟਰ]] ਪੋਲਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਗੋਲ 14 ਜੁਲਾਈ 1894 ਨੂੰ ਪੋਗੋਨ ਲਵੋਵ ਵਿਖੇ ਲਵੋ-ਕ੍ਰਾਕੋਵ ਮੈਚ ਦੌਰਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਗੋਲ ਲਵੀਵ ਦੀ ਟੀਮ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਲੋਡਜ਼ੀਮੀਅਰਜ਼ ਚੋਮਿਕੀ ਨੇ ਕੀਤਾ। 1904 ਵਿੱਚ, ਲਵੀਵ ਤੋਂ ਕਾਜ਼ੀਮੀਅਰਜ਼ ਹੇਮਰਲਿੰਗ ਨੇ ਫੁੱਟਬਾਲ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਪੋਲਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਅਨੁਵਾਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲਵੀਵ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀ, ਸਟੈਨਿਸਲਾਵ ਪੋਲਕੀਵਿਚ, 1911 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪੋਲਿਸ਼ ਰੈਫਰੀ ਬਣੇ, ਜਿਸ ਸਾਲ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਪੋਲਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਪਹਿਲਾ ਪੋਲਿਸ਼ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ, ਜ਼ਾਰਨੀ ਲਵੋਵ 1903 ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾ ਸਟੇਡੀਅਮ, ਜੋ ਕਿ ਪੋਗੋਨ ਦਾ ਸੀ, 1913 ਵਿੱਚ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਲੱਬ, ਪੋਗੋਨ ਲਵੋ, ਪੋਲੈਂਡ ਦਾ ਚਾਰ ਵਾਰ ਫੁੱਟਬਾਲ ਚੈਂਪੀਅਨ ਸੀ (1922, 1923, 1925 ਅਤੇ 1926)। 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਟੀਮਾਂ ਪੋਲਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲ ਲੀਗ (ਪੋਗੋਨ, ਜ਼ਾਰਨੀ, ਹਾਸਮੋਨੀਆ ਅਤੇ ਲੇਚੀਆ) ਵਿੱਚ ਖੇਡੀਆਂ। ਹਾਸਮੋਨੀਆ ਪੋਲੈਂਡ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਯਹੂਦੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ ਸੀ। ਪੋਲਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲ ਦੀਆਂ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਆਈਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਜ਼ੀਮੀਅਰਜ਼ ਗੋਰਸਕੀ, ਰਾਈਜ਼ਾਰਡ ਕੋਨਸੇਵਿਕਜ਼, ਮਾਈਕਲ ਮਾਤਿਆਸ ਅਤੇ ਵੈਕਲਾਵ ਕੁਚਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 1900-1911 ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ ਖੁੱਲ੍ਹੇ। ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਇਵਾਨ ਬੋਬਰਸਕੀ ਨੇ 1906 ਵਿੱਚ ਅਕਾਦਮਿਕ ਗ੍ਰਾਮਰ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਯੂਕਰੇਨੀ ਖੇਡ ਸਰਕਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਸਕੂਲੀ ਬੱਚੇ ਟਰੈਕ ਐਂਡ ਫੀਲਡ, ਫੁੱਟਬਾਲ, ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ, ਹਾਕੀ, ਸਕੀਇੰਗ, ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਅਤੇ ਸਲੇਜ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸਨੇ 1908 ਵਿੱਚ "ਯੂਕਰੇਨੀ ਸਪੋਰਟਸ ਸਰਕਲ" ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ। 1911 ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ "ਯੂਕਰੇਨ" ਨਾਮ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਪੋਰਟਸ ਸੋਸਾਇਟੀ ਬਣਾਈ - ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਯੂਕਰੇਨੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ।<ref>[http://www.boberskiy.org.ua/indexe.html "Ivan Bobersky – training of the first teachers of physical training is connected to his name."]</ref> ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਕਈ ਵੱਡੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ ਅਤੇ ਕੁਝ ਛੋਟੇ ਕਲੱਬ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਦੋ ਟੀਮਾਂ, ਐਫਸੀ ਰੁਖ ਲਵੀਵ ਅਤੇ ਐਫਸੀ ਲਵੀਵ, ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਯੂਕਰੇਨੀ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਫੁੱਟਬਾਲ ਦਾ ਸਿਖਰਲਾ ਪੱਧਰ ਹੈ। 1963 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਐਫਸੀ ਕਾਰਪੇਟੀ ਲਵੀਵ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਲੱਬ ਰਿਹਾ ਹੈ। === ਸਟੇਡੀਅਮ === * ਯੂਕਰੇਨ ਸਟੇਡੀਅਮ, ਜੋ ਕਿ 2018 ਤੱਕ ਐਫਸੀ ਕਾਰਪੇਟੀ ਲਵੀਵ ਨੂੰ ਲੀਜ਼ 'ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। * ਅਰੇਨਾ ਲਵੀਵ ਇੱਕ ਬਿਲਕੁਲ ਨਵਾਂ ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਹੈ ਜੋ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਯੂਰੋ 2012 ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਖੇਡਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸਥਾਨ ਸੀ। ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ 20 ਨਵੰਬਰ 2008 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ 2011 ਤੱਕ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਦਘਾਟਨੀ ਸਮਾਰੋਹ 29 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਵੀਵ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਾਟਕੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref>{{Cite web |date=29 October 2011 |title=UEFA EURO 2016 |url=https://www.uefa.com/uefaeuro/history/news/0254-0d7d294b28ab-8c0a222ec278-1000--music-and-fireworks-as-arena-lviv-opens-doors/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200606010522/https://www.uefa.com/news/newsid=1706984.html |archive-date=6 June 2020 |access-date=31 March 2020 |website=[[UEFA]]}}</ref> ਅਰੇਨਾ ਲਵੀਵ ਐਫਸੀ ਲਵੀਵ ਦਾ ਘਰੇਲੂ ਮੈਦਾਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਡੋਨਬਾਸ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੀ ਜੰਗ ਦੇ ਕਾਰਨ 2014 ਅਤੇ 2016 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਖਤਾਰ ਡੋਨੇਟਸਕ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। * ਐਸਕੇਏ ਸਟੇਡੀਅਮ, ਫੁੱਟਬਾਲ ਅਤੇ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਸਪੀਡਵੇਅ ਸਟੇਡੀਅਮ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 23,040 ਦਰਸ਼ਕ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। === ਹੋਰ ਖੇਡਾਂ === ਲਵੀਵ ਦੇ ਸ਼ਤਰੰਜ ਸਕੂਲ ਦੀ ਚੰਗੀ ਸਾਖ ਹੈ; ਵੈਸਿਲ ਇਵਾਨਚੁਕ, ਲਿਓਨਿਡ ਸਟਾਈਨ, ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਬੇਲਿਆਵਸਕੀ, ਆਂਦਰੇਈ ਵੋਲੋਕੀਟਿਨ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗ੍ਰੈਂਡਮਾਸਟਰ ਪਹਿਲਾਂ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।<ref>[http://chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=5548 "Lviv&nbsp;– the chess capital of Ukraine"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722010540/http://chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=5548|date=22 July 2011}}.</ref> ਗ੍ਰੈਂਡਮਾਸਟਰ ਅੰਨਾ ਮੁਜ਼ੀਚੁਕ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਲਵੀਵ ਸਪੀਡਵੇਅ ਇੱਕ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਸਪੀਡਵੇਅ ਟੀਮ ਹੈ ਜੋ SKA ਸਟੇਡੀਅਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=19 November 2011 |script-title=uk:ФК "Львів" повертається до рідного міста |trans-title=FC Lviv returns to its native city |url=http://www.ua-football.com/ukrainian/first/4ec50330.html |access-date=19 November 2011 |publisher=ua-football.com |language=uk}}</ref> ਲਵੀਵ ਨੇ 2022 ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਓਲੰਪਿਕ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਲਈ ਬੋਲੀ ਲਗਾਈ ਸੀ,<ref>{{Cite web |date=5 November 2013 |title=Lviv officially enters race to stage 2022 Winter Olympics and Paralympics |url=https://www.insidethegames.biz/articles/1016812/lviv-officially-enters-race-to-stage-2022-winter-olympics-and-paralympics |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002121132/https://www.insidethegames.biz/articles/1016812/lviv-officially-enters-race-to-stage-2022-winter-olympics-and-paralympics |archive-date=2 October 2023 |access-date=7 March 2022 |website=www.insidethegames.biz}}</ref> ਜੋ ਕਿ ਜੂਨ 2014 ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਈ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=30 June 2014 |title=Ukraine's Lviv withdraws bid for 2022 Winter Games |url=https://apnews.com/general-news-d65cf71209c8479084ceda139ee46449 |access-date=19 December 2024 |website=AP News}}</ref> == ਸੈਰ ਸਪਾਟਾ == [[ਤਸਵੀਰ:Lvivrynok2018.jpg|right|thumb|ਮਾਰਕੀਟ (ਰਿਨੋਕ) ਚੌਕ]] ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ (8,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਟਲ ਕਮਰੇ, 1,300 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੈਫ਼ੇ ਅਤੇ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ<ref>{{Cite web |date=16 October 2017 |title=Експерти підрахували кількість магазинів, ресторанів і кафе у найбільших містах України Источник |url=https://informator.news/eksperty-pidrahuvaly-kilkist-mahazyniv-restoraniv-kafe-u-najbilshyh-mistah-ukrajiny/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190110014403/https://informator.news/eksperty-pidrahuvaly-kilkist-mahazyniv-restoraniv-kafe-u-najbilshyh-mistah-ukrajiny/ |archive-date=10 January 2019 |access-date=9 January 2019 |website=ІНФОРМАТОР}}</ref> ਮੁਫ਼ਤ ਵਾਈ-ਫਾਈ ਜ਼ੋਨ, ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ) ਦੇ ਕਾਰਨ, ਲਵੀਵ ਨੂੰ ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 2010 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੀ ਆਮਦ ਵਿੱਚ 40% ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਜੋ ਕਿ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਰ ਹੈ।<ref name="BBCLviv2012">[https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-15983012 Two cities prepare for Euro 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181125112003/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-15983012|date=25 November 2018}}, [[BBC News]] (2 December 2011)</ref> ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੈਲਾਨੀ ਆਕਰਸ਼ਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਅਤੇ ਮਾਰਕੀਟ ਸਕੁਏਅਰ (ਯੂਕਰੇਨੀ: ਪਲੋਸ਼ਚਾ ਰਾਇਨੋਕ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ 18,300 ਵਰਗ ਮੀਟਰ (196,980 ਵਰਗ ਫੁੱਟ) ਵਰਗ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਿਟੀ ਹਾਲ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਬਲੈਕ ਹਾਊਸ (ਯੂਕਰੇਨੀ: ਚੋਰਨਾ ਕਾਮਿਆਨਿਤਸੀਆ), ਅਰਮੀਨੀਆਈ ਕੈਥੇਡ੍ਰਲ, ਡੌਰਮਿਸ਼ਨ ਚਰਚ ਦਾ ਕੰਪਲੈਕਸ ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਚਰਚ ਹੈ; ਜੇਸੁਇਟ ਆਰਡਰ ਦਾ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰ ਅਤੇ ਪਾਲ ਚਰਚ (ਲਵੀਵ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਚਰਚਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ); ਕੋਰਨੀਆਕਟ ਪੈਲੇਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਹੁਣ ਲਵੀਵ ਇਤਿਹਾਸ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਲਾਤੀਨੀ ਗਿਰਜਾਘਰ ਆਫ਼ ਦ ਅਸੰਪਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਮੈਰੀ ; ਸੇਂਟ ਜਾਰਜ ਗਿਰਜਾਘਰ ਆਫ਼ ਦ ਗ੍ਰੀਕ-ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ ; ਡੋਮਿਨਿਕਨ ਚਰਚ ਆਫ਼ ਕਾਰਪਸ ਕ੍ਰਿਸਟੀ ; ਬੋਇਮ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਚੈਪਲ ; ਲਵੀਵ ਹਾਈ ਕਿਲ੍ਹਾ (Ukrainian: Vysokyi Zamok) ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ 'ਤੇ; ਲੁਬਲਿਨ ਟੀਲੇ ਦਾ ਯੂਨੀਅਨ ; ਲੀਚਾਕੀਵਸਕੀ ਕਬਰਸਤਾਨ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ; ਅਤੇ ਸਵੋਬਡੀ ਪ੍ਰਾਸਪੈਕਟ ਜੋ ਕਿ ਲਵੀਵ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਗਲੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਵੀਵ ਥੀਏਟਰ ਆਫ਼ ਓਪੇਰਾ ਐਂਡ ਬੈਲੇ, ਪੋਟੋਕੀ ਪੈਲੇਸ ਅਤੇ ਬਰਨਾਰਡਾਈਨ ਚਰਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<gallery mode="packed" caption="ਭੂਮੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਦਿਲਚਸਪ ਸਥਾਨ"> ਤਸਵੀਰ:2019.08.25.1442.04._Львів_пл.Соборна_Церква_св.Андрія.jpg|alt=Bernardine Church|ਬਰਨਾਰਡਾਈਨ ਚਰਚ ਤਸਵੀਰ:Interior_of_Dominican_church,_Lviv,_2009.jpg|alt=Dominican Church|ਡੋਮਿਨਿਕਨ ਚਰਚ ਤਸਵੀਰ:Дворец_Потоцких.jpg|alt=Potocki Palace|ਪੋਟੋਕੀ ਪੈਲੇਸ ਤਸਵੀਰ:StGeorgeCathedral_Lviv.JPG|alt=St. George's Cathedral, Lviv|ਸੇਂਟ ਜੌਰਜ ਕੈਥੇਡ੍ਰਲ, ਲਵੀਵ ਤਸਵੀਰ:LvivOldTown1.jpg|alt=View of Old Town, a UNESCO World Heritage Site|ਯੂਨੈਸਕੋ ਦੀ [[ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣਾ|ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਸਾਈਟ]], ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ </gallery> === ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੱਭਿਆਚਾਰ === [[ਤਸਵੀਰ:Скульптор_відтворює_із_шоколаду_фігури_левів.jpg|thumb|240x240px|ਚਾਕਲੇਟ ਫੈਸਟੀਵਲ 'ਤੇ ਇੱਕ ਹਲਵਾਈ [[ਚੌਕਲੇਟ|ਚਾਕਲੇਟ]] ਸ਼ੇਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ]] ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਾਕ ਵਿੱਚ ਲਵੀਵੀਅਨ ਬੱਟੀਰੀ (ਸ਼ਰਾਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਵੀਵੀਅਨ ਆਪਣੇ ਬੋਲਣ ਦੇ ਢੰਗ ਲਈ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਲਵੀਵੀਅਨ ਗਵਾਰਾ (ਗੱਲਬਾਤ) ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Lviv dialect |url=http://balzatul.multiply.com/journal/item/1051 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209084934/http://balzatul.multiply.com/journal/item/1051 |archive-date=9 February 2012 |access-date=3 May 2012 |publisher=Balzatul.multiply.com}}</ref> ''ਵੇਸੋਲਾ ਲਵੋਵਸਕਾ ਫਾਲਾ'' ( ''ਲੋਵ ਦੀ ਮੈਰੀ ਵੇਵ'' ਲਈ ਪੋਲਿਸ਼) ''ਸਜ਼ਕਜ਼ੇਪਕੋ'' ਅਤੇ ''ਟੋਂਕੋ'' ਦੇ ਨਾਲ ਪੋਲਿਸ਼ ਰੇਡੀਓ ਲਵੋ ਦਾ ਇੱਕ ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਰੇਡੀਓ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸੀ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ''ਬੇਡਜ਼ੀ ਲੇਪੀਜ'' ਅਤੇ ''ਦ ਵੈਗਾਬੌਂਡਜ਼'' ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ। ਮੌਰਿਸ ਐਲ. ਵੈਸਟ ਦੇ ਨਾਵਲ ਅਤੇ ਇਸਦੇ 1968 ਦੇ ਫਿਲਮ ਰੂਪਾਂਤਰ, ''ਦ ਸ਼ੂਜ਼ ਆਫ਼ ਦ ਫਿਸ਼ਰਮੈਨ'', ਵਿੱਚ ਪੋਪ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਸਾਬਕਾ ਆਰਚਬਿਸ਼ਪ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਲਵੀਵ ਨੇ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰੀ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੌਫੀ ਅਤੇ ਚਾਕਲੇਟ ਤਿਉਹਾਰ, ਪਨੀਰ ਅਤੇ ਵਾਈਨ ਛੁੱਟੀ, ਪੰਪਖੁ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ, ਬਟਯਾਰ ਦਾ ਦਿਨ, ਸਾਲਾਨਾ ਰੋਟੀ ਦਿਵਸ ਅਤੇ ਹੋਰ। ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ 50 ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਿਉਹਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲਿਓਪੋਲਿਸ ਜੈਜ਼ ਫੈਸਟ, ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜੈਜ਼ ਫੈਸਟੀਵਲ; ਲਿਓਪੋਲਿਸ ਗ੍ਰਾਂ ਪ੍ਰੀ, ਵਿੰਟੇਜ ਕਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਿਉਹਾਰ; ਅਕਾਦਮਿਕ ਸੰਗੀਤ ਵਰਚੁਓਸੀ ਦਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਿਉਹਾਰ; ਸਟਾਰ ਮਿਸਟੋ ਰੌਕ ਫੈਸਟ; ਮੱਧਯੁਗੀ ਤਿਉਹਾਰ ਲਵੀਵ ਲੈਜੇਂਡ; ਯੂਨੈਸਕੋ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਏਟਨੋਵਾਇਰ ਲੋਕਧਾਰਾ ਤਿਉਹਾਰ; ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਆਰਟ ਵਿਜ਼-ਆਰਟ ਦਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਿਉਹਾਰ; ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਥੀਏਟਰ ਫੈਸਟੀਵਲ ਗੋਲਡਨ ਲਾਇਨ; ਲਵੀਵ ਲੂਮਿਨਸ ਫਲੋਰੋਸੈਂਟ ਆਰਟ ਫੈਸਟੀਵਲ; ਸਮਕਾਲੀ ਨਾਟਕ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ; ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮਕਾਲੀ ਸੰਗੀਤ ਫੈਸਟੀਵਲ ਕੰਟ੍ਰਾਸਟ; ਲਵੀਵ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਾਹਿਤਕ ਫੈਸਟੀਵਲ, ਕ੍ਰੇਨਾ ਮਰੀ; ਗੈਸਟ੍ਰੋਨੋਮਿਕ ਫੈਸਟੀਵਲ ਲਵੀਵ ਔਨ ਏ ਪਲੇਟ; ਆਰਗਨ ਸੰਗੀਤ ਫੈਸਟੀਵਲ ਡਾਇਪਾਸਨ; ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਤੰਤਰ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਕਿਨੋਲੇਵ; ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੈਸਟੀਵਲ ਲਵੀਵਕਲੇਜ਼ਫੈਸਟ; ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੀਡੀਆ ਫੈਸਟੀਵਲ ਮੀਡੀਆਡੇਪੋ। ਲਵੀਵ ਸਟੀਪਨ ਬਾਂਡੇਰਾ ਅਤੇ ਰੋਮਨ ਸ਼ੁਖੇਵਿਚ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲਵੀਵ ਖੇਤਰੀ ਕੌਂਸਲ ਨੇ 16 ਮਾਰਚ, 2021 ਨੂੰ ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਪੀਲ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਟੇਡੀਅਮ ਦਾ ਨਾਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ।<ref>{{Cite web |last=Tymotsko |first=Roman |date=19 March 2021 |title=Local governments name stadiums after Bandera and Shukhevych, provoking protest from Israel and Poland |url=https://www.ukrweekly.com/uwwp/local-governments-name-stadiums-after-bandera-and-shukhevych-provoking-protest-from-israel-and-poland/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220227100758/https://www.ukrweekly.com/uwwp/local-governments-name-stadiums-after-bandera-and-shukhevych-provoking-protest-from-israel-and-poland/ |archive-date=27 February 2022 |access-date=27 February 2022 |website=The Ukrainian Weekly}}</ref> ਬਾਂਡੇਰਾ ਨੇ ਯੂਕਰੇਨੀ ਵਿਦਰੋਹੀ ਫੌਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਨੇ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਨਾਜ਼ੀ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਲੜਿਆ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯਹੂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਪੋਲਿਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite web |date=January 2022 |title=Hundreds of Ukrainian nationalists march in honor of Nazi collaborator |url=https://www.timesofisrael.com/hundreds-of-ukrainian-nationalists-march-in-in-honor-of-nazi-collaborator/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220227100757/https://www.timesofisrael.com/hundreds-of-ukrainian-nationalists-march-in-in-honor-of-nazi-collaborator/ |archive-date=27 February 2022 |access-date=27 February 2022 |website=The Times of Israel}}</ref> 1940 ਵਿੱਚ, ਸ਼ੁਖੇਵਿਚ ਨੇ ਯੂਕਰੇਨੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਸੰਗਠਨ (OUN) ਦੀ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਇਕਾਈ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਕੀਤੀ ਜਿਸਨੇ ਨਾਜ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Israeli Envoy in Ukraine Slams Naming of Soccer Stadium in Honor of Nazi Ally Roman Shukhevych |url=https://www.algemeiner.com/2021/03/09/israeli-envoy-in-ukraine-slams-naming-of-soccer-stadium-in-honor-of-nazi-ally-roman-shukhevych/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220227111348/https://www.algemeiner.com/2021/03/09/israeli-envoy-in-ukraine-slams-naming-of-soccer-stadium-in-honor-of-nazi-ally-roman-shukhevych/ |archive-date=27 February 2022 |access-date=27 February 2022 |website=Algemeiner.com}}</ref> === ਜਨਤਕ ਆਵਾਜਾਈ === [[ਤਸਵੀਰ:Electron_1179_(2).jpg|thumb|ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਵੀਵ ਟਰਾਮ]] ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀਆਂ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਖਿੱਚੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਟਰਾਮਵੇ ਲਾਈਨਾਂ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ 5 ਮਈ 1880 ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 31 ਮਈ 1894 ਨੂੰ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਟਰਾਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਆਖਰੀ ਘੋੜੇ ਨਾਲ ਖਿੱਚੀ ਗਈ ਲਾਈਨ 1908 ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। 1922 ਵਿੱਚ ਟਰਾਮਵੇਅ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਬਦਲ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਈ ਲਾਈਨਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਪਟੜੀਆਂ ਤੰਗ-ਗੇਜ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ, ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਲਈ ਅਸਾਧਾਰਨ, ਪਰ ਇਸ ਤੱਥ ਦੁਆਰਾ ਸਮਝਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਉਦੋਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਆਸਟ੍ਰੋ-ਹੰਗਰੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਤੰਗ ਮੱਧਯੁਗੀ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚੱਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਲਵੀਵ ਟਰਾਮਵੇਅ ਸਿਸਟਮ ਹੁਣ 75 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (47 ਮੀਲ) ਦੇ ਟਰੈਕ 'ਤੇ ਲਗਭਗ 220 ਕਾਰਾਂ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। 2006 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਕਈ ਟਰੈਕਾਂ ਦਾ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਰਵਰੀ 2019 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟ੍ਰਾਮ/ਟਰਾਲੀਬੱਸ ਟਿਕਟ ਦੀ ਕੀਮਤ 5 UAH ਸੀ (ਘਟੀ ਹੋਈ ਕਿਰਾਏ ਦੀ ਟਿਕਟ 2.5 UAH ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ)। ਟਿਕਟ ਡਰਾਈਵਰ ਤੋਂ ਖਰੀਦੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੂਸ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਸੋਵੀਅਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰੀ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਵਿਕਾਸ ਕਾਰਨ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਿਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਯੂਰਲ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀਆਂ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਨੂੰ ਯੂਐਸਐਸਆਰ ਦੇ ਨਵੇਂ "ਆਜ਼ਾਦ" ਹੋਏ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। 27 ਨਵੰਬਰ 1952 ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਦੀਆਂ ਟਰਾਮਵੇ ਲਾਈਨਾਂ ਨੂੰ ਟਰਾਲੀ ਬੱਸਾਂ ਨਾਲ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਫਲੈਟਾਂ ਦੇ ਬਲਾਕਾਂ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਹ ਨੈੱਟਵਰਕ ਹੁਣ ਲਗਭਗ 100 ਟਰਾਲੀ ਬੱਸਾਂ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ - ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀਆਂ ਸਕੋਡਾ 14Tr ਅਤੇ LAZ 52522 । 2006 ਤੋਂ 2008 ਤੱਕ ਲਵੀਵ ਬੱਸ ਫੈਕਟਰੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ 11 ਆਧੁਨਿਕ ਲੋ-ਫਲੋਰ ਟਰਾਲੀਬੱਸਾਂ (LAZ E183) ਖਰੀਦੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਜਨਤਕ ਬੱਸ ਨੈੱਟਵਰਕ ਨੂੰ ਮਿੰਨੀ-ਬੱਸਾਂ (ਅਖੌਤੀ ''ਮਾਰਸ਼ਰੁਤਕਾ'' ) ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਬੱਸਾਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ LAZ ਅਤੇ MAN ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1 ਜਨਵਰੀ 2013 ਨੂੰ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ 52 ਜਨਤਕ ਬੱਸ ਰੂਟ ਸਨ। === ਰੇਲਵੇ === [[ਤਸਵੀਰ:Lviv_railway_station2.png|thumb|ਲਵੀਵ ਦਾ ਮੁੱਖ ਰੇਲਵੇ ਟਰਮੀਨਲ]] ਆਧੁਨਿਕ ਲਵੀਵ ਇੱਕ ਹੱਬ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ 'ਤੇ ਨੌਂ ਰੇਲਵੇ ਸਥਾਨਕ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲਵੀਵ ਰੇਲਵੇ ਯੂਕਰੇਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਰੇਲਗੱਡੀ 4 ਨਵੰਬਰ 1861 ਨੂੰ ਲਵੀਵ ਪਹੁੰਚੀ। ਮੁੱਖ ਲਵੀਵ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਵਲਾਡੀਸਲਾਵ ਸਾਡਲੋਵਸਕੀ ਦੁਆਰਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, 1904 ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਦੋਵਾਂ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਯੂਰਪ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅੰਤਰ-ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਲਵੀਵ (ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਵੋਵ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ) ਪੋਲਿਸ਼ ਸਟੇਟ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੱਬਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। 1939 ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਲਵੋਵ ਜੰਕਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਸਟੇਸ਼ਨ ਸਨ - ਮੁੱਖ ਸਟੇਸ਼ਨ ਲਵੋਵ ਗਲੋਵਨੀ (ਹੁਣ ਯੂਕਰੇਨੀ: ਲਵੀਵ ਹੋਲੋਵਨੀ), ਲਵੋਵ ਕਲੇਪਾਰੋ (ਹੁਣ ਲਵੀਵ ਕਲੇਪਾਰਿਵ), ਲਵੋਵ Łyczaków (ਹੁਣ ਲਵੀਵ ਲੀਚਾਕੀਵ), ਅਤੇ ਲਵੋਵ ਪੋਡਜ਼ਾਮਚੇ (ਹੁਣ ਲਵੀਵ ਪਿਡਜ਼ਾਮਚੇ)। ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਠੀਕ ਪਹਿਲਾਂ ਅਗਸਤ 1939 ਵਿੱਚ, ਮੁੱਖ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ 73 ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 56 ਸਥਾਨਕ ਅਤੇ 17 ਤੇਜ਼ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਲਵੋਵ ਦੂਜੇ ਪੋਲਿਸ਼ ਗਣਰਾਜ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਰਲਿਨ, ਬੁਖਾਰੇਸਟ ਅਤੇ ਬੁਡਾਪੇਸਟ ਵਰਗੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>Urzędowy Rozkład Jazdy i Lotów PKP, Lato 1939 (Polish State Railroads Timetable, Summer 1939)</ref> ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਕਈ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਨੇੜਲੀ ਪੋਲਿਸ਼-ਯੂਕਰੇਨੀ ਸਰਹੱਦ (ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੋਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜ਼ੇਮਿਸਲ ਰਾਹੀਂ) ਪਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਲੋਵਾਕੀਆ ਅਤੇ ਹੰਗਰੀ ([[ਬੁਦਾਪੈਸਤ|ਬੁਡਾਪੇਸਟ]]) ਨਾਲ ਚੰਗੇ ਸੰਪਰਕ ਹਨ। ਕਈ ਰੂਟਾਂ 'ਤੇ ਰਾਤ ਭਰ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਟ੍ਰੇਨਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੌਣ ਵਾਲੇ ਡੱਬੇ ਹਨ। ਲਵੀਵ ਰੇਲਵੇ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਯੂਕਰੇਨ ਤੋਂ ਯੂਰਪ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਹਾਲਾਂਕਿ ਬੱਸਾਂ ਅਕਸਰ " ਸ਼ੈਂਗਨ " ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਦਾ ਇੱਕ ਸਸਤਾ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਤਰੀਕਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਰੇਲਬੱਸ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਥਾਂ ਹੁਣ ਜਨਤਕ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਹੋਰ ਸਾਧਨਾਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਮੋਟਰ-ਰੇਲ ਕਾਰ ਸੀ ਜੋ ਲਵੀਵ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਕੇਂਦਰੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਹੋਏ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਤੱਕ ਚੱਲਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਫੇਰੇ ਲੈਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਸੰਪਰਕ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਫਰਵਰੀ 2010 ਵਿੱਚ ਰੇਲਬੱਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਪਾਸੜ ਸਿੰਗਲ ਸਵਾਰੀ ਦੀ ਕੀਮਤ 1.50 UAH ਸੀ। 15 ਜੂਨ 2010 ਨੂੰ, ਰੂਟ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਲਾਭਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। === ਹਵਾਈ ਆਵਾਜਾਈ === [[ਤਸਵੀਰ:Ethiopian_Airlines_Boeing_767-300ER_(ET-AMG)_at_Lviv_International_Airport.jpeg|thumb|ਲਵੀਵ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ]] ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1884 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਉੱਥੇ ਏਅਰੋਨਾਟਿਕ ਸੋਸਾਇਟੀ ਖੋਲ੍ਹੀ ਗਈ ਸੀ। ਸੋਸਾਇਟੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ''ਐਸਟ੍ਰੋਨਾਟਾ'' ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਪਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਸਦਾ ਵਜੂਦ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। 1909 ਵਿੱਚ ਐਡਮੰਡ ਲਿਬਾਂਸਕੀ ਦੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀ 'ਤੇ ਅਵੀਆਟਾ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਵੀਵ ਪੌਲੀਟੈਕਨਿਕ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਟੀਫਨ ਡ੍ਰਜ਼ੇਵੀਕੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿਗਮੰਟ ਸੋਚਾਕੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਅਵੀਆਟਾ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਪੋਲਿਸ਼ ਸੰਗਠਨ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ''ਪਹਿਲੀ ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ'' ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜੋ 1910 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਲਵੀਵ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਮਾਡਲਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref name="Zdzislaw Sikorski, Lotniczy Lwow">{{Cite web |title=Zdzislaw Sikorski, Lotniczy Lwow |url=http://www.lwow.home.pl/semper/lotniczy.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305172622/http://www.lwow.home.pl/semper/lotniczy.html |archive-date=5 March 2012 |access-date=3 May 2012 |publisher=Lwow.home.pl}}</ref> 1913-1914 ਵਿੱਚ ਭਰਾਵਾਂ ਟੈਡਿਊਜ਼ ਅਤੇ ਵਲਾਡੀਸਲਾਵ ਫਲੋਰੀਆਨਸੀ ਨੇ ਦੋ ਸੀਟਾਂ ਵਾਲਾ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਬਣਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਆਸਟ੍ਰੀਆ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਿਆ ਪਰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਰੂਸੀਆਂ ਨੇ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੁਫੀਆ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਫਲੋਰੀਆਨਸੀ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਜਹਾਜ਼ ਪਹਿਲਾ ਪੋਲਿਸ਼-ਬਣਾਇਆ ਜਹਾਜ਼ ਸੀ। 5 ਨਵੰਬਰ 1918 ਨੂੰ, ਸਟੀਫਨ ਬਾਸਟਾਇਰ ਅਤੇ ਜਾਨੂਜ਼ ਡੀ ਬਿਊਰੇਨ ਦੇ ਇੱਕ ਅਮਲੇ ਨੇ ਲਵੀਵ ਦੇ ਲੇਵਾਂਡੋਵਕਾ (ਹੁਣ ਯੂਕਰੇਨੀ: ਲੇਵਾਂਡੀਵਕਾ) ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਤੋਂ ਪੋਲਿਸ਼ ਝੰਡੇ ਹੇਠ ਪਹਿਲੀ ਉਡਾਣ ਭਰੀ।<ref name="Zdzislaw Sikorski, Lotniczy Lwow2">{{Cite web |title=Zdzislaw Sikorski, Lotniczy Lwow |url=http://www.lwow.home.pl/semper/lotniczy.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305172622/http://www.lwow.home.pl/semper/lotniczy.html |archive-date=5 March 2012 |access-date=3 May 2012 |publisher=Lwow.home.pl}}</ref> ਇੰਟਰਬੇਲਮ ਪੀਰੀਅਡ ਵਿੱਚ ਲਵੋ ਗਲਾਈਡਿੰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੇਜ਼ਮੀਚੋਵਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਲਾਈਡਿੰਗ ਸਕੂਲ ਸੀ ਜੋ 1932 ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ ਸੀ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਲਵੋ ਵਿੱਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਗਲਾਈਡਿੰਗ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਖੋਲ੍ਹੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਦੂਜਾ ਅਜਿਹਾ ਸੰਸਥਾਨ ਸੀ। 1938 ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਪੋਲਿਸ਼ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਹੋਈ। ਇੰਟਰਵਾਰ ਲਵੋਵ ਪੋਲਿਸ਼ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਛੇਵੀਂ ਏਅਰ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਉੱਥੇ ਸਥਿਤ ਸੀ। ਇਹ ਰੈਜੀਮੈਂਟ 1924 ਵਿੱਚ ਸਕਨੀਲੋਵ (ਅੱਜ ਯੂਕਰੇਨੀ: ਸਕਨੀਲਿਵ) ਦੇ ਉਪਨਗਰ ਵਿੱਚ ਖੋਲ੍ਹੇ ਗਏ ਲਵੋਵ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਸੀ। ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ 6 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (4 ਮੀਲ) ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।<ref name="europe-airports">{{Cite web |title=Europe Airports – Lviv (LWO) |url=http://www.europe-airports.com/ukraine/show-airport.php?code=LWO |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120304130608/http://www.europe-airports.com/ukraine/show-airport.php?code=LWO |archive-date=4 March 2012 |access-date=3 May 2012 |publisher=Europe-airports.com}}</ref> 2012 ਵਿੱਚ, ਮੁਰੰਮਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲਵੋਵ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਅਧਿਕਾਰਤ ਨਾਮ ਲਵੋਵ ਡੈਨੀਲੋ ਹਾਲਿਤਸਕੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ (LWO) ਮਿਲਿਆ।<ref name="New terminal of the Lviv Airport">{{Cite web |title=New terminal of the Lviv Airport |url=http://www.kmu.gov.ua/control/en/publish/article?art_id=245126146&cat_id=244314975 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130522135150/http://www.kmu.gov.ua/control/en/publish/article?art_id=245126146&cat_id=244314975 |archive-date=22 May 2013 |access-date=19 February 2013 |publisher=kmu.gov.ua}}</ref> 2012 UEFA ਯੂਰਪੀਅਨ ਫੁੱਟਬਾਲ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ $200 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕੀਮਤ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਟਰਮੀਨਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।<ref>[http://zik.com.ua/en/news/2008/05/27/137795 Modernization of Lviv airport for Euro-2012 finals to cost $200 million. ]</ref> ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਤੱਕ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਬੱਸ ਨੰਬਰ 48 ਅਤੇ ਨੰਬਰ 9 ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === ਸਾਈਕਲ ਲੇਨ === ਸਾਈਕਲਿੰਗ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਪਰ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। 2011 ਵਿੱਚ ਲਵੀਵ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇ ਸਾਈਕਲਿੰਗ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਾਕਾਂਖੀ 9-ਸਾਲਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ [1] - ਸਾਲ 2019 ਤੱਕ 270 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (168 ਮੀਲ) ਸਾਈਕਲ ਲੇਨਾਂ ਅਤੇ ਟਰੈਕਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਲੰਬਾਈ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।<ref>{{Cite web |title= |url=http://www.city-adm.lviv.ua/news/images/stories/program_bicycle_network_lviv.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717123621/http://www.city-adm.lviv.ua/news/images/stories/program_bicycle_network_lviv.pdf |archive-date=17 July 2011 |website=www.city-adm.lviv.ua}}</ref> ਲਵੀਵ ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਕਾਰਜ ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ, ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ, ਸਥਾਨਕ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਆਲ-ਯੂਕਰੇਨੀ ਬਾਈਕਡੇ<ref>{{Cite web |title=bikeday.org.ua |url=http://www.bikeday.org.ua |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130302160044/http://www.bikeday.org.ua/ |archive-date=2 March 2013 |access-date=16 February 2013 |publisher=bikeday.org.ua}}</ref> ਜਾਂ ਯੂਰਪੀਅਨ ਮੋਬਿਲਿਟੀ ਵੀਕ<ref>{{Cite web |title=Downloads &#124; Event Reports |url=http://www.mobilnist.org.ua/en/downloads/doc_download/43-european-mobility-week-2011-in-lvivukraine.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130317020347/http://www.mobilnist.org.ua/en/downloads/doc_download/43-european-mobility-week-2011-in-lvivukraine.html |archive-date=17 March 2013 |access-date=16 February 2013 |publisher=Mobilnist.org.ua}}</ref> ਵਰਗੇ ਸਮਾਗਮ ਲਵੀਵ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਈਕਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਤੰਬਰ 2011 ਤੱਕ, 8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (5 ਮੀਲ) ਨਵਾਂ ਸਾਈਕਲਿੰਗ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਹ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ 2011 ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ 50 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (31 ਮੀਲ) ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਸਾਈਕਲਿੰਗ ਸਲਾਹਕਾਰ - ਯੂਕਰੇਨ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਪਹਿਲਾ ਅਹੁਦਾ - ਸਾਈਕਲਿੰਗ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਅਮਲ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਯੂਕਰੇਨ ਵਿੱਚ ਸਾਈਕਲਿੰਗ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਤੱਥ ਕਾਰਨ ਰੁਕਾਵਟ ਆ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਯੋਜਨਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਸਾਈਕਲਿੰਗ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾਕਾਰਾਂ ਲਈ ਸਿਖਲਾਈ ਦਾ ਅੱਪਡੇਟ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। 2015 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਬਾਈਕ-ਸ਼ੇਅਰਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਨੈਕਸਟਬਾਈਕ ਲਈ ਪਹਿਲੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ - ਯੂਕਰੇਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ। ਨਵੀਆਂ ਬਾਈਕ ਲੇਨਾਂ ਵੀ ਉਸਾਰੀ ਅਧੀਨ ਹਨ, ਜੋ ਲਵੀਵ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਾਈਕ-ਅਨੁਕੂਲ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਲਵੀਵ ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਲ 2020 ਤੱਕ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਸਾਈਕਲਿੰਗ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਈਕਲ ਲੇਨ (268 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਜਾਂ 167 ਮੀਲ) ਅਤੇ ਸਟ੍ਰੀਟ ਬਾਈਕ ਕਿਰਾਏ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। === ਸਿੱਖਿਆ === [[ਤਸਵੀਰ:Львівська_політехніка_1.jpg|right|thumb|[[Lviv Polytechnic|ਲਵੀਵ ਪੌਲੀਟੈਕਨਿਕ]]]] [[ਤਸਵੀਰ:Palace_of_Turkull-Comello_Lviv.jpg|right|thumb|[[Lviv National Stepan Gzhytsky University of Veterinary Medicine and Biotechnology|ਲਵੀਵ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੀਪਨ ਗਜ਼ਿਤਸਕੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਵੈਟਰਨਰੀ ਮੈਡੀਸਨ ਐਂਡ ਬਾਇਓਟੈਕਨਾਲੋਜੀ]]]] ਲਵੀਵ ਯੂਕਰੇਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿੱਖਿਆ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 12 [[ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ]], 8 ਅਕੈਡਮੀਆਂ ਅਤੇ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਕਈ ਛੋਟੇ ਸਕੂਲ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਲਵੀਵ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ ਦੇ ਕੁੱਲ ਅੱਠ ਸੰਸਥਾਨ ਅਤੇ ਚਾਲੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਂਟਰ ਆਫ਼ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਫਾਰ ਸਪੇਸ ਰਿਸਰਚ ; ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਫਾਰ ਕੰਡੈਂਸਡ ਮੈਟਰ ਫਿਜ਼ਿਕਸ ; ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ [[ਕੋਸ਼ਾਣੂ ਵਿਗਿਆਨ|ਸੈੱਲ ਬਾਇਓਲੋਜੀ]] ; ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਟ੍ਰੈਟੇਜਿਕ ਸਟੱਡੀਜ਼; ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਨਿਊਰੋ-ਮੈਥੇਮੈਟਿਕਲ ਸਿਮੂਲੇਸ਼ਨ ਇਨ ਪਾਵਰ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ; ਅਤੇ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਈਕੋਲੋਜੀ ਆਫ਼ ਦ ਕਾਰਪੈਥੀਅਨਜ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸੋਵੀਅਤ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਲਵੀਵ ਸ਼ਹਿਰ ਉਹ ਸਥਾਨ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਲੂਨੋਖੋਡ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲਈ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵੇਨੇਰਾ ਲੜੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਬ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਔਰਬਿਟਲ ਸ਼ਟਲ ਬੁਰਾਨ ਲਈ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵੀ ਲਵੀਵ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਭਾਵਨਾ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ: ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਡਾਕਟਰਾਂ, ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਲਵੀਵ ਯੂਕਰੇਨ ਦਾ ਚੌਥਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਲਵੀਵ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਸਪਸ਼ਨ ਬ੍ਰਦਰਹੁੱਡ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਜੇਸੁਇਟ ਕਾਲਜੀਅਮ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਹਰ ਸਾਲ 100,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਦਿਆਰਥੀ 50 ਤੋਂ ਵੱਧ ਉੱਚ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। '''ਵਸਨੀਕਾਂ ਦਾ ਵਿਦਿਅਕ ਪੱਧਰ''' : <ref>{{Cite web |title=Social Portrait of Lviv resident |url=http://www.city-institute.org/en/Socio/Social_portrait_Eng.jpg |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141205154901/http://www.city-institute.org/en/Socio/Social_portrait_Eng.jpg |archive-date=5 December 2014 |access-date=7 August 2023 |website=Lviv City Institute}}</ref> * ਮੁੱਢਲੀ ਅਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿੱਖਿਆ: 10% * ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿੱਖਿਆ: 25% * ਅਧੂਰੀ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ (ਅੰਡਰਗ੍ਰੈਜੂਏਟ): 13% * ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ (ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ): 51% * ਪੀਐਚਡੀ (ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ): ਲਗਭਗ 1% '''ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ''' * ਇਵਾਨ ਫ੍ਰੈਂਕੋ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਲਵੀਵ * ਲਵੀਵ ਪੌਲੀਟੈਕਨਿਕ * ਡੈਨੀਲੋ ਹੈਲਿਤਸਕੀ ਲਵੀਵ ਨੈਸ਼ਨਲ ਮੈਡੀਕਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ * ਲਵੀਵ ਸਟੀਪਨ ਗਜ਼ਿਤਸਕੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਵੈਟਰਨਰੀ ਮੈਡੀਸਨ ਐਂਡ ਬਾਇਓਟੈਕਨਾਲੋਜੀ * ਨੈਸ਼ਨਲ ਫੋਰੈਸਟਰੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਯੂਕਰੇਨ * ਯੂਕਰੇਨੀ ਕੈਥੋਲਿਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ * ਲਵੀਵ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ * ਲਵੀਵ ਨੈਸ਼ਨਲ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਅਕੈਡਮੀ * ਲਵੀਵ ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਗਰੇਰੀਅਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ * ਲਵੀਵ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਫਿਜ਼ੀਕਲ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ * ਲਵੀਵ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਕਾਮਰਸ * ਲਵੀਵ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਲਾਈਫ ਸੇਫਟੀ * ਲਵੀਵ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਇੰਟਰਨਲ ਅਫੇਅਰਜ਼ ==== ਭਾਈਵਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ==== 7 ਸਤੰਬਰ 2023 ਨੂੰ, ਲਵੀਵ ਅਤੇ ਕੋਬੇ ਦੇ ਮੇਅਰਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸਹਿਯੋਗ ਸਮਝੌਤੇ 'ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ। ਫ੍ਰੈਂਕਫਰਟ ਨੇ 13 ਮਈ 2024 ਨੂੰ ਲਵੀਵ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਹਿਯੋਗ ਸਮਝੌਤੇ 'ਤੇ ਵੀ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਾਲੇ ਲੇਖ]] 1lrrczwtaqvt0o3topzzfwosrbv2ks7 0 205079 845367 2026-08-31T18:20:33Z Meenukusam 51574 "[[:en:Special:Redirect/revision/1355466477|Nisar Bazmi]]" ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ 845367 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Nisar Bazmi | image = File:Nisar_Bazmi.jpg | image_size = | caption = | birth_name = Syed Nisar Ahmed | birth_date = {{Birth date|df=yes|1924|12|1}} | birth_place = [[Jalgaon]], [[Khandesh]], [[Maharashtra]], [[British India]] | death_date = {{nowrap|{{death date and age |df=yes|2007|3|22|1924|1|1}}}} | death_place = [[Karachi]], [[Sindh]], Pakistan | occupation = Composer & music director of films | years_active = 1944 &ndash; 2007 | awards = [[Pride of Performance]] Award by the [[President of Pakistan]] in 1994<br/>Won 5 [[Nigar Awards]] during his long career }} '''ਨਿਸਾਰ ਬਾਜ਼ਮੀ''' (1 ਦਸੰਬਰ 1924-22 ਮਾਰਚ 2007) ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਫ਼ਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸਨ।<ref name="Dawn">{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/238828/nisar-bazmi-passes-away|title=Nisar Bazmi passes away (obituary and profile)|date=23 March 2007|work=Dawn newspaper|access-date=5 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20231211112443/https://www.dawn.com/news/238828/nisar-bazmi-passes-away|archive-date=11 December 2023}}</ref><ref name="RadioPakistan">{{Cite web |date=22 March 2024 |title=Death anniversary of Nisar Bazmi being observed today |url=https://www.radio.gov.pk/22-03-2024/death-anniversary-of-nisar-bazmi-being-observed-today |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240322043527/https://www.radio.gov.pk/22-03-2024/death-anniversary-of-nisar-bazmi-being-observed-today |archive-date=22 March 2024 |access-date=5 August 2024 |website=Radio Pakistan website}}</ref> ਨਿਸਾਰ ਬਾਜ਼ਮੀ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਇੱਕ ਨਿਪੁੰਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਲਮਗੀਰ ਅਤੇ [[ਮਿਹਨਾਜ਼ ਬੇਗਮ|ਮੇਹਨਾਜ਼ ਬੇਗਮ]] ਵਰਗੇ ਨਵੇਂ ਗਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਜੋੜੀ [[ਲਕਸ਼ਮੀਕਾਂਤ-ਪਿਆਰੇ ਲਾਲ|ਲਕਸ਼ਮੀਕਾਂਤ-ਪਿਆਰੇਲਾਲ]] ਭਾਰਤ -ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਨਿਸਾਰ ਬਾਜ਼ਮੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸਹਾਇਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ। ਬਾਜ਼ਮੀ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕ ਅਹਿਮਦ ਰੁਸ਼ਦੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="cineplot">{{Cite web |date=29 October 2009 |title=Profile of Nisar Bazmi |url=http://cineplot.com/nisar-bazmi/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111011062549/http://cineplot.com/nisar-bazmi/ |archive-date=11 October 2011 |access-date=21 April 2022 |website=Cineplot.com website}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕੈਰੀਅਰ == ਸਈਦ ਨਿਸਾਰ ਅਹਿਮਦ (ਨਿਸਾਰ ਬਾਜ਼ਮੀ), ਸਈਦ ਕੁਦਰਤ ਅਲੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ । ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1924 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] ਰਾਜ ਦੇ ਖੰਡੇਸ਼ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਲਗਾਓਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="RadioPakistan" /> ਉਹ ਕਿਸੇ ਕਲਾਤਮਕ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਬਹੁਤ ਗਰੀਬ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ [[ਮੁੰਬਈ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵ੍ਵਾਲ ਯਾਸੀਨ ਖਾਨ ਦੇ ਕਵਾਲੀ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ 11 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 'ਹਮਨਵਾ' (ਸਾਥੀ) ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਪਿਆ ਸੀ।<ref name="Dawn1">{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/239613/nisar-bazmi-accomplished-music-director|title=Nisar Bazmi: accomplished music director|last=Shaikh Aziz|date=28 March 2007|work=Dawn newspaper|access-date=5 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20230425223009/https://www.dawn.com/news/239613/nisar-bazmi-accomplished-music-director|archive-date=25 April 2023}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਸੰਗੀਤਕ ਪਿਛੋਕੜ ਨਹੀਂ ਸੀ। 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਬੰਬਈ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ, ਖਾਨ ਸਾਹਿਬ ਅਮਨ ਅਲੀ ਖਾਨ, ਨਿਸਾਰ ਬਾਜ਼ਮੀ ਦੀ ਸੰਗੀਤਕ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦੇ ਕਾਇਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਸਾਰ ਬਾਜ਼ਮੀ ਨੂੰ ਚਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਸੰਗੀਤ ਸਿਖਾਇਆ।<ref name="Dawn1" /> ਕਲਾਤਮਕ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਲੈਸ, ਨੌਜਵਾਨ ਨਿਸਾਰ ਬਜ਼ਮੀ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿਰਫ 13 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ, ਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਗਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ। 1939 ਵਿੱਚ, [[ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ]] ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।<ref name="RadioPakistan" /><ref name="cineplot" /> ਸੰਨ 1944 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਨਾਟਕ, "ਨਾਦਿਰ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ" ਲਈ ਕੁਝ ਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਬੰਬਈ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਗੀਤ [[ਰਫ਼ੀਕ ਗ਼ਜ਼ਨਵੀ|ਰਫੀਕ ਗਜ਼ਨਵੀ]] ਅਤੇ [[ਅਮੀਰਬਾਈ ਕਰਨਾਟਕੀ]] ਨੇ ਗਾਏ ਸਨ। ਇਸ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨਿਸਾਰ ਬਜ਼ਮੀ ਨੇ "50 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਮਹੀਨਾ ਕਮਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਤਨਖਾਹ" ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ।<ref name="Dawn1" /><ref name="cineplot" /> === ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ === ਨਿਸਾਰ ਬਾਜ਼ਮੀ ਨੇ ਫਿਲਮ 'ਜਮਨਾ ਪਾਰ' ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਜੋ 1946 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸੀ।<ref name="RadioPakistan" /> ਇਸ ਸਮੇਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਵੀ ਬਦਲ ਕੇ ਨਿਸਾਰ ਬਾਜ਼ਮੀ ਰੱਖ ਲਿਆ ਸੀ।<ref name="RadioPakistan" /><ref name="Dawn" /><ref name="cineplot" /> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਚਾਲੀ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਦੌਰਾਨ 28 ਫਿਲਮਾਂ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।<ref name="Dawn" /> ਬਾਕੀ ਫਿਲਮਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।<ref name="cineplot" /><ref name="RadioPakistan" /> === ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ === ਨਿਸਾਰ ਬਾਜ਼ਮੀ 1962 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਏਸਨ ।<ref name="cineplot" /> ਇੱਥੇ ਉਹ ਉੱਘੇ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਫਜ਼ਲ ਅਹਿਮਦ ਕਰੀਮ ਫਾਜ਼ਲੀ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਨਿਸਾਰ ਬਾਜ਼ਮੀ ਨੇ ਉਸ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।<ref name="Dawn1" /> ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਗੀਤ "ਮੁਹੱਬਤ ਮੇਂ ਤੇਰੇ ਸਰ ਕੀ ਕਸਮ" (ਗਾਇਕ, ਅਹਿਮਦ ਰੁਸ਼ਦੀ, ਨੂਰ ਜਹਾਂ) 1964 ਦੀ ਫਿਲਮ "ਐਸਾ ਭੀ ਹੋਤਾ ਹੈ" ਲਈ ਰਚਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੁਨਾ ਲੈਲਾ, ਅਹਿਮਦ ਰੁਸ਼ਦੀ, [[ਮਹਿਦੀ ਹਸਨ]], ਨਾਹਿਦ ਅਖ਼ਤਰ ਫੈਸਲ ਨਦੀਮ, ਖੁਰਸ਼ੀਦ ਨੂਰਾਲੀ (ਸ਼ੀਰਾਜ਼ੀ) ਅਤੇ ਸਲੀਮ ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦ ਲਈ ਵੀ ਕਈ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ/ਸਹਾਇਕ ਬਦਰ ਉਜ਼ ਜ਼ਮਾਨ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸੀ, ਜੋ 18 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਿਹਾ। ਨਿਸਾਰ ਬਾਜ਼ਮੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਿਗਾਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ ਕੁੱਲ 140 ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।<ref name="Dawn1" /> == ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨਿਸਾਰ ਬਾਜ਼ਮੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫ਼ਿਲਮ ਗੀਤ == {| class="wikitable" !ਫ਼ਿਲਮ ਗੀਤ !ਗਾਇਕ !ਗੀਤ ਦੇ ਬੋਲ !ਫ਼ਿਲਮ ਅਤੇ ਸਾਲ |- |"" "ਮੁਹੱਬਤ ਮੇ ਤੇਰੇ ਸਰ ਕੀ ਕਸਮ" "" |ਅਹਿਮਦ ਰੁਸ਼ਦੀ, [[ਨੂਰ ਜਹਾਂ (ਗਾਇਕਾ)|ਨੂਰ ਜਹਾਂ]] |ਮਸਰੂਰ ਅਨਵਰ |ਫ਼ਿਲਮ 'ਐਸਾ ਭੀ ਹੋਤਾ ਹੈ' (1965) |- |"ਹੋ ਤਮੰਨਾ ਔਰ ਕਿਆ ਜਾਨ-ਏ-ਤਮੰਨਾ ਆਪ ਹੈਂ" <ref name="Dawn1" /> |[[ਨੂਰ ਜਹਾਂ (ਗਾਇਕਾ)|ਨੂਰ ਜਹਾਂ]] |ਮਸਰੂਰ ਅਨਵਰ |ਫ਼ਿਲਮ 'ਐਸਾ ਭੀ ਹੋਤਾ ਹੈ' (1965) <ref name="Dawn1" /> |- |"ਸ਼ਮਾ ਕਾ ਸ਼ੋਲਾ ਭੜਕ ਰਹਾ ਹੇ, ਦਿਲ ਪਰਵਾਨਾ ਧੜਕ ਰਹਾ ਹੇ" |ਮਾਲਾ |ਮੁਸ਼ੀਰ ਕਾਜ਼ਮੀ |ਫਿਲਮ ਆਦਿਲ (1966) |- |"ਚਲੋ ਅੱਛਾ ਹੁਆ ਤੁਮ ਭੂਲ ਗਏ" <ref name="Dawn1" /> |ਨੂਰ ਜਹਾਂ |[[ਫੈਯਾਜ਼ ਹਾਸ਼ਮੀ|ਫ਼ੈਯਾਜ਼ ਹਾਸ਼ਮੀ]] |ਫ਼ਿਲਮ 'ਲਾਖੋਂ ਮੇਂ ਏਕ' (1967) <ref name="cineplot" /><ref name="Dawn1" /> |- |'ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਸੇ ਹੁਆ ਤੇਰਾ ਮੇਰਾ ਸਾਥ ਪਿਆ " |ਨੂਰ ਜਹਾਂ |ਤਨਵੀਰ ਨਕਵੀ |ਫ਼ਿਲਮ 'ਲਾਖੋਂ ਮੇਂ ਏਕ' (1967) |- |"ਯੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕੀ ਰਾਹ ਮੇਂ, ਤਕਤਾ ਗਯਾ ਕੋਈ" |ਮਹਿਦੀ ਹਸਨ |ਮਸਰੂਰ ਅਨਵਰ |ਫਿਲਮ ਆਗ (1967) |- |"ਮੌਸਮ ਹਸੀਨ ਹੇ ਲੇਕਿਨ, ਤੁਮ ਸਾ ਹਸੀਨ ਨਹੀਂ ਹੇ" |ਅਹਿਮਦ ਰਸ਼ਦੀ |ਮਸਰੂਰ ਅਨਵਰ |ਫ਼ਿਲਮ ਆਗ (1967) |- |"ਏਕ ਸਿਤਮ ਔਰ ਮੇਰੀ ਜਾਨ, ਅਭੀ ਜਾਨ ਬਾਕੀ ਹੇ" |ਮਹਿਦੀ ਹਸਨ |ਮਸਰੂਰ ਅਨਵਰ |ਫ਼ਿਲਮ ਸਾਈਕਾ (1968) <ref name="Dawn1" /> |- |"ਏ ਬਹਾਰੋ ਗਾਵਾਹ ਰੇਹਨਾ" |ਅਹਿਮਦ ਰਸ਼ਦੀ |ਮਸਰੂਰ ਅਨਵਰ |ਫ਼ਿਲਮ ਸਾਈਕਾ (1968) |- |"ਐਸੇ ਭੀ ਹੈਂ ਮੇਹਰਬਾਨ" <ref name="Dawn" /> |[[ਅਹਿਮਦ ਰੁਸ਼ਦੀ|ਅਹਿਮਦ ਰਸ਼ਦੀ]] |ਮਸਰੂਰ ਅਨਵਰ |ਫਿਲਮ ਜੈਸੇ ਜਾਣਤੇ ਨਹੀਂ (1969) |- |"ਮੌਸਮ ਹਸੀਨ ਹੈ ਲੇਕਿਨ ਤੁਮ ਸਾ ਹਸੀਨ ਨਹੀਂ ਹੈ" |ਅਹਿਮਦ ਰੁਸ਼ਦੀ, [[ਮਾਲਾ ਬੇਗਮ|ਮਾਲਾ]] |ਮਸਰੂਰ ਅਨਵਰ |ਫਿਲਮ ਜੈਸੇ ਜਾਣਤੇ ਨਹੀਂ (1969) <ref name="cineplot" /><ref name="Dawn1" /> |- |"ਕੁੱਛ ਲੋਗ ਰੂਠ ਕਰ ਭੀ ਲਗਤੇ ਹੈਂ ਕਿਤਨੇ ਪ੍ਯਾਰੇ" <ref name="Dawn1" /> |ਨੂਰ ਜਹਾਂ |ਮਸਰੂਰ ਅਨਵਰ |ਫ਼ਿਲਮ ਅੰਦਲੀਬ (1969) <ref name="cineplot" /> |- |"ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਅਜਨਬੀ ਸ਼ਹਿਰ ਮੇਂ, ਢੂੰਢਤਾ ਫਿਰ ਰਹਾ ਹੂ ਤੁਝੇ" |ਮੁਜੀਬ ਆਲਮ |ਮਸਰੂਰ ਅਨਵਰ |ਫਿਲਮ ਸ਼ਮਾ ਔਰ ਪਰਵਾਨਾ (1970) |- |"ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਛੋੜ ਜਾਊਂਗਾ" |ਮੁਜੀਬ ਆਲਮ |ਸੈਫੁਦੀਨ ਸੈਫ |ਫਿਲਮ ਸ਼ਮਾ ਔਰ ਪਰਵਾਨਾ (1970) <ref name="Dawn1" /> |- |"ਰੰਜਿਸ਼ ਹੀ ਸਾਹੀ" <ref name="Dawn" /> |ਮਹਿਦੀ ਹਸਨ |[[ਅਹਿਮਦ ਫ਼ਰਾਜ਼|ਅਹਿਮਦ ਫਰਾਜ਼]] |ਫ਼ਿਲਮ ਮੁਹੱਬਤ (1972) |- |"ਯੇ ਮਹਫਿਲ ਜੋ ਆਜ ਸਜੀ ਹੇ, ਇਸ ਮਹਫਿਲ ਮੇਂ ਹੇ ਕੋਈ ਹਮਸਾ" |[[ਤਾਹਿਰਾ ਸਈਦ]] |ਕਤੀਲ ਸ਼ਿਫਾਈ |ਫ਼ਿਲਮ ਮੁਹੱਬਤ (1972) |- |"ਮੋਹੈ ਆਈ ਨਾ ਜਗ ਸੇ ਲਾਜ, ਮੇਂ ਇਤਨਾ ਜ਼ੋਰ ਸੇ ਨਾਚੀ ਆਜ, ਕੇ ਘੁੰਘਰੂ ਟੂਟ ਗਏ" |[[ਮਾਲਾ ਬੇਗਮ|ਮਾਲਾ]] |[[ਕਤੀਲ ਸ਼ਫ਼ਾਈ|ਕਤੀਲ ਸ਼ਿਫਾਈ]] |ਫ਼ਿਲਮ ਨਾਜ਼ (1969) |- |"ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਕੀ ਮਹਫਿਲ ਸਜਾ ਦੇਨੇ ਵਾਲੀ" |ਅਹਿਮਦ ਰੁਸ਼ਦੀ, [[ਨੂਰ ਜਹਾਂ (ਗਾਇਕਾ)|ਨੂਰ ਜਹਾਂ]] |ਮਸਰੂਰ ਅਨਵਰ |ਅੰਦਲੀਬ (1969) |- |"ਲਗ ਰਹੀ ਹੈ ਮੁਝੇ ਆਜ ਸਾਰੀ ਫਿਜ਼ਾ ਅਜਨਬੀ" |[[ਅਹਿਮਦ ਰੁਸ਼ਦੀ|ਅਹਿਮਦ ਰਸ਼ਦੀ]] |ਮਸਰੂਰ ਅਨਵਰ |ਅੰਜੁਮਨ (1970) <ref name="cineplot" /> |- |"ਹੋਏ ਹੋਏ ਦਿਲ ਧੜਕੇ , ਮੈਂ ਤੁਮ ਸੇ ਯੇ ਕੈਸੇ ਕਹੂਂ, ਕਹਤੀ ਹੈ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਸ਼ੁਕਰੀਆ" |[[ਰੂਨਾ ਲੈਲਾ]] |ਮਸਰੂਰ ਅਨਵਰ |ਅੰਜੁਮਨ (1970) |- |"ਆਪ ਦਿਲ ਕੀ ਅੰਜੁਮਨ ਮੇਂ, ਹੁਸਨ ਬਣ ਕਰ ਆ ਗਾਈ" |ਰੂਨਾ ਲੈਲਾ |ਮਸਰੂਰ ਅਨਵਰ |ਅੰਜੁਮਨ (1970) |- |"ਇਜ਼ਹਾਰ ਭੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੇ, ਕੁਛ ਕਹ ਭੀ ਨਹੀਂ ਸਕਤੇ" |ਨੂਰ ਜਹਾਂ |ਸੈਫੁਦੀਨ ਸੈਫ |ਅੰਜੁਮਨ (1970) |- |"ਇਕ ਹੁਸਨ ਕੀ ਦੇਵੀ ਸੇ ਮੁਝੇ ਪਿਆਰ ਹੁਆ ਥਾ" |ਮਹਿਦੀ ਹਸਨ |ਸ਼ੇਵਨ ਰਿਜ਼ਵੀ |ਫ਼ਿਲਮ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੇ ਨਗਮਾ (1972) <ref name="Dawn1" /> |- |"ਕਾਟੇ ਨਾ ਕਟੇ ਰੇ ਰਤਿਯਾ ਸਾਇਆਂ ਇੰਤਿਜਾਰ ਮੇ" <ref name="Dawn" /> |[[ਰੂਨਾ ਲੈਲਾ]] |ਸੈਫੁਦੀਨ ਸੈਫ |ਫਿਲਮ ਉਮਰਾਓ ਜਾਨ ਅਦਾ (1972) <ref name="Dawn1" /> |- |"ਮਾਨੇ ਨਾ ਬੈਰੀ ਬਲਮਾ, ਓ ਮੋਰਾ ਮਨ ਤੜਪੇ" |ਰੂਨਾ ਲੈਲਾ, ਆਈਰੀਨ ਪਰਵੀਨ |ਸੈਫੁੱਦੀਨ ਸੈਫ |ਫਿਲਮ ਉਮਰਾਓ ਜਾਨ ਅਦਾ (1972) |- |"ਜੋ ਬਚਾ ਥਾ, ਵੋ ਲੂਟਨੇ ਕੇ ਲਿਏ ਆਏ ਹੈਂ" |ਨੂਰ ਜਹਾਂ |ਸੈਫੁਦੀਨ ਸੈਫ |ਫਿਲਮ ਉਮਰਾਓ ਜਾਨ ਅਦਾ (1972) |- |"ਬੋਲ ਰੀ ਗੁੜਿਆ ਬੋਲ ਜ਼ਰਾ" <ref name="Dawn" /><ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1707099/playlist-immortalised-in-song|title=PLAYLIST: IMMORTALIZED IN SONG|last=Muhammad Suhayb|date=28 August 2022|work=Dawn newspaper|access-date=5 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20220903231045/https://www.dawn.com/news/1707099/playlist-immortalised-in-song|archive-date=3 September 2022}}</ref> |[[ਨਈਰਾ ਨੂਰ|ਨਈਆਰਾ ਨੂਰ]] |ਮਸਰੂਰ ਅਨਵਰ |ਫ਼ਿਲਮ ਆਸ (1973) <ref name="cineplot" /> |- |"ਸਾਂਵਰੇ, ਜੀਆ ਤੜਪੇ, ਨੇਨਾ ਬਰਸੇ" |ਨੂਰ ਜਹਾਂ |ਫ਼ੈਯਾਜ਼ ਹਾਸ਼ਮੀ |ਫਿਲਮ ਨਾਗ ਮਨੀ (1972) |- |"ਸਾਂਵਰੇ, ਮੋਸੇ ਪ੍ਰੀਤ ਨਿਭਾਨਾ ਰੇ" |ਨੂਰ ਜਹਾਂ |ਫ਼ੈਯਾਜ਼ ਹਾਸ਼ਮੀ |ਫਿਲਮ ਨਾਗ ਮਨੀ (1972) |- |"ਹਮ ਚਲੇ ਤੋ ਹੁਮਾਰੈ, ਸੰਗ ਸੰਗ ਨਜ਼ਾਰੇ ਚਲੇ" |ਆਲਮਗੀਰ |ਮਸਰੂਰ ਅਨਵਰ |ਫਿਲਮ ਜਾਗੀਰ (1975) |- |"ਅੱਲ੍ਹਾ ਹੀ ਅੱਲ੍ਹਾ ਕੀਆ ਕਰੋ" <ref name="Dawn1" /> |ਨਾਹਿਦ ਅਖ਼ਤਰ |ਮਸਰੂਰ ਅਨਵਰ |ਫ਼ਿਲਮ 'ਪਹਿਚਾਨ' (1975) <ref name="Dawn1" /> |- |'ਮੇਰਾ ਪਿਆਰ ਤੇਰੇ ਜੀਵਨ ਕੇ ਸੰਗ ਰਹੇ ਗਾ' |ਮਹਿਦੀ ਹਸਨ |ਮਸਰੂਰ ਅਨਵਰ |ਫ਼ਿਲਮ 'ਪਹਿਚਾਨ' (1975) |- |"ਪਿਆਰ ਕੀ ਯਾਦ ਨਿਗਾਹੋੰ ਮੇਂ ਸਜਾਏ ਰਖਣਾ" |ਨਾਹਿਦ ਅਖ਼ਤਰ |ਮਸਰੂਰ ਅਨਵਰ |ਫ਼ਿਲਮ ਤਲਾਸ਼ (1975) |} * "ਮੁਹੱਬਤ ਮੇਂ ਤੇਰੇ ਸਰ ਕੀ ਕਸਮ ਐਸਾ ਭੀ ਹੋਤਾ ਹੈ" [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਟ ਫ਼ਿਲਮ ਗੀਤ ਸੀ। == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ == * 1994 ਵਿੱਚ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਈਡ ਆਫ਼ ਪਰਫਾਰਮੈਂਸ ਅਵਾਰਡ <ref name="Dawn1" /> * ਨਿਗਾਰ ਅਵਾਰਡ-ਨਿਸਾਰ ਬਜ਼ਮੀ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਪੰਜ ਵਾਰ 'ਸਰਬੋਤਮ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ' ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ <ref name="Dawn1" /><ref name="cineplot" /> == ਮੌਤ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ == ਨਿਸਾਰ ਬਾਜ਼ਮੀ ਦੀ ਮੌਤ 22 ਮਾਰਚ 2007 ਨੂੰ [[ਕਰਾਚੀ]] ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉੱਤਰੀ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |date=22 March 2018 |title=Legendary music composer, director Nisar Bazmi remembered |url=http://dunyanews.tv/en/Entertainment/432354-Legendary-music-composer-director-Nisar-Bazmi-remembered |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231216012545/https://dunyanews.tv/en/Entertainment/432354-Legendary-music-composer-director-Nisar-Bazmi-remembered |archive-date=16 December 2023 |access-date=5 August 2024 |publisher=Dunya News (Pakistani TV Channel) website}}</ref><ref name="cineplot" /><ref name="RadioPakistan" /> ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ, "ਨਿਸਾਰ ਬਜ਼ਮੀ ਦੀ ਮੌਤ ਵਿੱਚ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਹੁਨਰਮੰਦ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਤੋਂ ਲਾਭ ਲੈਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁੱਲ 140 ਫਿਲਮਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਹਨ।<ref name="Dawn1" /><blockquote>"ਨਿਸਾਰ ਬਾ ਜ਼ਮੀ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਅਤੇ ਦੁਰਲੱਭ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਆਦਮੀ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਗੀਤ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਸੈਟਿੰਗ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਸੀ।"<ref name="Dawn1" /></blockquote> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁਹਾਜਿਰ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2007]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1924]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hCards]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] pz28ty9dzupjkds2yzo2xauz9vyhtcm 0 205080 845380 2026-09-01T01:39:09Z ~2026-47638-45 61762 Translated the lead section from the English Wikipedia article [[:en:Enzyme]] 845380 wikitext text/x-wiki '''ਐਨਜ਼ਾਈਮ''' ਉਹ <nowiki>[[ਪ੍ਰੋਟੀਨ]]</nowiki> ਹਨ ਜੋ <nowiki>[[ਰਸਾਇਣਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ|ਰਸਾਇਣਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ]]</nowiki> ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਕੇ ਜੈਵਿਕ ਉਤਪ੍ਰੇਰਕਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ <nowiki>[[ਅਣੂ|ਅਣੂਆਂ]]</nowiki> ਉੱਤੇ ਐਨਜ਼ਾਈਮ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਬਸਟਰੇਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਐਨਜ਼ਾਈਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਬਸਟਰੇਟਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਅਣੂਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪਾਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <nowiki>[[ਸੈੱਲ|ਕੋਸ਼ਿਕਾ]]</nowiki> ਵਿਚਲੀਆਂ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀਆਂ ਪਾਚਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਤੇਜ਼ ਦਰ ਨਾਲ ਵਾਪਰਨ ਵਾਸਤੇ ਐਨਜ਼ਾਈਮੀ ਉਤਪ੍ਰੇਰਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਐਨਜ਼ਾਈਮਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਐਨਜ਼ਾਈਮ-ਵਿਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛਦਮ-ਐਨਜ਼ਾਈਮ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦਾ ਖੇਤਰ ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਕੁਝ ਐਨਜ਼ਾਈਮਾਂ ਨੇ ਰਸਾਇਣਕ ਉਤਪ੍ਰੇਰਣ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ <nowiki>[[ਐਮੀਨੋ ਐਸਿਡ]]</nowiki> ਅਨੁਕ੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। 6psqfpsociht5vsod54kqrbs1a02wvo 845381 845380 2026-09-01T01:43:52Z ~2026-47638-45 61762 845381 wikitext text/x-wiki '''ਐਨਜ਼ਾਈਮ''' ਉਹ [[ਪ੍ਰੋਟੀਨ]] ਹਨ ਜੋ [[ਰਸਾਇਣਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ|ਰਸਾਇਣਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ]] ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਕੇ ਜੈਵਿਕ ਉਤਪ੍ਰੇਰਕਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ [[ਅਣੂ|ਅਣੂਆਂ]] ਉੱਤੇ ਐਨਜ਼ਾਈਮ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਬਸਟਰੇਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਐਨਜ਼ਾਈਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਬਸਟਰੇਟਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਅਣੂਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪਾਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਸੈੱਲ|ਕੋਸ਼ਿਕਾ]] ਵਿਚਲੀਆਂ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀਆਂ ਪਾਚਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਤੇਜ਼ ਦਰ ਨਾਲ ਵਾਪਰਨ ਵਾਸਤੇ ਐਨਜ਼ਾਈਮੀ ਉਤਪ੍ਰੇਰਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਐਨਜ਼ਾਈਮਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਐਨਜ਼ਾਈਮ-ਵਿਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛਦਮ-ਐਨਜ਼ਾਈਮ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦਾ ਖੇਤਰ ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਕੁਝ ਐਨਜ਼ਾਈਮਾਂ ਨੇ ਰਸਾਇਣਕ ਉਤਪ੍ਰੇਰਣ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ [[ਐਮੀਨੋ ਐਸਿਡ]] ਅਨੁਕ੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। 16l5evlnxd507eut7di81w8ya4k6w21 845382 845381 2026-09-01T01:55:02Z ~2026-47638-45 61762 Redirected page to [[ਐੱਨਜ਼ਾਈਮ]] 845382 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ਐੱਨਜ਼ਾਈਮ]] jp4q4d6spc52seq96wbdqogwg6108i4 0 205081 845383 2026-09-01T02:04:51Z ~2026-47638-45 61762 Creating missing vital article translated from the English Wikipedia article [[:en:Biotin]] 845383 wikitext text/x-wiki ਬਾਇਓਟਿਨ (Biotin), ਜਿਸਨੂੰ ਵਿਟਾਮਿਨ B7 ਅਤੇ ਵਿਟਾਮਿਨ H ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬੀ-ਵਿਟਾਮਿਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ—ਜੋ ਕਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਖੁਰਾਕੀ ਸੂਖਮ-ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ (dietary micronutrients) ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਹਰ ਜੀਵਿਤ [[ਸੈੱਲ|ਕੋਸ਼ਿਕਾ]] ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ, ਇਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪਾਚਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ (metabolic processes) ਵਿੱਚ [[ਐੱਨਜ਼ਾਈਮ|ਐੱਨਜ਼ਾਈਮਾਂ]] ਲਈ ਇੱਕ ਸਹਿ-ਕਾਰਕ (cofactor) ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਰਬੀ (fats), ਕਾਰਬੋਹਾਈਡ੍ਰੇਟਸ ਅਤੇ [[ਐਮੀਨੋ ਐਸਿਡ]] ਦੇ ਜੈਵ-ਰਸਾਇਣ (biochemistry) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ।ਵੱਖ ਕੀਤੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਬਾਇਓਟਿਨ ਇੱਕ ਚਿੱਟਾ, ਸੂਈ ਵਰਗਾ ਕ੍ਰਿਸਟਲਾਈਨ ਠੋਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਇਓਟਿਨ ਭੋਜਨ ਪਦਾਰਥਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮੀਟ ਅਤੇ ਜਿਗਰ (liver) ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਖੁਰਾਕੀ ਪੂਰਕ (dietary supplement) ਵਜੋਂ ਵੇਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। dga6ro48ugsd54d9d9vfik8s1jqkacv 0 205082 845384 2026-09-01T02:09:37Z Keruser 61761 /* */ 845384 wikitext text/x-wiki {{Short description|ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਪਾਰਟੀ}} {{Infobox Indian political party|party_name=ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਵਾਰਸ ਪੰਜਾਬ ਦੇ)|native_name=Akali Dal (Waris Punjab De)|abbreviation=ਏ.ਡੀ. (ਡਬਲਯੂ.ਪੀ.ਡੀ.)|logo=ADWPD.png|colorcode={{Party color|Akali Dal (Waris Punjab De)}}|president=[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ]]|secretary=ਮਨਦੀਪ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ|loksabha_leader=[[ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ]]|foundation={{Start date and age|df=yes|p=y|2025|01|14}}|predecessor=|dissolution=|headquarters=ਫੇਰੂਮਾਨ ਰੋਡ, [[ਰਾਏਕਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ|ਰਾਏਕਾ]], [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], ੧੪੩੧੧੨|eci=ਗੈਰ-ਰਜਿਸਟਰਡ|alliance=|loksabha_seats={{Composition bar|2|543|hex={{Party color|Akali Dal (Waris Punjab De)}}}}|rajyasabha_seats={{Composition bar|0|245|hex={{Party color|Akali Dal (Waris Punjab De)}}}}|state_seats_name=[[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]]|state_seats={{Composition bar|1|117|hex={{Party color|Akali Dal (Waris Punjab De)}}}}|ideology=[[Punjabiyat#Link to Sikh nationalism|ਸਿੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ]]<ref name="Muktsar Sahib Resolutions">{{Cite web |title=AD(WPD) Resolutions |url=https://adwpd.org/resolutions/ |website=Akali Dal (Waris Punjab De) |access-date=1 September 2026}}</ref><br/> [[Punjabiyat|ਪੰਜਾਬੀ ਖੇਤਰੀਵਾਦ]]<ref name="Muktsar Sahib Resolutions"/><br/>ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਲੋਕ-ਲੁਭਾਣਵਾਦ|position=[[ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਰਾਜਨੀਤੀ|ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ]]|publication=|youth=ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਕਾਦੀਆਂ|students=|women=ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ|labour=|peasants=|international=|colours={{Color box|{{Party color|Akali Dal (Waris Punjab De)}}}}{{Color box|#00008c}} ਕੇਸਰੀ ਅਤੇ ਗੂੜ੍ਹਾ ਨੀਲਾ|website=https://adwpd.org/|flag={{Switcher|[[File:ADWPDFLAG.png|frameless|150px]]|ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਝੰਡਾ|[[File:ADWPD Amritpal Flag.jpg|border|150px]]|[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਝੰਡਾ}}}} '''ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਵਾਰਸ ਪੰਜਾਬ ਦੇ)''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਗੈਰ-ਰਜਿਸਟਰਡ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਆਗੂ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Amritpal supporters float political outfit Akali Dal (Waris Punjab De) |url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/amritpal-supporters-float-political-outfit-akali-dal-waris-punjab-de/ |access-date=1 September 2026 |website=The Tribune |language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/india/akali-dal-waris-punjab-de-outfit-floated-in-muktsar/articleshow/117240816.cms?from=mdr|title='Akali Dal Waris Punjab De' outfit floated in Muktsar|date=14 January 2025|work=The Economic Times|access-date=1 September 2026|issn=0013-0389}}</ref><ref>{{Cite web |author=Scroll Staff |date=15 January 2025 |title=Jailed Khalistan separatist Amritpal Singh launches new political party in Punjab |url=https://scroll.in/latest/1077949/jailed-khalistan-separatist-amritpal-singh-launches-new-political-party-in-punjab |access-date=1 September 2026 |website=Scroll.in |language=en}}</ref> ਇਹ ਪਾਰਟੀ 14 ਜਨਵਰੀ 2025 ਨੂੰ ਮੇਲਾ ਮਾਘੀ ਮੌਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ [[ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ]] ਵੱਲੋਂ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Staff |first=Maktoob |date=15 January 2025 |title=Amritpal Singh launches new political party: Shiromani Akali Dal (Waris Punjab De) |url=https://maktoobmedia.com/india/amritpal-singh-launches-new-political-party-shiromani-akali-dal-waris-punjab-de/ |access-date=1 September 2026 |website=Maktoob media |language=en-US}}</ref> ਇਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ 5 ਮੈਂਬਰੀ ਕਮੇਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਪੂ ਤਰਸੇਮ ਸਿੰਘ, [[ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ]], ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਤੂਰ ਅਤੇ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Bajwa |first=Harpreet |date=14 January 2025 |title=Akali Dal (Waris Punjab De): Jailed MP Amritpal Singh floats new political party |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2025/Jan/14/akali-dal-waris-punjab-de-jailed-mp-amritpal-singh-floats-new-political-party |access-date=1 September 2026 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref> == ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ == [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ [[ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ]] ਨੇ 2024 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਫਰੀਦਕੋਟ ਹਲਕਿਆਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਵਜੋਂ ਲੜੀਆਂ ਸਨ।<ref>{{Cite web |title=Father didn't care and laid down his life, Sikh community pulled family through troubled times: Sarabjit Singh Khalsa |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/father-didnt-care-and-laid-down-his-life-sikh-community-pulled-family-through-troubled-times-sarabjit-singh-khalsa/articleshow/110768223.cms?from=mdr |access-date=1 September 2026 |website=The Economic Times}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਖਾਤਮੇ, ਬੰਦੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Jailed but elected: Decoding Rashid, Amritpal Singh's Lok Sabha victories |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/jailed-but-elected-decoding-rashid-amritpal-singh-s-lok-sabha-victories-101717730654397.html |access-date=1 September 2026 |website=The Hindustan Times}}</ref> ਦੋਵਾਂ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਵੱਡੇ ਫਰਕ ਨਾਲ ਚੋਣਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ। == ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਐਲਾਨ == ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚਰਚਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 29 ਸਤੰਬਰ 2024 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿਤਾ ਤਰਸੇਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਨਵੀਂ ਪਾਰਟੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Amritpal's father to float political party in Punjab |url=https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/amritpals-father-to-float-political-party-in-punjab-101727635443005.html |access-date=1 September 2026 |website=The Hindustan Times}}</ref> ਆਖਰਕਾਰ 14 ਜਨਵਰੀ 2025 ਨੂੰ 'ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਵਾਰਸ ਪੰਜਾਬ ਦੇ)' ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਇਸ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਰਸਮੀ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। == ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਗਰਮੀ == ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀ ਨੇ 2027 ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤ) ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ ਬਾਰੇ ਗੱਲਬਾਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ 17 ਮਈ 2026 ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸਿੱਟੇ ਨਾ ਪਹੁੰਚਣ ਕਾਰਨ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{Cite web |date=17 May 2026 |title=Akali unity push hits the wall |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/akali-unity-push-hits-wall-waris-punjab-de-ends-talks-with-punar-surjit-faction/articleshow/131160016.cms |access-date=1 September 2026 |website=The Times of India}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦਾਖਾ ਦੇ ਵਿਧਾਇਕ ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਇਯਾਲੀ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਨਾਮਵਰ ਆਗੂ ਜੂਨ-ਅਗਸਤ 2026 ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=9 June 2026 |title=Dakha MLA Manpreet Ayali joins Akali Dal (Waris Punjab De), rules out BJP alliance |url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/dakha-mla-manpreet-ayali-joins-akali-dal-waris-punjab-de-rules-out-bjp-alliance/ |access-date=1 September 2026 |website=The Tribune}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}}{{ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ}} htkbgml28qs220m5a4j0ftc0t7lb6js 845386 845384 2026-09-01T02:13:51Z Keruser 61761 /* */ 845386 wikitext text/x-wiki {{Short description|ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਪਾਰਟੀ}} {{Infobox Indian political party|party_name=ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਵਾਰਸ ਪੰਜਾਬ ਦੇ)|native_name=Akali Dal (Waris Punjab De)|abbreviation=ਏ.ਡੀ. (ਡਬਲਯੂ.ਪੀ.ਡੀ.)|logo=ADWPD.png|colorcode={{Party color|Akali Dal (Waris Punjab De)}}|president=[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ]]|secretary=ਮਨਦੀਪ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ|loksabha_leader=[[ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ]]|foundation‌=‍14 January 2025|predecessor=|dissolution=|headquarters=ਫੇਰੂਮਾਨ ਰੋਡ, [[ਰਈਆ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ|ਰਈਆ]], [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], ੧੪੩੧੧੨|eci=ਗੈਰ-ਰਜਿਸਟਰਡ|alliance=|loksabha_seats={{Composition bar|2|543|hex={{Party color|Akali Dal (Waris Punjab De)}}}}|rajyasabha_seats={{Composition bar|0|245|hex={{Party color|Akali Dal (Waris Punjab De)}}}}|state_seats_name=[[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]]|state_seats={{Composition bar|1|117|hex={{Party color|Akali Dal (Waris Punjab De)}}}}|ideology=[[Punjabiyat#Link to Sikh nationalism|ਸਿੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ]]<ref name="Muktsar Sahib Resolutions">{{Cite web |title=AD(WPD) Resolutions |url=https://adwpd.org/resolutions/ |website=Akali Dal (Waris Punjab De) |access-date=1 September 2026}}</ref><br/> [[Punjabiyat|ਪੰਜਾਬੀ ਖੇਤਰੀਵਾਦ]]<ref name="Muktsar Sahib Resolutions"/><br/>ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਲੋਕ-ਲੁਭਾਣਵਾਦ|position=[[ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਰਾਜਨੀਤੀ|ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ]]|publication=|youth=ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਕਾਦੀਆਂ|students=|women=ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ|labour=|peasants=|international=|colours={{Color box|{{Party color|Akali Dal (Waris Punjab De)}}}}{{Color box|#00008c}} ਕੇਸਰੀ ਅਤੇ ਗੂੜ੍ਹਾ ਨੀਲਾ|website=https://adwpd.org/|flag={{Switcher|[[File:ADWPDFLAG.png|frameless|150px]]|ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਝੰਡਾ|[[File:ADWPD Amritpal Flag.jpg|border|150px]]|[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਝੰਡਾ}}}} '''ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਵਾਰਸ ਪੰਜਾਬ ਦੇ)''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਗੈਰ-ਰਜਿਸਟਰਡ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਆਗੂ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Amritpal supporters float political outfit Akali Dal (Waris Punjab De) |url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/amritpal-supporters-float-political-outfit-akali-dal-waris-punjab-de/ |access-date=1 September 2026 |website=The Tribune |language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/india/akali-dal-waris-punjab-de-outfit-floated-in-muktsar/articleshow/117240816.cms?from=mdr|title='Akali Dal Waris Punjab De' outfit floated in Muktsar|date=14 January 2025|work=The Economic Times|access-date=1 September 2026|issn=0013-0389}}</ref><ref>{{Cite web |author=Scroll Staff |date=15 January 2025 |title=Jailed Khalistan separatist Amritpal Singh launches new political party in Punjab |url=https://scroll.in/latest/1077949/jailed-khalistan-separatist-amritpal-singh-launches-new-political-party-in-punjab |access-date=1 September 2026 |website=Scroll.in |language=en}}</ref> ਇਹ ਪਾਰਟੀ 14 ਜਨਵਰੀ 2025 ਨੂੰ ਮੇਲਾ ਮਾਘੀ ਮੌਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ [[ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ]] ਵੱਲੋਂ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Staff |first=Maktoob |date=15 January 2025 |title=Amritpal Singh launches new political party: Shiromani Akali Dal (Waris Punjab De) |url=https://maktoobmedia.com/india/amritpal-singh-launches-new-political-party-shiromani-akali-dal-waris-punjab-de/ |access-date=1 September 2026 |website=Maktoob media |language=en-US}}</ref> ਇਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ 5 ਮੈਂਬਰੀ ਕਮੇਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਪੂ ਤਰਸੇਮ ਸਿੰਘ, [[ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ]], ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਤੂਰ ਅਤੇ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Bajwa |first=Harpreet |date=14 January 2025 |title=Akali Dal (Waris Punjab De): Jailed MP Amritpal Singh floats new political party |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2025/Jan/14/akali-dal-waris-punjab-de-jailed-mp-amritpal-singh-floats-new-political-party |access-date=1 September 2026 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref> == ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ == [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ [[ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ]] ਨੇ 2024 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਫਰੀਦਕੋਟ ਹਲਕਿਆਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਵਜੋਂ ਲੜੀਆਂ ਸਨ।<ref>{{Cite web |title=Father didn't care and laid down his life, Sikh community pulled family through troubled times: Sarabjit Singh Khalsa |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/father-didnt-care-and-laid-down-his-life-sikh-community-pulled-family-through-troubled-times-sarabjit-singh-khalsa/articleshow/110768223.cms?from=mdr |access-date=1 September 2026 |website=The Economic Times}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਖਾਤਮੇ, ਬੰਦੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Jailed but elected: Decoding Rashid, Amritpal Singh's Lok Sabha victories |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/jailed-but-elected-decoding-rashid-amritpal-singh-s-lok-sabha-victories-101717730654397.html |access-date=1 September 2026 |website=The Hindustan Times}}</ref> ਦੋਵਾਂ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਵੱਡੇ ਫਰਕ ਨਾਲ ਚੋਣਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ। == ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਐਲਾਨ == ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚਰਚਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 29 ਸਤੰਬਰ 2024 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿਤਾ ਤਰਸੇਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਨਵੀਂ ਪਾਰਟੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Amritpal's father to float political party in Punjab |url=https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/amritpals-father-to-float-political-party-in-punjab-101727635443005.html |access-date=1 September 2026 |website=The Hindustan Times}}</ref> ਆਖਰਕਾਰ 14 ਜਨਵਰੀ 2025 ਨੂੰ 'ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਵਾਰਸ ਪੰਜਾਬ ਦੇ)' ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਇਸ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਰਸਮੀ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। == ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਗਰਮੀ == ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀ ਨੇ 2027 ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤ) ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ ਬਾਰੇ ਗੱਲਬਾਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ 17 ਮਈ 2026 ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸਿੱਟੇ ਨਾ ਪਹੁੰਚਣ ਕਾਰਨ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{Cite web |date=17 May 2026 |title=Akali unity push hits the wall |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/akali-unity-push-hits-wall-waris-punjab-de-ends-talks-with-punar-surjit-faction/articleshow/131160016.cms |access-date=1 September 2026 |website=The Times of India}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦਾਖਾ ਦੇ ਵਿਧਾਇਕ ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਇਯਾਲੀ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਨਾਮਵਰ ਆਗੂ ਜੂਨ-ਅਗਸਤ 2026 ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=9 June 2026 |title=Dakha MLA Manpreet Ayali joins Akali Dal (Waris Punjab De), rules out BJP alliance |url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/dakha-mla-manpreet-ayali-joins-akali-dal-waris-punjab-de-rules-out-bjp-alliance/ |access-date=1 September 2026 |website=The Tribune}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}}{{ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ}} 6ctzk9xlbaqu5adv0iy1w72c1sx5nyq 845387 845386 2026-09-01T02:21:07Z Keruser 61761 /* */ 845387 wikitext text/x-wiki {{Short description|ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਪਾਰਟੀ}} {{Infobox Indian political party|party_name=ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਵਾਰਸ ਪੰਜਾਬ ਦੇ)|native_name=Akali Dal (Waris Punjab De)|abbreviation=ਏ.ਡੀ. (ਡਬਲਯੂ.ਪੀ.ਡੀ.)|logo=ADWPD.png|colorcode={{Party color|Akali Dal (Waris Punjab De)}}|president=[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ]]|secretary=ਮਨਦੀਪ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ|loksabha_leader=[[ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ]]|foundation‌=‍14 January 2025|predecessor=|dissolution=|headquarters=ਫੇਰੂਮਾਨ ਰੋਡ, [[ਰਈਆ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ|ਰਈਆ]], [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], ੧੪੩੧੧੨|eci=ਗੈਰ-ਰਜਿਸਟਰਡ|alliance=|loksabha_seats={{Composition bar|2|543|hex={{Party color|Akali Dal (Waris Punjab De)}}}}|rajyasabha_seats={{Composition bar|0|245|hex={{Party color|Akali Dal (Waris Punjab De)}}}}|state_seats_name=[[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]]|state_seats={{Composition bar|1|117|hex={{Party color|Akali Dal (Waris Punjab De)}}}}|ideology=[[Punjabiyat#Link to Sikh nationalism|ਸਿੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ]]<ref name="Muktsar Sahib Resolutions">{{Cite web |title=AD(WPD) Resolutions |url=https://adwpd.org/resolutions/ |website=Akali Dal (Waris Punjab De) |access-date=1 September 2026}}</ref><br/> [[Punjabiyat|ਪੰਜਾਬੀ ਖੇਤਰੀਵਾਦ]]<ref name="Muktsar Sahib Resolutions"/><br/>ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਲੋਕ-ਲੁਭਾਣਵਾਦ|position=[[ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਰਾਜਨੀਤੀ|ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ]]|publication=|youth=ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਕਾਦੀਆਂ|students=|women=ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ|labour=|peasants=|international=|colours={{Color box|{{Party color|Akali Dal (Waris Punjab De)}}}}{{Color box|#00008c}} ਸੈਂਤਰੀ ਅਤੇ ਗੂੜ੍ਹਾ ਨੀਲਾ|website=https://adwpd.org/|flag={{Switcher|[[File:ADWPDFLAG.png|frameless|150px]]|ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਝੰਡਾ|[[File:ADWPD Amritpal Flag.jpg|border|150px]]|[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਝੰਡਾ}}}} '''ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਵਾਰਸ ਪੰਜਾਬ ਦੇ)''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਗੈਰ-ਰਜਿਸਟਰਡ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਆਗੂ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Amritpal supporters float political outfit Akali Dal (Waris Punjab De) |url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/amritpal-supporters-float-political-outfit-akali-dal-waris-punjab-de/ |access-date=1 September 2026 |website=The Tribune |language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/india/akali-dal-waris-punjab-de-outfit-floated-in-muktsar/articleshow/117240816.cms?from=mdr|title='Akali Dal Waris Punjab De' outfit floated in Muktsar|date=14 January 2025|work=The Economic Times|access-date=1 September 2026|issn=0013-0389}}</ref><ref>{{Cite web |author=Scroll Staff |date=15 January 2025 |title=Jailed Khalistan separatist Amritpal Singh launches new political party in Punjab |url=https://scroll.in/latest/1077949/jailed-khalistan-separatist-amritpal-singh-launches-new-political-party-in-punjab |access-date=1 September 2026 |website=Scroll.in |language=en}}</ref> ਇਹ ਪਾਰਟੀ 14 ਜਨਵਰੀ 2025 ਨੂੰ ਮੇਲਾ ਮਾਘੀ ਮੌਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ [[ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ]] ਵੱਲੋਂ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Staff |first=Maktoob |date=15 January 2025 |title=Amritpal Singh launches new political party: Shiromani Akali Dal (Waris Punjab De) |url=https://maktoobmedia.com/india/amritpal-singh-launches-new-political-party-shiromani-akali-dal-waris-punjab-de/ |access-date=1 September 2026 |website=Maktoob media |language=en-US}}</ref> ਇਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ 5 ਮੈਂਬਰੀ ਕਮੇਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਪੂ ਤਰਸੇਮ ਸਿੰਘ, [[ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ]], ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਤੂਰ ਅਤੇ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Bajwa |first=Harpreet |date=14 January 2025 |title=Akali Dal (Waris Punjab De): Jailed MP Amritpal Singh floats new political party |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2025/Jan/14/akali-dal-waris-punjab-de-jailed-mp-amritpal-singh-floats-new-political-party |access-date=1 September 2026 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref> == ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ == [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ [[ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ]] ਨੇ 2024 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਫਰੀਦਕੋਟ ਹਲਕਿਆਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਵਜੋਂ ਲੜੀਆਂ ਸਨ।<ref>{{Cite web |title=Father didn't care and laid down his life, Sikh community pulled family through troubled times: Sarabjit Singh Khalsa |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/father-didnt-care-and-laid-down-his-life-sikh-community-pulled-family-through-troubled-times-sarabjit-singh-khalsa/articleshow/110768223.cms?from=mdr |access-date=1 September 2026 |website=The Economic Times}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਖਾਤਮੇ, ਬੰਦੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Jailed but elected: Decoding Rashid, Amritpal Singh's Lok Sabha victories |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/jailed-but-elected-decoding-rashid-amritpal-singh-s-lok-sabha-victories-101717730654397.html |access-date=1 September 2026 |website=The Hindustan Times}}</ref> ਦੋਵਾਂ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਵੱਡੇ ਫਰਕ ਨਾਲ ਚੋਣਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ। == ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਐਲਾਨ == ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚਰਚਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 29 ਸਤੰਬਰ 2024 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿਤਾ ਤਰਸੇਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਨਵੀਂ ਪਾਰਟੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Amritpal's father to float political party in Punjab |url=https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/amritpals-father-to-float-political-party-in-punjab-101727635443005.html |access-date=1 September 2026 |website=The Hindustan Times}}</ref> ਆਖਰਕਾਰ 14 ਜਨਵਰੀ 2025 ਨੂੰ 'ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਵਾਰਸ ਪੰਜਾਬ ਦੇ)' ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਇਸ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਰਸਮੀ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। == ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਗਰਮੀ == ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀ ਨੇ 2027 ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤ) ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ ਬਾਰੇ ਗੱਲਬਾਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ 17 ਮਈ 2026 ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸਿੱਟੇ ਨਾ ਪਹੁੰਚਣ ਕਾਰਨ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{Cite web |date=17 May 2026 |title=Akali unity push hits the wall |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/akali-unity-push-hits-wall-waris-punjab-de-ends-talks-with-punar-surjit-faction/articleshow/131160016.cms |access-date=1 September 2026 |website=The Times of India}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦਾਖਾ ਦੇ ਵਿਧਾਇਕ ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਇਯਾਲੀ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਨਾਮਵਰ ਆਗੂ ਜੂਨ-ਅਗਸਤ 2026 ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=9 June 2026 |title=Dakha MLA Manpreet Ayali joins Akali Dal (Waris Punjab De), rules out BJP alliance |url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/dakha-mla-manpreet-ayali-joins-akali-dal-waris-punjab-de-rules-out-bjp-alliance/ |access-date=1 September 2026 |website=The Tribune}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}}{{ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ}} tfybplc0kr2gjeqnr8q7wco23ystqrm 3 205083 845385 2026-09-01T02:09:39Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 845385 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Keruser}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 02:09, 1 ਸਤੰਬਰ 2026 (UTC) chajxdgjs5bronvlrd8cazevup2vn9t 3 205084 845388 2026-09-01T04:58:42Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 845388 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=ਵਿੱਕੀ}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 04:58, 1 ਸਤੰਬਰ 2026 (UTC) 4wek9bzy14hskhznzgf0om558menhm7 14 205085 845394 2026-09-01T09:46:57Z Kuldeepburjbhalaike 18176 ਖ਼ਾਲੀ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 845394 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 845396 845394 2026-09-01T09:48:11Z Kuldeepburjbhalaike 18176 added [[Category:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]] using [[WP:HC|HotCat]] 845396 wikitext text/x-wiki [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]] delxbqy726xqpoupn7372ggh5sjh3cf 845397 845396 2026-09-01T09:49:01Z Kuldeepburjbhalaike 18176 added [[Category:ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] using [[WP:HC|HotCat]] 845397 wikitext text/x-wiki [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] ab6ho4snir4y2qnopct4tlgfehzq8xe 14 205086 845398 2026-09-01T09:49:58Z Kuldeepburjbhalaike 18176 "{{Commonscat||ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂਆਂ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨਾਮ]]" ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 845398 wikitext text/x-wiki {{Commonscat||ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂਆਂ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨਾਮ]] cpcg1uxxso12r5p998gieb40n4bcgcr 14 205087 845401 2026-09-01T09:50:59Z Kuldeepburjbhalaike 18176 "{{Commonscat||ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨਾਮ}} {{Cat main}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ]]" ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 845401 wikitext text/x-wiki {{Commonscat||ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨਾਮ}} {{Cat main}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ]] 6jb2704nks5ylm5hfh3dy67f6422ofw 0 205088 845406 2026-09-01T10:13:16Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਦਾ ਡਾੲਿੰਗ ਸਵਾਨ]] ਨੂੰ [[ਦਾ ਡਾਇੰਗ ਸਵਾਨ]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 845406 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਦਾ ਡਾਇੰਗ ਸਵਾਨ]] 2nynvrz4l9q9a6g1jlgqfwx5umrvb63 0 205089 845428 2026-09-01T10:51:02Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਜਿੰਦਰ ਕਹਾਣੀਕਾਰ]] ਨੂੰ [[ਜਿੰਦਰ (ਲੇਖਕ)]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 845428 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਜਿੰਦਰ (ਲੇਖਕ)]] pq90jpfjlaytkok75h1y5a22fcjnvi3 1 205090 845430 2026-09-01T10:51:03Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਜਿੰਦਰ ਕਹਾਣੀਕਾਰ]] ਨੂੰ [[ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਜਿੰਦਰ (ਲੇਖਕ)]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 845430 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਜਿੰਦਰ (ਲੇਖਕ)]] 6pnjbl0d9oow0k89lst0j6fdv7in2l7 0 205091 845441 2026-09-01T11:24:21Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Redirected page to [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]] 845441 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]] 54uj497qbkcb2mhnx0nxzcgf3kv0f02