੪੨੭

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="pa">
  <siteinfo>
    <sitename>ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ</sitename>
    <dbname>pawiki</dbname>
    <base>https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.18</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">ਮੀਡੀਆ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">ਖ਼ਾਸ</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ਵਰਤੋਂਕਾਰ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ਤਸਵੀਰ</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ਫਰਮਾ</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ਮਦਦ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ਸ਼੍ਰੇਣੀ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ਫਾਟਕ</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ਮੌਡਿਊਲ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
      <namespace key="2600" case="first-letter">Topic</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>੪੨੭</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4914</id>
    <revision>
      <id>845577</id>
      <parentid>272126</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T21:10:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitesh Gill</username>
        <id>8973</id>
      </contributor>
      <origin>845577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="694" sha1="lkpyz17mny938lc3pdzbmvr651i4p79" xml:space="preserve">{{ਬੇਹਵਾਲਾ|}}
''427 (42''' ਪੰਜਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਹੈ।

== ਘਟਨਾ ==

===ਜਨਵਰੀ-ਮਾਰਚ===

===ਅਪ੍ਰੈਲ-ਜੂਨ===

===ਜੁਲਾਈ-ਸਤੰਬਰ===

===ਅਕਤੂਬਰ-ਦਸੰਬਰ===

== ਜਨਮ ==

===ਜਨਵਰੀ-ਮਾਰਚ===

===ਅਪ੍ਰੈਲ-ਜੂਨ===

===ਜੁਲਾਈ-ਸਤੰਬਰ===

===ਅਕਤੂਬਰ-ਦਸੰਬਰ===

== ਮਰਨ ==

===ਜਨਵਰੀ-ਮਾਰਚ===

===ਅਪ੍ਰੈਲ-ਜੂਨ===

===ਜੁਲਾਈ-ਸਤੰਬਰ===

===ਅਕਤੂਬਰ-ਦਸੰਬਰ===

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਲ]]


{{Time-stub}}</text>
      <sha1>lkpyz17mny938lc3pdzbmvr651i4p79</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4988</id>
    <revision>
      <id>845602</id>
      <parentid>842997</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T11:25:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-48332-80</username>
        <id>61834</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>845602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="207192" sha1="n18nl2ntc95cpnyvi6rjyvbl4inc0ja" xml:space="preserve">{{Infobox Country
| established_date3      = 4 ਅਗਸਤ 1982–10 ਜੂਨ 1984
| established_event4     = [[ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ]]
| established_date4      = 1 ਜੂਨ 1984–10 ਜੂਨ 1984
| established_event5     = ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਵੁਡਰੋਜ਼
| established_date5      = ਜੂਨ–ਸਤੰਬਰ 1984
| established_date2      = 28 ਅਗਸਤ 1977
| established_event3     = ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚਾ
| established_event2     = [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਤਾ]]
| image_flag             = Flag-of-Khalistan.svg
| image_coat             = Emblem of Khalistan.svg
| symbol_width           = 60px
| symbol_type            = ਮੋਹਰ
| motto                  = &quot;[[ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ#ਅਕਾਲ ਸਹਾਇ|ਅਕਾਲ ਸਹਾਇ]]&quot;
| national_anthem        = &quot;[[ਦੇਗ ਤੇਗ਼ ਫ਼ਤਿਹ]]&quot;&lt;br&gt;[[File:Deg Teg Fateh.ogg]]
| image_map              = {{Switcher |[[File:Punjab in India (claimed and disputed hatched).svg | frameless]] | ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਖ਼ੇਤਰੀ ਦਾਅਵੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਏ ਗਏ ਹਨ  | [[File:Proposed Map of Khalistan (1982).jpg | frameless]] | ਸਰਬ-ਪਾਰਟੀ ਸਿੱਖ ਕਾਨਫਰੰਸ (1982) ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ | [[File:Khalistan map.jpg | frameless]] | ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ | [[File:Map of Khalistan.png | frameless]] | ਸਿੱਖ ਫ਼ਾਰ ਜਸਟਿਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤਵਿਤ}}
| admin_center           = 
| admin_center_type      = 
| largest_city           = 
| official_languages     = 
| national_languages     = 
| ethnic_groups          = 
| conventional_long_name = ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ
| common_name            = 
| established_date1      = 9 ਮਾਰਚ 1946
| demonym                = 
| org_type               = 
| government_type        = 
| sovereignty_type       = {{Centre|ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ}}
| established_event1     = [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ]] ਦੁਆਰਾ ਵੱਖਰੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਲਈ ਪ੍ਰਸਤਾਵ
| established_event6     = ਰਾਜੀਵ–ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਸਮਝੌਤਾ
| established_date6      = 24 ਜੁਲਾਈ 1985
| established_event7     = ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ
| established_date7      = 29 ਅਪ੍ਰੈਲ 1986
| established_event8     = [[ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੈਕ ਥੰਡਰ#ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੈਕ ਥੰਡਰ 1|ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੈਕ ਥੰਡਰ I]]
| established_date8      = 30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1986
| established_event9     = [[ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੈਕ ਥੰਡਰ#ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੈਕ ਥੰਡਰ 2|ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੈਕ ਥੰਡਰ II]]
| established_date9      = 9–18 ਮਈ 1988
| established_event10    = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਦ੍ਰੋਹ|ਪੰਜਾਬ ਬਗ਼ਾਵਤ]]
| established_date10     = 1984–1995
| established_event11    = 
| established_date11     = 
| established_event12    = 
| established_date12     = 
| currency               = 
}}

'''ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ''' (ਭਾਵ: &quot;[[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖ਼ਾਲਸੇ]] ਦੀ [[-ਸਤਾਨ|ਸਰਜ਼ਮੀਨ]]&quot;)&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sanjha |first=A. B. P. |date=2024-12-16 |title='ਖਾਲਿਸਤਾਨ' ਤਾਂ ਸੁਣਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਪਰ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਪਿੱਛੇ ਕਿਉਂ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ 'ਸਤਾਨ' ? |url=https://punjabi.abplive.com/general-knowledge/why-countries-names-end-with-stan-know-what-it-means-and-why-this-word-used-829379 |access-date=2025-06-02 |website=punjabi.abplive.com |language=pa}}&lt;/ref&gt; [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਸਿੱਖ|ਸਿੱਖ ਵਾਸੀਆਂ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਮੁਲਕ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਨਾਮ ਹੈ। ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਖ਼ੇਤਰੀ ਦਾਅਵੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖ਼ੇਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾਅਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲਾ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵੀ ਤੌਰ ਤੇ ਗੁਆਂਢੀ ਰਾਜਾਂ ਦੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਖ਼ੇਤਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨੇ 29 ਅਪ੍ਰੈਲ 1986 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਆਪਣੀ [[ਇਕਪਾਸੜਵਾਦ|ਇੱਕਪਾਸੜ]] [[ਆਜ਼ਾਦੀ]] ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ‌ ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਕਾਰ ਦਿੱਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ਬਿਊਰੋ |first=ਸਿੱਖ ਸਿਆਸਤ |date=2016-04-28 |title=29 ਅਪ੍ਰੈਲ 1986 ਦੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਐਲਾਨਨਾਮੇ ਤੋਂ 30 ਸਾਲ ਬਾਅਦ [ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੇਖ] |url=https://punjabi-news.in/declaration-of-khalistan/ |access-date=2025-06-02 |website=Sikh Siyasat News |language=en |archive-date=2025-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250602150845/https://punjabi-news.in/declaration-of-khalistan/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 1980 ਅਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਆਪਣੇ ਸਿਖ਼ਰ 'ਤੇ ਸੀ ਪਰ 1995 ਤੱਕ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਨੇ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਦਬਾ ਕੇ ਮਟੀਆਮੇਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-02-26 |title=ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਿੰਨੀ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਦੋਂ -ਕਦੋਂ, ਕਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਠਦੀ ਰਹੀ ਹੈ |url=https://www.bbc.com/punjabi/articles/cxe3dy5kp87o |access-date=2025-06-02 |website=BBC News ਪੰਜਾਬੀ |language=pa}}&lt;/ref&gt; 

ਸੰਨ 1699 ਵਿੱਚ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਦੁਆਰਾ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ &quot;ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਨਹਿ ਧਰਮੁ ਚਲੈ ਹੈ।। ਧਰਮੁ ਬਿਨਾ ਸਭ ਦਲੈ ਮਲੈ ਹੈ।।&quot; ਨਾਲ ਆਏ ਧਾਰਮਿਕ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੱਬੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=kumar |first=joginder |date=2024-04-13 |title=ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਦਿਵਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਵ |url=https://www.punjabitribuneonline.com/news/features/historical-significance-of-khalsa-sajna-day |access-date=2025-06-02 |website=Punjabi Tribune |language=pa}}&lt;/ref&gt; ਸੰਨ 1709 ਵਿੱਚ [[ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਅਤੇ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗ਼ਲ]] ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਕੇਂਦਰ [[ਸਰਹਿੰਦ]] ਨੂੰ ਫ਼ਤਿਹ ਕਰਕੇ [[ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ|ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ]] ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਚਲਾਏ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ [[ਹੁਕਮਨਾਮਾ|ਹੁਕਮਨਾਮੇ]] ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਪਰ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਇਹ ਰਾਜ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਗੱਦਾਰੀ ਕਰਨ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਟਿਕ ਨਾ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਸੰਨ 1715 ਵਿੱਚ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਇਸ ਰਾਜ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/punjabi/india-61450685|title=ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਤਾਕਤਵਰ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਨਾਲ ਲੋਹਾ ਲਿਆ ਸੀ|work=BBC News ਪੰਜਾਬੀ|access-date=2025-06-02|language=pa}}&lt;/ref&gt; ਭਾਵੇਂ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਰਾਜ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹੀ ਰਿਹਾ ਪਰ ਇਹ ਰਾਜ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਦੇ ਦ੍ਰਿੜ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਗਿਆ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਾਜ [[ਮਿਸਲ|ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ]] (1748–1799) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਉੱਭਰਿਆ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ [[ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ|ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ]] (1799–1849) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-07-10 |title=ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਮਹਾਨ ਸਿਰਜਣਹਾਰਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ |url=https://www.rozanaspokesman.in/opinion/special-article/100722/maharaja-ranjit-singh-the-great-creator-of-the-khalsa-raaj.html |access-date=2025-06-02 |website=Rozana Spokesman}}&lt;/ref&gt; ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਮਗਰੋਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਗੱਦੀ ਲਈ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਜਿਸਦਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾ ਨੇ ਉਠਾਇਆ, ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਅਤੇ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ|ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ]] ਵਿਚਕਾਰ [[ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ|ਦੋ ਜੰਗਾਂ]] ਹੋਈਆਂ ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਉੱਤੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਪਤਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਪਤਨ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਦਰਦਨਾਕ ਅਨੁਭਵ ਸੀ ਪਰ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਉਸ ਉਮੀਦ ਨੂੰ ਬੁਝਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਾਪਿਸ ਆਵੇਗਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=mediology |date=2023-01-19 |title=ਮੁੱਦਕੀ ਦੀ ਜੰਗ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ |url=https://www.punjabitribuneonline.com/news/features/the-story-of-mudkis-war/ |access-date=2025-06-02 |website=Punjabi Tribune |language=pa }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 

1947 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਈ ਲੰਬੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੋਰ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਸੰਖਿਆਤਮਕ ਘਾਟ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਵਿਵਹਾਰਕ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਉੱਭਰਿਆ। 1980 'ਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਚੱਲੀ ਹਿੰਸਕ ਵੱਖਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਨੇ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅਧਰੰਗ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਵੱਖਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟ ਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ [[ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ]] ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਹਿੰਸਕ ਲਹਿਰ ਦੌਰਾਨ ਸੈਂਕੜੇ ਪੁਲਸ ਕਰਮੀ ਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਜਵਾਨ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਇਸ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਜਾਨ ਗਈ, ਪਰ ਇਹ ਲਹਿਰ ਕਈ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018-06-05 |title=ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ: ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ 'ਤੇ ਫੌਜੀ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਬਾਅਦ 'ਚ ਕੀ-ਕੀ ਹੋਇਆ |url=https://www.bbc.com/punjabi/articles/c989j9l1d49o |access-date=2025-06-02 |website=BBC News ਪੰਜਾਬੀ |language=pa}}&lt;/ref&gt;

ਪਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਤਬਕੇ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦ ਮੁਲਕ‌ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਰਾਏਸ਼ੁਮਾਰੀ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-01-26 |title='ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਰੈਫਰੈਂਡਮ' ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਉੱਤੇ ਕਿੱਥੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ? |url=https://www.sbs.com.au/language/punjabi/pa/podcast-episode/what-is-the-khalistan-referendum-and-what-is-the-australian-governments-stand-on-the-issue/avhbhjjn4 |access-date=2025-06-02 |website=SBS Language |language=pa}}&lt;/ref&gt;‌ ਜਿਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵੱਖਵਾਦ ਅਤੇ [[ਅੱਤਵਾਦ]] ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਕੈਨੇਡਾ]] ਵਰਗੇ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਰਾਏਸ਼ੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗਾ&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-04-30 |title=‘ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਸਮਰਥਕਾਂ ਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣ ਰਹੀ ਕੈਨੇਡਾ ਸਰਕਾਰ’ |url=https://jagbani.punjabkesari.in/punjab/news/canada-is-becoming-a-medium-of-propaganda-of-khalistan-supporters-1478289 |access-date=2025-06-02 |website=jagbani}}&lt;/ref&gt; ਪਰ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਵੱਖਵਾਦੀ ਸਿੱਖ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਉੱਤੇ ਕਾਇਮ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ &quot;ਰਾਜ ਕਰੇਗਾ ਖ਼ਾਲਸਾ...&quot; ਗੂੰਜਦਾ ਸੁਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

==1950 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ==
{{Main article|ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ}}
[[ਤਸਵੀਰ:Sikh Empire.svg|thumb|1839 ਵਿੱਚ ਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਸਮੇਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ।]]
ਸਿੱਖ [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ|ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ]] ਦੇ ਖਿੱਤੇ [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਉੱਤੇ [[ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ]] ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ [[ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ|ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ]] (1709–1715) ਅਤੇ [[ਮਿਸਲ|ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ]] (1748–1799) ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਨੇ ਸੰਨ 1799 ਤੱਕ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ [[ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ|ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ]] ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ, 1799–1849 ਤੱਕ ਇਹ ਖਿੱਤਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ।

1849 ਵਿੱਚ [[ਦੂਜੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ|ਦੂਜੀ ਐਂਗਲੋ‐ਸਿੱਖ ਜੰਗ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ[[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ)|ਬਰਤਾਨਵੀ ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਭੰਗ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੁਆਰਾ ਨਵੇਂ ਜਿੱਤੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ &quot;ਪਾੜੋ ਅਤੇ ਰਾਜ ਕਰੋ&quot; ਨੀਤੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ‐ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਉੱਭਰੀਆਂ। ਹਿੰਦੂਆਂ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦੀ ਅਪਾਰ ਸਫ਼ਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਿੰਦੂਆਂ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਮ ਧਾਰਨਾ ਬਣੀ ਕਿ ਇਸ ਪਤਨ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮੁਦਾਇਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੈਫ਼ਰੈਂਸ 1929 ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮੋਤੀ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਪੂਰਨ ਸਵਰਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਐਲਾਨਨਾਮਾ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਸੈਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਸਨ [[ਭੀਮਰਾਓ ਅੰਬੇਡਕਰ]], [[ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿੰਨਾਹ]] ਅਤੇ [[ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ]], ਜਿਵੇਂ ਹੀ 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜ]] ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜ਼ੱਦੀ ਘਰ ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ। ਜਦੋਂ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਮਤੇ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਮੁਸਲਿਮ ਦੇਸ਼ ਬਨਾਉਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਖਿੱਤੇ ਨੂੰ ਹੜੱਪਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ। ਇਸਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਪਾਰਟੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੇ ਇਸ ਮਤੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਦੇਸ਼ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਈ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ, ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜ ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਇਕ ਧਰਮ ਅਧਾਰਿਤ ਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ|ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਾਜ|ਕਪੂਰਥਲਾ]], [[ਜੀਂਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜੀਂਦ]] ਆਦਿ ਰਿਆਸਤਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਇਲਾਕੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ, ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ 1946 ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਤਾ ਫ਼ਿਰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਸੀ।
===ਆਜ਼ਾਦ‌ ਪੰਜਾਬ, 1943===
ਆਜ਼ਾਦ ਪੰਜਾਬ, ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉਲੀਕਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ [[ਜੇਹਲਮ ਦਰਿਆ|ਜੇਹਲਮ]] ਦਰਿਆ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਮੁਸਲਿਮ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ]] ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਇਲਾਕੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਸਨ ਪਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਲਏ ਗਏ ਸਨ। ਆਜ਼ਾਦ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 40% ਮੁਸਲਿਮ, 40% ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ 20% ਸਿੱਖ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉਲੀਕਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਈਚਾਰਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਬਣ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਸਿੱਖ ਬਰਾਬਰ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿਚਕਾਰ [[ਬਫ਼ਰ ਰਾਜ|ਬਫ਼ਰ]] ਬਣੇ ਰਹਿਣ। ਆਜ਼ਾਦ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਾ ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਆਜ਼ਾਦ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਅੰਬਾਲਾ, ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਡਿਵੀਜ਼ਨ, ਮੁਲਤਾਨ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦਾ ਲਾਇਲਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਮੋਂਟਗੋਮਰੀ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਆਜ਼ਾਦ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਦਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਸੀ।
===ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ, 1944–1946===
ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ [[ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ]] ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ &quot;ਸੁਤੰਤਰ ਸਿੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰ&quot; ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਸੀ। 1940 ਵਿੱਚ, ਵੀ.ਐਸ. ਭੱਟੀ ਨੇ ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ &quot;ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ‌‌&quot; ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ &quot;ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ&quot; ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਘੀ ਇਕਾਈਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਕੈਬਨਿਟ ਦਾ ਮੁੱਖੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਹਨਾਂ ਇਕਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਧਿਆਣਾ, ਜਲੰਧਰ, ਅੰਬਾਲਾ, ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੀਸ-ਸਤਲੁਜ ਖ਼ੇਤਰ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ, ਨਾਭਾ, ਫਰੀਦਕੋਟ ਅਤੇ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ਼ਿਮਲਾ ਸਮੂਹ ਦੇ ਰਾਜ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ 1944 ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਆਲ-ਪਾਰਟੀ ਸਿੱਖ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਸੀਆਰ ਫਾਰਮੂਲੇ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦੀ। ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਆਜ਼ਾਦ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ 1943 ਵਿੱਚ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਆਜ਼ਾਦ ਪੰਜਾਬ ਇੱਕ ਵਧੇਰੇ ਜਨਸੰਖਿਆਤਮਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਸੀ। 1946 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਚੋਣ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। 22 ਮਾਰਚ 1946 ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਕੈਬਨਿਟ ਮਿਸ਼ਨ 'ਤੇ ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ।  

ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਸੰਘ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖ਼ੇਤਰ ਜਿੱਥੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਖ ਸ਼ਾਸਿਤ ਰਿਆਸਤਾਂ ਪਟਿਆਲਾ, ਨਾਭਾ, ਜੀਂਦ, ਫਰੀਦਕੋਟ, ਕਲਸੀਆ ਅਤੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਖ਼ੇਤਰ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਨਗੇ। ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਲਾਹੌਰ, ਕਰਨਾਲ, ਸ਼ਿਮਲਾ, ਮੋਂਟਗੋਮਰੀ ਅਤੇ ਲਾਇਲਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਗੇ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਬਾਲਾ, ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਡਿਵੀਜ਼ਨਾਂ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਰਾਖਵਾਂ ਰੱਖੇਗਾ। ਟੈਨ ਤਾਈ ਯੋਂਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਸੀ, ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ &quot;ਮੁਸਲਿਮ ਰਾਜ&quot; ਅਧੀਨ ਹੋਣ ਦੇ ਆਪਣੇ ਡਰ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੀ ਨਕਲ ਕੀਤੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਕੈਬਨਿਟ ਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਅਸੰਭਵ ਦੱਸ ਕੇ ਖ਼ਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
===ਗਾਂਧੀ–ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਜਿੰਨਾਹ ਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤਾਵ===
[[ਤਸਵੀਰ:Lord Mountbatten meets Nehru, Jinnah and other Leaders to plan Partition of India.jpg|thumb|ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਜਿੰਨਾਹ ਗੋਲਮੇਜ਼ ਮੀਟਿੰਗ ਦੌਰਾਨ।]]ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜਦਕਿ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਦਾ ਕੋਈ ਇਰਾਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਹਿਰੂ ਸਮੇਤ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਲੀਡਰ [[ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ|ਸਾਮਵਾਦ]] ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ ਇਸ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾ ਨੂੰ ਇਹ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਮਵਾਦ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਨਾ ਹੋ ਜਾਏ, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸਰਮਾਏਦਾਰ ਦੇਸ਼ ਸਾਮਵਾਦ ਦੇ ਧੁਰ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ ਇਸ ਲਈ ਭਾਰਤ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੋ ਟੁਕੜੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਤਾਂਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਸਾਮਵਾਦੀ ਦੇਸ਼ ਬਣ ਵੀ ਜਾਏ ਤਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਉਹ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਦਬਦਬਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖ ਸਕਣ ਅਤੇ ਲੋੜ ਪੈਣ 'ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਹਾਰੇ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਪਾ ਸਕਣ ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਫ਼ਰ ਸਟੇਟ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜ਼ਰਿਏ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਦਬਾਅ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦੇ। 

ਇਸਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਦਲੀਲ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾ ਨੇ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਐਕਟ ਦਾ ਡਰਾਫ਼ਟ ਬਣਾਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆਂ ਜਾਵੇਗਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ, ਇੱਕ ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ ਬਾਕਿ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਦੂਜੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। 

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ [[ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਆਈ. ਸੀ. ਐਸ|ਸਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ]] ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਕੋਲ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਸੋਚ ਨਾਂ ਹੋਣ ਕਾਰਣ ਸਿੱਖ ਬੇਵਤਨੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ, ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਕ ਵੱਖਰਾ ਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਉਹ ਉਲਟਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਉਲਝ ਗਏ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ– 
{{Quote|text=ਅਸੀਂ ਸਿੱਖ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਤੋਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਆਪਣੇ ਬੋਰੀਆ‐ਬਿਸਤਰਾ ਸਮੇਟਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਦਫ਼ਾ ਹੋ ਜਾਣ ਅਤੇ ਰਹਿ ਗੱਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਣਗੇ।|author=ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ}}

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜਿਨਾਹ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਹੋ ਸਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣੇ, ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਭਾਰਤ ਦੀ ਥਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਣ, ਜਿੰਨਾਹ ਨੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦੱਤਾ ਕਿ– 

{{Quote|text=ਜੇਕਰ ਸਿੱਖ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਰਾਵੀ ਤੋਂ ਘੱਗਰ ਤੱਕ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਖ਼ੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਅਰਥ-ਰਾਸ਼ਟਰ ਦਿੱਤਾ ਜੇਵੇਗਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਸ ਅਰਥ-ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਣਗੇ।|author=ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿਨਾਹ}}

ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਿੰਨਾਹ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ– 

{{Quote|text=ਜੇ ਸਿੱਖ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋਵੇਗਾ?|author=ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ}}

ਇਸਦਾ ਜੁਆਬ ਜਿੰਨਾਹ ਨੇ ਨਾਂਹ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਇਹ ਮੰਨ ਬਣਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ਦਾ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ। ਇਸਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿੰਨਾਹ ਨੇ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ [[ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜ ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] ਨਾਲ ਵੀ ਕਈ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਘੱਟੋਂ‐ਘੱਟ ਪਟਿਆਲਾ, ਕਪੂਰਥਲਾ 'ਤੇ ਜੀਂਦ ਵਰਗੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਹੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਣ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਇਸ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਲਈ ਤਿਆਰ ਵੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਪਰ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਰੋਧ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਾਪਿਸ ਹਟਣਾ ਪਿਆ। ਜਿੰਨਾਹ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾ ਮੰਨਣ 'ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੁਖਾਲਫ਼ਤ ਕਰਨ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ 1947 ਵਿੱਚ ਭੁਗਤਣਾ ਪਿਆ, 1947 ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਦੰਗੇ ਭੜਕੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਿੱਖ 'ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਸਨ।

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ 1929 ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਐਲਾਨਨਾਮੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਇਹ ਡਰ ਪੈ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਤੇ ਸਿੱਖ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮੰਗ ਨਾ ਕਰ ਦੇਣ ਜਾਂ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਰਾਹ ਨਾ ਫੜ ਲੈਣ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀ ਸਨ ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ ਬਨਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਸਿਖਾਂ ਲਈ ਵੀ ਧਰਮ‐ਅਧਾਰਿਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ਨਾਲੋਂ [[ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ|ਧਰਮ‐ਨਿਰਪੱਖ]] ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣਾ ਸਹਿਜ ਸੀ।

1929 ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਐਲਾਨਨਾਮੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਾਂਧੀ, ਨਹਿਰੂ 'ਤੇ ਪਟੇਲ, [[ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ]] ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ‐ਸਥਾਨ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਤਾਂ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਖਿੱਤਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾ ਸਕਣਗੇ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਨਿੱਘ ਮਾਣ ਸਕਣਗੇ ਨਾਲ ਹੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਵੀ ਕਾਨੂੰਨ ਜਾਂ ਵਿਧਾਨ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਗੱਲ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ 1930 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ|ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਦੁਹਰਾਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਇੱਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਬੇਦੀ ਮਧੁਸੁਧਨ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਤੋਂ ਇਹ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਵਾਅਦੇ 'ਤੋਂ ਮੁਕਰ ਗਏ ਤਾਂ? ਇਸਦੇ ਜੁਆਬ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾਂ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ– 

{{Quote|text=ਜੇਕਰ ਕਾਂਗਰਸ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਵਾਦਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਰ ਜਾਏ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਉਠਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਲੈਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ।|author=ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ}}ਜੁਲਾਈ 1946 'ਚ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਜਲੂਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਪ੍ਰੈਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਕਰਦਿਆਂ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਹਾ ਕਿ– 

{{Quote|text=ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹਾਦਰ ਸਿੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਲੂਕ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਆਪੱਤੀ ਨਹੀਂ ਲਗਦੀ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਖਿੱਤਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਨਿੱਘ ਮਾਣ ਸਕਣਗੇ।|author=ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ}}

1929 ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1947 ਤੱਕ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਵਾਅਦੇ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖਿਆ ਬਕਾਇਦਾ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਧਾਨ ਵੀ ਲਿਆਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜੋ ਰਿਆਸਤਾਂ 'ਤੇ ਖਿੱਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣਗੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਨ [[ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰੀ|ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ]] ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ ਰੱਖਿਆ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮਾਮਲਿਆਂ, ਸੰਚਾਰ, ਆਵਾਜਾਈ 'ਤੇ ਡਾਕ ਸੇਵਾ ਆਦਿ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਹੋਵੇਗੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾ 1946 ਵਿੱਚ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਇਸ ਵਿਧਾਨ 'ਤੇ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਕਿ– 

{{Quote|text=ਜੇਕਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਧਾਨ ਤੋਂ ਪੈਰ ਪਿੱਛੇ ਖਿੱਚਣੇ ਪੈਣ ਤਾਂ ਕਾਂਗਰਸ ਇਸ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਹੈ।|author=ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ}} ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੱਖ‐ਵੱਖ ਸਮੁਦਾਇਆਂ ਦੁਆਰਾ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਇਸ ਬਿਆਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵਿਰੋਧ ਹੋਇਆ ਸੀ ਪਰ ਨਹਿਰੂ ਆਪਣੇ ਇਸ ਬਿਆਨ 'ਤੇ ਅੜੇ ਰਹੇ।
===ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ, 1947===
{{Main article|ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ}}

[[ਤਸਵੀਰ:Punjab 1909.jpg|thumb|ਬਰਤਾਨਵੀ ਪੰਜਾਬ (1909)]]1947 ਦੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] (ਜਿੱਥੋਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਅਬਾਦੀ ਦਾ ਸਿੱਖ 41.6% ਸੀ) ਤੋਂ ਇਲਾਵਾਂ ਸਿੱਖ ਬਰਤਾਨਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੂਸਰੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਇਸਦੇ ਬਜਾਇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਜਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਸੀ।

ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ 1947 ਵਿੱਚ ਧਾਰਮ ਦੇ ਅਧਾਰ ਉੱਤੇ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਅਬਾਦੀ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ 'ਤੋਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਹਿਜਰਤ ਕਰ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦਾ ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਜੋ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕੁਝ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ 19.8% ਤੱਕ ਵਧ ਗਈ ਸੀ, ਇੱਕਦਮ ਘਟ ਕੇ 0.1% ਰਹਿ ਗਈ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਿ ਸਿੱਖ ਅਜੇ ਵੀ ਹਿੰਦੂ‐ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਸੰਯੁਕਤ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਘਟਗਿਣਤੀ ਹੀ ਰਹੇ।
===ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ===
[[ਤਸਵੀਰ:Punjab, India districts 22 pa.png|thumb|ਮੌਜੂਦਾ ਪੰਜਾਬ]]

ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 3 ਕਰੋੜ ਸਿੱਖ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ 75% ਸਿੱਖ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਪੰਜਾਬ ਭਾਰਤ ਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਇੱਕੋ‐ਇੱਕ ਸੂਬਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲਗਭਗ 60% ਲੋਕ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਹਰਜੋਤ ਸਿੰਘ ਉਬਰਾਏ ਦਾ ਇਹ ਤਰਕ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਖਿੱਤਾ ਕਦੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਸਵੈ‐ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਲਗਾਵ 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਇੱਕ ਹਾਲੀਆ ਘਟਨਾ ਹੈ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਦੋਹਾਂ ਖਿੱਤਿਆਂ ਦੇ ਸੰਤਾਂ 'ਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਹੈ ਇਸਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਜਿਵੇਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]], ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ|ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ]] 'ਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ|ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ]], ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਥਿਤ ਹਨ।

ਡਾ. ਉਬਰਾਏ ਦਾ ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ 1930 ਅਤੇ 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣ ਲਈ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਦਲੀਲ ਦੇਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਹੈ 'ਤੇ ਸਿੱਖ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਲਾਕਾਈਕਰਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। 

ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਇਸ ਇਲਾਕਾਈਕਰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਚ 1946 ਵਿੱਚ ਰਸਮੀ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸਾਂਝ ਦਾ ਐਲਾਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ। ਡਾ. ਉਬਰਾਏ ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕਾਈਕਰਨ ਦੀ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਇੱਕ ਵੱਖਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਵਜੋਂ 1970 ਅਤੇ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੁੱਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣਿਆ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਫ਼ੌਜੀਕਰਨ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।

==1950 ਤੋਂ 1970 ਤੱਕ==
[[ਤਸਵੀਰ:Ranjit Singh at Harmandir Sahib - August Schoefft - Vienna 1850 - Princess Bamba Collection - Lahore Fort.jpg|thumb|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਸਰਵਣ‌ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।]]1947 ਦੀ ਭਾਰਤ‐ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾ ਪ੍ਰਤੀ ਇੱਕਦਮ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਹੋਈ, ਸ਼ਾਇਦ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੇ ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਪਛਤਾਵਾ ਵੀ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਉਹ 1947 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਾਂਧੀ 'ਤੇ ਨਹਿਰੂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਵਾਅਦੇ ਪੂਰੇ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਈ ਸਾਖ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਬਹਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।
===ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਭਾਰ===
[[ਤਸਵੀਰ:Master Tara Singh.png|thumb|ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ]]1947 ਤੋਂ ਠੀਕ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਫ਼ਦ ਨਹਿਰੂ ਕੋਲ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਾਅਦੇ ਯਾਦ ਦਿਲਾਉਣ ਗਿਆ ਤਾਂ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਾਅਦੇ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਏ। ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਖ਼ੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਖਿੱਤੇ ਦੀ ਮੰਗ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਾਂ ਨੂੰ ਬੇਰੰਗ ਹੀ ਵਾਪਿਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਇਸ ਵਿਵਹਾਰ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਹ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਲਈ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 1950 ਤੱਕ ਸੰਵਿਧਾਨ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਤੱਕ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰ ਕਈ ਵਾਰ ਨਹਿਰੂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖੀਆਂ ਪਰ ਨਹਿਰੂ ਦਾ ਜੁਆਬ ਹਰ ਵਾਰ ਨਾਂਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਿਹਾ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਆਖਰੀ ਉਮੀਦ ਵੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਟੁੱਟ ਗਈ ਜਦੋਂ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਨੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿਚ ਆਰਟੀਕਲ 25 (2)(B) ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖ, ਜੈਨ ਅਤੇ ਬੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਹੀ ਅੰਗ ਮੰਨ ਲਿਆ ਗਿਆ ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭੜਕ ਗਏ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇੰਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ [[ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ (ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ)|ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਿਹਾ ਕਿ– 
{{Quote|text=ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ਸਿੱਖ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਭੁਲੇਖਾ ਨਾ ਰਹੇ ਕਿ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੇ ਇਸ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਵਿਰੋਧ ਦਰਜ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸਹਿਮਤੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।|author=ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ}}

ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਹੀ ਇੱਕਮਾਤਰ ਅਜਿਹੀ ਕੌਮ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਨੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਖਰੜੇ ਉੱਤੇ ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕੀਤੇ।
===ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਲਹਿਰ===
{{Main article|ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਅੰਦੋਲਨ}}

[[ਤਸਵੀਰ:Punjab, India (1956-1966).png|thumb|1966 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਸੰਯੁਕਤ ਪੰਜਾਬ ]]

1950ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਭਰ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾ‐ਆਧਾਰਿਤ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਸੰਬਰ 1953 ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਪੁਨਰਗਠਨ ਕਮੀਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅਜੋਕੇ ਰਾਜ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਅਤੇ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] (ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ) ਨਾਲੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸ ਹਿੰਦੂ-ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਦਰਅਸਲ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜੀ 'ਤੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਰਿਆਣਵੀ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸੰਯੁਕਤ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਘੱਟਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਸਕੂਲਾਂ ਆਦਿ 'ਚ ਸਿਰਫ਼ ਹਿੰਦੀ‐ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹੀ ਪੜਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਨੌਕਰੀ ਆਦਿ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਹਿੰਦੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆਂ ਸਿੱਖ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜਾਂ ਤਾਂ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜੇਵੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਪਰ ਰਾਜ ਪੁਨਰਗਠਨ ਕਮੀਸ਼ਨ ਨੇ ਇਸ ਮੰਗ ਨੂੰ ਖ਼ਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਕੂਲਾਂ 'ਚ ਪੜਾਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਇੱਕ ਸਰਕੂਲਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਧਰਾਤਲ 'ਤੇ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਤਦ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ੀ ਰਾਜ ਦੀ ਮੰਗ ਲਈ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਢ ਦਿੱਤਾ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਮੰਗ ਨੂੰ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਖ਼ਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਨਹਿਰੂ ਦਾ ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੀ ਆੜ ਹੇਠ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਸੂਬਾ ਸਿਰਜਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰ ਖ਼ੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਦੀ ਵੀ ਮੰਗ ਕਰਨਗੇ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਖ਼ਾਨਾਜੰਗੀ|ਖ਼ਾਨਾਜੰਗੀ]] ਸਹਿਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਨੂੰ ਹਰਗਿਜ਼ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਖ਼ਤ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲੈਣ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤੇ ਸਨ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਗਾਏ ਸਨ ਕਿ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਰਾਜਪਾਲ ਚੰਦੂ ਲਾਲ ਤ੍ਰਿਵੇਦੀ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਮਿਸ਼ਨਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ੁਰਾਇਮ ਪੇਸ਼ਾ ਕੌਮ ਵਜੋਂ ਵਿਹਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ– {{Quote|text=ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਸੀ.ਐਮ. ਤ੍ਰਿਵੇਦੀ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਸਰਦਾਰ ਪਟੇਲ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਰੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹਦਾਇਤਾਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ ਕਿ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ &quot;ਅਪਰਾਧਿਕ ਕਬੀਲੇ&quot; ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਸਖ਼ਤ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ... ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹਕੀਕਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਸਕਣ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਸਕਣ ਕਿ 'ਸ਼ਾਸਕ ਕੌਣ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਜਾ ਕੌਣ।}} ਹਾਲਾਕਿ ਇਸ ਬਿਆਨ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਸਬੂਤ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਆਪਣਾ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ–
{{Quote|text=ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ੀ ਸੂਬਾ ਨਾ ਬਨਾਉਣ ਦਾ ਇਹ ਅਰਥ ਹਰਗਿਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵਿਤਕਰਾਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਬਲਕਿ ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਹੈ ਅਜਿਹੇ 'ਚ ਇੱਕ ਅਲੱਗ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੀ ਮੰਗ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਹੈ।}}

ਪਰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਆਪਣੀਆਂ ਮੰਗਾਂ 'ਤੇ ਅੜਿਆ ਰਿਹਾ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ [[ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ]] 'ਤੇ ਜਨ ਸੰਘ ਨੇ ਇਸ ਮੰਗ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ 'ਤੇ ਜਨ ਸੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦਾ ਖ਼ੂਬ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੰਦੂ ਖ਼ਾਸਕਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਹਿੰਦੂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1951 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਹਿੰਦੀ ਲਿਖਵਾਈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ‐ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਤਲਖ਼ੀ ਆ ਗਈ, 1955 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ &quot;ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ&quot; ਨਾਅਰਾ ਬੈਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਦਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 10 ਦਿਨਾਂ ਅੰਦਰ &quot;ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ&quot; ਨਾਅਰੇ ਤੋਂ ਪਾਬੰਦੀ ਨਹੀਂ ਹਟਾਈ ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਇਸਦਾ ਭਾਰੀ ਵਿਰੋਧ ਕਰੇਗਾ, ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਨਾਅਰੇ ਤੋਂ ਪਾਬੰਦੀ ਨਹੀਂ ਹਟਾਈ, 10 ਮਈ ਨੂੰ ਕੀਤੇ ਵਾਅਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦਸ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ &quot;ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ&quot; ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਗਲੇ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ 1,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ;  ਲਗਭਗ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ, 12,000 ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਾਅਰੇਬਾਜ਼ੀ ਲਈ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜੁਲਾਈ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ 21,000 ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ,  ਕਾਂਗਰਸ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਾਰਨ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਇਸ ਮੰਗ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਾਹੌਲ ਖ਼ਰਾਬ ਹੁੰਦਾ ਦੇਖ ਕੇ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਾਬੰਦੀ ਹਟਾਉਣੀ ਪਈ।
===1955 ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਹਮਲਾ===
ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਸਾਰੀਆਂ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ 'ਤੇ ਪੁਲੀਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ 'ਚ ਆ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ 'ਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਕਿ ਰੋਸ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਗੰਗਾਨਗਰ ਤੋਂ ਆਇਆ ਤਦ ਡੀ.ਆਈ.ਜੀ. ਅਸ਼ਵਨੀ ਕੁਮਾਰ  ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਰਕਾਰੀ ਪੁਲਿਸ ਬਲ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੈੱਡ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ, ਵਲੰਟੀਅਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਰਸੋਈਏ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਲੰਗਰ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਸਰਾਏ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਦਫਤਰਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਛਾਪੇਮਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਖਿੰਡਾਉਣ ਲਈ ਲਾਠੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਅੱਥਰੂ ਗੈਸ ਅਤੇ ਗੋਲੇ ਛੱਡੇ ਗਏ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਪ੍ਰਕਰਮਾ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ।  ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵਲੰਟੀਅਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਸਾਈਟ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਫਲੈਗ-ਮਾਰਚ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ 'ਚ 200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ 'ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ।

ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਦੇ ਉਲਟ, ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ, 12 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ, ਸੱਚਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ 'ਤੇ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਕਾਲੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਅ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਵੀ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ; ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 8 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 
===ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦਾ ਗਠਨ===
[[ਤਸਵੀਰ:Punjab 1951-66.svg|thumb|ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੇ ਗਠਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 'ਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ]] 1950 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਅੰਦੋਲਨ]] 1966 ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ, ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ [[ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਜੰਗ|1962 ਦੀ ਚੀਨ‐ਭਾਰਤ ਜੰਗ]] ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਹਿਰੂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ 50,000 ਰੁਪਏ ਸਮੇਤ ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤਾ 20 ਮਿਲੀਅਨ ਰੁਪਏ ਦਾ ਫ਼ੰਡ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਭਾਰ ਤੋਂ ਦੁੱਗਣਾ ਸੋਨਾ ਵੀ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅਕਾਲੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰੋਧੀ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਸ਼ ਧ੍ਰੋਹੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ ਹੁਣ ਉਹ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਇਸ ਵਿਵਹਾਰ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਸਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ (1965)|1965 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ]] ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਅਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​​​ਸਮਰਥਨ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਣ ਕੇਂਦਰ ਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਕਾਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ 'ਤੇ ਚੀਨ ਨਾਲ ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਜੰਗਾਂ 'ਤੇ ਬਦਲੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚਾਹੁੰਦੀ।

1965 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ 21 ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ 22 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਜੰਗਬੰਦੀ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਨੇ ਜਿੱਤ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ। 1964 ਵਿੱਚ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਵੀਂ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਆਈ ਜੋ ਕਿ ਖੇਤਰੀ ਮੰਗਾਂ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਸੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜੰਗ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੇ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ,  ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਸਰਕਾਰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ।  ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ 6 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ, ਗੁਲਜ਼ਾਰੀਲਾਲ ਨੰਦਾ ਨੇ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ– &quot;ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਗਠਨ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।&quot;  ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ 23 ਤਰੀਕ ਨੂੰ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਕੈਬਨਿਟ ਦੀ ਇੱਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਗਠਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਪੰਜਾਬ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਲੰਮੀ ਬਹਿਸ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ]], ਜਨਰਲ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ਪੁਰੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ ਸਮਰਥਨ ਦਿੱਤਾ।  ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ, ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਸਦਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਰਗਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅੰਤਮ 22 ਮੈਂਬਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ, ਕਾਂਗਰਸ, ਜਨਸੰਘ, ਸੁਤੰਤਰ ਪਾਰਟੀ, ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਰਟੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਮੰਗ ਪੱਤਰ ਲੈਣ ਦੀ ਮਿਆਦ ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ 5 ਨਵੰਬਰ 1965 ਤੱਕ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ 26 ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ 25 ਦਸੰਬਰ 1965 ਤੱਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 10 ਜਨਵਰੀ 1966 ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਅਤੇ ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਮੈਂਬਰ ਰਾਵੇਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਮੇਟੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਸੂਬੇ ਲਈ ਕੇਸ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। 27 ਤਰੀਕ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਕਾਂਗਰਸ ਵੱਲੋਂ [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਦਲੀਲਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਮੰਗ ਪੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਕਰੀਬਨ 2200 ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 903 ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ।  ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਇਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਲਈ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀ ਕਮੇਟੀ ਤੋਂ ਸਤਰ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ।

ਸੰਸਦੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ 15 ਮਾਰਚ 1966 ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਸੀ; ਕਾਂਗਰਸ ਵਰਕਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ 6 ਤਰੀਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕਰਕੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਸੂਬਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ।  ਰਿਪੋਰਟ ਨੂੰ 18 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ 23 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਮੰਗ ਮੰਨ ਲਈ ਗਈ ਸੀ। 17 ਅਪ੍ਰੈਲ  ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣੇ ਦੀ ਹੱਦਬੰਦੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਖ਼ੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਪੁਨਰਗਠਨ ਐਕਟ 1966, 18 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 1 ਨਵੰਬਰ 1966 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਸੂਬੇ ਦਾ ਗਠਨ ਹੋਇਆ।
===ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰਾ===
[[ਤਸਵੀਰ:Geographical distribution of Punjabi language.png|thumb|ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ੀ ਇਲਾਕੇ (ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅਨੁਸਾਰ)]]
1 ਨਵੰਬਰ 1966 ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਸਾਕਾਰ ਹੋਇਆ ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਪੁਨਰਗਠਨ ਐਕਟ ਦੇ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਇਸ ਐਕਟ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਐਕਟ ਤਹਿਰ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਇਹ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਾਜਿਸ਼ ਤਹਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਇਲਾਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰੱਖੇ, [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਨਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਤੇ ਸੰਚਾਈ ਪਰਿਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੇੰਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਰੱਖਿਆ, ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਇਲਜ਼ਾਮ ਸੀ ਕਿ ਕਮੀਸ਼ਨ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੀ ਹੱਦਬੰਦੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਤਹਿਸੀਲ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਪਿੰਡ ਤੇ ਕਸਬੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿ ਗਏ।

ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਲਈ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਈ ਅਣਸੁਲਝੇ ਮੁੱਦੇ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਅਲਾਟਮੈਂਟ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦੋ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੁਝ ਖ਼ੇਤਰੀ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦਾ ਸਮਾਯੋਜਨ, ਅਲਾਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਰਾਜ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿ ਗਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਖ਼ੇਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਜੋ ਅਣਸੁਲਝੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਕਣਕ ਦੀ ਖਰੀਦ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਸਰੋਤਾਂ ਵਰਗੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕੀਤਾ ਕਿ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤਰੱਕੀ 'ਤੇ &quot;ਸਿਆਸੀ ਬ੍ਰੇਕ&quot; ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਣਸੁਲਝਿਆ ਤਣਾਅ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਵਧੇਰੇ ਰਾਜ ਦੀ ਖ਼ੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਲਈ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਮਕਸਦ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਤੇ ਦਾ ਖਰੜਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1982 ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ; 1983 ਤੱਕ 40,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਕਾਲੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਮੁੱਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਰਾਜ ਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦਰਮਿਆਨ ਵਿਵਾਦ ਦੇ ਬਿੰਦੂ ਬਣੇ ਰਹੇ।

===ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਤਾ===
{{Main article|ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਤਾ}}

[[ਤਸਵੀਰ:Takhat-Sri-Kesgarh-Sahib-Anandpur-Sahib.jpg|thumb|ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ&lt;nowiki/&gt; (ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ)]]ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਸ ਸੀ, ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਕਿ [[ਰਾਵੀ]] ਤੇ [[ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ|ਬਿਆਸ]] ਦਾ ਪਾਣੀ ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ, ਇਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪੰਜਾਬ ਕੋਲ ਆਪਣੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਕੇਵਲ 23% ਪਾਣੀ ਹੀ ਬਚਿਆ ਜਦਕਿ ਬਾਕਿ ਦਾ ਪਾਣੀ ਦੂਸਰੇ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ ਦੁਆਰਾ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ ਕੀਤੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਪ੍ਰਤੀ ਰੋਸ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਗਿਆ। 

1972 ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਹਾਰ ਹੋਈ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਾਖ਼ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਤਾ ਲਿਆਂਦਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਖ਼ੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਮਤੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦੋਵੇਂ ਮੰਗਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ, ਇਸ ਮਤੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਧਰਮ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਇਲਾਕੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਮੰਗ ਸੀ।

ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਤਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਲੇ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਇਸ ਉੱਪਰ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, 1982 ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੰਗ ਨੇ ਫ਼ਿਰ ਜ਼ੋਰ ਫੜਿਆ ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਅਤੇ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੇ ਇਸ ਮਤੇ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਮੋਰਚਾ 1982 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1984 ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਪਰ ਇਸ ਮੋਰਚਾ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ।

===ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉਭਾਰ===
[[ਤਸਵੀਰ:Global Map of Sikh Population (Estimated 2023).png|thumb|
ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ (ਅੰਦਾਜ਼ਨ 2023)]]
ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਸੰਪੰਨ, ਸੁਤੰਤਰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਧਾਰਨਾ 1971 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, 1980 ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਗਠਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਹੋਰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀ ਗਈ, ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਗਠਨ [[ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚੌਹਾਨ]] ਨੇ 12 ਅਪ੍ਰੈਲ 1980 ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪਰਮਾਰ 1954 ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਗਏ। ਪਰਮਾਰ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਲਿੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ 20 ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਗਲ ਤੱਕ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਪਰਮਾਰ ਨੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਬਰਮਿੰਘਮ ਵਿਖੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦਾ ਝੰਡਾ ਬੁਲੰਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਦੀ ਕਮੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਜਾਰੀ ਰੱਖੇ। 1969 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਹਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚੌਹਾਨ ਵੀ ਲੰਡ ਲੈਨ ਚਲੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪਰਮਾਰ ਨਾਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਏ।

1970 ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਰ ਤੇ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਲੰਡਨ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੈੱਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਐਲਾਨ ਨੂੰ ਕੋਈ ਬਹੁਤਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲਿਆ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਯਤਰ ਜਾਰੀ ਰੱਖੇ।

===ਚੌਹਾਨ ਦੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ===
[[ਤਸਵੀਰ:Pakistan - Punjab - Nankana Sahib.svg|thumb|ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ, ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)]]
[[ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ (1971)|1971 ਦੀ ਭਾਰਤ‐ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਨੇਤਾ ਚੌਧਰੀ ਜ਼ਹੂਰ ਇਲਾਹੀ ਦੇ ਮਹਿਮਾਨ ਵਜੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤੀ। [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]] ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕ  ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ, ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪ੍ਰੈੱਸ ਨੇ ਚੌਹਾਨ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ, ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪ੍ਰੈੱਸ ਨੇ ਚੌਹਾਨ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਕਵਰੇਜ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਸਮੇਤ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਚੌਹਾਨ ਦੀ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ। ਜਨਤਕ ਸਮਰਥਨ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਸ਼ਬਦ ਵਧੇਰੇ ਮਾਣਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ। 

30 ਅਕਤੂਬਰ 1971 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਦੇ ਸੱਦੇ ਉੱਤੇ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਖਬਾਰ &quot;[[ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼|ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼]]&quot; ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀਆਂ ਵੱਖਵਾਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਉੱਪਰ ਦੇਸ਼ਧ੍ਰੋਹ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਵਿਰੋਧੀ ਅਸਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਸਦਾ ਕੁਟਾਪਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
===ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕੌਂਸਲ===
12 ਅਪ੍ਰੈਲ 1980 ਨੂੰ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਜਰਨਲ ਸਕੱਤਰ ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ।

ਮਈ 1980 ਵਿੱਚ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਗਠਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਲੰਡਨ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਇੱਕ ਐਲਾਨ ਸੰਧੂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਟਿਕਟਾਂ ਅਤੇ ਕਰੰਸੀ ਜਾਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਕੀਤਾ। ਲੰਡਨ ਤੋਂ &quot;ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਹਾਊਸ&quot; ਨਾਮਕ ਇਮਾਰਤ ਤੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਇੱਕ ਕੈਬਨਿਟ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ &quot;ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਗਣਰਾਜ&quot; ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ 'ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦਾ [[ਪਾਸਪੋਰਟ]], ਡਾਕ ਟਿਕਟਾਂ 'ਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਡਾਲਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ, ਇਸਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਚੌਹਾਨ ਦੁਆਰਾ ਬਰਤਾਨੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਯੂਰਪੀਅਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਫਾਰਤਖਾਨੇ ਵੀ ਖੋਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ [[ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ|ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆਂ]] ਦੇ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਆੜੂਆਂ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ੀ ਦੇਣ ਲਈ [[ਏਕੁਆਦੋਰ|ਇਕੂਆਡੋਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੈਂਕ ਖਾਤਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਸੀ। [[ਕੈਨੇਡਾ]], [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ|ਅਮਰੀਕਾ]] ਅਤੇ [[ਜਰਮਨੀ]] ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚੌਹਾਨ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। 

ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਵੀ ਵੱਧ‐ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣੇ ਧੰਨ ਦਾ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਪਰ ਫ਼ਿਰ ਵੀ ਜੂਨ 1984 ਦੇ [[ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ]] ਤੱਕ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੀ ਰਹੀ।
===ਰਾਅ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ===
ਰਾਅ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਕੱਤਰ ਜੀ.ਬੀ.ਐੱਸ. ਸਿੱਧੂ ਦੇ ਖੁਲਾਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਅ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਸਿੱਧੂ ਨੂੰ ਰਾਅ ਵੱਲੋਂ 1976 ਵਿੱਚ ਓਟਾਵਾ, ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਸਮੱਸਿਆ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਸਿੱਧੂ ਉੱਥੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਰਹੇ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ। ਸਿੱਧੂ ਅਨੁਸਾਰ, &quot;ਦਿੱਲੀ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਈ ਦਾ ਪਹਾੜ ਬਣਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਰਾਅ ਨੇ ਨਾ‐ਮੌਜੂਦ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ [[ਪੱਛਮੀ ਯੂਰਪ]] ਅਤੇ [[ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ (ਖੇਤਰ)|ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ ਸੰਨ 1981 ਤੱਕ ਕੁੱਲ 7 ਪੋਸਟਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਅਤੇ ਰਾਅ ਵੱਲੋਂ ਤਾਇਨਾਤ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਨਹੀਂ ਸਨ।&quot; ਸਿੱਧੂ ਅਨੁਸਾਰ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ (ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ) ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੱਖਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾ ਮਾਤਰ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਅਸਲ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।

ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਦੇ ਕੁਝ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ ਲਿਖੇ ਗਏ ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਲੇਖ ਅਨੁਸਾਰ, &quot;ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਨਾ ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਵਾਰ‐ਵਾਰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ, &quot;ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਮੰਗ ਰਿਹਾ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤੀ ਯੂਨੀਅਨ ਅੰਦਰ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਵੱਧ ਖ਼ੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ... ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦਾ ਹਊਆ ਖੜਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਇਹ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਬਹਾਨਾ ਜਾਂ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ ਚਾਹਿਦਾ ਸੀ।&quot;

[[ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ|ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਭਾਰੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ– 

{{Quote|text=ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ, ਜੇ ਬਹੁਤੇ ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ ਲਈ ਡੂੰਘੇ ਅਪਰਾਧ ਵਜੋਂ ਲਿਆ ਹੈ।|author=ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ}}

==1970 ਤੋਂ 1983 ਤੱਕ==
{{Main article|ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚਾ}}

=== ਦਿੱਲੀ ਏਸ਼ੀਅਨ ਖੇਡਾਂ (1982) ===
ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਮਝੌਤੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਤੋਂ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਜਤਾਈ। ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਵਾਦਿਤ ਖ਼ੇਤਰਾਂ ਦੇ ਤਬਾਦਲੇ ਸੰਬੰਧੀ ਅਸਹਿਮਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਖ਼ਰੀ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵਿਚਕਾਰ ਗੱਲਬਾਤ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹੀ। ਨਵੰਬਰ 1982 ਵਿੱਚ, ਅਕਾਲੀ ਆਗੂ [[ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ]] ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਕਾਲੀ ਦਲ 9ਵੀਆਂ ਸਾਲਾਨਾ [[ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਵੇਗਾ‌ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਵਰਕਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਦੇਣ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣਗੇ। 

ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਖੇਡਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਕਵਰੇਜ ਮਿਲੇਗੀ, ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਨਾਲ ਭਰ ਦੇਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।‌ ਖੇਡਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤਾ ਪਹਿਲਾਂ, ਹਰਿਆਣੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ [[ਭਜਨ ਲਾਲ]] ਨੇ ਹਰਿਆਣਾ-ਪੰਜਾਬ ਸਰਹੱਦ ਨੂੰ ਸੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲੈਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਿਤਕਰੇ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅਕਾਲੀ ਮੋਰਚੇ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। 

ਖੇਡਾਂ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖ ਸਾਬਕਾ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਮੇਲਨ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਾਬਕਾ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ &lt;abbr&gt;ਸੇਵਾਮੁਕਤ&lt;/abbr&gt; ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ [[ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ]] ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਫ਼ੌਜੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬਣੇ।

==1984==
===ਵੱਧਦੀਆਂ ਵੱਖਵਾਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ===
1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ [[ਖਾੜਕੂ|ਖਾੜਕੂਆਂ]] ਦੁਆਰਾ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਹਿੰਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। 1984 ਵਿੱਚ, ਸਿਰਫ਼ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੌਰਾਨ 775 ਹਿੰਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹੋਈਆਂ ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 298 ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ 525 ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਤਲਾਂ ਅਤੇ ਬੰਬ ਧਮਾਕਿਆਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਲੋਕ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਨਾਹ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ, ਪਰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਠੇਸ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਟਰੱਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਿਪਿੰਗ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਨੂੰ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਭੇਜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕੋਈ ਵੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਅਕਤੂਬਰ 1983 ਵਿੱਚ ਛੇ ਹਿੰਦੂ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸ਼ਨ|ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ]] ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ।
===ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਮੁੱਦਾ===
ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਫਰਵਰੀ 1984 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ|ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ]] ਦੇ ਅਨੁਛੇਦ 25, ਧਾਰਾ (2)(ਬੀ) ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅੰਦੋਲਨ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਧਾਰਾ ਅਸਪਸ਼ਟ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ, &quot;ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸਿੱਖ, ਜੈਨ ਜਾਂ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।&quot; ਹਾਲਾਕਿ ਇਸੇ ਅਨੁਛੇਦ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ [[ਕਿਰਪਾਨ|ਕ੍ਰਿਪਾਨ]] ਪਹਿਨਣ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪੇਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਘੱਟਗਿਣਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਧਾਰਾ ਘੱਟਗਿਣਤੀ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੀ ਹੈ।ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਇਹ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੀ ਇਸ ਅਸਪਸ਼ਟ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਅਮਲੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਂਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਜੋੜਾ ਜੋ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਹ ਕਰੇਗਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵਿਆਹ [[ਹਿੰਦੂ ਵਿਆਹ ਐਕਟ 1955]] ਦੇ ਤਹਿਤ ਰਜਿਸਟਰ ਕਰਵਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨਾਲ ਬਦਲਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ।

===ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ===
ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ 1 ਜੂਨ 1984 ਨੂੰ [[ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ|ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ]] ਨੂੰ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ|ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ]] ਤੋਂ ਹਟਾਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਕੋਡ ਨੇਮ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਜੁਲਾਈ 1983, ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਨੇ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੂੰ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਬਾਬਤ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਸੀ ਕਿ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬਗ਼ਾਵਤ ਲਈ ਅਸਲਾਖਾਨਾ ਅਤੇ ਹੈਡਕੁਆਰਟਰ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਾਕੇ ਨੀਲੇ ਤਾਰੇ ਤੱਕ 165 ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਨਿਰੰਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਹੋਈ, ਨਾਲ ਹੀ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ 39 ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਖਾੜਕੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਦੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 410 ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ 1,180 ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ ਸਨ।

ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਬੇਸਿੱਟਾ ਰਹਿਣ ਮਗਰੋਂ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ]], ਕੇਂਦਰੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਪੁਲਿਸ ਬਲ ਅਤੇ ਸੀਮਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ, ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਰਾਬਤਾ ਬਾਕੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲੋਂ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਬਿਜਲੀ ਸਪਲਾਈ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਤੇ ਰੋਕ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ [[ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ 3 ਜੂਨ 1984 ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਬਰਾੜ ਨੇ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ– 

{{Quote|text=ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਸਿੱਖਾਂ ਜਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਅੱਤਵਾਦ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।|author=ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਬਰਾੜ}}

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਫ਼ੌਜੀ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਦੀ ਚੋਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਅਫ਼ਸਰ, ਜੂਨੀਅਰ ਕਮਿਸ਼ਨਡ ਅਫ਼ਸਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੈਂਕ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਭਾਰੀ ਤੋਪਖਾਨੇ ਨਾਲ ਲੈਸ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ  ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਮਝਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਟੈਂਕ-ਰੋਕੂ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨ-ਗਨ ਫਾਇਰ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਚੀਨੀ ਰਾਕੇਟ-ਪ੍ਰੋਪੇਲਡ ਗ੍ਰਨੇਡ ਲਾਂਚਰ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ-ਵਿੰਨ੍ਹਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਸੀ। ਭਾਰੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਅੰਤ 6 ਜੂਨ ਤੱਕ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਤਕ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਫ਼ੌਜ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ 83 ਫ਼ੌਜੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ 249 ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ, ਹਾਲਾਂਕਿ [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਕਿ 700 ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜੀ ਇਸ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਧਿਕਾਰਤ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੁੱਲ 493 ਵੱਖਵਾਦੀ ਅਤੇ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਨਾਲ ਹੀ 1,592 ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਹੋਈ। ਪਰ ਸੁਤੰਤਰ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ 5,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ 200 ਖਾੜਕੂ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਮਾਰੇ ਗਏ।

ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਸਕੱਤਰ ਵਿਲੀਅਮ ਹੇਗ ਨੇ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਉੱਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ। ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਾਕਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਬਰਾੜ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ– 

{{Quote|text=ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਕੋਈ ਹੋਰ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਰਾਜ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਖਾੜਕੂਆਂ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਨੇੜੇ ਸੀ, ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਮਰਥਨ ਐਲਾਨਦਾ ਹੋਇਆ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ।|author=ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਬਰਾੜ}}

ਮਿਤਰੋਖਿਨ ਆਰਕਾਈਵਜ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 1982 ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਦੀ ਕੇ ਜੀ ਬੀ ਨੇ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ &quot;ਏਜੰਟ ਐੱਸ&quot; ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਜੋ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ। ਏਜੰਟ ਐੱਸ ਨੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਪੁਖਤਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਜੋ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦਿਖਾਉਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। 1983 ਵਿੱਚ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਮਾਸਕੋ ਫੇਰੀ ਦੌਰਾਨ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤੇ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਗੁਪਤ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਿਤਰੋਖਿਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 1984 ਤੱਕ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਟੀਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਰਹੀ।

===ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕਤਲੇਆਮ===
{{Main article|ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ}}

{{Main article|1984 ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗੇ}}

[[ਤਸਵੀਰ:Indira Gandhi official portrait.png|thumb|ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]]
31 ਅਕਤੂਬਰ 1984 ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਨਿੱਜੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਗਾਰਡਾਂ [[ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ [[ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ (ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਕਾਤਲ)|ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਧੋਖੇ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਤੇ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਹੱਤਿਆ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[1984 ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗੇ|ਸਿੱਖ ਕਤਲੇਆਮ]] ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਲੋਚਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਤਲੇਆਮ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਤਲੇਆਮ ਦੀ ਜਾਂਚ ਲਈ ਬਣਾਏ ਗਏ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਮਿਸ਼ਨ, [[ਨਾਨਾਵਤੀ ਕਮਿਸ਼ਨ]] ਨੇ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇਤਾਵਾਂ (ਜਗਦੀਸ਼ ਟਾਈਟਲਰ, ਐਚ.ਕੇ.ਐਲ. ਭਗਤ ਅਤੇ ਸੱਜਣ ਕੁਮਾਰ) ਨੇ ਇਸ ਕਤਲੇਆਮ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੇ ਜਾਂ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਹੋਰਨਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੇ ਕਤਲੇਆਮ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ। ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਾਗਰਿਕ-ਅਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਕਤਲੇਆਮ ਤੇ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਰਿਪੋਰਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 16 ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ, 13 ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ 198 ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਚਸ਼ਮਦੀਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

==1985 ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ==
===ਰਾਜੀਵ–ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਸਮਝੌਤਾ, 1985===
[[ਤਸਵੀਰ:Harchand Singh Longowal 1987 stamp of India.jpg|thumb|ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੰਡੀਆ ਪੋਸਟ ਸਟੈਂਪ 'ਤੇ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਦੀ ਤਸਵੀਰ।]]
ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਰਹੇ ਕੱਟੜਪੰਥ‌ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਭਿਆਨਕ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਭਾਂਪਦਿਆਂ [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ]] ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ [[ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ]] ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਕੀਤੀ,‌ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।

1985 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਾਜੀਵ–ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਸਮਝੌਤੇ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਦਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹੱਲ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ|ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਸਮਝੌਤਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਧਾਰਮਿਕ, ਖ਼ੇਤਰੀ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਸਮਝੌਤਾਯੋਗ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਨਾਲ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਦੇ ਵਿਵਾਦ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਮਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਬਣੀ।

ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖ ਖਾੜਕੂਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿੱਚ ਲਏ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਤੇ ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਖਾੜਕੂਆਂ ਨੇ ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਇਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚਕਾਰ ਗੱਲਬਾਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਕ ਗਈ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੇ ਖਾੜਕੂਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ।

ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ। [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ|ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ]] ਨੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਖਾੜਕੂ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਵਿਕਸਤ ਕਰਕੇ ਆਧੁਨਿਕ ਹਥਿਆਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ‌ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਤਸਕਰੀ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਖਾੜਕੂਆਂ ਨੂੰ ਪਨਾਹ, ਹਥਿਆਰ, ਪੈਸਾ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦੋਸ਼ ਹਾਲਾਤੀ ਸਬੂਤਾਂ ਤੇ ਹੀ ਅਧਾਰਤ ਸਨ।

===ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ਫਲਾਈਟ 182===
{{Main article|ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ਫਲਾਈਟ 182}}

[[ਤਸਵੀਰ:Irish Naval Service recovering bodies from the Air India Flight 182 disaster.jpg|thumb|ਆਇਰਿਸ਼ ਨੇਵਲ ਸਰਵਿਸ, ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ਫਲਾਈਟ 182 ਵਿੱਚੋਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਬਰਾਮਦ ਕਰਦੀ ਹੋਈ]]
ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ਫਲਾਈਟ 182 ਮਾਂਟਰੀਅਲ–ਲੰਡਨ–ਦਿੱਲੀ–ਬੰਬਈ ਰੂਟ ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ [[ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ]] ਦੀ ਇੱਕ ਉਡਾਣ ਸੀ। 23 ਜੂਨ 1985 ਨੂੰ ਇਸ ਰੂਟ ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ [[ਬੋਇੰਗ 747]] ਨੂੰ [[ਆਇਰਲੈਂਡ ਗਣਰਾਜ|ਆਇਰਲੈਂਡ]] ਦੇ ਤੱਟ ਦੇ ਲਾਗੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਨਾਲ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਵਾਰ ਕੁੱਲ 329 ਯਾਤਰੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 268 ਕੈਨੇਡੀਅਨ, 27 ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਤੇ 24 ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਫਲਾਈਟ ਚਾਲਕ ਦਲ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇਸੇ ਦਿਨ ਇੱਕ ਹੋਰ ਧਮਾਕਾ [[ਜਪਾਨ|ਜਾਪਾਨ]] ਦੇ ਟੋਕੀਓ ਦੇ ਨਾਰੀਤਾ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਤੇ ਵੀ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਦਾ ਮਕਸਦ ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ਫਲਾਈਟ 301‌ ਨੂੰ ਉਡਾਉਣਾ ਸੀ, ਪਰ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਧਮਾਕਾ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਮਾਨ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 331 ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਦੇਸ਼ ਇਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ, ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਕੈਨੇਡਾ, ਬਰਤਾਨੀਆ, ਭਾਰਤ, ਜਾਪਾਨ ਅਤੇ ਆਇਰਲੈਂਡ ਸਨ।

ਇਸ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦੋਸ਼ੀ [[ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ|ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ]] ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਖਾੜਕੂ ਜੱਥੇਬੰਦੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਸਤੰਬਰ 2007 ਵਿੱਚ, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਇਨਕੁਆਰੀ ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਜਾਂਚ ਨਿਊਜ਼ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ''ਤਹਿਲਕ਼ੁਲਾਸਾ''  ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ [[ਲਖਬੀਰ ਸਿੰਘ ਰੋਡੇ]] ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਮਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਸਟਰਮਾਈਂਡ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਜਾਂਚਾਂ ਨੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਮਾਸਟਰਮਾਈਂਡ ਅਸਲ ਵਿੱਚ [[ਤਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪਰਮਾਰ]] ਸੀ।

ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਲਈ ਕਈ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਚਲਾਏ ਗਏ। ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰਿਆਤ‌ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਇਕਲੌਤਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ਫਲਾਈਟ 182 ਅਤੇ ਨਾਰੀਤਾ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਤੇ ਫਟਣ ਵਾਲੇ ਬੰਬਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ।

===1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ===
{{Main|ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਦ੍ਰੋਹ}}

[[ਤਸਵੀਰ:GURUDWARA SRI AKAL TAKHT SAHIB.jpg|thumb|ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਵਿਖੇ 1986 ਦਾ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ]]
1986 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਬਗ਼ਾਵਤ ਆਪਣੇ ਸਿਖ਼ਰ 'ਤੇ ਸੀ ਤਾਂ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਪਰ ਦੁਬਾਰਾ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨੇ [[ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ|ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ‌]] ਬੁਲਾਇਆ 26 ਜਨਵਰੀ 1986 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨੇ [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ]] ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਆਪਣਾ [[ਜਥੇਦਾਰ]] ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

29 ਅਪ੍ਰੈਲ 1986 ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ‌ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਕਈ ਬਾਗ਼ੀ ਵੱਖਵਾਦੀ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਛੇੜ ਦਿੱਤੀ।

ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਵੱਖਵਾਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕਈ ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ 1987 ਵਿੱਚ [[ਲਾਲੜੂ]] ਨੇੜੇ 32 ਹਿੰਦੂ ਬੱਸ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਅਤੇ 1991 ਵਿੱਚ [[ਲੁਧਿਆਣਾ|ਲੁਧਿਆਣੇ]] ਵਿੱਚ 80 ਰੇਲ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹੀਆਂ ਕਿਉਂਕਿ [[1984 ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗੇ|1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਕਤਲੇਆਮ]] ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

1989 ਦੀਆਂ ਸੰਸਦੀ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਵੱਖਵਾਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ 13 ਸੰਸਦੀ ਸੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 10 ਸੀਟਾਂ ਤੇ ਜੇਤੂ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਣਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਖਾਕੀ ਚੋਣਾਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ ਪਰ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਣਾਂ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕੀਤਾ‌ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੋਟਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੇਵਲ 24% ਰਹੀ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਇਹ ਚੋਣ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਪਣੀ ਖਾੜਕੂ ਵਿਰੋਧੀ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ, [[ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ (ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ)|ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਇਸ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 1993 ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵੱਖਵਾਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦਾ ਸਫ਼ਾਇਆ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਸਮਰਥਕ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

===1990 ਦਾ ਦਹਾਕਾ===
ਭਾਰਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂ਼ਾਆਤ ਵਿੱਚ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ)]] ਵਰਗੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਮੂਹ ਅਹਿੰਸਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

ਅਗਸਤ 1991 ਵਿੱਚ, [[ਰੋਮਾਨੀਆ]] ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਫ਼ੀਰ [[ਜੂਲੀਓ ਰਿਬੇਰੋ]] ‌'ਤੇ [[ਬੁਖ਼ਾਰੈਸਟ|ਬੁਖ਼ਾਰੈਸਟ]] ਵਿਖੇ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਿਬੇਰੋ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਵੱਖਵਾਦੀ ਜੱਥੇਬੰਦੀ ਨੇ 1991 ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਰੋਮਾਨੀਆਈ ਸਫ਼ੀਰ ਲਿਵੀਯੂ ਰਾਡੂ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲਈ, ਇਹ ਰਿਬੇਰੋ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਸ਼ੱਕ ਵਿੱਚ [[ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਫੋਰਸ]] ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਰੋਮਾਨੀਆਈ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਡੂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ  ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਅਕਤੂਬਰ 1991 ਵਿੱਚ‌ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼]] ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਅਗਵਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਸੀ,‌ ਭਾਰਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਜਾਂ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ 20 ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਮਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਵੱਖਵਾਦੀ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗੋਲੀਆਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਵਿਦਵਾਨ ਇਆਨ ਟੈਲਬੋਟ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ, ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਵੱਖਵਾਦੀ ਸਮੇਤ ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਧਿਰਾਂ ਕਤਲ ਅਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਵਰਗੇ ਅਪਰਾਧਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ।

24 ਜਨਵਰੀ 1993 ਤੋਂ 4 ਅਗਸਤ 1993 ਤੱਕ, ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨ ਅਨਰਿਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟੇਡ ਨੇਸ਼ਨਜ਼ ਐਂਡ ਪੀਪਲਜ਼ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਰਿਹਾ ਪਰ 22 ਜਨਵਰੀ 1995 ਨੂੰ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

31 ਅਗਸਤ 1995 ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਆਤਮਘਾਤੀ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਜਿਸਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੇ ਲਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕੀ ਦੱਸਿਆ। ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਦੂਤਾਵਾਸ ਦੁਆਰਾ 2006 ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੈਸ ਰਿਲੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਲਈ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ।

ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ, ਉਹ ਸਮਰਥਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ। ਘੱਟਦੇ ਸਮਰਥਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਸਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬਾਗ਼ੀ ਲੜਾਕਿਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲਗਾਤਾਰ ਜਿਤਾਂ ਕਾਰਨ ਖਾੜਕੂਵਾਦ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ।
===2000 ਦਾ ਦਹਾਕਾ===
ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭਾਰਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ‌ (ਕੇਪੀਐਸ ਗਿੱਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ) ਵਿਰੁੱਧ ਗੰਭੀਰ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਏ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ‌ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬੇਗੁਨਾਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਝੂਠੇ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਪਛਾਣ ਜਾਂ ਪੋਸਟਮਾਰਟਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਵਾਚ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ, 1984 ਤੋਂ, ਸਰਕਾਰੀ ਬਲਾਂ ਨੇ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਵਿਆਪਕ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ– ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ, ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ, ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ, ਸ਼ੱਕੀ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਫ਼ਾਂਸੀ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਮੰਗੇ ਗਏ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਠਿਕਾਣਿਆਂ ਦਾ ਖ਼ੁਲਾਸਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਐਮਨੈਸਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੌਰਾਨ ਪੁਲਿਸ ਉੱਪਰ ਲਾਪਤਾ, ਤਸ਼ੱਦਦ, ਬਲਾਤਕਾਰ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਹਿਰਾਸਤ ਦੇ ਕਈ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਦਸੰਬਰ 2002 ਤੱਕ 75-100 ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ।
===2010 ਦਾ ਦਹਾਕਾ===
2010 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਧਮਾਕਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ 4 ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੇ ਖ਼ੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਸ ਫਾਰ ਜਸਟਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਈ ਡੇਰਾ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਵਰਗੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਸੰਗਠਨ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੀ ਸਰਗਰਮ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਦਸੰਬਰ ਤੱਕ, ਭਾਰਤੀ ਮੀਡੀਆ ਸੂਤਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ ਫੋਰਸ ਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਭਾਵੀ ਹਮਲੇ ਬਾਰੇ ਖੁਫ਼ੀਆ ਏਜੰਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇਨਪੁਟ ਮਿਲੇ ਹਨ, ਕਥਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਵੱਖਵਾਦੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਹੈਂਡਲਰਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਤਸਕਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਨਵੰਬਰ 2015 ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੇਅਬਦੀ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵੱਲੋਂ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ 13 ਮਤੇ ਅਪਣਾਏ। 12ਵੇਂ ਮਤੇ ਨੇ 1986 ਦੇ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੁਆਰਾ ਅਪਣਾਏ ਗਏ ਮਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ‌ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ [[ਸਿਮਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨ]] ਨੇ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਯਾਨੰਦ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮਾਨ ਏਸੀਪੀ ਸਤੀਸ਼ ਮਲਹੋਤਰਾ ਨਾਲ ਬਹਿਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਡੀਐਮਸੀਐਚ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗੇਟ ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੇ ਭਾਰੀ ਪੁਲਿਸ ਫੋਰਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਨਾਰੇ ਲਗਾਏ। ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਲਗਭਗ 15-20 ਮਿੰਟ ਤੱਕ ਚੱਲੇ ਟਕਰਾਅ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਾਨ ਨੂੰ ਏਡੀਸੀਪੀ ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂ ਨਾਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਰਫਿਊਜੀ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਕੈਨੇਡਾ (IRB) ਰਿਪੋਰਟ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਦੀ 31ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗਾਏ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 25 ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ।‌‌ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ [[ਪਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ|ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ]] ਦੇ ਇੱਕ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਨਾਅਰੇ ਲਗਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਦੇ ਦੋ ਮੈਂਬਰਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸਰੂਪ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾ ਅਤੇ ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਚੰਨਾ ਵਜੋਂ ਹੋਈ ਹੈ, ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦੌਰਾਨ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਅਤੇ ਬਾਦਲ ਵਿਰੋਧੀ ਨਾਅਰੇ ਲਗਾਏ।

ਅੱਜ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਿੱਖ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਲਗਾਤਾਰ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ, ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਲਾਬਿੰਗ ਦੁਆਰਾ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਸਬੰਧਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ, ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕੂਟਨੀਤਕ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣ ਲਈ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਪਲਬਧ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਲਈ ਸਮਰਥਨ ਜੁਟਾਉਣ ਲਈ [[ਇੰਟਰਨੈੱਟ|ਇੰਟਰਨੈਟ]] ਅਤੇ [[ਸਾਮਾਜਕ ਮੀਡੀਆ|ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ]] ਵਰਗੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਚਾਰ ਢੰਗਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
===2020 ਦਾ ਦਹਾਕਾ===
[[ਤਸਵੀਰ:Khalistan Referendum posters, corner of Foleshill Road ^ Harnall Lane West, Coventry - geograph.org.uk - 6987097.jpg|thumb|ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਰਾਏਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਪੋਸਟਰ।]]
2021 ਵਿੱਚ ਵੱਖਵਾਦੀ ਸਮੂਹ, ਸਿੱਖਸ ਫਾਰ ਜਸਟਿਸ (SFJ) ਨੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਰਾਏਸ਼ੁਮਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ|ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ]], [[ਕੈਨੇਡਾ]], [[ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ]], [[ਇਟਲੀ]], [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਅਤੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ]] ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਕਈ ਜਨਮਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੋਏ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਲੱਖਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੋਟਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਹੈ।

ਜਨਵਰੀ 2023 ਵਿੱਚ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਮੈਲਬੌਰਨ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਰਾਏਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੌਰਾਨ, ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਸਮਰਥਕਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਪੱਖੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਝੜਪਾਂ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਦੋ ਲੋਕ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਦੋ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਪੁਲਿਸ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਕਿ– &quot;ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ, ਕੁਝ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਝੰਡਿਆਂ ਦੇ ਡੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਈ ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਸੱਟਾਂ ਲੱਗੀਆਂ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪੀੜਤਾਂ ਦਾ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਪੈਰਾਮੈਡਿਕਸ ਦੁਆਰਾ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇੱਕ 34 ਸਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ 39 ਸਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਦੰਗਾਕਾਰੀ ਵਿਵਹਾਰ ਲਈ ਜੁਰਮਾਨੇ ਦਾ ਨੋਟਿਸ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।&quot; ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਹਾਈ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਬੈਰੀ ਓ'ਫੈਰਲ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਫਰਵਰੀ 2022 ਵਿੱਚ ਦੀਪਕ ਪੁੰਜ, ਜੋ ਕਿ [[ਬਰੈਂਪਟਨ]] ਦੇ ਇੱਕ ਰੇਡੀਓ ਹੋਸਟ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਦੇ ਇੱਕ ਮੁਖ ਆਲੋਚਕ ਸਨ, 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ [[ਦੀਪ ਸਿੱਧੂ]] ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਬਾਰੇ ਬੋਲਣ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਦ ਗਲੋਬ ਐਂਡ ਮੇਲ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਪੁੰਜ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ, &quot;ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੇ ਮੇਰੇ 'ਤੇ ਬੰਦੂਕ ਤਾਣੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਨੇ ਬੀਅਰ ਦੀ ਬੋਤਲ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।&quot; ਬਰੈਂਪਟਨ ਦੇ ਮੇਅਰ ਪੈਟ੍ਰਿਕ ਬ੍ਰਾਊਨ ਨੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ &quot;ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਹਿੰਸਾ ਜਾਂ ਧਮਕੀ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।&quot; ਪੀਲ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਜਾਂਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।

ਅਗਸਤ 2022 ਵਿੱਚ‌ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ]], ਦੀਪ ਸਿੱਧੂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ [[ਵਾਰਿਸ ਪੰਜਾਬ ਦੇ]] (ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜਥੇਬੰਦੀ ਜੋ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਅਤੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ) ਦੇ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਉਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਸ਼ੇ ਛੱਡਣ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਅਤੇ ਕਈ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਟੂਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ, ਨਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬੁਰਾਈਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਜਨਤਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ।‌ 18 ਮਾਰਚ 2023 ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਵਾਰਿਸ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 'ਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਨ 'ਤੇ ਕਤਲ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼, ਪੁਲਿਸ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਫੈਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਫ਼ਰਾਰ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਨੂੰ 23 ਅ਼ਤਾਰ ਲ 2023 ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ।

ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਕਈ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੋਏ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਦੇ ਹੋਏ ਪਰ ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਕਈ ਹਿੰਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੀ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਭੀੜ ਨੇ [[ਸਾਨ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸਕੋ|ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ]] ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਕੌਂਸਲੇਟ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਭੀੜ ਨੇ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਹਾਈ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖੰਭੇ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਝੰਡੇ ਨੂੰ ਉਤਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਖਿੜਕੀਆਂ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਮੂਲੀ ਸੱਟਾਂ ਲਗਾਈਆਂ। NIA ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ। 21 ਮਾਰਚ 2023 ਨੂੰ ਦੋ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੇ ਕੌਂਸਲੇਟ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ 'ਤੇ ਜਲਣਸ਼ੀਲ ਪਦਾਰਥ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਕੌਂਸਲੇਟ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ।

18 ਜੂਨ 2023 ਨੂੰ [[ਹਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨਿੱਜਰ]] ਨੂੰ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ]] ਦੇ [[ਸਰ੍ਹੀ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ|ਸਰੀ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਪਾਰਕਿੰਗ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਿੱਝਰ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਉਸ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਤਲਾਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਲਈ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਸਦੀ ਹਵਾਲਗੀ ਦੀ ਅਸਫਲ ਮੰਗ ਵੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।

2 ਜੁਲਾਈ 2023 ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੇ ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਕੌਂਸਲੇਟ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਫਾਇਰ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਬੁਝਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਸਟਾਫ਼ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸੱਟ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ। ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਬੁਲਾਰੇ ਮੈਥਿਊ ਮਿਲਰ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਸਮਰਥਕਾਂ ਦੁਆਰਾ [[ਟਵਿਟਰ|ਟਵਿੱਟਰ]] 'ਤੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਵੀਡੀਓ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਹਮਲਾ ਹਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨਿੱਝਰ ਦੀ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਸੀ।

ਨਿੱਝਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਗਲੋਬ ਐਂਡ ਮੇਲ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੁਝ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਨਿੱਝਰ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਨਿੱਝਰ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਇੰਟਰਵਿਊਆਂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਖ਼ੁਲਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ 1995 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਮੁਖੀ ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ ਤਾਰਾ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਬੰਧ ਸਨ।

1 ਸਤੰਬਰ 2024 ਨੂੰ ਸਿੱਖਸ ਫਾਰ ਜਸਟਿਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਟੋਰਾਂਟੋ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੈਲੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਰੈਲੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਫਲੋਟਾਂ 'ਤੇ [[ਦਿਲਾਵਰ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ]]‌ (ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਆਤਮਘਾਤੀ ਹਮਲਾਵਰ) ਜਿਸਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਰਾਹਗੀਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ, ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ ਗਈ। SFJ ਦੇ ਜਨਰਲ ਕੌਂਸਲ ਨੇ ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ– {{Quote|text=ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਦਿਲਾਵਰ ਦੀ ਔਲਾਦ ਹਾਂ‌ 1995 ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ, ਹਥਿਆਰ ਦੀ ਚੋਣ ਬੰਬ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਵੋਟ ਦਾ ਵਿਕਲਪ ਹੈ।|author=ਗੁਰਪਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂ}} ਰੈਲੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹਾਜ਼ਰੀਨ ਨੇ &quot;ਕਿੱਲ ਇੰਡੀਆ&quot; ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਵੀ ਲਗਾਏ।

ਨਵੰਬਰ 2024 ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਪੱਖੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਬਰੈਂਪਟਨ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਸਭਾ ਮੰਦਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇੱਕ ਝੜਪ ਹੋਈ। [[ਜਸਟਿਨ ਟਰੂਡੋ]], [[ਜਗਮੀਤ ਸਿੰਘ]], ਪੀਅਰ ਪੋਇਲੀਵਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ। ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਬਰੈਂਪਟਨ ਦੇ ਮੇਅਰ ਪੈਟ੍ਰਿਕ ਬ੍ਰਾਊਨ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਬਰੈਂਪਟਨ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਤਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।‌ ਪੀਲ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਇੱਕ ਆਫ ਡਿਊਟੀ ਸਾਰਜੈਂਟ ਹਰਿੰਦਰ ਸੋਹੀ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਡਿਊਟੀ ਤੋਂ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਸੋਹੀ ਨੂੰ ਮੰਦਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦਾ ਝੰਡਾ ਫੜੇ ਹੋਏ ਫਿਲਮਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੰਦਿਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਝੜਪ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ,  ਭਾਰਤੀ ਕੌਂਸਲੇਟ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੈਨਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਮੰਦਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸਿੱਖਸ ਫਾਰ ਜਸਟਿਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਕੌਂਸਲੇਟ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਜਾਸੂਸੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵੱਖਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਬਾਰੇ ਖੁਫ਼ੀਆ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਕੈਨੇਡਾ ਲਈ ਸਿੱਖਸ ਫਾਰ ਜਸਟਿਸ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਰੈਫਰੈਂਡਮ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗੋਸਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ– {{Quote|text=ਇਹ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਬਨਾਮ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਉਹ (ਕੌਂਸਲਰ ਅਧਿਕਾਰੀ) ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਉੱਥੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।|author=ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗੋਸਲ}}

===ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਅਤੇ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦਾ ਚੋਣ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ===
{{Main article|2022 ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ|2024 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ}}

[[2022 ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ|2022 ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ‌ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ), ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਪਾਰਟੀ ਹੈ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 117 ਸੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 81 ਸੀਟਾਂ 'ਤੇ ਚੋਣ ਲੜੀ ਅਤੇ 386,176 ਵੋਟਾਂ ਜਾਂ ਵੋਟ ਸ਼ੇਅਰ ਦਾ 2.48% ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਨੂੰ 2017 ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ 49,260 ਵੋਟਾਂ (ਵੋਟ ਸ਼ੇਅਰ ਦਾ 0.3%) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਦੇ ਮੁੱਖੀ ਸਿਮਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਨੇ ਜੂਨ 2022 ਵਿੱਚ ਹੋਈ [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] ਲੋਕ ਸਭਾ ਉਪ ਚੋਣ ਜਿੱਤੀ, ਹਲਕੇ ਵਿੱਚ 253,154 ਵੋਟਾਂ ਜਾਂ ਵੋਟ ਸ਼ੇਅਰ ਦਾ 35.61% ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਾਨ 2024 ਦੀ ਸੰਗਰੂਰ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਾਰ ਗਏ ਸਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ 187,246 ਵੋਟਾਂ ਜਾਂ ਵੋਟ ਸ਼ੇਅਰ ਦਾ 18.55% ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।

2024 ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾਂ ਸੰਸਦੀ ਹਲਕਿਆਂ 'ਤੇ ਚੋਣ ਲੜੀ ਗਈ ਸੀ। ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਦੋ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ [[ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ|ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ]], ਨੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੇ ਗਏ।  ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਨੇ 13 ਵਿੱਚੋਂ 12 ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਮੀਦਵਾਰ ਖੜ੍ਹੇ ਕੀਤੇ, ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਚੋਣ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ 500,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੋਟਾਂ ਮਿਲੀਆਂ।
==ਵੱਖਵਾਦ==
[[ਤਸਵੀਰ:Socialism in Context.png|thumb|ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ਦੇ ਮੁਖੀ ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪੰਜਵੜ (ਸੱਜੇ) ਅਤੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਕਨਵੀਨਰ ਦਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਿੱਟੂ (ਖੱਬੇ) ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਪਠਾਣੀ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਿੱਚ, ਫਰਵਰੀ-ਮਾਰਚ 1991]]
1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੱਖਵਾਦ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ‌। 1984 ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਫ਼ੌਜੀ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਾਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ। ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ 1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਕਤਲੇਆਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਰਗ ਵੀ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕੂਟਨੀਤਕ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ ਜਿਸ ਕਾਰਨ 1980 ਅਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਿੱਖ ਵੱਖਵਾਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਕੁਝ ਵੱਖਵਾਦੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ, ਫ਼ੌਜ ਜਾਂ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ 'ਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਬਣਾਉਣਾ ਸੀ। ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਵੱਖਵਾਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਮੌਜ-ਮਸਤੀ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਮਰਦਾਨਗੀ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਸਨ। ਪੁਰੀ ਜੱਜ ਅਤੇ ਸੇਖੋਂ (1999) ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਨਪੜ੍ਹ ਜਾਂ ਘੱਟ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਨੌਜਵਾਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਨੌਕਰੀ ਦੀਆਂ ਕਾਫ਼ੀ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ, &quot;ਮਨੋਰੰਜਨ&quot; ਦੇ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਵੱਖਵਾਦੀ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਖ਼ੁਦ ਸਿਰਫ਼ 5% ਖਾੜਕੂਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਸੀ।

===ਪਤਨ===
ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਅਨੁਸਾਰ 1992 ਤੋਂ 1997 ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਵੱਖਵਾਦ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਕਮੀ ਆਈ, ਹਾਲਾਂਕਿ 1997 ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ, &quot;ਸਿੱਖ ਵੱਖਵਾਦੀ ਸੈੱਲ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਖਵਾਦੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੋਂ ਫੰਡ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦੇ ਹਨ।&quot; 

&quot;ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਤੋਂ ਬਿਨ ਲਾਦੇਨ ਤੱਕ: ਧਾਰਮਿਕ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ&quot; ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਓਰਫੈਲੀਆ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਗਲੋਬਲ ਐਂਡ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੱਡੀਜ਼, ਯੂਸੀਐਸਬੀ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਮਾਰਕ ਜੁਰਗੇਨਸਮੇਅਰ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਖਵਾਦੀ ਦਾ ਇੰਟਰਵਿਊ ਲਿਆ ਜਿਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ, &quot;ਲਹਿਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।&quot; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ, ਕੈਦ ਕਰ ਲਏ ਗਏ ਹਨ ਜਾਂ ਫਿਰ ਲੁਕਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਲਹਿਰ ਲਈ ਜਨਤਕ ਸਮਰਥਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

===ਵੱਖਵਾਦ ਦੇ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹਿਣ ਦੇ ਕਾਰਨ===
ਵੱਖਵਾਦ ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ ਹੈ:

• ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਮੁੱਖੀ ਕੇਪੀਐਸ ਗਿੱਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ 'ਤੇ ਭਾਰੀ ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਵਾਈ। ਕਈ ਵੱਖਵਾਦੀ ਆਗੂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।‌

• ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੇ ਵੱਖਵਾਦ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਇੱਛਾ ਸ਼ਕਤੀ।

• ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਲਈ &quot;ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ&quot; ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਧਾਰਨਾ ਦੀ ਘਾਟ। ਕੁਮਾਰ (1997) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਨਾਮ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਇੱਛਾਵਾਦੀ ਸੋਚ ਸੀ, ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿਰੁੱਧ ਉਨ੍ਹਾਂ (ਖਾੜਕੂਆਂ) ਦੀ ਘ੍ਰਿਣਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਬਦਲਵਾਂ ਵਿਕਲਪ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕੇ।

• ਲਹਿਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਕੋਲ ਵਿਚਾਰਾਤਮਰਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ।

• ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰਾਂ ਦੇ ਵੱਖਵਾਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਵੰਡੀਆਂ ਗਈਆਂ।

• ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਹਮਦਰਦੀ ਅਤੇ ਸਮਰਥਨ ਦਾ ਘਾਟਾ।

• ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਫੁੱਟ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੀਤਾ।

• ਵੱਖਵਾਦੀ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਉਭਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਖ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਧਾਈ ਗਈ ਚੌਕਸੀ।

ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਪੀਸ ਐਂਡ ਕਨਫਲਿਕਟ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਲਈ ਲਿਖਦੇ ਹੋਏ ਸਿਮਰਤ ਢਿੱਲੋਂ (2007) ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ, &quot;ਵੱਖਵਾਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਲੜਾਈ ਕਾਰਨ ਲਹਿਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਮਰਥਨ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ।&quot;

===ਵੱਖਵਾਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ===
ਸਿਖ ਫਾਰ ਜਸਟਿਸ, ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕੌਂਸਲ ਅਤੇ ਵਰਲਡ ਸਿੱਖ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵਰਗੇ ਕਈ ਵੱਖਵਾਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਸਮੇਂ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਸੰਗਠਨ ਅਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਸੰਗਠਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਫ਼ੌਜੀ ਯਤਨਾਂ ਦਾ ਤਾਲਮੇਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੂਹ 1980 ਅਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਰਗਰਮ ਸਨ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਈ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਜੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ 1993 ਵਿੱਚ ਅੱਤਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੌਰਾਨ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ|ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ]], ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਿੱਖ ਯੂਥ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ, [[ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ (ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ)|ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ]], ਅਤੇ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਟਾਈਗਰ ਫੋਰਸ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਸਮੂਹ, ਸ਼ਹੀਦ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫੋਰਸ ਨੇ 1997 ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਬੰਬ ਧਮਾਕਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲਈ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਸਮੂਹ ਬਾਰੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ।

ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਵੱਖਵਾਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:

* ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ (BKI)
** [[ਯੂਰਪੀ ਸੰਘ]], [[ਕੈਨੇਡਾ]], [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤ‌]] ਅਤੇ [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ|ਬਰਤਾਨੀਆ]] ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸੰਗਠਨ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ। 
** 2004 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਅੱਤਵਾਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ । 
** ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ਫਲਾਈਟ 182 'ਤੇ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਲਈ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਅਦਾਲਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਾਮਜ਼ਦ।
* ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਟਾਈਗਰ ਫੋਰਸ ਆਫ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ (BTFK)
** ਇਹ ਸਮੂਹ 1984 ਵਿੱਚ [[ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਮਾਨੋਚਾਹਲ]] ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
** 1995 ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਦੇ 4 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵੱਖਵਾਦੀ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ। 
* ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ (KCF) 
** 1986 ਵਿੱਚ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ।  ਇਹ ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਭਾਗ (DOS) ਦੁਆਰਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੈ । 
** ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ KCF ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1995 ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। 
* ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਆਰਮੀ (KLA)
** ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਫੋਰਸ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿੰਗ‌ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵੱਖ ਹੋਏ ਸਮੂਹ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ।
* [[ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਫੋਰਸ]] 
** 1986 ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ
** 1980 ਅਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕਾਂ 'ਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕਈ ਬੰਬ ਧਮਾਕਿਆਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
* [[ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ ਫ਼ੋਰਸ|ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ ਫੋਰਸ]] (KZF)
** ਯੂਰਪੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸੰਗਠਨ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ। 
* ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਿੱਖ ਯੂਥ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ (ISYF) (ਜੋ ਕਿ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।)
* [[ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਿੱਖ ਸਟੁਡੈਂਟਸ ਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ]] (AISSF)
* ਦਸਮੇਸ਼ ਰੈਜੀਮੈਂਟ
* ਸ਼ਹੀਦ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫੋਰਸ

==ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ==
[[ਤਸਵੀਰ:Sikh march against Indian policy, London 10-Jun-12.JPG|thumb|ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, 2011]]
ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਹਿੰਸਕ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਖਿੰਡੇ ਹੋਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਲਹਿਰ  ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਬਤ ਹੋਈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਨੇ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਕੂਟਨੀਤਕ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਬਰਤਾਨੀਆ, ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਫ਼ੌਜੀ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾਣ ਲਈ ਕਾਡਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਜਲਾਵਤਨ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਵੀ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।

ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ, ਗੁਰਦੁਆਰੇ, ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਭੂਗੋਲਿਕ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਤਾਲਮੇਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਧੜਿਆਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਗਠਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮੰਚ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਕਈ ਵਾਰ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਲਈ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਨੂੰ ਲਾਮਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸ਼ੈਲੀਬੱਧ ਸੰਸਕਰਣ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਕੇ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲਾਮਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਆਗੂਆਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੁੱਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਧੜੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਲੜਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਵਾਲੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਫੰਡਾਂ ਨੂੰ ਲਹਿਰ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।

ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੂਹ ਸੰਚਾਰ ਨੂੰ ਸੁਚਾਰੂ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਵਿਵਸਥਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਅਤੇ ਸੰਮੇਲਨਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1981 ਵਿੱਚ &quot;ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਮੇਲਨ&quot; ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 200 ਡੈਲੀਗੇਟਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1987 ਵਿੱਚ ਤੀਜਾ ਸੰਮੇਲਨ ਸਲੋਹ, ਬਰਕਸ਼ਾਇਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਸੰਮੇਲਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਲਿਆਉਣੀ ਸੀ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਕਾਰਕਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰ ਰਹੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨੇ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਸਲੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਿਅਕ ਯਤਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਗੈਰ-ਸਿੱਖ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਚਿਹਰਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਸੀ।

1993 ਵਿੱਚ, ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਜਥੇਬੰਦੀ ਅਧੀਨ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਅਨਰਿਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟੇਡ ਨੇਸ਼ਨਜ਼ ਐਂਡ ਪੀਪਲਜ਼ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ (UNPO) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਇਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਜਥੇਬੰਦੀ ਉੱਤੇ ਹਿੰਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮਾਂ ਕਾਰਨ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਮੁਅੱਤਲੀ 22 ਜਨਵਰੀ 1995 ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਐਸੋਸੀਏਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਐਡਵਰਡ ਟੀਜੀ ਐਂਡਰਸਨ, ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ–  
{{Quote|text=ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਵੈ-ਨਿਰਣੇ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਖਵਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਤੇ ਭੜਕਾਊ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ, ਕਠੋਰ ਬਿਆਨਬਾਜ਼ੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹਿੰਸਕ ਤਣਾਅ, ਅਤੇ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਲਈ 'ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ' ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ।|author=ਐਡਵਰਡ ਟੀ.ਜੀ. ਐਂਡਰਸਨ, ਭਾਰਤੀ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ, ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈਸ (2024)}}
===ਪਾਕਿਸਤਾਨ===
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਲੰਮੇਂ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ &quot;ਬਲੀਡ ਇੰਡੀਆ&quot; ਰਣਨੀਤੀ ਤਹਿਤ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। 1971 ਦੀ ਭਾਰਤ–ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, [[ਜ਼ੁਲਫ਼ਿਕ਼ਾਰ ਅਲੀ ਭੁੱਟੋ|ਜ਼ੁਲਫ਼ਿਕਾਰ ਅਲੀ ਭੁੱਟੋ]] ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜਨਰਲ [[ਯਹੀਆ ਖਾਨ|ਯਾਹੀਆ ਖਾਨ]] ਦੇ ਫ਼ੌਜੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸਨ, ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ– {{Quote|text=ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਕਮਰ ਟੁੱਟ ਜਾਏ ਤਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸਥਾਈ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ.... ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਵਾਪਿਸ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਵੀ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।|author=ਜ਼ੁਲਫ਼ਿਕ਼ਾਰ ਅਲੀ ਭੁੱਟੋ}}

ਸਿੱਖ ਵੱਖਵਾਦੀ ਨੇਤਾ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ੁਲਫਿਕਾਰ ਅਲੀ ਭੁੱਟੋ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦੌਰਾਨ ਭੁੱਟੋ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ, &quot;ਅਸੀਂ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਤੁਹਾਡੀ ਮਦਦ ਕਰਾਂਗੇ ਅਤੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਵਾਂਗੇ।&quot;

ਭੁੱਟੋ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਮੁਖੀ ਬਣੇ ਜਨਰਲ [[ਮੁਹੰਮਦ ਜ਼ਿਆ-ਉਲ-ਹੱਕ਼|ਜ਼ਿਆ-ਉਲ-ਹੱਕ਼]] ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਵਜੋਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰਵਾਇਤੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਿੱਖ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਆਉਂਦੇ ਸਨ, ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਦੇ ਮੋਹਰੀ ਸਨ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੇ ਠਹਿਰਨ ਦੌਰਾਨ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ।

[[ਇੰਟਰ-ਸਰਵਿਸਿਜ਼ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ]] ਮੁਖੀ, ਜਨਰਲ ਅਬਦੁਲ ਰਹਿਮਾਨ ਨੇ‌ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿਰੁੱਧ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਆਈਐਸਆਈ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਸੈੱਲ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਇੰਟਰ-ਸਰਵਿਸਿਜ਼ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿਮਾਨ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਮਾਣ ਸੀ ਕਿ, &quot;ਸਿੱਖ ਪੂਰੇ ਸੂਬੇ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ, ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਹੈ, ਕਿੱਥੇ ਬੰਬ ਲਗਾਉਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸ ਦਫ਼ਤਰ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ।&quot; ਜਨਰਲ ਹਾਮਿਦ ਗੁਲ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ– {{Quote|text=ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅਸਥਿਰ ਰੱਖਣਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਲਈ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕੀਮਤ ਦੇ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਰੱਖਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।|author=ਜਨਰਲ ਹਾਮਿਦ ਗੁਲ}} ਵੱਖਵਾਦ ਉਦੋਂ ਹੀ ਘਟਿਆ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਤਾਰ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ [[ਬੇਨਜ਼ੀਰ ਭੁੱਟੋ]] ਸਰਕਾਰ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਸਾਂਝੀ ਗਸ਼ਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਈ।

2006 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਮੂਲ ਦੇ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਨਾਗਰਿਕ ਖ਼ਾਲਿਦ ਅਵਾਨ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ਦੇ ਮੁਖੀ ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪੰਜਵੜ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ &quot;ਅੱਤਵਾਦ ਦਾ ਸਮਰਥਨ&quot; ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ। ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ‌ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿਰੁੱਧ ਘਾਤਕ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਸਨ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸੈਂਕੜੇ ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਅਵਾਨ ਅਕਸਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸ 'ਤੇ ਸਿੱਖ ਖਾੜਕੂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਹੋਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

2008 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਬਿਊਰੋ]] ਨੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਇੰਟਰ-ਸਰਵਿਸਿਜ਼ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਸੰਸਥਾ ਸਿੱਖ ਵੱਖਵਾਦ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।

===ਬਰਤਾਨੀਆ===
ਫਰਵਰੀ 2008 ਵਿੱਚ, ਬੀਬੀਸੀ ਰੇਡੀਓ 4 ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਐਨਪੀਐਸ ਔਲਖ ਨੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਵੱਖਵਾਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੋਂ ਪੈਸੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਖੁਫ਼ੀਆ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਤੇ ਪੁੱਛਗਿੱਛਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਕਿ ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਆਪਣੇ ਰੰਗਰੂਟਾਂ ਨੂੰ [[ਅਲ ਕਾਇਦਾ]] ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਕੈਂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਬ੍ਰਾਈਟਨ ਦੇ ਲਾਰਡ ਬਾਸਮ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਸਨ, ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਿੱਖ ਯੂਥ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ &quot;ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ&quot; ਕੀਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ &quot;ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ&quot; ਹਨ। ISYF ਨੂੰ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ &quot;ਪਾਬੰਦੀਸ਼ੁਦਾ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸਮੂਹ&quot; ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਇਸਨੂੰ 27 ਜੂਨ 2002 ਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਅੱਤਵਾਦ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਭਾਗ ਦੁਆਰਾ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 

ਲੰਡਨ ਈਵਨਿੰਗ ਸਟੈਂਡਰਡ ਲਈ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਐਂਡਰਿਊ ਗਿਲਿਗਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ (ਬਰਤਾਨੀਆ) ISYF ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕਮੇਟੀ, ਉਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸੀਨੀਅਰ ਮੈਂਬਰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਫੰਡਿੰਗ ਮੰਗੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।

===ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ===
ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਹੈਲਮਟ ਸ਼ਮਿਟ ਅਤੇ ਵਿਲੀ ਬ੍ਰੈਂਡਟ, (ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਪੱਛਮੀ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਚਾਂਸਲਰ ਸਨ), ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ [[ਕੇਂਦ੍ਰੀ ਸੂਹੀਆ ਏਜੰਸੀ|ਕੇਂਦਰੀ ਸੂਹੀਆ ਏਜੰਸੀ]] (ਸੀਆਈਏ) ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ। ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ [[ਦਾ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ]] ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੂਹੀਆ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਅਗਿਆਤ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸੀਆਈਏ ਨੇ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਰਾਹੀਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਤਸਕਰੀ ਕਰਕੇ ਸਮਰਥਨ ਦੇਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ &quot;ਮਾਸਟਰਮਾਈਂਡ&quot; ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਸਫ਼ਾਰਤਖ਼ਾਨੇ  ਨੇ ਇਸ ਰਿਪੋਰਟ ਦਾ ਖੰਡਣ ਕੀਤਾ ਸੀ। 

ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੈਬਨਿਟ ਸਕੱਤਰੇਤ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਵਧੀਕ ਸਕੱਤਰ ਅਤੇ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੰਗ ਦੇ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬੀ. ਰਮਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ 1971 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਜਨਰਲ ਯਾਹੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ।

2023 ਵਿੱਚ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਥਿਤ ਸਿੱਖ ਵੱਖਵਾਦੀ ਗੁਰਪਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂ, ਜੋ ਕਿ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਸਮੂਹ ਸਿੱਖਸ ਫਾਰ ਜਸਟਿਸ ਦੇ ਬੁਲਾਰੇ ਹਨ, ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਰਚਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ। 29 ਨਵੰਬਰ 2023 ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸੂਹੀਆ ਏਜੰਸੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਕਰਮਚਾਰੀ ਨੂੰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਕਤਲ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਥਿਤ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
===ਕੈਨੇਡਾ===
ਟੈਰੀ ਮਾਈਲੇਵਸਕੀ ਨੇ ਸੀਬੀਸੀ‌ ਨੂੰ 2007 ਦੀ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਆਜ਼ਾਦ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਅੱਤਵਾਦੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦਾ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਵਰਲਡ ਸਿੱਖ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਕੈਨੇਡਾ‌‌ (ਇੱਕ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸਿੱਖ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸਮੂਹ, ਜੋ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਕੱਟੜਤਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਹੈ) ਨੇ ਸੀਬੀਸੀ 'ਤੇ &quot;ਮਾਣਹਾਨੀ, ਨਿੰਦਿਆ ਅਤੇ ਬਦਨਾਮੀ&quot; ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਕੀਤਾ‌ ਅਤੇ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਮਾਈਲੇਵਸਕੀ ਨੇ ਡਬਲਯੂਐਸਓ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਤਵਾਦ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਡਬਲਯੂਐਸਓ ਦੀ ਸਾਖ਼ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ 2015 ਵਿੱਚ, ਡਬਲਯੂਐਸਓ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਰਤ ਆਪਣੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਟੈਰੀ ਮਾਈਲੇਵਸਕੀ ਦੀ 2020 ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸੰਚਾਲਿਤ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਹਿੱਤਾਂ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

2017 ਵਿੱਚ [[ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਜਸਟਿਨ ਟਰੂਡੋ]] ਨੂੰ &quot;ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਹਮਦਰਦ&quot; ਕਿਹਾ ਅਤੇ 22 ਫਰਵਰੀ 2018 ਨੂੰ ਇਸ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਟਰੂਡੋ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਟਰੂਡੋ ਨੇ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਵੱਖਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ [[ਸੁਖਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ|ਸੁਖਬੀਰ ਬਾਦਲ]] ਨੇ ਵੀ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ, &quot;ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕੋਈ ਮੁੱਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਨਾ ਤਾਂ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ।&quot;

ਸਤੰਬਰ 2023 ਵਿੱਚ, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ, ਜਸਟਿਨ ਟਰੂਡੋ ਨੇ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਵੱਖਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਕੁਨ ਹਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨਿੱਝਰ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ, ਜਿਸਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਦੇ ਸਰੀ ਵਿੱਚ ਨਕਾਬਪੋਸ਼ ਬੰਦੂਕਧਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਹੱਤਿਆ ਕਰ  ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਨਿੱਝਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖਵਾਦ ਨਾਲ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਭਾਰਤ ਨੇ ਉਸਦੀ ਹੱਤਿਆ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ–ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਕੂਟਨੀਤਕ ਵਿਵਾਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਫ਼ਾਰਤੀ ਸਟਾਫ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਕੈਨੇਡਾ ਨੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਨਿੱਝਰ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦੇ ਸਬੂਤ ਸਾਂਝੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਸਨ।

==ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ==
* [[ਖਾੜਕੂ]]
* [[ਖ਼ਾਲਸਾ]]
* [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਅੰਦੋਲਨ]]
* [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ]]
* [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਦ੍ਰੋਹ]]

==ਹਵਾਲੇ==
{{Reflist}}

==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ==
*{{Commons category-inline|Khalistan movement|ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ}}।

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ (1947–ਵਰਤਮਾਨ)]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ]]</text>
      <sha1>n18nl2ntc95cpnyvi6rjyvbl4inc0ja</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>845604</id>
      <parentid>845602</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T11:39:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-48332-80</username>
        <id>61834</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>845604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="206983" sha1="ryttr0o44jnyxhcpzgjzsu8psck42si" xml:space="preserve">{{Infobox Country
| established_date3      = 4 ਅਗਸਤ 1982–10 ਜੂਨ 1984
| established_event4     = [[ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ]]
| established_date4      = 1 ਜੂਨ 1984–10 ਜੂਨ 1984
| established_event5     = ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਵੁਡਰੋਜ਼
| established_date5      = ਜੂਨ–ਸਤੰਬਰ 1984
| established_date2      = 28 ਅਗਸਤ 1977
| established_event3     = ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚਾ
| established_event2     = [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਤਾ]]
| image_flag             = Flag-of-Khalistan.svg
| image_coat             = Emblem of Khalistan.svg
| symbol_width           = 60px
| symbol_type            = ਮੋਹਰ
| motto                  = &quot;[[ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ#ਅਕਾਲ ਸਹਾਇ|ਅਕਾਲ ਸਹਾਇ]]&quot;
| national_anthem        = &quot;[[ਦੇਗ ਤੇਗ਼ ਫ਼ਤਿਹ]]&quot;&lt;br&gt;[[File:Deg Teg Fateh.ogg]]
| image_map              = {{Switcher |[[File:Punjab in India (claimed and disputed hatched).svg | frameless]] | ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਖ਼ੇਤਰੀ ਦਾਅਵੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਏ ਗਏ ਹਨ  | [[File:Proposed Map of Khalistan (1982).jpg | frameless]] | ਸਰਬ-ਪਾਰਟੀ ਸਿੱਖ ਕਾਨਫਰੰਸ (1982) ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ | [[File:Khalistan map.jpg | frameless]] | ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ | [[File:Map of Khalistan.png | frameless]] | ਸਿੱਖ ਫ਼ਾਰ ਜਸਟਿਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤਵਿਤ}}
| admin_center           = 
| admin_center_type      = 
| largest_city           = 
| official_languages     = 
| national_languages     = 
| ethnic_groups          = 
| conventional_long_name = ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ
| common_name            = 
| established_date1      = 9 ਮਾਰਚ 1946
| demonym                = 
| org_type               = 
| government_type        = 
| sovereignty_type       = {{Centre|ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ}}
| established_event1     = [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ]] ਦੁਆਰਾ ਵੱਖਰੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਲਈ ਪ੍ਰਸਤਾਵ
| established_event6     = ਰਾਜੀਵ–ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਸਮਝੌਤਾ
| established_date6      = 24 ਜੁਲਾਈ 1985
| established_event7     = ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ
| established_date7      = 29 ਅਪ੍ਰੈਲ 1986
| established_event8     = [[ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੈਕ ਥੰਡਰ#ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੈਕ ਥੰਡਰ 1|ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੈਕ ਥੰਡਰ I]]
| established_date8      = 30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1986
| established_event9     = [[ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੈਕ ਥੰਡਰ#ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੈਕ ਥੰਡਰ 2|ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੈਕ ਥੰਡਰ II]]
| established_date9      = 9–18 ਮਈ 1988
| established_event10    = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਦ੍ਰੋਹ|ਪੰਜਾਬ ਬਗ਼ਾਵਤ]]
| established_date10     = 1984–1995
| established_event11    = 
| established_date11     = 
| established_event12    = 
| established_date12     = 
| currency               = 
}}

'''ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ''' (ਭਾਵ: &quot;[[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖ਼ਾਲਸੇ]] ਦੀ [[-ਸਤਾਨ|ਸਰਜ਼ਮੀਨ]]&quot;)&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sanjha |first=A. B. P. |date=2024-12-16 |title='ਖਾਲਿਸਤਾਨ' ਤਾਂ ਸੁਣਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਪਰ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਪਿੱਛੇ ਕਿਉਂ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ 'ਸਤਾਨ' ? |url=https://punjabi.abplive.com/general-knowledge/why-countries-names-end-with-stan-know-what-it-means-and-why-this-word-used-829379 |access-date=2025-06-02 |website=punjabi.abplive.com |language=pa}}&lt;/ref&gt; [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਸਿੱਖ|ਸਿੱਖ ਵਾਸੀਆਂ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਮੁਲਕ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਨਾਮ ਹੈ। ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਖ਼ੇਤਰੀ ਦਾਅਵੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖ਼ੇਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾਅਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲਾ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵੀ ਤੌਰ ਤੇ ਗੁਆਂਢੀ ਰਾਜਾਂ ਦੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਖ਼ੇਤਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨੇ 29 ਅਪ੍ਰੈਲ 1986 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਆਪਣੀ [[ਇਕਪਾਸੜਵਾਦ|ਇੱਕਪਾਸੜ]] [[ਆਜ਼ਾਦੀ]] ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ਬਿਊਰੋ |first=ਸਿੱਖ ਸਿਆਸਤ |date=2016-04-28 |title=29 ਅਪ੍ਰੈਲ 1986 ਦੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਐਲਾਨਨਾਮੇ ਤੋਂ 30 ਸਾਲ ਬਾਅਦ [ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੇਖ] |url=https://punjabi-news.in/declaration-of-khalistan/ |access-date=2025-06-02 |website=Sikh Siyasat News |language=en |archive-date=2025-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250602150845/https://punjabi-news.in/declaration-of-khalistan/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 1980 ਅਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਆਪਣੇ ਸਿਖ਼ਰ 'ਤੇ ਸੀ ਪਰ 1995 ਤੱਕ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਨੇ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-02-26 |title=ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਿੰਨੀ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਦੋਂ -ਕਦੋਂ, ਕਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਠਦੀ ਰਹੀ ਹੈ |url=https://www.bbc.com/punjabi/articles/cxe3dy5kp87o |access-date=2025-06-02 |website=BBC News ਪੰਜਾਬੀ |language=pa}}&lt;/ref&gt; 

ਸੰਨ 1699 ਵਿੱਚ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਦੁਆਰਾ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ &quot;ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਨਹਿ ਧਰਮੁ ਚਲੈ ਹੈ।। ਧਰਮੁ ਬਿਨਾ ਸਭ ਦਲੈ ਮਲੈ ਹੈ।।&quot; ਨਾਲ ਆਏ ਧਾਰਮਿਕ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੱਬੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=kumar |first=joginder |date=2024-04-13 |title=ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਦਿਵਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਵ |url=https://www.punjabitribuneonline.com/news/features/historical-significance-of-khalsa-sajna-day |access-date=2025-06-02 |website=Punjabi Tribune |language=pa}}&lt;/ref&gt; ਸੰਨ 1709 ਵਿੱਚ [[ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਅਤੇ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗ਼ਲ]] ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਕੇਂਦਰ [[ਸਰਹਿੰਦ]] ਨੂੰ ਫ਼ਤਿਹ ਕਰਕੇ [[ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ|ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ]] ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਚਲਾਏ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ [[ਹੁਕਮਨਾਮਾ|ਹੁਕਮਨਾਮੇ]] ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਪਰ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਇਹ ਰਾਜ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਟਿਕ ਨਾ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਸੰਨ 1715 ਵਿੱਚ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਇਸ ਰਾਜ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/punjabi/india-61450685|title=ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਤਾਕਤਵਰ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਨਾਲ ਲੋਹਾ ਲਿਆ ਸੀ|work=BBC News ਪੰਜਾਬੀ|access-date=2025-06-02|language=pa}}&lt;/ref&gt; ਭਾਵੇਂ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਰਾਜ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹੀ ਰਿਹਾ ਪਰ ਇਹ ਰਾਜ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਦੇ ਦ੍ਰਿੜ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਗਿਆ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਾਜ [[ਮਿਸਲ|ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ]] (1748–1799) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਉੱਭਰਿਆ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ [[ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ|ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ]] (1799–1849) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-07-10 |title=ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਮਹਾਨ ਸਿਰਜਣਹਾਰਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ |url=https://www.rozanaspokesman.in/opinion/special-article/100722/maharaja-ranjit-singh-the-great-creator-of-the-khalsa-raaj.html |access-date=2025-06-02 |website=Rozana Spokesman}}&lt;/ref&gt; ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਮਗਰੋਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਗੱਦੀ ਲਈ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਜਿਸਦਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾ ਨੇ ਉਠਾਇਆ, ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਅਤੇ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ|ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ]] ਵਿਚਕਾਰ [[ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ|ਦੋ ਜੰਗਾਂ]] ਹੋਈਆਂ ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਉੱਤੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਪਤਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਪਤਨ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਦਰਦਨਾਕ ਅਨੁਭਵ ਸੀ ਪਰ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਉਸ ਉਮੀਦ ਨੂੰ ਬੁਝਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਾਪਿਸ ਆਵੇਗਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=mediology |date=2023-01-19 |title=ਮੁੱਦਕੀ ਦੀ ਜੰਗ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ |url=https://www.punjabitribuneonline.com/news/features/the-story-of-mudkis-war/ |access-date=2025-06-02 |website=Punjabi Tribune |language=pa }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 

1947 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਈ ਲੰਬੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੋਰ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਸੰਖਿਆਤਮਕ ਘਾਟ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਵਿਵਹਾਰਕ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਉੱਭਰਿਆ। 1980 'ਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਚੱਲੀ ਹਿੰਸਕ ਵੱਖਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਨੇ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅਧਰੰਗ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਵੱਖਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟ ਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ [[ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ]] ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਹਿੰਸਕ ਲਹਿਰ ਦੌਰਾਨ ਸੈਂਕੜੇ ਪੁਲਸ ਕਰਮੀ ਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਜਵਾਨ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇਸ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਜਾਨ ਗਈ, ਪਰ ਇਹ ਲਹਿਰ ਕਈ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018-06-05 |title=ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ: ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ 'ਤੇ ਫੌਜੀ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਬਾਅਦ 'ਚ ਕੀ-ਕੀ ਹੋਇਆ |url=https://www.bbc.com/punjabi/articles/c989j9l1d49o |access-date=2025-06-02 |website=BBC News ਪੰਜਾਬੀ |language=pa}}&lt;/ref&gt;

ਪਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਤਬਕੇ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦ ਮੁਲਕ‌ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਰਾਏਸ਼ੁਮਾਰੀ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-01-26 |title='ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਰੈਫਰੈਂਡਮ' ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਉੱਤੇ ਕਿੱਥੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ? |url=https://www.sbs.com.au/language/punjabi/pa/podcast-episode/what-is-the-khalistan-referendum-and-what-is-the-australian-governments-stand-on-the-issue/avhbhjjn4 |access-date=2025-06-02 |website=SBS Language |language=pa}}&lt;/ref&gt;‌ ਜਿਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵੱਖਵਾਦ ਅਤੇ [[ਅੱਤਵਾਦ]] ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਕੈਨੇਡਾ]] ਵਰਗੇ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਰਾਏਸ਼ੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗਾ&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-04-30 |title=‘ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਸਮਰਥਕਾਂ ਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣ ਰਹੀ ਕੈਨੇਡਾ ਸਰਕਾਰ’ |url=https://jagbani.punjabkesari.in/punjab/news/canada-is-becoming-a-medium-of-propaganda-of-khalistan-supporters-1478289 |access-date=2025-06-02 |website=jagbani}}&lt;/ref&gt; ਪਰ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਵੱਖਵਾਦੀ ਸਿੱਖ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਉੱਤੇ ਕਾਇਮ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ &quot;ਰਾਜ ਕਰੇਗਾ ਖ਼ਾਲਸਾ...&quot; ਗੂੰਜਦਾ ਸੁਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

==1950 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ==
{{Main article|ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ}}
[[ਤਸਵੀਰ:Sikh Empire.svg|thumb|1839 ਵਿੱਚ ਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਸਮੇਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ।]]
ਸਿੱਖ [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ|ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ]] ਦੇ ਖਿੱਤੇ [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਉੱਤੇ [[ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ]] ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ [[ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ|ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ]] (1709–1715) ਅਤੇ [[ਮਿਸਲ|ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ]] (1748–1799) ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਨੇ ਸੰਨ 1799 ਤੱਕ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ [[ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ|ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ]] ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ, 1799–1849 ਤੱਕ ਇਹ ਖਿੱਤਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ।

1849 ਵਿੱਚ [[ਦੂਜੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ|ਦੂਜੀ ਐਂਗਲੋ‐ਸਿੱਖ ਜੰਗ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ[[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ)|ਬਰਤਾਨਵੀ ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਭੰਗ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੁਆਰਾ ਨਵੇਂ ਜਿੱਤੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ &quot;ਪਾੜੋ ਅਤੇ ਰਾਜ ਕਰੋ&quot; ਨੀਤੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ‐ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਉੱਭਰੀਆਂ। ਹਿੰਦੂਆਂ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦੀ ਅਪਾਰ ਸਫ਼ਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਿੰਦੂਆਂ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਮ ਧਾਰਨਾ ਬਣੀ ਕਿ ਇਸ ਪਤਨ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮੁਦਾਇਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੈਫ਼ਰੈਂਸ 1929 ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮੋਤੀ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਪੂਰਨ ਸਵਰਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਐਲਾਨਨਾਮਾ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਸੈਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਸਨ [[ਭੀਮਰਾਓ ਅੰਬੇਡਕਰ]], [[ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿੰਨਾਹ]] ਅਤੇ [[ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ]], ਜਿਵੇਂ ਹੀ 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜ]] ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜ਼ੱਦੀ ਘਰ ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ। ਜਦੋਂ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਮਤੇ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਮੁਸਲਿਮ ਦੇਸ਼ ਬਨਾਉਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਖਿੱਤੇ ਨੂੰ ਹੜੱਪਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ। ਇਸਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਪਾਰਟੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੇ ਇਸ ਮਤੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਦੇਸ਼ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਈ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ, ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜ ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਇਕ ਧਰਮ ਅਧਾਰਿਤ ਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ|ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਾਜ|ਕਪੂਰਥਲਾ]], [[ਜੀਂਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜੀਂਦ]] ਆਦਿ ਰਿਆਸਤਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਇਲਾਕੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ, ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ 1946 ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਤਾ ਫ਼ਿਰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਸੀ।
===ਆਜ਼ਾਦ‌ ਪੰਜਾਬ, 1943===
ਆਜ਼ਾਦ ਪੰਜਾਬ, ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉਲੀਕਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ [[ਜੇਹਲਮ ਦਰਿਆ|ਜੇਹਲਮ]] ਦਰਿਆ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਮੁਸਲਿਮ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ]] ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਇਲਾਕੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਸਨ ਪਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਲਏ ਗਏ ਸਨ। ਆਜ਼ਾਦ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 40% ਮੁਸਲਿਮ, 40% ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ 20% ਸਿੱਖ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉਲੀਕਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਈਚਾਰਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਬਣ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਸਿੱਖ ਬਰਾਬਰ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿਚਕਾਰ [[ਬਫ਼ਰ ਰਾਜ|ਬਫ਼ਰ]] ਬਣੇ ਰਹਿਣ। ਆਜ਼ਾਦ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਾ ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਆਜ਼ਾਦ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਅੰਬਾਲਾ, ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਡਿਵੀਜ਼ਨ, ਮੁਲਤਾਨ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦਾ ਲਾਇਲਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਮੋਂਟਗੋਮਰੀ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਆਜ਼ਾਦ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਦਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਸੀ।
===ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ, 1944–1946===
ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ [[ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ]] ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ &quot;ਸੁਤੰਤਰ ਸਿੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰ&quot; ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਸੀ। 1940 ਵਿੱਚ, ਵੀ.ਐਸ. ਭੱਟੀ ਨੇ ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ &quot;ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ‌‌&quot; ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ &quot;ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ&quot; ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਘੀ ਇਕਾਈਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਕੈਬਨਿਟ ਦਾ ਮੁੱਖੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਹਨਾਂ ਇਕਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਧਿਆਣਾ, ਜਲੰਧਰ, ਅੰਬਾਲਾ, ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੀਸ-ਸਤਲੁਜ ਖ਼ੇਤਰ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ, ਨਾਭਾ, ਫਰੀਦਕੋਟ ਅਤੇ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ਼ਿਮਲਾ ਸਮੂਹ ਦੇ ਰਾਜ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ 1944 ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਆਲ-ਪਾਰਟੀ ਸਿੱਖ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਸੀਆਰ ਫਾਰਮੂਲੇ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦੀ। ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਆਜ਼ਾਦ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ 1943 ਵਿੱਚ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਆਜ਼ਾਦ ਪੰਜਾਬ ਇੱਕ ਵਧੇਰੇ ਜਨਸੰਖਿਆਤਮਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਸੀ। 1946 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਚੋਣ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। 22 ਮਾਰਚ 1946 ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਕੈਬਨਿਟ ਮਿਸ਼ਨ 'ਤੇ ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ।  

ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਸੰਘ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖ਼ੇਤਰ ਜਿੱਥੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਖ ਸ਼ਾਸਿਤ ਰਿਆਸਤਾਂ ਪਟਿਆਲਾ, ਨਾਭਾ, ਜੀਂਦ, ਫਰੀਦਕੋਟ, ਕਲਸੀਆ ਅਤੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਖ਼ੇਤਰ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਨਗੇ। ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਲਾਹੌਰ, ਕਰਨਾਲ, ਸ਼ਿਮਲਾ, ਮੋਂਟਗੋਮਰੀ ਅਤੇ ਲਾਇਲਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਗੇ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਬਾਲਾ, ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਡਿਵੀਜ਼ਨਾਂ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਰਾਖਵਾਂ ਰੱਖੇਗਾ। ਟੈਨ ਤਾਈ ਯੋਂਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਸੀ, ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ &quot;ਮੁਸਲਿਮ ਰਾਜ&quot; ਅਧੀਨ ਹੋਣ ਦੇ ਆਪਣੇ ਡਰ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੀ ਨਕਲ ਕੀਤੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਕੈਬਨਿਟ ਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਅਸੰਭਵ ਦੱਸ ਕੇ ਖ਼ਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
===ਗਾਂਧੀ–ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਜਿੰਨਾਹ ਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤਾਵ===
[[ਤਸਵੀਰ:Lord Mountbatten meets Nehru, Jinnah and other Leaders to plan Partition of India.jpg|thumb|ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਜਿੰਨਾਹ ਗੋਲਮੇਜ਼ ਮੀਟਿੰਗ ਦੌਰਾਨ।]]ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜਦਕਿ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਦਾ ਕੋਈ ਇਰਾਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਹਿਰੂ ਸਮੇਤ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਲੀਡਰ [[ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ|ਸਾਮਵਾਦ]] ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ ਇਸ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾ ਨੂੰ ਇਹ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਮਵਾਦ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਨਾ ਹੋ ਜਾਏ, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸਰਮਾਏਦਾਰ ਦੇਸ਼ ਸਾਮਵਾਦ ਦੇ ਧੁਰ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ ਇਸ ਲਈ ਭਾਰਤ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੋ ਟੁਕੜੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਤਾਂਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਸਾਮਵਾਦੀ ਦੇਸ਼ ਬਣ ਵੀ ਜਾਏ ਤਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਉਹ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਦਬਦਬਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖ ਸਕਣ ਅਤੇ ਲੋੜ ਪੈਣ 'ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਹਾਰੇ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਪਾ ਸਕਣ ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਫ਼ਰ ਸਟੇਟ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜ਼ਰਿਏ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਦਬਾਅ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦੇ। 

ਇਸਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਦਲੀਲ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾ ਨੇ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਐਕਟ ਦਾ ਡਰਾਫ਼ਟ ਬਣਾਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆਂ ਜਾਵੇਗਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ, ਇੱਕ ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ ਬਾਕਿ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਦੂਜੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। 

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ [[ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਆਈ. ਸੀ. ਐਸ|ਸਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ]] ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਕੋਲ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਸੋਚ ਨਾਂ ਹੋਣ ਕਾਰਣ ਸਿੱਖ ਬੇਵਤਨੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ, ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਕ ਵੱਖਰਾ ਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਉਹ ਉਲਟਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਉਲਝ ਗਏ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ– 
{{Quote|text=ਅਸੀਂ ਸਿੱਖ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਤੋਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਆਪਣੇ ਬੋਰੀਆ‐ਬਿਸਤਰਾ ਸਮੇਟਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਦਫ਼ਾ ਹੋ ਜਾਣ ਅਤੇ ਰਹਿ ਗੱਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਣਗੇ।|author=ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ}}

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜਿਨਾਹ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਹੋ ਸਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣੇ, ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਭਾਰਤ ਦੀ ਥਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਣ, ਜਿੰਨਾਹ ਨੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦੱਤਾ ਕਿ– 

{{Quote|text=ਜੇਕਰ ਸਿੱਖ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਰਾਵੀ ਤੋਂ ਘੱਗਰ ਤੱਕ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਖ਼ੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਅਰਥ-ਰਾਸ਼ਟਰ ਦਿੱਤਾ ਜੇਵੇਗਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਸ ਅਰਥ-ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਣਗੇ।|author=ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿਨਾਹ}}

ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਿੰਨਾਹ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ– 

{{Quote|text=ਜੇ ਸਿੱਖ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋਵੇਗਾ?|author=ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ}}

ਇਸਦਾ ਜੁਆਬ ਜਿੰਨਾਹ ਨੇ ਨਾਂਹ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਇਹ ਮੰਨ ਬਣਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ਦਾ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ। ਇਸਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿੰਨਾਹ ਨੇ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ [[ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜ ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] ਨਾਲ ਵੀ ਕਈ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਘੱਟੋਂ‐ਘੱਟ ਪਟਿਆਲਾ, ਕਪੂਰਥਲਾ 'ਤੇ ਜੀਂਦ ਵਰਗੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਹੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਣ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਇਸ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਲਈ ਤਿਆਰ ਵੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਪਰ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਰੋਧ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਾਪਿਸ ਹਟਣਾ ਪਿਆ। ਜਿੰਨਾਹ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾ ਮੰਨਣ 'ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੁਖਾਲਫ਼ਤ ਕਰਨ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ 1947 ਵਿੱਚ ਭੁਗਤਣਾ ਪਿਆ, 1947 ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਦੰਗੇ ਭੜਕੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਿੱਖ 'ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਸਨ।

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ 1929 ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਐਲਾਨਨਾਮੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਇਹ ਡਰ ਪੈ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਤੇ ਸਿੱਖ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮੰਗ ਨਾ ਕਰ ਦੇਣ ਜਾਂ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਰਾਹ ਨਾ ਫੜ ਲੈਣ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀ ਸਨ ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ ਬਨਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਸਿਖਾਂ ਲਈ ਵੀ ਧਰਮ‐ਅਧਾਰਿਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ਨਾਲੋਂ [[ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ|ਧਰਮ‐ਨਿਰਪੱਖ]] ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣਾ ਸਹਿਜ ਸੀ।

1929 ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਐਲਾਨਨਾਮੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਾਂਧੀ, ਨਹਿਰੂ 'ਤੇ ਪਟੇਲ, [[ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ]] ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ‐ਸਥਾਨ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਤਾਂ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਖਿੱਤਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾ ਸਕਣਗੇ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਨਿੱਘ ਮਾਣ ਸਕਣਗੇ ਨਾਲ ਹੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਵੀ ਕਾਨੂੰਨ ਜਾਂ ਵਿਧਾਨ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਗੱਲ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ 1930 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ|ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਦੁਹਰਾਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਇੱਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਬੇਦੀ ਮਧੁਸੁਧਨ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਤੋਂ ਇਹ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਵਾਅਦੇ 'ਤੋਂ ਮੁਕਰ ਗਏ ਤਾਂ? ਇਸਦੇ ਜੁਆਬ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾਂ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ– 

{{Quote|text=ਜੇਕਰ ਕਾਂਗਰਸ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਵਾਦਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਰ ਜਾਏ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਉਠਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਲੈਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ।|author=ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ}}ਜੁਲਾਈ 1946 'ਚ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਜਲੂਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਪ੍ਰੈਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਕਰਦਿਆਂ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਹਾ ਕਿ– 

{{Quote|text=ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹਾਦਰ ਸਿੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਲੂਕ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਆਪੱਤੀ ਨਹੀਂ ਲਗਦੀ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਖਿੱਤਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਨਿੱਘ ਮਾਣ ਸਕਣਗੇ।|author=ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ}}

1929 ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1947 ਤੱਕ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਵਾਅਦੇ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖਿਆ ਬਕਾਇਦਾ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਧਾਨ ਵੀ ਲਿਆਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜੋ ਰਿਆਸਤਾਂ 'ਤੇ ਖਿੱਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣਗੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਨ [[ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰੀ|ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ]] ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ ਰੱਖਿਆ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮਾਮਲਿਆਂ, ਸੰਚਾਰ, ਆਵਾਜਾਈ 'ਤੇ ਡਾਕ ਸੇਵਾ ਆਦਿ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਹੋਵੇਗੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾ 1946 ਵਿੱਚ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਇਸ ਵਿਧਾਨ 'ਤੇ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਕਿ– 

{{Quote|text=ਜੇਕਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਧਾਨ ਤੋਂ ਪੈਰ ਪਿੱਛੇ ਖਿੱਚਣੇ ਪੈਣ ਤਾਂ ਕਾਂਗਰਸ ਇਸ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਹੈ।|author=ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ}} ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੱਖ‐ਵੱਖ ਸਮੁਦਾਇਆਂ ਦੁਆਰਾ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਇਸ ਬਿਆਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵਿਰੋਧ ਹੋਇਆ ਸੀ ਪਰ ਨਹਿਰੂ ਆਪਣੇ ਇਸ ਬਿਆਨ 'ਤੇ ਅੜੇ ਰਹੇ।
===ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ, 1947===
{{Main article|ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ}}

[[ਤਸਵੀਰ:Punjab 1909.jpg|thumb|ਬਰਤਾਨਵੀ ਪੰਜਾਬ (1909)]]1947 ਦੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] (ਜਿੱਥੋਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਅਬਾਦੀ ਦਾ ਸਿੱਖ 41.6% ਸੀ) ਤੋਂ ਇਲਾਵਾਂ ਸਿੱਖ ਬਰਤਾਨਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੂਸਰੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਇਸਦੇ ਬਜਾਇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਜਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਸੀ।

ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ 1947 ਵਿੱਚ ਧਾਰਮ ਦੇ ਅਧਾਰ ਉੱਤੇ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਅਬਾਦੀ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ 'ਤੋਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਹਿਜਰਤ ਕਰ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦਾ ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਜੋ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕੁਝ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ 19.8% ਤੱਕ ਵਧ ਗਈ ਸੀ, ਇੱਕਦਮ ਘਟ ਕੇ 0.1% ਰਹਿ ਗਈ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਿ ਸਿੱਖ ਅਜੇ ਵੀ ਹਿੰਦੂ‐ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਸੰਯੁਕਤ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਘਟਗਿਣਤੀ ਹੀ ਰਹੇ।
===ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ===
[[ਤਸਵੀਰ:Punjab, India districts 22 pa.png|thumb|ਮੌਜੂਦਾ ਪੰਜਾਬ]]

ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 3 ਕਰੋੜ ਸਿੱਖ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ 75% ਸਿੱਖ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਪੰਜਾਬ ਭਾਰਤ ਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਇੱਕੋ‐ਇੱਕ ਸੂਬਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲਗਭਗ 60% ਲੋਕ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਹਰਜੋਤ ਸਿੰਘ ਉਬਰਾਏ ਦਾ ਇਹ ਤਰਕ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਖਿੱਤਾ ਕਦੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਸਵੈ‐ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਲਗਾਵ 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਇੱਕ ਹਾਲੀਆ ਘਟਨਾ ਹੈ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਦੋਹਾਂ ਖਿੱਤਿਆਂ ਦੇ ਸੰਤਾਂ 'ਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਹੈ ਇਸਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਜਿਵੇਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]], ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ|ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ]] 'ਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ|ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ]], ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਥਿਤ ਹਨ।

ਡਾ. ਉਬਰਾਏ ਦਾ ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ 1930 ਅਤੇ 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣ ਲਈ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਦਲੀਲ ਦੇਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਹੈ 'ਤੇ ਸਿੱਖ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਲਾਕਾਈਕਰਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। 

ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਇਸ ਇਲਾਕਾਈਕਰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਚ 1946 ਵਿੱਚ ਰਸਮੀ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸਾਂਝ ਦਾ ਐਲਾਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ। ਡਾ. ਉਬਰਾਏ ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕਾਈਕਰਨ ਦੀ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਇੱਕ ਵੱਖਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਵਜੋਂ 1970 ਅਤੇ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੁੱਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣਿਆ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਫ਼ੌਜੀਕਰਨ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।

==1950 ਤੋਂ 1970 ਤੱਕ==
[[ਤਸਵੀਰ:Ranjit Singh at Harmandir Sahib - August Schoefft - Vienna 1850 - Princess Bamba Collection - Lahore Fort.jpg|thumb|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਸਰਵਣ‌ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।]]1947 ਦੀ ਭਾਰਤ‐ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾ ਪ੍ਰਤੀ ਇੱਕਦਮ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਹੋਈ, ਸ਼ਾਇਦ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੇ ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਪਛਤਾਵਾ ਵੀ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਉਹ 1947 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਾਂਧੀ 'ਤੇ ਨਹਿਰੂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਵਾਅਦੇ ਪੂਰੇ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਈ ਸਾਖ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਬਹਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।
===ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਭਾਰ===
[[ਤਸਵੀਰ:Master Tara Singh.png|thumb|ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ]]1947 ਤੋਂ ਠੀਕ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਫ਼ਦ ਨਹਿਰੂ ਕੋਲ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਾਅਦੇ ਯਾਦ ਦਿਲਾਉਣ ਗਿਆ ਤਾਂ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਾਅਦੇ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਏ। ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਖ਼ੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਖਿੱਤੇ ਦੀ ਮੰਗ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਾਂ ਨੂੰ ਬੇਰੰਗ ਹੀ ਵਾਪਿਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਇਸ ਵਿਵਹਾਰ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਹ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਲਈ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 1950 ਤੱਕ ਸੰਵਿਧਾਨ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਤੱਕ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰ ਕਈ ਵਾਰ ਨਹਿਰੂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖੀਆਂ ਪਰ ਨਹਿਰੂ ਦਾ ਜੁਆਬ ਹਰ ਵਾਰ ਨਾਂਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਿਹਾ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਆਖਰੀ ਉਮੀਦ ਵੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਟੁੱਟ ਗਈ ਜਦੋਂ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਨੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿਚ ਆਰਟੀਕਲ 25 (2)(B) ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖ, ਜੈਨ ਅਤੇ ਬੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਹੀ ਅੰਗ ਮੰਨ ਲਿਆ ਗਿਆ ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭੜਕ ਗਏ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇੰਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ [[ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ (ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ)|ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਿਹਾ ਕਿ– 
{{Quote|text=ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ਸਿੱਖ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਭੁਲੇਖਾ ਨਾ ਰਹੇ ਕਿ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੇ ਇਸ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਵਿਰੋਧ ਦਰਜ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸਹਿਮਤੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।|author=ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ}}

ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਹੀ ਇੱਕਮਾਤਰ ਅਜਿਹੀ ਕੌਮ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਨੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਖਰੜੇ ਉੱਤੇ ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕੀਤੇ।
===ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਲਹਿਰ===
{{Main article|ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਅੰਦੋਲਨ}}

[[ਤਸਵੀਰ:Punjab, India (1956-1966).png|thumb|1966 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਸੰਯੁਕਤ ਪੰਜਾਬ ]]

1950ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਭਰ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾ‐ਆਧਾਰਿਤ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਸੰਬਰ 1953 ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਪੁਨਰਗਠਨ ਕਮੀਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅਜੋਕੇ ਰਾਜ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਅਤੇ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] (ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ) ਨਾਲੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸ ਹਿੰਦੂ-ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਦਰਅਸਲ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜੀ 'ਤੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਰਿਆਣਵੀ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸੰਯੁਕਤ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਘੱਟਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਸਕੂਲਾਂ ਆਦਿ 'ਚ ਸਿਰਫ਼ ਹਿੰਦੀ‐ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹੀ ਪੜਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਨੌਕਰੀ ਆਦਿ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਹਿੰਦੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆਂ ਸਿੱਖ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜਾਂ ਤਾਂ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜੇਵੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਪਰ ਰਾਜ ਪੁਨਰਗਠਨ ਕਮੀਸ਼ਨ ਨੇ ਇਸ ਮੰਗ ਨੂੰ ਖ਼ਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਕੂਲਾਂ 'ਚ ਪੜਾਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਇੱਕ ਸਰਕੂਲਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਧਰਾਤਲ 'ਤੇ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਤਦ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ੀ ਰਾਜ ਦੀ ਮੰਗ ਲਈ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਢ ਦਿੱਤਾ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਮੰਗ ਨੂੰ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਖ਼ਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਨਹਿਰੂ ਦਾ ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੀ ਆੜ ਹੇਠ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਸੂਬਾ ਸਿਰਜਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰ ਖ਼ੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਦੀ ਵੀ ਮੰਗ ਕਰਨਗੇ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਖ਼ਾਨਾਜੰਗੀ|ਖ਼ਾਨਾਜੰਗੀ]] ਸਹਿਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਨੂੰ ਹਰਗਿਜ਼ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਖ਼ਤ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲੈਣ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤੇ ਸਨ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਗਾਏ ਸਨ ਕਿ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਰਾਜਪਾਲ ਚੰਦੂ ਲਾਲ ਤ੍ਰਿਵੇਦੀ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਮਿਸ਼ਨਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ੁਰਾਇਮ ਪੇਸ਼ਾ ਕੌਮ ਵਜੋਂ ਵਿਹਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ– {{Quote|text=ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਸੀ.ਐਮ. ਤ੍ਰਿਵੇਦੀ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਸਰਦਾਰ ਪਟੇਲ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਰੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹਦਾਇਤਾਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ ਕਿ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ &quot;ਅਪਰਾਧਿਕ ਕਬੀਲੇ&quot; ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਸਖ਼ਤ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ... ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹਕੀਕਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਸਕਣ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਸਕਣ ਕਿ 'ਸ਼ਾਸਕ ਕੌਣ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਜਾ ਕੌਣ।}} ਹਾਲਾਕਿ ਇਸ ਬਿਆਨ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਸਬੂਤ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਆਪਣਾ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ–
{{Quote|text=ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ੀ ਸੂਬਾ ਨਾ ਬਨਾਉਣ ਦਾ ਇਹ ਅਰਥ ਹਰਗਿਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵਿਤਕਰਾਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਬਲਕਿ ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਹੈ ਅਜਿਹੇ 'ਚ ਇੱਕ ਅਲੱਗ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੀ ਮੰਗ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਹੈ।}}

ਪਰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਆਪਣੀਆਂ ਮੰਗਾਂ 'ਤੇ ਅੜਿਆ ਰਿਹਾ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ [[ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ]] 'ਤੇ ਜਨ ਸੰਘ ਨੇ ਇਸ ਮੰਗ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ 'ਤੇ ਜਨ ਸੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦਾ ਖ਼ੂਬ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੰਦੂ ਖ਼ਾਸਕਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਹਿੰਦੂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1951 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਹਿੰਦੀ ਲਿਖਵਾਈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ‐ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਤਲਖ਼ੀ ਆ ਗਈ, 1955 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ &quot;ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ&quot; ਨਾਅਰਾ ਬੈਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਦਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 10 ਦਿਨਾਂ ਅੰਦਰ &quot;ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ&quot; ਨਾਅਰੇ ਤੋਂ ਪਾਬੰਦੀ ਨਹੀਂ ਹਟਾਈ ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਇਸਦਾ ਭਾਰੀ ਵਿਰੋਧ ਕਰੇਗਾ, ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਨਾਅਰੇ ਤੋਂ ਪਾਬੰਦੀ ਨਹੀਂ ਹਟਾਈ, 10 ਮਈ ਨੂੰ ਕੀਤੇ ਵਾਅਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦਸ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ &quot;ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ&quot; ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਗਲੇ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ 1,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ;  ਲਗਭਗ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ, 12,000 ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਾਅਰੇਬਾਜ਼ੀ ਲਈ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜੁਲਾਈ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ 21,000 ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ,  ਕਾਂਗਰਸ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਾਰਨ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਇਸ ਮੰਗ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਾਹੌਲ ਖ਼ਰਾਬ ਹੁੰਦਾ ਦੇਖ ਕੇ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਾਬੰਦੀ ਹਟਾਉਣੀ ਪਈ।
===1955 ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਹਮਲਾ===
ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਸਾਰੀਆਂ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ 'ਤੇ ਪੁਲੀਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ 'ਚ ਆ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ 'ਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਕਿ ਰੋਸ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਗੰਗਾਨਗਰ ਤੋਂ ਆਇਆ ਤਦ ਡੀ.ਆਈ.ਜੀ. ਅਸ਼ਵਨੀ ਕੁਮਾਰ  ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਰਕਾਰੀ ਪੁਲਿਸ ਬਲ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੈੱਡ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ, ਵਲੰਟੀਅਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਰਸੋਈਏ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਲੰਗਰ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਸਰਾਏ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਦਫਤਰਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਛਾਪੇਮਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਖਿੰਡਾਉਣ ਲਈ ਲਾਠੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਅੱਥਰੂ ਗੈਸ ਅਤੇ ਗੋਲੇ ਛੱਡੇ ਗਏ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਪ੍ਰਕਰਮਾ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ।  ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵਲੰਟੀਅਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਸਾਈਟ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਫਲੈਗ-ਮਾਰਚ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ 'ਚ 200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ 'ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ।

ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਦੇ ਉਲਟ, ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ, 12 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ, ਸੱਚਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ 'ਤੇ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਕਾਲੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਅ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਵੀ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ; ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 8 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 
===ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦਾ ਗਠਨ===
[[ਤਸਵੀਰ:Punjab 1951-66.svg|thumb|ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੇ ਗਠਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 'ਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ]] 1950 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਅੰਦੋਲਨ]] 1966 ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ, ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ [[ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਜੰਗ|1962 ਦੀ ਚੀਨ‐ਭਾਰਤ ਜੰਗ]] ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਹਿਰੂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ 50,000 ਰੁਪਏ ਸਮੇਤ ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤਾ 20 ਮਿਲੀਅਨ ਰੁਪਏ ਦਾ ਫ਼ੰਡ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਭਾਰ ਤੋਂ ਦੁੱਗਣਾ ਸੋਨਾ ਵੀ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅਕਾਲੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰੋਧੀ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਸ਼ ਧ੍ਰੋਹੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ ਹੁਣ ਉਹ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਇਸ ਵਿਵਹਾਰ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਸਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ (1965)|1965 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ]] ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਅਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​​​ਸਮਰਥਨ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਣ ਕੇਂਦਰ ਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਕਾਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ 'ਤੇ ਚੀਨ ਨਾਲ ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਜੰਗਾਂ 'ਤੇ ਬਦਲੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚਾਹੁੰਦੀ।

1965 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ 21 ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ 22 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਜੰਗਬੰਦੀ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਨੇ ਜਿੱਤ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ। 1964 ਵਿੱਚ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਵੀਂ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਆਈ ਜੋ ਕਿ ਖੇਤਰੀ ਮੰਗਾਂ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਸੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜੰਗ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੇ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ,  ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਸਰਕਾਰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ।  ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ 6 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ, ਗੁਲਜ਼ਾਰੀਲਾਲ ਨੰਦਾ ਨੇ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ– &quot;ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਗਠਨ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।&quot;  ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ 23 ਤਰੀਕ ਨੂੰ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਕੈਬਨਿਟ ਦੀ ਇੱਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਗਠਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਪੰਜਾਬ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਲੰਮੀ ਬਹਿਸ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ]], ਜਨਰਲ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ਪੁਰੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ ਸਮਰਥਨ ਦਿੱਤਾ।  ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ, ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਸਦਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਰਗਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅੰਤਮ 22 ਮੈਂਬਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ, ਕਾਂਗਰਸ, ਜਨਸੰਘ, ਸੁਤੰਤਰ ਪਾਰਟੀ, ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਰਟੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਮੰਗ ਪੱਤਰ ਲੈਣ ਦੀ ਮਿਆਦ ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ 5 ਨਵੰਬਰ 1965 ਤੱਕ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ 26 ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ 25 ਦਸੰਬਰ 1965 ਤੱਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 10 ਜਨਵਰੀ 1966 ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਅਤੇ ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਮੈਂਬਰ ਰਾਵੇਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਮੇਟੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਸੂਬੇ ਲਈ ਕੇਸ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। 27 ਤਰੀਕ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਕਾਂਗਰਸ ਵੱਲੋਂ [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਦਲੀਲਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਮੰਗ ਪੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਕਰੀਬਨ 2200 ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 903 ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ।  ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਇਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਲਈ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀ ਕਮੇਟੀ ਤੋਂ ਸਤਰ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ।

ਸੰਸਦੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ 15 ਮਾਰਚ 1966 ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਸੀ; ਕਾਂਗਰਸ ਵਰਕਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ 6 ਤਰੀਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕਰਕੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਸੂਬਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ।  ਰਿਪੋਰਟ ਨੂੰ 18 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ 23 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਮੰਗ ਮੰਨ ਲਈ ਗਈ ਸੀ। 17 ਅਪ੍ਰੈਲ  ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣੇ ਦੀ ਹੱਦਬੰਦੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਖ਼ੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਪੁਨਰਗਠਨ ਐਕਟ 1966, 18 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 1 ਨਵੰਬਰ 1966 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਸੂਬੇ ਦਾ ਗਠਨ ਹੋਇਆ।
===ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰਾ===
[[ਤਸਵੀਰ:Geographical distribution of Punjabi language.png|thumb|ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ੀ ਇਲਾਕੇ (ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅਨੁਸਾਰ)]]
1 ਨਵੰਬਰ 1966 ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਸਾਕਾਰ ਹੋਇਆ ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਪੁਨਰਗਠਨ ਐਕਟ ਦੇ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਇਸ ਐਕਟ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਐਕਟ ਤਹਿਰ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਇਹ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਾਜਿਸ਼ ਤਹਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਇਲਾਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰੱਖੇ, [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਨਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਤੇ ਸੰਚਾਈ ਪਰਿਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੇੰਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਰੱਖਿਆ, ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਇਲਜ਼ਾਮ ਸੀ ਕਿ ਕਮੀਸ਼ਨ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੀ ਹੱਦਬੰਦੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਤਹਿਸੀਲ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਪਿੰਡ ਤੇ ਕਸਬੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿ ਗਏ।

ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਲਈ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਈ ਅਣਸੁਲਝੇ ਮੁੱਦੇ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਅਲਾਟਮੈਂਟ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦੋ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੁਝ ਖ਼ੇਤਰੀ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦਾ ਸਮਾਯੋਜਨ, ਅਲਾਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਰਾਜ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿ ਗਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਖ਼ੇਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਜੋ ਅਣਸੁਲਝੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਕਣਕ ਦੀ ਖਰੀਦ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਸਰੋਤਾਂ ਵਰਗੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕੀਤਾ ਕਿ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤਰੱਕੀ 'ਤੇ &quot;ਸਿਆਸੀ ਬ੍ਰੇਕ&quot; ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਣਸੁਲਝਿਆ ਤਣਾਅ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਵਧੇਰੇ ਰਾਜ ਦੀ ਖ਼ੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਲਈ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਮਕਸਦ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਤੇ ਦਾ ਖਰੜਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1982 ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ; 1983 ਤੱਕ 40,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਕਾਲੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਮੁੱਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਰਾਜ ਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦਰਮਿਆਨ ਵਿਵਾਦ ਦੇ ਬਿੰਦੂ ਬਣੇ ਰਹੇ।

===ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਤਾ===
{{Main article|ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਤਾ}}

[[ਤਸਵੀਰ:Takhat-Sri-Kesgarh-Sahib-Anandpur-Sahib.jpg|thumb|ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ&lt;nowiki/&gt; (ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ)]]ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਸ ਸੀ, ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਕਿ [[ਰਾਵੀ]] ਤੇ [[ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ|ਬਿਆਸ]] ਦਾ ਪਾਣੀ ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ, ਇਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪੰਜਾਬ ਕੋਲ ਆਪਣੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਕੇਵਲ 23% ਪਾਣੀ ਹੀ ਬਚਿਆ ਜਦਕਿ ਬਾਕਿ ਦਾ ਪਾਣੀ ਦੂਸਰੇ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ ਦੁਆਰਾ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ ਕੀਤੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਪ੍ਰਤੀ ਰੋਸ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਗਿਆ। 

1972 ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਹਾਰ ਹੋਈ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਾਖ਼ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਤਾ ਲਿਆਂਦਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਖ਼ੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਮਤੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦੋਵੇਂ ਮੰਗਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ, ਇਸ ਮਤੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਧਰਮ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਇਲਾਕੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਮੰਗ ਸੀ।

ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਤਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਲੇ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਇਸ ਉੱਪਰ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, 1982 ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੰਗ ਨੇ ਫ਼ਿਰ ਜ਼ੋਰ ਫੜਿਆ ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਅਤੇ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੇ ਇਸ ਮਤੇ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਮੋਰਚਾ 1982 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1984 ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਪਰ ਇਸ ਮੋਰਚਾ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ।

===ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉਭਾਰ===
[[ਤਸਵੀਰ:Global Map of Sikh Population (Estimated 2023).png|thumb|
ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ (ਅੰਦਾਜ਼ਨ 2023)]]
ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਸੰਪੰਨ, ਸੁਤੰਤਰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਧਾਰਨਾ 1971 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, 1980 ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਗਠਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਹੋਰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀ ਗਈ, ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਗਠਨ [[ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚੌਹਾਨ]] ਨੇ 12 ਅਪ੍ਰੈਲ 1980 ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪਰਮਾਰ 1954 ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਗਏ। ਪਰਮਾਰ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਲਿੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ 20 ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਗਲ ਤੱਕ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਪਰਮਾਰ ਨੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਬਰਮਿੰਘਮ ਵਿਖੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦਾ ਝੰਡਾ ਬੁਲੰਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਦੀ ਕਮੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਜਾਰੀ ਰੱਖੇ। 1969 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਹਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚੌਹਾਨ ਵੀ ਲੰਡ ਲੈਨ ਚਲੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪਰਮਾਰ ਨਾਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਏ।

1970 ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਰ ਤੇ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਲੰਡਨ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੈੱਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਐਲਾਨ ਨੂੰ ਕੋਈ ਬਹੁਤਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲਿਆ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਯਤਰ ਜਾਰੀ ਰੱਖੇ।

===ਚੌਹਾਨ ਦੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ===
[[ਤਸਵੀਰ:Pakistan - Punjab - Nankana Sahib.svg|thumb|ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ, ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)]]
[[ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ (1971)|1971 ਦੀ ਭਾਰਤ‐ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਨੇਤਾ ਚੌਧਰੀ ਜ਼ਹੂਰ ਇਲਾਹੀ ਦੇ ਮਹਿਮਾਨ ਵਜੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤੀ। [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]] ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕ  ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ, ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪ੍ਰੈੱਸ ਨੇ ਚੌਹਾਨ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ, ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪ੍ਰੈੱਸ ਨੇ ਚੌਹਾਨ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਕਵਰੇਜ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਸਮੇਤ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਚੌਹਾਨ ਦੀ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ। ਜਨਤਕ ਸਮਰਥਨ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਸ਼ਬਦ ਵਧੇਰੇ ਮਾਣਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ। 

30 ਅਕਤੂਬਰ 1971 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਦੇ ਸੱਦੇ ਉੱਤੇ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਖਬਾਰ &quot;[[ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼|ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼]]&quot; ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀਆਂ ਵੱਖਵਾਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਉੱਪਰ ਦੇਸ਼ਧ੍ਰੋਹ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਵਿਰੋਧੀ ਅਸਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਸਦਾ ਕੁਟਾਪਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
===ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕੌਂਸਲ===
12 ਅਪ੍ਰੈਲ 1980 ਨੂੰ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਜਰਨਲ ਸਕੱਤਰ ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ।

ਮਈ 1980 ਵਿੱਚ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਗਠਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਲੰਡਨ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਇੱਕ ਐਲਾਨ ਸੰਧੂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਟਿਕਟਾਂ ਅਤੇ ਕਰੰਸੀ ਜਾਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਕੀਤਾ। ਲੰਡਨ ਤੋਂ &quot;ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਹਾਊਸ&quot; ਨਾਮਕ ਇਮਾਰਤ ਤੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਇੱਕ ਕੈਬਨਿਟ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ &quot;ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਗਣਰਾਜ&quot; ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ 'ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦਾ [[ਪਾਸਪੋਰਟ]], ਡਾਕ ਟਿਕਟਾਂ 'ਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਡਾਲਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ, ਇਸਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਚੌਹਾਨ ਦੁਆਰਾ ਬਰਤਾਨੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਯੂਰਪੀਅਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਫਾਰਤਖਾਨੇ ਵੀ ਖੋਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ [[ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ|ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆਂ]] ਦੇ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਆੜੂਆਂ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ੀ ਦੇਣ ਲਈ [[ਏਕੁਆਦੋਰ|ਇਕੂਆਡੋਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੈਂਕ ਖਾਤਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਸੀ। [[ਕੈਨੇਡਾ]], [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ|ਅਮਰੀਕਾ]] ਅਤੇ [[ਜਰਮਨੀ]] ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚੌਹਾਨ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। 

ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਵੀ ਵੱਧ‐ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣੇ ਧੰਨ ਦਾ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਪਰ ਫ਼ਿਰ ਵੀ ਜੂਨ 1984 ਦੇ [[ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ]] ਤੱਕ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੀ ਰਹੀ।
===ਰਾਅ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ===
ਰਾਅ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਕੱਤਰ ਜੀ.ਬੀ.ਐੱਸ. ਸਿੱਧੂ ਦੇ ਖੁਲਾਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਅ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਸਿੱਧੂ ਨੂੰ ਰਾਅ ਵੱਲੋਂ 1976 ਵਿੱਚ ਓਟਾਵਾ, ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਸਮੱਸਿਆ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਸਿੱਧੂ ਉੱਥੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਰਹੇ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ। ਸਿੱਧੂ ਅਨੁਸਾਰ, &quot;ਦਿੱਲੀ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਈ ਦਾ ਪਹਾੜ ਬਣਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਰਾਅ ਨੇ ਨਾ‐ਮੌਜੂਦ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ [[ਪੱਛਮੀ ਯੂਰਪ]] ਅਤੇ [[ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ (ਖੇਤਰ)|ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ ਸੰਨ 1981 ਤੱਕ ਕੁੱਲ 7 ਪੋਸਟਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਅਤੇ ਰਾਅ ਵੱਲੋਂ ਤਾਇਨਾਤ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਨਹੀਂ ਸਨ।&quot; ਸਿੱਧੂ ਅਨੁਸਾਰ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ (ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ) ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੱਖਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾ ਮਾਤਰ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਅਸਲ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।

ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਦੇ ਕੁਝ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ ਲਿਖੇ ਗਏ ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਲੇਖ ਅਨੁਸਾਰ, &quot;ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਨਾ ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਵਾਰ‐ਵਾਰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ, &quot;ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਮੰਗ ਰਿਹਾ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤੀ ਯੂਨੀਅਨ ਅੰਦਰ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਵੱਧ ਖ਼ੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ... ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦਾ ਹਊਆ ਖੜਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਇਹ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਬਹਾਨਾ ਜਾਂ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ ਚਾਹਿਦਾ ਸੀ।&quot;

[[ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ|ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਭਾਰੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ– 

{{Quote|text=ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ, ਜੇ ਬਹੁਤੇ ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ ਲਈ ਡੂੰਘੇ ਅਪਰਾਧ ਵਜੋਂ ਲਿਆ ਹੈ।|author=ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ}}

==1970 ਤੋਂ 1983 ਤੱਕ==
{{Main article|ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚਾ}}

=== ਦਿੱਲੀ ਏਸ਼ੀਅਨ ਖੇਡਾਂ (1982) ===
ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਮਝੌਤੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਤੋਂ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਜਤਾਈ। ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਵਾਦਿਤ ਖ਼ੇਤਰਾਂ ਦੇ ਤਬਾਦਲੇ ਸੰਬੰਧੀ ਅਸਹਿਮਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਖ਼ਰੀ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵਿਚਕਾਰ ਗੱਲਬਾਤ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹੀ। ਨਵੰਬਰ 1982 ਵਿੱਚ, ਅਕਾਲੀ ਆਗੂ [[ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ]] ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਕਾਲੀ ਦਲ 9ਵੀਆਂ ਸਾਲਾਨਾ [[ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਵੇਗਾ‌ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਵਰਕਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਦੇਣ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣਗੇ। 

ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਖੇਡਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਕਵਰੇਜ ਮਿਲੇਗੀ, ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਨਾਲ ਭਰ ਦੇਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।‌ ਖੇਡਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤਾ ਪਹਿਲਾਂ, ਹਰਿਆਣੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ [[ਭਜਨ ਲਾਲ]] ਨੇ ਹਰਿਆਣਾ-ਪੰਜਾਬ ਸਰਹੱਦ ਨੂੰ ਸੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲੈਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਿਤਕਰੇ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅਕਾਲੀ ਮੋਰਚੇ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। 

ਖੇਡਾਂ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖ ਸਾਬਕਾ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਮੇਲਨ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਾਬਕਾ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ &lt;abbr&gt;ਸੇਵਾਮੁਕਤ&lt;/abbr&gt; ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ [[ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ]] ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਫ਼ੌਜੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬਣੇ।

==1984==
===ਵੱਧਦੀਆਂ ਵੱਖਵਾਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ===
1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ [[ਖਾੜਕੂ|ਖਾੜਕੂਆਂ]] ਦੁਆਰਾ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਹਿੰਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। 1984 ਵਿੱਚ, ਸਿਰਫ਼ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੌਰਾਨ 775 ਹਿੰਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹੋਈਆਂ ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 298 ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ 525 ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਤਲਾਂ ਅਤੇ ਬੰਬ ਧਮਾਕਿਆਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਲੋਕ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਨਾਹ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ, ਪਰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਠੇਸ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਟਰੱਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਿਪਿੰਗ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਨੂੰ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਭੇਜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕੋਈ ਵੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਅਕਤੂਬਰ 1983 ਵਿੱਚ ਛੇ ਹਿੰਦੂ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸ਼ਨ|ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ]] ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ।
===ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਮੁੱਦਾ===
ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਫਰਵਰੀ 1984 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ|ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ]] ਦੇ ਅਨੁਛੇਦ 25, ਧਾਰਾ (2)(ਬੀ) ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅੰਦੋਲਨ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਧਾਰਾ ਅਸਪਸ਼ਟ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ, &quot;ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸਿੱਖ, ਜੈਨ ਜਾਂ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।&quot; ਹਾਲਾਕਿ ਇਸੇ ਅਨੁਛੇਦ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ [[ਕਿਰਪਾਨ|ਕ੍ਰਿਪਾਨ]] ਪਹਿਨਣ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪੇਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਘੱਟਗਿਣਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਧਾਰਾ ਘੱਟਗਿਣਤੀ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੀ ਹੈ।ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਇਹ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੀ ਇਸ ਅਸਪਸ਼ਟ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਅਮਲੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਂਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਜੋੜਾ ਜੋ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਹ ਕਰੇਗਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵਿਆਹ [[ਹਿੰਦੂ ਵਿਆਹ ਐਕਟ 1955]] ਦੇ ਤਹਿਤ ਰਜਿਸਟਰ ਕਰਵਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨਾਲ ਬਦਲਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ।

===ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ===
ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ 1 ਜੂਨ 1984 ਨੂੰ [[ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ|ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ]] ਨੂੰ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ|ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ]] ਤੋਂ ਹਟਾਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਕੋਡ ਨੇਮ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਜੁਲਾਈ 1983, ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਨੇ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੂੰ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਬਾਬਤ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਸੀ ਕਿ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬਗ਼ਾਵਤ ਲਈ ਅਸਲਾਖਾਨਾ ਅਤੇ ਹੈਡਕੁਆਰਟਰ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਾਕੇ ਨੀਲੇ ਤਾਰੇ ਤੱਕ 165 ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਨਿਰੰਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਹੋਈ, ਨਾਲ ਹੀ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ 39 ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਖਾੜਕੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਦੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 410 ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ 1,180 ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ ਸਨ।

ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਬੇਸਿੱਟਾ ਰਹਿਣ ਮਗਰੋਂ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ]], ਕੇਂਦਰੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਪੁਲਿਸ ਬਲ ਅਤੇ ਸੀਮਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ, ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਰਾਬਤਾ ਬਾਕੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲੋਂ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਬਿਜਲੀ ਸਪਲਾਈ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਤੇ ਰੋਕ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ [[ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ 3 ਜੂਨ 1984 ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਬਰਾੜ ਨੇ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ– 

{{Quote|text=ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਸਿੱਖਾਂ ਜਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਅੱਤਵਾਦ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।|author=ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਬਰਾੜ}}

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਫ਼ੌਜੀ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਦੀ ਚੋਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਅਫ਼ਸਰ, ਜੂਨੀਅਰ ਕਮਿਸ਼ਨਡ ਅਫ਼ਸਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੈਂਕ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਭਾਰੀ ਤੋਪਖਾਨੇ ਨਾਲ ਲੈਸ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ  ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਮਝਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਟੈਂਕ-ਰੋਕੂ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨ-ਗਨ ਫਾਇਰ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਚੀਨੀ ਰਾਕੇਟ-ਪ੍ਰੋਪੇਲਡ ਗ੍ਰਨੇਡ ਲਾਂਚਰ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ-ਵਿੰਨ੍ਹਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਸੀ। ਭਾਰੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਅੰਤ 6 ਜੂਨ ਤੱਕ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਤਕ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਫ਼ੌਜ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ 83 ਫ਼ੌਜੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ 249 ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ, ਹਾਲਾਂਕਿ [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਕਿ 700 ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜੀ ਇਸ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਧਿਕਾਰਤ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੁੱਲ 493 ਵੱਖਵਾਦੀ ਅਤੇ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਨਾਲ ਹੀ 1,592 ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਹੋਈ। ਪਰ ਸੁਤੰਤਰ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ 5,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ 200 ਖਾੜਕੂ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਮਾਰੇ ਗਏ।

ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਸਕੱਤਰ ਵਿਲੀਅਮ ਹੇਗ ਨੇ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਉੱਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ। ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਾਕਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਬਰਾੜ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ– 

{{Quote|text=ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਕੋਈ ਹੋਰ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਰਾਜ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਖਾੜਕੂਆਂ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਨੇੜੇ ਸੀ, ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਮਰਥਨ ਐਲਾਨਦਾ ਹੋਇਆ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ।|author=ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਬਰਾੜ}}

ਮਿਤਰੋਖਿਨ ਆਰਕਾਈਵਜ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 1982 ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਦੀ ਕੇ ਜੀ ਬੀ ਨੇ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ &quot;ਏਜੰਟ ਐੱਸ&quot; ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਜੋ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ। ਏਜੰਟ ਐੱਸ ਨੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਪੁਖਤਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਜੋ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦਿਖਾਉਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। 1983 ਵਿੱਚ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਮਾਸਕੋ ਫੇਰੀ ਦੌਰਾਨ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤੇ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਗੁਪਤ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਿਤਰੋਖਿਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 1984 ਤੱਕ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਟੀਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਰਹੀ।

===ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕਤਲੇਆਮ===
{{Main article|ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ}}

{{Main article|1984 ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗੇ}}

[[ਤਸਵੀਰ:Indira Gandhi official portrait.png|thumb|ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]]
31 ਅਕਤੂਬਰ 1984 ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਨਿੱਜੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਗਾਰਡਾਂ [[ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ [[ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ (ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਕਾਤਲ)|ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਧੋਖੇ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਤੇ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਹੱਤਿਆ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[1984 ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗੇ|ਸਿੱਖ ਕਤਲੇਆਮ]] ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਲੋਚਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਤਲੇਆਮ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਤਲੇਆਮ ਦੀ ਜਾਂਚ ਲਈ ਬਣਾਏ ਗਏ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਮਿਸ਼ਨ, [[ਨਾਨਾਵਤੀ ਕਮਿਸ਼ਨ]] ਨੇ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇਤਾਵਾਂ (ਜਗਦੀਸ਼ ਟਾਈਟਲਰ, ਐਚ.ਕੇ.ਐਲ. ਭਗਤ ਅਤੇ ਸੱਜਣ ਕੁਮਾਰ) ਨੇ ਇਸ ਕਤਲੇਆਮ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੇ ਜਾਂ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਹੋਰਨਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੇ ਕਤਲੇਆਮ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ। ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਾਗਰਿਕ-ਅਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਕਤਲੇਆਮ ਤੇ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਰਿਪੋਰਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 16 ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ, 13 ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ 198 ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਚਸ਼ਮਦੀਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

==1985 ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ==
===ਰਾਜੀਵ–ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਸਮਝੌਤਾ, 1985===
[[ਤਸਵੀਰ:Harchand Singh Longowal 1987 stamp of India.jpg|thumb|ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੰਡੀਆ ਪੋਸਟ ਸਟੈਂਪ 'ਤੇ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਦੀ ਤਸਵੀਰ।]]
ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਰਹੇ ਕੱਟੜਪੰਥ‌ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਭਿਆਨਕ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਭਾਂਪਦਿਆਂ [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ]] ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ [[ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ]] ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਕੀਤੀ,‌ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।

1985 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਾਜੀਵ–ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਸਮਝੌਤੇ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਦਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹੱਲ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ|ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਸਮਝੌਤਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਧਾਰਮਿਕ, ਖ਼ੇਤਰੀ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਸਮਝੌਤਾਯੋਗ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਨਾਲ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਦੇ ਵਿਵਾਦ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਮਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਬਣੀ।

ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖ ਖਾੜਕੂਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿੱਚ ਲਏ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਤੇ ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਖਾੜਕੂਆਂ ਨੇ ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਇਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚਕਾਰ ਗੱਲਬਾਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਕ ਗਈ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੇ ਖਾੜਕੂਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ।

ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ। [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ|ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ]] ਨੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਖਾੜਕੂ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਵਿਕਸਤ ਕਰਕੇ ਆਧੁਨਿਕ ਹਥਿਆਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ‌ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਤਸਕਰੀ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਖਾੜਕੂਆਂ ਨੂੰ ਪਨਾਹ, ਹਥਿਆਰ, ਪੈਸਾ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦੋਸ਼ ਹਾਲਾਤੀ ਸਬੂਤਾਂ ਤੇ ਹੀ ਅਧਾਰਤ ਸਨ।

===ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ਫਲਾਈਟ 182===
{{Main article|ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ਫਲਾਈਟ 182}}

[[ਤਸਵੀਰ:Irish Naval Service recovering bodies from the Air India Flight 182 disaster.jpg|thumb|ਆਇਰਿਸ਼ ਨੇਵਲ ਸਰਵਿਸ, ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ਫਲਾਈਟ 182 ਵਿੱਚੋਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਬਰਾਮਦ ਕਰਦੀ ਹੋਈ]]
ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ਫਲਾਈਟ 182 ਮਾਂਟਰੀਅਲ–ਲੰਡਨ–ਦਿੱਲੀ–ਬੰਬਈ ਰੂਟ ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ [[ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ]] ਦੀ ਇੱਕ ਉਡਾਣ ਸੀ। 23 ਜੂਨ 1985 ਨੂੰ ਇਸ ਰੂਟ ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ [[ਬੋਇੰਗ 747]] ਨੂੰ [[ਆਇਰਲੈਂਡ ਗਣਰਾਜ|ਆਇਰਲੈਂਡ]] ਦੇ ਤੱਟ ਦੇ ਲਾਗੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਨਾਲ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਵਾਰ ਕੁੱਲ 329 ਯਾਤਰੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 268 ਕੈਨੇਡੀਅਨ, 27 ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਤੇ 24 ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਫਲਾਈਟ ਚਾਲਕ ਦਲ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇਸੇ ਦਿਨ ਇੱਕ ਹੋਰ ਧਮਾਕਾ [[ਜਪਾਨ|ਜਾਪਾਨ]] ਦੇ ਟੋਕੀਓ ਦੇ ਨਾਰੀਤਾ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਤੇ ਵੀ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਦਾ ਮਕਸਦ ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ਫਲਾਈਟ 301‌ ਨੂੰ ਉਡਾਉਣਾ ਸੀ, ਪਰ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਧਮਾਕਾ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਮਾਨ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 331 ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਦੇਸ਼ ਇਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ, ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਕੈਨੇਡਾ, ਬਰਤਾਨੀਆ, ਭਾਰਤ, ਜਾਪਾਨ ਅਤੇ ਆਇਰਲੈਂਡ ਸਨ।

ਇਸ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦੋਸ਼ੀ [[ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ|ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ]] ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਖਾੜਕੂ ਜੱਥੇਬੰਦੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਸਤੰਬਰ 2007 ਵਿੱਚ, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਇਨਕੁਆਰੀ ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਜਾਂਚ ਨਿਊਜ਼ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ''ਤਹਿਲਕ਼ੁਲਾਸਾ''  ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ [[ਲਖਬੀਰ ਸਿੰਘ ਰੋਡੇ]] ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਮਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਸਟਰਮਾਈਂਡ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਜਾਂਚਾਂ ਨੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਮਾਸਟਰਮਾਈਂਡ ਅਸਲ ਵਿੱਚ [[ਤਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪਰਮਾਰ]] ਸੀ।

ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਲਈ ਕਈ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਚਲਾਏ ਗਏ। ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰਿਆਤ‌ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਇਕਲੌਤਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ਫਲਾਈਟ 182 ਅਤੇ ਨਾਰੀਤਾ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਤੇ ਫਟਣ ਵਾਲੇ ਬੰਬਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ।

===1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ===
{{Main|ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਦ੍ਰੋਹ}}

[[ਤਸਵੀਰ:GURUDWARA SRI AKAL TAKHT SAHIB.jpg|thumb|ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਵਿਖੇ 1986 ਦਾ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ]]
1986 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਬਗ਼ਾਵਤ ਆਪਣੇ ਸਿਖ਼ਰ 'ਤੇ ਸੀ ਤਾਂ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਪਰ ਦੁਬਾਰਾ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨੇ [[ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ|ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ‌]] ਬੁਲਾਇਆ 26 ਜਨਵਰੀ 1986 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨੇ [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ]] ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਆਪਣਾ [[ਜਥੇਦਾਰ]] ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

29 ਅਪ੍ਰੈਲ 1986 ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ‌ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਕਈ ਬਾਗ਼ੀ ਵੱਖਵਾਦੀ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਛੇੜ ਦਿੱਤੀ।

ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਵੱਖਵਾਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕਈ ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ 1987 ਵਿੱਚ [[ਲਾਲੜੂ]] ਨੇੜੇ 32 ਹਿੰਦੂ ਬੱਸ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਅਤੇ 1991 ਵਿੱਚ [[ਲੁਧਿਆਣਾ|ਲੁਧਿਆਣੇ]] ਵਿੱਚ 80 ਰੇਲ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹੀਆਂ ਕਿਉਂਕਿ [[1984 ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗੇ|1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਕਤਲੇਆਮ]] ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

1989 ਦੀਆਂ ਸੰਸਦੀ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਵੱਖਵਾਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ 13 ਸੰਸਦੀ ਸੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 10 ਸੀਟਾਂ ਤੇ ਜੇਤੂ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਣਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਖਾਕੀ ਚੋਣਾਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ ਪਰ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਣਾਂ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕੀਤਾ‌ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੋਟਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੇਵਲ 24% ਰਹੀ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਇਹ ਚੋਣ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਪਣੀ ਖਾੜਕੂ ਵਿਰੋਧੀ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ, [[ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ (ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ)|ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਇਸ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 1993 ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵੱਖਵਾਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦਾ ਸਫ਼ਾਇਆ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਸਮਰਥਕ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

===1990 ਦਾ ਦਹਾਕਾ===
ਭਾਰਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂ਼ਾਆਤ ਵਿੱਚ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ)]] ਵਰਗੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਮੂਹ ਅਹਿੰਸਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

ਅਗਸਤ 1991 ਵਿੱਚ, [[ਰੋਮਾਨੀਆ]] ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਫ਼ੀਰ [[ਜੂਲੀਓ ਰਿਬੇਰੋ]] ‌'ਤੇ [[ਬੁਖ਼ਾਰੈਸਟ|ਬੁਖ਼ਾਰੈਸਟ]] ਵਿਖੇ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਿਬੇਰੋ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਵੱਖਵਾਦੀ ਜੱਥੇਬੰਦੀ ਨੇ 1991 ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਰੋਮਾਨੀਆਈ ਸਫ਼ੀਰ ਲਿਵੀਯੂ ਰਾਡੂ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲਈ, ਇਹ ਰਿਬੇਰੋ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਸ਼ੱਕ ਵਿੱਚ [[ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਫੋਰਸ]] ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਰੋਮਾਨੀਆਈ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਡੂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ  ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਅਕਤੂਬਰ 1991 ਵਿੱਚ‌ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼]] ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਅਗਵਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਸੀ,‌ ਭਾਰਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਜਾਂ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ 20 ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਮਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਵੱਖਵਾਦੀ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗੋਲੀਆਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਵਿਦਵਾਨ ਇਆਨ ਟੈਲਬੋਟ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ, ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਵੱਖਵਾਦੀ ਸਮੇਤ ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਧਿਰਾਂ ਕਤਲ ਅਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਵਰਗੇ ਅਪਰਾਧਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ।

24 ਜਨਵਰੀ 1993 ਤੋਂ 4 ਅਗਸਤ 1993 ਤੱਕ, ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨ ਅਨਰਿਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟੇਡ ਨੇਸ਼ਨਜ਼ ਐਂਡ ਪੀਪਲਜ਼ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਰਿਹਾ ਪਰ 22 ਜਨਵਰੀ 1995 ਨੂੰ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

31 ਅਗਸਤ 1995 ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਆਤਮਘਾਤੀ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਜਿਸਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੇ ਲਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕੀ ਦੱਸਿਆ। ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਦੂਤਾਵਾਸ ਦੁਆਰਾ 2006 ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੈਸ ਰਿਲੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਲਈ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ।

ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ, ਉਹ ਸਮਰਥਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ। ਘੱਟਦੇ ਸਮਰਥਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਸਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬਾਗ਼ੀ ਲੜਾਕਿਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲਗਾਤਾਰ ਜਿਤਾਂ ਕਾਰਨ ਖਾੜਕੂਵਾਦ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ।
===2000 ਦਾ ਦਹਾਕਾ===
ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭਾਰਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ‌ (ਕੇਪੀਐਸ ਗਿੱਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ) ਵਿਰੁੱਧ ਗੰਭੀਰ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਏ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ‌ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬੇਗੁਨਾਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਝੂਠੇ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਪਛਾਣ ਜਾਂ ਪੋਸਟਮਾਰਟਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਵਾਚ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ, 1984 ਤੋਂ, ਸਰਕਾਰੀ ਬਲਾਂ ਨੇ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਵਿਆਪਕ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ– ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ, ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ, ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ, ਸ਼ੱਕੀ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਫ਼ਾਂਸੀ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਮੰਗੇ ਗਏ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਠਿਕਾਣਿਆਂ ਦਾ ਖ਼ੁਲਾਸਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਐਮਨੈਸਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੌਰਾਨ ਪੁਲਿਸ ਉੱਪਰ ਲਾਪਤਾ, ਤਸ਼ੱਦਦ, ਬਲਾਤਕਾਰ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਹਿਰਾਸਤ ਦੇ ਕਈ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਦਸੰਬਰ 2002 ਤੱਕ 75-100 ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ।
===2010 ਦਾ ਦਹਾਕਾ===
2010 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਧਮਾਕਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ 4 ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੇ ਖ਼ੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਸ ਫਾਰ ਜਸਟਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਈ ਡੇਰਾ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਵਰਗੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਸੰਗਠਨ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੀ ਸਰਗਰਮ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਦਸੰਬਰ ਤੱਕ, ਭਾਰਤੀ ਮੀਡੀਆ ਸੂਤਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ ਫੋਰਸ ਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਭਾਵੀ ਹਮਲੇ ਬਾਰੇ ਖੁਫ਼ੀਆ ਏਜੰਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇਨਪੁਟ ਮਿਲੇ ਹਨ, ਕਥਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਵੱਖਵਾਦੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਹੈਂਡਲਰਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਤਸਕਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਨਵੰਬਰ 2015 ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੇਅਬਦੀ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵੱਲੋਂ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ 13 ਮਤੇ ਅਪਣਾਏ। 12ਵੇਂ ਮਤੇ ਨੇ 1986 ਦੇ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੁਆਰਾ ਅਪਣਾਏ ਗਏ ਮਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ‌ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ [[ਸਿਮਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨ]] ਨੇ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਯਾਨੰਦ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮਾਨ ਏਸੀਪੀ ਸਤੀਸ਼ ਮਲਹੋਤਰਾ ਨਾਲ ਬਹਿਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਡੀਐਮਸੀਐਚ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗੇਟ ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੇ ਭਾਰੀ ਪੁਲਿਸ ਫੋਰਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਨਾਰੇ ਲਗਾਏ। ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਲਗਭਗ 15-20 ਮਿੰਟ ਤੱਕ ਚੱਲੇ ਟਕਰਾਅ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਾਨ ਨੂੰ ਏਡੀਸੀਪੀ ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂ ਨਾਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਰਫਿਊਜੀ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਕੈਨੇਡਾ (IRB) ਰਿਪੋਰਟ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਦੀ 31ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗਾਏ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 25 ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ।‌‌ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ [[ਪਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ|ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ]] ਦੇ ਇੱਕ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਨਾਅਰੇ ਲਗਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਦੇ ਦੋ ਮੈਂਬਰਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸਰੂਪ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾ ਅਤੇ ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਚੰਨਾ ਵਜੋਂ ਹੋਈ ਹੈ, ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦੌਰਾਨ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਅਤੇ ਬਾਦਲ ਵਿਰੋਧੀ ਨਾਅਰੇ ਲਗਾਏ।

ਅੱਜ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਿੱਖ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਲਗਾਤਾਰ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ, ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਲਾਬਿੰਗ ਦੁਆਰਾ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਸਬੰਧਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ, ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕੂਟਨੀਤਕ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣ ਲਈ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਪਲਬਧ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਲਈ ਸਮਰਥਨ ਜੁਟਾਉਣ ਲਈ [[ਇੰਟਰਨੈੱਟ|ਇੰਟਰਨੈਟ]] ਅਤੇ [[ਸਾਮਾਜਕ ਮੀਡੀਆ|ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ]] ਵਰਗੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਚਾਰ ਢੰਗਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
===2020 ਦਾ ਦਹਾਕਾ===
[[ਤਸਵੀਰ:Khalistan Referendum posters, corner of Foleshill Road ^ Harnall Lane West, Coventry - geograph.org.uk - 6987097.jpg|thumb|ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਰਾਏਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਪੋਸਟਰ।]]
2021 ਵਿੱਚ ਵੱਖਵਾਦੀ ਸਮੂਹ, ਸਿੱਖਸ ਫਾਰ ਜਸਟਿਸ (SFJ) ਨੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਰਾਏਸ਼ੁਮਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ|ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ]], [[ਕੈਨੇਡਾ]], [[ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ]], [[ਇਟਲੀ]], [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਅਤੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ]] ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਕਈ ਜਨਮਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੋਏ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਲੱਖਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੋਟਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਹੈ।

ਜਨਵਰੀ 2023 ਵਿੱਚ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਮੈਲਬੌਰਨ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਰਾਏਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੌਰਾਨ, ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਸਮਰਥਕਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਪੱਖੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਝੜਪਾਂ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਦੋ ਲੋਕ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਦੋ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਪੁਲਿਸ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਕਿ– &quot;ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ, ਕੁਝ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਝੰਡਿਆਂ ਦੇ ਡੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਈ ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਸੱਟਾਂ ਲੱਗੀਆਂ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪੀੜਤਾਂ ਦਾ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਪੈਰਾਮੈਡਿਕਸ ਦੁਆਰਾ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇੱਕ 34 ਸਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ 39 ਸਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਦੰਗਾਕਾਰੀ ਵਿਵਹਾਰ ਲਈ ਜੁਰਮਾਨੇ ਦਾ ਨੋਟਿਸ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।&quot; ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਹਾਈ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਬੈਰੀ ਓ'ਫੈਰਲ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਫਰਵਰੀ 2022 ਵਿੱਚ ਦੀਪਕ ਪੁੰਜ, ਜੋ ਕਿ [[ਬਰੈਂਪਟਨ]] ਦੇ ਇੱਕ ਰੇਡੀਓ ਹੋਸਟ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਦੇ ਇੱਕ ਮੁਖ ਆਲੋਚਕ ਸਨ, 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ [[ਦੀਪ ਸਿੱਧੂ]] ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਬਾਰੇ ਬੋਲਣ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਦ ਗਲੋਬ ਐਂਡ ਮੇਲ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਪੁੰਜ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ, &quot;ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੇ ਮੇਰੇ 'ਤੇ ਬੰਦੂਕ ਤਾਣੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਨੇ ਬੀਅਰ ਦੀ ਬੋਤਲ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।&quot; ਬਰੈਂਪਟਨ ਦੇ ਮੇਅਰ ਪੈਟ੍ਰਿਕ ਬ੍ਰਾਊਨ ਨੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ &quot;ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਹਿੰਸਾ ਜਾਂ ਧਮਕੀ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।&quot; ਪੀਲ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਜਾਂਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।

ਅਗਸਤ 2022 ਵਿੱਚ‌ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ]], ਦੀਪ ਸਿੱਧੂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ [[ਵਾਰਿਸ ਪੰਜਾਬ ਦੇ]] (ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜਥੇਬੰਦੀ ਜੋ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਅਤੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ) ਦੇ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਉਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਸ਼ੇ ਛੱਡਣ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਅਤੇ ਕਈ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਟੂਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ, ਨਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬੁਰਾਈਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਜਨਤਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ।‌ 18 ਮਾਰਚ 2023 ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਵਾਰਿਸ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 'ਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਨ 'ਤੇ ਕਤਲ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼, ਪੁਲਿਸ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਫੈਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਫ਼ਰਾਰ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਨੂੰ 23 ਅ਼ਤਾਰ ਲ 2023 ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ।

ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਕਈ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੋਏ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਦੇ ਹੋਏ ਪਰ ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਕਈ ਹਿੰਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੀ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਭੀੜ ਨੇ [[ਸਾਨ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸਕੋ|ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ]] ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਕੌਂਸਲੇਟ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਭੀੜ ਨੇ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਹਾਈ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖੰਭੇ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਝੰਡੇ ਨੂੰ ਉਤਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਖਿੜਕੀਆਂ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਮੂਲੀ ਸੱਟਾਂ ਲਗਾਈਆਂ। NIA ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ। 21 ਮਾਰਚ 2023 ਨੂੰ ਦੋ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੇ ਕੌਂਸਲੇਟ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ 'ਤੇ ਜਲਣਸ਼ੀਲ ਪਦਾਰਥ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਕੌਂਸਲੇਟ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ।

18 ਜੂਨ 2023 ਨੂੰ [[ਹਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨਿੱਜਰ]] ਨੂੰ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ]] ਦੇ [[ਸਰ੍ਹੀ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ|ਸਰੀ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਪਾਰਕਿੰਗ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਿੱਝਰ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਉਸ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਤਲਾਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਲਈ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਸਦੀ ਹਵਾਲਗੀ ਦੀ ਅਸਫਲ ਮੰਗ ਵੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।

2 ਜੁਲਾਈ 2023 ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੇ ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਕੌਂਸਲੇਟ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਫਾਇਰ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਬੁਝਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਸਟਾਫ਼ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸੱਟ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ। ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਬੁਲਾਰੇ ਮੈਥਿਊ ਮਿਲਰ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਸਮਰਥਕਾਂ ਦੁਆਰਾ [[ਟਵਿਟਰ|ਟਵਿੱਟਰ]] 'ਤੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਵੀਡੀਓ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਹਮਲਾ ਹਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨਿੱਝਰ ਦੀ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਸੀ।

ਨਿੱਝਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਗਲੋਬ ਐਂਡ ਮੇਲ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੁਝ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਨਿੱਝਰ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਨਿੱਝਰ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਇੰਟਰਵਿਊਆਂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਖ਼ੁਲਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ 1995 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਮੁਖੀ ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ ਤਾਰਾ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਬੰਧ ਸਨ।

1 ਸਤੰਬਰ 2024 ਨੂੰ ਸਿੱਖਸ ਫਾਰ ਜਸਟਿਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਟੋਰਾਂਟੋ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੈਲੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਰੈਲੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਫਲੋਟਾਂ 'ਤੇ [[ਦਿਲਾਵਰ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ]]‌ (ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਆਤਮਘਾਤੀ ਹਮਲਾਵਰ) ਜਿਸਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਰਾਹਗੀਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ, ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ ਗਈ। SFJ ਦੇ ਜਨਰਲ ਕੌਂਸਲ ਨੇ ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ– {{Quote|text=ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਦਿਲਾਵਰ ਦੀ ਔਲਾਦ ਹਾਂ‌ 1995 ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ, ਹਥਿਆਰ ਦੀ ਚੋਣ ਬੰਬ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਵੋਟ ਦਾ ਵਿਕਲਪ ਹੈ।|author=ਗੁਰਪਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂ}} ਰੈਲੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹਾਜ਼ਰੀਨ ਨੇ &quot;ਕਿੱਲ ਇੰਡੀਆ&quot; ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਵੀ ਲਗਾਏ।

ਨਵੰਬਰ 2024 ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਪੱਖੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਬਰੈਂਪਟਨ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਸਭਾ ਮੰਦਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇੱਕ ਝੜਪ ਹੋਈ। [[ਜਸਟਿਨ ਟਰੂਡੋ]], [[ਜਗਮੀਤ ਸਿੰਘ]], ਪੀਅਰ ਪੋਇਲੀਵਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ। ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਬਰੈਂਪਟਨ ਦੇ ਮੇਅਰ ਪੈਟ੍ਰਿਕ ਬ੍ਰਾਊਨ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਬਰੈਂਪਟਨ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਤਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।‌ ਪੀਲ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਇੱਕ ਆਫ ਡਿਊਟੀ ਸਾਰਜੈਂਟ ਹਰਿੰਦਰ ਸੋਹੀ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਡਿਊਟੀ ਤੋਂ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਸੋਹੀ ਨੂੰ ਮੰਦਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦਾ ਝੰਡਾ ਫੜੇ ਹੋਏ ਫਿਲਮਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੰਦਿਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਝੜਪ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ,  ਭਾਰਤੀ ਕੌਂਸਲੇਟ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੈਨਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਮੰਦਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸਿੱਖਸ ਫਾਰ ਜਸਟਿਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਕੌਂਸਲੇਟ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਜਾਸੂਸੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵੱਖਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਬਾਰੇ ਖੁਫ਼ੀਆ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਕੈਨੇਡਾ ਲਈ ਸਿੱਖਸ ਫਾਰ ਜਸਟਿਸ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਰੈਫਰੈਂਡਮ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗੋਸਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ– {{Quote|text=ਇਹ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਬਨਾਮ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਉਹ (ਕੌਂਸਲਰ ਅਧਿਕਾਰੀ) ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਉੱਥੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।|author=ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗੋਸਲ}}

===ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਅਤੇ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦਾ ਚੋਣ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ===
{{Main article|2022 ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ|2024 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ}}

[[2022 ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ|2022 ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ‌ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ), ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਪਾਰਟੀ ਹੈ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 117 ਸੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 81 ਸੀਟਾਂ 'ਤੇ ਚੋਣ ਲੜੀ ਅਤੇ 386,176 ਵੋਟਾਂ ਜਾਂ ਵੋਟ ਸ਼ੇਅਰ ਦਾ 2.48% ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਨੂੰ 2017 ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ 49,260 ਵੋਟਾਂ (ਵੋਟ ਸ਼ੇਅਰ ਦਾ 0.3%) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਦੇ ਮੁੱਖੀ ਸਿਮਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਨੇ ਜੂਨ 2022 ਵਿੱਚ ਹੋਈ [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] ਲੋਕ ਸਭਾ ਉਪ ਚੋਣ ਜਿੱਤੀ, ਹਲਕੇ ਵਿੱਚ 253,154 ਵੋਟਾਂ ਜਾਂ ਵੋਟ ਸ਼ੇਅਰ ਦਾ 35.61% ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਾਨ 2024 ਦੀ ਸੰਗਰੂਰ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਾਰ ਗਏ ਸਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ 187,246 ਵੋਟਾਂ ਜਾਂ ਵੋਟ ਸ਼ੇਅਰ ਦਾ 18.55% ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।

2024 ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾਂ ਸੰਸਦੀ ਹਲਕਿਆਂ 'ਤੇ ਚੋਣ ਲੜੀ ਗਈ ਸੀ। ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਦੋ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ [[ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ|ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ]], ਨੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੇ ਗਏ।  ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਨੇ 13 ਵਿੱਚੋਂ 12 ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਮੀਦਵਾਰ ਖੜ੍ਹੇ ਕੀਤੇ, ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਚੋਣ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ 500,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੋਟਾਂ ਮਿਲੀਆਂ।
==ਵੱਖਵਾਦ==
[[ਤਸਵੀਰ:Socialism in Context.png|thumb|ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ਦੇ ਮੁਖੀ ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪੰਜਵੜ (ਸੱਜੇ) ਅਤੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਕਨਵੀਨਰ ਦਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਿੱਟੂ (ਖੱਬੇ) ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਪਠਾਣੀ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਿੱਚ, ਫਰਵਰੀ-ਮਾਰਚ 1991]]
1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੱਖਵਾਦ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ‌। 1984 ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਫ਼ੌਜੀ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਾਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ। ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ 1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਕਤਲੇਆਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਰਗ ਵੀ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕੂਟਨੀਤਕ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ ਜਿਸ ਕਾਰਨ 1980 ਅਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਿੱਖ ਵੱਖਵਾਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਕੁਝ ਵੱਖਵਾਦੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ, ਫ਼ੌਜ ਜਾਂ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ 'ਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਬਣਾਉਣਾ ਸੀ। ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਵੱਖਵਾਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਮੌਜ-ਮਸਤੀ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਮਰਦਾਨਗੀ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਸਨ। ਪੁਰੀ ਜੱਜ ਅਤੇ ਸੇਖੋਂ (1999) ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਨਪੜ੍ਹ ਜਾਂ ਘੱਟ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਨੌਜਵਾਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਨੌਕਰੀ ਦੀਆਂ ਕਾਫ਼ੀ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ, &quot;ਮਨੋਰੰਜਨ&quot; ਦੇ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਵੱਖਵਾਦੀ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਖ਼ੁਦ ਸਿਰਫ਼ 5% ਖਾੜਕੂਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਸੀ।

===ਪਤਨ===
ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਅਨੁਸਾਰ 1992 ਤੋਂ 1997 ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਵੱਖਵਾਦ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਕਮੀ ਆਈ, ਹਾਲਾਂਕਿ 1997 ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ, &quot;ਸਿੱਖ ਵੱਖਵਾਦੀ ਸੈੱਲ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਖਵਾਦੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੋਂ ਫੰਡ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦੇ ਹਨ।&quot; 

&quot;ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਤੋਂ ਬਿਨ ਲਾਦੇਨ ਤੱਕ: ਧਾਰਮਿਕ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ&quot; ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਓਰਫੈਲੀਆ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਗਲੋਬਲ ਐਂਡ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੱਡੀਜ਼, ਯੂਸੀਐਸਬੀ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਮਾਰਕ ਜੁਰਗੇਨਸਮੇਅਰ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਖਵਾਦੀ ਦਾ ਇੰਟਰਵਿਊ ਲਿਆ ਜਿਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ, &quot;ਲਹਿਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।&quot; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ, ਕੈਦ ਕਰ ਲਏ ਗਏ ਹਨ ਜਾਂ ਫਿਰ ਲੁਕਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਲਹਿਰ ਲਈ ਜਨਤਕ ਸਮਰਥਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

===ਵੱਖਵਾਦ ਦੇ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹਿਣ ਦੇ ਕਾਰਨ===
ਵੱਖਵਾਦ ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ ਹੈ:

• ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਮੁੱਖੀ ਕੇਪੀਐਸ ਗਿੱਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ 'ਤੇ ਭਾਰੀ ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਵਾਈ। ਕਈ ਵੱਖਵਾਦੀ ਆਗੂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।‌

• ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੇ ਵੱਖਵਾਦ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਇੱਛਾ ਸ਼ਕਤੀ।

• ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਲਈ &quot;ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ&quot; ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਧਾਰਨਾ ਦੀ ਘਾਟ। ਕੁਮਾਰ (1997) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਨਾਮ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਇੱਛਾਵਾਦੀ ਸੋਚ ਸੀ, ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿਰੁੱਧ ਉਨ੍ਹਾਂ (ਖਾੜਕੂਆਂ) ਦੀ ਘ੍ਰਿਣਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਬਦਲਵਾਂ ਵਿਕਲਪ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕੇ।

• ਲਹਿਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਕੋਲ ਵਿਚਾਰਾਤਮਰਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ।

• ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰਾਂ ਦੇ ਵੱਖਵਾਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਵੰਡੀਆਂ ਗਈਆਂ।

• ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਹਮਦਰਦੀ ਅਤੇ ਸਮਰਥਨ ਦਾ ਘਾਟਾ।

• ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਫੁੱਟ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੀਤਾ।

• ਵੱਖਵਾਦੀ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਉਭਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਖ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਧਾਈ ਗਈ ਚੌਕਸੀ।

ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਪੀਸ ਐਂਡ ਕਨਫਲਿਕਟ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਲਈ ਲਿਖਦੇ ਹੋਏ ਸਿਮਰਤ ਢਿੱਲੋਂ (2007) ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ, &quot;ਵੱਖਵਾਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਲੜਾਈ ਕਾਰਨ ਲਹਿਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਮਰਥਨ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ।&quot;

===ਵੱਖਵਾਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ===
ਸਿਖ ਫਾਰ ਜਸਟਿਸ, ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕੌਂਸਲ ਅਤੇ ਵਰਲਡ ਸਿੱਖ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵਰਗੇ ਕਈ ਵੱਖਵਾਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਸਮੇਂ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਸੰਗਠਨ ਅਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਸੰਗਠਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਫ਼ੌਜੀ ਯਤਨਾਂ ਦਾ ਤਾਲਮੇਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੂਹ 1980 ਅਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਰਗਰਮ ਸਨ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਈ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਜੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ 1993 ਵਿੱਚ ਅੱਤਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੌਰਾਨ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ|ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ]], ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਿੱਖ ਯੂਥ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ, [[ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ (ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ)|ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ]], ਅਤੇ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਟਾਈਗਰ ਫੋਰਸ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਸਮੂਹ, ਸ਼ਹੀਦ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫੋਰਸ ਨੇ 1997 ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਬੰਬ ਧਮਾਕਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲਈ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਸਮੂਹ ਬਾਰੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ।

ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਵੱਖਵਾਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:

* ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ (BKI)
** [[ਯੂਰਪੀ ਸੰਘ]], [[ਕੈਨੇਡਾ]], [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤ‌]] ਅਤੇ [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ|ਬਰਤਾਨੀਆ]] ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸੰਗਠਨ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ। 
** 2004 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਅੱਤਵਾਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ । 
** ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ਫਲਾਈਟ 182 'ਤੇ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਲਈ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਅਦਾਲਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਾਮਜ਼ਦ।
* ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਟਾਈਗਰ ਫੋਰਸ ਆਫ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ (BTFK)
** ਇਹ ਸਮੂਹ 1984 ਵਿੱਚ [[ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਮਾਨੋਚਾਹਲ]] ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
** 1995 ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਦੇ 4 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵੱਖਵਾਦੀ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ। 
* ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ (KCF) 
** 1986 ਵਿੱਚ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ।  ਇਹ ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਭਾਗ (DOS) ਦੁਆਰਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੈ । 
** ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ KCF ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1995 ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। 
* ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਆਰਮੀ (KLA)
** ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਫੋਰਸ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿੰਗ‌ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵੱਖ ਹੋਏ ਸਮੂਹ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ।
* [[ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਫੋਰਸ]] 
** 1986 ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ
** 1980 ਅਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕਾਂ 'ਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕਈ ਬੰਬ ਧਮਾਕਿਆਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
* [[ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ ਫ਼ੋਰਸ|ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ ਫੋਰਸ]] (KZF)
** ਯੂਰਪੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸੰਗਠਨ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ। 
* ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਿੱਖ ਯੂਥ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ (ISYF) (ਜੋ ਕਿ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।)
* [[ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਿੱਖ ਸਟੁਡੈਂਟਸ ਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ]] (AISSF)
* ਦਸਮੇਸ਼ ਰੈਜੀਮੈਂਟ
* ਸ਼ਹੀਦ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫੋਰਸ

==ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ==
[[ਤਸਵੀਰ:Sikh march against Indian policy, London 10-Jun-12.JPG|thumb|ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, 2011]]
ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਹਿੰਸਕ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਖਿੰਡੇ ਹੋਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਲਹਿਰ  ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਬਤ ਹੋਈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਨੇ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਕੂਟਨੀਤਕ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਬਰਤਾਨੀਆ, ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਫ਼ੌਜੀ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾਣ ਲਈ ਕਾਡਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਜਲਾਵਤਨ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਵੀ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।

ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ, ਗੁਰਦੁਆਰੇ, ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਭੂਗੋਲਿਕ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਤਾਲਮੇਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਧੜਿਆਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਗਠਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮੰਚ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਕਈ ਵਾਰ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਲਈ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਨੂੰ ਲਾਮਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸ਼ੈਲੀਬੱਧ ਸੰਸਕਰਣ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਕੇ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲਾਮਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਆਗੂਆਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੁੱਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਧੜੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਲੜਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਵਾਲੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਫੰਡਾਂ ਨੂੰ ਲਹਿਰ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।

ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੂਹ ਸੰਚਾਰ ਨੂੰ ਸੁਚਾਰੂ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਵਿਵਸਥਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਅਤੇ ਸੰਮੇਲਨਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1981 ਵਿੱਚ &quot;ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਮੇਲਨ&quot; ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 200 ਡੈਲੀਗੇਟਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1987 ਵਿੱਚ ਤੀਜਾ ਸੰਮੇਲਨ ਸਲੋਹ, ਬਰਕਸ਼ਾਇਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਸੰਮੇਲਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਲਿਆਉਣੀ ਸੀ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਕਾਰਕਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰ ਰਹੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨੇ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਸਲੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਿਅਕ ਯਤਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਗੈਰ-ਸਿੱਖ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਚਿਹਰਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਸੀ।

1993 ਵਿੱਚ, ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਜਥੇਬੰਦੀ ਅਧੀਨ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਅਨਰਿਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟੇਡ ਨੇਸ਼ਨਜ਼ ਐਂਡ ਪੀਪਲਜ਼ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ (UNPO) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਇਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਜਥੇਬੰਦੀ ਉੱਤੇ ਹਿੰਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮਾਂ ਕਾਰਨ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਮੁਅੱਤਲੀ 22 ਜਨਵਰੀ 1995 ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਐਸੋਸੀਏਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਐਡਵਰਡ ਟੀਜੀ ਐਂਡਰਸਨ, ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ–  
{{Quote|text=ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਵੈ-ਨਿਰਣੇ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਖਵਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਤੇ ਭੜਕਾਊ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ, ਕਠੋਰ ਬਿਆਨਬਾਜ਼ੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹਿੰਸਕ ਤਣਾਅ, ਅਤੇ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਲਈ 'ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ' ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ।|author=ਐਡਵਰਡ ਟੀ.ਜੀ. ਐਂਡਰਸਨ, ਭਾਰਤੀ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ, ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈਸ (2024)}}
===ਪਾਕਿਸਤਾਨ===
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਲੰਮੇਂ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ &quot;ਬਲੀਡ ਇੰਡੀਆ&quot; ਰਣਨੀਤੀ ਤਹਿਤ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। 1971 ਦੀ ਭਾਰਤ–ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, [[ਜ਼ੁਲਫ਼ਿਕ਼ਾਰ ਅਲੀ ਭੁੱਟੋ|ਜ਼ੁਲਫ਼ਿਕਾਰ ਅਲੀ ਭੁੱਟੋ]] ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜਨਰਲ [[ਯਹੀਆ ਖਾਨ|ਯਾਹੀਆ ਖਾਨ]] ਦੇ ਫ਼ੌਜੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸਨ, ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ– {{Quote|text=ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਕਮਰ ਟੁੱਟ ਜਾਏ ਤਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸਥਾਈ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ.... ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਵਾਪਿਸ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਵੀ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।|author=ਜ਼ੁਲਫ਼ਿਕ਼ਾਰ ਅਲੀ ਭੁੱਟੋ}}

ਸਿੱਖ ਵੱਖਵਾਦੀ ਨੇਤਾ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ੁਲਫਿਕਾਰ ਅਲੀ ਭੁੱਟੋ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦੌਰਾਨ ਭੁੱਟੋ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ, &quot;ਅਸੀਂ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਤੁਹਾਡੀ ਮਦਦ ਕਰਾਂਗੇ ਅਤੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਵਾਂਗੇ।&quot;

ਭੁੱਟੋ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਮੁਖੀ ਬਣੇ ਜਨਰਲ [[ਮੁਹੰਮਦ ਜ਼ਿਆ-ਉਲ-ਹੱਕ਼|ਜ਼ਿਆ-ਉਲ-ਹੱਕ਼]] ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਵਜੋਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰਵਾਇਤੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਿੱਖ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਆਉਂਦੇ ਸਨ, ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਦੇ ਮੋਹਰੀ ਸਨ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੇ ਠਹਿਰਨ ਦੌਰਾਨ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ।

[[ਇੰਟਰ-ਸਰਵਿਸਿਜ਼ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ]] ਮੁਖੀ, ਜਨਰਲ ਅਬਦੁਲ ਰਹਿਮਾਨ ਨੇ‌ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿਰੁੱਧ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਆਈਐਸਆਈ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਸੈੱਲ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਇੰਟਰ-ਸਰਵਿਸਿਜ਼ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿਮਾਨ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਮਾਣ ਸੀ ਕਿ, &quot;ਸਿੱਖ ਪੂਰੇ ਸੂਬੇ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ, ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਹੈ, ਕਿੱਥੇ ਬੰਬ ਲਗਾਉਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸ ਦਫ਼ਤਰ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ।&quot; ਜਨਰਲ ਹਾਮਿਦ ਗੁਲ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ– {{Quote|text=ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅਸਥਿਰ ਰੱਖਣਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਲਈ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕੀਮਤ ਦੇ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਰੱਖਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।|author=ਜਨਰਲ ਹਾਮਿਦ ਗੁਲ}} ਵੱਖਵਾਦ ਉਦੋਂ ਹੀ ਘਟਿਆ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਤਾਰ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ [[ਬੇਨਜ਼ੀਰ ਭੁੱਟੋ]] ਸਰਕਾਰ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਸਾਂਝੀ ਗਸ਼ਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਈ।

2006 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਮੂਲ ਦੇ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਨਾਗਰਿਕ ਖ਼ਾਲਿਦ ਅਵਾਨ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ਦੇ ਮੁਖੀ ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪੰਜਵੜ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ &quot;ਅੱਤਵਾਦ ਦਾ ਸਮਰਥਨ&quot; ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ। ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ‌ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿਰੁੱਧ ਘਾਤਕ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਸਨ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸੈਂਕੜੇ ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਅਵਾਨ ਅਕਸਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸ 'ਤੇ ਸਿੱਖ ਖਾੜਕੂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਹੋਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

2008 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਬਿਊਰੋ]] ਨੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਇੰਟਰ-ਸਰਵਿਸਿਜ਼ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਸੰਸਥਾ ਸਿੱਖ ਵੱਖਵਾਦ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।

===ਬਰਤਾਨੀਆ===
ਫਰਵਰੀ 2008 ਵਿੱਚ, ਬੀਬੀਸੀ ਰੇਡੀਓ 4 ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਐਨਪੀਐਸ ਔਲਖ ਨੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਵੱਖਵਾਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੋਂ ਪੈਸੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਖੁਫ਼ੀਆ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਤੇ ਪੁੱਛਗਿੱਛਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਕਿ ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਆਪਣੇ ਰੰਗਰੂਟਾਂ ਨੂੰ [[ਅਲ ਕਾਇਦਾ]] ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਕੈਂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਬ੍ਰਾਈਟਨ ਦੇ ਲਾਰਡ ਬਾਸਮ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਸਨ, ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਿੱਖ ਯੂਥ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ &quot;ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ&quot; ਕੀਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ &quot;ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ&quot; ਹਨ। ISYF ਨੂੰ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ &quot;ਪਾਬੰਦੀਸ਼ੁਦਾ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸਮੂਹ&quot; ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਇਸਨੂੰ 27 ਜੂਨ 2002 ਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਅੱਤਵਾਦ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਭਾਗ ਦੁਆਰਾ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 

ਲੰਡਨ ਈਵਨਿੰਗ ਸਟੈਂਡਰਡ ਲਈ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਐਂਡਰਿਊ ਗਿਲਿਗਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ (ਬਰਤਾਨੀਆ) ISYF ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕਮੇਟੀ, ਉਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸੀਨੀਅਰ ਮੈਂਬਰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਫੰਡਿੰਗ ਮੰਗੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।

===ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ===
ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਹੈਲਮਟ ਸ਼ਮਿਟ ਅਤੇ ਵਿਲੀ ਬ੍ਰੈਂਡਟ, (ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਪੱਛਮੀ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਚਾਂਸਲਰ ਸਨ), ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ [[ਕੇਂਦ੍ਰੀ ਸੂਹੀਆ ਏਜੰਸੀ|ਕੇਂਦਰੀ ਸੂਹੀਆ ਏਜੰਸੀ]] (ਸੀਆਈਏ) ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ। ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ [[ਦਾ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ]] ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੂਹੀਆ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਅਗਿਆਤ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸੀਆਈਏ ਨੇ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਰਾਹੀਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਤਸਕਰੀ ਕਰਕੇ ਸਮਰਥਨ ਦੇਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ &quot;ਮਾਸਟਰਮਾਈਂਡ&quot; ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਸਫ਼ਾਰਤਖ਼ਾਨੇ  ਨੇ ਇਸ ਰਿਪੋਰਟ ਦਾ ਖੰਡਣ ਕੀਤਾ ਸੀ। 

ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੈਬਨਿਟ ਸਕੱਤਰੇਤ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਵਧੀਕ ਸਕੱਤਰ ਅਤੇ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੰਗ ਦੇ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬੀ. ਰਮਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ 1971 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਜਨਰਲ ਯਾਹੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ।

2023 ਵਿੱਚ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਥਿਤ ਸਿੱਖ ਵੱਖਵਾਦੀ ਗੁਰਪਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂ, ਜੋ ਕਿ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਸਮੂਹ ਸਿੱਖਸ ਫਾਰ ਜਸਟਿਸ ਦੇ ਬੁਲਾਰੇ ਹਨ, ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਰਚਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ। 29 ਨਵੰਬਰ 2023 ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸੂਹੀਆ ਏਜੰਸੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਕਰਮਚਾਰੀ ਨੂੰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਕਤਲ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਥਿਤ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
===ਕੈਨੇਡਾ===
ਟੈਰੀ ਮਾਈਲੇਵਸਕੀ ਨੇ ਸੀਬੀਸੀ‌ ਨੂੰ 2007 ਦੀ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਆਜ਼ਾਦ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਅੱਤਵਾਦੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦਾ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਵਰਲਡ ਸਿੱਖ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਕੈਨੇਡਾ‌‌ (ਇੱਕ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸਿੱਖ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸਮੂਹ, ਜੋ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਕੱਟੜਤਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਹੈ) ਨੇ ਸੀਬੀਸੀ 'ਤੇ &quot;ਮਾਣਹਾਨੀ, ਨਿੰਦਿਆ ਅਤੇ ਬਦਨਾਮੀ&quot; ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਕੀਤਾ‌ ਅਤੇ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਮਾਈਲੇਵਸਕੀ ਨੇ ਡਬਲਯੂਐਸਓ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਤਵਾਦ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਡਬਲਯੂਐਸਓ ਦੀ ਸਾਖ਼ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ 2015 ਵਿੱਚ, ਡਬਲਯੂਐਸਓ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਰਤ ਆਪਣੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਟੈਰੀ ਮਾਈਲੇਵਸਕੀ ਦੀ 2020 ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸੰਚਾਲਿਤ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਹਿੱਤਾਂ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

2017 ਵਿੱਚ [[ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਜਸਟਿਨ ਟਰੂਡੋ]] ਨੂੰ &quot;ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਹਮਦਰਦ&quot; ਕਿਹਾ ਅਤੇ 22 ਫਰਵਰੀ 2018 ਨੂੰ ਇਸ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਟਰੂਡੋ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਟਰੂਡੋ ਨੇ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਵੱਖਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ [[ਸੁਖਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ|ਸੁਖਬੀਰ ਬਾਦਲ]] ਨੇ ਵੀ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ, &quot;ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕੋਈ ਮੁੱਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਨਾ ਤਾਂ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ।&quot;

ਸਤੰਬਰ 2023 ਵਿੱਚ, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ, ਜਸਟਿਨ ਟਰੂਡੋ ਨੇ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਵੱਖਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਕੁਨ ਹਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨਿੱਝਰ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ, ਜਿਸਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਦੇ ਸਰੀ ਵਿੱਚ ਨਕਾਬਪੋਸ਼ ਬੰਦੂਕਧਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਹੱਤਿਆ ਕਰ  ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਨਿੱਝਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖਵਾਦ ਨਾਲ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਭਾਰਤ ਨੇ ਉਸਦੀ ਹੱਤਿਆ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ–ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਕੂਟਨੀਤਕ ਵਿਵਾਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਫ਼ਾਰਤੀ ਸਟਾਫ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਕੈਨੇਡਾ ਨੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਨਿੱਝਰ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦੇ ਸਬੂਤ ਸਾਂਝੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਸਨ।

==ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ==
* [[ਖਾੜਕੂ]]
* [[ਖ਼ਾਲਸਾ]]
* [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਅੰਦੋਲਨ]]
* [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ]]
* [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਦ੍ਰੋਹ]]

==ਹਵਾਲੇ==
{{Reflist}}

==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ==
*{{Commons category-inline|Khalistan movement|ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ}}।

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ (1947–ਵਰਤਮਾਨ)]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ]]</text>
      <sha1>ryttr0o44jnyxhcpzgjzsu8psck42si</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>845605</id>
      <parentid>845604</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T11:40:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-48332-80</username>
        <id>61834</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>845605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="206957" sha1="lq0bomxkenzwe6r31ziffv1yji4jmux" xml:space="preserve">{{Infobox Country
| established_date3      = 4 ਅਗਸਤ 1982–10 ਜੂਨ 1984
| established_event4     = [[ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ]]
| established_date4      = 1 ਜੂਨ 1984–10 ਜੂਨ 1984
| established_event5     = ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਵੁਡਰੋਜ਼
| established_date5      = ਜੂਨ–ਸਤੰਬਰ 1984
| established_date2      = 28 ਅਗਸਤ 1977
| established_event3     = ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚਾ
| established_event2     = [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਤਾ]]
| image_flag             = Flag-of-Khalistan.svg
| image_coat             = Emblem of Khalistan.svg
| symbol_width           = 60px
| symbol_type            = ਮੋਹਰ
| motto                  = &quot;[[ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ#ਅਕਾਲ ਸਹਾਇ|ਅਕਾਲ ਸਹਾਇ]]&quot;
| national_anthem        = &quot;[[ਦੇਗ ਤੇਗ਼ ਫ਼ਤਿਹ]]&quot;&lt;br&gt;[[File:Deg Teg Fateh.ogg]]
| image_map              = {{Switcher |[[File:Punjab in India (claimed and disputed hatched).svg | frameless]] | ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਖ਼ੇਤਰੀ ਦਾਅਵੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਏ ਗਏ ਹਨ  | [[File:Proposed Map of Khalistan (1982).jpg | frameless]] | ਸਰਬ-ਪਾਰਟੀ ਸਿੱਖ ਕਾਨਫਰੰਸ (1982) ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ | [[File:Khalistan map.jpg | frameless]] | ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ | [[File:Map of Khalistan.png | frameless]] | ਸਿੱਖ ਫ਼ਾਰ ਜਸਟਿਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤਵਿਤ}}
| admin_center           = 
| admin_center_type      = 
| largest_city           = 
| official_languages     = 
| national_languages     = 
| ethnic_groups          = 
| conventional_long_name = ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ
| common_name            = 
| established_date1      = 9 ਮਾਰਚ 1946
| demonym                = 
| org_type               = 
| government_type        = 
| sovereignty_type       = {{Centre|ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ}}
| established_event1     = [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ]] ਦੁਆਰਾ ਵੱਖਰੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਲਈ ਪ੍ਰਸਤਾਵ
| established_event6     = ਰਾਜੀਵ–ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਸਮਝੌਤਾ
| established_date6      = 24 ਜੁਲਾਈ 1985
| established_event7     = ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ
| established_date7      = 29 ਅਪ੍ਰੈਲ 1986
| established_event8     = [[ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੈਕ ਥੰਡਰ#ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੈਕ ਥੰਡਰ 1|ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੈਕ ਥੰਡਰ I]]
| established_date8      = 30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1986
| established_event9     = [[ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੈਕ ਥੰਡਰ#ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੈਕ ਥੰਡਰ 2|ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੈਕ ਥੰਡਰ II]]
| established_date9      = 9–18 ਮਈ 1988
| established_event10    = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਦ੍ਰੋਹ|ਪੰਜਾਬ ਬਗ਼ਾਵਤ]]
| established_date10     = 1984–1995
| established_event11    = 
| established_date11     = 
| established_event12    = 
| established_date12     = 
| currency               = 
}}

'''ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ''' (ਭਾਵ: &quot;[[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖ਼ਾਲਸੇ]] ਦੀ [[-ਸਤਾਨ|ਸਰਜ਼ਮੀਨ]]&quot;)&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sanjha |first=A. B. P. |date=2024-12-16 |title='ਖਾਲਿਸਤਾਨ' ਤਾਂ ਸੁਣਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਪਰ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਪਿੱਛੇ ਕਿਉਂ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ 'ਸਤਾਨ' ? |url=https://punjabi.abplive.com/general-knowledge/why-countries-names-end-with-stan-know-what-it-means-and-why-this-word-used-829379 |access-date=2025-06-02 |website=punjabi.abplive.com |language=pa}}&lt;/ref&gt; [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਸਿੱਖ|ਸਿੱਖ ਵਾਸੀਆਂ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਮੁਲਕ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਨਾਮ ਹੈ। ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਖ਼ੇਤਰੀ ਦਾਅਵੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖ਼ੇਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾਅਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲਾ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵੀ ਤੌਰ ਤੇ ਗੁਆਂਢੀ ਰਾਜਾਂ ਦੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਖ਼ੇਤਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨੇ 29 ਅਪ੍ਰੈਲ 1986 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਆਪਣੀ [[ਇਕਪਾਸੜਵਾਦ|ਇੱਕਪਾਸੜ]] [[ਆਜ਼ਾਦੀ]] ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ਬਿਊਰੋ |first=ਸਿੱਖ ਸਿਆਸਤ |date=2016-04-28 |title=29 ਅਪ੍ਰੈਲ 1986 ਦੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਐਲਾਨਨਾਮੇ ਤੋਂ 30 ਸਾਲ ਬਾਅਦ [ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੇਖ] |url=https://punjabi-news.in/declaration-of-khalistan/ |access-date=2025-06-02 |website=Sikh Siyasat News |language=en |archive-date=2025-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250602150845/https://punjabi-news.in/declaration-of-khalistan/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 1980 ਅਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਆਪਣੇ ਸਿਖ਼ਰ 'ਤੇ ਸੀ ਪਰ 1995 ਤੱਕ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਨੇ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-02-26 |title=ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਿੰਨੀ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਦੋਂ -ਕਦੋਂ, ਕਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਠਦੀ ਰਹੀ ਹੈ |url=https://www.bbc.com/punjabi/articles/cxe3dy5kp87o |access-date=2025-06-02 |website=BBC News ਪੰਜਾਬੀ |language=pa}}&lt;/ref&gt; 

ਸੰਨ 1699 ਵਿੱਚ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਦੁਆਰਾ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ &quot;ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਨਹਿ ਧਰਮੁ ਚਲੈ ਹੈ।। ਧਰਮੁ ਬਿਨਾ ਸਭ ਦਲੈ ਮਲੈ ਹੈ।।&quot; ਨਾਲ ਆਏ ਧਾਰਮਿਕ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੱਬੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=kumar |first=joginder |date=2024-04-13 |title=ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਦਿਵਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਵ |url=https://www.punjabitribuneonline.com/news/features/historical-significance-of-khalsa-sajna-day |access-date=2025-06-02 |website=Punjabi Tribune |language=pa}}&lt;/ref&gt; ਸੰਨ 1709 ਵਿੱਚ [[ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਅਤੇ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗ਼ਲ]] ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਕੇਂਦਰ [[ਸਰਹਿੰਦ]] ਨੂੰ ਫ਼ਤਿਹ ਕਰਕੇ [[ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ|ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ]] ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਚਲਾਏ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ [[ਹੁਕਮਨਾਮਾ|ਹੁਕਮਨਾਮੇ]] ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਪਰ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਇਹ ਰਾਜ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਟਿਕ ਨਾ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਸੰਨ 1715 ਵਿੱਚ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਇਸ ਰਾਜ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/punjabi/india-61450685|title=ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਤਾਕਤਵਰ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਨਾਲ ਲੋਹਾ ਲਿਆ ਸੀ|work=BBC News ਪੰਜਾਬੀ|access-date=2025-06-02|language=pa}}&lt;/ref&gt; ਭਾਵੇਂ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਰਾਜ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹੀ ਰਿਹਾ ਪਰ ਇਹ ਰਾਜ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਦੇ ਦ੍ਰਿੜ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਗਿਆ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਾਜ [[ਮਿਸਲ|ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ]] (1748–1799) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਉੱਭਰਿਆ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ [[ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ|ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ]] (1799–1849) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-07-10 |title=ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਮਹਾਨ ਸਿਰਜਣਹਾਰਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ |url=https://www.rozanaspokesman.in/opinion/special-article/100722/maharaja-ranjit-singh-the-great-creator-of-the-khalsa-raaj.html |access-date=2025-06-02 |website=Rozana Spokesman}}&lt;/ref&gt; ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਮਗਰੋਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਗੱਦੀ ਲਈ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਜਿਸਦਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾ ਨੇ ਉਠਾਇਆ, ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਅਤੇ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ|ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ]] ਵਿਚਕਾਰ [[ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ|ਦੋ ਜੰਗਾਂ]] ਹੋਈਆਂ ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਉੱਤੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਪਤਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਪਤਨ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਦਰਦਨਾਕ ਅਨੁਭਵ ਸੀ ਪਰ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਉਸ ਉਮੀਦ ਨੂੰ ਬੁਝਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਾਪਿਸ ਆਵੇਗਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=mediology |date=2023-01-19 |title=ਮੁੱਦਕੀ ਦੀ ਜੰਗ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ |url=https://www.punjabitribuneonline.com/news/features/the-story-of-mudkis-war/ |access-date=2025-06-02 |website=Punjabi Tribune |language=pa }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 

1947 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਈ ਲੰਬੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੋਰ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਸੰਖਿਆਤਮਕ ਘਾਟ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਵਿਵਹਾਰਕ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਉੱਭਰਿਆ। 1980 'ਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਚੱਲੀ ਹਿੰਸਕ ਵੱਖਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਨੇ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅਧਰੰਗ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਵੱਖਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟ ਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ [[ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ]] ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਹਿੰਸਕ ਲਹਿਰ ਦੌਰਾਨ ਸੈਂਕੜੇ ਪੁਲਸ ਕਰਮੀ ਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਜਵਾਨ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇਸ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਜਾਨ ਗਈ, ਪਰ ਇਹ ਲਹਿਰ ਕਈ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018-06-05 |title=ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ: ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ 'ਤੇ ਫੌਜੀ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਬਾਅਦ 'ਚ ਕੀ-ਕੀ ਹੋਇਆ |url=https://www.bbc.com/punjabi/articles/c989j9l1d49o |access-date=2025-06-02 |website=BBC News ਪੰਜਾਬੀ |language=pa}}&lt;/ref&gt;

ਪਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਤਬਕੇ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦ ਮੁਲਕ‌ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਰਾਏਸ਼ੁਮਾਰੀ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-01-26 |title='ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਰੈਫਰੈਂਡਮ' ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਉੱਤੇ ਕਿੱਥੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ? |url=https://www.sbs.com.au/language/punjabi/pa/podcast-episode/what-is-the-khalistan-referendum-and-what-is-the-australian-governments-stand-on-the-issue/avhbhjjn4 |access-date=2025-06-02 |website=SBS Language |language=pa}}&lt;/ref&gt;‌ ਜਿਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵੱਖਵਾਦ ਅਤੇ [[ਅੱਤਵਾਦ]] ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਕੈਨੇਡਾ]] ਵਰਗੇ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਰਾਏਸ਼ੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗਾ&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-04-30 |title=‘ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਸਮਰਥਕਾਂ ਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣ ਰਹੀ ਕੈਨੇਡਾ ਸਰਕਾਰ’ |url=https://jagbani.punjabkesari.in/punjab/news/canada-is-becoming-a-medium-of-propaganda-of-khalistan-supporters-1478289 |access-date=2025-06-02 |website=jagbani}}&lt;/ref&gt; ਪਰ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਵੱਖਵਾਦੀ ਸਿੱਖ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਉੱਤੇ ਕਾਇਮ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ &quot;ਰਾਜ ਕਰੇਗਾ ਖ਼ਾਲਸਾ...&quot; ਗੂੰਜਦਾ ਸੁਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

==1950 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ==
{{Main article|ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ}}
[[ਤਸਵੀਰ:Sikh Empire.svg|thumb|1839 ਵਿੱਚ ਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਸਮੇਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ।]]
ਸਿੱਖ [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ|ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ]] ਦੇ ਖਿੱਤੇ [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਉੱਤੇ [[ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ]] ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ [[ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ|ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ]] (1709–1715) ਅਤੇ [[ਮਿਸਲ|ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ]] (1748–1799) ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਨੇ ਸੰਨ 1799 ਤੱਕ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ [[ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ|ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ]] ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ, 1799–1849 ਤੱਕ ਇਹ ਖਿੱਤਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ।

1849 ਵਿੱਚ [[ਦੂਜੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ|ਦੂਜੀ ਐਂਗਲੋ‐ਸਿੱਖ ਜੰਗ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ[[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ)|ਬਰਤਾਨਵੀ ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਭੰਗ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੁਆਰਾ ਨਵੇਂ ਜਿੱਤੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ &quot;ਪਾੜੋ ਅਤੇ ਰਾਜ ਕਰੋ&quot; ਨੀਤੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ‐ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਉੱਭਰੀਆਂ। ਹਿੰਦੂਆਂ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦੀ ਅਪਾਰ ਸਫ਼ਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਿੰਦੂਆਂ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਮ ਧਾਰਨਾ ਬਣੀ ਕਿ ਇਸ ਪਤਨ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮੁਦਾਇਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੈਫ਼ਰੈਂਸ 1929 ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮੋਤੀ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਪੂਰਨ ਸਵਰਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਐਲਾਨਨਾਮਾ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਸੈਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਸਨ [[ਭੀਮਰਾਓ ਅੰਬੇਡਕਰ]], [[ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿੰਨਾਹ]] ਅਤੇ [[ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ]], ਜਿਵੇਂ ਹੀ 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜ]] ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜ਼ੱਦੀ ਘਰ ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ। ਜਦੋਂ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਮਤੇ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਮੁਸਲਿਮ ਦੇਸ਼ ਬਨਾਉਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਖਿੱਤੇ ਨੂੰ ਹੜੱਪਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ। ਇਸਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਪਾਰਟੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੇ ਇਸ ਮਤੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਦੇਸ਼ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਈ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ, ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜ ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਇਕ ਧਰਮ ਅਧਾਰਿਤ ਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ|ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਾਜ|ਕਪੂਰਥਲਾ]], [[ਜੀਂਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜੀਂਦ]] ਆਦਿ ਰਿਆਸਤਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਇਲਾਕੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ, ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ 1946 ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਤਾ ਫ਼ਿਰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਸੀ।
===ਆਜ਼ਾਦ‌ ਪੰਜਾਬ, 1943===
ਆਜ਼ਾਦ ਪੰਜਾਬ, ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉਲੀਕਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ [[ਜੇਹਲਮ ਦਰਿਆ|ਜੇਹਲਮ]] ਦਰਿਆ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਮੁਸਲਿਮ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ]] ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਇਲਾਕੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਸਨ ਪਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਲਏ ਗਏ ਸਨ। ਆਜ਼ਾਦ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 40% ਮੁਸਲਿਮ, 40% ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ 20% ਸਿੱਖ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉਲੀਕਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਈਚਾਰਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਬਣ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਸਿੱਖ ਬਰਾਬਰ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿਚਕਾਰ [[ਬਫ਼ਰ ਰਾਜ|ਬਫ਼ਰ]] ਬਣੇ ਰਹਿਣ। ਆਜ਼ਾਦ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਾ ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਆਜ਼ਾਦ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਅੰਬਾਲਾ, ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਡਿਵੀਜ਼ਨ, ਮੁਲਤਾਨ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦਾ ਲਾਇਲਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਮੋਂਟਗੋਮਰੀ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਆਜ਼ਾਦ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਦਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਸੀ।
===ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ, 1944–1946===
ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ [[ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ]] ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ &quot;ਸੁਤੰਤਰ ਸਿੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰ&quot; ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਸੀ। 1940 ਵਿੱਚ, ਵੀ.ਐਸ. ਭੱਟੀ ਨੇ ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ &quot;ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ‌‌&quot; ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ &quot;ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ&quot; ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਘੀ ਇਕਾਈਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਕੈਬਨਿਟ ਦਾ ਮੁੱਖੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਹਨਾਂ ਇਕਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਧਿਆਣਾ, ਜਲੰਧਰ, ਅੰਬਾਲਾ, ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੀਸ-ਸਤਲੁਜ ਖ਼ੇਤਰ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ, ਨਾਭਾ, ਫਰੀਦਕੋਟ ਅਤੇ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ਼ਿਮਲਾ ਸਮੂਹ ਦੇ ਰਾਜ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ 1944 ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਆਲ-ਪਾਰਟੀ ਸਿੱਖ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਸੀਆਰ ਫਾਰਮੂਲੇ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦੀ। ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਆਜ਼ਾਦ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ 1943 ਵਿੱਚ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਆਜ਼ਾਦ ਪੰਜਾਬ ਇੱਕ ਵਧੇਰੇ ਜਨਸੰਖਿਆਤਮਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਸੀ। 1946 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਚੋਣ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। 22 ਮਾਰਚ 1946 ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਕੈਬਨਿਟ ਮਿਸ਼ਨ 'ਤੇ ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ।  

ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਸੰਘ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖ਼ੇਤਰ ਜਿੱਥੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਖ ਸ਼ਾਸਿਤ ਰਿਆਸਤਾਂ ਪਟਿਆਲਾ, ਨਾਭਾ, ਜੀਂਦ, ਫਰੀਦਕੋਟ, ਕਲਸੀਆ ਅਤੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਖ਼ੇਤਰ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਨਗੇ। ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਲਾਹੌਰ, ਕਰਨਾਲ, ਸ਼ਿਮਲਾ, ਮੋਂਟਗੋਮਰੀ ਅਤੇ ਲਾਇਲਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਗੇ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਬਾਲਾ, ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਡਿਵੀਜ਼ਨਾਂ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਰਾਖਵਾਂ ਰੱਖੇਗਾ। ਟੈਨ ਤਾਈ ਯੋਂਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਸੀ, ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ &quot;ਮੁਸਲਿਮ ਰਾਜ&quot; ਅਧੀਨ ਹੋਣ ਦੇ ਆਪਣੇ ਡਰ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੀ ਨਕਲ ਕੀਤੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਕੈਬਨਿਟ ਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਅਸੰਭਵ ਦੱਸ ਕੇ ਖ਼ਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
===ਗਾਂਧੀ–ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਜਿੰਨਾਹ ਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤਾਵ===
[[ਤਸਵੀਰ:Lord Mountbatten meets Nehru, Jinnah and other Leaders to plan Partition of India.jpg|thumb|ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਜਿੰਨਾਹ ਗੋਲਮੇਜ਼ ਮੀਟਿੰਗ ਦੌਰਾਨ।]]ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜਦਕਿ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਦਾ ਕੋਈ ਇਰਾਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਹਿਰੂ ਸਮੇਤ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਲੀਡਰ [[ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ|ਸਾਮਵਾਦ]] ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ ਇਸ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾ ਨੂੰ ਇਹ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਮਵਾਦ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਨਾ ਹੋ ਜਾਏ, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸਰਮਾਏਦਾਰ ਦੇਸ਼ ਸਾਮਵਾਦ ਦੇ ਧੁਰ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ ਇਸ ਲਈ ਭਾਰਤ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੋ ਟੁਕੜੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਤਾਂਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਸਾਮਵਾਦੀ ਦੇਸ਼ ਬਣ ਵੀ ਜਾਏ ਤਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਉਹ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਦਬਦਬਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖ ਸਕਣ ਅਤੇ ਲੋੜ ਪੈਣ 'ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਹਾਰੇ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਪਾ ਸਕਣ ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਫ਼ਰ ਸਟੇਟ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜ਼ਰਿਏ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਦਬਾਅ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦੇ। 

ਇਸਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਦਲੀਲ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾ ਨੇ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਐਕਟ ਦਾ ਡਰਾਫ਼ਟ ਬਣਾਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆਂ ਜਾਵੇਗਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ, ਇੱਕ ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ ਬਾਕਿ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਦੂਜੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। 

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ [[ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਆਈ. ਸੀ. ਐਸ|ਸਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ]] ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਕੋਲ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਸੋਚ ਨਾਂ ਹੋਣ ਕਾਰਣ ਸਿੱਖ ਬੇਵਤਨੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ, ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਕ ਵੱਖਰਾ ਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਉਹ ਉਲਟਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਉਲਝ ਗਏ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ– 
{{Quote|text=ਅਸੀਂ ਸਿੱਖ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਤੋਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਆਪਣੇ ਬੋਰੀਆ‐ਬਿਸਤਰਾ ਸਮੇਟਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਦਫ਼ਾ ਹੋ ਜਾਣ ਅਤੇ ਰਹਿ ਗੱਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਣਗੇ।|author=ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ}}

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜਿਨਾਹ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਹੋ ਸਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣੇ, ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਭਾਰਤ ਦੀ ਥਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਣ, ਜਿੰਨਾਹ ਨੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦੱਤਾ ਕਿ– 

{{Quote|text=ਜੇਕਰ ਸਿੱਖ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਰਾਵੀ ਤੋਂ ਘੱਗਰ ਤੱਕ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਖ਼ੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਅਰਥ-ਰਾਸ਼ਟਰ ਦਿੱਤਾ ਜੇਵੇਗਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਸ ਅਰਥ-ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਣਗੇ।|author=ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿਨਾਹ}}

ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਿੰਨਾਹ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ– 

{{Quote|text=ਜੇ ਸਿੱਖ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋਵੇਗਾ?|author=ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ}}

ਇਸਦਾ ਜੁਆਬ ਜਿੰਨਾਹ ਨੇ ਨਾਂਹ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਇਹ ਮੰਨ ਬਣਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ਦਾ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ। ਇਸਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿੰਨਾਹ ਨੇ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ [[ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜ ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] ਨਾਲ ਵੀ ਕਈ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਘੱਟੋਂ‐ਘੱਟ ਪਟਿਆਲਾ, ਕਪੂਰਥਲਾ 'ਤੇ ਜੀਂਦ ਵਰਗੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਹੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਣ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਇਸ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਲਈ ਤਿਆਰ ਵੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਪਰ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਰੋਧ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਾਪਿਸ ਹਟਣਾ ਪਿਆ। ਜਿੰਨਾਹ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾ ਮੰਨਣ 'ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੁਖਾਲਫ਼ਤ ਕਰਨ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ 1947 ਵਿੱਚ ਭੁਗਤਣਾ ਪਿਆ, 1947 ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਦੰਗੇ ਭੜਕੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਿੱਖ 'ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਸਨ।

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ 1929 ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਐਲਾਨਨਾਮੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਇਹ ਡਰ ਪੈ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਤੇ ਸਿੱਖ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮੰਗ ਨਾ ਕਰ ਦੇਣ ਜਾਂ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਰਾਹ ਨਾ ਫੜ ਲੈਣ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀ ਸਨ ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ ਬਨਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਸਿਖਾਂ ਲਈ ਵੀ ਧਰਮ‐ਅਧਾਰਿਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ਨਾਲੋਂ [[ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ|ਧਰਮ‐ਨਿਰਪੱਖ]] ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣਾ ਸਹਿਜ ਸੀ।

1929 ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਐਲਾਨਨਾਮੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਾਂਧੀ, ਨਹਿਰੂ 'ਤੇ ਪਟੇਲ, [[ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ]] ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ‐ਸਥਾਨ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਤਾਂ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਖਿੱਤਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾ ਸਕਣਗੇ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਨਿੱਘ ਮਾਣ ਸਕਣਗੇ ਨਾਲ ਹੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਵੀ ਕਾਨੂੰਨ ਜਾਂ ਵਿਧਾਨ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਗੱਲ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ 1930 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ|ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਦੁਹਰਾਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਇੱਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਬੇਦੀ ਮਧੁਸੁਧਨ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਤੋਂ ਇਹ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਵਾਅਦੇ 'ਤੋਂ ਮੁਕਰ ਗਏ ਤਾਂ? ਇਸਦੇ ਜੁਆਬ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾਂ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ– 

{{Quote|text=ਜੇਕਰ ਕਾਂਗਰਸ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਵਾਦਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਰ ਜਾਏ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਉਠਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਲੈਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ।|author=ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ}}ਜੁਲਾਈ 1946 'ਚ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਜਲੂਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਪ੍ਰੈਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਕਰਦਿਆਂ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਹਾ ਕਿ– 

{{Quote|text=ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹਾਦਰ ਸਿੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਲੂਕ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਆਪੱਤੀ ਨਹੀਂ ਲਗਦੀ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਖਿੱਤਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਨਿੱਘ ਮਾਣ ਸਕਣਗੇ।|author=ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ}}

1929 ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1947 ਤੱਕ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਵਾਅਦੇ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖਿਆ ਬਕਾਇਦਾ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਧਾਨ ਵੀ ਲਿਆਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜੋ ਰਿਆਸਤਾਂ 'ਤੇ ਖਿੱਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣਗੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਨ [[ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰੀ|ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ]] ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ ਰੱਖਿਆ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮਾਮਲਿਆਂ, ਸੰਚਾਰ, ਆਵਾਜਾਈ 'ਤੇ ਡਾਕ ਸੇਵਾ ਆਦਿ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਹੋਵੇਗੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾ 1946 ਵਿੱਚ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਇਸ ਵਿਧਾਨ 'ਤੇ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਕਿ– 

{{Quote|text=ਜੇਕਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਧਾਨ ਤੋਂ ਪੈਰ ਪਿੱਛੇ ਖਿੱਚਣੇ ਪੈਣ ਤਾਂ ਕਾਂਗਰਸ ਇਸ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਹੈ।|author=ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ}} ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੱਖ‐ਵੱਖ ਸਮੁਦਾਇਆਂ ਦੁਆਰਾ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਇਸ ਬਿਆਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵਿਰੋਧ ਹੋਇਆ ਸੀ ਪਰ ਨਹਿਰੂ ਆਪਣੇ ਇਸ ਬਿਆਨ 'ਤੇ ਅੜੇ ਰਹੇ।
===ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ, 1947===
{{Main article|ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ}}

[[ਤਸਵੀਰ:Punjab 1909.jpg|thumb|ਬਰਤਾਨਵੀ ਪੰਜਾਬ (1909)]]1947 ਦੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] (ਜਿੱਥੋਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਅਬਾਦੀ ਦਾ ਸਿੱਖ 41.6% ਸੀ) ਤੋਂ ਇਲਾਵਾਂ ਸਿੱਖ ਬਰਤਾਨਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੂਸਰੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਇਸਦੇ ਬਜਾਇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਜਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਸੀ।

ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ 1947 ਵਿੱਚ ਧਾਰਮ ਦੇ ਅਧਾਰ ਉੱਤੇ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਅਬਾਦੀ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ 'ਤੋਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਹਿਜਰਤ ਕਰ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦਾ ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਜੋ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕੁਝ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ 19.8% ਤੱਕ ਵਧ ਗਈ ਸੀ, ਇੱਕਦਮ ਘਟ ਕੇ 0.1% ਰਹਿ ਗਈ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਿ ਸਿੱਖ ਅਜੇ ਵੀ ਹਿੰਦੂ‐ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਸੰਯੁਕਤ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਘਟਗਿਣਤੀ ਹੀ ਰਹੇ।
===ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ===
[[ਤਸਵੀਰ:Punjab, India districts 22 pa.png|thumb|ਮੌਜੂਦਾ ਪੰਜਾਬ]]

ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 3 ਕਰੋੜ ਸਿੱਖ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ 75% ਸਿੱਖ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਪੰਜਾਬ ਭਾਰਤ ਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਇੱਕੋ‐ਇੱਕ ਸੂਬਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲਗਭਗ 60% ਲੋਕ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਹਰਜੋਤ ਸਿੰਘ ਉਬਰਾਏ ਦਾ ਇਹ ਤਰਕ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਖਿੱਤਾ ਕਦੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਸਵੈ‐ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਲਗਾਵ 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਇੱਕ ਹਾਲੀਆ ਘਟਨਾ ਹੈ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਦੋਹਾਂ ਖਿੱਤਿਆਂ ਦੇ ਸੰਤਾਂ 'ਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਹੈ ਇਸਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਜਿਵੇਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]], ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ|ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ]] 'ਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ|ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ]], ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਥਿਤ ਹਨ।

ਡਾ. ਉਬਰਾਏ ਦਾ ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ 1930 ਅਤੇ 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣ ਲਈ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਦਲੀਲ ਦੇਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਹੈ 'ਤੇ ਸਿੱਖ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਲਾਕਾਈਕਰਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। 

ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਇਸ ਇਲਾਕਾਈਕਰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਚ 1946 ਵਿੱਚ ਰਸਮੀ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸਾਂਝ ਦਾ ਐਲਾਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ। ਡਾ. ਉਬਰਾਏ ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕਾਈਕਰਨ ਦੀ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਇੱਕ ਵੱਖਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਵਜੋਂ 1970 ਅਤੇ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੁੱਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣਿਆ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਫ਼ੌਜੀਕਰਨ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।

==1950 ਤੋਂ 1970 ਤੱਕ==
[[ਤਸਵੀਰ:Ranjit Singh at Harmandir Sahib - August Schoefft - Vienna 1850 - Princess Bamba Collection - Lahore Fort.jpg|thumb|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਸਰਵਣ‌ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।]]1947 ਦੀ ਭਾਰਤ‐ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾ ਪ੍ਰਤੀ ਇੱਕਦਮ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਹੋਈ, ਸ਼ਾਇਦ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੇ ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਪਛਤਾਵਾ ਵੀ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਉਹ 1947 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਾਂਧੀ 'ਤੇ ਨਹਿਰੂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਵਾਅਦੇ ਪੂਰੇ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਈ ਸਾਖ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਬਹਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।
===ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਭਾਰ===
[[ਤਸਵੀਰ:Master Tara Singh.png|thumb|ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ]]1947 ਤੋਂ ਠੀਕ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਫ਼ਦ ਨਹਿਰੂ ਕੋਲ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਾਅਦੇ ਯਾਦ ਦਿਲਾਉਣ ਗਿਆ ਤਾਂ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਾਅਦੇ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਏ। ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਖ਼ੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਖਿੱਤੇ ਦੀ ਮੰਗ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਾਂ ਨੂੰ ਬੇਰੰਗ ਹੀ ਵਾਪਿਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਇਸ ਵਿਵਹਾਰ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਹ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਲਈ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 1950 ਤੱਕ ਸੰਵਿਧਾਨ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਤੱਕ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰ ਕਈ ਵਾਰ ਨਹਿਰੂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖੀਆਂ ਪਰ ਨਹਿਰੂ ਦਾ ਜੁਆਬ ਹਰ ਵਾਰ ਨਾਂਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਿਹਾ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਆਖਰੀ ਉਮੀਦ ਵੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਟੁੱਟ ਗਈ ਜਦੋਂ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਨੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿਚ ਆਰਟੀਕਲ 25 (2)(B) ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖ, ਜੈਨ ਅਤੇ ਬੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਹੀ ਅੰਗ ਮੰਨ ਲਿਆ ਗਿਆ ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭੜਕ ਗਏ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇੰਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ [[ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ (ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ)|ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਿਹਾ ਕਿ– 
{{Quote|text=ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ਸਿੱਖ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਭੁਲੇਖਾ ਨਾ ਰਹੇ ਕਿ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੇ ਇਸ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਵਿਰੋਧ ਦਰਜ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸਹਿਮਤੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।|author=ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ}}

ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਹੀ ਇੱਕਮਾਤਰ ਅਜਿਹੀ ਕੌਮ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਨੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਖਰੜੇ ਉੱਤੇ ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕੀਤੇ।
===ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਲਹਿਰ===
{{Main article|ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਅੰਦੋਲਨ}}

[[ਤਸਵੀਰ:Punjab, India (1956-1966).png|thumb|1966 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਸੰਯੁਕਤ ਪੰਜਾਬ ]]

1950ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਭਰ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾ‐ਆਧਾਰਿਤ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਸੰਬਰ 1953 ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਪੁਨਰਗਠਨ ਕਮੀਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅਜੋਕੇ ਰਾਜ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਅਤੇ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] (ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ) ਨਾਲੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸ ਹਿੰਦੂ-ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਦਰਅਸਲ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜੀ 'ਤੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਰਿਆਣਵੀ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸੰਯੁਕਤ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਘੱਟਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਸਕੂਲਾਂ ਆਦਿ 'ਚ ਸਿਰਫ਼ ਹਿੰਦੀ‐ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹੀ ਪੜਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਨੌਕਰੀ ਆਦਿ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਹਿੰਦੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆਂ ਸਿੱਖ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜਾਂ ਤਾਂ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜੇਵੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਪਰ ਰਾਜ ਪੁਨਰਗਠਨ ਕਮੀਸ਼ਨ ਨੇ ਇਸ ਮੰਗ ਨੂੰ ਖ਼ਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਕੂਲਾਂ 'ਚ ਪੜਾਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਇੱਕ ਸਰਕੂਲਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਧਰਾਤਲ 'ਤੇ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਤਦ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ੀ ਰਾਜ ਦੀ ਮੰਗ ਲਈ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਢ ਦਿੱਤਾ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਮੰਗ ਨੂੰ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਖ਼ਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਨਹਿਰੂ ਦਾ ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੀ ਆੜ ਹੇਠ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਸੂਬਾ ਸਿਰਜਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰ ਖ਼ੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਦੀ ਵੀ ਮੰਗ ਕਰਨਗੇ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਖ਼ਾਨਾਜੰਗੀ|ਖ਼ਾਨਾਜੰਗੀ]] ਸਹਿਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਨੂੰ ਹਰਗਿਜ਼ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਖ਼ਤ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲੈਣ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤੇ ਸਨ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਗਾਏ ਸਨ ਕਿ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਰਾਜਪਾਲ ਚੰਦੂ ਲਾਲ ਤ੍ਰਿਵੇਦੀ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਮਿਸ਼ਨਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ੁਰਾਇਮ ਪੇਸ਼ਾ ਕੌਮ ਵਜੋਂ ਵਿਹਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ– {{Quote|text=ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਸੀ.ਐਮ. ਤ੍ਰਿਵੇਦੀ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਸਰਦਾਰ ਪਟੇਲ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਰੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹਦਾਇਤਾਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ ਕਿ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ &quot;ਅਪਰਾਧਿਕ ਕਬੀਲੇ&quot; ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਸਖ਼ਤ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ... ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹਕੀਕਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਸਕਣ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਸਕਣ ਕਿ 'ਸ਼ਾਸਕ ਕੌਣ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਜਾ ਕੌਣ।}} ਹਾਲਾਕਿ ਇਸ ਬਿਆਨ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਸਬੂਤ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਆਪਣਾ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ–
{{Quote|text=ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ੀ ਸੂਬਾ ਨਾ ਬਨਾਉਣ ਦਾ ਇਹ ਅਰਥ ਹਰਗਿਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵਿਤਕਰਾਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਬਲਕਿ ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਹੈ ਅਜਿਹੇ 'ਚ ਇੱਕ ਅਲੱਗ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੀ ਮੰਗ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਹੈ।}}

ਪਰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਆਪਣੀਆਂ ਮੰਗਾਂ 'ਤੇ ਅੜਿਆ ਰਿਹਾ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ [[ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ]] 'ਤੇ ਜਨ ਸੰਘ ਨੇ ਇਸ ਮੰਗ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ 'ਤੇ ਜਨ ਸੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦਾ ਖ਼ੂਬ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੰਦੂ ਖ਼ਾਸਕਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਹਿੰਦੂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1951 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਹਿੰਦੀ ਲਿਖਵਾਈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ‐ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਤਲਖ਼ੀ ਆ ਗਈ, 1955 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ &quot;ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ&quot; ਨਾਅਰਾ ਬੈਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਦਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 10 ਦਿਨਾਂ ਅੰਦਰ &quot;ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ&quot; ਨਾਅਰੇ ਤੋਂ ਪਾਬੰਦੀ ਨਹੀਂ ਹਟਾਈ ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਇਸਦਾ ਭਾਰੀ ਵਿਰੋਧ ਕਰੇਗਾ, ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਨਾਅਰੇ ਤੋਂ ਪਾਬੰਦੀ ਨਹੀਂ ਹਟਾਈ, 10 ਮਈ ਨੂੰ ਕੀਤੇ ਵਾਅਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦਸ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ &quot;ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ&quot; ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਗਲੇ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ 1,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ;  ਲਗਭਗ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ, 12,000 ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਾਅਰੇਬਾਜ਼ੀ ਲਈ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜੁਲਾਈ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ 21,000 ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ,  ਕਾਂਗਰਸ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਾਰਨ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਇਸ ਮੰਗ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਾਹੌਲ ਖ਼ਰਾਬ ਹੁੰਦਾ ਦੇਖ ਕੇ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਾਬੰਦੀ ਹਟਾਉਣੀ ਪਈ।
===1955 ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਹਮਲਾ===
ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਸਾਰੀਆਂ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ 'ਤੇ ਪੁਲੀਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ 'ਚ ਆ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ 'ਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਕਿ ਰੋਸ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਗੰਗਾਨਗਰ ਤੋਂ ਆਇਆ ਤਦ ਡੀ.ਆਈ.ਜੀ. ਅਸ਼ਵਨੀ ਕੁਮਾਰ  ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਰਕਾਰੀ ਪੁਲਿਸ ਬਲ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੈੱਡ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ, ਵਲੰਟੀਅਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਰਸੋਈਏ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਲੰਗਰ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਸਰਾਏ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਦਫਤਰਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਛਾਪੇਮਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਖਿੰਡਾਉਣ ਲਈ ਲਾਠੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਅੱਥਰੂ ਗੈਸ ਅਤੇ ਗੋਲੇ ਛੱਡੇ ਗਏ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਪ੍ਰਕਰਮਾ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ।  ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵਲੰਟੀਅਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਸਾਈਟ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਫਲੈਗ-ਮਾਰਚ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ 'ਚ 200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ 'ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ।

ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਦੇ ਉਲਟ, ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ, 12 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ, ਸੱਚਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ 'ਤੇ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਕਾਲੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਅ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਵੀ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ; ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 8 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 
===ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦਾ ਗਠਨ===
[[ਤਸਵੀਰ:Punjab 1951-66.svg|thumb|ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੇ ਗਠਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 'ਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ]] 1950 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਅੰਦੋਲਨ]] 1966 ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ, ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ [[ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਜੰਗ|1962 ਦੀ ਚੀਨ‐ਭਾਰਤ ਜੰਗ]] ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਹਿਰੂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ 50,000 ਰੁਪਏ ਸਮੇਤ ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤਾ 20 ਮਿਲੀਅਨ ਰੁਪਏ ਦਾ ਫ਼ੰਡ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਭਾਰ ਤੋਂ ਦੁੱਗਣਾ ਸੋਨਾ ਵੀ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅਕਾਲੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰੋਧੀ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਸ਼ ਧ੍ਰੋਹੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ ਹੁਣ ਉਹ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਇਸ ਵਿਵਹਾਰ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਸਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ (1965)|1965 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ]] ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਅਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​​​ਸਮਰਥਨ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਣ ਕੇਂਦਰ ਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਕਾਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ 'ਤੇ ਚੀਨ ਨਾਲ ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਜੰਗਾਂ 'ਤੇ ਬਦਲੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚਾਹੁੰਦੀ।

1965 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ 21 ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ 22 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਜੰਗਬੰਦੀ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਨੇ ਜਿੱਤ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ। 1964 ਵਿੱਚ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਵੀਂ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਆਈ ਜੋ ਕਿ ਖੇਤਰੀ ਮੰਗਾਂ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਸੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜੰਗ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੇ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ,  ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਸਰਕਾਰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ।  ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ 6 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ, ਗੁਲਜ਼ਾਰੀਲਾਲ ਨੰਦਾ ਨੇ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ– &quot;ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਗਠਨ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।&quot;  ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ 23 ਤਰੀਕ ਨੂੰ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਕੈਬਨਿਟ ਦੀ ਇੱਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਗਠਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਪੰਜਾਬ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਲੰਮੀ ਬਹਿਸ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ]], ਜਨਰਲ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ਪੁਰੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ ਸਮਰਥਨ ਦਿੱਤਾ।  ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ, ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਸਦਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਰਗਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅੰਤਮ 22 ਮੈਂਬਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ, ਕਾਂਗਰਸ, ਜਨਸੰਘ, ਸੁਤੰਤਰ ਪਾਰਟੀ, ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਰਟੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਮੰਗ ਪੱਤਰ ਲੈਣ ਦੀ ਮਿਆਦ ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ 5 ਨਵੰਬਰ 1965 ਤੱਕ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ 26 ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ 25 ਦਸੰਬਰ 1965 ਤੱਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 10 ਜਨਵਰੀ 1966 ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਅਤੇ ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਮੈਂਬਰ ਰਾਵੇਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਮੇਟੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਸੂਬੇ ਲਈ ਕੇਸ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। 27 ਤਰੀਕ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਕਾਂਗਰਸ ਵੱਲੋਂ [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਦਲੀਲਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਮੰਗ ਪੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਕਰੀਬਨ 2200 ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 903 ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ।  ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਇਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਲਈ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀ ਕਮੇਟੀ ਤੋਂ ਸਤਰ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ।

ਸੰਸਦੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ 15 ਮਾਰਚ 1966 ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਸੀ; ਕਾਂਗਰਸ ਵਰਕਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ 6 ਤਰੀਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕਰਕੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਸੂਬਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ।  ਰਿਪੋਰਟ ਨੂੰ 18 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ 23 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਮੰਗ ਮੰਨ ਲਈ ਗਈ ਸੀ। 17 ਅਪ੍ਰੈਲ  ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣੇ ਦੀ ਹੱਦਬੰਦੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਖ਼ੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਪੁਨਰਗਠਨ ਐਕਟ 1966, 18 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 1 ਨਵੰਬਰ 1966 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਸੂਬੇ ਦਾ ਗਠਨ ਹੋਇਆ।
===ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰਾ===
[[ਤਸਵੀਰ:Geographical distribution of Punjabi language.png|thumb|ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ੀ ਇਲਾਕੇ (ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅਨੁਸਾਰ)]]
1 ਨਵੰਬਰ 1966 ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਸਾਕਾਰ ਹੋਇਆ ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਪੁਨਰਗਠਨ ਐਕਟ ਦੇ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਇਸ ਐਕਟ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਐਕਟ ਤਹਿਰ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਇਹ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਾਜਿਸ਼ ਤਹਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਇਲਾਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰੱਖੇ, [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਨਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਤੇ ਸੰਚਾਈ ਪਰਿਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੇੰਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਰੱਖਿਆ, ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਇਲਜ਼ਾਮ ਸੀ ਕਿ ਕਮੀਸ਼ਨ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੀ ਹੱਦਬੰਦੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਤਹਿਸੀਲ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਪਿੰਡ ਤੇ ਕਸਬੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿ ਗਏ।

ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਲਈ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਈ ਅਣਸੁਲਝੇ ਮੁੱਦੇ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਅਲਾਟਮੈਂਟ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦੋ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੁਝ ਖ਼ੇਤਰੀ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦਾ ਸਮਾਯੋਜਨ, ਅਲਾਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਰਾਜ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿ ਗਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਖ਼ੇਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਜੋ ਅਣਸੁਲਝੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਕਣਕ ਦੀ ਖਰੀਦ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਸਰੋਤਾਂ ਵਰਗੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕੀਤਾ ਕਿ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤਰੱਕੀ 'ਤੇ &quot;ਸਿਆਸੀ ਬ੍ਰੇਕ&quot; ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਣਸੁਲਝਿਆ ਤਣਾਅ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਵਧੇਰੇ ਰਾਜ ਦੀ ਖ਼ੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਲਈ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਮਕਸਦ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਤੇ ਦਾ ਖਰੜਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1982 ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ; 1983 ਤੱਕ 40,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਕਾਲੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਮੁੱਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਰਾਜ ਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦਰਮਿਆਨ ਵਿਵਾਦ ਦੇ ਬਿੰਦੂ ਬਣੇ ਰਹੇ।

===ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਤਾ===
{{Main article|ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਤਾ}}

[[ਤਸਵੀਰ:Takhat-Sri-Kesgarh-Sahib-Anandpur-Sahib.jpg|thumb|ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ&lt;nowiki/&gt; (ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ)]]ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਸ ਸੀ, ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਕਿ [[ਰਾਵੀ]] ਤੇ [[ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ|ਬਿਆਸ]] ਦਾ ਪਾਣੀ ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ, ਇਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪੰਜਾਬ ਕੋਲ ਆਪਣੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਕੇਵਲ 23% ਪਾਣੀ ਹੀ ਬਚਿਆ ਜਦਕਿ ਬਾਕਿ ਦਾ ਪਾਣੀ ਦੂਸਰੇ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ ਦੁਆਰਾ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ ਕੀਤੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਪ੍ਰਤੀ ਰੋਸ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਗਿਆ। 

1972 ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਹਾਰ ਹੋਈ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਾਖ਼ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਤਾ ਲਿਆਂਦਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਖ਼ੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਮਤੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦੋਵੇਂ ਮੰਗਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ, ਇਸ ਮਤੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਧਰਮ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਇਲਾਕੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਮੰਗ ਸੀ।

ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਤਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਲੇ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਇਸ ਉੱਪਰ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, 1982 ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੰਗ ਨੇ ਫ਼ਿਰ ਜ਼ੋਰ ਫੜਿਆ ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਅਤੇ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੇ ਇਸ ਮਤੇ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਮੋਰਚਾ 1982 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1984 ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਪਰ ਇਸ ਮੋਰਚਾ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ।

===ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉਭਾਰ===
[[ਤਸਵੀਰ:Global Map of Sikh Population (Estimated 2023).png|thumb|
ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ (ਅੰਦਾਜ਼ਨ 2023)]]
ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਸੰਪੰਨ, ਸੁਤੰਤਰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਧਾਰਨਾ 1971 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, 1980 ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਗਠਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਹੋਰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀ ਗਈ, ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਗਠਨ [[ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚੌਹਾਨ]] ਨੇ 12 ਅਪ੍ਰੈਲ 1980 ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪਰਮਾਰ 1954 ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਗਏ। ਪਰਮਾਰ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਲਿੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ 20 ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਗਲ ਤੱਕ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਪਰਮਾਰ ਨੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਬਰਮਿੰਘਮ ਵਿਖੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦਾ ਝੰਡਾ ਬੁਲੰਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਦੀ ਕਮੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਜਾਰੀ ਰੱਖੇ। 1969 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਹਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚੌਹਾਨ ਵੀ ਲੰਡ ਲੈਨ ਚਲੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪਰਮਾਰ ਨਾਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਏ।

1970 ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਰ ਤੇ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਲੰਡਨ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੈੱਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਐਲਾਨ ਨੂੰ ਕੋਈ ਬਹੁਤਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲਿਆ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਯਤਰ ਜਾਰੀ ਰੱਖੇ।

===ਚੌਹਾਨ ਦੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ===
[[ਤਸਵੀਰ:Pakistan - Punjab - Nankana Sahib.svg|thumb|ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ, ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)]]
[[ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ (1971)|1971 ਦੀ ਭਾਰਤ‐ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਨੇਤਾ ਚੌਧਰੀ ਜ਼ਹੂਰ ਇਲਾਹੀ ਦੇ ਮਹਿਮਾਨ ਵਜੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤੀ। [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]] ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕ  ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ, ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪ੍ਰੈੱਸ ਨੇ ਚੌਹਾਨ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ, ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪ੍ਰੈੱਸ ਨੇ ਚੌਹਾਨ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਕਵਰੇਜ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਸਮੇਤ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਚੌਹਾਨ ਦੀ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ। ਜਨਤਕ ਸਮਰਥਨ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਸ਼ਬਦ ਵਧੇਰੇ ਮਾਣਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ। 

30 ਅਕਤੂਬਰ 1971 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਦੇ ਸੱਦੇ ਉੱਤੇ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਖਬਾਰ &quot;[[ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼|ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼]]&quot; ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀਆਂ ਵੱਖਵਾਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਉੱਪਰ ਦੇਸ਼ਧ੍ਰੋਹ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਵਿਰੋਧੀ ਅਸਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਸਦਾ ਕੁਟਾਪਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
===ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕੌਂਸਲ===
12 ਅਪ੍ਰੈਲ 1980 ਨੂੰ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਜਰਨਲ ਸਕੱਤਰ ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ।

ਮਈ 1980 ਵਿੱਚ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਗਠਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਲੰਡਨ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਇੱਕ ਐਲਾਨ ਸੰਧੂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਟਿਕਟਾਂ ਅਤੇ ਕਰੰਸੀ ਜਾਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਕੀਤਾ। ਲੰਡਨ ਤੋਂ &quot;ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਹਾਊਸ&quot; ਨਾਮਕ ਇਮਾਰਤ ਤੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਇੱਕ ਕੈਬਨਿਟ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ &quot;ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਗਣਰਾਜ&quot; ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ 'ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦਾ [[ਪਾਸਪੋਰਟ]], ਡਾਕ ਟਿਕਟਾਂ 'ਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਡਾਲਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ, ਇਸਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਚੌਹਾਨ ਦੁਆਰਾ ਬਰਤਾਨੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਯੂਰਪੀਅਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਫਾਰਤਖਾਨੇ ਵੀ ਖੋਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ [[ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ|ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆਂ]] ਦੇ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਆੜੂਆਂ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ੀ ਦੇਣ ਲਈ [[ਏਕੁਆਦੋਰ|ਇਕੂਆਡੋਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੈਂਕ ਖਾਤਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਸੀ। [[ਕੈਨੇਡਾ]], [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ|ਅਮਰੀਕਾ]] ਅਤੇ [[ਜਰਮਨੀ]] ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚੌਹਾਨ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। 

ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਵੀ ਵੱਧ‐ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣੇ ਧੰਨ ਦਾ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਪਰ ਫ਼ਿਰ ਵੀ ਜੂਨ 1984 ਦੇ [[ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ]] ਤੱਕ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੀ ਰਹੀ।
===ਰਾਅ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ===
ਰਾਅ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਕੱਤਰ ਜੀ.ਬੀ.ਐੱਸ. ਸਿੱਧੂ ਦੇ ਖੁਲਾਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਅ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਸਿੱਧੂ ਨੂੰ ਰਾਅ ਵੱਲੋਂ 1976 ਵਿੱਚ ਓਟਾਵਾ, ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਸਮੱਸਿਆ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਸਿੱਧੂ ਉੱਥੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਰਹੇ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ। ਸਿੱਧੂ ਅਨੁਸਾਰ, &quot;ਦਿੱਲੀ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਈ ਦਾ ਪਹਾੜ ਬਣਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਰਾਅ ਨੇ ਨਾ‐ਮੌਜੂਦ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ [[ਪੱਛਮੀ ਯੂਰਪ]] ਅਤੇ [[ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ (ਖੇਤਰ)|ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ ਸੰਨ 1981 ਤੱਕ ਕੁੱਲ 7 ਪੋਸਟਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਅਤੇ ਰਾਅ ਵੱਲੋਂ ਤਾਇਨਾਤ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਨਹੀਂ ਸਨ।&quot; ਸਿੱਧੂ ਅਨੁਸਾਰ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ (ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ) ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੱਖਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾ ਮਾਤਰ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਅਸਲ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।

ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਦੇ ਕੁਝ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ ਲਿਖੇ ਗਏ ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਲੇਖ ਅਨੁਸਾਰ, &quot;ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਨਾ ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਵਾਰ‐ਵਾਰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ, &quot;ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਮੰਗ ਰਿਹਾ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤੀ ਯੂਨੀਅਨ ਅੰਦਰ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਵੱਧ ਖ਼ੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ... ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦਾ ਹਊਆ ਖੜਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਇਹ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਬਹਾਨਾ ਜਾਂ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ ਚਾਹਿਦਾ ਸੀ।&quot;

[[ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ|ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਭਾਰੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ– 

{{Quote|text=ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ, ਜੇ ਬਹੁਤੇ ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ ਲਈ ਡੂੰਘੇ ਅਪਰਾਧ ਵਜੋਂ ਲਿਆ ਹੈ।|author=ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ}}

==1970 ਤੋਂ 1983 ਤੱਕ==
{{Main article|ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚਾ}}

=== ਦਿੱਲੀ ਏਸ਼ੀਅਨ ਖੇਡਾਂ (1982) ===
ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਮਝੌਤੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਤੋਂ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਜਤਾਈ। ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਵਾਦਿਤ ਖ਼ੇਤਰਾਂ ਦੇ ਤਬਾਦਲੇ ਸੰਬੰਧੀ ਅਸਹਿਮਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਖ਼ਰੀ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵਿਚਕਾਰ ਗੱਲਬਾਤ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹੀ। ਨਵੰਬਰ 1982 ਵਿੱਚ, ਅਕਾਲੀ ਆਗੂ [[ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ]] ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਕਾਲੀ ਦਲ 9ਵੀਆਂ ਸਾਲਾਨਾ [[ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਵੇਗਾ‌ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਵਰਕਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਦੇਣ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣਗੇ। 

ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਖੇਡਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਕਵਰੇਜ ਮਿਲੇਗੀ, ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਨਾਲ ਭਰ ਦੇਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।‌ ਖੇਡਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤਾ ਪਹਿਲਾਂ, ਹਰਿਆਣੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ [[ਭਜਨ ਲਾਲ]] ਨੇ ਹਰਿਆਣਾ-ਪੰਜਾਬ ਸਰਹੱਦ ਨੂੰ ਸੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲੈਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਿਤਕਰੇ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅਕਾਲੀ ਮੋਰਚੇ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। 

ਖੇਡਾਂ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖ ਸਾਬਕਾ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਮੇਲਨ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਾਬਕਾ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ &lt;abbr&gt;ਸੇਵਾਮੁਕਤ&lt;/abbr&gt; ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ [[ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ]] ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਫ਼ੌਜੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬਣੇ।

==1984==
===ਵੱਧਦੀਆਂ ਵੱਖਵਾਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ===
1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ [[ਖਾੜਕੂ|ਖਾੜਕੂਆਂ]] ਦੁਆਰਾ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਹਿੰਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। 1984 ਵਿੱਚ, ਸਿਰਫ਼ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੌਰਾਨ 775 ਹਿੰਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹੋਈਆਂ ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 298 ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ 525 ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਤਲਾਂ ਅਤੇ ਬੰਬ ਧਮਾਕਿਆਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਲੋਕ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਨਾਹ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ, ਪਰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਠੇਸ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਟਰੱਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਿਪਿੰਗ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਨੂੰ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਭੇਜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕੋਈ ਵੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਅਕਤੂਬਰ 1983 ਵਿੱਚ ਛੇ ਹਿੰਦੂ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸ਼ਨ|ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ]] ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ।
===ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਮੁੱਦਾ===
ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਫਰਵਰੀ 1984 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ|ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ]] ਦੇ ਅਨੁਛੇਦ 25, ਧਾਰਾ (2)(ਬੀ) ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅੰਦੋਲਨ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਧਾਰਾ ਅਸਪਸ਼ਟ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ, &quot;ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸਿੱਖ, ਜੈਨ ਜਾਂ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।&quot; ਹਾਲਾਕਿ ਇਸੇ ਅਨੁਛੇਦ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ [[ਕਿਰਪਾਨ|ਕ੍ਰਿਪਾਨ]] ਪਹਿਨਣ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪੇਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਘੱਟਗਿਣਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਧਾਰਾ ਘੱਟਗਿਣਤੀ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੀ ਹੈ।ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਇਹ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੀ ਇਸ ਅਸਪਸ਼ਟ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਅਮਲੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਂਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਜੋੜਾ ਜੋ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਹ ਕਰੇਗਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵਿਆਹ [[ਹਿੰਦੂ ਵਿਆਹ ਐਕਟ 1955]] ਦੇ ਤਹਿਤ ਰਜਿਸਟਰ ਕਰਵਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨਾਲ ਬਦਲਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ।

===ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ===
ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ 1 ਜੂਨ 1984 ਨੂੰ [[ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ|ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ]] ਨੂੰ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ|ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ]] ਤੋਂ ਹਟਾਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਕੋਡ ਨੇਮ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਜੁਲਾਈ 1983, ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਨੇ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੂੰ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਬਾਬਤ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਸੀ ਕਿ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬਗ਼ਾਵਤ ਲਈ ਅਸਲਾਖਾਨਾ ਅਤੇ ਹੈਡਕੁਆਰਟਰ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਾਕੇ ਨੀਲੇ ਤਾਰੇ ਤੱਕ 165 ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਨਿਰੰਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਹੋਈ, ਨਾਲ ਹੀ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ 39 ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਖਾੜਕੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਦੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 410 ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ 1,180 ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ ਸਨ।

ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਬੇਸਿੱਟਾ ਰਹਿਣ ਮਗਰੋਂ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ]], ਕੇਂਦਰੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਪੁਲਿਸ ਬਲ ਅਤੇ ਸੀਮਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ, ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਰਾਬਤਾ ਬਾਕੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲੋਂ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਬਿਜਲੀ ਸਪਲਾਈ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਤੇ ਰੋਕ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ [[ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ 3 ਜੂਨ 1984 ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਬਰਾੜ ਨੇ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ– 

{{Quote|text=ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਸਿੱਖਾਂ ਜਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਅੱਤਵਾਦ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।|author=ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਬਰਾੜ}}

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਫ਼ੌਜੀ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਦੀ ਚੋਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਅਫ਼ਸਰ, ਜੂਨੀਅਰ ਕਮਿਸ਼ਨਡ ਅਫ਼ਸਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੈਂਕ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਭਾਰੀ ਤੋਪਖਾਨੇ ਨਾਲ ਲੈਸ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ  ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਮਝਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਟੈਂਕ-ਰੋਕੂ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨ-ਗਨ ਫਾਇਰ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਚੀਨੀ ਰਾਕੇਟ-ਪ੍ਰੋਪੇਲਡ ਗ੍ਰਨੇਡ ਲਾਂਚਰ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ-ਵਿੰਨ੍ਹਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਸੀ। ਭਾਰੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਅੰਤ 6 ਜੂਨ ਤੱਕ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਤਕ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਫ਼ੌਜ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ 83 ਫ਼ੌਜੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ 249 ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ, ਹਾਲਾਂਕਿ [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਕਿ 700 ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜੀ ਇਸ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਧਿਕਾਰਤ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੁੱਲ 493 ਵੱਖਵਾਦੀ ਅਤੇ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਨਾਲ ਹੀ 1,592 ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਹੋਈ। ਪਰ ਸੁਤੰਤਰ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ 5,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ 200 ਖਾੜਕੂ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਮਾਰੇ ਗਏ।

ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਸਕੱਤਰ ਵਿਲੀਅਮ ਹੇਗ ਨੇ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਉੱਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ। ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਾਕਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਬਰਾੜ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ– 

{{Quote|text=ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਕੋਈ ਹੋਰ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਰਾਜ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਖਾੜਕੂਆਂ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਨੇੜੇ ਸੀ, ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਮਰਥਨ ਐਲਾਨਦਾ ਹੋਇਆ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ।|author=ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਬਰਾੜ}}

ਮਿਤਰੋਖਿਨ ਆਰਕਾਈਵਜ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 1982 ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਦੀ ਕੇ ਜੀ ਬੀ ਨੇ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ &quot;ਏਜੰਟ ਐੱਸ&quot; ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਜੋ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ। ਏਜੰਟ ਐੱਸ ਨੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਪੁਖਤਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਜੋ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦਿਖਾਉਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। 1983 ਵਿੱਚ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਮਾਸਕੋ ਫੇਰੀ ਦੌਰਾਨ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤੇ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਗੁਪਤ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਿਤਰੋਖਿਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 1984 ਤੱਕ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਟੀਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਰਹੀ।

===ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕਤਲੇਆਮ===
{{Main article|ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ}}

{{Main article|1984 ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗੇ}}

[[ਤਸਵੀਰ:Indira Gandhi official portrait.png|thumb|ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]]
31 ਅਕਤੂਬਰ 1984 ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਨਿੱਜੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਗਾਰਡਾਂ [[ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ [[ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ (ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਕਾਤਲ)|ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਧੋਖੇ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਤੇ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਹੱਤਿਆ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[1984 ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗੇ|ਸਿੱਖ ਕਤਲੇਆਮ]] ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਲੋਚਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਤਲੇਆਮ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਤਲੇਆਮ ਦੀ ਜਾਂਚ ਲਈ ਬਣਾਏ ਗਏ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਮਿਸ਼ਨ, [[ਨਾਨਾਵਤੀ ਕਮਿਸ਼ਨ]] ਨੇ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇਤਾਵਾਂ (ਜਗਦੀਸ਼ ਟਾਈਟਲਰ, ਐਚ.ਕੇ.ਐਲ. ਭਗਤ ਅਤੇ ਸੱਜਣ ਕੁਮਾਰ) ਨੇ ਇਸ ਕਤਲੇਆਮ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੇ ਜਾਂ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਹੋਰਨਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੇ ਕਤਲੇਆਮ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ। ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਾਗਰਿਕ-ਅਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਕਤਲੇਆਮ ਤੇ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਰਿਪੋਰਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 16 ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ, 13 ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ 198 ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਚਸ਼ਮਦੀਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

==1985 ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ==
===ਰਾਜੀਵ–ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਸਮਝੌਤਾ, 1985===
[[ਤਸਵੀਰ:Harchand Singh Longowal 1987 stamp of India.jpg|thumb|ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੰਡੀਆ ਪੋਸਟ ਸਟੈਂਪ 'ਤੇ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਦੀ ਤਸਵੀਰ।]]
ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਰਹੇ ਕੱਟੜਪੰਥ‌ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਭਿਆਨਕ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਭਾਂਪਦਿਆਂ [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ]] ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ [[ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ]] ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਕੀਤੀ,‌ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।

1985 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਾਜੀਵ–ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਸਮਝੌਤੇ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਦਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹੱਲ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ|ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਸਮਝੌਤਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਧਾਰਮਿਕ, ਖ਼ੇਤਰੀ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਸਮਝੌਤਾਯੋਗ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਨਾਲ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਦੇ ਵਿਵਾਦ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਮਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਬਣੀ।

ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖ ਖਾੜਕੂਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿੱਚ ਲਏ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਤੇ ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਖਾੜਕੂਆਂ ਨੇ ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਇਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚਕਾਰ ਗੱਲਬਾਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਕ ਗਈ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੇ ਖਾੜਕੂਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ।

ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ। [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ|ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ]] ਨੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਖਾੜਕੂ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਵਿਕਸਤ ਕਰਕੇ ਆਧੁਨਿਕ ਹਥਿਆਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ‌ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਤਸਕਰੀ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਖਾੜਕੂਆਂ ਨੂੰ ਪਨਾਹ, ਹਥਿਆਰ, ਪੈਸਾ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦੋਸ਼ ਹਾਲਾਤੀ ਸਬੂਤਾਂ ਤੇ ਹੀ ਅਧਾਰਤ ਸਨ।

===ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ਫਲਾਈਟ 182===
{{Main article|ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ਫਲਾਈਟ 182}}

[[ਤਸਵੀਰ:Irish Naval Service recovering bodies from the Air India Flight 182 disaster.jpg|thumb|ਆਇਰਿਸ਼ ਨੇਵਲ ਸਰਵਿਸ, ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ਫਲਾਈਟ 182 ਵਿੱਚੋਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਬਰਾਮਦ ਕਰਦੀ ਹੋਈ]]
ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ਫਲਾਈਟ 182 ਮਾਂਟਰੀਅਲ–ਲੰਡਨ–ਦਿੱਲੀ–ਬੰਬਈ ਰੂਟ ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ [[ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ]] ਦੀ ਇੱਕ ਉਡਾਣ ਸੀ। 23 ਜੂਨ 1985 ਨੂੰ ਇਸ ਰੂਟ ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ [[ਬੋਇੰਗ 747]] ਨੂੰ [[ਆਇਰਲੈਂਡ ਗਣਰਾਜ|ਆਇਰਲੈਂਡ]] ਦੇ ਤੱਟ ਦੇ ਲਾਗੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਨਾਲ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਵਾਰ ਕੁੱਲ 329 ਯਾਤਰੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 268 ਕੈਨੇਡੀਅਨ, 27 ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਤੇ 24 ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਫਲਾਈਟ ਚਾਲਕ ਦਲ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇਸੇ ਦਿਨ ਇੱਕ ਹੋਰ ਧਮਾਕਾ [[ਜਪਾਨ|ਜਾਪਾਨ]] ਦੇ ਟੋਕੀਓ ਦੇ ਨਾਰੀਤਾ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਤੇ ਵੀ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਦਾ ਮਕਸਦ ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ਫਲਾਈਟ 301‌ ਨੂੰ ਉਡਾਉਣਾ ਸੀ, ਪਰ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਧਮਾਕਾ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਮਾਨ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 331 ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਦੇਸ਼ ਇਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ, ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਕੈਨੇਡਾ, ਬਰਤਾਨੀਆ, ਭਾਰਤ, ਜਾਪਾਨ ਅਤੇ ਆਇਰਲੈਂਡ ਸਨ।

ਇਸ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦੋਸ਼ੀ [[ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ|ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ]] ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਖਾੜਕੂ ਜੱਥੇਬੰਦੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਸਤੰਬਰ 2007 ਵਿੱਚ, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਇਨਕੁਆਰੀ ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਜਾਂਚ ਨਿਊਜ਼ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ''ਤਹਿਲਕ਼ੁਲਾਸਾ''  ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ [[ਲਖਬੀਰ ਸਿੰਘ ਰੋਡੇ]] ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਮਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਸਟਰਮਾਈਂਡ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਜਾਂਚਾਂ ਨੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਮਾਸਟਰਮਾਈਂਡ ਅਸਲ ਵਿੱਚ [[ਤਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪਰਮਾਰ]] ਸੀ।

ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਲਈ ਕਈ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਚਲਾਏ ਗਏ। ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰਿਆਤ‌ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਇਕਲੌਤਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ਫਲਾਈਟ 182 ਅਤੇ ਨਾਰੀਤਾ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਤੇ ਫਟਣ ਵਾਲੇ ਬੰਬਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ।

===1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ===
{{Main|ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਦ੍ਰੋਹ}}

[[ਤਸਵੀਰ:GURUDWARA SRI AKAL TAKHT SAHIB.jpg|thumb|ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਵਿਖੇ 1986 ਦਾ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ]]
1986 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਬਗ਼ਾਵਤ ਆਪਣੇ ਸਿਖ਼ਰ 'ਤੇ ਸੀ ਤਾਂ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਪਰ ਦੁਬਾਰਾ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨੇ [[ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ|ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ‌]] ਬੁਲਾਇਆ 26 ਜਨਵਰੀ 1986 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨੇ [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ]] ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਆਪਣਾ [[ਜਥੇਦਾਰ]] ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

29 ਅਪ੍ਰੈਲ 1986 ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ‌ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਕਈ ਬਾਗ਼ੀ ਵੱਖਵਾਦੀ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਛੇੜ ਦਿੱਤੀ।

ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਵੱਖਵਾਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕਈ ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ 1987 ਵਿੱਚ [[ਲਾਲੜੂ]] ਨੇੜੇ 32 ਹਿੰਦੂ ਬੱਸ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਅਤੇ 1991 ਵਿੱਚ [[ਲੁਧਿਆਣਾ|ਲੁਧਿਆਣੇ]] ਵਿੱਚ 80 ਰੇਲ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹੀਆਂ ਕਿਉਂਕਿ [[1984 ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗੇ|1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਕਤਲੇਆਮ]] ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

1989 ਦੀਆਂ ਸੰਸਦੀ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਵੱਖਵਾਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ 13 ਸੰਸਦੀ ਸੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 10 ਸੀਟਾਂ ਤੇ ਜੇਤੂ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਣਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਖਾਕੀ ਚੋਣਾਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ ਪਰ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਣਾਂ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕੀਤਾ‌ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੋਟਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੇਵਲ 24% ਰਹੀ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਇਹ ਚੋਣ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਪਣੀ ਖਾੜਕੂ ਵਿਰੋਧੀ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ, [[ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ (ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ)|ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਇਸ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 1993 ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵੱਖਵਾਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦਾ ਸਫ਼ਾਇਆ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਸਮਰਥਕ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

===1990 ਦਾ ਦਹਾਕਾ===
ਭਾਰਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂ਼ਾਆਤ ਵਿੱਚ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ)]] ਵਰਗੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਮੂਹ ਅਹਿੰਸਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

ਅਗਸਤ 1991 ਵਿੱਚ, [[ਰੋਮਾਨੀਆ]] ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਫ਼ੀਰ [[ਜੂਲੀਓ ਰਿਬੇਰੋ]] ‌'ਤੇ [[ਬੁਖ਼ਾਰੈਸਟ|ਬੁਖ਼ਾਰੈਸਟ]] ਵਿਖੇ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਿਬੇਰੋ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਵੱਖਵਾਦੀ ਜੱਥੇਬੰਦੀ ਨੇ 1991 ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਰੋਮਾਨੀਆਈ ਸਫ਼ੀਰ ਲਿਵੀਯੂ ਰਾਡੂ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲਈ, ਇਹ ਰਿਬੇਰੋ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਸ਼ੱਕ ਵਿੱਚ [[ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਫੋਰਸ]] ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਰੋਮਾਨੀਆਈ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਡੂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ  ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਅਕਤੂਬਰ 1991 ਵਿੱਚ‌ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼]] ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਅਗਵਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਸੀ,‌ ਭਾਰਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਜਾਂ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ 20 ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਮਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਵੱਖਵਾਦੀ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗੋਲੀਆਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਵਿਦਵਾਨ ਇਆਨ ਟੈਲਬੋਟ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ, ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਵੱਖਵਾਦੀ ਸਮੇਤ ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਧਿਰਾਂ ਕਤਲ ਅਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਵਰਗੇ ਅਪਰਾਧਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ।

24 ਜਨਵਰੀ 1993 ਤੋਂ 4 ਅਗਸਤ 1993 ਤੱਕ, ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨ ਅਨਰਿਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟੇਡ ਨੇਸ਼ਨਜ਼ ਐਂਡ ਪੀਪਲਜ਼ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਰਿਹਾ ਪਰ 22 ਜਨਵਰੀ 1995 ਨੂੰ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

31 ਅਗਸਤ 1995 ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਆਤਮਘਾਤੀ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਜਿਸਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੇ ਲਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕੀ ਦੱਸਿਆ। ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਦੂਤਾਵਾਸ ਦੁਆਰਾ 2006 ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੈਸ ਰਿਲੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਲਈ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ।

ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ, ਉਹ ਸਮਰਥਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ। ਘੱਟਦੇ ਸਮਰਥਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਸਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬਾਗ਼ੀ ਲੜਾਕਿਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲਗਾਤਾਰ ਜਿਤਾਂ ਕਾਰਨ ਖਾੜਕੂਵਾਦ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ।
===2000 ਦਾ ਦਹਾਕਾ===
ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭਾਰਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ‌ (ਕੇਪੀਐਸ ਗਿੱਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ) ਵਿਰੁੱਧ ਗੰਭੀਰ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਏ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ‌ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬੇਗੁਨਾਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਝੂਠੇ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਪਛਾਣ ਜਾਂ ਪੋਸਟਮਾਰਟਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਵਾਚ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ, 1984 ਤੋਂ, ਸਰਕਾਰੀ ਬਲਾਂ ਨੇ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਵਿਆਪਕ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ– ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ, ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ, ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ, ਸ਼ੱਕੀ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਫ਼ਾਂਸੀ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਮੰਗੇ ਗਏ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਠਿਕਾਣਿਆਂ ਦਾ ਖ਼ੁਲਾਸਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਐਮਨੈਸਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੌਰਾਨ ਪੁਲਿਸ ਉੱਪਰ ਲਾਪਤਾ, ਤਸ਼ੱਦਦ, ਬਲਾਤਕਾਰ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਹਿਰਾਸਤ ਦੇ ਕਈ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਦਸੰਬਰ 2002 ਤੱਕ 75-100 ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ।
===2010 ਦਾ ਦਹਾਕਾ===
2010 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਧਮਾਕਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ 4 ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੇ ਖ਼ੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਸ ਫਾਰ ਜਸਟਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਈ ਡੇਰਾ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਵਰਗੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਸੰਗਠਨ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੀ ਸਰਗਰਮ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਦਸੰਬਰ ਤੱਕ, ਭਾਰਤੀ ਮੀਡੀਆ ਸੂਤਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ ਫੋਰਸ ਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਭਾਵੀ ਹਮਲੇ ਬਾਰੇ ਖੁਫ਼ੀਆ ਏਜੰਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇਨਪੁਟ ਮਿਲੇ ਹਨ, ਕਥਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਵੱਖਵਾਦੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਹੈਂਡਲਰਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਤਸਕਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਨਵੰਬਰ 2015 ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੇਅਬਦੀ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵੱਲੋਂ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ 13 ਮਤੇ ਅਪਣਾਏ। 12ਵੇਂ ਮਤੇ ਨੇ 1986 ਦੇ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੁਆਰਾ ਅਪਣਾਏ ਗਏ ਮਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ‌ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ [[ਸਿਮਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨ]] ਨੇ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਯਾਨੰਦ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮਾਨ ਏਸੀਪੀ ਸਤੀਸ਼ ਮਲਹੋਤਰਾ ਨਾਲ ਬਹਿਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਡੀਐਮਸੀਐਚ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗੇਟ ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੇ ਭਾਰੀ ਪੁਲਿਸ ਫੋਰਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਨਾਰੇ ਲਗਾਏ। ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਲਗਭਗ 15-20 ਮਿੰਟ ਤੱਕ ਚੱਲੇ ਟਕਰਾਅ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਾਨ ਨੂੰ ਏਡੀਸੀਪੀ ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂ ਨਾਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਰਫਿਊਜੀ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਕੈਨੇਡਾ (IRB) ਰਿਪੋਰਟ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਦੀ 31ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗਾਏ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 25 ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ।‌‌ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ [[ਪਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ|ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ]] ਦੇ ਇੱਕ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਨਾਅਰੇ ਲਗਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਦੇ ਦੋ ਮੈਂਬਰਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸਰੂਪ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾ ਅਤੇ ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਚੰਨਾ ਵਜੋਂ ਹੋਈ ਹੈ, ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦੌਰਾਨ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਅਤੇ ਬਾਦਲ ਵਿਰੋਧੀ ਨਾਅਰੇ ਲਗਾਏ।

ਅੱਜ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਿੱਖ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਲਗਾਤਾਰ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ, ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਲਾਬਿੰਗ ਦੁਆਰਾ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਸਬੰਧਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ, ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕੂਟਨੀਤਕ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣ ਲਈ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਪਲਬਧ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਲਈ ਸਮਰਥਨ ਜੁਟਾਉਣ ਲਈ [[ਇੰਟਰਨੈੱਟ|ਇੰਟਰਨੈਟ]] ਅਤੇ [[ਸਾਮਾਜਕ ਮੀਡੀਆ|ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ]] ਵਰਗੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਚਾਰ ਢੰਗਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
===2020 ਦਾ ਦਹਾਕਾ===
[[ਤਸਵੀਰ:Khalistan Referendum posters, corner of Foleshill Road ^ Harnall Lane West, Coventry - geograph.org.uk - 6987097.jpg|thumb|ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਰਾਏਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਪੋਸਟਰ।]]
2021 ਵਿੱਚ ਵੱਖਵਾਦੀ ਸਮੂਹ, ਸਿੱਖਸ ਫਾਰ ਜਸਟਿਸ (SFJ) ਨੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਰਾਏਸ਼ੁਮਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ|ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ]], [[ਕੈਨੇਡਾ]], [[ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ]], [[ਇਟਲੀ]], [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਅਤੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ]] ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਕਈ ਜਨਮਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੋਏ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਲੱਖਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੋਟਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਹੈ।

ਜਨਵਰੀ 2023 ਵਿੱਚ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਮੈਲਬੌਰਨ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਰਾਏਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੌਰਾਨ, ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਸਮਰਥਕਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਪੱਖੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਝੜਪਾਂ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਦੋ ਲੋਕ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਦੋ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਪੁਲਿਸ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਕਿ– &quot;ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ, ਕੁਝ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਝੰਡਿਆਂ ਦੇ ਡੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਈ ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਸੱਟਾਂ ਲੱਗੀਆਂ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪੀੜਤਾਂ ਦਾ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਪੈਰਾਮੈਡਿਕਸ ਦੁਆਰਾ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇੱਕ 34 ਸਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ 39 ਸਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਦੰਗਾਕਾਰੀ ਵਿਵਹਾਰ ਲਈ ਜੁਰਮਾਨੇ ਦਾ ਨੋਟਿਸ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।&quot; ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਹਾਈ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਬੈਰੀ ਓ'ਫੈਰਲ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਫਰਵਰੀ 2022 ਵਿੱਚ ਦੀਪਕ ਪੁੰਜ, ਜੋ ਕਿ [[ਬਰੈਂਪਟਨ]] ਦੇ ਇੱਕ ਰੇਡੀਓ ਹੋਸਟ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਦੇ ਇੱਕ ਮੁਖ ਆਲੋਚਕ ਸਨ, 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ [[ਦੀਪ ਸਿੱਧੂ]] ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਬਾਰੇ ਬੋਲਣ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਦ ਗਲੋਬ ਐਂਡ ਮੇਲ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਪੁੰਜ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ, &quot;ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੇ ਮੇਰੇ 'ਤੇ ਬੰਦੂਕ ਤਾਣੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਨੇ ਬੀਅਰ ਦੀ ਬੋਤਲ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।&quot; ਬਰੈਂਪਟਨ ਦੇ ਮੇਅਰ ਪੈਟ੍ਰਿਕ ਬ੍ਰਾਊਨ ਨੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ &quot;ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਹਿੰਸਾ ਜਾਂ ਧਮਕੀ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।&quot; ਪੀਲ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਜਾਂਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।

ਅਗਸਤ 2022 ਵਿੱਚ‌ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ]], ਦੀਪ ਸਿੱਧੂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ [[ਵਾਰਿਸ ਪੰਜਾਬ ਦੇ]] (ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜਥੇਬੰਦੀ ਜੋ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਅਤੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ) ਦੇ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਉਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਸ਼ੇ ਛੱਡਣ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਅਤੇ ਕਈ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਟੂਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ, ਨਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬੁਰਾਈਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਜਨਤਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ।‌ 18 ਮਾਰਚ 2023 ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਵਾਰਿਸ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 'ਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਨ 'ਤੇ ਕਤਲ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼, ਪੁਲਿਸ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਫੈਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਫ਼ਰਾਰ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਨੂੰ 23 ਅ਼ਤਾਰ ਲ 2023 ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ।

ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਕਈ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੋਏ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਦੇ ਹੋਏ ਪਰ ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਕਈ ਹਿੰਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੀ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਭੀੜ ਨੇ [[ਸਾਨ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸਕੋ|ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ]] ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਕੌਂਸਲੇਟ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਭੀੜ ਨੇ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਹਾਈ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖੰਭੇ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਝੰਡੇ ਨੂੰ ਉਤਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਖਿੜਕੀਆਂ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਮੂਲੀ ਸੱਟਾਂ ਲਗਾਈਆਂ। NIA ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ। 21 ਮਾਰਚ 2023 ਨੂੰ ਦੋ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੇ ਕੌਂਸਲੇਟ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ 'ਤੇ ਜਲਣਸ਼ੀਲ ਪਦਾਰਥ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਕੌਂਸਲੇਟ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ।

18 ਜੂਨ 2023 ਨੂੰ [[ਹਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨਿੱਜਰ]] ਨੂੰ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ]] ਦੇ [[ਸਰ੍ਹੀ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ|ਸਰੀ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਪਾਰਕਿੰਗ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਿੱਝਰ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਉਸ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਤਲਾਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਲਈ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਸਦੀ ਹਵਾਲਗੀ ਦੀ ਅਸਫਲ ਮੰਗ ਵੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।

2 ਜੁਲਾਈ 2023 ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੇ ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਕੌਂਸਲੇਟ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਫਾਇਰ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਬੁਝਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਸਟਾਫ਼ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸੱਟ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ। ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਬੁਲਾਰੇ ਮੈਥਿਊ ਮਿਲਰ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਸਮਰਥਕਾਂ ਦੁਆਰਾ [[ਟਵਿਟਰ|ਟਵਿੱਟਰ]] 'ਤੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਵੀਡੀਓ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਹਮਲਾ ਹਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨਿੱਝਰ ਦੀ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਸੀ।

ਨਿੱਝਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਗਲੋਬ ਐਂਡ ਮੇਲ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੁਝ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਨਿੱਝਰ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਨਿੱਝਰ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਇੰਟਰਵਿਊਆਂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਖ਼ੁਲਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ 1995 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਮੁਖੀ ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ ਤਾਰਾ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਬੰਧ ਸਨ।

1 ਸਤੰਬਰ 2024 ਨੂੰ ਸਿੱਖਸ ਫਾਰ ਜਸਟਿਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਟੋਰਾਂਟੋ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੈਲੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਰੈਲੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਫਲੋਟਾਂ 'ਤੇ [[ਦਿਲਾਵਰ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ]]‌ (ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਆਤਮਘਾਤੀ ਹਮਲਾਵਰ) ਜਿਸਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਰਾਹਗੀਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ, ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ ਗਈ। SFJ ਦੇ ਜਨਰਲ ਕੌਂਸਲ ਨੇ ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ– {{Quote|text=ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਦਿਲਾਵਰ ਦੀ ਔਲਾਦ ਹਾਂ‌ 1995 ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ, ਹਥਿਆਰ ਦੀ ਚੋਣ ਬੰਬ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਵੋਟ ਦਾ ਵਿਕਲਪ ਹੈ।|author=ਗੁਰਪਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂ}} ਰੈਲੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹਾਜ਼ਰੀਨ ਨੇ &quot;ਕਿੱਲ ਇੰਡੀਆ&quot; ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਵੀ ਲਗਾਏ।

ਨਵੰਬਰ 2024 ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਪੱਖੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਬਰੈਂਪਟਨ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਸਭਾ ਮੰਦਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇੱਕ ਝੜਪ ਹੋਈ। [[ਜਸਟਿਨ ਟਰੂਡੋ]], [[ਜਗਮੀਤ ਸਿੰਘ]], ਪੀਅਰ ਪੋਇਲੀਵਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ। ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਬਰੈਂਪਟਨ ਦੇ ਮੇਅਰ ਪੈਟ੍ਰਿਕ ਬ੍ਰਾਊਨ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਬਰੈਂਪਟਨ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਤਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।‌ ਪੀਲ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਇੱਕ ਆਫ ਡਿਊਟੀ ਸਾਰਜੈਂਟ ਹਰਿੰਦਰ ਸੋਹੀ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਡਿਊਟੀ ਤੋਂ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਸੋਹੀ ਨੂੰ ਮੰਦਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦਾ ਝੰਡਾ ਫੜੇ ਹੋਏ ਫਿਲਮਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੰਦਿਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਝੜਪ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ,  ਭਾਰਤੀ ਕੌਂਸਲੇਟ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੈਨਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਮੰਦਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸਿੱਖਸ ਫਾਰ ਜਸਟਿਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਕੌਂਸਲੇਟ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਜਾਸੂਸੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵੱਖਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਬਾਰੇ ਖੁਫ਼ੀਆ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਕੈਨੇਡਾ ਲਈ ਸਿੱਖਸ ਫਾਰ ਜਸਟਿਸ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਰੈਫਰੈਂਡਮ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗੋਸਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ– {{Quote|text=ਇਹ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਬਨਾਮ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਉਹ (ਕੌਂਸਲਰ ਅਧਿਕਾਰੀ) ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਉੱਥੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।|author=ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗੋਸਲ}}

===ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਅਤੇ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦਾ ਚੋਣ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ===
{{Main article|2022 ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ|2024 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ}}

[[2022 ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ|2022 ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ‌ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ), ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਪਾਰਟੀ ਹੈ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 117 ਸੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 81 ਸੀਟਾਂ 'ਤੇ ਚੋਣ ਲੜੀ ਅਤੇ 386,176 ਵੋਟਾਂ ਜਾਂ ਵੋਟ ਸ਼ੇਅਰ ਦਾ 2.48% ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਨੂੰ 2017 ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ 49,260 ਵੋਟਾਂ (ਵੋਟ ਸ਼ੇਅਰ ਦਾ 0.3%) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਦੇ ਮੁੱਖੀ ਸਿਮਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਨੇ ਜੂਨ 2022 ਵਿੱਚ ਹੋਈ [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] ਲੋਕ ਸਭਾ ਉਪ ਚੋਣ ਜਿੱਤੀ, ਹਲਕੇ ਵਿੱਚ 253,154 ਵੋਟਾਂ ਜਾਂ ਵੋਟ ਸ਼ੇਅਰ ਦਾ 35.61% ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਾਨ 2024 ਦੀ ਸੰਗਰੂਰ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਾਰ ਗਏ ਸਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ 187,246 ਵੋਟਾਂ ਜਾਂ ਵੋਟ ਸ਼ੇਅਰ ਦਾ 18.55% ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।

2024 ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾਂ ਸੰਸਦੀ ਹਲਕਿਆਂ 'ਤੇ ਚੋਣ ਲੜੀ ਗਈ ਸੀ। ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਦੋ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ [[ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ|ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ]], ਨੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੇ ਗਏ।  ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਨੇ 13 ਵਿੱਚੋਂ 12 ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਮੀਦਵਾਰ ਖੜ੍ਹੇ ਕੀਤੇ, ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਚੋਣ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ 500,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੋਟਾਂ ਮਿਲੀਆਂ।
==ਵੱਖਵਾਦ==
[[ਤਸਵੀਰ:Socialism in Context.png|thumb|ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ਦੇ ਮੁਖੀ ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪੰਜਵੜ (ਸੱਜੇ) ਅਤੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਕਨਵੀਨਰ ਦਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਿੱਟੂ (ਖੱਬੇ) ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਪਠਾਣੀ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਿੱਚ, ਫਰਵਰੀ-ਮਾਰਚ 1991]]
1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੱਖਵਾਦ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ‌। 1984 ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਫ਼ੌਜੀ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਾਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ। ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ 1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਕਤਲੇਆਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਰਗ ਵੀ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕੂਟਨੀਤਕ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ ਜਿਸ ਕਾਰਨ 1980 ਅਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਿੱਖ ਵੱਖਵਾਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਕੁਝ ਵੱਖਵਾਦੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ, ਫ਼ੌਜ ਜਾਂ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ 'ਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਬਣਾਉਣਾ ਸੀ। ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਵੱਖਵਾਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਮੌਜ-ਮਸਤੀ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਮਰਦਾਨਗੀ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਸਨ। ਪੁਰੀ ਜੱਜ ਅਤੇ ਸੇਖੋਂ (1999) ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਨਪੜ੍ਹ ਜਾਂ ਘੱਟ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਨੌਜਵਾਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਨੌਕਰੀ ਦੀਆਂ ਕਾਫ਼ੀ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ, &quot;ਮਨੋਰੰਜਨ&quot; ਦੇ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਵੱਖਵਾਦੀ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਖ਼ੁਦ ਸਿਰਫ਼ 5% ਖਾੜਕੂਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਸੀ।

===ਪਤਨ===
ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਅਨੁਸਾਰ 1992 ਤੋਂ 1997 ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਵੱਖਵਾਦ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਕਮੀ ਆਈ, ਹਾਲਾਂਕਿ 1997 ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ, &quot;ਸਿੱਖ ਵੱਖਵਾਦੀ ਸੈੱਲ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਖਵਾਦੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੋਂ ਫੰਡ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦੇ ਹਨ।&quot; 

&quot;ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਤੋਂ ਬਿਨ ਲਾਦੇਨ ਤੱਕ: ਧਾਰਮਿਕ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ&quot; ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਓਰਫੈਲੀਆ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਗਲੋਬਲ ਐਂਡ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੱਡੀਜ਼, ਯੂਸੀਐਸਬੀ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਮਾਰਕ ਜੁਰਗੇਨਸਮੇਅਰ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਖਵਾਦੀ ਦਾ ਇੰਟਰਵਿਊ ਲਿਆ ਜਿਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ, &quot;ਲਹਿਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।&quot; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ, ਕੈਦ ਕਰ ਲਏ ਗਏ ਹਨ ਜਾਂ ਫਿਰ ਲੁਕਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਲਹਿਰ ਲਈ ਜਨਤਕ ਸਮਰਥਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

===ਵੱਖਵਾਦ ਦੇ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹਿਣ ਦੇ ਕਾਰਨ===
ਵੱਖਵਾਦ ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ ਹੈ:

• ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਮੁੱਖੀ ਕੇਪੀਐਸ ਗਿੱਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ 'ਤੇ ਭਾਰੀ ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਵਾਈ। ਕਈ ਵੱਖਵਾਦੀ ਆਗੂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।‌

• ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੇ ਵੱਖਵਾਦ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਇੱਛਾ ਸ਼ਕਤੀ।

• ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਲਈ &quot;ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ&quot; ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਧਾਰਨਾ ਦੀ ਘਾਟ। ਕੁਮਾਰ (1997) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਨਾਮ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਇੱਛਾਵਾਦੀ ਸੋਚ ਸੀ, ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿਰੁੱਧ ਉਨ੍ਹਾਂ (ਖਾੜਕੂਆਂ) ਦੀ ਘ੍ਰਿਣਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਬਦਲਵਾਂ ਵਿਕਲਪ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕੇ।

• ਲਹਿਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਕੋਲ ਵਿਚਾਰਾਤਮਰਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ।

• ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰਾਂ ਦੇ ਵੱਖਵਾਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਵੰਡੀਆਂ ਗਈਆਂ।

• ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਹਮਦਰਦੀ ਅਤੇ ਸਮਰਥਨ ਦਾ ਘਾਟਾ।

• ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਫੁੱਟ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੀਤਾ।

• ਵੱਖਵਾਦੀ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਉਭਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਖ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਧਾਈ ਗਈ ਚੌਕਸੀ।

ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਪੀਸ ਐਂਡ ਕਨਫਲਿਕਟ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਲਈ ਲਿਖਦੇ ਹੋਏ ਸਿਮਰਤ ਢਿੱਲੋਂ (2007) ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ, &quot;ਵੱਖਵਾਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਲੜਾਈ ਕਾਰਨ ਲਹਿਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਮਰਥਨ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ।&quot;

===ਵੱਖਵਾਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ===
ਸਿਖ ਫਾਰ ਜਸਟਿਸ, ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕੌਂਸਲ ਅਤੇ ਵਰਲਡ ਸਿੱਖ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵਰਗੇ ਕਈ ਵੱਖਵਾਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਸਮੇਂ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਸੰਗਠਨ ਅਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਸੰਗਠਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਫ਼ੌਜੀ ਯਤਨਾਂ ਦਾ ਤਾਲਮੇਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੂਹ 1980 ਅਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਰਗਰਮ ਸਨ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਈ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਜੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ 1993 ਵਿੱਚ ਅੱਤਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੌਰਾਨ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ|ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ]], ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਿੱਖ ਯੂਥ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ, [[ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ (ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ)|ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ]], ਅਤੇ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਟਾਈਗਰ ਫੋਰਸ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਸਮੂਹ, ਸ਼ਹੀਦ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫੋਰਸ ਨੇ 1997 ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਬੰਬ ਧਮਾਕਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲਈ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਸਮੂਹ ਬਾਰੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ।

ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਵੱਖਵਾਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:

* ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ (BKI)
** [[ਯੂਰਪੀ ਸੰਘ]], [[ਕੈਨੇਡਾ]], [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤ‌]] ਅਤੇ [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ|ਬਰਤਾਨੀਆ]] ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸੰਗਠਨ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ। 
** 2004 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਅੱਤਵਾਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ । 
** ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ਫਲਾਈਟ 182 'ਤੇ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਲਈ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਅਦਾਲਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਾਮਜ਼ਦ।
* ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਟਾਈਗਰ ਫੋਰਸ ਆਫ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ (BTFK)
** ਇਹ ਸਮੂਹ 1984 ਵਿੱਚ [[ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਮਾਨੋਚਾਹਲ]] ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
** 1995 ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਦੇ 4 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵੱਖਵਾਦੀ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ। 
* ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ (KCF) 
** 1986 ਵਿੱਚ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ।  ਇਹ ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਭਾਗ (DOS) ਦੁਆਰਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੈ । 
** ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ KCF ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1995 ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। 
* ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਆਰਮੀ (KLA)
** ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਫੋਰਸ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿੰਗ‌ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵੱਖ ਹੋਏ ਸਮੂਹ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ।
* [[ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਫੋਰਸ]] 
** 1986 ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ
** 1980 ਅਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕਾਂ 'ਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕਈ ਬੰਬ ਧਮਾਕਿਆਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
* [[ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ ਫ਼ੋਰਸ|ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ ਫੋਰਸ]] (KZF)
** ਯੂਰਪੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸੰਗਠਨ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ। 
* ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਿੱਖ ਯੂਥ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ (ISYF) (ਜੋ ਕਿ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।)
* [[ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਿੱਖ ਸਟੁਡੈਂਟਸ ਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ]] (AISSF)
* ਦਸਮੇਸ਼ ਰੈਜੀਮੈਂਟ
* ਸ਼ਹੀਦ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫੋਰਸ

==ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ==
[[ਤਸਵੀਰ:Sikh march against Indian policy, London 10-Jun-12.JPG|thumb|ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, 2011]]
ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਹਿੰਸਕ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਖਿੰਡੇ ਹੋਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਲਹਿਰ  ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਬਤ ਹੋਈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਨੇ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਕੂਟਨੀਤਕ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਬਰਤਾਨੀਆ, ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਫ਼ੌਜੀ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾਣ ਲਈ ਕਾਡਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਜਲਾਵਤਨ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਵੀ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।

ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ, ਗੁਰਦੁਆਰੇ, ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਭੂਗੋਲਿਕ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਤਾਲਮੇਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਧੜਿਆਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਗਠਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮੰਚ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਕਈ ਵਾਰ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਲਈ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਨੂੰ ਲਾਮਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸ਼ੈਲੀਬੱਧ ਸੰਸਕਰਣ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਕੇ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲਾਮਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਆਗੂਆਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੁੱਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਧੜੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਲੜਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਵਾਲੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਫੰਡਾਂ ਨੂੰ ਲਹਿਰ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।

ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੂਹ ਸੰਚਾਰ ਨੂੰ ਸੁਚਾਰੂ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਵਿਵਸਥਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਅਤੇ ਸੰਮੇਲਨਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1981 ਵਿੱਚ &quot;ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਮੇਲਨ&quot; ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 200 ਡੈਲੀਗੇਟਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1987 ਵਿੱਚ ਤੀਜਾ ਸੰਮੇਲਨ ਸਲੋਹ, ਬਰਕਸ਼ਾਇਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਸੰਮੇਲਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਲਿਆਉਣੀ ਸੀ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਕਾਰਕਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰ ਰਹੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨੇ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਸਲੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਿਅਕ ਯਤਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਗੈਰ-ਸਿੱਖ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਚਿਹਰਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਸੀ।

1993 ਵਿੱਚ, ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਜਥੇਬੰਦੀ ਅਧੀਨ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਅਨਰਿਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟੇਡ ਨੇਸ਼ਨਜ਼ ਐਂਡ ਪੀਪਲਜ਼ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ (UNPO) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਇਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਜਥੇਬੰਦੀ ਉੱਤੇ ਹਿੰਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮਾਂ ਕਾਰਨ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਮੁਅੱਤਲੀ 22 ਜਨਵਰੀ 1995 ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਐਸੋਸੀਏਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਐਡਵਰਡ ਟੀਜੀ ਐਂਡਰਸਨ, ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ–  
{{Quote|text=ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਵੈ-ਨਿਰਣੇ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਖਵਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਤੇ ਭੜਕਾਊ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ, ਕਠੋਰ ਬਿਆਨਬਾਜ਼ੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹਿੰਸਕ ਤਣਾਅ, ਅਤੇ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਲਈ 'ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ' ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ।|author=ਐਡਵਰਡ ਟੀ.ਜੀ. ਐਂਡਰਸਨ, ਭਾਰਤੀ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ, ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈਸ (2024)}}
===ਪਾਕਿਸਤਾਨ===
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਲੰਮੇਂ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ &quot;ਬਲੀਡ ਇੰਡੀਆ&quot; ਰਣਨੀਤੀ ਤਹਿਤ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। 1971 ਦੀ ਭਾਰਤ–ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, [[ਜ਼ੁਲਫ਼ਿਕ਼ਾਰ ਅਲੀ ਭੁੱਟੋ|ਜ਼ੁਲਫ਼ਿਕਾਰ ਅਲੀ ਭੁੱਟੋ]] ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜਨਰਲ [[ਯਹੀਆ ਖਾਨ|ਯਾਹੀਆ ਖਾਨ]] ਦੇ ਫ਼ੌਜੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸਨ, ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ– {{Quote|text=ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਕਮਰ ਟੁੱਟ ਜਾਏ ਤਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸਥਾਈ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ.... ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਵਾਪਿਸ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਵੀ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।|author=ਜ਼ੁਲਫ਼ਿਕ਼ਾਰ ਅਲੀ ਭੁੱਟੋ}}

ਸਿੱਖ ਵੱਖਵਾਦੀ ਨੇਤਾ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ੁਲਫਿਕਾਰ ਅਲੀ ਭੁੱਟੋ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦੌਰਾਨ ਭੁੱਟੋ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ, &quot;ਅਸੀਂ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਤੁਹਾਡੀ ਮਦਦ ਕਰਾਂਗੇ ਅਤੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਵਾਂਗੇ।&quot;

ਭੁੱਟੋ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਮੁਖੀ ਬਣੇ ਜਨਰਲ [[ਮੁਹੰਮਦ ਜ਼ਿਆ-ਉਲ-ਹੱਕ਼|ਜ਼ਿਆ-ਉਲ-ਹੱਕ਼]] ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਵਜੋਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰਵਾਇਤੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਿੱਖ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਆਉਂਦੇ ਸਨ, ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਦੇ ਮੋਹਰੀ ਸਨ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੇ ਠਹਿਰਨ ਦੌਰਾਨ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ।

[[ਇੰਟਰ-ਸਰਵਿਸਿਜ਼ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ]] ਮੁਖੀ, ਜਨਰਲ ਅਬਦੁਲ ਰਹਿਮਾਨ ਨੇ‌ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿਰੁੱਧ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਆਈਐਸਆਈ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਸੈੱਲ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਇੰਟਰ-ਸਰਵਿਸਿਜ਼ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿਮਾਨ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਮਾਣ ਸੀ ਕਿ, &quot;ਸਿੱਖ ਪੂਰੇ ਸੂਬੇ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ, ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਹੈ, ਕਿੱਥੇ ਬੰਬ ਲਗਾਉਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸ ਦਫ਼ਤਰ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ।&quot; ਜਨਰਲ ਹਾਮਿਦ ਗੁਲ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ– {{Quote|text=ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅਸਥਿਰ ਰੱਖਣਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਲਈ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕੀਮਤ ਦੇ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਰੱਖਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।|author=ਜਨਰਲ ਹਾਮਿਦ ਗੁਲ}} ਵੱਖਵਾਦ ਉਦੋਂ ਹੀ ਘਟਿਆ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਤਾਰ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ [[ਬੇਨਜ਼ੀਰ ਭੁੱਟੋ]] ਸਰਕਾਰ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਸਾਂਝੀ ਗਸ਼ਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਈ।

2006 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਮੂਲ ਦੇ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਨਾਗਰਿਕ ਖ਼ਾਲਿਦ ਅਵਾਨ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ਦੇ ਮੁਖੀ ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪੰਜਵੜ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ &quot;ਅੱਤਵਾਦ ਦਾ ਸਮਰਥਨ&quot; ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ। ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ‌ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿਰੁੱਧ ਘਾਤਕ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਸਨ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸੈਂਕੜੇ ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਅਵਾਨ ਅਕਸਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸ 'ਤੇ ਸਿੱਖ ਖਾੜਕੂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਹੋਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

2008 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਬਿਊਰੋ]] ਨੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਇੰਟਰ-ਸਰਵਿਸਿਜ਼ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਸੰਸਥਾ ਸਿੱਖ ਵੱਖਵਾਦ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।

===ਬਰਤਾਨੀਆ===
ਫਰਵਰੀ 2008 ਵਿੱਚ, ਬੀਬੀਸੀ ਰੇਡੀਓ 4 ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਐਨਪੀਐਸ ਔਲਖ ਨੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਵੱਖਵਾਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੋਂ ਪੈਸੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਖੁਫ਼ੀਆ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਤੇ ਪੁੱਛਗਿੱਛਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਕਿ ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਆਪਣੇ ਰੰਗਰੂਟਾਂ ਨੂੰ [[ਅਲ ਕਾਇਦਾ]] ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਕੈਂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਬ੍ਰਾਈਟਨ ਦੇ ਲਾਰਡ ਬਾਸਮ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਸਨ, ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਿੱਖ ਯੂਥ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ &quot;ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ&quot; ਕੀਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ &quot;ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ&quot; ਹਨ। ISYF ਨੂੰ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ &quot;ਪਾਬੰਦੀਸ਼ੁਦਾ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸਮੂਹ&quot; ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਇਸਨੂੰ 27 ਜੂਨ 2002 ਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਅੱਤਵਾਦ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਭਾਗ ਦੁਆਰਾ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 

ਲੰਡਨ ਈਵਨਿੰਗ ਸਟੈਂਡਰਡ ਲਈ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਐਂਡਰਿਊ ਗਿਲਿਗਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ (ਬਰਤਾਨੀਆ) ISYF ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕਮੇਟੀ, ਉਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸੀਨੀਅਰ ਮੈਂਬਰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਫੰਡਿੰਗ ਮੰਗੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।

===ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ===
ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਹੈਲਮਟ ਸ਼ਮਿਟ ਅਤੇ ਵਿਲੀ ਬ੍ਰੈਂਡਟ, (ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਪੱਛਮੀ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਚਾਂਸਲਰ ਸਨ), ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ [[ਕੇਂਦ੍ਰੀ ਸੂਹੀਆ ਏਜੰਸੀ|ਕੇਂਦਰੀ ਸੂਹੀਆ ਏਜੰਸੀ]] (ਸੀਆਈਏ) ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ। ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ [[ਦਾ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ]] ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੂਹੀਆ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਅਗਿਆਤ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸੀਆਈਏ ਨੇ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਰਾਹੀਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਤਸਕਰੀ ਕਰਕੇ ਸਮਰਥਨ ਦੇਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ &quot;ਮਾਸਟਰਮਾਈਂਡ&quot; ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਸਫ਼ਾਰਤਖ਼ਾਨੇ  ਨੇ ਇਸ ਰਿਪੋਰਟ ਦਾ ਖੰਡਣ ਕੀਤਾ ਸੀ। 

ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੈਬਨਿਟ ਸਕੱਤਰੇਤ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਵਧੀਕ ਸਕੱਤਰ ਅਤੇ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੰਗ ਦੇ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬੀ. ਰਮਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ 1971 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਜਨਰਲ ਯਾਹੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ।

2023 ਵਿੱਚ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਥਿਤ ਸਿੱਖ ਵੱਖਵਾਦੀ ਗੁਰਪਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂ, ਜੋ ਕਿ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਸਮੂਹ ਸਿੱਖਸ ਫਾਰ ਜਸਟਿਸ ਦੇ ਬੁਲਾਰੇ ਹਨ, ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਰਚਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ। 29 ਨਵੰਬਰ 2023 ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸੂਹੀਆ ਏਜੰਸੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਕਰਮਚਾਰੀ ਨੂੰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਕਤਲ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਥਿਤ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
===ਕੈਨੇਡਾ===
ਟੈਰੀ ਮਾਈਲੇਵਸਕੀ ਨੇ ਸੀਬੀਸੀ‌ ਨੂੰ 2007 ਦੀ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਆਜ਼ਾਦ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਅੱਤਵਾਦੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦਾ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਵਰਲਡ ਸਿੱਖ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਕੈਨੇਡਾ‌‌ (ਇੱਕ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸਿੱਖ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸਮੂਹ, ਜੋ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਕੱਟੜਤਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਹੈ) ਨੇ ਸੀਬੀਸੀ 'ਤੇ &quot;ਮਾਣਹਾਨੀ, ਨਿੰਦਿਆ ਅਤੇ ਬਦਨਾਮੀ&quot; ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਕੀਤਾ‌ ਅਤੇ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਮਾਈਲੇਵਸਕੀ ਨੇ ਡਬਲਯੂਐਸਓ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਤਵਾਦ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਡਬਲਯੂਐਸਓ ਦੀ ਸਾਖ਼ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ 2015 ਵਿੱਚ, ਡਬਲਯੂਐਸਓ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਰਤ ਆਪਣੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਟੈਰੀ ਮਾਈਲੇਵਸਕੀ ਦੀ 2020 ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸੰਚਾਲਿਤ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਹਿੱਤਾਂ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

2017 ਵਿੱਚ [[ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਜਸਟਿਨ ਟਰੂਡੋ]] ਨੂੰ &quot;ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਹਮਦਰਦ&quot; ਕਿਹਾ ਅਤੇ 22 ਫਰਵਰੀ 2018 ਨੂੰ ਇਸ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਟਰੂਡੋ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਟਰੂਡੋ ਨੇ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਵੱਖਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ [[ਸੁਖਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ|ਸੁਖਬੀਰ ਬਾਦਲ]] ਨੇ ਵੀ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ, &quot;ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕੋਈ ਮੁੱਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਨਾ ਤਾਂ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ।&quot;

ਸਤੰਬਰ 2023 ਵਿੱਚ, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ, ਜਸਟਿਨ ਟਰੂਡੋ ਨੇ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਵੱਖਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਕੁਨ ਹਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨਿੱਝਰ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ, ਜਿਸਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਦੇ ਸਰੀ ਵਿੱਚ ਨਕਾਬਪੋਸ਼ ਬੰਦੂਕਧਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਹੱਤਿਆ ਕਰ  ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਨਿੱਝਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖਵਾਦ ਨਾਲ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਭਾਰਤ ਨੇ ਉਸਦੀ ਹੱਤਿਆ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ–ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਕੂਟਨੀਤਕ ਵਿਵਾਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਫ਼ਾਰਤੀ ਸਟਾਫ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਕੈਨੇਡਾ ਨੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਨਿੱਝਰ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦੇ ਸਬੂਤ ਸਾਂਝੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਸਨ।

==ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ==
* [[ਖਾੜਕੂ]]
* [[ਖ਼ਾਲਸਾ]]
* [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਅੰਦੋਲਨ]]
* [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ]]
* [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਦ੍ਰੋਹ]]

==ਹਵਾਲੇ==
{{Reflist}}

==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ==
*{{Commons category-inline|Khalistan movement|ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ}}।

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ (1947–ਵਰਤਮਾਨ)]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ]]</text>
      <sha1>lq0bomxkenzwe6r31ziffv1yji4jmux</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>845606</id>
      <parentid>845605</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T11:53:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-48332-80</username>
        <id>61834</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>845606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="206618" sha1="11xc9dsna8q3qrmnpufg4468a5144e2" xml:space="preserve">{{Infobox Country
| established_date3      = 4 ਅਗਸਤ 1982–10 ਜੂਨ 1984
| established_event4     = [[ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ]]
| established_date4      = 1 ਜੂਨ 1984–10 ਜੂਨ 1984
| established_event5     = ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਵੁਡਰੋਜ਼
| established_date5      = ਜੂਨ–ਸਤੰਬਰ 1984
| established_date2      = 28 ਅਗਸਤ 1977
| established_event3     = ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚਾ
| established_event2     = [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਤਾ]]
| image_flag             = Flag-of-Khalistan.svg
| image_coat             = Emblem of Khalistan.svg
| symbol_width           = 60px
| symbol_type            = ਮੋਹਰ
| motto                  = &quot;[[ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ#ਅਕਾਲ ਸਹਾਇ|ਅਕਾਲ ਸਹਾਇ]]&quot;
| national_anthem        = &quot;[[ਦੇਗ ਤੇਗ਼ ਫ਼ਤਿਹ]]&quot;&lt;br&gt;[[File:Deg Teg Fateh.ogg]]
| image_map              = {{Switcher |[[File:Punjab in India (claimed and disputed hatched).svg | frameless]] | ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਖ਼ੇਤਰੀ ਦਾਅਵੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਏ ਗਏ ਹਨ  | [[File:Proposed Map of Khalistan (1982).jpg | frameless]] | ਸਰਬ-ਪਾਰਟੀ ਸਿੱਖ ਕਾਨਫਰੰਸ (1982) ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ | [[File:Khalistan map.jpg | frameless]] | ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ | [[File:Map of Khalistan.png | frameless]] | ਸਿੱਖ ਫ਼ਾਰ ਜਸਟਿਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤਵਿਤ}}
| admin_center           = 
| admin_center_type      = 
| largest_city           = 
| official_languages     = 
| national_languages     = 
| ethnic_groups          = 
| conventional_long_name = ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ
| common_name            = 
| established_date1      = 9 ਮਾਰਚ 1946
| demonym                = 
| org_type               = 
| government_type        = 
| sovereignty_type       = {{Centre|ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ}}
| established_event1     = [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ]] ਦੁਆਰਾ ਵੱਖਰੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਲਈ ਪ੍ਰਸਤਾਵ
| established_event6     = ਰਾਜੀਵ–ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਸਮਝੌਤਾ
| established_date6      = 24 ਜੁਲਾਈ 1985
| established_event7     = ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ
| established_date7      = 29 ਅਪ੍ਰੈਲ 1986
| established_event8     = [[ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੈਕ ਥੰਡਰ#ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੈਕ ਥੰਡਰ 1|ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੈਕ ਥੰਡਰ I]]
| established_date8      = 30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1986
| established_event9     = [[ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੈਕ ਥੰਡਰ#ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੈਕ ਥੰਡਰ 2|ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੈਕ ਥੰਡਰ II]]
| established_date9      = 9–18 ਮਈ 1988
| established_event10    = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਦ੍ਰੋਹ|ਪੰਜਾਬ ਬਗ਼ਾਵਤ]]
| established_date10     = 1984–1995
| established_event11    = 
| established_date11     = 
| established_event12    = 
| established_date12     = 
| currency               = 
}}

'''ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ''' (ਭਾਵ: &quot;[[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖ਼ਾਲਸੇ]] ਦੀ [[-ਸਤਾਨ|ਸਰਜ਼ਮੀਨ]]&quot;)&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sanjha |first=A. B. P. |date=2024-12-16 |title='ਖਾਲਿਸਤਾਨ' ਤਾਂ ਸੁਣਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਪਰ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਪਿੱਛੇ ਕਿਉਂ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ 'ਸਤਾਨ' ? |url=https://punjabi.abplive.com/general-knowledge/why-countries-names-end-with-stan-know-what-it-means-and-why-this-word-used-829379 |access-date=2025-06-02 |website=punjabi.abplive.com |language=pa}}&lt;/ref&gt; [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਸਿੱਖ|ਸਿੱਖ ਵਾਸੀਆਂ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਮੁਲਕ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਨਾਮ ਹੈ। ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਖ਼ੇਤਰੀ ਦਾਅਵੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖ਼ੇਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾਅਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲਾ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵੀ ਤੌਰ ਤੇ ਗੁਆਂਢੀ ਰਾਜਾਂ ਦੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਖ਼ੇਤਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨੇ 29 ਅਪ੍ਰੈਲ 1986 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਆਪਣੀ [[ਇਕਪਾਸੜਵਾਦ|ਇੱਕਪਾਸੜ]] [[ਆਜ਼ਾਦੀ]] ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ਬਿਊਰੋ |first=ਸਿੱਖ ਸਿਆਸਤ |date=2016-04-28 |title=29 ਅਪ੍ਰੈਲ 1986 ਦੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਐਲਾਨਨਾਮੇ ਤੋਂ 30 ਸਾਲ ਬਾਅਦ [ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੇਖ] |url=https://punjabi-news.in/declaration-of-khalistan/ |access-date=2025-06-02 |website=Sikh Siyasat News |language=en |archive-date=2025-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250602150845/https://punjabi-news.in/declaration-of-khalistan/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 1980 ਅਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਆਪਣੇ ਸਿਖ਼ਰ 'ਤੇ ਸੀ ਪਰ 1995 ਤੱਕ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਨੇ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-02-26 |title=ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਿੰਨੀ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਦੋਂ -ਕਦੋਂ, ਕਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਠਦੀ ਰਹੀ ਹੈ |url=https://www.bbc.com/punjabi/articles/cxe3dy5kp87o |access-date=2025-06-02 |website=BBC News ਪੰਜਾਬੀ |language=pa}}&lt;/ref&gt; 

ਸੰਨ 1699 ਵਿੱਚ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਦੁਆਰਾ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ &quot;ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਨਹਿ ਧਰਮੁ ਚਲੈ ਹੈ।। ਧਰਮੁ ਬਿਨਾ ਸਭ ਦਲੈ ਮਲੈ ਹੈ।।&quot; ਨਾਲ ਆਏ ਧਾਰਮਿਕ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੱਬੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=kumar |first=joginder |date=2024-04-13 |title=ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਦਿਵਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਵ |url=https://www.punjabitribuneonline.com/news/features/historical-significance-of-khalsa-sajna-day |access-date=2025-06-02 |website=Punjabi Tribune |language=pa}}&lt;/ref&gt; ਸੰਨ 1709 ਵਿੱਚ [[ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਅਤੇ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗ਼ਲ]] ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਕੇਂਦਰ [[ਸਰਹਿੰਦ]] ਨੂੰ ਫ਼ਤਿਹ ਕਰਕੇ [[ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ|ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ]] ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਚਲਾਏ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ [[ਹੁਕਮਨਾਮਾ|ਹੁਕਮਨਾਮੇ]] ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਪਰ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਇਹ ਰਾਜ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਟਿਕ ਨਾ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਸੰਨ 1715 ਵਿੱਚ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਇਸ ਰਾਜ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/punjabi/india-61450685|title=ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਤਾਕਤਵਰ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਨਾਲ ਲੋਹਾ ਲਿਆ ਸੀ|work=BBC News ਪੰਜਾਬੀ|access-date=2025-06-02|language=pa}}&lt;/ref&gt; ਭਾਵੇਂ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਰਾਜ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹੀ ਰਿਹਾ ਪਰ ਇਹ ਰਾਜ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਦੇ ਦ੍ਰਿੜ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਗਿਆ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਾਜ [[ਮਿਸਲ|ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ]] (1748–1799) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਉੱਭਰਿਆ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ [[ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ|ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ]] (1799–1849) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-07-10 |title=ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਮਹਾਨ ਸਿਰਜਣਹਾਰਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ |url=https://www.rozanaspokesman.in/opinion/special-article/100722/maharaja-ranjit-singh-the-great-creator-of-the-khalsa-raaj.html |access-date=2025-06-02 |website=Rozana Spokesman}}&lt;/ref&gt; ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਮਗਰੋਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਗੱਦੀ ਲਈ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਜਿਸਦਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾ ਨੇ ਉਠਾਇਆ, ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਅਤੇ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ|ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ]] ਵਿਚਕਾਰ [[ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ|ਦੋ ਜੰਗਾਂ]] ਹੋਈਆਂ ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਉੱਤੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਪਤਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਪਤਨ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਦਰਦਨਾਕ ਅਨੁਭਵ ਸੀ ਪਰ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਉਸ ਉਮੀਦ ਨੂੰ ਬੁਝਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਾਪਿਸ ਆਵੇਗਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=mediology |date=2023-01-19 |title=ਮੁੱਦਕੀ ਦੀ ਜੰਗ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ |url=https://www.punjabitribuneonline.com/news/features/the-story-of-mudkis-war/ |access-date=2025-06-02 |website=Punjabi Tribune |language=pa }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 

1947 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਈ ਲੰਬੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੋਰ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਸੰਖਿਆਤਮਕ ਘਾਟ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਵਿਵਹਾਰਕ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਉੱਭਰਿਆ। 1980 'ਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਚੱਲੀ ਹਿੰਸਕ ਵੱਖਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਨੇ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅਧਰੰਗ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਵੱਖਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟ ਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ [[ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ]] ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਹਿੰਸਕ ਲਹਿਰ ਦੌਰਾਨ ਸੈਂਕੜੇ ਪੁਲਸ ਕਰਮੀ ਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਜਵਾਨ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇਸ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਜਾਨ ਗਈ, ਪਰ ਇਹ ਲਹਿਰ ਕਈ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018-06-05 |title=ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ: ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ 'ਤੇ ਫੌਜੀ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਬਾਅਦ 'ਚ ਕੀ-ਕੀ ਹੋਇਆ |url=https://www.bbc.com/punjabi/articles/c989j9l1d49o |access-date=2025-06-02 |website=BBC News ਪੰਜਾਬੀ |language=pa}}&lt;/ref&gt;

ਪਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਤਬਕੇ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦ ਮੁਲਕ‌ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਰਾਏਸ਼ੁਮਾਰੀ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-01-26 |title='ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਰੈਫਰੈਂਡਮ' ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਉੱਤੇ ਕਿੱਥੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ? |url=https://www.sbs.com.au/language/punjabi/pa/podcast-episode/what-is-the-khalistan-referendum-and-what-is-the-australian-governments-stand-on-the-issue/avhbhjjn4 |access-date=2025-06-02 |website=SBS Language |language=pa}}&lt;/ref&gt;‌ ਜਿਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵੱਖਵਾਦ ਅਤੇ [[ਅੱਤਵਾਦ]] ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਕੈਨੇਡਾ]] ਵਰਗੇ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਰਾਏਸ਼ੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗਾ&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-04-30 |title=‘ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਸਮਰਥਕਾਂ ਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣ ਰਹੀ ਕੈਨੇਡਾ ਸਰਕਾਰ’ |url=https://jagbani.punjabkesari.in/punjab/news/canada-is-becoming-a-medium-of-propaganda-of-khalistan-supporters-1478289 |access-date=2025-06-02 |website=jagbani}}&lt;/ref&gt; ਪਰ ਕਈ ਸਿੱਖ ਅੱਜ ਵੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਉੱਤੇ ਕਾਇਮ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ &quot;ਰਾਜ ਕਰੇਗਾ ਖ਼ਾਲਸਾ...&quot; ਗੂੰਜਦਾ ਸੁਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

==1950 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ==
{{Main article|ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ}}
[[ਤਸਵੀਰ:Sikh Empire.svg|thumb|1839 ਵਿੱਚ ਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਸਮੇਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ।]]
ਸਿੱਖ [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ|ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ]] ਦੇ ਖਿੱਤੇ [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਉੱਤੇ [[ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ]] ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ [[ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ|ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ]] (1709–1715) ਅਤੇ [[ਮਿਸਲ|ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ]] (1748–1799) ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਨੇ ਸੰਨ 1799 ਤੱਕ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ [[ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ|ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ]] ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ, 1799–1849 ਤੱਕ ਇਹ ਖਿੱਤਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ।

1849 ਵਿੱਚ [[ਦੂਜੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ|ਦੂਜੀ ਐਂਗਲੋ‐ਸਿੱਖ ਜੰਗ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ[[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ)|ਬਰਤਾਨਵੀ ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਭੰਗ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੁਆਰਾ ਨਵੇਂ ਜਿੱਤੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ &quot;ਪਾੜੋ ਅਤੇ ਰਾਜ ਕਰੋ&quot; ਨੀਤੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ‐ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਉੱਭਰੀਆਂ। ਹਿੰਦੂਆਂ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦੀ ਅਪਾਰ ਸਫ਼ਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਿੰਦੂਆਂ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਮ ਧਾਰਨਾ ਬਣੀ ਕਿ ਇਸ ਪਤਨ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮੁਦਾਇਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੈਫ਼ਰੈਂਸ 1929 ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮੋਤੀ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਪੂਰਨ ਸਵਰਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਐਲਾਨਨਾਮਾ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਸੈਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਸਨ [[ਭੀਮਰਾਓ ਅੰਬੇਡਕਰ]], [[ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿੰਨਾਹ]] ਅਤੇ [[ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ]], ਜਿਵੇਂ ਹੀ 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜ]] ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜ਼ੱਦੀ ਘਰ ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ। ਜਦੋਂ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਮਤੇ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਮੁਸਲਿਮ ਦੇਸ਼ ਬਨਾਉਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਖਿੱਤੇ ਨੂੰ ਹੜੱਪਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ। ਇਸਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਪਾਰਟੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੇ ਇਸ ਮਤੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਦੇਸ਼ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਈ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ, ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜ ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਇਕ ਧਰਮ ਅਧਾਰਿਤ ਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ|ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਾਜ|ਕਪੂਰਥਲਾ]], [[ਜੀਂਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜੀਂਦ]] ਆਦਿ ਰਿਆਸਤਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਇਲਾਕੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ, ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ 1946 ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਤਾ ਫ਼ਿਰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਸੀ।
===ਆਜ਼ਾਦ‌ ਪੰਜਾਬ, 1943===
ਆਜ਼ਾਦ ਪੰਜਾਬ, ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉਲੀਕਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ [[ਜੇਹਲਮ ਦਰਿਆ|ਜੇਹਲਮ]] ਦਰਿਆ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਮੁਸਲਿਮ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ]] ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਇਲਾਕੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਸਨ ਪਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਲਏ ਗਏ ਸਨ। ਆਜ਼ਾਦ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 40% ਮੁਸਲਿਮ, 40% ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ 20% ਸਿੱਖ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉਲੀਕਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਈਚਾਰਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਬਣ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਸਿੱਖ ਬਰਾਬਰ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿਚਕਾਰ [[ਬਫ਼ਰ ਰਾਜ|ਬਫ਼ਰ]] ਬਣੇ ਰਹਿਣ। ਆਜ਼ਾਦ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਾ ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਆਜ਼ਾਦ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਅੰਬਾਲਾ, ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਡਿਵੀਜ਼ਨ, ਮੁਲਤਾਨ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦਾ ਲਾਇਲਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਮੋਂਟਗੋਮਰੀ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਆਜ਼ਾਦ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਦਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਸੀ।
===ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ, 1944–1946===
ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ [[ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ]] ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ &quot;ਸੁਤੰਤਰ ਸਿੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰ&quot; ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਸੀ। 1940 ਵਿੱਚ, ਵੀ.ਐਸ. ਭੱਟੀ ਨੇ ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ &quot;ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ‌‌&quot; ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ &quot;ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ&quot; ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਘੀ ਇਕਾਈਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਕੈਬਨਿਟ ਦਾ ਮੁੱਖੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਹਨਾਂ ਇਕਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਧਿਆਣਾ, ਜਲੰਧਰ, ਅੰਬਾਲਾ, ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੀਸ-ਸਤਲੁਜ ਖ਼ੇਤਰ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ, ਨਾਭਾ, ਫਰੀਦਕੋਟ ਅਤੇ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ਼ਿਮਲਾ ਸਮੂਹ ਦੇ ਰਾਜ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ 1944 ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਆਲ-ਪਾਰਟੀ ਸਿੱਖ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਸੀਆਰ ਫਾਰਮੂਲੇ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦੀ। ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਆਜ਼ਾਦ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ 1943 ਵਿੱਚ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਆਜ਼ਾਦ ਪੰਜਾਬ ਇੱਕ ਵਧੇਰੇ ਜਨਸੰਖਿਆਤਮਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਸੀ। 1946 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਚੋਣ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। 22 ਮਾਰਚ 1946 ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਕੈਬਨਿਟ ਮਿਸ਼ਨ 'ਤੇ ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ।  

ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਸੰਘ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖ਼ੇਤਰ ਜਿੱਥੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਖ ਸ਼ਾਸਿਤ ਰਿਆਸਤਾਂ ਪਟਿਆਲਾ, ਨਾਭਾ, ਜੀਂਦ, ਫਰੀਦਕੋਟ, ਕਲਸੀਆ ਅਤੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਖ਼ੇਤਰ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਨਗੇ। ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਲਾਹੌਰ, ਕਰਨਾਲ, ਸ਼ਿਮਲਾ, ਮੋਂਟਗੋਮਰੀ ਅਤੇ ਲਾਇਲਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਗੇ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਬਾਲਾ, ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਡਿਵੀਜ਼ਨਾਂ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਰਾਖਵਾਂ ਰੱਖੇਗਾ। ਟੈਨ ਤਾਈ ਯੋਂਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਸੀ, ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ &quot;ਮੁਸਲਿਮ ਰਾਜ&quot; ਅਧੀਨ ਹੋਣ ਦੇ ਆਪਣੇ ਡਰ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੀ ਨਕਲ ਕੀਤੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਕੈਬਨਿਟ ਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਅਸੰਭਵ ਦੱਸ ਕੇ ਖ਼ਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
===ਗਾਂਧੀ–ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਜਿੰਨਾਹ ਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤਾਵ===
[[ਤਸਵੀਰ:Lord Mountbatten meets Nehru, Jinnah and other Leaders to plan Partition of India.jpg|thumb|ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਜਿੰਨਾਹ ਗੋਲਮੇਜ਼ ਮੀਟਿੰਗ ਦੌਰਾਨ।]]ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜਦਕਿ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਦਾ ਕੋਈ ਇਰਾਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਹਿਰੂ ਸਮੇਤ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਲੀਡਰ [[ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ|ਸਾਮਵਾਦ]] ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ ਇਸ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾ ਨੂੰ ਇਹ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਮਵਾਦ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਨਾ ਹੋ ਜਾਏ, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸਰਮਾਏਦਾਰ ਦੇਸ਼ ਸਾਮਵਾਦ ਦੇ ਧੁਰ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ ਇਸ ਲਈ ਭਾਰਤ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੋ ਟੁਕੜੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਤਾਂਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਸਾਮਵਾਦੀ ਦੇਸ਼ ਬਣ ਵੀ ਜਾਏ ਤਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਉਹ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਦਬਦਬਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖ ਸਕਣ ਅਤੇ ਲੋੜ ਪੈਣ 'ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਹਾਰੇ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਪਾ ਸਕਣ ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਫ਼ਰ ਸਟੇਟ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜ਼ਰਿਏ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਦਬਾਅ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦੇ। 

ਇਸਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਦਲੀਲ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾ ਨੇ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਐਕਟ ਦਾ ਡਰਾਫ਼ਟ ਬਣਾਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆਂ ਜਾਵੇਗਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ, ਇੱਕ ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ ਬਾਕਿ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਦੂਜੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। 

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ [[ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਆਈ. ਸੀ. ਐਸ|ਸਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ]] ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਕੋਲ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਸੋਚ ਨਾਂ ਹੋਣ ਕਾਰਣ ਸਿੱਖ ਬੇਵਤਨੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ, ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਕ ਵੱਖਰਾ ਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਉਹ ਉਲਟਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਉਲਝ ਗਏ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ– 
{{Quote|text=ਅਸੀਂ ਸਿੱਖ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਤੋਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਆਪਣੇ ਬੋਰੀਆ‐ਬਿਸਤਰਾ ਸਮੇਟਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਦਫ਼ਾ ਹੋ ਜਾਣ ਅਤੇ ਰਹਿ ਗੱਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਣਗੇ।|author=ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ}}

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜਿਨਾਹ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਹੋ ਸਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣੇ, ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਭਾਰਤ ਦੀ ਥਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਣ, ਜਿੰਨਾਹ ਨੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦੱਤਾ ਕਿ– 

{{Quote|text=ਜੇਕਰ ਸਿੱਖ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਰਾਵੀ ਤੋਂ ਘੱਗਰ ਤੱਕ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਖ਼ੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਅਰਥ-ਰਾਸ਼ਟਰ ਦਿੱਤਾ ਜੇਵੇਗਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਸ ਅਰਥ-ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਣਗੇ।|author=ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿਨਾਹ}}

ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਿੰਨਾਹ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ– 

{{Quote|text=ਜੇ ਸਿੱਖ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋਵੇਗਾ?|author=ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ}}

ਇਸਦਾ ਜੁਆਬ ਜਿੰਨਾਹ ਨੇ ਨਾਂਹ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਇਹ ਮੰਨ ਬਣਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ਦਾ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ। ਇਸਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿੰਨਾਹ ਨੇ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ [[ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜ ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] ਨਾਲ ਵੀ ਕਈ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਘੱਟੋਂ‐ਘੱਟ ਪਟਿਆਲਾ, ਕਪੂਰਥਲਾ 'ਤੇ ਜੀਂਦ ਵਰਗੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਹੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਣ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਇਸ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਲਈ ਤਿਆਰ ਵੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਪਰ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਰੋਧ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਾਪਿਸ ਹਟਣਾ ਪਿਆ। ਜਿੰਨਾਹ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾ ਮੰਨਣ 'ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੁਖਾਲਫ਼ਤ ਕਰਨ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ 1947 ਵਿੱਚ ਭੁਗਤਣਾ ਪਿਆ, 1947 ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਦੰਗੇ ਭੜਕੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਿੱਖ 'ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਸਨ।

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ 1929 ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਐਲਾਨਨਾਮੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਇਹ ਡਰ ਪੈ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਤੇ ਸਿੱਖ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮੰਗ ਨਾ ਕਰ ਦੇਣ ਜਾਂ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਰਾਹ ਨਾ ਫੜ ਲੈਣ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀ ਸਨ ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ ਬਨਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਸਿਖਾਂ ਲਈ ਵੀ ਧਰਮ‐ਅਧਾਰਿਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ਨਾਲੋਂ [[ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ|ਧਰਮ‐ਨਿਰਪੱਖ]] ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣਾ ਸਹਿਜ ਸੀ।

1929 ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਐਲਾਨਨਾਮੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਾਂਧੀ, ਨਹਿਰੂ 'ਤੇ ਪਟੇਲ, [[ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ]] ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ‐ਸਥਾਨ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਤਾਂ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਖਿੱਤਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾ ਸਕਣਗੇ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਨਿੱਘ ਮਾਣ ਸਕਣਗੇ ਨਾਲ ਹੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਵੀ ਕਾਨੂੰਨ ਜਾਂ ਵਿਧਾਨ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਗੱਲ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ 1930 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ|ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਦੁਹਰਾਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਇੱਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਬੇਦੀ ਮਧੁਸੁਧਨ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਤੋਂ ਇਹ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਵਾਅਦੇ 'ਤੋਂ ਮੁਕਰ ਗਏ ਤਾਂ? ਇਸਦੇ ਜੁਆਬ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾਂ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ– 

{{Quote|text=ਜੇਕਰ ਕਾਂਗਰਸ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਵਾਦਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਰ ਜਾਏ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਉਠਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਲੈਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ।|author=ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ}}ਜੁਲਾਈ 1946 'ਚ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਜਲੂਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਪ੍ਰੈਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਕਰਦਿਆਂ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਹਾ ਕਿ– 

{{Quote|text=ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹਾਦਰ ਸਿੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਲੂਕ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਆਪੱਤੀ ਨਹੀਂ ਲਗਦੀ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਖਿੱਤਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਨਿੱਘ ਮਾਣ ਸਕਣਗੇ।|author=ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ}}

1929 ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1947 ਤੱਕ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਵਾਅਦੇ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖਿਆ ਬਕਾਇਦਾ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਧਾਨ ਵੀ ਲਿਆਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜੋ ਰਿਆਸਤਾਂ 'ਤੇ ਖਿੱਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣਗੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਨ [[ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰੀ|ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ]] ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ ਰੱਖਿਆ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮਾਮਲਿਆਂ, ਸੰਚਾਰ, ਆਵਾਜਾਈ 'ਤੇ ਡਾਕ ਸੇਵਾ ਆਦਿ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਹੋਵੇਗੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾ 1946 ਵਿੱਚ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਇਸ ਵਿਧਾਨ 'ਤੇ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਕਿ– 

{{Quote|text=ਜੇਕਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਧਾਨ ਤੋਂ ਪੈਰ ਪਿੱਛੇ ਖਿੱਚਣੇ ਪੈਣ ਤਾਂ ਕਾਂਗਰਸ ਇਸ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਹੈ।|author=ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ}} ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੱਖ‐ਵੱਖ ਸਮੁਦਾਇਆਂ ਦੁਆਰਾ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਇਸ ਬਿਆਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵਿਰੋਧ ਹੋਇਆ ਸੀ ਪਰ ਨਹਿਰੂ ਆਪਣੇ ਇਸ ਬਿਆਨ 'ਤੇ ਅੜੇ ਰਹੇ।
===ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ, 1947===
{{Main article|ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ}}

[[ਤਸਵੀਰ:Punjab 1909.jpg|thumb|ਬਰਤਾਨਵੀ ਪੰਜਾਬ (1909)]]1947 ਦੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] (ਜਿੱਥੋਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਅਬਾਦੀ ਦਾ ਸਿੱਖ 41.6% ਸੀ) ਤੋਂ ਇਲਾਵਾਂ ਸਿੱਖ ਬਰਤਾਨਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੂਸਰੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਇਸਦੇ ਬਜਾਇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਜਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਸੀ।

ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ 1947 ਵਿੱਚ ਧਾਰਮ ਦੇ ਅਧਾਰ ਉੱਤੇ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਅਬਾਦੀ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ 'ਤੋਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਹਿਜਰਤ ਕਰ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦਾ ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਜੋ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕੁਝ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ 19.8% ਤੱਕ ਵਧ ਗਈ ਸੀ, ਇੱਕਦਮ ਘਟ ਕੇ 0.1% ਰਹਿ ਗਈ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਿ ਸਿੱਖ ਅਜੇ ਵੀ ਹਿੰਦੂ‐ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਸੰਯੁਕਤ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਘਟਗਿਣਤੀ ਹੀ ਰਹੇ।
===ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ===
[[ਤਸਵੀਰ:Punjab, India districts 22 pa.png|thumb|ਮੌਜੂਦਾ ਪੰਜਾਬ]]

ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 3 ਕਰੋੜ ਸਿੱਖ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ 75% ਸਿੱਖ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਪੰਜਾਬ ਭਾਰਤ ਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਇੱਕੋ‐ਇੱਕ ਸੂਬਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲਗਭਗ 60% ਲੋਕ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਹਰਜੋਤ ਸਿੰਘ ਉਬਰਾਏ ਦਾ ਇਹ ਤਰਕ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਖਿੱਤਾ ਕਦੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਸਵੈ‐ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਲਗਾਵ 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਇੱਕ ਹਾਲੀਆ ਘਟਨਾ ਹੈ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਦੋਹਾਂ ਖਿੱਤਿਆਂ ਦੇ ਸੰਤਾਂ 'ਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਹੈ ਇਸਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਜਿਵੇਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]], ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ|ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ]] 'ਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ|ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ]], ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਥਿਤ ਹਨ।

ਡਾ. ਉਬਰਾਏ ਦਾ ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ 1930 ਅਤੇ 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣ ਲਈ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਦਲੀਲ ਦੇਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਹੈ 'ਤੇ ਸਿੱਖ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਲਾਕਾਈਕਰਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। 

ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਇਸ ਇਲਾਕਾਈਕਰਨ ਨੂੰ ਮਾਰਚ 1946 ਵਿੱਚ ਰਸਮੀ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸਾਂਝ ਦਾ ਐਲਾਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ। ਡਾ. ਉਬਰਾਏ ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕਾਈਕਰਨ ਦੀ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਇੱਕ ਵੱਖਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਵਜੋਂ 1970 ਅਤੇ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੁੱਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣਿਆ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਫ਼ੌਜੀਕਰਨ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।

==1950 ਤੋਂ 1970 ਤੱਕ==
[[ਤਸਵੀਰ:Ranjit Singh at Harmandir Sahib - August Schoefft - Vienna 1850 - Princess Bamba Collection - Lahore Fort.jpg|thumb|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਸਰਵਣ‌ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।]]1947 ਦੀ ਭਾਰਤ‐ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾ ਪ੍ਰਤੀ ਇੱਕਦਮ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਹੋਈ, ਸ਼ਾਇਦ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੇ ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਪਛਤਾਵਾ ਵੀ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਉਹ 1947 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਾਂਧੀ 'ਤੇ ਨਹਿਰੂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਵਾਅਦੇ ਪੂਰੇ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਈ ਸਾਖ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਬਹਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।
===ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਭਾਰ===
[[ਤਸਵੀਰ:Master Tara Singh.png|thumb|ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ]]1947 ਤੋਂ ਠੀਕ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਫ਼ਦ ਨਹਿਰੂ ਕੋਲ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਾਅਦੇ ਯਾਦ ਦਿਲਾਉਣ ਗਿਆ ਤਾਂ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਾਅਦੇ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਏ। ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਖ਼ੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਖਿੱਤੇ ਦੀ ਮੰਗ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਾਂ ਨੂੰ ਬੇਰੰਗ ਹੀ ਵਾਪਿਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਇਸ ਵਿਵਹਾਰ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਹ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਲਈ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 1950 ਤੱਕ ਸੰਵਿਧਾਨ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਤੱਕ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰ ਕਈ ਵਾਰ ਨਹਿਰੂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖੀਆਂ ਪਰ ਨਹਿਰੂ ਦਾ ਜੁਆਬ ਹਰ ਵਾਰ ਨਾਂਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਿਹਾ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਆਖਰੀ ਉਮੀਦ ਵੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਟੁੱਟ ਗਈ ਜਦੋਂ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਨੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿਚ ਆਰਟੀਕਲ 25 (2)(B) ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖ, ਜੈਨ ਅਤੇ ਬੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਹੀ ਅੰਗ ਮੰਨ ਲਿਆ ਗਿਆ ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭੜਕ ਗਏ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇੰਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ [[ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ (ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ)|ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਿਹਾ ਕਿ– 
{{Quote|text=ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ਸਿੱਖ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਭੁਲੇਖਾ ਨਾ ਰਹੇ ਕਿ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੇ ਇਸ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਵਿਰੋਧ ਦਰਜ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸਹਿਮਤੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।|author=ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ}}

ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਹੀ ਇੱਕਮਾਤਰ ਅਜਿਹੀ ਕੌਮ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਨੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਖਰੜੇ ਉੱਤੇ ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕੀਤੇ।
===ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਲਹਿਰ===
{{Main article|ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਅੰਦੋਲਨ}}

[[ਤਸਵੀਰ:Punjab, India (1956-1966).png|thumb|1966 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਸੰਯੁਕਤ ਪੰਜਾਬ ]]

1950ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਭਰ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾ‐ਆਧਾਰਿਤ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਸੰਬਰ 1953 ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਪੁਨਰਗਠਨ ਕਮੀਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅਜੋਕੇ ਰਾਜ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਅਤੇ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] (ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ) ਨਾਲੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸ ਹਿੰਦੂ-ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਦਰਅਸਲ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜੀ 'ਤੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਰਿਆਣਵੀ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸੰਯੁਕਤ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਘੱਟਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਸਕੂਲਾਂ ਆਦਿ 'ਚ ਸਿਰਫ਼ ਹਿੰਦੀ‐ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹੀ ਪੜਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਨੌਕਰੀ ਆਦਿ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਹਿੰਦੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆਂ ਸਿੱਖ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜਾਂ ਤਾਂ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜੇਵੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਪਰ ਰਾਜ ਪੁਨਰਗਠਨ ਕਮੀਸ਼ਨ ਨੇ ਇਸ ਮੰਗ ਨੂੰ ਖ਼ਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਕੂਲਾਂ 'ਚ ਪੜਾਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਇੱਕ ਸਰਕੂਲਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਧਰਾਤਲ 'ਤੇ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਤਦ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ੀ ਰਾਜ ਦੀ ਮੰਗ ਲਈ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਢ ਦਿੱਤਾ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਮੰਗ ਨੂੰ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਖ਼ਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਨਹਿਰੂ ਦਾ ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੀ ਆੜ ਹੇਠ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਸੂਬਾ ਸਿਰਜਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰ ਖ਼ੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਦੀ ਵੀ ਮੰਗ ਕਰਨਗੇ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਖ਼ਾਨਾਜੰਗੀ|ਖ਼ਾਨਾਜੰਗੀ]] ਸਹਿਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਨੂੰ ਹਰਗਿਜ਼ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਖ਼ਤ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲੈਣ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤੇ ਸਨ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਗਾਏ ਸਨ ਕਿ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਰਾਜਪਾਲ ਚੰਦੂ ਲਾਲ ਤ੍ਰਿਵੇਦੀ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਮਿਸ਼ਨਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ੁਰਾਇਮ ਪੇਸ਼ਾ ਕੌਮ ਵਜੋਂ ਵਿਹਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ– {{Quote|text=ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਸੀ.ਐਮ. ਤ੍ਰਿਵੇਦੀ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਸਰਦਾਰ ਪਟੇਲ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਰੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹਦਾਇਤਾਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ ਕਿ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ &quot;ਅਪਰਾਧਿਕ ਕਬੀਲੇ&quot; ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਸਖ਼ਤ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ... ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹਕੀਕਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਸਕਣ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਸਕਣ ਕਿ 'ਸ਼ਾਸਕ ਕੌਣ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਜਾ ਕੌਣ।}} ਹਾਲਾਕਿ ਇਸ ਬਿਆਨ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਸਬੂਤ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਆਪਣਾ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ–
{{Quote|text=ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ੀ ਸੂਬਾ ਨਾ ਬਨਾਉਣ ਦਾ ਇਹ ਅਰਥ ਹਰਗਿਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵਿਤਕਰਾਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਬਲਕਿ ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਹੈ ਅਜਿਹੇ 'ਚ ਇੱਕ ਅਲੱਗ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੀ ਮੰਗ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਹੈ।}}

ਪਰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਆਪਣੀਆਂ ਮੰਗਾਂ 'ਤੇ ਅੜਿਆ ਰਿਹਾ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ [[ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ]] 'ਤੇ ਜਨ ਸੰਘ ਨੇ ਇਸ ਮੰਗ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ 'ਤੇ ਜਨ ਸੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦਾ ਖ਼ੂਬ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੰਦੂ ਖ਼ਾਸਕਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਹਿੰਦੂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1951 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਹਿੰਦੀ ਲਿਖਵਾਈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ‐ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਤਲਖ਼ੀ ਆ ਗਈ, 1955 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ &quot;ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ&quot; ਨਾਅਰਾ ਬੈਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਦਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 10 ਦਿਨਾਂ ਅੰਦਰ &quot;ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ&quot; ਨਾਅਰੇ ਤੋਂ ਪਾਬੰਦੀ ਨਹੀਂ ਹਟਾਈ ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਇਸਦਾ ਭਾਰੀ ਵਿਰੋਧ ਕਰੇਗਾ, ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਨਾਅਰੇ ਤੋਂ ਪਾਬੰਦੀ ਨਹੀਂ ਹਟਾਈ, 10 ਮਈ ਨੂੰ ਕੀਤੇ ਵਾਅਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦਸ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ &quot;ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ&quot; ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਗਲੇ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ 1,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ;  ਲਗਭਗ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ, 12,000 ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਾਅਰੇਬਾਜ਼ੀ ਲਈ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜੁਲਾਈ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ 21,000 ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ,  ਕਾਂਗਰਸ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਾਰਨ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਇਸ ਮੰਗ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਾਹੌਲ ਖ਼ਰਾਬ ਹੁੰਦਾ ਦੇਖ ਕੇ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਾਬੰਦੀ ਹਟਾਉਣੀ ਪਈ।
===1955 ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਹਮਲਾ===
ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਸਾਰੀਆਂ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ 'ਤੇ ਪੁਲੀਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ 'ਚ ਆ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ 'ਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਕਿ ਰੋਸ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਗੰਗਾਨਗਰ ਤੋਂ ਆਇਆ ਤਦ ਡੀ.ਆਈ.ਜੀ. ਅਸ਼ਵਨੀ ਕੁਮਾਰ  ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਰਕਾਰੀ ਪੁਲਿਸ ਬਲ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੈੱਡ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ, ਵਲੰਟੀਅਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਰਸੋਈਏ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਲੰਗਰ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਸਰਾਏ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਦਫਤਰਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਛਾਪੇਮਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਖਿੰਡਾਉਣ ਲਈ ਲਾਠੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਅੱਥਰੂ ਗੈਸ ਅਤੇ ਗੋਲੇ ਛੱਡੇ ਗਏ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਪ੍ਰਕਰਮਾ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ।  ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵਲੰਟੀਅਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਸਾਈਟ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਫਲੈਗ-ਮਾਰਚ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ 'ਚ 200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ 'ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ।

ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਦੇ ਉਲਟ, ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ, 12 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ, ਸੱਚਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ 'ਤੇ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਕਾਲੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਅ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਵੀ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ; ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 8 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 
===ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦਾ ਗਠਨ===
[[ਤਸਵੀਰ:Punjab 1951-66.svg|thumb|ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੇ ਗਠਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 'ਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ]] 1950 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਅੰਦੋਲਨ]] 1966 ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ, ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ [[ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਜੰਗ|1962 ਦੀ ਚੀਨ‐ਭਾਰਤ ਜੰਗ]] ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਹਿਰੂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ 50,000 ਰੁਪਏ ਸਮੇਤ ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤਾ 20 ਮਿਲੀਅਨ ਰੁਪਏ ਦਾ ਫ਼ੰਡ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਭਾਰ ਤੋਂ ਦੁੱਗਣਾ ਸੋਨਾ ਵੀ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅਕਾਲੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰੋਧੀ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਸ਼ ਧ੍ਰੋਹੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ ਹੁਣ ਉਹ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਇਸ ਵਿਵਹਾਰ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਸਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ (1965)|1965 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ]] ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਅਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​​​ਸਮਰਥਨ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਣ ਕੇਂਦਰ ਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਕਾਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ 'ਤੇ ਚੀਨ ਨਾਲ ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਜੰਗਾਂ 'ਤੇ ਬਦਲੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚਾਹੁੰਦੀ।

1965 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ 21 ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ 22 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਜੰਗਬੰਦੀ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਨੇ ਜਿੱਤ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ। 1964 ਵਿੱਚ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਵੀਂ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਆਈ ਜੋ ਕਿ ਖੇਤਰੀ ਮੰਗਾਂ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਸੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜੰਗ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੇ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ,  ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਸਰਕਾਰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ।  ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ 6 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ, ਗੁਲਜ਼ਾਰੀਲਾਲ ਨੰਦਾ ਨੇ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ– &quot;ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਗਠਨ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।&quot;  ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ 23 ਤਰੀਕ ਨੂੰ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਕੈਬਨਿਟ ਦੀ ਇੱਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਗਠਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਪੰਜਾਬ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਲੰਮੀ ਬਹਿਸ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ]], ਜਨਰਲ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ਪੁਰੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ ਸਮਰਥਨ ਦਿੱਤਾ।  ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ, ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਸਦਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਰਗਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅੰਤਮ 22 ਮੈਂਬਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ, ਕਾਂਗਰਸ, ਜਨਸੰਘ, ਸੁਤੰਤਰ ਪਾਰਟੀ, ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਰਟੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਮੰਗ ਪੱਤਰ ਲੈਣ ਦੀ ਮਿਆਦ ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ 5 ਨਵੰਬਰ 1965 ਤੱਕ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ 26 ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ 25 ਦਸੰਬਰ 1965 ਤੱਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 10 ਜਨਵਰੀ 1966 ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਅਤੇ ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਮੈਂਬਰ ਰਾਵੇਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਮੇਟੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਸੂਬੇ ਲਈ ਕੇਸ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। 27 ਤਰੀਕ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਕਾਂਗਰਸ ਵੱਲੋਂ [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਦਲੀਲਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਮੰਗ ਪੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਕਰੀਬਨ 2200 ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 903 ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ।  ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਇਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਲਈ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀ ਕਮੇਟੀ ਤੋਂ ਸਤਰ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ।

ਸੰਸਦੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ 15 ਮਾਰਚ 1966 ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਸੀ; ਕਾਂਗਰਸ ਵਰਕਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ 6 ਤਰੀਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕਰਕੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਸੂਬਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ।  ਰਿਪੋਰਟ ਨੂੰ 18 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ 23 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਮੰਗ ਮੰਨ ਲਈ ਗਈ ਸੀ। 17 ਅਪ੍ਰੈਲ  ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣੇ ਦੀ ਹੱਦਬੰਦੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਖ਼ੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਪੁਨਰਗਠਨ ਐਕਟ 1966, 18 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 1 ਨਵੰਬਰ 1966 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਸੂਬੇ ਦਾ ਗਠਨ ਹੋਇਆ।
===ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰਾ===
[[ਤਸਵੀਰ:Geographical distribution of Punjabi language.png|thumb|ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ੀ ਇਲਾਕੇ (ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅਨੁਸਾਰ)]]
1 ਨਵੰਬਰ 1966 ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਸਾਕਾਰ ਹੋਇਆ ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਪੁਨਰਗਠਨ ਐਕਟ ਦੇ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਇਸ ਐਕਟ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਐਕਟ ਤਹਿਰ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਇਹ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਾਜਿਸ਼ ਤਹਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਇਲਾਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰੱਖੇ, [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਨਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਤੇ ਸੰਚਾਈ ਪਰਿਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੇੰਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਰੱਖਿਆ, ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਇਲਜ਼ਾਮ ਸੀ ਕਿ ਕਮੀਸ਼ਨ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੀ ਹੱਦਬੰਦੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਤਹਿਸੀਲ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਪਿੰਡ ਤੇ ਕਸਬੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿ ਗਏ।

ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਲਈ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਈ ਅਣਸੁਲਝੇ ਮੁੱਦੇ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਅਲਾਟਮੈਂਟ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦੋ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੁਝ ਖ਼ੇਤਰੀ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦਾ ਸਮਾਯੋਜਨ, ਅਲਾਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਰਾਜ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿ ਗਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਖ਼ੇਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਜੋ ਅਣਸੁਲਝੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਕਣਕ ਦੀ ਖਰੀਦ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਸਰੋਤਾਂ ਵਰਗੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕੀਤਾ ਕਿ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤਰੱਕੀ 'ਤੇ &quot;ਸਿਆਸੀ ਬ੍ਰੇਕ&quot; ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਣਸੁਲਝਿਆ ਤਣਾਅ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਵਧੇਰੇ ਰਾਜ ਦੀ ਖ਼ੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਲਈ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਮਕਸਦ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਤੇ ਦਾ ਖਰੜਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1982 ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ; 1983 ਤੱਕ 40,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਕਾਲੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਮੁੱਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਰਾਜ ਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦਰਮਿਆਨ ਵਿਵਾਦ ਦੇ ਬਿੰਦੂ ਬਣੇ ਰਹੇ।

===ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਤਾ===
{{Main article|ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਤਾ}}

[[ਤਸਵੀਰ:Takhat-Sri-Kesgarh-Sahib-Anandpur-Sahib.jpg|thumb|ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ&lt;nowiki/&gt; (ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ)]]ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਸ ਸੀ, ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਕਿ [[ਰਾਵੀ]] ਤੇ [[ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ|ਬਿਆਸ]] ਦਾ ਪਾਣੀ ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ, ਇਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪੰਜਾਬ ਕੋਲ ਆਪਣੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਕੇਵਲ 23% ਪਾਣੀ ਹੀ ਬਚਿਆ ਜਦਕਿ ਬਾਕਿ ਦਾ ਪਾਣੀ ਦੂਸਰੇ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ ਦੁਆਰਾ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ ਕੀਤੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਪ੍ਰਤੀ ਰੋਸ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਗਿਆ। 

1972 ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਹਾਰ ਹੋਈ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਾਖ਼ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਤਾ ਲਿਆਂਦਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਖ਼ੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਮਤੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦੋਵੇਂ ਮੰਗਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ, ਇਸ ਮਤੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਧਰਮ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਇਲਾਕੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਮੰਗ ਸੀ।

ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਤਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਲੇ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਇਸ ਉੱਪਰ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, 1982 ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੰਗ ਨੇ ਫ਼ਿਰ ਜ਼ੋਰ ਫੜਿਆ ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਅਤੇ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੇ ਇਸ ਮਤੇ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਮੋਰਚਾ 1982 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1984 ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਪਰ ਇਸ ਮੋਰਚਾ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ।

===ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉਭਾਰ===
[[ਤਸਵੀਰ:Global Map of Sikh Population (Estimated 2023).png|thumb|
ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ (ਅੰਦਾਜ਼ਨ 2023)]]
ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਸੰਪੰਨ, ਸੁਤੰਤਰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਧਾਰਨਾ 1971 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, 1980 ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਗਠਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਹੋਰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀ ਗਈ, ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਗਠਨ [[ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚੌਹਾਨ]] ਨੇ 12 ਅਪ੍ਰੈਲ 1980 ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪਰਮਾਰ 1954 ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਗਏ। ਪਰਮਾਰ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਲਿੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ 20 ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਗਲ ਤੱਕ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਪਰਮਾਰ ਨੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਬਰਮਿੰਘਮ ਵਿਖੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦਾ ਝੰਡਾ ਬੁਲੰਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਦੀ ਕਮੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਜਾਰੀ ਰੱਖੇ। 1969 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਹਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚੌਹਾਨ ਵੀ ਲੰਡਨ ਚਲੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪਰਮਾਰ ਨਾਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਏ।

1970 ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਰ ਤੇ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਲੰਡਨ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੈੱਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਐਲਾਨ ਨੂੰ ਕੋਈ ਬਹੁਤਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲਿਆ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਯਤਰ ਜਾਰੀ ਰੱਖੇ।

===ਚੌਹਾਨ ਦੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ===
[[ਤਸਵੀਰ:Pakistan - Punjab - Nankana Sahib.svg|thumb|ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ, ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)]]
[[ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ (1971)|1971 ਦੀ ਭਾਰਤ‐ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਨੇਤਾ ਚੌਧਰੀ ਜ਼ਹੂਰ ਇਲਾਹੀ ਦੇ ਮਹਿਮਾਨ ਵਜੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤੀ। [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]] ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕ  ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ, ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪ੍ਰੈੱਸ ਨੇ ਚੌਹਾਨ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ, ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪ੍ਰੈੱਸ ਨੇ ਚੌਹਾਨ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਕਵਰੇਜ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਸਮੇਤ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਚੌਹਾਨ ਦੀ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ। ਜਨਤਕ ਸਮਰਥਨ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਸ਼ਬਦ ਵਧੇਰੇ ਮਾਣਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ। 

30 ਅਕਤੂਬਰ 1971 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਦੇ ਸੱਦੇ ਉੱਤੇ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਖਬਾਰ &quot;[[ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼|ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼]]&quot; ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀਆਂ ਵੱਖਵਾਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਉੱਪਰ ਦੇਸ਼ਧ੍ਰੋਹ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
===ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕੌਂਸਲ===
12 ਅਪ੍ਰੈਲ 1980 ਨੂੰ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਜਰਨਲ ਸਕੱਤਰ ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ।

ਮਈ 1980 ਵਿੱਚ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਗਠਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਲੰਡਨ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਇੱਕ ਐਲਾਨ ਸੰਧੂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਟਿਕਟਾਂ ਅਤੇ ਕਰੰਸੀ ਜਾਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਕੀਤਾ। ਲੰਡਨ ਤੋਂ &quot;ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਹਾਊਸ&quot; ਨਾਮਕ ਇਮਾਰਤ ਤੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਇੱਕ ਕੈਬਨਿਟ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ &quot;ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਗਣਰਾਜ&quot; ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ 'ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦਾ [[ਪਾਸਪੋਰਟ]], ਡਾਕ ਟਿਕਟਾਂ 'ਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਡਾਲਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ, ਇਸਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਚੌਹਾਨ ਦੁਆਰਾ ਬਰਤਾਨੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਯੂਰਪੀਅਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਫਾਰਤਖਾਨੇ ਵੀ ਖੋਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ [[ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ|ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆਂ]] ਦੇ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਆੜੂਆਂ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ੀ ਦੇਣ ਲਈ [[ਏਕੁਆਦੋਰ|ਇਕੂਆਡੋਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੈਂਕ ਖਾਤਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਸੀ। [[ਕੈਨੇਡਾ]], [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ|ਅਮਰੀਕਾ]] ਅਤੇ [[ਜਰਮਨੀ]] ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚੌਹਾਨ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। 

ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਵੀ ਵੱਧ‐ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣੇ ਧੰਨ ਦਾ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਪਰ ਫ਼ਿਰ ਵੀ ਜੂਨ 1984 ਦੇ [[ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ]] ਤੱਕ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੀ ਰਹੀ।
===ਰਾਅ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ===
ਰਾਅ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਕੱਤਰ ਜੀ.ਬੀ.ਐੱਸ. ਸਿੱਧੂ ਦੇ ਖੁਲਾਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਅ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਸਿੱਧੂ ਨੂੰ ਰਾਅ ਵੱਲੋਂ 1976 ਵਿੱਚ ਓਟਾਵਾ, ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਸਮੱਸਿਆ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਸਿੱਧੂ ਉੱਥੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਰਹੇ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ। ਸਿੱਧੂ ਅਨੁਸਾਰ, &quot;ਦਿੱਲੀ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਈ ਦਾ ਪਹਾੜ ਬਣਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਰਾਅ ਨੇ ਨਾ‐ਮੌਜੂਦ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ [[ਪੱਛਮੀ ਯੂਰਪ]] ਅਤੇ [[ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ (ਖੇਤਰ)|ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ ਸੰਨ 1981 ਤੱਕ ਕੁੱਲ 7 ਪੋਸਟਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਅਤੇ ਰਾਅ ਵੱਲੋਂ ਤਾਇਨਾਤ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਨਹੀਂ ਸਨ।&quot; ਸਿੱਧੂ ਅਨੁਸਾਰ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ (ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ) ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੱਖਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾ ਮਾਤਰ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਅਸਲ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।

ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਦੇ ਕੁਝ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ ਲਿਖੇ ਗਏ ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਲੇਖ ਅਨੁਸਾਰ, &quot;ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਨਾ ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਵਾਰ‐ਵਾਰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ, &quot;ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਮੰਗ ਰਿਹਾ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤੀ ਯੂਨੀਅਨ ਅੰਦਰ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਵੱਧ ਖ਼ੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ... ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦਾ ਹਊਆ ਖੜਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਇਹ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਬਹਾਨਾ ਜਾਂ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ ਚਾਹਿਦਾ ਸੀ।&quot;

[[ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ|ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਭਾਰੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ– 

{{Quote|text=ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ, ਜੇ ਬਹੁਤੇ ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ ਲਈ ਡੂੰਘੇ ਅਪਰਾਧ ਵਜੋਂ ਲਿਆ ਹੈ।|author=ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ}}

==1970 ਤੋਂ 1983 ਤੱਕ==
{{Main article|ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚਾ}}

=== ਦਿੱਲੀ ਏਸ਼ੀਅਨ ਖੇਡਾਂ (1982) ===
ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਮਝੌਤੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਤੋਂ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਜਤਾਈ। ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਵਾਦਿਤ ਖ਼ੇਤਰਾਂ ਦੇ ਤਬਾਦਲੇ ਸੰਬੰਧੀ ਅਸਹਿਮਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਖ਼ਰੀ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵਿਚਕਾਰ ਗੱਲਬਾਤ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹੀ। ਨਵੰਬਰ 1982 ਵਿੱਚ, ਅਕਾਲੀ ਆਗੂ [[ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ]] ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਕਾਲੀ ਦਲ 9ਵੀਆਂ ਸਾਲਾਨਾ [[ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਵੇਗਾ‌ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਵਰਕਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਦੇਣ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣਗੇ। 

ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਖੇਡਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਕਵਰੇਜ ਮਿਲੇਗੀ, ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਨਾਲ ਭਰ ਦੇਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।‌ ਖੇਡਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤਾ ਪਹਿਲਾਂ, ਹਰਿਆਣੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ [[ਭਜਨ ਲਾਲ]] ਨੇ ਹਰਿਆਣਾ-ਪੰਜਾਬ ਸਰਹੱਦ ਨੂੰ ਸੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲੈਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਿਤਕਰੇ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅਕਾਲੀ ਮੋਰਚੇ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। 

ਖੇਡਾਂ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖ ਸਾਬਕਾ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਮੇਲਨ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਾਬਕਾ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ &lt;abbr&gt;ਸੇਵਾਮੁਕਤ&lt;/abbr&gt; ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ [[ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ]] ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਫ਼ੌਜੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬਣੇ।

==1984==
===ਵੱਧਦੀਆਂ ਵੱਖਵਾਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ===
1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ [[ਖਾੜਕੂ|ਖਾੜਕੂਆਂ]] ਦੁਆਰਾ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਹਿੰਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। 1984 ਵਿੱਚ, ਸਿਰਫ਼ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੌਰਾਨ 775 ਹਿੰਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹੋਈਆਂ ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 298 ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ 525 ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਤਲਾਂ ਅਤੇ ਬੰਬ ਧਮਾਕਿਆਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਲੋਕ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਨਾਹ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ, ਪਰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਠੇਸ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਟਰੱਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਿਪਿੰਗ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਨੂੰ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਭੇਜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕੋਈ ਵੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਅਕਤੂਬਰ 1983 ਵਿੱਚ ਛੇ ਹਿੰਦੂ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸ਼ਨ|ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ]] ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ।
===ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਮੁੱਦਾ===
ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਫਰਵਰੀ 1984 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ|ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ]] ਦੇ ਅਨੁਛੇਦ 25, ਧਾਰਾ (2)(ਬੀ) ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅੰਦੋਲਨ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਧਾਰਾ ਅਸਪਸ਼ਟ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ, &quot;ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸਿੱਖ, ਜੈਨ ਜਾਂ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।&quot; ਹਾਲਾਕਿ ਇਸੇ ਅਨੁਛੇਦ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ [[ਕਿਰਪਾਨ|ਕ੍ਰਿਪਾਨ]] ਪਹਿਨਣ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪੇਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਘੱਟਗਿਣਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਧਾਰਾ ਘੱਟਗਿਣਤੀ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੀ ਹੈ।ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਇਹ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੀ ਇਸ ਅਸਪਸ਼ਟ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਅਮਲੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਂਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਜੋੜਾ ਜੋ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਹ ਕਰੇਗਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵਿਆਹ [[ਹਿੰਦੂ ਵਿਆਹ ਐਕਟ 1955]] ਦੇ ਤਹਿਤ ਰਜਿਸਟਰ ਕਰਵਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨਾਲ ਬਦਲਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ।

===ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ===
ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ 1 ਜੂਨ 1984 ਨੂੰ [[ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ|ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ]] ਨੂੰ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ|ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ]] ਤੋਂ ਹਟਾਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਕੋਡ ਨੇਮ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਜੁਲਾਈ 1983, ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਨੇ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੂੰ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਬਾਬਤ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਸੀ ਕਿ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬਗ਼ਾਵਤ ਲਈ ਅਸਲਾਖਾਨਾ ਅਤੇ ਹੈਡਕੁਆਰਟਰ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਾਕੇ ਨੀਲੇ ਤਾਰੇ ਤੱਕ 165 ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਨਿਰੰਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਹੋਈ, ਨਾਲ ਹੀ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ 39 ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਖਾੜਕੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਦੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 410 ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ 1,180 ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ ਸਨ।

ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਬੇਸਿੱਟਾ ਰਹਿਣ ਮਗਰੋਂ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ]], ਕੇਂਦਰੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਪੁਲਿਸ ਬਲ ਅਤੇ ਸੀਮਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ, ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਰਾਬਤਾ ਬਾਕੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲੋਂ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਬਿਜਲੀ ਸਪਲਾਈ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਤੇ ਰੋਕ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ [[ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ 3 ਜੂਨ 1984 ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਬਰਾੜ ਨੇ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ– 

{{Quote|text=ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਸਿੱਖਾਂ ਜਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਅੱਤਵਾਦ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।|author=ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਬਰਾੜ}}

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਫ਼ੌਜੀ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਦੀ ਚੋਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਅਫ਼ਸਰ, ਜੂਨੀਅਰ ਕਮਿਸ਼ਨਡ ਅਫ਼ਸਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੈਂਕ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਭਾਰੀ ਤੋਪਖਾਨੇ ਨਾਲ ਲੈਸ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ  ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਮਝਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਟੈਂਕ-ਰੋਕੂ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨ-ਗਨ ਫਾਇਰ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਚੀਨੀ ਰਾਕੇਟ-ਪ੍ਰੋਪੇਲਡ ਗ੍ਰਨੇਡ ਲਾਂਚਰ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ-ਵਿੰਨ੍ਹਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਸੀ। ਭਾਰੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਅੰਤ 6 ਜੂਨ ਤੱਕ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਤਕ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਫ਼ੌਜ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ 83 ਫ਼ੌਜੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ 249 ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ, ਹਾਲਾਂਕਿ [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਕਿ 700 ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜੀ ਇਸ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਧਿਕਾਰਤ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੁੱਲ 493 ਵੱਖਵਾਦੀ ਅਤੇ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਨਾਲ ਹੀ 1,592 ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਹੋਈ। ਪਰ ਸੁਤੰਤਰ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ 5,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ 200 ਖਾੜਕੂ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਮਾਰੇ ਗਏ।

ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਸਕੱਤਰ ਵਿਲੀਅਮ ਹੇਗ ਨੇ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਉੱਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ। ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਾਕਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਬਰਾੜ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ– 

{{Quote|text=ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਕੋਈ ਹੋਰ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਰਾਜ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਖਾੜਕੂਆਂ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਨੇੜੇ ਸੀ, ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਮਰਥਨ ਐਲਾਨਦਾ ਹੋਇਆ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ।|author=ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਬਰਾੜ}}

ਮਿਤਰੋਖਿਨ ਆਰਕਾਈਵਜ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 1982 ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਦੀ ਕੇ. ਜੀ. ਬੀ. ਨੇ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਗ਼ਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ &quot;ਏਜੰਟ ਐੱਸ&quot; ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਨੂੰ ਵਰਤਿਆ ਜੋ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ। ਏਜੰਟ ਐੱਸ. ਨੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਝੂਠੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਜੋ ਕਥਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦਿਖਾਉਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। 1983 ਵਿੱਚ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਮਾਸਕੋ ਫੇਰੀ ਦੌਰਾਨ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮਨ੍ਹਾ ਲਿਆ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਗੁਪਤ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਿਤਰੋਖਿਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 1984 ਤੱਕ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਗ਼ਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਵਿੱਚ ਵਿਫਲ ਰਹੀ।

===ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕਤਲੇਆਮ===
{{Main article|ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ}}

{{Main article|1984 ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗੇ}}

[[ਤਸਵੀਰ:Indira Gandhi official portrait.png|thumb|ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]]
31 ਅਕਤੂਬਰ 1984 ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਨਿੱਜੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਗਾਰਡਾਂ [[ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ [[ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ (ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਕਾਤਲ)|ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਹੱਤਿਆ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[1984 ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗੇ|ਸਿੱਖ ਕਤਲੇਆਮ]] ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਲੋਚਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਤਲੇਆਮ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਤਲੇਆਮ ਦੀ ਜਾਂਚ ਲਈ ਬਣਾਏ ਗਏ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਮਿਸ਼ਨ, [[ਨਾਨਾਵਤੀ ਕਮਿਸ਼ਨ]] ਨੇ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇਤਾਵਾਂ (ਜਗਦੀਸ਼ ਟਾਈਟਲਰ, ਐਚ.ਕੇ.ਐਲ. ਭਗਤ ਅਤੇ ਸੱਜਣ ਕੁਮਾਰ) ਨੇ ਇਸ ਕਤਲੇਆਮ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੇ ਜਾਂ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਹੋਰਨਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੇ ਕਤਲੇਆਮ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ। ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਾਗਰਿਕ-ਅਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਕਤਲੇਆਮ ਤੇ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਰਿਪੋਰਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 16 ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ, 13 ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ 198 ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਚਸ਼ਮਦੀਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

==1985 ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ==
===ਰਾਜੀਵ–ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਸਮਝੌਤਾ, 1985===
[[ਤਸਵੀਰ:Harchand Singh Longowal 1987 stamp of India.jpg|thumb|ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੰਡੀਆ ਪੋਸਟ ਸਟੈਂਪ 'ਤੇ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਦੀ ਤਸਵੀਰ।]]
ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਰਹੇ ਕੱਟੜਪੰਥ‌ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਭਿਆਨਕ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਭਾਂਪਦਿਆਂ [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ]] ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ [[ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ]] ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਕੀਤੀ,‌ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।

1985 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਾਜੀਵ–ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਸਮਝੌਤੇ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਦਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹੱਲ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ|ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਸਮਝੌਤਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਧਾਰਮਿਕ, ਖ਼ੇਤਰੀ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਸਮਝੌਤਾਯੋਗ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਨਾਲ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਦੇ ਵਿਵਾਦ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਮਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਬਣੀ।

ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖ ਖਾੜਕੂਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿੱਚ ਲਏ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਤੇ ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਖਾੜਕੂਆਂ ਨੇ ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਇਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚਕਾਰ ਗੱਲਬਾਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਕ ਗਈ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੇ ਖਾੜਕੂਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ।

ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ। [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ|ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ]] ਨੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਖਾੜਕੂ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਵਿਕਸਤ ਕਰਕੇ ਆਧੁਨਿਕ ਹਥਿਆਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ‌ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਤਸਕਰੀ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਖਾੜਕੂਆਂ ਨੂੰ ਪਨਾਹ, ਹਥਿਆਰ, ਪੈਸਾ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦੋਸ਼ ਹਾਲਾਤੀ ਸਬੂਤਾਂ ਤੇ ਹੀ ਅਧਾਰਤ ਸਨ।

===ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ਫਲਾਈਟ 182===
{{Main article|ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ਫਲਾਈਟ 182}}

[[ਤਸਵੀਰ:Irish Naval Service recovering bodies from the Air India Flight 182 disaster.jpg|thumb|ਆਇਰਿਸ਼ ਨੇਵਲ ਸਰਵਿਸ, ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ਫਲਾਈਟ 182 ਵਿੱਚੋਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਬਰਾਮਦ ਕਰਦੀ ਹੋਈ]]
ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ਫਲਾਈਟ 182 ਮਾਂਟਰੀਅਲ–ਲੰਡਨ–ਦਿੱਲੀ–ਬੰਬਈ ਰੂਟ ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ [[ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ]] ਦੀ ਇੱਕ ਉਡਾਣ ਸੀ। 23 ਜੂਨ 1985 ਨੂੰ ਇਸ ਰੂਟ ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ [[ਬੋਇੰਗ 747]] ਨੂੰ [[ਆਇਰਲੈਂਡ ਗਣਰਾਜ|ਆਇਰਲੈਂਡ]] ਦੇ ਤੱਟ ਦੇ ਲਾਗੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਨਾਲ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਵਾਰ ਕੁੱਲ 329 ਯਾਤਰੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 268 ਕੈਨੇਡੀਅਨ, 27 ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਤੇ 24 ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਫਲਾਈਟ ਚਾਲਕ ਦਲ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇਸੇ ਦਿਨ ਇੱਕ ਹੋਰ ਧਮਾਕਾ [[ਜਪਾਨ|ਜਾਪਾਨ]] ਦੇ ਟੋਕੀਓ ਦੇ ਨਾਰੀਤਾ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਤੇ ਵੀ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਦਾ ਮਕਸਦ ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ਫਲਾਈਟ 301‌ ਨੂੰ ਉਡਾਉਣਾ ਸੀ, ਪਰ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਧਮਾਕਾ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਮਾਨ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 331 ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਦੇਸ਼ ਇਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ, ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਕੈਨੇਡਾ, ਬਰਤਾਨੀਆ, ਭਾਰਤ, ਜਾਪਾਨ ਅਤੇ ਆਇਰਲੈਂਡ ਸਨ।

ਇਸ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ੱਕੀ [[ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ|ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ]] ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਖਾੜਕੂ ਜੱਥੇਬੰਦੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਸਤੰਬਰ 2007 ਵਿੱਚ, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਇਨਕੁਆਰੀ ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਜਾਂਚ ਨਿਊਜ਼ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ''ਤਹਿਲਕ਼ੁਲਾਸਾ''  ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀ [[ਲਖਬੀਰ ਸਿੰਘ ਰੋਡੇ]] ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਮਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਸਟਰਮਾਈਂਡ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਜਾਂਚਾਂ ਨੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਮਾਸਟਰਮਾਈਂਡ ਅਸਲ ਵਿੱਚ [[ਤਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪਰਮਾਰ]] ਸੀ।

ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਲਈ ਕਈ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਚਲਾਏ ਗਏ। ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰਿਆਤ‌ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਇਕਲੌਤਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ਫਲਾਈਟ 182 ਅਤੇ ਨਾਰੀਤਾ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਤੇ ਫਟਣ ਵਾਲੇ ਬੰਬਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ।

===1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ===
{{Main|ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਦ੍ਰੋਹ}}

[[ਤਸਵੀਰ:GURUDWARA SRI AKAL TAKHT SAHIB.jpg|thumb|ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਵਿਖੇ 1986 ਦਾ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ]]
1986 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਬਗ਼ਾਵਤ ਆਪਣੇ ਸਿਖ਼ਰ 'ਤੇ ਸੀ ਤਾਂ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਪਰ ਦੁਬਾਰਾ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨੇ [[ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ|ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ‌]] ਬੁਲਾਇਆ 26 ਜਨਵਰੀ 1986 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨੇ [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ]] ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਆਪਣਾ [[ਜਥੇਦਾਰ]] ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

29 ਅਪ੍ਰੈਲ 1986 ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ‌ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਕਈ ਬਾਗ਼ੀ ਵੱਖਵਾਦੀ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਛੇੜ ਦਿੱਤੀ।

ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਵੱਖਵਾਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕਈ ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ 1987 ਵਿੱਚ [[ਲਾਲੜੂ]] ਨੇੜੇ 32 ਹਿੰਦੂ ਬੱਸ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਅਤੇ 1991 ਵਿੱਚ [[ਲੁਧਿਆਣਾ|ਲੁਧਿਆਣੇ]] ਵਿੱਚ 80 ਰੇਲ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹੀਆਂ ਕਿਉਂਕਿ [[1984 ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗੇ|1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਕਤਲੇਆਮ]] ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

1989 ਦੀਆਂ ਸੰਸਦੀ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਵੱਖਵਾਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ 13 ਸੰਸਦੀ ਸੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 10 ਸੀਟਾਂ ਤੇ ਜੇਤੂ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਣਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਖਾਕੀ ਚੋਣਾਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ ਪਰ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਣਾਂ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕੀਤਾ‌ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੋਟਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੇਵਲ 24% ਰਹੀ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਇਹ ਚੋਣ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਪਣੀ ਖਾੜਕੂ ਵਿਰੋਧੀ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ, [[ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ (ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ)|ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਇਸ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 1993 ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵੱਖਵਾਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦਾ ਸਫ਼ਾਇਆ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਸਮਰਥਕ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

===1990 ਦਾ ਦਹਾਕਾ===
ਭਾਰਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂ਼ਾਆਤ ਵਿੱਚ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ)]] ਵਰਗੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਮੂਹ ਅਹਿੰਸਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

ਅਗਸਤ 1991 ਵਿੱਚ, [[ਰੋਮਾਨੀਆ]] ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਫ਼ੀਰ [[ਜੂਲੀਓ ਰਿਬੇਰੋ]] ‌'ਤੇ [[ਬੁਖ਼ਾਰੈਸਟ|ਬੁਖ਼ਾਰੈਸਟ]] ਵਿਖੇ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਿਬੇਰੋ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਵੱਖਵਾਦੀ ਜੱਥੇਬੰਦੀ ਨੇ 1991 ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਰੋਮਾਨੀਆਈ ਸਫ਼ੀਰ ਲਿਵੀਯੂ ਰਾਡੂ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲਈ, ਇਹ ਰਿਬੇਰੋ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਸ਼ੱਕ ਵਿੱਚ [[ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਫੋਰਸ]] ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਰੋਮਾਨੀਆਈ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਡੂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ  ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਅਕਤੂਬਰ 1991 ਵਿੱਚ‌ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼]] ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਅਗਵਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਸੀ,‌ ਭਾਰਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਜਾਂ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ 20 ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਮਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਵੱਖਵਾਦੀ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗੋਲੀਆਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਵਿਦਵਾਨ ਇਆਨ ਟੈਲਬੋਟ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ, ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਵੱਖਵਾਦੀ ਸਮੇਤ ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਧਿਰਾਂ ਕਤਲ ਅਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਵਰਗੇ ਅਪਰਾਧਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ।

24 ਜਨਵਰੀ 1993 ਤੋਂ 4 ਅਗਸਤ 1993 ਤੱਕ, ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨ ਅਨਰਿਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟੇਡ ਨੇਸ਼ਨਜ਼ ਐਂਡ ਪੀਪਲਜ਼ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਰਿਹਾ ਪਰ 22 ਜਨਵਰੀ 1995 ਨੂੰ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

31 ਅਗਸਤ 1995 ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਆਤਮਘਾਤੀ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਜਿਸਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੇ ਲਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕੀ ਦੱਸਿਆ। ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਦੂਤਾਵਾਸ ਦੁਆਰਾ 2006 ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੈਸ ਰਿਲੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਲਈ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ।

ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ, ਉਹ ਸਮਰਥਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ। ਘੱਟਦੇ ਸਮਰਥਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਸਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬਾਗ਼ੀ ਲੜਾਕਿਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲਗਾਤਾਰ ਜਿਤਾਂ ਕਾਰਨ ਖਾੜਕੂਵਾਦ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ।
===2000 ਦਾ ਦਹਾਕਾ===
ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭਾਰਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ‌ (ਕੇਪੀਐਸ ਗਿੱਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ) ਵਿਰੁੱਧ ਗੰਭੀਰ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਏ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ‌ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬੇਗੁਨਾਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਝੂਠੇ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਪਛਾਣ ਜਾਂ ਪੋਸਟਮਾਰਟਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਵਾਚ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ, 1984 ਤੋਂ, ਸਰਕਾਰੀ ਬਲਾਂ ਨੇ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਵਿਆਪਕ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ– ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ, ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ, ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ, ਸ਼ੱਕੀ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਫ਼ਾਂਸੀ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਮੰਗੇ ਗਏ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਠਿਕਾਣਿਆਂ ਦਾ ਖ਼ੁਲਾਸਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਐਮਨੈਸਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੌਰਾਨ ਪੁਲਿਸ ਉੱਪਰ ਲਾਪਤਾ, ਤਸ਼ੱਦਦ, ਬਲਾਤਕਾਰ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਹਿਰਾਸਤ ਦੇ ਕਈ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਦਸੰਬਰ 2002 ਤੱਕ 75-100 ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ।
===2010 ਦਾ ਦਹਾਕਾ===
2010 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਧਮਾਕਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ 4 ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੇ ਖ਼ੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਸ ਫਾਰ ਜਸਟਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਈ ਡੇਰਾ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਵਰਗੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਸੰਗਠਨ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੀ ਸਰਗਰਮ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਦਸੰਬਰ ਤੱਕ, ਭਾਰਤੀ ਮੀਡੀਆ ਸੂਤਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ ਫੋਰਸ ਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਭਾਵੀ ਹਮਲੇ ਬਾਰੇ ਖੁਫ਼ੀਆ ਏਜੰਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇਨਪੁਟ ਮਿਲੇ ਹਨ, ਕਥਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਵੱਖਵਾਦੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਹੈਂਡਲਰਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਤਸਕਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਨਵੰਬਰ 2015 ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੇਅਬਦੀ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵੱਲੋਂ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ 13 ਮਤੇ ਅਪਣਾਏ। 12ਵੇਂ ਮਤੇ ਨੇ 1986 ਦੇ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੁਆਰਾ ਅਪਣਾਏ ਗਏ ਮਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ‌ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ [[ਸਿਮਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨ]] ਨੇ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਯਾਨੰਦ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮਾਨ ਏਸੀਪੀ ਸਤੀਸ਼ ਮਲਹੋਤਰਾ ਨਾਲ ਬਹਿਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਡੀਐਮਸੀਐਚ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗੇਟ ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੇ ਭਾਰੀ ਪੁਲਿਸ ਫੋਰਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਨਾਰੇ ਲਗਾਏ। ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਲਗਭਗ 15-20 ਮਿੰਟ ਤੱਕ ਚੱਲੇ ਟਕਰਾਅ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਾਨ ਨੂੰ ਏਡੀਸੀਪੀ ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂ ਨਾਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਰਫਿਊਜੀ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਕੈਨੇਡਾ (IRB) ਰਿਪੋਰਟ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਦੀ 31ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗਾਏ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 25 ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ।‌‌ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ [[ਪਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ|ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ]] ਦੇ ਇੱਕ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਨਾਅਰੇ ਲਗਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਦੇ ਦੋ ਮੈਂਬਰਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸਰੂਪ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾ ਅਤੇ ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਚੰਨਾ ਵਜੋਂ ਹੋਈ ਹੈ, ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦੌਰਾਨ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਅਤੇ ਬਾਦਲ ਵਿਰੋਧੀ ਨਾਅਰੇ ਲਗਾਏ।

ਅੱਜ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਿੱਖ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਲਗਾਤਾਰ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ, ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਲਾਬਿੰਗ ਦੁਆਰਾ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਸਬੰਧਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ, ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕੂਟਨੀਤਕ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣ ਲਈ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਪਲਬਧ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਲਈ ਸਮਰਥਨ ਜੁਟਾਉਣ ਲਈ [[ਇੰਟਰਨੈੱਟ|ਇੰਟਰਨੈਟ]] ਅਤੇ [[ਸਾਮਾਜਕ ਮੀਡੀਆ|ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ]] ਵਰਗੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਚਾਰ ਢੰਗਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
===2020 ਦਾ ਦਹਾਕਾ===
[[ਤਸਵੀਰ:Khalistan Referendum posters, corner of Foleshill Road ^ Harnall Lane West, Coventry - geograph.org.uk - 6987097.jpg|thumb|ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਰਾਏਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਪੋਸਟਰ।]]
2021 ਵਿੱਚ ਵੱਖਵਾਦੀ ਸਮੂਹ, ਸਿੱਖਸ ਫਾਰ ਜਸਟਿਸ (SFJ) ਨੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਰਾਏਸ਼ੁਮਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ|ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ]], [[ਕੈਨੇਡਾ]], [[ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ]], [[ਇਟਲੀ]], [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਅਤੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ]] ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਕਈ ਜਨਮਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੋਏ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਲੱਖਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੋਟਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਹੈ।

ਜਨਵਰੀ 2023 ਵਿੱਚ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਮੈਲਬੌਰਨ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਰਾਏਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੌਰਾਨ, ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਸਮਰਥਕਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਪੱਖੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਝੜਪਾਂ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਦੋ ਲੋਕ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਦੋ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਪੁਲਿਸ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਕਿ– &quot;ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ, ਕੁਝ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਝੰਡਿਆਂ ਦੇ ਡੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਈ ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਸੱਟਾਂ ਲੱਗੀਆਂ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪੀੜਤਾਂ ਦਾ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਪੈਰਾਮੈਡਿਕਸ ਦੁਆਰਾ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇੱਕ 34 ਸਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ 39 ਸਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਦੰਗਾਕਾਰੀ ਵਿਵਹਾਰ ਲਈ ਜੁਰਮਾਨੇ ਦਾ ਨੋਟਿਸ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।&quot; ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਹਾਈ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਬੈਰੀ ਓ'ਫੈਰਲ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਫਰਵਰੀ 2022 ਵਿੱਚ ਦੀਪਕ ਪੁੰਜ, ਜੋ ਕਿ [[ਬਰੈਂਪਟਨ]] ਦੇ ਇੱਕ ਰੇਡੀਓ ਹੋਸਟ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਦੇ ਇੱਕ ਮੁਖ ਆਲੋਚਕ ਸਨ, 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ [[ਦੀਪ ਸਿੱਧੂ]] ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਬਾਰੇ ਬੋਲਣ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਦ ਗਲੋਬ ਐਂਡ ਮੇਲ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਪੁੰਜ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ, &quot;ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੇ ਮੇਰੇ 'ਤੇ ਬੰਦੂਕ ਤਾਣੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਨੇ ਬੀਅਰ ਦੀ ਬੋਤਲ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।&quot; ਬਰੈਂਪਟਨ ਦੇ ਮੇਅਰ ਪੈਟ੍ਰਿਕ ਬ੍ਰਾਊਨ ਨੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ &quot;ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਹਿੰਸਾ ਜਾਂ ਧਮਕੀ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।&quot; ਪੀਲ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਜਾਂਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।

ਅਗਸਤ 2022 ਵਿੱਚ‌ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ]], ਦੀਪ ਸਿੱਧੂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ [[ਵਾਰਿਸ ਪੰਜਾਬ ਦੇ]] (ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜਥੇਬੰਦੀ ਜੋ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਅਤੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ) ਦੇ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਉਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਸ਼ੇ ਛੱਡਣ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਅਤੇ ਕਈ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਟੂਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ, ਨਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬੁਰਾਈਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਜਨਤਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ।‌ 18 ਮਾਰਚ 2023 ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਵਾਰਿਸ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 'ਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਨ 'ਤੇ ਕਤਲ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼, ਪੁਲਿਸ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਫੈਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਫ਼ਰਾਰ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਨੂੰ 23 ਅ਼ਤਾਰ ਲ 2023 ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ।

ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਕਈ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੋਏ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਦੇ ਹੋਏ ਪਰ ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਕਈ ਹਿੰਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੀ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਭੀੜ ਨੇ [[ਸਾਨ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸਕੋ|ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ]] ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਕੌਂਸਲੇਟ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਭੀੜ ਨੇ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਹਾਈ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖੰਭੇ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਝੰਡੇ ਨੂੰ ਉਤਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਖਿੜਕੀਆਂ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਮੂਲੀ ਸੱਟਾਂ ਲਗਾਈਆਂ। NIA ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ। 21 ਮਾਰਚ 2023 ਨੂੰ ਦੋ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੇ ਕੌਂਸਲੇਟ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ 'ਤੇ ਜਲਣਸ਼ੀਲ ਪਦਾਰਥ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਕੌਂਸਲੇਟ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ।

18 ਜੂਨ 2023 ਨੂੰ [[ਹਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨਿੱਜਰ]] ਨੂੰ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ]] ਦੇ [[ਸਰ੍ਹੀ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ|ਸਰੀ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਪਾਰਕਿੰਗ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਿੱਝਰ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਉਸ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਤਲਾਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਲਈ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਸਦੀ ਹਵਾਲਗੀ ਦੀ ਅਸਫਲ ਮੰਗ ਵੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।

2 ਜੁਲਾਈ 2023 ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੇ ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਕੌਂਸਲੇਟ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਫਾਇਰ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਬੁਝਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਸਟਾਫ਼ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸੱਟ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ। ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਬੁਲਾਰੇ ਮੈਥਿਊ ਮਿਲਰ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਸਮਰਥਕਾਂ ਦੁਆਰਾ [[ਟਵਿਟਰ|ਟਵਿੱਟਰ]] 'ਤੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਵੀਡੀਓ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਹਮਲਾ ਹਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨਿੱਝਰ ਦੀ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਸੀ।

ਨਿੱਝਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਗਲੋਬ ਐਂਡ ਮੇਲ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੁਝ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਨਿੱਝਰ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਨਿੱਝਰ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਇੰਟਰਵਿਊਆਂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਖ਼ੁਲਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ 1995 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਮੁਖੀ ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ ਤਾਰਾ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਬੰਧ ਸਨ।

1 ਸਤੰਬਰ 2024 ਨੂੰ ਸਿੱਖਸ ਫਾਰ ਜਸਟਿਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਟੋਰਾਂਟੋ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੈਲੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਰੈਲੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਫਲੋਟਾਂ 'ਤੇ [[ਦਿਲਾਵਰ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ]]‌ (ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਆਤਮਘਾਤੀ ਹਮਲਾਵਰ) ਜਿਸਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਰਾਹਗੀਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ, ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ ਗਈ। SFJ ਦੇ ਜਨਰਲ ਕੌਂਸਲ ਨੇ ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ– {{Quote|text=ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਦਿਲਾਵਰ ਦੀ ਔਲਾਦ ਹਾਂ‌ 1995 ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ, ਹਥਿਆਰ ਦੀ ਚੋਣ ਬੰਬ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਵੋਟ ਦਾ ਵਿਕਲਪ ਹੈ।|author=ਗੁਰਪਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂ}} ਰੈਲੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹਾਜ਼ਰੀਨ ਨੇ &quot;ਕਿੱਲ ਇੰਡੀਆ&quot; ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਵੀ ਲਗਾਏ।

ਨਵੰਬਰ 2024 ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਪੱਖੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਬਰੈਂਪਟਨ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਸਭਾ ਮੰਦਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇੱਕ ਝੜਪ ਹੋਈ। [[ਜਸਟਿਨ ਟਰੂਡੋ]], [[ਜਗਮੀਤ ਸਿੰਘ]], ਪੀਅਰ ਪੋਇਲੀਵਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ। ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਬਰੈਂਪਟਨ ਦੇ ਮੇਅਰ ਪੈਟ੍ਰਿਕ ਬ੍ਰਾਊਨ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਬਰੈਂਪਟਨ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਤਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।‌ ਪੀਲ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਇੱਕ ਆਫ ਡਿਊਟੀ ਸਾਰਜੈਂਟ ਹਰਿੰਦਰ ਸੋਹੀ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਡਿਊਟੀ ਤੋਂ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਸੋਹੀ ਨੂੰ ਮੰਦਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦਾ ਝੰਡਾ ਫੜੇ ਹੋਏ ਫਿਲਮਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੰਦਿਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਝੜਪ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ,  ਭਾਰਤੀ ਕੌਂਸਲੇਟ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੈਨਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਮੰਦਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸਿੱਖਸ ਫਾਰ ਜਸਟਿਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਕੌਂਸਲੇਟ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਜਾਸੂਸੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵੱਖਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਬਾਰੇ ਖੁਫ਼ੀਆ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਕੈਨੇਡਾ ਲਈ ਸਿੱਖਸ ਫਾਰ ਜਸਟਿਸ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਰੈਫਰੈਂਡਮ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗੋਸਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ– {{Quote|text=ਇਹ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਬਨਾਮ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਉਹ (ਕੌਂਸਲਰ ਅਧਿਕਾਰੀ) ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਉੱਥੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।|author=ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗੋਸਲ}}

===ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਅਤੇ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦਾ ਚੋਣ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ===
{{Main article|2022 ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ|2024 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ}}

[[2022 ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ|2022 ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ‌ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ), ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਪਾਰਟੀ ਹੈ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 117 ਸੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 81 ਸੀਟਾਂ 'ਤੇ ਚੋਣ ਲੜੀ ਅਤੇ 386,176 ਵੋਟਾਂ ਜਾਂ ਵੋਟ ਸ਼ੇਅਰ ਦਾ 2.48% ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਨੂੰ 2017 ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ 49,260 ਵੋਟਾਂ (ਵੋਟ ਸ਼ੇਅਰ ਦਾ 0.3%) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਦੇ ਮੁੱਖੀ ਸਿਮਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਨੇ ਜੂਨ 2022 ਵਿੱਚ ਹੋਈ [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] ਲੋਕ ਸਭਾ ਉਪ ਚੋਣ ਜਿੱਤੀ, ਹਲਕੇ ਵਿੱਚ 253,154 ਵੋਟਾਂ ਜਾਂ ਵੋਟ ਸ਼ੇਅਰ ਦਾ 35.61% ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਾਨ 2024 ਦੀ ਸੰਗਰੂਰ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਾਰ ਗਏ ਸਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ 187,246 ਵੋਟਾਂ ਜਾਂ ਵੋਟ ਸ਼ੇਅਰ ਦਾ 18.55% ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।

2024 ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾਂ ਸੰਸਦੀ ਹਲਕਿਆਂ 'ਤੇ ਚੋਣ ਲੜੀ ਗਈ ਸੀ। ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਦੋ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ [[ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ|ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ]], ਨੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੇ ਗਏ।  ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਨੇ 13 ਵਿੱਚੋਂ 12 ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਮੀਦਵਾਰ ਖੜ੍ਹੇ ਕੀਤੇ, ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਚੋਣ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ 500,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੋਟਾਂ ਮਿਲੀਆਂ।
==ਵੱਖਵਾਦ==
[[ਤਸਵੀਰ:Socialism in Context.png|thumb|ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ਦੇ ਮੁਖੀ ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪੰਜਵੜ (ਸੱਜੇ) ਅਤੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਕਨਵੀਨਰ ਦਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਿੱਟੂ (ਖੱਬੇ) ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਪਠਾਣੀ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਿੱਚ, ਫਰਵਰੀ-ਮਾਰਚ 1991]]
1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੱਖਵਾਦ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ‌। 1984 ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਫ਼ੌਜੀ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਾਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ। ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ 1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਕਤਲੇਆਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਰਗ ਵੀ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕੂਟਨੀਤਕ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ ਜਿਸ ਕਾਰਨ 1980 ਅਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਿੱਖ ਵੱਖਵਾਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਕੁਝ ਵੱਖਵਾਦੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ, ਫ਼ੌਜ ਜਾਂ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ 'ਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਬਣਾਉਣਾ ਸੀ। ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਵੱਖਵਾਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਮੌਜ-ਮਸਤੀ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਮਰਦਾਨਗੀ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਸਨ। ਪੁਰੀ ਜੱਜ ਅਤੇ ਸੇਖੋਂ (1999) ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਨਪੜ੍ਹ ਜਾਂ ਘੱਟ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਨੌਜਵਾਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਨੌਕਰੀ ਦੀਆਂ ਕਾਫ਼ੀ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ, &quot;ਮਨੋਰੰਜਨ&quot; ਦੇ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਵੱਖਵਾਦੀ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਖ਼ੁਦ ਸਿਰਫ਼ 5% ਖਾੜਕੂਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਸੀ।

===ਪਤਨ===
ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਅਨੁਸਾਰ 1992 ਤੋਂ 1997 ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਵੱਖਵਾਦ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਕਮੀ ਆਈ, ਹਾਲਾਂਕਿ 1997 ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ, &quot;ਸਿੱਖ ਵੱਖਵਾਦੀ ਸੈੱਲ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਖਵਾਦੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੋਂ ਫੰਡ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦੇ ਹਨ।&quot; 

&quot;ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਤੋਂ ਬਿਨ ਲਾਦੇਨ ਤੱਕ: ਧਾਰਮਿਕ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ&quot; ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਓਰਫੈਲੀਆ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਗਲੋਬਲ ਐਂਡ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੱਡੀਜ਼, ਯੂਸੀਐਸਬੀ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਮਾਰਕ ਜੁਰਗੇਨਸਮੇਅਰ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਖਵਾਦੀ ਦਾ ਇੰਟਰਵਿਊ ਲਿਆ ਜਿਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ, &quot;ਲਹਿਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।&quot; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ, ਕੈਦ ਕਰ ਲਏ ਗਏ ਹਨ ਜਾਂ ਫਿਰ ਲੁਕਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਲਹਿਰ ਲਈ ਜਨਤਕ ਸਮਰਥਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

===ਵੱਖਵਾਦ ਦੇ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹਿਣ ਦੇ ਕਾਰਨ===
ਵੱਖਵਾਦ ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ ਹੈ:

• ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਮੁੱਖੀ ਕੇਪੀਐਸ ਗਿੱਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ 'ਤੇ ਭਾਰੀ ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਵਾਈ। ਕਈ ਵੱਖਵਾਦੀ ਆਗੂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।‌

• ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੇ ਵੱਖਵਾਦ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਇੱਛਾ ਸ਼ਕਤੀ।

• ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਲਈ &quot;ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ&quot; ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਧਾਰਨਾ ਦੀ ਘਾਟ। ਕੁਮਾਰ (1997) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਨਾਮ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਇੱਛਾਵਾਦੀ ਸੋਚ ਸੀ, ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿਰੁੱਧ ਉਨ੍ਹਾਂ (ਖਾੜਕੂਆਂ) ਦੀ ਘ੍ਰਿਣਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਬਦਲਵਾਂ ਵਿਕਲਪ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕੇ।

• ਲਹਿਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਕੋਲ ਵਿਚਾਰਾਤਮਰਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ।

• ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰਾਂ ਦੇ ਵੱਖਵਾਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਵੰਡੀਆਂ ਗਈਆਂ।

• ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਹਮਦਰਦੀ ਅਤੇ ਸਮਰਥਨ ਦਾ ਘਾਟਾ।

• ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਫੁੱਟ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੀਤਾ।

• ਵੱਖਵਾਦੀ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਉਭਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਖ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਧਾਈ ਗਈ ਚੌਕਸੀ।

ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਪੀਸ ਐਂਡ ਕਨਫਲਿਕਟ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਲਈ ਲਿਖਦੇ ਹੋਏ ਸਿਮਰਤ ਢਿੱਲੋਂ (2007) ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ, &quot;ਵੱਖਵਾਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਲੜਾਈ ਕਾਰਨ ਲਹਿਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਮਰਥਨ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ।&quot;

===ਵੱਖਵਾਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ===
ਸਿਖ ਫਾਰ ਜਸਟਿਸ, ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕੌਂਸਲ ਅਤੇ ਵਰਲਡ ਸਿੱਖ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵਰਗੇ ਕਈ ਵੱਖਵਾਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਸਮੇਂ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਸੰਗਠਨ ਅਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਸੰਗਠਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਫ਼ੌਜੀ ਯਤਨਾਂ ਦਾ ਤਾਲਮੇਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੂਹ 1980 ਅਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਰਗਰਮ ਸਨ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਈ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਜੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ 1993 ਵਿੱਚ ਅੱਤਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੌਰਾਨ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ|ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ]], ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਿੱਖ ਯੂਥ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ, [[ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ (ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ)|ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ]], ਅਤੇ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਟਾਈਗਰ ਫੋਰਸ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਸਮੂਹ, ਸ਼ਹੀਦ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫੋਰਸ ਨੇ 1997 ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਬੰਬ ਧਮਾਕਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲਈ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਸਮੂਹ ਬਾਰੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ।

ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਵੱਖਵਾਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:

* ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ (BKI)
** [[ਯੂਰਪੀ ਸੰਘ]], [[ਕੈਨੇਡਾ]], [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤ‌]] ਅਤੇ [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ|ਬਰਤਾਨੀਆ]] ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸੰਗਠਨ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ। 
** 2004 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਅੱਤਵਾਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ । 
** ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ਫਲਾਈਟ 182 'ਤੇ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਲਈ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਅਦਾਲਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਾਮਜ਼ਦ।
* ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਟਾਈਗਰ ਫੋਰਸ ਆਫ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ (BTFK)
** ਇਹ ਸਮੂਹ 1984 ਵਿੱਚ [[ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਮਾਨੋਚਾਹਲ]] ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
** 1995 ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਦੇ 4 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵੱਖਵਾਦੀ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ। 
* ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ (KCF) 
** 1986 ਵਿੱਚ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ।  ਇਹ ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਭਾਗ (DOS) ਦੁਆਰਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੈ । 
** ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ KCF ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1995 ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। 
* ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਆਰਮੀ (KLA)
** ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਫੋਰਸ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿੰਗ‌ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵੱਖ ਹੋਏ ਸਮੂਹ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ।
* [[ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਫੋਰਸ]] 
** 1986 ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ
** 1980 ਅਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕਾਂ 'ਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕਈ ਬੰਬ ਧਮਾਕਿਆਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
* [[ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ ਫ਼ੋਰਸ|ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ ਫੋਰਸ]] (KZF)
** ਯੂਰਪੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸੰਗਠਨ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ। 
* ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਿੱਖ ਯੂਥ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ (ISYF) (ਜੋ ਕਿ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।)
* [[ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਿੱਖ ਸਟੁਡੈਂਟਸ ਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ]] (AISSF)
* ਦਸਮੇਸ਼ ਰੈਜੀਮੈਂਟ
* ਸ਼ਹੀਦ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫੋਰਸ

==ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ==
[[ਤਸਵੀਰ:Sikh march against Indian policy, London 10-Jun-12.JPG|thumb|ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, 2011]]
ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਹਿੰਸਕ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਖਿੰਡੇ ਹੋਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਲਹਿਰ  ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਬਤ ਹੋਈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਨੇ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਕੂਟਨੀਤਕ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਬਰਤਾਨੀਆ, ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਫ਼ੌਜੀ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾਣ ਲਈ ਕਾਡਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਜਲਾਵਤਨ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਵੀ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।

ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ, ਗੁਰਦੁਆਰੇ, ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਭੂਗੋਲਿਕ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਤਾਲਮੇਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਧੜਿਆਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਗਠਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮੰਚ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਕਈ ਵਾਰ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਲਈ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਨੂੰ ਲਾਮਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸ਼ੈਲੀਬੱਧ ਸੰਸਕਰਣ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਕੇ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲਾਮਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਆਗੂਆਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੁੱਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਧੜੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਲੜਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਵਾਲੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਫੰਡਾਂ ਨੂੰ ਲਹਿਰ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।

ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੂਹ ਸੰਚਾਰ ਨੂੰ ਸੁਚਾਰੂ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਵਿਵਸਥਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਅਤੇ ਸੰਮੇਲਨਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1981 ਵਿੱਚ &quot;ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਮੇਲਨ&quot; ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 200 ਡੈਲੀਗੇਟਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1987 ਵਿੱਚ ਤੀਜਾ ਸੰਮੇਲਨ ਸਲੋਹ, ਬਰਕਸ਼ਾਇਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਸੰਮੇਲਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਲਿਆਉਣੀ ਸੀ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਕਾਰਕਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰ ਰਹੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨੇ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਸਲੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਿਅਕ ਯਤਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਗੈਰ-ਸਿੱਖ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਚਿਹਰਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਸੀ।

1993 ਵਿੱਚ, ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਜਥੇਬੰਦੀ ਅਧੀਨ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਅਨਰਿਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟੇਡ ਨੇਸ਼ਨਜ਼ ਐਂਡ ਪੀਪਲਜ਼ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ (UNPO) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਇਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਜਥੇਬੰਦੀ ਉੱਤੇ ਹਿੰਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮਾਂ ਕਾਰਨ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਮੁਅੱਤਲੀ 22 ਜਨਵਰੀ 1995 ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਐਸੋਸੀਏਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਐਡਵਰਡ ਟੀਜੀ ਐਂਡਰਸਨ, ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ–  
{{Quote|text=ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਵੈ-ਨਿਰਣੇ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਖਵਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਤੇ ਭੜਕਾਊ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ, ਕਠੋਰ ਬਿਆਨਬਾਜ਼ੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹਿੰਸਕ ਤਣਾਅ, ਅਤੇ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਲਈ 'ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ' ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ।|author=ਐਡਵਰਡ ਟੀ.ਜੀ. ਐਂਡਰਸਨ, ਭਾਰਤੀ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ, ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈਸ (2024)}}
===ਪਾਕਿਸਤਾਨ===
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਲੰਮੇਂ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ &quot;ਬਲੀਡ ਇੰਡੀਆ&quot; ਰਣਨੀਤੀ ਤਹਿਤ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। 1971 ਦੀ ਭਾਰਤ–ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, [[ਜ਼ੁਲਫ਼ਿਕ਼ਾਰ ਅਲੀ ਭੁੱਟੋ|ਜ਼ੁਲਫ਼ਿਕਾਰ ਅਲੀ ਭੁੱਟੋ]] ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜਨਰਲ [[ਯਹੀਆ ਖਾਨ|ਯਾਹੀਆ ਖਾਨ]] ਦੇ ਫ਼ੌਜੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸਨ, ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ– {{Quote|text=ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਕਮਰ ਟੁੱਟ ਜਾਏ ਤਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸਥਾਈ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ.... ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਵਾਪਿਸ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਵੀ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।|author=ਜ਼ੁਲਫ਼ਿਕ਼ਾਰ ਅਲੀ ਭੁੱਟੋ}}

ਸਿੱਖ ਵੱਖਵਾਦੀ ਨੇਤਾ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ੁਲਫਿਕਾਰ ਅਲੀ ਭੁੱਟੋ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦੌਰਾਨ ਭੁੱਟੋ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ, &quot;ਅਸੀਂ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਤੁਹਾਡੀ ਮਦਦ ਕਰਾਂਗੇ ਅਤੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਵਾਂਗੇ।&quot;

ਭੁੱਟੋ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਮੁਖੀ ਬਣੇ ਜਨਰਲ [[ਮੁਹੰਮਦ ਜ਼ਿਆ-ਉਲ-ਹੱਕ਼|ਜ਼ਿਆ-ਉਲ-ਹੱਕ਼]] ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਵਜੋਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰਵਾਇਤੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਿੱਖ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਆਉਂਦੇ ਸਨ, ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਦੇ ਮੋਹਰੀ ਸਨ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੇ ਠਹਿਰਨ ਦੌਰਾਨ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ।

[[ਇੰਟਰ-ਸਰਵਿਸਿਜ਼ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ]] ਮੁਖੀ, ਜਨਰਲ ਅਬਦੁਲ ਰਹਿਮਾਨ ਨੇ‌ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿਰੁੱਧ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਆਈਐਸਆਈ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਸੈੱਲ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਇੰਟਰ-ਸਰਵਿਸਿਜ਼ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿਮਾਨ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਮਾਣ ਸੀ ਕਿ, &quot;ਸਿੱਖ ਪੂਰੇ ਸੂਬੇ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ, ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਹੈ, ਕਿੱਥੇ ਬੰਬ ਲਗਾਉਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸ ਦਫ਼ਤਰ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ।&quot; ਜਨਰਲ ਹਾਮਿਦ ਗੁਲ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ– {{Quote|text=ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅਸਥਿਰ ਰੱਖਣਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਲਈ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕੀਮਤ ਦੇ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਰੱਖਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।|author=ਜਨਰਲ ਹਾਮਿਦ ਗੁਲ}} ਵੱਖਵਾਦ ਉਦੋਂ ਹੀ ਘਟਿਆ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਤਾਰ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ [[ਬੇਨਜ਼ੀਰ ਭੁੱਟੋ]] ਸਰਕਾਰ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਸਾਂਝੀ ਗਸ਼ਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਈ।

2006 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਮੂਲ ਦੇ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਨਾਗਰਿਕ ਖ਼ਾਲਿਦ ਅਵਾਨ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ ਦੇ ਮੁਖੀ ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪੰਜਵੜ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ &quot;ਅੱਤਵਾਦ ਦਾ ਸਮਰਥਨ&quot; ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ। ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫੋਰਸ‌ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿਰੁੱਧ ਘਾਤਕ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਸਨ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸੈਂਕੜੇ ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਅਵਾਨ ਅਕਸਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸ 'ਤੇ ਸਿੱਖ ਖਾੜਕੂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਹੋਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

2008 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਬਿਊਰੋ]] ਨੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਇੰਟਰ-ਸਰਵਿਸਿਜ਼ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਸੰਸਥਾ ਸਿੱਖ ਵੱਖਵਾਦ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।

===ਬਰਤਾਨੀਆ===
ਫਰਵਰੀ 2008 ਵਿੱਚ, ਬੀਬੀਸੀ ਰੇਡੀਓ 4 ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਐਨਪੀਐਸ ਔਲਖ ਨੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਵੱਖਵਾਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੋਂ ਪੈਸੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਖੁਫ਼ੀਆ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਤੇ ਪੁੱਛਗਿੱਛਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਕਿ ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਆਪਣੇ ਰੰਗਰੂਟਾਂ ਨੂੰ [[ਅਲ ਕਾਇਦਾ]] ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਕੈਂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਬ੍ਰਾਈਟਨ ਦੇ ਲਾਰਡ ਬਾਸਮ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਸਨ, ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਿੱਖ ਯੂਥ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ &quot;ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ&quot; ਕੀਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ &quot;ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ&quot; ਹਨ। ISYF ਨੂੰ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ &quot;ਪਾਬੰਦੀਸ਼ੁਦਾ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸਮੂਹ&quot; ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਇਸਨੂੰ 27 ਜੂਨ 2002 ਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਅੱਤਵਾਦ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਭਾਗ ਦੁਆਰਾ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 

ਲੰਡਨ ਈਵਨਿੰਗ ਸਟੈਂਡਰਡ ਲਈ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਐਂਡਰਿਊ ਗਿਲਿਗਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ (ਬਰਤਾਨੀਆ) ISYF ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕਮੇਟੀ, ਉਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸੀਨੀਅਰ ਮੈਂਬਰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਫੰਡਿੰਗ ਮੰਗੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।

===ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ===
ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਹੈਲਮਟ ਸ਼ਮਿਟ ਅਤੇ ਵਿਲੀ ਬ੍ਰੈਂਡਟ, (ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਪੱਛਮੀ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਚਾਂਸਲਰ ਸਨ), ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ [[ਕੇਂਦ੍ਰੀ ਸੂਹੀਆ ਏਜੰਸੀ|ਕੇਂਦਰੀ ਸੂਹੀਆ ਏਜੰਸੀ]] (ਸੀਆਈਏ) ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ। ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ [[ਦਾ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ]] ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੂਹੀਆ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਅਗਿਆਤ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸੀਆਈਏ ਨੇ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਰਾਹੀਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਤਸਕਰੀ ਕਰਕੇ ਸਮਰਥਨ ਦੇਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ &quot;ਮਾਸਟਰਮਾਈਂਡ&quot; ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਸਫ਼ਾਰਤਖ਼ਾਨੇ  ਨੇ ਇਸ ਰਿਪੋਰਟ ਦਾ ਖੰਡਣ ਕੀਤਾ ਸੀ। 

ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੈਬਨਿਟ ਸਕੱਤਰੇਤ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਵਧੀਕ ਸਕੱਤਰ ਅਤੇ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੰਗ ਦੇ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬੀ. ਰਮਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ 1971 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਜਨਰਲ ਯਾਹੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ।

2023 ਵਿੱਚ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਥਿਤ ਸਿੱਖ ਵੱਖਵਾਦੀ ਗੁਰਪਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂ, ਜੋ ਕਿ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਪੱਖੀ ਸਮੂਹ ਸਿੱਖਸ ਫਾਰ ਜਸਟਿਸ ਦੇ ਬੁਲਾਰੇ ਹਨ, ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਰਚਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ। 29 ਨਵੰਬਰ 2023 ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸੂਹੀਆ ਏਜੰਸੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਕਰਮਚਾਰੀ ਨੂੰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਕਤਲ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਥਿਤ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
===ਕੈਨੇਡਾ===
ਟੈਰੀ ਮਾਈਲੇਵਸਕੀ ਨੇ ਸੀਬੀਸੀ‌ ਨੂੰ 2007 ਦੀ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਆਜ਼ਾਦ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਅੱਤਵਾਦੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦਾ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਵਰਲਡ ਸਿੱਖ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਕੈਨੇਡਾ‌‌ (ਇੱਕ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸਿੱਖ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸਮੂਹ, ਜੋ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਕੱਟੜਤਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਹੈ) ਨੇ ਸੀਬੀਸੀ 'ਤੇ &quot;ਮਾਣਹਾਨੀ, ਨਿੰਦਿਆ ਅਤੇ ਬਦਨਾਮੀ&quot; ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਕੀਤਾ‌ ਅਤੇ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਮਾਈਲੇਵਸਕੀ ਨੇ ਡਬਲਯੂਐਸਓ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਤਵਾਦ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਡਬਲਯੂਐਸਓ ਦੀ ਸਾਖ਼ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ 2015 ਵਿੱਚ, ਡਬਲਯੂਐਸਓ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਰਤ ਆਪਣੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਟੈਰੀ ਮਾਈਲੇਵਸਕੀ ਦੀ 2020 ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸੰਚਾਲਿਤ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਹਿੱਤਾਂ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

2017 ਵਿੱਚ [[ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਜਸਟਿਨ ਟਰੂਡੋ]] ਨੂੰ &quot;ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨੀ ਹਮਦਰਦ&quot; ਕਿਹਾ ਅਤੇ 22 ਫਰਵਰੀ 2018 ਨੂੰ ਇਸ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਟਰੂਡੋ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਟਰੂਡੋ ਨੇ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਵੱਖਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ [[ਸੁਖਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ|ਸੁਖਬੀਰ ਬਾਦਲ]] ਨੇ ਵੀ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ, &quot;ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕੋਈ ਮੁੱਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਨਾ ਤਾਂ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ।&quot;

ਸਤੰਬਰ 2023 ਵਿੱਚ, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ, ਜਸਟਿਨ ਟਰੂਡੋ ਨੇ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਵੱਖਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਕੁਨ ਹਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨਿੱਝਰ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ, ਜਿਸਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਦੇ ਸਰੀ ਵਿੱਚ ਨਕਾਬਪੋਸ਼ ਬੰਦੂਕਧਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਹੱਤਿਆ ਕਰ  ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਨਿੱਝਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖਵਾਦ ਨਾਲ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਭਾਰਤ ਨੇ ਉਸਦੀ ਹੱਤਿਆ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ–ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਕੂਟਨੀਤਕ ਵਿਵਾਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਫ਼ਾਰਤੀ ਸਟਾਫ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਕੈਨੇਡਾ ਨੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਨਿੱਝਰ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦੇ ਸਬੂਤ ਸਾਂਝੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਸਨ।

==ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ==
* [[ਖਾੜਕੂ]]
* [[ਖ਼ਾਲਸਾ]]
* [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਅੰਦੋਲਨ]]
* [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ]]
* [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਦ੍ਰੋਹ]]

==ਹਵਾਲੇ==
{{Reflist}}

==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ==
*{{Commons category-inline|Khalistan movement|ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ}}।

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ (1947–ਵਰਤਮਾਨ)]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ]]</text>
      <sha1>11xc9dsna8q3qrmnpufg4468a5144e2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪਿਆਨੋ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16939</id>
    <revision>
      <id>845566</id>
      <parentid>556670</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T17:48:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Meenukusam</username>
        <id>51574</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Playing and technique&quot; from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1369845613|Piano]]&quot;</comment>
      <origin>845566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10088" sha1="b2zf6fn6tp22esno56dzlb1tj5k2kas" xml:space="preserve">[[ਤਸਵੀਰ:Steinway &amp; Sons upright piano, model K-52 (mahogany finish), manufactured at Steinway's factory in New York City.jpg|thumbnail|ਪਿਆਨੋ]]

'''ਪਿਆਨੋ''' ਸੁਰ ਪੱਟੀ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਵਜਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ [[ਸਾਜ਼]] ਹੈ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।
ਪਿਆਨੋ ਇਕ ਧੁਨੀ, ਤਾਰ ਵਾਲਾ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰ ਹੈ ਜੋ ਇਟਲੀ ਵਿਚ ਬਾਰਟੋਲੋਮਿਓ ਕ੍ਰਿਸਟੋਫੋਰੀ ਦੁਆਰਾ ਸਾਲ 1700 ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ (ਸਹੀ ਸਾਲ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ) ਜਿਸ ਵਿਚ ਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲੱਕੜ ਦੇ ਹਥੌੜੇ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨਰਮ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ (ਆਧੁਨਿਕ ਹਥੌੜੇ ਸੰਘਣੀ ਉੱਨ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪਿਆਨੋ ਚਮੜੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ)। ਇਹ ਇੱਕ ਕੀਬੋਰਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਖੇਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕੁੰਜੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਤਾਰ ਹੈ (ਛੋਟੇ ਲੀਵਰ) ਜੋ ਕਿ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੇਠਾਂ ਦੱਬਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗੂਠੇ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਹਥੌੜੇ ਨੂੰ ਸੱਟਾਂ ਮਾਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕੇ।

ਪਿਆਨੋ ਸ਼ਬਦ ਪਿਆਨੋਫੋਰਟ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਯੰਤਰ ਦੇ 1700 ਦੇ ਅਰੰਭ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਲਈ ਇਤਾਲਵੀ ਸ਼ਬਦ, ਜੋ ਬਦਲੇ ਵਿਚ ਗ੍ਰੈਵੀਸੇਮਬਲੋ ਕੋਲ ਪਿਆਨੋ ਈ ਫੋਰਟੇ (ਚੁੱਪ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਕੁੰਜੀ ਵਾਲਾ ਝਾਂਕੀ)&lt;ref&gt;
 Pollens (1995, 238)&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਫੋਰਟੇਪੀਅਨੋ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਤਾਲਵੀ ਸੰਗੀਤਕ ਸ਼ਬਦ ਪਿਆਨੋ ਅਤੇ ਫੋਰਟੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ &quot;ਨਰਮ&quot; ਅਤੇ &quot;ਉੱਚੀ&quot; ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt; Scholes, Percy A.; John Owen Ward (1970).https://archive.org/details/oxfordcompaniont00scho/mode/2up.Oxford and New York: Oxford University Press. pp. lvi.&lt;/ref&gt; ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ, ਕੁੰਜੀਆਂ ਤੇ ਇੱਕ ਪਿਆਨੋਵਾਦੀ ਦੇ ਛੂਹਣ ਜਾਂ ਦਬਾਅ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਆਵਾਜ਼ (ਅਰਥਾਤ ਉੱਚਾਈ) ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ: ਇੱਕ ਕੁੰਜੀ ਪ੍ਰੈਸ ਦੀ ਗਤੀ ਜਿੰਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਵੇਗੀ, ਹਥੌੜੇ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਵਧੇਰੇ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਗਈ ਨੋਟ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਹਮਲਾ ਵਧੇਰੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਹੋਵੇਗਾ। ਨਾਮ ਹਰਪੀਸਕੋਰਡ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰ ਜੋ ਵੌਲਯੂਮ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ; ਹਰਪੀਸਕੋਰਡ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿਚ, 1700 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਫੋਰਟੀਪੀਅਨਸ ਵਿਚ ਇਕ ਸ਼ਾਂਤ ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਰੇਂਜ ਸੀ। 

ਇੱਕ ਪਿਆਨੋ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਬੋਰਡ ਅਤੇ ਧਾਤ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਲੱਕੜ ਦਾ ਬਚਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਿਆਨੋ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਉਂਡਬੋਰਡ ਅਤੇ ਧਾਤ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਲੱਕੜ ਦਾ ਬਚਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਧਾਤ ਦੇ ਫਰੇਮ ਤੇ ਬਹੁਤ ਤਣਾਅ ਅਧੀਨ ਘਿਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਆਨੋ ਦੇ ਕੀਬੋਰਡ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਕੁੰਜੀਆਂ ਦਬਾਉਣ ਨਾਲ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦਾ ਹਥੌੜਾ (ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੱਕਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ) ਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਹਥੌੜਾ ਤਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਾਰਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜਦੀ ਬਾਰੰਬਾਰਤਾ ਤੇ ਹਿਲਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕੰਪਨ ਇੱਕ ਪੁਲ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਇੱਕ ਸਾਉਂਡਬੋਰਡ ਵਿੱਚ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਕੇ ਵਧੇਰੇ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੁੰਜੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਡੈਂਪਰ ਸਤਰਾਂ ਦੀ ਕੰਬਣੀ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ, ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦਾ ਹੈ. ਨੋਟ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਉਂਗਲਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗੂਠੇ ਦੁਆਰਾ ਸਾਧਨ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਪੈਡਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਜਦੋਂ ਕੁੰਜੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਡੈਂਪਰ ਸਤਰਾਂ ਦੀ ਕੰਬਣੀ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ, ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਂਗਲਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗੂਠੇ ਦੁਆਰਾ ਨੋਟ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪੈਡਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ  ਸਾਧਨ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।


== ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ==

[[ਤਸਵੀਰ:Piano_player.jpg|thumb|ਪ੍ਰਾਗ ਦਾ ਪਿਆਨੋ ਵਾਦਕ ]]
ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਿਆਨੋ ਨੂੰ ਲਿਖਤੀ ਸੰਗੀਤ ਤੋਂ ਜਾਂ ਸੁਣਨ ਦੁਆਰਾ ਜਾਂ ਸੁਧਾਰ ਦੁਆਰਾ ਵਜਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁਝ [[ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ|ਲੋਕ]] ਅਤੇ ਬਲੂਜ਼ ਪਿਆਨੋਵਾਦਕ [[ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ|ਕਲਾਸੀਕਲ]] ਅਤੇ [[ਜੈਜ਼]] ਵਿੱਚ ਸਵੈ-ਸਿੱਖਿਅਤ ਸਨ, ਇੱਥੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਤ ਪਿਆਨੋ ਅਧਿਆਪਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀ-ਕਾਲਜ ਗਰੇਡਡ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਰੀ ਡਿਪਲੋਮਾ ਅਤੇ ਡਿਗਰੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ B.Mus ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹਨ। ਅਤੇ M.Mus ਤੱਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹੜੀ ਕਿ  ਪਿਆਨੋ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰ ਆਫ਼ ਮਿਊਜ਼ੀਕਲ ਆਰਟਸ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਪਿਆਨੋ ਤਕਨੀਕ ਹਾਰਪਸਿਚਾਰਡ ਅਤੇ ਕਲੇਵੀਚਾਰਡ ਤੋਂ ਫੋਰਟੇਪੀਆਨੋ ਵਜਾਉਣ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦੌਰਾਨ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪਿਆਨੋ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਰਹੀ। 19ਵੀਂ ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੀਆਂ ਤਰਜੀਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਲਾਤਮਕ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਉਭਾਰ ਨੇ ਇਸ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਵੱਖਰੇ ਪਹੁੰਚਾਂ ਜਾਂ ਪਿਆਨੋ ਵਜਾਉਣ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਸਿਰਫ ਸਰੀਰਕ ਅਮਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰ ਪਿਆਨੋ ਵਜਾਉਣ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਜਾਂ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਪਹਿਲੂਆਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸਬੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Boulanger, Nadia|title=Sayings of Great Teachers|journal=The Piano Quarterly|volume=Winter 1958–1959|pages=26}}&lt;/ref&gt; ਪਿਆਨੋ ਤਕਨੀਕ ਦੇ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਡੋਰੋਥੀ ਟੌਬਮੈਨ, ਐਡਨਾ ਗੋਲੈਂਡਸਕੀ, ਫਰੈੱਡ ਕਾਰਪੋਫ, ਚਾਰਲਸ-ਲੁਈਸ ਹੈਨੋ ਅਤੇ ਓਟੋ ਓਰਟਮੈਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
==ਹਵਾਲੇ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗੀਤ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਜ਼]]</text>
      <sha1>b2zf6fn6tp22esno56dzlb1tj5k2kas</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Nitesh Gill</title>
    <ns>3</ns>
    <id>53134</id>
    <revision>
      <id>845556</id>
      <parentid>845233</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T12:24:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AMAN KUMAR</username>
        <id>59900</id>
      </contributor>
      <comment>/* 'ਉਝਹੋਰੋਦ ਕਿਲਾ' ਲੇਖ ਦੇ ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ ਸੰਬੰਧੀ */ ਜੁਆਬ</comment>
      <origin>845556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="120341" sha1="k9grc67x2a3c84foiivpn2locoqes6y" xml:space="preserve">{{ਜੀ ਆਇਆਂ ਨੂੰ}}[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Satdeep gill|Satdeep gill]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Satdeep gill|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) ੦੨:੪੧, ੨੬ ਨਵੰਬਰ ੨੦੧੪ (UTC)

== [[ਵਰਤੌਂਕਾਰ:Parveer Grewal]] ==

ਵਰਤੌਂਕਾਰ:Parveer Grewal ਦਾ ਐਡਮਿਨ ਬਣਨ ਲਈ [https://pa.wikipedia.org/wiki/ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਐਡਮਿਨ_ਬਣਨ_ਲਈ_ਬੇਨਤੀਆਂ#.E0.A8.B5.E0.A8.B0.E0.A8.A4.E0.A9.8C.E0.A8.82.E0.A8.95.E0.A8.BE.E0.A8.B0:Parveer_Grewal ਇਸ ਲਿੰਕ] ਉੱਤੇ ਜਾਕੇ ਸਮਰਥਨ ਕਰੋ। --[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Satdeep gill|Satdeep gill]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Satdeep gill|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) ੧੬:੨੦, ੨੮ ਨਵੰਬਰ ੨੦੧੪ (UTC)

== ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Charan Gill  ==

ਵਰਤੋਂਕਾਰ Charan Gill ਨੂੰ ਐਡਮਿਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ [https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A8%95%E0%A9%80%E0%A8%AA%E0%A9%80%E0%A8%A1%E0%A9%80%E0%A8%86:%E0%A8%90%E0%A8%A1%E0%A8%AE%E0%A8%BF%E0%A8%A8_%E0%A8%AC%E0%A8%A3%E0%A8%A8_%E0%A8%B2%E0%A8%88_%E0%A8%AC%E0%A9%87%E0%A8%A8%E0%A8%A4%E0%A9%80%E0%A8%86%E0%A8%82#.E0.A8.B5.E0.A8.B0.E0.A8.A4.E0.A9.8C.E0.A8.82.E0.A8.95.E0.A8.BE.E0.A8.B0:Charan_Gill ਇਸ ਲਿੰਕ] ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਸਮਰਥਨ ਦੇਵੋ।--[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Parveer Grewal|Parveer Grewal]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Parveer Grewal|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) ੧੬:੫੩, ੨੯ ਨਵੰਬਰ ੨੦੧੪ (UTC)

== ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਬਿਊਰੋਕਰੈਟ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ==

[https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A8%95%E0%A9%80%E0%A8%AA%E0%A9%80%E0%A8%A1%E0%A9%80%E0%A8%86:%E0%A8%B8%E0%A9%B1%E0%A8%A5#.E0.A8.AA.E0.A9.B0.E0.A8.9C.E0.A8.BE.E0.A8.AC.E0.A9.80_.E0.A8.B5.E0.A8.BF.E0.A8.95.E0.A9.80.E0.A8.AA.E0.A9.80.E0.A8.A1.E0.A9.80.E0.A8.86_.E0.A8.89.E0.A9.B1.E0.A8.A4.E0.A9.87_.E0.A8.AC.E0.A8.BF.E0.A8.8A.E0.A8.B0.E0.A9.8B.E0.A8.95.E0.A8.B0.E0.A9.88.E0.A8.9F_.E0.A8.A6.E0.A9.80_.E0.A8.9C.E0.A8.BC.E0.A8.B0.E0.A9.82.E0.A8.B0.E0.A8.A4 ਇਸ ਲਿੰਕ] ਉੱਤੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰੋ। --[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Satdeep gill|Satdeep gill]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Satdeep gill|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) ੦੯:੩੩, ੧ ਦਸੰਬਰ ੨੦੧੪ (UTC)

== ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Satdeep Gill ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਹੱਕ ==

ਮੇਰੇ ਆਰਜ਼ੀ ਪਰਸ਼ਾਸਕੀ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਮੁੱਕ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਸਥਾਈ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਹੱਕ ਮਿਲ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਮੇਰਾ ਸਮਰਥਨ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ [https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A8%95%E0%A9%80%E0%A8%AA%E0%A9%80%E0%A8%A1%E0%A9%80%E0%A8%86:%E0%A8%90%E0%A8%A1%E0%A8%AE%E0%A8%BF%E0%A8%A8_%E0%A8%AC%E0%A8%A3%E0%A8%A8_%E0%A8%B2%E0%A8%88_%E0%A8%AC%E0%A9%87%E0%A8%A8%E0%A8%A4%E0%A9%80%E0%A8%86%E0%A8%82#.E0.A8.B5.E0.A8.B0.E0.A8.A4.E0.A9.8B.E0.A8.82.E0.A8.95.E0.A8.BE.E0.A8.B0:Satdeep_Gill ਇਸ ਲਿੰਕ] ਉੱਤੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਕੇ ਵੋਟ ਪਾਓ।--[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Satdeep Gill|Satdeep Gill]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Satdeep Gill|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) ੧੪:੪੨, ੨ ਅਗਸਤ ੨੦੧੫ (UTC)

==ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇੱਕ ਬਾਰਨਸਟਾਰ==
{| style=&quot;background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align: middle; padding: 5px;&quot; | [[File:Asia medal.svg|100px]]
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;&quot; | '''The Asian Month Barnstar'''
|-
|style=&quot;vertical-align: middle; padding: 3px;&quot; |  [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਏਸ਼ੀਆਈ ਮਹੀਨਾ|ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਏਸ਼ੀਆਈ ਮਹੀਨਾ]] 2015 ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਸ਼ੁਕਰੀਆ! --[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Satdeep Gill|Satdeep Gill]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Satdeep Gill|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 06:27, 14 ਦਸੰਬਰ 2015 (UTC)
|}

==Request for VOTE==
Plz vote [https://meta.wikimedia.org/wiki/Stewards/Elections_2016/Votes/Hindustanilanguage here] in favour of  Hindustanilanguages for Stewards election .It is my request . --[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Abbas dhothar|Abbas dhothar]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Abbas dhothar|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:59, 9 ਫ਼ਰਵਰੀ 2016 (UTC)

== ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਏਸ਼ੀਆਈ ਮਹੀਨਾ ==

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਏਸ਼ੀਆਈ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਅਤੇ 5 ਜਾਂ ਵੱਧ ਲੇਖ ਬਣਾਉਣ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੋਸਟਕਾਰਡ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ [https://docs.google.com/forms/d/1IcS3s8e052z17ITvPH-sQG_J5us9XYo8ULEQ2wBBvWA/viewform ਇਸ ਲਿੰਕ] ਉੱਤੇ ਜਾਕੇ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰੋ।--[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Satdeep Gill|Satdeep Gill]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Satdeep Gill|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:09, 17 ਜਨਵਰੀ 2016 (UTC)

== Address Collection Notice ==

Hi there, thank you for contributing to Wikipedia Asian Month in November 2015. You are qualified to receive (a) postcard(s) but we did not [[:m:Wikipedia Asian Month/2015 Qualified Editors/No Response|hear your back]] in past two months, or it could be an error on Google's server or a mistake. If you still willing to receive one, please use [https://docs.google.com/forms/d/1--lxwpExIYg35hcd7Wq-i8EdtqEEeCS5JkIhVTh6-TE/viewform this new survey]to submit your mailing address. The deadline will be March 20th.

--[[User:AddisWang|AddisWang]] ([[User talk:AddisWang|talk]]) 14:40, 9 March 2016 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:AddisWang@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_Asian_Month/2015_Qualified_Editors/No_Response&amp;oldid=15425406 --&gt;

== ਲੇਖ ਸੁਧਾਰ ਐਡਿਟਾਥਨ ਸਬੰਧੀ  ==

ਸਤਿ ਸ਼੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੇ ਲੇਖ ਸੁਧਾਰ ਐਡਿਟਾਥਨ ਜੋ ਪੰਨੇ ਤੁਸੀਂ ਸੁਧਾਰੇ ਹਨ ਜ਼ਰਾ ਇੱਕ ਝਾਤ ਮਾਰ ਕੇ ਦੇਖ ਲਵੋ ਕਿ ਮੁਲਾਂਕਣ ਲਈ ਉਹ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਲੇਖ_ਸੁਧਾਰ_ਐਡਿਟਾਥਾਨ_(1-30_ਅਪਰੈਲ_2016)|ਇਸ ਸੂਚੀ]] ਜੋੜੇ ਗਏ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡਾ ਕੋਈ ਲੇਖ ਸੂਚੀਬੱਧ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰਹਿ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਮੈਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਧੰਨਵਾਦ। --[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Satnam S Virdi|Satnam S Virdi]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Satnam S Virdi|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:42, 6 ਮਈ 2016 (UTC)

==ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇੱਕ ਬਾਰਨਸਟਾਰ==

{| style=&quot;border: 1px solid {{{border|gray}}}; background-color: {{{color|#fdffe7}}}; width=100%;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; valign=&quot;middle&quot; | [[File:Articles for improvement star.svg|200px]]
|rowspan=&quot;2&quot; |
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;&quot; | '''[[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਲੇਖ ਸੁਧਾਰ ਐਡਿਟਾਥਾਨ (1-30 ਅਪਰੈਲ 2016)|ਲੇਖ ਸੁਧਾਰ ਐਡਿਟਾਥਾਨ ]]'''
|-
|style=&quot;vertical-align: middle; direction:ltr; border-top: 1px solid gray;&quot; |&lt;br/&gt; '''ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਲੇਖ ਸੁਧਾਰ ਐਡਿਟਾਥਾਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਦੇ ਲਈ ਤੁਹਾਡਾ ਬਹੁਤ ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਕਰੀਆ!''' &lt;br/&gt;'''ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਅੱਗੇ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਹੀ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੰਦੇ ਰਹੋਗੇ।'''--[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Baljeet Bilaspur|Baljeet Bilaspur]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Baljeet Bilaspur|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 06:15, 8 ਮਈ 2016 (UTC)
|}

== Rio Olympics Edit-a-thon ==

Dear Friends &amp; Wikipedians, Celebrate the world's biggest sporting festival on Wikipedia. The Rio Olympics Edit-a-thon aims to pay tribute to Indian athletes and sportsperson who represent India at Olympics. Please find more details '''[[:m:WMIN/Events/India At Rio Olympics 2016 Edit-a-thon/Articles|here]]'''.  The  Athlete who represent their country at Olympics, often fail to attain their due recognition. They bring glory to the nation. Let's write articles on them, as a mark of tribute.

For every 20 articles created collectively, a tree will be planted. Similarly, when an editor completes 20 articles, a book will be awarded to him/her. Check the main page for more details. Thank you. [[:en:User:Abhinav619|Abhinav619]] &lt;small&gt;(sent using [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:54, 16 ਅਗਸਤ 2016 (UTC), [[:m:User:Abhinav619/UserNamesList|subscribe/unsubscribe]])&lt;/small&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Titodutta@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Abhinav619/UserNamesList&amp;oldid=15842813 --&gt;

== Invitation from Wikipedia Asian Month ==

Hi Nitesh, I'm Addis Wang, one of the organizer of the [[m:Wikipedia Asian Month|Wikipedia Asian Month]]. I would like to invite you organize the Wikipedia Asian Month in upcoming November along with Satdeep. Please let me know your consideration and feel free to contact me on [[m:User_talk:AddisWang|my meta talk page]].--[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:AddisWang|AddisWang]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:AddisWang|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 22:13, 26 ਅਕਤੂਬਰ 2016 (UTC)

== Nikolai Noskov ==

Namaste Nitesh Gill! Can you make an article in your Punjabi-language about singer [[:en:Nikolai Noskov|Nikolai Noskov]]? If you create this article, I will be very grateful! Thank you! --[[ਖ਼ਾਸ:ਯੋਗਦਾਨ/89.110.7.24|89.110.7.24]] 13:06, 16 ਅਪਰੈਲ 2017 (UTC)

== 100ਵਿਕੀਦਿਨ ਪੂਰੇ ਕਰਨ 'ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇੱਕ ਬਾਰਨਸਟਾਰ ==

{| style=&quot;border: 1px solid {{{border|gray}}}; background-color: {{{color|#fdffe7}}}; width=100%;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; valign=&quot;middle&quot; | [[File:100wikidays-barnstar-2.png|200px]]
|rowspan=&quot;2&quot; |
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;&quot; | '''[[:meta:100wikidays|The #100wikidays Barnstar]]'''
|-
|style=&quot;vertical-align: middle; direction:ltr; border-top: 1px solid gray;&quot; | Dear Nitesh Gill,&lt;br/&gt;&lt;br/&gt;I award you this barnstar to commemorate the successful completion of your #100wikidays challenge which you had started on 1 March 2017! Please accept it as a token of my appreciation and respect for the tireless contributions you have made! Keep up the &lt;s&gt;good&lt;/s&gt; great work!&lt;br&gt;&lt;br&gt; Thank you! 
- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Satpal Dandiwal|Satpal Dandiwal]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Satpal Dandiwal|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 14:10, 15 ਸਤੰਬਰ 2017 (UTC)
|}}

== A barnstar for you! ==

{| style=&quot;background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align: middle; padding: 5px;&quot; | [[File:Original Barnstar Hires.png|100px]]
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;&quot; | '''The Original Barnstar'''
|-
|style=&quot;vertical-align: middle; padding: 3px;&quot; | ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਬਾਰਨਸਟਾਰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Tow|Tow]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Tow|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 19:39, 8 ਜਨਵਰੀ 2018 (UTC)
|}

== ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇੱਕ ਸਨਮਾਨ ==

{| style=&quot;background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align: middle; padding: 5px;&quot; | [[File:Tireless Contributor Barnstar Hires.gif|100px]]
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;&quot; | '''ਲਗਾਤਾਰ ਸਰਗਰਮ ਬਾਰਨਸਟਾਰ'''
|-
|style=&quot;vertical-align: middle; padding: 3px;&quot; | ਤੁਸੀਂ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਕੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਰਹੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੇਖ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਸੋਧੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕੰਮ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਲੱਗਿਆ। ਤੁਹਾਡਾ ਬਹੁਤ-ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ! {{smiley}} [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Satpal Dandiwal|Satpal Dandiwal]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Satpal Dandiwal|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 10:07, 19 ਜਨਵਰੀ 2018 (UTC)
|}

== Thank you for keeping Wikipedia thriving in India ==

&lt;div style=&quot;width:100%; float:{{dir|2=right|3=left}}; height:8px; background:#fff;&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;width:100%; float:{{dir|2=right|3=left}}; height:8px; background:#36c;&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;width:100%; float:{{dir|2=right|3=left}}; height:8px; background:#fff;&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;span style=&quot;font-size:115%;&quot;&gt;I wanted to drop in to express my gratitude for your participation in this important [[:m:Project Tiger Editathon 2018/redirects/MayTalkpageNotice|contest to increase articles in Indian languages]]. It’s been a joyful experience for me to see so many of you join this initiative. I’m writing to make it clear why it’s so important for us to succeed.

Almost one out of every five people on the planet lives in India. But there is a huge gap in coverage of Wikipedia articles in important languages across India.

This contest is a chance to show how serious we are about expanding access to knowledge across India, and the world. If we succeed at this, it will open doors for us to ensure that Wikipedia in India stays strong for years to come. I’m grateful for what you’re doing, and urge you to continue translating and writing missing articles. 

&lt;mark&gt;'''Your efforts can change the future of Wikipedia in India.'''&lt;/mark&gt;

You can find a list of articles to work on that are missing from Wikipedia right here:

[[:m:Project Tiger Editathon 2018/redirects/MayTalkpageNoticeTopics|https://meta.wikimedia.org/wiki/Supporting_Indian_Language_Wikipedias_Program/Contest/Topics]]

Thank you,

— ''Jimmy Wales, Wikipedia Founder'' 18:18, 1 ਮਈ 2018 (UTC)&lt;/span&gt;
&lt;br/&gt;
&lt;div style=&quot;width:100%; float:{{dir|2=right|3=left}}; height:8px; background:#fff;&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;width:100%; float:{{dir|2=right|3=left}}; height:8px; background:#36c;&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;width:100%; float:{{dir|2=right|3=left}}; height:8px; background:#fff;&quot;&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:RAyyakkannu (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:RAyyakkannu_(WMF)/lists/Project_Tiger_2018_Contestants&amp;oldid=17987387 --&gt;

== ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਮਹਿਲਾ ਬਾਰੇ ==

@[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ਜੀ! ਤੁਸੀਂ ਲਗਾਤਾਰ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹੋ ਅਤੇ ਸੋਧ ਰਹੇ ਹੋ. ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਮਹਿਲਾ|ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਮਹਿਲਾ]] ਵੀ ਵੇਖੋ ਅਤੇ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਮਹਿਲਾ/ਭਾਗ ਲੈਣ ਵਾਲੇ|ਇਸ]] ਸਫੇ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਇਸ ਪਰਿਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹੋ. ਧੰਨਵਾਦ - &lt;font color=&quot;green&quot; face=&quot;Segoe Script&quot; size=&quot;4&quot;&gt;&lt;b&gt; [[User:Satpal Dandiwal|Satpal Dandiwal]] &lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;sup&gt;&lt;font face=&quot;Andalus&quot;&gt; ([[User talk:Satpal Dandiwal|talk]]) &amp;#124;[[Special:Contributions/Satpal Dandiwal|Contribs]])&lt;/font&gt;&lt;/sup&gt; 06:17, 9 ਮਈ 2018 (UTC)

== ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਟਾਈਗਰ ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਬਾਰਨਸਟਾਰ ==

{| style=&quot;border: 1px solid {{{border|gray}}}; background-color: {{{color|#fdffe7}}};&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align:middle;&quot; | {{#ifeq:{{{2}}}|alt|[[File:Feminism Barnstar Hires.png|100px|The Feminism Barnstar]] | [[File:Feminism Barnstar.jpg|100px|ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਟਾਈਗਰ ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਬਾਰਨਸਟਾਰ]] }}

|rowspan=&quot;2&quot; |
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em; color: {{{textcolor|black}}}&quot; | '''The Feminism Barnstar'''
|-
|style=&quot;vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray; color: {{{textcolor|black}}}&quot; | ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਟਾਈਗਰ ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ 45 ਲੇਖ ਬਣਾਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਜਿੱਤਣ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਰਹੇ। ਜੈਂਡਰ ਗੈਪ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਹਾਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾਤਰ ਲੇਖ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਹਨ। ਤੁਹਾਡਾ ਬਹੁਤ-ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ। ਉਮੀਦ ਹੈ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਰਹੋਗੇ। {{smiley}} - &lt;font color=&quot;green&quot; face=&quot;Segoe Script&quot; size=&quot;4&quot;&gt;&lt;b&gt; [[User:Satpal Dandiwal|Satpal Dandiwal]] &lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;sup&gt;&lt;font face=&quot;Andalus&quot;&gt; ([[User talk:Satpal Dandiwal|talk]]) &amp;#124;[[Special:Contributions/Satpal Dandiwal|Contribs]])&lt;/font&gt;&lt;/sup&gt; 03:50, 1 ਜੂਨ 2018 (UTC)
|}

== [[s:Index:Dharami Soorma.pdf]] ==

I noticed that you validated some pages in [[:s:mul:Index:Dharami Soorma.pdf]] after they were imported here to [[s:Index:Dharami Soorma.pdf]]. The pages in Multilingual Wikisource should probably be deleted after somebody from pa.ws confirms that they are no longer needed. Do you care of that that your contribution may be lost? I noted [[User:Satdeep Gill|Satdeep Gill]] about this problem [[:s:mul:Wikisource:Proposed_deletions#pages_in_Category:ਪੰਜਾਬੀ|here]], but they did not respond, maybe inactive. [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Ankry|Ankry]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Ankry|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 11:07, 8 ਮਈ 2019 (UTC)

== MiniTTT ਸੰਬੰਧੀ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਬਾਰੇ ==

ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ {{ping|Nitesh Gill}} ਜੀ,

[[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਸੱਥ]] ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 15-16 ਜੂਨ 2019 ਨੂੰ MiniTTT ਕਰਵਾਉਣ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਇਸਦੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਸੱਥ ਤੇ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲਈ [https://pa.wikipedia.org/wiki/ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਸੱਥ#15-16_ਜੂਨ_ਨੂੰ_ਪੰਜਾਬ_ਵਿੱਚ_MiniTTT_ਕਰਵਾਉਣ_ਸੰਬੰਧੀ ਇੱਥੇ] ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ। ਧੰਨਵਾਦ - [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Satpal (CIS-A2K)|Satpal (CIS-A2K)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Satpal (CIS-A2K)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 10:56, 5 ਜੂਨ 2019 (UTC)

== Project Tiger 2.0 ==

''Sorry for writing this message in English - feel free to help us translating it''
&lt;div style=&quot;align:center; width:90%%;float:left;font-size:1.2em;margin:0 .2em 0 0;{{#ifeq:{{#titleparts:{{FULLPAGENAME}}|2}}||background:#EFEFEF;|}}border:0.5em solid #000000; padding:1em;&quot;&gt;
&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;

[[File:PT2.0 PromoMotion.webm|right|320px]]
Hello,

We are glad to inform you that [[m:Growing Local Language Content on Wikipedia (Project Tiger 2.0)|'''Project Tiger 2.0/GLOW''']] is going to start very soon. You know about Project Tiger first iteration where we saw exciting and encouraging participation from different Indian Wikimedia communities. To know about Project Tiger 1.0 please [[m:Supporting Indian Language Wikipedias Program|'''see this page''']]

Like project Tiger 1.0, This iteration will have 2 components
* Infrastructure support - Supporting Wikimedians from India with internet support for 6 months and providing Chromebooks. Application is open from 25th August 2019 to 14 September 2019. To know  more [[m:Growing Local Language Content on Wikipedia (Project Tiger 2.0)/Support|'''please visit''']] 
* Article writing contest - A 3-month article writing contest will be conducted for Indian Wikimedians communities. Following community feedback, we noted some community members wanted the process of article list generation to be improved. In this iteration, there will be at least two lists of articles 
:# Google-generated list, 
:# Community suggested list. Google generated list will be given to the community members before finalising the final list. On the other hand, the community may create a list by discussing among the community over Village pump, Mailing list and similar discussion channels. 

Thanks for your attention,&lt;br/&gt;
[[m:User:Ananth (CIS-A2K)|Ananth (CIS-A2K)]] ([[m:User talk:Ananth (CIS-A2K)|talk]])&lt;br/&gt;
Sent by [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 11:41, 21 ਅਗਸਤ 2019 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Tulsi Bhagat@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Ananth_(CIS-A2K)/PT1.0&amp;oldid=19314862 --&gt;
{{clear}}

== ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇੱਕ ਬਾਰਨਸਟਾਰ! ==

{| style=&quot;background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align: middle; padding: 5px;&quot; | [[ਤਸਵੀਰ:Special Barnstar Hires.png|100px]]
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;&quot; | '''ਖ਼ਾਸ ਬਾਰਨਸਟਾਰ'''
|-
|style=&quot;vertical-align: middle; padding: 3px;&quot; | ਤੁਸੀਂ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ 'ਤੇ ਕੰਮ ਬਹੁਤ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਬਾਰਨਸਟਾਰ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Jagseer S Sidhu|Jagseer S Sidhu]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Jagseer S Sidhu|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:10, 25 ਅਗਸਤ 2019 (UTC)
|}

== Community Insights Survey ==

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;

'''Share your experience in this survey'''

Hi {{PAGENAME}},

The Wikimedia Foundation is asking for your feedback in a survey about your experience with {{SITENAME}} and Wikimedia. The purpose of this survey is to learn how well the Foundation is supporting your work on wiki and how we can change or improve things in the future. The opinions you share will directly affect the current and future work of the Wikimedia Foundation.

Please take 15 to 25 minutes  to '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_0pSrrkJAKVRXPpj?Target=CI2019List(sasiawps,act5) give your feedback through this survey]'''.  It is available in various languages.

This survey is hosted by a third-party and [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Community_Insights_2019_Survey_Privacy_Statement governed by this privacy statement] (in English).

Find [[m:Community Insights/Frequent questions|more information about this project]]. [mailto:surveys@wikimedia.org Email us] if you have any questions, or if you don't want to receive future messages about taking this survey.

Sincerely,
&lt;/div&gt; [[User:RMaung (WMF)|RMaung (WMF)]] 15:55, 9 ਸਤੰਬਰ 2019 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RMaung (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CI2019List(sasia_wps,act5)&amp;oldid=19352893 --&gt;

== Reminder: Community Insights Survey ==

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;

'''Share your experience in this survey'''

Hi {{PAGENAME}},

A couple of weeks ago, we invited you to take the Community Insights Survey. It is the Wikimedia Foundation’s annual survey of our global communities. We want to learn how well we support your work on wiki. We are 10% towards our goal for participation. If you have not already taken the survey, you can help us reach our goal! '''Your voice matters to us.'''

Please take 15 to 25 minutes  to '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_0pSrrkJAKVRXPpj?Target=CI2019List(sasiawps,act5) give your feedback through this survey]'''.  It is available in various languages.

This survey is hosted by a third-party and [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Community_Insights_2019_Survey_Privacy_Statement governed by this privacy statement] (in English).

Find [[m:Community Insights/Frequent questions|more information about this project]]. [mailto:surveys@wikimedia.org Email us] if you have any questions, or if you don't want to receive future messages about taking this survey.

Sincerely,
&lt;/div&gt; [[User:RMaung (WMF)|RMaung (WMF)]] 19:35, 20 ਸਤੰਬਰ 2019 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RMaung (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CI2019List(sasia_wps,act5)&amp;oldid=19397776 --&gt;

== Reminder: Community Insights Survey ==

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;

'''Share your experience in this survey'''

Hi {{PAGENAME}},

There are only a few weeks left to take the Community Insights Survey! We are 30% towards our goal for participation. If you have not already taken the survey, you can help us reach our goal!
With this poll, the Wikimedia Foundation gathers feedback on how well we support your work on wiki. It only takes 15-25 minutes to complete, and it has a direct impact on the support we provide.

Please take 15 to 25 minutes  to '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_0pSrrkJAKVRXPpj?Target=CI2019List(sasiawps,act5) give your feedback through this survey]'''.  It is available in various languages.

This survey is hosted by a third-party and [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Community_Insights_2019_Survey_Privacy_Statement governed by this privacy statement] (in English).

Find [[m:Community Insights/Frequent questions|more information about this project]]. [mailto:surveys@wikimedia.org Email us] if you have any questions, or if you don't want to receive future messages about taking this survey.

Sincerely,
&lt;/div&gt; [[User:RMaung (WMF)|RMaung (WMF)]] 17:30, 4 ਅਕਤੂਬਰ 2019 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RMaung (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CI2019List(sasia_wps,act5)&amp;oldid=19433037 --&gt;

== WikiConference India 2020: IRC today ==

{{subst:WCI2020-IRC (Oct 2019)}}
[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 05:27, 20 ਅਕਤੂਬਰ 2019 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:KCVelaga@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI2020&amp;oldid=19473034 --&gt;

== WikiConference India 2020: IRC today ==

Greetings, thanks for taking part in the initial conversation around the [[:m:WikiConference_India_2020:_Initial_conversations|proposal for WikiConference India 2020]] in Hyderabad. Firstly, we are happy to share the news that there has been a very good positive response [[:m:WikiConference_India_2020:_Initial_conversations#Individual_Wikimedians|from individual Wikimedians]]. Also there have been community-wide discussions on local Village Pumps on various languages. Several of these discussions [[:m:WikiConference_India_2020:_Initial_conversations#Community_endorsements|have reached consensus]], and supported the initiative. To conclude this initial conversation and formalise the consensus, an IRC is being hosted today evening. We can clear any concerns/doubts that we have during the IRC. Looking forward to your participation.

&lt;u&gt;The details of the IRC are&lt;/u&gt;
*Timings and Date: 6:00 pm IST (12:30 pm UTC) on 20 August 2019
*Website: https://webchat.freenode.net/
*Channel: #wci

&lt;small&gt;'''''Note:''' Initially, all the users who have engaged on [[:m:WikiConference India 2020: Initial conversations|WikiConference India 2020: Initial conversations]] page or its talk page were added to the [[:m:Global message delivery/Targets/WCI2020|WCI2020 notification list]]. Members of this list will receive regular updates regarding WCI2020. If you would like to opt-out or change the target page, please do so on [[:m:Global message delivery/Targets/WCI2020|this page]].''&lt;/small&gt; 

This message is being sent again because template substitution failed on non-Meta-Wiki Wikis. Sorry for the inconvenience. [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 05:58, 20 ਅਕਤੂਬਰ 2019 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:KCVelaga@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI2020&amp;oldid=19473034 --&gt;

== Wikipedia Asian Month 2019 ==

&lt;div style=&quot;border:8px orange ridge;padding:6px;&gt;

[[File:Wikipedia Asian Month Logo.svg|right|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''{{int:please-translate}}''

Greetings!

Thank you for organizing '''Wikipedia Asian Month 2019''' for your local Wikipedia language. For rules and guidelines, refer to [[:m:Wikipedia Asian Month 2019/Organiser Guidelines|this page]] on Meta. To reach out for support for the contest or ask any query, reach out to us on our [[:m:Talk:Wikipedia Asian Month 2019|Contact Us]] page. Our [[:m:Wikipedia Asian Month 2019/International Team|International Team]] will be assisting you through out the contest duration. Thank you for your efforts in making this project successful.

Best wishes,

[[:m:Wikipedia Asian Month 2019/International Team|WAM 2019 International Team]]

::::Stay Updated [[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/wikiasianmonth/|50x50px]]&amp;nbsp; [[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikiasianmonth|50x50px]]

&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
--[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 11:46, 2 ਨਵੰਬਰ 2019 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/WAM&amp;oldid=19515825 --&gt;

== Extension of Wikipedia Asian Month contest ==

In consideration of a week-long internet block in Iran, [[:m:Wikipedia Asian Month 2019|Wikipedia Asian Month 2019]] contest has been extended for a week past November. The articles submitted till 7th December 2019, 23:59 UTC will be accepted by the fountain tools of the participating wikis.

Please help us translate and spread this message in your local language. 

[[:m:Wikipedia Asian Month 2019/International Team|Wikipedia Asian Month international team]].

--[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 14:12, 27 ਨਵੰਬਰ 2019 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/WAM&amp;oldid=19592097 --&gt;

== [WikiConference India 2020] Invitation to participate in the Community Engagement Survey ==

This is an invitation to participate in the Community Engagement Survey, which is one of the key requirements for drafting the Conference &amp; Event Grant application for WikiConference India 2020 to the Wikimedia Foundation. The survey will have questions regarding a few demographic details, your experience with Wikimedia, challenges and needs, and your expectations for WCI 2020. The responses will help us to form an initial idea of what is expected out of WCI 2020, and draft the grant application accordingly. Please note that this will not directly influence the specificities of the program, there will be a detailed survey to assess the program needs post-funding decision.

*Please fill the survey at; https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd7_hpoIKHxGW31RepX_y4QxVqoodsCFOKatMTzxsJ2Vbkd-Q/viewform
*The survey will be open until 23:59 hrs of 22 December 2019.

[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 05:10, 12 ਦਸੰਬਰ 2019 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:KCVelaga@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI2020&amp;oldid=19617891 --&gt;

== What's Next (WAM)! ==

Congratulations! The Wikipedia Asian Month has ended successfully and you've done amazing work of organizing. What we've got and what's next?
*We have a total of 10,186 articles made during this edition and it's the highest of all time.
*Make sure you judge all articles before December 20th, Once you finish the judging, please update [[:m:Wikipedia Asian Month 2019/Status|this page]].
*There will be two round of address collection scheduled: December 22th and December 27th 2019. 
*Please report the local Wikipedia Asian Ambassador (who has most accepted articles) on [[:m:Wikipedia Asian Month 2019/Ambassadors|this page]], if the 2nd participants have more than 30 accepted articles, you will have two ambassadors.
*In case you wondering how can you use the WAM tool (Fountain) in your own contest, contact the developer [[user:Ле Лой|Le Loy]] for more information.

Best wishes,

[[:Wikipedia Asian Month 2019/International Team|Wikipedia Asian Month International Team]]

--[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:30, 14 ਦਸੰਬਰ 2019 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/WAM&amp;oldid=19638067 --&gt;

== WAM 2019 Postcard ==

Dear Participants and Organizers,

Congratulations!

It's WAM's honor to have you all participated in [[:m:Wikipedia Asian Month 2019|Wikipedia Asian Month 2019]], the fifth edition of WAM. Your achievements were fabulous, and all the articles you created make the world can know more about Asia in different languages!
Here we, the WAM International team, would like to say thank you for your contribution also cheer for you that you are eligible for the postcard of Wikipedia Asian Month 2019.
Please kindly fill [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdX75AmuQcIpt2BmiTSNKt5kLfMMJUePLzGcbg5ouUKQFNF5A/viewform the form], let the postcard can send to you asap!

Cheers!

Thank you and best regards,

[[:m:Wikipedia Asian Month 2019/International Team|Wikipedia Asian Month International Team]] 
--[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 08:16, 3 ਜਨਵਰੀ 2020 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WAM_2019_Postcard&amp;oldid=19671656 --&gt;

== WAM 2019 Postcard ==

[[File:Wikipedia Asian Month Logo.svg|right|200px|Wikipedia Asian Month 2019|link=:m:Wikipedia Asian Month 2019]]

Dear Participants and Organizers,

Kindly remind you that we only collect the information for [[:m:Wikipedia Asian Month 2019|WAM]] postcard 31/01/2019 UTC 23:59. If you haven't filled [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdX75AmuQcIpt2BmiTSNKt5kLfMMJUePLzGcbg5ouUKQFNF5A/viewform the google form], please fill it asap. If you already completed the form, please stay tun, wait for the postcard and tracking emails.

Cheers!

Thank you and best regards,

[[:m:Wikipedia Asian Month 2019/International Team|Wikipedia Asian Month International Team]] 2020.01


[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 20:58, 20 ਜਨਵਰੀ 2020 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:-revi@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WAM_2019_Postcard&amp;oldid=19732202 --&gt;

== [WikiConference India 2020] Conference &amp; Event Grant proposal ==

WikiConference India 2020 team is happy to inform you that the [[m:Grants:Conference/WikiConference India 2020|Conference &amp; Event Grant proposal for WikiConference India 2020]] has been submitted to the Wikimedia Foundation. This is to notify community members that for the last two weeks we have opened the proposal for community review, according to the [[m:Grants:Conference|timeline]], post notifying on Indian Wikimedia community mailing list. After receiving feedback from several community members, certain aspects of the proposal and the budget have been changed. However, community members can still continue engage on the talk page, for any suggestions/questions/comments. After going through the proposal + [[m:Grants:Conference/WikiConference_India_2020#FAQs|FAQs]], if you feel contented, please endorse the proposal at [[m:Grants:Conference/WikiConference_India_2020#Endorsements|''WikiConference_India_2020#Endorsements'']], along with a rationale for endorsing this project. [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:21, 19 ਫ਼ਰਵਰੀ 2020 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:KCVelaga@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI2020&amp;oldid=19740275 --&gt;

== WAM 2019 Postcard: All postcards are postponed due to the postal system shut down ==

[[File:Wikipedia Asian Month Logo.svg|right|200px|Wikipedia Asian Month 2019|link=:m:Wikipedia Asian Month 2019]]

Dear all participants and organizers,

Since the outbreak of COVID-19, all the postcards are postponed due to the shut down of the postal system all over the world. Hope all the postcards can arrive as soon as the postal system return and please take good care.

Best regards,

[[:m:Wikipedia Asian Month 2019/International Team|Wikipedia Asian Month International Team]] 2020.03
&lt;!-- Message sent by User:Aldnonymous@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WAM_2019_Postcard&amp;oldid=19882731 --&gt;

Good [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Nitesh Gill|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 13:50, 20 ਅਪਰੈਲ 2020 (UTC)

== Wiki Loves Women South Asia 2020 ==

[[File:Wiki Loves Women South Asia 2020.svg|frameless|right]]

Hello! 

Thank you for your contribution in [[:m:Wiki Loves Women South Asia 2020|Wiki Loves Women South Asia 2020]]. We appreciate your time and efforts in bridging gender gap on Wikipedia. Due to the novel coronavirus (COVID-19) pandemic, we will not be couriering the prizes in the form of mechanize in 2020 but instead offer a gratitude token in the form of online claimable gift coupon.  Please fill [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScJ_5LgwLdIVtIuBDcew839VuOcqLtyPScfFFKF-LiwxQ_nqw/viewform?usp=sf_link this form] by last at June 10 for claiming your prize for the contest. 

Wiki Love and regards! 

[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore/International Team|Wiki Loves Folklore International Team]].

--[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 14:10, 31 ਮਈ 2020 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlwsa&amp;oldid=20129673 --&gt;

== Wiki Loves Women South Asia 2020 Jury ==

[[File:Wiki Loves Women South Asia 2020.svg|frameless|right]]

Hello! 

Thank you for your support in organizing '''[[:m:Wiki Loves Women South Asia 2020|Wiki Loves Women South Asia 2020]]''' locally in your language Wikipedia. We appreciate your time and efforts in bridging gender gap on Wikipedia. Due to the novel coronavirus (COVID-19) pandemic, we will not be couriering the prizes in the form of mechanize in 2020 but instead offer a gratitude token in the form of online claimable gift coupon.  Please fill [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScJ_5LgwLdIVtIuBDcew839VuOcqLtyPScfFFKF-LiwxQ_nqw/viewform?usp=sf_link this form] by last '''June 10''' for claiming token of appreciation from the International team for your support in the contest. 

Wiki Love and regards! 

[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore/International Team|Wiki Loves Folklore International Team]].

--[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 14:21, 31 ਮਈ 2020 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlwsaj&amp;oldid=20129737 --&gt;

== ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਖੋਜ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਸਾਡੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੋ ==

ਪਿਆਰੇ {{ping|user:Nitesh Gill}},

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ੁਕਰੀਆ,

ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਖੋਜ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲੈ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਸਾਡੀ ਮਦਦ ਕਰੋ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ, [https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_2i2sbUVQ4RcH7Bb ਕੁਝ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦਿਓ] ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਵੀਡੀਓ ਕੌਲਾਂ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਾਂ ਤਹਿ ਕਰਾਂਗੇ।

ਧੰਨਵਾਦ, [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:BGerdemann (WMF)|BGerdemann (WMF)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:BGerdemann (WMF)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 23:14, 2 ਜੂਨ 2020 (UTC)

ਇਹ ਸਰਵੇ ਇੱਕ ਤੀਜੀ ਧਿਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਇਸ ਲਈ ਕੁਝ ਸ਼ਰਤਾਂ ਲਾਗੂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਈਵੇਸੀ ਅਤੇ ਡੇਟਾ-ਸੰਭਾਲਣ ਬਾਰੇ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ, [https://drive.google.com/file/d/1ck7A3qq9Lz3lEjHoq4PYO-JJ8c7G6VVW/view ਸਰਵੇਖਣ ਪ੍ਰਾਈਵੇਸੀ ਸਟੇਟਮੈਂਟ] ਵੇਖੋ।

== Project Tiger 2.0 - Feedback from writing contest participants (editors) and Hardware support recipients ==

&lt;div style=&quot;border:8px red ridge;padding:6px;&gt;
[[File:Emoji_u1f42f.svg|right|100px|tiger face]]
Dear Wikimedians,

We hope this message finds you well.

We sincerely thank you for your participation in Project Tiger 2.0 and we want to inform you that almost all the processes such as prize distribution etc related to the contest have been completed now. As we indicated earlier, because of the ongoing pandemic, we were unsure and currently cannot conduct the on-ground community Project Tiger workshop. 

We are at the last phase of this Project Tiger 2.0 and as a part of the online community consultation, we request you to spend some time to share your valuable feedback on the Project Tiger 2.0 writing contest.

Please '''fill this [https://docs.google.com/forms/d/1ztyYBQc0UvmGDBhCx88QLS3F_Fmal2d7MuJsiMscluY/viewform form]''' to share your feedback, suggestions or concerns so that we can improve the program further. 

'''Note: If you want to answer any of the descriptive questions in your native language, please feel free to do so.'''

Thank you. [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 08:05, 11 ਜੂਨ 2020 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/list-1/PT2.0_Participants&amp;oldid=20161046 --&gt;
&lt;/div&gt;

== Digital Postcards and Certifications ==

[[File:Wikipedia_Asian_Month_Logo.svg|link=M:Wikipedia_Asian_Month_2019|right|217x217px|Wikipedia Asian Month 2019]]

Dear Participants and Organizers,

Because of the COVID19 pandemic, there are a lot of countries’ international postal systems not reopened yet. We would like to send all the participants digital postcards and digital certifications for organizers to your email account in the upcoming weeks. For the paper ones, we will track the latest status of the international postal systems of all the countries and hope the postcards and certifications can be delivered to your mailboxes as soon as possible.

Take good care and wish you all the best.

&lt;small&gt;This message was sent by [[:m:Wikipedia Asian Month 2019/International Team|Wikipedia Asian Month International Team]] via [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:58, 20 ਜੂਨ 2020 (UTC)&lt;/small&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Martin Urbanec@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WAM_2019_Postcard&amp;oldid=20024482 --&gt;

== Wiki Loves Women South Asia Barnstar Award ==

{| style=&quot;background-color: ; border: 3px solid #f1a7e8; padding-right: 10px;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; valign=&quot;left; padding: 5px;&quot; | [[File:WLW Barnstar.png|150px|frameless|left]]
|style=&quot;vertical-align:middle;&quot; |
[[File:Wiki Loves Women South Asia 2020.svg|frameless|100px|right]]

Greetings!

Thank you for contributing to the [[:m:Wiki Loves Women South Asia 2020|Wiki Loves Women South Asia 2020]]. We are appreciative of your tireless efforts to create articles about Women in Folklore on Wikipedia. We are deeply inspired by your persistent efforts, dedication to bridge the gender and cultural gap on Wikipedia. Your tireless perseverance and love for the movement has brought us one step closer to our quest for attaining equity for underrepresented knowledge in our Wikimedia Projects. We are lucky to have amazing Wikimedians like you in our movement. Please find your Wiki Loves Women South Asia postcard [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeGOOxMFK4vsENdHZgF56NHPw8agfiKD3OQMGnhdQdjbr6sig/viewform here]. Kindly obtain your postcards before 15th July 2020.

Keep shining!

Wiki Loves Women South Asia Team
|}

[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 13:27, 5 ਜੁਲਾਈ 2020 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlwsa&amp;oldid=20247075 --&gt;

== Mahatma Gandhi edit-a-thon on 2 and 3 October 2020 ==

&lt;div style=&quot; border-left:12px blue ridge; padding-left:18px;box-shadow: 10px 10px;box-radius:40px;&gt;[[File:Mahatma-Gandhi, studio, 1931.jpg|right|180px]]
Hello,&lt;br&gt;
Thanks for showing interest to participate in the &lt;span style=&quot;text-shadow: 1px 1px yellow;&quot;&gt;'''[[:m:Mahatma Gandhi 2020 edit-a-thon|Mahatma Gandhi 2020 edit-a-thon]]'''&lt;/span&gt;. The event starts tomorrow 2 October 12:01 am IST and will run till 3 October 11:59 pm IST.

'''Note a few points'''&lt;br&gt;
* You may contribute to any Wikimedia project on the topic: Mahatma Gandhi, his life and contribution. Please see [[:m:Mahatma_Gandhi_2020_edit-a-thon#Scope|this section]] for more details.
* If you have added your name in the &quot;[[:m:Mahatma_Gandhi_2020_edit-a-thon#Participants|Participants]]&quot; section, please make sure that you have mentioned only those projects where you'll participate for this particular edit-a-thon. The list is not supposed to be all the projects once contributes to in general. You may go back to the page and re-edit if needed.

If you have questions, feel free to ask.&lt;br&gt;
Happy Gandhi Jayanti. -- [[User:Nitesh (CIS-A2K)]] &lt;small&gt;(sent using [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 23:09, 30 ਸਤੰਬਰ 2020 (UTC))&lt;/small&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Titodutta@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Satpal_(CIS-A2K)/Mahatma_Gandhi_2020_edit-a-thon_Participants&amp;oldid=20496916 --&gt;

== Wikipedia Asian Month 2020 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;[[File:Wikipedia_Asian_Month_Logo.svg|link=m:Wikipedia_Asian_Month_2020|right|217x217px|Wikipedia Asian Month 2020]]

Hi WAM organizers and participants!

Hope you are all doing well! Now is the time to sign up for [[:m:Wikipedia Asian Month 2020|Wikipedia Asian Month 2020]], which will take place in this November.

'''For organizers:'''

Here are the [[:m:Wikipedia Asian Month 2020/Organiser Guidelines|basic guidance and regulations]] for organizers. Please remember to:

# use '''[https://fountain.toolforge.org/editathons/ Fountain tool]''' (you can find the [[:m:Fountain tool|usage guidance]] easily on meta page), or else you and your participants’ will not be able to receive the prize from WAM team.
# Add your language projects and organizer list to the [[:m:Wikipedia Asian Month 2020#Communities and Organizers|meta page]] before '''October 29th, 2020'''.
# Inform your community members WAM 2020 is coming soon!!!
# If you want WAM team to share your event information on [https://www.facebook.com/wikiasianmonth/ Facebook] / [https://twitter.com/wikiasianmonth twitter], or you want to share your WAM experience/ achievements on our blog, feel free to send an email to info@asianmonth.wiki or PM us via facebook.

If you want to hold a thematic event that is related to WAM, a.k.a. [[:m:Wikipedia Asian Month 2020#Subcontests|WAM sub-contest]]. The process is the same as the language one.

'''For participants:'''

Here are the [[:m:Wikipedia Asian Month 2020#How to Participate in Contest|event regulations]] and [[:m:Wikipedia Asian Month/QA|Q&amp;A information]]. Just join us! Let’s edit articles and win the prizes!

'''Here are some updates from WAM team:'''
#	Due to the [[:m:COVID-19|COVID-19]] pandemic, this year we hope all the Edit-a-thons are online not physical ones. 
#	The international postal systems are not stable enough at the moment, WAM team have decided to send all the qualified participants/ organizers extra digital postcards/ certifications. (You will still get the paper ones!) 
#	Our team has created a [[:m:Wikipedia Asian Month 2020/WAM2020 postcards and certification deliver progress (for tracking)|meta page]] so that everyone tracking the progress and the delivery status. 

If you have any suggestions or thoughts, feel free to reach out the WAM team via emailing '''info@asianmonth.wiki''' or discuss on the meta talk page. If it’s urgent, please contact the leader directly ('''jamie@asianmonth.wiki''').

Hope you all have fun in Wikipedia Asian Month 2020

Sincerely yours,

[[:m:Wikipedia Asian Month 2020/International Team|Wikipedia Asian Month International Team]] 2020.10&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:KOKUYO@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WAM_2020&amp;oldid=20508138 --&gt;

== WMWM 2021 Newsletter #1 ==

Namaskar,

You are receiving this notification as you are one of the subscriber of [[:m:Wikimedia Wikimeet India 2021/Newsletter|Wikimedia Wikimeet India 2021 Newsletter]]. We are sharing with you the first newsletter featuring news, updates and plans related to the event. You can find our first issue '''[[:m:Wikimedia Wikimeet India 2021/Newsletter/2020-12-01|here]]'''. If you do not want to receive this kind of notification further, you can remove yourself from [[:m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Wikimeet India 2021|here]].

Sent through [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:57, 1 ਦਸੰਬਰ 2020 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Bodhisattwa@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Wikimeet_India_2021&amp;oldid=20717190 --&gt;

== Token of appreciation: Festive Season 2020 edit-a-thon ==
&lt;div style=&quot; border-left:12px red ridge; padding-left:18px;box-shadow: 10px 10px;box-radius:40px;&gt;[[File:Rangoli on Diwali 2020 at Moga, Punjab, India.jpg|right|110px]]

Hello, we would like to thank you for participating in [[:m: Festive Season 2020 edit-a-thon|Festive Season 2020 edit-a-thon]]. Your contribution made the edit-a-thon fruitful and successful. Now, we are taking the next step and we are planning to send a token of appreciation to them who contributed to this event. Please fill the given Google form for providing your personal information as soon as possible. After getting the addresses we can proceed further. Please find the form [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScBp37KHGhzcSTVJnNU7PSP_osgy5ydN2-nhUplrZ6aD7crZg/viewform here]. --[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh (CIS-A2K)|Nitesh (CIS-A2K)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Nitesh (CIS-A2K)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 09:46, 14 ਦਸੰਬਰ 2020 (UTC)

&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

== Wikimedia Wikimeet India 2021 Newsletter #2 ==

&lt;div style=&quot;border:4px red ridge; background:#fcf8de; padding:8px;&gt;
Hello,&lt;br&gt;
The second edition of Wikimedia Wikimeet India 2021 newsletter has been published. We have started a logistics assessment. The objective of the survey is to collect relevant information about the logistics of the Indian Wikimedia community members who are willing to participate in the event. Please spend a few minutes to fill  [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdkSwR3UHRZnD_XYIsJhgGK2d6tJpb8dMC4UgJKAxyjZKA2IA/viewform this form].

There are other stories. Please read the '''[[:m:Wikimedia Wikimeet India 2021/Newsletter/2020-12-16|full newsletter here]]'''. 

To subscribe or unsubscribe the newsletter, please visit [[:m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Wikimeet India 2021|this page]]. --[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 01:40, 17 ਦਸੰਬਰ 2020 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Titodutta@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Wikimeet_India_2021&amp;oldid=20756436 --&gt;

== Submission Open for Wikimedia Wikimeet India 2021 ==

''Sorry for writing this message in English - feel free to help us translating it''

Hello,

We are excited to announce that submission for session proposals has been opened for Wikimedia Wikimeet India 2021, the upcoming online wiki-event which is to be conducted from 19 – 21 February 2021 during the occasion of International Mother Language Day. The submission will remain open until 24 January 2021.

'''You can submit your session proposals here -'''&lt;br/&gt;
https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Wikimeet_India_2021/Submissions&lt;br/&gt;
{{Clickable button 2|Click here to Submit Your session proposals|class=mw-ui-progressive|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Wikimeet_India_2021/Submissions}}

A program team has been formed recently from highly experienced Wikimedia volunteers within and outside India. It is currently under the process of expansion to include more diversity in the team. The team will evaluate the submissions, accept, modify or reject them, design and finalise the program schedule by the end of January 2021. Details about the team will come soon.

We are sure that you will share some of your most inspiring stories and conduct some really exciting sessions during the event. Best of luck for your submissions!

Regards,&lt;br/&gt;
Jayanta&lt;br/&gt;
On behalf of WMWM India 2021
&lt;!-- Message sent by User:Jayantanth@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Wikimeet_India_2021&amp;oldid=20756436 --&gt;

[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Gaurav Jhammat|Gaurav Jhammat]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Gaurav Jhammat|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 19:33, 30 ਦਸੰਬਰ 2020 (UTC) ਮੁਬਾਰਕਾਂ ਨਿਤੇਸ਼ ਗਿੱਲ ਜੀ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਏਸ਼ੀਆਈ ਮਹੀਨਾ 2020 ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੇਖ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਤੁਸੀਂ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਤੀਜੇ ਸਥਾਨ ਉੱਪਰ ਰਹੇ। ਇਸ ਜਿੱਤ ਦੀ ਵਧਾਈ ਦਿੰਦਿਆਂ ਅਸੀਂ ਇਹ ਆਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਅੱਗੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾ-ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖੋਂਗੇ। ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਲਈ ਸ਼ੁਭਕਾਮਨਾਵਾਂ।

== Wikimedia Wikimeet India 2021 Newsletter #3 ==

&lt;div style=&quot;border:4px red ridge; background:#fcf8de; padding:8px;&gt;
Hello,&lt;br&gt;
Happy New Year! The third edition of Wikimedia Wikimeet India 2021 newsletter has been published. We have opened proposals for session submissions. If you want to conduct a session during the event, you can propose it [[:m:Wikimedia Wikimeet India 2021/Submissions|here]] before 24 Jamuary 2021.  

There are other stories. Please read the '''[[:m:Wikimedia Wikimeet India 2021/Newsletter/2021-01-01|full newsletter here]]'''. 

To subscribe or unsubscribe the newsletter, please visit [[:m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Wikimeet India 2021|this page]]. -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 08:56, 1 ਜਨਵਰੀ 2021 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Titodutta@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Wikimeet_India_2021&amp;oldid=20756436 --&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Bodhisattwa@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Wikimeet_India_2021&amp;oldid=20915971 --&gt;

== Wikimedia Wikimeet India 2021 Newsletter #4 ==

&lt;div style=&quot;border:1px #808080 ridge; background:Azure; padding:8px;&gt;
Hello,&lt;br&gt;
Happy New Year! The fourth edition of Wikimedia Wikimeet India 2021 newsletter has been published. We have opened the registration for participation for this event. If you want to participate in the event, you can register yourself [[:m:Wikimedia Wikimeet India 2021/Registration|here]] before 16 February 2021.  

There are other stories. Please read the '''[[:m:Wikimedia Wikimeet India 2021/Newsletter/2021-16-01|full newsletter here]]'''. 

To subscribe or unsubscribe the newsletter, please visit [[:m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Wikimeet India 2021|this page]].[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:12, 17 ਜਨਵਰੀ 2021 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Jayantanth@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Wikimeet_India_2021&amp;oldid=20977965 --&gt;

== Wikimedia Wikimeet India 2021 Newsletter #5 ==

&lt;div style=&quot;border:1px #808080 ridge; background:Azure; padding:8px;&gt;
Hello,&lt;br&gt;
Greetings!! The fifth edition of Wikimedia Wikimeet India 2021 newsletter has been published. We have opened the registration for participation for this event. If you want to participate in the event, you can register yourself [[:m:Wikimedia Wikimeet India 2021/Registration|here]] before '''16 February 2021'''.  

There are other stories. Please read the '''[[:m:Wikimedia Wikimeet India 2021/Newsletter/2021-02-01|full newsletter here]]'''. 

To subscribe or unsubscribe the newsletter, please visit [[:m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Wikimeet India 2021|this page]].&lt;br&gt;[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:49, 3 ਫ਼ਰਵਰੀ 2021 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Jayantanth@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Wikimeet_India_2021&amp;oldid=21052845 --&gt;

== Wikimedia Wikimeet India 2021 Newsletter #5 ==

&lt;div style=&quot;border:1px #808080 ridge; background:Azure; padding:8px;&gt;
Hello,&lt;br&gt;
Greetings!! The fifth edition of Wikimedia Wikimeet India 2021 newsletter has been published. We have opened the registration for participation for this event. If you want to participate in the event, you can register yourself [[:m:Wikimedia Wikimeet India 2021/Registration|here]] before '''16 February 2021'''.  

There are other stories. Please read the '''[[:m:Wikimedia Wikimeet India 2021/Newsletter/2021-02-01|full newsletter here]]'''. 

To subscribe or unsubscribe the newsletter, please visit [[:m:Global message delivery/Targets/Wikimedia Wikimeet India 2021|this page]].&lt;br&gt;[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:53, 3 ਫ਼ਰਵਰੀ 2021 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Jayantanth@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikimedia_Wikimeet_India_2021&amp;oldid=21052845 --&gt;

== Invitation for Functionary consultation 2021 ==

Greetings, Admins of the emerging community,

I'm letting you know in advance about a meeting I'd like to invite you to regarding the [[:m:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]] and the community's ownership of its future enforcement. I'm still in the process of putting together the details, but I wanted to share the date with you: 10/11 July, 2021. I do not have a time on this date yet, but I will let you soon. We have created a [[:m:Universal Code of Conduct/Functionary consultations/June and July 2021|meta page]] with basic information. Please take a look at the meta page and sign up your name under the appropriate section.

Thank you for your time.--[[User:BAnand (WMF)|BAnand (WMF)]] 15:14, 10 June 2021 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:BAnand (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=MassMessage/Lists/UCoC_Group&amp;oldid=21568660 --&gt;

== 2021 Wikimedia Foundation Board elections: Eligibility requirements for voters ==

Greetings,

The eligibility requirements for voters to participate in the 2021 Board of Trustees elections have been published. You can check the requirements on [[:m:Wikimedia_Foundation_elections/2021#Eligibility_requirements_for_voters|this page]].

You can also verify your eligibility using the [https://meta.toolforge.org/accounteligibility/56 AccountEligiblity tool].

[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:46, 30 ਜੂਨ 2021 (UTC)

&lt;small&gt;''Note: You are receiving this message as part of outreach efforts to create awareness among the voters.''&lt;/small&gt;
&lt;!-- Message sent by User:KCVelaga (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:KCVelaga_(WMF)/Targets/Temp&amp;oldid=21670000 --&gt;

== [Wikimedia Foundation elections 2021] Candidates meet with South Asia + ESEAP communities ==

Hello,

As you may already know, the [[:m:Wikimedia_Foundation_elections/2021|2021 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections]] are from 4 August 2021 to 17 August 2021. Members of the Wikimedia community have the opportunity to elect four candidates to a three-year term. After a three-week-long Call for Candidates, there are [[:m:Template:WMF elections candidate/2021/candidates gallery|20 candidates for the 2021 election]]. 

An &lt;u&gt;event for community members to know and interact with the candidates&lt;/u&gt; is being organized. During the event, the candidates will briefly introduce themselves and then answer questions from community members. The event details are as follows:
*Date: 31 July 2021 (Saturday)
*Timings: [https://zonestamp.toolforge.org/1627727412 check in your local time]
:*Bangladesh: 4:30 pm to 7:00 pm
:*India &amp; Sri Lanka: 4:00 pm to 6:30 pm
:*Nepal: 4:15 pm to 6:45 pm
:*Pakistan &amp; Maldives: 3:30 pm to 6:00 pm
* Live interpretation is being provided in Hindi.
*'''Please register using [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSflJge3dFia9ejDG57OOwAHDq9yqnTdVD0HWEsRBhS4PrLGIg/viewform?usp=sf_link this form]

For more details, please visit the event page at [[:m:Wikimedia Foundation elections/2021/Meetings/South Asia + ESEAP|Wikimedia Foundation elections/2021/Meetings/South Asia + ESEAP]].

Hope that you are able to join us, [[:m:User:KCVelaga (WMF)|KCVelaga (WMF)]], 06:32, 23 ਜੁਲਾਈ 2021 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:KCVelaga (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:KCVelaga_(WMF)/Targets/Temp&amp;oldid=21774692 --&gt;

== Invitation for Wiki Loves Women South Asia 2021 ==

&lt;div style = &quot;line-height: 1.2&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-size:200%;&quot;&gt;'''Wiki Loves Women South Asia 2021'''&lt;/span&gt;&lt;br&gt;'''September 1 - September 30, 2021'''&lt;span style=&quot;font-size:120%; float:right;&quot;&gt;[[m:Wiki Loves Women South Asia 2021|&lt;span style=&quot;font-size:10px;color:red&quot;&gt;''view details!''&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;
----[[File:Wiki Loves Women South Asia.svg|right|frameless]]'''Wiki Loves Women South Asia''' is back with the 2021 edition. Join us to minify gender gaps and enrich Wikipedia with more diversity. Happening from 1 September - 30 September, [[metawiki:Wiki Loves Women South Asia 2021|Wiki Loves Women South Asia]] welcomes the articles created on gender gap theme. This year we will focus on women's empowerment and gender discrimination related topics.

We are proud to announce and invite you and your community to participate in the competition. You can learn more about the scope and the prizes at the [[metawiki:Wiki Loves Women South Asia 2021|''project page'']].

&lt;span style=&quot;color: grey;font-size:10px;&quot;&gt;''This message has been sent to you because you participated in the last edition of this event as an organizer/judge.''&lt;/span&gt;

Best wishes,&lt;br&gt;
[[m:Wiki Loves Women South Asia 2021|Wiki Loves Women Team]]
&lt;/div&gt;19:00, 13 ਅਗਸਤ 2021 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:MdsShakil@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:MdsShakil/sandbox_1&amp;oldid=21879031 --&gt;

== ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਬੁਣੀਆਦ ੨੦੨੧ ਬੋਰਡ ਆਫ ਟਰੱਸਟੀ ਚੌਣਾਂ ਚ ਵੋਟ ਪਾਉਣ ਦਾ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ। ==

ਡਿਅਰ Nitesh Gill,

ਤੁਸੀ ਇਹ ਈਮੇਲ ਇਸਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ ਕਿਓ ਕਿ ਤੁਸੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਬੁਣੀਆਦ ੨੦੨੧ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਟਰਸਟੀ ਚੌਣਾ ਵਿੱਚ ਵੋਟ ਪੌਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ | ਚੋਣਾਂ ੧੮ ਅਗਸਤ, ੨੦੨੧ ਨੂੰ ਖੁੱਲੀਆਂ ਅਤੇ ੩੧ ਅਗਸਤ, ੨੦੨੧ ਨੂੰ ਬੰਦ ਹੋਣ ਗਿਆਂ | ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਬੁਣੀਆਦ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਰਗੇ ਪਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਇੱਕ ਟਰਸਟੀ ਬੋਰਡ ਵਲੋ ਕਿਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ|ਬੋਰਡ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਬੁਣੀਆਦ ਦਾ ਫੈਂਸਲਾ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ | [[:m:Wikimedia Foundation Board of Trustees/Overview|ਬੋਰਡ ਆਫ ਟਰਸਟੀ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਣੋ]] |

ਇਸ ਸਾਲ ਚਾਰ ਸੀਟਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਮਿਓਨਟੀ ਵਲੋ ਕਿਤੀ ਜਾਨੀ ਹੈ | ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ੧੯ ਉਮੀਦਵਾਰ ਇਨਾਂ ਸੀਟਾਂ ਲਈ ਚੋਣ ਲੜ ਰਹੇ ਹਨ | [[:m:Wikimedia_Foundation_elections/2021/Candidates#Candidate_Table|੨੦੨੧ ਦੇ ਬੋਰਡ ਟਰਸਟੀ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਣੋ]] |

ਲਗਭਗ ੭੦.੦੦੦ ਕਮਿਉਨਟੀ ਦੇ ਮੈਬਰਾਂ ਨੂੰ ਚੋਣ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਹੈ | ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ! ਚੋਣਾਂ ੨੩.੫੯ ਯੂਟੀਸੀ ੩੧ ਆਗਸਤ ਤੱਕ ਹੀ ਨੇ | 
*[[Special:SecurePoll/vote/Wikimedia_Foundation_Board_Elections_2021|'''ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੇ ਸਿਕਿਉਰ ਪੋਲ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਵੋਟ ਕਰੋ''']] |

ਜੇ ਤੁਸੀ ਪਹਿਲਾ ਵੋਟ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਵੋਟ ਪਾਉਣ ਲਈ ਧੰਨਵਾਦ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਮੇਲ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਅੰਦਾਜ਼ ਕਰੋ | ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵੋਟ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਚਾਹੇ ਉਨਾਂ ਦੇ ਕਿੰਨੇ ਵੀ ਖਾਤੇ ਹੋਨ |

[[:m:Wikimedia Foundation elections/2021|ਇਸ ਚੋਣਾਂ ਦੀ ਹੋਰ ਜਾਨਕਾਰੀ ਲਈ ਪੜੋ]]| [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 06:37, 28 ਅਗਸਤ 2021 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:KCVelaga (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:KCVelaga_(WMF)/Targets/Temp&amp;oldid=21946145 --&gt;

== Wikipedia Asian Month 2021 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Hi [[m:Wikipedia Asian Month|Wikipedia Asian Month]] organizers and participants!
Hope you are all doing well! Now is the time to sign up for [[Wikipedia Asian Month 2021]], which will take place in this November.

'''For organizers:'''

Here are the [[m:Wikipedia Asian Month 2021/Rules|basic guidance and regulations]] for organizers. Please remember to:

# use '''[https://fountain.toolforge.org/editathons/ Fountain tool]''' (you can find the [[m:Wikipedia Asian Month/Fountain tool|usage guidance]] easily on meta page), or else you and your participants' will not be able to receive the prize from Wikipedia Asian Month team.
# Add your language projects and organizer list to the [[m:Template:Wikipedia Asian Month 2021 Communities and Organizers|meta page]] before '''October 29th, 2021'''.
# Inform your community members Wikipedia Asian Month 2021 is coming soon!!!
# If you want Wikipedia Asian Month team to share your event information on [https://www.facebook.com/wikiasianmonth Facebook] / [https://twitter.com/wikiasianmonth Twitter], or you want to share your Wikipedia Asian Month experience / achievements on [https://asianmonth.wiki/ our blog], feel free to send an email to [mailto:info@asianmonth.wiki info@asianmonth.wiki] or PM us via Facebook.

If you want to hold a thematic event that is related to Wikipedia Asian Month, a.k.a. [[m:Wikipedia Asian Month 2021/Events|Wikipedia Asian Month sub-contest]]. The process is the same as the language one.

'''For participants:'''

Here are the [[m:Wikipedia Asian Month 2021/Rules#How to Participate in Contest?|event regulations]] and [[m:Wikipedia Asian Month 2021/FAQ|Q&amp;A information]]. Just join us! Let's edit articles and win the prizes!

'''Here are some updates from Wikipedia Asian Month team:'''

# Due to the [[m:COVID-19|COVID-19]] pandemic, this year we hope all the Edit-a-thons are online not physical ones.
# The international postal systems are not stable enough at the moment, Wikipedia Asian Month team have decided to send all the qualified participants/ organizers extra digital postcards/ certifications. (You will still get the paper ones!)
# Our team has created a [[m:Wikipedia Asian Month 2021/Postcards and Certification|meta page]] so that everyone tracking the progress and the delivery status.

If you have any suggestions or thoughts, feel free to reach out the Wikipedia Asian Month team via emailing '''[Mailto:info@asianmonth.wiki info@asianmonth.wiki]''' or discuss on the meta talk page. If it's urgent, please contact the leader directly ('''[Mailto:&amp;#x20;Jamie@asianmonth.wiki jamie@asianmonth.wiki]''').

Hope you all have fun in Wikipedia Asian Month 2021

Sincerely yours,

[[m:Wikipedia Asian Month 2021/Team#International Team|Wikipedia Asian Month International Team]], 2021.10
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Reke@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Asian_Month_Organisers&amp;oldid=20538644 --&gt;

== First Newsletter: Wikimedia Wikimeet India 2022 ==

Dear Wikimedian,

We are glad to inform you that the [[:m: Wikimedia Wikimeet India 2022|second iteration of Wikimedia Wikimeet India]] is going to be organised in February. This is an upcoming online wiki event that is to be conducted from 18 to 20 February 2022 to celebrate International Mother Language Day. The planning of the event has already started and there are many opportunities for Wikimedians to volunteer in order to help make it a successful event. The major announcement is that [[:m: Wikimedia Wikimeet India 2022/Submissions|submissions for sessions]] has opened from yesterday until a month (until 23 January 2022). You can propose your session [[:m: Wikimedia Wikimeet India 2022/Submissions|here]]. For more updates and how you can get involved in the same, please read the [[:m: Wikimedia Wikimeet India 2022/Newsletter/2021-12-23|first newsletter]]

If you want regular updates regarding the event on your talk page, please add your username [[:m: Global message delivery/Targets/Wikimedia Wikimeet India 2022|here]]. You will get the next newsletter after 15 days. Please get involved in the event discussions, open tasks and so on. 

[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 14:36, 24 ਦਸੰਬਰ 2021 (UTC)

&lt;small&gt;On behalf of [[User:Nitesh (CIS-A2K)]]&lt;/small&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_(CIS-A2K)/WMWM_2021_users_list&amp;oldid=22491850 --&gt;

== How we will see unregistered users ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=content/&gt;
Hi!

You get this message because you are an admin on a Wikimedia wiki.

When someone edits a Wikimedia wiki without being logged in today, we show their IP address. As you may already know, we will not be able to do this in the future. This is a decision by the Wikimedia Foundation Legal department, because norms and regulations for privacy online have changed.

Instead of the IP we will show a masked identity. You as an admin '''will still be able to access the IP'''. There will also be a new user right for those who need to see the full IPs of unregistered users to fight vandalism, harassment and spam without being admins. Patrollers will also see part of the IP even without this user right. We are also working on [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Improving tools|better tools]] to help.

If you have not seen it before, you can [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|read more on Meta]]. If you want to make sure you don’t miss technical changes on the Wikimedia wikis, you can [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|subscribe]] to [[m:Tech/News|the weekly technical newsletter]].

We have [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#IP Masking Implementation Approaches (FAQ)|two suggested ways]] this identity could work. '''We would appreciate your feedback''' on which way you think would work best for you and your wiki, now and in the future. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|let us know on the talk page]]. You can write in your language. The suggestions were posted in October and we will decide after 17 January.

Thank you. 
/[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]&lt;section end=content/&gt;
&lt;/div&gt;

18:18, 4 ਜਨਵਰੀ 2022 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(6)&amp;oldid=22532666 --&gt;

== Second Newsletter: Wikimedia Wikimeet India 2022 ==

Dear Wikimedian,

Happy New Year! Hope you are doing well and safe. It's time to update you regarding [[:m: Wikimedia Wikimeet India 2022|Wikimedia Wikimeet India 2022]], the second iteration of Wikimedia Wikimeet India which is going to be conducted in February. Please note the dates 18 to 20 February 2022 of the event. The [[:m: Wikimedia Wikimeet India 2022/Submissions|submissions]] has opened from 23 December until 23 January 2022. You can propose your session [[:m: Wikimedia Wikimeet India 2022/Submissions|here]]. We want a few proposals from Indian communities or Wikimedians. For more updates and how you can get involved in the same, please read the [[:m: Wikimedia Wikimeet India 2022/Newsletter/2022-01-07|second newsletter]]

If you want regular updates regarding the event on your talk page, please add your username [[:m: Global message delivery/Targets/Wikimedia Wikimeet India 2022|here]]. You will get the next newsletter after 15 days. Please get involved in the event discussions, open tasks and so on. 

[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 05:44, 8 ਜਨਵਰੀ 2022 (UTC)

&lt;small&gt;On behalf of [[User:Nitesh (CIS-A2K)]]&lt;/small&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_(CIS-A2K)/WMWM_2021_users_list&amp;oldid=22491850 --&gt;

== Second Newsletter: Wikimedia Wikimeet India 2022 ==

Dear Wikimedian,

Happy New Year! Hope you are doing well and safe. It's time to update you regarding [[:m: Wikimedia Wikimeet India 2022|Wikimedia Wikimeet India 2022]], the second iteration of Wikimedia Wikimeet India which is going to be conducted in February. Please note the dates 18 to 20 February 2022 of the event. The [[:m: Wikimedia Wikimeet India 2022/Submissions|submissions]] has opened from 23 December until 23 January 2022. You can propose your session [[:m: Wikimedia Wikimeet India 2022/Submissions|here]]. We want a few proposals from Indian communities or Wikimedians. For more updates and how you can get involved in the same, please read the [[:m: Wikimedia Wikimeet India 2022/Newsletter/2022-01-07|second newsletter]]

If you want regular updates regarding the event on your talk page, please add your username [[:m: Global message delivery/Targets/Wikimedia Wikimeet India 2022|here]]. You will get the next newsletter after 15 days. Please get involved in the event discussions, open tasks and so on. 

[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 06:04, 8 ਜਨਵਰੀ 2022 (UTC)

&lt;small&gt;On behalf of [[User:Nitesh (CIS-A2K)]]&lt;/small&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_(CIS-A2K)/WMWM_2021_users_list&amp;oldid=22491850 --&gt;

== Invitation to organize Feminism and Folklore 2022 ==

Dear {{PAGENAME}},

You are humbly invited to organize '''[[:m:Feminism and Folklore 2022|Feminism and Folklore 2022]]''' writing competion. This year Feminism and Folklore will focus on feminism, women biographies and gender-focused topics for the project in league with Wiki Loves Folklore gender gap focus with folk culture theme on Wikipedia.  

You can help us in enriching the folklore documentation on Wikipedia from your region by creating or improving articles based on folklore around the world, including, but not limited to folk festivals, folk dances, folk music, women and queer personalities in folklore, folk culture (folk artists, folk dancers, folk singers, folk musicians, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales and more. Users can contribute to new articles or translate from the list of suggested articles [[:m:Feminism and Folklore 2022/List of Articles|here]].

Organizers can sign up their local community using [[:m:Feminism and Folklore 2022/Project Page|Sign up page]] and create a local contest page as [[:en:Wikipedia:Feminism and Folklore 2022|one on English Wikipedia]]. You can also support us in translating the [[m:Feminism and Folklore 2022|project page]] and help us spread the word in your native language. 

Learn more about the contest and prizes from our project page. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2022|talk page]] or via Email if you need any assistance.

Looking forward for your immense coordination.

Thank you.

'''Feminism and Folklore Team''',

[[User:Tiven2240|Tiven2240]]

05:17, 11 ਜਨਵਰੀ 2022 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf&amp;oldid=22573505 --&gt;

== [[ਆਚਾਰੀਆ_ਪੰਡਿਤ_ਰਾਜ]] ==

Apologize this message is written in English. Hi Nitesh_Gill, would you mind have a look at page [[ਆਚਾਰੀਆ_ਪੰਡਿਤ_ਰਾਜ]]? Seems to be a promotional article, and the creator tried to remove delete template for many times. Thanks! [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Stang|Stang]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Stang|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:24, 22 ਜਨਵਰੀ 2022 (UTC)

:Hi [[User:Stang]], Thank you so much for showing your interest. This is not a promotional article. The article is created by a university student and he or she is a newbie so it will take time to fix it. Thank you [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Nitesh Gill|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 05:01, 10 ਮਾਰਚ 2022 (UTC)

== You are invited to join/orginize Wikipedia Asain Month 2022 ! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;[[File:Wikipedia_Asian_Month_Logo.svg|link=m:Wikipedia_Asian_Month_2022|right|217x217px|Wikipedia Asian Month 2022]]

Hi WAM organizers and participants!

Hope you are all doing well! Now is the time to sign up for [[:m:Wikipedia Asian Month 2022|Wikipedia Asian Month 2022]], which will take place in this November.

'''For organizers:'''

Here are the [[:m:Wikipedia_Asian_Month_2022/Rules|basic guidance and regulations]]  for organizers. Please remember to:

# use '''[https://outreachdashboard.wmflabs.org/campaigns/wikipedia_asian_month_2022/overview/ Wikipedia Asian Month 2022 Programs &amp; Events Dashboard.]''' , or else you and your participants’ will not be able to receive the prize from WAM team.
# Add your language projects and organizer list to the [[:m:Wikipedia Asian Month 2022#Communities and Organizers|meta page]] 1 week before '''your campaign start date'''.
# Inform your community members WAM 2022 is coming!!!
# If you want WAM team to share your event information on [https://www.facebook.com/wikiasianmonth/ Facebook] / [https://twitter.com/wikiasianmonth twitter], or you want to share your WAM experience/ achievements on our blog, feel free to send an email to info@asianmonth.wiki.

If you want to hold a thematic event that is related to WAM, a.k.a. [[:m:Wikipedia Asian Month 2022#Subcontests|WAM sub-contest]]. The process is the same as the language one.

'''For participants:'''

Here are the [[:m:Wikipedia Asian Month 2022#How to Participate in Contest|event regulations]] and [[:m:Wikipedia_Asian_Month_2022/FAQ|Q&amp;A information]]. Just join us! Let’s edit articles and win the prizes!

'''Here are some updates from WAM team:'''
#	Based on the [[:m:COVID-19|COVID-19]] pandemic situation in different region, this year we still suggest all the Edit-a-thons are online, but you are more then welcome to organize local offline events. 
#	The international postal systems are not stable, WAM team have decided to send all the qualified participants/ organizers a [[:m:Wikipedia Asian Month 2022/Barnstars|digital Barnstars]]. 

If you have any suggestions or thoughts, feel free to reach out the WAM team via emailing '''info@asianmonth.wiki''' or discuss on the meta talk page. If it’s urgent, please contact the leader directly ('''reke@wikimedia.tw''').

Hope you all have fun in Wikipedia Asian Month 2022

Sincerely yours,

 [[:m:Wikipedia_Asian_Month_2022/Team|Wikipedia Asian Month International Team]] 2022.10&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Joycewikiwiki@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Asian_Month_Organisers&amp;oldid=23975688 --&gt;

== WikiConference India 2023: Program submissions and Scholarships form are now open ==

Dear Wikimedian, 

We are really glad to inform you that '''[[:m:WikiConference India 2023|WikiConference India 2023]]''' has been successfully funded and it will take place from 3 to 5 March 2023. The theme of the conference will be '''Strengthening the Bonds'''. 

We also have exciting updates about the Program and Scholarships. 

The applications for scholarships and program submissions are already open! You can find the form for scholarship '''[[:m:WikiConference India 2023/Scholarships|here]]''' and for program you can go '''[[:m:WikiConference India 2023/Program Submissions|here]]'''. 

For more information and regular updates please visit the Conference [[:m:WikiConference India 2023|Meta page]]. If you have something in mind you can write on [[:m:Talk:WikiConference India 2023|talk page]].

‘‘‘Note’’’: Scholarship form and the Program submissions will be open from '''11 November 2022, 00:00 IST''' and the last date to submit is '''27 November 2022, 23:59 IST'''. 

Regards 

[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 11:25, 16 ਨਵੰਬਰ 2022 (UTC) 

(on behalf of the WCI Organizing Committee)
&lt;!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2023_active_users,_scholarships_and_program&amp;oldid=24082246 --&gt;

== WikiConference India 2023: Help us organize! ==

Dear Wikimedian,

You may already know that the third iteration of [[:m:WikiConference_India_2023|WikiConference India]] is happening in March 2023. We have recently opened [[:m:WikiConference_India_2023/Scholarships|scholarship applications]] and [[:WikiConference_India_2023/Program_Submissions|session submissions for the program]]. As it is a huge conference, we will definitely need help with organizing. As you have been significantly involved in contributing to Wikimedia projects related to Indic languages, we wanted to reach out to you and see if you are interested in helping us. We have different teams that might interest you, such as communications, scholarships, programs, event management etc. 

If you are interested, please fill in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdN7EpOETVPQJ6IG6OX_fTUwilh7MKKVX75DZs6Oj6SgbP9yA/viewform?usp=sf_link this form]. Let us know if you have any questions on the [[:m:Talk: WikiConference_India_2023|event talk page]]. Thank you [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 15:21, 18 ਨਵੰਬਰ 2022 (UTC)

(on behalf of the WCI Organizing Committee)
&lt;!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2023_active_users,_organizing_teams&amp;oldid=24094749 --&gt;

== WikiConference India 2023: Open Community Call and Extension of program and scholarship submissions deadline ==

Dear Wikimedian,

Thank you for supporting Wiki Conference India 2023. We are humbled by the number of applications we have received and hope to learn more about the work that you all have been doing to take the movement forward. In order to offer flexibility, we have recently extended our deadline for the Program and Scholarships submission- you can find all the details on our [[:m:WikiConference India 2023|Meta Page]].

COT is working hard to ensure we bring together a conference that is truly meaningful and impactful for our movement and one that brings us all together. With an intent to be inclusive and transparent in our process, we are committed to organizing community sessions at regular intervals for sharing updates and to offer an opportunity to the community for engagement and review. Following the same, we are hosting the first Open Community Call on the 3rd of December, 2022. We wish to use this space to discuss the progress and answer any questions, concerns or clarifications, about the conference and the Program/Scholarships. 

Please add the following to your respective calendars and we look forward to seeing you on the call 

* '''WCI 2023 Open Community Call'''
* '''Date''': 3rd December 2022
* '''Time''': 1800-1900 (IST)
* '''Google Link'''': https://meet.google.com/cwa-bgwi-ryx

Furthermore, we are pleased to share the email id of the conference contact@wikiconferenceindia.org which is where you could share any thoughts, inputs, suggestions, or questions and someone from the COT will reach out to you. Alternatively, leave us a message on the Conference [[:m:Talk:WikiConference India 2023|talk page]]. Regards [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:21, 2 ਦਸੰਬਰ 2022 (UTC)

On Behalf of,
WCI 2023 Core organizing team.
&lt;!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2023_active_users,_scholarships_and_program&amp;oldid=24083503 --&gt;

== Indic Wiki Improve-a-thon 2022 ==

Dear Wikimedian, Glad to inform you that CIS-A2K is going to conduct an event,  Indic Wiki improve-a-thon 2022, for the Indic language. It will run from 15 December to 5 January 2023. It will be an online activity however if communities want to organise any on-ground activity under Improve-a-thon that would also be welcomed. The event has its own theme '''Azadi Ka Amrit Mahatosav''' which is based on a celebration of the 75th anniversary of Indian Independence. The event will be for 20 days only. This is an effort to work on content enrichment and improvement. We invite you to plan a short activity under this event and work on the content on your local Wikis. The event is not restricted to a project, anyone can edit any project by following the theme. The event page link is [[:m:Indic Wiki Improve-a-thon 2022|here]]. The list is under preparation and will be updated soon. The community can also prepare their list for this improve-a-thon. If you have question or concern please write on [[:m:Talk:Indic Wiki Improve-a-thon 2022|here]]. Regards [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 07:35, 12 ਦਸੰਬਰ 2022 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Satpal_(CIS-A2K)/Mahatma_Gandhi_2020_edit-a-thon_Participants&amp;oldid=20516231 --&gt;

== Indic Wiki Improve-a-thon 2022 has started ==

Dear Wikimedians, As you already know, Indic Wiki improve-a-thon 2022 has started today. It runs from 15 December (today) to 5 January 2023. This is an online activity however if communities want to organise any on-ground activity under Improve-a-thon please let us know at program@cis-india.org. Please note the event has a theme ''' Azadi Ka Amrit Mahatosav''' which is based on a celebration of the 75th anniversary of Indian Independence. The event will be for 20 days only. This is an effort to work on content enrichment and improvement. The event is not restricted to a particular project. The event page link is [[:m:Indic Wiki Improve-a-thon 2022|here]] please add your name in the participant's section. A few lists are there and we will add more. The community can also prepare their list for this improve-a-thon but we suggest you list stub articles from your Wiki. If you have a question or concern please write [[:m:Talk:Indic Wiki Improve-a-thon 2022|here]]. Regards [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 08:30, 15 ਦਸੰਬਰ 2022 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Satpal_(CIS-A2K)/Mahatma_Gandhi_2020_edit-a-thon_Participants&amp;oldid=20516231 --&gt;

== WikiConference India 2023:WCI2023 Open Community call on 18 December 2022 ==

Dear Wikimedian,

As you may know, we are hosting regular calls with the communities for [[:m:WikiConference India 2023|WikiConference India 2023]]. This message is for the second Open Community Call which is scheduled on the 18th of December, 2022 (Today) from 7:00 to 8:00 pm to answer any questions, concerns, or clarifications, take inputs from the communities, and give a few updates related to the conference from our end. Please add the following to your respective calendars and we look forward to seeing you on the call.

* [WCI 2023] Open Community Call
* Date: 18 December 2022
* Time: 1900-2000  [7 pm to 8 pm] (IST)
* Google Link: https://meet.google.com/wpm-ofpx-vei

Furthermore, we are pleased to share the telegram group created for the community members who are interested to be a part of WikiConference India 2023 and share any thoughts, inputs, suggestions, or questions. Link to join the telegram group: https://t.me/+X9RLByiOxpAyNDZl. Alternatively, you can also leave us a message on the [[:m:Talk:WikiConference India 2023|Conference talk page]]. Regards [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 08:11, 18 ਦਸੰਬਰ 2022 (UTC)

&lt;small&gt;
On Behalf of,
WCI 2023 Organizing team
&lt;/small&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2023_active_users,_organizing_teams&amp;oldid=24099166 --&gt;

== Invitation to Rejoin the [https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:Translation_task_force Healthcare Translation Task Force] ==

[[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|right|frameless|125px]]
You have been a [https://mdwiki.toolforge.org/prior/index.php?lang=pa medical translators within Wikipedia]. We have recently relaunched our efforts and invite you to [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php join the new process]. Let me know if you have questions. Best [[User:Doc James|&lt;span style=&quot;color:#0000f1&quot;&gt;'''Doc James'''&lt;/span&gt;]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 12:34, 2 August 2023 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_translatiors/pa&amp;oldid=25416310 --&gt;

== Image Description Month in India Campaign ==

Dear Wikimedian,

A2K has conducted an online activity or campaign which is an ongoing Image Description Month in India description-a-thon, a collaborative effort known as [[:m:Image Description Month|Image Description Month]]. This initiative aims to enhance image-related content across Wikimedia projects and is currently underway, running from October 1st to October 31st, 2023. Throughout this event, our focus remains centered on three primary areas: Wikipedia, Wikidata, and Wikimedia Commons. We have outlined several tasks, including the addition of captions to images on Wikipedia, the association of images with relevant Wikidata items, and improvements in the organization, categorization, and captions of media files on Wikimedia Commons.

To participate, please visit our dedicated [[:m:CIS-A2K/Events/Image Description Month in India|event page]]. We encourage you to sign up on the respective meta page and generously contribute your time and expertise to make essential and impactful edits. 

Should you have any questions or require further information, please do not hesitate to reach out to me at nitesh@cis-india.org or [[User talk:Nitesh (CIS-A2K)|Nitesh (CIS-A2K)]].

Your active participation will play a significant role in enriching Wikimedia content, making it more accessible and informative for users worldwide. Join us in this ongoing journey of improvement and collaboration. Regards [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:09, 10 ਅਕਤੂਬਰ 2023 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Satpal_(CIS-A2K)/Mahatma_Gandhi_2020_edit-a-thon_Participants&amp;oldid=20516231 --&gt;

== Organising Feminism and Folklore ==

[[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg | 350px | right]]

Hello Community Organizers,

Thank you for organising Feminism and Folklore writing competition on your wiki. We congratulate you in joining and celebrating our cultural heritage and promoting gender equality on Wikipedia.

To encourage boost for the contributions of the participants, we're offering prizes for Feminism and Folklore local prizes. Each Wikipedia will have three local winners:

*First Prize: $15 USD
*Second Prize: $10 USD
*Best Jury Article: $5 USD

All this will be in '''gift voucher format only'''. Kindly inform your local community regarding these prizes and post them on the local project page 

The Best Jury Article will be chosen by the jury based on how unique the article is aligned with the theme. The jury will review all submissions and decide the winner together, making sure it's fair. These articles will also be featured on our social media handles. 

We're also providing internet and childcare support to the first 50 organizers and Jury members for who request for it. Remember, only 50 organizers will get this support, and it's given on a first-come, first-served basis. The registration form will close after 50 registrations, and the deadline is March 15, 2024. This support is optional and not compulsory, so if you're interested, fill out the form [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdnytyact-HR6DvsWwnrVeWuzMfuNH1dSjpF24m6od-f3LzZQ/viewform here]. 

Each organizer/jury who gets support will receive $30 USD in gift voucher format, even if they're involved in more than one wiki. No dual support will be provided if you have signed up in more than one language. This support is meant to appreciate your volunteer support for the contest.  

We also invite all organizers and jury members to join us for office hours on '''Saturday, March 2, 2024'''. This session will help you understand the jury process for both contests and give you a chance to ask questions. More details are on  [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Folklore_2024_Office_Hour_2  meta page].

Let's celebrate our different cultures and work towards gender equality on Wikipedia!

Best regards,

Rockpeterson

[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 05:56, 29 ਫ਼ਰਵਰੀ 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Rockpeterson@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Rockpeterson/fnf2024golbal&amp;oldid=26304232 --&gt;

== Next Steps and Feedback Request for Feminism and Folklore Organizers ==

[[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|centre|550px|frameless]]

Dear Organizer,

I hope this message finds you well.

First and foremost, I want to extend my gratitude to you for your efforts in organizing the '''Feminism and Folklore''' campaign on your local Wikipedia. Your contribution has been instrumental in bridging the gender and folk gap on Wikipedia, and we truly appreciate your dedication to this important cause.

As the campaign draws to a close, I wanted to inform you about the next steps. It's time to commence the jury process using the CampWiz or Fountain tool where your campaign was hosted. Please ensure that you update the details of the jury, campaign links and the names of organizers accurately on the [[:m:Feminism and Folklore 2024/Project Page|sign-up page]].

Once the jury process is completed, kindly update the [[:m:Feminism and Folklore 2024/Results|results page]] accordingly. The deadline for jury submission of results is '''April 30, 2024'''. However, if you find that the number of articles is high and you require more time, please don't hesitate to inform us via email or on our Meta Wiki talk page. We are more than willing to approve an extension if needed.

Should you encounter any issues with the tools, please feel free to reach out to us on Telegram for assistance. Your feedback and progress updates are crucial for us to improve the campaign and better understand your community's insights.

Therefore, I kindly ask you to spare just 10 minutes to share your progress and achievements with us through a Google Form survey. Your input will greatly assist us in making the campaign more meaningful and impactful.

Here's the link to the survey: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfCkFONXlPVlakMmdh-BWtZp0orYBCSVvViJPbsjf2TIXAWvw/viewform?usp=sf_link Survey Google Form Link]

Thank you once again for your hard work and dedication to the Feminism and Folklore campaign. Your efforts are deeply appreciated, and we look forward to hearing from you soon.

Warm regards,

'''Feminism and Folklore International Team #WeTogether'''

[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 08:26, 7 ਅਪਰੈਲ 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf2024&amp;oldid=26557949 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Reminder to vote now to select members of the first U4C&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Dear Wikimedian,

You are receiving this message because you previously participated in the UCoC process.

This is a reminder that the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) ends on May 9, 2024. Read the information on the [[Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility.

The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

On behalf of the UCoC project team,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 22:53, 2 ਮਈ 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024/Previous_voters_list_3&amp;oldid=26721208 --&gt;

== Thank You for Your Contribution to Feminism and Folklore 2024! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|center|500px]]

{{int:please-translate}}

Dear Wikimedian,

We extend our sincerest gratitude to you for making an extraordinary impact in the '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024]]''' writing competition. Your remarkable dedication and efforts have been instrumental in bridging cultural and gender gaps on Wikipedia. We are truly grateful for the time and energy you've invested in this endeavor.

As a token of our deep appreciation, we'd love to send you a special postcard. It serves as a small gesture to convey our immense thanks for your involvement in organizing the competition. To ensure you receive this token of appreciation, kindly fill out [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeHYAhFA9Q5vUs9UA1N45TOUxUdSNO8igGTmg4oPUL_qXS1EQ/viewform?usp=sf_link this form] by August 15th, 2024.

Looking ahead, we are thrilled to announce that we'll be hosting Feminism and Folklore in 2025. We eagerly await your presence in the upcoming year as we continue our journey to empower and foster inclusivity.

Once again, thank you for being an essential part of our mission to promote feminism and preserve folklore on Wikipedia.

With warm regards,

'''Feminism and Folklore International Team'''.
--[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:28, 21 ਜੁਲਾਈ 2024 (UTC)
&lt;/div&gt;.
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf2024&amp;oldid=26557949 --&gt;

== Indic Technical Consultations 2024 ==

ਪਿਆਰੇ ਸਾਥੀਓ,

[[m:Indic MediaWiki Developers User Group|ਇੰਡਿਕ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਡਿਵੈਲਪਰਸ ਯੂਜ਼ਰ ਗਰੁੱਪ]] ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਕਨੀਕੀ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਭਾਈਚਾਰਾ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰਾ ਤਕਨੀਕੀ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰੇ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਣਾ, ਆਮ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਕਾਸ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਚਾਰੂ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ।

ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਇੱਕ ਸਰਵੇਖਣ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਅਤੇ ਸੁਝਾਅ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਲਿੰਕ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਸਰਵੇਖਣ ਫਾਰਮ (ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ) ਭਰੋ।
https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfvVFtXWzSEL4YlUlxwIQm2s42Tcu1A9a_4uXWi2Q5jUpFZzw/viewform?usp=sf_link

ਇਸ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਮਿਤੀ 21 ਸਤੰਬਰ 2024 ਹੈ।

ਇਸ ਗਤੀਵਿਧੀ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਦੇਖੋ: https://w.wiki/AV78

ਇਹ ਸਰਵੇਖਣ {ਤੁਹਾਡੀ ਭਾਸ਼ਾ} ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਸਰਵੇਖਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਰ ਵੀ ਭਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਕਈ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਜਾਂ ਸੁਝਾਅ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ।

ਤੁਹਾਡੇ ਯੋਗਦਾਨਾਂ ਲਈ ਧੰਨਵਾਦ!

[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 13:33, 9 ਸਤੰਬਰ 2024 (UTC), ਇੰਡਿਕ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਡਿਵੈਲਪਰਸ ਦੀ ਤਰਫੋਂ
&lt;!-- Message sent by User:KCVelaga@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Indic_Tech_Consults_2024/pa&amp;oldid=27434533 --&gt;

== Invitation to Participate in the Wikimedia SAARC Conference Community Engagement Survey ==

Dear Community Members,

I hope this message finds you well. Please excuse the use of English; we encourage translations into your local languages to ensure inclusivity.

We are conducting a Community Engagement Survey to assess the sentiments, needs, and interests of South Asian Wikimedia communities in organizing the inaugural Wikimedia SAARC Regional Conference, proposed to be held in Kathmandu, Nepal.

This initiative aims to bring together participants from eight nations to collaborate towards shared goals. Your insights will play a vital role in shaping the event's focus, identifying priorities, and guiding the strategic planning for this landmark conference.

Survey Link: https://forms.gle/en8qSuCvaSxQVD7K6

We kindly request you to dedicate a few moments to complete the survey. Your feedback will significantly contribute to ensuring this conference addresses the community's needs and aspirations.

Deadline to Submit the Survey: 20 January 2025

Your participation is crucial in shaping the future of the Wikimedia SAARC community and fostering regional collaboration. Thank you for your time and valuable input.

Warm regards,&lt;br&gt;
[[:m:User:Biplab Anand|Biplab Anand]]
&lt;!-- Message sent by User:Biplab Anand@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Biplab_Anand/lists&amp;oldid=28078122 --&gt;

== Thank you! ==

[[File:Translation Barnstar Velvet.svg|left|150px|Thank you, Nitesh Gill, for translating the user interfaces of tools like the Growth feature and others into Punjabi.]] [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:UOzurumba (WMF)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 01:58, 4 ਸਤੰਬਰ 2025 (UTC)

:Thank you! :) [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Nitesh Gill|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 15:46, 6 ਸਤੰਬਰ 2025 (UTC)


== Excellent collaborator Award ==

{| style=&quot;border: 1px solid {{{border|gray}}}; background-color: {{{color|#FFFFFF}}};&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align:middle;&quot; | [[File:Collaboration barnstar.svg|250px]]
|rowspan=&quot;2&quot; |
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;&quot; | '''Exploration to improve the Wiki'''
|-
|style=&quot;vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;&quot; | {{{2|Thank you for all your work, your willingness to collaborate and your constructive feedback on [[m:Research:Engage native speakers to improve vital content in small language Wikipedias|an experimental project]] to attract contributors to Punjabi Wikipedia. &lt;BR&gt;&lt;BR&gt;}}}''{{{1|}}}&lt;BR&gt;''
|} [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:UOzurumba (WMF)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 03:28, 11 ਦਸੰਬਰ 2025 (UTC)

== Last Few Days: WikiConference India 2026 Scholarship Applications ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''{{int:please-translate}}''

Dear Wikimedian,

We're happy to share that scholarship applications for '''WikiConference India 2026''' are currently open and the deadline is just around the corner.

[[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026|WikiConference India 2026]] is the fourth edition of the national-level conference that brings together Wikimedians and stakeholders engaged in Indic-language Wikimedia projects and the broader open knowledge movement across India and South Asia. The conference will take place in Kochi, Kerala, from 4–6 September 2026.

* You can find the more information and the application form at the [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026/Scholarship|Scholarship page here at Meta wiki]]

* '''Scholarship deadline: 15 April 2026, 11:59 PM IST'''

With only a few days left, we warmly encourage you to apply if you haven’t already and kindly request you to share this with your community and encourage others to apply.

For more information and regular updates, we encourage you to visit the conference Meta page.

Warm regards,
&lt;br&gt;
on behalf of the WikiConference India 2026 Organising Team

''This message was sent with [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) on 18:30, 11 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC)''
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Gnoeee@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2026_active_users&amp;oldid=30389801 --&gt;

== You may be an eligible candidate for the U4C election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Greetings,

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.

This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.

The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.

In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:07, 28 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30472432 --&gt;

== 'ਉਝਹੋਰੋਦ ਕਿਲਾ' ਲੇਖ ਦੇ ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ ਸੰਬੰਧੀ ==

@[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ਜੀ,

ਤੁਸੀਂ '''ਉਝਹੋਰੋਦ ਕਿਲਾ''' ਨੂੰ ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ ਕਰਕੇ '''ਉਜ਼ਹੋਰੋਡ ਕਿਲ੍ਹਾ''' ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਲੇਖ ਨੂੰ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚੋਂ ਰੱਦ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਜੀ।

ਧੰਨਵਾਦ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:AMAN KUMAR|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 19:13, 24 ਅਗਸਤ 2026 (UTC)
** ਬਿਲਕੁਲ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] ਜੀ, ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਗੂਗਲ ਤੋਂ ਸੁਣ ਕੇ ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਇਸ ਨਾਂ ਚੈੱਕ ਕਰਕੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਲੇਖ ਨੂੰ ਮੁਕਾਬਲੇ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਸ਼ੁਰਕੀਆ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Nitesh Gill|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 19:17, 24 ਅਗਸਤ 2026 (UTC)
**:@[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ, ਮੈਂ ਪੁਰਾਣੇ ਪੰਨੇ Heritage Across Borders ਉੱਤੇ 3 ਲੇਖ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ Heritage Across Borders - Punjabi ਉੱਤੇ ਅੱਪਡੇਟ ਕਰ ਦਿਓ ਜੀ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:AMAN KUMAR|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 01:38, 28 ਅਗਸਤ 2026 (UTC)
**::@[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] repspond please. [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:AMAN KUMAR|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 13:34, 29 ਅਗਸਤ 2026 (UTC)
**:::@[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] hello [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:AMAN KUMAR|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:24, 5 ਸਤੰਬਰ 2026 (UTC)</text>
      <sha1>k9grc67x2a3c84foiivpn2locoqes6y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸਟੈਨਲੇ ਕੁਬਰਿਕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61732</id>
    <revision>
      <id>845578</id>
      <parentid>844678</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T21:45:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Koavf</username>
        <id>83</id>
      </contributor>
      <comment>svg</comment>
      <origin>845578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2881" sha1="5l78kly15qolyc7qd2sadlzbvn1q5vv" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name = '''ਸਟੈਨਲੇ ਕੁਬਰਿਕ'''
| image =| caption = ਕੁਬਰਿਕ [[1971]] ਵਿੱਚ
| birth_date = {{Birth date|1928|07|26}}
| birth_place = [[ਬਰੋਨਕਸ]], [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ]], ਯੂ.ਐਸ
| death_date = {{Death date and age|1999|03|07|1928|07|26}}
| death_place = [[ਸੰਤ ਲਬਾਨਜ਼]], [[ਹੇਰਟਫਰਡਸ਼ੀਰ]], [[ਇੰਗਲੈਂਡ]]
| death_cause = ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ
| spouse = ਤੋਬਾ ਏਤਾ ਮੇਟਜ਼ &lt;small&gt;(1948–51; ਤਲਾਕ)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[ਰੁਥ ਸੋਬੋਤਕਾ]] &lt;small&gt;(1954–57; ਤਲਾਕ)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[ਕ੍ਰਿਸਟਨ ਕੁਬਰਿਕ|ਕ੍ਰਿਸਟਨ ਹਾਰਲਨ]] &lt;small&gt;(1958–99; ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ)&lt;/small&gt;
| occupation = ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਨਿਰਮਾਤਾ, ਫਿਲਮ ਕਹਾਣੀ ਲੇਖਕ, ਸਿਨੇਮਾਗ੍ਰਾਫਰ, ਸੰਪਾਦਕ
| style =
| years_active =[[1951]]–[[1999]]
| signature = Stanley Kubrick Signature.svg
}}
'''ਸਟੈਨਲੇ ਕੁਬਰਿਕ''' ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ [[ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ]],[[ਨਿਰਮਾਤਾ]],[[ਸੰਪਾਦਕ]],[[ਫਿਲਮ ਕਹਾਣੀ ਲੇਖਕ]] ਅਤੇ ਸਿਨੇਮਾਗ੍ਰਾਫਰ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੰਮ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]] ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ। [[ਨਿਊ ਹਾਲੀਵੁਡ]] ਦੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੀ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ [[ਨਾਵਲ|ਨਾਵਲਾਂ]] ਅਤੇ [[ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ|ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀਆਂ]] ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ ਜੋ ਹੈਰਾਨ ਕਰਣ ਵਾਲਿਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਹਨ{{Sfn|Coyle|1980|p=8}} ਅਤੇ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਅਤੇ ਭਾਵਾਤਮਕ [[ਸੰਗੀਤ]] ਦੀ ਵੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸਟੈਨਲੇ ਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਇਸਨੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਜਿਵੇਂ ਕਿ; ਲੜਾਈ, ਜੁਰਮ, ਸਾਹਿਤਿਕ ਅਨੁਕੂਲਣ, ਰੁਮਾਂਸ, ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਲਪਨਾ ਵਰਗੇ ਢੰਗ ਅਪਨਾਏ।

==ਜੀਵਨ==

ਸਟੈਨਲੇ ਕੁਬਰਿਕ ਦਾ ਜਨਮ [[26 ਜਲਾਈ]] [[1928]] ਨੂੰ ਬਰੋਨਕਸ,[[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ]] ਦੇ ਵਿੱਚ ਜੈਕ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ।

==ਹਵਾਲੇ==</text>
      <sha1>5l78kly15qolyc7qd2sadlzbvn1q5vv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ</title>
    <ns>1</ns>
    <id>64690</id>
    <redirect title="ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮੋਹਣ ਸਿੰਘ" />
    <revision>
      <id>845568</id>
      <parentid>259647</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T17:57:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-48177-80</username>
        <id>61828</id>
      </contributor>
      <comment>/* professor Mohan Singh Garib Singh ke Amir se */ ਨਵਾਂ ਭਾਗ</comment>
      <origin>845568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="340" sha1="0v71on4l2qgkqmhi5dx2wmplsuog3lc" xml:space="preserve">#ਰੀਡਿਰੈਕਟ [[ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮੋਹਣ ਸਿੰਘ]]

== professor Mohan Singh Garib Singh ke Amir se ==

Garib Amir [[ਖ਼ਾਸ:ਯੋਗਦਾਨ/~2026-48177-80|~2026-48177-80]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:~2026-48177-80|talk]]) 17:57, 5 ਸਤੰਬਰ 2026 (UTC)</text>
      <sha1>0v71on4l2qgkqmhi5dx2wmplsuog3lc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਨਿਵੇਦਿਤਾ ਮੇਨਨ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76382</id>
    <revision>
      <id>845574</id>
      <parentid>813581</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T19:46:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16663" sha1="0oakyfnl31x0y4k2d2uvw21idfycurl" xml:space="preserve">'''ਨਿਵੇਦਿਤਾ ਮੇਨਨ''' ਇੱਕ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਲੇਖਿਕਾ ਅਤੇ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਧਿਆਪਕ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Menon|first=Nivedita|url=http://jnu.academia.edu/NiveditaMenon|title=Nivedita Menon &amp;#124; Jawaharlal Nehru University - Academia.edu|publisher=Jnu.academia.edu|date=1970-01-01|accessdate=2013-11-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.deshabhimani.com/periodicalContent2.php?id=719|title=Vaaranthappathippu - ലോകം ഒരു ഫെമിനിസ്റ്റിന്റെ കണ്ണിലൂടെ|publisher=Deshabhimani.com|date=|accessdate=2013-11-15|archive-date=2013-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20131202224937/http://www.deshabhimani.com/periodicalContent2.php?id=719|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|author=|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-01-07/interviews/36174182_1_feminism-young-women-liberates-women|title=Nivedita Menon: We're witnessing new interventions by feminists of all genders - Times Of India|publisher=Articles.timesofindia.indiatimes.com|date=2013-01-07|accessdate=2013-11-15|archive-date=2013-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203011329/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-01-07/interviews/36174182_1_feminism-young-women-liberates-women|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;thehindu1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/training-the-eye/article4413132.ece|title=Training the eye|publisher=The Hindu|date=2013-02-14|accessdate=2013-11-15}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ 'ਲੇਡੀ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਕਾਲਜ' ਅਤੇ [[ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਉਹ ਪਰਮਾਣੂ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਸਮੇਤ ਕਈ ਸਿਆਸੀ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਥਿਤੀਆਂ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਉਹ ''ਰੀਕਵਰਿੰਗ ਸਬਵਹਰਸ਼ਨ: ਫੇਮਿਨਿਸਟ ਬਿਔਂਦਡ ਦ ਲਾ'' (2004) ਦੀ ਲੇਖਕ ; ਅਤੇ ''ਜੇਂਡਰ ਐਂਡ ਪਾਲਿਟਿਕਸ ਇਨ ਇੰਡੀਆ'' (1999) ''ਸੇਕਸ਼ਿਉਆਲਿਟੀਜ'' (ਵਿਮੈਨ ਅਨਲਿਮਿਟੇਡ, 2008) ਦੀ ਸੰਪਾਦਕ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.womenunlimited.net/authors/authors_niveditamenon.htm|title=:::Welcome to the official website of Women Unlimited:::|publisher=Womenunlimited.net|date=|accessdate=2013-11-15|archive-date=2016-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20160328011542/http://www.womenunlimited.net/authors/authors_niveditamenon.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਉਸਦੀ ਕਿਤਾਬ ਸੀਇੰਗ ਲਾਇਕ ਏ ਫੇਮਿਨਿਸਟ (2012) ਦਾ ਖੂਬ ਸਵਾਗਤ ਹੋਇਆ। ਉਹ ''ਦ ਇਕਾਨਾਮਿਕ ਐਂਡ ਪੋਲਿਟਿਕਲ ਵੀਕਲੀ'', ਕਾਫਿਲਾ.org ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਮਾਨ ਮੁੱਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਲਿਖਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://kafila.org/about/|title=About|publisher=Kafila|date=2011-08-28|accessdate=2013-11-15|archive-date=2013-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20131112225416/http://kafila.org/about/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.epw.in/search/apachesolr_search/nivedita%20menon|title=Search &amp;#124; Economic and Political Weekly|publisher=Epw.in|date=|accessdate=2013-11-15}}&lt;/ref&gt;

== ਵਿਦਵਾਨੀ ਕਰੀਅਰ ==
ਮੈਨਨ ਇੱਕ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ 2009 ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (JNU) ਦੇ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Dixit&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Menon |first=Nivedita |url=https://jnu.academia.edu/NiveditaMenon |title=Nivedita Menon &amp;#124; Jawaharlal Nehru University - Academia.edu |publisher=Jnu.academia.edu |date=1970-01-01 |access-date=2013-11-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-01-07/interviews/36174182_1_feminism-young-women-liberates-women |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203011329/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-01-07/interviews/36174182_1_feminism-young-women-liberates-women |url-status=dead |archive-date=2013-12-03 |title=Nivedita Menon: We're witnessing new interventions by feminists of all genders |date=2013-01-07 |work=[[The Times of India]] |access-date=2013-11-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;thehindu1&quot;/&gt; ਜੇਐਨਯੂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ 15 ਸਾਲ ਤੱਕ ਲੇਡੀ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ ਰਹੀ। ਮੈਨਨ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਜਿਸ ਦਾ ਉਸ ਨੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵ ਨਾਰੀਵਾਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਿੰਗਕਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਿਹਤਰ ਚੇਤਨਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਬੈਟੀ ਫ੍ਰੀਡਨਨ, ਜਰਮੇਨ ਗ੍ਰੀਰ ਅਤੇ ਗਲੋਰੀਆ ਸਟੀਨੇਮ ਵਰਗੇ ਗਲੋਬਲ ਨਾਰੀਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ।

ਮੈਨਨ ਨੇ ਨਾਰੀਵਾਦ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਬਾਰੇ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਜਾਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 2004 ਵਾਲੀਅਮ ਰਿਕਵਰਿੰਗ ਸਬਵਰਸ਼ਨ: ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਬਾਇਓਂਡ ਦ ਲਾਅ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.womenunlimited.net/authors/authors_niveditamenon.htm |title=:::Welcome to the official website of Women Unlimited |publisher=Womenunlimited.net |access-date=2013-11-15 |archive-date=2016-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328011542/http://www.womenunlimited.net/authors/authors_niveditamenon.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  ਉਹ ਇਕਨਾਮਿਕ ਐਂਡ ਪੋਲੀਟਿਕਲ ਵੀਕਲੀ ਜਰਨਲ, ਔਨਲਾਈਨ ਨਿਊਜ਼ ਬਲੌਗ kafila.org, ਅਤੇ ਕਈ ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦਾ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਵੀ ਲਿਖਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://kafila.org/about/ |title=About |publisher=Kafila |date=2011-08-28 |access-date=2013-11-15 |archive-date=2013-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131112225416/http://kafila.org/about/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://www.epw.in/search/apachesolr_search/nivedita%20menon |title=Search &amp;#124; Economic and Political Weekly |journal=Economic and Political Weekly |volume=50, 50, 50, 50, 50 |issue=23, 23, 23, 23, 23 |pages=7, 7, 7, 7, 7–8, 8, 8, 8, 8 |publisher=Epw.in |access-date=2013-11-15}}&lt;/ref&gt;

=== ਰਿਸੈਪਸ਼ਨ ===
ਸੀਇੰਗ ਲਾਈਕ ਏ ਫੈਮਿਨਿਸਟ, 2012 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ, ਨੇ ਅਨੁਕੂਲ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। 2012 ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਸਮੂਹਿਕ ਬਲਾਤਕਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਏ ਹੰਗਾਮੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://archive.asianage.com/books/manual-new-feminists-309 |title=A manual for new feminists &amp;#124; The Asian Age |publisher=Archive.asianage.com |date=2013-04-21 |access-date=2013-11-15 |archive-date=2013-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202232558/http://archive.asianage.com/books/manual-new-feminists-309 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਜੇਮਸ ਸੀ. ਸਕਾਟ ਦੁਆਰਾ ਸੀਇੰਗ ਲਾਈਕ ਏ ਸਟੇਟ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਨਾਟਕ ਹੈ। ਦ ਹਿੰਦੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤਾਬ &quot;[ਵਿਤਰਿਤ] ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਨੀਤੀ, ਅਤੇ &quot;ਲਿੰਗ&quot; ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਂਝੇ ਵਿਚਾਰ - ਇੱਥੇ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਅਤੇ 'ਲਿੰਗ' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ 'ਸੈਕਸ' ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। &quot;ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਨੋਰੰਜਕ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ, [ਕਿਤਾਬ] ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਨਿਵੇਦਿਤਾ ਮੈਨਨ ਨੇ ਸਮਕਾਲੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਕੁਝ ਸਭ ਤੋਂ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਘਣਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਛੋਟੇ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਜੋ ਛੇ ਅਧਿਆਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.epw.in/book-reviews/little-red-book-feminism.html |title=The Little Red Book of Feminism? &amp;#124; Economic and Political Weekly |publisher=Epw.in |date=2013-05-04 |access-date=2013-11-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?284288 |title=It Comes Slowly Slowly... |first=Nivedita |last=Menon |newspaper=Outlook |date=2013-03-08 |access-date=2013-11-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://india.blogs.nytimes.com/2013/03/08/where-is-indias-feminist-movement-headed/?_r=1 |title=Where is India's Feminist Movement Headed? |author=Neha Thirani Bagri |newspaper=[[The New York Times]] |access-date=2013-11-15}}&lt;/ref&gt;  ਦਿ ਗਾਰਡੀਅਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮੀਖਿਆ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ &quot;ਮੈਨਨ ਕੁਝ ਡੂੰਘੀਆਂ ਮਿੱਥਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੰਟਰਸੈਕਸ਼ਨਲ ਸਟ੍ਰੈਂਡਾਂ ਦਾ ਉਸਦਾ ਕੁਸ਼ਲ ਇਕੱਠ ਇਸ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹਵਾਦਾਰ ਪਰ ਤਿੱਖਾ ਪੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ।&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Sharanya |url=http://www.sunday-guardian.com/bookbeat/sifting-through-the-myths-and-assumptions-about-feminism |title=Sifting through the myths and assumptions about feminism |publisher=Sunday-guardian.com |date=2013-02-16 |access-date=2013-11-15 |archive-date=2013-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202221305/http://www.sunday-guardian.com/bookbeat/sifting-through-the-myths-and-assumptions-about-feminism |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ==
ਮੈਨਨ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਲਈ 'ਨਿਵੀ' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਉੱਚ-ਜਾਤੀ ਮੱਧ-ਵਰਗੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁੰਬਈ, ਕੋਲਕਾਤਾ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਸਮੇਤ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਨਨ ਦੀ ਭੈਣ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਕਾਰਕੁਨ, ਸਟੈਂਡ-ਅੱਪ ਕਾਮੇਡੀਅਨ, ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਲਿੰਗਕਤਾ ਸਲਾਹਕਾਰ ਪ੍ਰਮਦਾ ਮੈਨਨ ਹੈ&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://arrow.org.my/people/pramada-menon/|title=pramada menon - Arrow|newspaper=Arrow|language=en-US|access-date=2016-10-18|archive-date=2016-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20161018215134/http://arrow.org.my/people/pramada-menon/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.tarshi.net/inplainspeak/pramada-menon-why-do-families-occupy-so-much-of-our-headspace/|title=Pramada Menon: Why do families occupy so much of our headspace? • In Plainspeak|date=2015-05-01|work=In Plainspeak|access-date=2017-04-27|language=en-US|archive-date=7 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170907050643/http://www.tarshi.net/inplainspeak/pramada-menon-why-do-families-occupy-so-much-of-our-headspace/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, ਜਿਸ ਨੇ ਐਕਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਤ ਬਣਾਉਣ (CREA) ਦੀ ਸਹਿ-ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਰਾ ਦਿਲੀਪ ਮੈਨਨ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਟਵਾਟਰਸੈਂਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;princeton&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.princeton.edu/gpn/profiles/menon/|title=Pramada Menon - Gender and Policy Network|website=Princeton University|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170523142236/http://www.princeton.edu/gpn/profiles/menon/|archive-date=23 May 2017|access-date=2016-11-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.tarshi.net/inplainspeak/interview-pramada-menon/|title=Interview: Pramada Menon • In Plainspeak|date=2014-05-01|work=In Plainspeak|access-date=2017-04-27|language=en-US|archive-date=15 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171015154112/http://www.tarshi.net/inplainspeak/interview-pramada-menon/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Their brother is Dilip Menon, who is a historian at the University of Witwatersrand, South Africa.&lt;ref name=&quot;Dixit&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://theconversation.com/profiles/dilip-menon-186260|title=Dilip Menon|website=The Conversation|access-date=2016-10-18}}&lt;/ref&gt;

== ਚੁਨਿੰਦਾ ਕਾਰਜ ==
* ''Power and Contestation: India since 1989 (Global History of the Present)'' (2007).&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.popmatters.com/review/120643-power-and-contestation-india-since-1989-by-nivedita-menon-and-aditya/|title=Power and Contestation: India since 1989 by Nivedita Menon and Aditya Nigam|newspaper=PopMatters|access-date=2016-10-18}}&lt;/ref&gt;
* ''Seeing Like a Feminist'' (2012).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://feminisminindia.com/2016/08/19/book-review-seeing-like-a-feminist-nivedita-menon/|title=Book Review: Seeing Like a Feminist by Nivedita Menon|last=Sharma|first=Nalini|date=2016-08-19|website=Feminism in India|access-date=2016-10-18}}&lt;/ref&gt;
* ''Recovering Subversion: Feminist Politics Beyond The Law'' (2004).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.press.uillinois.edu/books/catalog/37ckh8qc9780252029691.html|title=UI Press {{!}} Nivedita Menon {{!}} Recovering Subversion: Feminist Politics beyond the Law|last=Menon|first=Nivedita|website=www.press.uillinois.edu|access-date=2016-10-18}}&lt;/ref&gt;
* ''Gender And Politics In India'' &lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=qPcUAQAAIAAJ&amp;q=nivedita+menon&amp;pg=PA1 |title=Gender And Politics In India - Google Books |access-date=2013-11-15|isbn=9780195658934 |last1=Menon |first1=Nivedita |year=2001 }}&lt;/ref&gt;
* ''Sexualities'' (collected volume)&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Singh|first1=Jyoti|title=Feminist writings|url=http://www.tribuneindia.com/2007/20070708/spectrum/book2.htm|work=The Tribune|access-date=20 August 2015}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਇਸਤਰੀ ਦਿਹਾੜਾ 2016 ਐਡੀਟਾਥਨ]]</text>
      <sha1>0oakyfnl31x0y4k2d2uvw21idfycurl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸਾਰਾ ਗੁਰਪਾਲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91970</id>
    <revision>
      <id>845597</id>
      <parentid>807534</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T08:03:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Keerthi65</username>
        <id>61821</id>
      </contributor>
      <origin>845597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1816" sha1="9595hvuxcezegzb7k2qfkuzboc3xycy" xml:space="preserve">'''ਸਾਰਾ ਗੁਰਪਾਲ''' ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਡਲ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://infocelebz.com/sara-gurpal-boyfriend-biography-hobbies-hairstyle-image-award-career-details/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2017-04-02 |archive-date=2017-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170502115935/http://infocelebz.com/sara-gurpal-boyfriend-biography-hobbies-hairstyle-image-award-career-details/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ਇਸਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। 
[[ਤਸਵੀਰ:Sara Gurpal.jpg|thumb|ਸਾਰਾ ਗੁਰਪਾਲ ਇਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਦੌਰਾਨ]] 
==ਜੀਵਨ==

ਸਾਰਾ ਗੁਰਪਾਲ ਦਾ ਜਨਮ 19 ਨਵੰਬਰ 1991 ਵਿੱਚ [[ਫਤਿਆਬਾਦ]] ਦੇ ਨੇੜੇ [[ਰਤੀਆ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।&lt;ref&gt;http://www.reckontalk.com/24-hot-cute-photos-of-famous-punjabi-model-sara-gurpal/&lt;/ref&gt;
==ਕੈਰੀਅਰ==
ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 2014 ਵਿੱਚ ਸਿਮਰਨਜੀਤ ਸਿੱਧੂ ਦੇ ਗੀਤ ਪਰਾਂਦਾ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਆਦ ਹੈਪੀ ਰਾਇਕੋਟੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਡਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਆਈ।

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
{{ਆਧਾਰ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]</text>
      <sha1>9595hvuxcezegzb7k2qfkuzboc3xycy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93467</id>
    <revision>
      <id>845576</id>
      <parentid>842048</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T21:07:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="127169" sha1="qwgc8hheourdjn1nvfa734uwcvalft8" xml:space="preserve">{{Good article}}
[[File:Cattle Feedlot near Rocky Ford, CO IMG 5651-2.jpg|thumb|upright=1.35|[[ਕੋਲੋਰਾਡੋ]], ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਫੀਡਲਾਟ]]
[[File:Broiler house.jpg|thumb|upright=1.35|ਬਰੌਇਲਰ ਫਾਰਮ, [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਯੂ.ਐਸ.ਏ.]] ਵਿਚ ਮੀਟ ਲਈ ਮੁਰਗੀਆਂ ਦਾ ਪਾਲਣ।]]
'''ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Animal husbandry''') [[ਮੀਟ]], [[ਪਨੀਰ]] ,[[ਫਾਈਬਰ ਕਰੌਪ (ਰੇਸ਼ੇ ਦੀ ਫ਼ਸਲ)|ਫਾਈਬਰ]], [[ਦੁੱਧ]], [[ਆਂਡਾ|ਅੰਡੇ]] ਜਾਂ ਹੋਰ ਉਤਪਾਦਾਂ ਲਈ ਪਾਲੇ ਜਾ ਰਹੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਦੀ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ [[ਪਸ਼ੂ|ਪਸ਼ੂਆਂ]] ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ, ਚੋਣਵੇਂ [[ਪ੍ਰਜਨਨ]] ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

'''ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ,''' ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਮਾਂਦਰੂ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰ (ਜਿਨਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਲੰਬਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ, ਨਵਓਲੀਥਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ 13 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਲਗਭਗ 13,000 ਬੀ.ਸੀ. ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕਰਨ ਲਈ [[ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰ|ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰਾਂ]] ਵਜੋਂ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿਸਰ]] ਵਿੱਚ [[ਗਾਂ|ਗਾਵਾਂ]], [[ਭੇਡ|ਭੇਡਾਂ]], [[ਬੱਕਰੀ|ਬੱਕਰੀਆਂ]] ਅਤੇ [[ਸੂਰ|ਸੂਰਾਂ]] ਆਦਿ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਕੋਲੰਬੀਅਨ ਐਕਸਚੇਂਜ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਇਨਕਲਾਬ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਰਾਬਰਟ ਬੇਕਵੈਲ ਵਰਗੇ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨਿਕ|ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨੀ]] ਦੁਆਰਾ ਡੈਸ਼ਲੀ ਲੋਂਗਹੋਰਨ ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਲਿੰਕਨ ਲੌਂਗਵੂਲ [[ਭੇਡ|ਭੇਡਾਂ]] ਵਰਗੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਵਧੇਰੇ [[ਮੀਟ]], [[ਦੁੱਧ]], ਅਤੇ [[ਉੱਨ]] ਦੇਣ ਕਰਕੇ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਈ।

ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ [[ਘੋੜਾ]], [[ਮੱਝ]], [[ਖਰਗੋਸ਼]] ਅਤੇ ਗਿਨੀ [[ਸੂਰ]] ਵਰਗੀਆਂ ਹੋਰ ਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਖੇਤੀ, [[ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ]], ਮੋਲਸਕਸ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸਟਾਸੀਨ, ਵਿਆਪਕ ਹਨ।

ਆਧੁਨਿਕ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ, ਉਪਲਬਧ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਉਪਲੱਬਧ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਕਿਸਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਵਿਕਸਿਤ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦੀ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੋਂ ਸਬਸਿਸਟੈਂਸ ਫਾਰਮਿੰਗ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ [[ਬੀਫ]] ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਘਣਤਾ ਵਾਲੇ ਫੀਡਲੌਟਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ [[ਮੁਰਗੀ|ਮੁਰਗੀਆਂ]] ਨੂੰ ਬਰੋਲਰ ਘਰਾਂ ([[ਪੋਲਟਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ|ਪੋਲਟਰੀ ਫਾਰਮ]]) ਜਾਂ ਬੈਟਰੀਆਂ (ਇੱਕ ਤਰਾਂ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ) ਵਿੱਚ ਪਾਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਚਾਈਆਂ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਾੜੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ, ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਜਿਆਦਾ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘੁੰਮਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਾਲਤੂ ਪਸ਼ੂ, ਜੜੀ ਬੂਟੀਆਂ ਜਾਂ ਘਾਹ ਫੂਸ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ([[ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ|ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ]]) ਹੁੰਦੇ ਹਨ, [[ਸੂਰ]] ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੋ ਕਿ ਮਾਸ ਵੀ ਖਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। [[ਗਾਂ|ਗਾਵਾਂ]] ਅਤੇ [[ਭੇਡ|ਭੇਡਾਂ]] ਨੂੰ ਘਾਹ ਖਾਣ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਬਾਹਰ ਖੁੱਲਾ ਘੁੰਮ ਕੇ ਘਾਹ ਚਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਊਰਜਾ ਅਤੇ [[ਪ੍ਰੋਟੀਨ]] ਵਾਲੇ ਰਾਸ਼ਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੇ [[ਅਨਾਜ]], ਪੂਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਖੁਰਾਕ (ਪੋਸ਼ਣ)|ਖੁਰਾਕ]] ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੇ ਸਕਦੇ ਹਨ। [[ਸੂਰ]] ਅਤੇ [[ਪੋਲਟਰੀ]] ਜਾਨਵਰ, ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਚਾਰੇ ਵਿਚ [[ਸੈਲੂਲੋਜ਼|ਸੈੱਲੂਲੋਜ਼]] ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ [[ਅਨਾਜ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਉੱਚ-ਊਰਜਾ ਵਾਲੇ ਭੋਜਨਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ, ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਜੇ ਇਹ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਫੀ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੇ ਬਰਫ਼-ਰਹਿਤ ਭੂਮੀ ਦਾ ਇਕ-ਤਿਹਾਈ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਵਾਸ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿਚ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਵੱਧ [[ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ|ਗਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸ]] ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ, ਲੋਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਬਾਰੇ ਲਗਾਤਾਰ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਅਤੇ ਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਆਪਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਜੋਂ ਚਿੱਤਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸੁੰਦਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਕ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿਚ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਤਸਵੀਰ ਪਾਲਤੂ ਫਾਰਮਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਫਾਰਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਮਾਨਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਫਾਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।

== ਇਤਿਹਾਸ ==
{{further|ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ}}

=== ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦਾ ਜਨਮ ===
[[File:Fat tailed sheep, Afghanistan, 1976.jpg|thumb|left|[[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ|ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ]] ਵਿਚ ਫੈਟ-ਟੇਲਡ [[ਭੇਡ|ਭੇਡਾਂ]] ਦਾ ਇੱਜੜ]]

ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਗੈਰ-ਅਨੁਪਾਤਕ ਸੀ। ਘਰੇਲੂ ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰ ਦੀਆਂ ਲੋੜੀਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਇਹ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਲਾਹੇਵੰਦ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਸਾਥ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣਾ ਚਾਹਿਦਾ ਹੈ, ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਜਣਨ ਪ੍ਰਬੰਧ|ਜਣਨ]] ਅਤੇ ਰੁਝਾਨ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=ਕਲਟਨ-ਬਰੌਕ&gt;{{cite book |author=ਕਲਟਨ-ਬਰੌਕ, Juliet |title=ਘਰੇਲੂ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ |url=https://books.google.com/books?id=cgL-EbbB8a0C&amp;pg=PR1 |year=1999 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-63495-3 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਇੱਕ ਇਕਲੌਤਾ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਦੁਹਰਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਭੇਡਾਂ ਅਤੇ ਬੱਕਰੀਆਂ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਸਨ ਜੋ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿਚ [[ਪੇਸਟੋਰਲ ਨੋਮਾਡ|ਨੋਮਾਡ]] ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਗਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੂਰ ਜਿਆਦਾ ਸਥਾਪਤ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ।&lt;ref name=ਹਿਸਟਰੀਵਰਲਡ&gt;{{cite web |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ab57 |title=History of the domestication of animals |publisher=Historyworld |accessdate=3 June 2017}}&lt;/ref&gt;

ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਪਾਲਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ [[ਕੁੱਤਾ]] ਸੀ। ਅੱਧੇ ਜੰਗਲੀ ਕੁੱਤੇ, ਸ਼ਾਇਦ ਨੌਜਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪਾਲਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਖੁਰਕਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਦੇ ਕਾਤਲ, ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਪੈਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖੀ ਪੈਕ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਭਵਿੱਖਵਾਣੀ ਵਜੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਸੂਰ ਅਤੇ ਗਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੋਰ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਗਏ।&lt;ref name=&quot;ਹਿਸਟਰੀਵਰਲਡ&quot; /&gt;

ਲਗਭਗ 13,000 ਬੀ.ਸੀ. ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਮੇਸੋਪੋਟਾਮੀਆ ਵਿੱਚ [[ਸੂਰ]] ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ&lt;ref&gt;{{cite book |last=ਨੈਲਸਨ|first=Sarah M. |date=1998 |title=ਸੂਰਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜ. Pigs in prehistory |url=https://books.google.com/books?id=N5dN_A29v58C&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false |publisher=[[University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology]]}}&lt;/ref&gt; 11,000 ਅਤੇ 9,000 ਬੀ.ਸੀ. ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਭੇਡਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite book |title=ਭੇਡ ਅਤੇ ਬੱਕਰੀ ਵਿਗਿਆਨ |url=https://archive.org/details/sheepgoatscience05edensm |edition=Fifth |last=Ensminger |first=M.E. |author2=Parker, R.O. |year=1986 |publisher=Interstate Printers and Publishers |isbn=0-8134-2464-X}}&lt;/ref&gt; [[ਗਾਂ|ਗਾਵਾਂ]] ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ [[ਤੁਰਕੀ]] ਅਤੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ 8,500 ਬੀ.ਸੀ. ਦੇ ਵਿਚ ਜੰਗਲੀ ਆਰੋਕ ਤੋਂ ਪਾਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;ਮੈਕਟੈਵਿਸ਼&quot;&gt;{{cite journal |author=McTavish, E.J., Decker, J.E., Schnabel, R.D., Taylor, J.F. and Hillis, D.M. |year=2013 |title=New World cattle show ancestry from multiple independent domestication events |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=110 |pages=1398–1406 |doi=10.1073/pnas.1303367110 |pmid=23530234 |publisher=[[National Academy of Sciences]] |pmc=3625352}}&lt;/ref&gt;

ਇੱਕ [[ਗਊ|ਗਾਂ]], ਇੱਕ ਪੇਂਡੂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਲਾਭ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੱਛੇ ਦੀ ਲੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁੱਧ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਬਲ ਨੂੰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ [[ਹਲ|ਹਲ ਖਿੱਚਣਾ]], ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਗੱਡਾ|ਗੱਡੇ]] ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਖੇਤ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨਾ ਨੂੰ ਖੇਤ ਤੋਂ ਘਰ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਵਰਤਣਾ। ਡਰਾਫਟ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ 4,000 ਬੀ.ਸੀ. ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਅਨਮਿਣਤ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=ਹਿਸਟਰੀਵਰਲਡ/&gt; [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ]] ਵਿਚ, [[ਹਾਥੀ]] ਨੂੰ 6000 ਬੀ.ਸੀ. ਵਿੱਚ ਪਾਲਤੂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=ਗੁਪਤਾ&gt;Gupta, Anil K. in ''Origin of agriculture and domestication of plants and animals linked to early Holocene climate amelioration'', Current Science, Vol. 87, No. 1, 10 July 2004 59. Indian Academy of Sciences.&lt;/ref&gt;

[[ਚੀਨ|ਪੂਰਬੀ ਚੀਨ]] ਵਿਚ 5040 ਬੀ.ਸੀ. ਤੋਂ ਚਿਕਨ ([[ਕੁੱਕੜ|ਮੁਰਗੇ]]) ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਜੈਵਿਕ ਤੱਥ (ਫੌਸਿਲ) ਲੱਭੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਪੂਰਵਜ ਗਰਮ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਪੁਰਾਤੱਤਵ-ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਅਸਲੀ ਉਦੇਸ਼ ਕਾਕਫਾਈਟਿੰਗ (ਕੁੱਕੜਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ) ਦੀ ਖੇਡ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=How the Chicken Conquered the World |author1=Adler, Jerry |author2=Lawler, Andrew |url=http://www.smithsonianmag.com/history/how-the-chicken-conquered-the-world-87583657/?no-ist |newspaper=Smithsonian Magazine |date=1 June 2012 |accessdate=5 June 2017}}&lt;/ref&gt;

ਸ਼ਾਇਦ 3,000 ਬੀ.ਸੀ. ਦੌਰਾਨ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰ ਖਿੱਚਣ ਲਈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ [[ਉੱਨ]] ਲਈ, [[ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ]] ਵਿਚ, ਲਾਮਾ ਅਤੇ ਐਲਪਾਕ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਨਾ ਹੀ ਖੇਤ ਜੋਤਣ ਲਈ ਜਿਆਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।&lt;ref name=ਹਿਸਟਰੀਵਰਲਡ/&gt;

[[ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ]] ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ ਤੇ [[ਘੋੜਾ|ਘੋੜੇ]] ਕੁਦਰਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਲਣ ਦਾ ਕਾਰਨ, [[ਕਾਲਾ ਸਾਗਰ|ਕਾਲੇ ਸਾਗਰ]] ਅਤੇ [[ਕੈਸਪੀਅਨ ਸਾਗਰ]] ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲਗਪਗ 3,000 ਬੀ.ਸੀ. ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਾਸ ਦਾ ਸਰੋਤ ਸੀ; ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪੈਕ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਸਵਾਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਲਗਭਗ ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਜੰਗਲੀ [[ਗਧਾ|ਗਧੇ]] ਨੂੰ ਮਿਸਰ ਵਿਚ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। [[ਮੰਗੋਲੀਆ]] ਦੇ ਬੈਕਟਰੀਅਨ ਊਠ ਅਤੇ ਅਰਬੀ ਊਠ ਭਾਰ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰ ਬਣਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਜਲਦੀ ਹੀ ਊਠ ਪਾਲਤੂ ਬਣ ਗਏ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;ਸਪਿਰ-ਹਿਨ 2013 277–285&quot;&gt;{{cite journal |last=Sapir-Hen |first=Lidar |author2=Erez Ben-Yosef |title=The Introduction of Domestic Camels to the Southern Levant: Evidence from the Aravah Valley |journal=Tel Aviv |year=2013 |volume=40 |pages=277–85 |url=http://archaeology.tau.ac.il/ben-yosef/pub/Pub_PDFs/Sapir-Hen&amp;Ben-Yosef13_CamelAravah_TelAviv.pdf |doi=10.1179/033443513x13753505864089}}&lt;/ref&gt; 1000 ਬੀ.ਸੀ. ਤਕ, ਅਰਬੀ ਊਠਾਂ ਦੇ ਕਾਫ਼ਲੇ [[ਮੈਸੋਪੋਟਾਮੀਆ|ਮੇਸੋਪੋਟਾਮਿਆ]] ਅਤੇ ਮੈਡੀਟੇਰੀਅਨ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਜੋੜ ਰਹੇ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;ਹਿਸਟਰੀਵਰਲਡ&quot; /&gt;

=== ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ===
[[File:Egyptian Domesticated Animals.jpg|thumb|ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿਸਰ ਵਿਚ ਦੁੱਧ ਚੁੰਘਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂ]]

[[ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿਸਰ]] ਵਿਚ, ਗਾਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਸ਼ੂ ਸਨ, ਅਤੇ ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰ ਨੂੰ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ; [[ਬਤਖ਼|ਬੱਤਖਾਂ]], [[ਮੁਰਗਾਬੀ|ਗਾਇਜ਼]] ਅਤੇ [[ਕਬੂਤਰ|ਕਬੂਤਰਾਂ]] ਸਮੇਤ ਪੋਲਟਰੀ ਨੂੰ ਜਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਫਾਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਸਲ ਵਧਾਉਣ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੋਟਾ ਕਰਨ ਲਈ [[ਆਟਾ|ਆਟੇ]] ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite book |year=1998 |author=Manuelian, Peter der |title=Egypt: The World of the Pharaohs |url=https://archive.org/details/egyptworldofphar00unse |location=Cologne, Germany |publisher=Könemann |isbn=3-89508-913-3 |page=[https://archive.org/details/egyptworldofphar00unse/page/381 381]}}&lt;/ref&gt;

ਨੀਲ ਨੇ ਮੱਛੀਆਂ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਸਰੋਤ ਮੁਹੱਈਆ ਕੀਤਾ। [[ਸ਼ਹਿਦ]] ਵਾਲੀਆਂ [[ਮਧੂ ਮੱਖੀ|ਮਧੂ ਮੱਖੀਆਂ]] ਨੂੰ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਪੁਰਾਣੇ ਰਾਜ ਤੋਂ ਪਾਲਤੂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਮੋਮ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nicholson |first=Paul T. |title=Ancient Egyptian Materials and Technology |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, UK |year=2000 |isbn=0-521-45257-0 |page=409}}&lt;/ref&gt;

[[ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੋਮ]] ਵਿਚ, [[ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿਸਰ]] ਵਿਚ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਾਰੇ ਜਾਨਵਰ ਉਪਲਬਧ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਵਿਚ [[ਖਰਗੋਸ਼|ਖਰਗੋਸ਼ਾਂ]] ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਲਈ ਪਾਲਤੂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭੂਮੀਗਤ ਖੁੱਡਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ, ਪੋਲਕੈਟ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾਲਕ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸਦਾ ਉਪਯੋਗ ਪਲਾਈਨੀ ਦਾ ਏਲਡਰ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite book |author=Clutton-Brock, Juliet |title=Domesticated animals from early times |url=https://books.google.com/books?id=dbfuAAAAMAAJ |year=1981 |publisher=Heinemann |page=145}}&lt;/ref&gt;

=== ਮੱਧਕਾਲੀ ਪਾਲਣ ===
&lt;div&gt;[[File:Sheep in pen medieval France 15th century MS Douce 195.jpg |thumb |left |ਭੇਡਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਭਦਾ ਇੱਕ ਚਰਵਾਹਾ। ਮੱਧਕਾਲੀ ਫਰਾਂਸ, 15 ਵੀਂ ਸਦੀ, ਐਮ ਐਸ ਡੂਸ 195 |alt=Painting of shepherd with sheep]]&lt;/div&gt;[[ਉੱਤਰੀ ਯੂਰਪ]] ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ [[ਰੋਮਨ ਸਮਰਾਜ|ਰੋਮੀ ਸਾਮਰਾਜ]] ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਸਮੇਤ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ। ਕੁਝ ਪਹਿਲੂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਸ਼ੂ ਚਰਾਉਣੇ, ਪੂਰੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਜਾਰੀ ਰਹੇ। 11 ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ, ਅਰਥਚਾਰੇ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮਜਬੂਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਉਤਪਾਦਕ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=O'Connor |first1=Terry |title=Livestock and animal husbandry in early medieval England |journal=Quaternary International |date=30 September 2014 |volume=346 |pages=109–18 |doi=10.1016/j.quaint.2013.09.019 |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1040618213007192}}&lt;/ref&gt;

ਡੋਮਜ਼ਡੇ ਕਿਤਾਬ ਨੇ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ|ਬ੍ਰਿਟਨ]] ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਹਰ ਟੁਕੜੇ ਅਤੇ ਹਰ ਇਕ ਜਾਨਵਰ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ: &quot;ਇਕ ਵੀ ਜਗ੍ਹਾ ਛੁਪਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਕੋਈ ਯਾਰਡ, ਨਹੀਂ, ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ... ਨਾ ਇਕ ਵੀ ਬਲਦ, ਨਾ ਇਕ ਵੀ ਗਊ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਸੂਰ ਬਚਿਆ ਜੋ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।&quot;&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gutenberg.org/ebooks/657 |translator1-first=J. A. |translator1-last=Giles |translator1-link=John Allen Giles |translator2-first=J. |translator2-last=Ingram |editor2-link=James Ingram (academic) |title=The Anglo-Saxon Chronicle |publisher=Project Gutenberg |year=1996}}&lt;/ref&gt; ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਬਰਕਸ਼ਾਇਰ ਵਿਚ ਅਰਲੇ ਦਾ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਿਲ, ਜੋ ਕਿ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ, ਵਿਚ 1086 &quot;[7] ਅਤੇ 6 ਡੀ [ਹਰ ਸਾਲ] ਅਤੇ [ਪਸ਼ੂਧਨ ਲਈ] 20 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਮਾਲੀਏ ਲਈ 2 [[ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ]]। 70 ਫੀਡ [ਫੀਡਿੰਗ] ਲਈ ਵੁਡਲੈਂਡ।&quot;&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Interpreting Domesday |url=http://www.nationalarchives.gov.uk/domesday/discover-domesday/interpreting-domesday.htm |publisher=The National Archives |accessdate=26 May 2017}}&lt;/ref&gt;

&lt;div&gt;[[ਯੂਰਪ]] ਵਿਚ ਮੱਧ ਕਾਲ ਵਿਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਵਿਚ ਹੋਏ ਸੁਧਾਰਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾਇਆ। ਹਲਕੇ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਵਾਹਿਆ ਗਿਆ। ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਗੱਡੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਦੇ ਦੌਰੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਜੋਂ ਘੋੜੇ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, [[ਕਰਾਪ ਰੋਟੇਸ਼ਨ (ਫਸਲੀ ਚੱਕਰ)|ਫਸਲ ਰੋਟੇਸ਼ਨ]] ਤੇ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਚਾਰੇ ਲਈ ਫਸਲ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ecifm.rdg.ac.uk/history.htm |title=The progress of farming in Medieval Europe |work=History of Agriculture |publisher=University of Reading |accessdate=28 May 2017 |archive-date=5 ਜੂਨ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230605002542/http://www.ecifm.rdg.ac.uk/history.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[ਮਟਰ]], ਬੀਨਜ਼ (ਚੌਲੇ) ਆਮ ਹੋ ਗਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ]] ਨਿਰਧਾਰਨ ਦੁਆਰਾ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹੋਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਧ ਗਈ।&lt;ref name=Campbell&gt;{{cite journal |last=Campbell |first=Bruce M. S. |author2=Overton, M. |title=A New Perspective on Medieval and Early Modern Agriculture: Six Centuries of Norfolk Farming, c.1250-c.1850 |url=https://archive.org/details/sim_past-present_1993-11_141/page/38 |journal=Past and Present |year=1993 |volume=141 |pages=38–105 |doi=10.1093/past/141.1.38}}&lt;/ref&gt;

=== ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Boskapsskötsel_i_ladugården._Mangskogs_socken,_Värmland,_1911_-_Nordiska_Museet_-_NMA.0043102.jpg|thumb|ਮੈਂਗਸਕੋਗ, ਸਵੀਡਨ, 1911 ਵਿੱਚ ਡੇਅਰੀ ਗਾਰਡ ]]
ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਰਵਾਇਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਧੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਅਰਧ-ਕੁਦਰਤੀ, ਅਨਫਿਰਟਿਡ ਚਰਾਂਦਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਚਰਾਉਣ ਲਈ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਭੂਮੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕੁਦਰਤੀ ਗੜਬੜ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ, [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ|ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]] ਕਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸਮੇਤ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰੇਗੀ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਮਕੈਨੀਕਲ ਰਸਾਇਣ ਅਧਾਰਿਤ ਢੰਗਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਰਣਨੀਤੀ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਰਹੀ ਹੈ।

=== ਕੋਲੰਬੀਅਨ ਐਕਸਚੇਂਜ ===
[[ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ|ਉੱਤਰੀ]] ਅਤੇ [[ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ]] ਦੇ ਖੋਜ ਅਤੇ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ [[ਮੱਕੀ]], [[ਆਲੂ]], ਮਿੱਠੇ ਆਲੂ ਅਤੇ ਮੈਨੀਓਕ ਵਰਗੀਆਂ ਯੂਰਪ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪ੍ਰੰਪਰਾਗਤ ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਪਸ਼ੂ - [[ਗਾਂ|ਗਾਵਾਂ]], [[ਘੋੜਾ|ਘੋੜੇ]], [[ਭੇਡ|ਭੇਡਾਂ]] ਅਤੇ [[ਬੱਕਰੀ|ਬੱਕਰੀਆਂ]] - ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ [[ਕਣਕ]], [[ਜੌਂ]], [[ਚਾਵਲ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਲਗਮ|ਸ਼ਲਗਮ]] ਨਾਲ ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gilderlehrman.org/history-by-era/american-indians/essays/columbian-exchange |title=The Columbian Exchange |publisher=The Gilder Lehrman Institute of American History |work=History Now |author=Crosby, Alfred |accessdate=28 May 2017}}&lt;/ref&gt;

=== ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ===
[[File:o aye.jpg |thumb |ਲਿੰਕਨ ਲੋਂਗਵੁਲ ਭੇਡ]]

18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਬਰਤਾਨਵੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਇਨਕਲਾਬ ਦੌਰਾਨ ਰੋਬਰਟ ਬੇਕਵੈਲ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲੋੜੀਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਲਈ ਚੋਣਵਾਂ ਪ੍ਰਜਨਨ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਜਨਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਭੇਡਾਂ ਨਾਲ ਸੀ। ਨੇਟਿਵ ਸਟਾਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਛੇਤੀ ਹੀ ਵਧੀਆ, ਵੱਡੀਆਂ, ਲੰਬੀਆਂ, ਚਮਕੀਲੀਆਂ ਉੱਨ ਵਾਲੀਆਂ [[ਭੇਡ|ਭੇਡਾਂ]] ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਸੀ। ਲਿੰਕਨ ਲੋਂਗਵੂਲ ਭੇਡ ਨੂੰ ਬੇਕਵੈਲ ਨੇ ਸੁਧਾਰਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਲਿੰਕਨ ਨੂੰ ਅਗਲੀ ਨਸਲ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਨਿਊ (ਜਾਂ ਡੈਸ਼ਲੀ) ਲੈਸਟਰ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Robert Bakewell (1725–1795) |url=http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/bakewell_robert.shtml |publisher=BBC History |accessdate=20 July 2012}}&lt;/ref&gt; ਇਹਨਾਂ ਭੇਡਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਮਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਆਧੁਨਿਕ ਨਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ [[ਬੀਫ]] ਵਜੋਂ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਨਸਲ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਲੰਮੇ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹੀਫਰਾਂ ਨੂੰ ਡੈਸਟਲੀ ਲੋਂਗੋਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੈਸਟਮੋਰਲੈਂਡ [[ਬੌਲਦ|ਬਲਦ]] ਨਾਲ ਕਰਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=English Longhorn |url=http://www.thecattlesite.com/breeds/beef/61/english-longhorn/ |website=The Cattle Site |accessdate=26 May 2017}}&lt;/ref&gt;

[[ਯੂਰਪ]] ਵਿਚ ਰਵਾਇਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਧੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਅਰਧ-ਕੁਦਰਤੀ, ਅਨਫਰਟੀਲਾਇਜ਼ਡ ਚਰਾਂਦਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਟਾਈ ਤੇ ਚਰਾਂਦ ਪ੍ਰਬੰਧਾ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਭੂਮੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਰਣਨੀਤੀ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਜਿਹੇ [[ਜੰਗਲੀ ਅੱਗ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਗੜਬੜਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਇਸ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਿਹਾਰਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅੱਜ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਇਹ ਰਣਨੀਤੀ ਘੱਟ ਰਹੀ ਹੈ। ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਣ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਤਰੀਕੇ ਜੈਵ-ਵਿਵਿਧਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Pykala2000&quot;&gt;{{cite journal |last=Pykala |first=Juha |title=Mitigating Human Effects of European Biodiversity Through Traditional Animal Husbandry |url=https://archive.org/details/sim_conservation-biology_2000-06_14_3/page/705 |journal=Conservation Biology |year=2000 |volume=14 |issue=3 |pages=705–12 |doi=10.1046/j.1523-1739.2000.99119.x}}&lt;/ref&gt;

== ਪਾਲਣਾ ==
{{further |ਜਾਨਵਰ}}

===ਸਿਸਟਮ===
[[File:Herdwicks Lake District.jpg|thumb|left |ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ [[ਪਹਾੜੀ ਖੇਤੀ]] ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ [[ਹਰਡਵਿਕ ਭੇਡ ]], ਲੇਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, [[ਇੰਗਲੈਂਡ]]]]

ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦੇ [[ਕਿਸਾਨ]] ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਨਾ ਸਿਰਫ ਪਰਿਵਾਰ ਦੁਆਰਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਭੋਜਨ, ਸਗੋਂ ਈਂਧਨ, ਖਾਦ, ਕੱਪੜੇ, ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਡਰਾਫਟ ਪਾਵਰ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। [[ਭੋਜਨ]] ਲਈ ਜਾਨਵਰ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਇੱਕ ਸੈਕੰਡਰੀ ਵਿਚਾਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ ਜਿਉਂਦੇ ਜਾਨਵਰ ਦੇ ਉਤਪਾਦ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਉੱਨ]], [[ਆਂਡਾ|ਅੰਡੇ]], [[ਦੁੱਧ]] ਅਤੇ [[ਲਹੂ]] (ਮਾਸਾਈ ਦੁਆਰਾ) ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਨਾ ਮੁੱਖ ਖਿਆਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।&lt;ref name=Webster&gt;{{cite book |author=Webster, John |title=Animal Husbandry Regained: The Place of Farm Animals in Sustainable Agriculture |url=https://books.google.com/books?id=D6v-Tdhm5SgC&amp;pg=PA5 |year=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-84971-420-4 |pages=4–10}}&lt;/ref&gt; ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾਗਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ, ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਸਥਾਈ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚਰਾਂਦਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ ਮੌਸਮੀ ਠਹਿਰਾਵ ਆਉਂਦਾ ਸੀ; ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਦੀ ਚਰਾਂਦ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਵਾਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਦੀ ਚਰਾਂਦ।&lt;ref&gt;{{cite book |last=Blench |first=Roger |title='You can't go home again' – Pastoralism in the new millennium |publisher=Overseas Development Institute |location=London, UK |date=17 May 2001 |page=12 |url=http://www.odi.org.uk/work/projects/pdn/eps.pdf |access-date=8 ਜੁਲਾਈ 2018 |archive-date=1 ਫ਼ਰਵਰੀ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120201000745/http://www.odi.org.uk/work/projects/pdn/eps.pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਜਾਂ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਘੁੰਮਣ ਦੀ ਖੁੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਚਰਵਾਹੇ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ, ਅਕਸਰ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ। ਪੱਛਮੀ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟਸ ਵਿੱਚ ਰਾਂਚਿੰਗ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਜਮੀਨਾਂ ਉੱਪਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਸ਼ੂ ਚਾਰਾਗਾਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref name=Starrs&gt;{{cite book |author=Starrs, Paul F. |title=Let the Cowboy Ride: Cattle Ranching in the American West |url=https://books.google.com/books?id=WHfnaQLGIx4C&amp;pg=PA1 |year=2000 |publisher=JHU Press |isbn=978-0-8018-6351-6 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt;

[[ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ]], [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ|ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਪਸ਼ੂ ਸਟੇਸ਼ਨ ਸਥਿੱਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਖੇਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਘੱਟ ਬਾਰਿਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭੇਡਾਂ, ਹਿਰਨ, ਸ਼ੁਤਰਮੁਰਗ, ਐਮੂ, ਲਾਲਾਮਾ ਅਤੇ ਐਲਪਾਕਾ ਲਈ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਂਚਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।&lt;ref name=Levinson&gt;{{cite book |author1=Levinson, David |author2=Christensen, Karen |title=Encyclopedia of Community: From the Village to the Virtual World |url=https://books.google.com/books?id=t1geOjQ6R0MC&amp;pg=PA1139 |year=2003 |publisher=Sage |isbn=978-0-7619-2598-9 |page=1139}}&lt;/ref&gt;

[[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ]] ਦੀ ਉਚਾਈਆਂ ਤੇ, ਭੇਡਾਂ ਨੂੰ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤੇ ਝੜਪਾਂ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਚੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਘਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਚੂਰ ਕਰ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਲ ਵਿਚ ਦੇਰ ਨਾਲ ਉੱਚੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਪੂਰਕ ਖਾਣਾ ਮੁਹੱਈਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Shepherd's Life |url=https://archive.org/details/shepherdslifemod0000reba |last=Rebanks |first=James |year=2015 |publisher=Penguin: Random House |isbn=978-0141-97936-6 |page=[https://archive.org/details/shepherdslifemod0000reba/page/286 286]}}&lt;/ref&gt; ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ, ਸੂਰ ਅਤੇ ਪੋਲਟਰੀ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੋਸ਼ਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਫਰੀਕੀ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿਚ [[ਮੁਰਗੀ|ਮੁਰਗੀਆਂ]], ਖੁਰਾਕ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਰਹਿ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਇਕ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿਚ ਇਕ ਜਾਂ ਦੋ [[ਅੰਡੇ]] ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref name=Webster/&gt;

[[File:Hog confinement barn interior.jpg |thumb |ਇੱਕ ਬਾਰਨ ਵਿੱਚ ਸੂਰ, ਅਮਰੀਕਾ (ਮਿਡਵੈਸਟ)]]

ਦੂਜੇ ਅਤਿਅੰਤ 'ਤੇ, ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਵਿਕਸਤ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਾਨਵਰ ਅਕਸਰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; [[ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ|ਡੇਅਰੀ]] [[ਗਾਂ|ਗਾਵਾਂ]] ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਚਰਾਵਿਆਂ ਨਾਲ ਜ਼ੀਰੋ-ਚਰਾਂਗ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; [[ਬੀਫ]] ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਘਣਤਾ ਵਾਲੇ ਫੀਡਲਾਟਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Silbergeld |first=Ellen K |author2=Graham, Jay |author3=Price, Lance B |title=Industrial food animal production, antimicrobial resistance, and human health |journal=Annual Review of Public Health |year=2008 |volume=29 |pages=151–69 |doi=10.1146/annurev.publhealth.29.020907.090904 |url=http://www.annualreviews.org/doi/pdf/10.1146/annurev.publhealth.29.020907.090904 |access-date=2018-07-08 |archive-date=2022-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224025925/https://www.annualreviews.org/doi/pdf/10.1146/annurev.publhealth.29.020907.090904 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; [[ਸੂਰ]] ਨੂੰ ਮਾਹੌਲ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://swine.missouri.edu/facilities/PIH-11.PDF |title=Swine Growing-Finishing Units |author=Meyer, Vernon M.; Driggers, L. Bynum; Ernest, Kenneth; Ernest, Debra |work=Pork Industry handbook |publisher=Purdue University Cooperative Extension Service |accessdate=17 May 2017 |archive-date=4 ਮਾਰਚ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304055711/http://swine.missouri.edu/facilities/PIH-11.PDF |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[ਪੋਲਟਰੀ]] ਨੂੰ ਬਾਰਨ ਵਿਚ ਪਾਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਧੀਨ ਪੰਛੀ ਲਗਾਉਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੋ ਅਤਿ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਚ ਅਰਧ-ਪੱਖੀ ਅਕਸਰ ਪਰਿਵਾਰਕ ਖੇਤ ਹਨ, ਜਿਥੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਨ ਲਈ ਘਾਹ ਜਾਂ [[ਚਾਰਾ|ਪਰਾਗ]] ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਘਾਹ ਵਧਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ [[ਖਾਦ]], ਫੀਡ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਫਾਰਮ 'ਤੇ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=Blount&gt;{{cite book |author=Blount, W.P. |title=Intensive Livestock Farming |url=https://books.google.com/books?id=UyHLBAAAQBAJ&amp;pg=PA360 |year=2013 |publisher=Elsevier |isbn=978-1-4831-9565-0 |pages=360–62}}&lt;/ref&gt;

=== ਪਸ਼ੂ ਖੁਰਾਕ  ===
{{main|ਪਸ਼ੂ ਫੀਡ}}[[File:Cattle round a feeder with Avon Farm - geograph.org.uk - 1563342.jpg|thumb|left |ਇੱਕ ਬਾਹਰੀ ਫੀਡਰ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ [[ਗਊ]]]]
ਪਾਲਤੂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਜਾਨਵਰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ([[ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ]]) ਖਾਣਾ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਅਪਵਾਦ ਸੂਰ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਵੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ &quot;ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ&quot; ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ [[ਬੀਜ|ਬੀਜਾਂ]], [[ਫਲ|ਫਲਾਂ]] ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਪੋਸ਼ਟਿਕ ਪੱਤੇ ਚਰ ਕੇ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਸ਼ੂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ [[ਘਾਹ]] ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਹਿਲਾਂ ਗ੍ਰੇਜ਼ਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ &quot;ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਫੀਡਰ&quot; ਜੋ ਉਪਲਬਧ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚੋਂ ਆਪਣੀ [[ਖੁਰਾਕ (ਪੋਸ਼ਣ)|ਖੁਰਾਕ]] ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗਾਵਾਂ, ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਹਿਰਨ ਅਤੇ ਐਂਟੀਲੋਪ, ਰਿਊਮੀਨੈਂਟਸ ਹਨ; ਉਹ ਦੋ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿਚ ਖਾਣਾ ਪਚਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਚਬਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਆਮ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਿਗਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਅੱਧਪਚੇ ਕੱਚੇ ਖਾਣੇ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਚਬਾਉਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਧੇ ਗਏ ਖਾਣੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਭਵ ਭੋਜਨ ਮੁੱਲ ਕੱਢਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=Dryden&gt;{{cite book |author=Dryden, Gordon McL. |title=Animal Nutrition Science |url=https://books.google.com/books?id=OG6qrtVKwTEC |year=2008 |publisher=CABI |isbn=978-1-78064-056-3 |pages=1–3}}&lt;/ref&gt; ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਖੁਰਾਕੀ ਲੋੜਾਂ ਜਿਆਦਾਤਰ ਘਾਹ ਤੋਂ ਹੀ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਘਾਹ ਪੱਤੇ-ਬਲੇਡ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੋਂ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਚਰਾਉਣ ਜਾਂ ਕੱਟਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਵਧਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite book |title=[[The Living Planet]] |first=David |last=Attenborough |publisher=[[British Broadcasting Corporation ]] |isbn=0-563-20207-6 |year=1984 |authorlink=David Attenborough |pages=[https://archive.org/details/livingplanetport0000davi/page/113 113]–14}}&lt;/ref&gt;

ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਘਾਹ ਦਾ ਵਾਧਾ ਮੌਸਮੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗਰਮੀਆਂ ਜਾਂ ਬਰਸਾਤੀ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਫਸਲ ਦੇ ਕੁੱਝ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟਿਆ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਪਰਾਗ (ਸੁੱਕ ਘਾਹ) ਜਾਂ ਸਾਈਲੇਜ (ਸੁੱਕੇ ਚਾਰੇ ਦਾ ਅਚਾਰ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ।&lt;ref&gt;{{cite book |author=United States. Agricultural Research Service. Animal Husbandry Research Division |title=Hay crop silage |url=https://books.google.com/books?id=eDBHAQAAIAAJ |year=1959}}&lt;/ref&gt; ਹੋਰ [[ਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ|ਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ]] ਵੀ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ, ਔਡ਼ ਵਾਲੇ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿਚ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ [[ਖੁਰਾਕ (ਪੋਸ਼ਣ)|ਪੋਸ਼ਣ]] ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਵਿਚ ਪਾੜਾ ਭਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fao.org/docrep/005/Y1936E/y1936e08.htm |title=Ensiling crop residues |author=Jianxin, Liu; Jun, Guo |work=Animal production based on crop residues |publisher=FAO |accessdate=18 May 2017}}&lt;/ref&gt;

[[File:LeinPresskuchen-CBIO.jpg |thumb |[[ਪਸ਼ੂ ਫੀਡ]] ਦੀਆਂ ਗੰਢੀਆਂ]]

ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਲੇ ਗਏ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਰੇ ਉਪਰ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿ ਕੇ ਜੀਉਂਦਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਪਾਲੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਊਰਜਾ ਅਤੇ [[ਪ੍ਰੋਟੀਨ]] ਵਾਲੇ ਭੋਜਨਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਊਰਜਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ [[ਅਨਾਜ]] ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਉਪ-ਉਤਪਾਦਾਂ, [[ਚਰਬੀ]], [[ਤੇਲ]] ਅਤੇ [[ਖੰਡ|ਸ਼ੂਗਰ]] ਵਾਲੇ ਭੋਜਨਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਮੱਛੀ ਜਾਂ ਮੀਟ ਭੋਜਨ, ਦੁੱਧ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ, ਫਲ਼ੀਦਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਭੋਜਨ, ਜਾਂ ਅਕਸਰ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੇ ਤੇਲ ਕੱਢਣ ਵਾਲੇ ਉਪ-ਉਤਪਾਦਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Dryden2008&quot;&gt;{{cite book |author=Dryden, Gordon McL. |title=Animal Nutrition Science |url=https://books.google.com/books?id=Qf_RZOt8pwAC&amp;pg=PA16 |year=2008 |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-412-5 |pages=16–19}}&lt;/ref&gt; [[ਸੂਰ]] ਅਤੇ [[ਪੋਲਟਰੀ]] ਗੈਰ-ਰਿਊਮੀਨੈਂਟ ਹਨ ਅਤੇ ਘਾਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚਲੇ [[ਸੈਲੂਲੋਜ਼|ਸੈਲੂਲੋਜ]] ਨੂੰ ਹਜ਼ਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਖੁਰਾਕ ਵਜੋਂ ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉੱਚ-ਊਰਜਾ ਵਾਲੇ ਭੋਜਨ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ' ਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਰਗਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਪੜਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਲੋੜਾਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਸਮੂਹ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ [[ਖੇਤ|ਫਾਰਮ]] 'ਤੇ ਉਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਖਰੀਦਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।[[ਵਿਟਾਮਿਨ]] ਅਤੇ [[ਖਣਿਜ]] ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=FSA&gt;{{cite web |url=https://www.food.gov.uk/business-industry/farmingfood/animalfeed/what-farm-animals-eat |title=What farm animals eat |publisher=Food Standards Agency |accessdate=18 May 2017 |archive-date=15 ਫ਼ਰਵਰੀ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180215105123/https://www.food.gov.uk/business-industry/farmingfood/animalfeed/what-farm-animals-eat |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਫਾਰਮੀ ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੀਲੇਟੇਡ ਭੋਜਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=FSA/&gt;

=== ਪ੍ਰਜਨਨ ===
{{ਮੁੱਖ | ਪਸ਼ੂ ਪ੍ਰਜਨਨ}}

ਖੇਤਾਂ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ [[ਪ੍ਰਜਨਨ]] ਕਦੇ-ਕਦੇ ਅਸਾਧਾਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਖਾਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹਨ। ਲੋੜੀਂਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਖਤੀ, ਉਤਪੱਤੀ, ਮਾਂ ਵਾਲੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ, ਤੇਜ਼ ਵਿਕਾਸ ਦਰ, ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਤੀ ਯੂਨਿਟ ਘੱਟ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਖਪਤ, ਬਿਹਤਰ ਸਰੀਰ ਅਨੁਪਾਤ, ਉੱਚ ਆਮਦਨੀ, ਵਧੀਆ ਫਾਈਬਰ ਗੁਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੱਛਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਸਿਹਤ ਦੇ ਨੁਕਸ, ਹਮਲਾਵਰਤਾ ਜਾਂ ਨਿਮਰਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਵਰਗੇ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਔਗੁਣ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।&lt;ref name=Turner&gt;{{cite book |author=Turner, Jacky |title=Animal Breeding, Welfare and Society |url=https://books.google.com/books?id=YdYm1zsNkFQC |year=2010 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-54187-2 |page=Introduction}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Jarman |first=M.R. |first2=Grahame |last2=Clark |first3=Caroline |last3=Grigson |first4=H.P. |last4=Uerpmann |first5=M.L. |last5=Ryder |title=Early Animal Husbandry |journal=The Royal Society |year=1976 |volume=275 |issue=936 |pages=85–97 |doi=10.1098/rstb.1976.0072}}&lt;/ref&gt;

ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵੱਡੇ ਵਾਧਿਆਂ ਲਈ ਚੋਣਵਾਂ ਪ੍ਰਜਨਨ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। 2007 ਵਿਚ, ਅੱਠ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਇਕ ਆਮ ਬਰੌਇਲਰ [[ਮੁਰਗੀ|ਮੁਰਗੇ]] ਦੀ ਉਮਰ, 1957 ਵਿਚ ਇਸੇ ਉਮਰ ਦੇ ਮੁਰਗੇ ਨਾਲੋਂ 4.8 ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਸੀ।&lt;ref name=Turner/&gt; 2007 ਤਕ, ਤੀਹ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]] ਵਿਚ ਇਕ ਡੇਅਰੀ [[ਗਊ]] ਦੇ ਔਸਤ [[ਦੁੱਧ]] ਪੈਦਾਵਾਰ ਦੁਗਣੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref name=Turner/&gt;

[[File:Inseminatie (4494727256).jpg |thumb |[[ਨਕਲੀ ਗਰਭਦਾਨ]]]]

ਨਕਲੀ ਗਰਭਪਾਤ ਅਤੇ [[ਭਰੂਣ|ਭ੍ਰੂਣ]] ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ ਜਿਹੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਨਾ ਕੇਵਲ ਮਾਦਾ ਨਸਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਗਰੰਟੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਗੋਂ ਝੁੰਡ ਜੈਨੇਟਿਕਸ ਸੁਧਾਰਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ। ਇਹ ਭਰੂਣਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੇ ਮਾਧਿਅਮ ਤੋਂ ਘੱਟ ਗੁਣਵੱਤਾ ਹੋਂਦ ਜਿਹੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ - ਉੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਤਜਵੀਜ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਵਧੀਆ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੇ ਪਾਲਤੂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਚੋਣ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਇੱਕ ਪਾਸੇ, ਇਹ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ [[ਖੁਰਾਕ (ਪੋਸ਼ਣ)|ਖੁਰਾਕ]] ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੇ [[ਮੀਟ]], [[ਦੁੱਧ]], ਜਾਂ ਫਾਈਬਰ ਵਿਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਉਤਪਾਦ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਇਸ ਨਾਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਘਟਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਦੇ ਜੋਖਮਾਂ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

=== ਪ੍ਰਜਨਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ===
ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਵੌਲਯੂਸ਼ਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਰੋਬਰਟ ਬੇਕਵੈਲ ਦੁਆਰਾ ਲੋੜੀਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਲਈ ਚੋਣਵ ਪ੍ਰਜਨਨ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਭਿਆਸ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਜਨਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਭੇਡਾਂ ਨਾਲ ਸੀ। ਨੇਟਿਵ ਸਟੌਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਛੇਤੀ ਹੀ ਵੱਡੀਆਂ, ਲੰਬੇ, ਚਮਕੀਲੇ ਉੱਨ ਨਾਲ, ਵਧੀਆ ਭਰੀ ਭੇਡ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਸੀ। ਲਿੰਕਨ ਲੌਂਗਵੂਲ ਨੂੰ ਬੇਕਵੈਲ ਨੇ ਸੁਧਾਰਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਲਿੰਕਨ ਦਾ ਅਗਲਾ ਨਸਲ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਨਵਾਂ (ਜਾਂ ਡੈਸ਼ਲੀ) ਲੈਸਟਰ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਖਰਦਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਧੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਵਰਗ, ਭਾਰੀ ਸਰੀਰ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਭੇਡਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਆਧੁਨਿਕ ਨਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।

ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਲਈ [[ਬੀਫ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਸੀ - (ਪਹਿਲਾਂ, ਪਸ਼ੂ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਲਦਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹਲ਼ਆਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਣ ਲਈ ਨਸਲ ਦੇ ਸਨ)। ਲੰਮੇ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਤਾਣੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੈਸਟਮੋਰਲਡ ਬਲਦ ਦੇ ਨਾਲ ਕਰਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਡੈਸ਼ਲੀ ਲੋਂਗੋਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਅਗਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੌਰਾਨ, ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਕੁਆਲਿਟੀ ਵਿਚ ਨਾਟਕੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। 1700 ਵਿਚ, ਕਤਲੇਆਮ ਲਈ ਵੇਚਿਆ ਗਿਆ [[ਬਲਦ]] ਦਾ ਔਸਤ ਭਾਰ 370 ਪਾਊਂਡ (168 ਕਿਗਾ) ਸੀ। 1786 ਤਕ, ਇਹ ਭਾਰ ਦੁੱਗਣਾ ਤੋਂ 840 ਪੌਂਡ (381 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ) ਵੱਧ ਗਿਆ ਸੀ।

[[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]] ਅਤੇ [[ਕੈਨੇਡਾ|ਕਨੇਡਾ]] ਵਿਚ ਕਾਊਬੂਇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਕੰਮ, ਮੈਕਸੀਕੋ ਵਿਚ ਚੋਰਸ ਅਤੇ ਵੈਕਰੋਸ, ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਗਊਕੋਸ ਅਤੇ ਹੂਆਸੋਸ ਅਤੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿਚ ਸਟਾਕ।

ਵਧੇਰੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿਚ, ਘੋੜਿਆਂ, ਸਾਰੇ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਵਾਹਨਾਂ, ਮੋਟਰ ਸਾਈਕਲ, ਚਾਰ ਪਹੀਆ ਵਾਹਨ ਵਾਹਨ, ਅਤੇ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰਾਂ 'ਵੱਲ ਝੁਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਭੂਰਾ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਹੈ। ਅੱਜ, [[ਇੱਜੜ]] ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਕਸਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਸਟਾਫ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਫਾਰਮਾਂ, ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਣ ਵਾਲੇ ਡਾਕਟਰ, ਝੁੰਡ ਦੇ ਸਿਹਤ ਮਾਹਿਰ, ਫੀਡਰ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।

=== ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ===
[[File:Vaccination of goat in Niger.jpg|thumb|left|ਬੱਕਰੀ ਦੀ ਟੀਕਾਕਰਣ]]

ਫਾਰਮ 'ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਚੰਗੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ, ਸਹੀ [[ਖ਼ੁਰਾਕ]] ਅਤੇ ਸਫਾਈ ਦਾ ਮੁੱਖ ਯੋਗਦਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਤਪਾਦਨ ਰਾਹੀਂ ਆਰਥਿਕ ਲਾਭ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜਾਨਵਰ ਫਿਰ ਵੀ ਬੀਮਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ [[ਵੈਟਰਨਰੀ ਡਾਕਟਰ|ਵੈਟਰਨਰੀ ਡਾਕਟਰਾਂ]] ਦੁਆਰਾ ਵੈਟਰਨਰੀ ਦਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੂਰੋਪੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਲਾਜ ਲਈ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇਲਾਜ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Farmers |url=http://www.epruma.eu/audience/farmers.html |publisher=European Platform for the Responsible Use of Medicines in Animals |accessdate=18 May 2017 |date=2010 |archive-date=26 ਮਈ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170526145928/http://www.epruma.eu/audience/farmers.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ਜਾਨਵਰਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹਾਲਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੇ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ 'ਤੇ ਅਸਰ ਪਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਧਾਰਣ [[ਸਵਾਈਨ ਇਨਫ਼ਲੂਐਨਜ਼ਾ|ਸਵਾਈਨ ਬੁਖ਼ਾਰ]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cfsph.iastate.edu/Factsheets/pdfs/classical_swine_fever.pdf |title=Classical swine fever |publisher=The Center for Food Security and Public Health |accessdate=20 May 2017}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਸਕ੍ਰੈਪੀ&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.eradicatescrapie.org/About%20Scrapie/Fact%20Sheet.html |title=Scrapie Fact Sheet |year=2001 |publisher=National Institute for Animal Agriculture |accessdate=6 June 2018 |archive-date=12 ਦਸੰਬਰ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201212100521/http://www.eradicatescrapie.org/About%20Scrapie/Fact%20Sheet.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਟਾਕ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੋਰ, ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਸਾਰੇ ਕਲੋਵਨ-ਹੋਫੈੱਡ ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thecattlesite.com/diseaseinfo/243/footandmouth |title=Foot-and-mouth |publisher=The Cattle Site |accessdate=20 May 2017}}&lt;/ref&gt;

ਜਿੱਥੇ ਸਥਿਤੀ ਗੰਭੀਰ ਹੋਵੇ, ਸਰਕਾਰਾਂ ਸਟਾਕ ਦੇ ਅਯਾਤ ਅਤੇ ਨਿਰਯਾਤ ਤੇ ਨਿਯਮ ਤੇ ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੁਆਰੰਟੀਨ ਬੰਦਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੱਕੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ। ਕੁਝ ਖਾਸ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਟੀਕੇ ਉਪਲਬਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਐਂਟੀਬਾਇਟਿਕਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਉਥੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਢੁਕਵੀਂ ਹੋਵੇ। ਇੱਕ ਸਮੇਂ, ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕਸ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਝ ਮਿਸ਼ਰਤ ਭੋਜਨ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਖਤਰਿਆਂ ਕਾਰਨ ਘਟ ਗਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਐਂਟੀਬਾਇਟਿਕ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/203664/feed/67871/Antibiotics-and-other-growth-stimulants |title=feed (agriculture) {{!}} Antibiotics and other growth stimulants |publisher=Britannica.com |accessdate=29 April 2018}}&lt;/ref&gt;

ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਜਾਨਵਰ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਪਰਜੀਵੀਆਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਲਈ ਤਰਜੀਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; [[ਸਕਾਟਲੈਂਡ]] ਵਿਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਫਾਰਮਡ ਸੈਲਮਨ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=Scottish salmon farming's sea lice 'crisis' |author=Fraser, Douglas |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-38966188 |newspaper=BBC |date=14 February 2017 |accessdate=20 May 2017}}&lt;/ref&gt; ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਸਾਈਟ ਬੋਝ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਨਾਲ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਮੁਨਾਫਾ ਵਧਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://animalhealthireland.ie/?page_id=403 |title=Parasite control |publisher=Animal Health Ireland |accessdate=20 May 2017 |archive-date=14 ਮਈ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170514143715/http://animalhealthireland.ie/?page_id=403 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

ਸਰਕਾਰਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਓਹਨਾਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਖਾਸ ਤੌਰ' ਤੇ ਚਿੰਤਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਜਨਸੰਖਿਆ ਅਜਿਹੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਫੈਲਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਘਰੇਲੂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਧੂਰੀ ਜੀਵ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। 1999 ਵਿਚ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਨਿਪਾਹ ਵਾਇਰਸ ਦੇ  ਫੈਲਣ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਫਲ-ਖਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਫਲਾਇੰਗ ਫੋਕਸਸ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਲ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਆਉਣ ਪਿੱਛੋਂ ਸੂਰ ਇਸ ਨਾਲ ਬੀਮਾਰ ਹੋਏ ਸਨ। ਸੂਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਅੱਗੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੋ ਗਈ।&lt;ref name=chua&gt;{{cite journal |author=Chua, K.B.; Chua, B. H.; Wang, C. W. |title=Anthropogenic deforestation, El Niño and the emergence of Nipah virus in Malaysia |journal=The Malaysian Journal of Pathology |volume=24 |issue=1 |pages=15–21 |year=2002 |pmid=16329551}}&lt;/ref&gt; ਏਵੀਅਨ ਫਲੂ ''ਐਚ 5 ਐਨ 1'' ਜੰਗਲੀ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਮਾਈਗਰੇਟ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਲਿਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਾਇਰਸ ਘਰੇਲੂ [[ਪੋਲਟਰੀ]], ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਰੀਬੀ ਨਜ਼ਦੀਕ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਾਰਨਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਦੂਜੀਆਂ ਛੂਤ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਵਿਚ [[ਰੇਬੀਜ਼]], ਲੈਪਸੋਸਰੋਸੀਅਸ, ਬਰੂਸਲੋਸਿਸ, ਟਰਿਕੀਨੋਸਿਸ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।&lt;ref name=Norrgren&gt;{{cite book |author1=Norrgren, Leif |author2=Levengood, Jeffrey M. |title=Ecology and Animal Health |url=https://books.google.com/books?id=4KcCZmJTt_QC&amp;pg=PA183 |year=2012 |publisher=Baltic University Press |isbn=978-91-86189-12-9 |pages=103–04}}&lt;/ref&gt;

[[File:Farmyard Drawing.jpg |thumb |ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਪਸ਼ੂ: ਇਕ ਫਾਰਮਯਾਰਡ ਵਿੱਚ ਗਊ, ਘੋੜੇ, ਸੂਰ ਅਤੇ ਮੁਰਗੀਆਂ ਦੀ ਸਿਆਹੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਡਰਾਇੰਗ, 1869]]

=== ਸਪੀਸੀਜ਼ ਦੀ ਰੇਂਜ ===
{{main|ਜਾਨਵਰ #ਕਿਸਮ|ਜਲ ਖੇਤੀ (ਐਕੁਆਕਲਚਰ)#ਸਪੀਸੀਜ਼ ਗਰੁੱਪ}}

ਕੋਈ ਵੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਸਹਿਮਤੀ ਵਾਲੀ ਅਜਿਹੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਇਹ ਬਿਆਨ ਕਰੇ ਕਿ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜਾਨਵਰ, ਪਾਲਤੂ ਪਸ਼ੂ ਹਨ। ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਸਹਿਮਤ ਹੋਏ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿਚ [[ਬੀਫ]] ਅਤੇ [[ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ|ਡੇਅਰੀ]] ਲਈ [[ਗਾਂ|ਗਾਵਾਂ]], [[ਭੇਡ|ਭੇਡਾਂ]], [[ਬੱਕਰੀ|ਬੱਕਰੀਆਂ]], [[ਸੂਰ]] ਅਤੇ [[ਪੋਲਟਰੀ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕਈ ਹੋਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰੀ ਪਾਲਤੂ ਪਸ਼ੂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਘੋੜਾ]],&lt;ref&gt;{{cite web |title=Welcome to Equine Research, Education, and Outreach |url=http://afs.ca.uky.edu/equine |publisher=University of Kentucky |accessdate=18 August 2017}}&lt;/ref&gt; ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੋਲਟਰੀ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਬਾਹਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿਚ [[ਮੱਝ|ਮੱਝਾਂ]], ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕੀ [[ਊਠ]], ਐਲਪਾਕ ਅਤੇ ਲਯਾਮਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ferguson |first1=W. |last2=Ademosun |first2=A. A. |last3=von Kaufmann |first3=R. |last4=Hoste |first4=C. |last5=Rains |first5=A. Blair |title=5. Livestock resources and management |url=http://www.fao.org/wairdocs/ilri/x5539e/x5539e06.htm |publisher=Food and Agriculture Organization |accessdate=24 May 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Livestock Species |url=https://animalscience.tamu.edu/livestock-species/ |publisher=Texas A&amp;M University Department of Agriculture and Life Sciences |accessdate=24 May 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Steinfeld |first1=H. |last2=Mäki-Hokkonen |first2=J. |title=A classification of livestock production systems |url=http://www.fao.org/docrep/V8180T/v8180T0y.htm |publisher=Food and Agriculture Organization |accessdate=24 May 2017}}&lt;/ref&gt; ਕੁਝ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ [[ਜਲ ਖੇਤੀ (ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ, ਆਦਿ)|ਜਲ-ਖੇਤੀ]] ਵਿਚ [[ਮੱਛੀ|ਮੱਛੀਆਂ]], ਮਾਈਕ੍ਰੋ ਪਸ਼ੂਆਂ ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਖਰਗੋਸ਼]] ਅਤੇ ਗਿਨੀ ਸੂਰ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਦੀਆਂ [[ਮਧੂ ਮੱਖੀ|ਮਧੂਮੱਖੀਆਂ]] ਤੋਂ ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਖਪਤ ਲਈ ਪਾਲਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵਿਆਪਕ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਿਤੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Myers |first1=Melvin L. |title=Chapter 70 – Livestock Rearing |url=http://www.ilocis.org/documents/chpt70e.htm |publisher=Encyclopaedia of Occupational Health and Safety |accessdate=24 May 2017 |archive-date=22 ਅਕਤੂਬਰ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022215531/http://www.ilocis.org/documents/chpt70e.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== ਉਤਪਾਦ ===
[[File:Merino shearing.jpg |thumb |ਸ਼ੀਅਰਿੰਗ ਮੈਰੀਨੋ ਭੇਡ]]
{{main |ਪਸ਼ੂ ਉਤਪਾਦ}}

ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਉਤਪਾਦਾਂ, ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਮੀਟ]], [[ਉੱਨ]], [[ਦੁੱਧ]] ਅਤੇ [[ਅੰਡੇ]] ਲਈ ਉਭਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੌਣ, ਆਇਸਿੰਗਲਾਸ ਅਤੇ ਰੇਨੇਟ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite book |author=Unklesbay, Nan |title=World Food and You |publisher=Routledge |year=1992 |pages=179ff}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Walling |first=Philip |title=Counting Sheep: A Celebration of the Pastoral Heritage of Britain |url=https://books.google.com/books?id=LhklAwAAQBAJ&amp;pg=PT16 |year=2014 |publisher=Profile Books |isbn=978-1-84765-803-6 |page=16}}&lt;/ref&gt; ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਖਾਸ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਡਾਕਟਰੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਵੈਕਸੀਨਾਂ&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=Arch Pharm Res |year=2009 |volume=32 |issue=4 |pages=465–80 |title=Innovative vaccine production technologies: the evolution and value of vaccine production technologies |author=Bae, K.; Choi, J.; Jang, Y.; Ahn, S.; Hur, B. |pmid=19407962 |doi=10.1007/s12272-009-1400-1}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਐਂਟੀਸੈਰਮ (ਐਂਟੀਬਾਡੀਜ਼) ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Leenaars |first1=Marlies |last2=Hendriksen |first2=Coenraad F. M. |title=Critical Steps in the Production of Polyclonal and Monoclonal Antibodies: Evaluation and Recommendations |journal=ILAR Journal |date=2005 |volume=46 |issue=3 |pages=269–279 |doi=10.1093/ilar.46.3.269 |url=https://academic.oup.com/ilarjournal/article/46/3/269/739081/Critical-Steps-in-the-Production-of-Polyclonal-and}}&lt;/ref&gt; ਜਿੱਥੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਾਰੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਫਸਲਾਂ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਮਲ ਤੇ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਦ ਇਕ [[ਖਾਦ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਖਣਿਜਾਂ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਇਕ ਅਰਧ-ਬੰਦ ਜੈਵਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Godinho |first1=Denise |title=Animal Husbandry in Organic Agriculture |url=http://teca.fao.org/read/8378 |publisher=Food and Agriculture Organization |accessdate=25 May 2017 |archive-date=18 ਮਈ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170518042900/http://teca.fao.org/read/8378 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ==

=== ਡੇਅਰੀ ===
{{main|ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ}}
[[File:2014-07-25 Melkkarussel - Hemme Milch (5).jpg|thumb|left|ਆਧੁਨਿਕ ਰੋਟਰੀ ਮਿਲਕਿੰਗ ਪਾਰਲਰ, [[ਜਰਮਨੀ]]]]

ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਲਈ ਦੁੱਧ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ [[ਗਊ]] ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਖਪਤ ਲਈ [[ਦੁੱਧ]] ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ [[ਭੇਡ|ਭੇਡਾਂ]], [[ਬੱਕਰੀ|ਬੱਕਰੀਆਂ]], [[ਊਠ]], [[ਮੱਝ|ਮੱਝਾਂ]], ਯੈਕਸ, [[ਘੋੜਾ|ਘੋੜੇ]] ਅਤੇ [[ਖੋਤਾ|ਖੋਤੇ]] ਆਦਿ।&lt;ref name=FAOdairy&gt;{{cite web |url=http://www.fao.org/agriculture/dairy-gateway/milk-production/dairy-animals/en/#.WSP-0sa1vx8 |title=Dairy animals |work=Dairy production and products |publisher=FAO |accessdate=23 May 2017}}&lt;/ref&gt;

ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਗੁਣਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਉਤਪਾਦਕਤਾ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਾਲਤਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਜ ਸਨ, ਆਧੁਨਿਕ ਡੇਅਰੀ [[ਗਊ]], ਪ੍ਰਜਨਨ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹੋਲਸਟਾਈਨ ਫਰੀਸੀਅਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜਾਨਵਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। [[ਨਕਲੀ ਗਰਭਪਾਤ]] ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜ਼ਾਜਤ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਢੁਕਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref name=FAObreeding&gt;{{cite web |url=http://www.fao.org/agriculture/dairy-gateway/milk-production/breeding/en/#.WSQJHca1vx8 |title=Breeding |work=Dairy production and products |publisher=FAO |accessdate=23 May 2017}}&lt;/ref&gt;

ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ, ਗਾਵਾਂ ਅਕਸਰ ਪਰਿਵਾਰਕ ਖੇਤਾਂ, ਚਰਾਂਦਾਂ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ [[ਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ|ਪਰਾਗ]] ਦੇ ਰਾਸ਼ਨ ਉੱਪਰ ਨਿਰਭਰ, ਛੋਟੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਅੱਜਕਲ ਵੱਡੇ ਝੁੰਡ, ਵਧੇਰੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਸਿੰਜ ਲਈ ਭੋਜਨ ਅਤੇ &quot;ਜ਼ੀਰਾ ਚਰਾਉਣ&quot;, ਇੱਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਜਿੱਥੇ ਘਾਹ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਊ ਦੇ ਖਾਣ ਲਈ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਲ-ਸਾਲ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ruaf.org/sites/default/files/Zero%20Grazing%20Housing_1.pdf |title=Housing in a zero grazing system |publisher=Republic of Kenya: Ministry of Livestock Development |accessdate=5 June 2017 |archive-date=28 ਜਨਵਰੀ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180128063505/http://www.ruaf.org/sites/default/files/Zero%20Grazing%20Housing_1.pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

ਬਹੁਤੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਜਾਨਵਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਦੁੱਧ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਰੱਖਣ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਭਾਰ ਖਿੱਚਣ ਜਾਂ ਹਲ ਵਾਉਹਨ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਫਾਈਬਰ, [[ਮੀਟ]] ਅਤੇ [[ਚਮੜਾ|ਚਮੜੇ]] ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦੇ [[ਗੋਬਰ ਗੈਸ ਪਲਾਂਟ|ਗੋਬਰ ਨੂੰ ਬਾਲਣ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜਾਂ [[ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ]] ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਡੇਅਰੀ ਵਿਚ ਡੇਅਰੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਲਈ ਭੇਡਾਂ ਅਤੇ ਬੱਕਰੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿੰਨਾ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਡੇਅਰੀ ਗਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦੇ।&lt;ref name=FAOdairy/&gt;

=== ਮੀਟ ===
[[File:Hereford bull large.jpg|thumb|ਹੈਰਫੋਰਡ ਗਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਹਾਰਡ-ਨਸਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।]]
{{main|ਮੀਟ| ਗਊ |4=ਸੂਰ ਪਾਲਣ}}

[[ਮੀਟ]], ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੇਤੀ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਖੁਰਾਕ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਊਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਲੱਗਭਗ 8% ਹੈ। ਖਾਧੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਤਰਜੀਹ, ਉਪਲਬਧਤਾ, ਕੀਮਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਸ਼ੂਆਂ, ਭੇਡਾਂ, ਸੂਰਾਂ ਅਤੇ ਬੱਕਰੀਆਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਾਵਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਇਕ ਔਲਾਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਪਰਿਪੱਕ ਹੋਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਭੇਡਾਂ ਅਤੇ ਬੱਕਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਜੁੜਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੂਰ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਚ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਸਾਲ ਤਕਰੀਬਨ 11 ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Aherne |first1=Frank |last2=Kirkwood |first2=Roy |title=Factors Affecting Litter Size |url=http://www.thepigsite.com/articles/304/factors-affecting-litter-size/ |website=The Pig Site |date=16 February 2001 |access-date=14 ਜੁਲਾਈ 2018 |archive-date=14 ਜੁਲਾਈ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180714221810/http://www.thepigsite.com/articles/304/factors-affecting-litter-size/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Gregory&gt;{{cite book |author1=Gregory, Neville G. |author2=Grandin, Temple |title=Animal Welfare and Meat Production |url=https://books.google.com/books?id=RTeyiR0rSEwC&amp;pg=PA1 |year=2007 |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-216-9 |pages=1–2}}&lt;/ref&gt; ਘੋੜਿਆਂ, ਗਧੀਆਂ, ਹਿਰਨ, ਮੱਝਾਂ, ਲਾਲਾਮਾ, ਅਲਪਾਕ, ਗੁਨਾਕੌਸ ਅਤੇ ਵਾਈਕੁਨਸ ਨੂੰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੀਟ ਲਈ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੀਟ ਲਈ ਪਾਲੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਫਸਤਾਪਣ, ਕਠੋਰਤਾ, ਤੇਜ਼ ਵਿਕਾਸ ਦਰ, ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਅਸਾਨੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਭੋਜਨ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕੁਸ਼ਲਤਾ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਲਗਭਗ ਅੱਧੇ ਮੀਟ ਖੁਲ੍ਹੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਰਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਨੂੰ ਫੈਕਟਰੀ-ਫਾਰਮਿੰਗ  ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਜਿਆਦਾਤਰ ਗਾਵਾਂ, ਸੂਰ ਜਾਂ ਪੋਲਟਰੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਘਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=Miller&gt;{{cite book |author1=Miller, G. Tyler |author2=Spoolman, Scott |title=Sustaining the Earth |url=https://books.google.com/books?id=oxEeCgAAQBAJ&amp;pg=PT159 |year=2014 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-285-76949-3 |page=159}}&lt;/ref&gt;

=== ਪੋਲਟਰੀ ===
[[File:Battery hens -Bastos, Sao Paulo, Brazil-31March2007.jpg|thumb|upright|ਬੈਟਰੀ ਕੁਕੜੀ ਪਾਲਣ, ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ]]
{{main|ਪੋਲਟਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ}}

ਪੋਲਟਰੀ ਜਾਨਵਰ, ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਂਡੇ ਲਈ ਅਤੇ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੀਟ ਲਈ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁਰਗੀਆਂ, ਟਰਕੀ, ਗੇਜ ਅਤੇ ਬੱਤਖਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਡੇ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਚਿਕਨ ਹਨ। ਫੀਲਡਾਂ ਨੂੰ ਫਰੀ-ਰੇਂਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੋਂ ਸੀਮਾ ਰੱਖਣ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਜਿੱਥੇ ਪੰਛੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਰਧ-ਗਹਿਣਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਬਾਰਨ ਵਿਚ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਚੇ, ਕੂੜਾ ਅਤੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਕੁਝ ਆਜ਼ਾਦੀ , ਜੋ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬੈਟਰੀ ਪਿੰਜਰੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਟੀਅਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਲੰਮੀ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਬਾਹਰੀ ਫੀਡਰ, ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਅੰਡੇ ਦੀ ਭੰਡਾਰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਰਤ ਬਚਾਉਣ ਅਤੇ ਅੰਡੇ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਵਿਧੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਦੇ ਆਧਾਰਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ ਆਮ ਵਰਤਾਉ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ciwf.org.uk/farm-animals/chickens/egg-laying-hens |title=About egg laying hens |publisher=Compassion in World Farming |accessdate=26 May 2017 |archive-date=24 ਮਈ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230524121625/https://www.ciwf.org.uk/farm-animals/chickens/egg-laying-hens/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ਵਿਕਸਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਬਹੁਤੀਆਂ ਪੋਲਟਰੀਆਂ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਣੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ੈਡਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਟੋਮੈਟਿਕ ਉਪਕਰਣ, ਨਿਯੰਤਰਿਤ  ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਾਲੇ ਗਏ ਚਿਕਨ / ਮੁਰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਇਲਰਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੈਚਿੰਗ ਦੇ ਛੇ ਜਾਂ ਸੱਤ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਤਲੇਆਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਵੇਂ ਚੂਚੇ ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਸੀਮਤ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਹੀਟਿੰਗ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਰਸ਼ ਤੇ ਲਿਟਰ ਮਲ ਨੂੰ ਸੋਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਖੇਤਰ ਤੇ ਓਹਨਾ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੀਡ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਾਈਟਿੰਗ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਛੀ ਕਈ ਮੌਕਿਆਂ ਤੇ ਵਾਰੀ ਨਾਲ ਵੱਢੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਇਕ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਸ਼ੈਡ ਸਾਫ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.chicken.org.au/page.php?id=6 |title=Growing meat chickens |year=2013 |publisher=Australian Chicken Meat Federation |accessdate=26 May 2017 |archive-date=15 ਮਈ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170515090315/http://www.chicken.org.au/page.php?id=6 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; 

ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਟਰਕੀ ਲਈ ਇਕੋ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਮੁਰਗੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਵਧਣ ਵਿਚ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਖਤਮ ਹੋਣ ਲਈ ਫੱਟਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਯੂਨਿਟਾਂ ਤੇ ਤੋਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;Sherwin, C. M. (2010). &quot;Turkeys: Behavior, Management and Well-Being&quot;. In ''The Encyclopaedia of Animal Science''. Wilson G. Pond and Alan W. Bell (Eds). Marcel Dekker. pp.  847–49&lt;/ref&gt; ਬੱਤਖਾਂ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿਚ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਹਫਤਿਆਂ ਵਿਚ ਮਾਰੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.poultryhub.org/species/commercial-poultry/duck|title=Duck|website=Poultry Hub|accessdate=26 May 2017|archive-date=4 ਮਈ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170504001028/http://www.poultryhub.org/species/commercial-poultry/duck/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

=== ਐਕੁਆਕਲਚਰ ===
[[File:Bassins de la pisciculture de la Calonne.jpg|thumb|left|ਤਾਜ਼ਾ ਪਾਣੀ ਵਾਲਾ ਮੱਛੀ ਫਾਰਮ]]
{{main|ਜਲ ਖੇਤੀ (ਐਕੁਆਕਲਚਰ)}}

ਐਕੁਆਕਲਚਰ ਨੂੰ &quot;ਮੱਛੀ, ਮੌਲਸਕਸ, ਕ੍ਰਿਸਟਾਸੀਅਨ ਸਮੇਤ ਜਲ-ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਜਿਵੇਂ ਨਿਯਮਿਤ ਸਟਾਕਿੰਗ, ਖੁਰਾਕ, ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਆਦਿ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਖੇਤੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਉਸ ਸਟਾਕ ਦੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜਾਂ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਮਾਲਕੀ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fao.org/fishery/statistics/global-aquaculture-production/en |title=Global Aquaculture Production |work=Fishery Statistical Collections |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |accessdate=26 May 2017}}&lt;/ref&gt; ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਜਾਂ ਤੀਬਰ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੇਅੰਤ ਸਮੁੰਦਰੀ ਝੀਲਾਂ, ਤੌੜੀਆਂ ਜਾਂ ਤਲਾਬ ਦੇ ਪਾਣੀ ਐਕੁਆਕਲਚਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚ (ਮੱਛੀ), ਨਕਲੀ ਪੌਦੇ, ਰੈਕ ਜਾਂ ਸਤਰ (ਸ਼ੈਲਫਿਸ਼) ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। [[ਮੱਛੀ]] ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਨਸ ਨੂੰ [[ਝੋਨਾ|ਝੋਨੇ]] ਜਾਂ ਹੋਰ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਪਾਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਂ ਖੁਦ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਛੱਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਫਸਲਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਟਾਈ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fao.org/docrep/field/003/AC180E/AC180E01.htm |title=Fish culture in rice fields |work=Fishery Statistical Collections |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |accessdate=26 May 2017}}&lt;/ref&gt;

ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਵਾਲੇ ਐਕੁਆਕਲਚਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚ ਵਰਤਣ ਲਈ ਲਾਰਵਾਲ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ੋਰ ਮੱਛੀ, ਕ੍ਰਸਟੈਸੇਨਜ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲਫਿਸ਼ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਾਫੀ ਵੱਡੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਧ ਰਹੇ ਟੈਂਕਾਂ 'ਤੇ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੱਟਣ ਦੇ ਆਕਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਮੱਛੀ ਫਾਰਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੈਚਰੀਜ਼ ਵਿਚ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀਮਪਸ, ਪ੍ਰਾਨਸ, ਸੈਲਮਨ, ਤਿਲਪੀਆ, ਓਇਸਟਰ ਅਤੇ ਸਕੋਲਪਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਾਂਭਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਪੜਾਵਾਂ 'ਤੇ ਪਾਲਣ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਪ੍ਰਜਨਨ ਸਟਾਕ ਦੀ ਚੋਣ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ। ਜੰਗਲ ਵਿਚ, ਨਰਸਰੀ ਸਟੇਜ 'ਤੇ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕਿਸਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਕਾਸ ਦਰ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=Mosig&gt;{{cite book|author1=Mosig, John |author2=Fallu, Ric |title=Australian Fish Farmer: A Practical Guide to Aquaculture |url=https://books.google.com/books?id=ZWQI5SNViXcC&amp;pg=PA25 |year=2004 |publisher=Landlinks Press |isbn=978-0-643-06865-0 |pages=25–28}}&lt;/ref&gt;

=== ਕੀੜੇ ===
[[File:Bolikhamxay Thabok Crickets.JPG|thumb|[[ਥਾਈਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਖਪਤ ਲਈ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਕੀੜੇ ਪਾਲੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।]]
{{main|ਮਧੂ ਮੱਖੀ ਪਾਲਣ|ਕੀਟ ਵਿਗਿਆਨ (ਏੰਟੋਮੋਲੋਜੀ)}}

ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ [[ਮਿਸਰ]] ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਮਧੂ ਮੱਖੀ|ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ]] ਦੇ ਛੱਤੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://reshafim.org.il/ad/egypt/timelines/topics/beekeeping.htm |title=Ancient Egypt: Bee-keeping |website=Reshafim.org.il |date=6 June 2003 |accessdate=22 May 2017 |archive-date=9 ਮਾਰਚ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309203227/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/timelines/topics/beekeeping.htm |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੁੱਖ ਜੰਗਲਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਦ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਥਿਰ ਕੰਘੀ ਛੱਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਥਾਨਕ ਉਪਲਬਧ ਸਮੱਗਰੀ ਤੋਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.beesfordevelopment.org/portal/topic.php?id=15&amp;p=101 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110518171416/http://beesfordevelopment.org/portal/topic.php?id=15&amp;p=101 |publisher=Bees for Development|archivedate=18 May 2011 |title=Fixed combs |accessdate=22 May 2017}}&lt;/ref&gt; ਹੋਰ ਅਤਿ ਆਧੁਨਿਕ ਅਰਥ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਘਰੇਲੂ ਮਧੂ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਤਣਾਅ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਲਈ ਚੁਣੇ ਗਏ ਹਨ, ਹਾਈਵਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਹਿਦ ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਲਈ ਛੱਤੇ ਉਤਾਰੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। [[ਸ਼ਹਿਦ]] ਅਤੇ [[ਮੋਮ]] ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸ਼ਹਿਦ ਮਧੂ ਮੱਖੀਆਂ ਫਸਲ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਪਰਾਗਿਤ ਦਵਾਈਆਂ ਵਜੋਂ ਕੱਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪੌਲੀਨੇਸ਼ਨ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਧੂ ਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਡੱਬਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਤੇ ਵੀ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=The Mind-Boggling Math of Migratory Beekeeping |author=Jabr, Ferris |url=https://www.scientificamerican.com/article/migratory-beekeeping-mind-boggling-math/ |newspaper=Scientific American |date=1 September 2013 |accessdate=22 May 2017}}&lt;/ref&gt;

ਸੈਰੀਕਲਚਰ, [[ਰੇਸ਼ਮ]] ਲਈ [[ਸੁੰਡੀ|ਸੁੰਡੀਆਂ]] ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ, [[ਸ਼ਾਂਗ ਰਾਜਵੰਸ਼]] ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇੱਕ ਚੀਨੀ ਦੁਆਰਾ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite book |title=Prehistoric textiles: the development of cloth in the Neolithic and Bronze Ages with special reference to the Aegean |last=Barber |first=E. J. W. |year=1992 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-00224-8 |page=31 |url=https://books.google.com/books?id=HnSlynSfeEIC&amp;pg=PA31 }}&lt;/ref&gt; ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਪਜ ਰਹੀਆਂ ਇਕੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਾਕ ਸਿਲਕਮੌਥ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਇਸਦੇ ਕੋਕੂਨ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਰ ਇੱਕ ਲਾਰਵਾ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਲੰਬੇ ਤੇ ਪਤਲੇ ਧਾਗ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲਾਰਵਾ, [[ਤੂਤ]] ਦੇ ਪੱਤੇ ਤੇ ਫੀਡ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯੂਰੋਪ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਇਕ ਪੀੜੀ ਨੂੰ ਹੀ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਪਤਲਾ, ਇੱਕ ਰੁੱਤ ਵਾਲਾ ਦਰਖ਼ਤ ਹੈ। ਚੀਨ, ਕੋਰੀਆ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨ ਵਿਚ ਦੋ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਆਮ ਹਨ, ਅਤੇ ਗਰਮ ਤਾਪਮਾਨ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ, ਬਹੁਤੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀ ਆਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰੇਸ਼ਮ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਦੂਰ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੀੜੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਖੁਰਾਕ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=Hill&gt;{{cite book |author=Hill, Dennis S. |title=The Economic Importance of Insects |url=https://books.google.com/books?id=6qvsCAAAQBAJ&amp;pg=PA21 |year=2012 |publisher=Springer Science &amp; Business Media |isbn=978-94-011-5348-5 |pages=21–22}}&lt;/ref&gt;

ਕੁਝ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ, ਮਨੁੱਖੀ ਖੁਰਾਕ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਥਾਈਲੈਂਡ ਵਿੱਚ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਕ੍ਰਿਕਟਸ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਪਾਲਮ ਵੀਵਲ ਲਾਰਵਾ। ਕ੍ਰਿਕਟਸ ਨੂੰ ਪੈਨ, ਬਕਸਿਆਂ ਜਾਂ ਦਰਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਪਲਾਈਟੇਡ ਪੋਲਟਰੀ ਖਾਣਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਾਮ ਵੀਵਲ ਲਾਰਵਾ [[ਗੋਭੀ]] ਦੇ ਪੱਤੇ ਜਾਂ [[ਖਜੂਰ]] ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਰੁੱਖ ਵਧਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=Bangkok&gt;{{cite book |title=Six-legged Livestock: Edible insect farming, collection and marketing in Thailand |year=2013 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |location=Bangkok |isbn=978-92-5-107578-4|url=http://www.fao.org/docrep/017/i3246e/i3246e.pdf}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਵਿਅੰਜਨ [[ਬਾਂਸ]] ਦੇ ਕੈਪਟਪਿਲਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਰਧ-ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਕਟਾਈ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।&lt;ref name=Bangkok/&gt;

== ਪਰਭਾਵ ==

=== ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਭਾਵ ===
[[File:Bezerros de IATF.jpg|thumb|ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ]]

ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਖਪਤ ਦੇ 20% -33% ਦੇ ਲਈ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ,&lt;ref&gt;{{cite web |title=A Global Assessment of the Water Footprint of Farm Animal Products |url=http://www.waterfootprint.org/Reports/Mekonnen-Hoekstra-2012-WaterFootprintFarmAnimalProducts.pdf |publisher=Water Footprint Network |year=2012 |first=Mesfin M. |last=Mekonnen |author2=Hoekstra, Arjen Y. |access-date=2018-07-14 |archive-date=2015-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150311184533/http://www.waterfootprint.org/Reports/Mekonnen-Hoekstra-2012-WaterFootprintFarmAnimalProducts.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਫੀਡ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਬਰਫ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਭੂਮੀ ਦਾ ਲਗਭਗ ਤੀਜਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Livestock a major threat to environment |url=http://www.fao.org/newsroom/en/News/2006/1000448/index.html |publisher=Food and Agriculture Organizations of the United Nations |access-date=2017-05-10 |archive-date=2008-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080328062709/http://www.fao.org/newsroom/en/news/2006/1000448/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਜਾਂ ਪਾਲਣ, ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਨਾਸ਼, ਉਜਾੜ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਕਾਰਕ ਹੈ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite book|author=Whitford, Walter G. |title=Ecology of desert systems |publisher=Academic Press |year=2002 |isbn=978-0-12-747261-4 |page=277 |url=https://books.google.com/books?id=OZ4hZbXS8IcC&amp;pg=PA277}}&lt;/ref&gt; ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਖਾਣ ਲਈ ਫਸਲਾਂ ਉਗਾਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਚਰਾਉਣ ਲਈ, ਵਾਤਾਵਰਨ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Unit 9: Biodiversity Decline // Section 7: Habitat Loss: Causes and Consequences |url=https://www.learner.org/courses/envsci/unit/text.php?unit=9&amp;amp;secNum=7 |publisher=Annenberg Learner |access-date=2022-01-22 |archive-date=2018-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181028035035/https://www.learner.org/courses/envsci/unit/text.php?unit=9&amp;secNum=7 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ਜਦੋਂ ਕਿ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਮੁਨਾਫੇ ਲਈ ਇੱਕ ਅਨੁਭਵੀ ਖ਼ਤਰਾ ਕਾਰਨ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਐਮਾਜ਼ਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ 91% ਕਟਾਈ ਲਈ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Causes of Deforestation of the Brazilian Rainforest |url=https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/15060 |publisher=Washington: World Bank Publications |first=Sergio |last=Margulis |year=2003}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਿਚ ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗਾਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ 570 ਮਿਲੀਅਨ ਕਿਊਬਿਕ ਮੀਟਰ ਮਿਥੇਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ,&lt;ref&gt;{{cite web |first=Philip |last=Ross |title=Cow farts have ‘larger greenhouse gas impact’ than previously thought; methane pushes climate change |url=http://www.ibtimes.com/cow-farts-have-larger-greenhouse-gas-impact-previously-thought-methane-pushes-climate-change-1487502 |publisher=International Business Times|year=2013 }}&lt;/ref&gt; ਜੋ ਕਿ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਮਿਥੇਨ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਦੇ 35 ਤੋਂ 40% ਤੱਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸ ਨਾਈਟਰਸ ਆਕਸਾਈਡ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲੇ ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖੀ-ਸਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣਾਂ ਦੇ 65% ਦੇ ਲਈ ਜਾਨਵਰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਨ।&lt;ref name=FAOshadow&gt;{{cite web |url=http://www.fao.org/docrep/010/a0701e/a0701e00.HTM |title=Livestock’s Long Shadow: Environmental Issues and Options |author=Steinfeld H.; Gerber P.; Wassenaar T.; Castel V.; Rosales M.; de Haan C. |year=2006 |publisher=FAO |accessdate=13 December 2017}}&lt;/ref&gt; ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।&lt;ref name=FAOshadow/&gt; ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਵਿਚ ਖਾਦ ਤੋਂ ਬਾਇਓ ਗੈਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Monteny |first=Gert-Jan |author2=Andre Bannink |author3=David Chadwick |title=Greenhouse Gas Abatement Strategies for Animal Husbandry, Agriculture, Ecosystems, and Environment|journal=Agriculture, Ecosystems, and Environment |year=2006|volume=112 |issue=2–3 |pages=163–170 |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0167880905004147 |accessdate=5 June 2013 |doi=10.1016/j.agee.2005.08.015}}&lt;/ref&gt;

ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਧਰਤੀ ਦੇ ਬਰਫ਼-ਰਹਿਤ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੇ 1/3 ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਹੀ ਜਾਤੀ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਮੱਧ ਜ਼ੋਨਾਂ, ਜਲ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਅਤੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਤਬਾਹੀ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਗਾੜ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਫੀਡ ਫਸਲ ਵਧਣ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਚਰਾਂਦਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿਨਾਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਮੁਨਾਫ਼ਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਏ ਹੋਏ ਖ਼ਤਰੇ ਕਾਰਨ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ &quot;ਮੁਕਾਬਲਾ&quot; ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੀਡ ਅਤੇ ਫੂਡ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਕੀੜੇਮਾਰ ਦਵਾਈਆਂ, ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਰਤੋਂ ਅਕਸਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਜਲ ਦੇ ਪ੍ਰਜਣਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿਚ ਦਖ਼ਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਵਪਾਰਕ ਫੜਨ, ਬੂਸ਼ਮੇਟ ਵਪਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ 'ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਣਾਂ ਦੀ ਬੇਹੱਦ ਵਧੀਕ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ, ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਕਮੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸਾਡੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿਚ 500 ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਹੜ੍ਹ ਆ ਗਏ ਹਨ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਡਰਾਇਵਰ, ਗ੍ਰੀਸ ਦੇ 1/3 ਦੇ ਨੇੜੇ ਮੋਹਰੀ ਹੈ। 2,500 ਡੇਅਰੀ ਗਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਫਾਰਮ 411,000 ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

=== ਮੌਸਮੀ ਤਬਦੀਲੀ ===
ਗੈਰ ਕਾਰਬਨ-ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੀਥੇਨ ਅਤੇ ਨਾਈਟਰਸ ਆਕਸਾਈਡ, ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਸੰਭਾਵੀ ਸੰਭਾਵੀ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆ ਸਕੇ। ਉਪਾਅ ਕਰਨ ਲਈ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਵਿਚ ਊਰਜਾ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਖਾਦ (ਬਾਇਓਗੈਸ) ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਗੈਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਉਪ-ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਪ੍ਤੀ ਸਾਲ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 32,000 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ, ਜਾਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ 51% ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸ ਨਾਲ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਦੀ ਗਲੋਬਲ ਵਾਰਮਿੰਗ ਸਮਰੱਥਾ ਦੇ 296 ਵਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸ ਦੇ 65% ਅਤੇ ਜਾਨਸ਼ੀਨ ਵਿੱਚ 150 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗਾਵਾਂ ਪ੍ਤੀ ਦਿਨ 150 ਬਿਲੀਅਨ ਗੈਲੇਨ ਮਿਥੇਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

=== ਪਸ਼ੂ ਭਲਾਈ ===
18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ, ਲੋਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਭਲਾਈ ਦੇ ਸੰਭਵ ਉਪਾਅ ਲੰਬੀ [[ਉਮਰ]], [[ਵਿਵਹਾਰਵਾਦ|ਵਿਹਾਰ]], [[ਸਰੀਰਕ ਵਿਗਿਆਨ|ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨ]], [[ਪ੍ਰਜਨਨ]], [[ਰੋਗ]] ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਅਤੇ ਇਮਯੂਨੋ-ਸੁਪ੍ਰੈਸ਼ਨ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਮਿਆਰ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਸ਼ਵਭਰ ਵਿੱਚ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਮੁਢਲੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭਤੋਂ ਬਹੁਤ ਚੌਕਸੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਪਯੋਗਤਾਵਾਦ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ: ਕਿ ਇਹ ਨੈਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਵੀਕਾਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗ਼ੈਰ-ਮਨੁੱਖੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਬਸ਼ਰਤੇ ਕਿ ਕੋਈ ਬੇਲੋੜੀ ਬਿਪਤਾ ਪੈਦਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਖ਼ਰਚਿਆਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਲਾਭ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਗਤਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਵਿਰੋਧੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਇਦਾਦ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵਰਤੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ।&lt;ref&gt;{{cite web |last=Grandin |first=Temple |authorlink=Temple Grandin |title=Animals are not things: A view on animal welfare based on neurological complexity |url=http://www.humanities.uci.edu/collective/hctr/trans-scripts/2013/2013_03_10.pdf |work=Trans-Scripts 3: An Interdisciplinary Online Journal in Humanities And Social Sciences at UC Irvine |year=2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20140819053847/http://www.humanities.uci.edu/collective/hctr/trans-scripts/2013/2013_03_10.pdf |archivedate=19 August 2014 |df= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Hewson |first=C. J. |year=2003 |title=What is animal welfare? Common definitions and their practical consequences |url=https://archive.org/details/sim_the-canadian-veterinary-journal_2003-06_44_6/page/496 |journal=The Canadian Veterinary Journal |pmc=340178 |pmid=12839246 |volume=44 |issue=6 |pages=496–99}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Broom |first= D. M. |year=1991 |title=Animal welfare: concepts and measurement |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-animal-science_1991-10_69_10/page/4167 |journal=[[Journal of Animal Science]]| volume=69 |issue=10 |pages=4167–75 |pmid=1778832}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Garner |first=R. |year=2005 |title=Animal Ethics |url=https://archive.org/details/animalethics0000garn_z4u4 |publisher=Polity Press}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Regan |first=T. |year=1983 |title=The Case for Animal Rights |url=https://archive.org/details/caseforanimalrig00regarich |publisher=University of California Press}}&lt;/ref&gt;

=== ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ===
[[File:Opening of the budget; - or - John Bull giving his breeches to save his bacon by James Gillray.jpg|thumb|left|ਜੌਨ ਬੂਲ ਦਾ ਕਾਰਟੂਨ, ਆਪਣੇ ਬੇਕਨ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਜੂੜੇ ਦੇ ਰਿਹਾ]]

18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ, ਕਿਸਾਨ ਜੌਨ ਬੁੱਲ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜੌਨ ਆਰਬੁਥਨੋਟ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਆਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਕੌਮੀ ਪਛਾਣ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਜੇਮਜ਼ ਗਿਲਰੇ ਅਤੇ ਜੌਹਨ ਟੈਨਿਏਲ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਾਰਟੂਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਭੋਜਨ, ਬੀਅਰ, ਕੁੱਤੇ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਵਿਹਾਰਕ ਹੈ ਅਤੇ ਨਰਮ ਸੁਭਾਹ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Johnson |first1=Ben |title=John Bull |url=http://www.historic-uk.com/CultureUK/john-bull/ |publisher=Historic UK |accessdate=26 May 2017}}&lt;/ref&gt;

[[File:The tale of Pigling Bland pg 13.jpg|thumb|upright|ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਬਾਲ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਾਲੇ ਸੂਰਾਂ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ]]

ਫਾਰਮੀ ਜਾਨਵਰ, ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਗਾਣਿਆਂ ਵਿਚ ਅਕਸਰ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਅਕਸਰ ਗ਼ਲਤ, ਨਰਮ ਜਾਂ ਆਦਰਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਲਗਭਗ ਪੂਰੀ ਕਹਾਵਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿਚ ਅਕਸਰ ਇਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਕਸਬੇ ਵਿਚ ਘੁੰਮਣ ਲਈ ਆਜ਼ਾਦ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਫਸਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਆਮ ਮਨੁੱਖੀ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅਸਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਣਗੌਲਿਆ ਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੈ।&lt;ref name=Hoult&gt;{{cite book|author=Hoult-Saros, Stacy E. |title=The Mythology of the Animal Farm in Children's Literature: Over the Fence|url=https://books.google.com/books?id=UHGPDAAAQBAJ&amp;pg=PA29 |year=2016|publisher=Lexington Books |isbn=978-1-4985-1978-6 |pages=18–29}}&lt;/ref&gt;

ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਬਿੱਟ੍ਰਿਕਸ ਪੋਟਟਰ ਦੀਆਂ &quot;ਛੋਟੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ&quot; ਵਿਚੋਂ ਕਈਆਂ ਵਿਚ ਸੂਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ, ਏ.ਏ. ਮਿਲਨੇ ਦੀ &quot;ਵਿੰਨੀ ਦਾ ਪੂਹ&quot; ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਸੂਰਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਵੱਧ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ (ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ ਦੇ ਇਕ ਸੰਕੇਤ ਵੱਜੋਂ) ਡਿਕ ਕਿੰਗ-ਸਮਿੱਥ ਦੀ ਭੇਡ- ਸੂਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਬੇਬ ਵਜੋਂ, ਅਤੇ &quot;ਸ਼ਾਰ੍ਲਟ ਦੇ ਵੈਬ&quot; ਵਿਚ ਵਿਲਬਰ ਵਜੋਂ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Livestock in literature |url=https://www.ciwf.org.uk/news/2015/10/livestock-in-literature |publisher=Compassion in World Farming |date=1 October 2015 |access-date=14 ਜੁਲਾਈ 2018 |archive-date=26 ਮਾਰਚ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326031645/https://www.ciwf.org.uk/news/2015/10/livestock-in-literature |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[ਕਾਰਟੂਨ|ਕਾਰਟੂਨਾ]] ਵਿੱਚ ਸੂਰਾਂ ਨੂੰ &quot;ਹੱਸਦਾ, ਚੰਗਾ ਹਾਸੇ ਅਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ&quot; ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਨਵ-ਵਿਹਾਰਕ ਹਨ, ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਲੱਤਾਂ ਉੱਪਰ ਤੁਰਦੇ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=Hoult/&gt; ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਗੀਤ &quot;ਓਲਡ ਮੈਕਡੌਨਲਡ ਹੱਸ ਏ ਫਾਰਮ&quot; ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਮੈਕਡੋਨਾਲਡ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕਈ ਜਾਨਵਰ ਜੋ ਉਹ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{cite web |author=Waltz, Robert B.; Engle, David G. |url=http://www.csufresno.edu/folklore/ballads/R457.html |title=Old MacDonald Had a Farm |website=The Traditional Ballad Index |accessdate=18 May 2017 |date=2016 |archive-date=12 ਮਈ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160512160804/http://www.csufresno.edu/folklore/ballads/R457.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਬੱਚੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਪਾਲਤੂਪਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿਚ ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਜ ਲੱਖ ਲੋਕ ਹਰ ਸਾਲ ਕਿਸੇ ਪਾਲਤੂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਫਾਰਮ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਲਾਗ (ਇੰਫੈਕਸ਼ਨ) ਦੇ ਕੁਝ ਖਤਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੇ ਬੱਚੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਧੋਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਈ. ਕੋਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਤਣਾਅ ਵਿੱਚ 93 ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2009 ਵਿੱਚ ਫੈਲਣ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਇੰਟਰੈਕਟਿਵ ਫਾਰਮ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Laurance |first1=Jeremy |title=Children's Petting Farms Face Tough New Rules |url=https://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/health-news/childrens-petting-farms-face-tough-new-rules-2001624.html |work=The Independent |date=15 June 2010}}&lt;/ref&gt; ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਜਿਹੜੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਲੇ ਫਾਰਮਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ &quot;ਇਸ ਲਈ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ&lt;ref name=Searle2014&gt;{{cite web |last1=Searle |first1=Sarah |title=Stop Romanticizing Farms |url=http://modernfarmer.com/2014/06/stop-romanticizing-farms/ |work=[[Modern Farmer (magazine)|Modern Farmer]] |date=30 June 2014 |access-date=14 ਜੁਲਾਈ 2018 |archive-date=7 ਜੂਨ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230607054632/https://modernfarmer.com/2014/06/stop-romanticizing-farms/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਕਈ ਵਾਰ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਵ-ਸਨਅਤੀ ਪਿਛੋਕੜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪੂਰਵਕ ਸਮਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੇਸਟੋਰਲ ਆਦਰਸ਼ ਦੀ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਤਸਵੀਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=Searle2014/&gt;

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==
* [[ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ]]
* [[ਮੱਖੀ ਪਾਲਣ]] / [[ਮਧੂ ਮੱਖੀ ਪਾਲਣ]]
* [[ਸੂਰ ਪਾਲਣ]]
* [[ਪੰਛੀ ਪਾਲਣ]]
* [[ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰ]]
* [[ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ|ਪਸ਼ੂ ਵਿਗਿਆਨ]]
* [[ਖੇਤ]]
{{notelist}}

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist|30em}}

==ਸਰੋਤ==
* Saltini, Antonio. ''Storia delle scienze agrarie'', 4 vols, Bologna 1984–89, {{ISBN|88-206-2412-5}}, {{ISBN|88-206-2413-3}}, {{ISBN|88-206-2414-1}}, {{ISBN|88-206-2415-X}}
* Clutton Brock, Juliet. ''The walking larder. Patterns of domestication, pastoralism and predation'', Unwin Hyman, London 1988
* Clutton Brock, Juliet.  ''Horse power: a history of the horse and donkey in human societies'', National history Museum publications, London 1992
* [[George Fleming (veterinarian)|Fleming, George]]; Guzzoni, M. ''Storia cronologica delle epizoozie dal 1409 av. Cristo sino al 1800'', in Gazzetta medico-veterinaria, I-II, Milano 1871–72
* Hall, S; Clutton Brock, Juliet.  ''Two hundred years of British farm livestock'', Natural History Museum Publications, London 1988
* Janick, Jules; Noller, Carl H.;  Rhyker, Charles L. ''The Cycles of Plant and Animal Nutrition'', in Food and Agriculture, Scientific American Books, San Francisco 1976
* Manger, Louis N. ''A History of the Life Sciences'', M. Dekker, New York, Basel 2002

==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ==
{{Commons category|Animal husbandry}}
* [http://www.naiaonline.org/about-us/position-statements/animal-husbandry/ Animal husbandry practices – National Animal Interest Alliance]

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਸ਼ੂ ਵਿਗਿਆਨ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਸ਼ੂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਾਨਵਰ]]
{{Library resources box|by=no|onlinebooks=no|others=no|about=yes|label=Animal husbandry}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੰਗਾ ਲੇਖ/ਖੇਤੀਬਾੜੀ]]</text>
      <sha1>qwgc8hheourdjn1nvfa734uwcvalft8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਬੇੱਲਾਡੋਨਾ (ਅਦਾਕਾਰਾ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96459</id>
    <revision>
      <id>845587</id>
      <parentid>822505</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T03:50:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10947" sha1="m164fuc3sdkrh9taumbmo95gj4hx9ez" xml:space="preserve">{{Infobox adult biography
| name = ਬੇੱਲਾਡੋਨਾ
| image= Belladonna 2010.jpg
| image_size = 
| caption =&lt;small&gt;ਬੇੱਲਾਡੋਨਾ ਅਡਲਟ ਐਕਸਪੋ, ਲਾਸ ਐਂਜਲਸ ਦੌਰਾਨ&lt;/small&gt;
| birth_date = {{Birth date and age|1981|5|21}}
| birth_place = [[ਬਿਲੋਕਸੀ, ਮਿਸੀਸਿਪੀ]], ਯੂ.ਐਸ.
| birth_name = Michelle Anne Sinclair
| alias = ਬੇੱਲਾਡੋਨਾ, ਬੇੱਲਾ
| spouse = ਐਡਨ ਕੇਲੀKelly&lt;ref name=the213/&gt;
| death_date =
| height = {{height|ft=5|in=4}}&lt;ref name=rog2/&gt;
| weight = {{convert|127|lb|kg st|abbr=on}}
| ethnicity = [[German people|German]]/[[Scottish people|Scottish]]/[[Cherokee]]&lt;ref name=Foundry1&gt;{{cite web|url= http://www.foundrymusic.com/porn/displayinterview.cfm/id/60/div/porn/interview/IN_DEEP_WITH_BELLA_DONNA.html|title= In Deep with Bella Donna|accessdate= 2008-05-27|author= SteveC|date= 2003-09-21|publisher= FoundryMusic|archiveurl= https://web.archive.org/web/20050426125119/http://www.foundrymusic.com/porn/displayinterview.cfm/id/60/div/porn/interview/IN_DEEP_WITH_BELLA_DONNA.html|archivedate= 2005-04-26}}&lt;/ref&gt;
| number of films = 357 ਬਤੌਰ ਪਰਫਾਰਮਰ, 89 ਬਤੌਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ&lt;small&gt;(per [[Internet Adult Film Database|IAFD]] as of February 2017)&lt;/small&gt;&lt;ref name=IAFD&gt;{{iafd name|id=bella00/gender=f/Belladonna.htm|name=Belladonna}}&lt;/ref&gt;
| website = {{URL|http://www.enterbelladonna.com}}
}}
'''ਬੇੱਲਾਡੋਨਾ''' (ਜਨਮ '''ਮਿਸ਼ੇਲ ਐਨ ਸਿੰਕਲੇਅਰ''';&lt;ref name=&quot;sexmachine&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.cityweekly.net/utah/article-2431-sex-machine.html|title=Sex Machine|last=Stephen Dark|date=April 12, 2007|publisher=[[Salt Lake City Weekly]]|access-date=2008-12-05|archive-date=2011-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20110725205008/http://www.cityweekly.net/utah/article-2431-sex-machine.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 21 ਮਈ 1981&lt;ref name=&quot;the213&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.the213.net/php/article.php?id=554|title=A Day With Belladonna (Part 1)|last=Jason Coleman|date=June 8, 2007|publisher=the213.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928064415/http://www.the213.net/php/article.php?id=554|archive-date=September 28, 2007|dead-url=yes|access-date=2007-07-16}}&lt;/ref&gt;) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਬਕਾ ਪੌਰਨੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ, ਪੌਰਨੋਗ੍ਰਾਫਿਕ [[ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ|ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ]], [[ਅਦਾਕਾਰ|ਅਭਿਨੇਤਰੀ]] ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ। ਇਸਨੇ ਪੌਰਨੋਗ੍ਰਾਫੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਗੈਰ-ਪੌਰਨੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਹੋਰ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰੁਚੀਆਂ ਦਿਖਾਈਆਂ।

== ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ==
ਮਿਸ਼ੇਲ ਐਨ ਸਿੰਕਲੇਅਰ ਦਾ ਜਨਮ ਬਿਲੋਕਸੀ, ਮਿਸੀਸਿਪੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅੱਠ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦੂਜੀ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਮਾਰਮਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ।&lt;ref name=&quot;vice.com&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.vice.com/en_ca/read/catching-up-with-the-actress-formerly-known-as-belladonna-000|title=Catching Up with the Actress Formerly Known as Belladonna|work=VICE}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rollingstone.com/culture/pictures/8-porn-stars-who-made-national-news-20140423/belladonna-0869687|title=8 Porn Stars Who Made National News|website=Rolling Stone|access-date=2016-10-16|archive-date=2016-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20161010114630/http://www.rollingstone.com/culture/pictures/8-porn-stars-who-made-national-news-20140423/belladonna-0869687|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਇਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਜਰਮਨ, ਸਕਾਟਿਸ਼ ਅਤੇ ਚਿਰੋਕੀ ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਤੋਂ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਿਸ ਦਾ ਅਨੁਭਵ 12 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾ ਟੈਟੂ 13 ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬਣਵਾਇਆ।&lt;ref name=&quot;rog1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.rogreviews.com/interviews/Belladonna.asp|title=Interview #1 (January 2002)|publisher=Rogreviews.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20100323083747/http://www.rogreviews.com/interviews/Belladonna.asp|archive-date=March 23, 2010|dead-url=no|access-date=2010-04-13}}&lt;/ref&gt; ਪੌਰਨੋਗ੍ਰਾਫੀ ਕੈਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਸਨੇ  7-11, ਵਿਕਟੋਰੀਆ'ਸ ਸਿਕ੍ਰੇਟ, ਸੀਅਰਜ਼ ਅਤੇ ਸਬਵੇਅ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
ਇਸਨੇ ਆਪਣੇ  ਅਭਿਨੇਤਾ ਸਾਥੀ [[ਨਾਚੋ ਵੀਦਾਲ]].ਨਾਲ ਸਗਾਈ ਕਰਵਾਈ। 11 ਅਪ੍ਰੈਲ, 2004 ਨੂੰ, ਇਸਨੇ ਐਡਨ ਕੇਲੀ ਨਾਲ [[ਲਾਸ ਵੇਗਸ|ਲਾਸ ਵੇਗਾਸ, ਨੇਵਾਦਾ]] ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਸਦੀ ਇੱਕ ਧੀ, ਮਾਇਲਾ ਕੇਲੀ,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.foundrymusic.com/bands/displayinterview.cfm?id=112|title=Catching Up with Belladonna|last=Steve C.|date=2005-01-02|publisher=Foundry Music|access-date=2008-12-25|archive-date=2009-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20090918014730/http://www.foundrymusic.com/bands/displayinterview.cfm?id=112|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਹੈ ਜੋ ਜਨਵਰੀ 2005 ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://business.avn.com/articles/19291.html|title=Belladonna Delivers Girl|date=2005-01-14|publisher=AVN|archive-url=https://web.archive.org/web/20090830060243/http://business.avn.com/articles/19291.html|archive-date=August 30, 2009|dead-url=yes|access-date=2008-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Brisbane&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.brisbanetimes.com.au/articles/2008/03/03/1204402311534.html|title=Porn's dirtiest girl cleans up|last=Georgina Robinson|date=2008-03-03|publisher=Brisbane Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20081227073256/http://www.brisbanetimes.com.au/articles/2008/03/03/1204402311534.html|archive-date=December 27, 2008 &lt;!--DASHBot--&gt;|dead-url=no|access-date=2008-12-25}}&lt;/ref&gt;

== ਪੌਰਨ ਕੈਰੀਅਰ ==
ਇਸਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਬਾਲਗ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਏਜੰਟ ਨੇ ਕਰਵਾਈ ਜੋ ਉਟਾਹ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਆਇਆ ਸੀ, ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਨੇ ਬੇੱਲਾਡੋਨਾ ਦੀ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਉਸ ਨਾਲ ਕਰਵਾਈ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਇਹ ਬਾਲਗ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ [[ਲਾਸ ਐਂਜਲਸ]] ਚਲੀ ਗਈ। ਪੌਰਨ ਕੈਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਉਤਾਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੱਲਬ ਵਿੱਚ ਡਾਂਸ ਕਰਦੀ ਸੀ। 
[[ਤਸਵੀਰ:AN_Belladonna_1.jpg|left|thumb|ਬੇੱਲਾਡੋਨਾ, 2007 ਵਿੱਚ ਏਵੀਐਨ ਬਾਲਗ ਮਨੋਰੰਜਨ ਐਕਸਪੋ]]

== ਅਵਾਰਡ ==

=== ਨਿਨਫਾ ਇਨਾਮ ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 34px;&quot;
! ਸਾਲ
! ਨਤੀਜਾ
! ਪੁਰਸਕਾਰ
! ਫਿਲਮ
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | '''2007'''
| {{won}}
|ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਿਊਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ&lt;ref name=&quot;FICEBAward2007&quot;&gt;[http://www.xstarsnews.com/ninfas-awards-ficeb-1818.html &quot;Winners of the 2007 FICEB Ninfa Awards&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160113134121/http://www.xstarsnews.com/ninfas-awards-ficeb-1818.html |date=2016-01-13 }}, h.b., October 10, 2007, xstarsnews.com.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Evil Angel Wins Eight Awards at Barcelona’s NINFA Awards&quot;&gt;{{cite web|url=http://business.avn.com/articles/video/Evil-Angel-Wins-Eight-Awards-at-Barcelona-s-NINFA-Awards-26360.html|title=Evil Angel Wins Eight Awards at Barcelona’s NINFA Awards|date=14 October 2007|accessdate=25 April 2014}}&lt;/ref&gt;
| {{n/a}}
|-
| {{won}}
|ਸਭ ਤੋਂ ਅਸਲੀ ਸੈਕਸ ਸੀਨ
|''ਫੈਸ਼ਨਸਟਾਸ ਸਫਾਦੋ''
|-
| '''2003'''
| {{won}}
|ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰਾ
|''ਫੈਸ਼ਨਸਟਾਸ''
|}

=== ਐਕਸਬੀਆਈਜ਼ੈਡ ਅਵਾਰਡ ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! ਸਾਲ
! ਨਤੀਜਾ
! ਪੁਰਸਕਾਰ&lt;ref name=&quot;xbizwinners&quot;&gt;[http://www.xbizawards.com/winners.php XBIZ Award Winners] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120103173201/http://www.xbizawards.com/winners.php |date=2012-01-03 }}, ''[//en.wikipedia.org/wiki/XBIZ XBIZ]'', February, 2011&lt;/ref&gt;
|-
| '''2009'''
| {{won}}
|ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ (ਸਰੀਰ ਦੇ ਕੰਮ)
|}

=== ਨਾਇਟਮੂਵਸ ਅਵਾਰਡ ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 58px;&quot;
! ਸਾਲ
! ਨਤੀਜਾ
! ਪੁਰਸਕਾਰ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.nightmovesonline.com/21st-annual-nightmoves-awards-show/past-winner-history/|title=NightMoves Online - Past Winner History|website=NightMoves Online}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.nightmovesusa.com/awards-show/past-winner-history.html|title=Past Winner History|publisher=Nightmovesusa.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20130722133601/http://www.nightmovesusa.com/awards-show/past-winner-history.html|archive-date=July 22, 2013|dead-url=yes|access-date=2014-01-14}}&lt;/ref&gt;
|-
| '''2012'''
| {{won}}
|ਵਧੀਆ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ – ਗੈਰ-ਪਾਰੋਦੀ (ਫੈਨ ਦੀ ਚੋਣ)
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | '''2008'''
| {{won}}
|ਹਾਲ ਆਫ਼ ਫੇਮ&lt;br&gt;
|-
| {{won}}
|ਟ੍ਰਿਪਲ ਖੇਡ ਪੁਰਸਕਾਰ (ਨਾਚ/ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ/ਨਿਰਦੇਸ਼)
|-
| '''2003'''
| {{won}}
|ਵਧੀਆ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (ਸੰਪਾਦਕ ਦੀ ਪਸੰਦ)
|}

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

== ਹਵਾਲੇ ==
{{reflist|colwidth=40em}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==
* {{ਦਫ਼ਤਰੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ|http://www.enterbelladonna.com}}
* {{IMDb name|0068643|Belladonna}}
* {{iafd name|id=bella00/gender=f/Belladonna.htm|name=Belladonna}}ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਬਾਲਗ ਫਿਲਮ ਡਾਟਾਬੇਸ
* {{afdb name|17487|Belladonna}}ਬਾਲਗ ਫਿਲਮ ਡਾਟਾਬੇਸ

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1981]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਪੌਰਨੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਪੌਰਨੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>m164fuc3sdkrh9taumbmo95gj4hx9ez</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਡੌਲੀ ਪਾਰਟਨ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108034</id>
    <revision>
      <id>845562</id>
      <parentid>694470</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T15:38:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10475" sha1="jywbww2ryqr4inc64gn5ib2bcww14tn" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name = ਡੌਲੀ ਪਾਰਟਨ
| image = Dolly Parton 2011.jpg 
| caption = 2011 ਵਿੱਚ ਪਾਰਟਨ
| birth_name = ਡੌਲੀ ਰੇਬੇਕਾ ਪਾਰਟਨ
| birth_date = {{Birth date and age|mf=yes|1946|01|19}}
| birth_place = ਸੇਵੀਅਰ ਕਾਉਂਟੀ, ਟੇਨਸੀ, [[ਅਮਰੀਕਾ]]
| spouse = {{marriage|ਕਾਰਲ ਡੀਨ|May 30, 1966}}
| occupation = {{hlist|ਗਾਇਕਾ|ਗੀਤਕਾਰ|ਰਿਕਾਰਡ ਨਿਰਮਾਤਾ|ਅਦਾਕਾਰਾ|ਲੇਖਿਕਾ|ਕਾਰੋਬਾਰੀ|ਮਨੁੱਖਤਾਵਾਦੀ}}
| years_active = 1959-ਅੱਜ ਤੱਕ
| website = {{URL|www.dollyparton.com}}
}}

'''ਡੌਲੀ ਰੇਬੇਕਾ ਪਾਰਟਨ''' (ਜਨਮ 19 ਜਨਵਰੀ, 1946) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਗਾਇਕਾ, ਗੀਤਕਾਰ, ਰਿਕਾਰਡ ਨਿਰਮਾਤਾ, ਅਦਾਕਾਰਾ, ਲੇਖਿਕਾ, ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵਿਕਾ ਹੈ। ਗੀਤਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਡੌਲੀ ਪਾਰਟਨ ਨੇ 1967 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਐਲਬਮ ''ਹੈਲੋ, ਆਈ ਐਮ ਡੌਲੀ'' ਰਾਹੀਂ ਗਾਇਕੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਦੀਆਂ ਐਲਬਮ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਰਹੀ। ਉਸਦੀ ਸਫਲਤਾ 1970 ਅਤੇ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹੀ ਪਰ 1990 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀਆਂ ਐਲਬਮਾਂ ਵਿਕਰੀ ਘੱਟ ਗਈ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਨਿਊ ਮਲੇਨਿਅਮ ਵਿੱਚ, ਪਾਰਟਨ ਨੇ ਵਪਾਰਕ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 2000 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਜ਼ਾਦ ਲੇਬਲਾਂ 'ਤੇ ਐਲਬਮਾਂ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਖੁਦ ਦੇ ਲੇਬਲ, ''ਡੌਲੀ ਰਿਕਾਰਡਜ਼'' ਦੀਆਂ ਐਲਬਮ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਪਾਰਟਨ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਨਮਾਨਿਤ ਜਨਾਨਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਇੰਡਸਟਰੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ 25 ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਗੋਲਡ, ਪਲੈਟੀਨਮ ਅਤੇ ਮਲਟੀ-ਪਲੈਟੀਨਮ ਅਵਾਰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਉਸਦੇ 25 ਗਾਣੇ ਬਿਲਬੋਰਡ ਦੇ ਕੰਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਚਾਰਟ 'ਤੇ ਨੰਬਰ 1 ‘ਤੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਸ ਕੋਲ 41 ਕੈਰੀਅਰ ਟਾੱਪ 10 ਕੰਟਰੀ ਐਲਬਮ ਹਨ। ਉਸਨੇ 9 [[ਗ੍ਰੈਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]], 2 ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ ਨਾਮਜ਼ਦੀਆਂ, 10 ਕੰਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਅਵਾਰਡ, 7 ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ ਕੰਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਪੁਰਸਕਾਰ, 3 ਅਮਰੀਕੀ ਸੰਗੀਤ ਪੁਰਸਕਾਰ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਕੰਟਰੀ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦਾ ਐਂਟਰਟੇਨਰ ਆਫ ਦੀ ਈਅਰ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੇਵਲ 7ਜਨਾਨਾ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਪਾਰਟਨ 47 ਵਾਰ ਗ੍ਰੈਮੀ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਹੋਈ ਹੈ।

1999 ਵਿੱਚ, ਪਾਰਟਨ ਨੂੰ ਕੰਟਰੀ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਹਾਲ ਆਫ਼ ਫੇਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ 3,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਾਣੇ ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਗਾਏ ਹਨ। ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦੇ ਤੌਰ’ਤੇ ਉਸਨੇ, ''9 ਟੂ 5'' (1980), ''ਦੀ ਬੈਸਟ ਲਿਟਲ ਵੇਅਰਹਾਊਸ ਇਨ ਟੈਕਸਸ'' (1982) ਵਰਗੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਐਕਟਰਸ ਲਈ ਗੋਲਡਨ ਗਲੋਬ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਮਿਲੀ।

==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ==
ਪਾਰਟਨ ਦਾ ਜਨਮ ਜਨਵਰੀ 19, 1946 ਨੂੰ ਸੇਵੀਅਰ ਕਾਉਂਟੀ, ਟੇਨਸੀ, [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਰਾਬਰਟ ਲੀ ਪਾਰਟਨ ਸੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਅਵੀ ਲੀ ਕੈਰੋਲੀਨ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਰਾਬਰਟ ਲੀ ਪਾਰਟਨ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਉਸਾਰੀ ਕਾਮਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਤਾ ਅਵੀ ਲੀ ਕੈਰੋਲੀਨ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਇਸਤਰੀ ਸੀ। ਡੌਲੀ ਬਾਰਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੌਥੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Dolly Rebecca Parton – The Beginning|url=http://dollyparton.com/life-and-career/dolly-rebecca-parton/|publisher=Dolly Parton Productions|accessdate=June 14, 2015}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਸਤੰਬਰ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਬਹੁਤ ਗਰੀਬ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਥਾਂ ਤੇ ਇੱਕ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਸੰਗੀਤ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਜਨਤਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਚਰਚ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਡੌਲੀ ਦੀ ਉਮਰ ਛੇ ਸਾਲ ਸੀ। ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਗਿਟਾਰ ਵਜਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਕਲ ਨੇ ਉਸ ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਅਸਲੀ ਗਿਟਾਰ ਖਰੀਦੀ।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Biography|url=http://songwritershalloffame.com/exhibits/bio/C137|publisher=The Songwriters Hall of Fame|access-date=2018-05-30|archive-date=2015-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222094337/http://songwritershalloffame.com/exhibits/bio/C137|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cmt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cmt.com/news/1773736/dolly-partons/soul-bering-pure-simple-shows|title=Dolly Parton's Soul-Baring Pure &amp; Simple show|author=Lauren Tingle}}&lt;/ref&gt;

ਪਾਰਟਨ ਨੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਈਸਟ ਟੈਨੇਸੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਤੇ ਗਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਦਸ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ''ਦੀ ਕਾਰ ਵਾਕਰ ਸ਼ੋਅ'' 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗੀ।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Dolly performs on Cas Walker Show – WIVK Radio|url=http://dollyparton.com/life-and-career/music/uncle-bill-owens-introduces-dolly-to-cas-walker/|publisher=Dolly Parton Productions|accessdate=June 14, 2015|archive-date=ਅਗਸਤ 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150808020545/http://dollyparton.com/life-and-career/music/uncle-bill-owens-introduces-dolly-to-cas-walker/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਲੇਬਲ ''ਗੋਲਡਬੈਂਡ ਰਿਕਾਰਡਜ਼'' ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਸਿੰਗਲ ਗੀਤ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਓਲ ਓਪਰੀ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਜੌਨੀ ਕੈਸ਼ ਨਾਲ ਮਿਲ਼ੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੂਝਬੂਝ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸਾਹਿਤ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Dolly's first Grand Ole Opry performance 1959|url=http://dollyparton.com/life-and-career/awards_milestones/grand-ole-opry-performance-1959/|publisher=DollyParton.com|accessdate=July 10, 2015}}&lt;/ref&gt;

==ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ==
30 ਮਈ, 1966 ਨੂੰ, ਪਾਰਟਨ ਅਤੇ ਕਾਰਲ ਥੌਮਸ ਡੀਨ ਦਾ ਵਿਆਹ ਰਿੰਗਗੋਲਡ, ਜਾਰਜੀਆ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.smokykin.com/ged/f004/f84/a0048409.htm|title=Dolly Rebecca Parton|publisher=Smokykin.com|date=May 2, 2011|accessdate=October 10, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Parton|1994|p=142}}.&lt;/ref&gt; ਹਾਲਾਂਕਿ ਪਾਰਟਨ ਨੇ ਡੀਨ ਦਾ ਉਪਨਾਮ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪਾਸਪੋਰਟ ਤੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ &quot;ਡੌਲੀ ਪਾਰਟਨ ਡੀਨ&quot; ਹੈ ਅਤੇ ਅਤੇ ਉਹ ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ 'ਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕਨਰ ਸਮੇਂ ਡੀਨ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੈ ਹੈ। ਜੋੜੇ ਦਾ ਆਪਣਾ ਖੁਦ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਬੱਚਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਪਾਰਟਨ [[ਮਾਇਲੀ ਸਾਇਰਸ]] ਦੀ ਧਰਮ-ਮਾਂ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://www.people.com/people/article/0,,20184725,00.html|first=Brian|last=Orloff|title=Dolly Parton Calls Miley Cyrus a 'Little Elvis'|work=[[People (American magazine)|People]]|date=March 17, 2008|accessdate=February 12, 2012|journal=|archive-date=ਜਨਵਰੀ 6, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120106000415/http://www.people.com/people/article/0,,20184725,00.html|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਗਾਇਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਰਿਕਾਰਡ ਨਿਰਮਾਤਾ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਡੌਲੀ ਪਾਰਟਨ]]</text>
      <sha1>jywbww2ryqr4inc64gn5ib2bcww14tn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮਨੁੱਖੀ ਤਸਕਰੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112908</id>
    <revision>
      <id>845591</id>
      <parentid>600418</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T06:24:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15807" sha1="5jll8pi0d7028atkongumxnsor2f28j" xml:space="preserve">'''ਮਨੁੱਖੀ ਤਸਕਰੀ''' [[ਮਨੁੱਖ|ਮਨੁੱਖਾਂ]] ਦਾ ਵਪਾਰ ਹੈ ਜਿਸ 'ਚ [[ਵਗਾਰ|ਮਜਬੂਰ ਲੇਬਰ]], ਜਿਨਸੀ ਗੁਲਾਮੀ, ਜਾਂ[[ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵੇਸਵਾ-ਗਮਨ| ਵਪਾਰਕ ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ]] ਜਾਂ ਹੋਰ ਉਦੇਸ਼ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Unodcvhhhorg&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.unodc.org/unodc/en/human-trafficking/|title=UNODC on human trafficking and migrant smuggling|year=2011|publisher=[[United Nations Office on Drugs and Crime]]|access-date=22 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Amnesty.org.au&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.amnesty.org.au/refugees/comments/20601/|title=Amnesty International – People smuggling|date=23 March 2009|publisher=Amnesty.org.au|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110309163736/http://www.amnesty.org.au/refugees/comments/20601/|archivedate=9 March 2011|deadurl=yes|accessdate=22 March 2011|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ਇਹ [[ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵਿਆਹ]] ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਪਤੀ ਜਾਂ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ,&lt;ref name=&quot;ecpat.org.uk&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ecpat.org.uk/sites/default/files/forced_marriage_ecpat_uk_wise.pdf|title=Child Trafficking for Forced Marriage|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130718000206/http://www.ecpat.org.uk/sites/default/files/forced_marriage_ecpat_uk_wise.pdf|archivedate=18 July 2013|deadurl=yes|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-manchester-24463577|title=Slovakian 'slave' trafficked to Burnley for marriage|website=[[BBC News]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://inst.uchicago.edu/sites/inst.uchicago.edu/files/uploads/2013%20BA%20Thesis_Cruz%20Leo_PDF.pdf|title=MARRIAGE IN FORM, TRAFFICKING IN CONTENT: Non – consensual Bride Kidnapping in Contemporary Kyrgyzstan|archive-url=https://web.archive.org/web/20140415115828/http://inst.uchicago.edu/sites/inst.uchicago.edu/files/uploads/2013%20BA%20Thesis_Cruz%20Leo_PDF.pdf|archive-date=15 April 2014|access-date=2 November 2016}}&lt;/ref&gt; ਜਾਂ [[ਸਰੋਗੇਸੀ]] ਅਤੇ ਓਵਾ ਹਟਾਉਣ ਸਮੇਤ ਅੰਗਾਂ ਜਾਂ ਟਿਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਕੱਢਣਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.coe.int/t/dghl/monitoring/trafficking/docs/news/organtrafficking_study.pdf|title=Trafficking in organs, tissues and cells and trafficking in human beings for the purpose of the removal of organs|year=2009|publisher=United Nations|format=PDF|access-date=18 January 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://fightslaverynow.org/why-fight-there-are-27-million-reasons/otherformsoftrafficking/organ-removal/|title=Human trafficking for organs/tissue removal|publisher=Fightslaverynow.org|access-date=30 December 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.councilforresponsiblegenetics.org/genewatch/GeneWatchPage.aspx?pageId=313|title=Human trafficking for ova removal or surrogacy|date=31 March 2004|publisher=Councilforresponsiblegenetics.org|access-date=30 December 2012|archive-date=24 ਦਸੰਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224231821/http://www.councilforresponsiblegenetics.org/genewatch/GeneWatchPage.aspx?pageId=313%20|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਮਨੁੱਖੀ ਤਸਕਰੀ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਤਸਕਰੀ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਪਰਾਧ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unodc.org/unodc/en/human-trafficking/what-is-human-trafficking.html|title=What is Human Trafficking?|last=Liam.MCLAUGHLIN|website=www.unodc.org|access-date=2018-09-06}}&lt;/ref&gt; ਮਨੁੱਖੀ ਤਸਕਰੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ, ਅਤੇ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਤੱਕ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰੇ।{{fact|date=July 2018}}

[[ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜੱਥੇਬੰਦੀ]] (ਆਈ.ਐਲ.ਓ.) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਕੱਲੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਲੇਬਰ (ਮਨੁੱਖੀ ਤਸਕਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ) 2014 ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਔਸਤਨ 150 ਬਿਲੀਅਨ ਮੁਨਾਫਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_norm/---declaration/documents/publication/wcms_243027.pdf|title=Profits and poverty: The economics of forced labour|last=Special Action Programme to Combat Forced Labour|date=20 May 2014|website=International Labour Organization|page=4|format=PDF|access-date=24 October 2016}}&lt;/ref&gt; 2012 ਵਿੱਚ, ਆਈ ਐੱਲ ਓ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜੋਕੀ ਗੁਲਾਮੀ ਵਿੱਚ 21 ਮਿਲੀਅਨ ਪੀੜਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਫਸ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 14.2 ਮਿਲੀਅਨ (68%) ਨੂੰ ਕਿਰਤ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, 45 ਮਿਲੀਅਨ (22%) ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ 22 ਲੱਖ (10%) ਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ilo.org/global/about-the-ilo/newsroom/news/WCMS_181961/lang--en/index.htm|title=21 million people are now victims of forced labour, ILO says|date=1 June 2012|website=International Labour Organization|access-date=24 October 2016}}&lt;/ref&gt;

ਮਾਨਵ ਤਸਕਰੀ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਪਰਾਧਿਕ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XY8uJoYkNBsC|title=Human Trafficking: A Global Perspective|last=Louise Shelley|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2010|isbn=978-1-139-48977-5|page=[https://books.google.com/books?id=XY8uJoYkNBsC&amp;pg=PA2 2]}}&lt;/ref&gt;

ਮਨੁੱਖੀ ਤਸਕਰੀ ਨੂੰ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਸੰਮੇਲਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਵਜੋਂ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮਨੁੱਖੀ ਤਸਕਰੀ [[ਯੂਰਪੀ ਸੰਘ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2011:101:0001:0011:EN:PDF|title=DIRECTIVE 2011/36/EU OF THE EUROPEAN PARLIAMENT AND OF THE COUNCIL of 5 April 2011 on preventing and combating trafficking in human beings and protecting its victims, and replacing Council Framework Decision 2002/629/JH|publisher=Eur-lex.europa.eu|format=PDF|access-date=16 November 2018|archive-date=26 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171126053004/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2011:101:0001:0011:EN:PDF|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, [[ਬੇਲਾਰੂਸ]], [[ਈਰਾਨ]], [[ਰੂਸ]] ਅਤੇ [[ਤੁਰਕਮੇਨਿਸਤਾਨ]] ਮਨੁੱਖੀ ਤਸਕਰੀ ਅਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਾੜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rferl.org/a/the-worst-countries-for-human-trafficking/29327857.html|title=The Worst Countries For Human Trafficking|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty}}&lt;/ref&gt;

== ਆਧੁਨਿਕ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਪਰਿਪੇਖ ==
ਲਿੰਗ ਤਸਕਰੀ ਬਾਰੇ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਹਨ। ਲਿੰਗਕ ਤਸਕਰੀ ਦੇ ਤੀਜੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਲਿੰਗਕ ਤਸਕਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੁਆਰਾ &quot;ਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ&quot; ਕਰਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੋਰਨੋਗ੍ਰਾਫੀ ਦੇ ਮਸਲੇ, ਪਿੱਤਰੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਸਰੀਰਕ ਕਿਰਿਆ, ਬਲਾਤਕਾਰ ਅਤੇ ਯੌਨ ਉਤਪੀੜਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਾਰੀਵਾਦ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਿੰਗਕ ਤਸਕਰੀ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਲਿਬਰਲ ਨਾਰੀਵਾਦ ਸਾਰੇ ਏਜੰਟ ਨੂੰ ਤਰਕ ਅਤੇ ਚੋਣ ਦੇ ਯੋਗ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਲਿਬਰਲ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਹਨਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸੈਕਸ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਹੈ ਉਹ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਹਨ। ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਲਿੰਗਕ ਤਸਕਰੀ ਸਮੱਸਿਆ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨੂੰ ਓਵਰਰਾਈਡ ਕਰਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.europe-solidaire.org/spip.php?article34256|title=Selling Sexual Services: A Socialist Feminist Perspective|last=Brenner|first=Johanna|website=Europe Solidaire Sans Frontières|publisher=Système de Publication pour un Internet Partagé|access-date=2018-11-16|archive-date=2018-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20181118172946/http://www.europe-solidaire.org/spip.php?article34256|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://feministsforsexworkers.com/|title=Feminist Manifesto in Support of Sex Workers’ Rights|website=Feminists for Sex Workers|publisher=Wordpress|access-date=21 April 2018|archive-date=21 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180421232435/https://feministsforsexworkers.com/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

=== ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਯਮ ===
ਆਧੁਨਿਕ ਨਾਰੀਵਾਦੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਲੜਕੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੀ ਵਪਾਰ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੁੱਲ ਅਤੇ ਰੁਤਬੇ ਨੂੰ ਹਾਸ਼ੀਏ 'ਤੇ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਾਲੇ ਮਾਧਿਅਮ ਦੁਆਰਾ ਘਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਸਾਹਮਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀਆਂ ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਘਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਘੱਟ ਮੁੱਲਵਾਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਮਾਲੀ ਲਾਭ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਨਾਲੋਂ ਹਾਸ਼ੀਏ 'ਤੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਮੰਨਣ ਲਈ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲੜਕੀਆਂ ਦਾ ਜਨਮ ਬੁਰੇ ਕਰਮ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁੜੀਆਂ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਮਤੀ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਘਟੀਆ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਏਜੰਸੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਘਾਟ ਨੂੰ ਕਈ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲਿੰਗਕ ਸਮਗਲਿੰਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;yvonne&quot;&gt;{{Cite journal|last=Rafferty|first=Yvonne|year=2007|title=Children for sale: Child trafficking in Southeast Asia|journal=Child Abuse Review|volume=16|issue=6|pages=401–422|doi=10.1002/car.1009}}&lt;/ref&gt;{{citation needed|date=October 2015}}

=== ਸਿੰਗਾਪੁਰ ===
2016 ਤੱਕ, ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਨੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੈਨਸ਼ਨ ਪ੍ਰੋਟੋਕਾਲ ਵਿੱਚ ਟਰੈਫਿਕਿੰਗ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 28 ਸਤੰਬਰ 2015 ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਪ੍ਰਤੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mha.gov.sg/Newsroom/press-releases/Pages/Singapore-Accedes-to-the-United-Nations-Trafficking-in-Persons-Protocol.aspx|title=Singapore Accedes to the United Nations Trafficking in Persons Protocol|website=Ministry of Home Affairs|publisher=Singapore Inter-Agency Taskforce on Trafficking in Persons|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303154607/https://www.mha.gov.sg/Newsroom/press-releases/Pages/Singapore-Accedes-to-the-United-Nations-Trafficking-in-Persons-Protocol.aspx|archive-date=3 March 2016|dead-url=yes|access-date=20 February 2016}}&lt;/ref&gt;

== ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ ==

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist|30em}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* {{dmoz|Society/People/Women/Women%27s_Rights/Anti_Trafficking/|Trafficking of women}}Curlie{{dmoz|Society/People/Women/Women%27s_Rights/Anti_Trafficking/|Trafficking of women}}
* [http://www.unodc.org/unodc/data-and-analysis/glotip.html Global Report on Trafficking in Persons]
* http://www.medaille-trust.org.uk
* [https://cssas.unap.ro/en/pdf_periodicals/si60.swf The Islamic State and its human trafficking practice], pp.&amp;nbsp;15–21.
* https://freedomunited.org

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਿੰਗਕ ਅਪਰਾਧ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਿਲਾ ਸਿਹਤ ਲੇਖ ਸੰਪਾਦਨ ਮੁਹਿੰਮ 2018]]</text>
      <sha1>5jll8pi0d7028atkongumxnsor2f28j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਸਿਗਨਲ ਪ੍ਰੋਸੈਸਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>118607</id>
    <revision>
      <id>845561</id>
      <parentid>533377</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T15:00:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5036" sha1="tnpy8095glghv83n3s1s5mzyf3qyp8j" xml:space="preserve">[[File:Dsp chip.jpg|right|thumb|ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਸਿਗਨਲ ਪ੍ਰੋਸੈਸਰ ਚਿੱਪ]]
ਇੱਕ '''ਡਿਜੀਟਲ ਸਿਗਨਲ ਪ੍ਰਾਸੈਸਰ''' ('''English:Digital Signal Processor''') (ਡੀਐਸਪੀ) ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਾਈਕਰੋਪੋਸੈਸਰ (ਜਾਂ ਇੱਕ ਐਸਆਈਪੀ ਬਲਾਕ) ਹੈ।&lt;ref&gt;{{ cite book | editor = Yovits, M. C. |author1=Dyer, S. A. |author2=Harms, B. K. | chapter = Digital Signal Processing | title = Advances in Computers | year = 1993 | volume = 37 | pages = 104–107 | publisher = Academic Press | doi = 10.1016/S0065-2458(08)60403-9 | isbn = 9780120121373 | url = https://books.google.com.sg/books?id=vL-bB7GALAwC&amp;pg=PA104 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Liptak&quot;&gt;{{ cite book | last = Liptak | first = B. G. | title = Process Control and Optimization | series = Instrument Engineers' Handbook | edition = 4th | year = 2006 | volume = 2 | pages = 11–12 | publisher = CRC Press | isbn = 9780849310812 | url = https://books.google.com/books?id=TxKynbyaIAMC&amp;pg=PA11 }}&lt;/ref&gt;

ਡੀਐਸਪੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਅਸਲੀ-ਵਿਸ਼ਵ ਐਨਾਲਾਗ ਸੰਕੇਤ ਨੂੰ ਮਾਪਣਾ, ਫਿਲਟਰ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਜੋੜਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ. ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਮ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਵਾਲੇ ਮਾਈਕਰੋਪੋਸੋਸੈਸਰ ਡਿਜੀਟਲ ਸਿਗਨਲ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਅਲਗੋਰਿਦਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਲਾਗੂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ-ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ. ਨਾਲ ਹੀ, ਸਮਰਪਿਤ ਡੀਐਸਪੀ ਦੇ ਕੋਲ ਬਿਹਤਰ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪੋਰਟੇਬਲ ਡਿਵਾਈਸਾਂ ਜਿਵੇਂ ਉਪਕਰਣਾਂ ਦੀ ਪਾਵਰ ਖਪਤ ਕਰਕੇ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਯੋਗ ਹਨ. ਡੀ ਐਸ ਪੀ ਅਕਸਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੈਮੋਰੀ ਢਾਂਚਿਆਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਕਈ ਡਾਟਾ ਜਾਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ.&lt;ref name=&quot;schaum-2004&quot;&gt;{{cite web
 | url = http://ptolemy.eecs.berkeley.edu/~kienhuis/ftp/07g.pdf
 | title = Architectures and Design techniques for energy efficient embedded DSP and multimedia processing
 | date = 2005-12-24
 | accessdate = 2017-06-13
 | author1 = Ingrid Verbauwhede
 | author2 = Patrick Schaumont
 | author3 = Christian Piguet
 | author4 = Bart Kienhuis
 | publisher = rijndael.ece.vt.edu
 | format = PDF
 | archive-date = 2017-08-10
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170810064955/https://ptolemy.eecs.berkeley.edu/~kienhuis/ftp/07g.pdf
 | url-status = dead
 }}&lt;/ref&gt;

ਡਿਜੀਟਲ ਸਿਗਨਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਲਗੋਰਿਥਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਡਾਟਾ ਨਮੂਨੇ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਤੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਬਾਰ ਬਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਗਣਿਤ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ. ਸਿਗਨਲ (ਸ਼ਾਇਦ ਆਡੀਓ ਜਾਂ ਵੀਡਿਓ ਸੈਂਸਰ ਤੋਂ) ਲਗਾਤਾਰ ਏਨੌਲਾਗ ਤੋਂ ਡਿਜੀਟਲ, ਹੇਰਾਫੇਰੀ ਕੀਤੀ ਡਿਜੀਟਲ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਐਨਾਲੋਕ ਫਾਰਮ ਤੇ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ. ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਡੀਐਸਪੀ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੇਟੈਂਸੀ ਤੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਭਾਵ, ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ, ਡੀ ਐੱਸ ਪੀ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਕੁਝ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਥਗਤ (ਜਾਂ ਬੈਚ) ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਮੁਨਾਸਬ ਨਹੀਂ ਹੈ.

ਇੱਕ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਸਿਗਨਲ ਪ੍ਰੋਸੈਸਰ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਡਿਜੀਟਲ ਸਿਗਨਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ. ਬਹੁਤੇ ਵੀ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰੋਸੈਸਰ ਜਾਂ ਮਾਈਕਰੋਕੰਟ੍ਰੋਲਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਰੱਥ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਿਗਨਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਕੰਮ ਹੈ.
==ਹਵਾਲੇ==
{{reflist}}</text>
      <sha1>tnpy8095glghv83n3s1s5mzyf3qyp8j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਡਾਇਰ ਭੇੜੀਆ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123838</id>
    <revision>
      <id>845560</id>
      <parentid>844683</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T14:57:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42908" sha1="axq8e5o8804guf8d0c2h33my2x6ku73" xml:space="preserve">'''ਡਾਇਰ ਭੇੜੀਆ''' (''ਕੈਨਿਸ ਡਿਰਸ'', &quot;ਡਰਾਉਣਾ ਕੁੱਤਾ&quot;) [[ਜਿਨਸ (ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨ)|ਜੀਨਸ]] ''ਕੈਨਿਸ'' ਦੀ ਇੱਕ [[ਲੋਪ|ਅਲੋਪ ਹੋ ਰਹੀ]] [[ਪ੍ਰਜਾਤੀ]] ਹੈ। ਇਹ [[ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਪ੍ਰਾਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅਲੋਪ ਹੋਈਆਂ ਪ੍ਰਾਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਬਰ-ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੀ ''ਸਮਾਈਲਡਨ ਫੈਟਲਿਸ'' ਬਿੱਲੀ ਹੈ। ਪਛੜੇ ਪਲਾਇਸਟੋਸੀਨ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲੇ ਹੋਲੋਸੀਨ ਯੁੱਗ (125,000-9,500 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ) ਦੌਰਾਨ ਡਾਇਰ ਭੇੜੀਆ [[ਅਮਰੀਕਾ (ਮਹਾਂ-ਮਹਾਂਦੀਪ)|ਅਮਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਕੁਝ ਨਮੂਨਿਆਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਚਾਰ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਇਸ ਪ੍ਰਾਜਾਤੀ ਦਾ ਨਾਮ 1858 ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਉਪ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ: ਪਹਿਲੀ ''ਕੈਨਿਸ ਡਿਰਸ ਗਿਲਦਾਈ'' ਅਤੇ ਦੂਜੀ ''ਕੈਨਿਸ'' ''ਡਿਰਸ ਡਿਰਸ'' ਆਦਿ। ਡਾਇਰ ਭੇੜੀਆ ਸ਼ਾਇਦ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ''ਆਰਬਰਬਸਟਰ'' ਦੇ ਭੇੜੀਏ (''ਕੈਨਿਸ ਆਰਬਰਬਸਟਰਿ'') ਤੋਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ [[ਪਥਰਾਟ|ਜੈਵਿਕ ਦੇਸ਼ਾਂ]] ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ [[ਲਾਸ ਐਂਜਲਸ|ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ]] ਦੇ ਰਾਂਚੋ ਲਾ ਬ੍ਰੀਆ ਟਾਰ ਪਿਟਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ, ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰਾਂ, [[ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ]] ਦੇ ਸੁੱਕੇ ਸੁਨਾਹ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੇੜੀਏ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਪਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ ਉੱਚਾਈ {{Convert|2,255|m|ft|-1|sp=us}} ਹੈ। ਡਾਇਰ ਭੇੜੀਏ ਦੇ ਜੈਵਿਕ ਹਿੱਸੇ 42 42 ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਲੱਭੇ ਗਏ। ਇਸ ਅਧਾਰ ਤੇ ਸਿਰਫ ਪੰਜ ਗੈਰ-ਪੁਸ਼ਟੀ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਆਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸੀਮਾ ਪ੍ਰਤਿਬੰਧ ਲੌਰੇਨਟਾਈਡ ਅਤੇ ਕੋਰਡਿਲਰਨ ਬਰਫ਼ ਦੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਦੇ ਨਜਦੀਕੀ ਤਾਪਮਾਨ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਜਾਂ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

== ਸ਼੍ਰੇਣੀ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Dire_Wolf_Skulls_La_Brea_2005-08-01.JPG|thumb| ਪੇਜ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਤ ਡਾਇਰ ਭੇੜੀਏ ਦੀਆਂ 404 ਖੋਪੜੀਆਂ ਜੋ ਲਾ ਬ੍ਰੀਆ ਟਾਰ ਪਿਟਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀਆਂ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;page&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;citation web&quot;&gt;Page Museum. [https://web.archive.org/web/20170125214327/http://www.nhm.org/site/research-collections/rancho-la-brea/view-collections &quot;View the collections at Rancho La Brea&quot;]. ''The Natural History Museum of Los Angeles County Foundation''. Archived from [http://www.nhm.org/site/research-collections/rancho-la-brea/view-collections the original] on 25 January 2017&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;19 December&lt;/span&gt; 2016&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;/ref&gt; ]]
1850 ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅਲੋਪ ਹੋਏ ਵੱਡੇ ਭੇੜੀਏ ਦੇ ਜੈਵਿਕ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਪਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰ ਇਹ ਤੁਰੰਤ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਇੱਕ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ''ਕੈਨਿਸ ਡਿਰਸ'' ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਮੂਨਾ 1854 ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਆਨਾ ਦੇ ਇਵਾਨਸਵਿਲੇ ਨੇੜੇ ਓਹੀਓ ਨਦੀ ਕਿਨਾਰੇ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਜੈਵਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਜੋਸੇਫ ਗ੍ਰੈਨਵਿਲੇ ਨੋਰਵੁੱਡ ਨੇ ਈਵੈਨਸਵਿੱਲੇ ਦੇ ਕੁਲੈਕਟਰ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਏ ਲਿੰਕ ਤੋਂ ਗਲ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਫੋਸਿਲਾਇਜਡ ਜਬਾੜੇ ਨੂੰ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ। ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਜੋਸੇਫ ਲੇਡੀ ਨੇ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਨਮੂਨਾ ਭੇੜੀਏ ਦੀ ਇੱਕ ਅਲੋਪ ਹੋ ਰਹੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ''ਕੈਨਿਸ ਪ੍ਰਾਈਮੈਵਸ'' ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਇਸਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;leidy1854&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;citation journal&quot;&gt;Leidy, J. (1854). [https://www.biodiversitylibrary.org/page/1694312#page/221/mode/1up &quot;Notice of some fossil bones discovered by Mr. Francis A. Lincke, in the banks of the Ohio River, Indiana&quot;]. ''Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia'' (7): 200.&lt;/cite&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;/ref&gt; ਫਿਲਾਡੇਲਫੀਆ ਦੀ [[ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅਕੈਡਮੀ ਵਿਖੇ ਨੌਰਵੁੱਡ ਦੇ ਪੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਲੈਡੀ ਨੂੰ ਲਿਖੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਨਮੂਨੇ (ਇਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲੀ ਜਿਸ ਦਾ ਲਿਖਤੀ ਵਰਣਨ ਹੈ) ਦੇ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।1857 ਵਿੱਚ ਨੇਬਰਾਸਕਾ ਵਿੱਚ ਨੀਓਬਰਾ ਨਦੀ ਘਾਟੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਿਆਂ ਲੇਡੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਲੋਪ ਹੋ ਰਹੀ ''ਕੈਨਿਸ'' ਪ੍ਰਾਜਾਤੀ ਦਾ ਵਰਟਬਰਾ ਮਿਲਿਆ ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਡਾਇਰਸ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ।&lt;ref name=&quot;leidy1858&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;citation journal&quot;&gt;Leidy, J. (1858). [https://www.biodiversitylibrary.org/page/26289610#page/41/mode/1up &quot;Notice of remains of extinct vertebrata, from the Valley of the Niobrara River, collected during the Exploring Expedition of 1857, in Nebraska, under the command of Lieut. G. K. Warren, U. S. Top. Eng., by Dr. F. V. Hayden, Geologist to the Expedition, Proceedings&quot;]. ''Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia''. '''10''': 21.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ''  ਪ੍ਰਾਈਮੇਵਸ'' (ਲੇਡੀ 1854) ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ''ਕੈਨਿਸ ਇੰਡੀਅਨਸਿਸ'' (ਲੇਡੀ 1869) ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਲੇਡੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਪ੍ਰੀਮਾਏਵਸ ''ਸੀ, ਜੋ'' ਪਿਛਲੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੁਦਰਤਵਾਦੀ ਬ੍ਰਾਇਨ ਹੌਟਨ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;leidy1869&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;citation journal&quot;&gt;Leidy, J. (1869). [https://www.biodiversitylibrary.org/item/60918#page/374/mode/1up &quot;The extinct mammalian fauna of Dakota and Nebraska, including an account of some allied forms from other localities, together with a synopsis of the mammalian remains of North America&quot;]. ''Journal of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia''. '''7''': 368.&lt;/cite&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;/ref&gt;

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==
{{portal|Paleontology}}

* ਬਰਜੀਨੀਆ ਭੇੜੀਆ 
* ਹੋਲੋਸੀਨ ਵਿੱਚ ਅਲੋਪ ਹੋਏ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ

== ਨੋਟਸ ==
{{ਹਵਾਲੇ|group=note}}

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ|colwidth=30em|refs=&lt;ref name=allen1876&gt;{{cite journal |title=Description of some remains of an extinct species of wolf and an extinct species of deer from the lead region of the upper Mississippi |journal=[[American Journal of Science]] |issue=61 |pages=47–51 |year=1876 |last1=Allen |first1=J. A. |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/113474#page/56/mode/1up |doi=10.2475/ajs.s3-11.61.47 |volume=s3-11|hdl=2027/hvd.32044107326068 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=anderson1984&gt;{{cite book |last1=Anderson |first1=Elaine |title=Quaternary Extinctions: A Prehistoric Revolution |publisher=[[University of Arizona Press]], Tucson |editor1=Paul S. Martin |editor2=Richard G. Klein |year=1984 |chapter=Chapter 2: Who's who in the Pleistocene |page=55 |chapter-url=https://books.google.com.au/books?id=qIDC7ybvHQEC&amp;pg=PA55 |isbn=978-0-8165-1100-6}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=anyonge2005a&gt;{{cite journal |doi=10.1671/0272-4634(2006)26[209:NBMEFC]2.0.CO;2 |year=2006 |volume=26 |pages=209–212 |title=New body mass estimates for ''Canis'' dirus, the extinct Pleistocene dire wolf |journal=Journal of Vertebrate Paleontology |last1=Anyonge |first1=William |last2=Roman |first2=Chris}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=anyonge2005b&gt;{{cite journal |doi=10.1111/j.1469-7998.2006.00043.x |title=Craniofacial morphology and feeding behavior in Canis dirus, the extinct Pleistocene dire wolf |journal=[[Journal of Zoology]] |volume=269 |issue=3 |pages=309–316 |year=2006 |last1=Anyonge |first1=W. |last2=Baker |first2=A.}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=barnosky1989&gt;{{cite book |last1=Barnosky |first1=A. D. |chapter=The Late Pleistocene extinction event as a paradigm for widespread mammal extinction |title=Mass Extinctions: Processes and Evidence |editor1-last=Donovan |editor1-first=Stephen K. |publisher=[[Columbia University Press]], New York |year=1989 |isbn=978-0-231-07091-1 |pages=235–255}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=berta1988&gt;{{cite journal |last1=Berta |first1=A. |title=Quaternary evolution and biogeography of the large South American Canidae (Mammalia: Carnivora) |journal=University of California Publications in Geological Sciences |issue=132 |year=1988 |pages=1–49 |url=https://books.google.com/?id=LD5BVM_jG7gC |isbn=978-0-520-09960-9}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=binder2002&gt;{{cite journal |doi=10.1671/0272-4634(2002)022[0423:TVITFA]2.0.CO;2 |year=2002 |volume=22 |issue=2 |pages=423–428 |title=Temporal variation in tooth fracture among Rancho La Brea dire wolves |journal=Journal of Vertebrate Paleontology |last1=Binder |first1=Wendy J. |last2=Thompson |first2=Elicia N. |last3=Van Valkenburgh |first3=Blaire}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=brannick2015&gt;{{cite journal |last1=Brannick |first1=Alexandria L. |last2=Meachen |first2=Julie A. |last3=O'Keefe |first3=F. Robin |title=Microevolution of Jaw Shape in the Dire Wolf, Canis dirus, at Rancho La Brea |publisher=Natural History Museum of Los Angeles County |series=Science Series 42 |journal=Contributions in Science (A special volume entitled La Brea and Beyond: the Paleontology of Asphalt-Preserved Biotas in commemoration of the 100th anniversary of the Natural History Museum of Los Angeles County's excavations at Rancho La Brea) |editor=John M. Harris |date=September 15, 2015 |pages=23–32}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=carbone2009&gt;{{cite journal |doi=10.1098/rsbl.2008.0526 |pmid=18957359 |pmc=2657756 |title=Parallels between playbacks and Pleistocene tar seeps suggest sociality in an extinct sabretooth cat, Smilodon |journal=Biology Letters |volume=5 |issue=1 |pages=81–5 |year=2009 |last1=Carbone |first1=C. |last2=Maddox |first2=T. |last3=Funston |first3=P. J. |last4=Mills |first4=M. G. L. |last5=Grether |first5=G. F. |last6=Van Valkenburgh |first6=B.}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=clark2009&gt;{{cite journal |doi=10.1126/science.1172873 |pmid=19661421 |title=The Last Glacial Maximum |journal=Science |volume=325 |issue=594 1|pages=710–4 |year=2009 |last1=Clark |first1=P. U. |last2=Dyke |first2=A. S. |last3=Shakun |first3=J. D. |last4=Carlson |first4=A. E. |last5=Clark |first5=J. |last6=Wohlfarth |first6=B. |last7=Mitrovica |first7=J. X. |last8=Hostetler |first8=S. W. |last9=McCabe |first9=A. M.|author-link6=Barbara Wohlfarth |bibcode=2009Sci...325..710C}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=coltrain2004&gt;{{cite journal |doi=10.1016/j.palaeo.2003.12.008 |title=Rancho La Brea stable isotope biogeochemistry and its implications for the palaeoecology of late Pleistocene, coastal southern California |journal=Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology |volume=205 |issue=3–4 |pages=199–219 |year=2004 |last1=Coltrain |first1=Joan Brenner |last2=Harris |first2=John M. |last3=Cerling |first3=Thure E. |last4=Ehleringer |first4=James R. |last5=Dearing |first5=Maria-Denise |last6=Ward |first6=Joy |last7=Allen |first7=Julie}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=cooper2015&gt;{{cite journal |author=Cooper, A. |year=2015 |title=Abrupt warming events drove Late Pleistocene Holarctic megafaunal turnover |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=349 |issue=6248 |pages=602–6 |doi=10.1126/science.aac4315 |pmid=26250679|bibcode=2015Sci...349..602C }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=CWRU&gt;{{cite web |url=http://geology.cwru.edu/~huwig/catalog/slides/748.B.15.jpg |title=Rancho la Brea Tar Pool. Restoration by Bruce Horsfall for W.B. Scott |author=College of Arts and Sciences |website=Case Western Reserve University |year=2016 |access-date=24 December 2016}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=desantis2015&gt;{{cite journal |last1=DeSantis |first1=L.R.G. |last2=Schubert |first2=B.W. |last3=Schmitt-Linville |first3=E. |last4=Ungar |first4=P. |last5=Donohue |first5=S. |last6=Haupt |first6=R.J. |title=Dental microwear textures of carnivorans from the La Brea Tar Pits, California and potential extinction implications |publisher=Natural History Museum of Los Angeles County |series=Science Series 42 |journal=Contributions in Science (A special volume entitled La Brea and Beyond: the Paleontology of Asphalt-Preserved Biotas in commemoration of the 100th anniversary of the Natural History Museum of Los Angeles County's excavations at Rancho La Brea) |editor=John M. Harris |date=September 15, 2015 |pages=37–52 |url= https://www.researchgate.net/publication/282253545}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=dundas1999&gt;{{cite journal |last1=Dundas |first1=R.G. |year=1999 |title=Quaternary records of the dire wolf, ''Canis dirus'', in North and South America |url=http://www.fresnostate.edu/csm/ees/documents/facstaff/dundas/publication/Dundas-1999.pdf |journal=Boreas |volume=28 |issue=3 |pages=375–385 |doi=10.1111/j.1502-3885.1999.tb00227.x |access-date=2019-12-19 |archive-date=2020-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927071042/http://www.fresnostate.edu/csm/ees/documents/facstaff/dundas/publication/Dundas-1999.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=earle1987&gt;{{cite journal |last1=Earle |first1=M. |title=A flexible body mass in social carnivores |journal=[[The American Naturalist]] |volume=129 |issue=5 |year=1987 |pages=755–760 |doi=10.1086/284670}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=elias2016&gt;{{cite journal |doi=10.1016/B978-0-12-409548-9.10283-0 |title=Late Pleistocene Megafaunal Extinctions |journal=Reference Module in Earth Systems and Environmental Sciences |year=2016 |last1=Elias |first1=S.A. |last2=Schreve |first2=D. |isbn=978-0-12-409548-9 |url=https://pure.royalholloway.ac.uk/portal/files/1398773/Article_318_Late_Pleistocene_megafaunal_extinctions.pdf |pages=3202–3217 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220173549/https://pure.royalholloway.ac.uk/portal/files/1398773/Article_318_Late_Pleistocene_megafaunal_extinctions.pdf |archivedate=2016-12-20 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=leidy1854&gt;{{cite journal |last1=Leidy |first1=J. |title=Notice of some fossil bones discovered by Mr. Francis A. Lincke, in the banks of the Ohio River, Indiana |journal=Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia |issue=7 |year=1854 |pages=200 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/1694312#page/221/mode/1up}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=flower2014&gt;{{cite journal |doi=10.1016/j.quascirev.2014.04.015 |title=An investigation of palaeodietary variability in European Pleistocene canids |journal=Quaternary Science Reviews |volume=96 |pages=188–203 |year=2014 |last1=Flower |first1=Lucy O.H. |last2=Schreve |first2=Danielle C. |bibcode=2014QSRv...96..188F}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=leidy1858&gt;{{cite journal |last1=Leidy |first1=J. |title=Notice of remains of extinct vertebrata, from the Valley of the Niobrara River, collected during the Exploring Expedition of 1857, in Nebraska, under the command of Lieut. G. K. Warren, U. S. Top. Eng., by Dr. F. V. Hayden, Geologist to the Expedition, Proceedings |journal=Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia |volume=10 |year=1858 |page=21 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/26289610#page/41/mode/1up}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=frick1930&gt;{{cite journal |last1=Frick |first1=C. |title=Alaska's frozen fauna |journal=[[Natural History (magazine)|Natural History]] |issue=30 |year=1930 |pages=71–80}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=leidy1869&gt;{{cite journal |last1=Leidy |first1=J. |title=The extinct mammalian fauna of Dakota and Nebraska, including an account of some allied forms from other localities, together with a synopsis of the mammalian remains of North America |journal=Journal of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia |volume=7 |year=1869 |pages=368 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/60918#page/374/mode/1up}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=fox2003&gt;{{cite journal |last1=Fox-Dobbs |first1=K. |last2=Koch |first2=P. L. |last3=Clementz |first3=M. T. |title=Lunchtime at La Brea: isotopic reconstruction of Smilodon fatalis and Canis dirus dietary patterns through time |journal=[[Journal of Vertebrate Paleontology]] |volume=23 |issue=3, Supplement |year=2003 |pages=51A |doi=10.1080/02724634.2003.10010538}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=fox2007&gt;{{cite journal |doi=10.1139/Z07-018 |title=Carnivore-specific stable isotope variables and variation in the foraging ecology of modern and ancient wolf populations: Case studies from Isle Royale, Minnesota, and La Brea |journal=[[Canadian Journal of Zoology]] |volume=85 |issue=4 |pages=458–471 |year=2007 |last1=Fox-Dobbs |first1=K. |last2=Bump |first2=J.K. |last3=Peterson |first3=R.O. |last4=Fox |first4=D.L. |last5=Koch |first5=P.L. |url=https://websites.pmc.ucsc.edu/~pkoch/pdfs/Koch%20papers/2007/Fox-Dobbs%20et%2007%20CJZ%2085-458/Fox-Dobbs%20et%2007%20CJZ%2085-458.pdf |accessdate=6 May 2017 |archive-date=9 ਅਗਸਤ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809130357/https://websites.pmc.ucsc.edu/~pkoch/pdfs/Koch%20papers/2007/Fox-Dobbs%20et%2007%20CJZ%2085-458/Fox-Dobbs%20et%2007%20CJZ%2085-458.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=geist1987&gt;{{cite journal |doi=10.1139/z87-171 |title=On speciation in Ice Age mammals, with special reference to cervids and caprids |journal=Canadian Journal of Zoology |volume=65 |issue=5 |pages=1067–1084 |year=1987 |last1=Geist |first1=Valerius}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=geist1998&gt;{{cite book |last1=Geist |first1=Valerius |title=Deer of the World: Their Evolution, Behaviour, and Ecology |publisher=[[Stackpole Books]], Mechanicsburg, Pennsylvania |edition=1 |year=1998 |page=10 |url=https://books.google.com.au/books?id=bcWZX-IMEVkC&amp;pg=PA10 |accessdate=1 May 2017 |isbn=978-0-8117-0496-0}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=gold2014&gt;{{cite journal |doi=10.1002/ece3.928 |pmid=24634719 |title=Attempted DNA extraction from a Rancho La Brea Columbian mammoth (Mammuthus columbi): Prospects for ancient DNA from asphalt deposits |journal=Ecology and Evolution |volume=4 |issue=4 |pages=329–36 |year=2014 |last1=Gold |first1=David A. |last2=Robinson |first2=Jacqueline |last3=Farrell |first3=Aisling B. |last4=Harris |first4=John M. |last5=Thalmann |first5=Olaf |last6=Jacobs |first6=David K. |pmc=3936381}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=goulet1993&gt;{{cite thesis |last1=Goulet |first1=G. D. |title=Comparison of temporal and geographical skull variation among Nearctic, modern, Holocene, and late Pleistocene gray wolves (Canis lupus) and selected Canis |type=Master's thesis |publisher=University of Manitoba, Winnipeg |year=1993 |pages=1–116}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=graham1987&gt;{{cite book |last1=Graham |first1=R. W. |last2=Mead |first2=J. I. |chapter=Environmental fluctuations and evolution of mammalian faunas during the last deglaciation in North America |title=North America and Adjacent Oceans During the Last Deglaciation |editor1-last=Ruddiman |editor1-first=W. F. |editor2-last=Wright |editor2-first=H. E. |publisher=Geological Society of America K-3, Boulder, Colorado |year=1987 |pages=371–402 |isbn=978-0-8137-5203-7}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=hartstone2015&gt;{{cite journal |last1=Hartstone-Rose |first1=Adam |last2=Dundas |first2=Robert G. |last3=Boyde |first3=Bryttin |last4=Long |first4=Ryan C. |last5=Farrell |first5=Aisling B. |last6=Shaw |first6=Christopher A. |title=The Bacula of Rancho La Brea |publisher=Natural History Museum of Los Angeles County |series=Science Series 42 |journal=Contributions in Science (A special volume entitled La Brea and Beyond: the Paleontology of Asphalt-Preserved Biotas in commemoration of the 100th anniversary of the Natural History Museum of Los Angeles County's excavations at Rancho La Brea) |editor=John M. Harris |date=September 15, 2015|pages=53–63}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=hester1960&gt;{{cite journal |doi=10.2307/277160 |jstor=277160 |title=Late Pleistocene Extinction and Radiocarbon Dating|journal=[[American Antiquity]] |volume=26 |issue=1 |pages=58–77 |year=1960 |last1=Hester |first1=Jim J.}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=hodnett2009&gt;{{cite journal |last=Hodnett |first=John-Paul |author2=Mead Jim |title=Dire Wolf, ''Canis dirus'' (Mammalia; Carnivora; Canidae), from the Late Pleistocene (Rancholabrean) of East-Central Sonora, Mexico |journal=The Southwestern Naturalist |date=March 2009 |volume=54 |issue=1 |pages=74–81 |doi=10.1894/CLG-12.1 |last3=Baez |first3=A.}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=iczncode2017&gt;{{cite web|url=http://www.iczn.org/iczn/index.jsp|title=The Code online (refer Chapter 6, article 23.1)|author=ICZN|date=2017|website=International Code of Zoological Nomenclature online|publisher=International Commission on Zoological Nomenclature|access-date=2017-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20090524144249/http://www.iczn.org/iczn/index.jsp|archive-date=2009-05-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=ipcc2007&gt;{{cite web |author=Intergovernmental Panel on Climate Change (UN) |title=IPCC Fourth Assessment Report: Climate Change 2007 – Palaeoclimatic Perspective |publisher=[[Nobel Foundation]] |year=2007 |url=https://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/spmsspm-a-palaeoclimatic.html |access-date=2016-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151030211417/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/spmsspm-a-palaeoclimatic.html |archive-date=2015-10-30 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=janczewski1992&gt;{{cite journal |pmid=1409696 |pmc=50214 |year=1992 |last1=Janczewski |first1=D. N. |title=Molecular phylogenetic inference from saber-toothed cat fossils of Rancho La Brea |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=89 |issue=20 |pages=9769–73 |last2=Yuhki |first2=N. |last3=Gilbert |first3=D. A. |last4=Jefferson |first4=G. T. |last5=O'Brien |first5=S. J. |doi=10.1073/pnas.89.20.9769 |bibcode=1992PNAS...89.9769J}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=johnson1977&gt;{{cite journal |doi=10.1016/0033-5894(77)90043-6 |title=The Late Quaternary Climate of Coastal California: Evidence for an Ice Age Refugium |journal=Quaternary Research |volume=8 |issue=2 |pages=154–179 |year=1977 |last1=Johnson |first1=Donald Lee |bibcode=1977QuRes...8..154J}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=kurten1980&gt;{{cite book |last1=Kurten |first1=B. |last2=Anderson |first2=E. |title=Pleistocene mammals of North America |url=https://archive.org/details/pleistocenemamma0000kurt |publisher=[[Columbia University Press]], New York |year=1980 |chapter=11-Carnavora |pages=[https://archive.org/details/pleistocenemamma0000kurt/page/168 168]–172 |isbn=978-0-231-03733-4}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=kurten1984&gt;{{cite book |last1=Kurten |first1=B. |chapter=Geographic differentiation in the Rancholabrean dire wolf (Canis dirus Leidy) in North America |title=Contributions in Quaternary Vertebrate Paleontology: A Volume in Memorial to John E. Guilday |url=https://archive.org/details/contributionsinq81984geno |publisher=[[Carnegie Museum of Natural History]] |editor1-last=Genoways |editor1-first=H. H. |editor2-last=Dawson |editor2-first=M. R. |series=Special Publication 8 |year=1984 |pages=[https://archive.org/details/contributionsinq81984geno/page/218 218–227] |isbn=978-0-935868-07-4}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=leonard2007&gt;{{cite journal |pmid=17583509 |url=https://websites.pmc.ucsc.edu/~pkoch/pdfs/Koch%20papers/2007/Leonard%20et%2007%20CurBio%2017-1146.pdf |year=2007 |last1=Leonard |first1=J. A. |title=Megafaunal extinctions and the disappearance of a specialized wolf ectomorph |journal=Current Biology |volume=17 |issue=13 |pages=1146–50 |last2=Vilà |first2=C |last3=Fox-Dobbs |first3=K |last4=Koch |first4=P. L. |last5=Wayne |first5=R. K. |last6=Van Valkenburgh |first6=B. |doi=10.1016/j.cub.2007.05.072 |accessdate=6 May 2017 |archive-date=28 ਦਸੰਬਰ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161228122803/http://www.es.ucsc.edu/~pkoch/pdfs/Koch%20papers/2007/Leonard%20et%2007%20CurBio%2017-1146.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=page&gt;{{cite web |author=Page Museum |title=View the collections at Rancho La Brea |website=The Natural History Museum of Los Angeles County Foundation |access-date=19 December 2016 |url=http://www.nhm.org/site/research-collections/rancho-la-brea/view-collections |archive-url=https://web.archive.org/web/20170125214327/http://www.nhm.org/site/research-collections/rancho-la-brea/view-collections |archive-date=25 January 2017 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=leonard2014&gt;{{cite journal |author=Leonard, Jennifer |year=2014 |title=Ecology drives evolution in grey wolves |journal=Evolution Ecology Research |volume=16 |pages=461–473 |url=http://www.evolutionary-ecology.com/open/v16n06/eear2913.pdf |access-date=2019-12-19 |archive-date=2016-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160415155506/http://www.evolutionary-ecology.com/open/v16n06/eear2913.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=lundelius1972&gt;{{cite journal |last1=Lundelius |first1=E. L. |title=Fossil vertebrates, late Pleistocene Ingleside Fauna, San Patricio County, Texas |journal=Bureau of Economic Geology |volume=Report of Investigations no.77 |year=1972 |pages=1–74}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=lundelius2004&gt;{{cite book |last1=Lundelius |first1=E.L. |last2=Bell |first2=C.J. |title=Late Cretaceous and Cenozoic Mammals of North America: Biostratigraphy and Geochronology |publisher=Columbia University Press |editor=Michael O. Woodburne |chapter=7 The Blancan, Irvingtonian, and Rancholabrean Mammal Ages |year=2004 |page=285 |isbn=978-0-231-13040-0 |chapter-url=https://edocs.uis.edu/druez2/www/publications/Bla%20Irv%20Ranch.pdf |accessdate=1 May 2017 |archive-date=8 ਜੂਨ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170608233927/https://edocs.uis.edu/druez2/www/publications/Bla%20Irv%20Ranch.pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=mchorse2012&gt;{{cite journal |doi=10.1016/j.palaeo.2012.02.022 |title=The carnivoran fauna of Rancho La Brea: Average or aberrant? |journal=Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology |volume=329–330 |pages=118–123 |year=2012 |last1=McHorse |first1=Brianna K. |last2=Orcutt |first2=John D. |last3=Davis |first3=Edward B.}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=marcus1984&gt;{{cite book |last1=Marcus |first1=L. F. |last2=Berger |first2=R. |chapter=The significance of radiocarbon dates for Rancho La Brea |title=Quaternary Extinctions |publisher=University of Arizona Press, Tucson |editor1-first=P. S. |editor1-last=Martin |editor2-first=R. G. |editor2-last=Klein |year=1984 |pages=159–188 |isbn=978-0-8165-0812-9}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=martin1974&gt;{{cite book |last=Martin |first=R. A. |first2=S. D. |last2=Webb |year=1974 |chapter=Late Pleistocene mammals from the Devil's Den fauna, Levy County |pages=[https://archive.org/details/pleistocenemamma0000webb/page/114 114–145] |editor-first=S. D. |editor-last=Webb |title=Pleistocene Mammals of Florida |url=https://archive.org/details/pleistocenemamma0000webb |url-access=registration |location=Gainesville |publisher=[[University Press of Florida]] |isbn=978-0-8130-0361-0}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=meachen2016&gt;{{cite journal |doi=10.1002/ece3.2141 |pmid=27252837 |title=Extinct Beringian wolf morphotype found in the continental U.S. Has implications for wolf migration and evolution |journal=[[Ecology and Evolution]] |volume= 6 |issue=10 |pages= 3430 |year=2016 |last1=Meachen |first1=Julie A. |last2=Brannick |first2=Alexandria L. |last3=Fry |first3=Trent J. |pmc=4870223}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=mead1996&gt;{{cite book |last1=Mead |first1=J. I. |last2=Manganaro |first2=C. |last3=Repenning |first3=C. A. |last4=Agenbroad |first4=L. D. |title=Palaeoecology and Palaeoenvironments of Late Cenozoic Mammals, Tributes to the Career of C. S. (Rufus) Churcher |publisher=[[University of Toronto Press]], Toronto, Ontario, Canada |editor1-last=Stewart |editor1-first=K. M. |editor2-last=Seymour |editor2-first=K. L. |year=1996 |chapter=Early Rancholabrean mammals from Salamander Cave, Black Hills, South Dakota |pages=458–482 |chapter-url= https://nps.gov/wica/naturescience/abstact-palaeoecology-and-palaeoenvironments-of-late-cenozoic-mammals-early-rancholabrean-mammals-from-salamander-cave-black-hills-south-dakota.htm |isbn=978-0-8020-0728-5 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150110234550/http://www.nps.gov/wica/naturescience/abstact-palaeoecology-and-palaeoenvironments-of-late-cenozoic-mammals-early-rancholabrean-mammals-from-salamander-cave-black-hills-south-dakota.htm |archivedate=2015-01-10 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=mech1966&gt;{{cite book |last=Mech |first=L. David |authorlink=L. David Mech |title=The Wolves of Isle Royale |publisher=Fauna of the National Parks of the United States |series=Fauna Series 7 |year=1966 |isbn=978-1-4102-0249-9 |url=https://archive.org/stream/wolvesofisleroya00royal#page/1 |accessdate=1 May 2017}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=merriam1912&gt;{{cite journal |last1=Merriam |first1=J. C. |title=The fauna of Rancho La Brea, Part II. Canidae. |journal=Memoirs of the University of California |volume=1 |year=1912 |pages=217–273 |url=https://archive.org/stream/faunaofrancholab02merr/faunaofrancholab02merr_djvu.txt}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=merriam1918&gt;{{cite journal |last1=Merriam |first1=J.C. |title=Note on the systematic position of the wolves of the Canis dirus group |journal=Bulletin of the Department of Geology of the University of California |volume=10 |year=1918 |page=533 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/139018#page/686/mode/1up}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=moratto1984&gt;{{cite book |last1=Moratto |first1=Michael J. |title=California Archaeology |publisher=[[Academic Press]], Orlando, Florida |year=1984 |page=89 |url=https://books.google.com.au/books?id=jUm0BQAAQBAJ&amp;pg=PA89 |accessdate=1 May 2017 |isbn=978-0-12-506180-3}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=nowak1979&gt;{{cite book |doi=10.5962/bhl.title.4072 |last1=Nowak |first1=Ronald M. |title=North American Quaternary Canis |publisher=Monograph of the Museum of Natural History, University of Kansas |series=6 |year=1979 |page=106 |isbn=978-0-89338-007-6 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/22683#page/118/mode/1up |accessdate=1 May 2017}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=nowak2002&gt;{{cite journal |doi=10.1007/BF03194151 |title=The systematic status of the Italian wolf ''Canis'' lupus |journal=Acta Theriologica |volume=47 |issue=3 |pages=333–338 |year=2002 |last1=Nowak |first1=Ronald M. |last2=Federoff |first2=Nicholas E. (Brusco)}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=nowak2003&gt;{{cite book |editor-last=Mech |editor-first=L. David |editor2-last=Boitani |editor2-first=Luigi |title=Wolves: Behaviour, Ecology and Conservation |url=https://archive.org/details/wolvesbehaviorec0000unse |publisher=[[University of Chicago Press]] |year=2003 |isbn=978-0-226-51696-7 |ref=harv |chapter=9-Wolf evolution and taxonomy |author=R.M. Nowak}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=okeefe2008&gt;{{cite journal |last1=O'Keefe |first1=F.R. |title=Population-level response of the dire wolf, Canis dirus, to climate change in the upper Pleistocene |journal=Journal of Vertebrate Paleontology |volume=28 |year=2008 |page=122A |doi=10.1080/02724634.2008.10010459}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=okeefe2009&gt;{{cite journal |last1=O'Keefe |first1=F.R. |last2=Fet |first2=E.V. |last3=Harris |first3=J.M. |title=Compilation, calibration, and synthesis of faunal and floral radiocarbon dates, Rancho La Brea, California |journal=Contributions in Science |volume=518 |year=2009 |pages=1–16 |url=https://nhm.org/site/sites/default/files/pdf/contrib_science/CS518.pdf |access-date=2017-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170703194412/https://nhm.org/site/sites/default/files/pdf/contrib_science/CS518.pdf |archive-date=2017-07-03 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=okeefe2014&gt;{{cite journal |last1=O'Keefe |first1=F.Robin |last2=Binder |first2=Wendy J. |last3=Frost |first3=Stephen R. |last4=Sadlier |first4=Rudyard W. |last5=Van Valkenburgh |first5=Blaire |title=Cranial morphometrics of the dire wolf, Canis dirus, at Rancho La Brea: temporal variability and its links to nutrient stress and climate |journal=Palaeontologia Electronica |volume=17 |issue=1 |year=2014 |pages=1–24 |url=http://www.palaeo-electronica.org/content/2014/723-canis-dirus-craniometrics}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=perri2016&gt;{{cite journal |doi=10.1016/j.jas.2016.02.003 |title=A wolf in dog's clothing: Initial dog domestication and Pleistocene wolf variation |journal=[[Journal of Archaeological Science]] |volume=68 |pages=1–4 |year=2016 |last1=Perri |first1=Angela}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=prevosti2010&gt;{{cite journal |doi=10.1111/j.1096-0031.2009.00298.x |title=Phylogeny of the large extinct South American Canids (Mammalia, Carnivora, Canidae) using a &quot;total evidence&quot; approach |journal=Cladistics |volume=26 |issue=5 |pages=456–481 |year=2010 |last1=Prevosti |first1=Francisco J. |url=https://www.academia.edu/1455344}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=scott2016&gt;{{cite journal |doi=10.7717/peerj.2151 |pmid=27366649 |pmc=4924133 |title=First records of ''Canis'' dirus and ''Smilodon'' fatalis from the late Pleistocene Tule Springs local fauna, upper Las Vegas Wash, Nevada |journal=PeerJ |volume=4 |pages=e2151 |year=2016 |last1=Scott |first1=Eric |last2=Springer |first2=Kathleen B.}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=sellards1916&gt;{{cite journal |last1=Sellards |first1=E.H. |title=Human remains and associated fossils from the Pleistocene of Florida |journal=Annual Report of the Florida Geological Survey |volume=8 |year=1916 |pages=152 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/24960#page/180/mode/1up}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=sorkin2008&gt;{{cite journal |doi=10.1111/j.1502-3931.2007.00091.x |title=A biomechanical constraint on body mass in terrestrial mammalian predators |journal=Lethaia |volume=41 |issue=4 |pages=333–347 |year=2008 |last1=Sorkin |first1=Boris}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=stock1948&gt;{{cite journal |last1=Stock |first1=Chester |last2=Lance |first2=John F. |title=The Relative Lengths of Limb Elements in Canis dirus |journal=Bulletin of the Southern California Academy of Sciences |volume=47 |issue=3 |year=1948 |pages=79–84 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/34150894#page/271/mode/1up}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=stevenson1978&gt;{{cite book |first=Marc |last=Stevenson |year=1978 |title=Wolf and Man: Evolution in Parallel |editor1-first=Roberta L. |editor1-last=Hall |editor2-first=Henry S. |editor2-last=Sharp |publisher=Academic Press Inc |location=New York |chapter=9 |page=180 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=tj60BQAAQBAJ&amp;pg=PA180 |accessdate=1 May 2017 |isbn=978-0-12-319250-9}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=stock1992&gt;{{cite book |last1=Stock |first1=C. |title=Rancho La Brea: A Record of Pleistocene Life in California |publisher=Natural History Museum of Los Angeles County |series=Science Series |edition=7 |year=1992 |pages=1–113 |isbn=978-0-938644-30-9}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=tedford2009&gt;{{cite journal |doi=10.1206/574.1 |title=Phylogenetic Systematics of the North American Fossil Caninae (Carnivora: Canidae) |journal=Bulletin of the American Museum of Natural History |volume=325 |year=2009 |last1=Tedford |first1=Richard H. |last2=Wang |first2=Xiaoming |last3=Taylor |first3=Beryl E. |pages=1–218|url=http://digitallibrary.amnh.org/bitstream/2246/5999/1/B325.pdf }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=therrien2005&gt;{{cite journal |doi=10.1017/S0952836905007430 |title=Mandibular force profiles of extant carnivorans and implications for the feeding behaviour of extinct predators |journal=Journal of Zoology |volume=267 |issue=3 |pages=249 |year=2005 |last1=Therrien |first1=François}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=troxell1915&gt;{{cite journal |last1=Troxell |first1=E.L. |title=Vertebrate fossils of Rock Creek, Texas |journal=American Journal of Science |volume=189 |issue=234 |year=1915 |pages=613–618 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/124986#page/675/mode/1up|doi=10.2475/ajs.s4-39.234.613 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=tseng2010&gt;{{cite journal |doi=10.1002/jmor.10881 |pmid=20799339 |title=Cranial functional morphology of fossil dogs and adaptation for durophagy in Borophagus and Epicyon (Carnivora, Mammalia) |journal=[[Journal of Morphology]] |volume=271 |issue=11 |pages=1386–98 |year=2010 |last1=Tseng |first1=Zhijie Jack |last2=Wang |first2=Xiaoming}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=valkenburg1987&gt;{{cite journal |doi=10.1111/j.1469-7998.1987.tb02910.x |title=Canine tooth strength and killing behaviour in large carnivores |journal=Journal of Zoology |volume=212 |issue=3 |pages=379–397 |year=1987 |last1=Valkenburgh |first1=B. Van |last2=Ruff |first2=C. B.}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=valkenburgh1988&gt;{{cite journal |last1=Van Valkenburgh |first1=B. |year=1988 |title=Incidence of tooth breakage among large predatory mammals |journal=Am. Nat. |volume=131 |issue=2 |pages=291–302 |doi=10.1086/284790}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=valkenburgh1993a&gt;{{cite journal |last1=Van Valkenburgh |first1=Blaire |last2=Hertel |first2=Fritz |title=Tough Times at La Brea: Tooth Breakage in Large Carnivores of the Late Pleistocene |journal=Science |series=New Series |volume=261 |issue=5120 |year=1993 |pages=456–459 |url=http://www.cof.orst.edu/leopold/class-reading/Van%20Valkenburgh%20and%20Hertel%201993.pdf |doi=10.1126/science.261.5120.456 |pmid=17770024 |bibcode=1993Sci...261..456V}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=valkenburgh1993b&gt;{{cite book |last1=Van Valkenburgh |first1=B. |last2=Koepfli |first2=K.-P. |title=Mammals as Predators |publisher=Oxford University Press, Oxford |editor1-first=N. |editor1-last=Dunston |editor2-first=J. L. |editor2-last=Gorman |year=1993 |chapter=Cranial and dental adaptations to predation in canids |pages=15–37}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=valkenburgh1998&gt;{{cite book |last1=Van Valkenburgh |first1=B. |title=Quaternary Paleozoology in the Northern Hemisphere |publisher=Illinois State Museum Scientific Papers, Springfield |editor1-first=J. J. |editor1-last=Saunders |editor2-first=B. W. |editor2-last=Styles |editor3-first=G. F. |editor3-last=Baryshnikov |year=1998|chapter=The decline of North American predators during the late Pleistocene|pages=357–374|isbn=978-0-89792-156-5}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=valkenburgh2002&gt;{{cite journal |doi=10.1671/0272-4634(2002)022[0164:SDSBAI]2.0.CO;2 |year=2002 |volume=22 |pages=164–169 |title=Sexual dimorphism, social behavior, and intrasexual competition in large Pleistocene carnivorans |journal=Journal of Vertebrate Paleontology |last1=Van Valkenburgh |first1=Blaire |last2=Sacco |first2=Tyson}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=valkenburgh2008b&gt;{{cite journal |doi=10.1111/j.1095-8312.2008.01108.x |title=Costs of carnivory: Tooth fracture in Pleistocene and Recent carnivorans |journal=[[Biological Journal of the Linnean Society]] |volume=96 |pages=68–81 |year=2008 |last1=Van Valkenburgh |first1=Blaire|url=https://zenodo.org/record/890150/files/article.pdf }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=wang2008&gt;{{cite book |last1=Wang |first1=Xiaoming |last2=Tedford |first2=Richard H. |title=Dogs: Their Fossil Relatives and Evolutionary History |url=https://books.google.com/books?id=degwyTaHLt8C&amp;printsec=frontcover |publisher=Columbia University Press, New York |year=2008 |pages=1–232 |isbn=978-0-231-13529-0}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Wang-Tedford_2008&gt;{{cite magazine |last=Wang |first=Xiaoming |year=2008 |title=How Dogs Came to Run the World |magazine=Natural History Magazine |volume=July/August |url=http://www.naturalhistorymag.com/features/15771/how-dogs-came-to-run-the-world |accessdate=2014-05-24 |archive-date=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129005203/https://www.naturalhistorymag.com/features/15771/how-dogs-came-to-run-the-world |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=wang1990&gt;{{cite journal |last1=Wang |first1=X. |title=Pleistocene dire wolf remains from the Kansas River with notes on dire wolves in Kansas |journal=Occasional Papers of the Museum of Natural History, University of Kansas |volume=137 |year=1990 |pages=1–7}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=webb1991&gt;{{cite journal |last1=Webb |first1=S.D. |year=1991 |title=Ecogeography and the great American interchange |journal=[[Paleobiology (journal)|Paleobiology]] |volume=17 |issue=3 |pages=266–280 |doi=10.1017/S0094837300010605}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=wroe2005&gt;{{cite journal |doi=10.1098/rspb.2004.2986 |title=Bite club: Comparative bite force in big biting mammals and the prediction of predatory behaviour in fossil taxa |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=272 |issue=1563 |pages=619–25 |year=2005 |last1=Wroe |first1=S. |last2=McHenry |first2=C. |last3=Thomason |first3=J. |pmid=15817436 |pmc=1564077}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=yukon2017&gt;{{cite web |url=http://www.env.gov.yk.ca/animals-habitat/mammals/documents/Grey_wolf.pdf |title=Gray wolf (in the Yukon) |year=2017 |website=Environment Yukon |publisher=Government of Canada |access-date=18 April 2017 |archive-date=25 ਜੁਲਾਈ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190725164111/http://www.env.gov.yk.ca/animals-habitat/mammals/documents/Grey_wolf.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;}}</text>
      <sha1>axq8e5o8804guf8d0c2h33my2x6ku73</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਬੀਜਿੰਗ ਕੁਈਰ ਕੋਰਸ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130944</id>
    <revision>
      <id>845586</id>
      <parentid>813606</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T03:11:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10971" sha1="qaa6j7kqc3qtrd4654n09jcnifkccww" xml:space="preserve">{{ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਏਸ਼ੀਆਈ ਮਹੀਨਾ 2020}}
{{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਸੰਗੀਤ ਕਲਾਕਾਰ|Name=ਬੀਜਿੰਗ ਕੁਈਰ ਕੋਰਸ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://v.ifeng.com/news/society/201507/0135bdb8-e753-472b-b000-cbf215105c65.shtml?from=timeline&amp;isappinstalled=1|title=以我之名，中国同性恋群体实录 |date=July 2015|publisher=[[Phoenix Television]] [[Panoramic Eyeshot of Phoenix]] |accessdate=12 July 2015}}&lt;/ref&gt;|Background=ਗਰੁੱਪ_ਜਾਂ_ਬੈਂਡ|Alias=ਸ਼ਾਈਨਿੰਗ ਜੈਜ਼ੀ ਕੋਰਸ (三棱减一合唱团)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://helanonline.cn/article/4391|title=三棱减一合唱团:用音乐吁平权|date=June 2013|publisher=[[Radio Netherlands Worldwide]]|accessdate=12 June 2013|archive-date=19 ਅਗਸਤ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130819174700/http://helanonline.cn/article/4391|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;|Origin=[[ਬੀਜਿੰਗ]], [[ਚੀਨ]]|Instrument=60 [[Human voice|voices]]|website=[https://www.facebook.com/BeijingQueerChorus/ BQC Facebook]}}'''ਬੀਜਿੰਗ''' '''ਕੁਈਰ''' '''ਕੋਰਸ''' ('''北京 酷儿 合唱 团''') [[ਬੀਜਿੰਗ]] ਵਿਖੇ ਸਾਲ 2008 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਲਗਭਗ 60 ਨਿਯਮਤ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਇਹ [[ਚੀਨ]] ਵਿਖੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਤਕ [[ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ]]. ਕੋਰਸ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਜੀ.ਏ.ਐਲ.ਏ. (ਗਾਲਾ) ਕੋਰਸ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.galachoruses.org/directory/shining-jazzy-chorus|title=Shining Jazzy Chorus|publisher=GALA|access-date=2020-11-02|archive-date=2020-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20201113175447/https://galachoruses.org/directory/shining-jazzy-chorus|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.seattleglobalist.com/2013/06/27/beijing-seattle-mens-chorus-lgbt/14398|title=Chinese LGBT chorus finds inspiration in Seattle’s gay scene|publisher=the Seattle Globalist}}&lt;/ref&gt;

ਕੋਰਸ '''ਸ਼ਾਈਨਿੰਗ ਜੈਜ਼ੀ ਕੋਰਸ''' ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

== ਜਾਣ ਪਛਾਣ ==
ਬੀਜਿੰਗ ਕੁਈਰ ਕੋਰਸ (ਬੀ.ਕਿਯੂ.ਸੀ.) ਇੱਕ ਸੈਮੀਪ੍ਰੋਫੈਸ਼ਨਲ ਮਿਕਸਡ ਸੰਗੀਤਕ ਸਮੂਹ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 2008 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਮੇਨਲੈਂਡ ਚੀਨ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ + ਕੋਇਰ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਕੋਰਲ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਏਸ਼ੀਅਨ ਕੋਇਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ '''ਬੀ.ਕਿਯੂ.ਸੀ.''' ਵਿਚ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੈਂਬਰ ਰਜਿਸਟਰਡ ਹਨ।

&quot;ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਵਿਸ਼ਵ ਲਈ ਗਾਓ&quot; ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਲਈ, ਬੀ. ਕਿਉ.ਸੀ. ਵੱਖਰੇ ਜਨਤਕ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਗਮਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਸੰਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਘਰੇਲੂ ਅਤੇ ਅੰਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ' ਤੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿਚ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਕੋਰਸ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਨੇ ਮੇਨਲੈਂਡ ਚੀਨ ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਕੁਈਰ ਕੋਰਸ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਛੇ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ + ਕੋਇਰਾਂ ਨਾਲ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਤੀਆਨਜੀਨ, [[ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ]], [[ਤਾਈਪੇ]], [[ਟੋਕੀਓ]], [[ਲੰਡਨ]], ਸੀਐਟਲ, ਪੋਰਟਲੈਂਡ ਆਦਿ ਵਿਚ ਕੋਰਸ ਸ਼ੋਅ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ, ਕੋਰਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰ, ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਬੀ.ਕਿਯੂ.ਸੀ. ਨੇ ਭਾਈਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਬੀਜਿੰਗ]], [[ਚੀਨ]], ਟੇੱਡਐਕਸ, ਵਾਈਸ ਚਾਈਨਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਡਵੇ ਸੰਗੀਤਕ ਰੇਂਟ ਸਮੇਤ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼, ਡੱਚ ਅਤੇ ਜਰਮਨ ਦੂਤਾਵਾਸ ਹਨ। ਇਹ ਏਡਜ਼ ਰੋਕਥਾਮ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

== ਇਤਿਹਾਸ ==
ਕੋਰਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਕਤੂਬਰ 2008 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਈਨਿੰਗ ਜੈਜ਼ੀ ਕੋਰਸ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;facebook&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=658286517571471&amp;id=249213051812155|title=renaming announcement on facebook|access-date=29 April 2014}}&lt;/ref&gt; ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਰ ਸਾਲ 2 ਸਮਾਰੋਹ ਕਰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cityweekend.com.cn/beijing/events/96034/|title=The 3rd anniversary concert of the Shining Jazzy Chorus|publisher=[[City Weekend]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222055111/http://www.cityweekend.com.cn/beijing/events/96034/|archive-date=22 February 2014|access-date=29 February 2012|quote=This LGBT chorus has been in operation for three years. It returns to Beijing for a performance at Si Ju Fang Theatre, outside the city.}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|date=September 2012|title=jazz hands|journal=[[City Weekend]]|volume=12|issue=27|pages=31}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Fitch|first=Laura|last2=Song|first2=Simon|date=January 2013|title=Pride&amp;Joy|url=http://www.scmp.com/magazines/post-magazine/article/1123679/pride-joy|journal=South China Morning Post - Post Magazine|publisher=[[South China Morning Post]]|pages=22|access-date=13 January 2013}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.douban.com/event/17489119/|title=三棱减一合唱团4周年音乐会|access-date=15 April 2013|archive-date=14 ਜੁਲਾਈ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714230134/http://www.douban.com/event/17489119/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਜੂਨ 2013 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੀਏਟਲ ਮੈਨਜ਼ ਕੋਰਸ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਏਰਿਕ ਲੇਨ ਬਾਰਨਜ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://galachoruses.org/blog/a-concert-in-beijing/|title=a concert in beijing|publisher=GALA|access-date=2020-11-02|archive-date=2020-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20201116120423/https://galachoruses.org/blog/a-concert-in-beijing/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਸਾਲ ਦੇ ਅਗਲੇ ਮਹੀਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੈਰੀ ਲਾਕੇ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://blog.sina.com.cn/s/blog_631f38360101dd59.html|title=Chinese LGBTQ Chorus wins acclaim of the U.S. ambassador Gary Faye Locke}}&lt;/ref&gt; ਅਪ੍ਰੈਲ 2014 ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ '''ਬੀਜਿੰਗ ਕੁਈਰ ਕੋਰਸ''' ਰੱਖਿਆ।  ਉਸੇ ਸਾਲ, 2 ਬੀ.ਕਿਉ.ਸੀ. ਗਾਇਕਾਂ ਨੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵੌਇਸ ਡਬਲਿਨ 2014 ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਜੁਲਾਈ 2016 ਵਿੱਚ 14 ਬੀ.ਕਿਯੂ.ਸੀ. ਗਾਇਕਾਂ ਨੇ ਯੂ.ਐਸ. ਦੇ ਡੈੱਨਵਰ ਵਿੱਚ ਗਾਲਾ ਕੋਰਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.denverpost.com/2016/07/05/lgbt-choruses-perform-denver/|title=LGBT choruses perform along Denver’s 16th Street Mall|publisher=The Denver Post}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://denverconvention.com/about-us/media-center/press-releases/worlds-largest-lgbt-performing-arts-event/|title=World’s Largest LGBT Performing Arts Event|publisher=Colorado Convention Center|access-date=2020-11-02|archive-date=2017-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170819212401/http://denverconvention.com/about-us/media-center/press-releases/worlds-largest-lgbt-performing-arts-event|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਦਸੰਬਰ 2016 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 8ਵੀਂ ਵਰੇਗੰਢ ਮਨਾਈ।  ਮਾਰਚ 2018 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮੀ ਯੂ.ਐਸ. ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Gordon|first=Miryam|date=23 March 2018|title=Beijing Queer Chorus concert a memorable and bittersweet evening|url=http://www.sgn.org/sgnnews46_12/page23.cfm|journal=[[Seattle Gay News]]|access-date=25 March 2018|archive-date=25 ਮਾਰਚ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180325105842/http://www.sgn.org/sgnnews46_12/page23.cfm|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Anderson|first=Jennifer|date=4 March 2018|title=Gay Men's Chorus taking trip to China|url=https://portlandtribune.com/pt/11-features/388330-276012-gay-mens-chorus-breaks-boundaries-through-song|journal=[[Portland Tribune]]|access-date=25 March 2018|archive-date=28 ਮਾਰਚ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180328165651/https://portlandtribune.com/pt/11-features/388330-276012-gay-mens-chorus-breaks-boundaries-through-song|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Shastri|first=Kamna|date=14 March 2018|title=Beijing Queer Chorus sings for a better world|url=http://www.seattleglobalist.com/2018/03/14/beijing-queer-chorus-sing-better-world-visits-pacific-northwest/72858?ref=upflow.co|journal=[[The Seattle Globalist]]|access-date=25 March 2018}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* [https://web.archive.org/web/20181130142441/http://www.bqcbqc.org/ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈਬਸਾਈਟ]
* ਦੁਬਾਨ ਵਿਖੇ [https://site.douban.com/beijing-queer-chorus/ ਸੰਗੀਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230401185210/https://site.douban.com/beijing-queer-chorus/ |date=2023-04-01 }}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਸਥਾਵਾਂ]]</text>
      <sha1>qaa6j7kqc3qtrd4654n09jcnifkccww</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133778</id>
    <revision>
      <id>845590</id>
      <parentid>572205</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T05:11:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47813" sha1="nwmkztbe9z2qao2fncj3s0g7jpkyqbu" xml:space="preserve">31 ਮਾਰਚ 2018 ਤੱਕ, ਭਾਰਤ ਲਈ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੇ ਰਜਿਸਟਰਾਰ ਕੋਲ 100,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਰਜਿਸਟਰਡ ਸਨ।&lt;ref&gt;''The Press in India 2017-18'', p. 11&lt;/ref&gt;ਭਾਰਤ ਕੋਲ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਮਾਰਕੀਟ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਨੇ 2018 ਤੱਕ 240 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਾਪੀਆਂ ਦਾ ਸੰਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;Kohli-Khandekar 2013, p. 1&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Press in India 2017-18'', p. 313&lt;/ref&gt; ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦਾ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ 22 ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿਚ ਬੋਲੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋਰ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;''The Press in India 2017-18'', p. 12 &amp; pp. 38-39&lt;/ref&gt; ਨਿਊਜ਼ਸਟੈਂਡ ਅਤੇ ਸਬਸਕ੍ਰੀਪਸਨ ਕੀਮਤਾਂ ਅਕਸਰ ਹੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਲਾਗਤ ਦਾ ਥੋੜਾ ਜਿਹਾ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਕੱਢਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਮਾਲੀਆ ਦਾ ਮੁਢਲਾ ਸਰੋਤ ਹਨ।&lt;ref&gt;''The Press in India 2017-18'', p. 315&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kohli-Khandekar 2013, pp. 4-5&lt;/ref&gt;


== ਅਖ਼ਬਾਰ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size: 88%&quot; width=&quot;75%&quot;
!ਨਾਮ
!ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ
!ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦਾ ਅੰਤਰਾਲ
!ਰੂਪ
!ਸਥਾਨ
!ਸਥਾਪਨਾ
! data-sort-type=&quot;number&quot; |Circulation (approx.)
|-
|''[[ਅਮਰ ਉਜਾਲਾ]]''
|[[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]]
|[[ਅਖ਼ਬਾਰ|ਰੋਜ਼ਾਨਾ]]
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|[[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]], [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]], [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਹਰਿਆਣਾ]], [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇ]]&lt;nowiki/&gt;ਸ਼, [[ਜੰਮੂ]], [[ਕਸ਼ਮੀਰ]], [[ਉੱਤਰਾਖੰਡ|ਉਤਰਾਖੰਡ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]]
|1948
|2,610,000&lt;ref name=&quot;ABCFeb2019&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.auditbureau.org/files/JJ2018%20Highest%20Circulated%20amongst%20ABC%20Member%20Publications%20(across%20languages).pdf|title=Highest Circulated amongst ABC Member Publications (across languages)|date=22 February 2019|publisher=[[Audit Bureau of Circulations (India)|Audit Bureau of Circulations]]|access-date=2019-05-24}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[ਦੈਨਿਕ ਜਾਗਰਣ]]''
|[[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|[[ਕਾਨਪੁਰ]], [[ਲਖਨਊ]], [[ਗੋਰਖਪੁਰ]], ਝਾਂਸੀ, [[ਰਾਏਬਰੇਲੀ]], [[ਵਾਰਾਣਸੀ]], [[ਆਗਰਾ]], ਇਲਾਹਾਬਾਦ, ਅਯੁੱਧਿਆ, ਅਲੀਗੜ, ਬਰੇਲੀ, ਮੇਰਠ, ਭੋਪਾਲ, ਰੇਵਾ, ਰਾਂਚੀ, ਧਨਬਾਦ, ਜਮਸ਼ੇਦਪੁਰ, ਕੋਲਕਾਤਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਲੁਧਿਆਣਾ, ਜਲੰਧਰ, ਬਠਿੰਡਾ, ਪਟਿਆਲਾ, ਪਾਣੀਪਤ, ਹਿਸਾਰ, ਪਟਨਾ, ਭਾਗਲਪੁਰ, ਮੁਜ਼ੱਫਰਪੁਰ, ਦਰਭੰਗਾ, ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ, ਦਿੱਲੀ, ਸਿਲੀਗੁੜੀ, ਜੰਮੂ
|1942
|4,140,000
|-
|-
|''[[ਦੈਨਿਕ ਨਵਜਯੋਤੀ]]''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;


|[[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|ਜੈਪੁਰ, ਅਜਮੇਰ, ਜੋਧਪੁਰ, ਕੋਟਾ, ਉਦੈਪੁਰ
|1936
|
|-
|[[ਹਰੀ ਭੂਮੀ]]
|[[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]]
|[[ਅਖ਼ਬਾਰ|ਰੋਜ਼ਾਨਾ]]
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|ਰੋਹਤਕ, ਬਿਲਾਸਪੁਰ, ਰਾਏਪੁਰ, ਰਾਏਗੜ, ਜਬਲਪੁਰ, ਦਿੱਲੀ
|1996
|380,000
|-
|''ਜਨਸੱਤਾ''
|[[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|
|1983
|
|-
|ਨਵ ਭਾਰਤ
|[[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|ਮੁੰਬਈ, ਪੁਣੇ, ਨਾਗਪੁਰ, ਨਾਸਿਕ, ਚੰਦਰਪੁਰ, ਅਮਰਾਵਤੀ, ਰਾਏਪੁਰ, ਬਿਲਾਸਪੁਰ, ਰਾਏਗੜ, ਭੋਪਾਲ, ਜੈਪਾਲਪੁਰ, ਸਤਨਾ, ਛਿੰਦਵਾੜਾ, ਗਵਾਲੀਅਰ, ਇੰਦੌਰ
|1937
|1,830,000
|-
|''[[ਨਵੋਦਿਆ ਟਾਈਮਜ਼|ਨਵੋਦਿਆ ਟਾਈਮਜ਼]]''
|[[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ
|2013
|1,46,264
|-
|''[[ਨਵਭਾਰਤ ਟਾਈਮਜ਼]]''
|[[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਵਾਰਾਣਸੀ, ਅਯੁੱਧਿਆ, ਲਖਨ., ਗੋਰਖਪੁਰ, ਆਗਰਾ
|1946
|
|-
|''[[ਦੈਨਿਕ ਪ੍ਰਯੁਕਤੀ]]''
|[[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]]
|[[ਅਖ਼ਬਾਰ|ਰੋਜ਼ਾਨਾ]]
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਹਰਿਆਣਾ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
|2016
|60,000
|-
|''[[ਜਨ ਮੋਰਚਾ]]''
|[[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|[[ਅਯੋਧਿਆ|ਅਯੁੱਧਿਆ]]
|1952
|103,000
|- 
|''[[ਪੰਜਾਬ ਕੇਸਰੀ (ਅਖ਼ਬਾਰ)]]''
|[[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]]
|[[ਅਖ਼ਬਾਰ|ਰੋਜ਼ਾਨਾ]]
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|ਜਲੰਧਰ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਬਠਿੰਡਾ ਜਲੰਧਰ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਲੁਧਿਆਣਾ, ਭਟਿੰਡਾ, ਪਾਣੀਪਤ, ਰੋਹਤਕ, ਹਿਸਾਰ, ਸ਼ਿਮਲਾ, ਪਾਲਮਪੁਰ
|1965
|1,170,000
|-
|''ਸਰਕਾਰ ਕੀ ਉਪਲਭਦੀਆਂ''
|[[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]], [[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਉਰਦੂ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|ਲਖਨਊ, ਬਾਰਾਬੰਕੀ, ਫੈਜ਼ਾਬਾਦ, ਸ਼ਰਵਸਤੀ.
|1993
|
|-
|''[[ਹਿੰਦ ਸਮਾਚਾਰ]]''
|[[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਉਰਦੂ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|ਜਲੰਧਰ, ਜੰਮੂ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ.
|1953
|
|-
|''ਰਾਜਸਥਾਨ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ''
|[[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|[[ਰਾਜਸਥਾਨ]], [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]], [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ|ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]], [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਬਿਹਾਰ]], [[ਗੁਜਰਾਤ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ]], [[ਕਰਨਾਟਕ]], [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ]], [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]]
|1956
|1,010,000
|-
|''ਪਰਿਚੇ ਟਾਈਮਜ਼''
|[[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|[[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]]
|2004
|43,000
|-
|''[[ਦ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ]]''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|
|
|[[ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ]]
|
|
|-
|ਅਰੁਣਾਚਲ ਫਰੰਟ
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|
|[[ਈਟਾਨਗਰ]]
|
|
|-
|''ਏਸੀਅਨ ਏਜ''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|
|[[ਕੋਲਕਾਤਾ]], [[ਦਿੱਲੀ]], [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਬੰਗਲੌਰ]]
|1994
|
|-
|''ਬਿਜਨੈੱਸ ਲਾਈਨ''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|[[ਬੰਗਲੌਰ]], [[ਚੇਨਈ]], [[ਕੋਇੰਬਟੂਰ]], ਹੁਬਲੀ, [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ, ਭਾਰਤ]], [[ਕੋਚੀ]], [[ਕੋਲਕਾਤਾ]], ਕਲੀਕਟ, [[ਲਖਨਊ]], [[ਮਦੁਰਈ]], [[ਮੈਂਗਲੋਰ/ਮੈਂਗਲੂਰ]], [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਨੋਇਡਾ]], [[ਅਯੋਧਿਆ]], [[ਤੀਰੁਵਨੰਤਪੁਰਮ]], [[ਤਿਰੁਚਿਰਪੱਲੀ]], [[ਵਿਜੈਵਾੜਾ]], [[ਵਿਸ਼ਾਖਾਪਟਨਮ]]
|1994
|185,000
|-
|''ਬਿਜਨੈੱਸ ਸਟੈਂਡਰਡ''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|
|
|
|1975
|
|-
|''ਡੇਲੀ ਐਕਸਲਸਰ'' 
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|
|
|[[ਜੰਮੂ (ਸ਼ਹਿਰ)]], [[ਕਸ਼ਮੀਰ]],
|1965
|
|-
|''ਡੇਲੀ ਨਿਊਜ਼ ਐਂਡ ਐਨਾਲਾਈਸਸ''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|
|
|[[ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ]], [[ਬੰਗਲੌਰ]], [[ਇੰਦੌਰ]], [[ਜੈਪੁਰ]], [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਪੂਨੇ]]
|2005
|
|-
|''ਡੇਕਨ ਕ੍ਰੋਨੀਕਲ''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|
|
|[[ਬੰਗਲੌਰ]], [[ਚੇਨਈ]], [[ਕੋਇੰਬਟੂਰ]], [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ, ਭਾਰਤ]], [[ਕੋਚੀ]], [[ਤੀਰੁਵਨੰਤਪੁਰਮ]], [[ਵਿਸ਼ਾਖਾਪਟਨਮ]]
|1938
|
|-
|''ਡੇਕਨ ਹੇਰਾਲਡ''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|
|[[ਬੰਗਲੌਰ]], [[ਮੈਂਗਲੋਰ/ਮੈਂਗਲੂਰ]], ਹੁਬਲੀ, [[ਮੈਸੂਰ]], [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]]
|1948
|
|-
|''ਫਾਇਨੈਂਸੀਅਲ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|
|[[ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ]], [[ਬੰਗਲੌਰ]], [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]], [[ਚੇਨਈ]], [[ਦਿੱਲੀ]], [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ, ਭਾਰਤ]], [[ਕੋਚੀ]], [[ਕੋਲਕਾਤਾ]], [[ਲਖਨਊ]], [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਪੂਨੇ]]
|1961
|
|-
|''ਦ ਫ੍ਰੀ ਪ੍ਰੈਸ ਜਰਨਲ''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|[[ਮੁੰਬਈ]], [[ਪੂਨੇ]], [[ਇੰਦੌਰ]], [[ਭੋਪਾਲ]]
|1930
|
|-
|''ਗ੍ਰੇਟਰ ਕਸ਼ਮੀਰ''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|
|[[ਸ੍ਰੀਨਗਰ]]
|1987
|
|-
|''ਇੰਫਾਲ ਫ੍ਰੀ ਪ੍ਰੈੱਸ''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]], [[ਮੇਤੇ ਭਾਸ਼ਾ|ਮੇਤੇ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|
|[[ਇੰਫਾਲ]]
|1996
|
|-
|ਕਸ਼ਮੀਰ ਟਾਈਮਜ਼
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|
|
|1954
|
|-
|''ਓ ਹੇਰਾਲਡੋ''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|
|[[ਗੋਆ]]
|1900
|
|-
|''ਉੜੀਸਾ ਪੋਸਟ''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|
|[[ਭੁਬਨੇਸ਼ਵਰ]], ਸੰਬਲਪੁਰ, ਅੰਗੁਲ, ਰਾਯਾਗੜਾ
|2011
|
|-
|''ਮਿਡ ਡੇ''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|
|[[ਬੰਗਲੌਰ]], [[ਦਿੱਲੀ]], [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਪੂਨੇ]]
|1979
|
|-
|''ਮਿੰਟ''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|[[ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ]], [[ਬੰਗਲੌਰ]], [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]], [[ਦਿੱਲੀ]], [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਚੇਨਈ]], [[ਪੂਨੇ]], [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ, ਭਾਰਤ]], [[ਕੋਲਕਾਤਾ]]
|2007
|
|-
|''ਮੁੰਬਈ ਮਿਰਰ''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|
|[[ਮੁੰਬਈ]]
|2005
|
|-
|''ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਪੋਸਟ''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|
|ਦਿਮਾਪੁਰ
|1990
|
|-
|''ਨੋਰਥ ਈਸਟ ਮੇਲ''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|Fortnightly
|
|[[ਗੁਹਾਟੀ]]
|
|
|-
|''[[ਪਾਇਨੀਅਰ (ਅਖਬਾਰ)]]''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|
|[[ਭੁਬਨੇਸ਼ਵਰ]], [[ਭੋਪਾਲ]], [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]], [[ਦੇਹਰਾਦੂਨ]], [[ਦਿੱਲੀ]], [[ਰਾਂਚੀ]], [[ਲਖਨਊ]], [[ਰਾਇਪੁਰ]]
|1865
|
|-
|''ਸਦਭਾਵਨਾ ਟਾਈਮਜ਼''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|ਹਫ਼ਤਾਵਰੀ
|
|[[ਬੰਗਲੌਰ]]
|
|
|-
|''ਸੇਵਨ ਸਿਸਟਰਜ਼ ਪੋਸਟ''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|
|[[ਗੁਹਾਟੀ]]
|2011
|
|-
|''ਸਟਾਰ ਆਫ ਮਿਸੋਰ''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|
|
|
|1978
|
|-
|''ਸਟੇਟ ਟਾਈਮਜ਼''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|[[ਜੰਮੂ (ਸ਼ਹਿਰ)]], [[ਦਿੱਲੀ]]
|1996
|
|-
|''ਦ ਅਸਾਮ ਕ੍ਰੋਨੀਕਲ''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|
|[[ਗੁਹਾਟੀ]]
|
|
|-
|''ਦ ਅਸਾਮ ਟ੍ਰਿਬਿਉਨ''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|
|[[ਗੁਹਾਟੀ]], [[ਡਿਬਰੂਗੜ੍ਹ]]
|1939
|
|-
|''[[ਦਿ ਇਕਨੋਮਿਕਸ ਟਾਈਮਜ਼]]''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|
|1961
|
|-
|''ਦ ਹੰਸ ਇੰਡੀਆ''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|
|[[ਹੈਦਰਾਬਾਦ, ਭਾਰਤ]], [[ਵਿਸ਼ਾਖਾਪਟਨਮ]], [[ਵਿਜੈਵਾੜਾ]], ਤਿਰੁਪਤੀ, ਵਰਾਂਗਲ
|2011
|
|-
|''ਦ ਹਿਤਾਵਦਾ''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|
|ਜਬਲਪੁਰ, [[ਨਾਗਪੁਰ]], [[ਰਾਇਪੁਰ]], [[ਭੋਪਾਲ]]
|1911
|
|-
|''[[ਦ ਹਿੰਦੂ]]''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|[[ਬੰਗਲੌਰ]], [[ਚੇਨਈ]], [[ਕੋਇੰਬਟੂਰ]], [[ਦਿੱਲੀ]], [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ, ਭਾਰਤ]], ਹੁਬਲੀ , [[ਕੋਲਕਾਤਾ]], [[ਕੋਚੀ]], [[ਮਦੁਰਈ]], [[ਮੈਂਗਲੋਰ/ਮੈਂਗਲੂਰ]], [[ਤੀਰੁਵਨੰਤਪੁਰਮ]], [[ਤਿਰੁਚਿਰਪੱਲੀ]], ਕਲੀਕਟ, [[ਵਿਜੈਵਾੜਾ]], [[ਵਿਸ਼ਾਖਾਪਟਨਮ]], [[ਮੇਘਾਲਿਆ]], [[ਅਲਾਹਾਬਾਦ]], [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਪਟਨਾ]], ਲਖਨਊ&lt;br/&gt;&lt;br/&gt;
|1878
|1,400,000
|-
|''[[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਸ]]''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|[[ਕੋਲਕਾਤਾ]], [[ਲਖਨਊ]], [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਦਿੱਲੀ]], [[ਪਟਨਾ]], [[ਰਾਂਚੀ]], [[ਇੰਦੌਰ]], [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]]
|1924
|1,000,000
|-
|''[[ਦਾ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ]]''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|[[ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ]], [[ਦਿੱਲੀ]], [[ਕੋਲਕਾਤਾ]], [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਲਖਨਊ]], [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]], [[ਜੰਮੂ (ਸ਼ਹਿਰ)]], [[ਪੂਨੇ]], [[ਨਾਗਪੁਰ]], [[ਵਡੋਦਰਾ]]
|1931
|
|-
|''ਦ ਮੋਰੰਗ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|
|ਦਿਮਾਪੁਰ
|2005
|
|-
|''ਦ ਨਵਹਿੰਦ ਟਾਈਮਜ਼''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|
|[[ਗੋਆ]]
|1961
|
|-
|''ਦ ਨਿਊ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|
|[[ਬੰਗਲੌਰ]], [[ਭੁਬਨੇਸ਼ਵਰ]], [[ਚੇਨਈ]], [[ਕੋਇੰਬਟੂਰ]], [[ਤਿਰੁਚਿਰਪੱਲੀ]], [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ, ਭਾਰਤ]], [[ਕੋਚੀ]], [[ਮੈਂਗਲੋਰ/ਮੈਂਗਲੂਰ]], [[ਤੀਰੁਵਨੰਤਪੁਰਮ]], [[ਮਦੁਰਈ]], [[ਵਿਜੈਵਾੜਾ]], [[ਵਿਸ਼ਾਖਾਪਟਨਮ]], ਕਲੀਕਟ, [[ਬੇਲਗਾਓ]], ਸ਼ਿਮੋਗਾ
|1931
|309,252
|-
|''ਦ ਨਿਊਜ਼ ਟੁਡੇ''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|
|[[ਚੇਨਈ]]
|1982
|
|-
|''ਦ ਨੋਰਥ ਈਸਟ ਟਾਈਮਜ਼''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|
|
|
|1990
|
|-
|''ਦ ਸੇਂਟੀਨਲ''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|
|[[ਗੁਹਾਟੀ]], [[ਡਿਬਰੂਗੜ੍ਹ]], [[ਸ਼ਿਲਾਂਗ]], [[ਸਿਲਚਰ]], [[ਈਟਾਨਗਰ]]
|1983
|
|-
|''ਦ ਸ਼ਿਲੋਂਗ ਟਾਈਮਜ਼''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|
|[[ਸ਼ਿਲਾਂਗ]]
|1945
|
|-
|''[[ਦ ਸਟੇਟਸਮੈਨ]]''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|
|[[ਭੁਬਨੇਸ਼ਵਰ]], [[ਦਿੱਲੀ]], [[ਕੋਲਕਾਤਾ]], ਸਿਲੀਗੁਰੀ
|1875
|230,000
|-
|''[[ਦ ਟੈਲੀਗਰਾਫ]]''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|
|[[ਕੋਲਕਾਤਾ]], [[ਗੁਹਾਟੀ]], ਸਿਲੀਗੁਰੀ, [[ਰਾਂਚੀ]], ਜੋਰਹਟ, [[ਭੁਬਨੇਸ਼ਵਰ]], [[ਪਟਨਾ]]
|1982
|484,971
|-
|''[[ਦ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ]]''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|[[ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ]], [[ਬੰਗਲੌਰ]], [[ਭੋਪਾਲ]], [[ਭੁਬਨੇਸ਼ਵਰ]], [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]], [[ਚੇਨਈ]], [[ਕੋਇੰਬਟੂਰ]], [[ਦਿੱਲੀ]], [[ਗੋਆ]], [[ਗੁਹਾਟੀ]], [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ, ਭਾਰਤ]], [[ਇੰਦੌਰ]], [[ਜੈਪੁਰ]], [[ਕਾਨਪੁਰ]], [[ਕੋਲਕਾਤਾ]], [[ਕੋਚੀ]], [[ਲਖਨਊ]], [[ਮੈਂਗਲੋਰ/ਮੈਂਗਲੂਰ]], [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮੈਸੂਰ]], [[ਨਾਗਪੁਰ]], [[ਪਟਨਾ|ਪਟਨਾ]], [[ਪੂਨੇ]], [[ਰਾਇਪੁਰ]], [[ਰਾਂਚੀ]], [[ਸੂਰਤ]], [[ਸ਼ਿਲਾਂਗ]], [[ਤੀਰੁਵਨੰਤਪੁਰਮ]], [[ਤਿਰੁਚਿਰਪੱਲੀ]], [[ਮਦੁਰਈ]]
|1838
|2,830,000
|-
|''[[ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]]''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|
|[[ਬਠਿੰਡਾ]], [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]], [[ਜਲੰਧਰ]], [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]]
|1881
|
|-
|''ਬੰਗਲੌਰ ਮਿਰਰ''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|
|
|1973
|
|-
|''The Afternoon Despatch &amp;amp;amp; Courier''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|[[ਅਖ਼ਬਾਰ|ਰੋਜ਼ਾਨਾ]]
|ਟੈਬਲੋਇਡ
|[[ਮੁੰਬਈ]]
|1985
|
|-
|''ਸਿਕਮ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|[[ਅਖ਼ਬਾਰ|ਰੋਜ਼ਾਨਾ]]
|
|[[ਗੰਗਟੋਕ]], [[ਦਾਰਜੀਲਿੰਗ]]
|1976
|
|-
|''ਤੇਲੰਗਾਨਾ ਟੂਡੇ''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|[[ਅਖ਼ਬਾਰ|ਰੋਜ਼ਾਨਾ]]
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|[[ਹੈਦਰਾਬਾਦ, ਭਾਰਤ]]
|2016
|
|-
|-
|''ਤਾਸੀਰ''
|[[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਉਰਦੂ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|[[ਦਿੱਲੀ]], [[ਪਟਨਾ]], ਮੁੱਜਫ਼ਰਪੁਰ, [[ਬੰਗਲੌਰ]], [[ਗੁਹਾਟੀ]], [[ਰਾਂਚੀ]], [[ਹਾਵੜਾ]], [[ਗੰਗਟੋਕ]]
|2013
|
|-
|''ਅਮਰ ਅਸੋਮ''
|[[ਆਸਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਆਸਾਮੀ]]
|
|
|
|1997
|
|-
|''ਅਸੋਮੀਆ ਖੋਬਰ''
|[[ਆਸਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਆਸਾਮੀ]]
|
|
|
|
|
|-
|''ਅਸੋਮੀਆ ਪ੍ਰਤੀਦਿਨ''
|[[ਆਸਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਆਸਾਮੀ]]
|
|
|
|1995
|
|-
|''ਦੈਨਿਕ ਜਨਮਭੂਮੀ''
|[[ਆਸਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਆਸਾਮੀ]]
|
|
|
|1972
|
|-
|''ਦੈਨਿਕ ਅਗਰਦੂਤ''
|[[ਆਸਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਆਸਾਮੀ]]
|
|
|
|
|
|-
|''ਗਾਨਾ ਅਧਿਕਾਰ''
|[[ਆਸਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਆਸਾਮੀ]]
|
|
|
|
|
|-
|''ਜਨਸਧਾਰਨ''
|[[ਆਸਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਆਸਾਮੀ]]
|
|
|
|2003
|
|-
|''ਨਿਯੋਮੀਆ ਬਾਰਤਾ''
|[[ਆਸਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਆਸਾਮੀ]]
|
|
|
|2011
|
|-
|''ਅਜਕਾਲ''
|[[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]]
|
|
|ਕਲਕੱਤਾ,ਸਿਲੀਗੁਰੀ,ਅਗਰਤਲਾ
|1981
|
|-
|''ਆਨੰਦਾਬਜ਼ਾਰ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ''
|[[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|ਕਲਕੱਤਾ,ਸਿਲੀਗੁਰੀ
|1922
|1,080,000
|-
|''ਬਾਰਤਾਮਨ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ''
|[[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|ਕੋਲਕੱਤਾ,ਸਿਲੀਗੁਰੀ
|1984
|622,907 (as of Jul - Dec 2015)
|-
|''[[ਦੈਨਿਕ ਭਾਸਕਰ]]''
|[[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|[[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ]], [[ਰਾਜਸਥਾਨ]], [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]], [[ਹਰਿਆਣਾ]], [[ਝਾਰਖੰਡ]], [[ਬਿਹਾਰ]], [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਦਿੱਲੀ]], ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ, [[ਉੱਤਰਾਖੰਡ]]
|1958
|4,320,000
|-
|''ਦੈਨਿਕ ਸੰਬਾਦ''
|[[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|[[ਅਗਰਤਲਾ]]
|1965
|
|-
|''ਦੈਨਿਕ ਸਟੇਟਸਮੈਨ''
|[[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|ਕਲਕੱਤਾ,ਸਿਲੀਗੁਰੀ
|2004
|
|-
|''ਏਬੇਲੇ''
|[[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|Tabloid
|[[ਕੋਲਕਾਤਾ]]
|
|
|-
|''ਏਈ ਸਮੇ''
|[[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|[[ਕੋਲਕਾਤਾ]]
|2012
|
|-
|''ਏਕਦਿਨ''
|[[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|ਕਲਕੱਤਾ
|
|
|-
|''ਗਾਨਾਸ਼ਕਤੀ''
|[[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|ਕਲਕੱਤਾ
|1967
|
|-
|''ਕਲੰਤਰ''
|[[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|ਕਲਕੱਤਾ
|1960
|
|-
|''ਜਾਗੋ ਬੰਗਲਾ''
|[[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|ਕਲਕੱਤਾ
|
|
|-
|ਦੈਨਿਕ ਜੁਵਾਸੰਖਾ
|[[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|ਕਲਕੱਤਾ, ਗੁਹਾਟੀ, ਸਿਲਚਰ
|1950
|
|-
|ਸੰਗਬਦ ਪ੍ਰਤੀਦਿਨ
|[[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|ਕਲਕੱਤਾ,ਸਿਲੀਗੁਰੀ, ਬਰਜੋਰਾ
|1992
|
|-
|ਉਤਰਬੰਗਾ ਸੰਵਾਦ 
|[[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|ਕਲਕੱਤਾ,ਸਿਲੀਗੁਰੀ
|1980
|
|-
|ਜਗਤ ਦਰਪਨ
|[[ਗੁਜਰਾਤੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਗੁਜਰਾਤੀ]]
|ਹਫਤਾਵਰੀ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|[[ਗੁਜਰਾਤ]]
|2005
|12,000
|-
|ਗੁਜਰਾਤ ਸਮਾਚਾਰ
|[[ਗੁਜਰਾਤੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਗੁਜਰਾਤੀ]]
|
|
|[[ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ]], [[ਵਡੋਦਰਾ]], [[ਸੂਰਤ]], ਰਾਜਕੋਟ, ਭਵਨਗਰ, ਭੁਜ, [[ਮੁੰਬਈ]]
|1932
|
|-
|ਗੁਜਰਾਤ ਟੂਡੇ
|[[ਗੁਜਰਾਤੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਗੁਜਰਾਤੀ]]
|
|
|
|
|
|-
|ਜੈ ਹਿੰਦ
|[[ਗੁਜਰਾਤੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਗੁਜਰਾਤੀ]]
|
|
|
|
|
|-
|ਕੁਚਾ ਮਿਤਰਾ 
|[[ਗੁਜਰਾਤੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਗੁਜਰਾਤੀ]]
|
|
|
|
|
|-
|ਨੋਬਤ
|[[ਗੁਜਰਾਤੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਗੁਜਰਾਤੀ]]
|
|
|
|
|
|-
|ਫੁਲਛਬ
|[[ਗੁਜਰਾਤੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਗੁਜਰਾਤੀ]]
|
|
|
|1920
|
|-
|ਸੰਭਾਵ
|[[ਗੁਜਰਾਤੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਗੁਜਰਾਤੀ]]
|
|
|
|1986
|
|-
|ਗੁਜਰਾਤ ਮਿਤਰਾ
|[[ਗੁਜਰਾਤੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਗੁਜਰਾਤੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|[[ਸੂਰਤ]]
|1853
|
|-
|ਸੰਦੇਸ਼ 
|[[ਗੁਜਰਾਤੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਗੁਜਰਾਤੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ, ਵਡੋਦਰਾ, ਸੂਰਤ, ਰਾਜਕੋਟ, ਭਵਨਾਗਰ, ਭੁਜ, ਮੁੰਬਈ
|1923
|
|-
|ਕੋਸੁਰ ਅਖਬਾਰ
|[[ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਕਸ਼ਮੀਰੀ]]
|
|
|
|2005
|
|-
|ਸੋਨ ਮੀਰਾਸ
|[[ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਕਸ਼ਮੀਰੀ]]
|ਹਫ਼ਤਾਵਰੀ
|
|ਸ੍ਰੀਨਗਰ, ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ
|2006
|
|-
|''ਹੋਸਾ ਦਿਗੰਥਾ''
|[[ਕੰਨੜ ਭਾਸ਼ਾ|ਕੰਨੜ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|ਬੰਗਲੌਰ, ਮੈਂਗਲੋਰ/ਮੈਂਗਲੂਰ, ਹੁਬਲੀ, ਸ਼ਿਮੋਗਾ
|1979
|
|-
|''ਜਨਥਾਵਨੀ''
|[[ਕੰਨੜ ਭਾਸ਼ਾ|ਕੰਨੜ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|ਦਵਾਂਗਰੀ
|1974
|
|-
|''ਵਿਸ਼ਵਾਵਨੀ''
|[[ਕੰਨੜ ਭਾਸ਼ਾ|ਕੰਨੜ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|[[ਬੰਗਲੌਰ]]
|1960
|
|-
|''ਕੰਨੜਾ ਪ੍ਰਭਾ''
|[[ਕੰਨੜ ਭਾਸ਼ਾ|ਕੰਨੜ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|
|[[ਬੰਗਲੌਰ]], [[ਬੇਲਗਾਓ]], ਸ਼ਿਮੋਗਾ
|1967
|
|-
|''ਲੰਕੇਸ਼ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ''
|[[ਕੰਨੜ ਭਾਸ਼ਾ|ਕੰਨੜ]]
|ਹਫ਼ਤਾਵਰੀ
|
|
|1980
|
|-
|''ਪਰਜਾਵਨੀ''
|[[ਕੰਨੜ ਭਾਸ਼ਾ|ਕੰਨੜ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|
|[[ਬੰਗਲੌਰ]], ਹੁਬਲੀ-ਧਰਵਾਦ, ਮੈਂਗਲੋਰ/ਮੈਂਗਲੂਰ, ਗੁਲਬਰਗਾ, ਦਾਵਨਗੇਰੇ, [[ਮੈਸੂਰ]], ਹੋਸਪਟ
|1948
|
|-
|''ਸਮ੍ਯੁਕਤਾ ਕਰਨਾਟਕਾ''
|[[ਕੰਨੜ ਭਾਸ਼ਾ|ਕੰਨੜ]]
|[[ਅਖ਼ਬਾਰ|ਰੋਜ਼ਾਨਾ]]
|
|
|
|
|-
|''ਸੰਜੀਵਨੀ''
|[[ਕੰਨੜ ਭਾਸ਼ਾ|ਕੰਨੜ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|
|
|1982
|
|-
|''ਸੁੱਦੀ ਨਾਓ''
|[[ਕੰਨੜ ਭਾਸ਼ਾ|ਕੰਨੜ]], [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|
|
|[[ਮੁੰਬਈ]]
|2015
|
|-
|''ਉਦਯਾਵਨੀ''
|[[ਕੰਨੜ ਭਾਸ਼ਾ|ਕੰਨੜ]]
|[[ਅਖ਼ਬਾਰ|ਰੋਜ਼ਾਨਾ]]
|
|ਮਨੀਪਲ, [[ਮੈਂਗਲੋਰ/ਮੈਂਗਲੂਰ]], [[ਉਡੁਪੀ]], [[ਬੰਗਲੌਰ]], [[ਮੁੰਬਈ]], ਹੁਬਲੀ-ਧਰਵਾਦ, ਗੁਲਬਰਗਾ
|1971
|
|-
|''ਵਰਥਾਭਰ੍ਤਿ''
|[[ਕੰਨੜ ਭਾਸ਼ਾ|ਕੰਨੜ]]
|
|
|
|2003
|
|-
|''ਵਿਜਯਾ ਕਰਨਾਟਕਾ''
|[[ਕੰਨੜ ਭਾਸ਼ਾ|ਕੰਨੜ]]
|[[ਅਖ਼ਬਾਰ|ਰੋਜ਼ਾਨਾ]]
|
|
|1999
|
|-
|''ਹੈ ਬੰਗਲੋਰ''
|[[ਕੰਨੜ ਭਾਸ਼ਾ|ਕੰਨੜ]]
|ਹਫ਼ਤਾਵਰੀ
|
|
|''-NA-''
|
|-
|''ਵਿਜਯ ਬਾਨੀ''
|[[ਕੰਨੜ ਭਾਸ਼ਾ|ਕੰਨੜ]]
|
|
|
|2012
|760,000
|-
|''ਕਾਰਾਵਲੀ ਏਲੇ''
|[[ਕੰਨੜ ਭਾਸ਼ਾ|ਕੰਨੜ]]
|[[ਅਖ਼ਬਾਰ|ਰੋਜ਼ਾਨਾ]]
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|[[ਮੈਂਗਲੋਰ/ਮੈਂਗਲੂਰ]], ਦੱਖਣੀ ਕੈਨਰਾ, [[ਉਡੁਪੀ]], ਕਸਰਗੋਡ
|1992
|45,000 ({{As of|2013}})
|-
|''ਕਾਰਾਵਲੀ ਮੁੰਜਵਜੁ''
|[[ਕੰਨੜ ਭਾਸ਼ਾ|ਕੰਨੜ]]
|[[ਅਖ਼ਬਾਰ|ਰੋਜ਼ਾਨਾ]]
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|ਕਰਵਰ,ਉਤਰੀ ਕੈਨਰਾ, [[ਕਰਨਾਟਕ]]
|1993
|
|-
|''ਮੰਗਲੁਰੂ  ਸਮਾਚਾਰ''
|[[ਕੰਨੜ ਭਾਸ਼ਾ|ਕੰਨੜ]]
|[[ਅਖ਼ਬਾਰ|ਰੋਜ਼ਾਨਾ]]
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|ਬਲਮਟਾ, [[ਮੈਂਗਲੋਰ/ਮੈਂਗਲੂਰ]], [[ਕਰਨਾਟਕ]]
|1843
|
|-
|''ਮਸੂਰੁ  ਮਿਥ੍ਰਾ''
|[[ਕੰਨੜ ਭਾਸ਼ਾ|ਕੰਨੜ]]
|[[ਅਖ਼ਬਾਰ|ਰੋਜ਼ਾਨਾ]]
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|[[ਮੈਸੂਰ]], [[ਕਰਨਾਟਕ]]
|1978
|
|-
|''ਉਸ਼ਾ ਕਿਰਨ''
|[[ਕੰਨੜ ਭਾਸ਼ਾ|ਕੰਨੜ]]
|[[ਅਖ਼ਬਾਰ|ਰੋਜ਼ਾਨਾ]]
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|ਬੰਗਲੌਰ, ਕਰਨਾਟਕ
|2005
|
|-
|''ਸੁਨਾਪ੍ਰਾਂਤ''
|[[ਕੋਂਕਣੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਕੋਂਕਣੀ]]
|
|
|
|1987
|
|-
|''ਸਿਰਜ ਡੇਲੀ''
|[[ਮਲਿਆਲਮ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|ਕਲੀਕਟ, [[ਤੀਰੁਵਨੰਤਪੁਰਮ]], [[ਕੋਚੀ]], [[ਕਨੂਰ]], [[ਦੁਬਈ]], [[ਉਮਾਨ]], [[ਕਤਰ]]
|1984
|950,000
|-
|''ਚੰਦਰਿਕਾ''
|[[ਮਲਿਆਲਮ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|ਕਲੀਕਟ, [[ਕਨੂਰ]], ਮਾਲਾਪੁਰਮ, [[ਕੋਚੀ]], [[ਤੀਰੁਵਨੰਤਪੁਰਮ]], [[ਦੋਹਾ]], [[ਦੁਬਈ]], [[ਰਿਆਧ]], [[ਜੱਦਾ]]
|1934
|
|-
|''ਦੀਪਿਕਾ''
|[[ਮਲਿਆਲਮ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|ਕੋਟੀਅਮ, [[ਕੋਚੀ]], [[ਕਨੂਰ]], ਤ੍ਰਿਚੁਰ, [[ਤੀਰੁਵਨੰਤਪੁਰਮ]], ਕਲੀਕਟ
|1887
|850,000
|-
|''ਦੇਸ਼ਅਭਿਮਾਨੀ''
|[[ਮਲਿਆਲਮ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|ਕਲੀਕਟ, [[ਕੋਚੀ]], [[ਤੀਰੁਵਨੰਤਪੁਰਮ]], [[ਕਨੂਰ]], ਕੋੱਟਯਮ, ਤ੍ਰਿਚੁਰ, ਮਾਲਾਪੁਰਮ, [[ਬੰਗਲੌਰ]], [[ਬਹਿਰੀਨ]]
|1942
|800,000
|-
|''ਜਨਰਲ''
|[[ਮਲਿਆਲਮ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|ਤ੍ਰਿਚੁਰ
|1976
|
|-
|''ਜਨਯੁਗਮ''
|[[ਮਲਿਆਲਮ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|[[ਤੀਰੁਵਨੰਤਪੁਰਮ]], [[ਕੋਚੀ]], ਕਲੀਕਟ, [[ਕਨੂਰ]]
|1953
|
|-
|''ਜਨਮਭੂਮੀ''
|[[ਮਲਿਆਲਮ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|[[ਕੋਚੀ]], ਕੋੱਟਯਮ, [[ਕਨੂਰ]], ਤ੍ਰਿਚੁਰ, [[ਤੀਰੁਵਨੰਤਪੁਰਮ]], ਕਲੀਕਟ
|1977
|15,000
|-
|''ਕੇਰਲਾ ਕੌਮੁਦੀ''
|[[ਮਲਿਆਲਮ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|[[ਤੀਰੁਵਨੰਤਪੁਰਮ]], ਕੁਈਲੋਨ, [[ਏਲੇਪੈ]], [[ਕੋਚੀ]], ਕਲੀਕਟ, [[ਕਨੂਰ]], [[ਬੰਗਲੌਰ]]
|1911
|
|-
|''ਕੇਰਲਾ ਕੌਮੁਦੀ ਫਲੈਸ਼''
|[[ਮਲਿਆਲਮ]]
|Evening daily
|ਟੈਬਲੋਇਡ
|[[ਤੀਰੁਵਨੰਤਪੁਰਮ]], ਕੁਈਲੋਨ, [[ਅੱਲਾਪੁੜਾ]], ਕੋੱਟਯਮ, [[ਕੋਚੀ]], ਤ੍ਰਿਚੁਰ, ਕਲੀਕਟ, [[ਕਨੂਰ]], ਮਾਲਾਪੁਰਮ
|2006
|
|-
|''ਮਧਯਮਾਮ''
|[[ਮਲਿਆਲਮ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|ਕਲੀਕਟ, [[ਕੋਚੀ]], [[ਤੀਰੁਵਨੰਤਪੁਰਮ]], [[ਕਨੂਰ]], ਮਾਲਾਪੁਰਮ, ਕੋੱਟਯਮ, ਤ੍ਰਿਚੁਰ, [[ਬੰਗਲੌਰ]], [[ਰਿਆਧ]], [[ਦਮਾਮ]], [[ਜੱਦਾ]], ਅਭਾ, [[ਦੁਬਈ]], [[ਮਸਕਟ]], [[ਬਹਿਰੀਨ]], [[ਕੁਵੈਤ]], [[ਕਤਰ]]
|1987
|920,000
|-
|''ਮਲਿਆਲਯ ਮਨੋਰਮ''
|[[ਮਲਿਆਲਮ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|ਕੋੱਟਯਮ, ਕਲੀਕਟ, [[ਕੋਚੀ]], [[ਤੀਰੁਵਨੰਤਪੁਰਮ]], ਪਲੱਕਡ, [[ਕਨੂਰ]], ਕੁਈਲੋਨ, ਤ੍ਰਿਚੁਰ, ਮਾਲਾਪੁਰਮ, [[ਅੱਲਾਪੁੜਾ]], [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਚੇਨਈ]], [[ਬੰਗਲੌਰ]], [[ਦਿੱਲੀ]], [[ਮੈਂਗਲੋਰ/ਮੈਂਗਲੂਰ]], [[ਬਹਿਰੀਨ]], [[ਦੁਬਈ]], [[ਦੋਹਾ]]
|1888
|2,370,000
|-
|''ਮੰਗਲਮ''
|[[ਮਲਿਆਲਮ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|ਕੋੱਟਯਮ, ਕਲੀਕਟ, [[ਕੋਚੀ]], [[ਤੀਰੁਵਨੰਤਪੁਰਮ]], ਤ੍ਰਿਚੁਰ, ਇਡੁਕੀ, [[ਕਨੂਰ]]
|1969
|
|-
|''ਮਥਰੁਭੂਮੀ''
|[[ਮਲਿਆਲਮ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|ਕਲੀਕਟ, [[ਕੋਚੀ]], [[ਤੀਰੁਵਨੰਤਪੁਰਮ]], ਕੋੱਟਯਮ, ਪਲੱਕਡ, [[ਕਨੂਰ]], ਕੁਈਲੋਨ, ਤ੍ਰਿਚੁਰ, ਮਾਲਾਪੁਰਮ, [[ਅੱਲਾਪੁੜਾ]], [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਬੰਗਲੌਰ]], [[ਦਿੱਲੀ]], [[ਬਹਿਰੀਨ]]
|1923
|1,360,000
|-
|''ਰਾਸ਼ਟਰਾ ਦੀਪਿਕਾ''
|[[ਮਲਿਆਲਮ]]
|Evening daily
|ਟੈਬਲੋਇਡ
|[[ਤੀਰੁਵਨੰਤਪੁਰਮ]], ਕੁਈਲੋਨ, ਕੋੱਟਯਮ, [[ਕੋਚੀ]], ਤ੍ਰਿਚੁਰ, ਪਲੱਕਡ, ਮਾਲਾਪੁਰਮ, ਕਲੀਕਟ, [[ਕਨੂਰ]]
|1992
|780,000
|-
|''ਥੇਜਸ''
|[[ਮਲਿਆਲਮ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|ਕਲੀਕਟ, [[ਤੀਰੁਵਨੰਤਪੁਰਮ]], [[ਕੋਚੀ]], [[ਕਨੂਰ]], ਕੋੱਟਯਮ, [[ਰਿਆਧ]], [[ਜੱਦਾ]], [[ਦਮਾਮ]]
|2006
|
|-
|''ਕੇਸਰੀ''
|[[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]]
|
|
|
|1881
|
|-
|''ਲੋਕਮਤ''
|[[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|
|ਮਹਾਰਸ਼ਟਰ, ਗੋਆ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ
|1971
|1300000
|-
|''ਦੇਸ਼ਦੂਤ''
|[[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]], [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|[[ਅਖ਼ਬਾਰ|ਰੋਜ਼ਾਨਾ]]
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|[[ਨਾਸ਼ਿਕ]], [[ਅਹਿਮਦਨਗਰ]], ਜਲਗਾਓ, ਧੁਲੇ, ਨੰਦੁਬਰ
|1996
|
|-
|''ਲੋਕਸੱਤਾ''
|[[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]]
|
|
|
|1948
|
|-
|''ਮਹਾਨਗਰ''
|[[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]]
|
|
|
|1990
|
|-
|''ਮਹਾਰਸ਼ਟਰਾ ਟਾਈਮਜ਼''
|[[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]]
|
|
|
|1962
|
|-
|''ਨਵ ਕਾਲ''
|[[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]]
|
|
|
|1921
|
|-
|''ਨਵਸ਼ਕਤੀ''
|[[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]]
|
|
|
|
|
|-
|''ਪ੍ਰਹਾਰ''
|[[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]]
|
|
|
|2008
|
|-
|''ਪੁਧਰੀ''
|[[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]]
|
|
|
|1937
|
|-
|''ਸਾਮਨਾ''
|[[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]]
|
|
|
|1988
|
|-
|''ਸਕਲ''
|[[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]]
|
|
|
|1932
|
|-
|''ਤਰੁਣ ਭਾਰਤ''
|[[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]]
|
|
|
|1919
|
|-
|''ਪੋਕਨਪਮ''
|[[ਮੇਤੇ ਭਾਸ਼ਾ|ਮੇਤੇ]]
|
|
|
|1975
|
|-
|''ਵੰਗਲੈਨੀ''
|[[ਮਿਜ਼ੋ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਿਜ਼ੋ]]
|
|
|
|1978
|
|-
|''ਦ ਸਮਾਜ''
|[[ਓਡੀਆ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|[[ਭੁਬਨੇਸ਼ਵਰ]], [[ਕਟਕ]], ਸੰਬਲਪੁਰ, [[ਕੋਲਕਾਤਾ]], [[ਵਿਸ਼ਾਖਾਪਟਨਮ]], [[ਰੁੜਕੇਲਾ]], ਬੇਰਹਮਪੁਰ, ਬਲਾਸੋਰ
|1919
|
|-
|''ਸਮਯ''
|[[ਓਡੀਆ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ, ਬਾਲਾਸੌਰ, ਅੰਗੁਲ, ਬਰ੍ਹਮਪੁਰ, ਸੰਬਲਪੁਰ
|{{dts|1996|October|2}}
|250,422 (Dec 2009)
|-
|''ਸੰਬਾਦ''
|[[ਓਡੀਆ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|[[ਭੁਬਨੇਸ਼ਵਰ]], [[ਕਟਕ]], ਅੰਗੁਲ, ਬਾਲਾਸੋਰ, ਸੰਬਲਪੁਰ, ਬ੍ਰਹਮਪੁਰ, ਜੇਯਪੁਰ, [[ਰੁੜਕੇਲਾ]]
|
|
|-
|''ਧਰਤਰੀ''
|[[ਓਡੀਆ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|[[ਭੁਬਨੇਸ਼ਵਰ|ਭੁਬਨੇਸ਼ਵਰ]], ਸੰਬਲਪੁਰ, ਬ੍ਰਹਮਪੁਰ, ਅੰਗੁਲ-ਧੇਨਕਨਲ, ਬਾਲਾਸੋਰ, ਰਾਯਾਗੜਾ, ਉਪਾਕੁਲਾ, [[ਓਡੀਸ਼ਾ|ਉੜੀਸਾ]] 
|24 ਨਵੰਬਰ 1974 
|
|-
|ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ
|[[ਓਡੀਆ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|[[ਭੁਬਨੇਸ਼ਵਰ]]
|1985
|
|-
|''[[ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]]''
|[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|
|[[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]]
|1978 ਅਗਸਤ 15
|
|-
|''[[ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਜੀਤ]]''
|[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|
|[[ਜਲੰਧਰ]]
|1941
|
|-
|''[[ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਪੋਕਸਮੈਨ]]''
|[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|
|[[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]]
|
|
|-
|''ਜਗਬਾਣੀ''
|[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|
|[[ਜਲੰਧਰ]], [[ਲੁਧਿਆਣਾ]]
|1978
|
|-
|''[[ਡੇਲੀ ਪੰਜਾਬ ਟਾਈਮਜ਼]]''
|[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|[[ਜਲੰਧਰ]]
|
|
|-
|''ਦਿਨਾਮਲਾਰ''
|[[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]]
|
|
|
|1951
|850,000
|-
|''ਦਿਨਾਮਨੀ''
|[[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]]
|
|
|
|1933
|
|-
|''ਦਿਨਾਕਰਨ''
|[[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]]
|
|
|
|{{dts|1977}}
|
|-
|''ਦਿਨਾ ਥੰਥੀ''
|[[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]]
|
|
|
|1908
|1,530,000
|-
|''ਦ ਹਿੰਦੂ''
|[[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|[[ਚੇਨਈ]], [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ]]
|2013
|
|-
|''ਤਮਿਲ ਮੁਰਸੁ''
|[[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]]
|[[ਅਖ਼ਬਾਰ|ਰੋਜ਼ਾਨਾ]]
|
|[[ਚੇਨਈ]], ਸਾਲੇਮ, [[ਕੋਇੰਬਟੂਰ]], ਏਰੋਡ, ਪੁੰਡੂਚੇਰੀ, [[ਮਦੁਰਈ]], ਤੀਨੇਵੇਲੀ, [[ਤਿਰੁਚਿਰਪੱਲੀ]], ਨਗਰਕੋਇਲ
|
|
|-
|''ਆਂਧਰਾ ਭੂਮੀ''
|[[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|ਰਾਜਾਹਮੁਦਰੀ
|1960
|
|-
|ਆਂਧਰਾ ਜਯੋਤੀ
|[[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|[[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਅਤੇ [[ਤੇਲੰਗਾਣਾ]]
|1960
|664,352&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.auditbureau.org/files/JD%202019%20Highest%20Circulated%20(language%20wise).pdf}}&lt;/ref&gt;
|-
|''ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਭਾ''
|[[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|[[ਹੈਦਰਾਬਾਦ, ਭਾਰਤ]], [[ਕਰੀਮਨਗਰ]], [[ਨਿਜ਼ਾਮਾਬਾਦ, ਤੇਲੰਗਾਨਾ]], ਸੂਰਯਾਪੇਤ, [[ਵਿਜੈਵਾੜਾ]], [[ਗੁੰਟੂਰ]], ਰਾਜਾਹਮੁਦਰੀ, [[ਵਿਸ਼ਾਖਾਪਟਨਮ]], ਤਿਰੁਪਤੀ, ਅਨੰਤਪੁਰ, ਨੇਲੋਰ
|1938
|
|-
|ਏਨਾਡੂ
|[[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|[[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਅਤੇ [[ਤੇਲੰਗਾਣਾ]]
|1974
|1,614,105&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.auditbureau.org/files/JD%202019%20Highest%20Circulated%20(language%20wise).pdf}}&lt;/ref&gt;
|-
|''ਮਾਨਾ ਤੇਲੰਗਾਨਾ''
|[[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|[[ਤੇਲੰਗਾਣਾ]]
|2015
|
|-
|''ਨਮਸਤੇ ਤੇਲੰਗਾਨਾ''
|[[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|[[ਤੇਲੰਗਾਣਾ]]
|2011
|
|-
|''ਨਵਾ ਤੇਲੰਗਾਨਾ''
|[[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|[[ਤੇਲੰਗਾਣਾ]]
|2015
|
|-
|''ਪ੍ਰਜਾ ਸ਼ਕਤੀ''
|[[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|[[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]]
|1942
|
|-
|''ਜਨਮ ਸਾਕਸ਼ੀ''
|[[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|
|[[ਤੇਲੰਗਾਣਾ]]
|2002
|
|-
|''Sakshi''
|[[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|[[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਅਤੇ [[ਤੇਲੰਗਾਣਾ]]
|2008
|1,064,661&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.auditbureau.org/files/JD%202019%20Highest%20Circulated%20(language%20wise).pdf}}&lt;/ref&gt;
|-
|''ਸੂਰਯਾ''
|[[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|
|2007
|
|-
|''ਵਾਰਥਾ''
|[[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|
|1996
|
|-
|''[[ਹਿੰਦ ਸਮਾਚਾਰ]]''
|[[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਉਰਦੂ]]
|
|
|
|1948
|
|-
|''ਮੁਨਸਿਫ ਡੇਲੀ''
|[[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਉਰਦੂ]]
|
|
|
|
|
|-
|''[[ਦ ਮੁਸਲਮਾਨ]]''
|[[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਉਰਦੂ]]
|
|
|
|1927
|
|-
|''ਸਿਆਸਤ''
|[[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਉਰਦੂ]]
|
|
|
|1948
|
|-
|''ਉਰਦੂ ਟਾਈਮਜ਼''
|[[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਉਰਦੂ]]
|
|
|
|1980
|
|-
|''[[ਦ ਇਨਕਲਾਬ]]''
|[[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਉਰਦੂ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|
|[[ਆਗਰਾ]], [[ਅਲੀਗੜ੍ਹ]], [[ਅਲਾਹਾਬਾਦ]], ਬਰੇਲੀ, [[ਭਾਗਲਪੁਰ]], [[ਦਿੱਲੀ]], [[ਗੋਰਖਪੁਰ]], [[ਕਾਨਪੁਰ]], [[ਲਖਨਊ]], [[ਮੇਰਠ]], [[ਮੁੰਬਈ]], ਮੁਜ਼ਫ਼ਰਪੁਰ, [[ਪਟਨਾ]], [[ਵਾਰਾਣਸੀ]]
|1938
|
|-
|''ਫਾਇਨੇਸ਼ੀਅਲ ਕ੍ਰੋਨੀਕਲ''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|
|[[ਬੰਗਲੌਰ]], [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ, ਭਾਰਤ]], [[ਚੇਨਈ]], [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]]
|2008|
|-
|''ਸੁਧਰਮਾ''
|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|ਬ੍ਰੋਡਸ਼ੀਟ
|[[ਮੈਸੂਰ]]
|1970
|2,000
|-
|''ਸਕਾਲ ਟਾਈਮਜ਼''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|
|[[ਪੂਨੇ]]
|2008
|
|-
|''ਸੰਮਾਰਗ''
|[[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]]
|ਰੋਜ਼ਾਨਾ
|
|[[ਕੋਲਕਾਤਾ]], ਬੁਰਦਵਾਂ, [[ਰਾਂਚੀ]], ਅਤੇ [[ਭੁਬਨੇਸ਼ਵਰ]]
|
|
|-
|''ਪ੍ਰਭਾਂਜਨ ਸੰਕੇਤ''
|[[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਉਰਦੂ]]
|[[ਅਖ਼ਬਾਰ|ਰੋਜ਼ਾਨਾ]]
|ਟੈਬਲੋਇਡ
|[[ਆਗਰਾ]]
|2008
|
|-
|''ਓਰਗਨਾਈਜ਼ਰ''
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|ਹਫ਼ਤਾਵਰੀ
|
|ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ
|1951
|
|-
|''ਪੰਚਜਾਨਿਯਾ''
|[[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]]
|ਹਫ਼ਤਾਵਰੀ
|
|ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ
|1948
|
|-
|-
|ਨਿਊ ਦਿੱਲੀ ਟਾਈਮਜ਼ 
|[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]
|ਹਫ਼ਤਾਵਰੀ
|ਟੈਬਲੋਇਡ
|ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਭਾਰਤ
|1991
|
|}

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==
'''ਭਾਰਤੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਸੂਚੀਆਂ'''

* ਸਰਕੂਲੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
* ਪਾਠਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ

'''ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਅਖਬਾਰਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸੰਬੰਧੀ ਸੂਚੀਆਂ'''

== ਨੋਟ ==

* [https://allmedialink.com/india/ Indian All Newspapers and Media List] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210307203808/https://allmedialink.com/india/ |date=2021-03-07 }}

* {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1C4nAgAAQBAJ|title=The Indian Media Business|last1=Kohli-Khandekar|first1=Vanita|publisher=[[SAGE Publications|SAGE Response]]|year=2013|isbn=9788132117889|edition=4th|location=New Delhi}}
* {{cite report|author=Registrar of Newspapers for India|author-link=Registrar of Newspapers for India|year=2018|title=''The Press in India 2017-18''|url=http://rni.nic.in/all_page/pin201718.htm|location=New Delhi|publisher=[[Ministry of Information and Broadcasting (India)|Ministry of Information and Broadcasting]]}}
* [http://www.newdelhitimes.com New Delhi Times]

== ਹਵਾਲੇ ==
 

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਖ਼ਬਾਰ]]</text>
      <sha1>nwmkztbe9z2qao2fncj3s0g7jpkyqbu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Cambial yellowing</title>
    <ns>3</ns>
    <id>137706</id>
    <revision>
      <id>845558</id>
      <parentid>581544</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T13:41:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Deepfriedokra</username>
        <id>35861</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Deepfriedokra ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Cambial Yellowing]] ਨੂੰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Cambial yellowing]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Cambial Yellowing|Cambial Yellowing]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Cambial yellowing|Cambial yellowing]]&quot;</comment>
      <origin>581544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="248" sha1="2kxktur7snny2mmk1sqzo4s3k1n1svq" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Cambial Yellowing}}

-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 10:52, 18 ਅਕਤੂਬਰ 2021 (UTC)</text>
      <sha1>2kxktur7snny2mmk1sqzo4s3k1n1svq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਬ੍ਰੈਡ ਫਰੇਜ਼ਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141522</id>
    <revision>
      <id>845588</id>
      <parentid>770009</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T04:24:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10982" sha1="iauopfz1kflfn5awuuih8wyyvmuai8u" xml:space="preserve">[[File:Brad Fraser CTM Interview 2017.jpg|thumb|ਬ੍ਰੈਡ ਫਰੇਜ਼ਰ 2017]]
'''ਬ੍ਰੈਡ ਫਰੇਜ਼ਰ''' (ਜਨਮ 28 ਜੂਨ, 1959 [[ਐਡਮੰਟਨ]], [[ਅਲਬਰਟਾ]] ਵਿੱਚ) ਇੱਕ ਕੈਨੇਡੀਅਨ [[ਨਾਟਕਕਾਰ]], [[ਸਕ੍ਰੀਨਲੇਖਕ|ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ]] ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਟਿੱਪਣੀਕਾਰ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;cte&quot;&gt;Gaetan Charlebois and Anne Nothof, [http://www.canadiantheatre.com/dict.pl?term=Fraser%2C%20Brad &quot;Fraser, Brad&quot;]. ''Canadian Theatre Encyclopedia'', June 2, 2019.&lt;/ref&gt; ਉਹ ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਨਾਟਕਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਸਮਕਾਲੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਕਠੋਰ ਪਰ ਹਾਸੋਹੀਣਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਾਮੁਕਤਾ, ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਸਪਸ਼ਟ ਚਿੱਤਰਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;cte&quot; /&gt;

== ਕਰੀਅਰ ==
[[ਤਸਵੀਰ:012-13._89-90_Unidentified_Human_Remains.jpg|thumb| ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵੈਸਟ ਥੀਏਟਰ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ''ਅਨਇੰਡੇਟੀਫਾਇਡ ਹੁਮਨ  ਰੀਮੇਨਜ ਐਂਡ ਦ ਟਰੂ ਨੇਚਰ ਆਫ ਲਵ।'']]
ਫਰੇਜ਼ਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਨਾਟਕ ''ਵੁਲਫ ਬੁਆਏ'' ਸੀ; &lt;ref name=&quot;howler&quot;&gt;Ray Conlogue, &quot;Wolfboy proves a real howler&quot;. ''[[The Globe and Mail]]'', April 5, 1984.&lt;/ref&gt; ਜੋ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1981 ਵਿੱਚ ਐਡਮੰਟਨ ਵਿੱਚ ਮੰਚਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, 'ਥੀਏਟਰ ਪਾਸੇ ਮੁਰੇਲ' ਦੁਆਰਾ ਟੋਰਾਂਟੋ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ 1984 ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਕੀਆਨੂ ਰੀਵਸ|ਕੀਨੂ ਰੀਵਜ਼]] ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;Jamie Portman, &quot;Wolfboy bites into British theatre scene: Canadian playwright Brad Fraser is a hot, young dramatist in Britain these days, and directors are rediscovering the power of his early work&quot;. ''[[Edmonton Journal]]'', October 6, 1999.&lt;/ref&gt;

ਫਰੇਜ਼ਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ''ਅਨਇੰਡੇਟੀਫਾਇਡ ਹੁਮਨ  ਰੀਮੇਨਜ ਐਂਡ ਦ ਟਰੂ ਨੇਚਰ ਆਫ ਲਵ'' ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਾਟਕਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਜੋ ਕਿ ਐਡਮੰਟਨ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ, ਤੀਹਰੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਐਪੀਸੋਡਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਢਾਂਚਾਗਤ ਨਾਟਕ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਇੱਕ ਸੀਰੀਅਲ ਕਿਲਰ ਦੁਆਰਾ ਸਤਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਫਰੇਜ਼ਰ ਅਲਬਰਟਾ ਥੀਏਟਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕਕਾਰ ਸੀ,&lt;ref name=&quot;morrow&quot;&gt;Martin Morrow, &quot;Playwright braced for controversy&quot;. ''[[Calgary Herald]]'', January 11, 1989.&lt;/ref&gt; ਇਹ ਏਟੀਪੀ ਦੇ ਪਲੇ ਰਾਈਟਸ '89 ਵਿੱਚ ਹਿੱਟ ਸੀ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਫਲਤਾ ਬਣ ਗਈ।

ਬ੍ਰੈਡ ਫਰੇਜ਼ਰ ਦਾ ਇਕ ਮੇਮਰ, ''ਆਲ ਦ ਰੇਜ,'' ਡਬਲਡੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੁਆਰਾ ਮਈ 2021 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;burnett&quot;&gt;[[Richard Burnett]], [https://www.fugues.com/2021/05/04/the-rage-of-brad-fraser/ &quot;The rage of Brad Fraser&quot;]. ''[[Fugues (magazine)|Fugues]]'', May 4, 2021.&lt;/ref&gt;

== ਅਵਾਰਡ ==
ਫਰੇਜ਼ਰ ਨੇ 1989 ਵਿੱਚ ''ਅਨਇੰਡੇਟੀਫਾਇਡ ਹੁਮਨ  ਰੀਮੇਨਜ ਐਂਡ ਦ ਟਰੂ ਨੇਚਰ ਆਫ ਲਵ''  ਲਈ ਸਰਵੋਤਮ ਫੁੱਲ ਨਾਟਕ ਲਈ ਅਲਬਰਟਾ ਕਲਚਰ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ।&lt;ref&gt;&quot;Alberta playwrights share award&quot;. ''[[The Globe and Mail]]'', March 4, 1989.&lt;/ref&gt;

ਉਹ 1991 ਵਿੱਚ ''ਅਨਇੰਡੇਟੀਫਾਇਡ ਹੁਮਨ  ਰੀਮੇਨਜ ਐਂਡ ਦ ਟਰੂ ਨੇਚਰ ਆਫ ਲਵ''  ਲਈ ਅਤੇ 1996 ਵਿੱਚ ''ਪੂਅਰ  ਸੁਪਰ ਮੈਨ'' ਲਈ ਫਲੋਇਡ ਐਸ. ਚੈਲਮਰਜ਼ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਪਲੇ ਅਵਾਰਡ ਦਾ ਦੋ ਵਾਰ ਦਾ ਜੇਤੂ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;new&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Mkh2vJ_9GpEC&amp;pg=PA63|title=Encyclopedia of Literature in Canada|last=William H. New|publisher=University of Toronto Press|year=2002|isbn=9780387201092|pages=63–64}}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ ''ਲਵ ਐਂਡ ਹਿਊਮਨ ਰਿਮੇਨਜ਼'' ਲਈ 15ਵੇਂ ਜਿਨੀ ਅਵਾਰਡਸ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਅਡੈਪਟਡ ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇ ਲਈ ਜਿਨੀ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ।&lt;ref&gt;Jane Stevenson, &quot;They dreamed of Genies: And for a lucky few the dreams came true last night&quot;. ''[[Hamilton Spectator]]'', December 8, 1994.&lt;/ref&gt;

ਫਰੇਜ਼ਰ ਨੇ 1993 ਵਿੱਚ ''ਅਨਇੰਡੇਟੀਫਾਇਡ ਹੁਮਨ  ਰੀਮੇਨਜ ਐਂਡ ਦ ਟਰੂ ਨੇਚਰ ਆਫ ਲਵ''  ਲਈ [[ਲੰਡਨ]] ਦਾ ''ਈਵਨਿੰਗ ਸਟੈਂਡਰਡ ਅਵਾਰਡ'' ਜਿੱਤਿਆ।&lt;ref&gt;&quot;'Arcadia' and 'City of Angels' earn top theater awards&quot;. ''[[Oshkosh Northwestern]]'', December 1, 1993.&lt;/ref&gt;

ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਡਰਾਮੇ ਲਈ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਦੋ ਵਾਰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਹੈ, ਉਸਨੇ 1995 ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਅਵਾਰਡਜ਼ ਫਾਰ ''ਪੂਅਰ ਸੁਪਰ ਮੈਨ'' &lt;ref&gt;Alan Hustak, &quot;5 locals up for literary prizes&quot;. ''[[Montreal Gazette]]'', October 27, 1995.&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ''ਕਿਲ ਮੀ ਨਾਓ'' ਲਈ 2016 ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਅਵਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;Mark Medley, &quot;Short list for G-Gs is a serious case of déjà vu&quot;. ''[[The Globe and Mail]]'', October 5, 2016.&lt;/ref&gt;

== ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ==
ਫਰੇਜ਼ਰ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਗੇਅ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਟਕ ਅਕਸਰ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ.ਕਿਉ. ਕਹਾਣੀਆਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 2003 ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ੋਅਟਾਈਮ ਦੇ ''ਕਵੀਅਰ ਐਜ਼ ਫੋਕ'' ਵਿੱਚ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕਹਾਣੀ ਸੰਪਾਦਕ ਬਣ ਗਿਆ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cinemaqueer.com/review%20pages/interviewbradfraser.html|title=Tugging On Superman's Cape: An Interview With Brad Fraser|last=Klemm|first=Michael D.|date=April 2004|website=Cinemaqueer, reprinted from Outcome|access-date=September 25, 2019}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਸਤੰਬਰ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ਨਾਟਕ ==

* ''ਵੁਲਫਬੁਆਏ'' - 1981 &lt;ref name=&quot;howler&quot;&gt;Ray Conlogue, &quot;Wolfboy proves a real howler&quot;. ''[[The Globe and Mail]]'', April 5, 1984.&lt;/ref&gt;
* ''ਮਿਊਟੈਂਟਸ'' - 1981
* ਰੀਉਡ ਨੋਇਜ਼ਸ - 1982 &lt;ref&gt;Ray Conlogue, &quot;Rude Noises flunks out&quot;. ''[[The Globe and Mail]]'', March 19, 1982.&lt;/ref&gt;
* ''ਚੇਨਸੌ ਲਵ'' - 1985
* ''ਯੰਗ ਆਰਟ'' - 1987 &lt;ref&gt;John Fitzgerald, &quot;Young writer explores time-honored themes&quot;. ''[[The Globe and Mail]]'', January 17, 1987.&lt;/ref&gt;
* ''ਅਨਇੰਡੇਟੀਫਾਇਡ ਹੁਮਨ  ਰੀਮੇਨਜ ਐਂਡ ਦ ਟਰੂ ਨੇਚਰ ਆਫ ਲਵ'' - 1989 &lt;ref name=&quot;morrow&quot;&gt;Martin Morrow, &quot;Playwright braced for controversy&quot;. ''[[Calgary Herald]]'', January 11, 1989.&lt;/ref&gt;
* ਰੀਟਰਨ ਆਫ ਦ ਮੈਨ - 1989
* ''ਦ ਅਗਲੀ ਮੈਨ'' - 1990 &lt;ref&gt;Bob Clark, &quot;The ugly truth about Fraser's Ugly Man&quot;. ''[[Calgary Herald]]'', March 31, 2004.&lt;/ref&gt;
* ''ਪ੍ਰੋਮ ਨਾਈਟ ਆਫ ਦ ਲਿਵਿੰਗ ਡੇਡ'' - 1991, ਡੈਰਿਨ ਹੇਗਨ ਨਾਲ &lt;ref&gt;Liz Nicholls, &quot;Youthful exuberance in abundance&quot;. ''[[Edmonton Journal]]'', April 28, 1991.&lt;/ref&gt;
* ''ਪੂਅਰ ਸੁਪਰ ਮੈਨ'' - 1994 &lt;ref name=&quot;cte&quot;/&gt;
* ''ਮਾਰਟਿਨ ਯੇਸਟਰਡੇ''- 1997 &lt;ref&gt;Stewart Brown, &quot;Provocative gay play lays bares emotions and much more&quot;. ''[[Hamilton Spectator]]'', October 25, 1997.&lt;/ref&gt;
* ''ਆਉਟਰੇਜਸ'' - 2000, ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਜੋਏ ਮਿਲਰ ਨਾਲ ਸੰਗੀਤਕ &lt;ref&gt;Gord McLaughlin, &quot;Outrageous-ly funny as a musical: It began as a book, then became a film. Now Brad Fraser's stage adaptation adds lyrics and music&quot;. ''[[National Post]]'', September 16, 2000.&lt;/ref&gt;
* ''ਸਨੇਕ ਇਨ ਫਰਿੱਜ'' - 2000 &lt;ref&gt;&quot;Snake eyes for Brad Fraser?&quot;. ''[[The Globe and Mail]]'', November 23, 2000.&lt;/ref&gt;
* ''ਕੋਲਡ ਮੀਟ ਪਾਰਟੀ'' - 2003 &lt;ref&gt;J. Kelly Nestruck, &quot;Poet of profanity cleans up his act: But Brad Fraser swears he has not lost his edge&quot;. ''[[National Post]]'', September 25, 2004.&lt;/ref&gt;
* ਟਰੂ ਲਵ ਲਾਇਜ਼ - 2009 &lt;ref&gt;Liz Nicholls, &quot;Brad Fraser's funniest play comes home; Acclaimed playwright realizes a dream at Citadel&quot;. ''[[Edmonton Journal]]'', April 3, 2011.&lt;/ref&gt;
* ''5 @ 50'' - 2011 &lt;ref name=&quot;cte&quot; /&gt;
* ਕਿਲ ਮੀ ਨਾਓ - 2014 &lt;ref name=&quot;killmenow&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.straight.com/arts/1148711/brad-frasers-play-kill-me-now-wrestles-love-laughs-and-agony|title=Brad Fraser's play Kill Me Now wrestles with love, laughs, and agony|last=Janet Smith|date=October 10, 2018|website=[[The Georgia Straight]]|language=en|access-date=September 25, 2019}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==
* {{ਦਫ਼ਤਰੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ|http://www.bradfraser.net/}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1959]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਕਾਲਮਨਵੀਸ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਲੇਖਕ]]</text>
      <sha1>iauopfz1kflfn5awuuih8wyyvmuai8u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਲਾਂਗਟਾਂਗ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149747</id>
    <revision>
      <id>845572</id>
      <parentid>828626</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T18:40:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wieralee</username>
        <id>10166</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Cherkuri.jpg]] → [[File:Cherkuri (Tsergo Ri) in Langtang.jpg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · spelling</comment>
      <origin>845572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21453" sha1="3p0jh96at4hkea3sbb80iej7tcvagkw" xml:space="preserve">
[[ਤਸਵੀਰ:Starry_night_in_Langtang_National_Park.jpg|thumb| ਲੈਂਗਟਾਂਗ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਲੀ ਰਾਤ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Langtang_village.jpg|thumb| ਲਾਂਗਟਾਂਗ ਪਿੰਡ 2015 ਵਿੱਚ ਭੂਚਾਲ ਕਾਰਨ ਬਰਫ਼ ਦੇ ਤੋਦੇ ਨਾਲ ਤਬਾਹ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Gosainkunda_Lake.jpg|thumb| ਗੋਸਾਈਂ ਕੁੰਡਾ ਝੀਲ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Kyanjin_Gompa.jpg|thumb| ਕਿੰਜਿਨ ਗੋਮਪਾ]]
'''ਲਾਂਗਟਾਂਗ''' '''ਘਾਟੀ''' ਉੱਤਰ-ਮੱਧ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਘਾਟੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਦੇ ਟ੍ਰੈਕਿੰਗ ਰੂਟਾਂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

== ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ==
ਲਾਂਗਟਾਂਗ ਘਾਟੀ [[ਨੇਪਾਲ]] ਦੇ ਬਾਗਮਤੀ ਸੂਬੇ ਦੇ ਰਸੁਵਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। [[ਕਾਠਮੰਡੂ ਵੈਲੀ|ਕਾਠਮੰਡੂ ਘਾਟੀ]] ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ 80 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਸਥਿਤ, ਇਹ ਘਾਟੀ ਲੈਂਗਟਾਂਗ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ [[ਚੀਨ ਦਾ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਗਣਰਾਜ|ਚੀਨ]] ਦੇ [[ਤਿੱਬਤ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰ ਸੂਬਾ|ਤਿੱਬਤ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਖੇਤਰ]] ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। 2015 ਦੇ ਭੂਚਾਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, 668 ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਲਾਂਗਟਾਂਗ ਘਾਟੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://assessments.hpc.tools/attachments/6d561839-1aaa-4cde-a9ed-bd204d405fd3/150527_reach_assessment_report_langtang_valley.pdf|title=Langtang Valley Assessment - Langtang Valley, May 2015|access-date=August 6, 2022}}&lt;/ref&gt;

== ਈਕੋਲੋਜੀ ==
ਲੈਂਗਟਾਂਗ ਘਾਟੀ ਲੈਂਗਟਾਂਗ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ ਸਬਟ੍ਰੋਪਿਕਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਲਪਾਈਨ ਤੱਕ, ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਲਵਾਯੂ ਖੇਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.langtangnationalpark.gov.np/index.php/features/flora-and-fauna|title=Flora and Fauna in Langtang national park|website=Ministry of Forest and Environment, Government of Nepal|access-date=2023-01-31|archive-date=2020-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200221135801/http://www.langtangnationalpark.gov.np/index.php/features/flora-and-fauna|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਪਾਰਕ ਦਾ ਲਗਭਗ 25% ਜੰਗਲ ਹੈ। ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਤਝੜ ਵਾਲਾ [[ਬਲੂਤ|ਓਕ]] ਅਤੇ ਮੈਪਲ, ਪਾਈਨ ਵਰਗੇ ਸਦਾਬਹਾਰ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਰੋਡੋਡੇਂਡਰਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਕਾਲਾ ਰਿੱਛ, ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਤਾਹਰ, ਅਸਮ ਮਕਾਕ, ਸਨੋ [[ਬਰਫ਼ੀਲਾ ਤੇਂਦੂਆ|ਚੀਤਾ]], ਯਾਕ, [[ਲਾਲ ਪਾਂਡਾ]] ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ 250 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dnpwc.gov.np/en/conservation-area-detail/76/|title=Faunal Diversity|website=dnpwc.gov.np|access-date=2021-12-23|archive-date=2025-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20250430195126/https://dnpwc.gov.np/en/conservation-area-detail/76/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ਸੱਭਿਆਚਾਰ ==
ਆਪਸ ਵਿੱਚ, ਲੈਂਗਟਾਂਗ ਘਾਟੀ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਵਾਸੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ 'ਲਾਂਗਟਾਂਗਪਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਤਿਬਤੀ ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਤਿੱਬਤੀ ਬੁੱਧ ਧਰਮ]] ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਤਿੱਬਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਕੀਰੋਂਗ, ਦੱਖਣੀ ਤਿੱਬਤ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਤਿੱਬਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਲੈਂਗਟਾਂਗਪਾ ਪਹਾੜ ਲੈਂਗਟਾਂਗ ਲਿਰੁੰਗ ਨੂੰ ਆਪਣਾ 'ਯੂ-ਲਾਹ', ਆਪਣਾ ਸਥਾਨਕ ਦੇਸ਼ ਦੇਵਤਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਰਾਜ ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਵਿੱਚ, ਲਾਂਗਟਾਂਗਪਾ ਨੂੰ ਤਮਾਂਗ ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Zu95DwAAQBAJ&amp;dq=langtang+history&amp;pg=PA57|title=Imagining the Good Life: Negotiating Culture and Development in Nepal Himalaya|last=Lim|first=Francis Khek Gee|publisher=BRILL|year=2008|isbn=978-90-474-4337-7|pages=19|language=en}}&lt;/ref&gt; ਲਾਂਗਟਾਂਗ ਘਾਟੀ ਨੂੰ ਬੇਯੂਲ ਦਾਗਮ ਨਾਮਗੋ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਪਦਮਸੰਭਵ ਦੁਆਰਾ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਲੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਘਾਟੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nekhor.org/langtang|title=Langtang|website=Nekhor|language=en-US|access-date=2022-08-06}}&lt;/ref&gt;

== ਆਰਥਿਕਤਾ ==
ਲੈਂਗਟਾਂਗਪਾਸ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਉਪਜੀਵਕਾ ਐਗਰੋਪਾਸਟੋਰਲਿਜ਼ਮ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=McVeigh|first=Colleen|date=2004|title=Himalayan Herding is Alive and Well: The Economics of Pastoralism in the Langtang Valley|url=https://www.jstor.org/stable/43123727|journal=Nomadic Peoples|volume=8|issue=2|pages=107–124|doi=10.3167/082279404780446023|issn=0822-7942|jstor=43123727}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Aryal|first=Suman|last2=Maraseni|first2=Tek Narayan|last3=Cockfield|first3=Geoff|date=2014-07-01|title=Sustainability of transhumance grazing systems under socio-economic threats in Langtang, Nepal|url=https://doi.org/10.1007/s11629-013-2684-7|journal=Journal of Mountain Science|language=en|volume=11|issue=4|pages=1023–1034|doi=10.1007/s11629-013-2684-7|issn=1993-0321}}&lt;/ref&gt; 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਲੈਂਗਟਾਂਗ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰੋਤ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Lim|first=Francis Khek Ghee|date=2007|title=Hotels as sites of power: tourism, status, and politics in Nepal Himalaya|url=https://rai.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1111/j.1467-9655.2007.00452.x?casa_token=xgF9LPvkuSQAAAAA:bvDY4kxMKMZ3eUwWbQSCJZHfq7wg_pSMcCbkYt40WipHd3UCUKuT5nhKsuRx9_CVcosgsFwFDTTui0c|journal=Journal of the Royal Anthropological Institute|volume=13|issue=3|pages=721–738|doi=10.1111/j.1467-9655.2007.00452.x|access-date=2023-01-31|archive-date=2022-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20221123182503/https://rai.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1111/j.1467-9655.2007.00452.x?casa_token=xgF9LPvkuSQAAAAA:bvDY4kxMKMZ3eUwWbQSCJZHfq7wg_pSMcCbkYt40WipHd3UCUKuT5nhKsuRx9_CVcosgsFwFDTTui0c|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Kunwar|first=Ramesh Raj|last2=Aryal|first2=Dev Raj|last3=Karki|first3=Neeru|date=2019-04-19|title=Dark Tourism: A Preliminary Study of Barpak and Langtang as Seismic Memorial Sites of Nepal|url=https://www.nepjol.info/index.php/JTHE/article/view/23683|journal=Journal of Tourism and Hospitality Education|language=en|volume=9|pages=88–136|doi=10.3126/jthe.v9i0.23683|issn=2467-9550|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ਸਵਿਸ ਪਨੀਰ ਬਣਾਉਣਾ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਵਰਨਰ ਸ਼ੁਲਥੇਸ ਦੁਆਰਾ ਲੈਂਗਟਾਂਗ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਵਿਸ ਪਨੀਰ ਲੈਂਗਟਾਂਗ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਤਪਾਦ ਬਣ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਅੱਜ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;cheese&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nepalitimes.com/banner/the-story-of-langtang-cheese/|title=The story of Langtang cheese|last=Tamang|first=Gyalbu|language=en-US|access-date=2022-08-06}}&lt;/ref&gt;

== ਪਹੁੰਚ ==
ਲੈਂਗਟਾਂਗ ਘਾਟੀ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਮੋਟਰ ਮਾਰਗ ਸ਼ਿਆਫਰੂਬੇਸੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਲੈਂਗਟਾਂਗ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੈਰ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਾਰ ਵੀ ਹੈ। ਕਾਠਮੰਡੂ ਤੋਂ ਸ਼ਿਆਫਰੂਬੇਸੀ ਦੀ ਦੂਰੀ 80 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਪਰ ਸੜਕ ਦੀ ਖਰਾਬ ਸਥਿਤੀ ਕਾਰਨ, ਕਾਠਮੰਡੂ ਤੋਂ ਸ਼ਿਆਫਰੂਬੇਸੀ ਤੱਕ ਗੱਡੀ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 6-8 ਘੰਟੇ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kimkim.com/ab/kathmandu-to-syabrubesi|title=Kathmandu to Syabrubesi - Best Routes &amp; Travel Advice|website=kimkim|language=en|access-date=2022-08-06}}&lt;/ref&gt; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲੈਂਗਟਾਂਗ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ ਲਈ, ਲੈਂਗਟਾਂਗ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹਰ ਕਿਸੇ ਕੋਲ TIMS ਪਰਮਿਟ ਅਤੇ ਲੈਂਗਟਾਂਗ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪਰਮਿਟ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.magicalnepal.com/travel-guide/langtang/permits-required-for-a-langtang-trek/|title=Permits Required for a Langtang Trek|website=www.magicalnepal.com|language=en-US|access-date=2022-08-06}}&lt;/ref&gt;

== ਸੈਰ ਸਪਾਟਾ ==
ਲਾਂਗਟਾਂਗ ਘਾਟੀ ਟ੍ਰੈਕ, ਸ਼ਿਆਫਰੂਬੇਸੀ ਤੋਂ ਕਯਾਨਜਿਨ ਗੁੰਬਾ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ, ਅੰਨਪੂਰਨਾ ਸਰਕਟ ਅਤੇ ਐਵਰੈਸਟ ਬੇਸ ਕੈਂਪ ਟ੍ਰੈਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਟ੍ਰੈਕ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.escapehimalaya.com/top-5-major-highlights-of-langtang-valley-trek/|title=Top 5 major highlights of Langtang Valley Trek - Trek to Langtang|date=17 February 2020}}&lt;/ref&gt; ਇੱਥੇ ਕਈ ਟ੍ਰੈਕ ਹਨ ਜੋ ਲੈਂਗਟਾਂਗ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਨੇੜਲੀਆਂ ਵਾਦੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://horizonguides.com/nepal/trekking/treks-in-the-langtang-region|title=The Best Langtang Treks - Horizon Guides|website=horizonguides.com|language=en-US|access-date=2022-08-06}}&lt;/ref&gt; ਜਿਵੇਂ ਹੇਲੰਬੂ ਘਾਟੀ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਟ੍ਰੈਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਸਥਾਨਕ 'ਚਾਹ-ਹਾਊਸਾਂ' ਵਿੱਚ ਠਹਿਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਘਾਟੀ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮੁਢਲੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 2000 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ, ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਨੂੰ ਸੋਲਰ ਪੈਨਲਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਹਾਈਕਰ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨਹਾਉਣ ਜਾ ਸਕਣ। ਲੈਂਗਟਾਂਗ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਈ ਪਹਾੜ-ਚੜਾਈ ਵਿਕਲਪ ਉਪਲਬਧ ਹਨ, ਲਗਭਗ 5,000 ਮੀਟਰ ਉੱਚੀਆਂ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਆਸਾਨ ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਯਾਨਜਿਨ ਰੀ ਅਤੇ ਸੇਰਗੋ ਰੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਤਕਨੀਕੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਚੋਟੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦੋਰਜੇ ਲਾਕਪਾ ਅਤੇ ਲੈਂਗਟਾਂਗ ਲਿਰੁੰਗ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.himalayanwonders.com/blog/kyanjin-ri-the-highpoint-of-the-langtang-trek.html|title=Kyanjin Ri– The Highpoint of the Langtang Trek|last=Hatch|first=Robert|date=2015-07-13|website=HimalayanWonders.Com|language=en-US|access-date=2022-08-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mountainmadness.com/trips/langtang-trek|title=Langtang Heli-Trek and Climb|website=Mountain Madness|language=en|access-date=2022-08-06|archive-date=2022-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220625043341/https://mountainmadness.com/trips/langtang-trek|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== 2015 ਨੇਪਾਲ ਭੂਚਾਲ ==
[[2015 ਨੇਪਾਲ ਭੁਚਾਲ|ਅਪ੍ਰੈਲ 2015 ਦੇ ਨੇਪਾਲ ਭੂਚਾਲ]] ਕਾਰਨ ਹੋਏ ਭਾਰੀ [[ਬਰਫ਼ਾਨੀ ਰੋੜ੍ਹ|ਬਰਫ਼]] ਦੇ ਤੋਦੇ ਕਾਰਨ ਲਾਂਗਟਾਂਗ ਪਿੰਡ ਲਗਭਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ (1 ਇਮਾਰਤ ਬਚ ਗਈ ਸੀ)। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਅੰਦਾਜ਼ਨ 310 ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 176 ਲੈਂਗਟਾਂਗ ਨਿਵਾਸੀ, 80 ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਅਤੇ 10 ਫੌਜੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਾਸ਼ਾਂ ਕਦੇ ਬਰਾਮਦ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/climbing/oral-history-langtang-valley-destroyed-nepal-earthquake/|title=An Oral History of Langtang, Destroyed by the Nepal Earthquake|last=eberger|date=2015-09-28|website=Outside Online|language=en-US|access-date=2022-08-07}}&lt;/ref&gt; ਉੱਪਰੀ ਲੈਂਗਟਾਂਗ ਘਾਟੀ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਪਿੰਡ ਵੀ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਏ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.icimod.org/impact-of-nepal-earthquake-2015-on-langthang-valley/|title=Impact of Nepal Earthquake 2015 on Langthang Valley|date=2015-05-15|website=ICIMOD|language=en-US|access-date=2022-08-07}}&lt;/ref&gt; ਭੂਚਾਲ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਵਾਲੇ ਲਾਂਗਟਾਂਗਪਾ ਨੂੰ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਰਾਹੀਂ ਕਾਠਮੰਡੂ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਸਵਯੰਭੂ ਨੇੜੇ ਯੈਲੋ ਗੁੰਬਾ ਵਿਖੇ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਸਥਾਪਿਤ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਕੈਂਪ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.himalmag.com/another-valley-nepal-earthquake-langtang/|title=To another valley|last=Pandey|first=Abhimanyu|date=May 11, 2015|access-date=August 3, 2022}}&lt;/ref&gt; ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੈਂਗਟਾਂਗਪਾ ਅਗਲੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ, ਅਤੇ ਭੂਚਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਮਾਤਰਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.himalmag.com/langtang-the-terrible-langtang-the-beautiful/|title=Langtang the terrible, Langtang the beautiful|last=Thapa|first=Rabi|date=June 25, 2016|access-date=August 3, 2022}}&lt;/ref&gt; 2018 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ, ਕਿਆਨਜਿਨ [[ਗੋਂਪਾ|ਗੋਮਪਾ ਵਿਖੇ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣਾ ਗੋਮਪਾ]], ਜੋ ਕਿ ਭੂਚਾਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nepalitimes.com/banner/the-courage-and-endurance-of-the-langtangpa/|title=The courage and endurance of the Langtangpa|last=Lord|first=Austin|date=April 25, 2020|access-date=August 3, 2022}}&lt;/ref&gt; ਕਯਾਨਜਿਨ ਗੋਮਪਾ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਸਵਿਸ-ਪਨੀਰ ਫੈਕਟਰੀ ਵੀ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਦੁਬਾਰਾ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਚਾਲੂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;cheese&quot;/&gt;

== ਮੌਸਮੀ ਤਬਦੀਲੀ ==
2010 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਲੈਂਗਟਾਂਗਪਾਸ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕੁਦਰਤੀ ਝਰਨੇ ਸੁੱਕ ਗਏ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;cheese&quot;/&gt; ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਲੈਂਗਟਾਂਗ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਦੇ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਨਵ-ਜਨਕ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wijngaard|first=René R.|last2=Steiner|first2=Jakob F.|last3=Kraaijenbrink|first3=Philip D. A.|last4=Klug|first4=Christoph|last5=Adhikari|first5=Surendra|last6=Banerjee|first6=Argha|last7=Pellicciotti|first7=Francesca|last8=van Beek|first8=Ludovicus P. H.|last9=Bierkens|first9=Marc F. P.|date=2019|title=Modeling the Response of the Langtang Glacier and the Hintereisferner to a Changing Climate Since the Little Ice Age|journal=Frontiers in Earth Science|volume=7|doi=10.3389/feart.2019.00143|issn=2296-6463|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ਅੰਤਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ICIMOD ਲਾਂਗਟਾਂਗ ਘਾਟੀ ਅਤੇ ਯਾਲਾ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਕ੍ਰਾਇਓਸਫੇਰਿਕ ਖੋਜ ਕਰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.icimod.org/reviving-the-science-in-langtang-valley/|title=Reviving the Science in Langtang Valley|date=2015-11-17|website=ICIMOD|language=en-US|access-date=2022-08-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.icimod.org/event/cryosphere-research-expedition-to-langtang-valley-rasuwa/|title=Cryosphere research expedition to Langtang Valley, Rasuwa|website=ICIMOD|language=en-US|access-date=2022-08-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.icimod.org/event/comprehensive-community-led-risk-assessment-and-management-in-langtang-valley/|title=Comprehensive community-led risk assessment and management in Langtang valley|website=ICIMOD|language=en-US|access-date=2022-08-06}}&lt;/ref&gt;

== ਲੈਂਗਟਾਂਗ ਹਿਮਾਲ ==
ਲੈਂਗਟਾਂਗ ਹਿਮਾਲ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਲੜੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:&lt;ref name=&quot;Carter1985&quot;&gt;{{Cite journal|last=Carter|first=H. A.|year=1985|title=Classification of the Himalaya|url=http://c498469.r69.cf2.rackcdn.com/1985/109_carter_himalaya_aaj1985.pdf|journal=American Alpine Journal|volume=27|issue=59|pages=109–141}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;5&quot; style=&quot;margin-left:3em&quot;
! align=&quot;left&quot; |ਪੀਕ
! ਉਚਾਈ
|-
| ਲੈਂਗਟਾਂਗ ਲਿਰੁੰਗ
| {{Convert|7234|m|ft|abbr=on}}
|-
| ਲੈਂਗਟਾਂਗ ਰੀ
| {{Convert|7205|m|ft|abbr=on}}
|-
| ਦੋਰਜੇ ਲਕਪਾ
| {{Convert|6966|m|ft|abbr=on}}
|-
| ਲੋਏਨਪੋ ਗੈਂਗ
| {{Convert|6979|m|ft|abbr=on}}
|-
| [[Changbu (mountain)|ਚਾਂਗਬੂ]]
| {{Convert|6781|m|ft|abbr=on}}
|-
| ਯਾਂਸਾ ਤਸੇਂਜੀ
| {{Convert|6690|m|ft|abbr=on}}
|-
| ਕਿਊੰਗਾ ਰੀ
| {{Convert|6601|m|ft|abbr=on}}
|-
| ਕੁੱਤੇਪਾਚੇ
| {{Convert|6562|m|ft|abbr=on}}
|-
| ਲੰਗਸ਼ੀਸ਼ਾ ਰੀ
| {{Convert|6427|m|ft|abbr=on}}
|-
| ਗੰਗਚੇਨਪੋ
| {{Convert|6387|m|ft|abbr=on}}
|-
| ਮੋਰੀਮੋਟੋ
| {{Convert|6150|m|ft|abbr=on}}
|-
| ਤਸੋਗਾਕਾ
| {{Convert|5846|m|ft|abbr=on}}
|-
| ਯਾਲਾ ਪੀਕ
| {{Convert|5520|m|ft|abbr=on}}
|}
[[ਤਸਵੀਰ:Cherkuri (Tsergo Ri) in Langtang.jpg|alt=Cherkuri|thumb|295x295px| ਲੈਂਗਟਾਂਗ ਟ੍ਰੈਕਿੰਗ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਚੇਰਕੁਰੀ ਵਿਊ ਪੁਆਇੰਟ]]
{{wide image|Goshain kunda (2).JPG|800px|Panoramic view of [[Gosainkunda]] lake}}

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* ਲੈਂਗਟਾਂਗ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ
* [[2015 ਨੇਪਾਲ ਭੁਚਾਲ|ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ 25 ਅਪ੍ਰੈਲ 2015 ਨੂੰ ਭੂਚਾਲ ਆਇਆ]]
* ਮਨਿ ਦਾ ਮਾਰਗ

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ}}</text>
      <sha1>3p0jh96at4hkea3sbb80iej7tcvagkw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮੁਹੰਮਦ ਯੂਸਫ਼ (ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151981</id>
    <revision>
      <id>845600</id>
      <parentid>749965</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T09:26:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8670" sha1="9hxyq2a4yma29jk1w56c8kppk31g854" xml:space="preserve">
'''ਮੁਹੰਮਦ ਯੂਸਫ਼''' ( [[ਸਿੰਧੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਸਿੰਧੀ]] : '''استاد محمد يوسف''' ) (20 ਜਨਵਰੀ, 1940 &amp;#x2013; 14 ਫਰਵਰੀ, 1997) [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦਾ ਇੱਕ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕ ਸੀ।

== ਬਚਪਨ ==
ਮੁਹੰਮਦ ਯੂਸਫ਼ ਦਾ ਜਨਮ ਮੁਹੱਲਾ ਦੀਨ ਅਲੀ ਸ਼ਾਹ, ਟਿਊਨ ਨੰਬਰ ਤਲਾਊ, ਟਾਂਡੋ ਤਾਇਬ [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ, ਸਿੰਧ|ਹੈਦਰਾਬਾਦ]], [[ਸਿੰਧ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=سنڌي راڳ جو راڻُو استاد محمد يوسف |url=https://sindhsalamat.com/threads/3240/ |access-date=2020-04-13 |website=SindhSalamat |archive-date=2020-02-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200229143040/https://sindhsalamat.com/threads/3240/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਲੌਂਗ ਫਕੀਰ ਮਗਨਹਰ ਇੱਕ ਢੋਲਕ ਨਵਾਜ਼ (ਡਰੱਮ ਬੀਟਰ) ਅਤੇ ਸ਼ਰਨਾਈ (ਜਾਂ ਸ਼ਹਨਾਈ) ਵਾਦਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਰੇਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਵਿਖੇ ਢੋਲਕ ਵਜਾਉਂਦੇ ਸਨ।  ਸੁਧਾਰ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਹਾਜੀ ਸੇਠ ਕਮਾਲੂਦੀਨ ਸਕੂਲ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਨੇ ਰਸਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਪੰਜ ਜਮਾਤਾਂ ਪਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਕੂਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tunio |first=Aftab |title=ناليواري ڳائڻي استاد محمد يوسف جي وڇوڙي کي 19 ورهيه گذري ويا |url=http://www.awaztv.tv/news/9041 |access-date=2020-04-13 |website=www.awaztv.tv |language=en |archive-date=2020-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200413010207/http://www.awaztv.tv/news/9041 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਬੀਬੋ ਖਾਨ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕ ਕਲੱਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਟਾਂਡੋ ਆਦਮ ਖਾਂ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਇਕ ਮੰਜ਼ੂਰ ਅਲੀ ਖਾਨ ਕੋਲ ਭੇਜਿਆ। ਕਰੀਬ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਉਸ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tareekh e Pakistan - Birth of Yousaf, Folk Singer (لوک گلوکار محمد یوسف کی پیدائش) {{!}} Online History Of Pakistan |url=http://www.tareekhepakistan.com/detail?dtd_id=504&amp;title_id=1147 |access-date=2020-04-13 |website=www.tareekhepakistan.com |archive-date=2020-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918095503/http://www.tareekhepakistan.com/detail?title_id=1147&amp;dtd_id=504 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

1951 ਵਿੱਚ, ਲਿਆਕਤ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ (ਹੁਣ ਲਿਆਕਤ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਐਂਡ ਹੈਲਥ ਸਾਇੰਸਿਜ਼ ) [[ਜਮਸ਼ੋਰੋ]] ਵਿਖੇ ਨਵੇਂ ਗਾਇਕਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਸਮਾਗਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮਹਿਮਾਨ ਸੂਬਾਈ ਮੰਤਰੀ ਅਲੀ ਮੁਹੰਮਦ ਰਸ਼ੀਦੀ ਸਨ। ਮੁਹੰਮਦ ਯੂਸਫ਼ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸਗੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਅਤੇ ਹੌਸਲਾ ਵਧਾਇਆ। ਫਿਰ, ਉਸਨੇ ਰੇਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। 1955 ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ [[ਕਰਾਚੀ]] ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰਹਿ ਸ਼ਹਿਰ [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ, ਸਿੰਧ|ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] ਚਲੇ ਗਏ।&lt;ref&gt;Jaffery, Aqeel Abbas; Ustad Muhammad Yousuf (In Urdu), Pakistan Chronicle, pp. 794, Fazeli Sons, Karachi, 2010.&lt;/ref&gt;

== ਗਾਇਕੀ ਦਾ ਕਰੀਅਰ ==
ਰੇਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ [[ਪਿਠਵਰਤੀ ਗਾਇਕ|ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕ]] ਵਜੋਂ ਸਿੰਧੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;صدارتي ايوارڊ يافتا راڳي استاد محمد يوسف جي وڇوڙي کي ايڪيهه سال گذري ويا, On Line Indus News, available at https://onlineindus.com/sindhi/71463 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230214064229/https://onlineindus.com/sindhi/71463 |date=2023-02-14 }}, retrieved on 2020-04-12.&lt;/ref&gt; ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕ ਵਜੋਂ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ਸ਼ਹਿਰੋ ਫਿਰੋਜ਼ ਸੀ ਜੋ 18 ਅਕਤੂਬਰ 1968 ਨੂੰ ਕਰਾਚੀ ਤੋਂ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=June 2022}}ਇਹ ਫਿਲਮ ਸ਼ੇਖ ਹਸਨ ਦੁਆਰਾ  ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਲੇਅ ਬੈਕ ਗੀਤ &quot;ਰਾਹਤ ਮਿਲਾਏ ਥੀ ਦਰਦ ਮੇਂ, ਮਨ ਪਿਆਰੇ ਤਨ ਸਦਕੇ&quot; ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ 1970 ਅਤੇ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈਆਂ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੰਧੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਇੱਕ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕ ਵਜੋਂ, ਉਸਨੇ ਕਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਾਇਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਨੂਰ ਜਹਾਂ (ਗਾਇਕਾ)|ਮੈਡਮ ਨੂਰ ਜਹਾਂ]], [[ਆਬਿਦਾ ਪਰਵੀਨ]], [[ਰੂਨਾ ਲੈਲਾ]] ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਗਾਇਆ।&lt;ref&gt;Solangi, Wazir Farhad; ارڙهين ورسيءَ جي موقعي تي – سنڌي سنگيت جو سدا بهار آواز استاد محمد يوسف, Sindhi World Congress, 2015-02-14.&lt;/ref&gt;

ਉਸਨੇ [[ਸ਼ਾਹ ਅਬਦੁਲ ਲਤੀਫ਼ ਭਟਾਈ|ਸ਼ਾਹ ਅਬਦੁਲ ਲਤੀਫ]], [[ਸਚਲ ਸਰਮਸਤ|ਸੱਚਲ ਸਰਮਸਤ]], ਮਿਸਰੀ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਦੇ ਹੋਰ ਸੂਫੀ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਗਾਈਆਂ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=نامور لوک گلوکار محمد یوسف کی20 ویںبرسی (آج) منائی جائے گی |url=https://urdupoint.com/n/921389 |access-date=2020-04-13 |website=UrduPoint |language=en}}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ [[ਇੰਗਲੈਂਡ]], [[ਜਰਮਨੀ]], [[ਬੈਲਜੀਅਮ]], [[ਰੂਸ]] ਅਤੇ [[ਚੀਨ ਦਾ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਗਣਰਾਜ|ਚੀਨ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਮੁਹੰਮਦ ਯੂਸਫ਼ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ [[ਸਿੰਧੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਸਿੰਧੀ]] ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ [[ਸਰਾਇਕੀ]] ਅਤੇ [[ਉ੍ਰਦੂ|ਉਰਦੂ]] ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਾਇਆ।

== ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ==
ਮੁਹੰਮਦ ਯੂਸਫ ਨੂੰ ਦੋ [[ਤਮਗ਼ਾ ਹੁਸਨ ਕਾਰਕਰਦਗੀ|ਪ੍ਰਾਈਡ ਆਫ ਪਰਫਾਰਮੈਂਸ ਅਵਾਰਡ]], ਚਾਰ ਸ਼ਾਹ ਲਤੀਫ ਅਵਾਰਡ, ਚਾਰ ਕਲੰਦਰ ਸ਼ਹਾਜ਼ ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸਚਲ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲੇ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tunio |first=Aftab |title=ناليواري ڳائڻي استاد محمد يوسف جي وڇوڙي کي 19 ورهيه گذري ويا |url=http://www.awaztv.tv/news/9041 |access-date=2020-04-13 |website=www.awaztv.tv |language=en |archive-date=2020-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200413010207/http://www.awaztv.tv/news/9041 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1997]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1940]]</text>
      <sha1>9hxyq2a4yma29jk1w56c8kppk31g854</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ 2018</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154040</id>
    <revision>
      <id>845579</id>
      <parentid>647802</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T23:57:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4756" sha1="cf8lhzjwkosv4kydtadbnzqdt2uzmxh" xml:space="preserve">'''ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ 2018''' [[ਕਮਲ ਹੀਰ]], [[ਮਨਮੋਹਨ ਵਾਰਿਸ]] ਅਤੇ [[ਸੰਗਤਾਰ]] ਦੁਆਰਾ ਇਕ ਲਾਈਵ ਸਮਾਰੋਹ ਦੌਰਾ ਸੀ। ਇਹ ਲਾਈਵ ਸੰਗੀਤਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਗਮ 2004 ਤੋਂ ਹਰ ਸਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਲ ਇਹ ਅਗਸਤ ਅਤੇ ਸਤੰਬਰ 2018 ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਨੂੰ [[ਕੈਨੇਡਾ]] ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Punjabi Virsa 2018 Canada {{!}} Plasma Records |url=http://www.plasmarecords.com/07/593/ |access-date=2018-12-02 |website=www.plasmarecords.com |language=en-US |archive-date=2018-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181214111508/http://www.plasmarecords.com/07/593 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Punjabi Virsa 2018 Captivates with a Packed Musical Show {{!}} Indo American News |url=http://www.indoamerican-news.com/punjabi-virsa-2018-captivates-with-a-packed-musical-show/ |access-date=2018-12-02 |website=www.indoamerican-news.com |archive-date=2018-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181202202708/http://www.indoamerican-news.com/punjabi-virsa-2018-captivates-with-a-packed-musical-show/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਨੂੰ ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਰਿਕਾਰਡ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

== ਟੂਰ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖਾਂ ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! width=&quot;220&quot; |ਤਾਰੀਖ਼
! width=&quot;150&quot; | ਸ਼ਹਿਰ
! width=&quot;150&quot; | ਦੇਸ਼
! width=&quot;220&quot; | ਸਥਾਨ
|-
| 18 ਅਗਸਤ 2018
| [[ਐਡਮੰਟਨ|ਐਡਮਿੰਟਨ]]
| rowspan=&quot;8&quot; | [[ਕੈਨੇਡਾ]]
|
|-
| 19 ਅਗਸਤ 2018
| [[ਕੈਲਗਰੀ]]
|
|-
| 25 ਅਗਸਤ 2018
| ਐਬਟਸਫੋਰਡ
|
|-
| 1 ਸਤੰਬਰ 2018
| [[ਵਿਕਟੋਰੀਆ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ|ਵਿਕਟੋਰੀਆ]]
|
|-
| 2 ਸਤੰਬਰ 2018
| ਸਸਕੈਟੂਨ
|
|-
| 8 ਸਤੰਬਰ 2018
| [[ਵਿਨੀਪੈਗ]]
|
|-
| 15 ਸਤੰਬਰ 2018 &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://southasian.events/event/punjabi-virsa-2018-toronto-show-brampton-ontario-l6w-4t2/|title=Punjabi Virsa 2018 (Toronto Show), Brampton, Ontario L6W 4T2 - southasian.events|work=southasian.events|access-date=2018-12-02|language=en-US|archive-date=2018-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20181202204229/https://southasian.events/event/punjabi-virsa-2018-toronto-show-brampton-ontario-l6w-4t2/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Punjabi Virsa on September 15,2018 {{!}} MuskokaRegion.com |url=https://www.muskokaregion.com/events/8892290--punjabi-virsa/ |access-date=2018-12-02 |website=MuskokaRegion.com |language=en-CA}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Punjabi Virsa on September 15,2018 {{!}} Toronto.com |url=https://www.toronto.com/events/8892290--punjabi-virsa/ |access-date=2018-12-02 |website=Toronto.com |language=en-CA |archive-date=2018-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181202202758/https://www.toronto.com/events/8892290--punjabi-virsa/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| [[ਬਰੈਂਪਟਨ]]
| CAA ਪਾਵਰੇਡ ਸੈਂਟਰ
|-
| 16 ਸਤੰਬਰ 2018
| [[ਮਾਂਟਰੀਆਲ|ਮਾਂਟਰੀਅਲ]]
|
|}

=== ਟਰੈਕ ===
ਸਾਰਾ ਸੰਗੀਤ [[ਸੰਗਤਾਰ]] ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;3&quot; |ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ 2018 ਕੈਨੇਡਾ
|-
! &lt;abbr&gt;ਨੰ.&lt;/abbr&gt;
! ਸਿਰਲੇਖ
! ਕਲਾਕਾਰ
|-
| 1.
| ''ਮਸਲਾ ਝਾਂਡੇ ਦਾ'' &lt;ref&gt;{{Citation |title=Masla Jhande da - Punjabi Virsa 2018 - Single by Manmohan Waris, Kamal Heer &amp; Sangtar |date=2018-10-24 |url=https://itunes.apple.com/gb/album/masla-jhande-da-punjabi-virsa-2018-single/1440529967 |language=en-GB |access-date=2018-12-02}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Citation |last=Plasma Records |title=Masla Jhande Da {{!}} Punjabi Virsa 2018 - Canada |date=2018-10-23 |url=https://www.youtube.com/watch?v=-ed6kNDfERg |access-date=2018-12-02}}&lt;/ref&gt;
| [[ਕਮਲ ਹੀਰ]], [[ਸੰਗਤਾਰ]] ਅਤੇ [[ਮਨਮੋਹਨ ਵਾਰਿਸ]]
|}

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ 2005
* ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ 2006
* ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ 2007
* ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ 2008
* ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ 2009
* ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ 2010

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>cf8lhzjwkosv4kydtadbnzqdt2uzmxh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਜੇ ਮਰਸੀਕੁਟੀ ਅੰਮਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154187</id>
    <revision>
      <id>845557</id>
      <parentid>643602</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T13:23:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7179" sha1="dak83ubbok71j9vcgxtfo8n4hq0acrs" xml:space="preserve">
{{Infobox officeholder
| name                = ਜੇ. ਮਰਸੀਕੁਟੀ ਅੰਮਾ
| image               = Mercy kutty Amma Closeup 5.jpg
| caption             = 
| birth_date          = {{birth date and age|1955|09|30|df=yes}}
| birth_place         = [[ਕੋਲਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕੋਲਮ]], [[ਕੇਰਲ]], ਭਾਰਤ
| nationality         = [[ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ|ਭਾਰਤੀ]]
| death_date          = 
| death_place         = 
| office1             = ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ, ਹਾਰਬਰ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ, ਕਾਜੂ ਉਦਯੋਗ ਮੰਤਰੀ, ਕੇਰਲਾ ਫਿਸ਼ਰੀਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋ-ਚਾਂਸਲਰ ਡਾ.
| termstart1          = {{Start date|2016|05|25|df=yes}}
| termend1            = {{End date|2021|05|03|df=yes}}
| predecessor1        = 
| successor1          = [[ਸਾਜੀ ਚੇਰੀਆਂ]]
| office2             = [[ਕੇਰਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ (ਭਾਰਤ)|ਮੈਂਬਰ]] [[ਕੇਰਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]]
| termstart2          = {{Start date|2016|05|25|df=yes}}
| termend2            = {{End date|2021|05|03|df=yes}}
| predecessor2        = [[ਐਮ. ਏ ਬੇਬੀ]]
| successor2          = [[ਪੀ. ਸੀ. ਵਿਸ਼ਨੂੰਨਾਥ]]
| party               = [[ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ)]]
| spouse              = ਬੀ ਥੁਲਸੀਧਾਰਾ ਕੁਰੂਪ
| children            = 2
| parents             = {{Unbulleted_list|ਫਰਾਂਸਿਸ | ਜੈਨੰਮਾ}}
| website             = 
| footnotes           = 
| date                = 
| year                = 
| source              = 
}}

'''ਜੇ. ਮਰਸੀਕੁਟੀ ਅੰਮਾ''' (ਜਨਮ 30 ਸਤੰਬਰ 1955) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨ|ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ, ਹਾਰਬਰ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ, ਕਾਜੂ ਉਦਯੋਗ ਦੀ ਮੰਤਰੀ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=J. Mercykutty Amma - Government of Kerala, India |url=https://kerala.gov.in/j-mercykutty-amma?_e_pi_=7%2CPAGE_ID10%2C2080137891}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=February 2023}}&lt;/ref&gt; ਉਹ [[ਕੇਰਲਾ|ਕੇਰਲ ਦੇ]] ਕੋਲਮ ਵਿੱਚ ਕੁੰਡਾਰਾ ਹਲਕੇ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।

== ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ==
ਜੇ ਮਰਸੀਕੁਟੀ ਅੰਮਾ ਦਾ ਜਨਮ 30 ਸਤੰਬਰ 1955 ਨੂੰ ਮੁਨਰੋਥੁਰਥੂ ਵਿਖੇ ਜੈਨੰਮਾ ਅਤੇ ਫਰਾਂਸਿਸ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਬੀ ਥੁਲਸੀਧਾਰਾ ਕੁਰੂਪ, ਪ੍ਰਧਾਨ, ਸੈਂਟਰ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਅਨ ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨ, ਕੋਲਮ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Smt. J. Mercykutty Amma - 1. KLA_Title |url=http://www.niyamasabha.org/codes/14kla/Members-Eng/66%20Mercykutty%20Amma%20J.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== ਸਿੱਖਿਆ ==
ਮਰਸੀਕੁੱਟੀ ਅੰਮਾ [[ਮਲਿਆਲਮ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਐਲ ਐਲ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਬੀ. ਕੋਰਸ.

== ਸਿਆਸੀ ਕੈਰੀਅਰ ==
ਮਰਸੀਕੱਟੀ ਅੰਮਾ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਾਰਕੁਨ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਲੰਮੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਸੀਟ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ 1974 ਦੌਰਾਨ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ ਇੰਡੀਆ (SFI) ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਰਕੁਨ ਵਜੋਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਫਾਤਿਮਾ ਮਥਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ, ਕੋਲਮ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਨਰਾਇਣ ਕਾਲਜ, ਕੋਲਮ ਵਿੱਚ ਐਸਐਫਆਈ ਦੀ ਅਹੁਦੇਦਾਰ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1985 ਤੱਕ SFI ਦੇ ਸੂਬਾ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Members - Kerala Legislature |url=http://www.niyamasabha.org/codes/members/m417.htm |access-date=2020-05-12 |website=www.niyamasabha.org |archive-date=2016-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160603073046/http://www.niyamasabha.org/codes/members/m417.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ਉਸਨੇ ਸੀਟੂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ) ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਮਰਸੀਕੁੱਟੀ ਅੰਮਾ 2012 ਤੱਕ ਮਤਸਿਆਥੋਝਿਲਾਲੀ (ਮਛੇਰੇ) ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ, ਕੋਲਮ ਦੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਮੇਟੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ ਅਤੇ 1987 ਤੋਂ 2005 ਦੌਰਾਨ ਸੂਬਾ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; ਉਹ 1989 ਤੱਕ ਕੋਇਰ ਵਰਕਰਜ਼ ਯੂਨੀਅਨ, ਕੋਲਮ ਦੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਖਜ਼ਾਨਚੀ ਅਤੇ ਖਾਦੀ ਵਰਕਰਜ਼ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵੀ ਰਹੀ। ਉਹ ਕੇਰਲ ਸਟੇਟ ਕੋ-ਆਪਰੇਟਿਵ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਫਾਰ ਫਿਸ਼ਰੀਜ਼ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਲਿਮਟਿਡ ਦੀ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਵੀ ਸੀ। (ਮਤਸਿਆਫੈਡ)।

ਹੁਣ ਮੈਂਬਰ, ਸਟੇਟ ਕਮੇਟੀ ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ.(ਐਮ); ਸੀਟੂ ਦੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਸੂਬਾ ਸਕੱਤਰ ਡਾ. ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਕੇਰਲ ਕਾਜੂ ਵਰਕਰਸ ਸੈਂਟਰ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1987 (26 ਮਾਰਚ 1987 - 17 ਜੂਨ 1991) ਵਿੱਚ ਕੇਰਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਲਈ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ 1996 (20 ਮਈ 1996 - 13 ਮਈ 2001) ਵਿੱਚ ਕੇਰਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ। ਮਰਸੀਕੱਟੀ ਅੰਮਾ 2016 ਵਿੱਚ ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਕੇਰਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਲਈ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ, ਹਾਰਬਰ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਅਤੇ ਕਾਜੂ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਪੋਰਟਫੋਲੀਓ ਦੀ ਇੰਚਾਰਜ ਮੰਤਰੀ ਬਣੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Law will be framed to ensure quality of fish: Minister Mercykutty Amma |url=https://english.mathrubhumi.com/news/kerala/law-will-be-framed-to-ensure-quality-of-fish-minister-mercykutty-amma-1.4690717}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1957]]</text>
      <sha1>dak83ubbok71j9vcgxtfo8n4hq0acrs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪਦਮਾ ਤਲਵਾਕਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155496</id>
    <revision>
      <id>845569</id>
      <parentid>651863</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T18:00:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Meenukusam</username>
        <id>51574</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Early life&quot; from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1328054042|Padma Talwalkar]]&quot;</comment>
      <origin>845569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9122" sha1="66q0cozu7bvxx10n93d00ggvcf6ee7c" xml:space="preserve">
{{Infobox musical artist
| honorific_prefix  = ਵਿਦੁਸ਼ੀ
| background        = solo_singer
| name              = ਪਦਮਾ ਤਲਵਾਕਰ
| image             = 
| image_size        = 
| caption           = 
| birth_name        = 
| birth_date        = {{birth date and age|df=yes|1949|2|28}}
| origin            = ਪੂਨੇ, ਭਾਰਤ
| genre             = 
| occupation        = ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ, [[ਗਾਇਕ]]
| years_active      = 
| label             = 
| website           = {{url|www.padmatalwalkar.com}}
}}
[[Category:Articles with short description]]
[[Category:Short description is different from Wikidata]]
[[Category:Articles with hCards]]
'''ਪਦਮਾ ਤਲਵਾਕਰ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Padma Talwalkar;''' ਜਨਮ 28 ਫਰਵਰੀ 1949) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਪੱਛਮੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ|ਕਲਾਸੀਕਲ]] [[ਗਾਇਕੀ|ਗਾਇਕਾ]] ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2012-01-01 |title=Padma Talwalkar |url=http://sarangi.info/pt |access-date=2016-12-01 |publisher=sarangi.info |archive-date=2009-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090429160031/http://sarangi.info/pt |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Padma Talwalkar: home page |url=http://padmatalwalkar.com/ |access-date=2021-07-26 |website=padmatalwalkar.com |archive-date=2020-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201101074157/http://www.padmatalwalkar.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ਸ਼ੁਰੁਆਤੀ ਜੀਵਨ ==
ਪਦਮਾ ਤਲਵਲਕਰ ਦਾ ਜਨਮ [[ਪੂਨੇ|ਪੂਨੇ, ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਖਿਆਲ ਗਾਇਕੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਜਾਂ ਘਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ: ਗਵਾਲੀਅਰ, ਕਿਰਾਨਾ ਅਤੇ ਜੈਪੁਰ। ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲਈ ਉਸਦਾ ਪਿਆਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ, ਪੰਡਿਤ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਰਨਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਪਿੰਪਲਖਰੇ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਰਹੂਮ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਉਸਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ। ਜੈਪੁਰ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਮੋਗੂਬਾਈ ਕੁਰਦੀਕਰ। ਪੰਡਿਤ ਗਜਾਨਰਾਓ ਜੋਸ਼ੀ ਤੋਂ ਉਸਨੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਗਵਾਲੀਅਰ-ਆਗਰਾ-ਜੈਪੁਰ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਤੱਤ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕ ਕਰਜ਼ੇ ਨੂੰ ਵੀ ਧੰਨਵਾਦ ਸਹਿਤ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। [[ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਆਮੋਣਕਰ|ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਅਮੋਨਕਰ]] ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਗੀਤਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸ 'ਤੇ ਕਾਇਮ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Raga-Mala - Event |url=http://www.edmontonragamala.ab.ca/events/2005/20050429-talwalkar.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081025142202/http://www.edmontonragamala.ab.ca/events/2005/20050429-talwalkar.htm |archive-date=2008-10-25 |access-date=2009-02-26}}&lt;/ref&gt;

== ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ==
ਪਦਮਾ ਤਲਵਲਕਰ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਸ਼ਹੂਰ ਤਬਲਾ ਵਾਦਕ ਪੰਡਿਤ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੁਰੇਸ਼ ਤਲਵਲਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਤਿਆਜੀਤ ਤਲਵਲਕਰ&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2006-11-06 |title=Archive News |url=http://www.hindu.com/mp/2006/11/06/stories/2006110600640800.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121107164653/http://www.hindu.com/mp/2006/11/06/stories/2006110600640800.htm |archive-date=2012-11-07 |access-date=2016-12-01 |website=[[The Hindu]]}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਧੀ ਸਾਵਨੀ ਤਲਵਲਕਰ&lt;ref&gt;{{Cite web |date= |title=Hindustani Music Tours Artists from India |url=http://www.swaranjalicolumbus.com/Music%20Tour4.html |access-date=2016-12-01 |publisher=Swaranjalicolumbus.com}}&lt;/ref&gt; ਵੀ ਤਬਲਾ ਵਾਦਕ ਹਨ।

== ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚੇਲੇ ==
ਪਦਮਾ ਤਲਵਲਕਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੌਰੀ ਪਾਥਾਰੇ, ਸ਼ਲਮਲੀ ਜੋਸ਼ੀ, ਸਯਲੀ ਤਲਵਲਕਰ, ਯਸ਼ਸਵੀ ਸਿਰਪੋਤਦਾਰ, ਰਸਿਕਾ ਵਾਰਤਕ, ਅੰਕਿਤਾ ਦਿਓਲੇ, ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

== ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ==

* ਭੁੱਲਾਭਾਈ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਟਰੱਸਟ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦਾ ਵਜ਼ੀਫ਼ਾ
* ਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਪਰਫਾਰਮਿੰਗ ਆਰਟਸ (ਇੰਡੀਆ) NCPA, ਮੁੰਬਈ ਤੋਂ ਦੋ ਸਾਲ ਦੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ।
* ਪੰਡਿਤ ਜਸਰਾਜ ਗੌਰਵ ਪੁਰਸਕਾਰ 2004
* ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ 2009 ਵਿੱਚ ਵਤਸਲਾਬਾਈ ਭੀਮਸੇਨ ਜੋਸ਼ੀ ਪੁਰਸਕਾਰ।
* 2010 ਵਿੱਚ ਰਾਜਹੰਸ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨ ਪੁਰਸਕਾਰ
* 2016 ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ।

== ਹੋਰ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਕੰਮ ==

* ਉਸ ਦੀਆਂ ਐਲਬਮਾਂ - 'ਫਲਾਈਟਸ ਆਫ ਮੈਲੋਡੀ', 'ਹੀਲਿੰਗ ਮੰਤਰਸ', 'ਬੰਦਿਸ਼' ਸੀਰੀਜ਼ - ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਆਪਕ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।
* ਪਦਮਾ ''ਤਾਈ'' ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਜੋਂ ਉਭਰੀ ਹੈ।
* ਉਹ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਕ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ।
* ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਡੋਵਰਲੇਨ ਸੰਗੀਤ ਕਾਨਫਰੰਸ ਕੋਲਕਾਤਾ, ਸਵਾਈ ਗੰਧਰਵ ਮਹੋਤਸਵ ਪੁਣੇ, ਤਾਨਸੇਨ ਸੰਗੀਤ ਸਮਰੋਹ ਗਵਾਲੀਅਰ, ਅਤੇ ਐਲੀਫੈਂਟਾ ਫੈਸਟੀਵਲ, ਮੁੰਬਈ।

== ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ==

ਪਦਮ ਤਲਵਲਕਰ ਦਾ ਜਨਮ [[ਪੂਨੇ|ਪੁਣੇ, ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਜਾਂ ਘਰਾਣਿਆਂਃ ਗਵਾਲੀਅਰ, ਕਿਰਾਨਾ ਅਤੇ ਜੈਪੁਰ ਵਿੱਚ ਖਿਆਲ ਗਾਇਕੀ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਸੇਹਰਾ ਉਸ ਨੇ ਅਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਪੰਡਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਟੋ ਬਾਦ ਦਾ ਸੇਹਰਾ ਉਸ ਨੇ ਕਿਰਾਨਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਪਿੰਪਲਖਰੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਾਲੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਸਵਰਗੀ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਜੈਪੁਰ ਘਰਾਣੇ ਦੀ [[ਮੋਗੂਬਾਈ ਕੁਰਦੀਕਰ|ਮੋਗੁਬਾਈ ਕੁਰਦੀਕਾਰ]] ਪੰਡਿਤ ਗਜਾਨਨਰਾਓ ਜੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਉਸ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ  ਸਿਖਲਾਈ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਗਵਾਲੀਅਰ-ਆਗਰਾ-ਜੈਪੁਰ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਤੱਤ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਅਪਣੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿਧਿਆ ਲਈ  ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ [[ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਆਮੋਣਕਰ|ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਅਮੋਨਕਰ]] ਦਾ ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰ ਵੀ  ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿਓਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਸੰਗੀਤਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Raga-Mala - Event |url=http://www.edmontonragamala.ab.ca/events/2005/20050429-talwalkar.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081025142202/http://www.edmontonragamala.ab.ca/events/2005/20050429-talwalkar.htm |archive-date=2008-10-25 |access-date=2009-02-26}}&lt;/ref&gt;
== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1949]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>66q0cozu7bvxx10n93d00ggvcf6ee7c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮਾਰਵੀ ਸਿਰਮਦ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159783</id>
    <revision>
      <id>845599</id>
      <parentid>661648</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T08:06:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7459" sha1="otdxmtv8cvost3ycccbz41xr9vzyd51" xml:space="preserve">
'''ਮਾਰਵੀ ਸਿਰਮਦ''' ਇੱਕ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੋਕ|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ]] ਸਿਆਸੀ ਟਿੱਪਣੀਕਾਰ, ਪੱਤਰਕਾਰ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ [[ਸੋਸ਼ਲ ਡੈਮੋਕਰੇਸੀ|ਸੋਸ਼ਲ ਡੈਮੋਕਰੇਟ]] ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Marvi Sirmed |url=https://www.prideofpakistan.com/who-is-who-detail/703 |access-date=2020-03-16 |website=Pride of Pakistan}}&lt;/ref&gt;

== ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ==
ਮਾਰਵੀ ਸਿਰਮਦ ਦਾ ਜਨਮ 11 ਜੂਨ 1970 ਨੂੰ [[ਸਿਆਲਕੋਟ]], ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |date=2020-03-09 |title='Hijab is Still a Shit' Marvi Sirmed |url=https://nexttvc.com/who-is-marvi-sirmed/ |access-date=2020-03-16 |website=Next TV |language=en-US |archive-date=2020-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516225221/https://nexttvc.com/who-is-marvi-sirmed/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਦਾ ਜੱਦੀ ਪਰਿਵਾਰ ਭਵਲਪੁਰ ਦਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਰਦਾ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |last=admin |date=2020-03-05 |title=Shocking History You Don't Know About Marvi Sirmed |url=https://reviewit.pk/shocking-history-you-dont-know-about-marvi-sirmed/ |access-date=2020-03-16 |website=Reviewit.pk |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਚੌਧਰੀ ਅਨਵਰ ਉਲ ਹੱਕ, 2003 ਤੱਕ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟੋਰੇਟ ਜਨਰਲ ਸਨ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੰਦੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Marvi Sirmed Reflects on Future of Pakistan @TAG TV |url=http://www.tagtv.info/marvi-sirmed-reflects-on-future-of-pakistan-tag-tv/ |access-date=2020-03-16 |website=TAG TV |language=en}}&lt;/ref&gt;

ਅਧਿਆਪਨ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀ-ਮੈਡ ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ [[ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲਹੌਰ|ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਦੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੀ।&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

== ਕਰੀਅਰ ==
ਸਿਰਮਦ ਇੱਕ ਸੋਸ਼ਲ ਡੈਮੋਕਰੇਟ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |title=Marvi Sirmed |url=http://www.pakistanherald.com/profile/marvi-sirmed-1316 |access-date=2020-03-16 |website=Pakistan Herald |archive-date=2020-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200225221902/http://www.pakistanherald.com/profile/marvi-sirmed-1316 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ [[ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ|ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ ਦੇ]] ਸੋਧੇ ਹੋਏ ਕਾਨੂੰਨ&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://tribune.com.pk/story/363696/time-to-pass-the-domestic-violence-bill/|title=Time to pass the domestic violence bill – The Express Tribune|date=12 April 2012|work=The Express Tribune|access-date=1 November 2017|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Beating up women still not a crime |url=https://www.thenews.com.pk/print/103993-Beating-up-women-still-not-a-crime |access-date=1 November 2017 |website=www.thenews.com.pk |language=en}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ [[ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ]] ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://blogs.tribune.com.pk/story/8027/secularism-patriotism-and-marvi-sirmed/|title=Secularism, 'patriotism' and Marvi Sirmed|access-date=1 November 2017|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਸਿਰਮਦ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ NGO ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। &lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; 2001-2002 ਵਿੱਚ ਉਹ ਔਰਤ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੇ ਲੈਜਿਸਲੇਟਿਵ ਵਾਚ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ।&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; 2004 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਮਿਸ਼ਨ, ਮਹਿਲਾ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸੰਘੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਅਤੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸੰਸਦ|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ]] ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=March 2020}}

ਮਾਰਵੀ ਸਿਰਮਦ ਨੂੰ 2010 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ 2012 ਵਿੱਚ ਫਰੈਂਡ ਆਫ਼ ਦਾ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=Marvi Sirmed – NATIONAL ENDOWMENT FOR DEMOCRACY |url=https://www.ned.org/fellows/marvi-sirmed/ |access-date=2020-03-16 |website=www.ned.org }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਸਿਰਮਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਈਟਸ ਫਾਰ ਆਲ ਦੇ ਬੋਰਡ ਚੇਅਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; ਉਹ ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਂਡੋਮੈਂਟ ਫਾਰ ਡੈਮੋਕਰੇਸੀ ਵਿੱਚ ਸਾਥੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; ਉਹ 2016 ਤੋਂ ਇੱਕ ਫ੍ਰੀਲਾਂਸ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹੈ&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

== ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ==
ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸਿਰਮਦ ਮੰਜ਼ੂਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/world-news/Pakistan/Journalist-couple-shot-at-in-Pakistan-both-unhurt/Article1-954047.aspx|title=Journalist couple shot at in Pakistan, both unhurt|date=2 November 2012|work=[[Hindustan Times]]|access-date=19 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130523092551/http://www.hindustantimes.com/world-news/Pakistan/Journalist-couple-shot-at-in-Pakistan-both-unhurt/Article1-954047.aspx|archive-date=23 May 2013}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਔਰਤ ਸਰਗਰਮੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1970]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>otdxmtv8cvost3ycccbz41xr9vzyd51</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮਹਿਰੀਨ ਜੱਬਾਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>160919</id>
    <revision>
      <id>845592</id>
      <parentid>838235</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T06:59:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14461" sha1="5c3xiahcobibup3j6yuqx6p8j8id12y" xml:space="preserve">'''ਮਹਿਰੀਨ ਜੱਬਾਰ''' ( [[ਉ੍ਰਦੂ|ਉਰਦੂ]] : '''م‍ﮩ‍رين جبار''' ) (ਜਨਮ 29 ਦਸੰਬਰ 1971, [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ|ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;WallStreetJournal&quot;&gt;{{Cite web |date=23 June 2011 |title=New York Story, Karachi Style |url=https://blogs.wsj.com/scene/2011/06/23/new-york-story-karachi-style/ |access-date=18 March 2017 |website=The Wall Street Journal}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਮੀਡੀਆ-ਪਰਸਨ ਜਾਵੇਦ ਜੱਬਾਰ ਦੀ ਧੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Tribune&quot;&gt;https://tribune.com.pk/story/483415/with-coke-kahani-mehreen-jabbar-highlights-the-lives-of-pakistanis/, Interview with Mehreen Jabbar on The Express Tribune newspaper, 23 December 2012, Retrieved 19 March 2017&lt;/ref&gt; ਉਹ ਬੀਓ ਜ਼ਫਰ ਦੀ ਭਤੀਜੀ ਵੀ ਹੈ। ਮਹਿਰੀਨ ਜੱਬਾਰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ-ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਗਾਇਕ, ਅਦਾਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਯਾਸਿਰ ਅਖਤਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਚਚੇਰੀ ਭੈਣ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-11-16 |title=Video: Beo Raana Zafar tells her favourite moments from Ek Jhoothi Love Story |url=https://www.somethinghaute.com/video-beo-raana-zafar-tells-her-favourite-moments-from-ek-jhoothi-love-story/ |access-date=2021-10-12 |website=Something Haute |language=en-US |archive-date=2021-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211029174517/https://www.somethinghaute.com/video-beo-raana-zafar-tells-her-favourite-moments-from-ek-jhoothi-love-story/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Social Diary Exclusive The Unstoppable Icon YASIR AKHTAR {{!}} Social Diary |url=https://socialdiary.pk/social-diary-exclusive-the-unstoppable-icon-yasir-akhtar/ |access-date=2021-10-12 |language=en-US |archive-date=2021-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027182845/https://socialdiary.pk/social-diary-exclusive-the-unstoppable-icon-yasir-akhtar/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Best of luck to my dearest cousin Mehreen Jabbar, ARYFilms &amp; the great team for DOBARA PHIR SE releasing tomorrow in the UK/Worldwide. |url=https://twitter.com/yasir_akhtar_/status/801837305854128128 |url-status=live |access-date=2021-10-12 |website=Twitter |language=en}}&lt;/ref&gt; 1994 ਤੋਂ ਸਰਗਰਮ, ਜੱਬਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦੇ ਉੱਤਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Rehman |first=Maliha |date=2020-11-18 |title=After working 25 years in the business, I have become exhausted, says Mehreen Jabbar |url=https://images.dawn.com/news/1186035 |access-date=2021-10-12 |website=Images |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;advisor&quot;&gt;{{Cite web |date=2020-10-14 |title=Mehreen Jabbar joins RINSTRA Board of Advisors |url=https://dailytimes.com.pk/677838/mehreen-jabbar-joins-rinstra-board-of-advisors/ |access-date=2021-10-12 |website=Daily Times |language=en-US |archive-date=2021-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211024172959/https://dailytimes.com.pk/677838/mehreen-jabbar-joins-rinstra-board-of-advisors/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Maria Shirazi |date= |title=Celebrating 5 fearless, female filmmakers |url=https://www.thenews.com.pk/magazine/instep-today/506463-celebrating-5-fearless-female-filmmakers |access-date=7 November 2022 |website=The News}}&lt;/ref&gt; 2008 ਟੀਵੀ ਲੜੀ ''ਦੋਰਾਹਾ'' ਲਈ ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਟੀਵੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਲਈ ਲਕਸ ਸਟਾਈਲ ਅਵਾਰਡ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।

== ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ ==
ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਜੱਬਾਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸ਼ੋਅ ਬਿਜ਼ਨਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://online.wsj.com/article/SB10001424052702303936704576396890819953886.html|title=An Alien in New York|last=Schroeder|first=Robert|date=2011-06-27|work=Wall Street Journal|access-date=2021-10-12|language=en-US|issn=0099-9660}}&lt;/ref&gt; ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਜਾਵੇਦ ਜੱਬਾਰ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸੈਨੇਟਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕੈਬਨਿਟ ਮੰਤਰੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਫਲ ਐਡ ਮੈਨ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਸੇਂਟ ਜੋਸਫ਼ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਬੀਏ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੱਬਾਰ ਫਿਲਮ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਅਮਰੀਕਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 1993 ਵਿੱਚ [[ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ|ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ''ਫਿਲਮ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਤੇ ਵੀਡੀਓ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ'' ਦੇ ਨਾਲ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mehreen Jabbar - Women of Pakistan |url=https://kazbar.org/jazbah/mehreen.php |access-date=2021-10-12 |website=kazbar.org |archive-date=2021-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211029094111/https://kazbar.org/jazbah/mehreen.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gill |first=Abia |date=2017-03-17 |title=Screen Art and Mehreen Jabbar |url=https://arydigital.tv/screen-art-mehreen-jabbar/ |access-date=2021-10-12 |website=ARY Digital |language=en-US |archive-date=2021-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210514094709/https://arydigital.tv/screen-art-mehreen-jabbar/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ, ਅਤੇ ''ਤਸਵੀਰ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ'' ਦੇ ਬੈਨਰ ਹੇਠ ਡਰਾਮਾ ਸੀਰੀਜ਼/ਸੀਰੀਅਲਾਂ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪ੍ਰੈਸ ਦੁਆਰਾ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;t2f&quot;&gt;{{Cite web |title=An evening with Mehreen Jabbar, her profile |url=http://www.t2f.biz/an-evening-with-mehreen-jabbar/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170319111438/http://www.t2f.biz/an-evening-with-mehreen-jabbar/ |archive-date=19 March 2017 |access-date=18 March 2017 |publisher=T2F website}}&lt;/ref&gt;

== ਕਰੀਅਰ ==
ਜੱਬਾਰ ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ-ਅਮਰੀਕੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹੈ ਜੋ ਉਦਯੋਗ ਦਾ 25 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵੀ ਹੈ, ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲਈ ਗੰਭੀਰ, ਸਖ਼ਤ-ਹਿੱਟ ਫਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਟੀਵੀ ਲੜੀਵਾਰਾਂ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ/ਨਿਰਮਾਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕੈਰੀਅਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਦੋਵੇਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਫਲਤਾ&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ਉਸਨੇ ਕਈ ਬਿਰਤਾਂਤਕਾਰੀ ਸ਼ਾਰਟਸ ਵੀ ਬਣਾਏ ਹਨ ਜੋ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਟੀਵੀ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਸਦੀਆਂ ਅਵਾਰਡ ਜੇਤੂ ਲਘੂ ਫਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਟੀਵੀ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ''ਮਰਹੂਮ ਕਰਨਲ ਕੀ ਬੇਟੀਆਂ'', ''ਬਿਊਟੀ ਪਾਰਲਰ'', ''ਦੋਰਾਹਾ'' ਅਤੇ ''ਦਾਮ'' ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|date=2018-08-25|title=Pride of Pakistan: Mehreen Jabbar|url=https://dailytimes.com.pk/287962/pride-of-pakistan-mehreen-jabbar/|access-date=2021-10-12|website=Daily Times|language=en-US}}&lt;/ref&gt; 2008 ਵਿੱਚ ਮਹਿਰੀਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ੀਚਰ ਫ਼ਿਲਮ ''[[ਰਾਮਚੰਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ]]'' ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ 'ਗਲੋਬਲ ਫ਼ਿਲਮ ਇਨੀਸ਼ੀਏਟਿਵ ਗ੍ਰਾਂਟ' ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2008-04-26 |title=Pak movie featuring Nandita Das to be screened at Tribeca fest |url=https://www.dnaindia.com/entertainment/report-pak-movie-featuring-nandita-das-to-be-screened-at-tribeca-fest-1161512 |access-date=2021-10-12 |website=DNA India |language=en}}&lt;/ref&gt; ਫਿਲਮ ਦਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਟ੍ਰਿਬੇਕਾ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਫਲ ਫੈਸਟੀਵਲ ਰਨ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mehreen Jabbar's Ramchand Pakistani to premiere at Osian's - Indian Express |url=http://archive.indianexpress.com/news/mehreen-jabbar-s-ramchand-pakistani-to-premiere-at-osian-s/326907/2 |url-status=live |access-date=2021-10-12 |website=archive.indianexpress.com}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 2008-09 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਲਈ ਨਾਟਕੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Ramchand Pakistani - 10 years on - Instep thenews.com.pk |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/566275-%c2%adramchand-pakistani-10-years |url-status=live |access-date=2021-10-12 |website=www.thenews.com.pk |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=11 years on, Ramchand Pakistani screened in US film festival {{!}} SAMAA |url=https://www.samaa.tv/culture/2019/01/11-years-on-ramchand-pakistani-screened-in-us-film-festival/ |access-date=2021-10-12 |website=Samaa TV |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2008-07-29 |title=Ramchand Pakistani to be released in India |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/ramchand-pakistani-to-be-released-in-india/story-W0uOhqBaKhj9qjZoASguGN.html |access-date=2021-10-12 |website=Hindustan Times |language=en}}&lt;/ref&gt; 'ਰਾਮਚੰਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ' ਨੂੰ 'ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ ਫਿਲਮ ਕ੍ਰਿਟਿਕਸ' ਦੁਆਰਾ 'ਫਿਪ੍ਰੇਸਕੀ ਪੁਰਸਕਾਰ', ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਦੇ 'ਫ੍ਰਾਈਬਰਗ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ' ਵਿਖੇ 'ਦਰਸ਼ਕ ਪੁਰਸਕਾਰ' ਅਤੇ 13ਵੇਂ ਸਲਾਨਾ ਸਤਿਆਜੀਤ ਰੇਅ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੁਆਰਾ 'ਆਨਰੇਬਲ ਮੇਨਸ਼ਨ' ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਲੰਡਨ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 2010 ਵਿੱਚ, ਮਹਿਰੀਨ ਨੂੰ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ ਮਾਡਰਨ ਆਰਟ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਫਿਲਮ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2010-04-18 |title=Spotlight: Ramchand Pakistani honoured |url=https://www.dawn.com/2010/04/18/spotlight-ramchand-pakistani-honoured/ |access-date=2021-10-12 |website=DAWN.COM |language=en}}&lt;/ref&gt;

ਉਸਦੀ ਦੂਜੀ ਫੀਚਰ ਫਿਲਮ ''ਦੋਬਾਰਾ ਫਿਰ ਸੇ'' ਜਿਸਦੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਨਿਊਯਾਰਕ ਅਤੇ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਦਸੰਬਰ 2016 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਯੂਕੇ, ਯੂਐਸਏ ਅਤੇ ਯੂਏਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਫਲ ਥੀਏਟਰ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸੀ&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2016-11-14 |title=Dobara Phir Se set to release on 25th |url=https://nation.com.pk/14-Nov-2016/dobara-phir-se-set-to-release-on-25th |access-date=2021-10-12 |website=The Nation |language=en}}&lt;/ref&gt;

ਜੱਬਾਰ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਫਿਲਮ ਸੈਂਸਰ ਦਾ ਮੈਂਬਰ, ਕਰਾਚੀ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਕਾਰਾਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ NGO WAR (ਬਲਾਤਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗ) ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰ ਰਹੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; 2011 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਯੂਗਾਂਡਾ ਵਿੱਚ ਮਾਈਸ਼ਾ ਫਿਲਮ ਲੈਬ ਵਿੱਚ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ - ਇੱਕ ਗੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਸਿਖਲਾਈ ਲੈਬ ਜਿਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ [[ਮੀਰਾ ਨਾਇਰ]] ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬਣਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;advisor&quot; /&gt; ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਸਥਾਨਕ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਊਰੀ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁਹਾਜਿਰ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਨਿਰਮਾਤਾ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1971]]</text>
      <sha1>5c3xiahcobibup3j6yuqx6p8j8id12y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਬਾਣੀ ਸੰਧੂ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162005</id>
    <revision>
      <id>845593</id>
      <parentid>826942</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T07:09:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Keerthi65</username>
        <id>61821</id>
      </contributor>
      <origin>845593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5447" sha1="n5h68fo3b0eysr9y2vasront1fi7qs8" xml:space="preserve">{{Infobox musical artist
| background        = solo_singer
| name              = ਬਾਣੀ ਸੰਧੂ
| image             = Baani Sandhu.jpg
| birth_name        = ਰੁਪਿੰਦਰ ਕੌਰ ਸੰਧੂ
| birth_date        = {{Birth date and age|1993|12|18|df=y}}
| birth_place       = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਭਾਰਤ]]
| origin            = [[ਮੋਹਾਲੀ]],[[ਪੰਜਾਬ]], [[ਭਾਰਤ]]
| genre             = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]
| instrument        = ਵੋਕਲ
| years_active      = (2018 –ਮੌਜੂਦ)
| label             = * ਵ੍ਹਾਈਟ ਹਿੱਲ ਮਿਊਜ਼ਿਕ
* ਦੇਸੀ ਜੰਕਸ਼ਨ
* ਬ੍ਰਾਊਨ ਟਾਊਨ ਮਿਊਜ਼ਿਕ
* ਹੰਬਲ ਮਿਉਸਿਕ
* ਸਿੰਗਲ ਟਰੈਕ ਸਟੂਡੀਓ
| website           = {{Instagram|BaaniSandhuOfficial|Baani Sandhu}}
| occupations       = {{flatlist|
* ਗਾਇਕ
* ਅਭਿਨੇਤਰੀ
}}
}}
[[Category:Articles with short description]]
[[Category:Short description is different from Wikidata]]
[[Category:Articles with hCards]]
'''ਬਾਣੀ ਸੰਧੂ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Baani Sandhu''') ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕਾ,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Baani Sandhu |url=https://www.top-charts.com/artist-detail/baani-sandhu |access-date=2023-01-25 |website=www.top-charts.com |language=en |archive-date=2023-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230125194359/https://www.top-charts.com/artist-detail/baani-sandhu |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ ਜੋ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ- ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ]] ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Citation |title=Baani Sandhu Exclusive Interview {{!}} Speaks About Kaur B Controversy |url=https://www.youtube.com/watch?v=-JhYEjo7Moc |language=en |access-date=2023-01-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Team |first=Kiddaan com |date=2021-10-03 |title=The Boss Lady Baani Sandhu Leaves Fans Awestruck and Startled in This Glamorous Saree |url=https://kiddaan.com/the-boss-lady-baani-sandhu-leaves-fans-awestruck-and-startled-in-this-glamorous-saree/ |access-date=2023-01-25 |website=Kiddaan |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== ਸ਼ੁਰੁਆਤੀ ਜੀਵਨ ==
ਬਾਣੀ ਸੰਧੂ ਦਾ ਜਨਮ ਰੁਪਿੰਦਰ ਕੌਰ ਸੰਧੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ 18 ਦਸੰਬਰ 1993 ਨੂੰ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Citation |title=Baani Sandhu Pitaara Podcast Full Episode 8 {{!}} Pitaara Tv |url=https://www.youtube.com/watch?v=MLNHjf-9lU8 |language=en |access-date=2023-01-25}}&lt;/ref&gt; ਉਹ [[ਜੱਟ ਸਿੱਖ]] ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਬਾਨੀ ਦਾ ਬਚਪਨ ਮੁਹਾਲੀ ਵਿੱਚ ਬੀਤਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਟਿਊਸ਼ਨ ਸਰਕਾਰੀ ਮਾਡਲ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ, ਏਰੀਆ 37-ਡੀ, [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਤੋਂ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Citation |title=DIL DIYAN GALLAN with Sonam Bajwa - EP 20 - Zee Punjabi |url=https://www.youtube.com/watch?v=Rdreymvd5V8 |language=en |access-date=2023-01-25}}&lt;/ref&gt; ਆਪਣੀ ਟਿਊਸ਼ਨ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨਿੰਗ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ।

== ਸੰਗੀਤ ਕੈਰੀਅਰ ==
ਬਾਣੀ ਸੰਧੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗਾਇਕੀ ਦੇ ਪੇਸ਼ੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 2018 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਧੁਨ ਫੌਜੀ ਦੀ ਬੰਦੂਕ ਨਾਲ ਕੀਤੀ। ਸੰਗੀਤ ਹੰਬਲ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਅਤੇ [[ਗਿੱਪੀ ਗਰੇਵਾਲ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ, ਉਸਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ ਦਿਲਪ੍ਰੀਤ ਢਿੱਲੋਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ 2019 ਵਿੱਚ ਗੀਤ 8 ਪਾਰਚੇ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਬ੍ਰੇਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਗਲੋਬਲ ਯੂਟਿਊਬ ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਚਾਰਟ ਅਤੇ ਯੂਕੇ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਏਸ਼ੀਅਨ ਚਾਰਟਸ 'ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=8 Parche (feat. Gur Sidhu) |url=https://www.top-charts.com/s/8-parche-feat-gur-sidhu-baani-sandhu |access-date=2023-01-25 |website=www.top-charts.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date=14 June 2020 |title=8 Parche in Youtube music charts : Global top music videos |url=https://charts.youtube.com/charts/TopVideos/global?hl=en-gb |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20200614075136/https://charts.youtube.com/charts/TopVideos/global?hl=en-gb |archive-date=14 June 2020 |access-date=14 June 2020 |website=Youtube}}&lt;/ref&gt;

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* {{IMDB name|nm10589135}}
* {{Facebook|baanisandhuofficial}}
* iTunes ਤੇ ਬਾਣੀ ਸੰਧੂ

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1993]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>n5h68fo3b0eysr9y2vasront1fi7qs8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮਹਿੰਦਰਾ ਸਕਾਰਪੀਓ ਗੇਟਵੇ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>170270</id>
    <revision>
      <id>845595</id>
      <parentid>688005</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T07:22:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10675" sha1="dv1flssuimonrivtm64xcau1nwqyaze" xml:space="preserve">
'''ਮਹਿੰਦਰਾ ਸਕਾਰਪੀਓ ਗੇਟਵੇ''' ਭਾਰਤੀ ਵਾਹਨ ਨਿਰਮਾਤਾ ਕੰਪਨੀ ਮਹਿੰਦਰਾ ਐਂਡ ਮਹਿੰਦਰਾ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਇੱਕ ਪਿਕਅੱਪ ਟਰੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹਿੰਦਰਾ ਸਕਾਰਪੀਓ SUV ਦਾ ਪਿਕਅੱਪ ਟਰੱਕ ਵੇਰੀਐਂਟ ਹੈ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 2006 ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਕਤੂਬਰ 2019 ਤੱਕ, ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਕਾਰਪੀਓ ਗੇਟਵੇ ਨੂੰ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ, ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ, ਚਿਲੀ, ਇਟਲੀ, ਨੇਪਾਲ ਅਤੇ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੋਰ ਅਫਰੀਕੀ ਅਤੇ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੇਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ Tata Xenon ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਟੋਇਟਾ ਹਿਲਕਸ, Isuzu D-Max, Mitsubishi Triton, Ford Ranger, Fiat Fullback ਅਤੇ Foton Tunland ਵਰਗੀਆਂ ਗਲੋਬਲ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀਆਂ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ।

== ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ==
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਸਕਾਰਪੀਓ ਗੇਟਵੇ ਸਿਰਫ 4-ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਾਲੀ ਡਬਲ ਕੈਬ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁਝ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਡਬਲ ਕੈਬ ਮਾਡਲ ਦੇ ਨਾਲ, ਇੱਕ 2-ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਾਲੀ ਸਿੰਗਲ ਕੈਬ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਘੱਟ ਰੇਂਜ ਦੇ ਨਾਲ 2WD ਜਾਂ 4WD ਸੰਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਹੈ।ਵਾਹਨ ਦੀਆਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੈਸ਼ ਪ੍ਰੋਟੈਕਟਿੰਗ ਕਰੰਪਲ ਜ਼ੋਨ, ਚਾਈਲਡ ਲਾਕ, ਕੋਲੈਪਸੀਬਲ ਸਟੀਅਰਿੰਗ ਅਤੇ ਸਾਈਡ ਇਨਟਰੂਜ਼ਨ ਬੀਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਵਾਧੂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਊਬਲੈੱਸ ਟਾਇਰ, ਵੌਇਸ ਅਸਿਸਟ ਸਿਸਟਮ, ਬਲੂਟੁੱਥ ਅਤੇ ਨੈਵੀਗੇਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਟੱਚਸਕਰੀਨ ਇੰਫੋਟੇਨਮੈਂਟ ਸਿਸਟਮ, ਅਤੇ ਰਿਮੋਟ ਲੌਕ/ਅਨਲਾਕ ਸਿਸਟਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।


ਸਕਾਰਪੀਓ ਗੇਟਵੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੋਣ 34 ਡਿਗਰੀ, ਇੱਕ ਰਵਾਨਗੀ ਕੋਣ 15 ਡਿਗਰੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰੇਕਓਵਰ ਕੋਣ 18 ਡਿਗਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਈਟਨ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਇੱਕ ਮਕੈਨੀਕਲ ਲਾਕਿੰਗ ਡਿਫਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਫ-ਰੋਡਿੰਗ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਪਿਛਲੇ ਐਕਸਲ 'ਤੇ 'ਸ਼ਿਫਟ-ਆਨ-ਦੀ-ਫਲਾਈ' ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 2006 ਵਿੱਚ ਮਹਿੰਦਰਾ ਸਕਾਰਪੀਓ ਪਿਕ-ਅੱਪ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ SZ CRDe 2.6L ਇੰਜਣ ਦੇ ਨਾਲ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੇ ਉਹੀ 2.2-ਲੀਟਰ ਇੰਜਣ ਵਰਤਿਆ ਪਰ ਇਸਦਾ ਕੰਪਰੈਸ਼ਨ ਅਨੁਪਾਤ 16.5:1 ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ {{Convert|140|PS|hp kW|0|abbr=on}} ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। @3750rpm ਅਤੇ {{Convert|320|Nm|lb.ft|1|abbr=on}} @1500-2800rpm। &lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date=2006-04-18 |title=World first Mahindra pickup |url=https://www.wheels24.co.za/NewModels/World-first-Mahindra-pickup-20060418 |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date=2019-11-09 |website=Wheels24 |language=en}}&lt;/ref&gt; ਫੇਸਲਿਫਟ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਕਤੂਬਰ 2017 ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਮਹਿੰਦਰਾ ਪਿਕ-ਅੱਪ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। &lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date=2017-10-16 |title=New Mahindra bakkie: Next-generation Pik Up arrives in SA |url=https://www.wheels24.co.za/OffRoad_and_4x4/Bakkie_and_SUV/2017-mahindra-pik-up-bakkie-in-sa-prices-and-specs-20171016 |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date=2019-11-09 |website=Wheels24 |language=en}}&lt;/ref&gt;


ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ, ਮਹਿੰਦਰਾ ਸਕਾਰਪੀਓ ਗੇਟਵੇ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰੈਲ 2009 ਵਿੱਚ ਮਹਿੰਦਰਾ ਪਿਕ-ਅੱਪ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਵਿਕਰੀ ਨਵੰਬਰ 2009 ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਮਹਾਂਦੀਪ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brogan |first=Matt |date=2009-04-27 |title=New Mahindra Pik-Up &amp; Xylo models ready for Australia |url=https://www.caradvice.com.au/29858/new-mahindra-pik-up-xylo-models-ready-for-australia/ |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date=2019-11-09 |website=CarAdvice |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brogan |first=Matt |date=2009-11-19 |title=Mahindra Pik-Up ute now available in WA |url=https://www.caradvice.com.au/48133/mahindra-pik-up-ute-now-available-in-wa/ |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date=2019-11-09 |website=CarAdvice |language=en}}&lt;/ref&gt; ਇਹ 2.5-ਲੀਟਰ CRDe ਡੀਜ਼ਲ ਇੰਜਣ ਦੁਆਰਾ ਸੰਚਾਲਿਤ ਸੀ, ਜੋ 79kW ਅਤੇ 247Nm ਦਾ ਟਾਰਕ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। 2011 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇੰਜਣ ਨੂੰ 18.5:1 ਦੇ ਕੰਪਰੈਸ਼ਨ ਰਾਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ 2.2-ਲੀਟਰ mHawk ਡੀਜ਼ਲ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ {{Convert|119|PS|hp kW|0|abbr=on}} ਡਿਲੀਵਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। @4000rpm ਅਤੇ {{Convert|280|Nm|lb.ft|1|abbr=on}} @1800rpm। ਪਿਕ-ਅੱਪ ਨੂੰ 2014 ਵਿੱਚ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਫੇਸਲਿਫਟਡ ਪਿਕ-ਅੱਪ 2018 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁੜ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ, ਟੱਚ-ਸਕ੍ਰੀਨ ਆਡੀਓ ਅਤੇ 6-ਸਪੀਡ ਮੈਨੂਅਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇ ਨਾਲ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਨਵੇਂ ਸੰਸ਼ੋਧਨ 2.2-ਲੀਟਰ mHawk ਡੀਜ਼ਲ ਇੰਜਣ ਨੇ ਹੁਣ {{Convert|140|PS|hp kW|0|abbr=on}} ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅਤੇ {{Convert|330|Nm|lb.ft|1|abbr=on}} 1600rpm-2800rpm ਤੋਂ।

ਸਕਾਰਪੀਓ ਗੇਟਵੇ ਨੂੰ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ 17 ਅਕਤੂਬਰ 2019 ਨੂੰ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਮੰਡੀਕਰਨ ਮਹਿੰਦਰਾ ਸਕਾਰਪੀਓ ਪਿਕ-ਅੱਪ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਉੱਥੇ ਉਪਲਬਧ ਹੈ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਿੰਗਲ ਕੈਬ ਜਾਂ ਡਬਲ ਕੈਬ ਅਤੇ ਉਸੇ 2.2-ਲੀਟਰ mHawk ਡੀਜ਼ਲ ਇੰਜਣ ਦੁਆਰਾ ਸੰਚਾਲਿਤ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Widiutomo |first=Aditya |date=2019-10-17 |title=Merek Mahindra Resmi Hadir di Indonesia. Ini Produk Perdananya |url=http://otodriver.com/berita/2019/merek-mahindra-resmi-hadir-di-indonesia-ini-produk-perdananya-merbjcfinya |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191109103740/https://otodriver.com/berita/2019/merek-mahindra-resmi-hadir-di-indonesia-ini-produk-perdananya-merbjcfinya |archive-date=2019-11-09 |access-date=2019-11-09 |website=Oto Driver |language=id-ID }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Panji |first=Rizen |date=2019-10-17 |title=Bukan Ford, RMA Boyong Mahindra Scorpio |url=https://www.carmudi.co.id/journal/rma-boyong-mahindra-scorpio-ke-indonesia/ |access-date=2019-11-09 |website=Carmudi Indonesia |language=id-ID}}&lt;/ref&gt;

== ਨਿਰਧਾਰਨ ==
'''ਇੰਜਣ'''
{| class=&quot;wikitable&quot;
!ਇੰਜਣ
! ਸਮਰੱਥਾ
! ਤਾਕਤ
! ਟੋਰਕ
! ਸਿਲੰਡਰ
! ਵਾਲਵ
! ਸੰਰਚਨਾ
! ਅਭਿਲਾਸ਼ਾ
! ਬਾਲਣ ਇੰਜੈਕਸ਼ਨ
! ਬਾਲਣ ਦੀ ਕਿਸਮ
|-
| SZ CRDe (SA)
| {{Convert|2609|cc|L|1|abbr=on}}
| {{Convert|95|kW|hp|1|abbr=on}} @3800 RPM
| 295 N⋅m (217.0 lbf⋅ft)@1200-2800 RPM
| 4
| 4
| ਇਨ ਲਾਇਨ
| ਟਰਬੋ
| ਸਿੱਧਾ ਟੀਕਾ
| ਡੀਜ਼ਲ
|-
| mHawk
| {{Convert|2179|cc|L|1|abbr=on}}
| {{Convert|103|kW|hp|1|abbr=on}} @4000 RPM
| {{Convert|320|Nm|1|abbr=on}} @1500-2800 RPM
| 4
| 4 DOHC
| ਇਨ ਲਾਇਨ
| ਵੇਰੀਏਬਲ ਜਿਓਮੈਟਰੀ ਟਰਬੋ (VGT)
| ਆਮ ਬਾਲਣ ਰੇਲ
| ਡੀਜ਼ਲ
|-
| m2DICR S2
| {{Convert|2523|cc|L|1|abbr=on}}
| {{Convert|75|hp|kW|1|abbr=on|order=flip}} @3200 RPM
| {{Convert|200|Nm|1|abbr=on}} @1400-2200 RPM
| 4
| 4
| ਇਨ ਲਾਇਨ
| ਟਰਬੋ
| ਸਿੱਧਾ ਟੀਕਾ
| ਡੀਜ਼ਲ
|}
'''ਗੀਅਰਬਾਕਸ'''

5 ਸਪੀਡ ਮੈਨੂਅਲ 6 ਸਪੀਡ ਮੈਨੂਅਲ (ਪਿਕ-ਅੱਪ)

'''ਟਾਇਰ'''

ਪੀ 245/75 R16, ਰੇਡੀਅਲ ਟਿਊਬਲੈੱਸ

'''ਮੁਅੱਤਲ'''

ਫਰੰਟ - ਟੋਰਸ਼ਨ ਬਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਡਬਲ ਇੱਛਾ-ਹੱਡੀ

ਪਿਛਲਾ - ਡਬਲ ਐਕਟਿੰਗ ਹਾਈਡ੍ਰੌਲਿਕ ਸ਼ੌਕ ਅਬਜ਼ੋਰਬਰ ਅਤੇ ਸਟੈਬ ਬਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਅਰਧ-ਅੰਡਾਕਾਰ ਪੱਤਾ ਸਪਰਿੰਗ

'''ਬ੍ਰੇਕਸ'''

ਸਾਹਮਣੇ - ਡਿਸਕ

ਪਿਛਲਾ - ਢੋਲ

'''ਬਾਲਣ ਟੈਂਕ''' - {{Convert|80|L|usgal impgal|0|abbr=on}}

'''MAX.''' '''ਜੀ.ਵੀ.ਡਬਲਿਊ''' - {{Convert|2550|kg|lb|abbr=on}} 2WD, {{Convert|2650|kg|lb|abbr=on}} ਲਈ 4WD ਲਈ

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>dv1flssuimonrivtm64xcau1nwqyaze</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਫ਼ਰੀਆ ਸ਼ੇਖ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182915</id>
    <revision>
      <id>845581</id>
      <parentid>766133</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T00:43:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8678" sha1="q6yucu8olcitqh0mt6u3hh06yjukqpv" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = ਫ਼ਰੀਆ ਸ਼ੇਖ
| image              = 
| alt                = 
| caption            = 
| native_name        = 
| native_name_lang   = 
| birth_date         = {{birth date and age|1996|12|15|df=y}}
| birth_place        = [[ਕਰਾਚੀ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]
| education          = ਕਰਾਚੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ
| occupation         = ਅਭਿਨੇਤਰੀ, ਮਾਡਲ
| years_active       = 2014 – ਮੌਜੂਦ
| spouse             = 
| children           = 
| relatives          = 
}}
{{Reflist}}

'''ਫ਼ਰੀਆ ਸ਼ੇਖ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Faria Sheikh''') ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ [[ਅਭਿਨੇਤਰੀ]] ਅਤੇ ਮਾਡਲ ਹੈ। ਉਹ ''ਇਸ਼ਕ ਨਾ ਕਰਿਓ ਕੋਈ'', ''ਭਰੋਸਾ ਪਿਆਰ ਤੇਰਾ'' ਅਤੇ ''ਮੇਰਾ ਦਰਦ ਨਾ ਜਾਣੇ ਕੋਈ'' ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

== ਜੀਵਨੀ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ ==
2014 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਪਨੀਆਂ, ਡਿਜ਼ਾਈਨਰਾਂ ਅਤੇ ਮੈਗਜ਼ੀਨਾਂ ਲਈ ਮਾਡਲਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੂੰ ਨਾਟਕਾਂ ਲਈ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ਾਂ ਮਿਲਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਡਰਾਮਾ ''ਰੁਸਮ'' ਵਿੱਚ ਜ਼ੋਇਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=18 June 2020 |title=Now would be a good time to wrap up 'Khaali Haath' |url=https://www.hipinpakistan.com/news/1153173 |publisher=HIP |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=2 ਜੁਲਾਈ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200702172000/https://www.hipinpakistan.com/news/1153173 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 2015 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਨਾਟਕ ''ਅਕੇਲੀ'' ਅਤੇ ''ਮੇਰਾ ਦਰਦ ਨਾ ਜਾਣੇ ਕੋਈ'' ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ। 2016 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ''ਤੁਮ ਕੋਨ ਪੀਆ'' ਵਿੱਚ ਸੀਮਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ''ਕਿਤਨੀ ਗਿਰਹੈਂ ਬਚੀ ਹੈਂ'' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਜੋ ਇੱਕ ਸਫਲ ਰਹੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 June 2020 |title=Khaali Haath: Will Basil ever stop chasing Mashal? |url=https://www.hipinpakistan.com/news/1153070 |publisher=HIP |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=4 ਜੁਲਾਈ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200704024337/https://www.hipinpakistan.com/news/1153070 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 2017 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਬਿਲਾਲ ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਨਾਲ ''ਭਰੋਸਾ'' ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 June 2020 |title='Khaali Haath' bids adieu and we can't help but miss it already |url=https://www.hipinpakistan.com/news/1153268 |publisher=HIP |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=11 ਨਵੰਬਰ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221111211944/https://www.hipinpakistan.com/news/1153268 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ ==

=== ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ===

* ''ਰਸਮ''
* ''ਅਕੇਲੀ''
* ''ਮੇਰਾ ਦਰਦ ਨ ਜਾਨੈ ਕੋਇ ॥''
* ''ਨੂਰ-ਏ-ਜ਼ਿੰਦਗੀ&lt;ref&gt;{{Cite web |date=14 June 2020 |title=Abdullah Kadwani and Asad Qureshi's upcoming drama serial &quot;Noor-e-Zindagi&quot; starts from 15th July 2016 |url=https://www.trendinginsocial.com/abdullah-kadwani-asad-qureshis-upcoming-drama-serial-noor-e-zindagi-starts-15th-july-2016 |publisher=Trendingsocial}}&lt;/ref&gt;''
* ''ਤੁਮ ਕੋਨ ਪੀਆ&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 June 2020 |title=Ayeza Khan and Imran Abbas to star in Yasir Nawaz's 'Tum Kon Piya' |url=https://www.hipinpakistan.com/news/1148210 |publisher=HIP |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=2 ਸਤੰਬਰ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200902134929/https://www.hipinpakistan.com/news/1148210 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 June 2020 |title=First look: 'Tum Kon Piya' to air on Urdu1 soon |url=https://www.hipinpakistan.com/news/1148935 |publisher=HIP |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=23 ਅਗਸਤ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200823050931/https://www.hipinpakistan.com/news/1148935 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;''
* ''ਕਿਤਨੀ ਗਿਰਹੀਂ ਬਚੀ ਹੈਂ''
* ''ਭਰੋਸਾ&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 June 2020 |title=Bharosa cast |url=https://arydigital.tv/bharosa-ary-exclusive-digital-drama |publisher=ARY Digital |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=21 ਜਨਵਰੀ 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250121163529/https://arydigital.tv/bharosa-ary-exclusive-digital-drama |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 June 2020 |title=Bharosa Drama on ARY Digital: Plot, Timings, Promo, Cast |url=https://veryfilmi.com/bharosa-drama-ary-digital-plot-timings-promo-cast |publisher=VeryFilmi |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=2 ਮਾਰਚ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210302132315/https://veryfilmi.com/bharosa-drama-ary-digital-plot-timings-promo-cast/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;''
* ''ਤੇਰੀ ਬੀਨਾ''
* ''ਖਾਲੀ ਹਾਥ&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 June 2020 |title=Khaali Haath Drama on GEO TV: OST, Timings, Promo, Cast |url=https://veryfilmi.com/khaali-haath-drama-geo-tv-ost-timings-promo-cast |publisher=VeryFilmi |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=1 ਮਾਰਚ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301223850/https://veryfilmi.com/khaali-haath-drama-geo-tv-ost-timings-promo-cast/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 June 2020 |title=Khaali Haath |url=https://harpalgeo.tv/program/khaali-haath |publisher=HarpalGeo}}&lt;/ref&gt;''
* ''ਅਧੂਰਾ ਬੰਧਨ''
* ''ਹਰਿ ਹਰਿ ਚੂੜੀਆਂ &lt;ref&gt;{{Cite web |date=15 June 2020 |title=Drama Serial &quot;HARI HARI CHOORIAN&quot; to Hit TV Screens Soon |url=https://www.thenews.com.pk/print/218270-Drama-Serial-HARI-HARI-CHOORIAN-to-Hit-TV-Screens-Soon |publisher=The International News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=16 June 2020 |title=Drama serial 'Hari Hari Choorian' to hit TV screens soon |url=https://www.thenews.com.pk/latest/218195-Drama-serial-Hari-Hari-Choorian-to-hit-TV-screens-Soon |publisher=The International News}}&lt;/ref&gt;''
* ''ਮੇਰਾ ਘਰ ਔਰ ਘਰਦਾਰੀ&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 June 2020 |title=Mera Ghar Aur Ghardari cast |url=https://harpalgeo.tv/program/Mera-Ghar-aur-Ghardari |publisher=HarpalGeo}}&lt;/ref&gt;''
* ''ਇਸ਼ਕ ਨ ਕਰਿਓ ਕੋਈ&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 June 2020 |title=Ishq Nah Kario Koi airs every Sunday at 9 PM! |url=https://www.hipinpakistan.com/news/1155925 |publisher=HIP |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=2 ਜੁਲਾਈ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200702142955/https://www.hipinpakistan.com/news/1155925 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;''
* ''ਫਿਰਿ ਵਜਹ ਕਯਾ ਹੁਇ''
* ''ਭਰੋਸਾ ਪਿਆਰ ਤੇਰਾ''
* ''ਮੇਰਾ ਰਬ ਵਾਰਿਸ''
* ''ਡੌਲੀ ਡਾਰਲਿੰਗ''
* ''ਡਾਰ ਖੁਦਾ ਕਹਿ''
* ''ਮਾਲਾ ਮੀਰ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mala Mir - Cast &amp; Crew, Episode wise Story, Release Date, Timings |url=https://dramasplanet.com/drama/mala-mir/ |access-date=2024-03-29 |archive-date=2022-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221127095300/https://dramasplanet.com/drama/mala-mir/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mala Mir - Last Episode 54 &amp;#124; Aplus &amp;#124; Maham Amir, Faria Sheikh, Ali Josh &amp;#124; Pakistani Drama - YouTube |url=https://www.youtube.com/watch?v=HEx1Ej-irRo |website=[[YouTube]]}}&lt;/ref&gt;''

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* {{IMDb name|10745728}}
* {{Instagram|faria.sheikhofficial}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1996]]</text>
      <sha1>q6yucu8olcitqh0mt6u3hh06yjukqpv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਫਰਾਹ ਨਾਦਿਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182994</id>
    <revision>
      <id>845580</id>
      <parentid>744157</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T00:26:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5211" sha1="ba8cr8t13zvdb1pxizu5o8gws3d42hu" xml:space="preserve">
{{Reflist}}

'''ਫਰਾਹ ਨਾਦਿਰ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Farah Nadir;''' ਜਨਮ 4 ਅਕਤੂਬਰ 1965) ਇੱਕ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ]] [[ਅਭਿਨੇਤਰੀ]] ਹੈ। ਉਹ ''ਰਕਸ-ਏ-ਬਿਸਮਿਲ'', ''ਹਿਨਾ ਕੀ ਖੁਸ਼ਬੂ'', ''ਮਲਾਲ-ਏ-ਯਾਰ'', ''ਭਰੋਸਾ ਪਿਆਰ ਤੇਰਾ'', ''ਦਲਦਲ'', ''ਘਿਸੀ ਪਿਟੀ ਮੁਹੱਬਤ'' ਅਤੇ ''ਨਕਾਬ ਜ਼ਾਨ'' ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 June 2021 |title=See Prime releases 'Chamak' — a tale of greed and deception |url=https://dailytimes.com.pk/693850/see-prime-releases-chamak-a-tale-of-greed-and-deception |website=Daily Times}}&lt;/ref&gt;

== ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ ==
ਫਰਾਹ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਅਕਤੂਬਰ 1965 ਨੂੰ [[ਕਰਾਚੀ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।

== ਕੈਰੀਅਰ ==
ਉਸਨੇ ਪੀਟੀਵੀ ਚੈਨਲ 'ਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 19, 2023 |title=اداکارہ فرح نادر میں کینسر کے تیسرے درجے کی تشخیص |url=https://www.dawnnews.tv/news/1213567 |website=Dawn News}}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਲਈ ਮਾਡਲਿੰਗ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਾਂ ਤੋਂ ਕਈ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ਾਂ ਮਿਲੀਆਂ, ਉਸਨੇ ਪੀਟੀਵੀ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਡਰਾਮੇ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=23 September 2021 |title=See Prime Releases 'Chamak' – A Tale Of Greed And Deception |url=https://www.incpak.com/entertainment/see-prime-releases-chamak |website=INCPak}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ''ਕਿਰਨ'', ''ਭੋਲੀ ਬਾਨੋ'', ''ਨੂਰ-ਏ-ਜ਼ਿੰਦਗੀ'', ''ਤੇਰੀ ਬੀਨਾ'' ਅਤੇ ''ਹਿਨਾ ਕੀ ਖੁਸ਼ਬੂ'' ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 July 2021 |title=Deikho releases trailer for web series, Double Hai |url=https://cutacut.com/2021/06/14/deikho-releases-trailer-for-web-series-double-hai |website=Cutacut}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਮੁਨੀਬ ਬੱਟ, ਜ਼ਾਹਿਦ ਅਹਿਮਦ, [[ਅਰਮੀਨਾ ਖਾਨ]] ਦੇ ਨਾਲ ਡਰਾਮਾ ''ਦਲਦਾਲ'' ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਸੀ ਅਤੇ [[ਦਾਨਿਸ਼ ਤੈਮੂਰ|ਦਾਨਿਸ਼]] ਤੈਮੂਰ ਅਤੇ [[ਹਿਬਾ ਬੁਖਾਰੀ]] ਦੇ ਨਾਲ ਕਿੰਜ਼ਾ ਹਾਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ''ਹਾਰਾ ਦਿਲ'' ਨਾਲ ਵੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 June 2020 |title=Mulaqat With Ajmal Khan Shobi Guest Farah Nadir |url=https://www.youtube.com/watch?v=tGoICq_W4tU}}&lt;/ref&gt; ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਉਹ ''ਰਕਸ-ਏ-ਬਿਸਮਿਲ'', ''ਦੁਲਹਨ'', ''ਭਰੋਸਾ ਪਿਆਰ ਤੇਰਾ'', ''ਫਾਂਸ'' ਅਤੇ ''ਘੀਸੀ ਪੀਤੀ ਮੁਹੱਬਤ'' ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 January 2021 |title=See Prime Releases 'Chamak' – A Tale Of Greed And Deception |url=https://nexttvc.com/see-prime-releases-chamak-a-tale-of-greed-and-deception |website=Next TV |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=7 ਦਸੰਬਰ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207155610/https://nexttvc.com/see-prime-releases-chamak-a-tale-of-greed-and-deception/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ==
ਫਰਾਹ ਸ਼ਾਦੀਸ਼ੁਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰਾ ਸਨਾ ਨਾਦਿਰ ਉਸ ਦੀ ਬੇਟੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 February 2022 |title=Newbie cast of drama serial 'Jugnu' talk big breaks and nepotism with Ahsan Khan |url=https://tribune.com.pk/story/2344556/newbie-cast-of-drama-serial-jugnu-talk-big-breaks-and-nepotism-with-ahsan-khan |website=The Express Tribune}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 6, 2023 |title=فرح نادر کا کینسر میں مبتلا ہونے کا انکشاف |url=https://urdu.arynews.tv/farah-nadir-battle-with-cancer/ |website=ARY News}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* {{Facebook|farha.nadir}}
* {{IMDb name|5982685}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1965]]</text>
      <sha1>ba8cr8t13zvdb1pxizu5o8gws3d42hu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਨਿਘਾਤ ਬੱਟ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183150</id>
    <revision>
      <id>845573</id>
      <parentid>745704</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T19:31:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8244" sha1="n1giujhjw32jenrh21q66aqghciy2gw" xml:space="preserve">
'''ਨਿਘਾਤ ਬੱਟ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Nighat Butt''') ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਗਾਇਕਾ ਸੀ। ਨਿਘਾਤ ਨੇ ਕਈ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨਾਟਕਾਂ ਅਤੇ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=List of PTV Old Actors |url=https://www.ptvold.com/p/list-of-actors.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210420064647/https://www.ptvold.com/p/list-of-actors.html |archive-date=20 April 2021 |access-date=24 December 2021 |website=Pakistan Television Corporation}}&lt;/ref&gt;

== ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ ==
ਨਿਘਾਤ ਦਾ ਜਨਮ 1948 ਵਿੱਚ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਲਾਹੌਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=25 December 2020 |title=Veteran actress Nighat Butt passes away |url=https://dunyanews.tv/en/Entertainment/531592-Senior-TV,-stage,-film-actress-Nighat-Butt-passes-away |website=Dunya News}}&lt;/ref&gt;

== ਕੈਰੀਅਰ ==
ਉਸਨੇ ਸਟੇਜ ਐਕਟਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1960 ਵਿੱਚ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=20 December 2020 |title=Veteran Pakistani actress Nighat Butt passes away |url=https://www.geo.tv/latest/271262-veteran-pakistani-actress-nighat-butt-passes-away |website=Geo News}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਉਰਦੂ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਪਸ਼ਤੋ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=22 December 2020 |title=Novelist Nisar Aziz Butt passes away |url=https://epaper.dawn.com/DetailNews.php?StoryText=08_02_2020_176_006 |website=Dawn News}}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਵੀ ਗਾਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸਨੇ [[ਅਬਿਦ ਅਲੀ|ਆਬਿਦ ਅਲੀ]] ਦੇ ਕੁਝ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=21 December 2020 |title=Remembering Asma's feats Colonial law being used to silence people |url=https://epaper.dawn.com/DetailNews.php?StoryText=08_02_2020_002_006 |website=Dawn News}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਟੈਲੀਫ਼ਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ। ਉਹ ''ਟੋਬਾ ਟੇਕ ਸਿੰਘ ਤੋਂ'' ਪੀਟੀਵੀ ਨਾਟਕ ''ਸਮੰਦਰ'' ਅਤੇ ਬੂਟਾ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=20 June 2022 |title=ٹی وی ڈراموں کی چند مقبول مائیں |url=https://jang.com.pk/news/740631 |website=Daily Jang News}}&lt;/ref&gt; ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ, ਉਸਨੂੰ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ]] ਦੁਆਰਾ 2018 ਵਿੱਚ [[ਤਮਗ਼ਾ ਹੁਸਨ ਕਾਰਕਰਦਗੀ|ਪ੍ਰਾਈਡ ਆਫ ਪਰਫਾਰਮੈਂਸ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=15 February 2021 |title=141 to get civil awards on Yaum-i-Pakistan |url=https://www.dawn.com/news/1395562 |website=Dawn News}}&lt;/ref&gt;

== ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ==
ਨਿਘਾਤ ਨੇ 2013 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਅਭਿਨੇਤਾ ਆਬਿਦ ਬੱਟ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 December 2020 |title=THE GRAPEVINE |url=https://www.dawn.com/news/1534824 |website=Dawn News}}&lt;/ref&gt; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਬੱਚੇ ਸਨ: ਤਿੰਨ ਧੀਆਂ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਨੋਮੀ ਬੱਟ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਭਰਾ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ (ਇੱਕ ਧੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ) ਨੂੰ ਗੋਦ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪਾਲਿਆ। &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 January 2020 |title=Actress Nighat Butt is no more |url=https://epaper.dawn.com/DetailNews.php?StoryText=08_02_2020_176_003 |website=Dawn News}}&lt;/ref&gt;

== ਬੀਮਾਰੀ ਅਤੇ ਮੌਤ ==
ਉਹ ਇੱਕ ਕੈਂਸਰ ਸਰਵਾਈਵਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੂਗਰ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 December 2020 |title=CM condoles death of actress Nighat Butt |url=https://nation.com.pk/09-Feb-2020/cm-condoles-death-of-actress-nighat-butt |website=The Nation}}&lt;/ref&gt; ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 January 2020 |title=TV actor Nighat Butt passes away |url=https://mediachowk.com/tv-actor-nighat-butt-passes-away |website=www.mediachowk.com }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 February 2021 |title=TV Artist Nighat Butt Passed Away |url=https://www.bolnews.com/entertainment/2020/02/tv-artist-nighat-butt-passed-away/ |website=Bol News |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=31 ਮਾਰਚ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331171337/https://www.bolnews.com/entertainment/2020/02/tv-artist-nighat-butt-passed-away/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਉਸਦੀ ਮੌਤ 6 ਫਰਵਰੀ 2020 ਨੂੰ, 72 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਮਾਡਲ ਟਾਊਨ ਦੇ ਈ-ਬਲਾਕ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=23 December 2020 |title=TV, stage artiste Nighat Butt dies |url=https://www.thenews.com.pk/print/610615-tv-stage-artiste-nighat-butt-dies |website=The News International}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 January 2020 |title=TV actor Nighat Butt passes away |url=https://en.dailypakistan.com.pk/08-Feb-2020/tv-actor |website=Daily Pakistan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=14 February 2021 |title=Remembering Qazi Wajid On His Second Death Anniversary |url=https://www.bolnews.com/entertainment/2020/02/remembering-qazi-wajid-on-his-second-death-anniversary/ |website=Bol News |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=31 ਮਾਰਚ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331171439/https://www.bolnews.com/entertainment/2020/02/remembering-qazi-wajid-on-his-second-death-anniversary/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!ਸਾਲ
! ਅਵਾਰਡ
! ਸ਼੍ਰੇਣੀ
! ਨਤੀਜਾ
! ਸਿਰਲੇਖ
! ਰੈਫ.
|-
| 1998
| ''ਪੀਟੀਵੀ ਅਵਾਰਡ''
| ''ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰਾ''
|ਜੇਤੂ
| ''ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ''
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=30 May 2021 |title=PTV Awards 1998 |url=https://www.youtube.com/watch?v=xZ6o5shu2Tw |website=Pakistan Television Corporation}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2018
| ''[[ਤਮਗ਼ਾ ਹੁਸਨ ਕਾਰਕਰਦਗੀ|ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਮਾਣ]]''
| ''[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਦੁਆਰਾ ਪੁਰਸਕਾਰ''
|ਜੇਤੂ
| ''ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ''
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=26 December 2020 |title=President Mamnoon confers civil awards on Yaum-i-Pakistan |url=https://www.dawn.com/news/1397075 |website=Dawn News}}&lt;/ref&gt;
|}

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* {{IMDb name|9260658}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2020]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1948]]</text>
      <sha1>n1giujhjw32jenrh21q66aqghciy2gw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਨਤਾਸ਼ਾ ਖ਼ਾਨ (ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਗਾਇਕਾ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184658</id>
    <revision>
      <id>845571</id>
      <parentid>815446</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T18:31:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12897" sha1="sfbyu17243xxhlssb233u7w7jhq8tll" xml:space="preserve">'''ਨਤਾਸ਼ਾ ਖਾਨ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Natasha Khan''') ਇੱਕ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੋਕ|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ]] ਗਾਇਕਾ, ਗੀਤਕਾਰ, ਸੰਗੀਤਕਾਰ, ਅਤੇ ਆਡੀਓ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Natasha Khan – Artists – Season 10 – Coke Studio Pakistan |url=http://www.cokestudio.com.pk/season10/natasha-khan.html |access-date=2 August 2019 |website=cokestudio.com.pk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=International Women's Day: celebrating the fantastic women part of our SAE community {{!}} SAE Institute UK - Creative Media Courses in Audio Production, Music Business, Animation, VFX, Film, Games and Web Design |url=https://www.sae.edu/gbr/international-women%E2%80%99s-day-celebrating-fantastic-women-part-our-sae-community |access-date=2020-05-05 |website=www.sae.edu}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਯੋਗਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਮਹਿਲਾ ਆਡੀਓ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਵੀ ਹੈ। ਨਤਾਸ਼ਾ ਨੇ ਕੋਕ ਸਟੂਡੀਓ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਸੀਜ਼ਨ 9 ਅਤੇ ਸੀਜ਼ਨ 10 ਵਿੱਚ [[ਕੋਕ ਸਟੂਡੀਓ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)|ਕੋਕ ਸਟੂਡੀਓ (ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੀਵੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ)]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਾਇਕਾ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਗਾਇਕਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ।

== ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ ==
ਨਤਾਸ਼ਾ ਖਾਨ&lt;ref&gt;{{Citation |title=The Most Inspiring Interview That You'll Get To Watch {{!}} Natasha Khan {{!}} Speak Your Heart |url=https://www.youtube.com/watch?v=goVYvqMdtGY |access-date=22 August 2019}}&lt;/ref&gt; [[ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ]] ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ SAE ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Natasha Khan talks Coke Studio success {{!}} SAE Institute UK – Creative Media Courses in Audio Production, Music Business, Animation, VFX, Film, Games and Web Design |url=https://www.sae.edu/gbr/natasha-khan-talks-coke-studio-success |access-date=2 August 2019 |website=www.sae.edu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Natasha Khan {{!}} SAE Institute UK - Creative Media Courses in Audio Production, Music Business, Animation, VFX, Film, Games and Web Design |url=https://www.sae.edu/gbr/natasha-khan |access-date=2019-11-08 |website=www.sae.edu |archive-date=2019-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191108094001/https://www.sae.edu/gbr/natasha-khan |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Natasha Khan {{!}} SAE Institute UK - Creative Media Courses in Audio Production, Music Business, Animation, VFX, Film, Games and Web Design |url=https://www.sae.edu/gbr/Natasha-Khan-0 |access-date=2020-05-05 |website=www.sae.edu}}&lt;/ref&gt; ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਈ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਐਕਟਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ, ਮਿਸ਼ਰਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=raza |first=Nida |title=Natasha Khan |url=https://www.thenews.com.pk/magazine/you/232432-Natasha-Khan |access-date=2 August 2019 |website=The News International}}&lt;/ref&gt; ਨਤਾਸ਼ਾ&lt;ref&gt;{{Cite web |date=22 February 2009 |title=Natasha Khan |url=http://www.koolmuzone.pk/2009/02/natasha-khan/ |access-date=14 October 2019 |website=Koolmuzone |archive-date=15 ਅਗਸਤ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190815122832/http://www.koolmuzone.pk/2009/02/natasha-khan/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 2005 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਆਪਣੀ ਸਿੰਗਲ ਆਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਗੀਤ ਸਟ੍ਰੀਮਿੰਗ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ReverbNation 'ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=eMinor |title=Natasha Khan {{!}} Pop from London, UK |url=http://www.reverbnation.com/natashakhan |access-date=28 August 2019 |website=ReverbNation}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਲੰਬੇ ਅੰਤਰਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਕੋਕ ਸਟੂਡੀਓ ਸੀਜ਼ਨ 9&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Natasha Khan – Artists – Season 9 – Coke Studio Pakistan |url=http://www.cokestudio.com.pk/season9/natasha-khan.html |access-date=2 August 2019 |website=cokestudio.com.pk}}&lt;/ref&gt; ਵਿੱਚ ਫਕੀਰ ਨਾਲ ਡੈਬਿਊ ਕਰਕੇ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ &quot;ਦਿਲ ਕਮਲਾ&quot; ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zafar |first=Hareem |date=23 September 2016 |title=Dil Kamla by Natasha Khan &amp; Faakhir Mehmood: Coke Studio Season 9 Episode 7 Finale |url=https://www.brandsynario.com/dil-kamla-by-natasha-khan-faakhir-mehmood-coke-studio-season-9-episode-7-finale/ |access-date=2 August 2019 |website=Brandsynario |archive-date=2 ਅਗਸਤ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190802210423/https://www.brandsynario.com/dil-kamla-by-natasha-khan-faakhir-mehmood-coke-studio-season-9-episode-7-finale/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 August 2016 |title=A tribute to remember |url=https://blogs.tribune.com.pk/story/38685/a-tribute-to-remember/ |access-date=26 August 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dil Kamla by Natasha Khan &amp; Faakhir Mehmood Coke Studio 9 Archives – Trendinginsocial |url=https://www.trendinginsocial.com/tag/dil-kamla-by-natasha-khan-faakhir-mehmood-coke-studio-9/ |access-date=26 August 2019 |website=trendinginsocial.com}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਕੋਕ ਸਟੂਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ (ਸੀਜ਼ਨ 10)&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Naveed |first=Soha |date=4 July 2017 |title=Coke Studio Released Their Season 10 Lineup And Pakistanis Are Loving It! |url=https://www.parhlo.com/coke-studio-released-their-season-10-lineup-and-pakistanis-are-loving-it/ |access-date=26 August 2019 |website=Parhlo}}&lt;/ref&gt; ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਹਿਯੋਗੀ ਗਾਇਕਾ&lt;ref&gt;{{Cite web |date=29 September 2017 |title=Leading backing vocalists explain what's it like being one step removed from stars {{!}} Pakistan Today |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2017/09/29/leading-backing-vocalists-explain-whats-it-like-being-one-step-removed-from-stars/ |access-date=2 August 2019 |website=Pakistan Today}}&lt;/ref&gt; ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਪਰਤੀ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰ&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Arif |first=Aayan |date= |title=Natasha Khan – Making an Impact in the World of Music |url=https://musiciansofpakistan.com/2018/07/natasha-khan-making-impact-in-music.html |archive-url= |archive-date= |access-date=1 September 2019 |website=Natasha Khan – Making an Impact in the World of Music}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Arif |first=Aayan |date= |title=Happy Birthday Natasha Khan – Badhaiyaan De Ye Dil Kamla |url=https://musiciansofpakistan.com/2019/03/happy-birthday-natasha-khan-badhaiyaan.html |archive-url= |archive-date= |access-date=1 September 2019 |website=Happy Birthday Natasha Khan – Badhaiyaan De Ye Dil Kamla}}&lt;/ref&gt; ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ [[ਅਲੀ ਜ਼ਾਫ਼ਰ|ਅਲੀ ਜ਼ਫਰ]] ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਦੂਜਾ ਡੁਏਟ ਗੀਤ &quot;ਯੋ ਸੋਚ&quot; ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=webdesk |date=18 September 2017 |title=Ali Zafar's Coke Studio Collaboration With Natasha Khan Is Incredible |url=https://veryfilmi.com/ali-zafars-coke-studio-collaboration-natasha-khan-incredible/ |access-date=2 August 2019 |website=VeryFilmi |archive-date=7 ਦਸੰਬਰ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201207122031/https://veryfilmi.com/ali-zafars-coke-studio-collaboration-natasha-khan-incredible/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salman |first=Ifrah |date=16 September 2017 |title=Coke Studio season 10 episode 6: A vibrant energy is in the air |url=http://www.hipinpakistan.com/news/1153497 |access-date=26 August 2019 |website=HIP |archive-date=26 ਅਗਸਤ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190826064645/https://www.hipinpakistan.com/news/1153497 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਨਤਾਸ਼ਾ ਫੀਚਰ ਫਿਲਮ ''ਅਜ਼ਾਦੀ'' ਲਈ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਵੀ ਹੈ। ਨਤਾਸ਼ਾ ਨੇ ਤਮਾਸ਼ਾ - ਬੈਂਡ ਦਾ ਇੱਕ ਗੀਤ, ਪੈਸਾ ਫੈਂਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੈਪਸੀ ਬੈਟਲ ਆਫ਼ ਦ ਬੈਂਡਜ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Syed |first=Madeeha |date=2 June 2019 |title=SOUNDCHECK: TAMASHA'S MONEY SONG |url=https://www.dawn.com/news/1485947 |access-date=2 August 2019 |website=Dawn |location=Pakistan}}&lt;/ref&gt; ਨਤਾਸ਼ਾ ਖਾਨ ਵੀ ਕਸ਼ਾਨ ਅਦਮਾਨੀ ਦੇ ਐਕੋਸਟਿਕ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-12-16 |title='Acoustic Station' — a platform where rising musicians meet! |url=https://dailytimes.com.pk/521300/acoustic-station-a-platform-where-rising-musicians-meet/ |access-date=2019-12-30 |website=Daily Times |language=en-US |archive-date=2019-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191217193255/https://dailytimes.com.pk/521300/acoustic-station-a-platform-where-rising-musicians-meet/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਨਤਾਸ਼ਾ ਨੇ ਨਿਦਾ ਹੁਸੈਨ ਦੇ ਗੀਤ ਜੀ ਲੂਨ ਵਿੱਚ ਅਕੌਸਟਿਕ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਗਾਇਕਾ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ।

ਨਤਾਸ਼ਾ ਖਾਨ ਕਸ਼ਾਨ ਅਦਮਾਨੀ ਦੇ ਗਲੋਬਲ ਸਹਿਯੋਗ ਦਾ ਵੀ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਮੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਸਾਈਮਨ ਫਿਲਿਪਸ (ਡਰਮਰ), ਗ੍ਰੈਮੀ ਅਵਾਰਡ ਜੇਤੂ ਚਾਰਲੀ ਬਿਸ਼ਾਰਤ, ਸਟੂਅਰਟ ਹੈਮ, ਰੋਮਨ ਮਿਰੋਸ਼ਨੀਚੇਂਕੋ, ਲਿਲੀ ਕੈਸਲੀ, [[ਪਲਾਸ਼ ਸੇਨ|ਪਲਸ਼ ਸੇਨ]], ਲੁਈਜ਼ਾ ਪ੍ਰੋਚੇਟ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 'ਵੀ ਆਰ ਵਨ' ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਫਰਹਾਦ ਹੁਮਾਯੂੰ, ਫਾਖਿਰ, ਨਜਮ ਸ਼ੇਰਾਜ਼, ਰਾਫੇ ਇਸਰਾਰ, ਓਮਰਾਨ ਸ਼ਫੀਕ, [[ਨਤਾਸ਼ਾ ਬੇਗ]], ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tribune.com.pk |date=2020-05-02 |title=Kashan Admani unites local artistes with Grammy winners for new song {{!}} The Express Tribune |url=https://tribune.com.pk/story/2212375/4-kashan-admani-unites-local-artistes-grammy-winners-new-song/?amp=1 |access-date=2020-05-05 |website=tribune.com.pk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Updater |first=News |date=2020-05-02 |title=Kashan Admani unites native artistes with Grammy winners for brand new tune |url=https://www.newsupdate.pk/kashan-admani-unites-local-artistes-with-grammy-winners-for-new-song/ |access-date=2020-05-05 |website=Pakistan Latest News Updates |language=en-US |archive-date=2020-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204211528/https://www.newsupdate.pk/kashan-admani-unites-local-artistes-with-grammy-winners-for-new-song/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Arif |first=Aayan |date=2020-05-03 |title=Kashan Admani Brings Music Stars From All Over the World to Give a Message of Hope |url=https://www.musiciansofpakistan.com/2020/05/kashan-admani-music-stars-new-song.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807180208/https://www.musiciansofpakistan.com/2020/05/kashan-admani-music-stars-new-song.html |archive-date=2020-08-07 |access-date=2020-05-05 |website=Musicians of Pakistan |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== ਕੋਕ ਸਟੂਡੀਓ ===

* ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ - ਕੋਕ ਸਟੂਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ (ਸੀਜ਼ਨ 10)
* ਐ ਰਾਹ ਏ ਹੱਕ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ - ਕੋਕ ਸਟੂਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ (ਸੀਜ਼ਨ 9)
* ਦਿਲ ਕਮਲਾ
* ਯੋ ਸੋਚ

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੌਪ ਗਾਇਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1984]]</text>
      <sha1>sfbyu17243xxhlssb233u7w7jhq8tll</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਕੁਰਦੀ ਪਕਵਾਨ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191841</id>
    <revision>
      <id>845596</id>
      <parentid>777424</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T08:03:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>156</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Kurdish_kulere.jpg|Kurdish_kulere.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Ziv|Ziv]] because: [[:c:COM:L|Copyright violation]]: non free content https://www.facebook.com/photo/?fbid=646205505496694&amp;set=pcb.646206318829946.</comment>
      <origin>845596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5810" sha1="hlxbxuu5z68p6r20jkvuvkfdt74cejk" xml:space="preserve">'''ਕੁਰਦਿਸ਼ ਪਕਵਾਨ''' ਵਿੱਚ ਕੁਰਦਿਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।  ਕੁਰਦਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਵਿੱਚ [[ਈਰਾਨ|ਇਰਾਨ]], [[ਇਰਾਕ਼|ਇਰਾਕ]], [[ਤੁਰਕੀ]], [[ਸੀਰੀਆ]] ਅਤੇ [[ਆਰਮੀਨੀਆ|ਅਰਮੀਨੀਆ]] ਵਿੱਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਹਨ।

== ਰਸੋਈ ਰਿਵਾਜ ==

[[File:Xwarin-shingal1.jpg|thumb|ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੁਰਦਿਸ਼ ਪਕਵਾਨ]]


ਕੁਰਦਿਸ਼ ਪਕਵਾਨ ਤਾਜ਼ਾ ਜਡ਼ੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਅਤੇ ਮਸਾਲਿਆਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2010-06-27 |title=Kurdistan's cuisine |url=http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&amp;smap=03014200&amp;rnr=151&amp;anr=18693 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141019144647/http://www.krg.org/articles/detail.asp?rnr=151&amp;lngnr=12&amp;smap=03014200&amp;anr=18693 |archive-date=2014-10-19 |access-date=2012-05-21 |publisher=Krg.org}}&lt;/ref&gt;

[[File:Traditional_Kurdish_bread,_a_crusty_white_loaf_that_is_baked_on_a_round_hot_iron.jpg|thumb|ਰਵਾਇਤੀ ਕੁਰਦਿਸ਼ ਰੋਟੀ, ਇੱਕ ਚਿੱਟੀ ਰੋਟੀ ਜੋ ਇੱਕ ਗੋਲ ਗਰਮ ਲੋਹੇ ਉੱਤੇ ਬੇਕ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।]]

ਕੁਰਦਿਸ਼ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪਦਾਰਥ ਬਰਬੀਸਲ, [[ਬਿਰਿਆਨੀ]] ਡੋਕਲੀਵ, ਕੇਲੇਨ, ਕੁਲੇਰਨਾਸਕ, [[ਕਿਬ੍ਹਾ|ਕਿਊਬ]], ਪਰੈਵ ਟੋਬੁਲੀ, ਕੁਕੂ (ਮੀਟ ਜਾਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦਾ ਭੋਜਨ) ਬਿਰਿਨ (ਚਿੱਟਾ ਚਾਵਲ) ਇਕੱਲਾ ਜਾਂ ਮੀਟ ਜਾਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਜਡ਼ੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਅਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਲਾਦ, ਪੇਸਟਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਰਦਿਸਤਾਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਹਨ। 

[[File:Kurdish_yogurt.jpg|thumb|'''ਇਰਬਿਲ ਦਹੀਂ''']]

== ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪਕਵਾਨ ==

=== ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਬਣੇ ਪਕਵਾਨ ===
[[ਦਹੀਂ]] ਨੂੰ ਕੁਰਦੀਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਤਪਾਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Kurdish-English dictionary |url=https://bnk.institutkurde.org/images/pdf/ELV365WDGF.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007103354/https://bnk.institutkurde.org/images/pdf/ELV365WDGF.pdf |archive-date=7 October 2020 |access-date=30 July 2021}}&lt;/ref&gt;

* ਲੋਰਿਕ, ਕੁਰਦਿਸ਼ ਪਨੀਰ
* ਜਾਜੀ, ਜਾਂ ਵੈਨ ਹਰਬੇਡ ਪਨੀਰ, ਜੋ ਕਿ [[ਤੁਰਕੀ]] ਦੇ ਵੈਨ ਸੂਬੇ ਦੇ ਕੁਰਦਿਸ਼ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ

=== ਚਾਵਲ ਦੇ ਪਕਵਾਨ ===

* [[Perde pelav|ਪੀਰਦੇ ਪੇਲਾਵ]]
* [[Biryani|ਬਿਰਿਆਨੀ]]
* ਬਰਿੰਕਾ ਸੋਰ (ਲਾਲ ਚਾਵਲ)

[[File:Parda_plaw_dish.jpg|thumb|272x272px|ਪੀਰਦੇ ਪੇਲਾਵ]]

=== ਰੋਟੀ ===
ਕੁਰਦਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਰੋਟੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਕਾਰ, ਘਣਤਾ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਵੀ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=21 January 2021 |title=Culture Tuesday: an Exploration of Kurdish Cuisine |url=http://cuisinemiddleast.com/kurds.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080201140648/http://cuisinemiddleast.com/kurds.html |archive-date=1 February 2008 |access-date=30 July 2021}}&lt;/ref&gt;

=== ਸੁੱਕੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ===
ਕੁਰਦਿਸ਼ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਰਮਾ ਜਾਂ ਡੋਲਮਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Kurdische Spezialität&quot;&gt;{{Cite web |date=6 December 2020 |title=Kurdische Spezialität |url=https://www.youtube.com/watch?v=7MnoNl7gf4k |access-date=30 July 2021}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਉਬਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਘਰ ਨੂੰ ਤਾਜ਼ੀਆਂ ਜਡ਼ੀ-ਬੂਟੀਆਂ, ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਅਤੇ ਤਿੱਖੇ ਨਿੰਬੂਆਂ ਦੀ ਅਟੱਲ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 March 2021 |title=Vegan Kurdish Aprax / Dolma (Stuffed Vegetables with Herbed Aromatic Rice) |url=https://bestofvegan.com/vegan-kurdish-aprax-dolma-stuffed-vegetables-with-herbed-aromatic-rice/ |access-date=30 July 2021}}&lt;/ref&gt;

=== ਮੀਟ ਦੇ ਪਕਵਾਨ ===
ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਚਰਵਾਹੇ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਲੇਲੇ  

* ਗਿਲੂਲ, ਇੱਕ ਪਕਵਾਨ ਜੋ ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਚਾਵਲ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਪਕਾਉਣ ਅਤੇ ਇਸ ਉੱਤੇ [[ਖਜੂਰ]] ਦਾ ਗੁਡ਼ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
* ਕੇਡ, ਰਸਮੀ ਕੂਕੀਜ਼ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਖਜੂਰ, ਅਖਰੋਟ ਜਾਂ ਨਾਰੀਅਲ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

== ਹਵਾਲੇ ==</text>
      <sha1>hlxbxuu5z68p6r20jkvuvkfdt74cejk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>845598</id>
      <parentid>845596</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T08:05:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>156</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Kurdish_yogurt.jpg|Kurdish_yogurt.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Ziv|Ziv]] because: [[:c:COM:L|Copyright violation]]: non free content - also shared on Facebook at 2019 see: https://imgur.com/a/X9GXfxQ.</comment>
      <origin>845598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5741" sha1="02hkz66wv4cwbvnvy6cl4n02sz2f2wj" xml:space="preserve">'''ਕੁਰਦਿਸ਼ ਪਕਵਾਨ''' ਵਿੱਚ ਕੁਰਦਿਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।  ਕੁਰਦਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਵਿੱਚ [[ਈਰਾਨ|ਇਰਾਨ]], [[ਇਰਾਕ਼|ਇਰਾਕ]], [[ਤੁਰਕੀ]], [[ਸੀਰੀਆ]] ਅਤੇ [[ਆਰਮੀਨੀਆ|ਅਰਮੀਨੀਆ]] ਵਿੱਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਹਨ।

== ਰਸੋਈ ਰਿਵਾਜ ==

[[File:Xwarin-shingal1.jpg|thumb|ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੁਰਦਿਸ਼ ਪਕਵਾਨ]]


ਕੁਰਦਿਸ਼ ਪਕਵਾਨ ਤਾਜ਼ਾ ਜਡ਼ੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਅਤੇ ਮਸਾਲਿਆਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2010-06-27 |title=Kurdistan's cuisine |url=http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&amp;smap=03014200&amp;rnr=151&amp;anr=18693 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141019144647/http://www.krg.org/articles/detail.asp?rnr=151&amp;lngnr=12&amp;smap=03014200&amp;anr=18693 |archive-date=2014-10-19 |access-date=2012-05-21 |publisher=Krg.org}}&lt;/ref&gt;

[[File:Traditional_Kurdish_bread,_a_crusty_white_loaf_that_is_baked_on_a_round_hot_iron.jpg|thumb|ਰਵਾਇਤੀ ਕੁਰਦਿਸ਼ ਰੋਟੀ, ਇੱਕ ਚਿੱਟੀ ਰੋਟੀ ਜੋ ਇੱਕ ਗੋਲ ਗਰਮ ਲੋਹੇ ਉੱਤੇ ਬੇਕ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।]]

ਕੁਰਦਿਸ਼ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪਦਾਰਥ ਬਰਬੀਸਲ, [[ਬਿਰਿਆਨੀ]] ਡੋਕਲੀਵ, ਕੇਲੇਨ, ਕੁਲੇਰਨਾਸਕ, [[ਕਿਬ੍ਹਾ|ਕਿਊਬ]], ਪਰੈਵ ਟੋਬੁਲੀ, ਕੁਕੂ (ਮੀਟ ਜਾਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦਾ ਭੋਜਨ) ਬਿਰਿਨ (ਚਿੱਟਾ ਚਾਵਲ) ਇਕੱਲਾ ਜਾਂ ਮੀਟ ਜਾਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਜਡ਼ੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਅਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਲਾਦ, ਪੇਸਟਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਰਦਿਸਤਾਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਹਨ। 


== ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪਕਵਾਨ ==

=== ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਬਣੇ ਪਕਵਾਨ ===
[[ਦਹੀਂ]] ਨੂੰ ਕੁਰਦੀਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਤਪਾਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Kurdish-English dictionary |url=https://bnk.institutkurde.org/images/pdf/ELV365WDGF.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007103354/https://bnk.institutkurde.org/images/pdf/ELV365WDGF.pdf |archive-date=7 October 2020 |access-date=30 July 2021}}&lt;/ref&gt;

* ਲੋਰਿਕ, ਕੁਰਦਿਸ਼ ਪਨੀਰ
* ਜਾਜੀ, ਜਾਂ ਵੈਨ ਹਰਬੇਡ ਪਨੀਰ, ਜੋ ਕਿ [[ਤੁਰਕੀ]] ਦੇ ਵੈਨ ਸੂਬੇ ਦੇ ਕੁਰਦਿਸ਼ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ

=== ਚਾਵਲ ਦੇ ਪਕਵਾਨ ===

* [[Perde pelav|ਪੀਰਦੇ ਪੇਲਾਵ]]
* [[Biryani|ਬਿਰਿਆਨੀ]]
* ਬਰਿੰਕਾ ਸੋਰ (ਲਾਲ ਚਾਵਲ)

[[File:Parda_plaw_dish.jpg|thumb|272x272px|ਪੀਰਦੇ ਪੇਲਾਵ]]

=== ਰੋਟੀ ===
ਕੁਰਦਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਰੋਟੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਕਾਰ, ਘਣਤਾ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਵੀ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=21 January 2021 |title=Culture Tuesday: an Exploration of Kurdish Cuisine |url=http://cuisinemiddleast.com/kurds.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080201140648/http://cuisinemiddleast.com/kurds.html |archive-date=1 February 2008 |access-date=30 July 2021}}&lt;/ref&gt;

=== ਸੁੱਕੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ===
ਕੁਰਦਿਸ਼ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਰਮਾ ਜਾਂ ਡੋਲਮਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Kurdische Spezialität&quot;&gt;{{Cite web |date=6 December 2020 |title=Kurdische Spezialität |url=https://www.youtube.com/watch?v=7MnoNl7gf4k |access-date=30 July 2021}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਉਬਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਘਰ ਨੂੰ ਤਾਜ਼ੀਆਂ ਜਡ਼ੀ-ਬੂਟੀਆਂ, ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਅਤੇ ਤਿੱਖੇ ਨਿੰਬੂਆਂ ਦੀ ਅਟੱਲ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 March 2021 |title=Vegan Kurdish Aprax / Dolma (Stuffed Vegetables with Herbed Aromatic Rice) |url=https://bestofvegan.com/vegan-kurdish-aprax-dolma-stuffed-vegetables-with-herbed-aromatic-rice/ |access-date=30 July 2021}}&lt;/ref&gt;

=== ਮੀਟ ਦੇ ਪਕਵਾਨ ===
ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਚਰਵਾਹੇ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਲੇਲੇ  

* ਗਿਲੂਲ, ਇੱਕ ਪਕਵਾਨ ਜੋ ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਚਾਵਲ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਪਕਾਉਣ ਅਤੇ ਇਸ ਉੱਤੇ [[ਖਜੂਰ]] ਦਾ ਗੁਡ਼ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
* ਕੇਡ, ਰਸਮੀ ਕੂਕੀਜ਼ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਖਜੂਰ, ਅਖਰੋਟ ਜਾਂ ਨਾਰੀਅਲ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

== ਹਵਾਲੇ ==</text>
      <sha1>02hkz66wv4cwbvnvy6cl4n02sz2f2wj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਜ਼ਕਾ ਅਸ਼ਰਫ਼</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193183</id>
    <revision>
      <id>845555</id>
      <parentid>825955</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T12:16:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5382" sha1="1kfsh752l8jzi3vkf4tf03fjbaxceii" xml:space="preserve">
{{Infobox officeholder
| name                = Zaka Ashraf
| image               = 
| caption             = 
| order               = 27th, 29th &amp; 37th [[Chairman]] of [[Pakistan Cricket Board]]
| term_start          = 6 July 2023
| term_end            = 5 February 2024
| termstart1          = 15 January 2014
| termend1            = 10 February 2014
| president1          = [[Mamnoon Hussain]]
| termstart2          = 27 October 2011
| termend2            = 24 June 2013
| alongside           = &lt;!--For two or more people serving in the same position from the same district.  (e.g. United States Senators.)--&gt;
| president           = [[Arif Alvi]]
| primeminister       = [[Shehbaz Sharif]]&lt;br/&gt;[[Anwaar ul Haq Kakar]] {{small|(caretaker)}}
| predecessor         = [[Najam Sethi]]
| vicepresident       = 
| viceprimeminister   = 
| deputy              = 
| lieutenant          = 
| monarch             = 
| primeminister1      = [[Nawaz Sharif]]
| governor            = 
| president2          = [[Asif Ali Zardari]]
| primeminister2      = [[Yusuf Raza Gillani]]&lt;br/&gt;[[Raja Pervaiz Ashraf]]&lt;br/&gt;[[Nawaz Sharif]]
| taoiseach           = 
| chancellor          = 
| governor2           = 
| governor-general    = 
| succeeding          = &lt;!--For President-elect or equivalent--&gt;
| predecessor1        = [[Ramiz Raja]] {{small|(acting)}}
| successor1          = [[Najam Sethi]]
| predecessor2        = [[Ijaz Butt]]
| successor2          = [[Najam Sethi]] {{small|(acting)}}
| majority            = 
| birth_date          = {{birth date and age|df=yes|1952|9|9}}
| birth_place         = [[Mandi Bahauddin]], [[West Punjab|Punjab]], [[Dominion of Pakistan|Pakistan]]
| resting_place       = 
| resting_place_coordinates = 
| birth_name          = Muhammad Zaka Ashraf
| nationality         = [[Pakistani people|Pakistani]]
| party               = 
| otherparty          = &lt;!--For additional political affiliations--&gt;
| spouse              = 
| relations           = [[Shafqat Mahmood]] (cousin) &lt;br&gt; [[Chaudhry Jaffar Iqbal Gujjar]] (cousin)
| children            = 
| profession          = {{Hlist|Businessman|Administrator}}
| signature           = 
| signature_alt       = 
| website             = {{URL|agipk.com}}
| footnotes           = 
| native_name         = {{nobold|{{nq|ذكا اشرف}}}}
| native_name_lang    = ur
| successor           = [[Mohsin Naqvi]]
}}

ਚੌਧਰੀ ਮੁਹੰਮਦ ਜ਼ਕਾ ਅਸ਼ਰਫ (ਜਨਮ 9 ਸਤੰਬਰ 1952) ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਹੈ। ਅਸ਼ਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਜਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਕ੍ਰਿਕਟ ਬੋਰਡ]] ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-07-05 |title=Zaka Ashraf appointed Chairman of new PCB Management Committee |url=https://pakobserver.net/zaka-ashraf-appointed-chairman-of-new-pcb-management-committee/ |access-date=2023-07-05 |website=Pakistan Observer |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-07-05 |title=Zaka Ashraf named chairman of new PCB management committee |url=https://cricketpakistan.com.pk/en/news/detail/zaka-ashraf-named-chairman-of-new-pcb-management-committee |access-date=2023-07-05 |website=cricketpakistan.com.pk |language=en |archive-date=2023-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705182852/https://cricketpakistan.com.pk/en/news/detail/zaka-ashraf-named-chairman-of-new-pcb-management-committee |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ==
ਜ਼ਕਾ ਅਸ਼ਰਫ਼ ਇੱਕ [[ਗੁੱਜਰ]] ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਜ਼ਕਾ ਅਸ਼ਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਅਤੇ [[ਜ਼ੁਲਫ਼ਿਕ਼ਾਰ ਅਲੀ ਭੁੱਟੋ|ਜ਼ੁਲਫਿਕਾਰ ਅਲੀ ਭੁੱਟੋ]] ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪੀਪਲਜ਼ ਪਾਰਟੀ|ਪੀਪੀਪੀ]] ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਚੌਧਰੀ ਮੁਹੰਮਦ ਅਸ਼ਰਫ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਉਦਯੋਗਿਕ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਜ਼ਕਾ ਅਸ਼ਰਫ਼ ਪੀ. ਟੀ. ਆਈ. ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸ਼ਫਕਤ ਮਹਿਮੂਦ ਅਤੇ ਪੀ. ਐਮ. ਐਲ.-ਐਨ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਸਿਆਸਤਦਾਰ ਚੌਧਰੀ ਜਾਫਰ ਇਕਬਾਲ ਗੁੱਜਰ ਦਾ ਚਚੇਰਾ ਭਰਾ ਵੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 August 2022 |title=Marriage of Convenience |url=https://www.bolnews.com/2022/08/07/national-nerve/marriage-of-convenience/index.html |access-date=22 June 2023 |website=[[BOL News]] |quote=Shafqat Mahmood of the PTI is the cousin of the PPP’s Zaka Ashraf [...] Gujjar is also a cousin of Shafqat Mahmood. |archive-date=22 ਜੂਨ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230622181655/https://www.bolnews.com/2022/08/07/national-nerve/marriage-of-convenience/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1952]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>1kfsh752l8jzi3vkf4tf03fjbaxceii</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮੁਨੱਵਰ ਅਲੀ ਖਾਨ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>195110</id>
    <revision>
      <id>845564</id>
      <parentid>794419</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T17:42:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Meenukusam</username>
        <id>51574</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Early life and career&quot; from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1339166422|Munawar Ali Khan]]&quot;</comment>
      <origin>845564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12120" sha1="qh0zzripjk6i76s6h0unqdzsac2yzg9" xml:space="preserve">{{Infobox musical artist
| background        = solo_singer
| name              = Munawar Ali Khan
| image             = 
| image_size        = 
| caption           = 
| native_name       = 
| birth_name        = Munawar Ali Khan
| alias             = 
| birth_date        = 15 August 1930
| birth_place       = [[Lahore]], Punjab, British India
| origin            = 
| death_date        = 13 October 1989 (aged 59)
| death_place       = [[Kolkata]], West Bengal, India
| genre             = [[Hindustani classical music]]
| occupation        = [[Vocalist]]
| years_active      = 
| label             = 
| website           = 
}}

'''ਮੁਨੱਵਰ ਅਲੀ ਖਾਨ''' (15 ਅਗਸਤ 1930-13 ਅਕਤੂਬਰ 1989) [[ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ|ਭਾਰਤੀ]] ਕਲਾਸੀਕਲ ਅਤੇ ਹਲਕਾ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਸੀ। ਉਹ [[ਬੜੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ|ਬੜੇ ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖਾਨ]] ਦਾ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।

== ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕੈਰੀਅਰ ==
ਮੁਨੱਵਰ ਅਲੀ ਦਾ ਜਨਮ 1930 ਵਿੱਚ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਂਤ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;Tribune&quot; /&gt; ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ [[ਬੜੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ|ਬੜੇ ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖਾਨ]] ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚਾਚੇ [[ਬਰਕਤ ਅਲੀ ਖਾਨ]] ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਬੜੇ  ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ 1961 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਅਧਰੰਗ ਦੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਗਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖਡ਼ਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਏ।

ਮੁਨੱਵਰ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਤੇਜ਼-ਤਰਾਰ ਸ਼ੈਲੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਸੀ। 1968 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਇਕੱਲੇ ਸਮਾਰੋਹ ਪੇਸ਼ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।

ਮੁਨੱਵਰ ਅਲੀ ਖਾਨ [[ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦਾ ਕਲਾਕਾਰ ਸੀ। ਉਹ [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ [[ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ|ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਵੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸੀ। ਉਸ  ਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ  ਨੇ [[ਜਰਮਨੀ]], [[ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ]], [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ|ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ]], [[ਫ਼ਰਾਂਸ|ਫਰਾਂਸ]], [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ|ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ]] ਦਾ ਵਿਆਪਕ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1986 ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਅਤੇ 1984 ਵਿੱਚ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਕੋਲ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਡੀਓਰੇਕ, ਐੱਚ. ਐੱਮ. ਵੀ., ਈ. ਐੱਸ. ਆਈ. ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਅਤੇ ਸੋਨੀ ਨੈਡ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਈ ਡਿਸਕਾਂ ਸਨ। ਸੰਧਿਆ ਮੁਖਰਜੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਬੰਗਾਲੀ ਫਿਲਮ 'ਜੈਜਾਵੰਤੀ' (1971) ਲਈ ਵੀ ਗਾਇਆ।

ਮੁਨੱਵਰ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਖਿਆਲ ਅਤੇ [[ਠੁਮਰੀ]] ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੀਤ ਅਤੇ [[ਗ਼ਜ਼ਲ|ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦੀਆਂ]] ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ ਵੀ ਬਣਾਈਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਰਾਗ ਗਾਏ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ੁੱਧ ਕਲਿਆਣ, ਬੈਰਾਗੀ ਭੈਰਵ, ਅਭੋਗੀ ਕਾਹਨੜਾ, ਸੁਹਾ ਕਾਹਨੜਾ, ਦੇਵਗਿਰੀ ਬਿਲਾਵਲ ਅਤੇ ਅਹੀਰ ਭੈਰਵ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਮਾਲਿਨੀ ਬਸੰਤ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰਾਗ ਵੀ ਬਣਾਇਆ।&lt;ref name=&quot;Tribune&quot; /&gt;

ਮੁਨੱਵਰ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਰਜ਼ਾ ਅਲੀ ਖਾਨ, ਆਪਣੇ ਭਤੀਜੇ ਮਜ਼ਹਰ ਅਲੀ ਖਾਨ, ਜਾਵੇਦ ਅਲੀ ਖਾਨ ਅਤੇ ਨਕੀ ਅਲੀ ਖਾਨ [[ਪੰਡਿਤ ਅਜੋਏ ਚੱਕਰਵਰਤੀ|ਅਜੋਏ ਚੱਕਰਵਰਤੀ]], ਇੰਦਰਾ ਮਿਸ਼ਰਾ, ਪ੍ਰਾਈਮਿਲਾ ਪੁਰੀ, ਸੰਜੁਕਤਾ ਘੋਸ਼, ਸੰਗੀਤਾ ਬੰਦੋਪਾਧਿਆਏ, ਸੱਜਾਦ ਅਲੀ, ਅਦਨਾਨ ਸਲੇਮ ਅਤੇ ਕੁਮਾਰ ਮੁਖਰਜੀ ਸਮੇਤ ਕਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾਲੀਮ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਕਸੂਰ ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਹੁਣ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਜ਼ਾ ਅਲੀ ਖਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਜਾਵੇਦ ਅਲੀ ਖਾਨ, ਮਜ਼ਹਰ ਅਲੀ ਖਾਨ, ਨਕੀ ਅਲੀ ਖਾਨ ਅਤੇ ਅਬਦੁਲ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਹੈ।

== ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ ==

ਮੁਨੱਵਰ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 1930 ਵਿੱਚ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਂਤ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;Tribune&quot; /&gt; ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ [[ਬੜੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ|ਬੜੇ ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖਾਨ]] ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਚੇ [[ਬਰਕਤ ਅਲੀ ਖਾਨ]] ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਬੜੇ  ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ 1961 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਅਧਰੰਗ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਗਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖਡ਼ਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਏ।

ਮੁਨੱਵਰ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੀ ਖੁੱਲੇ ਗਲੇ ਅਤੇ ਮੁਕੰਮਲ ਆਵਾਜ਼ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਆਪਣੇ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਤੇਜ਼-ਤਰਾਰ ਸ਼ੈਲੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਸੀ। 1968 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਏਕਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ।

ਮੁਨੱਵਰ ਅਲੀ ਖਾਨ [[ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ [[ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ|ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਜਰਮਨੀ]], [[ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ]], [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ|ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ]], [[ਫ਼ਰਾਂਸ|ਫਰਾਂਸ]], [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ|ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ]] ਦਾ ਵਿਆਪਕ ਸੰਗੀਤਕ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1986 ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਅਤੇ 1984 ਵਿੱਚ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਡੀਓਰੇਕ, ਹਿਜ ਮਾਸਟਰਜ਼ ਵਾਇਸ, ਈ. ਐੱਮ. ਆਈ. ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਅਤੇ ਸੋਨੀ ਨੈਡ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਈ ਡਿਸਕਾਂ ਹਨ। ਸੰਧਿਆ ਮੁਖਰਜੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਬੰਗਾਲੀ ਫਿਲਮ 'ਜੈਜੈਵੰਤੀ' (1971) ਲਈ ਵੀ ਗਾਇਆ।

ਮੁਨੱਵਰ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਖਿਆਲ ਅਤੇ [[ਠੁਮਰੀ]] ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੀਤ ਅਤੇ [[ਗ਼ਜ਼ਲ]] ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ ਵੀ ਬਣਾਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹ ਰਾਗ ਗਾਏ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ੁੱਧ ਕਲਿਆਣ, ਬੈਰਾਗੀ ਭੈਰਵ, ਅਭੋਗੀ ਕਾਨ੍ਹੜਾ, ਸੁਹਾ ਕਾਨ੍ਹੜਾ, ਦੇਵਗਿਰੀ ਬਿਲਾਵਲ ਅਤੇ ਅਹੀਰ ਭੈਰਵ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਾਲਿਨੀ ਬਸੰਤ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰਾਗ ਵੀ ਬਣਾਇਆ।&lt;ref name=&quot;Tribune&quot; /&gt;

ਮੁਨੱਵਰ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਰਜ਼ਾ ਅਲੀ ਖਾਨ, ਆਪਣੇ ਭਤੀਜੇ ਮਜ਼ਹਰ ਅਲੀ ਖਾਨ, ਜਾਵੇਦ ਅਲੀ ਖਾਨ ਅਤੇ ਨਕੀ ਅਲੀ ਖਾਨ [[ਪੰਡਿਤ ਅਜੋਏ ਚੱਕਰਵਰਤੀ|ਅਜੋਏ ਚੱਕਰਵਰਤੀ]], ਇੰਦਰਾ ਮਿਸ਼ਰਾ, ਪ੍ਰਾਈਮਿਲਾ ਪੁਰੀ, ਸੰਜੁਕਤਾ ਘੋਸ਼, ਸੰਗੀਤਾ ਬੰਦੋਪਾਧਿਆਏ, ਸੱਜਾਦ ਅਲੀ, ਅਦਨਾਨ ਸਲੇਮ ਅਤੇ ਕੁਮਾਰ ਮੁਖਰਜੀ ਸਮੇਤ ਕਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪਡ਼ਾਇਆ। ਇਹ ਕਸੂਰ ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ  ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਜ਼ਾ ਅਲੀ ਖਾਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ  ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਜਾਵੇਦ ਅਲੀ ਖਾਨ, ਮਜ਼ਹਰ ਅਲੀ ਖਾਨ, ਨਕੀ ਅਲੀ ਖਾਨ ਅਤੇ ਅਬਦੁਲ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਹੈ।
== ਮੌਤ ==
ਮੁਨੱਵਰ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੀ ਮੌਤ 13 ਅਕਤੂਬਰ 1989 ਨੂੰ [[ਕੋਲਕਾਤਾ]] ਵਿੱਚ 59 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।

== ਡਿਸਕੋਗ੍ਰਾਫੀ ==

* ਦਰਬਾਰ-ਏ-ਖਾਸ (2 ਵਾਲੀਅਮ CDs) 

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਗਾਇਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1989]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1930]]</text>
      <sha1>qh0zzripjk6i76s6h0unqdzsac2yzg9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪਿਚੂ ਸੰਬਾਮੂਰਤੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>195912</id>
    <revision>
      <id>845563</id>
      <parentid>801481</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T17:32:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Meenukusam</username>
        <id>51574</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Selected bibliography&quot; from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1355121565|Pichu Sambamoorthi]]&quot;</comment>
      <origin>845563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11825" sha1="7snntr58xis4exjturica2ecjdtnpf9" xml:space="preserve">
{{Infobox person
| name               = Pichu Sambamoorthi
| image              = Pichu Sambamoorthi.png
| birth_date         = {{Birth date|df=yes|1901|02|14}}
| birth_place        = [[Bitragunta]], [[Madras Presidency]], India
| death_date         = {{Death date and age|df=yes|1973|10|23|1901|02|14}}
| occupation         = [[Musicologist]]&lt;br&gt;Writer
| years_active       = 1928–1973
| known_for          = Music academics
| spouse             = Anandavalli
| awards             = [[Padma Bhushan]]&lt;br&gt;[[Sangeetha Kalanidhi]]
}}

'''ਪਿਚੂ ਸੰਬਾਮੂਰਤੀ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਵੈਂਕਟੇਸ਼ਵਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਤਿਰੂਪਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;Sambamurthy [Sambamoorthy], Pichu.&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Sambamurthy [Sambamoorthy], Pichu. |url=https://aroundlife.cn/grove/Entries/S51885.htm |access-date=1 April 2016 |publisher=Around Life}}{{Dead link|date=March 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਬਾਰੇ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਏ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਸਾਊਥ ਇੰਡੀਅਨ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਐਂਡ ਮਿਊਜ਼ੀਸ਼ੀਅਨਜ਼, ''ਮਹਾਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰ'', ਸਾਊਥ ਇੰਡੀਆ ਮਿਊਜ਼ਿਕ, ਸ੍ਰੂਤੀ ਵਾਦਿਆਜ਼ (ਡਰੋਨਜ਼) ਅਤੇ ਲਯ ਵਾਦਿਆਜ਼: ਟਾਈਮ-ਕੀਪਿੰਗ ਇੰਸਟਰੂਮੈਂਟਸ, ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1972 ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਸੰਗੀਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਕਲਾਨਿਧੀ ਨਾਲ ਵੀ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ 1971 ਵਿੱਚ [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] ਦੇ ਤੀਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;Padma Awards&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Padma Awards |url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |access-date=3 January 2016 |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India |archive-date=15 ਅਕਤੂਬਰ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਉਹ 1963 ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਵੀ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;Sangeet Natak Akademi Fellowship&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Sangeet Natak Akademi Fellowship |url=http://www.sangeetnatak.gov.in/sna/Fellows.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160727131515/http://www.sangeetnatak.gov.in/sna/Fellows.html |archive-date=27 July 2016 |access-date=16 July 2016 |publisher=Sangeet Natak Akademi}}&lt;/ref&gt;

== ਜੀਵਨੀ ==
14 ਫਰਵਰੀ 1901 ਨੂੰ ਸਾਬਕਾ [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]] (ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਗੁੰਟੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ, [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਵਿੱਚ) ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਬਿਟਰਾਗੁੰਟਾ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸੰਬਾਮੂਰਤੀ ਨੇ ਬੋਡੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਿਆ, ਐਮ. ਦੋਰਾਈਸਵਾਮੀ ਅਈਅਰ, ਐਸ. ਏ. ਰਾਮਾਸਵਾਮੀ ਅਈਅਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਸਵਾਮੀ ਭਾਗਵਤਾਰ ਵਰਗੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਵੋਕਲ ਅਤੇ ਵਾਇਲਿਨ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;P Sambamoorthy on Open Library&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=P Sambamoorthy on Open Library |url=https://openlibrary.org/authors/OL8784A/P_Sambamoorthy |access-date=2 April 2016 |publisher=Open Library}}&lt;/ref&gt; ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1928 ਵਿੱਚ, ਕੁਈਨ ਮੈਰੀ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਫੈਕਲਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ, ਪਰ 1931 ਵਿੱਚ ਜਰਮਨ ਵਿੱਚ ਡਯੂਸ਼ ਅਕੈਡਮੀ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਗ੍ਰਾਂਟ ਮਿਲਣ ਦੇ ਕਾਰਣ ਉਹ ਜਰਮਨ ਚਲੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਸ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਨਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਸ਼ਚੂਲ ਫਰ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਅੰਡ ਥੀਏਟਰ ਮੁੰਚੇਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਸਟੈਟਲਿਚੇ ਅਕੈਡਮੀ ਡੇਰ ਟੋਂਕੁਨਸਟ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ  ਵਿੱਚ ਸਂਗੀਤ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਪੜਾਈ ਕੀਤੀ,।&lt;ref name=&quot;Sambamurthy [Sambamoorthy], Pichu.&quot;/&gt; ਭਾਰਤ ਪਰਤਣ ਉੱਤੇ ਉਹ [[ਮਦਰਾਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਲੈਕਚਰਾਰ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਰੀਡਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ 1961 ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ''ਸੰਗੀਤ ਵਾਦਲਿਆ'', ਚੇਨਈ ਵਿੱਚ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਨਹੀਂ ਸਨ ਹੋਏ। ਸੰਨ 1964 ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਵੈਂਕਟੇਸ਼ਵਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਤਿਰੂਪਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ,ਜਿਥੇ ਉਹ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਲਈ 1966 ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਤੱਕ ਰਹੇ ।&lt;ref name=&quot;P Sambamoorthy on Open Library&quot; /&gt;

ਸੰਬਾਮੂਰਤੀ [[ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗਰਾਂਟਸ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਭਾਰਤ)|ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗ੍ਰਾਂਟਸ ਕਮਿਸ਼ਨ]] ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਧੀਨ [[ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਸਮੇਤ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਕਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;P Sambamoorthy on Open Library&quot;/&gt; ਉਹਨਾਂ ਨੇ 50 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੇ-ਖੰਡਾਂ ਦਾ ਲੇਖ, ''ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ'' ਅਤੇ ਦੋ-ਖੰਡ ਦਾ ਜੀਵਨੀ ਬਿਰਤਾਂਤ, ''ਮਹਾਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰ'' ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;Great composers / P. Sambamoorthy.&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Great composers / P. Sambamoorthy. |url=http://explore.bl.uk/primo_library/libweb/action/display.do?dscnt=1&amp;fctN=facet_local20&amp;elementId=6&amp;recIdxs=6&amp;rfnGrp=1&amp;frbrVersion=2&amp;scp.scps=scope%3A%28BLCONTENT%29&amp;fctV=request_to_reading_room&amp;tab=local_tab&amp;dstmp=1459602184768&amp;gathStatTab=true&amp;mode=Basic&amp;vl(488279563UI0)=sub&amp;indx=7&amp;fromLogin=true&amp;renderMode=poppedOut&amp;rfnGrpCounter=1&amp;vl(freeText0)=Composers&amp;fn=search&amp;vid=BLVU1&amp;displayMode=full&amp;ct=display&amp;recIds=BLL01012495982&amp;vl(1423900464UI1)=all_items&amp;doc=BLL01012495982&amp;tabs=detailsTab&amp;fromLogin=true |access-date=2 April 2016 |publisher=British Library }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਉਹਨਾਂ  ਦੁਆਰਾ 1962 ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwYw&quot;&gt;ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰਾਂ ਦਾ ਕੈਟਾਲਾਗ&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt;, ਜੋ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰੀ-ਪ੍ਰਿੰਟਸ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਸੀ ,ਸਰਕਾਰੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ, ਚੇਨਈ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹੈ &lt;ref name=&quot;Preface to the Fourth Edition&quot;&gt;{{Cite web |date=12 September 1973 |title=Preface to the Fourth Edition |url=http://www.e-books-chennaimuseum.tn.gov.in/ChennaiMuseum/images/82/files/basic-html/page8.html |access-date=2 April 2016 |publisher=Chennai Museum |archive-date=21 ਅਪ੍ਰੈਲ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160421160756/http://www.e-books-chennaimuseum.tn.gov.in/ChennaiMuseum/images/82/files/basic-html/page8.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1971 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;Padma Awards&quot;/&gt; ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਦਰਾਸ ਸੰਗੀਤ ਅਕੈਡਮੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤਾ ਕਲਾਨਿਧੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;Recipients of Sangita Kalanidhi&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=Recipients of Sangita Kalanidhi |url=http://www.musicacademymadras.in/fotemplate05.php?temp=ac1c9891-da71-11e2-b2c0-00167688e545&amp;tc=acb9c3bc-f620-11e2-8d59-00304891133e&amp;shid=acb9f4b8-f620-11e2-8d59-00304891133e |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304101059/http://www.musicacademymadras.in/fotemplate05.php?temp=ac1c9891-da71-11e2-b2c0-00167688e545&amp;tc=acb9c3bc-f620-11e2-8d59-00304891133e&amp;shid=acb9f4b8-f620-11e2-8d59-00304891133e |archive-date=4 March 2016 |access-date=2 April 2016 |publisher=Madras Music Academy}}&lt;/ref&gt;

ਸੰਬਾਮੂਰਤੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਆਨੰਦਾਵਲੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਦੀ 23 ਅਕਤੂਬਰ 1973 ਨੂੰ 72 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।&lt;ref name=&quot;Sambamurthy [Sambamoorthy], Pichu.&quot;/&gt; ਉਹਨਾਂ  ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕੰਮ ਨੂੰ 2001 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਜਨਮ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਸੰਗੀਤ ਅਕੈਡਮੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ, ''ਪ੍ਰੋ. ਸੰਬਾਮੂਰਤੀ, ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿਗਿਆਨੀ'' ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

== ਚੁਣੀ ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ ==

=== ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ===

*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  

=== ਤਾਮਿਲ ===

*  
*  
*  

== ਚੁਨਿੰਦਾ ਪੁਸਤਕਾਂ ==
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
== ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ ==

* ਥੀਏਟਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਕਲਾ
* ਜਰਮਨ ਅਕੈਡਮੀ
* ਮਦਰਾਸ ਸੰਗੀਤ ਅਕੈਡਮੀ

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist|30em}}

*  

== ਹੋਰ ਪਡ਼੍ਹੋ ==

* {{Cite web |date=2001 |title=Homage to musicologist |url=http://www.thehindu.com/2001/02/23/stories/0923070d.htm |access-date=16 July 2016}}{{Dead link|date=January 2025|bot=medic}}
* {{Cite web |last=Maithreyi Ramadurai |date=2001 |title=Remembering a pioneer |url=http://www.thehindu.com/2001/02/16/stories/0916070f.htm |access-date=16 July 2016}}{{Dead link|date=January 2025|bot=medic}}
* ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ, V (2019) &quot;ਲੌਸਟ ਲੈਂਡਮਾਰਕਸ ਆਫ਼ ਚੇਨਈ&quot;, ਮਦਰਾਸ ਮਿਊਜ਼ਿੰਗਜ਼, ਵਾਲੀਅਮ। XXIX ਨੰਬਰ 16, ਦਸੰਬਰ 1-15,2019
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1973]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1901]]</text>
      <sha1>7snntr58xis4exjturica2ecjdtnpf9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਬਾਨੀ ਯਾਦਵ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>196461</id>
    <revision>
      <id>845584</id>
      <parentid>840617</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T02:31:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29525" sha1="41hfdyk0fanqwlshwogq2hkf0yzeea1" xml:space="preserve">[[ਤਸਵੀਰ:Bani Yadav .jpg|thumb|ਬਾਨੀ ਯਾਦਵ]]
 
'''ਡਾ. ਬਾਨੀ ਯਾਦਵ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Dr. Bani Yadav;''' ਜਨਮ 7 ਸਤੰਬਰ 1971) ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ|ਭਾਰਤੀ]] ਰੈਲੀ ਡਰਾਈਵਰ, ਮੋਟਰਸਪੋਰਟਸ ਪ੍ਰਮੋਟਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸਮਰਥਕ ਹੈ। ਯਾਦਵ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਔਰਤ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਰਾਸ ਕੰਟਰੀ ਰੈਲੀ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤੇ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Das |first=Deepannita |date=2018-11-13 |title=Bani Yadav, India's Fastest Woman Rally Driver, Knows How To Put Her Life On The Right Track |url=https://lifebeyondnumbers.com/bani-yadav-indias-fastest-woman-rally-driver-knows-how-to-put-her-life-on-the-right-track/ |access-date=2023-04-30 |website=lifebeyondnumbers.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ ==
ਯਾਦਵ ਦਾ ਜਨਮ [[ਲਖਨਊ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਰੇਸਿੰਗ ਦਾ ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਤਜਰਬਾ 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ 43 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 2013 ਦੇ ਜੈਪੁਰ ਸਪੀਡ ਸਪ੍ਰਿੰਟ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਹੀ।

ਯਾਦਵ 2015 ਏਸ਼ੀਆ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਰੈਲੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਮਹਿਲਾ ਡਰਾਈਵਰ ਸੀ। ਯਾਦਵ [[ਮਹਿਲਾ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ|ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ]], [[ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕ|ਬਰਾਬਰ ਅਧਿਕਾਰਾਂ]] ਅਤੇ [[ਲਿੰਗ ਸਮਾਨਤਾ|ਲਿੰਗ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ]] ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਬਾਣੀ 2018 ਅਤੇ 2019 ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਟੋਕ੍ਰਾਸ ਚੈਂਪੀਅਨ-ਔਰਤ ਸੀ &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=International Women's Day 2019: किसी ने मां बनने के बाद तो किसी ने कम उम्र में बनाया ड्राइविंग को जुनून |url=https://www.jagran.com/automobile/latest-news-international-womens-day-2019-girls-passion-for-racing-and-automobile-19025876.html |access-date=2020-08-10 |website=Dainik Jagran |language=hi}}&lt;/ref&gt; ਉਹ [[ਅਬੂ ਧਾਬੀ]] ਯਾਸ ਮਰੀਨਾ ਸਰਕਟ ' ਤੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਫਾਰਮੂਲਾ 4 ਕਾਰਾਂ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਹੈ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਔਰਤ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਮੋਟਰਸਪੋਰਟਸ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਮਿਲੀ ਹੈ।

ਯਾਦਵ ਨੂੰ ਅਕਤੂਬਰ 2013 ਵਿੱਚ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਦੀ ਸੱਟ ਲੱਗ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਸਿਹਤਯਾਬੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪਿੱਠ ਦੀਆਂ ਸਰਜਰੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਅਤੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ।
[[ਤਸਵੀਰ:804_-_Bani_Yadav_Racing_.jpg|thumb|289x289px| ਦੌੜ ਦੌਰਾਨ ਯਾਦਵ ਦੇ ਵਾਹਨ ਦੀ ਇੱਕ ਫੋਟੋ।]]

== ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ==
ਯਾਦਵ ਦਾ ਵਿਆਹ ਉਸਦੇ ਦੋਸਤ ਸੁਰੇਸ਼ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਰੈਲੀ ਡਰਾਈਵਰ ਵੀ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 June 2016 |title=Dainik Bhaskar |url=https://www.bhaskar.com/news/SPO-OTH-OTH-bani-yadav-is-speed-car-racer-of-india-news-hindi-5351463-PHO.html}}&lt;/ref&gt;

== ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ==
ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਟੋਕ੍ਰਾਸ ਚੈਂਪੀਅਨ ਇੰਡੀਆ 2018 | 2019 - ਲੇਡੀਜ਼&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2019-12-04 |title=Driving is Like Meditation For Me - Bani Yadav, Rally Driver |url=https://www.sportzbusiness.com/driving-is-like-meditation-for-me/ |access-date=2020-08-10 |website=Sportz Business |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

ਇੰਡੀਅਨ ਰੈਲੀ ਦੇ ਰੈਲੀ ਡੀ ਨੌਰਥ ਪਾਰਟ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ।

ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ - ਏਸ਼ੀਆ ਪੈਸੀਫਿਕ ਰੈਲੀ ਕੱਪ ਆਫ਼ ਕੌਫੀ ਡੇ ਰੈਲੀ - 2015 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਰੈਲੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਮਹਿਲਾ ਵਰਗ।

2000cc ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ - ਕੌਫੀ ਡੇ ਰੈਲੀ - ਇੰਡੀਅਨ ਰੈਲੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਦਾ ਏਸ਼ੀਆ ਪੈਸੀਫਿਕ ਰੈਲੀ ਕੱਪ।

ਏਸ਼ੀਆ ਪੈਸੀਫਿਕ ਰੈਲੀ ਕੱਪ ਰੈਲੀ ਵਿੱਚ ਚੌਥਾ ਸਥਾਨ।

ਮਾਰੂਤੀ ਸੁਜ਼ੂਕੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਟੋਕ੍ਰਾਸ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ 2016 ਵਿੱਚ ਤੀਜੀ 1650 ਸੀਸੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ।

ਅਬੂ ਧਾਬੀ ਯਾਸ ਮਰੀਨਾ ਸਰਕਟ ਵਿਖੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫਾਰਮੂਲਾ 4 ਕਾਰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ੇਲਿਨ ਲਈ PS 4 ਸਪੋਰਟਸ ਟਾਇਰਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ।

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਟਰਸਪੋਰਟਸ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕਲੌਤੀ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ (ਟੋਂਗਾ ਦੀ ਕਾਮਨਵੈਲਥ ਵੋਕੇਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ)

2017-18 ਲਈ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦਾ &quot;ਸਰਬੋਤਮ ਖਿਡਾਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ&quot; ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

2016-17 ਲਈ &quot;ਸਾਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਹਿਲਾ ਰੈਲੀਲਿਸਟ&quot; ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ (ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਐਜੂਕੇਟਰਜ਼ ਫਾਰ ਵਰਲਡ ਪੀਸ - ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ)

FMSCI ਦੁਆਰਾ 2016 ਲਈ ਰੈਲੀ ਕਰਨ ਲਈ ਮੋਟਰਸਪੋਰਟਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਔਰਤ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 

ਨਿਰਭਯਾ ਜੋਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ 2018 ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Shanti Devi, 85, got First Nirbhaya Jyoti National Women Achievers' Award |url=https://indianobserverpost.in/News-Detail.aspx?Article=86&amp;WebUrl=web |access-date=2023-04-30 |website=indianobserverpost.in }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵੱਲੋਂ ਮੈਂ ਹੂੰ ਬੇਟੀ ਪੁਰਸਕਾਰ 2018 ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਮੋਟਰਸਪੋਰਟਸ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਗਣਰਾਜ ਦੇ ਰਾਜਦੂਤ ਮਹਾਮਹਿਮ ਸ਼੍ਰੀ ਡੈਨੀਅਲ ਚੁਬੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ

ਕਨਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਡਸਟਰੀਜ਼ ਦੁਆਰਾ CII - IWN ਵੂਮੈਨ ਅਚੀਵਰ ਅਵਾਰਡ 2017 ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ।

ਸੁਸ਼ਾਸਨ ਦਿਵਸ 'ਤੇ ਮਹਿਲਾ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਰਾਮਰਾਜ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ

2017 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਏਅਰਟੈੱਲ ਲਿਮਟਿਡ ਦੁਆਰਾ ਟੌਪ ਵੂਮੈਨ ਅਚੀਵਰ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਸਾਲ 2016 ਲਈ ਐਮਿਟੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੱਲੋਂ ਵੂਮੈਨਜ਼ ਅਚੀਵਰਜ਼ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ।

2017 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ 70ਵੇਂ ਸਾਲ ਦੀ ਪੂਰਵ ਸੰਧਿਆ 'ਤੇ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਚੋਟੀ ਦੀਆਂ 4 ਮਹਿਲਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ।

== ਹਵਾਲੇ ==
&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ghosh |first=Anirvan |title=Speed Racer Bani Yadav: I love my Red-Devil - Jaipur Women Blog - Stories of Indian Women |url=http://jaipurwomenblog.org/speed-racer-bani-yadav-love-red-devil/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160815084207/http://jaipurwomenblog.org/speed-racer-bani-yadav-love-red-devil/ |archive-date=15 August 2016 |accessdate=2016-07-07 |website=Jaipur Women Blog}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Merin |first=Rebecca |date=2015-08-12 |title=Bani, the lady of the wheel |url=http://english.manoramaonline.com/sports/motor-sports/bani-the-lady-of-the-wheel-woman-speed-racer-delhi.html |accessdate=2016-07-07 |website=English.manoramaonline.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Indian Rally Championship - 1st Runner up bani Yadav. |url=http://www.jagran.com/haryana/gurgaon-14725253.html |accessdate=2016-09-19 |website=jagran.com |archive-date=2016-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161130073802/http://www.jagran.com/haryana/gurgaon-14725253.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=2016-09-20 |title=Indian Rally Championship. |url=http://www.bhaskar.com/news/HAR-GUR-OMC-indian-rally-championship-news-hindi-5421559-NOR.html |accessdate=2016-09-20 |website=Bhaskar.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=17 June 2016 |title=Bani Yadav hardly looks like a professional car racer until she gets behind the wheel. |url=http://www.bhaskar.com/news/SPO-OTH-OTH-bani-yadav-is-speed-car-racer-of-india-news-hindi-5351463-PHO.html?seq=2 |accessdate=2016-07-07 |website=Bhaskar.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Darshu |date=2016-05-06 |title=Behind The Wheel- Bani Yadav Limeroad Story by LimeRoad Editorial |url=http://www.limeroad.com/story/behind-the-wheel--bani-yadav-st572c62d9f80c2404b5618507/vip |accessdate=2016-07-07 |website=Limeroad.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sharma |first=Jagriti |date=2017-05-30 |title=Things To Know About Bani Yadav, India's Top Rally Driver |url=https://www.shethepeople.tv/news/things-to-know-about-bani-yadav-indias-top-rally-driver/ |access-date=2020-08-10 |website=SheThePeople TV |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mathur |first=Abhimanyu |date=15 July 2017 |title=Dakshin Dare: Gurgaon-based racer Bani Yadav and son become first mother-son team to participate in Dakshin Dare rally |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/gurgaon/gurgaon-based-racer-bani-yadav-and-son-become-first-mother-son-team-to-participate-in-dakshin-dare-rally/articleshow/59595291.cms |access-date=2020-08-10 |website=The Times of India |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Das |first=Deepannita |date=2018-11-13 |title=India's Fastest Woman Rally Driver Knows How To Put Her Life on the Right Track |url=https://lifebeyondnumbers.com/bani-yadav-indias-fastest-woman-rally-driver-knows-how-to-put-her-life-on-the-right-track/ |access-date=2020-08-10 |website=LifeBeyondNumbers |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 January 2017 |title=15 reasons to know Bani Yadav and why she's rocking the rally scene in India |url=https://www.motorscribes.com/features/15-reasons-to-know-bani-yadav-and-why-shes-rocking-the-rally-scene-in-india |access-date=2020-08-10 |website=Motorscribes |language=en-US |archive-date=2023-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421224828/https://www.motorscribes.com/features/15-reasons-to-know-bani-yadav-and-why-shes-rocking-the-rally-scene-in-india |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-05-11 |title=Bani Yadav: I am hoping Haryana government will support motorsports, too |url=https://www.hindustantimes.com/gurgaon/bani-yadav-i-am-hoping-haryana-government-will-support-motorsports-too/story-gKLMx3oqoSVR0fikwEOBTP.html |access-date=2020-08-10 |website=Hindustan Times |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bani yadav News: Bani yadav Latest News and Headlines Today |url=https://www.hindustantimes.com/topic/bani-yadav |access-date=2020-08-10 |website=www.hindustantimes.com/ |language=en |archive-date=2025-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250222190210/https://www.hindustantimes.com/topic/bani-yadav |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 February 2018 |title=India in F1 |url=https://indiainf1.com/tag/bani-yadav/ |access-date=2020-08-10 |website=India in F1 |language=en-GB }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-12-12 |title=India's Top Women Rally Driver- Inspiring Mom Bani Yadav. |url=https://themommytale.com/2017/12/indias-top-women-rally-driver-inspiring-mom-bani-yadav/ |access-date=2020-08-10 |website=The Mommy Tale |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |title=Dare to Dream {{!}} Dr. Bani Yadav {{!}} TEDxABVIIITMG |date=20 September 2018 |url=https://www.youtube.com/watch?v=6o0vk8yU4Xo |language=en-US |access-date=2020-08-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mathur |first=Abhimanyu |date=12 July 2017 |title=Differently-abled experience offbeat off-roading in Gurgaon |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/gurgaon/differently-abled-experience-offbeat-off-roading-in-gurgaon/articleshow/59546342.cms |access-date=2020-08-10 |website=The Times of India |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |title=Bani Yadav - Life in the Fast Lane - S2E1 |date=11 March 2019 |url=https://www.youtube.com/watch?v=P06hrfxHTc4 |language=en-US |access-date=2020-08-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dailyexcelsior.com2&quot;&gt;{{Cite web |title=Ace women rallyist, Bani Yadav posing along with her Gypsy before participating in Maruti Suzuki National Super League to be held at Dehradun in Uttarakhand tomorrow. |url=https://www.dailyexcelsior.com/ace-women-rallyist-bani-yadav-posing-alongwith-her-gypsy-before-participating-in-maruti-suzuki-national-super-league-to-be-held-at-dehradun-in-uttarakhand-tomorrow/page14-1-708/ |access-date=2020-08-10 |website=Daily Excelsior |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-03-21 |title=Driving over the Permissible Speed for Women – Bani Yadav - Go #aageseright |url=https://scoutmytrip.com/blog/bani-yadav/ |access-date=2020-08-10 |website=ScoutMyTrip Blog |language=en-US }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Behind The Wheel- Bani Yadav |url=https://www.limeroad.com/behind-the-wheel-bani-yadav-by-limeroad-st572c62d9f80c2404b5618507.amp |access-date=2020-08-10 |website=www.limeroad.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web |date=2019-12-04 |title=Driving is Like Meditation For Me - Bani Yadav, Rally Driver |url=https://www.sportzbusiness.com/driving-is-like-meditation-for-me/ |access-date=2020-08-10 |website=Sportz Business |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=इंडियन रैली चैंपियनशिप में पहली उपविजेता बानी यादव |url=https://www.jagran.com/haryana/gurgaon-14725253.html |access-date=2020-08-10 |website=Dainik Jagran |language=hi |archive-date=2023-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421223323/https://www.jagran.com/haryana/gurgaon-14725253.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=16 November 2017 |title=Car racer Bani Yadav during launch of Restaurant Raise The Bar at... |url=https://www.gettyimages.in/detail/news-photo/car-racer-bani-yadav-during-launch-of-restaurant-raise-the-news-photo/874973530 |access-date=2020-08-10 |website=Getty Images |language=en-gb}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-09-14 |title=Motorsports Gallery - Drive with Bani |url=http://www.speedhounds.com/2017/09/motorsports-gallery-drive-bani/ |access-date=2020-08-10 |website=Speed Hounds |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ms. Bani Yadav was awarded Top Most Woman Rallyist of the Year – FMSCI |url=http://www.fmsci.co.in/ms-bani-yadav-was-awarded-top-most-woman-rallyist-of-the-year/ |access-date=2020-08-10 |language=en |archive-date=2020-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929032129/https://www.fmsci.co.in/ms-bani-yadav-was-awarded-top-most-woman-rallyist-of-the-year/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-01-30 |title=Car Rallyist Bani Yadav Breaks All The Speed Limits That The Society Sets For Her |url=https://www.indianwomenblog.org/car-rallyist-bani-yadav-breaks-all-the-speed-limits-that-the-society-sets-for-her/ |access-date=2020-08-10 |website=Indian Women Blog - Stories of Indian Women |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Gurgaon-based racer Bani Yadav and son become first mother-son team to participate in Dakshin Dare rally |url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/city/delhi/gurgaon-based-racer-bani-yadav-and-son-become-first-mother-son-team-to-participate-in-dakshin-dare-rally/videoshow/59600210.cms |access-date=2020-08-10 |website=The Times of India |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |title=Womennovator on Facebook Watch |url=https://www.facebook.com/womennovator/videos/bani-yadav-celebrity-racer/2241853016122750/ |language=en |access-date=2020-08-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |title=Beating the men behind the wheels {{!}} Bani Yadav {{!}} TEDxMNNIT |date=12 July 2018 |url=https://www.youtube.com/watch?v=QUD8Cn06Q78 |language=en-US |access-date=2020-08-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mathur |first=Abhimanyu |date=13 September 2017 |title=Acid attack survivors go off-roading in Gurgaon |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/gurgaon/acid-attack-survivors-go-off-roading-in-gurgaon/articleshow/60479020.cms |access-date=2020-08-10 |website=The Times of India |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mathur |first=Abhimanyu |date=23 May 2017 |title=Gurgaon women go on off-the-rails off-roading ride |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/gurgaon/gurgaon-women-go-on-off-the-rails-off-roading-ride/articleshow/58791524.cms |access-date=2020-08-10 |website=The Times of India |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-07-30 |title=India's Ace Woman Rally Racer - Dr. Bani Yadav |url=https://womenshine.in/indias-ace-woman-rally-racer-dr-bani-yadav/ |access-date=2020-08-10 |website=Womenshine |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 May 2019 |title=Bani Yadav - Rally Racer |url=https://vimeo.com/335557478 |access-date=2020-08-10 |website=Vimeo |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=FMSCI rolls out plan to draw more women into motorsports |url=https://www.aninews.in/news/sports/others/fmsci-rolls-out-plan-to-draw-more-women-into-motorsports201802130141320001/ |access-date=2020-08-10 |website=ANI News |language=en |archive-date=2022-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525200440/https://aninews.in/news/sports/others/fmsci-rolls-out-plan-to-draw-more-women-into-motorsports201802130141320001/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2018-02-13|title=FMSCI rolls out plan to draw more women into motorsports|work=Business Standard|url=https://www.business-standard.com/article/news-ani/fmsci-rolls-out-plan-to-draw-more-women-into-motorsports-118021300053_1.html|access-date=2020-08-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-09-04 |title=This Woman Really Does Have The &quot;Drive&quot; To Succeed |url=https://beboldpeople.com/2017/09/04/this-woman-really-does-have-the-drive-to-succeed/ |access-date=2020-08-10 |website=Be Bold People |language=en-US |archive-date=2020-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927003928/https://beboldpeople.com/2017/09/04/this-woman-really-does-have-the-drive-to-succeed/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bani, the lady of the wheel |url=https://www.onmanorama.com/sports/motor-sports/bani-the-lady-of-the-wheel-woman-speed-racer-delhi.html |access-date=2020-08-10 |website=OnManorama}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Patra |first=Pratyush |date=2017-08-19 |title=Death in the fast lane |url=https://www.deccanchronicle.com/lifestyle/viral-and-trending/180817/death-in-the-fast-lane.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170818230256/http://www.deccanchronicle.com/lifestyle/viral-and-trending/180817/death-in-the-fast-lane.html |archive-date=18 August 2017 |access-date=2020-08-10 |website=Deccan Chronicle |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Gurgaon on a zip, zap, zoom high! |url=https://www.cityspidey.com/news/3046/gurgaon-on-a-zip-zap-zoom-high |access-date=2020-08-10 |website=www.cityspidey.com |language=en-GB |archive-date=2023-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421223325/https://www.cityspidey.com/news/3046/gurgaon-on-a-zip-zap-zoom-high |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mathur |first=Abhimanyu |date=30 March 2017 |title=Bani Yadav: Gurgaon's female racing champion Bani Yadav: Men are ok with women competing, but don't like to lose to us |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/gurgaon/gurgaons-female-racing-champion-bani-yadav-men-are-ok-with-women-competing-but-dont-like-to-lose-to-us/articleshow/57894415.cms |access-date=2020-08-10 |website=The Times of India |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web |title=International Women's Day 2019: किसी ने मां बनने के बाद तो किसी ने कम उम्र में बनाया ड्राइविंग को जुनून |url=https://www.jagran.com/automobile/latest-news-international-womens-day-2019-girls-passion-for-racing-and-automobile-19025876.html |access-date=2020-08-10 |website=Dainik Jagran |language=hi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Patra |first=Pratyush |date=2017-08-17 |title=Death in the fast lane |url=https://www.asianage.com/metros/delhi/170817/death-in-the-fast-lane.html |access-date=2020-08-10 |website=The Asian Age}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 May 2019 |title=NCR's sporty moms turn trainers for their kids |url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/parenting/moments/ncrs-sporty-moms-turn-trainers-for-their-kids/articleshow/69281443.cms |access-date=2020-08-10 |website=The Times of India |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-08-29 |title=Women sportspersons under the microscope |url=https://www.deccanchronicle.com/sports/in-other-news/290817/women-sportspersons-under-the-microscope.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829044008/http://www.deccanchronicle.com/sports/in-other-news/290817/women-sportspersons-under-the-microscope.html |archive-date=29 August 2017 |access-date=2020-08-10 |website=Deccan Chronicle |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Blush.me |url=https://www.blush.me/ |access-date=2020-08-10 |website=Blush |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-10-07 |title=Driving in the fast lane |url=https://www.deccanherald.com/content/505091/driving-fast-lane.html |access-date=2020-08-10 |website=Deccan Herald |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Women rally around men's sport |url=https://www.dailypioneer.com/2016/sports/women-rally-around-mens-sport.html |access-date=2020-08-10 |website=The Pioneer |language=en |archive-date=2023-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421223323/https://www.dailypioneer.com/2016/sports/women-rally-around-mens-sport.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web |last=Chandran |first=M. R. Praveen |date=28 January 2017 |title=Stage set for exciting leg of Desert Storm |url=https://sportstar.thehindu.com/motorsport/stage-set-for-exciting-leg-of-desert-storm/article9507423.ece |access-date=2020-08-10 |website=Sportstar |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=21 April 2017 |title=Bani Yadav, India's fastest women driver to race Anisha Kwatra, a well-known rallyist |url=https://www.internationalnewsandviews.com/bani-yadav-indias-fastest-women-driver-to-race-anisha-kwatra-a-well-known-rallyist/ |access-date=2020-08-10 |website=www.internationalnewsandviews.com |language=en |archive-date=2017-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171229034534/http://www.internationalnewsandviews.com/bani-yadav-indias-fastest-women-driver-to-race-anisha-kwatra-a-well-known-rallyist/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kohli |first=Sharad |date=31 March 2017 |title=Motoring her way into history, this 47-yr-old is in a league of her own |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/gurgaon/motoring-her-way-into-history-this-47-yr-old-is-in-a-league-of-her-own/articleshow/57863145.cms |access-date=2020-08-13 |website=The Times of India |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018-03-08 |title=Gurgaon: Tales of bold women with unconventional jobs in a city known for gender crimes |url=https://www.hindustantimes.com/gurgaon/gurgaon-tales-of-bold-women-with-unconventional-jobs-in-a-city-known-for-gender-crimes/story-a8uuZaFHc2WYltbJ5yoWLO.html |access-date=2020-08-13 |website=Hindustan Times |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kohli |first=Sharad |date=1 October 2017 |title=The First Gurugrammers: Four decades in the city – from a happy child to a fulfilled woman |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/gurgaon/the-first-gurugrammers-four-decades-in-the-city-from-a-happy-child-to-a-fulfilled-woman/articleshow/60896885.cms |access-date=2020-08-13 |website=The Times of India |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mathur |first=Abhimanyu |date=1 July 2017 |title='Are we not the pride of Haryana?' ask sportswomen after the ghoonghat row |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/gurgaon/are-we-not-the-pride-of-haryana-ask-sportswomen-after-the-ghoonghat-row/articleshow/59387432.cms |access-date=2020-08-13 |website=The Times of India |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2016-06-17 |title=मायके में रोका, ससुराल में टोका, महिला ने नहीं मानी हार, पूरा कर दिखाया सपना |url=https://www.bhaskar.com/news/SPO-OTH-OTH-bani-yadav-is-speed-car-racer-of-india-news-hindi-5351463-PHO.html |access-date=2020-08-13 |website=Dainik Bhaskar |language=hi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=27 April 2018 |title=Bani Yadav Andaman Review - YouTube |url=https://www.youtube.com/watch?v=zjdhjDZ9wEk |access-date=2020-08-13 |website=www.youtube.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Woman power at 16th Maruti Suzuki Raid De Himalaya- Motown India |url=http://www.motownindia.com//Bureau/MotorSport/142/ViewAll_Reviews.aspx |access-date=2020-08-13 |website=MotownIndia.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ambika |title=Exclusive with Bani Yadav (Woman Rallyist): Maruti Suzuki Raid de Himalaya |url=http://sportsweekly.over-blog.com/2016/09/exclusive-with-bani-yadav-woman-rallyist-maruti-suzuki-raid-de-himalaya.html |access-date=2020-08-13 |website=Sportsweekly |language=en |archive-date=2023-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421223323/http://sportsweekly.over-blog.com/2016/09/exclusive-with-bani-yadav-woman-rallyist-maruti-suzuki-raid-de-himalaya.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jha |first=Gaurav |date=October 2014 |title=Woman power on a high at 16th Maruti Suzuki Raid DeHimalaya |url=http://www.indiansportsnews.com/isn-specials/34460-woman-power-on-a-high-at-16th-maruti-suzuki-raid-dehimalaya |access-date=2020-08-13 |website=www.indiansportsnews.com |language=en-gb }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Excelsior |first1=Daily |date=2016-03-13 |title=Woman power to fore at Maruti Suzuki National Super League |url=https://www.dailyexcelsior.com/woman-power-fore-maruti-suzuki-national-super-league/ |access-date=2020-08-13 |website=Daily Excelsior |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* {{facebook|Baniyadavofficial|Bani Yadav}}
* [https://instagram.com/drbaniyadavofficial?r=nametag Bani Yadav ਇੰਸ੍ਗ੍ਰਾਟਾਮ 'ਤੇ]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਾਰੀ ਕਾਰਕੁਨ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੇ ਸਰਗਰਮ ਕਾਰਜ ਕਰਤਾ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1971]]</text>
      <sha1>41hfdyk0fanqwlshwogq2hkf0yzeea1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਗੁਲਾਮ ਹੈਦਰ (ਸੰਗੀਤਕਾਰ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>196838</id>
    <revision>
      <id>845567</id>
      <parentid>802437</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T17:51:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Meenukusam</username>
        <id>51574</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Filmography&quot; from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1367868031|Ghulam Haider (composer)]]&quot;</comment>
      <origin>845567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33940" sha1="kv3zcns3uxrdoaagrt9e9im87ahvvec" xml:space="preserve">
{{Infobox person
| name               = Ghulam Haider
| image              = 
| caption            = 
| other_names        = Master Ghulam Haidar
| birth_name         = Ghulam Haider
| birth_date         = 1908
| birth_place        = [[Hyderabad, Pakistan|Hyderabad]], [[Sind Division|Sind]], [[British India]]
| death_date         = 9 November {{death year and age|1953|1908}}
| death_place        = [[Lahore]], [[West Punjab|Punjab]], [[Dominion of Pakistan|Pakistan]]
| occupation         = [[Film]] [[music composer]]
| years_active       = 1932 &amp;ndash; 1953
| awards             = [[Tamgha-i-Imtiaz]] (Medal of Excellence) by the [[President of Pakistan]] (2011)&lt;br/&gt;[[Pride of Performance]] Award by the [[President of Pakistan]] (2018)
}}

'''ਗੁਲਾਮ ਹੈਦਰ''' (ਜਨਮ 1908-ਦੇਹਾਂਤ 9 ਨਵੰਬਰ 1953), ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਨਰੇਰੀ ਸਿਰਲੇਖ '''ਮਾਸਟਰ ਗੁਲਾਮ ਹੈਦਰ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਨ 1947 (ਆਜ਼ਾਦੀ) ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਭਾਰਤ]] ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 

ਉਨਹਾਂ ਨੇ [[ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੰਗੀਤ|ਪੰਜਾਬੀ ਠੇਕੇ ਵਿੱਚ ਕਈ]] ਪ੍ਰਸਿੱਧ [[ਰਾਗ|ਰਾਗਾਂ]] ਨੂੰ ਸੁਰ ਅਤੇ ਤਾਲ ਬੱਧ ਕਰ ਕੇ ਫਿਲਮ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਂਤ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ।&lt;ref name=&quot;us&quot;&gt;{{Cite web |last=Karan Bali |date=16 April 2023 |title=Ghulam Haider (profile) |url=https://upperstall.com/profile/ghulam-haider/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231205154337/https://upperstall.com/profile/ghulam-haider/ |archive-date=5 December 2023 |access-date=4 May 2024 |website=Upperstall.com website}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cinemaazi&quot;&gt;{{Cite web |title=Profile of Ghulam Haider |url=https://www.cinemaazi.com/people/ghulam-haider |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210084335/https://cinemaazi.com/people/ghulam-haider |archive-date=10 December 2023 |access-date=4 May 2024 |website=Indian Cinema Heritage Foundation (Cinemaazi.com) website}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਮੌਕਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕਾ [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] ਨੂੰ ''ਮਜਬੂਰ'' (1948 ਦੀ ਫਿਲਮ) ਵਿੱਚ ਦੇਣ ਲਈ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;us&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;cinemaazi&quot; /&gt;

ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ, ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ ਨੇ ਖੁਦ 2013 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ 84ਵੇਂ ਜਨਮ ਦਿਨ 'ਤੇ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ, &quot;ਗੁਲਾਮ ਹੈਦਰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੇਰੇ ਗੌਡਫਾਦਰ ਹਨ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।&quot; ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਸਵੀਕਾਰਤਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਲਤਾ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਕਿਹਾ ਸੀ, &quot;ਗੁਲਾਮ ਹੈਦਰ ਪਹਿਲੇ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿਖਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਨਾਮ ਐਸ ਮੁਖਰਜੀ ਸਮੇਤ ਕਈ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਗੁਲਾਮ ਹੈਦਰ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਇਸ ਲਈ, ਆਖਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਐਸ ਮੁਖਰਜੀ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਬੈਨਰ ਬੰਬੇ ਟਾਕੀਜ਼ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਫਿਲਮ ਮਜਬੂਰ (1948 ਦੀ ਫਿਲਮ) ਰਾਹੀਂ ਮੈਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=P. Nidhi |date=27 September 2013 |title=Who is Lata Mangeshkar's Godfather? |url=https://www.glamsham.com/bollywood/news/who-is-lata-mangeshkars-godfather |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230906055707/https://glamsham.com/bollywood/news/who-is-lata-mangeshkars-godfather |archive-date=6 September 2023 |access-date=4 May 2024 |website=glamsham.com website}}&lt;/ref&gt;

== ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ ==
ਇੱਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਲਾਮ ਹੈਦਰ ਦਾ ਜਨਮ 1908 ਵਿੱਚ [[ਨਾਰੋਵਾਲ]], [[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਂਤ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;us&quot;&gt;{{Cite web |last=Karan Bali |date=16 April 2023 |title=Ghulam Haider (profile) |url=https://upperstall.com/profile/ghulam-haider/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231205154337/https://upperstall.com/profile/ghulam-haider/ |archive-date=5 December 2023 |access-date=4 May 2024 |website=Upperstall.com website}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFKaran_Bali2023&quot;&gt;Karan Bali (16 April 2023). [https://web.archive.org/web/20231205154337/https://upperstall.com/profile/ghulam-haider/ &quot;Ghulam Haider (profile)&quot;]. ''Upperstall.com website''. Archived from [https://upperstall.com/profile/ghulam-haider/ the original] on 5 December 2023&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;4 May&lt;/span&gt; 2024&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਹੋਰ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ]], [[ਸਿੰਧ]] ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;cinemaazi&quot;&gt;{{Cite web |title=Profile of Ghulam Haider |url=https://www.cinemaazi.com/people/ghulam-haider |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210084335/https://cinemaazi.com/people/ghulam-haider |archive-date=10 December 2023 |access-date=4 May 2024 |website=Indian Cinema Heritage Foundation (Cinemaazi.com) website}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20231210084335/https://cinemaazi.com/people/ghulam-haider &quot;Profile of Ghulam Haider&quot;]. ''Indian Cinema Heritage Foundation (Cinemaazi.com) website''. Archived from [https://www.cinemaazi.com/people/ghulam-haider the original] on 10 December 2023&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;4 May&lt;/span&gt; 2024&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, &quot;ਗੁਲਾਮ ਹੈਦਰ ਮੁਸਲਿਮ ਪੰਜਾਬੀ ਖੱਤਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਸਨ। ਆਪਣੀ ਇੰਟਰਮੀਡੀਏਟ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੰਦਾਂ ਦਾ ਡਾਕਟਰ ਬਣ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਾਬੂ ਗਣੇਸ਼ ਲਾਲ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਸਿੱਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;us&quot;&gt;{{Cite web |last=Karan Bali |date=16 April 2023 |title=Ghulam Haider (profile) |url=https://upperstall.com/profile/ghulam-haider/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231205154337/https://upperstall.com/profile/ghulam-haider/ |archive-date=5 December 2023 |access-date=4 May 2024 |website=Upperstall.com website}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFKaran_Bali2023&quot;&gt;Karan Bali (16 April 2023). [https://web.archive.org/web/20231205154337/https://upperstall.com/profile/ghulam-haider/ &quot;Ghulam Haider (profile)&quot;]. ''Upperstall.com website''. Archived from [https://upperstall.com/profile/ghulam-haider/ the original] on 5 December 2023&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;4 May&lt;/span&gt; 2024&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਬੇਹਦ ਰੁਝਾਣ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਡਾਕਟਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਕੈਰੀਅਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਇਸੇ ਦੌਰਾਣ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ [[ਕੋਲਕਾਤਾ|ਕਲਕੱਤਾ]] ਵਿੱਚ ਪਿਆਨੋ ਵਾਦਕ ਵਜੋਂ ਅਲਫਰੈਡ ਥੀਏਟਰ ਕੰਪਨੀ ਅਤੇ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਥੀਏਟਰ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਜੇਨਾਫੋਨ (ਜੇਨੋਫੋਨ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਕੰਪਨੀ) ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਾਇਕਾ ''ਉਮਰਾਓ ਜ਼ਿਆ ਬੇਗਮ'' ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਪੰਚੋਲੀ ਸਟੂਡੀਓਜ਼, [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1938 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।&lt;ref name=&quot;cinemaazi&quot;&gt;{{Cite web |title=Profile of Ghulam Haider |url=https://www.cinemaazi.com/people/ghulam-haider |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210084335/https://cinemaazi.com/people/ghulam-haider |archive-date=10 December 2023 |access-date=4 May 2024 |website=Indian Cinema Heritage Foundation (Cinemaazi.com) website}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20231210084335/https://cinemaazi.com/people/ghulam-haider &quot;Profile of Ghulam Haider&quot;]. ''Indian Cinema Heritage Foundation (Cinemaazi.com) website''. Archived from [https://www.cinemaazi.com/people/ghulam-haider the original] on 10 December 2023&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;4 May&lt;/span&gt; 2024&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mp&quot; /&gt;

== ਕੈਰੀਅਰ ==
ਹੈਦਰ ਨੇ ਪਿਤਾ-ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਜੋੜੀ ਰੌਸ਼ਨ ਲਾਲ ਸ਼ੋਰੀ ਅਤੇ ਰੂਪ ਕੁਮਾਰ ਸ਼ੋਰੀ ਨਾਲ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਏ. ਆਰ. ਕਰਦਾਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ 1935 ਦੀ ਫਿਲਮ ਸਵਰਗ ਕੀ ਸੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਸਫਲਤਾ ਡੀ. ਐਮ. ਪੰਚੋਲੀ ਦੀ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਫਿਲਮ, ਗੁਲ-ਏ-ਬੱਕਾਵਲੀ (1939) ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਨੂਰ ਜਹਾਂ (ਗਾਇਕਾ)|ਨੂਰ ਜਹਾਂ]] ਨੇ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;us&quot;&gt;{{Cite web |last=Karan Bali |date=16 April 2023 |title=Ghulam Haider (profile) |url=https://upperstall.com/profile/ghulam-haider/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231205154337/https://upperstall.com/profile/ghulam-haider/ |archive-date=5 December 2023 |access-date=4 May 2024 |website=Upperstall.com website}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFKaran_Bali2023&quot;&gt;Karan Bali (16 April 2023). [https://web.archive.org/web/20231205154337/https://upperstall.com/profile/ghulam-haider/ &quot;Ghulam Haider (profile)&quot;]. ''Upperstall.com website''. Archived from [https://upperstall.com/profile/ghulam-haider/ the original] on 5 December 2023&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;4 May&lt;/span&gt; 2024&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਿਲਮ 'ਯਮਲਾ ਜਟ' (1940) ਆਈ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਟ ਗੀਤ 1941 ਵਿੱਚ ਖਜ਼ਾਨਚੀ ਨਾਲ ਆਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;us&quot; /&gt; ਫਿਲਮ ''ਖ਼ਜ਼ਾਨਚੀ (1941) '' ਦਾ ਸੰਗੀਤ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, [[ਸ਼ਮਸ਼ਾਦ ਬੇਗਮ]] ਅਤੇ ਗੁਲਾਮ ਹੈਦਰ ਦੁਆਰਾ ਗਾਏ ਗਏ ਗੀਤ ਸਾਵਨ ਕੇ ਨਜ਼ਰ ਹੈ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਉਦੋਂ ਤੱਕ 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਫਿਲਮੀ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਆਮ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਖਜ਼ਾਨਚੀ ਦੇ ਤਾਜ਼ਗੀ ਭਰੇ 'ਫ੍ਰੀ ਵਹੀਲਿੰਗ ਸੰਗੀਤ' ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਬਲਕਿ ਹੋਰ ਫਿਲਮ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਵੀ ਖਿੱਚਿਆ। ਇਸ ਫਿਲਮ ਨਾਲ ਗੁਲਾਮ ਹੈਦਰ ਨੇ ਇਹ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਦਾ ਗੀਤ ਫਿਰ ਕਦੇ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਖਾਨਦਾਨ (1942) [[ਨੂਰ ਜਹਾਂ (ਗਾਇਕਾ)|ਨੂਰ ਜਹਾਂ]] ਦੀ ਮੁੱਖ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਵਜੋਂ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਹਿੱਟ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਫਿਲਮ ਨੇ ਗੁਲਾਮ ਹੈਦਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚੋਟੀ ਦੇ ਫਿਲਮ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;us&quot; /&gt; ਫਿਲਮ ਪੂੰਜੀ (1943) ਵੀ ਸਫਲ ਰਹੀ। ਫਿਰ ਹੈਦਰ [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬਈ]] ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਕਈ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਹੁਮਾਯੂੰ]] (1945) ਅਤੇ ਮਜਬੂਰ (1948) ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਸਫਲਤਾ ਵਾਲੀ ਫਿਲਮ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;us&quot; /&gt; ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਵੱਡੀਆਂ ਹਿੱਟ ਫਿਲਮਾਂ ਸ਼ਹੀਦ (1948) ਅਤੇ ਕਨੀਜ਼ ਹਨ।

=== ਆਗੂ ਦਾ ਕੰਮ ===
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]], [[ਸ਼ਮਸ਼ਾਦ ਬੇਗਮ]], ਸੁਧਾ ਮਲਹੋਤਰਾ ਅਤੇ [[ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ]] ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਈ।&lt;ref name=&quot;cinemaazi&quot;&gt;{{Cite web |title=Profile of Ghulam Haider |url=https://www.cinemaazi.com/people/ghulam-haider |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210084335/https://cinemaazi.com/people/ghulam-haider |archive-date=10 December 2023 |access-date=4 May 2024 |website=Indian Cinema Heritage Foundation (Cinemaazi.com) website}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20231210084335/https://cinemaazi.com/people/ghulam-haider &quot;Profile of Ghulam Haider&quot;]. ''Indian Cinema Heritage Foundation (Cinemaazi.com) website''. Archived from [https://www.cinemaazi.com/people/ghulam-haider the original] on 10 December 2023&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;4 May&lt;/span&gt; 2024&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਗੀਤ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ 'ਖਾਨਦਾਨ &quot;ਵਿੱਚ [[ਨੂਰ ਜਹਾਂ (ਗਾਇਕਾ)|ਨੂਰ ਜਹਾਂ]] ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਮਾਸਟਰ ਗੁਲਾਮ ਹੈਦਰ ਦੇ ਸਿਰ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ [[ਢੋਲਕੀ]] ਵਰਗੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਿਹਰਾ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੋਹਰੀ ਕੰਮ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਹੰਸਰਾਜ ਬਹਿਲ]], ਸ਼ਿਆਮ ਸੁੰਦਰ, [[ਹੁਸਨ ਲਾਲ ਭਗਤ ਰਾਮ|ਹੁਸਨਲਾਲ ਭਗਤਰਾਮ]] ਅਤੇ ਫਿਰੋਜ਼ ਨਿਜ਼ਾਮੀ ਵਰਗੇ ਕਈ ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। [[ਮੁੰਬਈ]] ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਫਿਲਮ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਮਦਨ ਮੋਹਨ, ਦੱਤਾ ਨਾਇਕ ਅਤੇ ਨਾਸ਼ਾਦ ਸਨ (ਨਾਸ਼ਾਦ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ [[ਨੌਸ਼ਾਦ]] ਦੋਵੇਂ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਹਨ)।&lt;ref name=&quot;cinemaazi&quot; /&gt; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ, ਫਿਲਮ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਏ. ਹਮੀਦ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

== ਮੌਤ ==
1947 ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ 1949 ਵਿੱਚ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਵਾਪਸ ਆਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੋਕ|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ]] ਫਿਲਮ ਸ਼ਾਹਿਦਾ (1949) ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਹੋਰ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੋਕ|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ]] ਫਿਲਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ '&lt;nowiki/&gt;''ਬੇਕਰਾਰ''&lt;nowiki/&gt;' (1950) ਅਤੇ '''ਭੀਗੀ ਪਲਕੇਂ''&lt;nowiki/&gt;' '(1952) ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਪਰ ਇਹ ਫਿਲਮਾਂ ਫਲਾਪ ਰਹੀਆਂ। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ਿਲਮ ਗੁਲਨਾਰ (1953) ਦੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਹੀ 45 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗਲੇ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।&lt;ref name=&quot;us&quot;&gt;{{Cite web |last=Karan Bali |date=16 April 2023 |title=Ghulam Haider (profile) |url=https://upperstall.com/profile/ghulam-haider/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231205154337/https://upperstall.com/profile/ghulam-haider/ |archive-date=5 December 2023 |access-date=4 May 2024 |website=Upperstall.com website}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFKaran_Bali2023&quot;&gt;Karan Bali (16 April 2023). [https://web.archive.org/web/20231205154337/https://upperstall.com/profile/ghulam-haider/ &quot;Ghulam Haider (profile)&quot;]. ''Upperstall.com website''. Archived from [https://upperstall.com/profile/ghulam-haider/ the original] on 5 December 2023&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;4 May&lt;/span&gt; 2024&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

== ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ ==

* ਤਮਗਾ-ਏ-ਇਮਤਿਆਜ਼ (2011 ਵਿੱਚ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਦੁਆਰਾ ਵੱਖਰੇਪਣ ਦਾ ਮੈਡਲ) &lt;ref name=&quot;cinemaazi&quot;&gt;{{Cite web |title=Profile of Ghulam Haider |url=https://www.cinemaazi.com/people/ghulam-haider |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210084335/https://cinemaazi.com/people/ghulam-haider |archive-date=10 December 2023 |access-date=4 May 2024 |website=Indian Cinema Heritage Foundation (Cinemaazi.com) website}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20231210084335/https://cinemaazi.com/people/ghulam-haider &quot;Profile of Ghulam Haider&quot;]. ''Indian Cinema Heritage Foundation (Cinemaazi.com) website''. Archived from [https://www.cinemaazi.com/people/ghulam-haider the original] on 10 December 2023&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;4 May&lt;/span&gt; 2024&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;
* 2018 ਵਿੱਚ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਈਡ ਆਫ਼ ਪਰਫਾਰਮੈਂਸ ਅਵਾਰਡ 

== ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ ==
ਗੁਲਾਮ ਹੈਦਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫਿਲਮਾਂ ਹਨਃ

* ਗੁਲਨਾਰ (1953) 
* ਆਬਸ਼ਾਰ (1953) 
* ਬੇਕਰਾਰ (1950) 
* ਦੋ ਸੌਦਾਗਰ (1950) 
* ਪੁਤਲੀ (1950) 
* ਸ਼ਾਹਿਦਾ (1949) &lt;ref name=&quot;TNI&quot; /&gt;
* ਕਨੀਜ਼ (1949) &lt;ref name=&quot;us&quot;&gt;{{Cite web |last=Karan Bali |date=16 April 2023 |title=Ghulam Haider (profile) |url=https://upperstall.com/profile/ghulam-haider/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231205154337/https://upperstall.com/profile/ghulam-haider/ |archive-date=5 December 2023 |access-date=4 May 2024 |website=Upperstall.com website}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFKaran_Bali2023&quot;&gt;Karan Bali (16 April 2023). [https://web.archive.org/web/20231205154337/https://upperstall.com/profile/ghulam-haider/ &quot;Ghulam Haider (profile)&quot;]. ''Upperstall.com website''. Archived from [https://upperstall.com/profile/ghulam-haider/ the original] on 5 December 2023&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;4 May&lt;/span&gt; 2024&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;
* ਮਜਬੂਰ (1948) &lt;ref name=&quot;cinemaazi&quot;&gt;{{Cite web |title=Profile of Ghulam Haider |url=https://www.cinemaazi.com/people/ghulam-haider |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210084335/https://cinemaazi.com/people/ghulam-haider |archive-date=10 December 2023 |access-date=4 May 2024 |website=Indian Cinema Heritage Foundation (Cinemaazi.com) website}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20231210084335/https://cinemaazi.com/people/ghulam-haider &quot;Profile of Ghulam Haider&quot;]. ''Indian Cinema Heritage Foundation (Cinemaazi.com) website''. Archived from [https://www.cinemaazi.com/people/ghulam-haider the original] on 10 December 2023&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;4 May&lt;/span&gt; 2024&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;
* ਸ਼ਹੀਦ (1948) &lt;ref name=&quot;cinemaazi&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;us&quot; /&gt;
* ਸ਼ਮਾ (1948) 
* ਬਰਸਾਤ ਕੀ ਏਕ ਰਾਤ (1948) 
* ਪਤਝਰ (1948) 
* ਜਗ ਬੀਤੀ (1947) 
* ਮੰਝਧਾਰ (1947) 
* ਬੁਤ ਤਰਾਸ਼ (1947) 
* ਮਹਿੰਦੀ (1947) 
* ਜਗ ਬੀਤੀ (1946) 
* ਬੈਰਾਮ ਖਾਨ (1946) &lt;ref name=&quot;cinemaazi&quot; /&gt;
* [[ਹੁਮਾਯੂੰ]] (1945) &lt;ref name=&quot;cinemaazi&quot; /&gt;
* ਫੂਲ (1945) 
* [[ਚਲ ਚਲ ਰੇ ਨੌਜਵਾਨ]] (1944) &lt;ref name=&quot;cinemaazi&quot; /&gt;
* ਭਾਈ (1944) 
* ਪੂੰਜੀ (1943) &lt;ref name=&quot;mp&quot; /&gt;
* ਖਾਨਦਾਨ (1942) &lt;ref name=&quot;TNI&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;cinemaazi&quot; /&gt;
* ਜ਼ਮੀਂਦਾਰ (1942) 
* ਚੌਧਰੀ (1941) &lt;ref name=&quot;mp&quot; /&gt;
* ਖ਼ਜ਼ਾਨਚੀ (1941) &lt;ref name=&quot;cinemaazi&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;mp&quot; /&gt;
* ਯਮਲਾ ਜਟ (1940) 
* ਗੁਲ-ਏ-ਬਕਾਵਾਲੀ (1939) &lt;ref name=&quot;TNI&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;cinemaazi&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;mp&quot; /&gt;
* ਮਜਨੂੰ (1935) 
* ਸਵਰਗ ਕੀ ਸੀਡੀ (1935) &lt;ref name=&quot;cinemaazi&quot; /&gt;
* ਇਰਾਕ ਦਾ ਚੋਰ (1934) &lt;ref name=&quot;mp&quot; /&gt;

== ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ==

* ਯਾਸਰਿਬ ਕੋ ਜਾਨੀ ਵਾਲੀ, ਮੇਰਾ ਸਲਾਮ ਲੇ ਜਾ-ਇੱਕ ਨਾਤ ਗੀਤ, (ਗਾਇਕਃ ਉਮਰਾ-ਓ-ਜ਼ੀਆ ਬੇਗਮ) 
* ਆਸ਼ਿਆਨੇ ਕੋ ਮੇਰੇ ਜਬ (ਫਿਲਮਃ ਇਰਾਕ ਦਾ ਚੋਰ 1934) 
* ਪੈਗਾਮ ਸਬ ਲਾਈ ਹੈ ਗ਼ੁਲਜ਼ਾਰ-ਏ-ਨਬੀ ਸੇ, ਆਯਾ ਹੈ ਬੁਲਾਵਾ ਮੁਝੇ ਦਰਬਾਰ-ਏ-ਨਬੀ ਸੇ-ਇੱਕ ਨਾਤ ਗੀਤ, (ਗਾਇਕਃ [[ਸ਼ਮਸ਼ਾਦ ਬੇਗਮ]], ਵਲੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬੋਲ) ਇੱਕ ਰੇਡੀਓ ਲਾਹੌਰ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ (1938) 
* ਸ਼ਾਲਾ ਜਵਾਨੀਆ ਮਾਨੇ, ਆਖਾ ਨਾ ਮੋੜੀਂ, ਪੀ ਲੈ (ਗਾਇਕਃ ਬੇਬੀ [[ਨੂਰ ਜਹਾਂ (ਗਾਇਕਾ)|ਨੂਰ ਜਹਾਂ]], ਫ਼ਿਲਮਃ ਗੁਲ-ਏ-ਬੱਕਵਾਲੀ 1939) &lt;ref name=&quot;cinemaazi&quot;&gt;{{Cite web |title=Profile of Ghulam Haider |url=https://www.cinemaazi.com/people/ghulam-haider |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210084335/https://cinemaazi.com/people/ghulam-haider |archive-date=10 December 2023 |access-date=4 May 2024 |website=Indian Cinema Heritage Foundation (Cinemaazi.com) website}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20231210084335/https://cinemaazi.com/people/ghulam-haider &quot;Profile of Ghulam Haider&quot;]. ''Indian Cinema Heritage Foundation (Cinemaazi.com) website''. Archived from [https://www.cinemaazi.com/people/ghulam-haider the original] on 10 December 2023&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;4 May&lt;/span&gt; 2024&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mp&quot; /&gt;
* ਪਿੰਜਰੇ ਦੇ ਵਿਚ ਕੈਦ ਜਵਾਨ ਮਸਤਾਨੀ (ਗਾਇਕਃ ਬੇਬੀ [[ਨੂਰ ਜਹਾਂ (ਗਾਇਕਾ)|ਨੂਰ ਜਹਾਂ]], ਫ਼ਿਲਮਃ ਗੁਲ-ਏ-ਬੱਕਵਾਲੀ 1939) &lt;ref name=&quot;cinemaazi&quot; /&gt;
* ਕਣਕਾਂ ਦਿਆਂ ਪੱਕੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਨੇ (ਗਾਇਕਃ [[ਨੂਰ ਜਹਾਂ (ਗਾਇਕਾ)|ਨੂਰ ਜਹਾਂ]], ਫ਼ਿਲਮਃ ਯਮਲਾ ਜਟ 1940) &lt;ref name=&quot;cinemaazi&quot; /&gt;
* ਬਸ ਬਸ ਵੀ ਢੋਲਨਾ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀ ਬੋਲਨਾ (ਗਾਇਕਃ [[ਨੂਰ ਜਹਾਂ (ਗਾਇਕਾ)|ਨੂਰ ਜਹਾਂ]], ਫ਼ਿਲਮਃ ਯਮਲਾ ਜਟ 1940) 
* ਸਾਵਨ ਕੇ ਨਜ਼ਰੇ ਹੈਂ, ਹਾ ਹਾ (ਗਾਇਕਃ [[ਸ਼ਮਸ਼ਾਦ ਬੇਗਮ]], ਫ਼ਿਲਮਃ ਖ਼ਜ਼ਾਨਚੀ 1941) &lt;ref name=&quot;cinemaazi&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;mp&quot; /&gt;
* ਏਕ ਕਲੀ ਨਾਜ਼ੋਂ ਕੀ ਪਲੀ (ਫਿਲਮਃ ਖਜ਼ਾਨਚੀ 1941) 
* ਤੂੰ ਕੌਨ ਸੀ ਬਦਲੀ ਮੇਂ, ਮੇਰੇ ਚਾਂਦ ਹੇ ਆ ਜਾ (ਗਾਇਕਃ [[ਨੂਰ ਜਹਾਂ (ਗਾਇਕਾ)|ਨੂਰ ਜਹਾਂ]], ਫ਼ਿਲਮਃ ਖੰਡਨ (1942) 
* ਮੇਰੇ ਲਿਏ ਜਹਾਂ ਮੇਂ ਚੇਨ ਹੈ ਨਾ ਕ਼ਰਾਰ ਹੈ (ਗਾਇਕਃ [[ਨੂਰ ਜਹਾਂ (ਗਾਇਕਾ)|ਨੂਰ ਜਹਾਂ]], ਫ਼ਿਲਮਃਖਾਨਦਾਨ (1942) 
* ਸਾਜਨ ਆ ਜਾ, ਰਾਜਨ ਆ ਜਾ (ਫਿਲਮਃ ਭਾਈ 1944) 
* ਚਮਕੋ ਚਮਕੋ ਬਿਜਲੀਆ, ਹਾਨ ਬਿਜਲੀਆ (ਫਿਲਮਃ [[ਚਲ ਚਲ ਰੇ ਨੌਜਵਾਨ]] 1944) 
* ਮੁਝੇ ਮਧੁਰ ਲਗਤਾ ਹੈ ਉਨਸੇ (ਫਿਲਮਃ [[ਚਲ ਚਲ ਰੇ ਨੌਜਵਾਨ]] 1944) 
* ਐ ਚਾਂਦ ਤੂ ਬਤਾ ਦੇ (ਫਿਲਮਃ [[ਹੁਮਾਯੂੰ]] 1945) 
* ਦਾਤਾ ਤੋਰੀ ਦਯਾ ਸੇ ਅੱਬ ਦੇਸ ਹਮਾਰਾ (ਫਿਲਮਃ [[ਹੁਮਾਯੂੰ]] 1945) 
* ਹੋ ਚੰਦ ਚਮਕ ਅੰਧੇਰੇ ਮੈਂ ਆਜ ਹੈ (ਫਿਲਮਃ [[ਹੁਮਾਯੂੰ]] 1945) 
* ਅਸ਼ਕੋਂ ਪੇ ਹੂਆ ਖਤਮ ਮੇਰੇ ਗਮ ਕਾ ਫਸਾਨਾਃ ਫਿਲਮਃ ਬੈਰਾਮ ਖਾਨ (1946) 
* ਗੁਲਸ਼ਨ ਪੇ ਹੈ ਬਹਾਰ, ਕੋਇਲ ਕੀ ਹੈ ਪੁਕਾਰ (ਫਿਲਮਃ ਜਗ ਬੀਤੀ (1947) 
* ਹਮ ਹੈਂ ਦੁਖੀਆ ਇਸ ਦੁਨਿਆ ਮੇ (ਫਿਲਮਃ ਜਗ ਬੀਤੀ (1947) 
* ਆਜ ਮੋਹੇ ਸਾਜਨ ਘਰ ਜਾਨਾ (ਫਿਲਮਃ ਮਝਧਾਰ 1947) 
* ਆ ਜਾਓ ਬਿਦੇਸ਼ੀ ਬਾਲਮਾ (ਫਿਲਮਃ ਪਦਮਿਨੀ (1948) 
* ਆਜਾ ਬੇਦਾਰਦੀ ਬਾਲਮਾ (ਫਿਲਮਃ ਸ਼ਹੀਦ 1948) 
* ਆਨਾ ਹੈ ਤੋ ਆ ਜਾਓ ਗਰ (ਫਿਲਮਃ ਸ਼ਹੀਦ 1948) 
* ਅਬ ਜੀ ਕੇ ਕੋਇ ਕਿਆ ਕਰੇ (ਫਿਲਮਃ ਮਜਬੂਰ (1948) 
* ਦਿਲ ਮੇਰਾ ਤੋੜਾ, ਮੁਝੇ ਕਹੀਂ ਕਾ ਨਾ ਛੋੜਾ (ਗਾਇਕਃ [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]]-ਫ਼ਿਲਮਃ ਮਜਬੂਰ (1948) &lt;ref name=&quot;mp&quot; /&gt;
* ਵਤਨ ਕੀ ਰਾਹ ਮੇਂ, ਵਤਨ ਕੇ ਨੋ-ਜਵਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ (ਗਾਇਕਃ [[ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ|ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ]], ਫ਼ਿਲਮਃ ਸ਼ਹੀਦ 1948) 
* ਲੋ, ਚਲ ਦੀਏ ਵੋ ਹਮ ਕੋ ਤਸੱਲੀ ਦੀਏ ਬਗੈਰ-ਗਾਇਕਃ [[ਨੂਰ ਜਹਾਂ (ਗਾਇਕਾ)|ਨੂਰ ਜਹਾਂ]]-ਫ਼ਿਲਮ ''ਗੁਲਨਾਰ'' (1953 ਫ਼ਿਲਮ) &lt;ref name=&quot;cinemaazi&quot; /&gt;
* ਬਚਪਨ ਕੀ ਯਾਦਗਰੋ, ਮੈਂ ਤੁਮ੍ਹੇਂ ਢੂੰਢਤੀ ਹੂੰ-ਫ਼ਿਲਮ ''ਗੁਲਨਾਰ (1953 ਫ਼ਿਲਮ) '' 

== ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ ==

ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫਿਲਮਾਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨਃ

* ਗੁਲਨਾਰ (1953) &lt;ref name=&quot;TNI&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/568852-remembering-master-ghulam-haider|title=Remembering Master Ghulam Haider|last=Sarwat Ali|date=10 November 2019|work=The News International newspaper|access-date=4 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20230928105222/https://www.thenews.com.pk/tns/detail/568852-remembering-master-ghulam-haider|archive-date=28 September 2023}}&lt;/ref&gt;
* ਆਬਸ਼ਾਰ (1953) 
* ਬੇਕਰਾਰ (1950) 
* ਦੋ ਸੌਦਾਗਰ (1950) 
* ਪੁਤਲੀ (1950) 
* ਸ਼ਾਹੀਦਾ (1949) &lt;ref name=&quot;TNI&quot; /&gt;
* ਕਨੀਜ਼ (1949) &lt;ref name=&quot;us&quot;&gt;{{Cite web |last=Karan Bali |date=16 April 2023 |title=Ghulam Haider (profile) |url=https://upperstall.com/profile/ghulam-haider/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231205154337/https://upperstall.com/profile/ghulam-haider/ |archive-date=5 December 2023 |access-date=4 May 2024 |website=Upperstall.com website}}&lt;/ref&gt;
* ''ਮਜਬੂਰ'' (1948) &lt;ref name=&quot;cinemaazi&quot;&gt;{{Cite web |title=Profile of Ghulam Haider |url=https://www.cinemaazi.com/people/ghulam-haider |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210084335/https://cinemaazi.com/people/ghulam-haider |archive-date=10 December 2023 |access-date=4 May 2024 |website=Indian Cinema Heritage Foundation (Cinemaazi.com) website}}&lt;/ref&gt;
* ਸ਼ਹੀਦ (1948) &lt;ref name=&quot;cinemaazi&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;us&quot; /&gt;
* ਸ਼ਮਾ (1948) 
* ਬਰਸਾਤ ਕੀ ਏਕ ਰਾਤ (1948) 
* ਪਤਝਰ (1948) 
* ਜਗ ਬੀਤੀ (1947) 
* ਮੰਝਧਾਰ (1947) 
* ਬੁਤ ਤਰਾਸ਼ (1947) 
* ਮਹਿੰਦੀ (1947) 
* ਜਗ ਬੀਤੀ (1946) 
* ਬੈਰਮ ਖਾਨ (1946) &lt;ref name=&quot;cinemaazi&quot; /&gt;
* [[ਹੁਮਾਯੂੰ]] (1945) &lt;ref name=&quot;cinemaazi&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;mp&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.millenniumpost.in/sundaypost/inland/ghulam-haider-the-grand-master-of-melodies-301420|title=Ghulam Haider: The Grand Master of Melodies|last=Sharad Dutt|date=26 May 2018|work=MillenniumPost newspaper|access-date=4 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118205624/http://www.millenniumpost.in/sundaypost/inland/ghulam-haider-the-grand-master-of-melodies-301420|archive-date=18 January 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GoogleBooks&quot; /&gt;
* ਫੂਲ (1945) 
* [[ਚਲ ਚਲ ਰੇ ਨੌਜਵਾਨ]] (1944) &lt;ref name=&quot;cinemaazi&quot; /&gt;
* ਭਾਈ (1944) 
* ਪੂੰਜੀ (1943) &lt;ref name=&quot;mp&quot; /&gt;
* ਖਾਨਦਾਨ (1942) &lt;ref name=&quot;TNI&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;cinemaazi&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;GoogleBooks&quot; /&gt;
* ਜ਼ਮੀਂਦਾਰ (1942) &lt;ref name=&quot;GoogleBooks&quot; /&gt;
* ਚੌਧਰੀ (1941) &lt;ref name=&quot;mp&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;GoogleBooks&quot; /&gt;
* ਖ਼ਜ਼ਾਨਚੀ (1941) &lt;ref name=&quot;cinemaazi&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;mp&quot; /&gt;
* ਯਮਲਾ ਜਟ (1940) 
* ਗੁਲ-ਏ-ਬਕਾਵਾਲੀ (1939) &lt;ref name=&quot;TNI&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;cinemaazi&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;mp&quot; /&gt;
* ''ਮਜਨੂੰ'' (1935) 
* ਸਵਰਗ ਕੀ ਸੀਢ਼ੀ (1935) &lt;ref name=&quot;cinemaazi&quot; /&gt;
* ਇਰਾਕ ਦਾ ਚੋਰ (1934) &lt;ref name=&quot;mp&quot; /&gt;
== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1953]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1908]]</text>
      <sha1>kv3zcns3uxrdoaagrt9e9im87ahvvec</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਜੂਡੀ ਐਗਨੂ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>196893</id>
    <revision>
      <id>845575</id>
      <parentid>802648</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T20:44:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LemonDand</username>
        <id>61568</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>845575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10974" sha1="ptr4ohg3icx93mmpwov57au05tr1uay" xml:space="preserve">
{{Infobox officeholder
| name                = ਜੂਡੀ ਐਗਨੂ
| image               = Mrs. Agnew.jpg
| office              = [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਦੂਜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਸੱਜਣੋ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਦੂਜੀ ਔਰਤ]]
| vicepresident       = [[ਸਪੀਰੋ ਐਗਨਿਊ]]
| term_start          = 20 ਜਨਵਰੀ, 1969
| term_end            = 10 ਅਕਤੂਬਰ, 1973
| predecessor         = [[ਮੂਰੀਅਲ ਹੰਫਰੀ ਬ੍ਰਾਊਨ|ਮੂਰੀਅਲ ਹੰਫਰੀ]]
| successor           = [[ਬੈਟੀ ਫੋਰਡ]]
| office1             = [[ਮੈਰੀਲੈਂਡ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਮੈਰੀਲੈਂਡ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ]]
| governor1           = [[ਸਪੀਰੋ ਐਗਨਿਊ]]
| termstart1          = January 25, 1967
| termend1            = 7 ਜਨਵਰੀ, 1969
| predecessor1        = ਹੈਲਨ ਗਿਬਸਨ
| successor1          = ਬਾਰਬਰਾ ਮੈਂਡੇਲ
| birth_name          = ਐਲਿਨੋਰ ਇਜ਼ਾਬੇਲ ਜੂਡੇਫਿੰਡ
| birth_date          = {{ਜਨਮ ਮਿਤੀ|1921|4|23}}
| birth_place         = [[ਬਾਲਟੀਮੋਰ]], [[ਮੈਰੀਲੈਂਡ]], ਯੂ.ਐੱਸ.
| death_date          = {{ਮੌਤ ਦੀ ਮਿਤੀ ਅਤੇ ਉਮਰ|2012|6|20|1921|4|23}}
| death_place         = {{nowrap|[[ਰੈਂਚੋ ਮਿਰਾਜ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]], ਯੂ.ਐੱਸ.}}
| resting_place       = [[ਡੁਲਨੀ ਵੈਲੀ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਗਾਰਡਨ]]
| party               = [[ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਪਾਰਟੀ (ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ)|ਰਿਪਬਲਿਕਨ]]
| spouse              = {{ਵਿਆਹ|[[ਸਪੀਰੋ ਟੀ. ਐਗਨਿਊ]]|1942|1996|ਅੰਤ=ਮੌਤ}}
| children            = 4
| caption             = 1969 ਵਿੱਚ ਐਗਨਿਊ
| signature           = Judy Agnew signature 1968.png
}}


ਐਲੀਨੋਰ ਇਜ਼ਾਬੇਲ &quot;'''ਜੂਡੀ'''&quot; ਐਗਨਯੂ (23 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1921-20 ਜੂਨ, 2012) 1969 ਤੋਂ 1973 ਤੱਕ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਮਹਿਲਾ ਅਤੇ ਸੱਜਣ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਦੂਜੀ ਔਰਤ]] ਸੀ। ਉਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ 39ਵੇਂ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ, ਸਪਾਈਰੋ ਐਗਨੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਰੀਲੈਂਡ ਅਤੇ ਬਾਲਟੀਮੋਰ ਕਾਉਂਟੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਜੂਡੀ ਐਗਨੂ ਨੇ ਦੂਜੀ ਮਹਿਲਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਚਰਚਾ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਮਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੰਚ ਆਪਣੀ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨਾ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਖਾਰਜ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ।

== ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ ==
ਐਲੀਨੋਰ ਇਜ਼ਾਬੇਲ ਜੂਡਫਿੰਡ ਦਾ ਜਨਮ ਬਾਲਟੀਮੋਰ, ਮੈਰੀਲੈਂਡ ਵਿੱਚ [1] ਫ੍ਰੈਂਚ-ਜਰਮਨ ਮੂਲ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ, [2] ਐਗਨੀਊ ਵਿਲੀਅਮ ਲੀ ਜੂਡਫਿੰਡ, ਇੱਕ ਕੈਮਿਸਟ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ, ਸਾਬਕਾ ਰੂਥ ਐਲੀਨੋਰ ਸ਼ੈਫਰ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। [1] ਉਸਦੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਇੱਕ ਮੈਥੋਡਿਸਟ ਮੰਤਰੀ ਸਨ।

ਐਗਨੀਊ ਨੇ ਪਰੇਡ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਕਾਲਜ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਔਰਤਾਂ 'ਤੇ ਬਰਬਾਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕਾਲਜ ਜਾਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਐਗਨੀਊ ਇੱਕ ਫਾਈਲਿੰਗ ਕਲਰਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ। [1] ਮੈਰੀਲੈਂਡ ਕੈਜ਼ੂਅਲਟੀ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਸਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਸਪਾਈਰੋ ਐਗਨੀਊ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। [1] ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸੇ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੇ ਸਨ। [2] ਮੈਰੀਲੈਂਡ ਕੈਜ਼ੂਅਲਟੀ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੋੜਾ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਡੇਟ 'ਤੇ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਦੇਖਣ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਚਾਕਲੇਟ ਮਿਲਕਸ਼ੇਕ ਖਰੀਦੇ। [1] ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਹੋ ਗਈ। [2]

ਸਪਾਈਰੋ ਐਗਨੀਊ ਨਾਲ ਵਿਆਹ

ਉਸਨੇ 27 ਮਈ, 1942 ਨੂੰ ਬਾਲਟੀਮੋਰ ਵਿੱਚ ਐਗਨੀਊ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ; ਉਸਨੇ ਦੋ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਆਰਮੀ ਅਫਸਰ ਕੈਂਡੀਡੇਟ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਬੱਚੇ ਸਨ: ਪਾਮੇਲਾ ਲੀ ਐਗਨਿਊ (ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਰੌਬਰਟ ਈ. ਡੀਹੈਵਨ), ਜੇਮਜ਼ ਰੈਂਡ ਐਗਨਿਊ, ਸੁਜ਼ਨ ਸਕਾਟ ਐਗਨਿਊ (ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਕੋਲਿਨ ਨੀਲਸਨ ਮੈਕਿੰਡੋ), ਅਤੇ ਐਲਿਨੋਰ ਕਿੰਬਰਲੀ ਐਗਨਿਊ।[1]

ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਐਨਾਪੋਲਿਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਐਗਨਿਊ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਕ ਪੀਟੀਏ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਗਰਲ ਸਕਾਊਟ ਟ੍ਰੂਪ ਲੀਡਰ [1] ਅਤੇ ਕਿਵਾਨਿਸ ਕਲੱਬ ਮਹਿਲਾ ਸਹਾਇਕ ਦੀ ਇੱਕ ਬੋਰਡ ਮੈਂਬਰ ਦੋਵਾਂ ਵਜੋਂ ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।[2] ਪ੍ਰੈਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ, ਐਗਨਿਊ ਨੇ &quot;ਬਾਲਟੀਮੋਰੀਸ&quot; ਲਹਿਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।[1] ਉਹ ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰੈਸ ਦੁਆਰਾ ਕੱਚ ਦੇ ਮੂੰਗਫਲੀ ਦੇ ਮੱਖਣ ਦੇ ਜਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਕਟੇਲ ਪਰੋਸਣ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, [2] ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।[1] ਉਹ ਜਨਵਰੀ 1967 ਤੋਂ ਜਨਵਰੀ 1969 ਤੱਕ ਮੈਰੀਲੈਂਡ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਸੀ।

ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਦੂਜੀ ਮਹਿਲਾ

ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਿਚਰਡ ਨਿਕਸਨ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰਨਿੰਗ ਸਾਥੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕਰਨ 'ਤੇ ਐਗਨੀਊ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਹੰਝੂਆਂ ਭਰੀ ਸੀ, &quot;ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਸਕਦੇ ਹੋ?&quot;[1] ਜਦੋਂ ਪ੍ਰੈਸ ਦੁਆਰਾ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਨਵੇਂ ਅਹੁਦੇ ਬਾਰੇ ਕੀ ਸੋਚਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ &quot;ਐਸ਼ਟ੍ਰੇਆਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।&quot;[1][2][3]

1973 ਵਿੱਚ, ਸਪਾਈਰੋ ਐਗਨੀਊ ਨੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਆਮਦਨ ਟੈਕਸ ਚੋਰੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਲਈ ਨੋਲੋ ਦਾਅਵੇਦਾਰ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ।[1] ਉਸ 'ਤੇ 1967 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਦੋਵਾਂ ਲਈ $26,099 ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਆਮਦਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਆਮਦਨ $55,599 ਸੀ।[2] ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਅਸਤੀਫ਼ੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਜੂਡੀ ਐਗਨੀਊ ਇੱਕ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਖਾਣੇ 'ਤੇ ਟੁੱਟ ਪਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋ ਪਈ।[3]

== ਬਾਅਦ ਦਾ ਜੀਵਨ ==
16 ਸਤੰਬਰ, 1996 ਨੂੰ, ਸਪੀਰੋ ਐਗਨਿਊ ਢਹਿ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ 77 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਤੀਬਰ ਅਣਪਛਾਤੇ ਲਿਊਕੇਮੀਆ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਜੂਡੀ ਉਸ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 16 ਸਾਲ ਜਿਊਂਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ 20 ਜੂਨ, 2012 ਨੂੰ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਰੈਂਚੋ ਮਿਰਾਜ ਵਿੱਚ 91 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। [1] ਉਸਦੀ ਧੀ, ਸੁਜ਼ਨ, ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ 2005 ਤੋਂ ਵਿਗੜ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਨਮੂਨੀਆ ਕਾਰਨ ਹੋਈ। [2] ਉਸਨੂੰ ਡੁਲੈਨੀ ਵੈਲੀ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਗਾਰਡਨ ਵਿੱਚ ਪਤੀ ਸਪੀਰੋ ਦੇ ਕੋਲ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ। [3]

== ਹਵਾਲੇ ==
{{reflist}}{{s-start}}
{{s-hon}}
{{s-bef|before=Helen Gibson}}
{{s-ttl|title=[[List of First Spouses of Maryland|First Lady of Maryland]]|years=1967–1969}}
{{s-aft|after=Barbara Mandel}}
|-
{{s-bef|before=[[Muriel Humphrey Brown|Muriel Humphrey]]}}
{{s-ttl|title=[[Second Lady of the United States]]|years=1969–1973}}
{{s-vac|next=[[Betty Ford]]}}
{{s-end}}

{{US Second Ladies}}
{{authority control}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਦੂਸਰੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੱਜਣ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2012]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1921]]</text>
      <sha1>ptr4ohg3icx93mmpwov57au05tr1uay</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮੁਹੰਮਦ ਸਿਰਾਜ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199006</id>
    <revision>
      <id>845601</id>
      <parentid>834514</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T09:28:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24394" sha1="9i8xw5ds4xwhtd19zzg1td3x8jcxzaw" xml:space="preserve">{{Infobox cricketer|name=ਮੁਹੰਮਦ ਸਿਰਾਜ|image=File:Prime Minister Of Bharat Shri Narendra Damodardas Modi with Mohammad Siraj (cropped).jpg|caption=Siraj in 2024|birth_date={{birth date and age|1994|03|13|df=yes}}|birth_place=[[ਹੈਦਰਾਬਾਦ]], [[ਤੇਲੇੰਗਾਨਾ]], India|nickname=Miyan&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mohammed Siraj leaves Sri Lanka jaded with heavy dose of 'Miya Magic' and six overs of madness|url=https://www.hindustantimes.com/cricket/mohammed-siraj-leaves-sri-lanka-jaded-with-heavy-doze-of-miya-magic-and-six-overs-of-madness-101694973584738.html}}&lt;/ref&gt;|heightcm=|batting=ਸੱਜਾ-ਹੱਥ|bowling=Right-arm [[Fast bowling|fast]]&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Scroll Staff|title=Data check: Mohammed Siraj, Prasidh Krishna dominate fastest deliveries list for IPL 2021 so far|url=https://scroll.in/field/993467/data-check-mohammed-siraj-prasidh-krishna-dominate-fastest-deliveries-list-for-ipl-2021-so-far|access-date=28 July 2021|website=Scroll.in|date=27 April 2021 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;|role=[[Bowler (cricket)|Bowler]]|international=true|internationalspan=2017–present|country=ਭਾਰਤ|testdebutdate=26 December|testdebutyear=2020|testdebutagainst=ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ|testcap=298|lasttestdate=3 January|lasttestyear=2025|lasttestagainst=ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ|odidebutdate=15 January|odidebutyear=2019|odidebutagainst=ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ|odicap=225|odishirt=73|lastodidate=7 August|lastodiyear=2024|lastodiagainst=ਸ੍ਰੀ ਲੰਕਾ|T20Idebutdate=4 November|T20Idebutyear=2017|T20Idebutagainst=ਨਿਊਜੀਲੈਂਡ|T20Icap=71|T20Ishirt=73 (formerly 13)|lastT20Idate=30 July|lastT20Iyear=2024|lastT20Iagainst=ਸਿਰੀ ਲੰਕਾ|club1=[[Sunrisers Hyderabad]]|year1={{nowrap|2017}}|club2=[[Royal Challengers Bengaluru]]|year2={{nowrap|2018–2024}}|club3=[[Warwickshire County Cricket Club|Warwickshire]]|year3=2022|club4=[[Gujarat Titans]]|year4=2025|columns=4|column1=[[Test cricket|Test]]|matches1=36|runs1=131|bat avg1=4.85|100s/50s1=0/0|top score1=16[[not out|*]]|deliveries1=5,306|wickets1=100|bowl avg1=30.74|fivefor1=3|tenfor1=0|best bowling1=6/15|catches/stumpings1=16/–|column2=[[One Day International|ODI]]|matches2=44|runs2=55|bat avg2=7.85|100s/50s2=0/0|top score2=9[[not out|*]]|deliveries2=1,975|wickets2=71|bowl avg2=24.04|fivefor2=1|tenfor2=0|best bowling2=6/21|catches/stumpings2=6/–|column3=[[Twenty20 International|T20I]]|matches3=16|runs3=14|bat avg3=7.00|100s/50s3=0/0|top score3=7[[not out|*]]|deliveries3=348|wickets3=14|bowl avg3=32.28|fivefor3=0|tenfor3=–|best bowling3=4/17|catches/stumpings3=6/–|column4=[[First-class cricket|FC]]|matches4=77|runs4=503|bat avg4=7.18|100s/50s4=0/0|top score4=46|deliveries4=12,707|wickets4=264|bowl avg4=26.11|fivefor4=8|tenfor4=2|best bowling4=8/59|catches/stumpings4=22/–|date=27 March 2025|source=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/940973.html  ESPNcricinfo}}

'''ਮੁਹੰਮਦ ਸਿਰਾਜ''' (ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ [[ਕ੍ਰਿਕਟ|ਕ੍ਰਿਕਟਰ]] ਹੈ। ਜਿਸਦਾ  (ਜਨਮ 13 ਮਾਰਚ 1994) ਹੈ। ਜੋ [[ਭਾਰਤ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ]] ਲਈ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ ਵਜੋਂ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਉਹ [[ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ]] ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਤ ਟਾਈਟਨਜ਼ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿੱਚ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਲਈ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਉਹ [[2023 ਏਸ਼ੀਆ ਕੱਪ]] ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ  ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਟੀਮ  ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਅਤੇ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਮੈਨ ਆਫ ਦਿ ਮੈਚ ਸੀ। ਸਿਰਾਜ ਉਸ ਟੀਮ ਦਾ ਵੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ [[2024 ਆਈਸੀਸੀ ਪੁਰਸ਼ ਟੀ20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|2024 ਟੀ-20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ]] ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Latest Business and Financial News : The Economic Times on mobile |url=https://m.economictimes.com/news/sports/ind-vs-sa-t20-final-my-only-belief-was-on-jassy-bhai-emotional-siraj-commends-bumrah-for-his-game-changing-spell-in-t20-wc-final/amp_articleshow/111373726.cmsands-best-bowler-on-land-air-water-placard-101719801830476-amp.html |access-date=2024-07-03 |website=m.economictimes.com |archive-date=2025-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250621162447/https://m.economictimes.com/news/sports/ind-vs-sa-t20-final-my-only-belief-was-on-jassy-bhai-emotional-siraj-commends-bumrah-for-his-game-changing-spell-in-t20-wc-final/amp_articleshow/111373726.cmsands-best-bowler-on-land-air-water-placard-101719801830476-amp.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ ==
'''ਮੁਹੰਮਦ''' ਸਿਰਾਜ ਦਾ ਜਨਮ 13 ਮਾਰਚ 1994 ਨੂੰ [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ]], [[ਤੇਲੰਗਾਨਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੈਦਰਾਬਾਦੀ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਮਿਰਜ਼ਾ ਮੁਹੰਮਦ ਗੌਂਸ, ਇੱਕ [[ਆਟੋ ਰਿਕਸ਼ਾ]] ਡਰਾਈਵਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਸ਼ਬਾਨਾ ਬੇਗਮ, ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ ਹੈ। ਸਿਰਾਜ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਮੁੰਹਮ: ਇਸਮਾਈਲ ਇੱਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਹੈ। ਸਿਰਾਜ ਨੇ 19 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਕਲੱਬ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖੇਡਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਟੈਨਿਸ ਦੀ ਗੇਂਦ ਨਾਲ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਮੈਚ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਕ੍ਰਿਕਟ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਚਾਚੇ ਦੀ ਟੀਮ ਲਈ 9 ਵਿਕਟਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/siraj-living-life-in-the-fast-lane/article17856628.ece|title=Siraj living life in the fast lane|last=Subrahmanyam|first=V. v|date=7 April 2017|work=The Hindu|access-date=15 September 2019|language=en-IN|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://sports.ndtv.com/cricket/mohammed-sirajs-emotional-post-on-first-eid-after-fathers-death-2441879|title=&quot;Miss You Papa&quot;: Mohammed Siraj's Emotional Post On First Eid After Father's Death|last=Rai|first=Prakash|date=14 May 2021|work=Sports NDTV|access-date=17 September 2023}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ਘਰੇਲੂ ਕੈਰੀਅਰ ==
ਸਿਰਾਜ ਨੇ 15 ਨਵੰਬਰ 2015 ਨੂੰ ਕਾਰਤਿਕ ਉਡੁੱਪਾ ਦੀ ਕੋਚਿੰਗ ਹੇਠ ਰਣਜੀ ਟਰਾਫੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] ਲਈ ਖੇਡਦਿਆਂ ਆਪਣੀ [[ਪਹਿਲਾ ਦਰਜਾ ਕ੍ਰਿਕਟ|ਪਹਿਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ]] ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;FC&quot;&gt;{{Cite web |title=Ranji Trophy, Group C: Services v Hyderabad (India) at Delhi, Nov 15-18, 2015 |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/901851.html |access-date=13 December 2015 |website=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਨੇ 2 ਜਨਵਰੀ 2016 ਨੂੰ 2015-16 ਸਈਦ ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਅਲੀ ਟਰਾਫੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ  ਟੀ-ਟਵੰਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;T20&quot;&gt;{{Cite web |title=Syed Mushtaq Ali Trophy, Group A: Bengal v Hyderabad (India) at Nagpur, Jan 2, 2016 |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/902089.html |access-date=10 January 2016 |website=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt; ਰਣਜੀ ਟਰਾਫੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਹ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਟਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਖਿਡਾਰੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਨੇ 41 ਵਿਕਟਾਂ ਲਈਆਂ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;Hyderabad Ranji Trophy 2016-2017 Statistics&quot;&gt;{{Cite web |title=Hyderabad Ranji Trophy 2016-2017 Statistics |url=http://stats.espncricinfo.com/ranji-trophy-2016-17/engine/records/averages/batting_bowling_by_team.html?id=11519;team=1815;type=tournament |access-date=23 March 2017 |website=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt;

ਫਰਵਰੀ 2018 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਵਿਜੇ ਹਜ਼ਾਰੇ ਟਰਾਫੀ ਵਿੱਚ 7 ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ 23 ਵਿਕਟਾਂ ਲੈ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਟ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;VH1718&quot;&gt;{{Cite web |title=Vijay Hazare Trophy, 2017/18:Most Wickets |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?id=12016;type=tournament |access-date=27 February 2018 |website=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt; ਅਕਤੂਬਰ 2018 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਵਧਰ ਟਰਾਫੀ ਲਈ ਭਾਰਤ ਏ ਦੀ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Rahane, Ashwin and Karthik to play Deodhar Trophy |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/story/1162570.html |access-date=19 October 2018 |website=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt; 2019 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਵਧਰ ਟਰਾਫੀ ਲਈ [[ਭਾਰਤ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਭਾਰਤ ਬੀ]] ਦੀ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 October 2019 |title=Deodhar Trophy 2019: Hanuma Vihari, Parthiv, Shubman to lead; Yashasvi earns call-up |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/deodhar-trophy-2019-squads-india-a-india-b-india-c-parthiv-patel-shubman-gill-anuma-vihari-ranchi/article29788595.ece |access-date=25 October 2019 |website=SportStar}}&lt;/ref&gt;

== ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੈਰੀਅਰ ==
ਅਕਤੂਬਰ 2017 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਖਿਲਾਫ਼ ਲੜੀ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੀ [[ਟਵੰਟੀ-20 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ|ਟੀ-20 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ]] ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;IndT20I&quot;&gt;{{Cite web |date=23 October 2017 |title=Iyer, Siraj called up for New Zealand T20Is |url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/21122781/shreyas-iyer,-mohammed-siraj-called-new-zealand-t20is |access-date=23 October 2017 |website=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ 4 ਨਵੰਬਰ 2017 ਨੂੰ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਖਿਲਾਫ਼ ਭਾਰਤ ਲਈ ਆਪਣਾ ਟੀ-20 ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ, [[ਕੇਨ ਵਿਲੀਅਮਸਨ]] ਦੀ ਵਿਕਟ ਲੈ ਕੇ, ਚਾਰ ਓਵਰਾਂ ਵਿੱਚ 53 ਦੌੜਾਂ ਦੇ ਕੇ 1 ਵਿਕਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;T20I&quot;&gt;{{Cite web |title=2nd T20I (N), New Zealand tour of India at Rajkot, Nov 4 2017 |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1120094.html |access-date=4 November 2017 |website=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt;

ਫਰਵਰੀ 2018 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ 2018 ਨਿਦਾਹਾਸ ਟਰਾਫੀ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੀ [[ਟਵੰਟੀ-20 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ|ਟੀ-20 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ]] ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;India&quot;&gt;{{Cite web |date=25 February 2018 |title=Rohit Sharma to lead India in Nidahas Trophy 2018 |url=http://www.bcci.tv/news/2018/press-releases/17166/rohit-sharma-to-lead-india-in-nidahas-trophy-2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180225211131/http://www.bcci.tv/news/2018/press-releases/17166/rohit-sharma-to-lead-india-in-nidahas-trophy-2018 |archive-date=25 February 2018 |access-date=25 February 2018 |website=BCCI Press Release}}&lt;/ref&gt; ਸਤੰਬਰ 2018 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੈਸਟ ਇੰਡੀਜ਼ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜੀ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੀ [[ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟ|ਟੈਸਟ]] ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਖੇਡਿਆ।&lt;ref name=&quot;IndTest&quot;&gt;{{Cite web |title=Indian team for Paytm Test series against Windies announced |url=http://www.bcci.tv/news/2018/press-releases/17671/indian-team-for-paytm-test-series-against-windies-announced |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929234730/http://www.bcci.tv/news/2018/press-releases/17671/indian-team-for-paytm-test-series-against-windies-announced |archive-date=29 September 2018 |access-date=29 September 2018 |website=Board of Control for Cricket in India}}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ 15 ਜਨਵਰੀ 2019 ਨੂੰ ਐਡੀਲੇਡ ਓਵਲ ਵਿਖੇ [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ]] ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਰੋਜ਼ਾ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=15 January 2019 |title=India vs Australia: Mohammed Siraj makes ODI debut in Adelaide |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/india-vs-australia-2nd-odi-mohammed-siraj-debut-5538729/lite/ |access-date=15 January 2019 |website=The Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Recent Match Report - Australia vs India 2nd ODI 2019 |url=http://www.espncricinfo.com/series/18693/report/1144998/australia-vs-india-2nd-odi-india-in-aus-2018-19 |access-date=15 January 2019 |website=ESPNcricinfo |language=en}}&lt;/ref&gt;

26 ਅਕਤੂਬਰ 2020 ਨੂੰ, ਸਿਰਾਜ ਨੂੰ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਵਿਰੁੱਧ ਭਾਰਤ ਦੀ [[ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟ|ਟੈਸਟ]] ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=26 October 2020 |title=Indian team for Australia series: Rohit Sharma not named in squads for all formats due to injury concern, Varun Chakravarthy included for T20Is |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/india-tour-of-australia-rohit-sharma-ishant-sharma-not-part-of-india-squad/story-TiCqtmkq15lQ8szIoV5tZM.html |access-date=26 October 2020 |website=Hindustan Times}}&lt;/ref&gt; [[ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਮੀ]] ਦੀ ਸੱਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਵਦੀਪ ਸੈਣੀ ਅਤੇ ਸਿਰਾਜ ਵਿਚਕਾਰ ਚੋਣ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਝ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਿਰਾਜ ਨੂੰ ਸੈਣੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ 26 ਦਸੰਬਰ 2020 ਨੂੰ [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ]] ਵਿਰੁੱਧ ਭਾਰਤ ਲਈ ਆਪਣਾ ਟੈਸਟ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2nd Test, Melbourne, Dec 26 - Dec 30 2020, India tour of Australia |url=https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223870.html |access-date=25 December 2020 |website=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=29 December 2020 |title=Navdeep Saini or Mohammed Siraj, the Better Pick |url=https://yorkerworld.com/mohammed-siraj-or-navdeep-saini-the-better-pick-for-tests |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118081145/https://yorkerworld.com/mohammed-siraj-or-navdeep-saini-the-better-pick-for-tests/ |archive-date=18 January 2022 |access-date=29 December 2020 |website=Yorker World}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਟੈਸਟ ਵਿਕਟ ਮਾਰਨਸ ਲਾਬੁਸ਼ੇਨ ਦੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sportstar |first=Team |date=26 December 2020 |title=India vs Australia, Boxing Day Test: Mohammed Siraj shines on debut |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/india-tour-of-australia/news/india-vs-australia-boxing-day-test-mcg-mohammed-siraj-shubman-gill-debut-labuschagne-green-wicket-sports-news/article33422078.ece |access-date=26 December 2020 |website=Sportstar |language=en}}&lt;/ref&gt; ਜਨਵਰੀ 2021 ਵਿੱਚ, ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਵਿਰੁੱਧ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦੇ ਚੌਥੇ ਟੈਸਟ ਦੌਰਾਨ, ਸਿਰਾਜ ਨੇ ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪੰਜ ਵਿਕਟਾਂ ਲਈਆਂ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=18 January 2021 |title=Brisbane Test: Mohammed Siraj enters elite list with 5-wicket haul, tops India bowling charts in maiden series |url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/australia-vs-india-mohammed-siraj-5-wicket-haul-brisbane-test-elite-list-top-bowling-1760124-2021-01-18 |access-date=18 January 2021 |website=[[India Today]]}}&lt;/ref&gt;

ਜਨਵਰੀ 2023 ਵਿੱਚ, ਸਿਰਾਜ ਨੇ ਭਾਰਤ ਬਨਾਮ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਇੱਕ ਰੋਜ਼ਾ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਇੱਕ ਰੋਜ਼ਾ ਵਿੱਚ 4 ਵਿਕਟਾਂ ਲਈਆਂ ਜਿਸ ਨਾਲ ਟੀਮ ਨੂੰ 12 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਮੈਚ ਜਿੱਤਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Cricket scorecard - India vs New Zealand, 1st ODI, New Zealand tour of India, 2023 |url=https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/59981/ind-vs-nz-1st-odi-new-zealand-tour-of-india-2023 |access-date=2023-01-27 |website=Cricbuzz |language=en}}&lt;/ref&gt;


ਅਗਸਤ 2023 ਵਿੱਚ ਸਿਰਾਜ ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਭਾਰਤ]] ਲਈ ਖੇਡਣ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ [[2023 ਏਸ਼ੀਆ ਕੱਪ]] ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ|ਬੀ. ਸੀ. ਸੀ. ਆਈ.]] ਦੁਆਰਾ ਐਲਾਨੀ ਗਈ 15 ਮੈਂਬਰੀ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 September 2023 |title=India Squad announced for Asia Cup |url=https://www.deccanchronicle.com/sports/cricket/210823/asia-cup-2023-india-squad-checkplayerslist.html |website=Deccan Chronicle}}&lt;/ref&gt;

17 ਸਤੰਬਰ 2023 ਨੂੰ, ਏਸ਼ੀਆ ਕੱਪ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ, ਸਿਰਾਜ 2003 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਖਿਲਾਫ 16 ਗੇਂਦਾਂ ਵਿੱਚ 5 ਵਿਕਟਾਂ ਲੈਣ ਦੇ ਚਮਿੰਡਾ ਵਾਸ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਰੋਜ਼ਾ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ 6 ਵਿਕਟਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ ਬਣ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-09-17 |title=Mohammed Siraj's record-breaking Colombo show hands Sri Lanka unwanted 23-year-old Asia Cup low in final vs India |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/mohammed-siraj-record-breaking-colombo-show-hands-sri-lanka-unwanted-23-year-old-asia-cup-low-in-final-vs-india-101694950675447.html |access-date=2023-09-17 |website=Hindustan Times |language=en}}&lt;/ref&gt; ਉਹ 6/21 ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅੰਕੜੇ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਓਵਰ ਵਿੱਚ 4 ਵਿਕਟਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਖਿਡਾਰੀ ਵੀ ਬਣ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Livemint |date=2023-09-17 |title=Asia Cup Final: Siraj becomes first Indian bowler to take 4 wickets in 1 over |url=https://www.livemint.com/sports/cricket-news/asia-cup-2023-final-mohammad-siraj-becomes-first-indian-bowler-ta-take-4-wickets-in-one-over-11694950410401.html |access-date=2023-09-17 |website=mint |language=en}}&lt;/ref&gt;

ਮਈ 2024 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ 2024ਟੀ-20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੀ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=India's Squad for the ICC Men's T20I World Cup 2024 |url=https://www.scorewaves.com/news-details/cricket-team-world-cup-squad-icc-mens-t20i-world-cup-2024 |access-date=2024-06-11 |website=ScoreWaves |language=en}}&lt;/ref&gt;

2025 ਜੂਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਟੀਮ ਦੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੌਰੇ ਲਈ 5 ਟੈਸਟ ਮੈਚਾਂ ਦੀ ਤੇਂਦੁਲਕਰ ਐਂਡਰਸਨ ਲੜੀ ਲਈ ਸਿਰਾਜ ਨੂੰ ਟੀਮ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

== ਫਰੈਂਚਾਇਜ਼ੀ ਕੈਰੀਅਰ ==
ਫਰਵਰੀ 2017 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ [[ਸਨਰਾਈਜ਼ਰਸ ਹੈਦਰਾਬਾਦ|ਸਨਰਾਈਜ਼ਰਜ਼ ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] ਦੀ ਟੀਮ ਨੇ [[2017 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ]] (IPL) ਲਈ 2 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਖਰੀਦਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;IPL&quot;&gt;{{Cite web |date=20 February 2017 |title=List of players sold and unsold at IPL auction 2017 |url=http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2017/content/story/1083407.html |access-date=20 February 2017 |website=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt; ਜਨਵਰੀ 2018 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੈਂਗਲੁਰੂ ਨੇ 2018 ਦੀ  ਨਿਲਾਮੀ ਵਿੱਚ ਖਰੀਦਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;IPL2018&quot;&gt;{{Cite web |title=List of sold and unsold players |url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/22218394/ipl-2018-player-auction-list-sold-unsold-players |access-date=27 January 2018 |website=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt;

21 ਅਕਤੂਬਰ 2020 ਨੂੰ, ਉਹ (ਆਈ. ਪੀ. ਐੱਲ) ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਬੈਕ ਟੂ ਬੈਕ [[ਓਵਰ (ਕ੍ਰਿਕਟ)|ਮੈਡਨ ਓਵਰਸ]] ਸੁੱਟਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ ਬਣ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=21 October 2020 |title=Mohammad Siraj became the first bowler to bowl two maidens in a IPL match with figures of 3 wickets for 8 runs in 4 overs. |url=https://indianexpress.com/article/sports/ipl/mohammed-siraj-kkr-vs-rcb-ipl-2020-two-maiden-record-6821952/ |access-date=21 October 2020 |website=The Indian Express}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=21 October 2020 |title=Mohammed Siraj's record-breaking night stuns Kolkata Knight Riders |url=https://www.espncricinfo.com/series/8048/report/1216494/kolkata-knight-riders-vs-royal-challengers-bangalore-39th-match-indian-premier-league-2020-21 |access-date=21 October 2020 |website=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt;

ਨਵੰਬਰ 2024 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤ ਟਾਈਟਨਜ਼ (G.T) ਨੇ 2025 ਆਈਪੀਐਲ ਮੈਗਾ ਨਿਲਾਮੀ ਵਿੱਚ 12.25 ਕਰੋੜ ਵਿੱਚ ਖਰੀਦਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=25 November 2024 |title=Mohammed Siraj to play for new IPL team after GT buy him for Rs 12.25 crore, RCB say no to RTM |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/ipl/top-stories/ipl-auction-2025-mohammed-siraj-sold-to-for/articleshow/115622943.cms |website=The Times of India |publisher=Times of India}}&lt;/ref&gt;

== ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ==
ਸਿਰਾਜ ਨੂੰ 11 ਅਕਤੂਬਰ 2024 ਨੂੰ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਆਨਰੇਰੀ ਡਿਪਟੀ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਆਫ਼ ਪੁਲਿਸ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 October 2024 |title=From Cricket Pitches to Police Duty: Mohammed Siraj Appointed as DSP at Telangana DGP Office |url=https://fantasykhiladi.com/news/mohammed-siraj-takes-charge-as-dsp-telangana-dgp-office/ |access-date=2024-10-11 |website=FantasyKhiladi}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1994]]</text>
      <sha1>9i8xw5ds4xwhtd19zzg1td3x8jcxzaw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਦੇਸ ਰਾਜ ਗੋਇਲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>203283</id>
    <revision>
      <id>845565</id>
      <parentid>831125</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T17:46:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>845565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13083" sha1="6kibcoua5ik53mbubw6d8ho9ageelwp" xml:space="preserve">
'''ਦੇਸ ਰਾਜ ਗੋਇਲ''' (1929–2013) ਜਿੰਂਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ '''ਦੇਸਰਾਜ ਗੋਇਲ''' ਜਾਂ '''ਡੀਆਰ ਗੋਇਲ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਸ ਰਾਜ ਭਾਰਤੀ ਪੱਤਰਕਾਰ, ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਬਾਰੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕ ਸਨ। ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ [[ਹਿੰਦੂਤਵ]] ਅਰਧ ਸੈਨਿਕ ਸੰਗਠਨ [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਵੈਮ ਸੇਵਕ ਸੰਘ]] (ਆਰਐਸਐਸ) ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ  1979 ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਨ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ, ਜਿਸਦਾ ਅਕਾਦਮਿਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Raina&quot;&gt;{{Cite journal|last=Raina|first=Badri|date=March 2013|title=Remembering D. R. Goyal|url=http://seculardemocracy.in/january_to_march_2013_issue_english|journal=Secular Democracy|archive-url=https://web.archive.org/web/20141029132605/http://seculardemocracy.in/january_to_march_2013_issue_english|archive-date=29 October 2014|access-date=2014-10-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;communal&quot;&gt;
{{Cite journal|last=Goyal|first=D. R.|date=9 February 2013|orig-year=First published 16 August 1997|title=Communal challenge to free India|url=http://www.mainstreamweekly.net/article3978.html|journal=Mainstream|access-date=2014-10-27}}
&lt;/ref&gt;

== ਜੀਵਨੀ ==
ਦੇਸ ਰਾਜ ਗੋਇਲ ਦਾ ਜਨਮ 1929 ਵਿੱਚ [[ਮੋਗਾ, ਪੰਜਾਬ|ਮੋਗਾ]], [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਗੋਇਲ 1942 ਵਿੱਚ ਆਰਐਸਐਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬਣੇ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਜੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ। ਉਹ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਕਿ ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਲੜਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਸਮੇਂ ਦੇ [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਵੈਮ ਸੇਵਕ ਸੰਘ|ਪ੍ਰਚਾਰਕ]] ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਗਠਨ ਤੋਂ ਮੋਹ ਭੰਗ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ 1947 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸੰਗਠਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਅਤੇ 1979 ਵਿੱਚ ਇਸ 'ਤੇ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਕਾਦਮਿਕ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;converting&quot;&gt;
{{Cite news|url=http://www.frontline.in/static/html/fl2619/stories/20090925261912000.htm|title=Converting Hindus to Hindutva: Interview with D. R. Goyal, writer and historian|last=Mahaprashasta|first=Ajoy Ashirwad|date=12 September 2009|work=Frontline|access-date=2014-10-10}}
&lt;/ref&gt;

ਗੋਇਲ ਨੇ 1946 ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਰਦੂ ਹਫਤਾਵਾਰੀ ''ਸੰਦੇਸ਼'', ਉਰਦੂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ''ਸੰਗਰਾਮ'' ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ''ਮਿਲਾਪ'' ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ''ਮਿਲਾਪ'' ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ''ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਂਸਭਾ ਭਵਨ'' ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ 30 ਜਨਵਰੀ 1948 ਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਕਿਉਂਕਿ &quot;ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।&quot; ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਗਾਂਧੀ ਦੀ [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ|ਹੱਤਿਆ ਹੋ]] ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੋਇਲ ਨੂੰ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੇ ਸ਼ੱਕ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਤੋਂ ਉਧਾਰ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਆਰਐਸਐਸ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਲਈ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਹੱਲਾਂ ਵੱਲ ਦੇਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ]] ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਨ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ। ਆਰਐਸਐਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਪਰ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਸੰਗਠਨ ਲੱਭਣ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ, ਉਹ [[ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ।&lt;ref name=&quot;communal&quot;/&gt;

ਗੋਇਲ ਨੇ 1956 ਅਤੇ 1963 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ [[ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ [[ਕਰੋੜੀ ਮੱਲ ਕਾਲਜ|ਕਿਰੋੜੀ ਮਲ ਕਾਲਜ]] ਵਿੱਚ ਲੈਕਚਰਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;Goyal&quot;&gt;
{{Cite book|location=Delhi}}
&lt;/ref&gt;

1962 ਦੀ [[ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਜੰਗ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਹਿਰੂ ਵਿਰੁੱਧ [[ਮਾਧਵ ਸਦਾਸ਼ਿਵਰਾਓ ਗੋਲ਼ਵਲਕਰ|ਐਮਐਸ ਗੋਲਵਲਕਰ]] ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮੀ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਅਜੀਬ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਗੋਲਵਲਕਰ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਨਹਿਰੂਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। [[ਜਬਲਪੁਰ]] ਤੋਂ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ [[ਸੁਭੱਦਰਾ ਜੋਸ਼ੀ]] ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਗਠਨ ''ਸੰਪ੍ਰਦਾਇਕਤਾ ਵਿਰੋਧੀ ਕਮੇਟੀ'' (ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਵਿਰੋਧੀ ਕਮੇਟੀ) ਦੀ ਸਹਿ-ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ''ਕੌਮੀ ਏਕਤਾ ਟਰੱਸਟ'' (ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਏਕਤਾ ਟਰੱਸਟ) ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ-ਧਰਮ ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਫਿਰਕੂ ਸਦਭਾਵਨਾ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ''ਸੈਕੂਲਰੀ ਡੈਮੋਕਰੇਸੀ'' ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੋਇਲ 1963 ਤੋਂ 1967 ਤੱਕ ''ਮੇਨਸਟ੍ਰੀਮ ਵੀਕਲੀ'' ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ 1968 ਤੋਂ ''ਸੈਕੂਲਰ ਡੈਮੋਕਰੇਸੀ'' ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;communal&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;converting&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;hardnews&quot;&gt;{{Cite web |date=10 March 2011 |title=Advani is relevant because he talks the most |url=http://www.hardnewsmedia.com/2011/03/3873 |access-date=2014-10-12 |publisher=Hard News |archive-date=2014-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141029201605/http://www.hardnewsmedia.com/2011/03/3873 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tribute&quot;&gt;
{{Cite news|url=http://www.mainstreamweekly.net/article3979.html|title=Tribute: D. R. Goyal|date=15 February 2013|work=Mainstream Weekly|access-date=2014-10-27}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[http://www.mainstreamweekly.net/article3979.html &quot;Tribute: D. R. Goyal&quot;]. ''Mainstream Weekly''. 15 February 2013&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;27 October&lt;/span&gt; 2014&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;
&lt;/ref&gt;

ਗੋਇਲ ਦੀ ਮੌਤ 4 ਫਰਵਰੀ 2013 ਨੂੰ ਹੋਈ।&lt;ref name=&quot;tribute&quot;/&gt;&lt;ref&gt;
{{Cite web |date=5 February 2013 |title=India: Des Raj Goyal the editor of celebrated 'Secular Democracy' is no more |url=http://communalism.blogspot.co.uk/2013/02/india-des-raj-goyal-editor-of.html |access-date=2014-10-12 |publisher=Communalism Watch}}
&lt;/ref&gt;

== ਕੰਮ ==

* ''ਕਸ਼ਮੀਰ'' (ਆਰ ਐਂਡ ਕੇ ਪਬਲਿਸ਼ਿੰਗ ਹਾਊਸ, 1965), 
* ''ਆਰਐਸਐਸ, ਅੱਤਵਾਦੀ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਦਾ ਗੜ੍ਹ'' ( ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰਾਲਾ, 1975), 
* ''ਈਗਲ ਡੈਮੋਕਰੇਸੀ'' (ਕਲਮਕਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, 1976), ASIN B002H9BK1A
* ''ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਵੈਮ ਸੇਵਕ ਸੰਘ'' (ਰਾਧਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, 1979), , ਦੂਜਾ ਐਡੀਸ਼ਨ (2000),  .
* ''ਸੰਪਰਦਾਇਕਤਾ ਬਨਾਮ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ: ਨਹਿਰੂ ਪਹੁੰਚ'' (ਸੰਪ੍ਰਦਾਇਕਤਾ ਵਿਰੋਧੀ ਕਮੇਟੀ, 1984), OLID OL17859333M.
* ''ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ: ਧੂੰਏਂ ਦੀ ਸਕਰੀਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ'' (ਅਜੰਤਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, 1984), 
* ''ਗੈਰ-ਅਲਾਈਨਮੈਂਟ: ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ'' (ਸਾਊਥ ਏਸ਼ੀਆ ਬੁੱਕਸ, 1986), 
* ''ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਨਿਸ਼ਸਤਰੀਕਰਨ: ਛੇ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ'' (ਸਟਰਲਿੰਗ, 1987), 
* ''ਕਹਾਨੀ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਕੀ'' (&quot;ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਦੀ ਕਹਾਣੀ&quot;, ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ, 2000), 
* ''ਮੌਲਾਨਾ ਹੁਸੈਨ ਅਹਿਮਦ ਮਦਨੀ - ਇੱਕ ਜੀਵਨੀ ਅਧਿਐਨ'' (ਅਨਾਮਿਕਾ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, 2004), 

== ਰਿਸੈਪਸ਼ਨ ==
ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ [[ਰਾਮਚੰਦਰ ਗੁਹਾ]] ਨੇ ਗੋਇਲ ਦੀ ''ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਵੈਮ ਸੇਵਕ ਸੰਘ ਨੂੰ'' &quot;ਆਰਐਸਐਸ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਿਤਾਬ&quot; ਕਿਹਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Guha&quot;&gt;
{{Cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1120128/jsp/opinion/story_15057174.jsp#.VDsE-dJDuN8|title=Fanatics and Heretics - The RSS remains close-minded and intolerant|last=Guha|first=Ramachandra|date=28 January 2012|work=The Telegraph|access-date=2014-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20120131191107/http://www.telegraphindia.com/1120128/jsp/opinion/story_15057174.jsp#.VDsE-dJDuN8|archive-date=31 January 2012}}
&lt;/ref&gt; ਲੋਇਡ ਆਈ. ਰੂਡੋਲਫ ਨੇ ਇਸਨੂੰ &quot;ਬਹਿਸਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਰਚਨਾ&quot; ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਆਰਐਸਐਸ ਲਈ 3 ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ।

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* [http://www.mainstreamweekly.net/ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ]
* [http://seculardemocracy.in/ ਸੈਕੂਲਰ ਡੈਮੋਕਰੇਸੀ ਮੈਗਜ਼ੀਨ]   'ਤੇ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141029132409/http://seculardemocracy.in/|date=29 October 2014}} ।
* [[openlibrary:publishers/Sampradayikta_Virodhi_Committee|ਸੰਪ੍ਰਦਾਇਕਤਾ ਵਿਰੋਧੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ]]
* [http://www.sacw.net/article5059.html ਸੰਪ੍ਰਦਾਇਕਤਾ ਵਿਰੋਧੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਇਤਿਹਾਸ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240620051058/http://www.sacw.net/article5059.html |date=2024-06-20 }}

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}
{{Authority control}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਸ਼ਟਰੀਆ ਸਵੈਮ ਸੇਵਕ ਸੰਘ ਪ੍ਰਚਾਰਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2013]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1929]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]]</text>
      <sha1>6kibcoua5ik53mbubw6d8ho9ageelwp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ‘ਪੰਗੋਤਰਾ’</title>
    <ns>0</ns>
    <id>203818</id>
    <revision>
      <id>845582</id>
      <parentid>845061</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T02:26:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kumar Rajesh Wiki</username>
        <id>59186</id>
      </contributor>
      <comment>ਨਵੀਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ ਗਈ</comment>
      <origin>845582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7275" sha1="llmxajrlbjpnhxmmrvoan4d7aw9pvjt" xml:space="preserve">ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਪੰਗੋਤਰਾ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Jugal Kishore Pangotra) ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ, ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੈ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jugal Kishore Pangotra ਲਈ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਯੋਗਦਾਨ - ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇਕ ਅਜ਼ਾਦ ਵਿਸ਼ਵਗਿਆਨਕੋਸ਼ |url=https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%96%E0%A8%BC%E0%A8%BE%E0%A8%B8:%E0%A8%AF%E0%A9%8B%E0%A8%97%E0%A8%A6%E0%A8%BE%E0%A8%A8/Jugal_Kishore_Pangotra |access-date=2026-03-13 |website=pa.wikipedia.org |language=pa}}&lt;/ref&gt;। ਉਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
[[ਤਸਵੀਰ:Jugal Kishore Pangotra.jpg|thumb|ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਪੰਗੋਤਰਾ]]
{{Infobox writer
| name             = ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਪੰਗੋਤਰਾ
| birth_date       = 21 ਜਨਵਰੀ, 2001
| occupation       = ਸੰਪਾਦਕ, ਲਿਪੀਅੰਤਰਕਾਰ
| notable_works    = ਇੱਕ ਸੀ ਭੂਆ (ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ)
ਨੀਲਕਾਂ (ਬੈਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਲਿਪੀਅੰਤਰ)
ਪਰਛਾਵਾਂ (ਨਾਵਲ, ਲਿਪੀਅੰਤਰ)
| language         = ਪੰਜਾਬੀ
| relatives        = ਰਾਜੇਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ (ਪਿਤਾ)
ਸੁਨੀਤਾ ਸ਼ਰਮਾ (ਮਾਤਾ)
| education        = ਬੀ. ਐਸ. ਸੀ. ਐਗਰੀਕਲਚਰ 
ਐੱਮ.ਏ. ਪੰਜਾਬੀ
ਉਰਦੂ ਆਮੋਜ਼ ਕੋਰਸ
| citizenship      = ਭਾਰਤ
| birth_place      = ਭੀਮਪੁਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪਠਾਨਕੋਟ, ਪੰਜਾਬ
}}

== ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ==
ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਦਾ ਜਨਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਪਠਾਨਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਠਾਨਕੋਟ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਭੀਮਪੁਰ]] ਵਿਖੇ 21 ਜਨਵਰੀ 2001 ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਸੁਨੀਤਾ ਸ਼ਰਮਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਰਾਜੇਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੇ ਵਡੇਰੇ ਸ਼ਕਰਗੜ੍ਹ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਕਸਬੇ ਸੁੱਖੋਚੱਕ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਝਜਾਰ ਤੋਂ ਉੱਜੜ ਕੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ (ਹੁਣ ਪਠਾਨਕੋਟ) ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਆ ਵਸੇ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=User contributions for Jugal Kishore Pangotra - Wikimedia Commons |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Contributions/Jugal_Kishore_Pangotra |access-date=2026-03-13 |website=commons.wikimedia.org |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ਵਿੱਦਿਆ ==
ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁੱਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬੀ.ਐਸ.ਸੀ. ਐਗਰੀਕਲਚਰ (ਆਨਰਜ਼) ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰਜ਼ (M.A. Punjabi) ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸ ਨੇ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਉਰਦੂ ਅਮੋਜ਼ ਦਾ ਕੋਰਸ ਵੀ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।

== ਸਾਹਿਤਕ ਕਾਰਜ ==
ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਸਾਹਿਤਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਤੌਰ ਸੰਪਾਦਕ ਸਰਗਰਮ ਹੈ। ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:

# ਇੱਕ ਸੀ ਭੂਆ: ਇਹ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਹ ਸਿਕੰਦਰ]] ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਪੰਗੋਤਰਾ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ‘ਪੰਗੋਤਰਾ’ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕ ‘ਇੱਕ ਸੀ ਭੂਆ’ ਦਾ ਲੋਕ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ |url=https://www.babushahi.in/education.php?id=296049 |access-date=2026-03-13 |website=Babushahi.in}}&lt;/ref&gt;
# ਨੀਲਕਾਂ: ਇਹ ਇੱਕ ਬੈਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸ਼ਾਇਰ [[ਹਕੀਮ ਅਰਸ਼ਦ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦ]] ਦੇ ਬੈਤ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਕੇ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਲਿਪੀਅੰਤਰ ਕਰ ਕੇ ਸੰਪਾਦਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ‘ਪੰਗੋਤਰਾ’ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕ ‘ਇੱਕ ਸੀ ਭੂਆ’ ਦਾ ਲੋਕ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ |url=https://thepunjabwire.com/?p=450508 |access-date=2026-03-13 |website=The Punjab Wire |language=en-US }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਗਸਤ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# ਪਰਛਾਵਾਂ: [[ਅਕਮਲ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦ ਘੁੰਮਣ|ਅਕਮਲ ਸ਼ਹਿਜਾਦ ਘੁੰਮਣ]] ਦਾ ਚਰਚਿਤ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਨਾਵਲ ਦਾ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਲਿਪੀਅੰਤਰ ਕੀਤਾ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=User contributions for Jugal Kishore Pangotra - Wikimedia Commons |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Contributions/Jugal_Kishore_Pangotra |access-date=2026-03-13 |website=commons.wikimedia.org |language=en}}&lt;/ref&gt; 'ਤੇ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪਸਾਰ ਲਈ ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਪੱਖੋਂ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ।

== ਹਵਾਲੇ ==
[[ਖ਼ਾਸ:ਯੋਗਦਾਨ/Jugal Kishore Pangotra|https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%96%E0%A8%BC%E0%A8%BE%E0%A8%B8:%E0%A8%AF%E0%A9%8B%E0%A8%97%E0%A8%A6%E0%A8%BE%E0%A8%A8/Jugal_Kishore_Pangotra]]

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Contributions/Jugal_Kishore_Pangotra
[[ਤਸਵੀਰ:JUGAL_KISHORE_PANGOTRA.png|thumb|Jugal Kishore Pangotra real pic]]
[[ਤਸਵੀਰ:Jugal_Kishore_Pangotra_and_Dhian_Singh_Shah_Sikander.jpg|thumb|Jugal Kishore Pangotra with Dhian Singh Shah Sikander]]
[[ਤਸਵੀਰ:Jugal_Kishore_Pangotra_and_Sardar_Panchhi.jpg|thumb|Jugal Kishore Pangotra With Sardar Panchhi]]</text>
      <sha1>llmxajrlbjpnhxmmrvoan4d7aw9pvjt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>845583</id>
      <parentid>845582</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T02:27:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kumar Rajesh Wiki</username>
        <id>59186</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>845583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7297" sha1="2c4hhkdq7efg94l3bshfdvgbg1eur5z" xml:space="preserve">ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਪੰਗੋਤਰਾ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Jugal Kishore Pangotra) ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ, ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੈ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jugal Kishore Pangotra ਲਈ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਯੋਗਦਾਨ - ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇਕ ਅਜ਼ਾਦ ਵਿਸ਼ਵਗਿਆਨਕੋਸ਼ |url=https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%96%E0%A8%BC%E0%A8%BE%E0%A8%B8:%E0%A8%AF%E0%A9%8B%E0%A8%97%E0%A8%A6%E0%A8%BE%E0%A8%A8/Jugal_Kishore_Pangotra |access-date=2026-03-13 |website=pa.wikipedia.org |language=pa}}&lt;/ref&gt;। ਉਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਪੀਅੰਤਰ ਕੀਤੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
[[ਤਸਵੀਰ:Jugal Kishore Pangotra.jpg|thumb|ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਪੰਗੋਤਰਾ]]
{{Infobox writer
| name             = ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਪੰਗੋਤਰਾ
| birth_date       = 21 ਜਨਵਰੀ, 2001
| occupation       = ਸੰਪਾਦਕ, ਲਿਪੀਅੰਤਰਕਾਰ
| notable_works    = ਇੱਕ ਸੀ ਭੂਆ (ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ)
ਨੀਲਕਾਂ (ਬੈਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਲਿਪੀਅੰਤਰ)
ਪਰਛਾਵਾਂ (ਨਾਵਲ, ਲਿਪੀਅੰਤਰ)
| language         = ਪੰਜਾਬੀ
| relatives        = ਰਾਜੇਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ (ਪਿਤਾ)
ਸੁਨੀਤਾ ਸ਼ਰਮਾ (ਮਾਤਾ)
| education        = ਬੀ. ਐਸ. ਸੀ. ਐਗਰੀਕਲਚਰ 
ਐੱਮ.ਏ. ਪੰਜਾਬੀ
ਉਰਦੂ ਆਮੋਜ਼ ਕੋਰਸ
| citizenship      = ਭਾਰਤ
| birth_place      = ਭੀਮਪੁਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪਠਾਨਕੋਟ, ਪੰਜਾਬ
}}

== ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ==
ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਦਾ ਜਨਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਪਠਾਨਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਠਾਨਕੋਟ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਭੀਮਪੁਰ]] ਵਿਖੇ 21 ਜਨਵਰੀ 2001 ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਸੁਨੀਤਾ ਸ਼ਰਮਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਰਾਜੇਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੇ ਵਡੇਰੇ ਸ਼ਕਰਗੜ੍ਹ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਕਸਬੇ ਸੁੱਖੋਚੱਕ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਝਜਾਰ ਤੋਂ ਉੱਜੜ ਕੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ (ਹੁਣ ਪਠਾਨਕੋਟ) ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਆ ਵਸੇ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=User contributions for Jugal Kishore Pangotra - Wikimedia Commons |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Contributions/Jugal_Kishore_Pangotra |access-date=2026-03-13 |website=commons.wikimedia.org |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ਵਿੱਦਿਆ ==
ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁੱਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬੀ.ਐਸ.ਸੀ. ਐਗਰੀਕਲਚਰ (ਆਨਰਜ਼) ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰਜ਼ (M.A. Punjabi) ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸ ਨੇ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਉਰਦੂ ਅਮੋਜ਼ ਦਾ ਕੋਰਸ ਵੀ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।

== ਸਾਹਿਤਕ ਕਾਰਜ ==
ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਸਾਹਿਤਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਤੌਰ ਸੰਪਾਦਕ ਸਰਗਰਮ ਹੈ। ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:

# ਇੱਕ ਸੀ ਭੂਆ: ਇਹ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਹ ਸਿਕੰਦਰ]] ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਪੰਗੋਤਰਾ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ‘ਪੰਗੋਤਰਾ’ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕ ‘ਇੱਕ ਸੀ ਭੂਆ’ ਦਾ ਲੋਕ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ |url=https://www.babushahi.in/education.php?id=296049 |access-date=2026-03-13 |website=Babushahi.in}}&lt;/ref&gt;
# ਨੀਲਕਾਂ: ਇਹ ਇੱਕ ਬੈਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸ਼ਾਇਰ [[ਹਕੀਮ ਅਰਸ਼ਦ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦ]] ਦੇ ਬੈਤ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਕੇ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਲਿਪੀਅੰਤਰ ਕਰ ਕੇ ਸੰਪਾਦਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ‘ਪੰਗੋਤਰਾ’ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕ ‘ਇੱਕ ਸੀ ਭੂਆ’ ਦਾ ਲੋਕ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ |url=https://thepunjabwire.com/?p=450508 |access-date=2026-03-13 |website=The Punjab Wire |language=en-US }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਗਸਤ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# ਪਰਛਾਵਾਂ: [[ਅਕਮਲ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦ ਘੁੰਮਣ|ਅਕਮਲ ਸ਼ਹਿਜਾਦ ਘੁੰਮਣ]] ਦਾ ਚਰਚਿਤ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਨਾਵਲ ਦਾ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਲਿਪੀਅੰਤਰ ਕੀਤਾ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=User contributions for Jugal Kishore Pangotra - Wikimedia Commons |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Contributions/Jugal_Kishore_Pangotra |access-date=2026-03-13 |website=commons.wikimedia.org |language=en}}&lt;/ref&gt; 'ਤੇ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪਸਾਰ ਲਈ ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਪੱਖੋਂ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ।

== ਹਵਾਲੇ ==
[[ਖ਼ਾਸ:ਯੋਗਦਾਨ/Jugal Kishore Pangotra|https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%96%E0%A8%BC%E0%A8%BE%E0%A8%B8:%E0%A8%AF%E0%A9%8B%E0%A8%97%E0%A8%A6%E0%A8%BE%E0%A8%A8/Jugal_Kishore_Pangotra]]

https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Contributions/Jugal_Kishore_Pangotra
[[ਤਸਵੀਰ:JUGAL_KISHORE_PANGOTRA.png|thumb|Jugal Kishore Pangotra real pic]]
[[ਤਸਵੀਰ:Jugal_Kishore_Pangotra_and_Dhian_Singh_Shah_Sikander.jpg|thumb|Jugal Kishore Pangotra with Dhian Singh Shah Sikander]]
[[ਤਸਵੀਰ:Jugal_Kishore_Pangotra_and_Sardar_Panchhi.jpg|thumb|Jugal Kishore Pangotra With Sardar Panchhi]]</text>
      <sha1>2c4hhkdq7efg94l3bshfdvgbg1eur5z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Renamed user a5157eddcbf3eeeb064ab972374787e2</title>
    <ns>3</ns>
    <id>204734</id>
    <revision>
      <id>845589</id>
      <parentid>841494</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T04:34:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Manchiu</username>
        <id>57158</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Manchiu ਨੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Prajiiit]] ਵਰਕੇ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਮੋੜ ਛੱਡੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Renamed user a5157eddcbf3eeeb064ab972374787e2]] 'ਤੇ ਥਾਂ-ਬਦਲੀ ਕੀਤੀ ਏ: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Prajiiit|Prajiiit]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Renamed user a5157eddcbf3eeeb064ab972374787e2|Renamed user a5157eddcbf3eeeb064ab972374787e2]]&quot;</comment>
      <origin>841494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="230" sha1="mq5beniet4xd1ks3p72lghx4s1vkilx" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Prajiiit}}

-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 11:07, 25 ਜੂਨ 2026 (UTC)</text>
      <sha1>mq5beniet4xd1ks3p72lghx4s1vkilx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Cambial Yellowing</title>
    <ns>3</ns>
    <id>205103</id>
    <redirect title="ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Cambial yellowing" />
    <revision>
      <id>845559</id>
      <timestamp>2026-09-05T13:41:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Deepfriedokra</username>
        <id>35861</id>
      </contributor>
      <comment>Deepfriedokra ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Cambial Yellowing]] ਨੂੰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Cambial yellowing]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Cambial Yellowing|Cambial Yellowing]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Cambial yellowing|Cambial yellowing]]&quot;</comment>
      <origin>845559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95" sha1="2uvwhp86y068aqyxy0fv95sx7vpbtvk" xml:space="preserve">#ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Cambial yellowing]]</text>
      <sha1>2uvwhp86y068aqyxy0fv95sx7vpbtvk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਗੁਲਾਮ ਸਾਦਿਕ ਖਾਨ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>205104</id>
    <revision>
      <id>845570</id>
      <timestamp>2026-09-05T18:07:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Meenukusam</username>
        <id>51574</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1354677088|Ghulam Sadiq Khan]]&quot; ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ</comment>
      <origin>845570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6385" sha1="ipgva2rqrp1rxeupywew1c82jkhw9j9" xml:space="preserve">
{{Infobox musical artist
| name              = Ustad Ghulam Sadiq Khan
| image             = 
| image_size        = 
| caption           = 
| birth_name        = 
| birth_date        = {{birth date|1939|8|22|df=y}}
| origin            = [[Kanpur]], India
| death_date        = {{death date and age|2016|05|15|1939|08|22|df=y}}
| genre             = [[Hindustani classical music]]
| occupation        = Vocalist
| years_active      = 
}}
&lt;templatestyles src=&quot;Module:Infobox/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Infobox person
| awards             = [[Padma Shri]] award by the [[Government of India]] in 2005
}}
'''ਉਸਤਾਦ ਗੁਲਾਮ ਸਾਦਿਕ ਖਾਨ''' (22 ਅਗਸਤ 1939-15 ਮਈ 2016) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਾਇਕ ਸਨ । ਉਹ [[ਰਾਮਪੁਰ-ਸਹਸਵਾਨ ਘਰਾਨਾ|ਰਾਮਪੁਰ-ਸਹਿਸਵਾਨ ਘਰਾਣੇ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ।

== ਸੰਗੀਤ ਕੈਰੀਅਰ ==
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਉਸਤਾਦ ਗੁਲਾਮ ਜਾਫਰ ਖਾਨ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਸਾਰੰਗੀ]] ਵਾਦਕ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸਤਾਦ [[ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ|ਮੁਸਤਾਕ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਆਪਣੀ ਸਿਖਲਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;hindu&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.hindu.com/mp/2005/09/19/stories/2005091900880200.htm|title=A vocal celebration (this article covers both Ghulam Sadiq Khan and his son Ghulam Abbas)|last=Rajan|first=Anjana|date=2005-09-19|work=The Hindu newspaper|access-date=2026-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023000631/http://www.hindu.com/mp/2005/09/19/stories/2005091900880200.htm|archive-date=2012-10-23}}&lt;/ref&gt;

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਖਿਆਲ ਗਾਇਕੀ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ [[ਠੁਮਰੀ]], ਦਾਦਰਾ ਅਤੇ ਭਜਨ ਵੀ ਗਾਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਯੂਕੇ, ਆਸਟਰੇਲੀਆ, ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ, ਓਮਾਨ, ਮਾਰੀਸ਼ਸ, ਸਿੰਗਾਪੁਰ, ਹਾਂਗਕਾਂਗ, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ, ਥਾਈਲੈਂਡ, ਚੀਨ ਅਤੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਹ [[ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ]] ਅਤੇ [[ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ]] ਦੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰ ਸਨ।

ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਤਾਦ ਗੁਲਾਮ ਅੱਬਾਸ ਖਾਨ ਜੋ ਇੱਕ ਖਿਆਲ ਅਤੇ [[ਗ਼ਜ਼ਲ]] ਗਾਇਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਾਲੀਵੁੱਡ [[ਪਿਠਵਰਤੀ ਗਾਇਕ|ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕ]] [[ਜਸਪਿੰਦਰ ਨਰੂਲਾ]] ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2008-03-17 |title=The Buzz in Big Cities (scroll down to Delhi concert at the bottom) |url=http://www.telegraphindia.com/1080317/jsp/nation/story_9029359.jsp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526005137/http://www.telegraphindia.com/1080317/jsp/nation/story_9029359.jsp |archive-date=26 May 2011 |access-date=2026-05-16 |website=The Telegraph (Kolkata) newspaper}}&lt;/ref&gt; ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੋਤੇ ਗੁਲਾਮ ਹਸਨ ਖਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿਖਾਇਆ, ਜੋ ਇੱਕ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਾਇਕ ਵੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ 'ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਫੈਕਲਟੀ' ਲਈ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਲੈਕਚਰਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

== ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ ==
2005 ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Padma Awards |url=https://www.india.gov.in/myindia/images/ps_awards.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070630103448/https://www.india.gov.in/myindia/images/ps_awards.pdf |archive-date=2007-06-30 |access-date=2026-05-16 |publisher=Ministry of Communications and Information Technology (India)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SangeetGram&quot;&gt;{{Cite web |title=Padma Shri award for Ghulam Sadiq Khan in 2005 |url=http://www.sangeetgraam.org/gharana.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328093506/http://www.sangeetgraam.org/gharana.html |archive-date=28 March 2016 |access-date=17 May 2026 |website=SangeetGram.org website}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MG&quot;&gt;{{Cite web |date=15 June 2016 |title=List of Obituaries including Ghulam Sadiq Khan |url=http://www.milligazette.com/news/14335-obituaries |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161012181527/http://www.milligazette.com/news/14335-obituaries |archive-date=12 October 2016 |access-date=16 May 2026 |website=Milligazette.com website}}&lt;/ref&gt;

== ਮੌਤ ==
ਉਸਤਾਦ ਗੁਲਾਮ ਸਾਦਿਕ ਖਾਨ ਦੀ ਮੌਤ 15 ਮਈ 2016 ਨੂੰ 76 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮੈਕਸ ਹੈਲਥਕੇਅਰ, [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਵਿਖੇ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਹੋਈ।&lt;ref name=&quot;MG&quot; /&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਗਾਇਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2016]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1939]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hCards]]</text>
      <sha1>ipgva2rqrp1rxeupywew1c82jkhw9j9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Love.singh6450</title>
    <ns>3</ns>
    <id>205105</id>
    <revision>
      <id>845585</id>
      <timestamp>2026-09-06T03:06:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>10694</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page</comment>
      <origin>845585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="241" sha1="msp65qva8co3wggr7a761qnsqyte13a" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Love.singh6450}}

-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 03:06, 6 ਸਤੰਬਰ 2026 (UTC)</text>
      <sha1>msp65qva8co3wggr7a761qnsqyte13a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Keerthi65</title>
    <ns>3</ns>
    <id>205106</id>
    <revision>
      <id>845594</id>
      <timestamp>2026-09-06T07:09:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>10694</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page</comment>
      <origin>845594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="236" sha1="434ea3e0h2rf7l79guzsy6ruv4tfggs" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Keerthi65}}

-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 07:09, 6 ਸਤੰਬਰ 2026 (UTC)</text>
      <sha1>434ea3e0h2rf7l79guzsy6ruv4tfggs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Waxcandel</title>
    <ns>3</ns>
    <id>205107</id>
    <revision>
      <id>845603</id>
      <timestamp>2026-09-06T11:33:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>10694</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page</comment>
      <origin>845603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="236" sha1="1octjt860o40son58zlgf9he0c126v0" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Waxcandel}}

-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 11:33, 6 ਸਤੰਬਰ 2026 (UTC)</text>
      <sha1>1octjt860o40son58zlgf9he0c126v0</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>