ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ pawiki https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਾਟਕ ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Package Package talk Event Event talk Topic 0 3507 846749 824715 2026-09-22T02:36:08Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 846749 wikitext text/x-wiki {{About|ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਂਤ|ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ|ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਹੋਰ ਵਰਤੋਂਆਂ|ਪੰਜਾਬ (ਗੁੰਝਲ-ਖੋਲ੍ਹ)}} {{Infobox settlement | name = ਪੰਜਾਬ | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੇਤਰ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Punjab map (topographic) with cities.png | map_alt = | map_caption = ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਜਗ੍ਹਾ | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{Coord|31|74|scale:3000000|display=inline, title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਪਾਕਿਸਤਾਨ}}<br />{{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type2 = [[ਆਬਾਦੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ]] | subdivision_name2 = [[ਲਹੌਰ]] | subdivision_type3 = ਦੂਜਾ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ | subdivision_name3 = [[ਫ਼ੈਸਲਾਬਾਦ]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | named_for = [[ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ]] ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ | demographics_type1 = ਜਨਸੰਖਿਆ | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics1_title1 = [[ਨਸਲੀ ਸਮੂਹ]] | demographics1_info1 = [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]] <br />''ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ: [[ਬਲੋਚ ਲੋਕ|ਬਲੋਚ]], ਬਿਹਾਰੀ, ਡੋਗਰੇ, ਹਰਿਆਣਵੀ , [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਹਿਮਾਚਲੀ]], ਹਿੰਦਕੋਵਾਂ, ਕਸ਼ਮੀਰੀ, ਮੁਹਾਜਿਰ (ਉਰਦੂ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ), ਅਸ਼ੋਤੁਨ, ਸਰਾਇਕੀ ਲੋਕ, [[ਸਿੰਧੀ ਲੋਕ|ਸਿੰਧੀ]]<ref>{{cite web|title=Elections in Bihar, Campaigning in Punjab to Woo Bihari Migrants|url=https://www.newindianexpress.com/nation/2015/oct/04/elections-in-bihar-campaigning-in-punjab-to-woo-bihari-migrants-824629.html|date=4 October 2015|quote=Punjab, as per official estimates, is home to some two million migrants from Bihar. They are engaged in various jobs and occupations in Punjab. Of this, over 1.3 million are living in and around the industrial hub of Ludhiana.|access-date=17 February 2024|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329091742/https://www.newindianexpress.com/nation/2015/oct/04/Elections-in-Bihar-Campaigning-in-Punjab-to-Woo-Bihari-Migrants-824629.html|url-status=live}}</ref>'' | demographics_type2 = | demographics2_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics1_title2 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_info2 = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]], [[ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਇਸਦੀਆਂ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸਮਾਂ]] ਅਤੇ [[#ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਹੋਰ]] | demographics_type3 = | demographics3_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics1_title3 = ਧਰਮ | demographics1_info3 = <!-- Note: See religion subsection for references - estimates from combining 2011 Indian census and 2017 Pakistani census in Punjab region (including Punjab (India), Punjab (Pakistan), Haryana, Delhi, Himachal Pradesh, Islamabad, Chandigarh) -->[[ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਸਲਮਾਨ|ਇਸਲਾਮ]] (64.72%)<br />[[ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੰਦੂ|ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]] (23.38%)<br />[[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] (10.1%)<br />[[ਈਸਾਈ ਧਰਮ]] (1.49%)<br /> ਹੋਰ (0.31%) | unit_pref = Metric | area_blank2_title = <!-- km² --> | area_total_km2 = 458,354.5 | population_as_of = [[2011 ਭਾਰਤੀ ਜਨਗਣਨਾ|2011]] {{small|ਭਾਰਤ}} & [[2017 ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ|2017]] {{small|ਪਾਕਿਸਤਾਨ}} | population_total = {{circa|190|lk=yes}}&nbsp;ਮਿਲੀਅਨ{{efn|name=2011&2017Census}} <br/> {{flag|ਪਾਕਿਸਤਾਨ}} 115 ਮਿਲੀਅਨ <br/> {{flag|ਭਾਰਤ}} 75 ਮਿਲੀਅਨ | population_demonym = ਪੰਜਾਬੀ | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਈਐੱਸਟੀ]] | utc_offset1 = +05:30 | timezone2 = [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪੀਕੇਟੀ]] | utc_offset2 = +05:00 | footnotes = [[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ)|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੰਜਾਬ]] ਦੀਆਂ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਰਹੱਦਾਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਜਨਸੰਖਿਆ }} {{ਪੰਜਾਬੀ}} '''ਪੰਜਾਬ''' ([[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ]]: پنجاب) ਉੱਤਰ-[[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭੂਗੋਲਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਖਿੱਤਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਖ਼ਿੱਤੇ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਚੜ੍ਹਦਾ ਪੰਜਾਬ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ]], [[ਕਸ਼ਮੀਰ]], [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]], [[ਹਰਿਆਣਾ]], [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਦਿੱਲੀ]], ਉੱਤਰੀ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]], ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਕੈਪਟਲ ਟੇਰਾਟੋਰੀ ਅਤੇ [[ਖ਼ੈਬਰ ਪਖ਼ਤੁਨਖ਼ਵਾ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। == ਨਿਰੁਕਤੀ == ਖੇਤਰ ਦਾ ਨਾਮ, ''ਪੰਜਾਬ'', ਦੋ [[ਫ਼ਾਰਸੀ]] ਦੇ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਹੈ,<ref name=EoS>{{cite web |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/PUNJAB.html |title=The Punjab |author=H K Manmohan Siṅgh |work=The Encyclopedia of Sikhism, Editor-in-Chief Harbans Singh |publisher=[[Punjabi University]], Patiala |accessdate=18 August 2015 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305062705/http://www.learnpunjabi.org/eos/PUNJAB.html |archivedate=5 March 2016 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite book|last=Gandhi|first=Rajmohan|title=Punjab: A History from Aurangzeb to Mountbatten|year=2013|page=1 ("Introduction")|publisher=Aleph Book Company|location=New Delhi, India, Urbana, [[Illinois]]|isbn=978-93-83064-41-0}}</ref> ''ਪੰਜ'' ਅਤੇ ''ਆਬ'' (ਪਾਣੀ), ਜਿਸਦਾ ਤਆਰਫ਼ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਏ ਤੁਰਕੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਬੋਲਾਰਿਆਂ ਨੇ ਕੀਤਾ,<ref>{{cite book|last=Canfield|first=Robert L.|title=Turko-Persia in Historical Perspective|year=1991|page=1 ("Origins")|publisher=Cambridge University Press|location=[[Cambridge]], United Kingdom|isbn=978-0-521-52291-5}}</ref> ਅਤੇ ਜਿਸਨੂੰ [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] ਵਲੋਂ ਹੋਰ ਬਕਾਇਦਾ ਮਕਬੂਲੀਅਤ ਹਾਸਲ ਹੋਈ।<ref>{{cite book|last=Gandhi|first=Rajmohan|title=Punjab: A History from Aurangzeb to Mountbatten|year=2013|publisher=Aleph Book Company|location=New Delhi, India, Urbana, [[Illinois]]|isbn=978-93-83064-41-0}}</ref><ref>{{cite book|last=Shimmel|first=Annemarie|title=The Empire of the Great Mughals: History, Art and Culture|url=https://archive.org/details/empireofgreatmug00anne|year=2004|publisher=Reaktion Books Ltd.|location=London, United Kingdom|isbn=1-86189-1857}}</ref> ਇਸ ਮੁਤਾਬਕ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ "ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਾਲ਼ੀ ਜ਼ਮੀਨ", ਜ਼ਿਕਰ [[ਜੇਹਲਮ]], [[ਚਨਾਬ]], [[ਰਾਵੀ]], [[ਸਤਲੁਜ]] ਅਤੇ [[ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ|ਬਿਆਸ]] ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ।<ref>Encyclopædia Britannica, 9th ed., vol. 20, Punjab, p.107</ref> [[ਯੂਨਾਨੀ|ਯੂਨਾਨੀਆਂ]] ਵਲੋਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ''ਪੇਂਤਾਪੋਟੇਮੀਆ'' ਅਤੇ [[ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ|ਵੇਦਕ ਸੋਸਾਇਟੀ]] ਵਲੋਂ ਸਪਤ ਸਿੰਧੂ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|author1-last=Lassen|author1-first=Christian|author-link=Christian Lassen|title=Commentatio Geographica atque Historica de Pentapotamia Indica|trans-title=A commentary on the Geography and History of the Pentapotamia Indica|year=1827|publisher=Weber|page=4|quote=pars ea indiae, quam hodie persico nomine Penjab vocamus, lingua Indorum sacra Panchanada appellatur; utrumque nomen Graece reddi potest per Πενταποταμια. Prioris nominis origio Persica haud est dubia, quanquam vocabula, exquibus est compositum, aeque Indica sunt ac Persica; At vero postremum hoc vacbulum ab Indis nunquam, quod sciam, in nominibus propriis hunc in modium componendis usurpatur; nomina contra Persica exstant permulta, quae vocabulo isto terminantur, ex. gr. Doab, Nilab, alia. Unde probabile fit, Penjabi nomen, quod hodie in omnibus libris geographicis obtinet, recentioris esse originis atque regibus Indiae Moslemiticis, quibus maxime in usu fuit lingua Persica, tribuendum. Nomen Panchanada Indicum esse priscum et genuium, inde patet, quod in Rameïde et Bharatea, carminibus Indorum antiquissimis iam legitur, nec praeter hoc aliud apud Indos exstat; Panchala enim, quod per Penjab reddunt interpretes Rameïdos Angli nomen est alius regionis, a Pentapotamia prorsus diversae, ut infra videbimus<br> A part of India, which today we call the name of the Penjab we call the Persian, the language of the Indians, is called the sacred Panchanada; both of which can be made by the Greek name of Πενταποταμια. Origio Persian former name is not in doubt, although the terms, since it is composed equally of Hindi and Persian; But, in truth, the ultimate purpose vacbulum between the Indians and never, to my knowledge, he is used in the names of their own this fellow in the composition of a bushel; the names of the against the Persians, there are at present, and which are terminated at that word, out of the. gr. Doab, Nilab, other. Wherefore it was likely the case, the name of Penjabi, which is to day in all the books of maps, the lord, is of later origin, and the kings of Moslemiticis of India, the Persian, the language of which we are mainly in the use of, must be given. The name of the Panchanada to be the ancient habits of the Indian, and the genuine, hence it is evident, that in the Rameïde and Bharatea, the songs of the Indians, the most ancient people have already read, we in addition to this there was another stands out among the Indians; PANCHAL that for Penjab pay teachers Rameïdos the English name of another region, the Pentapotamia entirely different, as we will see below."|url=https://books.google.ca/books?id=XbBCAAAAcAAJ&pg=PA3}}{{whose translation|reason=has several mistakes - looks like Google translation}}</ref><ref>{{cite book|author1-last=Latif|author1-first=Syad Muhammad|title=History of the Panjáb from the Remotest Antiquity to the Present Time|year=1891|publisher=[[Calcultta Central Press Company]]|page=1|quote=The Panjáb, the Pentapotamia of the Greek historians, the north-western region of the empire of Hindostán, derives its name from two Persian words, ''panj'' (five), an ''áb'' (water, having reference to the five rivers which confer on the country its distinguishing features." |url=https://books.google.ca/books?hl=en&lr=&id=RzBAAQAAMAAJ&oi=fnd&pg=PR1}}</ref><ref name="Khalid">{{cite journal|author1-last=Khalid|author1-first=Kanwal|title=Lahore of Pre Historic Era|journal=Journal of the Research Society of Pakistan|volume=52|issue=2|page=73|year=2015|quote="The earliest mention of five rivers in the collective sense was found in Yajurveda and a word Panchananda was used, which is a Sanskrit word to describe a land where five rivers meet. [...] In the later period the word ''Pentapotamia'' was used by the Greeks to identify this land. (''Penta'' means 5 and potamia, water ___ the land of five rivers) Muslim Historians implied the word "Punjab " for this region. Again it was not a new word because in Persian speaking areas, there are references of this name given to any particular place where five rivers or lakes meet."|url=http://pu.edu.pk/images/journal/history/PDF-FILES/7.%20Kanwal%20Khalid_v52_2_15.pdf}}</ref> == ਸਿਆਸੀ ਜੁਗਰਾਫ਼ੀਆ == ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਡੈਫ਼ੀਨਿਸ਼ਨ ਨੇ, ੧੯੪੭ ਡੈਫ਼ੀਨਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਉਸਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ 1846–1849 ਡੈਫ਼ੀਨਿਸ਼ਨ। ਇੱਕ ਤੀਜੀ ਡੈਫ਼ੀਨਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ 1947 ਡੈਫ਼ੀਨਿਸ਼ਨ ਅਤੇ 1846–1849 ਡੈਫ਼ੀਨਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮਿਲਾ, ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਕਦੀਮ ਦਰਿਆਵੀ ਹਿਲਜੁਲ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ਼ ਉੱਤਰੀ ਰਾਜਿਸਥਾਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। === 1947 ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ === 1947 ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬ ਖਿੱਤੇ ਨੂੰ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ਼ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ [[ਭਾਰਤ]] ਅਤੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿਚਾਲੇ਼ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ|ਤਕਸੀਮ]] ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ, ਖੇਤਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬਾ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਰਾਜਧਾਨੀ ਖੇਤਰ (ਕੈਪੀਟਲ ਟੇਰਟਰੀ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ । ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬਾ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਹਰਿਆਣਾ,<ref>{{cite web|url=https://books.google.co.uk/books?id=k2Ual-NgAVMC&pg=PT85&dq=haryana%20punjab%20ties&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiv1bLxqubNAhXBA8AKHdPpDNA4ChDoAQhLMAk#v=onepage&q=haryana%20punjab%20ties&f=false|title=Pratiyogita Darpan|first=Pratiyogita|last=Darpan|date=1 October 2009|publisher=Pratiyogita Darpan|via=Google Books|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160920032209/https://books.google.co.uk/books?id=k2Ual-NgAVMC&pg=PT85&dq=haryana%20punjab%20ties&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiv1bLxqubNAhXBA8AKHdPpDNA4ChDoAQhLMAk#v=onepage&q=haryana%20punjab%20ties&f=false|archivedate=20 September 2016|df=dmy-all}}</ref> ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼। 1947 ਡੈਫ਼ੀਨਿਸ਼ਨ ਵਰਤਦਿਆਂ, ਲਹਿੰਦੇ ਵੱਲ [[ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ]] ਅਤੇ ਖ਼ੈਬਰ ਪਖ਼ਤੁਨਖ਼ਵਾ ਖਿੱਤੇ, ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਚੜ੍ਹਦੇ ਵੱਲ ਹਿੰਦੀ ਬੈਲਟ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਨੂੰ ਰਾਜਿਸਥਾਨ ਅਤੇ [[ਸਿੰਧ]] ਨਾਲ਼ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹੱਦ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮੁਤਾਬਕ, ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਬਹੁਤ ਕਿਸਮੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸਦੀ ਖਿੱਚ ਕਾਂਗੜਾ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਮੈਦਾਨੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਚੋਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਤੱਕ ਹੈ। ====ਮੌਜੂਦਾ ਨਕਸ਼ੇ==== <gallery> File:Punjab-Map.PNG|ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ File:Punjab district map 2014.png|ਪੰਜਾਬ, ਇੰਡੀਆ File:India Haryana map.svg|ਹਰਿਆਣਾ, ਇੰਡੀਆ File:Map of Himachal Pradesh.svg|ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਇੰਡੀਆ </gallery> ====ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ==== <gallery> File:Night View of Badshahi Mosque (King’s Mosque).jpg|ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਮਸੀਤ, ਲਹੌਰ File:Golden Temple India.jpg|ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ File:Clock Tower Faisalabad by Usman Nadeem.jpg|ਘੈਂਟਾ ਘਰ, ਫ਼ੈਸਲਾਬਾਦ File:Aerial view of Multan Ghanta Ghar chawk.jpg|ਮੁਲਤਾਨ ਘੈਂਟਾ ਘਰ ਚੌਂਕ ਦੀ ਹਵਾਈ ਨਜ਼ਰ File:Open Hand monument, Chandigarh.jpg|ਓਪਨ ਹੈਂਡ ਮੁੱਜਸਮਾ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ File:Faisal Masjid21.jpg|ਫ਼ੈਸਲ ਮਸੀਤ </gallery> ===1846–1849 ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ=== [[File:PunjabmapJDCunninghamHistoryoftheSikhs.png|thumb|left|ਪੰਜਾਬ, 1849]] [[File:Punjab 1909.jpg|thumb|upright=1.15|[[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੰਜਾਬ]], 1909]] 1846–1849 ਡੈਫ਼ੀਨਿਸ਼ਨ ਦਾ ਫ਼ੋਕਸ [[ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ]] ਹੈ। ਇਸ ਡੈਫ਼ੀਨਿਸ਼ਨ ਮੁਤਾਬਕ, ਪੰਜਾਬ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਹਨ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ, ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ, ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਕੈਪਟਲ ਟੇਰਾਟੋਰੀ, [[ਅਜ਼ਾਦ ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਸ਼ਾਮਲ ਭਿਮਬਰ ਅਤੇ [[ਮੀਰਪੁਰ]]<ref>History of Panjab Hill States, Hutchison, Vogel 1933 Mirpur was made a part of Jammu and Kashmir in 1846</ref> ਅਤੇ ਖ਼ੈਬਰ ਪਖ਼ਤੁਨਖ਼ਵਾ ਦੇ ਕੁਜ ਹਿੱਸੇ (ਖ਼ਾਸਕਰ [[ਪੇਸ਼ਾਵਰ]]<ref>Changes in the Socio-economic Structures in Rural North-West Pakistan By Mohammad Asif Khan [https://books.google.co.uk/books?id=nKdraLI-c0wC&pg=PA15&lpg=PA15&dq=peshawar+separated+from+punjab+1901&source=bl&ots=PBoCu9_Nb7&sig=e2q7sw1Jrtq-W2KNVpP71lTH-5k&hl=en&sa=X&ei=oafUVNHTF4OU7AaquIDoDQ&ved=0CDQQ6AEwAw#v=onepage&q=peshawar%20separated%20from%20punjab%201901&f=false] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160414225511/https://books.google.co.uk/books?id=nKdraLI-c0wC&pg=PA15&lpg=PA15&dq=peshawar%20separated%20from%20punjab%201901&source=bl&ots=PBoCu9_Nb7&sig=e2q7sw1Jrtq-W2KNVpP71lTH-5k&hl=en&sa=X&ei=oafUVNHTF4OU7AaquIDoDQ&ved=0CDQQ6AEwAw|date=14 April 2016}} Peshawar was separated from Punjab Province in 1901.</ref> ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਿਸ਼ੌਰ ਨਾਮ ਨਾਲ਼ ਮਲੂਕ)<ref>{{cite book |url=https://books.google.co.uk/books?ei=EzWcVaDDCYmZ7AbwrreABA&id=9_1tAAAAMAAJ&dq=peshawar+known+as+pishore&focus=searchwithinvolume&q=+pishore |last=Nadiem |first=Ihsan H. |year=2007 |title=Peshawar: heritage, history, monuments |publisher=Sang-e-Meel Publications |accessdate=13 September 2015 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151016025110/https://books.google.co.uk/books?ei=EzWcVaDDCYmZ7AbwrreABA&id=9_1tAAAAMAAJ&dq=peshawar+known+as+pishore&focus=searchwithinvolume&q=+pishore |archivedate=16 October 2015 |df=dmy-all }}</ref> ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਚੜ੍ਹਦਾ ਪੰਜਾਬ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਹਰਿਆਣਾ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ|ਜੰਮੂ ਦਵਿਜਨ]]।<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/place/Jammu-and-Kashmir|title=Jammu and Kashmir|work=Encyclopædia Britannica|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310222040/http://www.britannica.com/place/Jammu-and-Kashmir|archivedate=10 March 2016|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=https://books.google.ca/books?id=TMxJzb7N_8wC&source=gbs_navlinks_s|title=Epilogue, Vol 4, Issue 11|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160204021635/https://books.google.ca/books?id=TMxJzb7N_8wC&source=gbs_navlinks_s|archivedate=4 February 2016|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite book |author=Pritam Singh Gill |date=1978 |title=History of Sikh nation: foundation, assassination, resurrection |url=https://books.google.co.in/books?id=8CVuAAAAMAAJ&q=History+of+Sikh+nation:+foundation,+assassination,+resurrection.&dq=History+of+Sikh+nation:+foundation,+assassination,+resurrection.&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjZiOiMmb_eAhWHso8KHecFCJYQ6AEIJzAA |location=[[University of Michigan.]] |publisher= New Academic Pub. Co.|page=380 |isbn= |author-link= }}</ref> ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਡੈਫ਼ੀਨਿਸ਼ਨ ਵਰਤਦਿਆਂ, ਪੰਜਾਬ ਖਿੱਤਾ ਵੱਡਾ ਇਲਾਕਾ ਕੱਜਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਪੰਜ ਕੁਦਰਤੀ ਰਕਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਕਸੀਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।<ref name=EoS/> * ਚੜ੍ਹਦੇ ਪਹਾੜ੍ਹੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਜੰਮੂ ਡਵੀਜ਼ਨ ਅਤੇ ਅਜ਼ਾਦ ਕਸ਼ਮੀਰ; * ਵਿਚਕਾਰ ਇੰਡਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਪੇਸ਼ਾਵਰ; * ਗਬਲਾ ਮਦਾਨ ਨਾਲ਼ ਉਸਦੇ ਪੰਜ ਦਰਿਆ; * ਉੱਤਰ-ਲਹਿੰਦਾ ਖੇਤਰ, ਗਬਲੇ ਮਦਾਨ ਤੋਂ ਜੇਹਲਮ ਅਤੇ ਇੰਡਸ ਵਿਚਾਲ਼ੇ ਲੂਣ ਕੋਹਸਤਾਨ ਕਰਕੇ ਵੱਖ; * ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਦੱਖਣ ਨੂੰ ਸੈਮੀ-ਰੇਗਿਸਤਾਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਤੋਂ ਉੱਤਰ-ਚੜ੍ਹਦੇ ਵੱਲ [[ਹਿਮਾਲਿਆ|ਹਿਮਾਲਿਆ ਕੋਹਸਤਾਨ]] ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਅਕਾਰ ਉੱਤਰ-ਹਿੱਲ ਰਹੇ ਇੰਡੋ-ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਪਲੇਟ ਅਤੇ ਯੋਰੇਸ਼ੀਆ ਪਲੇਟ ਵਿਚਾਲ਼ੇ ਟੱਕਰ ਦਾ ਅੰਜਾਮ ਹੈ। ਪਲੇਟਾਂ ਹਜੇ ਵੀ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹਿੱਲ ਰਹੀਆਂ ਨੇ, ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਹਰ ਸਾਲ 5 ਮਿਲੀਮੀਟਰ (0.2 ਇੰਚ) ਉਤਾਹ ਜਾ ਰਿਹਾ। ਉੱਪਰਲਾ ਖੇਤਰੀ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਬਰਫ਼-ਕੱਜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਟਿੱਲੇ ਹੇਠਲੇ ਕੋਹਸਤਾਨ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ਼ ਮੁਤਵਾਜ਼ੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇਠਲਾ ਹਿਮਾਲਿਆ ਕੋਹਸਤਾਨ [[ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ]] ਦੇ ਉੱਤਰ, ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਅਗਾਹਾਂ ਦੱਖਣ ਵਿਚੋਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਕਾਫ਼ੀ ਨਿਆਣੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਰੁੜ੍ਹ ਰਹੇ ਨੇ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੰਡਸ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਪਹਾੜੀ ਕੋਹਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਢੋਇਆ ਲੋਮ, ਮਿਨਰਲ ਅਤੇ ਗਾਰਾ ਅਲੂਵੀਅਲ ਅਮੀਰ ਮਦਾਨੀ ਜ਼ਮੀਨ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰਖੇਜ਼ ਹੈ ਤੱਕ ਆਹ ਜਾਂਦਾ।<ref name=Gosal>{{cite web |url=http://www.global.ucsb.edu/punjab/journal_11_1/3_gosal.pdf |title=Physical Geography of the Punjab |author=G. S. Gosal |publisher=University of California, Santa Barbara |accessdate=3 November 2012 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120608214642/http://www.global.ucsb.edu/punjab/journal_11_1/3_gosal.pdf |archivedate=8 June 2012 |df=dmy-all }}</ref> === ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ === 1846–1849 ਡੈਫ਼ੀਨਿਸ਼ਨ ਮੁਤਾਬਕ, ਕੁਜ ਮੇਜਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਜੰਮੂ, ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਕੁਜ ਹਿੱਸੇ। <gallery> File:Bahu Fort, Jammu, India.jpg|ਬਹੂ ਕਿਲ੍ਹਾ, ਜੰਮੂ File:Peshawar Museum.JPG|ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਆਜਿਬ ਘਰ File:Jama Masjid.jpg|ਜਾਮਾ ਮਸੀਤ, ਦਿੱਲੀ File:City-view.00.gif|ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨਜ਼ਰ, ਮੀਰਪੁਰ </gallery> ===ਅਜ਼ੀਮ ਪੰਜਾਬ=== ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਦੀ ਤੀਜੀ ਡੈਫ਼ੀਨਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਤਾਹਾਂ ਜ਼ਿਕਰ ਹੋਏ ਡੈਫ਼ੀਨਿਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਕੁਜ ਹਿਸਿਆਂ ਨੂੰ<ref>{{cite book |last= |first= |authorlink= |title=The Times Atlas of the World, Concise Edition |url=https://archive.org/details/thetimesatlasofw0000moir_q3h7|accessdate= |year=1995 |publisher=Times Books |location=London |isbn=0 7230 0718 7 |page=[https://archive.org/details/thetimesatlasofw0000moir_q3h7/page/36 36]}}</ref><ref>{{cite book |last=Grewal |first=J S |authorlink= |title=Historical Geography of the Punjab |url=http://www.global.ucsb.edu/punjab/journal_11_1/2_grewal.pdf |accessdate= |year=2004 |volume=Punjab Research Group, Volume 11, No 1 |publisher=Journal of Punjab Studies |isbn= |pages=4, 7, 11 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121203005902/http://www.global.ucsb.edu/punjab/journal_11_1/2_grewal.pdf |archivedate=3 December 2012 |df=dmy-all }}</ref><ref>see [[Doab#The Punjab Doabs|the Punjab Doabs]]</ref><ref>{{cite book | title = Globalisation and the region: explorations in Punjabi identity | editor = Pritam Singh and Shinder S. Thandi | page = 361 | publisher = Coventry Association for Punjab Studies, Coventry University | year = 1996 }}</ref> ਭਾਸ਼ਾਈ ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਕਦੀਮ ਵੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਲੋਕੇਸ਼ਨ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਖ਼ਾਸਕਰ, [[ਗੰਗਾਨਗਰ ਜ਼ਿਲਾ|ਗੰਗਾਨਗਰ]] ਅਤੇ [[ਹਨੂੰਮਾਨਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਹਨੂੰਮਾਨਗੜ੍ਹ]] ਜਿੱਲ੍ਹੇ ਪੰਜਾਬ ਖਿੱਤੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{cite book |url=https://books.google.co.uk/books?id=txiVHNQ4YfsC |author=Balder Raj Nayat |year=1966 |title=Minority Politics in the Punjab |accessdate=13 September 2015 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160205212725/https://books.google.co.uk/books?id=txiVHNQ4YfsC |archivedate=5 February 2016 |df=dmy-all }}</ref> <gallery> File:Anupgarh fort.jpg|ਅਨੂਪਗੜ੍ਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਅਨੂਪਗੜ੍ਹ ਕਿੱਲਾ File:Hanumangarh Bhatner fort.jpg|[[ਹਨੂੰਮਾਨਗੜ੍ਹ]] ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਭੱਟਨਰ ਕਿੱਲਾ </gallery> == ਭੂਗੋਲ == "ਪੰਜਾਬ" ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਦਲ ਗਈ ਹੈ। 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] ਵਿੱਚ ਇਹ [[ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ|ਸਿੰਧ]] ਅਤੇ [[ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ|ਸਤਲੁਜ]] ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਛੋਟੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। <ref name="JS_Grewal_1998">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=2_nryFANsoYC|title=The Sikhs of the Punjab|last=J. S. Grewal|publisher=Cambridge University Press|year=1998|isbn=978-0-521-63764-0|edition=Revised|series=The New Cambridge History of India|page=1}}</ref><ref name=":2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=9x5FX2RROZgC&pg=PA202|title=Different Types of History|date=2009|publisher=Pearson Education India|isbn=978-81-317-1818-6|language=en}}</ref> === ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ === 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ [[ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ|ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite web|url=http://www.exoticindiaart.com/book/details/IDE822/|title=Ranjit Singh: A Secular Sikh Sovereign by K.S. Duggal. ''(Date:1989. ISBN 8170172446'')|date=3 September 2015|publisher=Exoticindiaart.com|access-date=2009-08-09}}</ref> ਸਾਮਰਾਜ 1799 ਤੋਂ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ, 1849 ਤੱਕ, ਜਦੋਂ ਇਹ [[ਦੂਜੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ]] ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਿੱਤਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖ]] ''[[ਮਿਸਲ|ਮਿਸਲਾਂ]]'' ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੋਂ [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸੇ]] ਦੀ ਨੀਂਹ 'ਤੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। <ref name="Encyclopædia Britannica Eleventh Edition 1911 Page 892">{{cite EB1911|wstitle=Ranjit Singh|volume=22|page=892}}</ref><ref name="Grewal">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=2_nryFANsoYC|title=The Sikhs of the Punjab, Chapter 6: The Sikh empire (1799–1849)|last=Grewal|first=J. S.|publisher=Cambridge University Press|year=1990|isbn=0-521-63764-3|series=The New Cambridge History of India}}</ref> 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ, ਸਾਮਰਾਜ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਖ਼ੈਬਰ ਦੱਰਾ|ਖੈਬਰ ਦੱਰੇ]] ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ [[ਤਿੱਬਤ]] ਤੱਕ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ [[ਮਿਠਨਕੋਟ|ਮਿਥਨਕੋਟ]] ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਚਾਰ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ: [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]], ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ; [[ਮੁਲਤਾਨ]], ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੀ; [[ਪਿਸ਼ੌਰ|ਪੇਸ਼ਾਵਰ]] ; ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ 1799 ਤੋਂ 1849 ਤੱਕ। 3.5 ਦੀ ਅੰਦਾਜ਼ਨ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਧਾਰਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਭਿੰਨ&nbsp;1831 ਵਿੱਚ ਮਿਲੀਅਨ (ਇਸ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ 19ਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ),<ref name="ReferenceA">[[Amarinder Singh]]'s The Last Sunset: The Rise and Fall of the Lahore Durbar</ref> ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖੇਤਰ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੁਆਰਾ ਮਿਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਤਸਵੀਰ:Map_of_India_1823.jpg|thumb|ਨਕਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।]] ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਕੁੱਲ 200,000 ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ। <ref>{{Cite book|url=https://www.google.com/books/edition/Bayonet_to_Barrage/sNveDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PA9&printsec=frontcover|title=Bayonet to Barrage Weaponry on the Victorian Battlefield|last=Manning|first=Stephen|date=30 September 2020|publisher=Pen & Sword Books Limited|isbn=9781526777249|quote="The Sikh kingdom expanded from Tibet in the east to Kashmir in the west and from Sind in the south to the Khyber Pass in the north, an area of 200,000 square miles"}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://www.google.com/books/edition/Heroic_Failure_and_the_British/ixd8CwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PA89&printsec=frontcover|title=Heroic Failure and the British|last=Barczewski|first=Stephanie|date=22 March 2016|publisher=Yale University Press|isbn=9780300186819|page=89|quote="..the Sikh state encompassed over 200,000 square miles (518,000 sq km)"}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://www.google.com/books/edition/British_Power_in_the_Punjab_1839_1858/fGEDAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=punjab+of+over+200,000+square+miles+khilnani&dq=punjab+of+over+200,000+square+miles+khilnani&printsec=frontcover|title=British power in the Punjab, 1839–1858|last=Khilani|first=N. M.|date=1972|publisher=Asia Publishing House|isbn=9780210271872|page=251|quote="..into existence a kingdom of the Punjab of over 200,000 square miles"}}</ref> ਪੰਜਾਬ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਅਫਗਾਨ ਦੁਰਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਖੇਤਰ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਆਧੁਨਿਕ-ਦਿਨ ਦੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਵੰਡਾਂ ਨੇ ਬਣਾਇਆ: * ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ [[ਮਿਠਨਕੋਟ]] ਤੱਕ ** [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]], ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਰਾਜ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ** [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]], ਦੱਖਣ ਤੋਂ [[ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ|ਸਤਲੁਜ]] ਦਰਿਆ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਪਾਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ** [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਭਾਰਤ, ਦੱਖਣ ਤੋਂ [[ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ|ਸਤਲੁਜ]] ਦਰਿਆ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਪਾਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ** ਜੰਮੂ ਡਿਵੀਜ਼ਨ, [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]], ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ (1808-1846) * [[ਕਸ਼ਮੀਰ]], 5 ਜੁਲਾਈ 1819 ਤੋਂ 15 ਮਾਰਚ 1846 ਤੱਕ, ਭਾਰਤ/ਪਾਕਿਸਤਾਨ/ਚੀਨ <ref>The Masters Revealed, (Johnson, p. 128)</ref><ref>Britain and Tibet 1765–1947, (Marshall, p.116)</ref> ** [[ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ]], ਭਾਰਤ 1819 ਤੋਂ 1846 ਤੱਕ ** [[ਗਿਲਗਿਤ]], [[ਗਿਲਗਿਤ-ਬਾਲਤਿਸਤਾਨ|ਗਿਲਗਿਤ-ਬਾਲਟਿਸਤਾਨ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ, 1842 ਤੋਂ 1846 ਤੱਕ{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=August 2020}} ** [[ਲਦਾਖ਼|ਲੱਦਾਖ]], ਭਾਰਤ 1834-1846 <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nn5IDwAAQBAJ&q=ladakh+1834+sikh&pg=PA57|title=India's Major Military and Rescue Operations|last=Pandey, Dr. Hemant Kumar|last2=Singh, Manish Raj|publisher=Horizon Books|year=2017|isbn=9789386369390|page=57}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://digitalcollections.sit.edu/cgi/viewcontent.cgi?referer=https://www.google.com/&httpsredir=1&article=1923&context=isp_collection|title=Frontier: The Making of the Northern and Eastern Border in Ladakh From 1834 to the Present|last=Deng|first=Jonathan M.|date=2010|publisher=SIT Digital Collections Independent Study Project (ISP) Collection. 920.}}</ref> * [[ਖ਼ੈਬਰ ਦੱਰਾ|ਖੈਬਰ ਪਾਸ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ/ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ <ref>The Khyber Pass: A History of Empire and Invasion, (Docherty, p. 187)</ref> ** [[ਪਿਸ਼ੌਰ|ਪੇਸ਼ਾਵਰ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ <ref>The Khyber Pass: A History of Empire and Invasion, (Docherty, pp. 185–187)</ref> (1818 ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਗਿਆ, 1834 ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਲਿਆ ਗਿਆ) ** [[ਖ਼ੈਬਰ ਪਖ਼ਤੁਨਖ਼ਵਾ|ਖੈਬਰ ਪਖਤੂਨਖਵਾ]] ਅਤੇ [[ਸੰਘ-ਸੰਚਾਲਤ ਕਬਾਇਲੀ ਖੇਤਰ|ਸੰਘੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਕਬਾਇਲੀ ਖੇਤਰ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ (ਹਜ਼ਾਰਾ ਤੋਂ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ (1818 ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਦੁਬਾਰਾ 1836 ਵਿੱਚ ਬੰਨੂ) <ref>Bennett-Jones, Owen; Singh, Sarina, ''Pakistan & the Karakoram Highway'' Page 199</ref> * [[ਤਿੱਬਤ|ਪੱਛਮੀ ਤਿੱਬਤ]] ਦੇ ਹਿੱਸੇ, {{Sfn|Waheeduddin|1981}} ਚੀਨ (1841 ਵਿੱਚ, ਤਕਲਾਕੋਟ ਤੱਕ),<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=4udb8LsF3-oC&q=tibet|title=Maharaja Ranjit Singh, the Last to Lay Arms|last=Kartar Singh Duggal|publisher=Abhinav Publications|year=2001|isbn=9788170174103|page=131}}</ref> 1839 ਵਿਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਾਮਰਾਜ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵੰਡਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੁਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ [[ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ]] ਨੇ [[ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ|ਪਹਿਲੀ]] ਅਤੇ [[ਦੂਜੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ|ਦੂਜੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗਾਂ]] ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। 1849 ਵਿਚ ਦੂਜੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅੰਤ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਸਮੇਂ ਰਿਆਸਤਾਂ|ਰਿਆਸਤਾਂ]] ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਵਿਚ]] ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਆਖਰਕਾਰ, ਤਾਜ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਵਜੋਂ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਗਵਰਨਰਸ਼ਿਪ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। <ref name="hibb 1980">{{Cite book|title=The great mutiny: India 1857|url=https://archive.org/details/greatmutinyindia0000hibb|last=Hibbert|first=Christopher|date=1980|publisher=Penguin Books|isbn=978-0-14-004752-3|location=Harmondsworth}}</ref> 1839 ਵਿਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਾਮਰਾਜ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵੰਡਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੁਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ [[ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ]] ਨੇ [[ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ|ਪਹਿਲੀ]] ਅਤੇ [[ਦੂਜੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ|ਦੂਜੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗਾਂ]] ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। 1849 ਵਿਚ ਦੂਜੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅੰਤ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਸਮੇਂ ਰਿਆਸਤਾਂ|ਰਿਆਸਤਾਂ]] ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਵਿਚ]] ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਆਖਰਕਾਰ, ਤਾਜ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਵਜੋਂ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਗਵਰਨਰਸ਼ਿਪ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।<ref name="hibb 19802">{{Cite book|title=The great mutiny: India 1857|url=https://archive.org/details/greatmutinyindia0000hibb|last=Hibbert|first=Christopher|date=1980|publisher=Penguin Books|isbn=978-0-14-004752-3|location=Harmondsworth}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == === ਟਾਈਮਲਾਈਨ === * 3300–1500 BCE: [[ਸਿੰਧੂ ਵਾਦੀ ਤਹਿਜ਼ੀਬ]] * 1500–1000 BCE: ([[ਰਿਗਵੇਦ|ਰਿਗਵੇਦਕ]]) [[ਵੇਦਕ ਤਹਿਜ਼ੀਬ]] * 1000–500 BCE: ਅੱਧ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਵੇਦਕ ਜ਼ਮਾਨਾ * 599 BCE: [[ਭਗਵਾਨ ਮਹਾਵੀਰ|ਮਹਾਵੀਰ]] ਦਾ ਜਨਮ * 567–487 BCE: [[ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ]] ਦਾ ਵਕ਼ਤ * 550 BCE – 600 CE: [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਬੁੱਧਮੱਤ]] ਰਿਹਾ ਜਾਰੀ * 326 BCE: [[ਸਿਕੰਦਰ]] ਵਲੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਧਾਵਾ * 322–298 BCE: ਚੰਦ੍ਰਾਗੁਪਤਾ 1, [[ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ|ਮੌਰੀਆ]] ਜ਼ਮਾਨਾ * 273–232 BCE: ਅਸ਼ੋਕਾ ਦਾ ਅਹਿਦ * 125–160 BCE: ਸਾਕਿਆਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ * 2 BCE: ਸਾਕਿਆਂ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਅਗਾਜ਼ * 45–180: [[ਕੁਸ਼ਾਣ ਸਲਤਨਤ|ਕੁਸ਼ਾਣ]]ਾਂ ਦਾ ਰਾਜ * 320–550: [[ਗੁਪਤ ਸਾਮਰਾਜ]] * 500: [[ਹੂਣ|ਹੰਨਕ]] ਧਾਵਾ * 510–650: [[ਹਰਸ਼|ਹਰਸ਼ਵਰਧਨ]] ਜ਼ਮਾਨਾ * 711–713: [[ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨ ਕਾਸਿਮ]] ਵਲੋਂ ਸਿੰਧ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਤਾ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ * 713–1200: ਰਾਜਪੂਤ ਸੂਬਿਆਂ, <nowiki>[[ਕਾਬੁਲ ਸ਼ਾਹੀ]]</nowiki> ਅਤੇ ਨਿੱਕੀਆਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀਆਂ * 1206–1290: [[ਮੁਹੰਮਦ ਗ਼ੌਰੀ]] ਵਲੋਂ [[ਗ਼ੁਲਾਮ ਖ਼ਾਨਦਾਨ|ਮਮਲੁਕ ਘਰਾਣਾਸ਼ਾਹੀ]] ਦੀ ਕਾਇਮੀ * 1290–1320: [[ਜਲਾਲੁੱਦੀਨ ਖ਼ਿਲਜੀ]] ਵਲੋਂ [[ਖ਼ਿਲਜੀ ਵੰਸ਼|ਖ਼ਿਲਜੀ ਸਲਤਨਤ]] ਦੀ ਕਾਇਮੀ * 1320–1413: [[ਗ਼ਿਆਸੁੱਦੀਨ ਤੁਗ਼ਲਕ]] ਵਲੋਂ [[ਤੁਗ਼ਲਕ ਵੰਸ਼|ਤੁਗ਼ਲਕ ਸਲਤਨਤ]] ਦੀ ਕਾਇਮੀ * 1414–1451: [[ਖ਼ਿਜ਼ਰ ਖ਼ਾਨ]] ਵਲੋਂ ਸਇਦ ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਕਾਇਮੀ * 1451–1526: [[ਬਹਿਲੋਲ ਲੋਧੀ]] ਵਲੋਂ [[ਲੋਧੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ|ਲੋਧੀ ਸਲਤਨਤ]] ਦੀ ਕਾਇਮੀ * 1469–1539: [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]] * 1526–1707: [[ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗ਼ਲ]] ਰਾਜ ** 1526–1530: [[ਬਾਬਰ|ਜ਼ਹੀਰੁੱਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਬਾਬਰ]] ** 1530–1540: [[ਹੁਮਾਯੂੰ|ਨਾਸਿਰੁੱਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਹੁਮਾਯੂੰ]] ** 1540–1545: ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ [[ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ]] ** 1545–1554: [[ਇਸਲਾਮ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ]] ** 1555–1556: [[ਹੁਮਾਯੂੰ|ਨਾਸਿਰੁੱਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਹੁਮਾਯੂੰ]] ** 1556–1556: [[ਹੇਮੂ|ਹੇਮ ਚੰਦਰ ਵਿਕਰਮਾਦਿੱਤ]] ** 1556–1605: [[ਅਕਬਰ|ਜਲਾਲੁਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਅਕਬਰ]] ** 1605–1627: [[ਜਹਾਂਗੀਰ|ਨੂਰੁੱਦੀਨ ਸਲੀਮ ਜਹਾਂਗੀਰ]] ** 1627–1658: [[ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ|ਸ਼ਾਹਅੱਬੂਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ]] ** 1658–1707: [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ|ਮੁਹਿਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] * 1539–1675: [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ]] ਤੋਂ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਤੱਕ 8 ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦਾ ਦੌਰ * 1675–1708: [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] (10ਵਾਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ) * 1699: [[ਖ਼ਾਲਸਾ]] ਜ਼ਾਹਰ * 1708–1713: [[ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ]] ਦੀ ਤਸਖ਼ੀਰ * 1714–1759: ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵਲੋਂ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਜੰਗ * 1739: [[ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ]] ਵਲੋਂ ਧਾਵਾ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਏ ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ * 1747–1772: [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਦੁਰਾਨੀ ਸਲਤਨਤ * 1756–1759: ਸਿੱਖ ਅਤੇ [[ਮਰਾਠਾ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਤਾਲਮੇਲ * 1761: [[ਪਾਣੀਪਤ ਦੀ ਤੀਜੀ ਲੜਾਈ]], ਦੁਰਾਨੀ ਸਲਤਨਤ ਅਤੇ ਮਰਾਠਾ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਚਕਾਰ * 1762: ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਵਲੋਂ 2ਜੇ ਧਾਵੇ ਵਕ਼ਤ 2ਜਾ [[ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ|ਘੱਲੂਘਾਰਾ]] * 1765–1801: ਸਿੱਖ [[ਮਿਸਲ|ਮਿਸਲਾਂ]] ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ ਜਿਨ੍ਹਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖ਼ਾਸਾ ਹਿਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਖਤਿਆਰ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ * 1801–1839: [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਲੀਡਰੀ ਅਧੀਰ [[ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ]] ਕਾਇਮ<ref>{{Cite web|url=https://punjabitribuneonline.com/news/literature/punjab-of-two-centuries-ago-18823|title=ਦੋ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬ|last=ਹਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂ|first=|date=|website=Tribuneindia News Service|publisher=|language=pa|access-date=2020-09-20}}</ref> * 1845–1846: [[ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ]] * 1846: ਜੰਮੂ ਨਵੇਂ ਸੂਬੇ [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਿਆ * 1848–1849: [[ਦੂਜੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ]] * 1849: ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ]] ਮੁਕਮਲ ਕਬਜ਼ਾ * 1849–1947: ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ * 1901: [[ਪੇਸ਼ਾਵਰ]] ਅਤੇ ਨਾਲ਼ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੀਤੇ ਗਏ * 1911: ਦਿੱਲ੍ਹੀ ਦੇ ਕੁੱਜ ਹਿੱਸੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੀਤੇ ਗਏ * 1947: ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਵੰਡ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਕਸੀਮ ਕੀਤਾ, ਚੜ੍ਹਦਾ ਹਿੱਸਾ (ਦੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ਼) ਚੜ੍ਹਦਾ ਪੰਜਾਬ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਲਹਿੰਦਾ ਹਿੱਸਾ (ਤਿੰਨ ਦਰਿਆ) [[ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ]] * 1966: ਚੜ੍ਹਦਾ ਪੰਜਾਬ ਤਿੰਨ ਹਿਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ: [[ਚੜ੍ਹਦਾ ਪੰਜਾਬ]], [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਅਤੇ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] * 1973–1995: [[ਪੰਜਾਬ ਬਗਾਵਤ|ਪੰਜਾਬ ਬਗ਼ਾਵਤ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist}}{{Commons category||ਪੰਜਾਬ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Official website|http://punjabgovt.gov.in|name=Official website of Punjab, India}} * {{Official website|http://www.punjab.gov.pk|name=Official website of Punjab, Pakistan}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] qvcbg70b22a1lbzusta377mamzmbcpi 8 13766 846739 785459 2026-09-21T14:54:49Z NDG 56269 ResourceLoader per [[Phab:T298199]] removed 846739 wikitext text/x-wiki == browsing == * modrollback [rights=rollback] |modrollback.js * ReferenceTooltips [default |skins=vector, vector-2022, monobook, timeless, modern, cologneblue |type=general |dependencies=mediawiki.cookie, jquery.client] |ReferenceTooltips.js |ReferenceTooltips.css * SocialMedia [default |rights=edit,autoconfirmed] |SocialMedia.js * Twinkle [dependencies=ext.gadget.morebits, ext.gadget.select2, mediawiki.api, mediawiki.language |rights=autoconfirmed |type=general |peers=Twinkle-pagestyles |requiresES6] |Twinkle.js |Twinkle.css |twinklearv.js |twinklewarn.js |twinkleblock.js |friendlywelcome.js |friendlyshared.js |friendlytalkback.js |twinklespeedy.js |twinkleprod.js |twinklexfd.js |twinkleimage.js |twinkleprotect.js |friendlytag.js |twinklediff.js |twinkleunlink.js |twinklefluff.js |twinkledeprod.js |twinklebatchdelete.js |twinklebatchprotect.js |twinklebatchundelete.js |twinkleconfig.js * morebits [dependencies=mediawiki.user, mediawiki.util, mediawiki.Title, jquery.ui |hidden |requiresES6] |morebits.js |morebits.css * Twinkle-pagestyles [hidden |skins=vector, vector-2022] |Twinkle-pagestyles.css * select2 [hidden] |select2.min.js |select2.min.css * responsiveContentBase [type=styles |hidden |skins=vector] |responsiveContentBase.css * responsiveContentBaseTimeless [type=styles |hidden |skins=timeless] |responsiveContentBaseTimeless.css * PrintOptions |PrintOptions.js == editing == * Cat-a-lot[dependencies=mediawiki.util]|Cat-a-lot.js * HotCat [rights=edit, minoredit] |HotCat.js * ProveIt |ProveIt.js * RTRC |RTRC.js * charinsert [default |actions=edit] |charinsert.js * charinsert-core [hidden |dependencies=jquery.textSelection, user, mediawiki.storage] |charinsert-styles.css |charinsert-core.js * wikEd [dependencies=jquery.textSelection, user.options] |wikEd.js * defaultsummaries [dependencies=oojs-ui-core] |defaultsummaries.js == appearance == * purgetab [dependencies=mediawiki.util, mediawiki.api] |purgetab.js * DisambiguationLinks |DisambiguationLinks.css * switcher [default] |switcher.js * edittop [dependencies=user.options, mediawiki.util |type=general] |edittop.js |edittop.css * ExternalSearch [namespaces=-1] |externalsearch.js * addsection-plus |addsection-plus.js * WikidataInfo |WikidataInfo.js * Numeral_converter |default |dependencies=mediawiki.util] |Numeral_converter.css |Numeral_converter.js * dark-mode-toggle [dependencies=mediawiki.util, mediawiki.api, mediawiki.Uri, mediawiki.storage |peers=dark-mode-toggle-pagestyles] |dark-mode-toggle.js * dark-mode-toggle-pagestyles [hidden |skins=vector, vector-2022, minerva, monobook] |dark-mode-toggle-pagestyles.css * XTools-ArticleInfo |XTools-ArticleInfo.js * NoAnimations |NoAnimations.js * responsiveContent [type=general |skins=vector, vector-2022 |peers=responsiveContentBase] |responsiveContent.js * responsiveContentTimeless [type=general |skins=timeless |default |peers=responsiveContentBaseTimeless] |responsiveContentTimeless.js * MoreMenu-local[dependencies=mediawiki.api,mediawiki.util,user.options]|MoreMenu-local.js == test == * mobile-sidebar [skins=vector, vector-2022] |mobile-sidebar.js |mobile-sidebar.css * MobileMaps [skins=minerva] |mobilemaps.js == template-gadgets == * Vivarium[default|categories=Pages using gadget Vivarium]|Vivarium.js|Vivarium.css * WikiMiniAtlas [ default | categories = Pages using gadget WikiMiniAtlas] | WikiMiniAtlas.js * ImageStackPopup [ default | categories = Pages using gadget ImageStackPopup ] | ImageStackPopup.js | ImageStackPopup.css * Calculator [ default | categories = Pages using gadget Calculator ] | calculator.js |calculator.css == modules == * libLua [dependencies=mediawiki.api |hidden] |libLua.js * libSensitiveIPs [dependencies=ext.gadget.libLua |hidden] |libSensitiveIPs.js * dark-mode [supportsUrlLoad |skins=vector, vector-2022, monobook, modern, minerva, timeless] |dark-mode.css gf7lz4jnurvj9o81onwhkkl8692h87h 0 13949 846771 588407 2026-09-22T11:03:18Z Sandeepchhattiana 24284 /* ਬੁੱਟਰਾਂ ਦੀ ਤਵਾਰੀਖ਼/ਇਤਿਹਾਸ */ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਰੈਫਰੈਂਸ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਲੇਖ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ 846771 wikitext text/x-wiki '''''ਬੁੱਟਰ'''''; ([[ਉਰਦੂ]]: ‎ﺑﭩﺮ‎) [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਜੱਟ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਇੱਕ ਗੋਤ ਹੈ।<ref name="pc">{{cite book | title=ਪੰਜਾਬ ਕਾਸਟਸ | publisher=ਦ ਸੁਪਰਿਨਟੈਂਡੈਂਟ, ਗੌਰਮਿੰਟ ਪ੍ਰਿਟਿੰਗ, ਪੰਜਾਬ | author=ਇਬੈੱਟਸਨ, ਡੈਨਜ਼ਿਲ | year=1916 | location=[[ਲਾਹੌਰ]]}}</ref> ਇਸ ਗੋਤ ਦੇ ਜੱਟ ਖ਼ਾਸ ਕਰ [[ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)|ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ]] ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)|ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਨੇ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੋਰ ਸੂਬਿਆਂ- [[ਰਾਜਸਥਾਨ]], [[ਹਰਿਆਣਾ]], ਬਾਹਰਲੇ ਮੁਲਕਾਂ- [[ਕਨੇਡਾ]], [[ਅਮਰੀਕਾ]], [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਅਤੇ [[ਯੂਰਪ]] ਦੇ ਹੋਰ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁਝ ਕੁ ਬੁੱਟਰ ਵਸਦੇ ਨੇ। [[ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)|ਮਸ਼ਰਕੀ ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਬੁੱਟਰ [[ਸਿੱਖ]] ਨੇ ’ਤੇ [[ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)|ਮਗ਼ਰਬੀ ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਬੁੱਟਰ [[ਮੁਸਲਮਾਨ]] ਬਣ ਗਏ। ਸਾਰੇ ਹੀ ਬੁੱਟਰਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ [[ਪੰਜਾਬੀ]] ਐ। [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਵਾਂ|ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਵਾਂ]] ਮਾਝੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ‘ਵਾਂ’ ਦੇ ਬੁੱਟਰ ਜੱਟ ਸਨ। == ਬੁੱਟਰਾਂ ਦੀ ਤਵਾਰੀਖ਼/ਇਤਿਹਾਸ == ਇਹ ਜੱਗਦੇਉਬੰਸੀ ‘ਪੱਵਾਰ’ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਨ। ਇਹ ਪੱਵਾਰਾਂ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਉਪਗੋਤ ਐ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬੁੱਟਰ ਗੋਤ ਦਾ ਮੁੱਢ [[ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ]] ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਏ। [[ਸਤਲੁਜ|ਦਰਿਆ-ਏ-ਸਤਲੁਜ]] ’ਤੇ ਘੱਗਰ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਵਾਲ਼ੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ [[ਸਤਲੁਜ]] ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬਠਿੰਡੇ ਦੇ ਰੋਹੀ-ਬੀਆਬਾਨ ਤੱਕ 80 (80) ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬੇ ਅਤੇ 25 (25) ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਚੌੜੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਵਕਤ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੱਖ ਦੇ ਕਰੀਬ ਦਰਖ਼ਤ ਸਨ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ, [[ਬਠਿੰਡਾ]], ਮੋਗਾ, ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਇਤਿਆਦਿ ਇਲਾਕੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਸੰਨ 1881 (1881) ਦੇ [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ|ਸਾਂਝੇ ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਬੁੱਟਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਿਰਫ਼ 10833 (10833) ਹੀ ਸੀ।<ref name=pc/> ਜੱਟਾਂ ਦੇ ‘ਬੁੱਟਰ’ ‘ਦਿਉਲ’ ‘ਦੁਹੇਲ’ ਅਤੇ ‘ਸੇਖੋਂ’ ਗੋਤ ‘ਪੱਵਾਰਾਂ’ ਦੀ ‘ਭੁੱਟੇ’ ਸ਼ਾਖਾ ਵਿਚੋਂ ਨੇ; ਇਸ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਲੋਕ-ਕਥਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਪੱਵਾਰਾਂ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ‘ਜਰਗ’ ’ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੱਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣ-ਚੁਣ ਕੇ ਕਤਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਕੁਝ ਪੱਵਾਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਭੁਲੇਖਾ ਦੇਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ (ਨਵੇਂ) ਗੋਤ ਦਲਿਉ, ਦਿਉਲ, ਸੇਖੋਂ, ਬਲਿੰਗ ਇਤਿਆਦਿ ਦੱਸਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਏ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੁਕਸਾਨ ‘ਭੁੱਟੇ’ ਗੋਤ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਵਕਤ ਛੋਟਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ‘ਬੁੱਟਰ’ ਆਪਣੇ ਨਾਨਕੇ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਬੁੱਟਰ’ ਦੀ ਬੰਸ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਨਵਾਂ ਗੋਤ ‘ਬੁੱਟਰ’ ਹੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਪਿੰਡ ‘ਬੁੱਟਰ ਬਖੂਆ’ ਦੇ ਲੋਕ ਹੁਣ ਵੀ ‘ਦਲਿਉ’ ਜੱਟਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਸਮਝਦੇ ਨੇ ਇਸ ਲਈ ਅਜੇ ਵੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਮੁੰਡੇ-ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ-ਸ਼ਾਦੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ, ‘ਬੁੱਟਰਾਂ’ ਨੂੰ ‘ਸੂਰਜਬੰਸੀ’ ਰਾਜਪੂਤ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਟਰ ਜੱਟਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਗੋਤ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ethnographic ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬੁੱਟਰਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਜੱਟ ਗੋਤ/ਕਬੀਲੇ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।{{cite book |last=Ibbetson |first=Denzil |title=Panjab Castes: Being a Reprint of the Chapter on "The Races, Castes and Tribes of the People" in the Report on the Census of the Panjab Published in 1883 |year=1916 |publisher=Superintendent, Government Printing, Punjab |location=Lahore |page=122 |quote=The Buttar (No. 7). The Buttar are a small Jat tribe, found chiefly in the Upper Sutlej tract. They are said to be descended from a Surajbansi Rajput who came from the Lakki Jungle and settled in Gujranwala. }} H. A. Rose ਨੇ ਵੀ ਬੁੱਟਰ ਨੂੰ ਜੱਟਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਗੋਤ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ: “Botah, Buttar, a Jat clan (agricultural) found in Amritsar.”{{cite book |last=Rose |first=H. A. |title=A Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North-West Frontier Province |volume=2 |year=1911 |publisher=Government of the Punjab |location=Lahore |page=116 }} 1881 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ Jalandhar District Gazetteer ਵਿੱਚ ਜੱਟਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ subdivisions ਦੀ ਸਾਰਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁੱਟਰ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਰਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁੱਟਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 453 ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।{{cite book |title=Gazetteer of the Jalandhar District, 1883–84 |year=1884 |publisher=Punjab Government |location=Lahore }} Ibbetson ਨੇ ਬੁੱਟਰਾਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਵੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁੱਟਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੂਰਜਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜਪੂਤ ਦਾ ਵੰਸ਼ਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਵੇਰਵਾ Ibbetson ਵੱਲੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥ ਵਜੋਂ ਨਿਰਣਾਇਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।{{cite book |last=Ibbetson |first=Denzil |title=Panjab Castes |year=1916 |publisher=Superintendent, Government Printing, Punjab |location=Lahore |page=122 }} Rose ਨੇ ਬੁੱਟਰ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਜੱਟ ਗੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਸੂਰਜਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜਪੂਤ ਮੂਲ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਟਰ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ ਮੂਲ ਸੰਬੰਧੀ ਵੇਰਵੇ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ethnographic ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਪਰੰਪਰਾ ਵਜੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।{{cite book |last=Rose |first=H. A. |title=A Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North-West Frontier Province |volume=2 |year=1911 |publisher=Government Printing, Punjab |location=Lahore |page=116 }} ==ਬੁੱਟਰਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ== [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ|ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਬੁੱਟਰਾਂ ਦੇ ਅਹਿਮ ਪਿੰਡ ਨੇ, ਬਹੁਤੇ ਤਾਂ ਖ਼ਾਸ ‘ਬੁੱਟਰਾਂ’ ਹੀ ਦੇ ਨੇ। [[ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)|ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ]] ਵਿਚ: ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਉਠ ਕੇ ਇਹ ਦੂਰ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ’ਤੇ ਮਿੰਟਗੁੰਮਰੀ ਤੱਕ ਚਲੇ ਗਏ ਨੇ। ਕੁਝ ਅਹਿਮ ਪਿੰਡ: * [[ਕੀਰਤੋ]], [[ਸ਼ੈਖ਼ੌਪੁਰਾ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ਼ੇਖ਼ੂਪੁਰਾ]] * ਪੰਡੋਰੀ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ਼ੇਖ਼ੂਪੁਰਾ * [[ਸ਼ੈਖ਼ਰਜਾਦਾ]], [[ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲ਼ਾ]] * ਫ਼ਿਰੋਜ਼ੇਵਾਲ਼ਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲ਼ਾ * ਬੁੱਟਰਾਂ ਵਾਲ਼ਾ, [[ਬਹਾਵਲਨਗਰ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਹਾਵਲਨਗਰ]] * ਦਿਆਲਗੜ੍ਹ, [[ਫ਼ੈਸਲ ਆਬਾਦ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫ਼ੈਸਲਾਬਾਦ]] * ਭਾਮਣੀਵਾਲ਼ਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫ਼ੈਸਲਾਬਾਦ ’ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਹੋਰ ਕਾਫ਼ੀ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਟਰ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਨੇ। ਸਾਂਦਲਬਾਰ ਵਿੱਚ ਬੁੱਟਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪਿੰਡ ‘ਬੁੱਟਰ’ ਵੀ ਹੈ। ਸਿਆਲਕੋਟ ’ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬੁੱਟਰਾਂ ਦੇ ਕਈ ਪਿੰਡ ਨੇ। [[ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)|ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ]] ਵਿਚ: ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਬੁੱਟਰਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਪਿੰਡ ਹਨ। ਮਾਝੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬੁੱਟਰ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਨੇ, ਪਰ ਦੁਆਬੇ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘੱਟ ਐ। * [[ਬੁੱਟਰ ਸਰੀਂਹ]], [[ਮੁਕਤਸਰ ਜ਼ਿਲਾ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] * ਆਸਾ ਬੁੱਟਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ * ਬੁੱਟਰ ਬਖੂਆ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ * [[ਗਹਿਰੀ ਬੁੱਟਰ]], ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ * ਬੁੱਟਰ ਸ਼ੇਰਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੋਗਾ * ਬੁੱਟਰ ਕਲਾਂ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਮੋਗਾ]] * ਕੋਕਰੀ ਬੁੱਟਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੋਗਾ * ਅਜੀਤਵਾਲ਼, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੋਗਾ * ਚੱਕਵਾਲ਼, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੋਗਾ * ਚੂਹੜਚੱਕ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੋਗਾ * ਨੱਥੋਵਾਲ਼, [[ਲੁਧਿਆਣਾ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ]] * ਬੁੱਟਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ * ਬੁੱਟਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ * ਵਾਂ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ * ਬੁੱਟਰ ਸਿਵੀਆਂ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ * ਦਿਆਲਗੜ੍ਹ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ * ਵਡਾਲਾ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ * ਨੰਗਲ ਬੁੱਟਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ * ਬੁੱਟਰ ਕਲਾਂ,ਤਹਸੀਲ ਕਾਦੀਆ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ * ਬੁੱਟਰਾਂ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ * ਬੁੱਟਰਾਂ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੰਗਾਨਗਰ * ਬੁੱਟਰਸਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੰਗਾਨਗਰ ਪਟਿਆਲੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬੁੱਟਰ (ਲੋਕ) ਮਾਝੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ‘ਵਾਂ’ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ‘ਮਾਝਾ’ ‘ਮਾਝੀ’ ਅਤੇ ‘ਥੂਹੀ’ ਇਤਿਆਦਿ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਆਬਾਦ ਹੋਏ ਨੇ। ਨਾਭੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬੁੱਟਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਬੁੱਟਰ ਜੱਟ ਰੋਪੜ, ਖਰੜ, ਹਿਸਾਰ, ਸਿਰਸਾ, ’ਤੇ ਅੰਬਾਲਾ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਸਦੇ ਨੇ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੱਟ ਗੋਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗੋਤ]] 35rkr7q4t2s2h1rqihlpy8rxl71lpjj 0 19259 846751 840185 2026-09-22T02:38:52Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 846751 wikitext text/x-wiki {{Infobox award | name = ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ | current_awards = 95ਵੇਂ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ | image = Academy Award trophy.png | alt = | caption = ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ ਆਫ਼ ਮੈਰਿਟ<br/>(ਆਸਕਰ ਮੂਰਤੀ) | awarded_for = ''ਅਮਰੀਕੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮਤਾ'' | presenter = ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰ ਆਰਟਸ ਐਂਡ ਸਾਇੰਸਿਜ਼ | country = ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ | year = {{Start date and age|1929|5|16}} | network = [[ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ ਪ੍ਰਸਾਰਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਪ੍ਰਸਾਰਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] | website = {{URL|https://www.oscars.org/oscars}} }} '''ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ''' ਜਾਂ '''ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ''', ਜਿਸਨੂੰ '''ਆਸਕਰ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,<ref>{{cite news |url=https://thewrap.com/ampas-drops-85th-academy-awards-now-its-just-oscars-78211/ |title=AMPAS Drops '85th Academy Awards' – Now It's Just 'The Oscars' |date=February 19, 2013 |work=[[TheWrap]] |access-date=April 9, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160803081821/https://www.thewrap.com/ampas-drops-85th-academy-awards-now-its-just-oscars-78211/ |archive-date=August 3, 2016 |url-access=subscription}}</ref> ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਲਈ ਕਲਾਤਮਕ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਯੋਗਤਾ ਲਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰ ਆਰਟਸ ਐਂਡ ਸਾਇੰਸਜ਼ (AMPAS) ਦੁਆਰਾ ਅਕੈਡਮੀ ਦੀ ਵੋਟਿੰਗ ਸਦੱਸਤਾ ਦੁਆਰਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਿਨੇਮੈਟਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮਤਾ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਸਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/oscars-2020-what-1917-pga-win-parasite-sag-win-means-best-picture-1271371/ |title=Oscars: What the '1917' PGA Win and 'Parasite' SAG Win Mean for Best Picture |work=[[The Hollywood Reporter]] |last=Feinberg |first=Scott |date=January 20, 2020 |access-date=February 5, 2023 |archive-date=January 11, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111050650/https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/oscars-2020-what-1917-pga-win-parasite-sag-win-means-best-picture-1271371/ |url-status=live }}</ref> ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨੋਰੰਜਨ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਕਾਰੀ, ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/arts-entertainment/2021/04/16/oscars-academy-award-significance/ |title=Why do the Oscars matter? |newspaper=[[The Washington Post]] |first=Sonia |last=Rao |date=April 16, 2021 |access-date=May 12, 2021 |url-access=subscription |archive-date=May 19, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210519035043/https://www.washingtonpost.com/arts-entertainment/2021/04/16/oscars-academy-award-significance/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Vega |first=Nicolas |title=The Oscar statuette is the most prestigious prize in Hollywood—here's why it's only worth $1 |publisher=[[CNBC]] |date=March 26, 2022 |url=https://www.cnbc.com/2022/03/26/why-oscar-statuettes-are-only-worth-1-dollar.html |access-date=April 5, 2022 |archive-date=April 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405020231/https://www.cnbc.com/2022/03/26/why-oscar-statuettes-are-only-worth-1-dollar.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=What are the Oscars and Baftas and what's the difference? |publisher=[[BBC Online|BBC]] |date=February 26, 2017 |url=https://www.bbc.co.uk/newsround/25761294 |access-date=April 5, 2022 |archive-date=April 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405193758/https://www.bbc.co.uk/newsround/25761294 |url-status=live }}</ref> ਆਸਕਰ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਆਰਟ ਡੇਕੋ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਨਾਈਟ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite news |last=Nichols |first=Chris |title=Meet George Stanley, Sculptor of the Academy Award |url=https://www.lamag.com/askchris/meet-george-stanley-sculptor-of-the-academy-award/ |access-date=November 6, 2017 |work=[[Los Angeles (magazine)|Los Angeles Magazine]] |date=February 25, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107014733/https://www.lamag.com/askchris/meet-george-stanley-sculptor-of-the-academy-award/ |archive-date=November 7, 2017 |url-status=live}}</ref> ਮੁੱਖ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਇੱਕ ਲਾਈਵ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਸਮਾਰੋਹ ਦੌਰਾਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫਰਵਰੀ ਜਾਂ ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸਮਾਰੋਹ ਹੈ।<ref name="history"/> [[ਪਹਿਲੇ ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ]] 1929 ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ,<ref>{{cite magazine |url=https://ew.com/article/1999/05/14/birth-oscar/ |title=The Birth of Oscar |first=Andrew |last=Essex |magazine=[[Entertainment Weekly]] |date=May 14, 1999 |access-date=March 2, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131111215005/https://ew.com/article/1999/05/14/birth-oscar/ |archive-date=November 11, 2013}}</ref> 1930 ਵਿੱਚ [[ਦੂਜੇ ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ|ਦੂਜਾ ਸਮਾਰੋਹ]] ਰੇਡੀਓ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਹਿਲਾ ਸਮਾਰੋਹ ਸੀ, ਅਤੇ [[25ਵੇਂ ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ|1953 ਦਾ ਸਮਾਰੋਹ]] ਪਹਿਲਾ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀ।<ref name="history"/> ਇਹ ਚਾਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਾਲਾਨਾ ਅਮਰੀਕੀ ਮਨੋਰੰਜਨ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਵੀ ਹੈ; ਇਸਦੇ ਬਰਾਬਰ - ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲਈ ਐਮੀ ਅਵਾਰਡ, ਥੀਏਟਰ ਲਈ ਟੋਨੀ ਅਵਾਰਡ, ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਲਈ [[ਗ੍ਰੈਮੀ ਅਵਾਰਡ]] - ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।<ref>{{cite web |url=https://www.paleycenter.org/p-the-mightiest-of-all-award-shows-the-academy-awards-2/ |title=The Lure of Oscar: A Look at the Mightiest of All Award Shows, the Academy Awards |last=Monush |first=Barry |publisher=[[Paley Center for Media]] |date=February 9, 2012 |access-date=October 29, 2019 |archive-date=November 16, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201116212309/https://www.paleycenter.org/perspectives/hide-from-left-nav/p-the-mightiest-of-all-award-shows-the-academy-awards-2/ |url-status=live}}</ref> ==ਨੋਟ== {{notelist}} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ== * Brokaw, Lauren (2010). [https://web.archive.org/web/20100307140008/http://thedailytruffle.com/2010/03/oscar-week-parties-the-weekly-juice-oscar-edition/ "Wanna see an Academy Awards invite? We got it along with all the major annual events surrounding the Oscars"]. Los Angeles: ''The Daily Truffle''. * {{cite book |last=Cotte |first=Oliver |title=Secrets of Oscar-winning animation: Behind the scenes of 13 classic short animations |url=https://archive.org/details/secretsofoscarwi0000cott_r6f8 |year=2007 |publisher=Focal Press |isbn=978-0-240-52070-4}} * {{cite book |last1=Fischer |first1=Erika J |title=The inauguration of "Oscar": sketches and documents from the early years of the Hollywood Academy of Motion Picture Arts and Sciences and the Academy Awards, 1927–1930 |url=https://archive.org/details/inaugurationofos0000fisc |date=1988 |publisher=[[K. G. Saur Verlag]] |location=[[Munich]] |isbn=978-3-598-10753-5 |language=English |oclc=925086635}} <!-- German-language book review of the book; below reflist template, so it renders below the navigational templates <ref>{{cite journal|last=Jung|first=Uli|date=November 25, 1989|title=Fischer, Erika J.: The Inauguration of 'Oscar'|url=https://mediarep.org/bitstream/handle/doc/11500/MEDREZ_1989_4_495_Jung_.pdf?sequence=4&isAllowed=y|language=de|journal=Medienwissenschaft: Rezensionen|volume=6|issue=4|pages=495–497|doi=10.17192/ep1989.4.6134|issn=0176-4241}}</ref> ---> * {{cite book |last1=Kinn |first1=Gail |last2=Piazza |first2=Jim |title=The Academy Awards: The Complete History of Oscar |url=https://archive.org/details/academyawardscom0000kinn_z9a5 |year=2002 |publisher=Black Dog & Leventhal Publishers |isbn=978-1-57912-240-9}} * {{cite book |last=Levy |first=Emanuel |title=All About Oscar: The History and Politics of the Academy Awards |year=2003 |publisher=Burns & Oates |isbn=978-0-8264-1452-6}} * Wright, Jon (2007). ''The Lunacy of Oscar: The Problems with Hollywood's Biggest Night''. Thomas Publishing, Inc. ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Commons category|Academy Awards|ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ}} <!-- Please do not list any more fan sites here as per [[WP:NOT]] --> * {{Official website|oscars.org/}} * {{Twitter|TheAcademy|The Oscars}} * {{YouTube|user=Oscars|The Oscars}} * {{IMDb event|0000003|Academy Awards}} * [https://www.oscars.org/oscars/awards-databases-0 Official Academy Awards Database] (searchable) [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਨਾਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ]] k5e0snw5zjk9vcfqran10n7ftzpmy3z 0 22992 846762 462962 2026-09-22T07:53:07Z Argalus 62087 /* */ 91 846762 wikitext text/x-wiki {{Infobox Dalai Lama |name = ਤੇਨਜ਼ਿਨ ਗਿਆਤਸੋ |title = 14ਵੇਂ [[ਦਲਾਈ ਲਾਮਾ]] |image = Dalailama1 20121014 4639.jpg |reign = 17 ਨਵੰਬਰ 1950 |predecessor = [[13ਵੇਂ ਦਲਾਈ ਲਾਮਾ|ਥੁਬਤੇਨ ਗਿਆਤਸੋ]] |successor = |reg-type = |regent = |pronoun = |transprc = |THDL = |pinyin = |father = ਚੋਕਯੋਂਗ ਤਸੇਰਿੰਗ |mother = ਡਿਕੀ ਤਸੇਰਿੰਗ |birth_date = 6 ਜੁਲਾਈ 1935 (ਵਰਤਮਾਨ ਉਮਰ 91) |birth_place = [[ਤਾਕਤਸੇਰ]], [[ਸ਼ੰਘਾਈ]], [[ਚੀਨ]] |death_date = |death_place = |signature = Dalai Lama's Signature.svg }} '''14ਵੇਂ [[ਦਲਾਈ ਲਾਮਾ]]''' (ਧਾਰਮਿਕ ਨਾਮ: ''' ਤੇਨਜ਼ਿਨ ਗਿਆਤਸੋ''' (ਜਨਮ: 6 ਜੁਲਾਈ 1935 - ਵਰਤਮਾਨ) [[ਤਿੱਬਤ]] ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਗੁਰੂ ਹਨ। [[ਦਲਾਈ ਲਾਮਾ]] ਤਿੱਬਤੀ ਬੋਧੀਆਂ ਦੇ ਨਵੀਨਤਮ ਸਕੂਲ ਗੇਲੁਗ ਦੇ ਭਿਕਸ਼ੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>Schaik, Sam van. ''Tibet: A History''. Yale University Press 2011, page 129.</ref> ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1989 ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਅਮਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿੱਬਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਤਿੱਬਤੀਆਂ ਲਈ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਜੀਵਨ== ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 6 ਜੁਲਾਈ 1935 ਨੂੰ ਉੱਤਰ - ਪੂਰਬੀ [[ਤਿੱਬਤ]] ਦੇ ਤਾਕਸਤੇਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਯੇਓਮਾਨ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦੋ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬਾਲਕ ਲਹਾਮੋ ਧੋਂਡੁਪ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ 13ਵੇਂ ਦਲਾਈ ਲਾਮਾ ਥੁਬਟੇਨ ਗਿਆਤਸੋ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਦਲਾਈ ਲਾਮਾ ਇੱਕ ਮੰਗੋਲਿਆਈ ਪਦਵੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਗਿਆਨ ਦਾ ਮਹਾਸਾਗਰ ਅਤੇ [[ਦਲਾਈ ਲਾਮਾ]] ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਕਰੁਣਾ, [[ਅਵਿਲੋਕਤੇਸ਼ਵਰ]] ਦੇ [[ਬੁੱਧ]] ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬੋਧੀਸਤਵ ਅਜਿਹੇ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿਰਵਾਣ ਨੂੰ ਟਾਲ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਪਰਮਪਾਵਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਿੱਬਤੀ ਬੋਧੀ ਗੁਰੂ]] pw7hl0gmxew2arhnvrqcrkz779do5oe 1 33133 846759 841611 2026-09-22T04:15:20Z ~2026-51025-33 62084 /* ਕੁਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਕਾਂਗ */ ਜੁਆਬ 846759 wikitext text/x-wiki {{ਚਰਚਾ ਸਿਰਲੇਖ}} == ਕੁਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਕਾਂਗ == ਲਲਿਤ ਨਿਬੰਧ ਲਿਖਣ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕ ਕੁਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਕਾਂਗ ਹੈ। [[ਖ਼ਾਸ:ਯੋਗਦਾਨ/&#126;2026-37344-11|&#126;2026-37344-11]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:&#126;2026-37344-11|talk]]) 04:42, 29 ਜੂਨ 2026 (UTC) :ਕੁਲਬੀਰ ਕਾਂਗ ਦੀ ਵਾਰਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ [[ਖ਼ਾਸ:ਯੋਗਦਾਨ/~2026-51025-33|~2026-51025-33]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:~2026-51025-33|talk]]) 04:15, 22 ਸਤੰਬਰ 2026 (UTC) 3aqxnim4wk7z3q9e381iaibfe7847kw 0 44787 846772 701815 2026-09-22T11:16:52Z Sandeepchhattiana 24284 /* */ “ਇਨਫੋਬਾਕਸ ਵਿੱਚ coordinates ਵਾਲੇ ਗਲਤ parameters (latd, latNS, longd, longEW) ਹਟਾ ਕੇ coordinates ਦਾ ਸਹੀ ਫਾਰਮੈਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ 2001 ਦੀ ਥਾਂ 2011 ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਜਨਗਣਨਾ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 2,393 ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤ ਤੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ व्यवस्थित ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।” 846772 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = ਪਿੰਡ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Punjab | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | coordinates = {{Coord|30.252015|74.663225|region:IN-PB|display=inline,title}} | coordinates_display = | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = ਰਾਜ | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | parts_type = [[ਬਲਾਕ]] | parts = ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 185 | population_total = 2,393 | population_as_of = 2011 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਸਰਕਾਰੀ | demographics1_info1 = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[ਪੋਸਟਲ ਇੰਡੈਕਸ ਨੰਬਰ|ਪਿੰਨ]] | postal_code = | registration_plate = | blank1_name_sec1 = ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ | blank1_info_sec1 = [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] | website = | footnotes = }} '''ਬੁੱਟਰ ਬਖੂਆ''' ਭਾਰਤੀ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਲਾਕ ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।<ref>http://pbplanning.gov.in/districts/Gidderbaha.pdf</ref> == ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਹਵਾਲੇ == 2011 ਦੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਰਿਕਾਰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁੱਟਰ (ਬਖੂਆ) ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 2,393 ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ 1,260 ਮਰਦ ਅਤੇ 1,133 ਔਰਤਾਂ ਸਨ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 433 ਘਰ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਜਨਗਣਨਾ ਕੋਡ 035334 ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰਫਲ 966 ਹੈਕਟੇਅਰ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।{{cite book |author=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |title=Census of India 2011: District Census Handbook, Muktsar, Part B — Primary Census Abstract |year=2014 |publisher=Directorate of Census Operations, Punjab |location=Chandigarh |chapter=Buttar (Bakhuha) (16), Census Location Code 035334 }} 2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਡਾਇਰੈਕਟਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ''Buttar (Bakhuha)'' ਦਰਜ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਜਨਗਣਨਾ ਕੋਡ 035334 ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।{{cite book |author=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |title=Census of India 2011: District Census Handbook, Muktsar, Part A — Village and Town Directory |year=2014 |publisher=Directorate of Census Operations, Punjab |location=Chandigarh |chapter=Alphabetical List of Villages (C.D. Block Wise) }} ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਪੇਂਡੂ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਬੁੱਟਰ ਬਖੂਆ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਕੂਲ ਦਾ ਨਾਮ ਦਰਜ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਕਾਰਜ-ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਸਾਲ 1952 ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਰਿਕਾਰਡ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 1952 ਤੱਕ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।{{cite web |author=Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |title=Directory of Establishments — Rural, Punjab, District Muktsar |publisher=Government of India |url=https://mospi.gov.in/sites/default/files/economic-census/Directories_of_Establishment/punjab_r.pdf }} ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਬੁੱਟਰ ਬਖੂਆ ਨੂੰ ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ ਬਲਾਕ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।{{cite web |title=ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਪੰਚਾਇਤਾਂ |publisher=ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ, ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ |url=https://muktsar.nic.in/pa/ਪਿੰਡ-ਤੇ-ਪੰਚਾਇਤਾਂ/ }} == ਹਵਾਲੇ == <references/> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} {{ਮੁਕਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] 2ybe0pfkw83z3krwck2vq45av7642lx 0 51255 846754 530540 2026-09-22T02:53:34Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 846754 wikitext text/x-wiki {{Infobox church | fullname = ਗਾਜ਼ੋਲਾਜ਼ ਗਿਰਜਾਘਰ | other name = | native_name =Iglesia de Nuestra Señora de la Purificación (Gazólaz) | native_name_lang = | image =।glesia de Gazólaz.jpg | imagesize = | imagelink = | imagealt = | landscape = | caption = | pushpin map = | pushpin label position = | pushpin map alt = | pushpin mapsize = | relief = | map caption = ਸਪੇਨ | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | coordinates display = | osgraw = <!-- TEXT --> | osgridref = <!-- {{gbmappingsmall| TEXT}} --> | location = [[ਗਾਜ਼ੋਲਾਜ਼ ]], [[ਸਪੇਨ]] | country = [[ਸਪੇਨ]] | denomination = | previous denomination = | churchmanship = | membership = | attendance = | website = | former name = | bull date = | founded date = <!-- {{start date|YYYY|MM|DD|df=y}} - but see note below --> | founder = | dedication = | dedicated date = | consecrated date = | cult = | relics = | events = | past bishop = | people = | status = ਸਮਾਰਕ | functional status = | heritage designation = | designated date = | architect = | architectural type = | style = | years built = | groundbreaking = | completed date = | construction cost = | closed date = | demolished date = | capacity = | length = <!-- {{convert| }} --> | width = <!-- {{convert| }} --> | width nave = <!-- {{convert| }} --> | height = <!-- {{convert| }} --> | diameter = <!-- {{convert| }} --> | other dimensions = | floor count = | floor area = <!-- {{convert| }} --> | dome quantity = | dome height outer = <!-- {{convert| }} --> | dome height inner = <!-- {{convert| }} --> | dome dia outer = <!-- {{convert| }} --> | dome dia inner = <!-- {{convert| }} --> | spire quantity = | spire height = <!-- {{convert| }} --> | materials = | bells = | bells hung = | bell weight = <!-- {{long ton|0| }} --> | parish = | deanery = | archdeaconry = | episcopalarea = | archdiocese = | metropolis = | diocese = | province = | presbytery = | synod = | circuit = | district = | division = | subdivision = | archbishop = | bishop = | dean = | provost = | provost-rector = | viceprovost = | subdean = | precentor = | archpriest = | chancellor = | canonchancellor = | canon = | canonmissioner = | canonpastor = | canontreasurer = | succentor = | archdeacon = | prebendary = | rector = | vice-rector = | vicar = | curate = | priestincharge = | priest = | asstpriest = | minister = | assistant = | honpriest = | deacon = | deaconness = | seniorpastor = | pastor = | abbot = | chaplain = | sacristan = | reader = | student intern = | organistdom = | director = | organist = | organscholar = | chapterclerk = | laychapter = | warden = | verger = | businessmgr = | liturgycoord = | reledu = | rcia = | youthmin = | flowerguild = | musicgroup = | parishadmin = | serversguild = | logo = | logosize = | logolink = | logoalt = | embedded = }} '''ਗਾਜ਼ੋਲਾਜ਼ ਗਿਰਜਾਘਰ''' ([[ਸਪੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ]]: ''Iglesia de San Pedro Apóstol'') [[ਗਾਜ਼ੋਲਾਜ਼ ]], (Gazólaz), [[ਸੀਜ਼ੁਰ]] (Cizur) ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ, [[ਸਪੇਨ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ 1931 ਈ. ਵਿੱਚ [[ਬਿਏਨ ਦੇ ਇੰਤਰੇਸ ਕੁਲਤੂਰਲ]] ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="bic">{{Bien de।nterés Cultural}}</ref> ==ਇਤਿਹਾਸ == ਇਸ ਗਿਰਜਾਘਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਰੋਮਾਨਿਸਕਿਊ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="turismonavarra">{{cite web|url=http://www.turismo.navarra.es/esp/organice-viaje/recurso/Patrimonio/3008/Iglesia-de-Gazolaz.htm?masInf=1&o=3008|title=Turismo Navarra -।glesia de Gazólaz|fechaacceso=8 de julio|yearacceso=2011|autor=|fecha=|obra=|language=|citation=Levantada en la primera mitad del siglo XIII }}</ref><ref name="pedroximgaz">{{cite book|last=De Lojendio|first=Luis María|enlaceautor=|title=Rutas románicas en Navarra|url=|fechaacceso=15 de agosto de 2011|language=|otros=|edición=|year=1995|editor=Encuentro|editorial=|ubicación=|isbn=84-749-0378-5|capítulo=|pages=61|citation=La iglesia de Gazólaz es obra de entrado ya el siglo XIII. Cuando mediaba este siglo, era obispo de Pamplona Don Pedro Jiménez de Gazólaz, de quien se ha dicho que era hijo de Don Jimeno de Gazólaz, elevado a la categoría de caballero en 1123. Pudo muy bien ser el constructor de esta iglesia en el lugar de su patronímico. }}</ref><ref name="cidep">{{cite book|autor=Instituto de Estudios Pirenaicos (Spain)|enlaceautor=|title=Actas del séptimo Congreso।nternacional de Estudios pirenaicos|url=|fechaacceso=28 de agosto de 2011|language=|otros=|edición=|year=1983|editor=|editorial=|ubicación=|isbn=|capítulo=|pages=13|citation=El escultor de Gazólaz está mediatizado por reminiscencias castellanas e influjos cistercienses. Recuerda a Silos y a San Esteban de Gormaz. La iglesia es datable en el siglo XIII. Los capiteles conservan partes rojas, en general bastante perdidas. }}</ref> ਕਈ ਵਿਦਵਾਨਾ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗਿਆਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਗਿਰਜਾਘਰ ਹੈ।<ref>{{cite book|last=Clavería Arza|first=Carlos|enlaceautor=|title=Historia del Reino de Navarra|url=|fechaacceso=15 de agosto de 2011|language=|otros=|edición=|year=1971|editor=Imprenta Popular|editorial=|ubicación=|isbn=9788470810022|capítulo=|pages=600|citation=Muestras del románico del siglo XI son también el santuario de San Miguel de Aralar y la iglesia parroquial de Gazólaz con su pórtico de bellísimas líneas. }}</ref><ref>{{cite book|last=De Madrazo|first=Pedro|enlaceautor=|title=Navarra y Logroño|url=https://archive.org/details/navarraylogrono0002dped|fechaacceso=29 de agosto de 2011|language=|otros=|edición=|year=1886|editor=D. Cortezo y ca|editorial=|ubicación=|isbn=|capítulo=|pages=[https://archive.org/details/navarraylogrono0002dped/page/508 508]|citation=Esta iglesia, consagrada a la Purificación de Nuestra Señora, es una construcción notable por su antigüedad, que desde el primer aspecto se denuncia como de fines del siglo XI. }}</ref><ref>{{cite book|last=Naval|first=Francisco|enlaceautor=|title=Elementos de arqueología y bellas artes para uso de universidades y seminarios|url=https://archive.org/details/elementosdearqu00navagoog|fechaacceso=29 de agosto de 2011|language=|otros=|edición=|year=1904|editor=J. Sáenz|editorial=|ubicación=|isbn=9788470810022|capítulo=|pages=[https://archive.org/details/elementosdearqu00navagoog/page/233 233]|citation=Del siglo XI apenas se conserva edificio alguno digno de notarse, si no es la parte principal de la iglesia del monasterio de Leyre, la de San Miguel in Excelsis y la del pueblo de Gazolaz }}</ref><ref>{{cite book|last=Biurrun Sótil|first=Tomás|enlaceautor=|title=El arte románico en Navarra: o, Las órdenes monacales, sistemas constructivos y monumentos cluniacenses, sanjuanistas, agustinianos, cistercienses y templarios|url=|fechaacceso=29 de agosto de 2011|language=|otros=|edición=|year=1936|editor=|editorial=Editorial Aramburu|ubicación=|isbn=|capítulo=|pagess=159, 160|citation=El Sr. Madrazo (D. P.), en su obra dedicada a Navarra y Logroño, adjudica al siglo XI la construcción de la iglesia de Gázólaz: la ausencia de motivos ornamentales, en unas partes, y la rudeza y dificultad incipiente de varias esculturas, le indujo a creer en un arte y estilo que se formaba antes del siglo XII: las vestiduras de algunos personajes parecían robustecer esta suposición. }}</ref><ref>{{cite book|last=Lampérez y Romea|first=Vicente|enlaceautor=|title=Historia de la arquitectura cristiana espyearla en la edad media|url=|language=|otros=|edición=|year=1999|editor=|editorial=Junta de Castilla y León. Consejería de Cultura y Turismo.|ubicación=|isbn=84-7846-905-2|capítulo=|pages=616|citation=Bertaux, autoridad en esta materia, da estos capiteles (y por lo tanto la iglesia) como obra del siglo XI: igual data la asignó Madrazo. }}</ref> ਇਸਨੂੰ ਨਵਾਰੇ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਿਰਜਾਘਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|last=Biurrun Sótil|first=Tomás|enlaceautor=|title=El arte románico en Navarra: o, Las órdenes monacales, sistemas constructivos y monumentos cluniacenses, sanjuanistas, agustinianos, cistercienses y templarios|url=|fechaacceso=16 de agosto de 2011|language=|otros=|edición=|year=1936|editor=|editorial=Editorial Aramburu|ubicación=|isbn=|capítulo=|pages=425|citation=hállase Gazólaz en una comarca netamente Sanjuanista, y solamente los arquitectos geniales de la Orden de San Juan, pudieron construir esta maravilla }}</ref><ref>{{cite book|last=Biurrun Sótil|first=Tomás|enlaceautor=|title=Inventario de la riqueza artística de la Diócesis de Pamplona|url=|fechaacceso=16 de agosto de 2011|language=|otros=|edición=|year=1928|editor=|editorial=|ubicación=|isbn=|capítulo=|pages=152|citation=Un capitel de Gazólaz, en que unos pavos reales pican juguetones sus garras, idéntico en absoluto a otro del coro de Esparza, refuerza la conjetura de ser igualmente sanjuanista la singular construcción del pórtico de Gazólaz: y aunque hubiera de reservarse, por falta absoluta de datos comprobatorios, la adjudicación de las iglesias de Sagüés y Larraya al mismo grupo, siempre podrá quedar la casi absoluta certeza de ser Gazólaz alguna otra de las iglesias sanjuanistas que hasta el presente no se mencionan. }}</ref> ਇਹ ਸੇਂਟ ਜਾਨ ਦੇ ਆਰਕੀਟੈਕਟਾ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਸੰਭਾਵਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਪੇਦਰੋ ਐਕਸੀਮੀਨਾਜ਼ ਦੇ ਕਹਿਣ ਉੱਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ,<ref name="pedroximgaz" /><ref>{{cite book|last=Biurrun Sótil|first=Tomás|enlaceautor=|title=El arte románico en Navarra: o, Las órdenes monacales, sistemas constructivos y monumentos cluniacenses, sanjuanistas, agustinianos, cistercienses y templarios|url=|fechaacceso=29 de agosto de 2011|language=|otros=|edición=|year=1936|editor=|editorial=Editorial Aramburu|ubicación=|isbn=|capítulo=|pages=160|citation=Han creido algunos, al observar algún arco ligeramente apuntado, que pueda ser debido a la generosidad de D. Pedro Jiménez de Gazólaz, elegido Obispo de Pamplona en 1243, y fallecido en 25 de octubre de 1266. }}</ref> ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਰਹਿਮਦਿਲ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕਹਿਣ ਉੱਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।<ref>{{cite book|last=Biurrun Sótil|first=Tomás|enlaceautor=|title=El arte románico en Navarra: o, Las órdenes monacales, sistemas constructivos y monumentos cluniacenses, sanjuanistas, agustinianos, cistercienses y templarios|url=|fechaacceso=29 de agosto de 2011|language=|otros=|edición=|year=1936|editor=|editorial=Editorial Aramburu|ubicación=|isbn=|capítulo=|pages=160|citation=Más bien puede conjeturarse que fue ejecutada en tiempo algo anterior, y merced al desprendimiento de sus padres, que aparecen ocupando lugar elevado entre la nobleza de este Reino. En el year 1223 se nombra a D. Jimeno de Gazólaz, caballero o milite. A no dudarlo, el patronímico Jiménez derivado de Jimeno, y el pueblo Gazólaz, común ambos, como advierte el P. Moret, persuaden de que el esclarecido Obispo de la Sede।runiense, algunos years más tarde, es hijo de este noble caballero, A juzgar por el tiempo en que el Rey D. Sancho el Fuerte le hacía objeto de esa distinción, puede presumirse que le acompañó, como otros muchos de la nobleza navarra, en la memorable batalla de las Navas de Tolosa: que participó, en grado considerable, de los despojos arrancados al Miramamolín y las huestes agarenas, y no creyó dar mejor empleo a sus bienes que construyendo una iglesia digna, complemento de la relativa hermosura y grandiosidad de su casa señorial. }}</ref><ref>{{cite book|last=Galdiano|first=Uranga|enlaceautor=|title=Arte medieval navarro: Arte gótico, Volumen 1; Volumen 4|url=|fechaacceso=4 de septiembre de 2011|language=|otros=|edición=|year=1973|editor=Aranzadi|editorial=|ubicación=|isbn=9788450055863|capítulo=|pages=134|citation=Se atribuye su construcción a un Jimeno de Gazólaz, armado caballero en 1123 o a su hijo Pedro Jiménez de Gazólaz, obispo de Pamplona por los primeros years del siglo XIII. Desde luego la fecha raya con esta centuria. }}</ref> ਇਹ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== * [http://books.google.co.in/books?id=g_7pLuUELZUC&pg=PA51&dq=churches+in+spain&hl=en&sa=X&ei=E4tOVNOxCIPu8gXh7IC4Bw&redir_esc=y#v=onepage&q=churches%20in%20spain&f=false Spain By Zoran Pavlovic, Reuel R. Hanks, Charles F. Gritzner] * [http://books.google.co.in/books?id=yZ05AAAAcAAJ&pg=PA525&dq=churches+in+spain&hl=en&sa=X&ei=E4tOVNOxCIPu8gXh7IC4Bw&redir_esc=y#v=onepage&q=churches%20in%20spain&f=false Some Account of Gothic Architecture in SpainBy George Edmund Street] * [http://books.google.co.in/books?id=nK0YSgAACAAJ&dq=churches+in+spain&hl=en&sa=X&ei=8YtOVNPTH8HamAWL9ICIBA&redir_esc=y Romanesque Churches of Spain: A Traveller's Guide।ncluding the Earlier Churches of AD 600-1000 Giles de la Mare, 2010 - Architecture, Romanesque - 390 pages] * [http://books.google.co.in/books?id=7GL8A9vsp2wC&pg=PA123&dq=churches+in+spain&hl=en&sa=X&ei=8YtOVNPTH8HamAWL9ICIBA&redir_esc=y#v=onepage&q=churches%20in%20spain&f=false A Hand-Book for Travellers in Spain, and Readers at Home: Describing the ...By Richard Ford] * [http://books.google.co.in/books?id=GeMY4BGzNiMC&pg=PA95&dq=churches+in+spain&hl=en&sa=X&ei=8YtOVNPTH8HamAWL9ICIBA&redir_esc=y#v=onepage&q=churches%20in%20spain&f=false The Rough Guide to Spain] * [http://books.google.co.in/books?id=U8hAAQAAMAAJ&pg=PA260&dq=%22church+architecture+of+spain%22&hl=en&sa=X&ei=-NdQVKHzLOO0mAX88YH4BQ&ved=0CC4Q6AEwAw#v=onepage&q=%22church%20architecture%20of%20spain%22&f=false Jenning's Landscape Annual] * [http://books.google.co.in/books?id=ZgM3AQAAIAAJ&q=%22church+architecture+of+spain%22&dq=%22church+architecture+of+spain%22&hl=en&sa=X&ei=-NdQVKHzLOO0mAX88YH4BQ&ved=0CDMQ6AEwBA European architecture from earliest times to the present day Frank HoarEvans Bros., 1967 - Architecture - 293 pages] * {{commons category|Church of Nuestra Señora de la Purificación, Gazólaz}} {{coord|42|47|29.9|N|1|43|4.4|W|type:landmark|display=title}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਪੇਨ ਦੇ ਗਿਰਜਾਘਰ]] b4s0g0bcz18o0ahwe0k70y3zuqheaex 0 51705 846770 327688 2026-09-22T10:44:07Z Sandeepchhattiana 24284 /* */ ਰੈਫਰੈਂਸ ਦੇ ਕੇ ਸਫੇ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ 846770 wikitext text/x-wiki [[ਸਤਲੁਜ|ਦਰਿਆ-ਏ-ਸਤਲੁਜ]] ਤੇ ਘੱਗਰ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਵਾਲ਼ੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ [[ਸਤਲੁਜ]] ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬਠਿੰਡੇ ਦੇ ਰੋਹੀ-ਬੀਆਬਾਨ ਤੱਕ 80 (80) ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬੇ ਅਤੇ 25 (25) ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਚੌੜੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਵਕਤ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੱਖ ਦੇ ਕਰੀਬ ਦਰਖ਼ਤ ਸਨ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ, [[ਬਠਿੰਡਾ]], ਮੋਗਾ, ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਇਤਿਆਦਿ ਇਲਾਕੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਦਾ ਨਾਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਿੱਤਾ| ਬਠਿੰਡਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਗੋਨਿਆਣਾ ਮੰਡੀ ਨੇੜੇ ਲਖੀਸਰ ਨਾਂ ਦੀ ਬਸਤੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰ੍ਦੁਆਰਾ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਾਲਾ ਜੰਗਲ ਕਰ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite book|last=Nabha|first=Bhai Kahan Singh|title=Gur Shabad Ratnakar Mahan Kosh (online edition) |page= 3799|access = 03/11/2014}}</ref> '''ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ''' ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਬਠਿੰਡੇ ਸ਼ਹਿਰ (ਨੇੜੇ [[ਗੋਨਿਆਣਾ]]) ਤੋਂ [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਲਗਭਗ 15 ਕਿ.ਮੀ. ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। '''ਹਾਲਾਂਕਿ ਅੱਜ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਪਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜੰਗਲੀ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀ।'''<ref name="gazetteer1915">''Ferozepore District Gazetteer'', 1915, p. 165.</ref> 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੁਰਾਨੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪਨਾਹ ਲੈਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਨਾਲ ਵੀ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਬੰਧ ਹੈ।<ref name="TejaSingh">Teja Singh, Ganda Singh (ed.), ''A Short History of the Sikhs'', Vol. I, 3rd ed., Publication Bureau, Punjabi University, Patiala, 1999, ISBN 9788173800078.</ref> == ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ == 1915 ਦੇ ''Ferozepore District Gazetteer'' ਵਿੱਚ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਮ ਸੀ, ਜੋ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗਜ਼ਟੀਅਰ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨਾਮ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਸ਼ੂ-ਧਨ ਨਾਲ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ 200 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਹਿਲਾਂ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨਾਮ ਨੂੰ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਪਸ਼ੂ-ਧਨ ਵਾਲੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ ਇਹ ਨਾਮ ਬਠਿੰਡੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਛੋਟੇ ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ।<ref name="gazetteer1915"/> ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ '''ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਰਥ ਅੱਜ ਦੇ ਇਸੇ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਪਿੰਡ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ।'''<ref name="gazetteer1915"/> ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ [[ਹਰੀ ਰਾਮ ਗੁਪਤਾ]] ਨੇ ''History of the Sikhs'' ਵਿੱਚ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਬਠਿੰਡਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਖੇਤਰ ਲਗਭਗ 24 ਕੋਹ ਲੰਮਾ ਅਤੇ 24 ਕੋਹ ਚੌੜਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਰਾਏ ਕਾਹਲੀਆ ਦੇ ਇਲਾਕੇ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹਰਿਆਣਾ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਭਟਨੇਰ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਵੱਲ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਚੰਗੀਆਂ ਚਰਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ।<ref name="Gupta">Hari Ram Gupta, ''History of the Sikhs'', Vol. I, ''The Sikh Gurus, 1469–1708'', New Delhi.</ref> [[ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗਾਂਧੀ]] ਨੇ ''History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 C.E.'' ਵਿੱਚ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name="Gandhi">Surjit Singh Gandhi, ''History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 C.E.'', Vol. II, Atlantic Publishers & Distributors, p. 841.</ref> [[ਹਰੀਸ਼ ਢਿੱਲੋਂ]] ਦੀ ''The Sikh Gurus'' ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਬਠਿੰਡਾ ਅਤੇ ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Dhillon">Harish Dhillon, ''The Sikh Gurus'', Hay House Publishing, 2015.</ref> == ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ == ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਦਾ ਸੰਬੰਧ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਜੀ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੌਰਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਉਸ ਵੱਡੇ, ਘੱਟ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਨਾਮ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡਾ ਅਤੇ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref name="GandhiGazette">Surjit Singh Gandhi, ''Gurdwara Gazette'', March 2016.</ref> [[ਲੂਈ ਈ. ਫ਼ੇਨੇਕ]] ਅਤੇ [[ਡਬਲਿਊ. ਐੱਚ. ਮੈਕਲਿਓਡ]] ਦੇ ''Historical Dictionary of Sikhism'' ਵਿੱਚ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਬੰਜਰ ਖੇਤਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੇ ਪਨਾਹ ਲਈ।<ref name="Fenech">Louis E. Fenech and W. H. McLeod, ''Historical Dictionary of Sikhism'', 3rd ed., 2014, p. 189.</ref> ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ''ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ'' ਦੀ ਐਂਟਰੀ ''ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼'' ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਆਉਣ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨਾਮ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="PunjabiPedia">''ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼'', ਗੁਰ ਰਤਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਪਟਿਆਲਾ; ''ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ'', ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ।</ref> == ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਸਾਹਿਬ == ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਇਤਿਹਾਸਕ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਸਾਹਿਬ]] ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। == ਆਧੁਨਿਕ ਪਿੰਡ == ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀ, ਪਰ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 15 ਕਿ.ਮੀ. ਦੂਰ, ਗੋਨਿਆਣਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] * [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] * [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਮਾਲਵਾ (ਪੰਜਾਬ)]] == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਥਾਨ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} okogqzems26y5qohangdgeoaolbcw1w 0 58779 846748 843422 2026-09-22T02:33:42Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 846748 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ਮਨ ਦਾ ਗ਼ੈਰਬਸਤੀਕਰਨ <br/>Decolonising the Mind: the Politics of Language in African Literature | image = Decolonising the Mind cover.jpg | border = yes | caption = | alt = | author = ਨਗੂਗੀ ਵਾ ਥਿਉਂਗੋ | title_orig = | orig_lang_code = | title_working = | translator = | illustrator = | cover_artist = | country = | language = | series = | subject = ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਸਾਹਿਤ—ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ | genre = ਗ਼ੈਰ-ਗਲਪ | published = 1986 | media_type = ਪ੍ਰਿੰਟ (ਪੇਪਰਬੈਕ) | pages = 114 | awards = | isbn = 0-435-08016-4 | oclc = | dewey = | congress = | preceded_by = | followed_by = | wikisource = }} '''ਮਨ ਦਾ ਗ਼ੈਰਬਸਤੀਕਰਨ: ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਿਆਸਤ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: Decolonising the Mind: the Politics of Language in African Literature) [[ਕੀਨੀਆ|ਕੀਨੀਆਈ]] [[ਨਾਵਲਕਾਰ]] ਅਤੇ [[ਉੱਤਰਬਸਤੀਵਾਦ|ਉੱਤਰਬਸਤੀਵਾਦੀ]] ਚਿੰਤਕ [[ਨਗੂਗੀ ਵਾ ਥਿਉਂਗੋ]] ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਨਗੂਗੀ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਰਚਿਤ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਉੱਤਰਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਮਸਲੇ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੁਤਬਾ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{cite book|last=Lovesey|first=Oliver|title=Approaches to Teaching the Works of Ngũgĩ wa Thiong'o|url=https://archive.org/details/approachestoteac0000unse_g8p8|date=2012|publisher=The Modern Language Association of America|location=New York|isbn=978-1-60329-112-5|page=[https://archive.org/details/approachestoteac0000unse_g8p8/page/11 11]}}</ref> ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਨਗੂਗੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ, ਲੇਖਕ ਦੁਆਰਾ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਪਾਠਕ ਵਰਗ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਵਰਗੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name=Lovesey125>{{cite book|last=Lovesey|first=Oliver|title=Ngũgĩ wa Thiong'o|url=https://archive.org/details/ngugiwathiongo00love|date=2000|publisher=Twayne Publishers|location=New York|isbn=0-8057-1695-5|page=[https://archive.org/details/ngugiwathiongo00love/page/125 125]}}</ref> ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ, ਉੱਤਰਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ, ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਗਿਆਨ, ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਨ ਹੈ। ਨਗੂਗੀ ਨੇ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਸਦਕਾ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੇ ਗੌਰਵ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ।<ref name="itself">{{cite book|last=Thiong'o|first=Ngũgĩ wa|title=Decolonising the Mind|url=https://archive.org/details/decolonisingmind00ngug|date=1986|isbn=0-435-08016-4}}</ref> ==ਥੀਮ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ== ===ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ=== ਨਗੂਗੀ ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਸੁਹਜ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈਕੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ===ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ=== ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ: "ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਅਧੀਨ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪੁੱਠੀ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਮ, ਇਤਿਹਾਸ, ਰੀਤੀਆਂ, ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਲੋਕਧਾਰਾ, ਕਲਾ, ਨ੍ਰਿਤ, ਸੰਗੀਤ, ਮੂਰਤੀ, ਏਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਆਪਣੀ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੰਗ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਧੀਨ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਜਿਊਣ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਸਲਵਾਦ ਫਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।"<ref name="cook on language/culture/imperialism">{{cite book|last=Cook|first=David|title=Ngũgĩ wa Thiong'o|date=1997|publisher=|location=|pages=215-7}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਗੂਗੀ ਵਾ ਥਿਉਂਗੋ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ]] jmge3yl4tjnydl9jwq5euvdryo1ksw0 0 63119 846746 575571 2026-09-21T23:51:32Z ~2026-51068-29 62077 846746 wikitext text/x-wiki {{ਅਧਾਰ}} [[File:25 pair color code chart.svg|thumb|[[25-pair color code]] chart]] '''ਅਨ-ਸ਼ੀਲਡਿਡ ਟਵਿਸਟਿਡ ਪੇਅਰ''' ਇੱਕ ਡਾਟਾ ਟ੍ਰਾੰਸਮਿਸ਼ਨ ਚੈਨਲ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹੈ।ਅਨ-ਸ਼ੀਲਡਿਡ ਟਵਿਸਟਿਡ ਪੇਅਰ ਵਿੱਚ ਤਾਂਬੇ ਦੀਆਂ ਦੋ ਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਇਹਨਾ ਤਾਰਾਂ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਰੋਧਕ ਲਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਾਰ ਸਿਗਨਲ ਭੇਜਣ ਲਈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੀ ਸਿਗਨਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਇਹ ਤਾਰਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਸੰਚਾਰ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।ਇਸ ਮਾਧਿਅਮ ਦੇ 4 ਹਿੱਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ- 1,2,3,5। 100 ਦੇ ਲਈ ਸ਼੍ਰੇਣੀ 5 ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਸਤਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੋਰ ਤੋਂ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ==ਲਾਭ== * ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਸ਼ੋਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਜ ਕੇਬਲ ਤੱਕ ਆਉਣ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="cirris">{{cite web|url=http://www.cirris.com/testing/twisted_pair/twist.html|title=Twisted Pair Testing|access-date=2016-08-20|archive-date=2017-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20170208082320/http://www.cirris.com/learning-center/testing-guidelines/special-topics/36-twisted-pair-testing|dead-url=yes}}</ref> * [[ਕਰਾਸ ਟਾਕ]] ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="cirris" /> * ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ ਦੇ ਮਕਸਦ ਲਈ ਉਪਲੱਬਧ ਸਸਤੀ ਕੇਬਲ ਹੈ।<ref name="cirris">{{cite web|url=http://www.cirris.com/testing/twisted_pair/twist.html|title=Twisted Pair Testing}}</ref> * ਸੰਭਾਲਣ ਅਤੇ ਇੰਸਟਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਆਸਾਨ ਹੈ।<ref name="cirris">{{cite web|url=http://www.cirris.com/testing/twisted_pair/twist.html|title=Twisted Pair Testing}}</ref> ==ਫੋਟੋ ਗੈਲਰੀ== <gallery> File:Twisted pair sutp.svg|thumb|S/UTP cable File:Twisted pair sftp.svg|thumb|S/FTP cable File:10G BASE-T x 3 cables.svg|thumb|U/FTP, F/UTP and F/FTP are used in Cat 6a cables </gallery> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਚਾਰ ਸਰਕਟ]] spk4bp634u10xgnmv10nun2ngkoglam 0 71064 846758 838672 2026-09-22T03:14:29Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 846758 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Aye-aye | taxon = Daubentonia madagascariensis | grandparent authority = [[John Edward Gray|Gray]], 1863 | parent authority = [[Étienne Geoffroy Saint-Hilaire|É. Geoffroy]], 1795 | authority = [[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1788 | display parents = 3 | image = Wild aye aye.jpg | status = EN | status_system = iucn3.1 | status_ref = {{r|IUCN}} | status2 = CITES_A1 | status2_system = CITES | status2_ref =<ref>{{cite web | url = http://checklist.cites.org/#/en/search/scientific_name=Daubentonia | title = Checklist of CITES Species | website = CITES | publisher = UNEP-WCMC | accessdate = 18 March 2015}}</ref> | subdivision_ranks = Species | subdivision = {{species list |'''D. madagascariensis'''| |†[[Giant aye-aye|D. robusta]]}} | synonyms = Family: *Cheiromyidae <small>I. Geoffroy St. Hilaire, 1851</small> *Chiromyidae <small>Bonaparte, 1850</small> Genus: *''Aye-aye'' <small>Lacépède, 1799</small> *''Cheiromys'' <small>G. Cuvier, 1817</small> *''Cheyromys'' <small>É. Geoffroy, 1803</small> *''Chiromys'' <small>Illiger, 1811</small> *''Myslemur'' <small>Anon. [?de Blainville], 1846</small> *''Myspithecus'' <small>de Blainville, 1839</small> *''Psilodactylus'' <small>Oken, 1816</small> *''Scolecophagus'' <small>É. Geoffroy, 1795</small> Species: *''daubentonii'' <small>Shaw, 1800</small> *''laniger'' <small>G. Grandidier, 1930</small> *''psilodactylus'' <small>Schreber, 1800</small> | range_map = Daubentonia madagascariensis range map.svg | range_map_caption = Distribution of{{-}}''Daubentonia madagascariensis''{{r|IUCN}} }} [[ਤਸਵੀਰ:Aye-Aye_Daubentonia_madagascariensis_in_Stockholm.jpg|right|thumb|317x317px|ਕੰਕਾਲ]] '''ਆਏ-ਆਏ''' (''Daubentonia madagascariensis'') [[ਮਾਦਾਗਾਸਕਰ]] ਦੇ ਸਟਰੈਪਸਿਰੀਨ [[ਆਗੂ ਮਾਨਸ]] ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਲਿਮਰ ਹੈ ਜੋ [[ਕੁਤਰਦੰਦੀ ਜੀਵ|ਕੁਤਰਦੰਦੀ ਜੀਵਾਂ]] ਦੇ ਵਾਂਗ ਦੰਦਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਹੱਥ ਦੀ ਵਿਚਰਕਾਰਲੀ ਉਂਗਲੀ ਦੂਜੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕੁਝ ਅੱਡਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|url = |title = Primates Prosimiens|last = Petter|first = J|date = 1977|journal = ORSTOM|doi = |pmid = |access-date = |last2 = Albignac|first2 = R|last3 = Rumpler|first3 = Y}}</ref> == ਨਿਰੁਕਤੀ == == ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਟੈਕਸੋਨੋਮੀ == == ਐਨਾਟੋਮੀ ਅਤੇ ਮੋਰਫੋਲੋਜੀ == == ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਜਾਂਚ == [[ਤਸਵੀਰ:Ayeaye,_Daubentonia_madagascariensis,_Joseph_Wolf.jpg|thumb|306x306px|An aye-aye foraging, c.1863, Joseph Wolf]] [[ਤਸਵੀਰ:Aye-Aye_Daubentonia_madagascariensis_in_Copenhagen_(Left_Hand).jpg|right|thumb|220x220px|Closeup of the hand showing the elongated digits and the thinner third digit]] === ਖ਼ੁਰਾਕ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਭਾਲ === === ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ === == ਵੰਡ ਅਤੇ ਆਵਾਸ == [[ਤਸਵੀਰ:Aye-aye_at_night_in_the_wild_in_Madagascar.jpg|right|thumb|220x220px|Aye-ayes are nocturnal]] == ਸਰੰਖਣ == === ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ === [[ਤਸਵੀਰ:Daubentonia_madagascariensis_-_dead_01.jpg|thumb|Aye-ayes are commonly thought to be bad omens by some of the Malagasy people, although other legends consider them a good omen. When spotted, they are killed on sight and hung up so that the evil spirit will be carried away by travelers.]] === ਕੈਪਟਿਵ ਬ੍ਰੀਡਿੰਗ === == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|colwidth = 30em|refs =<ref name=IUCN>{{IUCN | id = 6302 | taxon = Daubentonia madagascariensis | assessors = Andriaholinirina, N., ''et al''. | assessment_year = 2012 | version = 2014.1 | accessdate = 12 June 2014}}</ref> <ref name="2012Dunkel_et_al">{{cite journal | last1 = Dunkel | first1 = A.R. | last2 = Zijlstra | first2 = J.S. | last3 = Groves | first3 = C.P. | title = Giant rabbits, marmosets, and British comedies: etymology of lemur names, part 1 | url = http://www.aeecl.org/lemurnews/lemurnews2011_16.pdf | format = PDF | journal = Lemur News | volume = 16 | year = 2011/2012 | issn = 1608-1439 | pages = 64–70 | access-date = 2016-01-12 | archive-date = 2016-11-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20161106163717/http://www.aeecl.org/lemurnews/lemurnews2011_16.pdf | dead-url = yes }}</ref> <ref name="2007Piper">{{cite book | last = Piper | year = 2007 | title = Extraordinary Animals: An Encyclopedia of Curious and Unusual Animals | url = https://archive.org/details/extraordinaryani0000pipe | publisher = Greenwood Press | first = Ross}}</ref> <ref name="Durrell">{{cite web | url = http://www.durrell.org/Animals/Mammals/Ayeaye/ | title = Aye-Aye | work = [[Durrell Wildlife Conservation Trust]] | date = 2006-10-26 | accessdate = 2011-12-21 | archive-date = 2016-03-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160303184218/http://www.durrell.org/animals/mammals/ayeaye/ | dead-url = yes }}</ref> <ref name="2010Knowles">[http://www.aolnews.com/science/article/superstitious-villagers-are-killing-off-harmless-primate-called-aye-aye/19416515?icid=main|main|dl1|link3|http%3A%2F%2Fwww.aolnews.com%2Fscience%2Farticle%2Fsuperstitious-villagers-are-killing-off-harmless-primate-called-aye-aye%2F19416515 Harmless Creature Killed Because of Superstition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528043039/http://www.aolnews.com/science/article/superstitious-villagers-are-killing-off-harmless-primate-called-aye-aye/19416515?icid=main%7Cmain%7Cdl1%7Clink3%7Chttp%3A%2F%2Fwww.aolnews.com%2Fscience%2Farticle%2Fsuperstitious-villagers-are-killing-off-harmless-primate-called-aye-aye%2F19416515 |date=2010-05-28 }}, David Knowles, March 27, 2010</ref>}} o1w1fejbosowwrro7g6jmp4shg2klsv 0 72197 846757 615508 2026-09-22T03:12:01Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 846757 wikitext text/x-wiki {{Infobox prepared food | name = ਕੇਇਸਦਿਅ | image = [[File:Quesdilla-plato.jpg|250px]] | caption = | alternate_name = | country = [[ਮੈਕਸੀਕੋ]] | region = ਕੇਂਦਰੀ ਮੈਕਸੀਕੋ | creator = | course = | type = | served = | main_ingredient = [[ਤੌਰਤਿਆ]], [[ਚੀਜ਼]], [[ਮੀਟ]], [[Salsa (sauce)|ਸਾਲਸਾ]], [[ਮਸ਼ਰੂਮ]], [[ਫ਼ਲਿਆਂ]], [[ਮੱਖਣ ਫ਼ਲ]] ਜਾਂ ਹੋਰ ਸਬਜੀਆਂ | variations = | calories = | other = }} [[File:Quesadillas1.jpg|thumb|Quesadillas1]] '''ਕੇਇਸਦਿਅ''' ਇੱਕ ਕਣਕ ਜਾਂ ਮੱਕੀ ਦਾ ਬਣਿਆ ਤੌਰਤਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਲਗ-ਅਲਗ ਸਬਜੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਸਵਾਦ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਪੁਦੀਨੇ ਦਾ ਜ਼ਾਇਕਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਸਨੂੰ ਪੱਧਰੇ ਤਵੇ ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=Food>{{cite book |last=Herbst |first=Sharon Tyler |authorlink=Sharon Tyler Herbst |title=[[Food Lover's Companion]] |edition=Third |page=[https://archive.org/details/newfoodloverscom0000herb_p9p0/page/501 501] |isbn=0-7641-1258-9 |year=2001 |publisher=[[Barron's Educational Series]] |oclc=43894522}}</ref> ==ਇਤਿਹਾਸ== ਇਸਦਾ ਅਰੰਭ ਬਸਤੀਵਾਦ ਮੈਕਸੀਕੋ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਕੇਇਸਦਿਅ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆਏ ਹਨ।<ref name=Cambridge>{{cite book |last1=Kiple |first1=Kenneth F. |first2=Kriemhild Coneè |last2=Ornelas |last-author-amp=yes |title=The Cambridge World History of Food. 2 vols. |url=https://archive.org/details/lbg.641.kip.2998 |location=New York |publisher=Cambridge University Press |year=2000 |isbn=9780521402163 |oclc=44541840}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਹਾਰ]] 2ukv6ql0wn5j99ymsvq7agt5q3n6tko 0 97996 846755 618357 2026-09-22T03:01:16Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 846755 wikitext text/x-wiki {{Redirect|ਸੁਪਰਸਟਰਿੰਗ|"ਉਪ-ਸਟ੍ਰਿੰਗ" ਦਾ ਉਲਟ ਸਬੰਧ|ਸੁਪਰਸਟ੍ਰਿੰਗ (ਰਸਮੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ)|ਪਟਾਕਿਆਂ ਦੇ ਬੰਡਲ|ਸੁਪਰਸਟ੍ਰਿੰਗ (ਪਟਾਕੇ)}} {{Refimprove|date=November 2012}} {{String theory|cTopic=ਥਿਊਰੀ}} [[ਸੁਪਰਸਟ੍ਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ]] ਸੂਖਮ [[ਸੁਪਰ-ਸਮਿੱਟਰੀ|ਸੁਪਰ-ਸਮਰੂਪ]] [[ਸਟ੍ਰਿੰਗ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਸਟ੍ਰਿੰਗਾਂ]] ਦੀਆਂ ਕੰਪਨਾਂ ਤੌਰ ਤੇ ਮਾਡਲ-ਬੱਧ ਕਰਨ ਰਾਹੀਂ, [[ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਣ|ਕਣਾਂ]] ਅਤੇ [[ਬੁਨਿਆਦੀ ਫੋਰਸ]]ਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਅੰਦਰ [[ਸਭ ਕਾਸੇ ਦੀ ਥਿਊਰੀ|ਸਭ ਕੁੱਝ ਸਮਝਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਯਤਨ]] ਹੈ। '[[ਸੁਪਰਸਟ੍ਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ]]' [[ਸੁਪਰਸਮਿੱਟ੍ਰਿਕ ਸਟ੍ਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ]] ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਨਾਮ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ [[ਬੋਸੌਨਿਕ ਸਟ੍ਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ]] ਤੋਂ ਉਲਟ, ਇਹ [[ਸਟ੍ਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ]] ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ (ਵਰਜ਼ਨ) ਹੈ ਜੋ [[ਫਰਮੀਔਨ]]ਾਂ ਅਤੇ [[ਬੋਸੌਨ]]ਾਂ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਜਿਮੇਵਾਰ ਹੈ ਅਤੇ [[ਸੁਪਰਸਮਿੱਟ੍ਰੀ]] ਨੂੰ ਗਰੈਵਿਟੀ ਮਾਡਲਬੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। [[ਦੂਜਾ ਸੁਪਰਸਟ੍ਰਿੰਗ ਇੰਨਕਲਾਬ|ਦੂਜੇ ਸੁਪਰ-ਸਟ੍ਰਿੰਗ ਇੰਨਕਲਾਬ]] ਤੋਂ ਬਾਦ, ਪੰਜ ਸੁਪਰਸਟ੍ਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਥਿਊਰੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ [[M-ਥਿਊਰੀ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੁਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਪਿਛੋਕੜ == [[ਸਿਧਾਂਤਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅੰਦਰਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਗਹਿਰੀ ਸਮੱਸਿਆ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀ ਥਿਊਰੀ, ਜੋ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਦੀਆਂ ਬਣਤਰਾਂ ([[ਤਾਰਾ|ਤਾਰਿਆਂ]], [[ਗਲੈਕਸੀ]]ਆਂ, [[ਸੁਪਰ-ਕਲਸਟ੍ਰ]]ਾਂ) ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਦਾ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਕਰਨਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਪੈਮਾਨੇ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੋਰ ਤਿੰਨ [[ਬੁਨਿਆਦੀ ਬਲ]]ਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਫੋਰਸ ਦੀ ਇੱਕ [[ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੇ ਸਥਿਰ ਤੌਰ ਤੇ ਅਸੀਮਤ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਤੀਜੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਅਸੀਮਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ [[ਪੁਨਰ-ਮਾਨਕੀਕਰਨ]] ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਇਹ ਤਕਨੀਕ ਚਾਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਫੋਰਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ- [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੋਰਸ]], [[ਤਾਕਤਵਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ|ਤਾਕਤਵਰ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਫੋਰਸ]] ਅਤੇ [[ਕਮਜੋਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ|ਵੀਕ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਫੋਰਸ]]- ਪਰ [[ਗਰੈਵਿਟੀ]] ਲਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ । ਇਸ ਕਰਕੇ [[ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੀ ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ]] ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਰ ਫੋਰਸਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਮਤਲਬਾਂ ਨਾਲ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ।<ref>Polchinski, Joseph. ''String Theory: Volume I''. Cambridge University Press, p. 4.</ref> ਥਿਊਰੀ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਰਚਣਹਾਰੇ ਤੱਤ [[ਪਲੈਂਕ ਯੂਨਿਟਾਂ|ਪਲੈਂਕ ਲੰਬਾਈ]] (ਤਕਰੀਬਨ 10^&minus;33&nbsp;cm) ਦੇ [[ਸਟਰਿੰਗ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ [[ਰੈਜ਼ੋਨੈਂਸ|ਰੈਜ਼ੋਨੈਂਟ]] [[ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ]]ਆਂ ਉੱਤੇ ਕੰਪਨ (ਵਾਈਬ੍ਰੇਟ) ਕਰਦੇ ਹਨ। ਥਿਊਰੀ ਅੰਦਰਲਾ ਹਰੇਕ ਸਟਰਿੰਗ ਇੱਕ ਨਿਰਾਲੀ ਰੈਜ਼ੋਨੈਂਸ, ਜਾਂ ਹਾਰਮੋਨਿਕ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਵੱਖਰੇ ਹਾਰਮੋਨਿਕ ਵੱਖਰੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਸਟਰਿੰਗ ਵਿਚਲੀ ਟੈਂਸ਼ਨ [[ਪਲੈਂਕ ਫੋਰਸ]] (10⁴⁴ [[ਨਿਊਟਨ (ਇਕਾਈ)|ਨਿਊਟਨਾਂ]]) ਦੇ ਔਰਡਰ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, [[ਗਰੈਵੀਟੋਨ]] (ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਬਲ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ [[ਸੰਦੇਸ਼ਵਾਹਿਕ ਕਣ]]), ਜ਼ੀਰੋ ਤਰੰਗ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਸਟਰਿੰਗ ਵਜੋਂ ਥਿਊਰੀ ਰਾਹੀਂ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == {{main article|ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ}} ਇੱਕ [[ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ]] ਅਪਣੇ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਅੰਦਰ [[ਫਰਮੀਔਨ]]ਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਦੀ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਨੇ 1971 ਵਿੱਚ,<ref>[[Jean-Loup Gervais|J. L. Gervais]] and [[Bunji Sakita|B. Sakita]] worked on the two-dimensional case in which they use the concept of "supergauge," taken from Ramond, Neveu, and Schwarz's work on dual models: {{Cite journal | last1 = Gervais | first1 = J.-L. | last2 = Sakita | first2 = B. | doi = 10.1016/0550-3213(71)90351-8 | title = Field theory interpretation of supergauges in dual models | journal = Nuclear Physics B | volume = 34 | issue = 2 | pages = 632–639 | year = 1971 | pmid = | pmc = |bibcode = 1971NuPhB..34..632G }}</ref> ([[ਪੱਛਮੀ ਸੰਸਾਰ|ਪੱਛਮ]] ਵਿੱਚ)<ref>Dean Rickles (2014). ''A Brief History of String Theory: From Dual Models to M-Theory''. Springer, p. 104.</ref> ਸੁਪਰਸਮਿੱਟਰੀ ਦੀ ਖੋਜ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ [[ਬੋਸੌਨ]]ਾਂ ਅਤੇ ਫਰਮੀਔਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਗਣਿਤਿਕ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਰਮੀਔਨਿਕ ਕੰਪਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸੁਪਰਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਤਰਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚਲੀਆਂ ਇਸਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤਾਂ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਕਈ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਖੋਜੀਆਂ ਦੇ ਸੰਯੁਕਤ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ, ਸੁਪਰਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਨੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਗਰੈਵਿਟੀ]], [[ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅਤੇ [[ਕੰਡੈਂਸਡ ਮੈਟਰ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]], [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ]], ਅਤੇ [[ਸ਼ੁੱਧ ਗਣਿਤ]] ਪ੍ਰਤਿ ਸਬੰਧਾਂ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਰੂਪ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। == ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਸਬੂਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ == ਸੁਪਰਸਟ੍ਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ [[ਸੁਪਰਸਮਿੱਟ੍ਰੀ]] ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਸੁਪਰਸਮਿੱਟ੍ਰਿਕ ਕਣ ਖੋਜੇ ਨਹੀਂ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ [[LHC]] ([[ਲਾਰਜ ਹੈਡ੍ਰੌਨ ਕੋਲਾਈਡਰ]] ਅਤੇ [[ਟੀਵਾਟ੍ਰੌਨ]] ਵਿਖੇ ਤਾਜ਼ਾ ਰਿਸਰਚ ਨੇ ਕੁੱਝ ਰੇਂਜਾਂ (ਦੂਰੀਆਂ) ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=http://www.math.columbia.edu/~woit/wordpress/?p=3479 |title=Implications of Initial LHC Searches for Supersymmetry |first=Peter |last=Woit |date=February 22, 2011}}{{self-published inline|date=July 2013}}</ref><ref>{{cite journal |arxiv=1101.4664 |bibcode=2011JHEP...05..120C |doi=10.1007/JHEP05(2011)120 |title=Fine-tuning implications for complementary dark matter and LHC SUSY searches |date=2011 |last1=Cassel |first1=S. |last2=Ghilencea |first2=D. M. |last3=Kraml |first3=S. |last4=Lessa |first4=A. |last5=Ross |first5=G. G. |journal=Journal of High Energy Physics |volume=2011 |issue=5|page=120 }}</ref><ref name="C4Wauto-5690134">{{cite web |url=http://resonaances.blogspot.com/2011/02/what-lhc-tells-about-susy.html |title=What LHC tells about SUSY |work=resonaances.blogspot.com |date=February 16, 2011 |accessdate=March 22, 2014 |first=Adam (Jester) |last=Falkowski |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140322211508/http://resonaances.blogspot.com/2011/02/what-lhc-tells-about-susy.html |archivedate=ਮਾਰਚ 22, 2014 |deadurl=no }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.hep.ph.ic.ac.uk/susytalks/iop-susytapper.pdf |title=Early SUSY searches at the LHC |first=Alex |last=Tapper |date=24 March 2010 |publisher=[[Imperial College London]]}}</ref> ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, [[ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਸੁਪਰਸਮਰੂਪ ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ]] [[ਸਕੁਆਰਕ#ਸਕੁਆਰਕ|ਸਕੁਆਰਕਾਂ]] ਦੀ ਪੁੰਜ ਪਾਬੰਧੀ 1.1 TeV ਤੱਕ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ [[ਗਲੂਨੋ]]ਆਂ ਦੀ 500 GeV ਤੱਕ ।<ref>{{cite journal |doi=10.1103/PhysRevLett.107.221804 |pmid=22182023 |title=Search for Supersymmetry at the LHC in Events with Jets and Missing Transverse Energy |date=2011 |author=CMS Collaboration|journal=Physical Review Letters |volume=107 |issue=22|page=221804 |arxiv = 1109.2352 |bibcode = 2011PhRvL.107v1804C }}</ref> [[ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਾਧੂ ਅਯਾਮਾਂ]] ਬਾਰੇ ਸੁਝਾ ਦਿੰਦੀ ਕੋਈ ਰਿਪੋਰਟ ਲਾਰਜ ਹੈਡ੍ਰੌਨ ਕੋਲਾਈਡਰ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਖਾਲੀਪਣ ਦੀ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀਪਣ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹੁਣ ਤੱਕ ਕੋਈ ਸਿਧਾਂਤ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{cite journal |doi=10.1142/S0217732312300431 |title=Frontiers Beyond the Standard Model: Reflections and Impressionistic Portrait of the Conference |date=2012 |last1=Shifman |first1=M. |journal=Modern Physics Letters A |volume=27 |issue=40 |page=1230043|bibcode = 2012MPLA...2730043S }}</ref> ਕੁੱਝ ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੁਪਰਸਮਿੱਟ੍ਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਪੁਸ਼ਟੀ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਨਿਰਾਸ਼<ref name="Guardian-hit buffers">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/science/2013/aug/06/higgs-boson-physics-hits-buffers-discovery |title=One year on from the Higgs boson find, has physics hit the buffers? |work=[[The Guardian]] |date=August 6, 2013 |publisher=[[Guardian Media Group|GMG]] |location=[[London, England|London]] |issn=0261-3077 |oclc=60623878 |accessdate=March 22, 2014 |others=photograph: Harold Cunningham/Getty Images |first=Alok |last=Jha |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140322225727/http://www.theguardian.com/science/2013/aug/06/higgs-boson-physics-hits-buffers-discovery |archivedate=ਮਾਰਚ 22, 2014 |deadurl=no }}</ref> ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤ; [[ਜੌਨ ਬੱਟਰਵਰਥ]] ਨੇ [[ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਕੌਲਜ ਲੰਡਨ]] ਵਿਖੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਉੱਚ ਊਰਜਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁੱਝ TeV ਤੱਕ ਦੇ ਟੌਪ ਕੁਆਰਕ ਦੇ ਸੁਪਰਪਾਰਟਨਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੁਪਰਸਮਿੱਟ੍ਰੀ ਦਾ ਕੋਈ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬੇਨ ਅੱਲਾਨਚ ਨੇ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਔਫ ਕੈਂਬ੍ਰਿਜ ਵਿਖੇ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਲਾਰਜ ਹੈਡ੍ਰੌਨ ਕੋਲਾਈਡਰ ਉੱਤੇ ਅਗਲੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਨਵਾਂ ਕਣ ਨਹੀਂ ਖੋਜਦੇ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅੱਗੇ ਦੇਖੇ ਜਾਣਯੋਗ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ CERN ਉੱਤੇ ਸੁਪਰਸਮਿੱਟਰੀ ਖੋਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ।<ref name="Guardian-hit buffers"/> == ਵਾਧੂ ਅਯਾਮ == {{see also|ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ#ਵਾਧੂ ਅਯਾਮ}} ਸਾਡੀ [[ਭੌਤਿਕੀ ਸਪੇਸ]] [[ਸਮਾਂ|ਟਾਈਮ]] ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ [[ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮੀ ਸਪੇਸ|ਤਿੰਨ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਥਾਨਿਕ]] [[ਅਯਾਮ]] ਰੱਖਦੀ ਦੇਖੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਹੱਦਹੀਣ ਚਾਰ-ਅਯਾਮੀ [[ਕੰਟੀਨੁਅਮ (ਥਿਊਰੀ)|ਨਿਰੰਤਰਤਾ]] ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ 4 ਅਯਾਮਾਂ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਅਯਾਮ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਪਾਬੰਧੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। [[ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ]] ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, [[ਅਨੁਕੂਲਤਾ]], [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਨੂੰ 10 (3D ਨਿਯਮਿਤ ਸਪੇਸ + 1 ਟਾਈਮ + 6D ਹਾਇਪਰਸਪੇਸ) ਅਯਾਮਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਣਾ ਮੰਗਦੀ ਹੈ। <ref>The ''D'' = 10 [[critical dimension]] was originally discovered by [[John H. Schwarz]] in Schwarz, J. H. (1972). "Physical states and pomeron poles in the dual pion model." ''Nuclear Physics'', '''B46'''(1), 61–74.</ref> ਤੱਥ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ ਸਪੇਸ ਦੇ 3 ਅਯਾਮ ਹੀ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਦੋ ਯੰਤ੍ਰਾਵਾਲ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: # ਜਾਂ ਤਾਂ ਵਾਧੂ ਅਯਾਮ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਜਿਅਦਾ ਸੂਖਮ ਪੈਮਾਨੇ ਉੱਤੇ [[ਕੰਪੈਕਟੀਫੀਕੇਸ਼ਨ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਸੁੰਗੜੇ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ # ਸਾਡਾ ਸੰਸਾਰ ਇੱਕ [[ਬਰੇਨ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਅਜਿਹੇ 3-ਅਯਾਮੀ [[ਉੱਪ-ਬਹੁ-ਪਰਤ]] ਉੱਤੇ ਜਿੰਦਾ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ [[ਗਰੈਵਿਟੀ]] ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਾਰੇ ਗਿਆਤ ਕਣ ਮਨਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਵਾਧੂ ਅਯਾਮ ਸੁੰਗੜਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵਾਧੂ ਛੇ ਅਯਾਮ ਜਰੂਰ ਹੀ ਕਿਸੇ [[ਕਾਲਾਬਿ-ਯਾਓ ਮੈਨੀਫੋਲਡ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। [[M-ਥਿਊਰੀ]] ਦੇ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਸੰਪੂਰਣ ਢਾਂਚੇ ਅੰਦਰ, ਇਹ ਅਯਾਮ ਕਿਸੇ [[G2 ਮੈਨੀਫੋਲਡ[[ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈਂਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹੋਣਗੇ । [[ਕਾਲਾਬਿ-ਯਾਓ ਮੈਨੀਫੋਲਡ|ਕਾਲਾਬਿ-ਯਾਊਏ]] ਅਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪ ਗਣਿਤਿਕ ਸਪੇਸਾਂ ਹਨ। [[T-ਡਿਊਲਿਟੀ]] ਨਾਮਕ ਸਟਰਿੰਫਗ/M-ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਖਾਸ ਸਹੀ ਸਹੀ ਸਮਰੂਪਤਾ (ਜੋ [[ਵਾਈਂਡਿੰਗ ਨੰਬਰ]] ਲਈ ਮੋਮੈਂਟਮ ਮੋਡਾਂ ਦਾ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਰਧ-ਵਿਆਸ R ਤੋਂ ਅਰਧ-ਵਿਆਸ 1/R ਦੇ ਸੁੰਗੜੇ ਅਯਾਮ ਭੇਜਦੀ ਹੈ,<ref>Polchinski, Joseph. ''String Theory: Volume I''. Cambridge University Press, p. 247.</ref> ਨੇ [[ਮਿਰਰ ਸਮਿੱਟਰੀ (ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ)|ਦਰਪਣ ਸਮਰੂਪਤਾ]] ਨਾਮਕ ਵੱਖਰੇ ਕਾਲਾਬਿ-ਯਾਓ ਮੈਨੀਫੋਲਡਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਸੁਪਰਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਾਧੂ ਸਥਾਨਿਕ ਅਯਾਮ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਥਿਊਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ [[ਕਾਲੂਜ਼ਾ-ਕਲੇਇਨ ਥਿਊਰੀ]] ਤੋਂ ਬਣੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੀ ਇੱਕ 4+1 ਅਯਾਮੀ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ ਸੀ<!--ਹੈ-->। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਚੱਕਰ ਉੱਤੇ ਸੁੰਗੇੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਾਧੂ ਅਯਾਮ ਵਿੱਚ ਗਰੈਵਿਟੀ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ ਤੇ 3 ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਪੇਸ ਅਤਾਮਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੂ ਤੋਂ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨਟਿਜ਼ਮ]] ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਤਰਾਂ ਮੂਲ ਕਾਲੂਜ਼ਾ-ਕਲੇਇਨ ਥਿਊਰੀ ਗੇਜ ਅਤੇ ਗਰੈਵਿਟੀ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੀ, ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਕਲਾਸੀਕਲ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ, ਏਕਤਾ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਭਿੰਨ ਕਾਰਨਾਂ (ਕਮਜੋਰ ਅਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਬਲਾਂ ਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ, ਪੇਅਰਟੀ ਉਲੰਘਣਾ ਦੀ ਕਮੀ ਆਦਿ) ਕਰਕੇ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਪ੍ਰਤਿ ਨਾ-ਕਾਫੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗਿਆਤ ਗੇਜ ਫੋਰਸਾਂ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਪੈਦਾਵਰ ਲਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਕੰਪੈਕਟ ਰੇਖਾ-ਗਣਿਤ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਇੱਕ ਅਨੁਕੂਲ, ਬੁਨਿਆਦੀ, ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ ਪ੍ਰਾਪਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਤੱਕ ਅੱਪਗ੍ਰੇਡ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ- ਨਾ ਕਿ ਸਿਰਫ ਵਾਧੂ ਅਯਾਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸਰਦਾ ਹੈ। == ਸੁਪਰਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ == ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਪੰਜ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸੁਪਰਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੁਆਰਾ ਤੰਗ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ । ਇਸ ਦੁਵਿਧਾ ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਭਵ ਹੱਲ 1990ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ [[ਦੂਜਾ ਸੁਪਰਸਟਰਿੰਗ ਇੰਨਕਲਾਬ]] ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਇੰਨਕਲਾਬ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸੁਝਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।, ਜੋ ਸੁਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜ ਸਟ੍ਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਜਰੂਰ ਹੀ [[M-ਥਿਊਰੀ]] ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਇਕਲੌਤੀ ਛੁਪੀ ਥਿਊਰੀ ਦੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਨੁਮਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>Polchinski, Joseph. ''String Theory: Volume II''. Cambridge University Press, p. 198.</ref> {| class="wikitable" |- style="background:#fff;" ! colspan="8" class="dark" | ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ |- ! class="dark" | ਕਿਸਮ ! class="dark" | [[n-ਅਯਾਮੀ ਸਪੇਸ|ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਯਾਮ]] ! class="dark" | SUSY ਜਨਰੇਟਰ ! class="dark" | ਚੀਰਲ ! class="dark" | ਖੁੱਲੇ ਸਟਰਿੰਗ ! class="dark" | ਹੇਟ੍ਰਔਟਿਕ ਕੰਪੈਕਟੀਫੀਕੇਸ਼ਨ ! class="dark" | [[ਗੇਜ ਗਰੁੱਪ]] ! class="dark" | [[ਟੈਕਿਔਨ]] |- ! style="background:#fcc;" class="dark"| ਬੋਸੌਨਿਕ (ਬੰਦ) | style="text-align:CENTER;" class="dark"| 26 | style="text-align:CENTER;" class="dark"| N = 0 | style="text-align:CENTER;" class="dark"| ਨਹੀਂ | style="text-align:CENTER;" class="dark"| ਨਹੀਂ | style="text-align:CENTER;" class="dark"| ਨਹੀੰ | style="text-align:CENTER;" class="dark"| ਕੋਈ ਨਹੀਂ | style="background:#ffc;" class="dark"| ਹਾਂ |- ! style="background:#fcc;" class="dark"| ਬੋਸੌਨਿਕ (ਓਪਨ) | style="text-align:CENTER;" class="dark"| 26 | style="text-align:CENTER;" class="dark"| N = 0 | style="text-align:CENTER;" class="dark"| ਨਹੀਂ | style="text-align:CENTER;" class="dark"| ਹਾਂ | style="text-align:CENTER;" class="dark"| ਨਹੀਂ | style="text-align:CENTER;" class="dark"| U(1) | style="background:#ffc;" class="dark"| ਹਾਂ |- ! style="background:#fcc;" class="dark"| I | style="text-align:CENTER;" class="dark"| 10 | style="text-align:CENTER;" class="dark"| N = (1,0) | style="text-align:CENTER;" class="dark"| ਹਾਂ | style="text-align:CENTER;" class="dark"| ਹਾਂ | style="text-align:CENTER;" class="dark"| ਨਹੀਂ | style="text-align:CENTER;" class="dark"| SO(32) | style="background:#ffc;" class="dark"| ਨਹੀਂ |- ! style="background:#fcc;" class="dark"| IIA | style="text-align:CENTER;" class="dark"| 10 | style="text-align:CENTER;" class="dark"| N = (1,1) | style="text-align:CENTER;" class="dark"| ਨਹੀਂ | style="text-align:CENTER;" class="dark"| ਨਹੀਂ | style="text-align:CENTER;" class="dark"| ਨਹੀਂ | style="text-align:CENTER;" class="dark"| U(1) | style="background:#ffc;" class="dark"| ਨਹੀਂ |- ! style="background:#fcc;" class="dark"| IIB | style="text-align:CENTER;" class="dark"| 10 | style="text-align:CENTER;" class="dark"| N = (2,0) | style="text-align:CENTER;" class="dark"| ਹਾਂ | style="text-align:CENTER;" class="dark"| ਨਹੀਂ | style="text-align:CENTER;" class="dark"| ਨਹੀਂ | style="text-align:CENTER;" class="dark"| ਕੋਈ ਨਹੀਂ | style="background:#ffc;" class="dark"| ਨਹੀਂ |- ! style="background:#fcc;" class="dark"| HO | style="text-align:CENTER;" class="dark"| 10 | style="text-align:CENTER;" class="dark"| N = (1,0) | style="text-align:CENTER;" class="dark"| ਹਾਂ | style="text-align:CENTER;" class="dark"| ਨਹੀਂ | style="text-align:CENTER;" class="dark"| ਹਾਂ | style="text-align:CENTER;" class="dark"| SO(32) | style="background:#ffc;" class="dark"| ਨਹੀਂ |- ! style="background:#fcc;" class="dark"| HE | style="text-align:CENTER;" class="dark"| 10 | style="text-align:CENTER;" class="dark"| N = (1,0) | style="text-align:CENTER;" class="dark"| ਹਾਂ | style="text-align:CENTER;" class="dark"| ਨਹੀਂ | style="text-align:CENTER;" class="dark"| ਹਾਂ | style="text-align:CENTER;" class="dark"| E₈ × E₈ | style="background:#ffc;" class="dark"| ਨਹੀਂ |- ! style="background:#fcc;" class="dark"| M-ਥਿਊਰੀ | style="text-align:CENTER;" class="dark"| 11 | style="text-align:CENTER;" class="dark"| N = 1 | style="text-align:CENTER;" class="dark"| ਨਹੀਂ | style="text-align:CENTER;" class="dark"| ਨਹੀਂ | style="text-align:CENTER;" class="dark"| ਨਹੀਂ | style="text-align:CENTER;" class="dark"| ਕੋਈ ਨਹੀਂ | style="background:#ffc;" class="dark"| ਨਹੀਂ |} ਪੰਜ ਅਨੁਕੂਲ ਸੁਪਰਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਇਹ ਹਨ: * [[ਕਿਸਮ I ਸਟਰਿੰਗ]] ਦਸ-ਅਯਾਮੀ ਸਮਝ (16 ਸੁਪਰਚਾਰਜ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁਪਰਸਮਿੱਟਰੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਥਿਊਰੀ ਓਸ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੈਰ-ਦਿਸ਼ਾਤਮਿਕ [[ਬੰਦ ਸਟਰਿੰਗ|ਖੁੱਲੇ]] ਅਤੇ [[ਬੰਦ ਸਟਰਿੰਗ|ਬੰਦ ਸਟਰਿੰਗਾਂ]] ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਬਾਕੀ ਥਿਊਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਬੱਧ ਬੰਦ ਸਟਰਿੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ । * [[ਕਿਸਮ II ਸਟਰਿੰਗ]] ਥਿਊਰੀਆਂ ਦਸ-ਅਯਾਮੀ ਸਮਝ (32 ਸੁਪਰਚਾਰਜ) ਵਿੱਚ ਦੋ ਸੁਪਰਸਮਰੂਪਤਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ । ਦਰਅਸਲ ਕਿਸਮ || ਸਟਰਿੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ IIA ਅਤੇ ਕਿਸਮ IIB ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਤੱਥ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਫਰਕ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ IIA ਥਿਊਰੀ ਗੈਰ-[[ਚੀਰੈਲਿਟੀ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਆਨ)|ਚੀਰਲ]] (ਪੇਅਰਟੀ ਸੁਰੱਖਅਕ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂਕਿ IIB ਥਿਊਰੀ ਚੀਰਲ (ਪੇਅਰਟ ਉਲੰਘਕ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ। * [[ਹੇਟ੍ਰੌਟਿਕ ਸਟ੍ਰਿੰਗ]] ਥਿਊਰੀਆਂ ਕਿਸਮ I ਸੁਪਰਸਟਰਿੰਗ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੋਸੌਨਿਕ ਸਟਰਿੰਗ ਦੇ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਹਾਇਬ੍ਰਿਡ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹਨ । ਹੇਟ੍ਰੌਟਿਕ ਸਟਰਿੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਅਪਣੇ ਦਸ-ਅਯਾਮੀ [[ਗੇਜ ਗਰੁੱਪ|ਗੇਜ ਗਰੁੱਪਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਹੇਟ੍ਰੌਟਿਕ [[E8 (ਗਣਿਤ)|''E''₈×''E''₈]] ਸਟਰਿੰਗ ਅਤੇ ਹੇਟ੍ਰੌਟਿਕ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਔਰਥੋਗਨਲ ਗਰੁੱਪ|SO(32)]] ਸਟਰਿੰਗ । (ਨਾਮ ਹੇਟ੍ਰੌਟਿਕ SO(32) ਜਰਾ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ SO(32) [[ਲਾਈ ਗਰੁੱਪ|ਲਾਈ ਗਰੁੱਪਾਂ]] ਵਿੱਚੋਂ, ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਇੱਕ ਕੋਸ਼ੰਟ ਸਪਿੱਨ Spin(32)/Z₂ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜੋ SO(32) ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ।) ਚੀਰਲ [[ ਗੇਜ ਥਿਊਰੀ]]ਆਂ [[ਐਨੋਮਲੀ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਐਨੋਮਲੀਆਂ]] ਕਾਰਨ ਗੈਰ-ਅਨੁਕੂਲ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ । ਅਜਿਹਾ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੁੱਝ ਇੱਕ-ਲੂਪ [[ਫਾਇਨਮਨ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ]] ਗੇਜ ਸਮਰੂਪਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ ਤੋੜ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ । ਐਨੋਮਲੀਆਂ [[ਗ੍ਰੀਨ-ਸਵਾਰਜ਼ ਮਕੈਨਿਜ਼ਮ]] ਰਾਹੀਂ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ । ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ ਅਜਿਹੀਆਂ ਪੰਜ ਸੁਪਰਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜੋ ਵਾਸਤਵਿਕ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਵਾਸਤੇ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਗੱਲ ਬਾਬਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਥਿਊਰੀ ਕਿਸ ਭੌਤਿਕੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਵਾਲ਼ੇ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਯੋਗ ਤੌਰ ਤੇ ਕਠਿਨ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਬਣਤਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਖਗੋਲਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਉੱਚ ਨੰਬਰ – 10⁵⁰⁰ ਜਾਂ ਜਿਆਦਾ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਮੁਢਲੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਲੈਂਕ ਸਕੇਲ ਦੀ ਅੱਤ ਦੀ ਦੂਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਇਹ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਣ ਹੈ ਕਿ ਸੁਪਰਸਟ੍ਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਕਠਿਨ ਹੈ। ਪਲੈਂਕ ਸਕੇਲ ਦੀ ਅੱਤ ਦੀ ਦੂਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਇਹ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਣ ਹੈ ਕਿ ਸੁਪਰਸਟ੍ਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਕਠਿਨ ਹੈ। ਸੁਪਰਸਟ੍ਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ [[ਕੰਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨ ਅਲਜਬਰਾ]] ਨਾਮਕ [[ਗਣਿਤਕ ਬਣਤਰ]] ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। [[ਅਮੂਰਤ ਅਲਜਬਰਾ|ਅਮੂਰਤ ਅਲਜਬਰੇ]] ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਵਿੱਚ [[ਵਾਸਤਵਿਕ ਅੰਕ]]ਾਂ ਦੀ [[ਫੀਲਡ (ਗਣਿਤ)|ਫੀਲਡ]] ਉੱਪਰ ਸਿਰਫ ਸੱਤ ਕੰਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨ ਅਲਜਬਰੇ ਹਨ । 1990 ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਆਰ. ਫੁੱਟ ਅਤੇ ਜੀ. ਸੀ. ਜੋਸ਼ੀ ਨੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ “ਸੱਤ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੁਪਰਸਟ੍ਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਸੱਤ ਕੰਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨ ਅਲਜਬ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਮੇਲਜੋਲ ਵਿੱਚ ਹਨ।".<ref>{{cite journal |doi=10.1007/BF00402262 |title=Nonstandard signature of spacetime, superstrings, and the split composition algebras |url=https://archive.org/details/sim_letters-in-mathematical-physics_1990-01_19_1/page/65 |date=1990 |last1=Foot |first1=R. |last2=Joshi |first2=G. C. |journal=Letters in Mathematical Physics |volume=19 |pages=65–71 |bibcode=1990LMaPh..19...65F}}</ref> == ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅਤੇ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਨੂੰ ਜੋੜਨਾ == [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਖਾਸਤੌਰ ਤੇ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰਾਂ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੁੰਜ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਵਾਸਤਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂਕਿ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਪੈਮਾਨੇ ਉੱਤੇ (ਸੂਖਮ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਖੇਤਰਾਂ) ਹੁੰਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਲਈ ਰਾਖਵਾਂ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਕਦੇ ਹੀ ਇਕੱਠੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ।, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸਾਂਝਾ ਮਾਮਲਾ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ [[ਬਲੈਕ ਹੋਲ]]ਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਸਪੇਸ ਅੰਦਰ ਸੰਭਵ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਉੱਚਤਮ ਮਾਤਰਾ ਜਾਂ ਚੋਟੀ ਦੀ ਘਣਤਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੂਖਮ ਖੇਤਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਅੰਦਰ ਹਾਲਤਾਂ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਅਜੇ ਵੀ, ਇਕੱਠੇ ਵਰਤਣ ਵੇਲੇ, ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦੂਰ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਅਸੰਭਵ ਜਵਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿੰਡ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਲਪਨਿਕ ਦੂਰੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਯਾਮ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਅਯਾਮ । ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਮੇਲਜੋਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ, [[ਪਲੈਂਕ ਸਕੇਲ]] (ਲੰਬਾਈ ਦੀ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਛੋਟੀ ਇਕਾਈ) ਉੱਤੇ ਲੰਬਾਈਆਂ, ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਇੱਕ ਸੁਚਾਰੂ, ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋ ਰਹੀ ਸਤਹਿ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਇੱਕ ਉੱਘੜ-ਦੁੱਗੜ, ਲਪੇਟੀ ਹੋਈ ਸਤਹਿ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਸੇ ਜਗਹ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਣ ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸੁਪਰਸਟ੍ਰਿੱਗ ਥਿਊਰੀ, ਬਿੰਦੂ ਕਣਾਂ ਦੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਸਟ੍ਰਿੰਗਾਂ ਨਾਲ ਬਦਲ ਕੇ ਇਸ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਟ੍ਰਿੰਗ ਅੱਤ ਸੂਖਮ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਸਮੇਤ [[ਪਲੈਂਕ ਪੈਮਾਨੇ|ਪਲੈਂਕ ਸਕੇਲ]] ਦੇ ਇੱਕ ਔਸਤ ਵਿਆਸ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਲੈਂਕ ਸਕੇਲ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਅਯਾਮਿਕ ਲੇਪਟੇ ਵਾਲੇ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ । ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਇਹ ਸਤਿਹਾਂ ਬਰੇਨਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮੈਪ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ । ਇਹ ਬਰੇਨ ਅਜਿਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਝੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ [[ਮੌਰਫਿਜ਼ਮ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵੱਚ, ਮੌਰਫਿਜ਼ਮ ਕਿਸੇ ਸਟ੍ਰਿੰਗ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਬਰੇਨ A ਅਤੇ ਬਰੇਨ B ਦਰਮਿਆਨ ਤੱਕ ਖਿੱਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। [[ਗ੍ਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਸਿੰਗੁਲਰਟੀ|ਸਿੰਗੁਲਰਟੀਆਂ]] ਤੋਂ ਬਚਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ [[ਬਿੱਗ ਕਰੰਚ]]ਾਂ ਦੇ ਨਿਰੀਖਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਨਤੀਜੇ ਕਦੇ ਵੀ ਜ਼ੀਰੋ ਅਕਾਰ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ । ਦਰਅਸਲ, ਜੇਕਰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਕਿਸੇ ਬਿੱਗ ਕਰੰਚ ਕਿਸਮ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ, ਇੱਕ ਸਟ੍ਰਿੰਗ ਦੇ ਅਕਾਰ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਜਿਸ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਫੈਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ । == ਗਣਿਤ == === ਡੀ-ਬਰੇਨ === 10-ਅਯਾਮੀ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ D-ਬਰੇਨ ਝਿੱਲੀ-ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ । ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂਬਰੇਨਾਂ ਵਾਲੀ 11-ਅਯਾਮੀ ਐੱਮ-ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਇੱਕ [[ਕਾਲੂਜ਼ਾ-ਕਲੇਇਨ]] ਕੰਪੈਕਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹੋਂਦ ਰੱਖਦੀਆਂ ਸੋਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਕੰਪੈਕਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਵਾਧੂ [[ਵੈਕਟਰ ਫੀਲਡਾਂ]] ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਡੀ-ਬਰੇਨਾਂ ਨੂੰ, ਸਟ੍ਰਿੰਗ ਕਾਰਜ ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ ਵਾਧੂ U(1) ਵੈਕਟਰ-ਫੀਲਡ ਜੋੜਦੇ ਹੋਏ ਕਾਰਜ ਅੰਦਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। : <math>\partial_z \rightarrow \partial_z +iA_z(z,\overline{z})</math> '''ਕਿਸਮ I''' ਖੁੱਲੀ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਅੰਦਰ, ਖੁੱਲੇ ਸਟਰਿੰਗਾਂ ਦੇ ਸਿਰੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਡੀ-ਬਰੇਨ ਸਤਿਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ । SU(2) ਗੇਜ ਫੀਲਡਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹੋਰ ਗੇਜ ਫੀਲਡਾਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ, ਫੇਰ, 11 ਅਯਾਮਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਦੀ ਕੁੱਝ ਉੱਚ-ਅਯਾਮੀ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਕੰਪੈਕਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰਤਿ ਮੇਲਜੋਲ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਜ ਦੀ ਤਰੀਕ ਤੱਕ ਪੜਾਉਣੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਹੋਰ ਅੱਗੇ, ਡੀ-ਬਰੇਨਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਟੈਕਿਔਨ, ਇਹਨਾਂ ਡੀ-ਬਰੇਨਾਂ ਦੀ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਅਸਥਰਿਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ । ਅਸੀਂ ਇਹ ਮੰਨਾਂਗੇ ਕਿ ਟੈਕਿਔਨ ਕੁੱਲ ਊਰਜਾ, ਡੀ-ਬਰੇਨਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਊਰਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ (ਜਾਂ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ) । === ਪੰਜ ਸੁਪਰਸਟ੍ਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਹੀ ਕਿਉਂ? === ਕਿਸੇ 10 ਅਯਾਮੀ ਸੁਪਰਸਮਿੱਟ੍ਰਿਕ ਥਿਊਰੀ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ 32-ਪੁਰਜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਮਾਜੋਰਾਨਾ ਸਪਿੱਨੌਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ 16-ਪੁਰਜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਮਾਜੋਰਾਨਾ-ਵੇਇਲ (ਚੀਰਲ) [[ਸਪਿੱਨੌਰ]]ਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਜੋੜੇ ਵਿੱਚ ਤੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਰਚਣ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਤਰੀਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਇਹਨਾਂ ਦੋਵੇਂ ਸਪਿੱਨੌਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉਲਟ ਚਿਰੈਲਿਟੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ: {| class="wikitable" |- ! ਸੁਪਰਸਟਰਿੰਗ ਮਾਡਲ !! ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ |- | ਹੇਟ੍ਰਔਟਿਕ| <math>\partial_zX^\mu-i\overline{\theta_L}\Gamma^\mu\partial_z\theta_L</math> |- | IIA || <math>\partial_zX^\mu-i\overline{\theta_L}\Gamma^\mu\partial_z\theta_L - i \overline{\theta_R} \Gamma^\mu\partial_z\theta_R</math> |- | IIB || <math>\partial_z X^\mu-i\overline{\theta^1_L}\Gamma^\mu\partial_z\theta^1_L - i \overline{\theta^2_L}\Gamma^\mu\partial_z\theta^2_L</math> |} ਹੇਟ੍ਰੌਟਿਕ ਸੁਪਰਸਟ੍ਰਿੰਗ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ SO(32) ਅਤੇ E₈&times;E₈ ਜਿਵੇਂ ਉੱਪਰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸਮ I ਸੁਪਰਸਟ੍ਰਿੰਗ ਖੁੱਲੇ ਸਟਰਿੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । == ਸੁਪਰਸਟ੍ਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਤੋਂ ਪਰੇ == ਇਹ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜ ਸੁਪਰਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਤੌਰ ਤੇ ਮੈਂਬਰੇਨਾਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਉੱਚ-ਅਯਾਮੀ ਥਿਊਰੀ ਤੱਕ ਸੰਖੇਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਕਾਰਜ ਕੁਆਰਟਿਕ ਰਕਮਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉੱਚੀਆਂ ਰਕਮਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਇਸਲਈ ਇਹ [[ਗਾਓਸ਼ੀਅਨ]] ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਫੰਕਸ਼ਨਲ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਹੱਲ ਕਰਨੇ ਬਹੁਤ ਕਠਿਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਚੰਗੇ ਚੰਗੇ ਟੌਪ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਵਾਦੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਚਕਮਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। [[ਐਡਵਰਡ ਵਿੱਟਨ]] ਨੇ 11ਅਯਾਮਾਂ ਵਾਲੀ [[ਐੱਮ-ਥਿਊਰੀ]] ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁਪਰਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੀਆਂ ਗਿਆਤ ਸਮਰੂਪਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਲਗਾਏ ਗਏ ਮੈਂਬਰੇਨ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ । ਇਹ ਪਤਾ ਚੱਲ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉੱਚ-ਅਯਾਮਾਂ ਅੰਦਰ ਮੈਂਬਰੇਨ ਮਾਡਲ ਜਾਂ ਹੋਰ ਗੈਰ-ਮੈਂਬਰੇਨ ਮਾਡਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ- ਜੋ ਸਵੀਕਾਰੇ ਜਾ ਸਕਣ ਯੋਗ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕੁਦਰਤ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਅਗਿਆਤ ਸਮਰੂਪਤਾਵਾਂ ਖੋਜ ਪਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਗੈਰ-ਵਟਾਂਦ੍ਰਾਤਮਿਕ ਰੇਖਾਗਣਿਤ । ਫੇਰ ਵੀ, ਇਹ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ, 16 ਖੋਜਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਉੱਚਤਮ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ O(16), ਵਿਸ਼ਾਲਤਮ ਛੂਟਾਤਮਿਕ ਲਾਈ ਗਰੁੱਪ E8 ਦਾ ਇੱਕ ਉੱਚ ਸਬ-ਗਰੁੱਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ [[ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ]] ਸਾਂਭਣ ਲਈ ਜਰੂਰਤ ਜਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੈਰ-ਫੰਕਸ਼ਨਲ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕੁਆਰਟਿਕ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਹੱਲ ਕਰਨੇ ਅਸਾਨ ਹਨ ਇਸਲਈ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਆਸ ਹੈ। ਇਹ ਸੀਰੀਜ਼ ਹੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਕਨਵਰਜੰਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ a ਗੈਰ-ਜ਼ੀਰੋ ਅਤੇ ਨੈਗਟਿਵ ਹੋਵੇ: : <math> \int_{-\infty}^\infty \exp({a x^4+b x^3+c x^2+d x+f}) \, dx = e^f \sum_{n,m,p=0}^\infty \frac{ b^{4n}}{(4n)!} \frac{c^{2m}}{(2m)!} \frac{d^{4p}}{(4p)!} \frac{ \Gamma(3n+m+p+\frac14) }{a^{3n+m+p+\frac14} } </math> ਮੈਂਬਰੇਨਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸੀਰੀਜ਼, ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਮੈਂਬਰੇਨ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸਬੰਧਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦੇਖੇ ਜਾਂਦੇ । === ਕੰਪੈਕਟੀਫੀਕੇਸ਼ਨ === ਉੱਚ ਅਯਾਮਾਂ ਦੀਆਂ ਥਿਊਰੀਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਅਕਸਰ 1੦ ਅਯਾਮੀ ਸੁਪਰਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵੱਲ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁੰਗੇੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਡਾਇਮੈਂਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅੰਦਰ ਹੋਰ ਅਸਪਸ਼ੱਟ ਨਤੀਜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁੱਝ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, [[ਡੀ-ਬਰੇਨ]]ਾਂ ਨੂੰ 11-ਅਯਾਮੀ ਐੱਮ-ਥਿਊਰੀ ਤੋਂ ਸੁੰਗੇੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਝਿੱਲੀਆਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 12 ਅਯਾਮੀ [[ਐੱਫ-ਥਿਊਰੀ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਰੇ ਦੀਆਂ ਉੱਚ ਅਯਾਮਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਥਿਊਰੀਆਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ''U''(1) ਤੋਂ ਉੱਚ ਰਕਮਾਂ । ਡੀ-ਬਰੇਨ ਕਾਰਜਾਂ ਅੰਦਰ ਵਾਧੂ ਵੈਕਟਰ ਫੀਲਡਾਂ (A) ਦੇ ਪੁਰਜੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਵਾਧੂ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (X) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੋਚੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ । ਫੇਰ ਵੀ, [[ਸੁਪਰਸਮਿੱਟਰੀ]] ਸਮੇਤ ਗਿਆਤ ਸਰੂਪਤਾਵਾਂ ਨੇ ਵਰਤਮਾਨ ਤੌਰ ਤੇ [[ਸਪੱਨੌਰ]]ਾਂ ਨੂੰ 32-ਪੁਰਜਿਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕੀਤਾ ਹੈ- ਜੋ ਅਯਾਮਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਨੂੰ 11 ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕਰਦਾ ਹੈ (ਜਾਂ 12 ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਦੋ ਸਮਾਂ ਅਯਾਮ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦੇ ਹੋ) । ਕੁੱਝ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਤਾਵਾਂ (ਜਿਵੇਂ [[ਜੌਹ ਬਾਏਜ਼]] ਆਦਿ) ਨੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ [[ਲਾਈ ਗਰੁੱਪ]]ਾਂ E₆, E₇ ਅਤੇ E₈ ਜੋ ਉੱਚਤਮ ਔਰਥੋਗਨਲ ਸਬ-ਗਰੁੱਪਾਂ O(10), O(12) ਅਤੇ O(16) ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, 10, 12 ਅਤੇ 16 ਅਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਥਿਊਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ; 10 ਅਯਾਮ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਅਤੇ 12 ਅਤੇ 16 ਅਯਾਮਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਥਿਊਰੀਆਂ ਅਜੇ ਖੋਜੀਆਂ ਨਹੀਂ ਗਈਆਂ ਪਰ ਇਹ 3-ਬਰੇਨਾਂ ਅਤੇ 7-ਬਰੇਨਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਥਿਊਰੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ । ਫੇਰ ਵੀ ਸਟਰਿੰਗ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਇਹ ਇੱਕ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ E₇ ਕਿਸੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ F₄ ਕੁਆਟ੍ਰਨੀਫਾਈ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ E₈, F₄ ਔਕਟੋਨੀਫਾਈ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ 12 ਅਤੇ 16 ਅਯਾਮੀ ਥਿਊਰੀਆਂ, ਜੇਕਰ ਹੋਣ ਵੀ, ਤਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ [[ਕੁਆਟ੍ਰਨੀਔਨ]]ਾਂ ਅਤੇ [[ਔਨਟਨੀਔਨ]]ਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ [[ਗੈਰ-ਵਟਾਂਦ੍ਰਾਤਮਿਕ ਰੇਖਾ-ਗਣਿਤ]] ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉੱਪਰਲੀ ਚਰਚਾ ਤੋਂ, ਇਹ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਕੋਲ ਸੁਪਰਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਤਾਜ਼ਾ 10 ਅਯਾਮੀ ਥਿਊਰੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਤੱਕ ਵਧਾ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ ਕਈ ਤਰੀਕੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਜੇ ਤੱਕ ਕੋਈ ਵੀ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ। === ਕਕ-ਮੂਡੀ ਅਲਜਬਰੇ === ਸਟਰਿੰਗ ਮੋਡਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਅਨੰਤ ਗਿਣਤੀ ਰੱਖਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸਮਰੂਪਤਾ ਅਨੰਤ ਅਯਾਮੀ ਲਾਈ ਅਲਜਬਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। [[ਐੱਮ-ਥਿਊਰੀ]] ਵਾਸਤੇ ਸਮਰੂਪਤਾਵਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਕੁੱਝ [[ਕਾਕ-ਮੂਡੀ ਅਲਜਬਰਾ|ਕਾਕ-ਮੂਡੀ ਅਲਜਬਰੇ]] E₁₀ ਅਤੇ E₁₁ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਪਰਸਮਰੂਪ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਰਹੇ ਹਨ । == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == {{Portal|ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ}} * [[AdS/CFT ਮੇਲਜੋਲ]] * [[dS/CFT ਮੇਲਜੋਲ]] * [[ਗ੍ਰੈ੍ਂਡ ਯੂਨੀਫਾਈਡ ਥਿਊਰੀ]] * [[ਲਾਰਜ ਹੈਡ੍ਰੌਨ ਕੋਲਾਇਡਰ]] * [[ਸਟ੍ਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਕੁਆਂਟਮ ਗਰੈਵਿਟੀ]] * [[ਸਟ੍ਰਿੰਗ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] * [[M-ਥਿਊਰੀ]] == ਨੋਟਸ == {{Reflist|30em}} == ਹਵਾਲੇ == {{Refbegin|30em}} *{{cite book|last=Kaku|first=Michio|title=Introduction to Superstring and M-Theory|url=https://archive.org/details/introductiontosu0000kaku_o7p4|edition=2nd|publisher=Springer-Verlag|location=New York, USA|date=1999}} *{{cite book|last=Shen|first=Sinyan|title=Introduction to Superfluidity|edition=2nd|publisher=Science Press|location=Beijing, China|date=1982}} *{{cite book|last=Greene|first=Brian|title=[[The Elegant Universe]]: Superstrings, Hidden Dimensions, and the Quest for the Ultimate Theory|publisher=Random House Inc.|date=2000}} {{refend}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.wellcomecollection.org/whats-on/events/exchanges-at-the-frontier-7/brian-greene.aspx Wellcome Collection video on superstring theory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531011522/http://www.wellcomecollection.org/whats-on/events/exchanges-at-the-frontier-7/brian-greene.aspx |date=2013-05-31 }} *[http://superstringtheory.com/index.html The official superstring theory website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130525010741/http://www.superstringtheory.com/index.html |date=2013-05-25 }} {{String theory topics |state=collapsed}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:ਸੁਪਰਸਟ੍ਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ}} [[Category:ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ]] [[Category:ਸੁਪਰ ਸਮਿੱਟਰੀ]] [[Category:ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਤੋਂ ਪਰੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] 9b6qcrhbia4jv1zqp14omuqei2r6x6j 0 146524 846752 835749 2026-09-22T02:50:51Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 846752 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਮਾਰਵਿਨ ਗੇ|image=Marvin Gaye (1973 publicity photo).jpg|caption=ਗੇ in 1973|birth_name=ਮਾਰਵਿਨ ਪੈਂਟਜ਼ ਗੇ ਜੂਨੀਅਰ।|birth_date={{birth date|1939|4|2}}|birth_place=ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ.ਸੀ., ਯੂ.ਐੱਸ.|death_date={{death date and age|1984|4|1|1939|4|2}}|death_place=[[ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]], ਯੂ.ਐੱਸ.|death_cause=[[ਮਾਰਵਿਨ ਗੇ ਦੀ ਹੱਤਿਆ| ਦਿਲ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਮੋਢੇ 'ਤੇ ਗੋਲੀ ਚੱਲਣ ਨਾਲ ਹੋਏ ਜ਼ਖਮ]]|spouse={{marriage| [[ਐਨਾ ਗੋਰਡੀ ਗੇ| ਅੰਨਾ ਗੋਰਡੀ]]|1963|1977|end=divorced}} <br/> {{marriage| ਜੈਨਿਸ ਹੰਟਰ|1977|1981|end=divorced}}|children=3, ਜਿਸ ਵਿੱਚ Nona Gaye ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ|occupation={{hlist| ਗਾਇਕ|ਸੰਗੋਰਾਈਟਰ}}|years_active=1957–1984|module={{Infobox musical artist|embed=yes | background = solo_singer | label = {{hlist|[[Motown|Tamla]]|[[Motown|Tamla-Motown]]|[[Columbia Records|Columbia]]}} | associated_acts = {{hlist|[[Harvey Fuqua]]|[[Mary Wells]]|[[Kim Weston]]|[[Tammi Terrell]]|[[Diana Ross]]}} | instrument = {{hlist|Vocals|keyboards|drums}} | genre = {{hlist|[[Rhythm and blues|R&B]]|[[Soul music|soul]]|[[psychedelic soul]]|[[Gospel music|gospel]]|[[funk]]|[[jazz]]|[[progressive soul]]<ref>{{cite book|editor1-last=Hoard|editor1-first=Christian|editor2-last=Brackett|editor2-first=Nathan|year=2004|title=The New Rolling Stone Album Guide|publisher=[[Simon & Schuster]]|isbn=9780743201698|page=[https://archive.org/details/newrollingstonea00brac/page/524 524]}}</ref>}} }}}} '''ਮਾਰਵਿਨ ਪੇਂਟਜ਼ ਗੇ ਜੂਨੀਅਰ''', ਜੋ ਆਪਣਾ ਉਪਨਾਮ '''ਗੇ''' (2 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1939 – 1 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1984) ਵਜੋਂ ਵੀ ਲਿਖਦਾ ਸੀ, {{Sfn|Simmonds|2008}} ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮੋਟਾਊਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਇਨ-ਹਾਊਸ ਸੈਸ਼ਨ ਪਲੇਅਰ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸਨੂੰ "ਪ੍ਰਿੰਸ ਆਫ਼ ਮੋਟਾਊਨ" ਅਤੇ "ਪ੍ਰਿੰਸ ਆਫ਼ ਸੋਲ" ਦੇ ਉਪਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਗੇਅ ਦੇ ਮੋਟਾਊਨ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ "ਇਹ ਅਜੀਬ ਨਹੀਂ", "ਹਾਉ ਸਵੀਟ ਇਟ ਇਜ਼ (ਟੂ ਬੀ ਲਵਡ ਬਾਈ) ", ਅਤੇ " ਆਈ ਹਾਰਡ ਇਟ ਥਰੂ ਦ ਗ੍ਰੈਪਵਾਈਨ " ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਗੇਅ ਨੇ ਮੈਰੀ ਵੇਲਜ਼, ਕਿਮ ਵੈਸਟਨ, ਟੈਮੀ ਟੇਰੇਲ, ਅਤੇ ਡਾਇਨਾ ਰੌਸ ਨਾਲ ਦੋਗਾਣੇ ਵੀ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ। 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ, ਗੇ ਨੇ ਐਲਬਮਾਂ ਵਟਸ ''ਗੋਇੰਗ ਆਨ'' ਅਤੇ ''ਲੈਟਸ ਗੈੱਟ ਇਟ ਆਨ'' ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਲਗਾਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੋਟਾਊਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਨੇ ਕਈ ਸਮਕਾਲੀ R&B ਉਪ-ਸ਼ੈਲਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ਾਂਤ ਤੂਫਾਨ ਅਤੇ ਨਿਓ ਸੋਲ । <ref name="spin">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=50cEAAAACAAJ&q=spin%27s+alternative+record|title=Spin Alternative Record Guide (Ratings 1–10)|last=Weisbard|first=Eric|last2=Marks, Craig|date=October 10, 1995|publisher=Vintage Books|isbn=0-679-75574-8|edition=1st edi.|location=New York|pages=202–205|oclc=32508105}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1982 ਵਿੱਚ ਐਲਬਮ ''ਮਿਡਨਾਈਟ ਲਵ'' ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ " ਸੈਕਸੁਅਲ ਹੀਲਿੰਗ " ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਦੋ [[ਗ੍ਰੈਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਗ੍ਰੈਮੀ ਅਵਾਰਡ]] ਜਿੱਤੇ। <ref>{{Cite web|url=https://www.grammy.com/grammys/artists/marvin-gaye|title=Marvin Gaye|date=June 4, 2019|website=GRAMMY.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20171117101544/https://www.grammy.com/grammys/artists/marvin-gaye|archive-date=November 17, 2017|access-date=June 9, 2019}}</ref> ਗੇਅ ਦਾ ਆਖਰੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ 1983 NBA ਆਲ-ਸਟਾਰ ਗੇਮ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ " ਦਿ ਸਟਾਰ-ਸਪੈਂਗਲਡ ਬੈਨਰ " ਗਾਇਆ ਸੀ; ''ਮੋਟਾਉਨ 25: ਕੱਲ੍ਹ, ਅੱਜ, ਸਦਾ ਲਈ'' ; ਅਤੇ ''ਸੋਲ ਟ੍ਰੇਨ'' {{Sfn|Batchelor|2005}} 1 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1984 ਨੂੰ, ਉਸਦੇ 45ਵੇਂ ਜਨਮਦਿਨ ਦੀ ਪੂਰਵ ਸੰਧਿਆ 'ਤੇ, ਗੇ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਮਾਰਵਿਨ ਗੇ ਸੀਨੀਅਰ ਦੁਆਰਾ, ਹੈਨਕੌਕ ਪਾਰਕ, ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਬਹਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=http://www.hollywoodusa.co.uk/deathsites/marvingayehouse.htm|title=Marvin Gaye House|archive-url=https://web.archive.org/web/20130425034718/http://hollywoodusa.co.uk/deathsites/marvingayehouse.htm|archive-date=April 25, 2013|access-date=June 18, 2012}}</ref> <ref name="murderplace">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=oV0EAAAAMBAJ&pg=PA22|title=Dial Them For Murder|last=Communications|first=Emmis|date=January 1998|work=Los Angeles Magazine|access-date=September 13, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140705131021/http://books.google.com/books?id=oV0EAAAAMBAJ&pg=PA22|archive-date=July 5, 2014}}</ref> ਗੇ ਸੀਨੀਅਰ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਵੈ-ਇੱਛਤ ਕਤਲੇਆਮ ਲਈ ਕੋਈ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਛੇ ਸਾਲ ਦੀ ਮੁਅੱਤਲ ਸਜ਼ਾ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਪ੍ਰੋਬੇਸ਼ਨ ਮਿਲੀ। ਕਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਗੇ ਨੂੰ ਗ੍ਰੈਮੀ ਲਾਈਫਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਰਿਦਮ ਐਂਡ ਬਲੂਜ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਹਾਲ ਆਫ ਫੇਮ, ਗੀਤਕਾਰ ਹਾਲ ਆਫ ਫੇਮ, ਅਤੇ ਰੌਕ ਐਂਡ ਰੋਲ ਹਾਲ ਆਫ ਫੇਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਸਮੇਤ ਅਵਾਰਡਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਨਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=http://rockhall.com/story-of-rock/timelines/marvin-gaye/|title=Marvin Gaye Timeline|date=January 21, 1987|publisher=The Rock and Roll Hall of Fame|archive-url=https://web.archive.org/web/20110501045113/http://rockhall.com/story-of-rock/timelines/marvin-gaye/|archive-date=May 1, 2011|access-date=December 23, 2010}}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਮਾਰਵਿਨ ਪੇਂਟਜ਼ ਗੇ ਜੂਨੀਅਰ ਦਾ ਜਨਮ 2 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1939 ਨੂੰ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ.ਸੀ. [[ਹਾਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹਸਪਤਾਲ|ਦੇ ਫ੍ਰੀਡਮੈਨ ਹਸਪਤਾਲ]] <ref name="catlinwithlinks">{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/entertainment/music/washington-dc-sites-with-links-to-marvin-gaye/2012/04/26/gIQAClu6lT_story.html|title=Washington, D.C., sites with links to Marvin Gaye|last=Catlin|first=Roger|date=April 27, 2012|work=The Washington Post|access-date=January 29, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202070432/https://www.washingtonpost.com/entertainment/music/washington-dc-sites-with-links-to-marvin-gaye/2012/04/26/gIQAClu6lT_story.html|archive-date=February 2, 2017}}</ref> ਵਿੱਚ ਚਰਚ ਦੇ ਮੰਤਰੀ [[ਮਾਰਵਿਨ ਗੇ ਸੀਨੀਅਰ]] ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਕਰਮਚਾਰੀ [[ਅਲਬਰਟਾ ਗੇ]] (née ਕੂਪਰ) ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਘਰ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵਿੱਚ ਸੀ, <ref name="crockettsong">{{Cite news|title=Song of the City: In the Name of Marvin Gaye, Neighbors Rescue a Park Near His Old Home|last=Crockett|first=Stephen A. Jr.|date=July 24, 2002|work=The Washington Post|page=C1}}</ref> ਫੇਅਰਫੈਕਸ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟਸ <ref name="milloysoul">{{Cite news|title=The War for One Man's Soul: Marvin Gaye|last=Milloy|first=Courtland|date=April 8, 1984|work=The Washington Post|page=C1, C2}}</ref> (ਹੁਣ ਢਾਹਿਆ ਗਿਆ) [[ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਵਾਟਰਫਰੰਟ]] ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ 1617 ਪਹਿਲੀ ਸਟਰੀਟ SW ਵਿਖੇ। {{Sfn|Ritz|1991}} ਹਾਲਾਂਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ [[ਫੈਡਰਲ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ|ਫੈਡਰਲ-ਸ਼ੈਲੀ]] ਵਾਲੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਮਾਰਤਾਂ ਛੋਟੀਆਂ ਸਨ, ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖਰਾਬ ਸਨ, ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਚੱਲਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ। ਗਲੀਆਂ ਇੱਕ- ਅਤੇ ਦੋ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਝੁੱਗੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਹਰ ਘਰ ਭੀੜ-ਭੜੱਕੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। {{Sfn|Banks|Banks|2004}} {{Sfn|Gutheim|Lee|2006}} <ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/local/social-issues/old-but-not-cold-four-very-long-time-friends-anticipate-turning-100-this-year/2016/03/14/2c9f1b5e-e723-11e5-b0fd-073d5930a7b7_story.html|title='Old but not cold': Four very longtime friends anticipate turning 100 this year|last=Bahrampour|first=Tara|date=March 14, 2016|work=The Washington Post|access-date=January 29, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202070442/https://www.washingtonpost.com/local/social-issues/old-but-not-cold-four-very-long-time-friends-anticipate-turning-100-this-year/2016/03/14/2c9f1b5e-e723-11e5-b0fd-073d5930a7b7_story.html|archive-date=February 2, 2017}}</ref> ਗੇਅ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨੇ "ਅੱਧਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਅੱਧਾ ਦੇਸ਼" ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ "ਸਧਾਰਨ ਸ਼ਹਿਰ" ਦਾ ਉਪਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। {{Sfn|Ritz|1991}} {{Sfn|Gaye|2003}} {{Efn|This area should not be confused with the present-day [[Benning Terrace]] public housing complex in the [[Benning Ridge]] neighborhood, which today is also nicknamed "Simple City".<ref>{{cite news|last1=Gillis|first1=Justin|last2=Miller|first2=Bill|title=In D.C.'s Simple City, Complex Rules of Life and Death|newspaper=The Washington Post|date=April 20, 1997|page=A1|access-date=January 29, 2017|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/local/daily/april/21/gangs.htm?ref=driverlayer.com/web|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202070423/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/local/daily/april/21/gangs.htm?ref=driverlayer.com%2Fweb|archive-date=February 2, 2017|url-status=live}}</ref>}} ਗੇ ਜੋੜੇ ਦੇ ਚਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਭੈਣਾਂ, ਜੀਨ ਅਤੇ ਜ਼ੀਓਲਾ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਭਰਾ, [[ਫਰੈਂਕੀ ਗੇ|ਫਰੈਂਕੀ ਗੇਏ]] ਸਨ। ਉਸਦੇ ਦੋ ਸੌਤੇਲੇ ਭਰਾ ਵੀ ਸਨ: ਮਾਈਕਲ ਕੂਪਰ, ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿਛਲੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ, ਅਤੇ ਐਂਟਵਾਨ ਕੈਰੀ ਗੇ, <ref name="gayeplay">{{Cite web|url=http://m.detnews.com/entertainment/article?a=2013302160303&f=1216|title=Gaye's second wife calls play 'completely and utterly exploitative'|date=February 16, 2013|access-date=February 17, 2013}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਨਵੰਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ [[ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦਾ ਸਬੰਧ|ਬਾਹਰਲੇ ਸਬੰਧਾਂ]] ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। <ref name="gayeplay" /> [[ਤਸਵੀਰ:Cardozo2014.jpg|alt=|left|thumb|ਮਾਰਵਿਨ ਗੇਅ ਨੇ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ.ਸੀ. ਦੇ ਕੋਲੰਬੀਆ ਹਾਈਟਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਕਾਰਡੋਜ਼ੋ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।]] ਗੇ ਨੇ ਚਰਚ ਵਿਚ ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਉਹ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ; ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਅਕਸਰ ਪਿਆਨੋ 'ਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। {{Sfn|Browne|2001}} {{Sfn|Ritz|1991}} {{Sfn|Gaye|2003}} ਗੇਅ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਇੱਕ ਪੈਂਟੇਕੋਸਟਲ ਚਰਚ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦੇ ਘਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੇ [[ਹਿਬਰੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਇਬਰਾਨੀ]] [[ਪੇਂਟੇਕੋਸਟਲਿਜ਼ਮ]] ਤੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਲਈਆਂ, ਸਖਤ ਆਚਰਣ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ [[ਪੁਰਾਣਾ ਨੇਮ|ਪੁਰਾਣੇ]] ਅਤੇ [[ਨਵਾਂ ਨੇਮ|ਨਵੇਂ ਨੇਮ]] ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ। {{Sfn|Ritz|1991}} {{Sfn|Ritz|1991}} ਗੇ ਨੂੰ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਾਉਣ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ [[ਮਾਰੀਓ ਲਾਂਜ਼ਾ]] ਦਾ " [[ਮੇਰਾ ਪਿਆਰ ਬਣੋ|ਬੀ ਮਾਈ ਲਵ]] " ਗਾ ਕੇ 11 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਸੰਗੀਤ ਕੈਰੀਅਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। {{Sfn|Gaye|2003}} ਉਸਦੇ ਘਰੇਲੂ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੁਆਰਾ " [[ਬਚੇ ਨਾਲ ਬਦਸਲੁਕੀ|ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਕੋਰੜੇ]] " ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਮੀ ਲਈ ਮਾਰਿਆ ਸੀ। {{Sfn|Ritz|1991}} ਨੌਜਵਾਨ ਗੇਅ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਨੂੰ "ਇੱਕ ਰਾਜੇ, ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਜੀਬ, ਬਦਲਣਯੋਗ, ਜ਼ਾਲਮ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ" ਦੇ ਸਮਾਨ ਦੱਸਿਆ। {{Sfn|Ritz|1991}} ਉਸਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦਿਲਾਸਾ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਗਾਉਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ [[ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ|ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰ]] ਲਈ ਸੀ। {{Sfn|Ritz|1991}} ਉਸਦੀ ਭੈਣ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਗੇ ਨੂੰ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਿਸ਼ੋਰ ਉਮਰ ਤੱਕ ਅਕਸਰ ਕੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। {{Sfn|Ritz|1991}} ਗੇ ਨੇ [[ਵਿਲੀਅਮ ਸਿਫੈਕਸ ਸਕੂਲ|ਸਾਈਫੈਕਸ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਕੂਲ]] <ref>{{Cite news|title=Reading, 'Riting And Redevelopment|last=Fleishman|first=Sandra|date=May 13, 2000|work=The Washington Post|page=G1}}</ref> ਅਤੇ ਫਿਰ [[ਰੈਂਡਲ ਜੂਨੀਅਰ ਹਾਈ ਸਕੂਲ]] ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ। <ref>{{Cite news|title=The Golden Years: City's Randall Junior High School Celebrates 50th Anniversary|last=Bonner|first=Alice|date=October 1, 1973|work=The Washington Post|page=C1|postscript=none}}</ref> <ref>{{Cite news|title=The Fallen Prince: Marvin Gaye & His Songs Full of Soul|last=Harrington|first=Richard|date=April 2, 1984|work=The Washington Post|pages=B1, B8}}</ref> ਗੇ ਨੇ ਜੂਨੀਅਰ ਹਾਈ {{Sfn|Ritz|1991}} ਵਿੱਚ ਗਾਉਣ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਰੈਂਡਲ ਜੂਨੀਅਰ ਹਾਈ ਗਲੀ ਕਲੱਬ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗਾਇਕੀ ਦਾ ਸਿਤਾਰਾ ਬਣ ਗਿਆ। <ref name="milloysoul2">{{Cite news|title=The War for One Man's Soul: Marvin Gaye|last=Milloy|first=Courtland|date=April 8, 1984|work=The Washington Post|page=C1, C2}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == '''<big>ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੈਰੀਅਰ</big>''' [[File:Marvin_Gaye_promotional_photo.jpg|alt=|thumb|240x240px|[[ਹਾਰਵੇ ਫੁਕੁਆ|ਹਾਰਵੇ]] ਅਤੇ ''ਨਿਊ ਮੂੰਗਲੋਜ਼'' ਦੀ 1959 ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤਸਵੀਰ। ਗੇਏ ਇੱਕ ਬੈਠੇ ਫੂਕਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸੱਜੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਹੈ।]] ਏਅਰ ਫੋਰਸ ਤੋਂ ਡਿਸਚਾਰਜ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੇਅ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚੰਗੇ ਦੋਸਤ ਰੀਸ ਪਾਮਰ ਨੇ ਵੋਕਲ [[ਚੌਗਿਰਦਾ|ਕੁਆਰਟ]] [[ਮਾਰਕੀਜ਼|ਦ ਮਾਰਕੀਜ਼ ਦਾ]] ਗਠਨ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite web|url=http://www.uncamarvy.com/Marquees/marquees.html|title=Marv Goldberg's R&B Notebooks – MARQUEES|archive-url=https://web.archive.org/web/20120408055035/http://www.uncamarvy.com/Marquees/marquees.html|archive-date=April 8, 2012|access-date=July 4, 2012}}</ref> {{Sfn|Ritz|1991}} ਸਮੂਹ ਨੇ ਡੀਸੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ [[ਬੋ ਡਿਡਲੀ|ਬੋ ਡਿਡਲੇ]] ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਗਰੁੱਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਖੁਦ ਦੇ ਲੇਬਲ, [[ਸ਼ਤਰੰਜ ਰਿਕਾਰਡ|ਸ਼ਤਰੰਜ]] ਉੱਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਕੋਲੰਬੀਆ ਰਿਕਾਰਡਸ|ਕੋਲੰਬੀਆ]] ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਕੰਪਨੀ [[ਓਕੇਹ ਰਿਕਾਰਡਸ]] ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। {{Sfn|Ritz|1991}} ਸਮੂਹ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਸਿੰਗਲ, "ਵੈਟ ਇਅਰਪ" (ਬੋ ਡਿਡਲੇ ਦੁਆਰਾ ਸਹਿ-ਲਿਖਿਆ), ਚਾਰਟ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਲੇਬਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। {{Sfn|Ritz|1991}} ਗੇ ਨੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸੰਗੀਤ ਦੀ [[ਸੰਗੀਤਕ ਰਚਨਾ|ਰਚਨਾ]] ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। {{Sfn|Ritz|1991}} [[ਮੂੰਗਲੋਜ਼]] ਦੇ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ [[ਹਾਰਵੇ ਫੁਕੁਆ|ਹਾਰਵੇ ਫੂਕਾ]] ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੀਜ਼ ਨੂੰ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। {{Sfn|Ritz|1991}} ਫੁਕੁਆ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਹੇਠ, ਸਮੂਹ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਹਾਰਵੇ ਅਤੇ ਨਿਊ ਮੂੰਗਲੋਜ਼ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਿਆ। {{Sfn|Ritz|1991}} ਸਮੂਹ ਨੇ 1959 ਵਿੱਚ ਸ਼ਤਰੰਜ ਲਈ ਕਈ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੀਤ "ਮਾਮਾ ਲੂਸੀ" ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਗੇਅ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੀਡ ਵੋਕਲ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਸੀ। ਗਰੁੱਪ ਨੂੰ " [[ਵਾਪਸ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ|ਬੈਕ ਇਨ ਦ ਯੂਐਸਏ]] " ਅਤੇ " [[ਲਗਭਗ ਵਧਿਆ ਹੋਇਆ (ਗੀਤ)|ਲਗਭਗ ਵਧਿਆ]] ਹੋਇਆ" ਗੀਤਾਂ 'ਤੇ ਗਾਉਣ, [[ਚੱਕ ਬੇਰੀ]] ਵਰਗੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੰਮਾਂ ਲਈ [[ਸੈਸ਼ਨ ਗਾਇਕ|ਸੈਸ਼ਨ ਗਾਇਕਾਂ]] ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਮਿਲਿਆ। 1960 ਵਿੱਚ, ਸਮੂਹ ਭੰਗ ਹੋ ਗਿਆ। ਗੇਅ ਫੁਕਵਾ ਦੇ ਨਾਲ ਡੀਟ੍ਰੋਇਟ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਕਈ ਟ੍ਰਾਈ-ਫਾਈ ਰੀਲੀਜ਼ਾਂ 'ਤੇ ਡਰੱਮ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਸੈਸ਼ਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਟ੍ਰਾਈ-ਫਾਈ ਰਿਕਾਰਡਸ ਨਾਲ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ। ਗੇ ਨੇ ਦਸੰਬਰ 1960 ਵਿੱਚ ਛੁੱਟੀਆਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ [[ਮੋਟਾਉਨ|ਮੋਟਾਊਨ]] ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ [[ਬੇਰੀ ਗੋਰਡੀ]] ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਗਾਇਕ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਗੋਰਡੀ ਨੇ ਗੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ 'ਤੇ ਫੂਕਾ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਫੂਕਾ ਗੇ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਵੇਚਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਿਆ। {{Sfn|Edmonds|2001a}} ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਗੇ ਨੇ ਮੋਟਾਊਨ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਕੰਪਨੀ ਤਮਲਾ ਨਾਲ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ। ਜਦੋਂ ਗੇ ਨੇ ਤਮਲਾ ਨਾਲ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ, ਉਸਨੇ [[ਜੈਜ਼|ਜੈਜ਼ ਸੰਗੀਤ]] ਅਤੇ [[ਮਿਆਰੀ (ਗੀਤ)|ਮਿਆਰਾਂ]] ਦੇ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਬਣਾਇਆ, ਇੱਕ [[ਰਿਦਮ ਅਤੇ ਬਲੂਜ਼|ਆਰ ਐਂਡ ਬੀ]] ਕਲਾਕਾਰ ਬਣਨ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। {{Sfn|Ritz|1991}} ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਸਿੰਗਲ ਦੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਗੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉਪਨਾਮ ਦੀ ਸਪੈਲਿੰਗ "ਈ" ਨਾਲ ਜੋੜੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ [[ਸੈਮ ਕੁੱਕ]] ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਲੇਖਕ [[ਡੇਵਿਡ ਰਿਟਜ਼]] ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਗੇ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਆਪਣੀ [[ਲਿੰਗਕ ਅਨੁਸਥਾਪਨ|ਲਿੰਗਕਤਾ]] ਦੀਆਂ ਅਫਵਾਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਕਰਾਉਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਰ ਦੂਰੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤਾ। {{Sfn|Jet|1985b}} ਗੇਏ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਸਿੰਗਲ, " [[ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਕ ਬਣਨ ਦਿਓ|ਲੇਟ ਯੂਅਰ ਕਾਂਸਾਈਂਸ ਬੀ ਯੂਅਰ ਗਾਈਡ]] ", ਮਈ 1961 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, ਐਲਬਮ ''[[ਮਾਰਵਿਨ ਗੇ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ ਮੂਡ|ਦ ਸੋਲਫੁੱਲ ਮੂਡਸ ਆਫ ਮਾਰਵਿਨ ਗੇਅ ਦੇ]]'' ਨਾਲ, ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ। ਗੇਅ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਸਫਲ ਰਹੀਆਂ ਅਤੇ ਉਸਨੇ 1961 ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮਾਂ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਚਮਤਕਾਰ|ਦ ਮਿਰਾਕਲਸ]], [[ਮਾਰਵੇਲੇਟਸ|ਦਿ ਮਾਰਵੇਲੇਟਸ]] ਅਤੇ ਬਲੂਜ਼ ਕਲਾਕਾਰ [[ਜਿਮੀ ਰੀਡ|ਜਿੰਮੀ ਰੀਡ]] ਲਈ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ $5 ( 2021 ਡਾਲਰ [52] ਵਿੱਚ US$ 45 ) ਵਿੱਚ ਡਰਮਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ। {{Sfn|Bowman|2006}} {{Sfn|Des Barres|1996}} ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੇਅ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਰੱਖ ਕੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਸਲਾਹ ਲਈ (ਉਸ 'ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਸਨ) ਅਤੇ ਸਟੇਜ 'ਤੇ ਹੋਰ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਹੈ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਪੁਆਇੰਟਰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਕੋਰਸਾਂ ਵਿਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਡੇਟ੍ਰੋਇਟ ਵਿੱਚ ਜੌਨ ਰੌਬਰਟ ਪਾਵਰਜ਼ ਸਕੂਲ ਫਾਰ ਸੋਸ਼ਲ ਗ੍ਰੇਸ, ਇਸਦੇ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਉਸਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਪਛਤਾਵਾ ਹੋਇਆ। {{Sfn|Posner|2002}} {{Sfn|Ritz|1991}} ਗੇਏ ਵੀ ਮੋਟਾਉਨ ਦੇ ਕੁਝ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਚੋਲੀ ਐਟਕਿੰਸ]] ਤੋਂ ਡਾਂਸ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਲਈ ਸੀ। '''<big>ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਫਲਤਾ</big>''' 1962 ਵਿੱਚ, ਗੇਅ ਨੂੰ ਮਾਰਵੇਲੇਟਸ ਟਰੈਕ " [[ਬੀਚਵੁੱਡ 4-5789]] " ਦੇ ਸਹਿ-ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲੀ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਉਸਨੇ ਡਰੱਮ ਵੀ ਵਜਾਇਆ। ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਇਕੱਲੀ ਸਫਲਤਾ, " [[ਜ਼ਿੱਦੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸਾਥੀ|ਸਟੱਬਬਰਨ ਕਾਂਡ ਆਫ ਫੇਲੋ]] ", ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜੋ R&B ਚਾਰਟ 'ਤੇ ਨੰਬਰ 8 ਅਤੇ ਬਿਲਬੋਰਡ ਹੌਟ 100 'ਤੇ ਨੰਬਰ 46 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਗੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਡਾਂਸ ਗੀਤ " [[ਹਿਚ ਹਾਈਕ (ਗੀਤ)|ਹਿਚ ਹਾਈਕ]] " ਨਾਲ ਪੌਪ ਟਾਪ 40 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, <ref name="pc26">{{Gilliland|url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc19781/m1/|title=Show 26 – The Soul Reformation: Phase two, the Motown story. [Part 5]}}</ref> ਹਾਟ 100 'ਤੇ 30ਵੇਂ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। " [[ਪ੍ਰਾਈਡ ਐਂਡ ਜੌਏ (ਮਾਰਵਿਨ ਗੇ ਗੀਤ)|ਪ੍ਰਾਈਡ ਐਂਡ ਜੌਏ]] " 1963 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੇ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਿਖਰਲੇ ਦਸ ਸਿੰਗਲ ਬਣ ਗਿਆ। 1962 ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਿੰਗਲ ਅਤੇ ਗਾਣੇ ਗੇਅ ਦੀ ਦੂਜੀ ਐਲਬਮ, ''[[ਉਹ ਜ਼ਿੱਦੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸਾਥੀ|ਦੈਟ ਸਟਬਰਨ ਕਿੰਡਾ ਫੈਲੋ]]'', ਜਨਵਰੀ 1963 ਵਿੱਚ ਤਮਲਾ 'ਤੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਅਕਤੂਬਰ 1962 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਗੇ ਨੇ [[ਮੋਟਰਟਾਊਨ ਰੈਵਿਊ|ਮੋਟਰਟਾਊਨ ਰੇਵਿਊ]] ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, [[ਚਿਟਲਿਨ ਸਰਕਟ]] ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ [[ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ|ਉੱਤਰੀ]] ਅਤੇ [[ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ|ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ]] ਤੱਟਾਂ 'ਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਦੇ ਦੌਰਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ, ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਰੌਕ ਸ਼ੋਅ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਜੂਨ 1963 ਵਿੱਚ [[ਅਪੋਲੋ ਥੀਏਟਰ]] ਵਿੱਚ ਗੇ ਦਾ ਇੱਕ ਫਿਲਮਾਇਆ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੋਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਅਕਤੂਬਰ, ਤਮਲਾ ਨੇ ਲਾਈਵ ਐਲਬਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ, ''[[ਮਾਰਵਿਨ ਗੇਅ ਨੇ ਸਟੇਜ 'ਤੇ ਲਾਈਵ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ]]'' । " [[ਕੀ ਮੈਨੂੰ ਗਵਾਹ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ|ਕੀ ਮੈਂ ਇੱਕ ਗਵਾਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ]] " ਗੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਫਲਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਿਆ। [[ਤਸਵੀਰ:Marvin_Gaye_1966_(cropped).jpg|alt=|thumb|219x219px|1966 ਵਿੱਚ ਗੇ]] 1964 ਵਿੱਚ, ਗੇਅ ਨੇ ਗਾਇਕਾ [[ਮੈਰੀ ਵੇਲਜ਼]] ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਫਲ ਡੁਏਟ ਐਲਬਮ ''[[ਇਕੱਠੇ (ਮਾਰਵਿਨ ਗੇਅ ਅਤੇ ਮੈਰੀ ਵੇਲਜ਼ ਐਲਬਮ)|ਟੂਗੇਦਰ]]'' ਸਿਰਲੇਖ ਨਾਲ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਪੌਪ ਐਲਬਮ ਚਾਰਟ ਵਿੱਚ 42ਵੇਂ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਐਲਬਮ ਦਾ ਦੋ-ਪਾਸੜ ਸਿੰਗਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ " [[ਵਨਸ ਅਪੌਨ ਏ ਟਾਈਮ (ਮਾਰਵਿਨ ਗੇ ਅਤੇ ਮੈਰੀ ਵੇਲਜ਼ ਗੀਤ)|ਵਨਸ ਅਪੌਨ ਏ ਟਾਈਮ]] " ਅਤੇ ' [[ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਕੀ ਮਾਮਲਾ ਹੈ ਬੇਬੀ|ਵਟਸ ਦ ਮੈਟਰ ਵਿਦ ਯੂ ਬੇਬੀ]] ' ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਚੋਟੀ ਦੇ 20 ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਗੇਅ ਦੀ ਅਗਲੀ ਇਕੱਲੀ ਸਫਲਤਾ, " [[ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਮਿੱਠਾ ਹੈ (ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਪਿਆਰ ਕਰਨਾ)|ਹਾਊ ਸਵੀਟ ਇਟ ਇਜ਼ (ਟੂ ਬੀ ਲਵਡ ਬਾਈ)]] ", ਜੋ ਕਿ [[ਹਾਲੈਂਡ-ਡੋਜ਼ੀਅਰ-ਹਾਲੈਂਡ]] ਨੇ ਉਸ ਲਈ ਲਿਖਿਆ, ਹੌਟ 100 'ਤੇ ਨੰਬਰ 6 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਯੂਕੇ ਵਿੱਚ ਚੋਟੀ ਦੇ 50 ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਗੇ ਨੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਐਕਸਪੋਜਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''[[ਅਮਰੀਕੀ ਬੈਂਡਸਟੈਂਡ|ਅਮੈਰੀਕਨ ਬੈਂਡਸਟੈਂਡ]]'' ਵਰਗੇ ਸ਼ੋਅਜ਼ 'ਤੇ। 1964 ਵਿੱਚ ਵੀ, ਉਹ [[ਸਮਾਰੋਹ ਫਿਲਮ|ਕੰਸਰਟ ਫਿਲਮ]], ''[[TAMI ਸ਼ੋਅ|ਦ ਟੈਮੀ ਸ਼ੋਅ]]'' ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਗੇਅ ਨੇ 1965 ਵਿੱਚ [[ਚਮਤਕਾਰ|ਮਿਰਾਕਲਸ]] ਦੇ ਨਾਲ ਦੋ ਨੰਬਰ-1 R&B ਸਿੰਗਲਜ਼ [[ਸੰਗੀਤਕ ਰਚਨਾ|ਬਣਾਏ]] - " [[ਮੈਂ ਡੌਗਨ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ|I'll Be Doggone]] " ਅਤੇ " [[ਇਹ ਅਜੀਬ ਨਹੀਂ ਹੈ|Ain't That Peculiar]] "। ਦੋਵੇਂ ਗੀਤ ਲੱਖਾਂ ਵਿਕ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੇ ਨੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਮਰੇ [[ਨੈਟ "ਕਿੰਗ" ਕੋਲ]] ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਐਲਬਮ ਲਈ ਜੈਜ਼ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ। <ref>{{Cite journal|date=March 20, 1965|title=Tribute To Nat By Marvin Gaye|url=https://worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Record-World/60s/65/RW-1965-03-20.pdf|journal=Record World|pages=19}}</ref> [[ਕਿਮ ਵੈਸਟਨ]] ਦੇ ਨਾਲ " [[ਇਟ ਟੇਕਸ ਟੂ (ਮਾਰਵਿਨ ਗੇ ਅਤੇ ਕਿਮ ਵੈਸਟਨ ਗੀਤ)|ਇਟ ਟੇਕਸ ਟੂ]] " ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੇ ਨੇ [[ਟੈਮੀ ਟੇਰੇਲ]] ਨਾਲ ਜੋੜੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾਤਰ [[ਐਸ਼ਫੋਰਡ ਅਤੇ ਸਿੰਪਸਨ|ਐਸ਼ਫੋਰਡ ਅਤੇ ਸਿਮਪਸਨ]] ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ " [[ਕੋਈ ਪਹਾੜ ਉੱਚਾ ਨਹੀਂ ਹੈ|ਏਨਟ ਨੋ ਮਾਉਂਟੇਨ ਹਾਈ ਐਨਫ]] ", " [[ਤੁਹਾਡਾ ਅਨਮੋਲ ਪਿਆਰ|ਯੂਰ ਪ੍ਰਿਸੀਅਸ ਲਵ]] ", " [[ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਵਰਗਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ|ਆਈਨ']] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। [[ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਵਰਗਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ|t ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਵਰਗਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ]] "ਅਤੇ " [[ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਹੋ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ|ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ]] "। [[ਟੈਮੀ ਟੇਰੇਲ]] ਦੀ ਮੌਤ 16 ਮਾਰਚ 1970 ਨੂੰ [[ਬ੍ਰੇਨ ਟਿਊਮਰ|ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਕੈਂਸਰ]] ਤੋਂ ਹੋਈ; ਗੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ {{Sfn|Jet|1970}} ਅਤੇ ਉਦਾਸੀ ਦੇ ਦੌਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੇ ਨੇ ਇੱਕ [[ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਫੁੱਟਬਾਲ (ਗ੍ਰਿਡਿਰੋਨ)|ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਫੁੱਟਬਾਲ]] ਟੀਮ, [[ਡੀਟ੍ਰਾਯ੍ਟ ਲਾਇਨਜ਼|ਡੇਟਰੋਇਟ ਲਾਇਨਜ਼]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਮੇਲ ਫਾਰਰ]] ਅਤੇ [[ਲੇਮ ਬਾਰਨੀ]] ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite magazine|last=Jason Plautz|date=June 30, 2011|title=Marvin Gaye, Detroit Lions Wide Receiver?|url=http://www.mentalfloss.com/blogs/archives/92596|magazine=Mental Floss|archive-url=https://web.archive.org/web/20120510210102/http://www.mentalfloss.com/blogs/archives/92596|archive-date=May 10, 2012|access-date=March 1, 2012}}</ref> ਬਾਰਨੀ ਅਤੇ ਫਾਰਰ ਨੇ ਗੇਅਜ਼ ਵਟਸ ''ਗੋਇੰਗ ਆਨ'' ਐਲਬਮ ਦੇ ਟਾਈਟਲ ਟਰੈਕ ਲਈ ਬੈਕਅੱਪ ਵੋਕਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸੋਨੇ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਲਾਇਨਜ਼ ਨੇ ਆਖਰਕਾਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਦੇਣਦਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਸੱਟਾਂ ਦੇ ਡਰ ਕਾਰਨ ਗੇ ਨੂੰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਉਸਦੇ ਸੰਗੀਤ ਕੈਰੀਅਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। <ref>[http://legendsrevealed.com/entertainment/2009/07/29/music-legends-revealed-16/ Music Urban Legends Revealed #16] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120712214807/http://legendsrevealed.com/entertainment/2009/07/29/music-legends-revealed-16/|date=July 12, 2012}}.</ref> {{Sfn|Gates|2004}} '''<big>''ਕੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ'' ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਸਫਲਤਾ</big>''' 1 ਜੂਨ, 1970 ਨੂੰ, ਗੇਅ [[ਹਿਟਸਵਿਲੇ ਅਮਰੀਕਾ|ਹਿਟਸਵਿਲ ਯੂਐਸਏ]] ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਨਵੀਂ ਰਚਨਾ " [[ਕੀ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ (ਗੀਤ)|ਵਾਟਸ ਗੋਇੰਗ ਆਨ]] " ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ [[ਰੇਨਾਲਡੋ "ਓਬੀ" ਬੈਨਸਨ]] ਆਫ਼ ਦ [[ਚਾਰ ਸਿਖਰ|ਫੋਰ ਟਾਪਸ]] ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਇੱਕ [[ਜੰਗ-ਵਿਰੋਧੀ ਲਹਿਰ|ਵਿਰੋਧੀ ']] ਤੇ [[ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਬੇਰਹਿਮੀ]] ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਬਰਕਲੇ ਵਿੱਚ [[ਜੰਗ-ਵਿਰੋਧੀ ਲਹਿਰ|ਜੰਗੀ]] ਰੈਲੀ {{Sfn|Lynskey|2011}} ਗੀਤ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬੇਰੀ ਗੋਰਡੀ ਨੇ ਰੇਡੀਓ ਲਈ "ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਿਆਸੀ" ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਗਾਇਕ ਆਪਣੇ ਕਰਾਸਓਵਰ ਸਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਆ ਦੇਵੇਗਾ। {{Sfn|Bowman|2006}} ਗੇਅ ਨੇ ਲੇਬਲ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਵੀਂ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਫੈਸਲਾ ਕਰਕੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। {{Sfn|Bowman|2006}} 1971 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ, ਇਹ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਦਰ R&B ਚਾਰਟ ਉੱਤੇ ਨੰਬਰ 1 ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ, ਉੱਥੇ ਪੰਜ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੱਕ ਰਹੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਲਈ [[ਕੈਸ਼ਬਾਕਸ (ਮੈਗਜ਼ੀਨ)|ਕੈਸ਼ਬਾਕਸ]] ਦੇ ਪੌਪ ਚਾਰਟ 'ਤੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਅਤੇ 20 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਾਪੀਆਂ ਵੇਚ ਕੇ ਹਾਟ 100 ਅਤੇ [[ਰਿਕਾਰਡ ਵਿਸ਼ਵ|ਰਿਕਾਰਡ ਵਰਲਡ]] ਚਾਰਟ 'ਤੇ ਨੰਬਰ 2 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। {{Sfn|Vincent|1996}} {{Sfn|Whitburn|2004}} ਮੋਟਾਊਨ ਤੋਂ ਰਚਨਾਤਮਕ ਨਿਯੰਤਰਣ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਐਲਬਮ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਨ ਲਈ ਅਲਟੀਮੇਟਮ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੇ ਨੇ ਉਸ ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ''[[What's Going On (ਮਾਰਵਿਨ ਗੇਏ ਐਲਬਮ)|ਵਟਸ ਗੋਇੰਗ ਆਨ]]'' ਐਲਬਮ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਦਸ ਦਿਨ ਬਿਤਾਏ। {{Sfn|Lynskey|2011}} ਮੋਟਾਊਨ ਨੇ ਐਲਬਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜੋ ਗੇਅ ਨੇ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਐਲਬਮ ਨੂੰ ਰੀਮਿਕਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਈ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ। {{Sfn|Bowman|2006}} ਐਲਬਮ ਗੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਿਲੀਅਨ-ਵਿਕਰੀ ਐਲਬਮ ਬਣ ਗਈ ਜਿਸ ਨੇ ਦੋ ਹੋਰ ਸਿਖਰਲੇ ਦਸ ਸਿੰਗਲਜ਼, " [[ਮਰਸੀ ਮਿਰਸੀ ਮੀ (ਈਕੋਲੋਜੀ)|ਮਰਸੀ ਮਰਸੀ ਮੀ (ਦ ਈਕੋਲੋਜੀ)]] " ਅਤੇ " [[ਇਨਰ ਸਿਟੀ ਬਲੂਜ਼ (ਮੇਕ ਮੀ ਵਾਨਾ ਹੋਲਰ)|ਇਨਰ ਸਿਟੀ ਬਲੂਜ਼]] " ਨੂੰ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ। ਮੋਟਾਊਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਇਸਦਾ ਥੀਮ ਅਤੇ ਸੀਗ ਫਲੋ ਨੇ [[ਸੰਕਲਪ ਐਲਬਮ]] ਫਾਰਮੈਟ ਨੂੰ ਲੈਅ ਅਤੇ ਬਲੂਜ਼ ਅਤੇ ਸੋਲ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ। ਇੱਕ [[ਸਾਰਾ ਸੰਗੀਤ|ਆਲਮਿਊਜ਼ਿਕ]] ਲੇਖਕ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ " [[ਰੂਹ ਸੰਗੀਤ|ਆਤਮਾ ਸੰਗੀਤ]] ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਭਾਵੁਕ ਰਿਕਾਰਡ, ਇਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ" ਵਜੋਂ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ। <ref name="review_1">John Bush.</ref> ਐਲਬਮ ਲਈ, ਗੇ ਨੂੰ 1972 ਦੇ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਦੋ [[14ਵੇਂ ਸਲਾਨਾ ਗ੍ਰੈਮੀ ਅਵਾਰਡ|ਗ੍ਰੈਮੀ ਅਵਾਰਡ]] ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਅਤੇ ਕਈ [[NAACP ਚਿੱਤਰ ਅਵਾਰਡ|NAACP ਚਿੱਤਰ ਅਵਾਰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ]] ਹੋਏ। {{Sfn|Jet|1973}} ਐਲਬਮ ''ਰੋਲਿੰਗ ਸਟੋਨ'' {{'}} ਸਾਲ-ਅੰਤ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਸਾਲ ਦੀ ਐਲਬਮ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਰਹੀ। ਬਿਲਬੋਰਡ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਨੇ ਐਲਬਮ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੇਅ ''ਟ੍ਰੈਂਡਸੇਟਰ ਆਫ ਦਿ ਈਅਰ ਦਾ'' ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। [[ਤਸਵੀਰ:Marvin_Gaye_(1973).png|alt=|thumb|190x190px|1973 ਵਿੱਚ ਗੇ]] 1971 ਵਿੱਚ, ਗੇਏ ਨੇ ਮੋਟਾਊਨ ਨਾਲ $1 ਦੀ ਕੀਮਤ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਸੌਦਾ ਕੀਤਾ&nbsp;ਮਿਲੀਅਨ ( 2021 ਡਾਲਰ [52] ਵਿੱਚ US$ 6,691,044 ), ਇਸ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਕਾਲੇ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਕਲਾਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਵਾਲਾ ਸੌਦਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ। {{Sfn|MacKenzie|2009}} ਗਾਏ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1972 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਏ ਸਾਉਂਡਟ੍ਰੈਕ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ [[ਸ਼ੀਟ ਸੰਗੀਤ|ਸਕੋਰ]], ''[[ਟ੍ਰਬਲ ਮੈਨ (ਐਲਬਮ)|ਟ੍ਰਬਲ ਮੈਨ]]'' ਦੇ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ''ਟ੍ਰਬਲ ਮੈਨ ਦੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ,'' ਮਾਰਵਿਨ ਨੇ " [[ਤੁਸੀਂ ਮਨੁੱਖ ਹੋ|ਯੂ ਆਰ ਦ ਮੈਨ]] " ਨਾਂ ਦਾ ਸਿੰਗਲ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ। [[ਤੁਸੀਂ ਮਨੁੱਖ ਹੋ (ਐਲਬਮ)|ਉਸੇ ਨਾਮ ਦੀ ਐਲਬਮ]] ''ਵਟਸ ਗੋਇੰਗ ਆਨ ਲਈ ਇੱਕ ਫਾਲੋ-ਅਪ ਸੀ,'' ਪਰ ਗੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੋਟਾਊਨ ਨੇ ਸਿੰਗਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੋਟ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕੁਝ ਜੀਵਨੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੋਰਡੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਇੱਕ ਮੱਧਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਗੇਅ ਦੇ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਚਾਰ ਮੋਟਾਊਨ ਦੇ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦੇਣਗੇ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਗੇ ਨੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ''ਟ੍ਰਬਲ ਮੈਨ'' ਲਈ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। 2019 ਵਿੱਚ, [[ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਸੰਗੀਤ ਸਮੂਹ|ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਗਰੁੱਪ]] ਨੇ ਗੇ ਦੇ 80ਵੇਂ ਜਨਮਦਿਨ 'ਤੇ ਐਲਬਮ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite web|url=https://consequenceofsound.net/2019/02/marvin-gaye-youre-the-man-official-release/|title=Marvin Gaye's lost 1972 album You're the Man to receive official release|date=February 7, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190212214103/https://consequenceofsound.net/2019/02/marvin-gaye-youre-the-man-official-release/|archive-date=February 12, 2019|access-date=February 27, 2019}}</ref> ''ਵਟਸ ਗੋਇੰਗ ਆਨ'' ਅਤੇ ''ਟ੍ਰਬਲ ਮੈਨ'' ਦੀਆਂ ਰਿਲੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਗੇ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਚਲੇ ਗਏ, ਮਾਰਵਿਨ ਨੂੰ ਮੋਟਾਊਨ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ, ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵਿਰੋਧਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸਨੂੰ ਡੇਟ੍ਰੋਇਟ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਅਕਤੂਬਰ 1975 ਵਿੱਚ, ਗੇ ਨੇ ਯੂਨੈਸਕੋ ਦੀ ਅਫਰੀਕੀ ਸਾਖਰਤਾ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੇ [[ਰੇਡੀਓ ਸਿਟੀ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਹਾਲ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਯੂਨੈਸਕੋ]] ਲਾਭ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ [[ਘਾਨਾ]] ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰਾਜਦੂਤ [[ਸ਼ਰਲੀ ਟੈਂਪਲ|ਸ਼ਰਲੀ ਟੈਂਪਲ ਬਲੈਕ]] ਅਤੇ [[ਕਰਟ ਵਾਲਡਾਈਮ]] ਦੁਆਰਾ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। {{Sfn|Jet|1975}} {{Sfn|Ritz|1991}} ਗੇਅ ਦੀ ਅਗਲੀ ਸਟੂਡੀਓ ਐਲਬਮ, ''[[ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ (ਮਾਰਵਿਨ ਗੇ ਐਲਬਮ)|ਆਈ ਵਾਂਟ ਯੂ]]'', ਮਾਰਚ 1976 ਵਿੱਚ ਟਾਈਟਲ ਟਰੈਕ [[ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ (ਮਾਰਵਿਨ ਗੇ ਗੀਤ)|"ਆਈ ਵਾਂਟ ਯੂ"]] ਦੇ ਨਾਲ R&B ਚਾਰਟ 'ਤੇ ਨੰਬਰ 1 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਐਲਬਮ 10 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਾਪੀਆਂ ਵੇਚੇਗੀ। ਉਸ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ, ਗੇ ਨੇ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਯੂਰਪੀ ਦੌਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬੈਲਜੀਅਮ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। 1977 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਗੇਏ ਨੇ ਲਾਈਵ ਐਲਬਮ, ''[[ਲੰਡਨ ਪੈਲੇਡੀਅਮ ਵਿਖੇ ਲਾਈਵ|ਲਾਈਵ ਐਟ ਦ ਲੰਡਨ ਪੈਲੇਡੀਅਮ]]'' ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਟੂਡੀਓ ਗੀਤ, " [[ਗੌਟ ਟੂ ਗਿਵ ਇਟ ਅੱਪ]] " ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਲਈ 20 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਾਪੀਆਂ ਵੇਚੀਆਂ, ਜੋ ਕਿ ਨੰਬਰ 1 'ਤੇ ਚਾਰਟ ਹੋਇਆ। ਸਤੰਬਰ 1977 ਵਿੱਚ, ਗੇਏ ਨੇ ਰੇਡੀਓ ਸਿਟੀ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਹਾਲ ਦਾ ਨਿਊਯਾਰਕ ਪੌਪ ਆਰਟਸ ਫੈਸਟੀਵਲ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। <ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1977/09/18/archives/marvin-gayes-deliberate-start-builds-to-a-climactic-bacchanal.html|title=Marvin Gaye's Deliberate Start Builds to a Climactic Bacchanal|date=September 18, 1977|work=The New York Times|access-date=October 16, 2021|issn=0362-4331}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਗੇਏ ਨੇ ਜੂਨ 1963 ਵਿੱਚ [[ਬੇਰੀ ਗੋਰਡੀ]] ਦੀ ਭੈਣ [[ਅੰਨਾ ਗੋਰਡੀ]] ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਜੋੜਾ 1973 ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਗੋਰਡੀ ਨੇ ਨਵੰਬਰ 1975 ਵਿੱਚ ਤਲਾਕ ਲਈ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜੋੜੇ ਨੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ 1977 ਵਿੱਚ ਤਲਾਕ ਲੈ ਲਿਆ। ਗੇਅ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਕਤੂਬਰ 1977 ਵਿੱਚ ਜੈਨਿਸ ਹੰਟਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਇਹ ਜੋੜਾ 1979 ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਰਵਰੀ 1981 ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਲਾਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਗੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸੀ: ਮਾਰਵਿਨ III, [[ਨੋਨਾ ਗੇ|ਨੋਨਾ]] ਅਤੇ ਫਰੈਂਕੀ। ਮਾਰਵਿਨ III ਅੰਨਾ ਦੀ ਭਤੀਜੀ, [[ਡੇਨਿਸ ਗੋਰਡੀ]] ਦਾ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਜੋ ਜਨਮ ਦੇ ਸਮੇਂ 16 ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ। ਨੋਨਾ ਅਤੇ ਫਰੈਂਕੀ ਦਾ ਜਨਮ ਗੇਅ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਜੈਨਿਸ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਗੇ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਛੱਡ ਗਏ ਸਨ। == ਮੌਤ == 1 ਅਪ੍ਰੈਲ 1984 ਦੀ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਦੇ ਵੈਸਟ ਐਡਮਜ਼ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰਕ ਘਰ ਵਿੱਚ ਗੇਅ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਦਖਲ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, [[ਮਾਰਵਿਨ ਗੇ ਸੀਨੀਅਰ]], {{Sfn|Ritz|1991}} ਨਾਲ ਸਰੀਰਕ ਝਗੜੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸਨੇ ਗੇ ਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ, ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਗੇ ਦੇ ਮੋਢੇ ਵਿੱਚ। {{Sfn|Ritz|1991}} ਗੋਲੀਬਾਰੀ 12:38 ਵਜੇ ਗੇ ਦੇ ਬੈੱਡਰੂਮ ਵਿੱਚ ਹੋਈ&nbsp;ਸ਼ਾਮ ਪਹਿਲੀ ਗੋਲੀ ਘਾਤਕ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਗੇ ਨੂੰ 1:01 ਵਜੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ&nbsp;ਉਸਦੇ 45ਵੇਂ ਜਨਮਦਿਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਘੱਟ, [[ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਹਸਪਤਾਲ ਮੈਡੀਕਲ ਸੈਂਟਰ]] ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਲਾਸ਼ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਮੀਂ। {{Sfn|Ritz|1991}} {{Sfn|Ritz|1991}} ਗੇਅ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਦੀ ਲਾਸ਼ ਦਾ ਸਸਕਾਰ [[ਫੋਰੈਸਟ ਲਾਅਨ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਪਾਰਕ (ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਪਹਾੜੀਆਂ)|ਫੋਰੈਸਟ ਲਾਅਨ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਪਾਰਕ-ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਹਿਲਸ]] ਵਿਖੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਅਸਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਖਿਲਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। {{Sfn|Ritz|1991}} ਗੇ ਸੀਨੀਅਰ 'ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ-ਡਿਗਰੀ ਕਤਲ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਬ੍ਰੇਨ ਟਿਊਮਰ ਦੀ ਜਾਂਚ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ [[ਸਵੈਇੱਛਤ ਕਤਲੇਆਮ]] ਵਿੱਚ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1984/09/21/us/around-the-nation-no-contest-plea-in-death-of-marvin-gaye.html?scp=1&sq=death%20of%20marvin%20gaye&st=cse|title=AROUND THE NATION; No-Contest Plea in Death of Marvin Gaye|date=September 21, 1984|work=The New York Times|access-date=February 11, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170704032249/http://www.nytimes.com/1984/09/21/us/around-the-nation-no-contest-plea-in-death-of-marvin-gaye.html?scp=1&sq=death%20of%20marvin%20gaye&st=cse|archive-date=July 4, 2017}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਛੇ ਸਾਲ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਬੇਸ਼ਨ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। 1998 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਰਸਿੰਗ ਹੋਮ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। <ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/200833.stm|title=Marvin Gaye's father and killer dies|date=October 25, 1998|work=BBC.co.uk|access-date=December 8, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121027112909/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/200833.stm|archive-date=October 27, 2012}}</ref> == ਸੰਗੀਤਕਾਰ == '''<big>ਉਪਕਰਨ</big>''' ਹਾਰਵੇ ਫੂਕਾ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਡ੍ਰਮਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੈਸ਼ਨ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੋਟਾਉਨ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਗੇ ਦੀ ਸੰਗੀਤਕਤਾ ਵਿੱਚ [[ਪਿਆਨੋ]], [[ਕੀਬੋਰਡ ਯੰਤਰ|ਕੀਬੋਰਡ]], [[ਸਿੰਥੇਸਾਈਜ਼ਰ]] ਅਤੇ [[ਅੰਗ (ਸੰਗੀਤ)|ਅੰਗ]] ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ। ਗੇਅ ਨੇ [[ਪਰਕਸ਼ਨ ਯੰਤਰ|ਪਰਕਸ਼ਨ ਯੰਤਰਾਂ]] ਦੀ ਵੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਘੰਟੀ|ਘੰਟੀਆਂ]], [[ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਝਾਂਜਰ|ਫਿੰਗਰ ਸਿੰਬਲ]], [[ਬਾਕਸ ਡਰੱਮ]], [[ਗਲੋਕੇਨਸਪੀਲ|ਗਲੋਕੇਨਸਪੀਲਜ਼]], [[ਵਾਈਬਰਾਫੋਨ]], [[ਬੋਂਗੋਸ]], [[ਕੋਂਗਸ|ਕੋਂਗਾਸ]] ਅਤੇ [[ਕਾਬਾਸਾ|ਕੈਬਾਸਾਸ]] । ਇਹ ਉਦੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਮੋਟਾਉਨ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਐਲਬਮਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਰਚਨਾਤਮਕ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਢੋਲਕ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਗੇ ਨੇ [[ਟੀ.ਆਰ.-808|TR-808]] ਨੂੰ ਵੀ ਅਪਣਾ ਲਿਆ, ਇੱਕ [[ਡਰੱਮ ਮਸ਼ੀਨ]] ਜੋ 80 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬਣ ਗਈ ਸੀ, ਆਪਣੀ ''[[ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਦਾ ਪਿਆਰ|ਮਿਡਨਾਈਟ ਲਵ]]'' ਐਲਬਮ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਇਸਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਢੋਲ ਵਜਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ ਸਟੇਜ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਪਿਆਨੋ ਉਸਦਾ ਮੁੱਖ ਸਾਜ਼ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2012/10/the-man-was-a-genius-tales-from-making-marvin-gayes-final-album/263028/|title='The Man Was a Genius': Tales From Making Marvin Gaye's Final Album|last=Williams|first=Chris|date=October 1, 2012|website=The Atlantic|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401081735/https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2012/10/the-man-was-a-genius-tales-from-making-marvin-gayes-final-album/263028/|archive-date=April 1, 2019|access-date=March 1, 2019}}</ref> '''<big>ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ</big>''' ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਗੇਅ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉਸਦੇ ਮੰਤਰੀ ਪਿਤਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨੀ ਲੇਖਕ [[ਡੇਵਿਡ ਰਿਟਜ਼]] ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇੰਟਰਵਿਊਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਅਕਸਰ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਗੀਤਕ ਪ੍ਰਭਾਵ [[ਡੂ-ਵਾਪ|ਡੂ-ਵੌਪ]] ਸਮੂਹ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਮੂੰਗਲੋਜ਼|ਦ ਮੂਂਗਲੋਜ਼]] ਅਤੇ [[ਕੈਪ੍ਰਿਸ (ਫਿਲਡੇਲ੍ਫਿਯਾ ਸਮੂਹ)|ਦਿ ਕੈਪ੍ਰਿਸ]] । ਗੇਅ ਦੇ [[ਰੌਕ ਐਂਡ ਰੋਲ ਹਾਲ ਆਫ ਫੇਮ|ਰੌਕ ਐਂਡ ਰੋਲ ਹਾਲ ਆਫ਼ ਫੇਮ]] ਪੇਜ ਵਿੱਚ ਕੈਪ੍ਰਿਸ ਦੇ ਗੀਤ, " [[ਰੱਬ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ (1954 ਗੀਤ)|ਗੌਡ ਓਨਲੀ ਨੋਜ਼]] " ਨੂੰ "ਉਸਦੀ ਸੰਗੀਤਕ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ" ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। <ref name="Marvin Gaye Biography">{{Cite web|url=http://rockhall.com/inductees/marvin-gaye/bio/|title=Marvin Gaye Biography|website=The Rock & Roll Hall of Fame & Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20120713180002/http://rockhall.com/inductees/marvin-gaye/bio/|archive-date=July 13, 2012|access-date=July 5, 2012}}</ref> ਕੈਪ੍ਰਿਸ ਦੇ ਗਾਣੇ ਬਾਰੇ, ਗੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗਿਆ ਅਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਾਰਿਆ। ਇੰਨੀ ਰੂਹ, ਇੰਨੀ ਦੁਖੀ। ਮੈਂ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਵੀ [[ਕਲਾਈਡ ਮੈਕਫੈਟਰ|ਸੱਚਮੁੱਚ]] [[ਰੇਅ ਚਾਰਲਸ|ਪਿਆਰ]] ਵਿੱਚ {{Sfn|Ritz|1991}} [[ਪੰਜ ਕੁੰਜੀਆਂ|ਬੱਚਿਆਂ]] ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਨਹੀਂ [[ਲਿਟਲ ਵਿਲੀ ਜੌਨ|ਪੜ੍ਹ]] ਸਕਦਾ। [[ਲਿਟਲ ਵਿਲੀ ਜੌਨ|ਜੌਹਨ]] {{Sfn|Ritz|1991}} {{Sfnm|Bowman|2006|Ritz|1991}} {{Sfn|Ritz|1991}} ਨੇ [[ਫਰੈਂਕ ਸਿਨਾਟਰਾ]] [[ਬਿਲੀ ਇਕਸਟਾਈਨ|ਨੂੰ]] ਉਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮੰਨਿਆ ਜੋ ਉਹ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ [[ਨੈਟ ਕਿੰਗ ਕੋਲ|ਸੀ]] । ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਸਦਾ ਮੋਟਾਊਨ ਕੈਰੀਅਰ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ, ਗੇਅ ਸਾਥੀ ਲੇਬਲ ਸਾਥੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਪਰਤਾਵੇ|ਟੈਂਪਟੇਸ਼ਨਜ਼]] ਦੇ [[ਡੇਵਿਡ ਰਫਿਨ]] ਅਤੇ [[ਚਾਰ ਸਿਖਰ|ਫੋਰ ਟੌਪਸ]] ਦੇ [[ਲੇਵੀ ਸਟੱਬਸ]] ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਣਗੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੂੜ੍ਹੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨੇ ਗੇਅ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ " [[ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਗ੍ਰੇਪਵਾਈਨ ਦੁਆਰਾ ਸੁਣਿਆ ਹੈ|ਆਈ]] . [[ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਗ੍ਰੇਪਵਾਈਨ ਦੁਆਰਾ ਸੁਣਿਆ ਹੈ|ਗ੍ਰੇਪਵਾਈਨ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸੁਣਿਆ]] "ਅਤੇ [[ਇਹ ਪਿਆਰ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਹੈ (ਇਸਲੇ ਬ੍ਰਦਰਜ਼ ਦਾ ਗੀਤ)|ਇਹ ਪਿਆਰ ਹੈ]] "। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ, ਗੇ ਨੇ ਰਫਿਨ ਅਤੇ ਸਟੱਬਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਸੁਣਿਆ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਸੀ"। {{Sfnm|Bowman|2006|Ritz|1991}} ਉਸਨੇ ਅੱਗੇ ਦੱਸਿਆ, " [[ਪਰਤਾਵੇ|ਟੈਂਪਟਸ]] ਐਂਡ [[ਚਾਰ ਸਿਖਰ|ਟੌਪਸ]] ' ਸੰਗੀਤ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਾਇਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਸੰਗੀਤ ਸੁਣਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ਅਸਲੀ ਆਦਮੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।" {{Sfnm|Bowman|2006|Ritz|1991}} '''<big>ਵੋਕਲ ਸ਼ੈਲੀ</big>''' ਗਾਏ ਕੋਲ ਚਾਰ-ਅਸ਼ਟੈਵ [[ਵੋਕਲ ਰੇਂਜ|ਵੋਕਲ ਸੀਮਾ]] ਸੀ। {{Sfn|Ritz|1991}} ਮਾਰਕੀਜ਼ ਅਤੇ ਹਾਰਵੇ ਅਤੇ ਨਿਊ ਮੂੰਗਲੋਜ਼ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਮੋਟਾਊਨ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਕਈ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਗੇ ਨੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਬੈਰੀਟੋਨ]] ਅਤੇ [[ਟੈਨੋਰ|ਟੈਨਰ]] ਰੇਂਜ ਵਿੱਚ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਖੁਸ਼ਖਬਰੀ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਹਿੱਟਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ "ਸਟੱਬਬਰਨ ਕਾਇਨਡ ਆਫ ਫੇਲੋ" ਅਤੇ "ਹਿਚ ਹਾਈਕ" ਲਈ ਆਪਣਾ ਟੋਨ ਬਦਲਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲੇਖਕ [[ਐਡੀ ਹਾਲੈਂਡ|ਐਡੀ ਹੌਲੈਂਡ]] ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, "ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਅਜਿਹਾ ਗਾਇਕ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਮੈਂ ਕਦੇ ਉਸ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਗੀਤ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਆਵਾਜ਼ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਗਾਉਣਾ ਪਸੰਦ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਗੀਤ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਲਈ ਜੋ ਵੀ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਉਹ ਕਰੋ।" {{Sfn|Bowman|2006}} == ਹਵਾਲੇ == {{Refbegin}} * {{Cite book|title=The Unintended Consequences: Family and Community, the Victims of Isolated Poverty|url=https://archive.org/details/unintendedconseq0000bank|last=Banks|first=James G.|last2=Banks|first2=Peter S.|date=2004|publisher=[[University Press of America]]|isbn=9780761828563|location=Lanham, Md.}} * {{Cite book|title=Basketball in America: From the Playgrounds to Jordan's Game and Beyond|url=https://archive.org/details/basketballinamer0000bobb|last=Batchelor|first=Bob|publisher=Haworth Press|year=2005|isbn=0-7890-1613-3}} * {{Cite magazine|last=Berry, William Earl|date=February 1, 1973|title=Marvin Gaye: Inner City Musical Poet|url=https://books.google.com/books?id=lrEDAAAAMBAJ&q=Marvin+Gaye+Inner+City+Musical+Poet+1973&pg=PA58|magazine=[[Jet (magazine)|Jet]]|ref={{harvid|Jet|1973}}}} * {{Cite AV media notes}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HKZO4ysEzOEC&q=Brooks-Bertram/Nevergold+2009+Jeanne+Gaye&pg=PA40|title=Uncrowned Queens: African American Women Community Builders of Western New York, Volume 2 (Google eBook)|last=Brooks-Bertram|first=Peggy|publisher=SUNY Press|year=2009|isbn=978-0-97229-771-4}} * {{Cite book|title=The Guide to United States Popular Culture|url=https://archive.org/details/guidetounitedsta0000unse|last=Browne|first=Ray B.|publisher=Popular Press|year=2001|isbn=978-0-87972-821-2}} * {{Cite magazine|last=Collier, Aldore|date=April 16, 1984|title=Marvin Gaye: His Tragic Death and Troubled Life|url=https://books.google.com/books?id=9LMDAAAAMBAJ&q=marvin+gaye+jet+1984&pg=PA16|magazine=Jet|ref={{harvid|Jet|1984a}}}} * {{Cite magazine|last=Collier, Aldore|date=June 25, 1984|title=Marvin Gaye's White Live-In Mate Suffers Miscarriage|url=https://books.google.com/books?id=4bADAAAAMBAJ&q=marvin+gaye+jet+1984&pg=PA60|magazine=Jet|ref={{harvid|Jet|1984b}}}} * {{Cite magazine|last=Collier, Aldore|date=April 8, 1985|title=A Year Later: What Happened to Marvin Gaye's Family, Fortune?|url=https://books.google.com/books?id=8rADAAAAMBAJ&q=marvin+gaye+day+jet+1985&pg=PA14|magazine=Jet|ref={{harvid|Jet|1985a}}}} * {{Cite magazine|last=Collier, Aldore|date=May 6, 1985|title=Book Reveals Marvin Gaye Feared He Would Turn Gay|url=https://books.google.com/books?id=pLADAAAAMBAJ&q=marvin+gaye+jet+1985&pg=PA16|magazine=Jet|ref={{harvid|Jet|1985b}}}} * {{Cite magazine|last=Collier, Aldore|date=May 25, 1987|title=Marvin Gaye's Mother Dies on Eve of Opening Drug Center She Founded As His Memorial|url=https://books.google.com/books?id=nbQDAAAAMBAJ&q=alberta+gay+1987+jet&pg=PA57|magazine=Jet|ref={{harvid|Jet|1987}}}} * {{Cite magazine|last=Collier, Aldore|date=October 15, 1990|title=Gala Celebration Marks Marvin Gaye's Star on Hollywood Walk of Fame|url=https://books.google.com/books?id=1LsDAAAAMBAJ&q=marvin+gaye+jet+1990&pg=PA14|magazine=Jet|ref={{harvid|Jet|1990a}}}} * {{Cite magazine|last=Collier, Aldore|date=April 23, 1990|title=Murphy Requests Walk of Fame Star For Marvin Gaye|url=https://books.google.com/books?id=4a8DAAAAMBAJ&q=marvin+gaye+jet+1990&pg=PA36|magazine=Jet|ref={{harvid|Jet|1990b}}}} * Davis, Sharon (1991). ''Marvin Gaye: I Heard It Through The Grapevine''. Croydon, Surrey: Book marque Ltd. {{ISBN|1-84018-320-9}}. * {{Cite book|title=Rock Bottom: Dark Moments in Music Babylon|url=https://archive.org/details/rockbottomdarkmo0000desb|last=Des Barres|first=Pamela|publisher=Macmillan|year=1996|isbn=0-312-14853-4}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=EL5_I4Dkx7IC&q=marvin+gaye+janis&pg=RA1-PA164|title=Mercy Mercy Me: The Art, Loves and Demons of Marvin Gaye|last=Dyson|first=Eric Michael|publisher=New York/Philadelphia: Basic Civitas|year=2004|isbn=0-465-01769-X}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Cite book|title=What's Going On?: Marvin Gaye and the Last Days of the Motown Sound|url=https://archive.org/details/marvingayewhatsg0000bene|last=Edmonds|first=Ben|publisher=Canongate U.S.|year=2001a|isbn=1-84195-314-8}} * {{Cite book|title=Let's Get It On|last=Edmonds|first=Ben|publisher=Motown Records, a Division of UMG Recordings, Inc. MOTD 4757|year=2001b|edition=Deluxe}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=y2DspYRi7G4C|title=On This Spot: Pinpointing the Past in Washington, D.C.|last=Evelyn|first=Douglas|last2=Dickson|first2=Paul|last3=Ackerman|first3=S.J.|date=2008|publisher=Capital Books|isbn=9781933102702|location=Sterling, Va.}} * Gambaccini, Paul (1987). ''The Top 100 Rock 'n' Roll Albums of All Time''. New York: Harmony Books. * {{Cite book|url=https://archive.org/details/rockinoutpopular00garo_0|title=Rockin' Out: Popular Music in the USA|last=Garofalo, Reebee|publisher=Allyn & Bacon|year=1997|isbn=0-205-13703-2}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/africanamericanl00gate|title=African American Lives|last=Gates|first=Henry Louis|publisher=Oxford University Press|year=2004|isbn=978-0-19516-024-6}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/marvingayemybrot00fran|title=Marvin Gaye, My Brother|last=Gaye|first=Frankie|publisher=Backbeat Books|year=2003|isbn=0-87930-742-0}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/nightbeatshadowh00gilm|title=Night beat: a shadow history of rock & roll|last=Gilmore|first=Mikal|publisher=Doubleday|year=1998|isbn=978-0-38548-435-0}} * {{Cite book|title=Icons of R&B and Soul: An Encyclopedia of the Artists Who Revolutionized Rhythm|url=https://archive.org/details/iconsofrbsoulenc0001gull|last=Gulla|first=Bob|publisher=ABC-CLIO|year=2008|isbn=978-0-313-34044-4}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=vz8xV7NVw-8C|title=Worthy of the Nation: Washington, D.C., From L'Enfant to the National Capital Planning Commission|last=Gutheim|first=Frederick A.|last2=Lee|first2=Antoinette J.|date=2006|publisher=[[Johns Hopkins University Press]]|isbn=9780801883286|location=Baltimore, Md.}} * Heron, W. Kim (April 8, 1984). ''Marvin Gaye: A Life Marked by Complexity''. Detroit Free Press. * {{Cite magazine|date=April 9, 1970|title=Thousands Attend Last Rites For Tammi Terrell|url=https://books.google.com/books?id=_jcDAAAAMBAJ&q=marvin+gaye+jet+1970&pg=PA60|magazine=Jet|ref={{harvid|Jet|1970}}}} * {{Cite magazine|last=Company|first=Johnson Publishing|date=November 13, 1975|title=For Reading: Marvin Gaye receives special plaque from Ms. Shirley Temple Black|url=https://books.google.com/books?id=1kIDAAAAMBAJ&q=marvin+gaye+jet+1975&pg=PA19|magazine=Jet|ref={{harvid|Jet|1975}}}} * {{Cite magazine|last=Company|first=Johnson Publishing|date=March 29, 1982|title=Landing Marvin Gaye Was a Task For CBS Records|url=https://books.google.com/books?id=TUEDAAAAMBAJ&q=marvin+gaye+jet+1982&pg=PA59|magazine=Jet|ref={{harvid|Jet|1982}}}} * {{Cite magazine|last=Jones, Regina|date=March 2002|title=Unbreakable: Michael Jackson|url=https://books.google.com/books?id=0yUEAAAAMBAJ&q=michael+jackson+vibe+2001|magazine=[[Vibe (magazine)|Vibe]]|ref={{harvid|Vibe|2002}}}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pSfZ81yJtiMC&q=I+Heard+It+Through+the+Grapevine+sold+four+million+copies&pg=PA207|title=Boogaloo: The Quintessence of American Popular Music|last=Kempton|first=Arthur|publisher=[[University of Michigan Press]]|year=2005|isbn=978-0-47203-087-3}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/33revolutionsper00dori|title=33 Revolutions per Minute: A History of Protest Songs, from Billie Holiday to Green Day (Google eBook)|last=Lynskey|first=Dorian|date=April 5, 2011|publisher=HarperCollins|isbn=978-0-06167-015-2}} * {{Cite book|title=The Life and Times of the Motown Stars|last=MacKenzie|first=Alex|publisher=Right Recordings|year=2009|isbn=978-1-84226-014-2}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=cVn0xVD9h3QC&q=lady+edith+foxwell+marvin+gaye&pg=PA154|title=101 Things You Didn't Know About Sex (Google eBook)|last=Marx|first=Eve|date=September 18, 2009|publisher=Adams Media|isbn=978-1-44050-428-0}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gnXQSqTx2h0C&q=marvin+gaye+otfinoski&pg=PT87|title=African Americans in the Performing Arts|last=Otfinoski|first=Steven|publisher=Infobase Publishing|year=2010|isbn=978-1-43812-855-9}} * {{Cite book|title=Motown: Music, Money, Sex, and Power|url=https://archive.org/details/motownmusicmoney0000posn_b1r3|last=Posner|first=Gerald|publisher=Random House|year=2002|isbn=0-375-50062-6|location=New York}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nvwubK87jEIC&q=marvin+gaye+redfern&pg=PA228|title=Celebrity Secrets: Official Government Files on the Rich and Famous|last=Redfern|first=Nick|date=February 20, 2007|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-1-41652-866-1}} * {{Cite book|title=Divided Soul: The Life of Marvin Gaye|url=https://archive.org/details/dividedsoullifeo0000ritz|last=Ritz|first=David|publisher=Cambridge, Massachusetts: Da Capo Press|year=1991|isbn=0-306-81191-X}} * {{Cite magazine|last=Ritz, David|date=July 1985|title=The Last Days of Marvin Gaye|url=https://books.google.com/books?id=FtkDAAAAMBAJ&q=marvin+gaye+ebony+1985&pg=PA96|magazine=[[Ebony (magazine)|Ebony]]|ref={{harvid|Ebony|1985}}}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=bMBf3TYZigQC&pg=PA190|title=The Encyclopedia of Dead Rock Stars: Heroin, Handguns, and Ham Sandwiches|last=Simmonds|first=Jeremy|publisher=Chicago Review Press|year=2008|isbn=978-1-55652-754-8}} * Turner, Steve (1998). ''Trouble Man: The Life and Death of Marvin Gaye''. London: Michael Joseph. {{ISBN|0-7181-4112-1}}. * {{Cite book|url=https://archive.org/details/funkmusicpeopler00vinc|title=Funk: The Music, the People, and the Rhythm of the One|last=Vincent|first=Rickey|publisher=Macmillan|year=1996|isbn=0-312-13499-1}} * {{Cite book|title=Rock of Ages: The ''Rolling Stone'' History of Rock and Roll|url=https://archive.org/details/rockofagesrollin00ward|last=Ward, Ed, Geoffrey Stokes and Ken Tucker|publisher=Rolling Stone Press|year=1986|isbn=0-671-54438-1}} * {{Cite magazine|last=Weinger, Harry|date=November 5, 1994|title=Jobete: Publishing Is The Highly Polished Jewel In The Gordy Co.'s Crown|url=https://books.google.com/books?id=YwgEAAAAMBAJ&q=marvin+gaye+billboard+1994&pg=PA68|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|ref={{harvid|Billboard|1994}}}} * {{Cite book|title=The Billboard Book of Top 40 Hits: Complete Chart Information About America's Most Popular Songs and Artists, 1955–2003|url=https://archive.org/details/billboardbookoft0000whit_8edi|last=Whitburn|first=Joel|publisher=Billboard Books|year=2004|isbn=0-8230-7499-4}} * White, Adam (1985). ''The Motown Story''. London: Orbis. {{ISBN|0-85613-626-3}}. {{Refend}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{AllMovie name|91191}} * Marvin Gaye at AllMusic * Marvin Gaye at the Internet Broadway Database * {{IMDB name|0310848}} * {{Find a Grave|4606}} * Marvin Gaye interviewed on the Pop Chronicles (1969) * [http://marvin-gaye.guidechart.com/marvin-gaye-biography.php Marvin Gaye Biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221128140306/https://marvin-gaye.guidechart.com/marvin-gaye-biography.php |date=2022-11-28 }} * [https://vault.fbi.gov/Marvin%20Gaye%20 FBI Records: The Vault - Marvin Gaye] at vault.fbi.gov * [http://www.marvingayepage.net/ Additional archives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220210100125/http://www.marvingayepage.net/ |date=2022-02-10 }} <references /> <references group="lower-alpha" /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hCards]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗ੍ਰੈਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1939]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1984]] 3cld63uuft4oiqwdk0obg06vw807t0z 0 150909 846756 635613 2026-09-22T03:07:55Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 846756 wikitext text/x-wiki '''ਅੰਟਾਰੀਆ''' ( [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] :{{Transliteration|sa|ISO|antarīya}} ) [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ|ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ]] ਦਾ ਇੱਕ ਹੇਠਲੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੱਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਕਪਾਹ ਦੀ ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਚਿੱਟੀ ਜਾਂ ਰੰਗੀਨ ਪੱਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਟਿੱਕੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੱਤਾਂ ਨੂੰ ਢਿੱਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਢੱਕਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਲੱਤਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਲੰਬੀਆਂ ਪਲੇਟਾਂ ਵਿੱਚ ਵਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=u6XFDwAAQBAJ&q=An+antariya+is+a+lower+garment+from+ancient+India.&pg=PT94|title=Keywords for India: A Conceptual Lexicon for the 21st Century|last=Nair|first=Rukmini Bhaya|last2=deSouza|first2=Peter Ronald|date=2020-02-20|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-350-03925-4|language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=l7naMj1UxIkC&q=An+antariya+is+a+lower+garment+from+ancient+India.&pg=PA172|title=Sanskrit Play Production in Ancient India|last=Mehta|first=Tarla|date=1995|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-1057-0|language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=G9eHPXL6UE0C&q=An+antariya+is+a+lower+garment+from+ancient+India.&pg=PA62|title=Costumes and Ornaments as Depicted in the Sculptures of Gwalior Museum|last=Ayyar|first=Sulochana|date=1987|publisher=Mittal Publications|isbn=978-81-7099-002-4|pages=62|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NhVWAAAAYAAJ&q=An+antariya+is+a+lower+garment+from+ancient+India.|title=Ancient Indian Heritage, Varahamihira's India: Historical geography, religion, and society|last=Shastri|first=Ajay Mitra|last2=Varāhamihira|date=1996|publisher=Aryan Books International|isbn=978-81-7305-081-7|pages=224|language=en}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਅੰਤਰੀਆ [[ਰਾਮਾਇਣ]] ਅਤੇ [[ਮਹਾਂਭਾਰਤ|ਮਹਾਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕੱਪੜਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=V4-Su0whKa0C&q=An+antariya+is+a+lower+garment+from+ancient+India.&pg=PA72|title=India's Immortal Comic Books: Gods, Kings, and Other Heroes|last=McLain|first=Karline|date=2009|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-22052-3|pages=72|language=en}}</ref> ਹਿੰਦੂ [[ਦੇਵਤਾ|ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ]] ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀਆ ਅਤੇ ਅੰਤਰੀਆ ਪਹਿਨੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XmhDAAAAYAAJ&q=An+antariya+is+a+lower+garment+from+ancient+India.|title=Ancient India|date=1950|publisher=Director General of Archaeology in India.|pages=37|language=en}}</ref> ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੇਸੀ ਕੈਲੰਡਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ 6ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੌਰਾਨ ਬੋਧੀ [[ਪਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪਾਲੀ]] ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, [[ਸਾੜ੍ਹੀ|ਸਾਰੀ]] {{Transliteration|sa|ISO|śāṭikā}} ( Sanskrit ) ਅੰਤਰੀਆ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਕਸਤ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਨੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨ-ਟੁਕੜੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।<ref name=":02">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=u6XFDwAAQBAJ&q=An+antariya+is+a+lower+garment+from+ancient+India.&pg=PT94|title=Keywords for India: A Conceptual Lexicon for the 21st Century|last=Nair|first=Rukmini Bhaya|last2=deSouza|first2=Peter Ronald|date=2020-02-20|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-350-03925-4|language=en}}</ref><ref name=":12">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=l7naMj1UxIkC&q=An+antariya+is+a+lower+garment+from+ancient+India.&pg=PA172|title=Sanskrit Play Production in Ancient India|last=Mehta|first=Tarla|date=1995|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-1057-0|language=en}}</ref><ref name=":22">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=G9eHPXL6UE0C&q=An+antariya+is+a+lower+garment+from+ancient+India.&pg=PA62|title=Costumes and Ornaments as Depicted in the Sculptures of Gwalior Museum|last=Ayyar|first=Sulochana|date=1987|publisher=Mittal Publications|isbn=978-81-7099-002-4|pages=62|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=QO2BAAAAMAAJ&q=Stanapatta|title=Fashion Styles of Ancient India: A Study of Kalinga from Earliest Times to Sixteenth Century Ad|last=Prasad Mohapatra|first=Ramesh|publisher=B.R. Publishing Corporation|year=1992|isbn=9788170187233|page=35}}</ref><ref>Prachya Pratibha, 1978 "Prachya Pratibha, Volume 6", p. 121</ref> <ref>Agam Kala Prakashan, 1991 "Costume, coiffure, and ornaments in the temple sculpture of northern Andhra", p. 118</ref> == ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ == ਅੰਤਰੀਆ ਲਈ [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਅੰਤਰੀਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=www.wisdomlib.org |date=2018-05-06 |title=Antariya, Antarīya: 7 definitions |url=https://www.wisdomlib.org/definition/antariya |access-date=2020-12-09 |website=www.wisdomlib.org}}</ref> ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਬਰਾ, ਅਮਸੁਕਾ, ਅੰਤਰੀਆ, ਨਿਵਾਸਨ, ਪਰਿਧਾਨ, ਵਾਸਨਾ, ਵਸਤਰਮ, ਵਾਸਾ ਅਤੇ ਸੌਲੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Fashion Styles of Ancient India: (a Study of Kalinga from Earliest Times to Sixteenth Century A.D.)|url=https://archive.org/details/fashionstylesofa0000moha|last=Mohapatra|first=Ramesh Prasad|date=1992|publisher=B.R. Publishing Corporation|isbn=978-81-7018-723-3|pages=[https://archive.org/details/fashionstylesofa0000moha/page/n57 26]|language=en}}</ref> == ਵਰਤੋ == ਅੰਟਾਰੀਆ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਰੀਕ ਸੂਤੀ ਜਾਂ ਰੇਸ਼ਮ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉੱਤਰੀਆ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। == ਗੈਲਰੀ == <gallery> ਤਸਵੀਰ:Ajanta Paintings.jpg|''ਚੋਲੀ'' (ਬਲਾਊਜ਼) ਅਤੇ ਅੰਟਾਰੀਆ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ {{circa|320 CE}}, [[Gupta Empire|ਗੁਪਤਾ ਸਾਮਰਾਜ]] ਤਸਵੀਰ:In Welcome of Buddha - ACCN 34-2542 - Government Museum - Mathura 2013-02-24 5941.JPG|ਅੰਤਰੀਆ ਅਤੇ [[Uttariya|ਉਤਰੀਆ]] ਵਿੱਚ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਰਾਹਤ, ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਸੀ.ਈ </gallery> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਸਾੜ੍ਹੀ]] == ਹਵਾਲੇ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪਹਿਰਾਵਾ]] hrys2c838u6vgsj1eue69qvsr9hr5tl 0 153467 846753 742893 2026-09-22T02:52:21Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 846753 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:KHWAJA_HAFIZ_RECITES_HIS_POETRY,_Mughal,_c.1600,_Christie's.jpg|thumb| ਖ਼ਵਾਜਾ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।]] ਉਰਦੂ ਗ਼ਜ਼ਲ [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ]] ਲਈ ਵਿਲੱਖਣ [[ਗ਼ਜ਼ਲ]] ਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੂਫ਼ੀ ਰਹੱਸਵਾਦੀਆਂ ਅਤੇ [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ]] ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=A Short History of the Ghazal |url=http://www.ghazalpage.net/prose/notes/short_history_of_the_ghazal.html#spreadPersian |access-date=2020-07-01 |website=www.ghazalpage.net |archive-date=2021-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517040244/http://ghazalpage.net/prose/notes/short_history_of_the_ghazal.html#spreadPersian |url-status=dead }}</ref> ਇੱਕ ਗ਼ਜ਼ਲ ਅਸ਼ਾਰ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੋਹੇ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ AA BA CA DA EA (ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ) ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਵਿੱਚ ਤੁਕਬੰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹਰੇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ (ਜੋੜਾ) ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।<ref>{{Cite web |last=Bhasin |first=Hersh |date=2019-09-25 |title=Appreciating Urdu Poetry |url=https://blog.harshbhasin.com/2019-09-25/appreciating-urdu-poetry |access-date=2020-07-01 |website=Hersh Bhasin |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਮੋਤੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਹਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਲਾਸੀਕਲ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਗ਼ਜ਼ਲ ਇੱਕ ਭਾਵੁਕ, ਬੇਚੈਨ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਵਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸਨੂੰ ਕੁਝ ਟਿੱਪਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ "ਗਜ਼ਲ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ" ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਪਾਤਰਾਂ, ਸੈਟਿੰਗਾਂ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਹੋਰ ਟਰੌਪਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੈਲੀ ਅਰਥ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Lyric Poetry in Urdu: the Ghazal, by Shamsur Rahman Faruqi and Frances W. Pritchett |url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00fwp/published/txt_lyric_poetry2.html |access-date=2020-07-01 |website=www.columbia.edu}}</ref> == ਇੱਕ ਉਰਦੂ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਗੁਣ == ਇੱਕ ਗ਼ਜ਼ਲ ਪੰਜ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸ਼ਾਰਾਂ (ਇਕਵਚਨ ਸ਼ੇਰ) ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਕੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਿੱਚੋਂ ਖਿੱਚੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਵੀ ਸੰਪੂਰਨ ਪਾਠ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾ-ਵਸਤੂ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਾ-ਵਸਤੂ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਅਸ਼ਰ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਤਾਰਕਿਕ ਸਬੰਧ ਜਾਂ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।<ref>{{Cite web |title=Lyric Poetry in Urdu: the Ghazal, by Shamsur Rahman Faruqi and Frances W. Pritchett |url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00fwp/published/txt_lyric_poetry2.html |access-date=2020-08-19 |website=www.columbia.edu}}</ref> ਪੱਛਮੀ ਸਰੋਤਿਆਂ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਦੋਹੇ ਵਜੋਂ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਇੱਕ ਸ਼ਿਅਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ "ਜੋੜੇ" ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਹੇ ਦੀ ਤੁਕਬੰਦੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਪੱਛਮੀ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਹਨ।<ref name=":6">{{Cite web |last=Pritchett |first=Frances |title=Genre Overview |url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ghalib/about/x_genre_overview.html |website=Columbia}}</ref> ਇੱਕ ਸ਼ਿਅਰ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਉਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਆਗਾ ਸ਼ਾਹਿਦ ਅਲੀ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਮਿਸ਼ਰਾ (ਲਾਈਨ) ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਤੱਕ "ਵੋਲਟਾਸ" ਜਾਂ "ਟਰਨ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਵੀ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਉਮੀਦਾਂ ਨੂੰ ਉਲਟਾਉਣਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Ravishing disunities : real ghazals in English|url=https://archive.org/details/ravishingdisunit0000unse|last=Agha, Shahid Ali, 1949-2001.|date=3 November 2000|isbn=0-8195-6437-0|oclc=916501978}}</ref> ਮਤਲਾ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਿਅਰ ਵਿੱਚ, ਕਵੀ ਨੇ ਰਦੀਫ, ਕਾਫੀਆ ਅਤੇ ਬੇਹਰ (ਮੀਟਰ) ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਬਾਕੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਪਾਲਣਾ ਕਰੇਗੀ।<ref name=":12">{{Cite book|title=Urdu for pleasure for ghazal lovers : intekhāb-o-lughāt : 500 selected verses & 10,000 Urdu words, English-Hindi|url=https://archive.org/details/urduforpleasuref0000unse|date=1992|publisher=Sultan Nathani|others=Nathani, Sultan, 1918-1992.|isbn=81-900253-0-9|edition=4th|location=Bombay|oclc=29221730}}</ref> [[ਮਕ਼ਤਾ|ਮਕਤਾ]] ਇੱਕ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀ ਅੰਤਮ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਵੀ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ [[ਤਖੱਲਸ|ਤਖੱਲਸ ਨੂੰ]] ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name=":11">{{Cite book|title=Urdu ghazals : an anthology, from 16th to 20th century|date=1995|publisher=Sterling Paperbacks|others=Kanda, K.C.|isbn=81-207-1826-7|location=New Delhi|oclc=34345620}}</ref> ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਅੰਤਰਿਤ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਇਹ ਆਸ਼ਾਰ ਕਵੀ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵਧੇਰੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name=":11" /> === ਬੇਹਰ (ਮੀਟਰ) === ਮੀਟਰ ਨੂੰ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਲਈ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਗਲਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮੀਟਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":9">{{Cite web |last=Pritchett |first=Frances |title=Meter Chapter 1: General Rules |url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ghalib/meterbk/01_genrules.html#1_0 |website=Columbia University}}</ref> ਉਰਦੂ ਲਈ ਮੀਟਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਮੀਟਰ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਉਰਦੂ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਸਕੈਨਸ਼ਨ ਅਰਬੀ ਸਕੈਨਸ਼ਨ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ।<ref name=":8">{{Cite journal|last=Qureshi|first=Regula|date=September 1969|title=Tarannum: The Chanting of Urdu Poetry|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00urduhindilinks/txt_qureshi_tarannum_1969.pdf|journal=Journal of the Society for Ethnomusicology|volume=13|issue=3|pages=425–468|doi=10.2307/849999|jstor=849999|via=Columbia University}}</ref> ਲੰਬੇ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਸਵਰ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਵਿਤਾ ਸਕੈਨਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹੈ।<ref name=":9" /> ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਇੱਕ ਲੰਬੇ ਅੱਖਰ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੋ ਅੱਖਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਅੱਖਰ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=":9" /> ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਹਨ ਜੋ ਕਵੀ ਲਾਗੂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਦੋ ਚਸ਼ਮੀ ਉਹ'' ਅੱਖਰ, ਜੋ ਕਿ [[ਨਸਤਾਲੀਕ ਲਿਪੀ|ਨਸਤਾਲਿਕ]] ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਅਭਿਲਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਟ੍ਰਿਕਲੀ ਅਦਿੱਖ ਹੋਣਾ।<ref name=":9"/> ਮੈਟ੍ਰਿਕਲ ਪੈਰ (ਰੁਕਨ) ਨੂੰ ਮੌਮਨਿਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਅਫੈਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਮੈਟ੍ਰਿਕਲ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।<ref name=":10">{{Cite web |last=Pritchett |first=Frances |title=Chapter Five-- Metrical Feet |url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ghalib/meterbk/05_feet.html |website=Columbia University}}</ref> ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ''ਮਾਫੂਲਾਨ'' ਇੱਕ ਮੈਟ੍ਰਿਕਲ ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਲੰਬੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ''ਫਾਲੂਨ'' ਦੋ ਲੰਬੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":10" /> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗ਼ਜ਼ਲ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ]] 56mzpvv5co4gh5x1do2dbsk1dfn9fcv 0 158606 846750 714170 2026-09-22T02:36:38Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 846750 wikitext text/x-wiki '''ਬਰਿੰਦਾ ਸੋਮਾਇਆ''' (ਜਨਮ 28 ਜੂਨ 1949) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਆਰਕੀਟੈਕਟ]] ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸੰਭਾਲਵਾਦੀ ਹੈ।<ref name="mgsarchitecture">{{Cite web |last=Brinda |first=Somaya |title=Ar. Brinda Chinnappa Somaya, Somaya and Kalappa Consultants |url=http://mgsarchitecture.in/architects/456-ar-brinda-chinnappa-somaya-somaya-and-kalappa-consultants |access-date=13 July 2015 |website=Modern Green Structures and Architecture |publisher=NBM Media |archive-date=13 ਜੁਲਾਈ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150713135914/http://mgsarchitecture.in/architects/456-ar-brinda-chinnappa-somaya-somaya-and-kalappa-consultants |url-status=dead }}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਸੋਮਯਾ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਜੂਨ 1949 ਨੂੰ ਕੇਐਮ ਚਿਨੱਪਾ ਅਤੇ ਗਣਵਤੀ ਚਿਨੱਪਾ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name=":07">{{Cite book|title=Brinda Somaya : works & continuities : an architectural monograph|url=https://archive.org/details/brindasomayawork0000unse|last=Somaya, Brinda|others=Parikh, Ruturaj,, Sampat, Nandini Somaya,, Hecar Foundation,, Somaya and Kalappa Consultants Pvt. Ltd.|year=2018|isbn=9789385360237|location=Ahmedabad, India|oclc=1030040587}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUqoDAAAQBAJ|title=Woman's Eye, Woman's Hand: Making Art and Architecture in Modern India|date=2014|publisher=Zubaan|isbn=9789383074785|editor-last=Ruggles|editor-first=D. Fairchild|editor-link=D. Fairchild Ruggles|chapter=Brinda Somaya, Mumbai}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੈਥੇਡ੍ਰਲ ਐਂਡ ਜੌਨ ਕੌਨਨ ਸਕੂਲ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ। ਸੋਮਯਾ ਨੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]] ([[ਉੱਤਰੀ ਕੈਰੋਲੀਨਾ]]) ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ 1966 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਕਾਰੀ ਅਮਰੀਕੀ ਫੀਲਡ ਸਰਵਿਸ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਜਿੱਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਈ।<ref name=":07" /> 1967 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆਈ ਅਤੇ 1971 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋਏ, [[ਮੁੰਬਈ]] ਦੇ [[Sir J.J. School of Architecture|ਸਰ ਜੇਜੇ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ]] ਤੋਂ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਬੈਚਲਰ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਸੋਮਯਾ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨੌਰਥੈਂਪਟਨ, ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਵਿੱਚ ਸਮਿਥ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ 1973 ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰਜ਼ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਨਾਲ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ 1972 ਵਿੱਚ [[ਕਾਰਨੇਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੋਰਸ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ<ref name=":07" /><ref name=":15">{{Cite book|title=Women architects and modernism in India: narratives and contemporary practices|last=Desai, Madhavi, 1951- author.|date=17 April 2019|isbn=9780367177430|oclc=1099865120}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == ਸੋਮਯਾ ਨੇ 1978 ਵਿੱਚ ਮੁੰਬਈ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਅਭਿਆਸ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੀ ਫਰਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦਫਤਰ ਉਸਦੇ ਬਾਗ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਸੀ।<ref name=":15" /><ref name=":3">{{Cite book|title=An emancipated place: the proceedings of the conference and exhibition held in Mumbai, February 2000 : women in architecture, 2000 plus : a conference on the work of women architects: focus South Asia|date=2000|publisher=Hecar Foundation|others=Somaya, Brinda., Mehta, Urvashi., Hecar Foundation.|isbn=81-7525-194-8|location=Mumbai|oclc=48041242}}</ref> 1978 ਤੋਂ 1981 ਤੱਕ ਉਹ ਉਸਦੀ ਭੈਣ [[Ranjini Kalappa|ਰੰਜਨੀ ਕਲੱਪਾ]], ਜੋ ਇੱਕ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਵੀ ਸੀ, ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਈ।<ref name=":3" /> ਉਸਦੀ ਭੈਣ ਹਾਲੈਂਡ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref name=":15" /> ਸੋਮਯਾ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦਿਹਾਤੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਲਈ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਵਡੋਦਰਾ ਵਿੱਚ ਨਾਲੰਦਾ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕੂਲ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕਾਂ, ਪਰਗੋਲਾ ਅਤੇ ਵਿਹੜੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸਥਾਨਕ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ-ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਦੋਵੇਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ<ref name=":15" /> ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਕਾਰਪੋਰੇਟ, ਉਦਯੋਗਿਕ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਕੈਂਪਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸਥਾਨਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਫੁੱਟਪਾਥਾਂ, ਪਾਰਕਾਂ ਅਤੇ ਪਲਾਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਖੋਜਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Building Storeys: An Architect's journey through the Indian landscape • The Lakshmi Mittal and Family South Asia Institute |url=https://mittalsouthasiainstitute.harvard.edu/event/building-storeys-an-architects-journey-through-the-indian-landscape/ |access-date=2019-11-25 |website=The Lakshmi Mittal and Family South Asia Institute |language=en-US}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਕੈਂਪਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਟਾਟਾ ਕੰਸਲਟੈਂਸੀ ਸਰਵਿਸਿਜ਼, ਬੈਨਿਅਨ ਪਾਰਕ, ਮੁੰਬਈ; ਨਾਲੰਦਾ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕੂਲ, ਵਡੋਦਰਾ; ਅਤੇ ਜ਼ੇਂਸਰ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ, ਪੁਣੇ।<ref>{{Cite web |date=2015-07-13 |title=Three Campuses and Brinda: Inside Outside Magazine |url=http://www.insideoutside.in/inside-outside/issue-magazine/9967/campuses-brinda |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150713131905/http://www.insideoutside.in/inside-outside/issue-magazine/9967/campuses-brinda |archive-date=2015-07-13 |access-date=2019-11-25}}</ref> ਉਸਦੀ ਫਰਮ ਨੇ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ, ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੁਈਸ ਕਾਹਨ ਬਿਲਡਿੰਗਾਂ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ, ਮੁੰਬਈ|ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ]] ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਅਕਾਦਮਿਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਲਈ ਮੁਕਾਬਲਾ ਜਿੱਤਿਆ।<ref>{{Cite web |date=2016-03-05 |title=IIMA appoints consultant to restore historic Louis Kahn - timesofindia-economictimes |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-04-29/news/49493590_1_restoration-work-ashish-nanda-architect |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305144730/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-04-29/news/49493590_1_restoration-work-ashish-nanda-architect |archive-date=2016-03-05 |access-date=2019-11-25}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/iim-a-appoints-master-architects-to-restore-heritage-campus-114081201127_1.html|title=IIM-A appoints master architects to restore heritage campus|date=2014-08-12|work=Business Standard India|access-date=2019-11-25|agency=Press Trust of India}}</ref><ref>{{Cite web |last=Somaya |first=Brinda |title=Empanelment for architects for comprehensive architectural consultancy for upcoming Academic and Residential projects for IIT-B |url=http://www1.iitb.ac.in/deanpl/AE.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150421030701/http://www1.iitb.ac.in/deanpl/AE.pdf |archive-date=2015-04-21}}</ref> ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਪਲੈਨਿੰਗ ਐਂਡ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ, ਵਿਜੇਵਾੜਾ<ref name=":23">{{Cite web |last=gluelagoon.com |first=Glue Lagoon Interactive- |title=Somaya & Kalappa Consultants - Architecture, Interiors, Planning, Conservation And Urban Design |url=https://www.snkindia.com/ |access-date=2019-11-21 |website=www.snkindia.com |language=en}}</ref> ਲਈ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਗਵਰਨਰਜ਼ ਦੀ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਹੈ ਅਤੇ 40 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅਰਸੇ ਵਿੱਚ 200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਬਣਾਏ ਹਨ।<ref name=":07" /> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਸੋਮਯਾ ਦਾ ਵਿਆਹ 42 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਦਿਲ ਦੇ ਸਰਜਨ ਆਨੰਦ ਸੋਮਯਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref name=":07" /><ref name=":15" /> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1949]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੋੜਾਵਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 6khbs81iw4iw1y13msp7bkiafchthtn 0 165175 846768 674878 2026-09-22T10:39:32Z Sandeepchhattiana 24284 /* */ ਸਮੱਗਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ, ਲੇਖ ਬਹੁਤ ਅਧੂਰਾ ਸੀ ਇਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ 846768 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ | image = <!-- ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਾ ਤਸਵੀਰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰੱਖੋ --> | caption = ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ | pushpin_map = India Punjab | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ }} '''ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ''' ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਬਠਿੰਡੇ ਸ਼ਹਿਰ (ਨੇੜੇ [[ਗੋਨਿਆਣਾ]]) ਤੋਂ [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਲਗਭਗ 15 ਕਿ.ਮੀ. ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। '''ਹਾਲਾਂਕਿ ਅੱਜ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਪਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜੰਗਲੀ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀ।'''<ref name="gazetteer1915">''Ferozepore District Gazetteer'', 1915, p. 165.</ref> 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੁਰਾਨੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪਨਾਹ ਲੈਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਨਾਲ ਵੀ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਬੰਧ ਹੈ।<ref name="TejaSingh">Teja Singh, Ganda Singh (ed.), ''A Short History of the Sikhs'', Vol. I, 3rd ed., Publication Bureau, Punjabi University, Patiala, 1999, ISBN 9788173800078.</ref> == ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ == 1915 ਦੇ ''Ferozepore District Gazetteer'' ਵਿੱਚ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਮ ਸੀ, ਜੋ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗਜ਼ਟੀਅਰ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨਾਮ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਸ਼ੂ-ਧਨ ਨਾਲ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ 200 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਹਿਲਾਂ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨਾਮ ਨੂੰ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਪਸ਼ੂ-ਧਨ ਵਾਲੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ ਇਹ ਨਾਮ ਬਠਿੰਡੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਛੋਟੇ ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ।<ref name="gazetteer1915"/> ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ '''ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਰਥ ਅੱਜ ਦੇ ਇਸੇ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਪਿੰਡ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ।'''<ref name="gazetteer1915"/> ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ [[ਹਰੀ ਰਾਮ ਗੁਪਤਾ]] ਨੇ ''History of the Sikhs'' ਵਿੱਚ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਬਠਿੰਡਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਖੇਤਰ ਲਗਭਗ 24 ਕੋਹ ਲੰਮਾ ਅਤੇ 24 ਕੋਹ ਚੌੜਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਰਾਏ ਕਾਹਲੀਆ ਦੇ ਇਲਾਕੇ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹਰਿਆਣਾ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਭਟਨੇਰ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਵੱਲ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਚੰਗੀਆਂ ਚਰਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ।<ref name="Gupta">Hari Ram Gupta, ''History of the Sikhs'', Vol. I, ''The Sikh Gurus, 1469–1708'', New Delhi.</ref> [[ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗਾਂਧੀ]] ਨੇ ''History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 C.E.'' ਵਿੱਚ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name="Gandhi">Surjit Singh Gandhi, ''History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 C.E.'', Vol. II, Atlantic Publishers & Distributors, p. 841.</ref> [[ਹਰੀਸ਼ ਢਿੱਲੋਂ]] ਦੀ ''The Sikh Gurus'' ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਬਠਿੰਡਾ ਅਤੇ ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Dhillon">Harish Dhillon, ''The Sikh Gurus'', Hay House Publishing, 2015.</ref> == ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ == ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਦਾ ਸੰਬੰਧ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਜੀ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੌਰਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਉਸ ਵੱਡੇ, ਘੱਟ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਨਾਮ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡਾ ਅਤੇ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref name="GandhiGazette">Surjit Singh Gandhi, ''Gurdwara Gazette'', March 2016.</ref> [[ਲੂਈ ਈ. ਫ਼ੇਨੇਕ]] ਅਤੇ [[ਡਬਲਿਊ. ਐੱਚ. ਮੈਕਲਿਓਡ]] ਦੇ ''Historical Dictionary of Sikhism'' ਵਿੱਚ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਬੰਜਰ ਖੇਤਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੇ ਪਨਾਹ ਲਈ।<ref name="Fenech">Louis E. Fenech and W. H. McLeod, ''Historical Dictionary of Sikhism'', 3rd ed., 2014, p. 189.</ref> ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ''ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ'' ਦੀ ਐਂਟਰੀ ''ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼'' ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਆਉਣ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨਾਮ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="PunjabiPedia">''ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼'', ਗੁਰ ਰਤਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਪਟਿਆਲਾ; ''ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ'', ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ।</ref> == ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਸਾਹਿਬ == ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਇਤਿਹਾਸਕ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਸਾਹਿਬ]] ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। == ਆਧੁਨਿਕ ਪਿੰਡ == ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀ, ਪਰ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 15 ਕਿ.ਮੀ. ਦੂਰ, ਗੋਨਿਆਣਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] * [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] * [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਮਾਲਵਾ (ਪੰਜਾਬ)]] == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਥਾਨ]] == ਹਵਾਲੇ == ge31s24l972m0e7pv5apat9ij519uij 846769 846768 2026-09-22T10:40:32Z Sandeepchhattiana 24284 ਖਾਲੀ ਭਾਗ ਨੂੰ ਮਿਟਾਇਆ ਗਿਆ 846769 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ | image = <!-- ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਾ ਤਸਵੀਰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰੱਖੋ --> | caption = ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ | pushpin_map = India Punjab | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ }} '''ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ''' ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਬਠਿੰਡੇ ਸ਼ਹਿਰ (ਨੇੜੇ [[ਗੋਨਿਆਣਾ]]) ਤੋਂ [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਲਗਭਗ 15 ਕਿ.ਮੀ. ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। '''ਹਾਲਾਂਕਿ ਅੱਜ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਪਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜੰਗਲੀ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀ।'''<ref name="gazetteer1915">''Ferozepore District Gazetteer'', 1915, p. 165.</ref> 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੁਰਾਨੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪਨਾਹ ਲੈਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਨਾਲ ਵੀ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਬੰਧ ਹੈ।<ref name="TejaSingh">Teja Singh, Ganda Singh (ed.), ''A Short History of the Sikhs'', Vol. I, 3rd ed., Publication Bureau, Punjabi University, Patiala, 1999, ISBN 9788173800078.</ref> == ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ == 1915 ਦੇ ''Ferozepore District Gazetteer'' ਵਿੱਚ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਮ ਸੀ, ਜੋ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗਜ਼ਟੀਅਰ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨਾਮ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਸ਼ੂ-ਧਨ ਨਾਲ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ 200 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਹਿਲਾਂ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨਾਮ ਨੂੰ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਪਸ਼ੂ-ਧਨ ਵਾਲੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ ਇਹ ਨਾਮ ਬਠਿੰਡੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਛੋਟੇ ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ।<ref name="gazetteer1915"/> ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ '''ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਰਥ ਅੱਜ ਦੇ ਇਸੇ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਪਿੰਡ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ।'''<ref name="gazetteer1915"/> ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ [[ਹਰੀ ਰਾਮ ਗੁਪਤਾ]] ਨੇ ''History of the Sikhs'' ਵਿੱਚ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਬਠਿੰਡਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਖੇਤਰ ਲਗਭਗ 24 ਕੋਹ ਲੰਮਾ ਅਤੇ 24 ਕੋਹ ਚੌੜਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਰਾਏ ਕਾਹਲੀਆ ਦੇ ਇਲਾਕੇ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹਰਿਆਣਾ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਭਟਨੇਰ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਵੱਲ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਚੰਗੀਆਂ ਚਰਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ।<ref name="Gupta">Hari Ram Gupta, ''History of the Sikhs'', Vol. I, ''The Sikh Gurus, 1469–1708'', New Delhi.</ref> [[ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗਾਂਧੀ]] ਨੇ ''History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 C.E.'' ਵਿੱਚ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name="Gandhi">Surjit Singh Gandhi, ''History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 C.E.'', Vol. II, Atlantic Publishers & Distributors, p. 841.</ref> [[ਹਰੀਸ਼ ਢਿੱਲੋਂ]] ਦੀ ''The Sikh Gurus'' ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਬਠਿੰਡਾ ਅਤੇ ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Dhillon">Harish Dhillon, ''The Sikh Gurus'', Hay House Publishing, 2015.</ref> == ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ == ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਦਾ ਸੰਬੰਧ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਜੀ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੌਰਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਉਸ ਵੱਡੇ, ਘੱਟ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਨਾਮ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡਾ ਅਤੇ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref name="GandhiGazette">Surjit Singh Gandhi, ''Gurdwara Gazette'', March 2016.</ref> [[ਲੂਈ ਈ. ਫ਼ੇਨੇਕ]] ਅਤੇ [[ਡਬਲਿਊ. ਐੱਚ. ਮੈਕਲਿਓਡ]] ਦੇ ''Historical Dictionary of Sikhism'' ਵਿੱਚ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਬੰਜਰ ਖੇਤਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੇ ਪਨਾਹ ਲਈ।<ref name="Fenech">Louis E. Fenech and W. H. McLeod, ''Historical Dictionary of Sikhism'', 3rd ed., 2014, p. 189.</ref> ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ''ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ'' ਦੀ ਐਂਟਰੀ ''ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼'' ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਆਉਣ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨਾਮ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="PunjabiPedia">''ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼'', ਗੁਰ ਰਤਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਪਟਿਆਲਾ; ''ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ'', ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ।</ref> == ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਸਾਹਿਬ == ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਇਤਿਹਾਸਕ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਸਾਹਿਬ]] ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। == ਆਧੁਨਿਕ ਪਿੰਡ == ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀ, ਪਰ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 15 ਕਿ.ਮੀ. ਦੂਰ, ਗੋਨਿਆਣਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] * [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] * [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਮਾਲਵਾ (ਪੰਜਾਬ)]] == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਥਾਨ]] j3m5lcim52ltnwwd9wb6dzxkkwfh5vr 0 170137 846747 810761 2026-09-22T02:25:33Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260921)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 846747 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = ਕੁਕੀ ਲੋਕ | native_name = | native_name_lang = | image = File:Kuki Manipur.jpg | image_caption = ਇੱਕ ਕੁਕੀ ਕੁੜੀ | population = | region1 = {{flag|ਭਾਰਤ}} | pop1 = ''Not stated'' | region2 = {{nbsp|10}} [[Northeast India]] (primarily [[Mizoram]] and [[Myanmar]]) | pop2 = | region3 = {{flag|ਮਿਆਮਾਰ}} | pop3 = | region4 = {{nbsp|10}} [[Chin State]] | pop4 = | region5 = {{flag|ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ }} | pop5 = | region6 = {{nbsp|10}} Parts of [[Chittagong hill tracts]] | pop6 = | languages = [[Kuki-Chin lwra languages|Chin-Kuki-Mizo languages]] | religions = <!--Sources required: Predominantly [[Christianity]], with significant minorities following [[Animism]], [[Messianic Judaism]], [[Bnei Menashe]], [[Islam]]--> | related_groups = [[Chin people]], [[Ranglong]], [[Mizo people|Mizo]], [[Karbi people]] | footnotes = }} [[Category:Articles using infobox ethnic group with image parameters|IRKuki people]] [[ਤਸਵੀਰ:Kuki_language.png|thumb|260x260px|ਕੁਕੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਆਬਾਦੀ ਖੇਤਰ ਦਾ ਲਗਭਗ ਵਿਸਤਾਰ।]] '''ਕੁਕੀ ਲੋਕ''' [[ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਮਨੀਪੁਰ, [[ਮਿਜ਼ੋਰਮ]] ਅਤੇ [[ਮਿਆਂਮਾਰ]] <ref>{{Cite web |title=A Glimpse of the Indigenous Tribes of Myanmar and tribe of Israel (Part 1) |url=https://blog.mygov.in/a-glimpse-of-the-indigenous-tribes-of-Myanmar-part-1/}}</ref> ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹ ਹਨ। <ref>{{Cite web |title=Mizo {{!}} people |url=https://www.britannica.com/topic/Mizo |access-date=2021-04-21 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> ਕੁਕੀ [[ਭਾਰਤ]], [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] ਅਤੇ [[ਮਿਆਂਮਾਰ]] ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਨੇਕਾਂ ਪਹਾੜੀ ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਉਹ [[ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। <ref>T. Haokip, 'The Kuki Tribes of Meghalaya: A Study of their Socio-Political Problems', in S.R. Padhi (Ed.). </ref> ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੁਕੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਰੀਬ 50 ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕੁਕੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵੱਲੋਂ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਉੱਪ-ਬੋਲੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲ਼ੀ ਹੋਈ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title=Alphabetical List of India's Scheduled Tribes |url=http://tribal.nic.in/writereaddata/mainlinkFile/File939.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120417072648/http://tribal.nic.in/writereaddata/mainlinkFile/File939.pdf |archive-date=17 April 2012}}</ref> ਮਿਆਂਮਾਰ ਦੇ ਚਿਨ ਲੋਕ ਅਤੇ ਮਿਜ਼ੋਰਮ ਦੇ ਮਿਜ਼ੋ ਲੋਕ ਕੁਕੀਆਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਕਬੀਲੇ ਹਨ। ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ੋ ਲੋਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == === ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਇਤਿਹਾਸ === ਕੁਕੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁਢਲਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ। "ਕੁਕੀ" ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ; ਇਹ ਨਾਮ ਬਾਹਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਸੀ। [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ|ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼]] ਲੇਖਕ ਐਡਮ ਸਕੌਟ ਰੀਡ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੁਕੀ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹਵਾਲਾ 1777 ਈਸਵੀ ਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="SRTohring_2010">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zlaIRKRspYQC&pg=PA8|title=Violence and Identity in North-east India: Naga-Kuki Conflict|last=S. R. Tohring|publisher=Mittal Publications|year=2010|isbn=978-81-8324-344-5|pages=8–9}}</ref> ਸੀਏ ਸੋਪਿਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਨੀਪੁਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ, "ਪੁਰਾਣੇ ਕੁਕੀ ਲੋਕਾਂ" ਬਾਰੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ "ਨਵੇਂ ਕੁਕੀ" 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਨੀਪੁਰ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਵਸੇ ਸਨ।1859 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਡਬਲਯੂ. ਮੈਕਕਲਫ਼ਦੇ ਅਤੇ 1835 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪੂਰਬੀ ਸਰਹੱਦ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਆਰ.ਬੀ. ਪੇਮਬਰਟਨ ਵੀ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮਨੀਪੁਰ ਵਿੱਚ ਕੁਕੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ `ਤੇ ਪਰਵਾਸ ਦੀ ਗੱਲ  ਕਰਦੇ ਹਨ। <ref>{{Cite book|title=Account of the valley of Munnipore and of the Hill Tribes|url=https://archive.org/details/india.history.resource.92455|last=MacCulloch|first=W|publisher=Calcutta Bengal Printing Company|year=1859|oclc=249105916}}</ref> <ref>{{Cite book|title=The Eastern Frontier of India|last=Pemberton|first=R B|date=1 January 2015|publisher=Mittal publication|isbn=978-8183245746}}</ref> <ref name="SPSinha_2007">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ngtgH9RYB0EC&pg=PA120|title=Lost Opportunities: 50 Years of Insurgency in the North-east and India's Response|last=S. P. Sinha|publisher=Lancer Publishers|year=2007|isbn=978-81-7062-162-1|pages=120–}}</ref> 31 ਜਨਵਰੀ 1860 ਨੂੰ, ਛਗਲਨਈਆ ਦੇ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ (ਉਸ ਸਮੇਂ ਟਵੀਪਰਾ ਰਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ), ਜਿਥੇ ਨਸਲੀ [[ਬੰਗਾਲੀ ਲੋਕ|ਬੰਗਾਲੀ]] ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਫਸਰਾਂ ਦੀ ਰਹਾਇਸ਼ ਸੀ, ਉੱਤੇ ਛਾਪੇਮਾਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਾੜੀ ਟਿਪਰਾ ਦੇ ਕੁਕੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕੁਕੀ ਰਿਆਂਗ ਨੇ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। <ref name="webster">{{Cite book|title=Eastern Bengal and Assam District Gazetteers|last=Webster|first=John Edward|publisher=The Pioneer Press|year=1911|volume=4. Noakhali|location=[[Allahabad]]|page=30|chapter=History|chapter-url=https://archive.org/details/noakhali00webs/page/30/mode/2up}}</ref> ਕੁਕੀਆਂ ਨੇ ਬਖਸ਼ਗੰਜ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬਸੰਤਪੁਰ ਦੇ ਕਮਲ ਪੋਦਾਰ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਪੋਦਾਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਇੱਜਤ ਨਾਲ਼ ਖਿਲਵਾੜ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਗੁਨਾ ਗਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਜਾਕੀਮਲ ਨੇ ਕੁਲਪਾੜਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗ ਨਾ ਛੇੜ ਦਿੱਤੀ ਕੁਕੀਆਂ ਨੇ 700 ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ [[Munshi Abdul Ali|ਮੁਨਸ਼ੀ ਅਬਦੁਲ ਅਲੀ ਨੇ]] ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। 185 ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 100 ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੁਕੀ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਦਿਨ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਨੋਆਖਲੀ, ਟਿੱਪਰਾਹ (ਕੋਮਿਲਾ) ਅਤੇ ਚਟਗਾਉਂ ਤੋਂ ਬਰਤਾਨਵੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਕੁਕੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਸਮੇਂ ਰਿਆਸਤਾਂ|ਰਿਆਸਤ]] ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਭੱਜ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਕਦੇ ਛਗਲਨਈਆ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਏ। <ref name="karim">{{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.98119/page/n103/mode/2up|title=A Descriptive Catalogue Of Bengali Manuscripts|last=[[Abdul Karim Sahitya Bisharad|Abdul Karim, Munshi]]|last2=[[Ahmed Sharif|Sharif, Ahmed]]|publisher=[[Asiatic Society of Pakistan]]|year=1960|editor-last=[[Syed Sajjad Hussain|Hussain, Syed Sajjad]]|location=[[Dacca]]|pages=74}}</ref> === ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਸੰਪਰਕ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ === ਯੂਰਪ ਦੁਆਰਾ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਅਣਡਿੱਠ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਕੁਕੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦਾ ਆਗਮਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਦਾ ਫੈਲਣਾ ਸੀ। ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦੇ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਜਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੁਕੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ ਕੁਕੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨਾਲ਼ੋਂ ਨਾਤਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਨੇ ਕੁਕੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ "ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ" ਦੇ ਤੌਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ। ਵਿਲੀਅਮ ਪੇਟੀਗਰਿਊ, ਪਹਿਲਾ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮਿਸ਼ਨਰੀ, 6 ਫਰਵਰੀ 1894 ਨੂੰ ਮਨੀਪੁਰ ਆਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਬੈਪਟਿਸਟ ਮਿਸ਼ਨ ਯੂਨੀਅਨ ਨੇ ਸਪਾਂਸਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ, ਡਾ. ਕਰੂਜ਼ੀਅਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਮਨੀਪੁਰ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ, ਵੈਲਸ਼ ਪ੍ਰੈਸਬੀਟਰੀ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਵਾਟਕਿੰਸ ਰਾਬਰਟ ਨੇ 1913 ਵਿੱਚ ਇੰਡੋ-ਬਰਮਾ ਥਾਡੌ -ਕੁਕੀ ਪਾਇਨੀਅਰ ਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਦਾਇਰੇ ਲਈ, ਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਉੱਤਰ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਜਨਰਲ ਮਿਸ਼ਨ (NEIGM) ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>T. Haokip, '[https://www.academia.edu/29134905/Kuki_Churches_Unification_Movements Kuki Churches Unification Movements]', ''Journal of North East India Studies'', Vol. 2(1), 2012, p. 35.</ref> ਕੁਕੀ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵਿਰੋਧ 1917-19 ਦਾ ਕੁਕੀ ਵਿਦਰੋਹ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਐਂਗਲੋ-ਕੁਕੀ ਯੁੱਧ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite journal|last=Guite|first=Jangkhomang|date=2019-02-23|title=Colonial violence and its ‘Small Wars’: fighting the Kuki ‘guerillas’ during the Great War in Northeast India, 1917–1919|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09592318.2018.1546369|journal=Small Wars & Insurgencies|language=en|volume=30|issue=2|pages=447–478|doi=10.1080/09592318.2018.1546369|issn=0959-2318}}</ref> 1919 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਹਾਰ ਤੱਕ, ਕੁਕੀ ਸੁਤੰਤਰ ਲੋਕ ਰਹੇ ਸਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਦੋਬਾਸ਼ੀ, ਲੇਂਗਜਾਂਗ ਕੁਕੀ ਨੂੰ ਨਾਗਾ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਕੁਕੀਆਂ ਨੂੰ ਮਨੀਪੁਰ ਦੇ ਕੁਕੀ ਵਿਦਰੋਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite news|url=https://nagalandpost.com/index.php/a-dobashi-of-par-excellence/|title=A Dobashi of par excellence|date=17 January 2019|access-date=|publisher=Nagaland Post|archive-date=29 ਮਈ 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230529001353/https://nagalandpost.com/index.php/a-dobashi-of-par-excellence/|url-status=dead}}</ref> ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ, ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਮੌਕੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ, ਕੁਕੀ ਲੋਕ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਜਾਪਾਨੀ ਫੌਜ ਅਤੇ [[ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ [[ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫ਼ੌਜ|ਅਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ]] ਨਾਲ਼ ਰਲ਼ ਕੇ ਲੜੇ ਪਰ ਐਕਸਿਸ ਸਮੂਹ ਉੱਤੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਫੇਰ ਦਿੱਤਾ। <ref>{{Cite journal|last=Guite|first=Jangkhomang|date=2010|title=Representing Local Participation in INA–Japanese Imphal Campaign: The Case of the Kukis in Manipur, 1943–45|journal=[[Indian Historical Review]]|volume=37|issue=2|pages=291–309|doi=10.1177/037698361003700206}}</ref> == ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ == ਕੁਕੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਤਨ ਦੀਆਂ ਕਈ ਰੀਤੀ ਰਸਮਾਂ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਹਨ। == ਹਵਾਲੇ == a9n96cf0d2p7vr6zjncedxzlyhddqsb 0 186466 846742 822587 2026-09-21T17:11:08Z Nitesh Gill 8973 846742 wikitext text/x-wiki [[File:Dollarnote_siegel_hq.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dollarnote_siegel_hq.jpg|thumb|US $1 ਦੇ ਬਿੱਲ 'ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ "ਦਿ ਆਈ ਆਫ਼ ਪ੍ਰੋਵਿਡੈਂਸ" ਨੂੰ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਪਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਸਬੂਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।]] '''ਇਲੂਮੀਨਾਤੀ''' ਜਾਂ '''ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Illuminati;''' /əˌluːmɪˈnɑːti/; [[ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਲਾਤੀਨੀ]]: ਇਲੂਮਿਨਾਟਸ ਦਾ ਬਹੁਵਚਨ, 'ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਵਾਨ') ਕਈ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਇੱਕ ਨਾਮ, ਅਸਲ ਅਤੇ ਕਾਲਪਨਿਕ ਦੋਵੇਂ, ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਹ ਨਾਮ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਾਵੇਰੀਅਨ ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਗਿਆਨ-ਯੁੱਗ ਗੁਪਤ ਸਮਾਜ ਜੋ 1 ਮਈ 1776 ਨੂੰ ਬਾਵੇਰੀਆ ਦੇ ਚੋਣ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਮਾਜ ਦੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਟੀਚੇ [[ਵਹਿਮ-ਭਰਮ|ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ]], ਅਸ਼ਲੀਲਤਾ, ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ [[ਸੱਤਾ (ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ)|ਰਾਜ ਸ਼ਕਤੀ]] ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਸੀ। "ਦਿਨ ਦਾ ਕ੍ਰਮ", ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਮ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ, "ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਦੇ ਭੰਡਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨਾ ਹੈ।" 1784, 1785, 1787 ਅਤੇ 1790 ਵਿੱਚ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਬਾਵੇਰੀਆ ਦੇ ਇਲੈਕਟਰ ਚਾਰਲਸ ਥੀਓਡੋਰ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਫ਼ਰਮਾਨ ਰਾਹੀਂ ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ - ਫ੍ਰੀਮੇਸਨਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਪਤ ਸਮਾਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ - ਨੂੰ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>René le Forestier, ''Les Illuminés de Bavière et la franc-maçonnerie allemande'', Paris, 1914, pp.&nbsp;453, 468–469, 507–508, 614–615.</ref> ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਦਨਾਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ ਭੂਮੀਗਤ ਰਹੇ ਅਤੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਨ। ਇਸਨੇ ਜੋਹਾਨ ਵੁਲਫਗਾਂਗ ਵਾਨ ਗੋਏਥੇ ਅਤੇ ਜੋਹਾਨ ਗੋਟਫ੍ਰਾਈਡ ਹਰਡਰ ਅਤੇ ਗੋਥਾ ਅਤੇ ਵੇਇਮਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਵਾਲੇ ਡਿਊਕ ਵਰਗੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book|title=Die Mitglieder des Illuminatenordens, 1776–1787/93|lang=de|last=Schüttler|first=Hermann|year=1991|publisher=Ars Una|location=Munich|isbn=978-3-89391-018-2|pages=48–49, 62–63, 71, 82}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ, "ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ" ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਸਮੇਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੂਲ ਬਾਵੇਰੀਅਨ ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਹੋਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਲਿੰਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ)। ਇਹਨਾਂ ਸੰਗਠਨਾਂ 'ਤੇ ਅਕਸਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ, ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਵਸਥਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਸਟਰਮਾਈਂਡ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਏਜੰਟ ਲਗਾ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਰਚਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ, ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ ਨੂੰ ਪਰਛਾਵੇਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਤਾਰਾਂ ਅਤੇ ਲੀਵਰਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਣ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ ਦੇ ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਲੱਭ ਲਿਆ ਹੈ, ਦਰਜਨਾਂ ਨਾਵਲਾਂ, ਫਿਲਮਾਂ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅ, ਕਾਮਿਕਸ, ਵੀਡੀਓ ਗੇਮਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।[[ਤਸਵੀਰ:Adam_Weishaupt01.jpg|thumb|ਐਡਮ ਵੇਸ਼ੌਪਟ: (1748-1830), ਇਲੂਮੀਨਾਤੀ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ]] == ਆਧੁਨਿਕ ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ == ਕਈ ਹਾਲੀਆ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਆਦੇਸ਼ ਮੂਲ ਬਾਵੇਰੀਅਨ ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ ਤੋਂ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ "ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ" ਨਾਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>Weishaupt, Adam. The Illuminati Series. Hyperreality Books, 2011. 6 vols.</ref> ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਸਮੂਹ ਆਪਣੇ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵਿੱਚ "ਦਿ ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ ਆਰਡਰ" ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਸਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਓਰਡੋ ਟੈਂਪਲੀ ਓਰੀਐਂਟਿਸ, ਆਪਣੇ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਡਿਗਰੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਗ੍ਰੇਡ ਵਜੋਂ ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ ਦਾ ਐਪੋਪਟ ਜਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਪੋਂਟੀਫ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਕੋਈ ਅਸਲ ਸਬੰਧ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇਕੱਠਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ, ਗੁਪਤ ਰਹਿਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਬਾਵੇਰੀਅਨ ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ ਨਾਲ ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="McKeown">{{cite web |last=McKeown |first=Trevor W. |date=16 February 2009 |title=A Bavarian Illuminati Primer |url=http://freemasonry.bcy.ca/texts/illuminati.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110101164201/http://www.freemasonry.bcy.ca/texts/illuminati.html |archive-date=1 January 2011 |access-date=27 January 2011 |publisher=Grand Lodge of British Columbia and Yukon A.F. & A.M. |df=dmy-all}}</ref> ਕੁਝ ਆਧੁਨਿਕ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਦਾ ਤਰਕ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਵੇਰੀਅਨ ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ, ਉਹ ਅਕਸਰ ਇਸਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਵਾਦ ਤੋਂ ਚੋਣਵੇਂ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।[[File:Eye_of_Providence_Symbol.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Eye_of_Providence_Symbol.svg|center|thumb|ਪ੍ਰੌਵਿਡੈਂਸ ਦੀ ਅੱਖ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{cite web|last=Melanson |first=Terry |title=Illuminati Conspiracy Part One: A Precise Exegesis on the Available Evidence |url=http://www.conspiracyarchive.com/NWO/Illuminati.htm |publisher=Conspiracy Archive |access-date=28 January 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110210161242/http://www.conspiracyarchive.com/NWO/Illuminati.htm |archive-date=10 February 2011 |date=5 August 2005 |url-status=dead |df=dmy-all }} {{Commons category|Illuminati|ਇਲੂਮੀਨਾਤੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਲੂਮੀਨਾਤੀ]] gzdbaz0jybs6xh1uxuikvlx0rndikuz 846743 846742 2026-09-21T17:34:30Z Nitesh Gill 8973 846743 wikitext text/x-wiki [[File:Dollarnote_siegel_hq.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dollarnote_siegel_hq.jpg|thumb|US $1 ਦੇ ਬਿੱਲ 'ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ "ਦਿ ਆਈ ਆਫ਼ ਪ੍ਰੋਵਿਡੈਂਸ" ਨੂੰ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਪਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਸਬੂਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।]] '''ਇਲੂਮੀਨਾਤੀ''' ਜਾਂ '''ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Illuminati;''' /əˌluːmɪˈnɑːti/; [[ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਲਾਤੀਨੀ]]: ਇਲੂਮਿਨਾਟਸ ਦਾ ਬਹੁਵਚਨ, 'ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਵਾਨ') ਕਈ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਇੱਕ ਨਾਮ, ਅਸਲ ਅਤੇ ਕਾਲਪਨਿਕ ਦੋਵੇਂ, ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਹ ਨਾਮ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਾਵੇਰੀਅਨ ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਗਿਆਨ-ਯੁੱਗ ਗੁਪਤ ਸਮਾਜ ਜੋ 1 ਮਈ 1776 ਨੂੰ ਬਾਵੇਰੀਆ ਦੇ ਚੋਣ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਮਾਜ ਦੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਟੀਚੇ [[ਵਹਿਮ-ਭਰਮ|ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ]], ਅਸ਼ਲੀਲਤਾ, ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ [[ਸੱਤਾ (ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ)|ਰਾਜ ਸ਼ਕਤੀ]] ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਸੀ। "ਦਿਨ ਦਾ ਕ੍ਰਮ", ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਮ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ, "ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਦੇ ਭੰਡਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨਾ ਹੈ।" 1784, 1785, 1787 ਅਤੇ 1790 ਵਿੱਚ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਬਾਵੇਰੀਆ ਦੇ ਇਲੈਕਟਰ ਚਾਰਲਸ ਥੀਓਡੋਰ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਫ਼ਰਮਾਨ ਰਾਹੀਂ ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ - ਫ੍ਰੀਮੇਸਨਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਪਤ ਸਮਾਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ - ਨੂੰ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>René le Forestier, ''Les Illuminés de Bavière et la franc-maçonnerie allemande'', Paris, 1914, pp.&nbsp;453, 468–469, 507–508, 614–615.</ref> ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਦਨਾਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ ਭੂਮੀਗਤ ਰਹੇ ਅਤੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਨ। ਇਸਨੇ ਜੋਹਾਨ ਵੁਲਫਗਾਂਗ ਵਾਨ ਗੋਏਥੇ ਅਤੇ ਜੋਹਾਨ ਗੋਟਫ੍ਰਾਈਡ ਹਰਡਰ ਅਤੇ ਗੋਥਾ ਅਤੇ ਵੇਇਮਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਵਾਲੇ ਡਿਊਕ ਵਰਗੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book|title=Die Mitglieder des Illuminatenordens, 1776–1787/93|lang=de|last=Schüttler|first=Hermann|year=1991|publisher=Ars Una|location=Munich|isbn=978-3-89391-018-2|pages=48–49, 62–63, 71, 82}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ, "ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ" ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਸਮੇਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੂਲ ਬਾਵੇਰੀਅਨ ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਹੋਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਿੰਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ)। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਗਠਨਾਂ 'ਤੇ ਅਕਸਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ, ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਵਸਥਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਸਟਰਮਾਈਂਡ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਏਜੰਟ ਲਗਾ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਰਚਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ, ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ ਨੂੰ ਪਰਛਾਵੇਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਤਾਰਾਂ ਅਤੇ ਲੀਵਰਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਣ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ ਦੇ ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਲੱਭ ਲਿਆ ਹੈ, ਦਰਜਨਾਂ ਨਾਵਲਾਂ, ਫ਼ਿਲਮਾਂ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅ, ਕਾਮਿਕਸ, ਵੀਡੀਓ ਗੇਮਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।[[ਤਸਵੀਰ:Adam_Weishaupt01.jpg|thumb|ਐਡਮ ਵੇਸ਼ੌਪਟ: (1748-1830), ਇਲੂਮੀਨਾਤੀ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ]] == ਆਧੁਨਿਕ ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ == ਕਈ ਹਾਲੀਆ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਆਦੇਸ਼ ਮੂਲ ਬਾਵੇਰੀਅਨ ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ ਤੋਂ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ "ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ" ਨਾਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>Weishaupt, Adam. The Illuminati Series. Hyperreality Books, 2011. 6 vols.</ref> ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਸਮੂਹ ਆਪਣੇ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵਿੱਚ "ਦਿ ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ ਆਰਡਰ" ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਸਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਓਰਡੋ ਟੈਂਪਲੀ ਓਰੀਐਂਟਿਸ, ਆਪਣੇ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਡਿਗਰੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਗ੍ਰੇਡ ਵਜੋਂ ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ ਦਾ ਐਪੋਪਟ ਜਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਪੋਂਟੀਫ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਕੋਈ ਅਸਲ ਸਬੰਧ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇਕੱਠਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ, ਗੁਪਤ ਰਹਿਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਬਾਵੇਰੀਅਨ ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ ਨਾਲ ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="McKeown">{{cite web |last=McKeown |first=Trevor W. |date=16 February 2009 |title=A Bavarian Illuminati Primer |url=http://freemasonry.bcy.ca/texts/illuminati.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110101164201/http://www.freemasonry.bcy.ca/texts/illuminati.html |archive-date=1 January 2011 |access-date=27 January 2011 |publisher=Grand Lodge of British Columbia and Yukon A.F. & A.M. |df=dmy-all}}</ref> ਕੁਝ ਆਧੁਨਿਕ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਦਾ ਤਰਕ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਵੇਰੀਅਨ ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ, ਉਹ ਅਕਸਰ ਇਸ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਵਾਦ ਤੋਂ ਚੋਣਵੇਂ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।[[File:Eye_of_Providence_Symbol.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Eye_of_Providence_Symbol.svg|center|thumb|ਪ੍ਰੌਵਿਡੈਂਸ ਦੀ ਅੱਖ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{cite web|last=Melanson |first=Terry |title=Illuminati Conspiracy Part One: A Precise Exegesis on the Available Evidence |url=http://www.conspiracyarchive.com/NWO/Illuminati.htm |publisher=Conspiracy Archive |access-date=28 January 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110210161242/http://www.conspiracyarchive.com/NWO/Illuminati.htm |archive-date=10 February 2011 |date=5 August 2005 |url-status=dead |df=dmy-all }} {{Commons category|Illuminati|ਇਲੂਮੀਨਾਤੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਲੂਮੀਨਾਤੀ]] rgjrlrc5xs621uzbkq18doe8egfrvrb 846744 846743 2026-09-21T17:45:25Z Nitesh Gill 8973 846744 wikitext text/x-wiki [[File:Dollarnote_siegel_hq.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dollarnote_siegel_hq.jpg|thumb|US $1 ਦੇ ਬਿੱਲ 'ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ "ਦਿ ਆਈ ਆਫ਼ ਪ੍ਰੋਵਿਡੈਂਸ" ਨੂੰ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਪਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਸਬੂਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।]] '''ਇਲੂਮੀਨਾਤੀ''' ਜਾਂ '''ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Illuminati;''' /əˌluːmɪˈnɑːti/; [[ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਲਾਤੀਨੀ]]: ਇਲੂਮਿਨਾਟਸ ਦਾ ਬਹੁਵਚਨ, 'ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਵਾਨ') ਕਈ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਇੱਕ ਨਾਮ, ਅਸਲ ਅਤੇ ਕਾਲਪਨਿਕ ਦੋਵੇਂ, ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਹ ਨਾਮ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਾਵੇਰੀਅਨ ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਗਿਆਨ-ਯੁੱਗ ਗੁਪਤ ਸਮਾਜ ਜੋ 1 ਮਈ 1776 ਨੂੰ ਬਾਵੇਰੀਆ ਦੇ ਚੋਣ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਮਾਜ ਦੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਟੀਚੇ [[ਵਹਿਮ-ਭਰਮ|ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ]], ਅਸ਼ਲੀਲਤਾ, ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ [[ਸੱਤਾ (ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ)|ਰਾਜ ਸ਼ਕਤੀ]] ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਸੀ। "ਦਿਨ ਦਾ ਕ੍ਰਮ", ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਮ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ, "ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਦੇ ਭੰਡਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨਾ ਹੈ।" 1784, 1785, 1787 ਅਤੇ 1790 ਵਿੱਚ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਬਾਵੇਰੀਆ ਦੇ ਇਲੈਕਟਰ ਚਾਰਲਸ ਥੀਓਡੋਰ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਫ਼ਰਮਾਨ ਰਾਹੀਂ ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ, ਫ੍ਰੀਮੇਸਨਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਪਤ ਸਮਾਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਨੂੰ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>René le Forestier, ''Les Illuminés de Bavière et la franc-maçonnerie allemande'', Paris, 1914, pp.&nbsp;453, 468–469, 507–508, 614–615.</ref> ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਦਨਾਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ ਭੂਮੀਗਤ ਰਹੇ ਅਤੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਨ। ਇਸਨੇ ਜੋਹਾਨ ਵੁਲਫਗਾਂਗ ਵਾਨ ਗੋਏਥੇ ਅਤੇ ਜੋਹਾਨ ਗੋਟਫ੍ਰਾਈਡ ਹਰਡਰ ਅਤੇ ਗੋਥਾ ਅਤੇ ਵੇਇਮਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਵਾਲੇ ਡਿਊਕ ਵਰਗੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book|title=Die Mitglieder des Illuminatenordens, 1776–1787/93|lang=de|last=Schüttler|first=Hermann|year=1991|publisher=Ars Una|location=Munich|isbn=978-3-89391-018-2|pages=48–49, 62–63, 71, 82}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ, "ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ" ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਸਮੇਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੂਲ ਬਾਵੇਰੀਅਨ ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਹੋਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਿੰਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ)। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਗਠਨਾਂ 'ਤੇ ਅਕਸਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ, ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਵਸਥਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਸਟਰਮਾਈਂਡ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਏਜੰਟ ਲਗਾ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਰਚਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ, ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ ਨੂੰ ਪਰਛਾਵੇਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਤਾਰਾਂ ਅਤੇ ਲੀਵਰਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਣ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ ਦੇ ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਲੱਭ ਲਿਆ ਹੈ, ਦਰਜਨਾਂ ਨਾਵਲਾਂ, ਫ਼ਿਲਮਾਂ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅ, ਕਾਮਿਕਸ, ਵੀਡੀਓ ਗੇਮਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Adam_Weishaupt01.jpg|thumb|ਐਡਮ ਵੇਸ਼ੌਪਟ: (1748-1830), ਇਲੂਮੀਨਾਤੀ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ]] == ਆਧੁਨਿਕ ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ == ਕਈ ਹਾਲੀਆ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਆਦੇਸ਼ ਮੂਲ ਬਾਵੇਰੀਅਨ ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ ਤੋਂ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ "ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ" ਨਾਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>Weishaupt, Adam. The Illuminati Series. Hyperreality Books, 2011. 6 vols.</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਸਮੂਹ ਆਪਣੇ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵਿੱਚ "ਦਿ ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ ਆਰਡਰ" ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਸਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਓਰਡੋ ਟੈਂਪਲੀ ਓਰੀਐਂਟਿਸ, ਆਪਣੇ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਡਿਗਰੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਗ੍ਰੇਡ ਵਜੋਂ ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ ਦਾ ਐਪੋਪਟ ਜਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਪੋਂਟੀਫ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਕੋਈ ਅਸਲ ਸਬੰਧ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇਕੱਠਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ, ਗੁਪਤ ਰਹਿਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਬਾਵੇਰੀਅਨ ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ ਨਾਲ ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="McKeown">{{cite web |last=McKeown |first=Trevor W. |date=16 February 2009 |title=A Bavarian Illuminati Primer |url=http://freemasonry.bcy.ca/texts/illuminati.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110101164201/http://www.freemasonry.bcy.ca/texts/illuminati.html |archive-date=1 January 2011 |access-date=27 January 2011 |publisher=Grand Lodge of British Columbia and Yukon A.F. & A.M. |df=dmy-all}}</ref> ਕੁਝ ਆਧੁਨਿਕ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਦਾ ਤਰਕ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਵੇਰੀਅਨ ਇਲੂਮਿਨਾਟੀ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ, ਉਹ ਅਕਸਰ ਇਸ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਵਾਦ ਤੋਂ ਚੋਣਵੇਂ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।[[File:Eye_of_Providence_Symbol.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Eye_of_Providence_Symbol.svg|center|thumb|ਪ੍ਰੌਵਿਡੈਂਸ ਦੀ ਅੱਖ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{cite web|last=Melanson |first=Terry |title=Illuminati Conspiracy Part One: A Precise Exegesis on the Available Evidence |url=http://www.conspiracyarchive.com/NWO/Illuminati.htm |publisher=Conspiracy Archive |access-date=28 January 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110210161242/http://www.conspiracyarchive.com/NWO/Illuminati.htm |archive-date=10 February 2011 |date=5 August 2005 |url-status=dead |df=dmy-all }} {{Commons category|Illuminati|ਇਲੂਮੀਨਾਤੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਲੂਮੀਨਾਤੀ]] ropjw6cydx2stk9e96948awhta84rv4 3 193704 846740 786513 2026-09-21T16:44:47Z Mfield 58361 Mfield ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:獅眠洞]] ਨੂੰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Be4ore27]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/獅眠洞|獅眠洞]]" to "[[Special:CentralAuth/Be4ore27|Be4ore27]]" 786513 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=獅眠洞}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 09:13, 1 ਫ਼ਰਵਰੀ 2025 (UTC) 3c1ti9htbqvk3hcgk6l7525ghow98mz 0 194146 846767 819870 2026-09-22T10:29:08Z Sandeepchhattiana 24284 /* */ ਸਮੱਗਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਰੈਫਰੈਂਸ ਦਿੱਤਾ 846767 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਪਤਸਰ ਸਾਹਿਬ | religious_affiliation = [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] | image = Gurudwara Guptsar Sahib, Chhattiana.jpg | alt = ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ | caption = ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਪਤਸਰ ਸਾਹਿਬ, ਨਵੇਂ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ | map_type = ਭਾਰਤ ਪੰਜਾਬ | coordinates = {{coord|30.3152|74.6812|display=inline,title}} | location = [[ਛੱਤਿਆਣਾ]], [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] | deity = [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] | district = [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] | functional_status = ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ | architecture_type = [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ|ਸਿੱਖ ਅਸਥਾਨ]] }} '''ਗੁਪਤਸਰ ਸਾਹਿਬ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Guptsar Sahib''') ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ]] (ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ) ਹੈ, ਜੋ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੇ [[ਛੱਤਿਆਣਾ]] ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।<ref name="Nabha">ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ (1960). ''Encyclopaedia of Sikh Literature''. ਪਟਿਆਲਾ: ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ.</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੇ [[ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1706 ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਐੱਚ. ਐੱਸ. ਸਿੰਘਾ ਦੀ ''The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries)'' ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1706 ਈ. ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੱਤਿਆਣਾ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਰਾੜ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਧਨ ਦਿੱਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਲਈ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name="Singha">H. S. Singha (2000). ''The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries)''. Hemkunt Press. p. 46.</ref> ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦੀ ''The Sikh Religion: Its Gurus, Sacred Writings and Authors'' ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਛੱਤਿਆਣਾ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਲਝਰਾਣੀ ਤੋਂ ਛੱਤਿਆਣਾ ਵੱਲ ਗਏ। ਛੱਤਿਆਣਾ ਪਹੁੰਚਣ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਕੁਝ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਕਾਇਆ ਤਨਖਾਹ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਤਨਖਾਹ ਦੇਣ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਧਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਘਟਨਾ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Macauliffe">Macauliffe, Max Arthur (1909). ''The Sikh Religion: Its Gurus, Sacred Writings and Authors''. Vol. V. Oxford: Clarendon Press. pp. 217–218.</ref> ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ''History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 C.E.'' ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਛੱਤਿਆਣਾ ਦਾ ਦੋ ਵਾਰ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਕਤਸਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਛੱਤਿਆਣਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਲੜੇ ਬਰਾੜਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਕਾਇਆ ਤਨਖਾਹ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਬਰਾੜਾਂ ਦੇ ਆਗੂ ਚੌਧਰੀ ਦਾਨਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਨਖਾਹ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Gandhi">Surjit Singh Gandhi, ''History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 C.E.'', Atlantic Publishers & Distributors, p. 860.</ref> ਇਸੇ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮੁੜ ਛੱਤਿਆਣਾ, ਕੋਟ ਸਾਹਿਬ ਚੰਦ ਅਤੇ ਕੋਟ ਭਾਈ ਰਾਹੀਂ ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।<ref name="Gandhi"/> ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ''ਮਾਲਵਾ ਦੇਸ਼ ਰਤਨ ਦੀ ਸਾਖੀ ਪੋਥੀ'' ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਛਤਿਆਣੇ ਵਿਖੇ ਡੇਰਾ ਕਰਕੇ ਰਹੇ। ਇੱਥੇ ਬੈਰਾੜਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਚਾਕਰੀ ਦੀ ਤਨਖਾਹ ਮੰਗੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਨੁਸਾਰ ਤਨਖਾਹ ਦਿੱਤੀ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਸਿੰਘ ਅਸੁਪਾਲੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਚਾਕਰੀ ਦੀ ਥਾਂ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਦਾਤ ਮੰਗੀ ਅਤੇ ਪਾਹੁਲ ਲਈ।<ref name="Sakhi">ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ (ਸੰਪਾ.), ''ਮਾਲਵਾ ਦੇਸ਼ ਰਤਨ ਦੀ ਸਾਖੀ ਪੋਥੀ'', ਸਾਖੀ 67, pp. 71–73.</ref> ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੀ ''Encyclopaedia of Sikh Literature'' ਵਿੱਚ ਛੱਤੇਆਣਾ ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਥਾਣਾ ਕੋਟ ਭਾਈ ਦਾ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਮੁਕਤਸਰ ਤੋਂ ਦਸ ਕੋਹ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਵੇਰਵੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਥਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਗੁਪਤਸਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Nabha"/> == ਪੀਰ ਇਬਰਾਹਿਮ / ਭਾਈ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ == ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਪਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਪੀਰ ਇਬਰਾਹਿਮ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵੀ ਇੱਥੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਛੱਤਿਆਣਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਬਰਾਹਿਮ ਸ਼ਾਹ ਜਾਂ ਇਬਰਾਹਿਮ ਨਾਮ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵਸਨੀਕ ਦਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਿੱਖ ਬਣਨ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ''ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼'' ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਅਨੁਸਾਰ ਛੱਤੇਆਣਾ ਦਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵਸਨੀਕ ਇਬਰਾਹੀਮ ਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਖ ਬਣਿਆ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1706 ਵਿੱਚ ਛੱਤੇਆਣਾ ਆਏ ਤਾਂ ਇਬਰਾਹੀਮ ਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਸਿੰਘ ਸਜਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਭਾਈ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਹੁਲ ਛਕਾਈ। ਪਾਹੁਲ ਛਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਭਾਈ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ।<ref name="Ajmer">''ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼'', "ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ", ਭਾਈ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੋਟਭਾਈ/ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਵੇਰਵਾ।</ref> ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫ਼ਕੀਰ ਇਬਰਾਹਿਮ ਦੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕੋਲ ਆਉਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੀਖਿਆ ਲੈਣ ਅਤੇ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।<ref name="Macauliffe"/> ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਪਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਪੀਰ ਇਬਰਾਹਿਮ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ''ਵਹਿਮੀ ਪੀਰ'' ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ == ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਪਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਛੱਤਿਆਣਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਪੀਰ ਇਬਰਾਹਿਮ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵੀ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਭਵਨ ਦੇ ਮੁੜ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜ਼ਮੀਨ ਬਾਰੇ ਵੇਰਵੇ ਸਥਾਨਕ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਛੱਤਿਆਣਾ]] * [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] * [[ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ]] * [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * [[ਛੱਤਿਆਣਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਥਾਨ]] == ਇਤਿਹਾਸ == ਦਸਵੇਂ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]], [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]], 1705 ਵਿੱਚ [[ਖਿਦਰਾਣਾ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਆਏ ਸਨ। === ਪੀਰ ਸੱਯਦ ਇਬਰਾਹਿਮ === ਇਬਰਾਹਿਮ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ [[ਮੁਸਲਮਾਨ]] ਸੰਤ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ '''ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ''' ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਆਏ ਸਨ। ਪੀਰ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਇੱਥੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Shrine_of_Peer_Ibrahim,_Chhattiana.jpg|alt=Shrine of Vehmi Peer|left|thumb| ਪੀਰ ਇਬਰਾਹਿਮ ਦੀ ਦਰਗਾਹ (ਜਿਸਨੂੰ ਵੇਹਮੀ ਪੀਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)]] [[ਤਸਵੀਰ:History_board_at_Gurudwara_Guptsar_Sahib,_Chhattiana.jpg|alt=history board|center|thumb| ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੋਰਡ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ]] b28abskdvjlerv5x4b7w9udh2fujyp2 3 200468 846760 818890 2026-09-22T06:39:47Z S.Marchenko 61689 S.Marchenko ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Fotrus]] ਨੂੰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:IRAN]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Fotrus|Fotrus]]" to "[[Special:CentralAuth/IRAN|IRAN]]" 818890 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Fotrus}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 01:04, 15 ਸਤੰਬਰ 2025 (UTC) fvhvpmpethpkcsytzcpip4hafuz9bde 3 204838 846764 843157 2026-09-22T08:19:45Z S.Marchenko 61689 S.Marchenko ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Shadabgdg]] ਨੂੰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Shadab]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Shadabgdg|Shadabgdg]]" to "[[Special:CentralAuth/Shadab|Shadab]]" 843157 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Shadabgdg}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:10, 25 ਜੁਲਾਈ 2026 (UTC) to3goltmsamw5tfe4amrawadtujxq1v 3 205248 846741 2026-09-21T16:44:47Z Mfield 58361 Mfield ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:獅眠洞]] ਨੂੰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Be4ore27]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/獅眠洞|獅眠洞]]" to "[[Special:CentralAuth/Be4ore27|Be4ore27]]" 846741 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Be4ore27]] k014cpcabr1ys429oygw3xsgaq5vh4g 3 205250 846761 2026-09-22T06:39:47Z S.Marchenko 61689 S.Marchenko ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Fotrus]] ਨੂੰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:IRAN]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Fotrus|Fotrus]]" to "[[Special:CentralAuth/IRAN|IRAN]]" 846761 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:IRAN]] g6qozxm60mnpisatln6zfokd9bves4f 3 205251 846763 2026-09-22T07:53:09Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 846763 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Argalus}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 07:53, 22 ਸਤੰਬਰ 2026 (UTC) j6m1spyeueg6srauhhjhbitjre23g4r 3 205252 846765 2026-09-22T08:19:45Z S.Marchenko 61689 S.Marchenko ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Shadabgdg]] ਨੂੰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Shadab]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Shadabgdg|Shadabgdg]]" to "[[Special:CentralAuth/Shadab|Shadab]]" 846765 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Shadab]] jsln6j29mq4608v297d0msu3wzcc9u9 3 205253 846766 2026-09-22T09:29:22Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 846766 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Blood thread}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 09:29, 22 ਸਤੰਬਰ 2026 (UTC) tc1n3jgotb8f1av1j5vhgrf7ndbo8yk