ਆਯੁਰਵੇਦ

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="pa">
  <siteinfo>
    <sitename>ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ</sitename>
    <dbname>pawiki</dbname>
    <base>https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.23</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">ਮੀਡੀਆ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">ਖ਼ਾਸ</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ਵਰਤੋਂਕਾਰ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ਤਸਵੀਰ</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ਫਰਮਾ</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ਮਦਦ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ਸ਼੍ਰੇਣੀ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ਫਾਟਕ</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ਮੌਡਿਊਲ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="850" case="first-letter">Package</namespace>
      <namespace key="851" case="first-letter">Package talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
      <namespace key="2600" case="first-letter">Topic</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ਆਯੁਰਵੇਦ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11951</id>
    <revision>
      <id>849844</id>
      <parentid>587175</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T20:40:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261011sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>849844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4626" sha1="mvaiwuq8267m8kmtmzeyyrjr30k9hkb" xml:space="preserve">'''ਆਯੁਰਵੇਦ''' ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਾਲੀ ਦਵਾਈ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ।&lt;ref name=HIML-intro&gt;{{cite book|last1=Meulenbeld|first1=Gerrit Jan|title=A History of Indian Medical Literature|date=1999|publisher=Egbert Forsten|location=Groningen|isbn=9069801248|chapter=Introduction}}&lt;!--|accessdate=16 October 2015--&gt;&lt;/ref&gt;

ਹਾਲਾਂਕਿ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਯੂਰਵੈਦ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਕੁਝ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਅਸਰਦਾਰ ਇਲਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂ ਵਾਲੇ ਤਰੀਕੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;ACS2011&quot;&gt;{{cite web|title=Ayurveda|url=http://www.cancer.org/treatment/treatmentsandsideeffects/complementaryandalternativemedicine/mindbodyandspirit/ayurveda|publisher=American Cancer Society|accessdate=7 January 2015|date=26 August 2011 |quote=The effectiveness of Ayurveda has not been proven in scientific studies, but early research suggests that certain herbs may offer potential therapeutic value|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222053347/http://www.cancer.org/treatment/treatmentsandsideeffects/complementaryandalternativemedicine/mindbodyandspirit/ayurveda|archive-date=22 February 2014}}&lt;/ref&gt; ਆਯੁਰਵੈਦ ਦੀ ਦਵਾਈ ਨੂੰ ਸੂਡੋ-ਵਿਗਿਆਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=psych2013&gt;{{cite book |vauthors=Semple D, Smyth R |work=Oxford Handbook of Psychiatry |url=https://books.google.com/books?id=LiJKseis6OYC&amp;pg=PA20 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-969388-7 |page=20 |title=Chaper 1: Psychomythology |edition=3rd}}&lt;/ref&gt; ਹੋਰ ਖੋਜਕਰਤਾ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਯੁਰਵੇਦ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਟੋਸਾਈਂਸ ਜਾਂ ਟ੍ਰਾਂਸ-ਸਾਇੰਸ ਸਿਸਟਮ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Quack2011&quot;&gt;{{cite book |last= Quack |first= Johannes |year= 2011 |title= Disenchanting India: Organized Rationalism and Criticism of Religion in India |publisher= [[Oxford University Press]] |isbn= 9780199812608 |page= [https://books.google.com/books?id=TNbxUwhS5RUC&amp;pg=PA213 213] |ref= {{SfnRef|Quack|2011}}}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Paranjape2009&quot;&gt;{{cite book |first=P. Ram|last=Manohar|chapter=The blending of science and spirituality in the Ayurvedic healing tradition|editor-first= Makarand R. |editor-last= Paranjape |year= 2009 |title= Science, Spirituality and the Modernization of India |publisher= Anthem Press |isbn= 9781843317760 |pages= 172–3|url=https://books.google.com/?id=Ey1v6JEmvakC&amp;pg=FA172}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ 2008 ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ 21% ਇੰਟਰਨੈਟ ਦੁਆਰਾ ਯੂਐਸ ਵਿੱਚ ਵੇਚੇ ਗਏ ਭਾਰਤੀ-ਨਿਰਮਿਤ ਪੇਟੈਂਟ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਧਾਤਾਂ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪੱਧਰ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਲੀਡ, ਪਾਰਾ, ਅਤੇ ਆਰਸੈਨਿਕ ਸ਼ਾਮਲ ਮਿਲੇ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;Saper2008&quot;&gt;{{cite journal |author1=Saper RB |title=Lead, mercury, and arsenic in US- and Indian-manufactured medicines sold via the internet |url=https://archive.org/details/sim_jama_2008-08-27_300_8/page/915 |journal=JAMA |volume=300 |issue=8 |pages=915–923 |year=2008 |pmid=18728265 |doi=10.1001/jama.300.8.915 |pmc=2755247 |author2=Phillips RS |author3=Sehgal A |last4=Khouri |first4=N |last5=Davis |first5=RB |last6=Paquin |first6=J |last7=Thuppil |first7=V |last8=Kales |first8=SN|display-authors=2 }}&lt;/ref&gt; ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਧਾਤੂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਣਜਾਣ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Saper2008&quot;/&gt;
[[File:Charak.jpg|thumb|ਚਰਕ]] 
[[File:Treatment procedures.jpg|thumb|ਇਲਾਜ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ{{citation needed}}]]
{{ਹਿੰਦੂ ਧਾਰਮਿਕ ਗਰੰਥ }}

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਯੁਰਵੇਦ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਲਾਜ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਵਾਈਆਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਥਿਆ ਵਿਗਿਆਨ]]</text>
      <sha1>mvaiwuq8267m8kmtmzeyyrjr30k9hkb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮਾਲਵਿੰਦਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13530</id>
    <revision>
      <id>849896</id>
      <parentid>476791</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T08:11:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="558" sha1="o2pybgrqalc1bxz5t6frry1p0twpnui" xml:space="preserve">'''ਮਾਲਵਿੰਦਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ''' ਡਾ. ਪਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਰੈਨਬੈਕਸੀ ਦਾ ਸਾਬਕਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਅਤੇ ਸੀ.ਈ.ਓ ਹਨ। ਉਹ ਰੈਨਬੈਕਸੀ ਦੇ ਮੋਢੀ ਭਾਈ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੋਤੇ ਹਨ।

== ਹੋਰਨਾਂ ਪਦਵੀਆਂ ==
* [https://web.archive.org/web/20160119173400/http://www.iitgn.ac.in/admin-bog.htm Member of the Board of Governors, IIT Gandhinagar]
{{ਅਧਾਰ}}</text>
      <sha1>o2pybgrqalc1bxz5t6frry1p0twpnui</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13653</id>
    <revision>
      <id>849871</id>
      <parentid>828010</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T00:29:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12383" sha1="5wc4up5koblrbbn4fcl7tpcmx4vemg6" xml:space="preserve">'''[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]]''' ਦੇ '''[[ਅਖ਼ਬਾਰ]]''' (ਜਾਂ ਅਖਬਾਰ) ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ [[ਭਾਰਤ]], ਥੋੜੀ ਗਿਣਤੀ 'ਚ ਪਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਛਪਦੇ ਨੇ। ਭਾਵੇਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਣ ਲੋਕ ਨੇ ਲੇਕਿਨ ਸਰਕਾਰੀ ਸਰਪਰਸਤੀ ਬਿਨਾ ਅਖਬਾਰ ਥੋੜੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਸਿਫਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਛਪਦੇ ਨੇ।

== ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਚਾਰ ਪੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ==
=== ਭਾਰਤ ===
[[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰ [[ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮੁੱਖ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਹਨ:

*[[ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਜੀਤ]] - ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਛਪਣ ਵਾਲ਼ੇ ਇਸ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਬਾਨੀ ਸਰਦਾਰ [[ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਹਮਦਰਦ]] ਹਨ। ''ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਵਾਜ਼'' ਇਸ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਟੈਗ ਲਾਈਨ ਹੈ।&lt;ref&gt;[http://ajitjalandhar.com www.ajitjalandhar.com]&lt;/ref&gt;
[[File:Jag Bani, Jalandhar (Oct. 03, 2013).jpg|thumb|300x300px|left|ਜਗਬਾਣੀ, ਜਲੰਧਰ]]
*ਜਗਬਾਣੀ - ਇਹ ਹਿੰਦ ਸਮਾਚਾਰ ਗਰੁੱਪ ਵੱਲੋ ਛਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;[http://www.jagbani.in www.jagbani.in]&lt;/ref&gt;
*[[ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]] - ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ [[ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]] ਗਰੁੱਪ ਦੁਆਰਾ ਛਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
*[[ਪੰਜਾਬੀ ਜਾਗਰਣ]] - ਇਹ ਜਾਗਰਣ ਗਰੁੱਪ ਦੁਆਰਾ ਛਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
*[[ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਪੋਕਸਮੈਨ]] - ਇਹ ਅਖ਼ਬਾਰ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਸਪੀਕਰ ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਨੇ 1951 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
*[[ਦੇਸ਼ ਸੇਵਕ]] - ਇਹ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਬਾਬਾ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ ਸਮੂਹ ਦੇ ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਦੇ ਤਹਿਤ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
*[[ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ]] - ਇਹ ਲਈ [[ਜਲੰਧਰ]] ਤੋਂ ਛਪਦਾ ਹੈ।
*ਅੱਜ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ - ਇਹ ਵੀ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਛਪਦਾ ਹੈ।
*ਪਹਿਰੇਦਾਰ - ਇਹ ਦੈਨਿਕ ਸਮਾਚਾਰ ਵੱਲੋਂ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਤੋਂ ਛਪਦਾ ਹੈ।
*ਆਸ਼ਿਆਨਾ - ਇਹ ਦੈਨਿਕ ਸਮਾਚਾਰ ਵੱਲੋਂ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਤੋਂ ਛਪਦਾ ਹੈ।
*ਚੜ੍ਹਦੀਕਲਾ - ਇਹ ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ ਛਪਦਾ ਹੈ।
*ਜਨ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ - ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ ਛਪਦਾ ਹੈ।
*ਦੋਆਬਾ ਹੈਡਲਾਈਨਸ - ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਨਕੋਦਰ ਤੋਂ ਛਪਦਾ ਹੈ। ''ਸੱਚ ਦੀ ਅਵਾਜ਼'' ਇਸ ਦੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਟੈਗਲਾਇਨ ਹੈ।
*ਮਾਲਵਾ ਪੋਸਟ - ਬਠਿੰਡਾ ਤੋਂ ਛਪਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.malwapost.com/epaper.php/epaper.php |title=Malwa Post ePaper |access-date=2012-07-21 |archive-date=2017-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170306220812/http://www.malwapost.com/epaper.php/epaper.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*ਸੱਚ ਕਹੂੰ - ਡੇਰਾ ਸੱਚਾ ਸੌਦਾ, ਹਰਿਆਣਾ ਵੱਲੋਂ ਛਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.sachkahoon.com/indexPub.htm |title=Sach Kahoon ePaper |access-date=2012-07-21 |archive-date=2012-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120724113549/http://www.sachkahoon.com/indexPub.htm |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
*ਪੰਜਾਬ ਇਨਫ਼ੋਲਾਈਨ -&lt;ref&gt;[http://www.punjabinfoline.com Puniab Infoline]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਸਤੰਬਰ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
*ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਸੋਚ - ਇਹ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਰਾਜੇਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਸ਼ਰਮਾ ਵੱਲੋਂ ਛਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.deshvideshtimes.com/ |title=WEB |access-date=2012-07-21 |archive-date=2011-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110202112504/http://deshvideshtimes.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*ਪੰਜਾਬ ਐਕਸਪ੍ਰੈੱਸ&lt;ref&gt;[http://www.punjabexpress.com/ind.htm Panjab Express]&lt;/ref&gt;

=== ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ===
[[ਹਮਦਰਦ ਵੀਕਲੀ]]: ਅਪਰੈਲ 13 ਆਪਣੇ ਨਾਮ wascanada ਅਜੀਤ 1991। Earliar ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਇਹ ਵੀ ਇੱਕ ਮਾਸਿਕ magazineQuomantary ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ। ਇਹ ਟੋਰੰਟੋ, ਵੈਂਕੂਵਰ, ਨਿਊਯਾਰਕ, ਕੈਲਿਫੋਰਨਿਆ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਛਪਦਾ ਹੈ।

[[ਕੌਮੀ ਏਕਤਾ]]: ਇਸ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਚਾਰ ਪੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ। ਇਹ ਇੱਕ ਆਨਲਾਇਨ ਸਮਾਚਾਰ ਪੱਤਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ 2002 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 2004 ਕੌਮੀ ਏਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਿੰਟ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕੌਮੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਡਿਜਾਇਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਵਿੱਚ ਮੁਦਰਿਤ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਏਨਆਰਆਈ ਕੇਂਦਰਿਤ s। News ਅਤੇ ਏਨਆਰਆਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਵੇਬਸਾਈਟ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਇਹ readers। ਵੇਬ ਲਈ ਕਲਿਕ ਕਰੋ [http://www.quamiekta.com QE WEB]
* [[ਪੰਜਾਬ ਮੇਲ]] ਯੂਐਸਏ
* ਦੇਸ਼ ਦੋਆਬਾ ਕੈਲਿਫੋਰਨੀਆ ਵਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਚਾਰ ਪੱਤਰਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ। ਅੰਬੇਡਕਰ ਟਾਈਮਸ ਕੈਲਿਫੋਰਨਿਆ ਵਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਚਾਰ ਪੱਤਰਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ।
* [[ਸਾਂਝ ਸਵੇਰਾ]] ਇਹ ਅਖਬਾਰ Canada। It ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਮੁੱਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਚਾਰ ਕੈਨੇਡਿਅਨ ਪੰਜਾਬੀ ਵਲੋਂ ਸਬੰਧਤ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ, Sikhs। It 1978 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵੇਬਸਾਈਟ ਲਈ ਕਲਿਕ ਕਰੀਏ [http://www.sanjhsavera.com SS WEB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130615120811/http://sanjhsavera.com/ |date=2013-06-15 }}
* ਪੰਜਾਬ ਮੇਲ
* ਪੰਜਾਬ Newsline
* [[ਵਿਚਾਰ]]
* ਮੀਡਿਆ ਪੰਜਾਬ
* ਯੂਰੋਪ ਸਮਾਚਾਰ
* ਯੂਰੋਪ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖ ਟਾਈਮਸ
* [[ਖੁਸ਼ਬੋ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ]]

=== ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ === 
[[ਤਸਵੀਰ:Lokaai.gif|thumb|Alt=Punjabi language newspapers|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰ 'ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਲੋਕਾਈ']]
[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰ [[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ]] ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪੇ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। 
[[ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਲੋਕਾਈ]]: ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕੁੱਝ ਪੰਜਾਬੀ ਦੈਨਿਕ ਸਮਾਚਾਰ ਪੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਹੈ।ਇਹ ਅਖ਼ਬਾਰ [[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ]] ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ, ਪੰਜਾਬ, ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਭਾਗਾਂ ਤੋਂ ਖਬਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮਾਚਾਰ ਪੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਅਤੇ, epaper ਲਈ ਕਲਿਕ ਕਰੋ [http://www.lokaai.com/Main.html LK Epaper] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131012164847/http://lokaai.com/Main.html |date=2013-10-12 }}

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਨਿਊਜੀਲੈਂਡ ਐਸਟਰੋਏਸ਼ੀਆ ਖ਼ਿੱਤੇ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮੁਲਕ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮੀਡੀਆ ਕਨੇਡਾ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਹਿਮ ਰੂਪ ਚ’ ਪ੍ਰਫੁੱਲਿਤ ਹੋਇਆਂ। ਨਿਊਜੀਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਅਖਬਾਰ ਛੱਪਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਿੱਚ ਹਫ਼ਤਾਵਰੀ ਰੂਪ ਚ’ ਛੱਪਦੇ ਐਨ ਜੈੱਡ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖਬਾਰ ਦਾ ਨਾਂ ਪਰਮੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਕਤ ਅਖਬਾਰ ਦਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਵੈਬ ਪੋਰਟਲ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਤੇ ਨਿਊਜੀਲੈਂਡ ਚ’ ਕਾਫ਼ੀ ਮਕਬੂਲ ਹੈ। ਇਸ ਅਖਬਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ ਗਰੈਜੂਏਟ ਅਵਤਾਰ ਟਹਿਣਾ ਤੇ ਤਰਨਦੀਪ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਨੇ ਸਥਾਨਿਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਜਸਪ੍ਰੀਤ ਰਾਜਪੁਰਾ ਨਾਲ ਰਲਕੇ ਕੀਤੀ। 
ਐਨ ਜੈੱਡ ਪੰਜਾਬੀ ਨਿਊਜ ਨੂੰ www.nzpunjabinews.com ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਪੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

==ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ==
*[[ਪੰਜਾਬੀ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਸੂਚੀ]]
*[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਚੈਨਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]]

==ਨੋਟਸ==
{{Reflist}}

==ਹਵਾਲੇ==
* {{cite web|last=Punjabi|first=Newspapers|title=Punjabi News|url=http://www.punjabi-newspapers.com/|website=Punjabi-newspapers.com|accessdate=11 February 2015|archive-date=7 ਫ਼ਰਵਰੀ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150207012702/http://punjabi-newspapers.com/|url-status=dead}}
* {{cite web|last=Punjabi|first=Newspapers|title=Punjabi khabra|url=https://livingindianews.co.in/punjab|website=livingindianews.com|accessdate=8 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20220217082640/https://livingindianews.co.in/punjab|archive-date=17 ਫ਼ਰਵਰੀ 2022|url-status=dead}}
* {{cite web|last=Punjabi|first=Newspapers|url=https://www.rozanaspokesman.in|title=Punjabi News Epaper|website=rozanaspokesman.in|accessdate=13 October 2010}}
* {{cite web|last=Punjabi|first=Newspapers|url=https://www.w3newspapers.com/india/punjabi/|title=Punjabi Newspapers|website=w3newspapers.com|accessdate=10 September 2018}}
*Punjabi Entertainment Newspaper. [https://punjabi.bollywoodtadka.in/tags/punjabi-song Punjabi Bollywood Tadka]

{{Punjabi language topics}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਅਖ਼ਬਾਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ-ਸਬੰਧਤ ਸੂਚੀਆਂ]]</text>
      <sha1>5wc4up5koblrbbn4fcl7tpcmx4vemg6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਕੁੱਤਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14922</id>
    <revision>
      <id>849856</id>
      <parentid>831592</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T21:23:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261011sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>849856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30697" sha1="7xyyznvlo5ef8i9sn1yqsfh92q3ecz5" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = ਕੁੱਤਾ
| fossil_range = {{fossil range|0.0142|0}}Pleistocene ਤੋਂ ਵਰਤਮਾਨ (14,200 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ)&lt;ref name=Thalmann2018 /&gt;
| image = &lt;!-- Please do not change the lead images without discussion --&gt;
 {{multiple image
 | perrow = 3/3/2
 | total_width = 275
 | border = infobox
 | image1 = Blue merle koolie short coat heading sheep (cropped).jpg
 | image2 = Dog - നായ-6.JPG
 | image3 = Chin posing.jpg
 | image4 = Retriever in water.jpg
 | image5 = Black Labrador Retriever - Male IMG 3323 (cropped).jpg
 | image7 = Brooks Chase Ranger of Jolly Dogs Jack Russell.jpg
 | image8 = Huskiesatrest.jpg
 | image9 = Wilde huendin am stillen.jpg
 }}
| status = DOM
| regnum = Animalia (ਐਨੀਮੇਲੀਆ)
| phylum = Chordata (ਕੋਰਡਾਟਾ)
| classis = Mammalia (ਮੈਮੇਲੀਆ)
| ordo = Carnivora (ਕਾਰਨੀਵੋਰਾ)
| familia = Canidae (ਕੈਨੀਡੀ)
| genus = ''Canis'' (ਕੈਨਿਸ)
| species = ''C. lupus'' (ਸੀ. ਲੂਪਸ)
| subspecies = '''''C. l. familiaris''''' (ਸੀ. ਆਈ. ਫ਼ੈਮੀਲਿਆਰਿਸ)&lt;ref name = &quot;MSW3 Canis lupus familiaris&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bucknell.edu/MSW3/browse.asp?id=14000752|title=Mammal Species of the World – Browse: Canis lupus familiaris|publisher=Bucknell.edu|year=2005|accessdate=12 March 2012|archive-date=23 ਦਸੰਬਰ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121223024510/http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?id=14000752|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
| trinomial = ''Canis lupus familiaris'' (ਕੈਨਿਸ ਲੂਪਿਸ ਫ਼ੈਮਿਲਿਆਰਿਸ)&lt;ref name=&quot;MSW3 Lupus&quot;/&gt;
| Synonyms =
{{collapsible list|bullets = true
|title=&lt;small&gt;Species synonymy&lt;/small&gt;
|''aegyptius'' Linnaeus, 1758&lt;/small&gt;
|''alco'' C. E. H. Smith, 1839
|''americanus'' Gmelin, 1792
|''anglicus'' Gmelin, 1792
|''antarcticus'' Gmelin, 1792
|''aprinus'' Gmelin, 1792
|''aquaticus'' Linnaeus, 1758
|''aquatilis'' Gmelin, 1792
|''avicularis'' Gmelin, 1792
|''borealis'' C. E. H. Smith, 1839
|''brevipilis'' Gmelin, 1792
|''cursorius'' Gmelin, 1792
|''domesticus'' Linnaeus, 1758
|''extrarius'' Gmelin, 1792
|''ferus'' C. E. H. Smith, 1839
|''fricator'' Gmelin, 1792
|''fricatrix'' Linnaeus, 1758
|''fuillus'' Gmelin, 1792
|''gallicus'' Gmelin, 1792
|''glaucus'' C. E. H. Smith, 1839
|''graius'' Linnaeus, 1758
|''grajus'' Gmelin, 1792
|''hagenbecki'' Krumbiegel, 1950
|''haitensis'' C. E. H. Smith, 1839
|''hibernicus'' Gmelin, 1792
|''hirsutus'' Gmelin, 1792
|''hybridus'' Gmelin, 1792
|''islandicus'' Gmelin, 1792
|''italicus'' Gmelin, 1792
|''laniarius'' Gmelin, 1792
|''leoninus'' Gmelin, 1792
|''leporarius'' C. E. H. Smith, 1839
|''major'' Gmelin, 1792
|''mastinus'' Linnaeus, 1758
|''melitacus'' Gmelin, 1792
|''melitaeus'' Linnaeus, 1758
|''minor'' Gmelin, 1792
|''molossus'' Gmelin, 1792
|''mustelinus'' Linnaeus, 1758
|''obesus'' Gmelin, 1792
|''orientalis'' Gmelin, 1792
|''pacificus'' C. E. H. Smith, 1839
|''plancus'' Gmelin, 1792
|''pomeranus'' Gmelin, 1792
|''sagaces'' C. E. H. Smith, 1839
|''sanguinarius'' C. E. H. Smith, 1839
|''sagax'' Linnaeus, 1758
|''scoticus'' Gmelin, 1792
|''sibiricus'' Gmelin, 1792
|''suillus'' C. E. H. Smith, 1839
|''terraenovae'' C. E. H. Smith, 1839
|''terrarius'' C. E. H. Smith, 1839
|''turcicus'' Gmelin, 1792
|''urcani'' C. E. H. Smith, 1839
|''variegatus'' Gmelin, 1792
|''venaticus'' Gmelin, 1792
|''vertegus'' Gmelin, 1792
}}
}}

ਘਰੋਗੀ '''ਕੁੱਤਾ''' (''Canis lupus familiaris''),&lt;ref name = &quot;MSW3 Lupus&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bucknell.edu/MSW3/browse.asp?id=14000738|title=Mammal Species of the World – Browse: lupus|publisher=Bucknell.edu|accessdate=10 August 2010|archive-date=1 ਅਪ੍ਰੈਲ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130401032037/http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?id=14000738|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ADW&quot;/&gt; ਸਲੇਟੀ ਬਘਿਆੜ (''Canis lupus'') ਦੀ ਉਪਜਾਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ (Mammalia) ਵਰਗ ਦੇ ਮਾਸਖੋਰੇ (Carnivore) ਗਣ ਦੀ [[ਬਘਿਆੜ]]-[[ਲੂੰਬੜ]] (Canidae) ਕੁੱਲ ਦਾ ਜੀਅ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਘਰੋਗੀ ਕੁੱਤਾ ਸ਼ਬਦ, ਪਾਲਤੂ ਅਤੇ ਅਵਾਰਾ ਦੋਵੇਂ ਭਾਂਤਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਲਤੂ ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਜਾਨਵਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ 'ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਾਲਣ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਜਾਨਵਰ ਹੈ। ਇਸ ਜਾਤੀ ਦੀ ਮਾਦਾ ਨੂੰ ''ਕੁੱਤੀ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕੁੱਤਿਆਂ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਵੰਸ਼ 15,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਬਘਿਆੜਾਂ ਤੋਂ ਪਾਲਤੂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;science2002&quot;/&gt; ਚਾਹੇ 33,000 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਹੱਡ ਸਾਈਬੇਰੀਆ ਅਤੇ ਬੈਲਜੀਅਮ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਹਨ ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਕੁਲ ਅਖੀਰਲੇ &quot;ਅਧਿਕਤਮ ਯਖ-ਨਦੀ ਯੁੱਗ&quot; ਵਿੱਚ ਜਿਉਂਦੀ ਨਾ ਰਹਿ ਸਕੀ। ਭਾਵੇਂ ਐੱਮ-ਡੀ.ਐੱਨ.ਏ. ਦੀ ਜਾਂਚ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੁੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਬਘਿਆੜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸਗਤ ਪਾੜ ਕੁਝ 100,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ, ਪਰ 33,000 ਸਾਲ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਕੋਈ ਵੀ ਨਮੂਨੇ ਰੂਪ ਪੱਖੋਂ ਪਾਲਤੂ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਨਹੀਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Fossil dogs and wolves from Palaeolithic sites in Belgium, the Ukraine and Russia: osteometry, ancient DNA and stable isotopes|doi=10.1016/j.jas.2008.09.033|year=2009|last1=Germonpré|first1=Mietje|last2=Sablin|first2=Mikhail V.|last3=Stevens|first3=Rhiannon E.|last4=Hedges|first4=Robert E.M.|last5=Hofreiter|first5=Michael|last6=Stiller|first6=Mathias|last7=Després|first7=Viviane R.|journal=Journal of Archaeological Science|volume=36|issue=2|pages=473}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IncipientDog&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1016/j.jas.2011.02.028|author=Pionnier-Capitan M, Bemilli C, Bodu P, Célérier G, Ferrié J-G, Fosse P, Garcià M, and Vigne J-D|title=New evidence for Upper Palaeolithic small domestic dogs in South-Western Europe|year=2011|journal=Journal of Archaeological Science|volume=38|issue=9|pages=2123}}&lt;/ref&gt;

ਪੁਰਾਤਨ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਬਹੁਮੁੱਲਾ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਕੁੱਤਾ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ 'ਚ ਬਹੁਤ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੁੱਤੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ਿਕਾਰ, ਇੱਜੜਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ, ਭਾਰ ਢੁਆਈ, ਸੁਰੱਖਿਆ, ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਸੈਨਾ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ, ਜੋਟੀਦਾਰੀ ਅਤੇ ਹਾਲ 'ਚ ਹੀ ਅਪੰਗ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ। ਇਸੇ ਕਰਦੇ ਇਸਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ &quot;ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਸਾਥੀ&quot; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਤੇ ਦਾ ਮਾਸ ਵੀ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/2074073.stm| work=BBC News| first=Rupert| last=Wingfield-Hayes| title=China's taste for the exotic| date=29 June 2002}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/1735647.stm| work=BBC News| title=Vietnam's dog meat tradition| date=31 December 2001}}&lt;/ref&gt; 2001 ਤੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਮੁਤਾਬਕ ਦੁਨੀਆ ਭਰ 'ਚ ਤਕਰੀਬਨ 40 ਕਰੋੜ ਕੁੱਤੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Coppinger&quot;&gt;{{Cite book| author=Coppinger, Ray|title=Dogs: a Startling New Understanding of Canine Origin, Behavior and Evolution| url=https://archive.org/details/dogsstartlingnew00raym|year=2001|isbn=0-684-85530-5|publisher=Scribner|location= New York|page = [https://archive.org/details/dogsstartlingnew00raym/page/352 352]}}&lt;/ref&gt;

ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨਸਲਾਂ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਝ ਸੌ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਵਟੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰੂਪ, ਅਕਾਰ ਅਤੇ ਕੰਮਾਂ ਵਾਸਤੇ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਚੋਣਵੇਂ ਨਸਲ-ਵਾਧੇ ਕਾਰਨ ਕੁੱਤਾ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭੋਂ-ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਲੂਕੀ ਭਿੰਨਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;spady&quot;&gt;{{Cite journal|author=Spady TC, Ostrander EA|title=Canine Behavioral Genetics: Pointing Out the Phenotypes and Herding up the Genes|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2008-01_82_1/page/n8|journal=American Journal of Human Genetics|volume=82|issue=1|pages=10–8|year=2008|month=January|pmid=18179880|pmc=2253978|doi=10.1016/j.ajhg.2007.12.001}}&lt;/ref&gt; ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਪਿੱਠ ਦੇ ਉਭਾਰ ਤੱਕ ਨਾਪੀ ਗਈ ਲੰਬਾਈ ਚਿਹੂਆਹੂਆ ਵਿੱਚ 6 ਇੰਚ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਇਰਿਸ਼ ਬਘਿਆੜਹਾਊਂਡ ਵਿੱਚ 2.5 ਫੁੱਟ ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਰੰਗ ਭਾਂਤ-ਭਾਂਤ ਦੀਆਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ 'ਚ ਚਿੱਟੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਲੇਟੀ 'ਚੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਕਾਲੇ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਲਕੇ ਭੂਰੇ ਅਤੇ ਲਾਲ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਖਾਕੀ ਅਤੇ ਬਦਾਮੀ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੱਤ ਲੰਮੀ ਜਾਂ ਛੋਟੀ, ਖੁਰਦਰੀ ਤੋਂ ਉੱਨ-ਵਰਗੀ, ਸਿੱਧੀ, ਘੁੰਗਰਾਲੀ ਜਾਂ ਕੂਲੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;The Complete Dog&quot;&gt;{{Cite book|title=The Complete dog book: the photograph, history, and official standard of every breed admitted to AKC registration, and the selection, training, breeding, care, and feeding of pure-bred dogs|url=https://archive.org/details/completedogbook00amer|publisher=Howell Book House|location=New York, N.Y|year=1992|isbn=0-87605-464-5}}{{Page needed|date=September 2010}}&lt;/ref&gt; ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨਸਲਾਂ ਇਸ ਜੱਤ ਨੂੰ ਲਾਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੇ ਵਿਵਹਾਰ, ਸੰਵੇਦੀ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਗੁਣਾਂ ਲਈ ਪਾਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਆਕਾਰ, ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਭਿੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ (ਪੂਛ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ), ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਜਬਾੜੇ ਜੋ ਲਗਭਗ 42 ਦੰਦ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੁੰਘਣ, ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਦੇਖਣ ਦੀਆਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਤ ਇੰਦਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ, ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁੰਘਣ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਦੀ ਉੱਚ ਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗਤ ਤੀਬਰਤਾ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁੱਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨਾ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ, ਭਾਰ ਖਿੱਚਣਾ, ਸੁਰੱਖਿਆ, ਸਾਥੀ, ਥੈਰੇਪੀ, ਅਪਾਹਜ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਫੌਜ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨਾ।

ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਗਾਹਾਂ, ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਹਾਵ-ਭਾਵ, ਆਵਾਜ਼, ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ (ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਸਮੇਤ), ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਸੰਚਾਰ (ਖੁਸ਼ਬੂਆਂ, ਫੇਰੋਮੋਨ ਅਤੇ ਸੁਆਦ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਵਧੇਰੇ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ, ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਵਿਲੱਖਣ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨੁੱਖ-ਕੁੱਤੇ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਅਕਸਰ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ 'ਤੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ &quot;ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੋਸਤ&quot; ਦਾ ਉਪਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 700 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ 1 ਬਿਲੀਅਨ ਤੱਕ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਗਈ ਹੈ। ਕੁੱਤਾ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 34-40% ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਵਿਕਸਤ ਦੇਸ਼ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਲਗਭਗ 20% ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਲਗਭਗ 75% ਕੁੱਤੇ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਅਤੇ ਅਵਾਰਾ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ।

&lt;gallery&gt;
YellowLabradorLooking new.jpg|ਪੀਲਾ ਲੈਬਰਾਡੋਰ ਰਿਟਰੀਵਰ, 2009 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਕੁੱਤੇਖ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਨਸਲ
Indian spitz.jpg|
&lt;/gallery&gt;

== ਵਰਗੀਕਰਨ ==
{{cladogram|title=Canine phylogeny with ages of divergence
|caption=ਸਲੇਟੀ ਬਘਿਆੜ (ਘਰੇਲੂ ਕੁੱਤੇ ਸਮੇਤ) ਦਾ ਇਸਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜਲੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲੈਡੋਗ੍ਰਾਮ ਅਤੇ ਭਿੰਨਤਾ&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Koepfli |first1=Klaus-Peter |last2=Pollinger |first2=John |last3=Godinho |first3=Raquel |last4=Robinson |first4=Jacqueline |last5=Lea |first5=Amanda |last6=Hendricks |first6=Sarah |last7=Schweizer |first7=Rena M. |last8=Thalmann |first8=Olaf |last9=Silva |first9=Pedro |last10=Fan |first10=Zhenxin |last11=Yurchenko |first11=Andrey A. |last12=Dobrynin |first12=Pavel |last13=Makunin |first13=Alexey |last14=Cahill |first14=James A. |last15=Shapiro |first15=Beth |date=August 2015 |title=Genome-wide Evidence Reveals that African and Eurasian Golden Jackals Are Distinct Species |journal=Current Biology |volume=25 |issue=16 |pages=2158–2165 |doi=10.1016/j.cub.2015.06.060 |pmid=26234211 |bibcode=2015CBio...25.2158K |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
|cladogram={{clade| style=font-size:85%;line-height:75%;width:475px;
|sublabel1=''3.50 [[Million years ago|mya]]''&lt;!--E--&gt;
|1={{clade
   |sublabel1=''3.06 mya''&lt;!--F--&gt;
   |1={{clade
      |sublabel1=''2.74 mya''&lt;!--G--&gt;
      |1={{clade
         |sublabel1=''1.92 mya''&lt;!--H--&gt;
         |1={{clade
            |sublabel1=''1.62 mya''&lt;!--I--&gt;
            |1={{clade
               |sublabel1=''1.32 mya''&lt;!--J--&gt;
               |1={{clade
                  |sublabel1=''1.10 mya''&lt;!--K--&gt;
                  |1={{clade
                     |1=[[Gray wolf]] (domestic dog) [[File:Dogs, jackals, wolves, and foxes (Plate I).png|50 px]]
                     |2=[[Coyote]] [[File:Dogs, jackals, wolves, and foxes (Plate IX).png|50 px]]
                     }}
                  |2=[[African wolf]] [[File:Dogs, jackals, wolves, and foxes (Plate XI).jpg|50 px]]
                  }}
               |2=[[Ethiopian wolf]] [[File:Dogs, jackals, wolves, and foxes (Plate VI).png|50 px]]
               }}
            |2=[[Golden jackal]] [[File:Dogs, jackals, wolves, and foxes (Plate X).png|50 px]]
            }}
         |2=[[Dhole]] [[File:Dogs, jackals, wolves, and foxes (Plate XLI).png|50 px]]
         }}
      |2=[[African wild dog]] [[File:Dogs, jackals, wolves, and foxes (Plate XLIV).png|50 px]]
      }}
   |sublabel2=''2.62 mya''&lt;!--D--&gt;
   |2={{clade
      |1=[[Side-striped jackal]] [[File:Dogs, jackals, wolves, and foxes (Plate XIII).png|50 px]]
      |2=[[Black-backed jackal]] [[File:Dogs, jackals, wolves, and foxes (Plate XII).png|50 px]]
      }}
   }}
}}
}}

ਕੁੱਤੇ [[ਕੈਨਿਡਾਏ]] ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਪਾਲਤੂ ਮੈਂਬਰ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਘਿਆੜਾਂ ਅਤੇ ਡਿੰਗੋ ਦੇ ਨਾਲ ਕੈਨਿਸ ਲੂਪਸ ਦੀ ਉਪ-ਜਾਤੀ ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Freedman-2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Freedman |first1=Adam H. |last2=Wayne |first2=Robert K. |date=February 2017 |title=Deciphering the Origin of Dogs: From Fossils to Genomes |journal=Annual Review of Animal Biosciences |volume=5 |pages=281–307 |doi=10.1146/annurev-animal-022114-110937 |pmid=27912242}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Thiele-2019&quot;&gt;{{Cite web |last=Thiele |first=Kevin |date=19 April 2019 |title=The Trouble With Dingoes |url=https://www.taxonomyaustralia.org.au/post/the-trouble-with-dingoes |website=Taxonomy Australia |publisher=[[Australian Academy of Science]]}}&lt;/ref&gt; ਜੈਨੇਟਿਕ ਅਧਿਐਨ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁੱਤੇ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ 27,000 ਅਤੇ 40,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਬਘਿਆੜਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Skoglund |first=Pontus |date=June 2015 |title=Ancient Wolf Genome Reveals an Early Divergence of Domestic Dog Ancestors and Admixture into High-Latitude Breeds |journal=Current Biology |volume=25 |issue=11 |pages=1515–1519 |doi=10.1016/j.cub.2015.04.019 |pmid=26004765 |bibcode=2015CBio...25.1515S}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Germonpré |first1=Mietje |last2=Sablin |first2=Mikhail |last3=Stevens |first3=Rhiannon Elisabeth |last4=Hedges |first4=Robert E.M. |last5=Hofreiter |first5=Michael |last6=Stiller |first6=Mathias |last7=Despres |first7=Viviane |date=February 2009 |title=Fossil dogs and wolves from Palaeolithic sites in Belgium, the Ukraine and Russia: osteometry, ancient DNA and stable isotopes |journal=Journal of Archaeological Science |volume=36 |issue=2 |pages=473–490 |doi=10.1016/j.jas.2008.09.033 |bibcode=2009JArSc..36..473G}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 14,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਬਘਿਆੜਾਂ ਤੋਂ ਪਾਲਤੂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ;&lt;ref name=&quot;Perri-2021&quot;&gt;{{cite journal |last1=Perri |first1=Angela R. |last2=Feuerborn |first2=Tatiana R. |last3=Frantz |first3=Laurent A. F. |last4=Larson |first4=Greger |last5=Malhi |first5=Ripan S. |last6=Meltzer |first6=David J. |last7=Witt |first7=Kelsey E. |title=Dog domestication and the dual dispersal of people and dogs into the Americas |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=9 February 2021 |volume=118 |issue=6 |article-number=e2010083118 |doi=10.1073/pnas.2010083118 |doi-access=free |pmid=33495362 |pmc=8017920 |bibcode=2021PNAS..11810083P}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Dogs domesticated before farming |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |date=January 2014 |volume=505 |issue=7485 |page=589 |doi=10.1038/505589e}}&lt;/ref&gt; ਬੋਨ-ਓਬਰਕੈਸਲ ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼, ਜੋ 14,000 ਅਤੇ 15,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦਫ਼ਨਾਏ ਗਏ ਸਨ, ਇੱਕ ਪਾਲਤੂ ਕੁੱਤੇ ਵਜੋਂ ਅੰਤਿਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{cite web |work=National Geographic |last1=Brown |first1=Jackie |url=https://www.nationalgeographic.com/animals/article/dogs-evolve-wolves-fossils-dna |title=How did wolves evolve into dogs? Ancient fossils provide intriguing clues |date=August 23, 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Perri-2021&quot; /&gt; ਡਿੰਗੋ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਿਊ ਗਿਨੀ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕੁੱਤੇ 8,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਓਸ਼ੇਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗਤਾ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀਕਰਨ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Shao-jie Zhang |last2=Guo-Dong Wang |last3=Pengcheng Ma |last4=Liang-liang Zhang |year=2020 |title=Genomic regions under selection in the feralization of the dingoes |journal=Nature Communications |volume=11 |issue=671 |page=671 |doi=10.1038/s41467-020-14515-6 |pmid=32015346 |pmc=6997406 |bibcode=2020NatCo..11..671Z}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Cairns |first1=Kylie M. |last2=Wilton |first2=Alan N. |date=17 September 2016 |title=New insights on the history of canids in Oceania based on mitochondrial and nuclear data |pages=553–565 |volume=144 |journal=Genetica |issue=5 |doi=10.1007/s10709-016-9924-z |pmid=27640201}}&lt;/ref&gt;

ਕੁੱਤਿਆਂ, ਬਘਿਆੜਾਂ ਅਤੇ ਡਿੰਗੋ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਵੱਖਰੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Thiele-2019&quot; /&gt; 1758 ਵਿੱਚ, ਸਵੀਡਿਸ਼ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਕਾਰਲ ਲਿਨੀਅਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ, ਸਿਸਟਮਾ ਨੈਚੁਰਾਏ ਵਿੱਚ ਘਰੇਲੂ ਕੁੱਤੇ, ਬਘਿਆੜ ਅਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਗਿੱਦੜ ਨੂੰ ਕੈਨਿਸ (ਜੋ ਕਿ &quot;ਕੁੱਤੇ&quot; ਲਈ ਲਾਤੀਨੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ){{sfn|Wang|Tedford|2008|p=58}} ਜੀਨਸ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਘਰੇਲੂ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਕੈਨਿਸ ਫੈਮਿਲੀਅਰਿਸ ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ, ਅਗਲੇ ਪੰਨੇ 'ਤੇ, ਸਲੇਟੀ ਬਘਿਆੜ ਨੂੰ ਕੈਨਿਸ ਲੂਪਸ ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=linnaeus1758 /&gt; ਲਿਨੀਅਸ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਉੱਪਰ ਉੱਠਦੀ ਪੂਛ (ਲਾਤੀਨੀ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਕੌਡਾ ਰਿਕਰਵਾਟਾ) ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਘਿਆੜ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਮੰਨਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕੈਨਿਡ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।&lt;ref name=Clutton-Brock1995 /&gt; 2005 ਦੇ ਮੈਮਲ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਆਫ਼ ਦ ਵਰਲਡ ਦੇ ਐਡੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ, ਮੈਮਲੋਲੋਜਿਸਟ ਡਬਲਯੂ. ਕ੍ਰਿਸਟੋਫਰ ਵੋਜ਼ਨਕਰਾਫਟ ਨੇ ਬਘਿਆੜ ਨੂੰ ਕੈਨਿਸ ਲੂਪਸ ਦੀ ਇੱਕ ਜੰਗਲੀ ਉਪ-ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੋ ਹੋਰ ਉਪ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ: ਫੈਮਿਲੀਅਰਿਸ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ 1758 ਵਿੱਚ ਲਿਨੀਅਸ ਦੁਆਰਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਡਿੰਗੋ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਮੇਅਰ ਦੁਆਰਾ 1793 ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਵੋਜ਼ਨਕਰਾਫਟ ਵਿੱਚ ਹਾਲਸਟ੍ਰੋਮੀ (ਨਿਊ ਗਿਨੀ ਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੁੱਤਾ) ਨੂੰ ਡਿੰਗੋ ਲਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਾਮ (ਜੂਨੀਅਰ ਸਮਾਨਾਰਥੀ) ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਵਰਗੀਕਰਨ 1999 ਦੇ ਮਾਈਟੋਕੌਂਡਰੀਅਲ ਡੀਐਨਏ ਅਧਿਐਨ ਦੁਆਰਾ ਸੂਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=wozencraft2005 /&gt;

ਡਿੰਗੋ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮੁੱਦਾ ਹੈ। ਡਿੰਗੋ ਨੂੰ ਜੰਗਲੀ ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਜੋਂ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰਨਾ ਡਿੰਗੋ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਜਾਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਨੂੰ ਸੌਖਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਡਿੰਗੋ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਜੋਂ ਮੰਨਣ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੂੰ ਡਿੰਗੋ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Donfrancesco |first1=Valerio |last2=Allen |first2=Benjamin L. |last3=Appleby |first3=Rob |last4=Behrendorff |first4=Linda |last5=Conroy |first5=Gabriel |last6=Crowther |first6=Mathew S. |last7=Dickman |first7=Christopher R. |last8=Doherty |first8=Tim |last9=Fancourt |first9=Bronwyn A. |last10=Gordon |first10=Christopher E. |last11=Jackson |first11=Stephen M. |last12=Johnson |first12=Chris N. |last13=Kennedy |first13=Malcolm S. |last14=Koungoulos |first14=Loukas |last15=Letnic |first15=Mike |last16=Leung |first16=Luke K.-P. |last17=Mitchell |first17=Kieren J. |last18=Nesbitt |first18=Bradley |last19=Newsome |first19=Thomas |last20=Pacioni |first20=Carlo |last21=Phillip |first21=Justine |last22=Purcell |first22=Brad V. |last23=Ritchie |first23=Euan G. |last24=Smith |first24=Bradley P. |last25=Stephens |first25=Danielle |last26=Tatler |first26=Jack |last27=van Eeden |first27=Lily M. |last28=Cairns |first28=Kylie M. |title=Understanding conflict among experts working on controversial species: A case study on the Australian dingo |journal=Conservation Science and Practice |date=March 2023 |volume=5 |issue=3 |article-number=e12900 |doi=10.1111/csp2.12900 |bibcode=2023ConSP...5E2900D |hdl=2440/137822 |hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; ਡਿੰਗੋ ਵਰਗੀਕਰਨ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਨੀਤੀਆਂ, ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਰਵੱਈਏ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Boronyak |first1=Louise |last2=Jacobs |first2=Brent |last3=Smith |first3=Bradley |title=Unlocking Lethal Dingo Management in Australia |journal=Diversity |date=May 2023 |volume=15 |issue=5 |page=642 |doi=10.3390/d15050642 |doi-access=free |bibcode=2023Diver..15..642B}}&lt;/ref&gt; 2019 ਵਿੱਚ, IUCN/ਸਪੀਸੀਜ਼ ਸਰਵਾਈਵਲ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਕੈਨਿਡ ਸਪੈਸ਼ਲਿਸਟ ਗਰੁੱਪ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਡਿੰਗੋ ਅਤੇ ਨਿਊ ਗਿਨੀ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਜੰਗਲੀ ਕੈਨਿਸ ਫੈਮਿਲੀਅਰਿਸ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ IUCN ਲਾਲ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਰੇ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=Alvares2019 /&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==
{{Sister project links|wikt=dog|auto=1|n=yes|s=1911 Encyclopædia Britannica/Dog}}
* [https://www.biodiversitylibrary.org/name/Canis_lupus_familiaris Biodiversity Heritage Library bibliography] for ''Canis lupus familiaris''
* [http://www.fci.be/ Fédération Cynologique Internationale (FCI) – World Canine Organisation]
* [https://www.worldhistory.org/article/184/dogs-in-the-ancient-world/ Dogs in the Ancient World], an article on the history of dogs
* View the [http://www.ensembl.org/Canis_familiaris/Info/Index dog genome] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131213145734/http://www.ensembl.org/Canis_familiaris/Info/Index |date=13 December 2013 }} on [[Ensembl]]
* [https://genome.ucsc.edu/cgi-bin/hgTracks?db=canFam4&amp;lastVirtModeType=default&amp;lastVirtModeExtraState=&amp;virtModeType=default&amp;virtMode=0&amp;nonVirtPosition=&amp;position=chr14%3A4739511%2D11213510&amp;hgsid=1430153621_Itf5zwuMWjkMYyVclRNzVMNAp83j Genome of ''Canis lupus familiaris'' (version UU_Cfam_GSD_1.0/canFam4)], via [[UCSC Genome Browser]]
* [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/genome/85 Data of the genome of ''Canis lupus familiaris''], via [[NCBI]]
* [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/datasets/genome/GCF_011100685.1/ Data of the genome assembly of ''Canis lupus familiaris'' (version UU_Cfam_GSD_1.0/canFam4)], via [[NCBI]]

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁੱਤੇ]]</text>
      <sha1>7xyyznvlo5ef8i9sn1yqsfh92q3ecz5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ (ਪੱਤਰ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16109</id>
    <revision>
      <id>849808</id>
      <parentid>849157</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T12:41:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7898" sha1="r49j9xqv1l0ef2lis9rv4tsehxolav2" xml:space="preserve">{{Infobox poem
| name              = ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ &lt;br&gt;{{Nastaliq|ظفرنامه}}
| author            = [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]]
| image             = File:Zafarnama.jpg
| caption           = ਮੂਲ ਰਚਨਾ ਦੀ ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ ਦੇ ਫੋਲੀਓ
| country           = [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ]] (ਅਜੋਕੇ ਦਿਨ [[ਭਾਰਤ]])
| written           = 1705
| language          = [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]]
| genre             = ਧਰਮ, ਪੱਤਰ
| subject           = ਯੁੱਧ, ਧਰਮ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਨਿਆਂ
| meter             = 
| original_title    = 
| couplets          = 111
| lines             = 111 ਪੈਰ੍ਹੇ&lt;ref&gt;{{cite book |last1='Makin' |first1=Gursharan Singh |title=Zafarnama: The Epistle of Victory |publisher=Lahore Book Shop |isbn=8176471798 |pages=13 |edition=1st}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Singha |first1=H.S. |title=The Encyclopedia of Sikhism (Over 1000 Entries) |date=2000 |publisher=Hemkunt Press |isbn=9788170103011 |pages=54}}&lt;/ref&gt;
| preceded_by       = [[ਸ੍ਰੀ ਚਰਿਤ੍ਰੋਪਖਯਾਨ|ਚਰਿਤ੍ਰੋਪਖਯਾਨ]]
| followed_by       = [[ਹਿਕਾਇਤਾਂ]]
}}
{{Dasam Granth sidebar}}

'''ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ''' (ਪਾਠ: [[w:Help:IPA for English|zəfərnɑːmɑː]]; [[ਫ਼ਾਰਸੀ]]: ‎ظفرنامہ; ਮਤਲਬ: ਜਿੱਤ ਦਾ ਖ਼ਤ) [[ਸਿੱਖ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੁਆਰਾ [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ]] [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਨੂੰ 1705 ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਖ਼ਤ ਜਾਂ ਚਿੱਠੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;[http://www.sikhs.org/transl5.htm ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾ]&lt;/ref&gt; ਇਹ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]] ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਪਿੰਡ ਕਾਂਗੜ ਦੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ [[1705]] ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਿੰਡ ਕਾਂਗੜ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ ਤੌਰ ਤੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ [[ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ [[ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਇਸਨੂੰ [[ਅਹਿਮਦਨਗਰ]] ਵਿਖੇ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।

==ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ==
ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ ਜਿੱਤ ਦਾ ਖ਼ਤ। [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਮੂਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ, ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸਰਿੰਦਰ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਸਮਾਂ ਪੂਰਵ ਨਵਤੇਜ ਸਿੰਘ ਸਰਨਾ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਫਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਕੁਲ 111 ਕਾਵਿ-ਪਦ (ਸ਼ੇਅਰ) ਹਨ। ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮੇ ਵਿੱਚ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਸੂਰਮਗਤੀ ਨਾਲ ਗੜੁਚ ਆਪਣੀ ਲੜਾਈਆਂ ਅਤੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਰੋਮਾਂਚਕਾਰੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਲੜਾਈ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਵਜੀਵਨ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਛੱਡਣਾ, ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਦੀ ਘਟਨਾ, ਚਾਲ੍ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ, ਦੋ ਗੁਰੂ ਪੁੱਤਾਂ ਦਾ ਦੀਵਾਰ ਵਿੱਚ ਚਿਣਵਾਏ ਜਾਣ ਅਤੇ ਚਮਕੌਰ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਰਾਠੇ ਅਤੇ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਦੁਆਰਾ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ|ਔਰੰਗਜੇਬ]] ਦੀ ਕਰਾਰੀ ਹਾਰ ਦਾ ਸਮਾਚਾਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਔਰੰਗਜੇਬ ਨੂੰ ਇਹ ਚਿਤਾਵਨੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ (ਔਰੰਗਜੇਬ ਦੀ) ਹਾਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰ ਲਈ ਹੈ।

== ਨਮੂਨੇ ਦੇ ਸ਼ੇਅਰ ==
&lt;small&gt;&lt;poem&gt;
ਖ਼ੁਸ਼ਸ ਸ਼ਾਹਿ ਸ਼ਾਹਾਨ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ॥ 
ਕਿ ਚਾਲਾਕ ਦਸਤੁ ਅਸਤੁ ਚਾਬੁਕ ਰਕੇਬ॥੮੯॥

ਚਿ ਹੁਸਨਲ ਜਮਾਲਸਤੁ ਰੌਸ਼ਨ ਜ਼ਮੀਰ ॥
ਖ਼ੁਦਾਵੰਦ ਮੁਲਕ ਅਸਤੁ ਸਾਹਿਬ ਅਮੀਰ ॥੯੦॥

ਕਿ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕਬੀਰ ਅਸਤੁ ਦਰ ਜੰਗ ਕੋਹ ॥
ਮਲਾਯਕ ਸਿਫ਼ਤ ਚੂੰ ਸੁਰੱਯਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ॥੯੩॥

ਬਬੀਂ ਕੁਦਰਤਿ ਨੇਕ ਯਜ਼ਦਾਨਿ ਪਾਕ॥
ਕਿ ਅਜ਼ ਯਕ ਬ ਦਹ ਲੱਕ ਰਸਾਨਦ ਹਲਾਕ॥੯੭॥

ਚਿਹ ਦੁਸ਼ਮਨ ਕੁਨਦ ਮਿਹਰਬਾਨ ਅਸਤ ਦੋਸਤ॥
ਕਿ ਬਖ਼ਸ਼ਿੰਦਗੀ ਕਾਰ-ਬਖ਼ਸ਼ਿੰਦਹ ਓਸਤ॥੯੮॥

ਹਰਾਂ ਕਸ ਕਿ ਓ ਰਾਸਤ ਬਾਜ਼ੀ ਕੁਨਦ॥
ਰਹੀਮੇ ਬਰੋ ਰਹਮ ਸਾਜ਼ੀ ਕੁਨਦ ॥੧੦੧॥
&lt;/poem&gt;&lt;/small&gt;

== ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ ==
* [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ]]

==ਹਵਾਲੇ==
{{reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==
* [http://archimedespress.co.uk/books Sri Dasam Granth Sahib: Questions and Answers: The book on Sri Dasam Granth Sahib] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151212051909/http://archimedespress.co.uk/books |date=2015-12-12 }} 
*[https://web.archive.org/web/20110727163101/http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPage.jsp?ID=369&amp;page=1&amp;CategoryID=3&amp;Searched= Manuscripts of Zafarnama]
*[https://web.archive.org/web/20240105045442/http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPage.jsp?ID=15911&amp;page=1&amp;CategoryID=1&amp;Searched= Download English Translation of Zafarnama]
*[http://www.sikhs.org/transl5.htm English Translation of Zafarnama]
*[http://www.zafarnama.com/Pages/Download.html Zafarnama in Gurmukhi, Perso-Arabic and Latin script with English translations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110517032217/http://www.zafarnama.com/Pages/Download.html |date=2011-05-17 }}
*[http://www.5abi.com/itihasak/zafarnama-h1.htm: Epistle of Victory]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[https://web.archive.org/web/20050301110822/http://www.hindustantimes.com/news/181_612147,0011000100070003.htm Hindustan Times, The Zafarnama]
*[http://www.dhansikhi.com/category/images/zafarnama/ Zafarnama Quotes by DHANSIKHI]

{{Dasam Granth}}
{{Sikhism}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਾਹਿਤ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ]]</text>
      <sha1>r49j9xqv1l0ef2lis9rv4tsehxolav2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18314</id>
    <revision>
      <id>849893</id>
      <parentid>830039</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T07:26:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21902" sha1="10sizmzz1x8vtcvyxqy1957zgoy8lvo" xml:space="preserve">{{Infobox person
|name          = ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ
|image         = Chandigarh, India rose garden bust of Dr Randhawa 5.jpg
|image_size    = 
|caption       = ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਗੁਲਾਬ ਬਾਗ ਵਿਖੇ ਡਾ. ਰੰਧਾਵਾ ਦੀ ਮੂਰਤੀ
|birth_date    = {{Birth date|df=yes|1909|02|02}}
|birth_place   = [[ਜ਼ੀਰਾ, ਭਾਰਤ|ਜ਼ੀਰਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], ਭਾਰਤ
|death_date    = {{Death date and age|df=yes|1986|03|03|1909|02|02}}
|death_place   = [[ਖਰੜ, ਮੋਹਾਲੀ|ਖਰੜ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], ਭਾਰਤ
|death_cause   = 
|resting_place = 
|resting_place_coordinates = &lt;!-- {{coord|LAT|LONG|display=inline,title}} --&gt;
|nationality   =
|citizenship   = 
|known_for     = 
|alma_mater    = [[ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲਹੌਰ]]
|occupation    = {{flatlist|
* ਸਮਾਜਿਕ ਸੇਵਾਦਾਰ
* ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨੀ
* ਪੁਨਰਵਾਸ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ
}}
|spouse        = ਇਕਬਾਲ ਕੌਰ ਰੰਧਾਵਾ
|children      = ਜਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ
|signature     = 
|website       = 
|footnotes     = 
}}
'''ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ'''&lt;ref&gt;http://en.wikipedia.org/wiki/Mohinder_Singh_Randhawa&lt;/ref&gt; (2 ਫਰਵਰੀ 1909 - 3 ਮਾਰਚ 1986) ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਾਂ '''ਐਮ. ਐੱਸ. ਰੰਧਾਵਾ''', [[ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬੀ]] ਸਿਵਲ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਦੇ ਉਜੜੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇ ਮੁੜ ਵਸੇਬੇ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਹਰਾ ਇਨਕਲਾਬ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਰੇ ਇਨਕਲਾਬ]] ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਅਦਾ ਕੀਤੀਆਂ।

==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ==
ਰੰਧਾਵਾ ਦਾ ਜਨਮ ਜ਼ੀਰਾ ਵਿਖੇ ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਮਾਤਾ ਬਚਿੰਤ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 1924 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਮੁਕਤਸਰ ਤੋਂ ਦਸਵੀਂ ਜਮਾਤ ਪਾਸ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ 1930 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਐਮ.ਐਸ ਸੀ ਅਤੇ 1955 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸੋਲਨ (ਪੰਜਾਬ) ਤੋਂ ਡੀ.ਐਸ ਸੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ [[ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਉਹਨਾ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲਹੌਰ|ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਨੇ ਪੀ ਐਚ ਡੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪਰਦਾਨ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;http://www.tribuneindia.com/2006/20060311/saturday/main1.htm&lt;/ref&gt;

==ਨੌਕਰੀ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਹੁਦੇ==
1934 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਆਈ. ਸੀ.ਐਸ. ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ [[ਸਹਾਰਨਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1936-38 ਵਿੱਚ ਉਹ [[ਫੈਜ਼ਾਬਾਦ]] ਵਿੱਚ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਬਣੇ ਅਤੇ 1938 ਵਿੱਚ [[ਅਲਮੋੜਾ]] ਅਤੇ 1939-40 ਵਿੱਚ [[ਅਲਾਹਾਬਾਦ]] ਦੇ ਐਡੀਸ਼ਨਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ। 1940-41 ਵਿੱਚ ਉਹ [[ਆਗਰਾ]] ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਅਤੇ 1942-45 ਵਿੱਚ ਰਾਏ ਬਰੇਲੀ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਬਣੇ। 1945 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਦੀ [[ਕੈਨੇਡਾ]] ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀ ‘ਫੂਡ ਤੇ ਖੇਤੀ ਸੰਸਥਾ’ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਡੈਲੀਗੇਸ਼ਨ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਕੀਤੀ। 1945-46 ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ’ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਬਣੇ। 1946-48 ਦੇ ਫਸਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਹ [[ਦਿੱਲੀ]] ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਸਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਯੋਗ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਸਨ। 1948-49 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਅੰਬਾਲਾ]] ਵਿਖੇ ਡੀ.ਸੀ. ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। 1949-51 ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੁਨਰਵਾਸ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਐਡੀਸ਼ਨਲ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਬਣੇ। ਉਹਨਾਂ 4 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਛੱਡੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਉਪਜਾਊ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਬਦਲੇ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਇਸ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਕਿ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਉਹ 1951-53 ਵਿੱਚ [[ਅੰਬਾਲਾ]] ਮੰਡਲ ਦੇ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਬਣੇ। 1953-55 ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਵਿਕਾਸ ਤੇ ਪੁਨਰਵਾਸ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ। 1955 ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਐਡੀਸ਼ਨਲ ਸਕੱਤਰ ਵੀ ਰਹੇ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਵਿਕਾਸ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਕਈ ਸਾਲ ਉਹ ਇਸ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਰਹੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ‘[[ਭਾਰਤ ਦੀ ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ]]’ ਦਾ ਪਿਤਾਮਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਸਾਲ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਦੇ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਰਹੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਾਰਖੂ ਨਜ਼ਰ ਨੇ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਨੂੰ ‘ਗੁਲਾਬਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ’ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਾ, ਨਾਚ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਣ ਲੱਗਿਆ। ਰਿਟਾਇਰ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਲਈ ‘[[ਪੰਜਾਬ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਲੁਧਿਆਣਾ’ ਦੇ ਉਪ ਕੁਲਪਤੀ ਵੀ ਰਹੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਕੇਂਦਰ ਬਣੀ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ&lt;ref&gt;{{cite web |title=M.S. Randhawa Library |url=http://www.pau.edu/index.php?_act=manageLink&amp;DO=firstLink&amp;intSubID=78 |publisher=Punjab Agricultural University |access-date=2013-05-04 |archive-date=2012-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120218145323/http://www.pau.edu/index.php?_act=manageLink&amp;DO=firstLink&amp;intSubID=78 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 14 ਜਨਵਰੀ 1976 ਨੂੰ ਉਹ ਉਪ ਕੁਲਪਤੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਏ। ਡਾ. ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਕਾਰਜਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ, ਇੱਕ ਉੱਘੇ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੇ ਪਾਰਖ਼ੂ ਤੇ ਬਾਗ਼ਬਾਨੀ ਦੇ ਮਾਹਰ ਵੀ ਸਨ। ਉਹ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਵੀ ਸਨ।

==ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ==
ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਦੌਰਾਨ ਉੱਜੜੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਪੁਨਰਵਾਸ, [[ਚੰਡੀਗੜ]] ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜੀਕਰਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਕਾਰਨ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਦੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਆਪਣਾ ਘਰ [[ਖਰੜ]] ਵਿੱਚ 8 ਏਕੜੀ ਭੂਮੀ ਵਾਲੇ ਫਾਰਮ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ। ਡਾ. ਰੰਧਾਵਾ ਵਰਗੇ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸਦਕਾ ਹੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਜੜ ਕੇ ਆਏ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਦੇ ਮੁੜ ਵਸੇਬੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੰਭਾਲੀ ਤੇ ਕੇਵਲ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਜੜੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਵਸੇਬਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਘਰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਖਾਲੀ ਹੱਥ ਆਏ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬਲਦ, ਬੀਜ, ਖੇਤੀ ਸੰਦ ਖਰੀਦਣ ਤੇ ਖੂਹ ਲਗਵਾਉਣ ਲਈ ਕਰਜ਼ੇ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਿਆਇਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।
{{Quote box |width=220px |align=right|quoted=true |bgcolor=#FFFFF0 |salign=right
 |quote =&lt;poem&gt;
ਡਾ. ਐੱਮ ਐੱਸ ਰੰਧਾਵਾ ਬਾਰੇ ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ:
  ~ਇੱਕ ਚਿਹਰਾ~ 
ਉਹ ਜਦ ਮਿਲਦਾ ਮੁਸਕਾਂਦਾ
ਤੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ
ਸਾਦ ਮੁਰਾਦਾ ਆਸ਼ਕ ਚਿਹਰਾ 
ਝਮ ਝਮ ਕਰਦਾ ਹੈ
ਨਿਰਮਲ ਚੋਅ ਦੇ ਜਲ ਵਿਚ 
ਪਹੁ ਦਾ ਸੂਰਜ ਤਰਦਾ ਹੈ 
ਕੁਹਰਾਈਆਂ ਅੱਖੀਆਂ ਵਿਚ 
ਘਿਉ ਦਾ ਦੀਵਾ ਬਲਦਾ ਹੈ 
ਲੋਕ ਗੀਤ ਦਾ ਬੋਲ 
ਦੰਦਾਸੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੜਦਾ ਹੈ
ਝਿੜੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚ ਕਾਲਾ ਬੱਦਲ
ਛਮ ਛਮ ਵਰ੍ਹਦਾ ਹੈ
ਬੂਰੀਂ ਆਏ ਅੰਬਾਂ ਤੇ 
ਪੁਰਵਈਆ ਵਗਦਾ ਹੈ
ਕਾਲੇ ਰੜੀਂ ਪਹਾੜੀਂ 
ਹਾੜੂ ਫੰਬਾ ਤਰਦਾ ਹੈ 
ਪੀਰ ਫ਼ਕੀਰ ਕੋਈ ਸਾਈਂ ਬੈਠਾ 
ਦੋਹੜੇ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ
ਤਕੀਏ ਉੱਗਿਆ ਥੋਹਰ ਦਾ ਬੂਟਾ 
ਚੁੱਪ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ
ਵਣਜਾਰੇ ਦੀ ਅੱਗ ਦਾ ਧੂੰਆਂ
ਥੇਹ ਤੇ ਤਰਦਾ ਹੈ
ਮੜ੍ਹੀਆਂ ਵਾਲਾ ਮੰਦਰ 
ਰਾਤੀਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।
&lt;/poem&gt;

 |source = &quot; ਆਰਤੀ&quot;, &lt;br&gt;''ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ'' 
}}

==ਖੇਤੀ 'ਚ ਯੋਗਦਾਨ==
ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੂਟਿਆਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਕਾਈ ਤੇ ਉੱਲੀ ਉੱਤੇ ਖੋਜ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦਿਆਂ ਡਾ. ਰੰਧਾਵਾ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਜ਼ਮੀਨ ਕਈ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੁਰੱਬੇਬੰਦੀ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਜਿੱਥੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਇੱਕ ਥਾਂ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਗਈ, ਉੱਥੇ ਸੜਕਾਂ ਵੀ ਸਿੱਧੀਆਂ ਬਣ ਗਈਆਂ। ਪਗਡੰਡੀਆਂ ਤੇ ਰਾਹਾਂ ਹੇਠ ਆਈ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋਈ। ਇੰਜ ਵਾਹੀ ਹੇਠ ਰਕਬੇ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਥਾਂ ਖੂਹ ਲਗਵਾਉਣਾ ਸੌਖਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਰੰਧਾਵਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਖੂਹ ਜਾਂ ਟਿਊਬਵੈੱਲ ਲਾਉਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਕਰਜ਼ੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਵਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਡਾ. ਰੰਧਾਵਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰੇਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਾਰਡਨ ਕਲੋਨੀ ਬਣਾਈ। ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪਿੰਡ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਸਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਰਕਬੇ ਵਿੱਚ ਬਾਗ਼ ਲਗਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਫਲਦਾਰ ਬੂਟੇ ਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤੇ ਬਗੀਚੇ ਪੁੱਟੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਆਲਅੂਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇੰਜ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਹੀ ਬੱਝਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਲੱਗੇ ਫੁੱਲਦਾਰ ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਡਾ. ਰੰਧਾਵਾ ਦੀ ਸੋਚ ਦਾ ਹੀ ਨਤੀਜਾ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰੇ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਆਮਦ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ। ਆਪਣੀ ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ ਬਣੇ।
==ਪੁਰਸਕਾਰ ਤੇ ਸਨਮਾਨ==
ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਪੰਜਾਬ ਸਾਹਿਤ ਸੇਵਾ ਸਨਮਾਨ, ਇੰਡੀਅਨ ਸਟੈਂਡਰਜ਼ ਇੰਸਟੀਚਿਊਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਫ਼ੈਲੋਸ਼ਿਪ, ਕਾਇਲ ਐਗਰੀ-ਹੌਰਟੀਕਲਰਚਰਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ, ਕਲਕਤਾ ਵੱਲੋਂ ਗੋਲਡ ਮੋਡਲ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਦੀ ਉਪਾਧੀ, ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਕੋਆਪ੍ਰੇਟਿਵ ਫ਼ਰੂਟ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਉਦੈਪੁਰ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵੱਲੋਂ ਡਾ. ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ ਦੀ ਮਾਨਰਥ ਡਿਗਰੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੱਲੋਂ ਡੀ.ਐਸ.ਸੀ. ਦੀ ਮਾਨਾਰਥ ਡਿਗਰੀ, ਦਿੱਲੀ ਹੌਰਟੀਕਲਚਰਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਵਲੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪਰਮਵੀਰ ਅਵਾਰਡ, ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲੋਂ ਫ਼ੈਲੋਸ਼ਿਪ, ਤੀਜੀ ਵਿਸ਼ਵ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਬੈਂਕਾਕ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਅਵਾਰਡ, ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟ ਹੋਰਟੀਕਰਲਚਰਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਵਲੋਂ ਸਨਮਾਨ।

ਉਹ ਇੱਕ ਕੁਸ਼ਲ ਪ੍ਰਬੰਧਕ, ਵਧੀਆ ਇਨਸਾਨ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਕਲਾ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਸਨ। ਉਹ 77 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 3 ਮਾਰਚ, 1986 ਨੂੰ ਇਸ ਫ਼ਾਨੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਆਖ ਗਏ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਉਹ ਇੱਕ ਨਿਧੜਕ, ਨਿਰਪੱਖ ਅਤੇ ਬੇਦਾਗ਼ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸਨ।

==ਕਿਤਾਬਾਂ==
ਉਹ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰੇਮੀ ਤੇ ਲੇਖਕ ਵੀ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ 17 ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਜੋ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:
# ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ-ਗੀਤ (1955)
# ਕਾਂਗੜਾ ਦੇ ਲੋਕ-ਗੀਤ (1954)
# ਕੁੱਲੂ ਦੇ ਲੋਕ-ਗੀਤ (1955)
# ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਲੋਕ-ਗੀਤ (1956)
# ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰੀਤ-ਕਹਾਣੀਆਂ
# ਪੰਜਾਬ
# ਭਾਰਤੀ ਪੇਂਟਿੰਗ(1961)
# ਬਸੋਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ (1959)
# ਕਾਂਗੜਾ ਦੀਆਂ ਪਿਆਰ ਤੇ ਪੇਂਟਿੰਗ(1962)
# ਚੰਬਾ ਪੇਂਟਿੰਗ(1967)
# ਕਾਂਗੜਾ ਰਾਗਮਾਲ ਪੇਂਟਿੰਗ(1971)
# ਕਿਸ਼ਨਗੜ੍ਹ ਪੇਂਟਿੰਗ(1980)
# ਗੇਲਰ ਪੇਂਟਿੰਗ(1982)
# ਬਹੁਰ ਨਾਮਾ ਪੇਂਟਿੰਗ(1983)
# '''ਸਵੈ ਜੀਵਨੀ - [[ਆਪ ਬੀਤੀ (ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ)]]''' 
# [[ਰਾਖ 'ਚੋਂ ਉੱਗੇ]] - Out of the Ashes (1954)
# ਸੁੰਦਰ ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਬਾਗ਼ - Beautiful Trees and Gardens (1961)
# ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤ- Natural Resources of India (1963)
# ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ - Flowering Trees (1965)
# ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸਾਨ - Farmers of India (1968)
# ਜੀਵਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸ - Evolution of Life (1969)
# ਦਾ ਕੁਮਾਊਂ ਹਿਮਾਲਿਆ - The Kumaon Himalayas (1970)
# ਸੁੰਦਰ ਬਾਗ - Beautiful Gardens (1971)
# ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਬਾਗ - The Famous Gardens of India (1971)
# ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ - Green Revolution (1973)
# ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾਵਾਂ - Travels in the western Himalayas in search of paintings (1974)
# ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਬਾਗ - Gardens through the ages (1976)
# ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾਉਣਾ - Beautifying India (1977)
# ਭਾਰਤ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, 1929-1979 - A history of the Indian Council of Agricultural Research, 1929-1979 (1979)
# ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ - A History of Agriculture in India (1980-1986)
# ਬਾਬਰ ਨਾਮਾ ਦੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ - Paintings of the Bābur nāmā (1983)
# ਭਾਰਤੀ ਮੂਰਤੀ: ਦ੍ਰਿਸ਼, ਥੀਮ ਅਤੇ ਦੰਤਕਥਾਵਾਂ - Indian sculpture: the scene, themes, and legends (1985)
# ਭਾਰਤੀ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ: ਖੋਜ, ਖੋਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ - Indian paintings: exploration, research, and publications (1986)
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 50 ਦੇ ਲਗਭਗ ਲੇਖ ਲਿਖੇ ਜੋ 1933 ਤੋਂ 1962 ਤੱਕ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਾਇੰਸ ਜਰਨਲ ਵਿੱਚ ਛਪੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ 7 ਪੁਸਤਕਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ।

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ==
* [http://insaindia.org.in/deceaseddetail.php?id=N430622 Indian National Science Academy biography] {{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=January 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}
* [http://www.tribuneindia.com/2006/20060311/saturday/main1.htm Beautiful mind dutiful life, The Tribune, March 11, 2006]
* [https://www.astocare.com/doctors/chandigarh Book Doctor Appointment Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211223091302/https://www.astocare.com/doctors/chandigarh |date=2021-12-23 }}

{{ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ) ਦੇ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1909]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1986]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>10sizmzz1x8vtcvyxqy1957zgoy8lvo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕੈਡਮੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18575</id>
    <revision>
      <id>849796</id>
      <parentid>834571</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T12:05:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuldeepburjbhalaike</username>
        <id>18176</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ]] using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>849796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12256" sha1="nqh2npqydpthaszdeoj37ez81ba3k6s" xml:space="preserve">{{infobox Organization
|name = ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕੈਡਮੀ 
|image = SNA logo.PNG
|image_border = 
|size = 200px
|caption = 
|map = 
|msize = 
|mcaption = 
|abbreviation = SNA
|motto = 
|formation = 31 ਮਈ 1952
|extinction = 
|type = 
|status = 
|purpose = 
|headquarters = ਰਬਿੰਦਰ ਭਵਨ, ਫਿਰੋਜਸ਼ਾਹ ਰੋਡ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਭਾਰਤ
|location = 
|region_served =
|membership = 
|language = 
|leader_title =ਚੇਅਰਪਰਸਨ
|leader_name = [[ਲੀਲਾ ਸੈਮਸਨ]]&lt;ref name=&quot;sn&quot;&gt;{{cite web|url=http://sangeetnatak.org/sna/whozwho.htm|title=Who’s who of the Akademi|publisher=SNA website}}&lt;/ref&gt;
|main_organ = 
|parent_organization = 
|affiliations = 
|num_staff = 
|num_volunteers =
|budget = 
|website = [http://sangeetnatak.org/sna/home.htm SNA official website: sangeetnatak.org]
|remarks =
}}
'''ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ''' ([[ਦੇਵਨਾਗਰੀ]]: संगीत नाटक अकादेमी ਜਾਂ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਵਿੱਚ, The National Academy for Music, Dance and Drama)[[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ ਭਾਰਤ ਦੀ [[ਸੰਗੀਤ]] ਅਤੇ [[ਨਾਟਕ]] ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਕਾਦਮੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ [[ਰਬਿੰਦਰ ਭਵਨ]], ਫਿਰੋਜਸ਼ਾਹ ਰੋਡ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੈ। 

==ਸਥਾਪਨਾ==
ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇੱਕ ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਮੂਜਬ 1953 ਵਿੱਚ ਅਕਾਦਮੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ। 1961 ਵਿੱਚ ਅਕਾਦਮੀ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1860 ਦੇ ਸੋਸਾਇਟੀਜ ਰਜਿਸਟਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਰਜਿਸਟਰ ਹੋ ਗਈ। ਇਸਦੀ ਨਵੀਂ ਪਰੀਸ਼ਦ ਅਤੇ ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅਕਾਦਮੀ ਹੁਣ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।
 
==ਉਦੇਸ਼==
ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸੰਗੀਤ, ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਨਾਚ ਕਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਉੱਨਤੀ ਲਈ ਵਿਵਿਧ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ, ਨਾਚ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਾਰਜ-ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਲਈ ਅਨੁਦਾਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਸਰਵੇਖਣ ਅਤੇ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ; ਸੰਗੀਤ, ਨਾਚ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦੇ ਅਧਿਆਪਨ ਲਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ; ਗੋਸ਼ਠੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਦਾ ਸੰਗਠਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਲਈ ਆਰਥਕ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
 
==ਸੰਗਠਨ ਵਿਵਸਥਾ==
ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹਾਪਰੀਸ਼ਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 48 ਮੈਂਬਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 5 ਮੈਂਬਰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਨਾਮਜਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ - ਇੱਕ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਨਿੱਧੀ, ਇੱਕ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਨਿੱਧੀ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੁਕਤ ਵਿੱਤ ਸਲਾਹਕਾਰ (ਪਦੇਨ), 1 - 1 ਨਾਮਜਦ ਮੈਂਬਰ ਹਰ ਇੱਕ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦਾ, 2 - 2 ਪ੍ਰਤਿਨਿੱਧੀ ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਮਜਦ ਇਹ 28 ਮੈਂਬਰ ਇੱਕ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ 20 ਹੋਰ ਮੈਬਰਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਗੀਤ, ਨਾਚ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਚ ਦੀਆਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪੱਧਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਤਰਜਮਾਨੀ ਹੋ ਸਕੇ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸੰਗਠਿਤ ਮਹਾਪਰੀਸ਼ਦ ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 15 ਮੈਂਬਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਭਾਪਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ ਉੱਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਮਨੋਨੀਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਪਸਭਾਪਤੀ ਦੀ ਚੋਣ ਮਹਾਪਰੀਸ਼ਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਕੱਤਰ ਦਾ ਪਦ ਅਫਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਕੱਤਰ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਕਾਰਜ ਦੇ ਸੰਚਾਲਨ ਲਈ ਹੋਰ ਕਮੇਟੀਆਂ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵਿੱਤ ਕਮੇਟੀ, ਅਨੁਦਾਨ ਕਮੇਟੀ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਕਮੇਟੀ ਆਦਿ। ਅਕਾਦਮੀ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਾਰੇ ਅਧਿਕਾਰ ਸਭਾਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਪਰੀਸ਼ਦ, ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਅਤੇ ਸਭਾਪਤੀ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਪੰਜ ਸਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਅਕਾਦਮੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਸਭਾਪਤੀ ਸ਼੍ਰੀ ਪੀ ਵੀ ਰਾਜਮੰਨਾਰ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਸਭਾਪਤੀ ਮੈਸੂਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਸ਼੍ਰੀ [[ਜੈਚਾਮਰਾਜ ਵਡਇਰ]] ਸਨ।
 
==ਪਰੋਗਰਾਮ==
ਅਕਾਦਮੀ ਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਪਰੋਗਰਾਮ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਅਧੀਨ ਪਰੰਪਰਕ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਚ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦੇ ਵਿਵਿਧ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਫੋਟੋਗਰਾਫ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਟੇਪਰੀਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਕਾਦਮੀ ਸੰਗੀਤ, ਨਾਚ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦੇ ਪਰੋਗਰਾਮ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਕਾਦਮੀ ਸੰਗੀਤ, ਨਾਚ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦੇ ਪਰੋਗਰਾਮ ਵੀ ਹਨ ਜਿਸਦੇ ਅਧੀਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਕਾਦਮੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤ੍ਰੈਮਾਸਿਕ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। 
==ਪੁਰਸਕਾਰ==
ਅਕਾਦਮੀ ਪ੍ਰਤੀਵਰਸ਼ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਚ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਅਕਾਦਮੀ ਮਹਾਪਰੀਸ਼ਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਸਕਾਰ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਤਰਣ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ ਨਾਚ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਕਾਦਮੀ ਪ੍ਰਤੀਵਰਸ਼ ਕੁੱਝ ਫੈਲੋ) ਚੁਣਦੀ ਹੈ।

==ਬਾਹਰਲੇ ਲਿੰਕ==
*[http://www.sangeetnatak.com/ The official website of the Sangeet Natak Akademi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100507171509/http://www.sangeetnatak.com/ |date=2010-05-07 }}
*[http://www.hinduonnet.com/fline/fl2004/stories/20030228001708500.htm ''An agenda for the arts'', Frontline magazine (The Hindu), February 15 - 28, 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227145737/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2004/stories/20030228001708500.htm |date=2009-02-27 }} - article on 50th anniversary
*[http://www.accu.or.jp/ich/data/O_IND4-more.html Data Bank on Traditional/Folk performances] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070313135242/http://www.accu.or.jp/ich/data/O_IND4-more.html |date=2007-03-13 }}
*[http://www.sangeetnatak.com/events_currentevents.html Current events] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227111630/http://www.sangeetnatak.com/events_currentevents.html |date=2009-02-27 }} page on the website (''slightly outdated'')
*[http://www.sangeetnatak.com/programmes_recognition&amp;honours.html The Academy's Official List of Award winners] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081120140941/http://www.sangeetnatak.com/programmes_recognition%26honours.html |date=2008-11-20 }}.
*[[D. G. Godse]] The Academy's Awardee 1988
*[http://www.carnaticindia.com carnatic india a portal on Indian classical fine arts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190714081225/http://carnaticindia.com/ |date=2019-07-14 }}.
*[http://www.omenad.net/articles/sna_iliyas.htm Akdemi Music.]

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗੀਤ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ]]

== ਇਤਿਹਾਸ ==

ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕੈਡਮੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ 31 ਮਈ 1952 ਨੂੰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਡਾ. ਪੀ. ਵੀ. ਰਾਜਮੰਨਾਰ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੋ ਗਈ ਸੀ । ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡਾ. ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੇ 28 ਜਨਵਰੀ 1953 ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ|ਸੰਸਦ ਭਵਨ]] ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਅਕੈਡਮੀ ਦੀ [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕੈਡਮੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ|ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ]] ਅਤੇ ਅਵਾਰਡ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵੱਕਾਰੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sangeet Natak Akademi |url=https://sangeetnatak.gov.in/snanp/ |access-date=2021-06-25 |website=sangeetnatak.gov.in}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>nqh2npqydpthaszdeoj37ez81ba3k6s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>849799</id>
      <parentid>849796</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T12:13:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuldeepburjbhalaike</username>
        <id>18176</id>
      </contributor>
      <origin>849799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12574" sha1="1ko1g0fc8pip5h6q72vfy1jck0nsbha" xml:space="preserve">{{infobox Organization
|name = ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕੈਡਮੀ 
|image               = Rabindra Bhawan, Delhi.jpg
|image_border = 
|size =
|caption             = ਰਬਿੰਦਰ ਭਵਨ, ਦਿੱਲੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ, [[ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ]] ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ]] ਹਨ।
|formation           = {{Start date and years ago|df=yes|1953}}
|abbreviation = SNA
|motto = 
|extinction = 
|type = 
|status = 
|headquarters = ਰਬਿੰਦਰ ਭਵਨ, ਫਿਰੋਜਸ਼ਾਹ ਰੋਡ, [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]], ਭਾਰਤ
|location = 
|region_served       = [[ਭਾਰਤ]]
|membership = 
|language = 
|leader_title =
|leader_name = 
|main_organ = 
|parent_organisation = [[ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਭਾਰਤ)|ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲਾ]], [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]]&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://sangeetnatak.gov.in/sna/introduction.php|title=Sangeet Natak Akademi's Parent Organisation|access-date=2018-04-26|language=en-In}}&lt;/ref&gt;
|affiliations = 
|num_staff = 
|num_volunteers =
|budget = 
|website             = {{URL|http://sangeetnatak.gov.in}}
|remarks =
}}
'''ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ''' (ਸੰਗੀਤ, ਨਾਚ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਕਾਦਮੀ) [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ ਭਾਰਤ ਦੀ [[ਸੰਗੀਤ]] ਅਤੇ [[ਨਾਟਕ]] ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਕਾਦਮੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ [[ਰਬਿੰਦਰ ਭਵਨ]], ਫਿਰੋਜਸ਼ਾਹ ਰੋਡ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੈ। 

==ਸਥਾਪਨਾ==
ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇੱਕ ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਮੂਜਬ 1953 ਵਿੱਚ ਅਕਾਦਮੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ। 1961 ਵਿੱਚ ਅਕਾਦਮੀ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1860 ਦੇ ਸੋਸਾਇਟੀਜ ਰਜਿਸਟਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਰਜਿਸਟਰ ਹੋ ਗਈ। ਇਸਦੀ ਨਵੀਂ ਪਰੀਸ਼ਦ ਅਤੇ ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅਕਾਦਮੀ ਹੁਣ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।
 
==ਉਦੇਸ਼==
ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸੰਗੀਤ, ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਨਾਚ ਕਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਉੱਨਤੀ ਲਈ ਵਿਵਿਧ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ, ਨਾਚ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਾਰਜ-ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਲਈ ਅਨੁਦਾਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਸਰਵੇਖਣ ਅਤੇ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ; ਸੰਗੀਤ, ਨਾਚ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦੇ ਅਧਿਆਪਨ ਲਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ; ਗੋਸ਼ਠੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਦਾ ਸੰਗਠਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਲਈ ਆਰਥਕ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
 
==ਸੰਗਠਨ ਵਿਵਸਥਾ==
ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹਾਪਰੀਸ਼ਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 48 ਮੈਂਬਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 5 ਮੈਂਬਰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਨਾਮਜਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ - ਇੱਕ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਨਿੱਧੀ, ਇੱਕ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਨਿੱਧੀ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੁਕਤ ਵਿੱਤ ਸਲਾਹਕਾਰ (ਪਦੇਨ), 1 - 1 ਨਾਮਜਦ ਮੈਂਬਰ ਹਰ ਇੱਕ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦਾ, 2 - 2 ਪ੍ਰਤਿਨਿੱਧੀ ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਮਜਦ ਇਹ 28 ਮੈਂਬਰ ਇੱਕ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ 20 ਹੋਰ ਮੈਬਰਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਗੀਤ, ਨਾਚ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਚ ਦੀਆਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪੱਧਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਤਰਜਮਾਨੀ ਹੋ ਸਕੇ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸੰਗਠਿਤ ਮਹਾਪਰੀਸ਼ਦ ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 15 ਮੈਂਬਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਭਾਪਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ ਉੱਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਮਨੋਨੀਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਪਸਭਾਪਤੀ ਦੀ ਚੋਣ ਮਹਾਪਰੀਸ਼ਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਕੱਤਰ ਦਾ ਪਦ ਅਫਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਕੱਤਰ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਕਾਰਜ ਦੇ ਸੰਚਾਲਨ ਲਈ ਹੋਰ ਕਮੇਟੀਆਂ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵਿੱਤ ਕਮੇਟੀ, ਅਨੁਦਾਨ ਕਮੇਟੀ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਕਮੇਟੀ ਆਦਿ। ਅਕਾਦਮੀ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਾਰੇ ਅਧਿਕਾਰ ਸਭਾਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਪਰੀਸ਼ਦ, ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਅਤੇ ਸਭਾਪਤੀ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਪੰਜ ਸਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਅਕਾਦਮੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਸਭਾਪਤੀ ਸ਼੍ਰੀ ਪੀ ਵੀ ਰਾਜਮੰਨਾਰ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਸਭਾਪਤੀ ਮੈਸੂਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਸ਼੍ਰੀ [[ਜੈਚਾਮਰਾਜ ਵਡਇਰ]] ਸਨ।
 
==ਪਰੋਗਰਾਮ==
ਅਕਾਦਮੀ ਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਪਰੋਗਰਾਮ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਅਧੀਨ ਪਰੰਪਰਕ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਚ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦੇ ਵਿਵਿਧ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਫੋਟੋਗਰਾਫ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਟੇਪਰੀਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਕਾਦਮੀ ਸੰਗੀਤ, ਨਾਚ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦੇ ਪਰੋਗਰਾਮ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਕਾਦਮੀ ਸੰਗੀਤ, ਨਾਚ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦੇ ਪਰੋਗਰਾਮ ਵੀ ਹਨ ਜਿਸਦੇ ਅਧੀਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਕਾਦਮੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤ੍ਰੈਮਾਸਿਕ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

==ਪੁਰਸਕਾਰ==
ਅਕਾਦਮੀ ਪ੍ਰਤੀਵਰਸ਼ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਚ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਅਕਾਦਮੀ ਮਹਾਪਰੀਸ਼ਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਸਕਾਰ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਤਰਣ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ ਨਾਚ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਕਾਦਮੀ ਪ੍ਰਤੀਵਰਸ਼ ਕੁੱਝ ਫੈਲੋ) ਚੁਣਦੀ ਹੈ।

== ਇਤਿਹਾਸ ==
ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕੈਡਮੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ 31 ਮਈ 1952 ਨੂੰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਡਾ. ਪੀ. ਵੀ. ਰਾਜਮੰਨਾਰ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੋ ਗਈ ਸੀ । ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡਾ. ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੇ 28 ਜਨਵਰੀ 1953 ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ|ਸੰਸਦ ਭਵਨ]] ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਅਕੈਡਮੀ ਦੀ [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕੈਡਮੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ|ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ]] ਅਤੇ ਅਵਾਰਡ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵੱਕਾਰੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sangeet Natak Akademi |url=https://sangeetnatak.gov.in/snanp/ |access-date=2021-06-25 |website=sangeetnatak.gov.in}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

==ਬਾਹਰਲੇ ਲਿੰਕ==
*[http://www.sangeetnatak.com/ The official website of the Sangeet Natak Akademi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100507171509/http://www.sangeetnatak.com/ |date=2010-05-07 }}
*[http://www.hinduonnet.com/fline/fl2004/stories/20030228001708500.htm ''An agenda for the arts'', Frontline magazine (The Hindu), February 15 - 28, 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227145737/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2004/stories/20030228001708500.htm |date=2009-02-27 }} - article on 50th anniversary
*[http://www.accu.or.jp/ich/data/O_IND4-more.html Data Bank on Traditional/Folk performances] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070313135242/http://www.accu.or.jp/ich/data/O_IND4-more.html |date=2007-03-13 }}
*[http://www.sangeetnatak.com/events_currentevents.html Current events] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227111630/http://www.sangeetnatak.com/events_currentevents.html |date=2009-02-27 }} page on the website (''slightly outdated'')
*[http://www.sangeetnatak.com/programmes_recognition&amp;honours.html The Academy's Official List of Award winners] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081120140941/http://www.sangeetnatak.com/programmes_recognition%26honours.html |date=2008-11-20 }}.
*[[D. G. Godse]] The Academy's Awardee 1988
*[http://www.carnaticindia.com carnatic india a portal on Indian classical fine arts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190714081225/http://carnaticindia.com/ |date=2019-07-14 }}.
*[http://www.omenad.net/articles/sna_iliyas.htm Akdemi Music.]

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗੀਤ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ]]</text>
      <sha1>1ko1g0fc8pip5h6q72vfy1jck0nsbha</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>849800</id>
      <parentid>849799</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T12:14:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuldeepburjbhalaike</username>
        <id>18176</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:ਸੰਗੀਤ]]; added [[Category:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਸਿੱਖਿਆ]] using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>849800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12619" sha1="a1edotrzvdvmibrabxv93zbiqrufpqt" xml:space="preserve">{{infobox Organization
|name = ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕੈਡਮੀ 
|image               = Rabindra Bhawan, Delhi.jpg
|image_border = 
|size =
|caption             = ਰਬਿੰਦਰ ਭਵਨ, ਦਿੱਲੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ, [[ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ]] ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ]] ਹਨ।
|formation           = {{Start date and years ago|df=yes|1953}}
|abbreviation = SNA
|motto = 
|extinction = 
|type = 
|status = 
|headquarters = ਰਬਿੰਦਰ ਭਵਨ, ਫਿਰੋਜਸ਼ਾਹ ਰੋਡ, [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]], ਭਾਰਤ
|location = 
|region_served       = [[ਭਾਰਤ]]
|membership = 
|language = 
|leader_title =
|leader_name = 
|main_organ = 
|parent_organisation = [[ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਭਾਰਤ)|ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲਾ]], [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]]&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://sangeetnatak.gov.in/sna/introduction.php|title=Sangeet Natak Akademi's Parent Organisation|access-date=2018-04-26|language=en-In}}&lt;/ref&gt;
|affiliations = 
|num_staff = 
|num_volunteers =
|budget = 
|website             = {{URL|http://sangeetnatak.gov.in}}
|remarks =
}}
'''ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ''' (ਸੰਗੀਤ, ਨਾਚ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਕਾਦਮੀ) [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ ਭਾਰਤ ਦੀ [[ਸੰਗੀਤ]] ਅਤੇ [[ਨਾਟਕ]] ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਕਾਦਮੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ [[ਰਬਿੰਦਰ ਭਵਨ]], ਫਿਰੋਜਸ਼ਾਹ ਰੋਡ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੈ। 

==ਸਥਾਪਨਾ==
ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇੱਕ ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਮੂਜਬ 1953 ਵਿੱਚ ਅਕਾਦਮੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ। 1961 ਵਿੱਚ ਅਕਾਦਮੀ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1860 ਦੇ ਸੋਸਾਇਟੀਜ ਰਜਿਸਟਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਰਜਿਸਟਰ ਹੋ ਗਈ। ਇਸਦੀ ਨਵੀਂ ਪਰੀਸ਼ਦ ਅਤੇ ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅਕਾਦਮੀ ਹੁਣ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।
 
==ਉਦੇਸ਼==
ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸੰਗੀਤ, ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਨਾਚ ਕਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਉੱਨਤੀ ਲਈ ਵਿਵਿਧ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ, ਨਾਚ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਾਰਜ-ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਲਈ ਅਨੁਦਾਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਸਰਵੇਖਣ ਅਤੇ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ; ਸੰਗੀਤ, ਨਾਚ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦੇ ਅਧਿਆਪਨ ਲਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ; ਗੋਸ਼ਠੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਦਾ ਸੰਗਠਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਲਈ ਆਰਥਕ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
 
==ਸੰਗਠਨ ਵਿਵਸਥਾ==
ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹਾਪਰੀਸ਼ਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 48 ਮੈਂਬਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 5 ਮੈਂਬਰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਨਾਮਜਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ - ਇੱਕ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਨਿੱਧੀ, ਇੱਕ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਨਿੱਧੀ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੁਕਤ ਵਿੱਤ ਸਲਾਹਕਾਰ (ਪਦੇਨ), 1 - 1 ਨਾਮਜਦ ਮੈਂਬਰ ਹਰ ਇੱਕ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦਾ, 2 - 2 ਪ੍ਰਤਿਨਿੱਧੀ ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਮਜਦ ਇਹ 28 ਮੈਂਬਰ ਇੱਕ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ 20 ਹੋਰ ਮੈਬਰਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਗੀਤ, ਨਾਚ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਚ ਦੀਆਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪੱਧਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਤਰਜਮਾਨੀ ਹੋ ਸਕੇ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸੰਗਠਿਤ ਮਹਾਪਰੀਸ਼ਦ ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 15 ਮੈਂਬਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਭਾਪਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ ਉੱਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਮਨੋਨੀਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਪਸਭਾਪਤੀ ਦੀ ਚੋਣ ਮਹਾਪਰੀਸ਼ਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਕੱਤਰ ਦਾ ਪਦ ਅਫਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਕੱਤਰ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਕਾਰਜ ਦੇ ਸੰਚਾਲਨ ਲਈ ਹੋਰ ਕਮੇਟੀਆਂ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵਿੱਤ ਕਮੇਟੀ, ਅਨੁਦਾਨ ਕਮੇਟੀ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਕਮੇਟੀ ਆਦਿ। ਅਕਾਦਮੀ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਾਰੇ ਅਧਿਕਾਰ ਸਭਾਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਪਰੀਸ਼ਦ, ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਅਤੇ ਸਭਾਪਤੀ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਪੰਜ ਸਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਅਕਾਦਮੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਸਭਾਪਤੀ ਸ਼੍ਰੀ ਪੀ ਵੀ ਰਾਜਮੰਨਾਰ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਸਭਾਪਤੀ ਮੈਸੂਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਸ਼੍ਰੀ [[ਜੈਚਾਮਰਾਜ ਵਡਇਰ]] ਸਨ।
 
==ਪਰੋਗਰਾਮ==
ਅਕਾਦਮੀ ਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਪਰੋਗਰਾਮ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਅਧੀਨ ਪਰੰਪਰਕ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਚ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦੇ ਵਿਵਿਧ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਫੋਟੋਗਰਾਫ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਟੇਪਰੀਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਕਾਦਮੀ ਸੰਗੀਤ, ਨਾਚ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦੇ ਪਰੋਗਰਾਮ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਕਾਦਮੀ ਸੰਗੀਤ, ਨਾਚ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦੇ ਪਰੋਗਰਾਮ ਵੀ ਹਨ ਜਿਸਦੇ ਅਧੀਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਕਾਦਮੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤ੍ਰੈਮਾਸਿਕ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

==ਪੁਰਸਕਾਰ==
ਅਕਾਦਮੀ ਪ੍ਰਤੀਵਰਸ਼ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਚ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਅਕਾਦਮੀ ਮਹਾਪਰੀਸ਼ਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਸਕਾਰ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਤਰਣ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ ਨਾਚ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਕਾਦਮੀ ਪ੍ਰਤੀਵਰਸ਼ ਕੁੱਝ ਫੈਲੋ) ਚੁਣਦੀ ਹੈ।

== ਇਤਿਹਾਸ ==
ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕੈਡਮੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ 31 ਮਈ 1952 ਨੂੰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਡਾ. ਪੀ. ਵੀ. ਰਾਜਮੰਨਾਰ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੋ ਗਈ ਸੀ । ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡਾ. ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੇ 28 ਜਨਵਰੀ 1953 ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ|ਸੰਸਦ ਭਵਨ]] ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਅਕੈਡਮੀ ਦੀ [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕੈਡਮੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ|ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ]] ਅਤੇ ਅਵਾਰਡ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵੱਕਾਰੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sangeet Natak Akademi |url=https://sangeetnatak.gov.in/snanp/ |access-date=2021-06-25 |website=sangeetnatak.gov.in}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

==ਬਾਹਰਲੇ ਲਿੰਕ==
*[http://www.sangeetnatak.com/ The official website of the Sangeet Natak Akademi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100507171509/http://www.sangeetnatak.com/ |date=2010-05-07 }}
*[http://www.hinduonnet.com/fline/fl2004/stories/20030228001708500.htm ''An agenda for the arts'', Frontline magazine (The Hindu), February 15 - 28, 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227145737/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2004/stories/20030228001708500.htm |date=2009-02-27 }} - article on 50th anniversary
*[http://www.accu.or.jp/ich/data/O_IND4-more.html Data Bank on Traditional/Folk performances] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070313135242/http://www.accu.or.jp/ich/data/O_IND4-more.html |date=2007-03-13 }}
*[http://www.sangeetnatak.com/events_currentevents.html Current events] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227111630/http://www.sangeetnatak.com/events_currentevents.html |date=2009-02-27 }} page on the website (''slightly outdated'')
*[http://www.sangeetnatak.com/programmes_recognition&amp;honours.html The Academy's Official List of Award winners] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081120140941/http://www.sangeetnatak.com/programmes_recognition%26honours.html |date=2008-11-20 }}.
*[[D. G. Godse]] The Academy's Awardee 1988
*[http://www.carnaticindia.com carnatic india a portal on Indian classical fine arts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190714081225/http://carnaticindia.com/ |date=2019-07-14 }}.
*[http://www.omenad.net/articles/sna_iliyas.htm Akdemi Music.]

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਸਿੱਖਿਆ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ]]</text>
      <sha1>a1edotrzvdvmibrabxv93zbiqrufpqt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18860</id>
    <revision>
      <id>849880</id>
      <parentid>617083</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T03:02:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85210" sha1="ozixoex8j3i4mz7k0ummyo0g9b43d21" xml:space="preserve">{{Infobox writer
| name = ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ
| image = Bawa Budh Singh.jpg
| image_size = 
| alt = 
| caption = 
| pseudonym = 
| birth_name = 
| birth_date =1878
| birth_place = ਪਿੰਡ ਸਲਹੱਟ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਐਬਟਾਬਾਦ, [[ਪੋਠੋਹਾਰ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ]]
| death_date = 16 ਅਕਤੂਬਰ 1931 (ਉਮਰ 53 ਸਾਲ)
| death_place = 
| resting_place = 
| occupation = ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਅਤੇ ਇੰਜਨੀਅਰ
| language =  [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]
| nationality = ਭਾਰਤੀ
| ethnicity = [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]]
| citizenship = 
| education = ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਡਿਗਰੀ
| period =  
| genre = ਨਾਟਕ, ਨਾਵਲ, ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਨਾ
| subject = 
| movement = 
| notable_works = 
| father=  ਬਾਵਾ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ
| partner = 
| children =  
| awards = 
| signature = 
| signature_alt = 
| module =
| website = 
| portaldisp = 
}}
'''ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ''' (1878-16 ਅਕਤੂਬਰ 1931) ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਅਤੇ ਇੰਜਨੀਅਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਹਾਸਕਾਰੀ ਅਤੇ ਖੋਜ ਦਾ ਮੁਢ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਨਾਟਕ ਲਿਖਿਆ।
           

    {{ ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ : ਰਚਨਾਵਲੀ }}
[[ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ]] : ਰਚਨਾਵਲੀ = ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨਾਟਕਕਾਰ, ਅਨੁਵਾਦਕ,ਨਿਬੰਧਕਾਰ,ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਚੰਦ੍ਰਹਰੀ (1909 ਈ.), ਨਾਰ ਨਾਵੇਲੀ (1928 ਈ.) ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੁਮਾਰੀ (1909 ਈ.) ਮੁੰਦਰੀ ਛਲ (1927 ਈ.) ਦਾਮਿਨੀ (1930 ਈ.) ਲਿਖੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਸੰਬੰਧੀ ਅਣਗਿਹਲੀ ਦਿਖਾਉਣ ਕਾਰਨ 1910 ਵਿਚ 32 ਪਨਿੰਆ ਦੀ ਅਪੀਲ ਆਮ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਸੀ। ਹੰਸਚੋਗ (1913 ਈ.), ਕੋਇਲ ਕੂ (1916 ਈ.) ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਆਲੋਚਨਾ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹਨ। ਪ੍ਰੀਤਮ ਕੌਰ (1927) ਨੀਤੀ ਸ਼ਤਕ (1920) ਅਨੁਵਾਦਿਤ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਰਾਜਾ ਰਸਾਲ (1913) ਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਰਸਾਲੂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ, ਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ।

== [[ਜਾਣ ਪਹਿਚਾਣ]] ==
ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਆਉਣ ਤੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਧਰਾਤਲਾਂ ਤੇ ਹੀ ਵਿਚਰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਹਿਚਾਣ, ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਾਹਿਤ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਛੁਟਿਆ ਦੇਣਾ ਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਧਾਰਾ ਨਾਲ ਅਨਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੌਰ ਦੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਨੁਕਤਾ ਬਣਾ ਕੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਨਵੇਂ ਤੱਥ ਲੱਭ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਸਰਲਅਰਥੀ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਕੇ ਆਪਣੀ ਰਾਇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ, ਮੌਲਾ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੁਸ਼ਤਾ ਆਦਿ ਨੇ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਆਲੋਚਕ ਇਕ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕ੍ਰਮ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਰਚਿਤ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਪਾਸ ਉਹ ਬੌਧਿਕਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਕੇਵਲ ਮੁਢਲੀ ਵਿਆਖਿਆ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਰਹੇ। ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ :&quot;ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਭੰਡਾਰ ਨੂੰ ਇਕ ਥਾਂ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੇ ਆਹਰ ਵਿਚ ਸੀ।&quot; 

[[ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ]]: &quot;ਕਵਿਤਾ ਅਸਲ ਕੀ ਏ, ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਤੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਕਵੀਆ ਦੀ ਅੱਡ-ਅੱਡ ਰਾਇ ਹੈ, ਯੂਨਾਨੀ ਤੇ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਲਈ ਇਕ ਖਾਸ 'ਸ਼ਕਲ' ਜਾਂ ਛੰਦ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਸਿਰਫ਼ ਉਚ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਖ਼ਿਆਲ ਦੀ ਈ ਲੋੜ ਏ। ਪਰ 'ਹੀਗਲ'(hegel) ਕਵੀ,ਵਜ਼ਨ ਜਾਂ ਤੋਲ ਨੂੰ ਬੜਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਵੀ ਸੋਚ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਵਜ਼ਨ ਦੇ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਸੋਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।&quot;

&quot;ਕਵਿਤਾ ਕਹਿਣ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਹੋਣਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ, ਖ਼ਿਆਲ ਅਤੇ ਸੋਚ ਇਕ ਨੰਗੀ ਨਾਲ ਵਿਖਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਕਾਰਗਰੀ ਦਾ ਤਾਂ ਹੱਦ ਹੋ ਗਈ,ਪਰ ਉਹ ਨੰਗੀ ਤਸਵੀਰ ਸੋਸਾਇਟੀ ਤੇ ਚੰਗਾ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ।&quot;  ਕਵਿਤਾ ਇਕ ਆਰਟ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਆਰਟਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਆਰਟ ਏ, ਉਹ ਆਰਟ ਜਿਹੜਾ ਸੁਹੱਪਣ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਾ ਤੇ ਨਕਸ਼ ਖਿੱਚਦਾ ਏ। ਸਿਆਣਿਆਂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੋਮਲ ਹੁਨਰ ਰੱਖੇ ਨੇ: ਕਵਿਤਾ, ਰਾਗ,ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ। ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਲੱਕੜੀ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਘੜਨੀਆਂ ਆ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਇਹਨਾਂ ਹੁਨਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮੁਢਲਾ ਨਿਯਮ ਹਾਰਮਨੀ ਜਾਂ ਮਿਲਾਉਣੀ ਏ।  ਰੱਬ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਵੀ ਹਾਰਮਨੀ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਕੋਮਲ ਹੁਨਰਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਏ ਕਿ ਆਪਣੇ ਅਸਰ ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀ 'ਹਾਰਮਨੀ' ਨੂੰ ਰਚਨਾ ਦੀ ਹਾਰਮਨੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦੇਣ। ਹੁਣ ਅਸਾਂ ਵੇਖਣਾ ਏ,ਵੇ ਪਈ ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਹੁਨਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਮਨ ਤੇ ਢੇਰ ਅਸਰ ਕਰਦਾ ਏ,ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੇ ਸਾਜ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਸਾਜ ਨਾਲ ਇਕ ਸੂਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।&quot;


ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ : ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਮੁਢਲੇ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਸੁਭਾਆ,ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਦੀ ਰਚਨਾ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਸੂਖਮ ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪੱਧਰ ਤੇ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।ਅਫ਼ਲਾਤੂਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ poetics (ਕਵਿਤਾ ਸਬੰਧੀ)ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਏ ਕੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਇਕ ਧੂਰੇ ਦੇ ਗਿਰਦ ਆਪਣਾ ਰਾਗ ਗਾਵਦੀਆਂ ਨੇ। ਪੁਰਾਣੇ ਕਵੀ ਮਿਲਟਨ ਨੇ ਨੌ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਮਹਾਂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਮੁਰਾਦ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਗ੍ਰਹਿ ਮਲੂਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਉਹ ਰੱਬੀ ਕਵੀ ਜੋ ਸਾਰੀ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਜਾਣੂ ਸਨ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਏ:-&quot;ਗਾਵਿਨ ਤੁਧਨੋ ਖੰਡ ਮੰਡਲ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਾ&quot; ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਮਤਲਬ ਤਾਰੇ ਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਤੋਂ ਅਨੇਕ ਸੂਰਜ ਸੰਬੰਧੀ ਚੱਕਰ ਹਨ ਜੋ ਇਸ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਭੱਜੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ।

'ਪੁਰਾਤਨ ਜਮਾਨੇ ਤੋਂ ਰਾਗ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਇਕੱਠੀ ਚਲੀ ਆਉਂਦੀ ਏ। ਰਾਗ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਅੱਧਾ ਅਸਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਗ ਕਿਸੇ ਦੇ ਮਨ ਦੇ ਖ਼ਿਆਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਰਾਗ ਅਲਾਪਣ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਸੂਰਤ ਤੇ ਖਿੱਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਖ਼ਿਆਲ ਦਾ ਵਾਧਾ ਏ।&quot; ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੰਮ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਮਿਲਾਉਣੀ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਬਾਹਰਲੀ ਹਾਰਮਨੀ ਨਾਲ ਇਕ ਸੂਰ ਕਰ ਦੇਵੇ।


ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਆਲੋਚਨਾ  ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪੱਛਮੀ ਸਿਧਾਂਤ ਵਰਤਾਰੇ ਸਬੰਧੀ ਚੇਤਨ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ। ਉਹ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਦੇ ਕਵਿਤਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਹੋਂਦ ਸੰਬੰਧੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ-ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਸਨ। ਪੱਛਮੀ ਸਿਧਾਂਤ ਰਾਹੀਂ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤੀ ਬਲਕਿ ਸਮੁੱਚੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਆਪਣੀ ਰਾਇ ਵਿਅਕਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਧਾਰਨਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੂਰਬੀ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੂਰਬੀ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਹਨ: 

1.   ਐਪਕ (epic) (ਬੀਰ ਰਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ)
2.   ਨਾਟਕ (drama)
3.   ਕਵਿਤਾ (lyric) ਲੀਰਕ(ਗੀਤ ਰਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ)


1.  [[ਐਪਕ]](ਬੀਰ ਰਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ) :ਸਭ ਥਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋਈ ਏ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆ ਕਿਤਾਬਾਂ ਰਾਮਾਇਣ ਤੇ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਬੀਰ ਰਸ ਦੇ ਪੁੰੰਜ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਬੀਰ ਰਸ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਏ ।

2. [[ਨਾਟਕ]]:  ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਕਿਸਮ ਏ। ਇਸ ਵਿਚ ਕਵੀ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗੋ ਜਿਊਂਦੀਆਂ ਜਾਗਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਬਣਾ ਕੇ ਵਿਖਾਂਦਾ ਏ,ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਵਾ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਹਾਰਮਨੀ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਏ,ਜੋ ਇਹ ਮੂਰਤ ਇਕ ਅਨੋਖੀ ਮੂਰਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਏ, ਇਉ ਸਮਝੋ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਖ਼ਿਆਲ ਦੀ ਜਿਉਂਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ। ਜਿਨੇ ਉੱਚੇ ਖ਼ਿਆਲ ਨੂੰ ਕਵੀ ਬੜੀ ਕਾਰਗਾਰੀ ਤੇ ਇਕ ਰਸਤੇ ਨਾਲ ਇਕ ਨਟ ਵਿਚ ਬੰਨਕੇ ਵਿਖਾਏ ਉਹਨਾਂ ਈ ਡਰਾਮਾਂ ਚੰਗਾ, ਡਰਾਮਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਛੰਦ-ਬੰਦੀ ਵਿਚ ਹੋਵੇ। ਵਲਾਇਤ ਵਿਚ ਹੁਣ ਚੰਗੇ ਡਰਾਮੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਲ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਖ਼ਿਆਲ ਉੱਚੇ ਚਾਹੀਦੇ ਨੇ।

3. [[ਕਵਿਤਾ]]: ਇਸ ਵਿਚ ਉਪਰਲੀਆਂ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਸਭ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਸਮਾਂ ਜਾਂਦੀ ਏ। ਇਸ ਵਿਚ ਗੀਤ, ਕਿੱਸੇ, ਕਹਾਣੀਆਂ,ਕਸੀਦੇ,ਮਾਰਸੀਦੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਅੱਗੇ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ:   ੳ. ਪ੍ਰਸ਼ੰਗ ਜਾਂ ਵਾਰਤਕ। ਅ. ਕਿਸੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨਜ਼ਾਰੇ ਦਾ ਨਿਰਪੁਨ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਗ ਸੁਣਾਉਣਾ । ੲ. ਗ਼ਜ਼ਲ ਅਤੇ ਗੀਤ।

ਇਹ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਵੰਡ ਏ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ 9 ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਏ ਤੇ ਹੋਰ ਇਕ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਨਾਉ ਰਸ ਆਖਿਆ ਏ। ਕਵਿਤਾ ਲਈ ਨਾਉ ਸਜਦਾ ਈ ਰਸ ਏ। ਰਸ ਤਦ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਏ ਜਦ ਮਾਲੋਨੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਜਾਨ ਹੋਈ। ਇਸ ਪਰਕਾਰ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਵਰਗ ਵੰਡ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਕੇਵਲ ਪੱਛਮੀ ਕਾਵਿ-ਸਿਧਾਂਤ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬਣਾਉਂਦੇ ਬਲਕਿ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸਮਤੋਲ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁਖ ਅਧਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ ਉਹ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਗ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕਰਦੇ ਹੋਈ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਿੰਦੂਸਤਾਨੀ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਦੋ ਵੰਡੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। 

1.  ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਕ ਵਾਲੀ ਕਵਿਤਾ 
2.  ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਾਕ ਵਾਲੀ ਕਵਿਤਾ


ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਰਚੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਨੇਮ ਵਿਧਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦੇ ਕਲਕ੍ਰਮੀਕ ਪਾਸਾਰ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਪਰਿਪੇਖ ਵੀ ਸਿਧਾਂਤ ਬੱਧ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੂਲ ਸ੍ਰੋਤ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ ਸੰਬੰਧੀ ਚੇਤਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਬਹੁਪੱਖੀ ਸਖ਼ਸੀਅਤ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ,ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਉਨਤੀ ਲਈ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। 
&lt;ref&gt;{{Cite journal|last= ਕੌਰ|
First=ਰਮਨਦੀਪ|year=2021|title=ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ:ਰਚਨਾਵਲੀ|URL=|journal=|volume=|pages=1|via=ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ}}
&lt;/ref&gt;

==ਜੀਵਨ==
ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਤੀਜੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਖਾਨਦਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। ਉਹ ਬਾਵਾ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਮਸੀਤ ਵਿੱਚੋਂ [[ਫਾਰਸੀ]] ਸਿੱਖ ਕੇ ਉਹ ਮਿਸ਼ਨ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਦਸਵੀਂ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਐਫ਼ ਸੀ ਕਾਲਜ, [[ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੁੜਕੀ ਤੋਂ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;http://www.thesikhencyclopedia.com/biographies/famous-sikh-personalities/budh-singh-bawa&lt;/ref&gt;

==ਰਚਨਾਵਾਂ==
=== ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਖੋਜ === 
* ''ਹੰਸ ਚੋਗ'' (1913)
*''ਕੋਇਲ ਕੂ'' (1916) 
* ''ਬੰਬੀਹਾ ਬੋਲ'' (1925)
*''ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀ'' (1932)&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;ਬਾਵਾ ਬੁਧ ਸਿੰਘ ਰਚਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਵਿਵੇਚਨ:Ph.D.ਖੋਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ੧੯੮੧ ਖੋਜ ਕਰਤਾ:ਊਸ਼ਾ ਰਾਣੀ, ਨਿਗਰਾਨ:ਡਾਕਟਰ:ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ&lt;/ref&gt; ਪੰਨਾ 19
* ''ਰਾਜਾ ਰਸਾਲੂ'' (1931)&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; ਪੰਨਾ 19
*''ਪ੍ਰੀਤਮ ਛੋਹ''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pa.wikisource.org/wiki/%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%A8%E0%A8%BE:%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80%E0%A8%A4%E0%A8%AE_%E0%A8%9B%E0%A9%8B%E0%A8%B9.pdf/1|title=ਪ੍ਰੀਤਮ ਛੋਹ|last=ਸਿੰਘ|first=ਬਾਵਾ ਬੁਧ|date=|website=pa.wikisource.org|publisher=|access-date=}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.apnaorg.com/research-papers/nasir-rana-1/ |title=From 1916 to 1926, Bava Budh Singh brought out a number of books including Koel Ku, Hans Choag, Bol Banbiha and Prem Kahani. |access-date=2013-01-04 |archive-date=2014-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812132955/http://www.apnaorg.com/research-papers/nasir-rana-1/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

==ਹੰਸ ਚੋਗ==
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦਾ ਆਗਾਜ਼ ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਪੁਸਤਕ ‘ਹੰਸ ਚੋਗ’ (1913) ਤੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਾਵਾ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਵੰਨਗੀਆਂ ਦਾ ਬਿਉਰਾ ਅਤੇ ਹਵਾਲਾ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਦੀ ਕਾਲ ਵੰਡ ਕਰਨ ਦੀ ਵੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ;
#ਪੁਰਾਣੀ ਸਮਾਂ – 11ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ 1800ਵੀਂ ਸਦੀ ਤਕ
#ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਸਮਾਂ- 1860 ਈ. ਤੋਂ 1925 ਈ. ਤਕ
#ਨਵਾਂ ਸਮਾਂ – 1925 ਈ. ਤੋਂ ਅੱਗੇ।

ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੰਸ ਚੋਗ ਦੀ ਉਥਾਨਕਾ ਵਿੱਚ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਕਵੀਆਂ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਭਾਗ ‘ਸਤਿਜੁਗੀ ਦਰਬਾਰ’ ਇੱਕ ਨਾਟਕੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਬਾਣੀ ਕਾਰਾਂ ਦੀ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਉਸ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸਜੇ, ਸੰਤਾਂ ਭਗਤਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗਲਪੀ ਕਾਲਪਨਿਕ ਚਿੱਤਰ ਉਲੀਕੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਲਪਨਿਕ ਖ਼ਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਲੋਕ ਮੰਨਤਾਂ ਜਾਂ ਕਰਾਮਾਤੀ ਜਨਮ-ਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਚਰਿਤਰਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਪਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। 

ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਧਿਐਨ ਯਾਤਰਾ ਬਾਣੀ ਕਾਰਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਲੋਕ ਰਾਇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਜਾਂ ਦੂਸਰੇ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਨਾਂ ਜ਼ਾਤ, ਨਿਵਾਸ, ਅਸਥਾਨ, ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ, ਜਨਮ ਮਿਤੀ, ਵਿਆਹ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਾਣੀ ਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਔਲਾਦ, ਅੰਤ, ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੋਈ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਮੁੱਢਲੀ ਅਤੇ ਸਧਾਰਨ ਬੁੱਧ ਆਧਾਰਤ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;ਡਾ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਭਾਟੀਆ, ਸੰਵਾਦ ਪੁਨਰ:ਸੰਵਾਦ, ਰਵੀ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ&lt;/ref&gt; 
ਇਸ ਸਾਰੀ ਸਾਹਿਤ ਸਮਗਰੀ ਨੂੰ ਲੇਖਕ ਨੇ ‘ਪੁਰਾਣਾ ਮੁੱਢ’ ਸਿਰਲੇਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ‘ਵਿਚਲਾ ਸਮਾਂ’ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਉਸ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸਮੇਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ‘ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ’ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਕੇ ਪਰਖਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ, ਆਲੋਚਨਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ&lt;/ref&gt;

==ਕੋਇਲ ਕੂ==
ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਖਿੱਲਰੇ ਪੁਲਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਲ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹਨ:-
#ਹੰਸ ਚੋਗ (1914)
#ਕੋਇਲ ਕੂ (1916)
#ਬੰਬੀਹਾ ਬੋਲ (1923)

ਕੋਇਲ ਕੂ (1916) ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿਚਲੇ ਕਵੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਲਤਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ‘ਮੁਲਤਾਨੀ ਵੰਡ’ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਵਿਚਾਰਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ, ਆਲੋਚਨਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ, ਪੰਨਾ 167-68&lt;/ref&gt; 
ਕੋਇਲ ਕੂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਛਾਪ ਜਦ ਛਪੀ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਈ ਮੁਗ਼ਲਈ ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਿੱਛੋਂ ਖੋਜ ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਮਿਲੀਆਂ, ਜੀਕਨ:-
#ਦਮੋਦਰ ਦੀ ਹੀਰ
#ਪੀਲੂ ਦਾ ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾ
#ਨਜ਼ਾਬਤ ਦੀ ਵਾਰ

ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਬੰਬੀਹਾ ਬੋਲ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ।&lt;ref&gt;ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ, ਕੋਇਲ ਕੂ ਅਰਥਾਤ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਨੋਹਰ ਰਚਨਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਹਾਲਾਤ, ਪੰਨਾ 6&lt;/ref&gt;
ਕੋਇਲ ਕੂ ‘ਪ੍ਰੇਮ ਜੰਞ’ ਵਾਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹੋਰਨਾਂ ਕਿੱਸਾਕਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਉਹ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਵੀ ‘ਕਲਮੀ ਚਿੱਤਰ’ ਉਸਾਰਦਾ ਹੈ। ਕੋਇਲ ਕੂ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ ਸਿਧਾਂਤ ਜਿਵੇਂ ਕਵਿਤਾ ਕੀ ਹੈ? ਕਾਵਿ ਦੇ ਤੱਤ, ਕਾਵਿ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਜਨ, ਛੰਦ, ਰਸ ਅਲੰਕਾਰ ਦੀ ਨਾਲ ਬੜੀ ਮੁੱਢਲੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਵਾਕਫ਼ੀ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਸੋਮਾ ਉਰਦੂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਕੁੱਝ ਮੁੱਢਲੇ ਸਿਧਾਂਤ ਹਨ। ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਅੰਤਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਮੌਲਿਕ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵੱਲ ਰੁਚਿਤ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਕਿਸੇ ਅੰਤਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਨਹੀਂ. ਗਿਣੇ ਮਿਥੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਠੋਸਣ ਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੀ ਦਵੈਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੈ। ਕਾਵਿ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਪਛਾਣ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਪਰ ਕਰਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਤੱਤ ਹਨ: ਚੰਗਾ ਖ਼ਿਆਲ, ਚੰਗੇ ਤੇ ਚੋਣਵੇਂ ਪਦ ਅਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਤਰਤੀਬ ਤੇ ਚਾਲ। ਅਲੰਕਾਰ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਉ।&lt;ref&gt;ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਭਾਟੀਆ, ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਵਿਹਾਰ&lt;/ref&gt;

==ਬੰਬੀਹਾ ਬੋਲ==
ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਪੁਸਤਕ ਬੰਬੀਹਾ ਬੋਲ ਵਿੱਚ ਮੱਧਕਾਲੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਵੰਡ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ। 
#ਮੁਗ਼ਲਈ ਵੰਡ 
#ਖ਼ਾਲਸਾਈ ਵੰਡ 
#ਸਿੱਖ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ।

===ਮੁਗ਼ਲਈ ਵੰਡ===
#ਮੁਗ਼ਲਈ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਪਹਿਲਾ ਦਮੋਦਰ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਹੀਰ ਰਾਂਝੇ ਦਾ ਕਿੱਸਾ ਹੈ। ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਨੇ ਦਮੋਦਰ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੱਖ ਵਿਸਥਾਰ ਪੂਰਵਕ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਦਮੋਦਰ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਹੀਰ ਤੇ ਰਾਂਝੇ ਦਾ ਪਿਆਰ ਉਦੇ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਕੋਟ ਕਬੂਲੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੋਣਾ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕਿੱਸਾ ਬਾਵਾ ਜੀ ਨੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ।
#ਮੁਗ਼ਲਈ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਕਿੱਸਾ ਪੀਲੂ ਸ਼ਾਇਰ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦਾ ਕਿੱਸਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਪੱਖ ਵਿਸਥਾਰ ਪੂਰਵਕ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਪੀਲੂ ਸ਼ਾਇਰ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਪੀਲੂ ਭਗਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵੇਲੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ‘ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ’ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਾਹਿਬਾਂ ਨੂੰ ਘਰੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਘੋੜੀ ਤੇ ਟੁਰ ਪੈਣਾ ਮਿਰਜ਼ਾ ਥੱਕਿਆ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਜੰਡ ਹੇਠ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਨਾ ਤੇ ਚੰਦੜ ਘੋੜੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨਾ, ਸ਼ਮੀਰ ਆਣ ਕੇ ਤੀਰ ਮਾਰ ਕੇ ਮਿਰਜ਼ੇ ਨੂੰ ਫੱਟੜ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
#ਮੁਗ਼ਲਈ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਅਗਲਾ ਪੱਖ ਨਜ਼ਾਬਤ ਦੀ ਨਾਦਰਸ਼ਾਹ ਦੀ ਵਾਰ ਹੈ। ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਕਵੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਨੇ ਵਾਰ ਦੇ ਅਮਲ ਕਰਤੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਤੇ ਫੇਰ ਵਾਰ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀਰ ਰਸ ਇੱਕ ਸੋਹਣੀ ਕਵਿਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

===ਖ਼ਾਲਸਾਈ ਵੰਡ===
ਖ਼ਾਲਸਾਈ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਹਾਲ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵੰਡ ਦੇ ਕਈ ਕਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਤਕ ਰਹੇ।

====ਕਵੀ ਅਗਰਾ==== 
ਖ਼ਾਲਸਾਈ ਵੰਡ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਵੀ ਹੈ। ਅਗਰਾ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਕਵੀ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਬਿਕਰਮੀ ਵਿੱਚ ਹਕੀਕਤ ਰਾਏ ਦੀ ਵਾਰ ਬਣਾਈ। ਸਿੱਧੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਵਾਰ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਹਕੀਕਤ ਰਾਏ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਵਾਰ ਇਹ ਹੀ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

====ਰਾਜ ਕਵੀ ਹਾਸ਼ਮ==== 
ਖ਼ਾਲਸਾਈ ਵੰਡ ਦਾ ਦੂਜਾ ਕਵੀ ਇਹ ਕਵੀ ਜਾਤ ਦੇ ਤਰਖਾਣ, ਪਿਉ ਦਾ ਨਾਉਂ ਕਾਸਮ ਸ਼ਾਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸਵਰਗਵਾਸ ਹੋਏ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ‘ਮਰਸੀਆ’ ਲਿਖੀ। ਹਾਸ਼ਮ ਨੇ ‘ਸੱਸੀ’ ਲਿਖੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

====ਮੀਆਂ ਕਾਦਰਯਾਰ==== 
ਖ਼ਾਲਸਾਈ ਵੰਡ ਦਾ ਤੀਜਾ ਕਵੀ ਮੀਆਂ ਕਾਦਰਯਾਰ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਸਮੇਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਵੀ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਚਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਇਹ ਹਨ: 1. ਮਹਿਰਾਜ ਨਾਮਾ 2. ਸੋਹਣੀ 3. ਪੂਰਨ ਭਗਤ 4. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ 5. ਰਾਜਾ ਰਸਾਲੂ। ਪੂਰਨ ਭਗਤ ਦੀ ਵਾਰ ਸਭਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।

====ਪੀਰ ਬਖ਼ਸ਼==== 
ਖ਼ਾਲਸਾਈ ਵੰਡ ਦੇ ਚੌਥੇ ਕਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵੇਲੇ ਚੰਗੇ ਕਵੀ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੀਹਰਫੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਫ਼ਰੀਦ ਸ਼ਕਰਗੰਜ ਦੀ ਸੀਹਰਫ਼ੀ ਢੇਰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਜ਼ੁਬਾਨ ਠੇਠ ਅਰ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਰਸ ਹੈ। ਇਲਮ ਘੱਟ ਸੀ।

====ਹਾਫ਼ਜ਼ ਮੀਆਂ ਅੱਲਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਪਿਆਰਾ==== 
ਇਹ ਖ਼ਾਲਸਾਈ ਵੰਡ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਕਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਕਵੀ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਲੜੀ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਹੋਏ ਹਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਦਰਸਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਬੜਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਦੂਰੋਂ ਲੋਕ ਪੜ੍ਹਨ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਘੱਟ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਕਿੱਸਾ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ।

====ਫ਼ਰੀਦ ਦੀਨ==== 
ਇਹ ਖ਼ਾਲਸਾਈ ਵੰਡ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਕਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਚੰਗੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਵੀ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਦੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਗਿਰਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਰੁੜੇ ਰਾਇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ।
====ਮੀਆਂ ਹੁਸੈਨ==== 
ਇਹ ਖ਼ਾਲਸਾਈ ਵੰਡ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਕਵੀ ਹਨ। ਨਾਮ ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ, ਝਨਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜਾਪਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸੀਹਰਫੀਆਂ ‘ਹੀਰ ਹੁਸੈਨ’ ਕਰਕੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ। ਬੋਲੀ ਮਿੱਠੀ ਅਤੇ ਰਸਦਾਇਕ। ਕਵਿਤਾ ਬਿਰਹੋਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ।

====ਮੀਆਂ ਅਸ਼ਰਫ਼==== 
ਇਹ ਖ਼ਾਲਸਾਈ ਵੰਡ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਕਵੀ ਹਨ। ਮੀਆਂ ਅਸ਼ਰਫ਼ ਜਿਹਲਮ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੀਹਰਫ਼ੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਹੀਰ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਵਿਚੋਂ ਸਹਿਤੀ ਅਤੇ ਜੋਗੀ (ਰਾਂਝੇ) ਦਾ ਝਗੜਾ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।

====ਮੀਆਂ ਅਮਾਮ ਬਖ਼ਸ਼==== 
ਇਹ ਖ਼ਾਲਸਾਈ ਵੰਡ ਦੇ ਨੌਵੇਂ ਕਵੀ ਹਨ। ਮੀਆਂ ਅਮਾਮ ਬਖ਼ਸ਼ ਜੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਕਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ਚੰਦਰ ਬਦਨ’ ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ‘ਬਹਿਰਾਮ ਗੁਰ’ ਕਿੱਸਾ ਛਪਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਬਹਿਰਾਮ ਗੁਰ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਨੇ ਚੰਗੀ ਕੀਤੀ। ਬੋਲੀ ਠੇਠ ਹੈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਇੱਕ ਸਿੱਧੀ ਸਾਦੀ ਕਵਿਤਾ ਹੈ।

====ਨਿਹਾਲਾ ਕਵੀ==== 
ਇਹ ਖ਼ਾਲਸਾਈ ਵੰਡ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਕਵੀ ਹਨ। ਨਿਹਾਲਾ ਕੌਣ ਸੀ? ਕਦ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਪਰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਦੋ ਵਾਰਾਂ 1. ਸਖੀ ਸਰਵਰ ਦਾ ਵਿਆਹ 2. ਸਖੀ ਸਰਵਰ ਤੇ ਜਤੀ Legends of the Punjabi ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਵਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਕੋਲ ਲਿਖੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਠੀਕ ਪਤਾ ਨਹੀਂ।

====ਸਾਈ ਦਾਸ==== 
ਇਹ ਖ਼ਾਲਸਾਈ ਵੰਡ ਦਾ ਗਿਆਰ੍ਹਵਾਂ ਕਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਸਮੇਂ ਹੋਏ ਹਨ। ਸੀਹਰਫ਼ੀ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਬੈਂਤ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਬੋਲੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ, ਕਿਧਰੇ ਇੱਕ ਹਰਫ਼ ਦੇ ਦੋ-ਦੋ, ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਬੈਂਤ ਲਿਖ ਮਾਰੇ।

====ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ==== 
ਇਹ ਖ਼ਾਲਸਾਈ ਵੰਡ ਦਾ ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ਕਵੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਵਡਾਲਾ ਵੀਰਮ ਤਹਿਸੀਲ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸੰਨ 1780-82 ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਜੰਗਨਾਮਾ ਸਿੰਘਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ਿਰੰਗੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿੱਸਾ ਸੱਸੀ ਪੁੰਨੂੰ ਦੀ ਵੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਪਰੰਤੂ ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸਫ਼ਲਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਜੰਗਨਾਮੇ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਿੱਸਾ ਸੱਸੀ ਪੁੰਨੂੰ ਤੋਂ ਹਾਸਿਲ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। 

===ਸਿੱਖ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ===
ਸਿੱਖ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਧਾਰਨਾ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਧਾਰੀ। ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਮੋਢੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਹੀ ਸਨ। ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਤੇ ਭਗਤੀ ਭਾਵ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖੀ ਕਵਿਤਾ ਸੀ।

====ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ==== 
ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਕਵੀ ਹਨ। ਅੱਜ ਤੋਂ ਕੋਈ ਡੇਢ ਸਾਲ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੋਏ ਜਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਬਾਰਾਂਮਾਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ, ਜੋ ਬੀਰ ਰਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਨਮੂਨਾ ਹੈ। ਮੁੱਕਦੀ ਗੱਲ ਇਸ ਬਾਰਾਂਮਾਹ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਦਾ ਝਲਕਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਬੀਰ ਰਸ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਰਸ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।

====ਭਾਈ ਲੱਛੀ ਰਾਮ==== 
ਇਹ ਸਿੱਖ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਕਵੀ ਹਨ। ਇਸ ਕਵੀ ਦਾ ਅੱਗਾ ਪਿੱਛਾ ਨਾ-ਮਾਲੂਮ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁੱਝ ਇੱਕ ਸੈਂਚੀ ਲਿਖਤ ਵਿਚੋਂ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਵਾਰ ਦੇ ਮੁੱਢ ਵਿੱਚ ਸਤਿਗੁਰੂ ਅਤੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਉਪਮਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਕੀਤੀ ਹੈ।

====ਮਿੱਠੜੇ====
ਇਹ ਸਿੱਖ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਅਗਲਾ ਪੱਖ ਹੈ। ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਮਨ ਭਾਉਣੀ ਕਵਿਤਾ ਕਿਸੇ ਦਰਦ ਭਰੇ ਬਿਰਹਾ ਵਾਲੇ ਕਵੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕਹੀ। ਕਵੀ ਹਿੰਦੂ ਮੱਤ ਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਭੂਮਿਕਾ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੈ।

===ਨਾਵਲ===
*''ਦਲੇਰ ਕੌਰ'' (1918)&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; ਪੰਨਾ 19

===ਨਾਟਕ===
*''ਚੰਦਰ ਹਰੀ'' (1909)
*''ਮੁੰਦਰੀ ਛਲ'' (1927)&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; ਪੰਨਾ 19 
*''ਦਾਮਨੀ'' (1930)&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; ਪੰਨਾ 19
*''ਨਾਰ ਨਵੇਲੀ'' (1928)&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; ਪੰਨਾ 19

===ਅਨੁਵਾਦ===
* ''ਸਿੰਗਾਰ ਸ਼ੱਤਕ'', ਭਰਥਰੀ ਹਰੀ (1921))&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; ਪੰਨਾ 19 
ਪੰਨਾ 19 
* ''ਨੀਤੀ ਸ਼ੱਤਕ'', ਭਰਥਰੀ ਹਰੀ (1920)&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; ਪੰਨਾ 19
* ''ਵੈਰਾਗ ਸ਼ੱਤਕ'', ਭਰਥਰੀ ਹਰੀ (1919)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/mainpage.jsp?CategoryID=1&amp;Author=853 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2013-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220123085252/http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/mainpage.jsp?CategoryID=1&amp;Author=853 |archive-date=2022-01-23 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਿਧਾਂਤਕ ਆਲੋਚਨਾ==
ਸਿਧਾਂਤਕ ਆਲੋਚਨਾ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ ਦੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਲਈ ਕੁਝ ਮਾਪਦੰਡ ਨਿਸ਼ਚਤ ਕਰਨਾ | ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੇ 1916 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਲਈ ਕੁਝ ਸਿਧਾਂਤਾ ਦੀ ਕਸਵਟੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਕੀਤੀ |)&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;ਬਾਵਾ ਬੁਧ ਸਿੰਘ ਕਰਚਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਆਲੋਚਨਾਤਮ ਵਿਵੇਚਨ:Ph.D.ਖੋਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ੧੯੮੧ ਖੋਜ ਕਰਤਾ:ਊਸ਼ਾ ਰਾਣੀ, ਨਿਗਰਾਨ:ਡਾਕਟਰ:ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ&lt;/ref&gt; ਪੰਨਾ 254

===ਕਾਵਿ ਸਿਧਾਂਤ===
ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ,” ਇੱਕ ਖਿਆਲ ਨੂੰ ਟੋਲ ਕੇ ਕਹਿਣਾ, ਕਵੀ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ |” ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਨਿਖੇੜਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਦਾ ਹੈ “ ਇੱਕ ਬੈਤ ਲਿਖਣ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਖਿਆਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਫੇਰ ਉਸ ਖਿਆਲ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਪਦਵੀ ਤੇ ਪੁੱਜਣ ਲਈ ਸੋਚ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਟੁਬੀ ਮਾਰ ਕੇ ਸੋਹਣੇ ਸੋਹਣੇ ਮੋਤੀ ਤੇ ਜਵਾਹਰ ਕਢਣੇ| ਫੇਰ ਕਾਰੀਗਰੀ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਮੋਤੀਆਂ ਤੇ ਜਵਾਹਰ ਨੂੰ ਥਾਉਂ ਥਾਈਂ ਸੋਹਣੀ ਰੀਤੀ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਸੁੰਦਰ ਗਹਿਣਾ ਬਣਾ ਦੇਣਾ ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਕਵੀ ਦਾ ਕਾਮ ਹੈ |” ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਕਵੀ ਕੋਲ ਲਿਖਣ ਲਗਿਆ ਤਿੰਨ ਤਤਾਂ ਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ |
*ਭਾਵ 
*ਕਲਪਨਾ
*ਕਾਰੀਗਰੀ 
ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਖਿਆਲਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਤੇ ਵਿਦਿਅਕ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੈ | ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਜਿੰਨੀ ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਤਜਰਬਾ ਹੋਵੇਗਾ ਓਨੇ ਹੀ ਉਸਦੇ ਖਿਆਲ ਉਚੇ ਤੇ ਸੁਚੇ ਹੋਣਗੇ |ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕਰਨ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ | ਬਾਵਾ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਵੀ ਅਪਣਾ ਮਸਲਾ ਆਪਣੇ ਆਲੇ – ਦੁਆਲੇ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੇ ਨਜਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲੈਦਾ ਹੈ | ਡੂੰਘੀ ਸੋਚ ਜਾ ਕਲਪਨਾ ਸ਼ਕਤੀਕਿਤੋਂ ਬਾਹਰੋਂ ਨਹੀਂ ਆਉੰਦੀ | ਇਹ ਇੱਕ ਰੱਬੀ ਦਾਤ ਹੈ,ਮਨੁੱਖ ਜੰਮਦਾ ਹੀ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਉਦਾ ਹੈ | ਹਰ ਇੱਕ ਕਵੀ ਆਪਣੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਤੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ ਖਿਆਲਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਸ਼ਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰੰਗ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ | ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਕਵੀ ਦਾ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਜਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੁਰ ਹੋਣਾ ਬਹੁਤ ਜਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨਜਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕਮਿਕ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਉਹਨਾ ਨਜਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ ਰੰਗ ਨਹੀਂ ਭਰ ਸਕੇਗਾ | ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ,” ਜਦ ਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਅਜਿਹੀ ਹੋ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਰਾਗੀ ਦੀ ਸੁਰ ਸਾਜ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਇੱਕ ਲੈਅ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜਾਣੋ ਕਵੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਉੱਚੀ ਪਦਵੀ ਤੇ ਪੁੱਜ ਗਿਆ ਹੈਂ। 


ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਕਹੀ ਹੋਈ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਰੱਬੀ ਵਾਕ ਜਾਣੋ ਰਚਨਾ ਹੀ ਬੋਲਦੀ ਸਮਝੋ | ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਹੜਾ ਕਵੀ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਜਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਦੁਨਿਯਾ ਉਸਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲੋ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ,ਜਿਹੜਾ ਬਨਾਉਟੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਭਾਵ ਮਹੱਲਾਂ,ਬਾਗ ਆਦਿ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ | ਮਨ ਦੇ ਖਿਆਲ ਤੇ ਡੂੰਘੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ਬਦਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ਬਦਾ ਦੀ ਚੋਣ ਹੀ ਕਵੀ ਦੀ ਕਾਰੀਗਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਹੈ | ਬਾਵਾ ਜੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਮਹਤਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ,” ਪਦਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਵਿਤਾ ਲਈ ਇੱਕ ਕਪੜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਨਿਰ੍ਹਾ ਖਿਆਲ ਤੇ ਸੋਚ ਇੱਕ ਨੰਗੀ ਕਵਿਤਾ ਹੈ।”

ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਕਵੀ ਨੂੰ ਖੋਜੀ ਵੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਵਿ ਭੰਡਾਰ ਵਿਚੋਂ ਅਜਿਹੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਬਦ, ਮੁਹਾਵਰੇ ਤੇ ਅਲੰਕਾਰ ਛਾਂਟ ਸਕੇ ਜਿਹੜੇ ਆਧੁਨਿਕ ਜੂਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਆ ਸਕਦੇ ਹੋਣ | ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਵੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਢੰਗ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਗੁਣ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਦਾ ਹੈ| ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ,” ਜਦ ਪਦਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤਰਤੀਬ ਦੇ ਕ ਇੱਕ ਖਾਸ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦੇ ਹਾਂ ਉਹਨਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖਿਚਵਾਂ ਅਸਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | ਇਹ ਅਜਿਹੀ ਖਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਹਿਰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਖਿਚ ਕੇ ਇੱਕ ਰਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ | ਆਲੋਚਕ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਕਾਵਿ ਸਿਰਜਣਾ ਦੀ ਕਾਰੀਗਰੀ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੀ | ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਖਾਸ ਮਾਨਸਿਕ ਅਵ੍ਸਤਾ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ | 
ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਕਵਿਤਾ ਲਈ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਜਰੂਰੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਪਰ ਰਜਵਾੜਾ ਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਭਗਤ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ | ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਤੇ ਬਹਿਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਤਸ਼ਬੀਹ (ਉਪਮਾ), ਇਸ਼ਤਿਆਰਾ(ਰੂਪਕ), ਮੁਬਾਲਗਾ (ਅਤਿਕਥਨੀ), ਆਦਿ ਦੀ ਗੱਲ ਉਰਦੂ ਅਲੰਕਾਰ- ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ | ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਚਿਤਰਕਲਾ, ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਣ,ਕਲਾ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਕਲਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਛਮੀ ਆਲੋਚਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਵਿਤਾ ਦਿਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ | ਫਿਰ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਅਚਾਰੀਆਵਾ ਵਾਂਗ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਰਸ ਦੀ ਮਹਤਤਾ ਦਰਸਾ ਕੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚੋਂ ਸਾਰੇ ਰਸਾਂ ਦੇ ਉਦਾਹਰਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ |&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt; ਪੰਨਾ 255-257

===ਨਾਟਕ ਸਿਧਾਂਤ===
ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਮੋਖਿਕ ਨਾਟਕ ਦਾ ਜਨਮ 1909 ਈ . ਵਿੱਚ ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਟਕ ‘ ਚੰਦਰ ਹਰੀ’ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ |ਉਹਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਟਕ ਜਾਂ ਡਰਾਮਾ ਉਭਾਰਨ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ | ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ “ ਨਿਰੀ ਨਕਲ ਨਾਟਕ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਬਹੁ – ਰੂਪੀਆ ਸਿਪਾਹੀ ਦਾ ਸੰਗ ਬਣ ਜਾਵੇ | ਉਹ ਸਿਪਾਹੀ ਬਣ ਕੇ ਸਿਪਾਹੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਵੀ ਨਕਲ ਉਤਾਰੇ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਦੀ ਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਤੇ ਕੁਝ ਅਸਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰੇ ਤਾਂ ਇਹ ਨਾਟਕ ਹੋ ਗਿਆ |” ਇਸਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਨਾਟਕ ਸਿਰਫ ਕਿਸੇ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦੀ ਨਕਲ ਜਾਂ ਸੰਗ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਨਕਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਚਾਹਿਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਿਸਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰੇ, ਉਸਦੀਆਂ ਸਰੀਰਕ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਦੋਵੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਵੇਤਾਂ ਹੀ ਨਾਟਕ ਨੂੰ ਰੰਗਮੰਚ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਸਫਲ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ | ਇਸਦੇ ਲਈ ਲੋੜੀਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਬਾਰੇ ਦਸਦਿਆ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ “ਨਾਟਕ ਲਈ ਸਭ ਤਿਨ ਜਰੂਰੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਾਟਕੀ ਕ੍ਰਮ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਇਕੋ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਜਿਆਦਾ ਕ੍ਰਮਾੰ ਦੀ ਲੜੀ ਨਾ ਹੋਵੇ |” ਬਾਵਾ ਜੀ ਨੇ ਦਸਿਆਂ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੀ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾ ਕੇ ਨਾਟਕਕਾਰ ਉਪਕ੍ਰਮ ਦੀ ਵਰਤੋ ਤਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅਸਲੀ ਕ੍ਰਮ ਭਾਵ ਮੁਖ ਕ੍ਰਮ ਇੱਕ ਹੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ |” ਨਾਟਕਕਾਰ ਨੂੰ ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਆਖੋੰ ਉਹਲੇ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 

ਨਾਟਕਕਾਰ ਦੇ ਪਲਾਂਟ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੁਣ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ “ਡਰਾਮੇ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਜਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਸੰਖੇਪਤਾ ਹੋਵੇ ਜੋਸ਼ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਦੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਤੇ ਅਸਰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਾਂਗ ਹੋਵੇ | ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਵੇਖਣ ਉਹਨਾ ਦਾ ਤੋਖਲਾ (ਚਿੰਤਾ) ਵਧਦਾ ਜਾਵੇ | ਜਿਹੜਾ ਨਾਟਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਾ ਕੇ ਇਸ ਤੋਖਲੈ ਦੀ ਹੱਦ ਹੋ ਜਾਵੇ | ਜੀਅ ਵਿੱਚ ਸਹਿਮ ਜਿਹਾ ਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਖਵਰੇ ਕੀ ਹੋਣਾ ਹੈ |ਇਹ ਨਾਟਕ ਕ੍ਰਮ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਟੀਸੀ ਹੈ | ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਤੋਖਲਾ ਹੋਲੀ ਹੋਲੀ ਘਟ ਕੇ ਅੰਤਿਮ ਸਿਟੇ ਤੇ ਪੁੱਜੇ | ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਹਾਸਾ ਜਿਨ ਮਾਖੋਲ ਬਿਨਾਂ ਲੋੜ ਤੋਂ ਜਬਰਦਸਤੀ ਨਹੀਂ ਭਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ| ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਾਟਕ ਕਲਾ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਹਦਾਇਤਾਂ ਦਿਤੀਆਂ ਹਨ | ਉਹ ਹਦਾਇਤਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਹਨ | ਨਾਟਕ ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਰਖਣਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। 

*ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਟਕਕਾਰ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਾਟਕ ਦੀ ਪਲਾਂਟ ਸੋਚ ਸਮਝ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕਰੇ | ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਟਕਾਂ ਦੇ ਪਲਾਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। 
*ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਚਰਿਤਰ ਦਾ ਘਟੀਆ ਪਖ ਦਿਖਾਉਣ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਓਹਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋਕਾਂ ‘ਤੇ ਬੁਰਾ ਅਸਰ ਪੈਦਾ ਹੈ।
*ਨਾਟਕ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਕਿਸੇ ਬੁਰਾਈ ਨੂੰ ਉਲੀਕ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;ਬਾਵਾ ਬੁਧ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਲੋਚਾਤਮਕ ਵਿਵੇਚਨ:ਖੋਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ੧੯੮੧ ਖੋਜ ਕਰਤਾ:ਊਸ਼ਾ ਰਾਣੀ,ਨਿਗਰਾਨ:ਡਾਕਟਰ:ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਪੰਨਾ 262 -265&lt;/ref&gt;

==ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਵਹਾਰਿਕ ਆਲੋਚਨਾ ==
ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਾਵਾ ਜੀ ਦੀਆਂ ਇਹ ਪੁਸਤਕਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ: 
===ਹੰਸ ਚੋਗ (1913)===
ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਰਤ ਹੈ | ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿਖ ਗੁਰੂਆਂ, ਸੂਫ਼ੀਆਂ, ਭੱਟਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ | ਜਿਸ ਕਾਰਨਹੀਂ ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਨਾਂ ‘ਹੰਸ ਚੋਗ’ ਰਖਿਆ | ਇਹ ਇੱਕ ਪਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਨਾਂ ਹੈ |’ਹੰਸ ‘ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਤੇ ‘ਚੋਗ’ ਗੁਰੂਆਂ ਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਅਮ੍ਰਿਤ ਬਚਨਾ ਲਈ ਹੈ | ਬਾਵਾ ਜੀ ਨੇ ‘ਸਤਜੁਗੀ ਦਰਬਾਰ’ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ‘ਹੰਸਚੋਗ’ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰੇ ਗਏ ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਨਾਟਕੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਪਰਿਚੈ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾ ਦੇ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਚਿਤ੍ਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ |

===ਕੋਇਲ ਕੂ=== 
ਇਹ ਪੁਸਤਕ 1916 ਵਿੱਚ ਰਚੀ ਗਈ | ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਵਿਚਲੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਕਵੀਆਂ ਦਿਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਮੁਲਤਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ | ਇਹਨਾਂ ਕਵੀਆਂ ਦਿਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ‘ਮੁਲਤਾਨੀ ਸਿਰਲੇਖ’ ਅਧੀਨ ਵਿਚਾਰਿਆ ਹੈ | ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਜੀ ਨੇ ਤਿੰਨ ਰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ |ਇਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾ ਨੇ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੱਸੀ |ਉਹ ਕੇਵਲ ਛੰਦਾਬੰਦੀ ਨੂ ਹੀ ਕਵਿਤਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ | ਪਛਮੀ ਕਾਵਿ ਆਚਾਰੀਆ ਵਾਂਗ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਜਜ਼ਬੇ, ਕਲਪਨਾ ਤੇ ਕਲਾ ਆਦਿ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਆਖਦੇ ਹਨ | ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਿਰਲੇਖ ‘ਪ੍ਰੇਮ ਜੰਝ ‘ ਹੈ | ਪਹਿਲੇ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਬਾਰੇ ਵਿਸਤਾਰ ਸਹਿਤ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਮਗਰੋਂ ਦੂਜੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਬਾਵਾ ਜੀ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਾਸਿ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਜੰਝ ਆਖਦੇ ਹਨ | ਤੀਜੇ ਰਸ (ਮੁਗਲਈ ਵੰਡ) ਵਿੱਚ ਬਾਵਾ ਜੀ ਨੇ ਹਾਫ਼ਿਜ ਬਰਖੁਰਦਾਰ, ਮੁਕਬਲ ਅਤੇ ਵਾਰਿਸ਼ ਸ਼ਾਹ ਜੇਹੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਕਿਰਤਾਂ ਬਾਰੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ | ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਤੀਜੇ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਰਸ ਓਹਨਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਗਲਤ ਧਾਰਨਾ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਲਤਾਨੀ ਕੋਈ ਅਲੱਗ ਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਹੀ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਹੈ |

===ਬੰਬੀਹਾ ਬੋਲ (1925)=== 
ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਬਾਵਾ ਜੀ ਨੇ ਪੁਰਾਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਮੁਗਲਈ ਵੰਡ ਤੇ ਖਾਲਸਾਈ ਵੰਡ ਦੋ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਹੇਠ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ | ਮੁਗਲਈ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਓਹਨਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਦਮੋਦਰ ਦੇ ‘ਹੀਰ ਰਾਂਝਾ ‘ ਤੇ ਪੀਲੂ ਦੇ ‘ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾ ‘ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਅਧਿਐਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ | ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਨਜਾਬਤ,ਪੀਲੂ,ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਰਾਂਮਾਂਹ ਆਦਿ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪਾਠ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ | ਦਮੋਦਰ,ਪੀਲੂ ਨਜਾਬਤ ਆਦਿ ਦੇ ਪਰਿਚਯ ਤੇ ਰਚਨਾ ਸੰਬੰਧੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ | ਕਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਪਲਾਂਟ,ਪਾਤਰਾਂ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਵੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ| ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਆਦਿ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ |&lt;ref&gt;ਬਾਵਾ ਬੁਧ ਸਿੰਘ ਰਚਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਵਿਵੇਚਨ:ਖੋਜ ਪ੍ਰਬੰਧ Ph.D.੧੯੮੧ ਖੋਜ ਕਰਤਾ:ਊਸ਼ਾ ਰਾਣੀ,ਨਿਗਰਾਨ: ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ&lt;/ref&gt; ਪੰਨਾ 267 -270

==ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਵਿਧੀਆਂ ==
*ਖੋਜਪਰਖ ਵਿਧੀ 
*ਜੀਵਨ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਵਿਧੀ
*ਪਰਿਚਾਤਮਕ ਵਿਧੀ 
*ਪ੍ਰਭਾਵਵਾਦੀ ਵਿਧੀ 
*ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਵਿਧੀ 
*ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਵਿਧੀ 
*ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਿਧੀ 
*ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਧੀ 

===ਖੋਜਪਰਖ ਆਲੋਚਨਾ===
ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਸਿਰਫ ਆਲੋਚਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਖੋਜੀ ਵੀ ਸੀ | ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਭੀਆਂ,ਫੇਰ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਟਿਪਣੀਆਂ ਲਿਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ |’ਹੰਸ ਚੋਗ’ਵਿੱਚ ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫਰੀਦ ਸਾਨੀ ਤੇ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਬਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮਤਭੇਦ ਦਾ ਜਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ| ਉਸਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਫਰੀਦ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਦਰਜ ਬਾਣੀ ਸੰਬੰਧੀ ਖੋਜ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸਿੱਟੇ ਕਢਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਲੋਕ ਫਰੀਦ ਸਾਨੀ ਦੇ ਹਨ ਜਾ ਸੇਖ ਫਰੀਦ ਦੇ |

===ਜੀਵਨ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਆਲੋਚਨਾ===
ਇਸੇ ਤਰਾਂ ‘ਹੰਸ ਚੋਗ’ ਦਾ ‘ਸਤਜੁਗੀ ਦਰਬਾਰ’ ਤੇ ‘ਕੋਇਲ ਕੂ’ ਦਾ ‘ਪ੍ਰੇਮ ਜੰਝ’ ਵਾਲੇ ਅਧਿਆਇ ਬਿਰਤਾਂਤਕਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ | ਜਿਵੇਂ ਲੇਖਕ ਦੇ ਗੁਣਾਂ, ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਚਰਿਤਰ ਬਾਰੇ ਪਾਠਕ ਦੇ ਦਿਲ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨਾ
“ ਇੱਕ ਕਵੀ ਸੋਹਣਾ ਸਜੀਨਾ, ਲੰਬੇ ਵਾਲ, ਸਿਰ ਤੇ ਵੱਡੀ ਪੱਗ, ਝੂਮਦਾ ਝਾਮਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਚਲਿਆ ਆਉਦਾ ਹੈ|”

===ਪਰਿਚਯਾਤਮਕ ਆਲੋਚਨਾ=== 
 ਜਦੋਂ ਤਕ ਆਲੋਚਕ ਵਿਚਾਰ ਅਧੀਨ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਪਾਠਕ ਦੀ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਕਰਾਉਂਦਾ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਪਾਠਕ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਤੇ ਉਸਦੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਨਹੀਂ ਪੈ ਸਕਦੀ | ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਲੋਚਕ ਵਿਚਾਰੀ ਜਾ ਰਹੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਕਾਲ, ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਬਿਆਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ | ਉਸ ਉੱਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਹੈ ? ਕਿਹੜੀ ਮਾਨਸਿਕ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚੋਂ ਲਂਘਦੇ ਹੋਏ ਉਸਨੇ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ |
ਉਦਾਹਰਣ: 
;“ਮਿਰਜਾ ਸਾਇਤ ਵੇਖ ਨਾ ਚਲਿਆ, ਪੁਛ ਨਾ ਟੁਰਿਆ ਵਾਰ। 
;'ਅੱਗੇ ਬਾਹਮਣ ਮਿਲ ਯੋਗੂ ਸਾਹਮਣੇ, ਜੱਟ ਚੜ੍ਹ ਹੋਇਆ ਅਸਵਾਰ। 

===ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਆਲੋਚਨਾ=== 
ਕੋਈ ਵੀ ਆਲੋਚਕ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਰਚਨਾ ਦਾ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਜਰੂਰ ਪੇਂਦਾ ਹੈ | ਉਂਜ ਤਾਂ ਇੱਕ ਆਲੋਚਕ ਲਈ ਇਹ ਸ਼ਰਤ ਲਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਿਰਪਖ ਰਹਿ ਕੇ ਰਚਨਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰੇ ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਮਨੁਖੀ ਮਨ ਦੀ ਇਹ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਤੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਜਰੂਰ ਪੇਂਦਾ ਹੈ | ਵਾਰਿਸ਼ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਜੋ ਇਸ਼ਕ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:-
“ ਕਵੀ ਜੀ ਨੇ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਕੈਹੀ ਉਛੀ ਪਦਵੀ ਦੱਸੀ ਹੈ ਚੰਗਾ ਨਕਸ਼ਾ ਖਿਚਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਖਵਾਇਆ ਹੀਰ ਦੇ ਮੂਹੋਂ, ਕਿੰਨਾ ਫੱਬ ਗਿਆ | “ ਬਾਵਾ ਜੀ ਨੇ ਵਾਰਿਸ਼ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਇੱਕਲੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸਗੋ ਉਸਦੀਆਂ ਭੁੱਲਾਂ ਦਾ ਵੀ ਨਿਰਪਖ ਹੋ ਕੇ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਹੈ |

===ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਆਲੋਚਨਾ=== 
ਜਦੋ ਆਲੋਚਕ ਕਿਸੇ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਲੁੱਕੇ ਹੋਏ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੂਝ ਦੇ ਅਧਾਰ ‘ਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਕੇ ਪਾਠਕਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੁਲ੍ਹੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰੇ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਆਲੋਚਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ:- 
“ਗੁਰੂ ਜੀ ਸੰਸਾਰੀ ਵਿਵਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਰਥ ਵੱਲ ਢੁਕਾਨ ਵਿੱਚ ਉਚੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਕਵੀ ਸਨ | ਪ੍ਰੱਤਖ ਚੀਜਾਂ ਤੇ ਅਮਲਾ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਧਰਨਾ ਵੱਲ ਬਦਲਣਾ ਏਹ ਉਹਨਾ ਦਾ ਹੀ ਕੰਮ ਸੀ | ਜਦ ਜੋਗੀਆਂ, ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਜਾਂ ਪੰਡਿਤਾਂ ਕੋਲ ਗਏ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬਾਹਰਲੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਵਾਲ ਢੁਕਾਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ | ਏਹਇਹਨਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਵੱਡਾ ਗੁਣ ਹੈ |” 
ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਟੀਕਾ ਟਿਪਣੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਬਲਕਿ ਉਹਨਾ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ |

===ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਆਲੋਚਨਾ=== 
 ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਕੇ ਵੀ ਕਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਉਬਾਰਿਆ ਹੈ | ਮੁਕਬਲ ਤੇ ਵਾਰਿਸ਼ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ,” ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਮੁਕਬਲ ਦੇ ਬੇਂਤ ਵਾਰਿਸ਼ ਤੋਂ ਘਟ ਨਹੀਂ | ਹਾਂ ਵਾਰਿਸ਼ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਲਿਮਾ, ਦੂਬਦੂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਬੜਾ ਜੋਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਇਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂ ਸ਼ੇਖੀ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ,ਜੋ ਗੱਲ ਮੁਕਬਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ |

===ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਆਲੋਚਨਾ=== 
ਸਿਧਾਂਤਕ ਆਲੋਚਨਾ ਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਮਾਪਢੰਡਾ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਜਦੋਂ ਆਲੋਚਕ ਕਿਸੇ ਸਾਹਿਤਕ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਦਾ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਸਿਧਾਂਤ ਹੀ ਕਸਵੱਟੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ | ਕਾਵਿ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਤਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰਖ ਕੇ ਆਲੋਚਕ ਉਸ ਕਸਵੱਟੀ ਤੇ ਪਰਖਦਾ ਹੈ | ਇਹ ਆਲੋਚਨਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਯੁੱਗ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਨਾਲ- ਨਾਲ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੇ ਲਿਖਣ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆਉੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ |

===ਇਤਿਹਾਸਕ ਆਲੋਚਨਾ===
 ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਉਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਵਖ ਕਰਕੇ ਉਸਦਾ ਅਧਿਐਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ | ਮੁਗਲ ਕਾਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਮਾਹੋਲ ਸੀ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਕਿ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆਇਆ, ਉਸਦਾ ਸਾਹਿਤ ‘ਤੇ ਕੀ ਅਸਰ ਪਿਆ ਆਦਿ ਸਭ ਗੱਲਾਂ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰਖ ਕੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਆਲੋਚਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | ਇਤਿਹਾਸਕ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੂੰ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਤਥਾਂਦੀ ਵੀ ਪੂਰੀ -ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰਖਣੀ ਪੇਂਦੀ ਹੈ | ਉਸਦੇ ਅਧਾਰ ‘ਤੇ ਹੀ ਉਹ ਨਿਰਣਾ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ | ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਈ ਥਾਈਂ ਇਸ ਆਲੋਚਨਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ |&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; ਪੰਨਾ 272-318

==ਸਿਧਾਂਤਕ ਕਮੀਆਂ==

ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨੇ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿੱਚ ਓਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਮਾਡਲ ਦੇ ਸਮਵਿਥ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੇ ਕਾਰਜ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦੀਆਂ ਇਹਨਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਸਿਧਾਂਤਕ ਕਮੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ:-

*ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦਾ ਕੋਈ ਮਾਡਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਇਹ ਨਿਰਣਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ | ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਯੁੱਗ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੇ ਅਧਾਰ ‘ਤੇ ਵੰਡਨਾ ਹੈ ਜਾਂ ਰਾਜ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ‘ਤੇ| ਉਪਬੋਲੀਆਂ ਦੇ ਦੇ ਅਧਾਰ ‘ਤੇ ਇਹ ਵੰਡ ਠੀਕ ਰਹੇਗੀ ਜੰਨ ਫੇਰ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ‘ਤੇ| ਏਹੋ ਕਰਨ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਰਾਜ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤਕ ਵੰਡ ਦਾ ਅਧਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ | ਇਥੇ ਹੀ ਬਸ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਇੱਕ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਵਰਗ ਵੰਡ ਨੂੰ ਦੂਸਰੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਅਧੀਨ ਵਿਚਾਰਦਾ ਹੈ | ਇਸ ਆਲੋਚਕ ਦੀ ਦੁਬਿਧਾ ਦਾ ਸਾਫ਼ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ |
*ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਸਾਹਮਣੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਨਹੀਂ ਸੀ | ਉਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਲੇ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਇੱਕਠਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕਵੀਆਂ ਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਮੁਢਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਸੁਹਜਾਤਮਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਕਰਨਾ ਸੀ | ਨਾਲੋਂ ਨਾਲ ਉਹ ਇਸ ਯਤਨ ਰਾਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂ ਬਣਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਵੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ|
*ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਤਥਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕਤਰ ਕਰਨ ਤੇ ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਟਿਕਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਤਥਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ | ਕਾਲਕ੍ਰ੍ਮਤਾ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਟੁਟਦੀ ਹੈ | ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਵਖ ਵਖ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਵਖ –ਵਖ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਅਧੀਨ ਵਿਚਾਰਦਾ ਹੈ| ਉਹ ਵਾਰਿਸ਼ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਦਮੋਦਰ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ |
*ਉਸਦੀ ਅਧਿਐਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਨਾਕਾਰ ਤੋ ਰਚਨਾ ਵੱਲ ਫੇਲਦੀ ਹੈ | ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਹ ਰਚਨਾਕਾਰ ਉੱਤੇ ਹੀ ਏਨਾ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਚਨਾ ਤਾਂ ਅਣਗਾਉਲੀ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ| ਉਸਦੀ ਅਧਿਐਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਨਾਕਾਰਾਂ, ਬਾਣੀਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸੰਬੰਧੀ, ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਲੋਕਰਾਏਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ,ਜਾਤ,ਜਨਮ ਮਿਤੀ, ਵਿਆਹ,ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਪ੍ਰਸਿਧੀ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ | ਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਆਉੰਦਾ ਹੈ | ਕਈ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ ਸਧਾਰਨ ਜਿਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਪਿਛੋਂ ਹੀ ਅਪਣਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਸਮਾਪਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ | ਜੀਵਨ ਸੰਬੰਧੀ ਵੇਰਵੇ ਦੇਣ ਵੇਲੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਲੇਂਦਾ ਹੈ | ਬਿੰਬ ਸਿਰਜਣ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਏਨਾ ਮੰਤਰ ਮੁਗਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਨਿਗੁਣਾ ਮਹੱਤਵ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ |
*ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੀਖਿਆ ਜੁਗਤਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਸਿਰਜਣਾ ਜੁਗਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ | ਇਹੋ ਕਰਨ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸੰਕਲਪਾਤਮਕ ਹੋਣ ਦੀ ਥਾਂ ਕਾਵਿ ਭਾਸਾ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਨੇੜੇ ਹੈ| ਭਾਵੁਕਤਾ ਉਸਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪਛਾਣ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ|
*ਉਸ ਕੋਲ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਅਣ- ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਛਾਣ ਲਈ ਕੋਈ ਪੈਮਾਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ | ਸਾਹਿਤ ਨਾਲੋਂ ਅਣ- ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵਿਖਰੇਵਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ |
*ਉਸਦਾ ਕਾਰਜ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਮਿਲਗੋਭਾ ਹੈ | ਉਸਨੇ ਸਿਰਫ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ | ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂਸੰਬੰਧੀ ਉਸਨੇ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ | ਜਦਕਿ ਉਹ ਆਪ ਨਾਟਕ ਦਾ ਰਚੈਤਾ ਹੈ |

==ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ:ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ==

*ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਦਾ ਇੱਕਤਰੀਕਰਨ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ ਤਬਾਹ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ| ਇਹ ਕੰਮ ਉਸਨੇ ਪੂਰੀ ਸੁਚੇਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ |
*ਉਸਦੀ ਦੂਸਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਕਰਨ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਬੰਨਣ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਹੈ |
*ਉਸਦੀ ਤੀਸਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਬਣਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਣਾ ਹੈ | ਉਹ ਆਪ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰੋਧੀ ਸੁਣ-ਸੁਣ ਕੇ ਛਲਨੀ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਹੈ | ਜੇਕਰ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ, ਮੱਧਕਾਲੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਣ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਘਾਲਣਾ ਨੂੰ ਸਫਲ ਸਮਝੇਗਾ |
*ਉਸਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ ਹੈ | ਉਸਨੇ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸੰਬੰਧੀ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਅਸਪਸ਼ਟਤਾ ਨੂੰ ਦੂਰਕੀਤਾ | ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਦੇ ਨਵੀਨਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸਰੂਪ ਪਿਛੇ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਤਥਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦਾ | ਹਾਮਦ ਤੇ ਹਾਫ਼ਿਜ ਬਰਖੁਰਦਾਰ ਬਾਰੇ ਉਸਦੇ ਕੱਢੇ ਸਿੱਟੇ ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ |
*ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਇਹਨਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਛੇੜਦਾ ਹੈ | ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ – ਜਦ ਪ੍ਰਕਿਰਤ ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਗੜੀ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ ਆਖਣ ਲੱਗੇ ਜਾਂ ਵਿਗੜੀ ਹੋਈ ਪ੍ਰਕਿਰਤ | ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਤ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸੀ, ਸਿੰਧ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਤੇ ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ | ਇਸ ਵਿਗੜੀ ਹੋਈ ਪ੍ਰਕਿਰਤ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਸ਼ੋਰਸ਼ੇਨੀ ਸੀ | ਇਸ ਸ਼ੋਰਸ਼ੇਨੀ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਸ਼ੋਰਸ਼ੇਨੀ ਨਿਕਲੀਆਂ |
*ਓਹ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਬਾਰੇ ਵੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਚਰਚਾ ਛੇੜਦਾ ਹੈ |
*ਉਹ ਆਪਸੀ ਯੁੱਗ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ, ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਕਾਵਿ ਦਿਆਂ ਵਿਲਖਣਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਚਰਿਤਰਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਚਰਚਾ ਛੇੜਦਾ ਹੈ |
*ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੁਆਰ ਗੇਰ ਗੁਰਮੁਖੀ (ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ) ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ |
*ਮੱਧਕਾਲ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਲਈ ਬਾਵਾ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ (ਹੰਸ ਚੋਗ, ਕੋਇਲ ਕੂ, ਬੰਬੀਹਾ ਬੋਲ) ਅਹਿਮ ਸਰੋਤ ਹਨ | ਜੇਕਰ ਇਹਨਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਾਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਸੂਚਨਾ ਦਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ | ਹਾਸ਼ਮ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਸੱਸੀ -ਪੁਨੂੰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ – “ਹਾਸ਼ਮ ਨੇ ਸੱਸੀ ਕਾਹਦੀ ਲਿਖੀ ਘਰ ਘਰ ਬਿਰਹਾ ਦੀ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ|”
*ਬਾਵਾ ਜੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਖੋਜਪਰਖ ਆਲੋਚਨਾ, ਪ੍ਰਾਭਾਵਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ, ਜੀਵਨ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਆਲੋਚਨਾ, ਪਰਿਚਯਤਮਕ ਆਲੋਚਨਾ, ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਆਲੋਚਨਾ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਆਲੋਚਨਾ,ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਆਲੋਚਨਾ, ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨਮੂਨੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ |&lt;ref&gt;ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ (ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ),ਟੀ.ਆਰ.ਵਿਨੋਦ,ਰਘਬੀਰ ਰਚਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ,ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ&lt;/ref&gt; ਪੰਨਾ167-172

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
{{ਅਧਾਰ}}</text>
      <sha1>ozixoex8j3i4mz7k0ummyo0g9b43d21</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19646</id>
    <revision>
      <id>849878</id>
      <parentid>814823</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T02:11:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39956" sha1="08f71tyq4i0gml7cqyonlbemvwsjy0r" xml:space="preserve">{{About|1858 ਤੋਂ 1947 ਤੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਤਾਜ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ|1757 ਤੋਂ 1858 ਤੱਕ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਰਾਜ|ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨੀ ਰਾਜ}}
{{Infobox former country
| conventional_long_name = ਭਾਰਤ
| native_name            = &lt;!--DO NOT FILL. Avoided as per [[WP:INDICSCRIPTS]]--&gt;
| royal_anthem           = 
| status                 = [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ|ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਸਿਆਸੀ ਢਾਂਚਾ]] (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ{{efn|ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਅਤੇ ਸੂਬਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਰਧ-ਸੰਘ ਜੋ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਤਾਜ ਦੁਆਰਾ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਅਤੇ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ]] ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।}} ਅਤੇ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਸਮੇਂ ਰਿਆਸਤਾਂ|ਰਿਆਸਤਾਂ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।{{efn| ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਗਏ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਤਾਜ ਦੇ ਅਧੀਨ)}})&lt;ref name=&quot;Interpretation Act 1889&quot;&gt;Interpretation Act 1889 (52 &amp; 53 Vict. c.&amp;nbsp;63), s.&amp;nbsp;18.&lt;/ref&gt;
| p1                     = ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ{{!}}'''1858:'''&lt;br /&gt;ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ (ਡੀ ਜਿਊਰ)
| p2                     = ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨੀ ਰਾਜ{{!}} ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨੀ ਰਾਜ (ਡੀ ਫੈਕਟੋ)
| s1                     = ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਜ{{!}}'''1947:'''&lt;br /&gt;ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਜ
| s2                     = ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਰਾਜ
| s3                     = ਫ਼ਾਰਸੀ ਖਾੜੀ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ
| s4                     = ਬਰਮਾ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ{{!}}'''1937:'''&lt;br /&gt;ਬਰਮਾ ਦੀ ਕਲੋਨੀ
| s5                     = ਆਦੇਨ ਕਲੋਨੀ{{!}}ਆਦੇਨ ਦੀ ਕਲੋਨੀ
| s6                     = ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੋਮਾਲੀਲੈਂਡ{{!}}'''1898:'''&lt;br /&gt;ਸੋਮਾਲੀਲੈਂਡ ਪ੍ਰੋਟੈਕਟੋਰੇਟ
| s7                     = ਸਟਰੇਟਸ ਬਸਤੀਆਂ{{!}}'''1867:'''&lt;br /&gt;ਸਟਰੇਟਸ ਬਸਤੀਆਂ
| image_map              = British Indian Empire 1909 Imperial Gazetteer of India.jpg
| image_map_caption      = ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਉਪ-ਵਿਭਾਜਨ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ, 1909 ਵਿੱਚ, [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] ਨੂੰ ਗੁਲਾਬੀ ਦੇ ਦੋ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਸਮੇਂ ਰਿਆਸਤਾਂ|ਰਿਆਸਤਾਂ]] ਨੂੰ ਪੀਲੇ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ।
| image_map2             = File:India-or-British-Raj-in-British-Empire-1909.jpg
| map_caption2           = 1909 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ
| capital                = [[ਕੋਲਕਾਤਾ|ਕਲਕੱਤਾ]]&lt;ref name=&quot;igi-calcutta&quot;&gt;{{Citation |title=The Imperial Gazetteer of India |url=http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?volume=9&amp;objectid=DS405.1.I34_V09_001.gif |volume=IX |page=260 |year=1908 |chapter=Calcutta (''Kalikata'') |chapter-url=http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?volume=9&amp;objectid=DS405.1.I34_V09_266.gif |publisher=Published under the Authority of His Majesty's Secretary of State for India in Council, Oxford at the Clarendon Press |quote=—Capital of the Indian Empire, situated in 22° 34' N and 88° 22' E, on the east or left bank of the Hooghly river, within the Twenty-four Parganas District, Bengal |access-date=24 May 2022 |archive-date=24 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220524220705/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?volume=9&amp;objectid=DS405.1.I34_V09_001.gif |url-status=live }}&lt;/ref&gt;{{efn|Note: [[ਸਿਮਲਾ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ]] ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ, ਨਾ ਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੀ, ਭਾਵ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਸਾਮਰਾਜ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਸਮੇਂ ਰਿਆਸਤਾਂ|ਰਿਆਸਤਾਂ]] ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;simla-summer-capital&quot;&gt;{{Citation |title=The Imperial Gazetteer of India |url=http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?volume=22&amp;objectid=DS405.1.I34_V22_001.gif |volume=XXII |page=260 |year=1908 |chapter=Simla Town |chapter-url=http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V09_266.gif |publisher=Published under the Authority of His Majesty's Secretary of State for India in Council, Oxford at the Clarendon Press |quote=—Head-quarters of Simla District, Punjab, and the summer capital of the Government of India, situated on a transverse spur of the Central Himālayan system system, in 31° 6' N and 77° 10' E, at a mean elevation above sea-level of 7,084 feet. |access-date=24 May 2022 |archive-date=24 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220524213047/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?volume=22&amp;objectid=DS405.1.I34_V22_001.gif |url-status=live }}&lt;/ref&gt;}}&lt;br /&gt;(1858–1911)&lt;br /&gt;[[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]]&lt;br /&gt;(1911/1931{{efn|ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ 1911 ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਫਰਵਰੀ 1931 ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।}}–1947)
| official_languages     = [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਅਦਾਲਤਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸੀ।&lt;br /&gt;[[ਉਰਦੂ]] ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;lelyveld-hindustani&quot;&gt;{{Cite journal |last=Lelyveld |first=David |year=1993 |title=Colonial Knowledge and the Fate of Hindustani |url=https://www.jstor.org/stable/179178 |journal=Comparative Studies in Society and History |volume=35 |issue=4 |pages=665–682 |doi=10.1017/S0010417500018661 |jstor=179178 |s2cid=144180838 |quote=The earlier grammars and dictionaries made it possible for the British government to replace Persian with vernacular languages at the lower levels of the judicial and revenue administration in 1837, that is, to standardize and index terminology for official use and provide for its translation to the language of the ultimate ruling authority, English.  For such purposes, Hindustani was equated with Urdu, as opposed to any geographically defined dialect of Hindi and was given official status through large parts of north India.  Written in the Persian script with a largely Persian and, via Persian, an Arabic vocabulary, Urdu stood at the shortest distance from the previous situation and was easily attainable by the same personnel.  In the wake of this official transformation, the British government began to make its first significant efforts on behalf of vernacular education. |access-date=8 April 2023 |archive-date=8 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408220233/https://www.jstor.org/stable/179178 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dalby-andrew-hindi&quot;&gt;{{Cite book |last=Dalby |first=Andrew |title=A Dictionary of Languages: The definitive reference to more than 400 languages |publisher=A &amp; C Black Publishers |year=2004 |isbn=978-0-7136-7841-3 |page=248 |chapter=Hindi |quote=In the government of northern India Persian ruled. Under the British Raj, Persian eventually declined, but, the administration remaining largely Muslim, the role of Persian was taken not by Hindi but by Urdu, known to the British as Hindustani. It was only as the Hindu majority in India began to assert itself that Hindi came into its own. |orig-year=1998}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hindi&quot;&gt;{{Citation |last=Vejdani |first=Farzin |title=Making History in Iran: Education, Nationalism, and Print Culture |pages=24–25 |year=2015 |place=Stanford, CA |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-9153-3 |quote=Although the official languages of administration in India shifted from Persian to English and Urdu in 1837, Persian continued to be taught and read there through the early twentieth century.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;everaert-urdu-official&quot;&gt;{{Citation |last=Everaert |first=Christine |title=Tracing the Boundaries between Hindi and Urdu |pages=253–254 |year=2010 |place=Leiden and Boston |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-17731-4 |quote=It was only in 1837 that Persian lost its position as official language of India to Urdu and to English in the higher levels of administration.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=dhir-urdu&gt;{{cite book|last=Dhir|first=Krishna S.|title=The Wonder That Is Urdu|publisher=Motilal Banarsidass|year=2022|location=Delhi|isbn=978-81-208-4301-1|quote=The British used the Urdu language to effect  a shift from the prior emphasis on the Persian language. In 1837, the British East India Company adopted Urdu in place of Persian as the co-official language in India, along with English. In the law courts in Bengal and the North-West Provinces and Oudh (modern day Uttar Pradesh) a highly technical form of Urdu was used in the Nastaliq script, by both Muslims and Hindus. The same was the case in the government offices. In the various other regions of India, local vernaculars were used as official language in the lower courts and in government offices. ... In certain parts South Asia, Urdu was written in several scripts. Kaithi was a popular script used for both Urdu and Hindi. By 1880, Kaithi was used as court language in Bihar. However, in 1881, Hindi in Devanagari script replaced Urdu in the Nastaliq script in Bihar. In Panjab, Urdu was written in Nastaliq, Devanagari, Kaithi, and Gurumukhi.&lt;br /&gt;  In April 1900, the colonial government of the North-West Provinces and Oudh granted equal official status to both, Devanagari and Nastaliq scripts. However, Nastaliq remained the dominant script. During the 1920s, Mohandas Karamchand Gandhi deplored the controversy and the evolving divergence between Urdu and Hindi, exhorting the remerging of the two languages as Hindustani. However, Urdu continued to draw from Persian, Arabic, and Chagtai, while Hindi did the same from Sanskrit. Eventually, the controversy resulted in the loss of the official status of the Urdu language.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bayly-bentinck-era&quot;&gt;{{Cite book |last=Bayly |first=C. A. |title=Indian Society and the making of the British Empire |publisher=Cambridge University Press |year=1988 |isbn=0-521-25092-7 |series=New Cambridge History of India series |page=122 |quote=The use of Persian was abolished in official correspondence (1835); the government's weight was thrown behind English-medium education and Thomas Babington Macaulay's Codes of Criminal and Civil Procedure (drafted 1841–2, but not completed until the 1860s) sought to impose a rational, Western legal system on the amalgam of Muslim, Hindu and English law which had been haphazardly administered in British courts. The fruits of the Bentinck era were significant.  But they were only of general importance in so far as they went with the grain of social changes which were already gathering pace in India. The Bombay and Calcutta intelligentsia were taking to English education well before the Education Minute of 1836. Flowery Persian was already giving way in north India to the fluid and demotic Urdu. As for changes in the legal system, they were only implemented after the Rebellion of 1857 when communications improved and more substantial sums of money were made available for education.}}&lt;/ref&gt;
| government_type        = [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਰਕਾਰ]]
| title_leader           = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਮਰਾਟ|ਰਾਣੀ/ਰਾਣੀ-ਮਹਾਰਾਣੀ/ਬਾਦਸ਼ਾਹ-ਸਮਰਾਟ]]
| leader1                = [[ਮਲਿਕਾ ਵਿਕਟੋਰੀਆ|ਵਿਕਟੋਰੀਆ]]
| year_leader1           = 1858–1876 (ਮਹਾਰਾਣੀ); 1876–1901 (ਰਾਣੀ-ਮਹਾਰਾਣੀ)
| leader2                = ਐਡਵਰਡ ਸੱਤਵਾਂ
| year_leader2           = 1901–1910
| leader3                = ਜਾਰਜ ਪੰਜਵਾਂ
| year_leader3           = 1910–1936
| leader4                = ਐਡਵਰਡ ਅੱਠਵਾਂ
| year_leader4           = 1936
| leader5                = ਜਾਰਜ ਛੇਵਾਂ
| year_leader5           = 1936–1947 (ਆਖਰੀ)
| title_representative   = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ|ਵਾਇਸਰਾਏ]]
| representative1        = ਚਾਰਲਸ ਕੈਨਿੰਗ
| year_representative1   = 1858–1862 (ਪਹਿਲਾ)
| representative2        = {{nowrap|ਲੁਈਸ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ}}
| year_representative2   = 1947 (ਆਖਰੀ)
| title_deputy           = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਜ ਸਕੱਤਰ|ਰਾਜ ਸਕੱਤਰ]]
| deputy1                = ਐਡਵਰਡ ਸਟੈਨਲੀ
| year_deputy1           = 1858–1859 (ਪਹਿਲਾ)
| deputy2                = ਵਿਲੀਅਮ ਹੇਅਰ
| year_deputy2           = 1947 (ਆਖਰੀ)
| legislature            = [[ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਵਿਧਾਨ ਪਰਿਸ਼ਦ]]
| event_pre              = [[1857 ਦਾ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਰੋਹ|ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਰੋਹ]]
| date_pre               = 10 ਮਈ 1857
| event_start            = [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਐਕਟ 1858|ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਐਕਟ]]
| date_start             = 2 ਅਗਸਤ
| year_start             = 1858
| event_end              = {{nowrap|[[ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਐਕਟ 1947|ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਐਕਟ]]}}
| date_end               = 18 ਜੁਲਾਈ
| year_end               = 1947
| event_post             = [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ]]
| date_post              = ਅੱਧੀ ਰਾਤ, 14-15 ਅਗਸਤ 1947 ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ
| currency               = [[ਭਾਰਤੀ ਰੁਪਈਆ]]
| footnotes              = {{notelist}}
| demonym                = ਭਾਰਤੀ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ
| area_km2               = 
| area_rank              = 
| GDP_PPP                = 
| GDP_PPP_year           = 
| HDI                    = 
| HDI_year               = 
| image_flag2            = 
| alt_flag2              = 
| image_coat             = 
}}
'''ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ''' 1858 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1947 ਤੱਕ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਉੱਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ&lt;ref name=oed2008-british-raj&gt;Oxford English Dictionary, 3rd edition (June 2008), on-line edition (September 2011): &quot;spec. In full '''''British Raj'''''. Direct rule in India by the British (1858–1947); this period of dominion.&quot;&lt;/ref&gt;। ਇਸ ਪਦ ਤੋਂ ਭਾਵ ਇਸ ਸੱਤਾ ਦਾ ''ਕਾਲ'' ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=oed2008-british-raj/&gt;&lt;ref&gt;Oxford English Dictionary, 2nd edition, 1989. Examples: '''1955''' ''Times'' 25 Aug 9/7 It was effective against the British raj in India, and the conclusion drawn here is that the British knew that they were wrong. '''1969''' R. MILLAR ''Kut'' xv. 288 Sir Stanley Maude had taken command in Mesopotamia, displacing the raj of antique Indian Army commanders. '''1975''' H. R. ISAACS in H. M. Patel et al. ''Say not the Struggle Nought Availeth'' 251 The post-independence régime in all its incarnations since the passing of the British Raj.&lt;/ref&gt; ਬਰਤਾਨਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਹੇਠਲੇ ਖੇਤਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਮਕਾਲੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ '''ਭਾਰਤ''' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਤ ਇਲਾਕੇ&lt;ref&gt;First the [[United Kingdom of Great Britain and Ireland]] then, after 1927, the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland&lt;/ref&gt; (ਸਮਕਾਲੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ '''ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ''') ਅਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਮੁਕਟ ਦੀ ਸਰਬ-ਉੱਚਤਾ ਹੇਠ ਨਿੱਜੀ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਾਸਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਬਰਤਾਨਵੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੁਝ ਵਾਰ '''ਭਾਰਤੀ ਸਾਮਰਾਜ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;The names &quot;Empire of India&quot; and &quot;Federation of India&quot; were also in use.&lt;/ref&gt; [[ਭਾਰਤ|&quot;ਭਾਰਤ&quot;]] ਵਜੋਂ ਇਹ [[ਲੀਗ ਆਫ਼ ਨੇਸ਼ਨਜ਼]] ਦਾ ਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਅਤੇ 1900, 1920, 1928, 1932 ਅਤੇ 1936 ਦੀਆਂ ਗਰਮ-ਰੁੱਤੀ [[ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ]] ਦਾ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਦੇਸ਼ ਸੀ।

ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1858 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ ਜਦੋਂ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ]] ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਤਬਾਦਲਾ ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਦੇ ਤਾਜ ਹੇਠ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ&lt;ref&gt;{{cite web|last=Kaul|first=Chandrika|title=From Empire to Independence: The British Raj in India 1858–1947|url=http://www.bbc.co.uk/history/british/modern/independence1947_01.shtml|accessdate=3 March 2011}}&lt;/ref&gt; (ਜਿਸ ਨੂੰ 1876 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ) ਅਤੇ ਜੋ 1947 ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤੀ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਦੋ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜੋ ਕਿ ''ਭਾਰਤੀ ਸੰਘ''  (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਗਣਰਾਜ) ਅਤੇ ''ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਭੁਤਾ''  (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਇਸਲਾਮੀ ਗਣਰਾਜ, ਜਿਸਦਾ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸਾ ਹੋਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] ਦਾ ਲੋਕ ਗਣਰਾਜ ਬਣ ਗਿਆ) ਸਨ। 1858 ਵਿੱਚ ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵੇਲੇ ਹੇਠਲਾ ਬਰਮਾ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ; ਉਤਲਾ ਬਰਮਾ 1886 ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਬਣਿਆ ਸੰਘ, [[ਬਰਮਾ]], 1937 ਤੱਕ ਇੱਕ ਸੂਬੇ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਇੱਕ ਅਲੱਗ ਬਰਤਾਨਵੀ ਬਸਤੀ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ 1948 ਵਿੱਚ ਅਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲੀ।

ਇਸ ਰਾਜ ਦੇ ਬਜਟ ਵਿੱਚ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਕਾਰਜ, ਪੁਲਿਸ, ਛੋਟੀ ਪਰ ਬਹੁਤ ਸੁਚੱਜੀ ਸਿਖਲਾਈ ਵਾਲ਼ੀ [[ਭਾਰਤੀ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ]] ਜੋ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਮਕਾਜ ਚਲਾਉਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇਸ ਬਜਟ ਦਾ ਸਾਰਾ ਖ਼ਰਚਾ ਕਰ (ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਕੇ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਲੂਣ ਉੱਤੇ) ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਹੀ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਸਿਖਲਾਈ ਵਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਵਿਸ਼ਵ-ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ; ਬਾਕੀ ਸਮੇਂ ਇਹ [[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ]] ਵੱਲੋਂ ਸੰਭਾਵਤ ਰੂਸੀ ਹੱਲੇ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਖਲਾਈ ਲੈਂਦੀ ਸੀ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨ ਸਨ; 1% ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ 1% ਦਾ ਅਬਾਦੀ ਵਾਧਾ ਕਿਰਿਆਹੀਣ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।

==ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੂਬੇ==
ਅਜ਼ਾਦੀ ਸਮੇਂ ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸੂਬੇ ਸਨ:
* ਅਜਮੇਰ-ਮਰਵਾੜਾ-ਕੇਕਰੀ
* [[ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂ]]
* [[ਅਸਾਮ]]
* [[ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ]]
* [[ਬੰਗਾਲ]]
* [[ਬਿਹਾਰ]]
* ਬੰਬੇ ਸੂਬਾ – [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬੇ]]
* ਕੇਂਦਰੀ ਸੂਬੇ ਅਤੇ ਬੇਰਾੜ
* ਦਿੱਲੀ ਸੂਬਾ – [[ਦਿੱਲੀ]]
* ਮਦਰਾਸ ਸੂਬਾ – [[ਮਦਰਾਸ]]
* ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦੀ ਸੂਬਾ
* ਪੰਥ-ਪਿਪਲੋਦਾ
* [[ਉੜੀਸਾ]]
* ਬਰਤਾਨਵੀ ਪੰਜਾਬ
* [[ਸਿੰਧ]]
* ਸੰਯੁਕਤ ਸੂਬੇ ([[ਆਗਰਾ]] ਅਤੇ ਔਧ)
&lt;Center&gt;
&lt;Gallery&gt;
File:Madras Prov South 1909.jpg|ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ, 1909
File:Baroda state 1909.jpg|ਬੜੌਦਾ ਰਾਜ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ, 1909
File:Hyderabad state 1909.jpg|ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਰਾਜ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ, 1909
File:Bombay Prov north 1909.jpg|ਉੱਤਰੀ ਬੰਬੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ, 1909
&lt;/Gallery&gt;
&lt;/Center&gt;

== ਨੋਟ ==
{{notelist|30em}}

== ਹਵਾਲੇ ==
{{reflist}}

==ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ==

===ਸਰਵੇਖਣ===
{{Refbegin|30em}}
* Bandhu, Deep Chand. ''History of Indian National Congress'' (2003) 405pp
* {{Citation | last1=Bandyopadhyay| first1=Sekhar| year=2004| title=From Plassey to Partition: A History of Modern India| place=| publisher=New Delhi and London: Orient Longmans. Pp. xx, 548.| isbn=978-81-250-2596-2}}.
* {{Citation| last1=Bayly| first1=C. A.| authorlink1=Christopher Alan Bayly| year=1990| title=Indian Society and the Making of the British Empire (The New Cambridge History of India)| publisher=Cambridge and London: Cambridge University Press. Pp. 248| isbn=978-0-521-38650-0}}.
* {{Citation| last1=Brown| first1=Judith M.| authorlink=Judith M. Brown| year=1994| title=Modern India: The Origins of an Asian Democracy| place=| publisher=Oxford University Press. Pp. xiii, 474| isbn=978-0-19-873113-9}}.
* {{Citation| last1=Bose |first1=Sugata |authorlink1=Sugata Bose |last2=Jalal |first2=Ayesha |authorlink2=Ayesha Jalal |year=2003 |title=Modern South Asia: History, Culture, Political Economy |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-30787-1}}
* {{Citation| last1=Copland| first1=Ian| year=2001| title=India 1885–1947: The Unmaking of an Empire (Seminar Studies in History Series)| place=| publisher=Harlow and London: Pearson Longmans. Pp. 160| isbn=978-0-582-38173-5| url=}}.
* Coupland, Reginald. ''India: A Re-Statement'' (Oxford University Press, 1945), evaluation of the Raj, emphasising government. [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=74007102 online edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080527163919/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=74007102 |date=2008-05-27 }}
* Dodwell H. H., ed. ''The Cambridge History of India. Volume 6: The Indian Empire 1858–1918. With Chapters on the Development of Administration 1818–1858'' (1932) 660pp [http://www.archive.org/details/cambridgehistory06rapsuoft online edition]; also published as vol 5 of the ''Cambridge History of the British Empire''
* James, Lawrence. ''Raj: The Making and Unmaking of British India'' (2000)
* {{Citation| last1=Judd| first1=Dennis| year=2004| title=The Lion and the Tiger: The Rise and Fall of the British Raj, 1600–1947| place=| publisher=Oxford and New York: Oxford University Press. Pp. xiii, 280| isbn=978-0-19-280358-0}}.
* Kumar, Dharma, and Meghnad Desai, eds. ''The Cambridge Economic History of India, Volume 2: c. 1757–2003'' (2010), 1114pp; articles by scholars ISBN 978-81-250-2731-7
* Louis, William Roger, and Judith M. Brown, eds. ''The Oxford History of the British Empire'' (5 vol 1999–2001), with numerous articles on the Raj
* Ludden, David. ''India And South Asia: A Short History'' (2002)
* {{Citation| last1=Metcalf| first1=Barbara| year=2006| title=A Concise History of Modern India (Cambridge Concise Histories) | place=| publisher=Cambridge and New York: Cambridge University Press. Pp. xxxiii, 372 | isbn=978-0-521-68225-1| url=}}.
* Mansingh, Surjit ''The A to Z of India'' (2010), a concise historical encyclopaedia
* {{Citation| last1=Marshall| first1=P. J.| authorlink1=P. J. Marshall| year=2001| title=The Cambridge Illustrated History of the British Empire, 400 pp.| publisher=Cambridge and London: Cambridge University Press.| isbn=978-0-521-00254-7}}.
* {{Citation| last1=Markovits| first1=Claude (ed)| year=2005| title=A History of Modern India 1480–1950 (Anthem South Asian Studies)| place=| publisher=Anthem Press. Pp. 607| isbn=978-1-84331-152-2| url=http://www.amazon.com/History-Modern-1480-1950-Anthem-Studies/dp/1843311526/}}.
*Moon, Penderel. ''The British Conquest and Dominion of India'' (2 vol. 1989) 1235pp; the fullest scholarly history of political and military events from a British top-down perspective;
* {{Citation| last1=Peers| first1=Douglas M.| year=2006| title=India under Colonial Rule 1700–1885| place=| publisher=Harlow and London: Pearson Longmans. Pp. xvi, 163| isbn=0-582-31738-X| url=}}.
* Riddick, John F. ''The history of British India: a chronology'' (2006) [http://books.google.com/books?id=Es6x4u_g19UC excerpt and text search], covers 1599–1947
* Riddick, John F. ''Who Was Who in British India'' (1998), covers 1599–1947
* Sarkar, Sumit. ''Modern India, 1885–1947'' (2002)
* Smith, Vincent A. (1958) ''The Oxford History of India'' (3rd ed.) the Raj section was written by Percival Spear
* {{Citation| last1=Spear| first1=Percival| year=1990| title=A History of India, Volume 2| place=| publisher=New Delhi and London: Penguin Books. Pp. 298| isbn=978-0-14-013836-8| url=}}. [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=5797476 online edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110304004247/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=5797476 |date=2011-03-04 }}
* {{Citation| last1=Stein| first1=Burton| authorlink=Burton Stein| year=2001| title=A History of India| place=| publisher=New Delhi and Oxford: Oxford University Press. Pp. xiv, 432| isbn=978-0-19-565446-2| url=}}.
* Thompson, Edward, and G.T. Garratt. ''Rise and Fulfilment of British Rule in India'' (1934) 690 pages; scholarly survey, 1599–1933 [http://books.google.com/books?id=93fnssiWvjoC excerpt and text search]
* {{Citation| last1=Wolpert| first1=Stanley| authorlink=Stanley Wolpert| year=2003| title=A New History of India| place=| publisher=Oxford and New York: Oxford University Press. Pp. 544| isbn=978-0-19-516678-1| url=}}.
{{Refend}}

===ਵਿਸ਼ੇਸ਼ੀਕ੍ਰਿਤ ਵਿਸ਼ੇ===
{{Refbegin|30em}}
* {{Citation | last = Baker | first = David | title = Colonialism in an Indian Hinterland: The Central Provinces, 1820–1920 | publisher = Delhi and Oxford: Oxford University Press. Pp. xiii, 374 | isbn =978-0-19-563049-7 | jstor = 2059781}}
* {{Citation| last1=Bayly| first1=C. A. | authorlink1=Christopher Alan Bayly| year=2000| title=Empire and Information: Intelligence Gathering and Social Communication in India, 1780–1870 (Cambridge Studies in Indian History and Society)| place=| publisher=Cambridge and London: Cambridge University Press. Pp. 426| isbn=978-0-521-66360-1| url=}}
* Brown, Judith M. ''Gandhi: Prisoner of Hope'' (1991), scholarly biography
* {{Citation | editor1-last = Brown | editor2-last = Judith M.| authorlink1=Judith M. Brown|editor2-last= Louis | editor2-first = Wm. Roger | year = 2001 | title = Oxford History of the British Empire: The Twentieth Century | publisher = Oxford and New York: Oxford University Press. Pp. 800 | isbn = 978-0-19-924679-3 | url =}}
* {{Citation| last1=Chandavarkar| first1=Rajnarayan | authorlink=Rajnarayan Chandavarkar| year=1998| title=Imperial Power and Popular Politics: Class, Resistance and the State in India, 1850–1950| publisher=(Cambridge Studies in Indian History &amp; Society). Cambridge University Press. Pp. 400 | isbn=978-0-521-59692-3}}.
* {{Citation| last1=Chatterji| first1=Joya| year=1993| title=Bengal Divided: Hindu Communalism and Partition, 1932–1947| publisher=Cambridge University Press. Pp. 323| isbn=978-0-521-52328-8}}.
* {{Citation | last1=Copland | first1=Ian | year=2002 | title=Princes of India in the Endgame of Empire, 1917–1947| publisher=(Cambridge Studies in Indian History &amp; Society). Cambridge University Press. Pp. 316| isbn=978-0-521-89436-4}}.
* {{cite book|author=Manmath Nath Das|title=India under Morley and Minto: politics behind revolution, repression and reforms|url=http://books.google.com/books?id=V3geAAAAMAAJ|year=1964|publisher=G. Allen and Unwin}}
* Dewey, Clive. ''Anglo-Indian Attitudes: The Mind of the Indian Civil Service'' (2003)
* Ewing, Ann. &quot;Administering India: The Indian Civil Service,&quot; ''History Today'', June 1982, 32#6 pp.&amp;nbsp;43–48, covers 1858–1947
* Gilmartin, David. 1988. ''Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan''. University of California Press. 258 pages. ISBN 978-0-520-06249-8.
* Gilmour, David. ''The Ruling Caste: Imperial Lives in the Victorian Raj'' (2007)
* Gilmour, David. ''Curzon: Imperial Statesman'' (2006) [http://books.google.com/books?id=kOEsSmOQL7EC excerpt and text search]
* {{cite book|author=Gopal, Sarvepalli|title=Jawaharlal Nehru: A Biography|url=http://books.google.com/books?id=Jj-4zmBLXq0C|accessdate=21 February 2012|date=1 January 1976|publisher=Harvard U. Press|isbn=978-0-674-47310-2}}
* {{cite book|author=Sarvepalli Gopal|title=The viceroyalty of Lord Ripon, 1880–1884|url=http://books.google.com/books?id=eKE9AAAAIAAJ|accessdate=21 February 2012|year=1953|publisher=Oxford U. Press}}
* {{Citation| last1=Gould| first1=William| year=2004 | title=Hindu Nationalism and the Language of Politics in Late Colonial India| publisher= Cambridge U. Press. Pp. 320}}.
* Gopal, Sarvepalli. ''British Policy in India 1858–1905'' (2008)
* Gopal, Sarvepalli. ''Viceroyalty of Lord Irwin 1926–1931'' (1957)
* {{Citation| last=Jalal| first=Ayesha|authorlink=Ayesha Jalal| year=1993| title=The Sole Spokesman: Jinnah, the Muslim League and the Demand for Pakistan| publisher=Cambridge U. Press, 334 pages}}.
* Kaminsky, Arnold P. ''The India Office, 1880–1910'' (1986) [http://www.amazon.com/1880-1910-Contributions-Comparative-Colonial-Studies/dp/0313249091/ref=sr_1_6?ie=UTF8&amp;qid=1327353038&amp;sr=8-6 excerpt and text search], focus on officials in London
* {{Citation| last=Khan| first=Yasmin| year=2007| title=The Great Partition: The Making of India and Pakistan| publisher=Yale U. Press, 250 pages| isbn=978-0-300-12078-3}}
* {{Citation | last = Klein | first = Ira | year = 2000 | title = Materialism, Mutiny and Modernization in British India | journal = Modern Asian Studies | volume = 34 | issue = 3 | pages = 545–580 | url = http://links.jstor.org/sici?sici=0026-749X%28200007%2934%3A3%3C545%3AMMAMIB%3E2.0.CO%3B2-I }}
* Kumar, Deepak. ''Science and the Raj: A Study of British India'' (2006)
* {{Citation| last1=Low| first1=D. A.| authorlink=Anthony Low| year=2002| title=Britain and Indian Nationalism: The Imprint of Amibiguity 1929–1942| publisher= Cambridge University Press. Pp. 374| isbn=978-0-521-89261-2}}.
* Lipsett, Chaldwell. ''Lord Curzon in India 1898–1903'' (1903) [http://www.amazon.com/Curzon-India-1898-1903-Chaldwell-Lipsett/dp/1110690029/ excerpt and text search] 128pp
* MacMillan, Margaret. ''Women of the Raj: The Mothers, Wives, and Daughters of the British Empire in India'' (2007)
* {{Citation| last=Metcalf| first=Thomas R.| authorlink=Thomas R. Metcalf| year=1991| title=The Aftermath of Revolt: India, 1857–1870| publisher=Riverdale Co. Pub. Pp. 352| isbn=978-81-85054-99-5}}
* {{Citation | last = Metcalf | first = Thomas R. | authorlink=Thomas R. Metcalf|year = 1997 | title = Ideologies of the Raj | publisher = Cambridge University Press, Pp. 256 | isbn = 978-0-521-58937-6}}
* Moor-Gilbert, Bart. ''Writing India, 1757–1990: The Literature of British India'' (1996) on fiction written in English
* Moore, Robin J. &quot;Imperial India, 1858–1914&quot;, in Porter, ed. ''Oxford History of the British Empire: The Nineteenth Century,'' (2001a), pp.&amp;nbsp;422–446
* Moore, Robin J. &quot;India in the 1940s&quot;, in Robin Winks, ed. ''Oxford History of the British Empire: Historiography,'' (2001b), pp.&amp;nbsp;231–242
* {{Citation | editor-last = Porter | editor-first = Andrew | year = 2001 | title = Oxford History of the British Empire: Nineteenth Century | publisher = Oxford University Press. Pp. 800 | isbn = 978-0-19-924678-6}}
* [[Masood Ashraf Raja]]. ''Constructing Pakistan: Foundational Texts and the Rise of Muslim National Identity'', 1857–1947, Oxford 2010, ISBN 978-0-19-547811-2
* {{Citation | last = Ramusack | first = Barbara | year = 2004 | title = The Indian Princes and their States (The New Cambridge History of India) | publisher = Cambridge University Press. Pp. 324 | isbn = 978-0-521-03989-5}}
* Read, Anthony, and David Fisher; ''The Proudest Day: India's Long Road to Independence'' (W. W. Norton, 1999) [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=101073461 online edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080627162355/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=101073461 |date=2008-06-27 }}; detailed scholarly history of 1940–47
* Venkataramani, M. S.; Shrivastava, B. K. ''Quit India: The American Response to the
* {{Citation|last=Shaikh|first=Farzana|year=1989|title=Community and Consensus in Islam: Muslim Representation in Colonial India, 1860—1947|publisher=Cambridge University Press. Pp. 272.|isbn=978-0-521-36328-0}}.
* {{Citation|editor1-last=Talbot|editor2=last-Ian|editor2-last=Singh|editor2-first=Gurharpal Singh|year=1999|title=Region and Partition: Bengal, Punjab and the Partition of the Subcontinent|publisher= Oxford University Press. Pp. 420|isbn=978-0-19-579051-1}}.
* {{Citation | surname1 = Tinker | given1 = Hugh | year = 1968 | title = &quot;India in the First World War and after&quot; ''Journal of Contemporary History,'' Vol. 3, No. 4, 1918–19: From War to Peace. (Oct., 1968), pp. 89–107 | issn=0022-0094 }}.
* Voigt, Johannes. ''India in The Second World War'' (1988)
* {{Citation| last=Wainwright| first=A. Martin| year=1993 | title=Inheritance of Empire: Britain, India, and the Balance of Power in Asia, 1938–55| publisher=Praeger Publishers. Pp. xvi, 256 | isbn=978-0-275-94733-0}}.
* Wolpert, Stanley A. ''Jinnah of Pakistan'' (2005)
* {{Citation | last1=Wolpert | first1=Stanley | chapter=India: British Imperial Power 1858–1947 (Indian nationalism and the British response, 1885–1920; Prelude to Independence, 1920–1947) | chapter-url=http://www.britannica.com/eb/article-47042/India | year=2007 | title=Encyclopædia Britannica | url= | isbn= }}.
* Wolpert, Stanley A. ''Tilak and Gokhale: revolution and reform in the making of modern India'' (1962) [http://books.google.com/books?id=cmV6KLzEZNAC full text online]

===ਆਰਥਕ ਇਤਿਹਾਸ===
* Anstey, Vera. ''The economic development of India'' (4th ed. 1952), 677pp; thorough scholarly coverage; focus on 20th century down to 1939
* {{Citation | last = Derbyshire | first = I. D. | year = 1987 | title = Economic Change and the Railways in North India, 1860–1914 | journal = Population Studies | volume = 21 | issue = 3 | pages = 521–545 | jstor = 312641 }}
* Dutt, Romesh C. ''The Economic History of India under early British Rule'', first published 1902, 2001 edition by [[Routledge]], ISBN 978-0-415-24493-0
* Lockwood, David. ‘’The Indian Bourgeoisie: A Political History of the Indian Capitalist Class in the Early Twentieth Century’’ (I.B. Tauris, 2012) 315 pages; focus on Indian entrepreneurs who benefited from the Raj, but ultimately sided with the Indian National Congress.
* {{Citation | last = Roy | first = Tirthankar | year = 2002 | title = Economic History and Modern India: Redefining the Link | journal = The Journal of Economic Perspectives | volume = 16 | issue = 3 | pages = 109–130 | url = http://links.jstor.org/sici?sici=0895-3309%28200222%2916%3A3%3C109%3AEHAMIR%3E2.0.CO%3B2-F | doi = 10.1257/089533002760278749 }}
* {{Citation | last = Simmons | first = Colin | year = 1985 | title = 'De-Industrialization', Industrialization and the Indian Economy, c. 1850–1947 | journal = Modern Asian Studies | volume = 19 | issue = 3 | pages = 593–622 | url = http://links.jstor.org/sici?sici=0026-749X%281985%2919%3A3%3C593%3A%27IATIE%3E2.0.CO%3B2-K }}
* Tomlinson, B. R. ''The Economy of Modern India, 1860–1970'' (The New Cambridge History of India) (1996) [http://www.amazon.com/Economy-Modern-1860-1970-Cambridge-History/dp/0521589398/ref=sr_1_4?s=books&amp;ie=UTF8&amp;qid=1327498844&amp;sr=1-4 excerpt and text search]
* Tomlinson, B. H. &quot;India and the British Empire, 1880–1935,&quot; ''Indian Economic and Social History Review,'' (Oct 1975), 12#4 pp. 337–380
{{Refend}}

===ਸਥਾਨ-ਬਿਰਤਾਂਤ, ਅੰਕੜੇ ਅਤੇ ਮੁਢਲੇ ਸਰੋਤ===
{{Refbegin|30em}}
* {{cite book|author=Keith, Arthur Berriedale |title=Responsible government in the dominions|url=http://books.google.com/books?id=mGdDAAAAIAAJ|year=1912|publisher=The Clarendon press}}, major primary sources in 1670pp
* ''Indian Year-book for 1862: A review of social, intellectual, and religious progress in India and Ceylon'' (1863), ed. by John Murdoch [http://books.google.com/books?id=ODMQAAAAYAAJ online edition] 250pp; [http://books.google.com/books?id=uqAEAAAAQAAJ 1861 edition]
* ''The Year-book of the Imperial Institute of the United Kingdom, the colonies and India: a statistical record of the resources and trade of the colonial and Indian possessions of the British Empire'' (2nd. ed. 1893) 880pp; India = pp. 375–462 [http://books.google.com/books?id=i25MAAAAYAAJ online edition]
* ''The Imperial Gazetteer of India'' (26 vol, 1908–31), highly detailed description of all of India in 1901. [http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ online edition]
* ''Statistical abstract relating to British India, from 1895–96 to 1904–05'' (London, 1906) [http://books.google.com/books?id=xC5RAAAAYAAJ full text online], 278pp
* ''The Cyclopedia of India: biographical, historical, administrative, commercial'' (1908) [http://books.google.com/books?id=U9bkAAAAMAAJ complete text online], business history, biographies, illustrations
* ''The Indian year book: 1914'' (1914) [http://books.google.com/books?id=QFlFAAAAYAAJ snippets]
{{Refend}}
{{Commonscatinline}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]]</text>
      <sha1>08f71tyq4i0gml7cqyonlbemvwsjy0r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸ਼ੱਕਰ ਰੋਗ ਟਾਈਪ 2</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37697</id>
    <revision>
      <id>849860</id>
      <parentid>842442</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T21:35:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261011sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>849860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70775" sha1="lz9boumkxkk08zwm6rsfyf1vjgapjqr" xml:space="preserve">{{good article}}
{{Infobox disease
 | Image = Blue circle for diabetes.svg
 | Caption = ਸ਼ੱਕਰ-ਰੋਗ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਨੀਲਾ ਘੇਰਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Diabetes Blue Circle Symbol|url=http://www.diabetesbluecircle.org|date=17 March 2006|publisher=International Diabetes Federation|access-date=16 ਅਕਤੂਬਰ 2021|archive-date=5 ਅਗਸਤ 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070805042346/http://www.diabetesbluecircle.org/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
 | DiseasesDB = 3661
 | ICD10 = {{ICD10|E|11||e|10}}
 | ICD9 = {{ICD9|250.00}}, {{ICD9|250.02}}
 | ICDO =
 | OMIM = 125853
 | MedlinePlus = 000313
 | eMedicineSubj = article
 | eMedicineTopic = 117853
 | MeshID = D003924
}}
'''ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਮੈਲੀਟਸ ਟਾਈਪ 2'''{{spaced ndash}}ਜਿਸਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ '''ਗੈਰ- ਇਨਸੁਲਿਨ ਅਧਾਰਿਤ ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਮੈਲੀਟਸ (NIDDM)''' ਜਾਂ'''ਬਾਲਗ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ'''{{spaced ndash}}ਇੱਕ [[ਆਹਾਰ ਪਾਚਨ ਸਬੰਧੀ ਵਿਕਾਰ]] ਹੈ ਜੋ [[ਇਨਸੁਲਿਨ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਤਾ]] ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਉੱਚ [[ਬਲੱਡ ਗੁਲੂਕੋਜ਼]] ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਇਨਸੁਲਿਨ]] ਦੀ ਘਾਟ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Pathologic Basis of Disease&quot;/&gt; ਇਹ [[ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਮੈਲੀਟਸ ਟਾਈਪ 1]] ਦੇ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਪਾਚਨ ਗ੍ਰੰਥੀ]] ਵਿੱਚ [[Islets of Langerhans|ਆਈਲੈਟ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ]] ਦੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਨਸੁਲਿਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਾਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=Green2011&gt;{{cite book|last=Shoback|first=edited by David G. Gardner, Dolores|title=Greenspan's basic &amp; clinical endocrinology|url=https://archive.org/details/greenspansbasicc0000unse|year=2011|publisher=McGraw-Hill Medical|location=New York|isbn=0-07-162243-8|pages=Chapter 17|edition=9th}}&lt;/ref&gt; ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣ [[polydipsia|ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਿਆਸ ਲੱਗਣੀ]], [[polyuria|ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਿਸ਼ਾਬ ਆਉਣਾ]], ਅਤੇ [[polyphagia|ਲਗਾਤਾਰ ਭੁੱਖ ਲੱਗਣੀ]] ਹਨ। [[diabetes mellitus|ਡਾਇਬਟੀਜ਼ (ਸ਼ੱਕਰ ਰੋਗ ਜਾਂ ਸ਼ੂਗਰ)]] ਦਾ ਲਗਭਗ 90% ਹਿੱਸਾ ਟਾਈਪ 2 ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ 10% ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ [[ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਮੈਲੀਟਸ ਟਾਈਪ 1]] ਅਤੇ [[ਪੇਟ ਸਬੰਧੀ ਡਾਇਬਟੀਜ਼]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ। [[ਮੋਟਾਪੇ]] ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਟਾਈਪ 2 ਡਾਈਬਟੀਜ਼ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਵੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਰੋਗ ਦੇ ਹੋਣ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

&lt;!-- ਇਲਾਜ --&gt;
ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਟਾਈਪ 2 ਸ਼ੱਕਰ ਰੋਗ 'ਤੇ [[ਸਰੀਰਕ ਕਸਰਤ|ਕਸਰਤ]] ਅਤੇ [[ਡਾਇਬਿਟਿਜ਼ ਸਬੰਧੀ ਖੁਰਾਕ|ਆਹਾਰ ਪਰਿਵਰਤਨ]] ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਕਾਬੂ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹਨਾਂ ਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਖੂਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੱਕਰ ਦੇ ਪੱਧਰ ਉਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਘਟਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ [[ਮੈਟਫੋਰਮਿਨ]] ਜਾਂ [[ਇਨਸੁਲਿਨ]] ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਨਸੁਲਿਨ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਯਮਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਖੂਨ ਵਿਚਲੀ ਸ਼ੱਕਰ]] ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ ਦੀ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

&lt;!--ਰੋਗ ਦੇ ਠੀਕ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕਤਾ--&gt;
ਪਿਛਲੇ 50 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੱਕਰ ਰੋਗ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਮੋਟਾਪੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਧੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਾਲ 1985 30&amp;nbsp;ਮਿਲੀਅਨ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਸਾਲ 2010 ਵਿੱਚ ਇਸ ਰੋਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਲਗਭਗ 285&amp;nbsp;ਮਿਲੀਅਨ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਹਾਈ ਬਲੱਡ ਸ਼ੂਗਰ ਤੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ: [[ਦਿਲ ਦਾ ਰੋਗ]], [[ਸਟ੍ਰੋਕ]], [[ਡਾਇਬੈਟਿਕ ਰੈਟੀਨੋਪੈਥੀ]] ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, [[ਗੁਰਦੇ ਦਾ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਣਾ]] ਜਿਸ ਕਾਰਨ [[ਡਾਇਲਿਸਿਸ]] ਦੀ ਲੋੜ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾੜਾ ਸੰਚਾਰ ਜਿਸ ਕਾਰਨ [[ਅੰਗ ਕੱਟਣੇ]] ਪੈ ਸਕਦੇ ਹਨ। [[Diabetes mellitus type 1|ਟਾਈਪ 1 ਡਾਇਬਟੀਜ਼]] ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ [[Diabetic ketoacidosis|ਕੇਟੋਐਸੀਡੋਸਿਸ]] ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਜਟਿਲਤਾ, ਸਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Fasanmade|first=OA|coauthors=Odeniyi, IA, Ogbera, AO|title=Diabetic ketoacidosis: diagnosis and management|journal=African journal of medicine and medical sciences|date=2008 Jun|volume=37|issue=2|pages=99–105|pmid=18939392}}&lt;/ref&gt; ਪਰ, [[ਨਾਨਕੈਟੋਟਿਕ ਹਾਈਪਰੋਸਮੋਲਰ ਕੋਮਾ]] ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

{{TOC limit|3}}

==ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਲੱਛਣ==
[[File:Main symptoms of diabetes.png|thumb|350px|ਡਾਇਬਟੀਜ਼ (ਸ਼ੂਗਰ) ਦੇ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੱਛਣਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ।]] 
ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣ [[ਪੋਲੀਯੂਰੀਆ]] (ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਿਸ਼ਾਬ ਆਉਣਾ), [[ਪੋਲੀਡਿਪਸੀਆ]] (ਪਿਆਸ ਵਧਣੀ),[[ਪੋਲੀਫੇਗੀਆ]] (ਭੁੱਖ ਵਧਣੀ), ਅਤੇ [[ਭਾਰ ਘਟਣਾ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref name=Vij2010&gt;{{cite journal|last=Vijan|first=S|title=Type 2 diabetes|journal=Annals of internal medicine|date=2010-03-02|volume=152|issue=5|pages=ITC31–15; quiz ITC316|pmid=20194231|doi=10.1059/0003-4819-152-5-201003020-01003}}&lt;/ref&gt; ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਦਾਨ ਸਮੇਂ ਮੌਜੂਦ ਹੋਰ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: [[ਧੁੰਦਲੀ ਨਜ਼ਰ]], [[pruritus|ਖਾਰਸ਼]], [[ਘੇਰੇਦਾਰ ਤੰਤੂਰੋਗ]], ਵਾਰ-ਵਾਰ[[vulvovaginitis|ਯੋਨੀ ਸੰਕਰਮਣ]] ਹੋਣਾ, ਅਤੇ [[fatigue (medical)|ਥਕਾਵਟ]] ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।&lt;!--&lt;ref name=Green2011/&gt; --&gt; ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਚ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਰੁਟੀਨ ਟੈਸਟਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।&lt;!--&lt;ref name=Green2011/&gt; --&gt; ਟਾਈਪ 2 ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਮੈਲੀਟਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ-ਕਦੇ [[ਨਾਨਕੈਟੋਟਿਕ ਹਾਈਪਰੋਸਮੋਲਰ ਕੋਮਾ]] ([[ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਘਟੇ ਹੋਏ ਪੱਧਰ]] ਅਤੇ [[hypotension|ਘੱਟ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰਸ਼ੈਰ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਲੱਡ ਸ਼ੂਗਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ)।&lt;ref name=Green2011/&gt;

===ਉਲਝਣਾਂ===
{{Main|ਡਾਇਬਿਟੀਜ਼ ਮੈਲੀਟਸ ਦੀਆਂ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ}}
ਟਾਈਪ&amp;nbsp;2&amp;nbsp;ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਦਸ&amp;nbsp;ਸਾਲ ਘੱਟ ਦੀ ਜੀਵਨ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਚਿਰਕਾਲੀਨ ਰੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=Will2011/&gt; ਇਹ ਆਂਸ਼ਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹਨਾਂ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ: [[ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਦੇ ਰੋਗ]] ਦਾ ਦੋ ਤੋਂ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਖ਼ਤਰਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਛ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ [[ਆਈਸੀਮਿਕ ਦਿਲ ਦਾ ਰੋਗ]] ਅਤੇ [[ਸਟ੍ਰੋਕ]], ਲੱਤਾਂ ਵਿੱਚ 20&amp;nbsp;ਗੁਣਾ ਵੱਧਣਾ [[amputations]], ਅਤੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਿਲ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਦਾ ਵਧਣਾ।&lt;ref name=Will2011/&gt; ਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ 'ਤੇ ਵਧਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਟਾਈਪ&amp;nbsp;2&amp;nbsp;ਡਾਇਬਟੀਜ਼, [[ਅੰਨ੍ਹੇਪਣ]] ਅਤੇ[[Chronic kidney disease|ਗੁਰਦੇ ਦੇ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਣ]] ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।&lt;ref name=AFP09/&gt; ਇਸ ਨੂੰ [[ਅਲਜੇਹੀਮਰ ਰੋਗ]] ਅਤੇ [[Multi-infarct dementia|ਨਾੜੀ ਸਬੰਧੀ ਮਨੋਰੋਗ]] ਵਰਗੀਆਂ ਰੋਗ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗਿਆਨਾਤਮਕ ਕਾਰਜਹੀਣਤਾ ਅਤੇ [[ਮਨੋਰੋਗ]] ਦੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਜੋਖਮ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Pasquier|first=F|title=Diabetes and cognitive impairment: how to evaluate the cognitive status?|journal=Diabetes &amp; metabolism|date=2010 Oct|volume=36 Suppl 3|pages=S100–5|pmid=21211730|doi=10.1016/S1262-3636(10)70475-4}}&lt;/ref&gt; ਹੋਰ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: [[ਅਕੈਨਥੋਸਿਸ ਨਿਜਰੀਕੈਨਸ]], [[impotence|ਨਪੁੰਸਕਤਾ]], ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਲਾਗ ਲੱਗਣੀ।&lt;ref name=Vij2010/&gt;

==ਕਾਰਨ==
ਟਾਈਪ 2 ਡਾਇਬਟੀਜ਼, ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਜੀਨ ਸਬੰਧੀ ਕਾਰਕਾਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=AFP09/&gt;&lt;ref name=Fat2009&gt;{{cite journal |author=Risérus U, [[Walter Willett|Willett WC]], Hu FB |title=Dietary fats and prevention of type 2 diabetes |journal=Progress in Lipid Research |volume=48 |issue=1 |pages=44–51 |year=2009 |month=January|pmid=19032965 |doi=10.1016/j.plipres.2008.10.002 |pmc=2654180}}&lt;/ref&gt; ਜਦ ਕਿ ਕੁਝ ਨਿੱਜੀ ਨਿਯੰਤਰਣ ਹੇਠ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਹਾਰ ਅਤੇ [[ਮੋਟਾਪਾ]], ਵਧਦੀ ਹੋਈ ਉਮਰ, ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ, ਅਤੇ ਅਨੁਵੰਸ਼ਕਤਾ ਵਰਗੇ ਕਾਰਨ ਨਿਯੰਤ੍ਰਣ ਹੇਠ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=Will2011/&gt; ਘੱਟ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਟਾਈਪ 2 ਡਾਇਬਿਟੀਜ਼ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref name=Sleep2011&gt;{{cite journal|last=Touma|first=C|coauthors=Pannain, S|title=Does lack of sleep cause diabetes?|url=https://archive.org/details/sim_cleveland-clinic-journal-of-medicine_2011-08_78_8/page/549|journal=Cleveland Clinic journal of medicine|date=2011 Aug|volume=78|issue=8|pages=549–58|pmid=21807927|doi=10.3949/ccjm.78a.10165}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਊਰਜਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ 'ਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=Sleep2011/&gt; ਭਰੂਣ ਵਿਕਾਸ ਦੌਰਾਨ ਮਾਂ ਦੀ ਪੋਸ਼ਣ ਸਥਿਤੀ ਵੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਵੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਬਦਲਿਆ ਹੋਇਆ [[DNA ਮੈਥਲੀਕਰਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Christian|first=P|coauthors=Stewart, CP|title=Maternal micronutrient deficiency, fetal development, and the risk of chronic disease|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-nutrition_2010-03_140_3/page/437|journal=The Journal of nutrition|date=2010 Mar|volume=140|issue=3|pages=437–45|pmid=20071652|doi=10.3945/jn.109.116327}}&lt;/ref&gt;

===ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ===
{{Main|ਡਾਇਬਿਟੀਜ਼ ਮੈਲੀਟਸ ਟਾਈਪ 2 ਦੇ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਸਬੰਧਤ ਕਾਰਨ}}
ਟਾਈਪ&amp;nbsp;2 ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਅਹਿਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:[[ਮੋਟਾਪਾ]] (ਤੀਹ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ [[ਸਰੀਰ ਦੇ ਪੁੰਜ ਸੂਚਕਾਂਕ]] ਦੁਆਰਾ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ), ਸਰੀਰਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦੀ ਕਮੀ, ਮਾੜੀ ਖੁਰਾਕ, ਤਣਾਓ, ਅਤੇ [[ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ]]।&lt;ref name=Will2011/&gt; ਸਰੀਰ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਰਬੀ ਚੀਨੀ ਜਾਂ ਜਾਪਾਨੀ ਵੰਸ਼ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ 30% ਮਾਮਲਿਆਂ ਨਾਲ, ਯੂਰਪੀ ਅਤੇ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਵੰਸ਼ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ 60-80% ਮਾਮਲਿਆਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪੀਮਾ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਤ ਟਾਪੂਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚ 100% ਮਾਮਲਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।&lt;ref name=Green2011/&gt; ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਮੋਟੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਅਕਸਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ [[ਕਮਰ–ਕੁਲ੍ਹ ਅਨੁਪਾਤ]] ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=Green2011/&gt;

ਟਾਈਪ&amp;nbsp;2 ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਆਹਾਰ ਸਬੰਧੀ ਕਾਰਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। [[ਚੀਨੀ]] ਨਾਲ ਮਿੱਠੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਡ੍ਰਿੰਕਸ ਪੀਣ ਨਾਲ ਵੀ ਵਧਿਆ ਜੋਖਮ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।&lt;ref name=SSB2010&gt;{{cite journal|last=Malik|first=VS|coauthors=Popkin, BM, Bray, GA, Després, JP, Hu, FB|title=Sugar Sweetened Beverages, Obesity, Type 2 Diabetes and Cardiovascular Disease risk|journal=Circulation|date=2010-03-23|volume=121|issue=11|pages=1356–64|pmid=20308626|doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.109.876185|pmc=2862465}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Malik|first=VS|coauthors=Popkin, BM, Bray, GA, Després, JP, Willett, WC, Hu, FB|title=Sugar-Sweetened Beverages and Risk of Metabolic Syndrome and Type 2 Diabetes: A meta-analysis|journal=Diabetes Care|date=2010 Nov|volume=33|issue=11|pages=2477–83|pmid=20693348|doi=10.2337/dc10-1079|pmc=2963518}}&lt;/ref&gt; ਆਹਾਰ ਵਿੱਚ [[ਚਰਬੀ]] ਦੀ ਕਿਸਮ [[ਸੰਤ੍ਰਿਪਤ ਚਰਬੀ]] ਤੇ [[ਟ੍ਰਾਂਸ ਫੈਟੀ ਐਸਿਡ]] ਜ਼ੋਖਿਮ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ [[polyunsaturated fat|ਬਹੁਅਸੰਤ੍ਰਿਪਤ]] ਅਤੇ [[ਏਕਲਸੰਤ੍ਰਿਪਤ ਚਰਬੀ]] ਜ਼ੋਖਿਮ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=Fat2009 /&gt; ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ [[ਸਫੈਦ ਚਾਵਲ]] ਖਾਣ ਨਾਲ ਵੀ ਜ਼ੋਖਿਮ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Hu|first=EA|coauthors=Pan, A, Malik, V, Sun, Q|title=White rice consumption and risk of type 2 diabetes: meta-analysis and systematic review|journal=BMJ (Clinical research ed.)|date=2012-03-15|volume=344|pages=e1454|pmid=22422870|doi=10.1136/bmj.e1454|pmc=3307808}}&lt;/ref&gt; 7% ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਸਰਤ ਦੀ ਕਮੀ ਵੀ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Lee|first=I-Min|coauthors=Shiroma, Eric J; Lobelo, Felipe; Puska, Pekka; Blair, Steven N; Katzmarzyk, Peter T|title=Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life expectancy|journal=The Lancet|date=1 July 2012|doi=10.1016/S0140-6736(12)61031-9}}&lt;/ref&gt;

===ਅਨੁਵੰਸ਼ਕਤਾ===
{{Main|ਡਾਇਬਿਟੀਜ਼ ਮੈਲੀਟਸ ਟਾਈਪ 2 ਦੇ ਅਨੁਵੰਸ਼ਕਤਾ ਸਬੰਧੀ ਕਾਰਨ}}
ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਜੀਨਸ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਟਾਈਪ 2 ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=Will2011/&gt; ਜੇਕਰ [[ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਜੁੜਵਾ]] ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਸ਼ੂਗਰ ਹੈ ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪੂਰੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਹੋਣ ਦਾ 90% ਖ਼ਤਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦਕਿ ਗੈਰ-ਸਮਾਨ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ 25-50% ਤੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=Green2011/&gt; ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ, 36 ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਜਿਹੇ [[ਜੀਨਾਂ]] ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਜੋ ਟਾਈਪ 2 ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=Genetic2011&gt;{{cite journal|last=Herder|first=C|coauthors=Roden, M|title=Genetics of type 2 diabetes: pathophysiologic and clinical relevance|journal=European journal of clinical investigation|date=2011 Jun|volume=41|issue=6|pages=679–92|pmid=21198561|doi=10.1111/j.1365-2362.2010.02454.x}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਨਸ ਇੱਕਠੇ ਮਿਲ ਕੇ ਰੋਗ ਦੇ ਕੁੱਲ ਅਨੁਵਾਂਸ਼ਿਕ ਤੱਤ ਦੇ ਰੋਗ 10% ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।&lt;!--&lt;ref name=Genetic2011/&gt; --&gt; ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ [[TCF7L2]] [[ਅਲੈਲੇ]] ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦਾ 1.5&amp;nbsp;ਗੁਣਾ ਤੱਕ ਖ਼ਤਰਾ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਧਾਰਨ ਜੈਨੇਟਿਕ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।&lt;!--&lt;ref name=Green2011/&gt; --&gt; ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਟਾ ਸੈਲ ਕਾਰਜ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=Green2011/&gt;

ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਅਨੇਕਾਂ ਦੁਰਲੱਭ ਮਾਮਲੇ ਹਨ ਜੋ ਇਕੱਲੇ ਜੀਨ ਦੀ ਅਨਿਯਮਿਤਤਾ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ (ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦੇ [[genetic disorder|ਮੋਨੋਜੈਨਿਕ]] ਰੂਪ ਜਾਂ [[Diabetes mellitus#Other types|&quot;ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਕਾਰ&quot;]]) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=Green2011/&gt;&lt;ref name=Will2011/&gt; ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਨੋਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਪਰਿਪੱਕਤਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੀ ਡਾਇਬਟੀਜ਼]] (ਮੋਡੀ), [[ਡੋਨਹਿਊ ਸਿੰਡ੍ਰੋਮ]], ਅਤੇ [[ਰੇਬਸਨ-ਮੈਂਡੇਨਹਾੱਲ ਸਿੰਡ੍ਰੋਮ]], ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।&lt;ref name=Will2011/&gt; ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਪਰਿਪੱਕਤਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੀ ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਨਾਲ ਜਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 1–5 % ਤੱਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਲਈ ਜ਼ੁੰਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite news|first=|last=|coauthors=|title=Monogenic Forms of Diabetes: Neonatal Diabetes Mellitus and Maturity-onset Diabetes of the Young|date=|publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, NIH|url=http://www.diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|work=National Diabetes Information Clearinghouse (NDIC)|accessdate=2008-08-04|archive-date=2008-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080704103703/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

===ਡਾਕਟਰੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ===
ਕਈ ਦਵਾਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸਬੰਧੀ ਹੋਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਜਿਹਨਾਂ ਕਾਰਨ ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=BookDM2008&gt;{{cite book|last=Bethel|first=edited by Mark N. Feinglos, M. Angelyn|title=Type 2 diabetes mellitus: an evidence-based approach to practical management|year=2008|publisher=Humana Press|location=Totowa, NJ|isbn=978-1-58829-794-5|page=462|url=http://books.google.ca/books?id=NctBmHUOV7AC&amp;pg=PA462}}&lt;/ref&gt; ਕੁਝ ਦਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: [[ਗਲੂਕੋਰਟੀਕੋਇਡਸ]], [[ਥਿਆਜ਼ਾਈਡਸ]], [[ਬੀਟਾ ਬਲੌਕਰਸ]], [[ਐਟਾਇਪੀਕਲ ਐਂਟੀਸਾਈਕੋਟਿਕ]],&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Izzedine|first=H|coauthors=Launay-Vacher, V, Deybach, C, Bourry, E, Barrou, B, Deray, G|title=Drug-induced diabetes mellitus|journal=Expert opinion on drug safety|date=2005 Nov|volume=4|issue=6|pages=1097–109|pmid=16255667|doi=10.1517/14740338.4.6.1097}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ [[ਸਟੇਟਿਨਸ]]।&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Sampson|first=UK|coauthors=Linton, MF, Fazio, S|title=Are statins diabetogenic?|journal=Current opinion in cardiology|date=2011 Jul|volume=26|issue=4|pages=342–7|pmid=21499090|doi=10.1097/HCO.0b013e3283470359|pmc=3341610}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਲੋਕ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ [[ਗਰਭਅਵਸਥਾ ਵਾਲੀ ਡਾਇਬਿਟੀਜ਼]] ਹੋਈ ਸੀ, ਉਹ ਟਾਈਪ 2 ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖ਼ਤਰੇ ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=Vij2010/&gt; ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸਿਹਤ ਸਬੰਧੀ ਹੋਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਿੱਛ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: [[ਐਕਰੋਮਿਗੇਲੀ]], [[ਕਸ਼ਿੰਗ ਸਿੰਡ੍ਰੋਮ]], [[ਹਾਈਪਰਥਾਇਰੋਡਿਜ਼ਮ]],[[ਫਿਓਕ੍ਰੋਮੋਸਾਇਟੋਮ]], ਅਤੇ ਕੁਝ [[ਕੈਂਸਰ]] ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਗਲੂਕਾਗੋਨੋਮਾ]]।&lt;ref name=BookDM2008/&gt; [[ਟੈਸਟੋਸਟੇਰੋਨ]] ਦੀ ਕਮੀ ਵੀ ਟਾਈਪ 2 ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।&lt;ref name=pmid19444934&gt;{{cite journal |author=Saad F, Gooren L|title=The role of testosterone in the metabolic syndrome: a review |journal=The Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology |volume=114 |issue=1–2 |pages=40–3 |year=2009 |month=March |pmid=19444934|doi=10.1016/j.jsbmb.2008.12.022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=pmid18832284&gt;{{cite journal |author=Farrell JB, Deshmukh A, Baghaie AA |title=Low testosterone and the association with type 2 diabetes |journal=The Diabetes Educator |volume=34 |issue=5|pages=799–806 |year=2008 |pmid=18832284 |doi=10.1177/0145721708323100}}&lt;/ref&gt;

==ਸਰੀਰ ਕਿਰਿਆ ਵਿਗਿਆਨ==
ਟਾਈਪ 2 ਡਾਇਬਟੀਜ਼ [[ਇਨਸੁਲਿਨ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਤਾ]] ਦੀ ਸੈਟਿੰਗ ਵਿੱਚ [[ਬੀਟਾ ਸੈਲਾਂ]] ਤੋਂ ਨਾਕਾਫੀ ਇਨਸੁਲਿਨ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=Green2011/&gt; ਇਨਸੁਲਿਨ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ, ਜਿਗਰ ਅਤੇ ਚਰਬੀ ਦੇ [[cell (biology)|ਊਤਕਾਂ]] ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਇਨਸੁਲਿਨ ਦੇ ਸਧਾਰਨ ਸਤਰਾਂ ਲਈ ਉਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਅਯੋਗਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=15|url=http://books.google.ca/books?id=fiAclxvKblkC&amp;pg=PA15}}&lt;/ref&gt; ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ, ਜਿਗਰ ਵਿੱਚ ਇਨਸੁਲਿਨ ਗੁਲੂਕੋਜ਼ ਦੇ ਰਿਸਾਵ ਤੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਨਸੁਲਿਨ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਤਾ ਦੀ ਸੈਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿਗਰ ਖੂਨ ਵਿੱਚ ਅਣਉਚਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗੁਲੂਕੋਜ਼ ਛੱਡਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=Will2011/&gt; ਇਨਸੁਲਿਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਤਾ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ ਬਨਾਮ ਬੇਟਾ ਸੈਲ ਦੀ ਕਾਰਜਹੀਣਤਾ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਕੁ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਇਨਸੁਲਿਨ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨਸੁਲਿਨ ਦੇ ਰਿਸਾਵ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਖ਼ਰਾਬੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਇਨਸੁਲਿਨ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਇਨਸੁਲਿਨ ਦੇ ਰਿਸਾਵ ਦੀ ਕਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=Green2011/&gt;

ਟਾਈਪ 2 ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਅਤੇ ਇਨਸੁਲਿਨ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਰ ਸੰਭਾਵਿਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: [[ਚਰਬੀ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਕਾਵਾਂ]] ਵਿੱਚ [[ਚਰਬੀ]] ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ, [[ਇਨਕ੍ਰੇਟਿਨ]] ਦੀ ਕਮੀ, ਖੂਨ ਵਿੱਚ [[ਗਲੂਕਾਗੋਨ]] ਦਾ ਉੱਚ ਪੱਧਰ, ਗੁਰਦਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਨਮਕ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਧਣਾ ਅਤੇ, [[ਕੇਂਦਰੀ ਤੰਤਰਿਕਾ ਤੰਤਰ]] ਦੁਆਰਾ ਪਾਚਨ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਅਣਉਚਿਤ ਨਿਯੰਤਰਣ।&lt;ref name=Will2011/&gt; ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਨਸੁਲਿਨ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਤਾ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਲਈ ਪਾਚਨ ਗ੍ਰੰਥੀ ਦੇ ਬੇਟਾ ਸੈਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਨਸੁਲਿਨ ਦੇ ਰਿਸਾਵ ਦੀ ਕਮੀ ਵੀ ਜਰੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=Green2011/&gt;

==ਸਮੱਸਿਆ ਦੀ ਪਛਾਣ==
{{OGTT}}
[[ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ]] ਅਨੁਸਾਰ ਡਾਇਬਟੀਜ਼ (ਟਾਈਪ 1 ਅਤੇ ਟਾਈਪ 2 ਦੋਵੇਂ) ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਲੱਛਣਾਂ ਸਹਿਤ ਸਿੰਗਲ ਵਧੀ ਹੋਈ ਗੁਲੂਕੋਜ਼ ਰੀਡਿੰਗ ਦੇ ਵਧਣ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਦੋ ਮੌਕਿਆਂ ਤੇ ਵਧੇ ਮੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਂ ਤਾਂ:&lt;ref name=who-99&gt;{{Cite web|url=http://www.who.int/diabetes/publications/en/ |author=World Health Organization |title=Definition, diagnosis and classification of diabetes mellitus and its complications: Report of a WHO Consultation. Part 1. Diagnosis and classification of diabetes mellitus |accessdate=29 May 2007}}&lt;/ref&gt;
* ਤੇਜ਼ ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਗੁਲੂਕੋਜ਼ ≥ 7.0&amp;nbsp;mmol/l (126&amp;nbsp;mg/dl)
:ਜਾਂ
* [[ਗੁਲੂਕੋਜ਼ ਸਹਿਣਸ਼ਕਤੀ ਟੈਸਟ]] ਦੇ ਨਾਲ, ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਗੁਲੂਕੋਜ਼ ਦੀ ਮੌਖਿਕ ਖੁਰਾਕ ਤੋਂ ਦੋ ਘੰਟੇ ਬਾਅਦ ≥ 11.1&amp;nbsp;mmol/l (200&amp;nbsp;mg/dl)
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣਾਂ ਸਹਿਤ 11.1&amp;nbsp;mmol/l (200&amp;nbsp;mg/dL) ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਬਲੱਡ ਬੇਤਰਤੀਬੀ ਬਲੱਡ ਸ਼ੂਗਰ&lt;ref name=Vij2010/&gt; ਜਾਂ 6.5% ਤੋਂ ਵੱਧ [[ਗਲਾਈਕੇਟਿਡ ਹੀਮੋਗਲੋਬਿਨ]] (HbA&lt;sub&gt;1c&lt;/sub&gt;) ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦੀ ਜਾਂਚ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਧੀ ਹੈ।&lt;ref name=Will2011/&gt; ਸਾਲ 2009 ਵਿੱਚ ਅਮੇਰੀਕਨ ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਐਸੋਸਿਏਸ਼ਨ (ADA), ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ (IDF), ਅਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਐਸੋਸਿਏਸ਼ਨ ਫਾੱਰ ਸਟੱਡੀ ਆੱਫ਼ ਡਾਇਬਟੀਜ਼(EASD) ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਸਹਿਤ ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਹਿਰ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਸਿਫਾਰਿਸ ਕੀਤੀ ਕਿ ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ HbA&lt;sub&gt;1c&lt;/sub&gt; ਦੀ ਸੀਮਾ ≥6.5% ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।&lt;!--&lt;ref name=Expert2009/&gt; --&gt; ਇਸ ਸਿਫਾਰਿਸ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਨ ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਐਸੋਸਿਏਸ਼ਨ ਨੇ ਸਾਲ 2010 ਵਿੱਚ ਅਪਣਾ ਲਿਆ।&lt;ref&gt;{{cite journal|author= |title=Diagnosis and classification of diabetes mellitus |journal=Diabetes Care |volume=33 Suppl 1 |issue= Supplement_1|pages=S62–9 |year=2010 |month=January |pmid=20042775 |pmc=2797383 |doi=10.2337/dc10-S062 |url= |last1= American Diabetes |first1= Association}}&lt;/ref&gt; ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣਾਂ ਅਤੇ ਬਲੱਡ ਸ਼ੂਗਰ &gt;11.1&amp;nbsp;mmol/l (&gt;200&amp;nbsp;mg/dl) ਦੇ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿਣ ਤੱਕ ਪੀੜਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਟੈਸਟਾਂ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=Expert2009&gt;{{cite journal|last=International Expert|first=Committee|title=International Expert Committee report on the role of the A1C assay in the diagnosis of diabetes|url=https://archive.org/details/sim_diabetes-care_2009-07_32_7/page/1327|journal=Diabetes Care|date=2009 Jul|volume=32|issue=7|pages=1327–34|pmid=19502545|doi=10.2337/dc09-9033|pmc=2699715}}&lt;/ref&gt;

ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦੀ ਜਾਂਚ ਦੀ ਸੀਮਾ ਗੁਲੂਕੋਜ਼ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਟੈਸਟ, ਫਾਸਟਿੰਗ ਗੁਲੂਕੋਜ਼ ਜਾਂ HbA&lt;sub&gt;1c&lt;/sub&gt; ਅਤੇ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ [[retinopathy|ਰੇਟੀਨਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ]] ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਬੰਧ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।&lt;ref name=Will2011/&gt; ਤੇਜ਼ ਜਾਂ ਬੇਤਰਤੀਬੀ ਬਲੱਡ ਸ਼ੂਗਰ ਨੂੰ ਗੁਲੂਕੋਜ਼ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਟੈਸਟ ਤੇ ਤਰਜ਼ੀਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=Will2011/&gt; HbA&lt;sub&gt;1c&lt;/sub&gt; ਦੇ ਲਾਭ ਇਹ ਹਨ ਕਿ ਫਾਸਟਿੰਗ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਥਾਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰੰਤੂ ਇੱਕ ਹਾਨੀ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਟੈਸਟ ਬਲੱਡ ਗੁਲੂਕੋਜ਼ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਹਿੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite journal |author=|title=Diagnosis and classification of diabetes mellitus |journal=Diabetes Care |volume=35 Suppl 1 |issue=|pages=S64–71 |year=2012 |month=January |pmid=22187472 |doi=10.2337/dc12-s064 |url= |last1= American Diabetes |first1= Association}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ 20% ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਡਾਇਬਟੀਜ਼ (ਸ਼ੂਗਰ) ਹੈ।&lt;ref name=Will2011/&gt;

ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਮੈਲੀਟਸ ਟਾਈਪ 2 [[ਇਨਸੁਲਿਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਤਾ]] ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ [[ਇਨਸੁਲਿਨ]] ਦੀ ਕਮੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਾਈ ਬਲੱਡ ਗੁਲੂਕੋਜ਼ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Pathologic Basis of Disease&quot;&gt;{{Cite book | author=Kumar, Vinay; Fausto, Nelson; Abbas, Abul K.; Cotran, Ramzi S. ; Robbins, Stanley L. | authorlink= | title=Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease | year=2005| edition=7th| publisher=Saunders | location=Philadelphia, Pa. | isbn=0-7216-0187-1|pages=1194–1195}}&lt;/ref&gt; ਇਹ [[ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਮੈਲੀਟਸ ਟਾਈਪ 1]] ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਪਾਚਕ ਗ੍ਰੰਥੀ]] ਵਿੱਚ [[Islets of Langerhans|ਆਈਲੈਟ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ]] ਦੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਨਸੁਲਿਨ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਮੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਮੈਲੀਟਸ]] ਜੋ ਕਿ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹਾਈ ਬਲੱਡ ਸ਼ੂਗਰ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Green2011&quot;/&gt; ਟਾਈਪ 1 ਅਤੇ ਟਾਈਪ 2 ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=Expert2009/&gt; ਜੇਕਰ ਰੋਗ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ [[ਐਂਟੀਬਾਡੀ]] ਟੈਸਟ ਟਾਈਪ 1 ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਲਈ ਉਪਯੋਗੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ [[C-ਪੇਪਟਾਈਡ]] ਸਤਰ ਟਾਈਪ 2 ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਲਈ ਉਪਯੋਗੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=201|url=http://books.google.ca/books?id=fiAclxvKblkC&amp;pg=PA201}}&lt;/ref&gt;

==ਸਕਰੀਨਿੰਗ==
ਕੋਈ ਵੀ ਵੱਡਾ ਸੰਗਠਨ ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦੀ ਸਰਵਭੌਮਿਕ ਸਕਰੀਨਿੰਗ ਦੀ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨਤੀਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰੇਗਾ।&lt;ref name=Screen09&gt;{{cite journal |author=Valdez R |title=Detecting Undiagnosed Type 2 Diabetes: Family History as a Risk Factor and Screening Tool |journal=J Diabetes Sci Technol |volume=3 |issue=4 |pages=722–6|year=2009 |pmid=20144319 |pmc=2769984 |doi= |url=}}&lt;/ref&gt; [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਰੋਕਥਾਮ ਸੇਵਾ ਕਾਰਜ ਬਲ]] ਸਕਰੀਨਿੰਗ ਦੀ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ ਉਹਨਾਂ ਲੱਛਣ ਰਹਿਤ ਵਿਅਸਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ [[ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ]] 135/80&amp;nbsp;mmHg ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ।&lt;ref name=US08&gt;{{cite web |url=http://www.uspreventiveservicestaskforce.org/uspstf/uspsdiab.htm |title=Screening: Type 2 Diabetes Mellitus in Adults |year=2008 |work=U.S. Preventive Services Task Force |accessdate= |archive-date=2014-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140207214318/http://www.uspreventiveservicestaskforce.org/uspstf/uspsdiab.htm |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਲੋਕ ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਘੱਟ ਹੈ, ਪ੍ਰਮਾਣ ਸਿਫਾਂਰਿਸ਼ ਲਈ ਨਾਕਾਫੀ ਜਾਂ ਸਕਰੀਨਿੰਗ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ।&lt;ref name=US08/&gt; [[ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ]] ਕੇਵਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਮੂਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨ।&lt;ref name=Screen09/&gt; ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖ਼ਤਰੇ ਵਾਲੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ: 45&amp;nbsp;ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਦੇ ਉਹ ਲੋਕ ਜੋ [[ਪਹਿਲੀ ਡਿਗਰੀ ਸੰਬੰਧ]] ਵਾਲੀ ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹਨ, ਕੁਝ ਜਾਤੀ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਸਪੈਨਿਕ, ਅਫ਼ਰੀਕੀ, ਅਮਰੀਕੀ, ਅਤੇ ਮੂਲ-ਅਮਰੀਕੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ [[ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾਇਬਟੀਜ਼]],[[ਪੋਲੀਸਿਸਟਿਕ ਓਵਰੀ ਸਿੰਡ੍ਰੋਮ]], [[ਪਾਚਨ ਸਿੰਡ੍ਰੋਮ]] ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਾਰ, ਅਤੇ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Vij2010&quot; /&gt;

==ਰੋਕਥਾਮ==
{{Main|ਡਾਇਬਿਟੀਜ਼ ਮੈਲੀਟਸ ਟਾਈਪ 2 ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ}}
ਟਾਈਪ 2 ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਹੀ ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਨਿਯਮਿਤ ਕਸਰਤ ਦੁਆਰਾ ਦੇਰੀ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਰੋਕੀ ਜਾਂ ਸਕਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Raina Elley C, Kenealy T |title=Lifestyle interventions reduced the long-term risk of diabetes in adults with impaired glucose tolerance |journal=Evid Based Med |volume=13 |issue=6 |pages=173 |year=2008 |month=December|pmid=19043031 |doi=10.1136/ebm.13.6.173 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Orozco LJ, Buchleitner AM, Gimenez-Perez G, Roqué I Figuls M, Richter B, Mauricio D |title=Exercise or exercise and diet for preventing type 2 diabetes mellitus|journal=Cochrane Database Syst Rev |volume= |issue=3 |pages=CD003054 |year=2008 |pmid=18646086|doi=10.1002/14651858.CD003054.pub3 |url= |editor1-last=Mauricio |editor1-first=Didac}}&lt;/ref&gt; ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਉਪਾਆਂ ਨਾਲ ਜ਼ੋਖਿਮ ਨੂੰ ਅੱਧਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=AFP09/&gt; ਕਸਰਤ ਦੇ ਲਾਭ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਭਾਰ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਭਾਰ ਘਟਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{cite journal|last=O'Gorman|first=DJ|coauthors=Krook, A|title=Exercise and the treatment of diabetes and obesity|url=https://archive.org/details/sim_medical-clinics-of-north-america_2011-09_95_5/page/953|journal=The Medical clinics of North America|date=2011 Sep|volume=95|issue=5|pages=953–69|pmid=21855702|doi=10.1016/j.mcna.2011.06.007}}&lt;/ref&gt; ਆਹਾਰ ਸੰਬੰਧੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਇੱਕਲਾ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਵੀ ਸੀਮਿਤ ਹੈ,&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Nield L, Summerbell CD, Hooper L, Whittaker V, Moore H |title=Dietary advice for the prevention of type 2 diabetes mellitus in adults |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume= |issue=3 |pages=CD005102 |year=2008 |pmid=18646120 |doi=10.1002/14651858.CD005102.pub2 |url=|editor1-last=Nield |editor1-first=Lucie}}&lt;/ref&gt; ਹਰੀਆਂ ਪੱਤੇਦਾਰ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਹਾਰ ਦੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Carter|first=P|coauthors=Gray, LJ, Troughton, J, Khunti, K, Davies, MJ|title=Fruit and vegetable intake and incidence of type 2 diabetes mellitus: systematic review and meta-analysis|journal=BMJ (Clinical research ed.)|date=2010-08-18|volume=341|pages=c4229|pmid=20724400|doi=10.1136/bmj.c4229|pmc=2924474}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਕੁਝ ਕੁ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕਰ ਵਾਲੇ ਡ੍ਰਿੰਕਸ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਸੀਮਿਤ ਕਰਕੇ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=SSB2010/&gt; [[ਘੱਟ ਗੁਲੂਕੋਜ਼ ਸਹਿਣਸ਼ਕਤੀ]] ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਹਾਰ ਅਤੇ ਕਸਰਤ, ਜਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜਾਂ [[ਮੈਟਫੋਰਮਿਨ]] ਜਾਂ [[ਏਕਰਬੋਸ]] ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਵਧਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਘੱਟ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=AFP09/&gt;&lt;ref name=AHRQ05&gt;{{cite journal |author=Santaguida PL, Balion C, Hunt D, ''et al.'' |title=Diagnosis, prognosis, and treatment of impaired glucose tolerance and impaired fasting glucose |journal=Evid Rep Technol Assess (Summ) |issue=128 |pages=1–11 |year=2005 |month=August |pmid=16194123 |url=http://www.ahrq.gov/downloads/pub/evidence/pdf/impglucose/impglucose.pdf |format=PDF |access-date=2014-04-03 |archive-date=2008-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080910035155/http://www.ahrq.gov/downloads/pub/evidence/pdf/impglucose/impglucose.pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਵ ਮੈਟਫੋਰਮਿਨ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਕਾਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=AFP09/&gt;

==ਨਿਯੰਤ੍ਰਣ==
{{Further|ਡਾਇਬਿਟੀਜ਼ ' ਨਿਯੰਤ੍ਰਣ}}
ਟਾਈਪ 2 ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਬਦਲਾਵਾਂ ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ, ਇਹ ਹੋਰ ਦਿਲ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਜ਼ੋਖਿਮ ਦੇ ਕਾਰਕ ਘੱਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਲੱਡ ਗੁਲੂਕੋਜ਼ ਦੀ ਰੇਂਜ ਨੂੰ ਸਧਾਰਨ ਬਣਾਏ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=AFP09&gt;{{cite journal |author=Ripsin CM, Kang H, Urban RJ|title=Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus |journal=Am Fam Physician |volume=79 |issue=1|pages=29–36 |year=2009 |month=January |pmid=19145963 |doi= |url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2009-01-01_79_1/page/n29}}&lt;/ref&gt; ਸਾਲ 2008 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਹੈਲਥ ਸਰਵਿਸਿਜ਼]] ਦੁਆਰਾ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਟਾਈਪ 2 ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦੀ ਨਵੀਂ ਜਾਂਚ ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਬਲੱਡ ਗੁਲੂਕੋਜ਼ ਦਾ ਸਵੈ-ਨਿਰੀਖਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ,&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Clinical Guideline:The management of type 2 diabetes (update)|url=http://www.nice.org.uk/guidance/index.jsp?action=byID&amp;o=11983|access-date=2014-04-03|archive-date=2013-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20131216023110/http://www.nice.org.uk/guidance/index.jsp?action=byID&amp;o=11983|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਵੈ-ਨਿਰੀਖਣ ਦਾ ਲਾਭ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹਜਨਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਨਸੁਲਿਨ ਬਹੁ ਮਾਤਰਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।&lt;ref name=AFP09/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Farmer|first=AJ|coauthors=Perera, R, Ward, A, Heneghan, C, Oke, J, Barnett, AH, Davidson, MB, Guerci, B, Coates, V, Schwedes, U, O'Malley, S|title=Meta-analysis of individual patient data in randomised trials of self monitoring of blood glucose in people with non-insulin treated type 2 diabetes.|journal=BMJ (Clinical research ed.)|date=2012 Feb 27|volume=344|pages=e486|pmid=22371867}}&lt;/ref&gt; ਦਿਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਰ ਜ਼ੋਖਿਮ ਕਾਰਕ, ਜਿਵੇਂ [[ਹਾਈਪਰਟੈਨਸ਼ਨ]], [[ਹਾਈ ਕੋਲੇਸਟ੍ਰੋਲ]], ਅਤੇ [[ਮਾਈਕ੍ਰੋਐਲਬੂਮਿਨਿਊਰੀਆ]], ਦਾ ਉਪਾਅ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=AFP09/&gt; ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਦੇ ਉਪਾਅ (130/80 mmHg ਤੋਂ ਘੱਟ) ਨਾਲ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਦੇ ਉਪਾਅ (140-160/85-100 mmHg ਤੋਂ ਘੱਟ) ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਟਰੋਕ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਖ਼ਤਰੇ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।&lt;ref&gt;{{cite journal|last=McBrien|first=K|coauthors=Rabi, DM; Campbell, N; Barnieh, L; Clement, F; Hemmelgarn, BR; Tonelli, M; Leiter, LA; Klarenbach, SW; Manns, BJ|title=Intensive and Standard Blood Pressure Targets in Patients With Type 2 Diabetes Mellitus: Systematic Review and Meta-analysis.|journal=Archives of internal medicine|date=2012 Aug 6|pages=1-8|pmid=22868819}}&lt;/ref&gt;

ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਲੱਡ ਸ਼ੂਗਰ (HbA1C&lt;6%) ਘੱਟ ਕਰਨਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਾਨਕ ਬਲੱਡ ਸ਼ੂਗਰ ਘੱਟ (HbA1C of 7-7.9%) ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮੌਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ ਜਾਪਦਾ।&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Boussageon|first=R|coauthors=Bejan-Angoulvant, T, Saadatian-Elahi, M, Lafont, S, Bergeonneau, C, Kassaï, B, Erpeldinger, S, Wright, JM, Gueyffier, F, Cornu, C|title=Effect of intensive glucose lowering treatment on all cause mortality, cardiovascular death, and microvascular events in type 2 diabetes: meta-analysis of randomised controlled trials|journal=BMJ (Clinical research ed.)|date=2011-07-26|volume=343|pages=d4169|pmid=21791495|doi=10.1136/bmj.d4169|pmc=3144314}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Webster|first=MW|title=Clinical practice and implications of recent diabetes trials|journal=Current opinion in cardiology|date=2011 Jul|volume=26|issue=4|pages=288–93|pmid=21577100|doi=10.1097/HCO.0b013e328347b139}}&lt;/ref&gt; ਇਲਾਜ ਦਾ ਟੀਚਾ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ HbA1C ਦਾ 7% ਘੱਟ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਗੁਲੂਕੋਜ਼ ਦੀ ਤੇਜੀ ਨੂੰ 6.7&amp;nbsp;mmol/L (120&amp;nbsp;mg/dL) ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਟੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਚਿਕਿਤਸਕੀ ਸਲਾਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਹ [[ਹਾਇਪੋਗਲਾਇਸੀਮਿਆ]] ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਸੰਭਾਵਨਾ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=Vij2010/&gt; ਇਹ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਟਾਈਪ 2 ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ਤੇ[[ophthalmological|ਨੇਤਰ ਵਿਗਿਆਨ]] ਜਾਂਚ ਕਰਵਾਉਣ।&lt;ref name=Green2011/&gt;

===ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ===
ਸਹੀ ਆਹਾਰ ਅਤੇ ਕਸਰਤ ਡਾਇਬੈਟਿਕ (ਸ਼ੂਗਰ) ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦੇ&lt;ref name=Vij2010/&gt; ਹਨ ਬਿਹਤਰ ਨਤੀਜੇ ਲੈਣ ਲਈ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਕਸਰਤ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।&lt;ref name=Exercise10&gt;{{cite journal |author=Zanuso S, Jimenez A, Pugliese G, Corigliano G, Balducci S |title=Exercise for the management of type 2 diabetes: a review of the evidence |journal=Acta Diabetol|volume=47 |issue=1 |pages=15–22 |year=2010 |month=March |pmid=19495557 |doi=10.1007/s00592-009-0126-3 |url=}}&lt;/ref&gt; [[ਐਰੋਬਿਕ ਕਸਰਤ]] HbA1C ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨਸੁਲਿਨ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਾਸ਼ੀਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=Exercise10/&gt; [[ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਤਾ ਸਿਖਲਾਈ]] ਵੀ ਉਪਯੋਗੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਸਰਤਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=Exercise10/&gt; ਭਾਰ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲਾ [[ਡਾਇਬੈਟਿਕ ਆਹਾਰ]] ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=Diet09/&gt; ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਬਿਹਤਰੀਨ ਉਪਲਬਧੀ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਹੈ&lt;ref name=Diet09&gt;{{cite journal |author=Davis N, Forbes B, Wylie-Rosett J |title=Nutritional strategies in type 2 diabetes mellitus |journal=Mt. Sinai J. Med. |volume=76 |issue=3 |pages=257–68 |year=2009 |month=June|pmid=19421969 |doi=10.1002/msj.20118 |url=}}&lt;/ref&gt; [[ਘੱਟ ਗਲਾਈਸੀਮਿਕ ਇੰਡੈਕਸ ਆਹਾਰ]] ਨੂੰ ਬਲੱਡ ਸ਼ੂਗਰ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Thomas D, Elliott EJ |title=Low glycaemic index, or low glycaemic load, diets for diabetes mellitus |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume= |issue=1 |pages=CD006296 |year=2009 |pmid=19160276|doi=10.1002/14651858.CD006296.pub2 |url= |editor1-last=Thomas |editor1-first=Diana}}&lt;/ref&gt; ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਉਚਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਟਾਈਪ 2 ਸ਼ੂਗਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬਲੱਡ ਸ਼ੂਗਰ ਸਤਰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਕੇ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = Hawthorne | first1 = K. | last2 = Robles | first2 = Y. | last3 = Cannings-John |first3 = R. | last4 = Edwards | first4 = A. G. K. | last5 = Robles | first5 = Yolanda | title = Culturally appropriate health education for Type 2 diabetes mellitus in ethnic minority groups | journal = Cochrane Database Syst Rev | year = 2008 | pages = CD006424 | issue = 3 | id = CD006424 | pmid = 18646153 | doi = 10.1002/14651858.CD006424.pub2 |editor1-last = Robles | editor1-first = Yolanda}}&lt;/ref&gt; ਜੇਕਰ ਹਲਕੀ ਸ਼ੂਗਰ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਕਾਰਨ, ਛੇ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਬਲੱਡ ਸ਼ੂਗਰ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦਾ ਤਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।&lt;ref name=Vij2010/&gt;

===ਦਵਾਈਆਂ===
[[Image:Metformin 500mg Tablets.jpg|thumb|ਮੈਟਾਫੋਰਮਿਨ 500mg ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ]] 
[[ਐਂਟੀ-ਬਾਇਓਟਿਕ ਦਵਾਈਆਂ]] ਦੀਆਂ ਕਈ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। [[ਮੈਟਾਫੋਰਮਿਨ]] ਪਹਿਲੇ ਉਪਚਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਿਹੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ ਜੋ ਇਸ ਨਾਲ ਮੌਤ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਘਟਣ ਦਾ ਸਮੱਰਥਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=AFP09/&gt; ਜੇਕਰ ਮੈਟਾਫੋਰਮਿਨ ਕਾਫੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਮੌਖਿਕ ਏਜੰਟ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Qaseem|first=A|coauthors=Humphrey, LL, Sweet, DE, Starkey, M, Shekelle, P, Clinical Guidelines Committee of the American College of, Physicians|title=Oral pharmacologic treatment of type 2 diabetes mellitus: a clinical practice guideline from the American College of Physicians|url=https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_2012-02-07_156_3/page/218|journal=Annals of internal medicine|date=2012-02-07|volume=156|issue=3|pages=218–31|pmid=22312141|doi=10.1059/0003-4819-156-3-201202070-00011}}&lt;/ref&gt; ਦਵਾਈਆਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ: [[ਸਲਫੋਨੀਲਿਊਰੀਅਸ]], [[ਨਾਨਸਲਫੋਨੀਲਿਊਰੀਅ ਸੈਕਰੇਟਾਗੋਜਿਅਸ]], [[ਅਲਫਾ ਗਲੂਕੋਸੀਡੇਜ਼ ਇਨਹਿਬਟਰਸ]], [[ਥਿਆਜ਼ੋਲਿਡਾਈਨਡਾਇਓਨੈਸ]], [[ਗਲੂਕਾਗੋਨ-ਜਿਵੇਂ ਪੇਪਟਾਈਡ-1 ਐਨਾਲਾੱਗ]], ਅਤੇ [[ਡਾਈਪਟਾਇਡਿਅਲ ਪੈਪਟੀਡੇਸ-4 ਇਨਹਿਬਟਰ]]।&lt;ref name=AFP09/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author= |title=Standards of medical care in diabetes--2012|journal=Diabetes Care |volume=35 Suppl 1 |issue= |pages=S11–63 |year=2012 |month=January |pmid=22187469|doi=10.2337/dc12-s011 |url= |last1= American Diabetes |first1= Association}}&lt;/ref&gt; ਗੁਰਦੇ ਜਾਂ ਜਿਗਰ ਦੀਆਂ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੋਣ ਤੇ ਮੈਟਾਫੋਰਮਿਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।&lt;ref name=Vij2010/&gt; [[ਇਨਸੁਲਿਨ]] ਦੇ ਇੰਜੈਕਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮੌਖਿਕ ਦਵਾਈ ਨਾਲ ਜਾਂ ਇਕੱਲੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=AFP09/&gt;

ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ [[ਇਨਸੁਲਿਨ]] ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ।&lt;ref name=Green2011/&gt; ਜਦੋਂ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਦੀਰਘਕਾਲੀਨ ਘੋਲ ਨੂੰ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੌਖਿਕ ਦਵਾਈ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=Vij2010/&gt;&lt;ref name=AFP09/&gt; ਫਿਰ ਖੁਰਾਕਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲਈ ਵਧਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ (ਬਲੱਡ ਸ਼ੂਗਰ ਦੇ ਸਤਰ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ)।&lt;ref name=AFP09/&gt; ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਵਾਲਾ ਇਨਸੁਲਿਨ ਨਾਕਾਫੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਇਨਸੁਲਿਨ ਲੈਣ ਨਾਲ ਬਿਹਤਰ ਨਿਯੰਤਰਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=Vij2010/&gt; ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਨਸੁਲਿਨ, [[insulin glargine|ਗਰੈਜਾਈਨ]] ਅਤੇ [[insulin detemir|ਡੇਟੀਮਿਰ]], ਨਿਊਟਰਲ ਪੋਟਾਮਾਈਨ ਹੇਜਡੋਰਨ [[NPH insulin|(NPH) ਇਨਸੁਲਿਨ]] ਨਾਲੋਂ ਬਿਹਤਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ ਪਰੰਤੂ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਕਾਫੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖ਼ਰਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, 2010 ਨੂੰ, ਇਹ ਲਾਗਤ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Waugh|first=N|coauthors=Cummins, E, Royle, P, Clar, C, Marien, M, Richter, B, Philip, S|title=Newer agents for blood glucose control in type 2 diabetes: systematic review and economic evaluation|journal=Health technology assessment (Winchester, England)|date=2010 Jul|volume=14|issue=36|pages=1–248|pmid=20646668|doi=10.3310/hta14360}}&lt;/ref&gt; [[ਗਰਭਵਤੀ]] ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਨਸੁਲਿਨ ਚੋਣ ਦਾ ਉਪਚਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=Vij2010/&gt;

===ਸਰਜਰੀ===
ਮੋਟੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ [[Bariatric surgery|ਭਾਰ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਸਰਜਰੀ]] ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦਾ ਉਪਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਕਾਰੀ ਵਿਧੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Picot|first=J|coauthors=Jones, J, Colquitt, JL, Gospodarevskaya, E, Loveman, E, Baxter, L, Clegg, AJ|title=The clinical effectiveness and cost-effectiveness of bariatric (weight loss) surgery for obesity: a systematic review and economic evaluation|journal=Health technology assessment (Winchester, England)|date=2009 Sep|volume=13|issue=41|pages=1–190, 215–357, iii–iv|pmid=19726018|doi=10.3310/hta13410}}&lt;/ref&gt; ਕਈ ਲੋਕ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਦਵਾਈ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਰਜਰੀ ਦੇ ਦਵਾਈ ਨਾਲ ਬਲੱਡ ਸ਼ੂਗਰ ਦਾ ਸਤਰ ਸਧਾਰਨ ਰੱਖਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Frachetti|first=KJ|coauthors=Goldfine, AB|title=Bariatric surgery for diabetes management|journal=Current opinion in endocrinology, diabetes, and obesity|date=2009 Apr|volume=16|issue=2|pages=119–24|pmid=19276974|doi=10.1097/MED.0b013e32832912e7}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮੌਤ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=Schum2009/&gt; ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰਜਰੀ ਤੋਂ ਅਲਪਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦਾ ਜ਼ੋਖਿਮ 1% ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Colucci|first=RA|title=Bariatric surgery in patients with type 2 diabetes: a viable option|journal=Postgraduate Medicine|date=2011 Jan|volume=123|issue=1|pages=24–33|pmid=21293081|doi=10.3810/pgm.2011.01.2242}}&lt;/ref&gt; ਜਦੋਂ ਸਰਜਰੀ ਉਚਿਤ ਹੈ, ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ [[ਸਰੀਰ ਦਾ ਭਾਰ ਇੰਡੈਕਸ]] ਘੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=Schum2009&gt;{{cite journal|last=Schulman|first=AP|coauthors=del Genio, F, Sinha, N, Rubino, F|title=&quot;Metabolic&quot; surgery for treatment of type 2 diabetes mellitus|journal=Endocrine practice: official journal of the American College of Endocrinology and the American Association of Clinical Endocrinologists|date=2009 Sep-Oct|volume=15|issue=6|pages=624–31|pmid=19625245|doi=10.4158/EP09170.RAR}}&lt;/ref&gt; ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਸ਼ਿਫਾਰਿਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣਾ ਭਾਰ ਅਤੇ ਬਲੱਡ ਸ਼ੂਗਰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਯੋਗ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਸ ਵਿਕਲਪ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Dixon|first=JB|coauthors=le Roux, CW; Rubino, F; Zimmet, P|title=Bariatric surgery for type 2 diabetes.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_june-16-22-2012_379_9833/page/2300|journal=Lancet|date=2012 Jun 16|volume=379|issue=9833|pages=2300-11|pmid=22683132}}&lt;/ref&gt;

==ਵਿਆਪਕਤਾ==
[[File:Diabetes world map - 2000.svg|thumb|250px|ਸਾਲ 2000 (ਪ੍ਰਤੀ 1000 ਨਿਵਾਸੀ) ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਸਤਰ ਤੇ ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਨ। ਵਿਸ਼ਵ ਔਸਤ 2.8% ਸੀ।
{{Multicol}}
{{legend|#b3b3b3|no data}}
{{legend|#ffff65|≤&amp;nbsp;7.5}}
{{legend|#fff200|7.5–15}}
{{legend|#ffdc00|15–22.5}}
{{legend|#ffc600|22.5–30}}
{{legend|#ffb000|30–37.5}}
{{legend|#ff9a00|37.5–45}}
{{Multicol-break}}
{{legend|#ff8400|45–52.5}}
{{legend|#ff6e00|52.5–60}}
{{legend|#ff5800|60–67.5}}
{{legend|#ff4200|67.5–75}}
{{legend|#ff2c00|75–82.5}}
{{legend|#cb0000|≥&amp;nbsp;82.5}}
{{Multicol-end}} ]] 
ਵਿਸ਼ਵ ਸਤਰ ਤੇ ਸਾਲ 2010 ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦੇ ਲਗਭਗ 90% ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 285&amp;nbsp;ਮੀਲੀਅਨ ਲੋਕ ਟਾਈਪ 2 ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਨਾਲ ਪੀੜਿਤ ਸਨ।&lt;ref name=Will2011&gt;{{cite book|title=Williams textbook of endocrinology.|publisher=Elsevier/Saunders|location=Philadelphia|isbn=978-1-4377-0324-5|pages=1371–1435|edition=12th}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ 6% ਵਿਅਸਕ ਜਨਤਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।&lt;ref name=Mee2007&gt;{{cite journal|last=Meetoo|first=D|coauthors=McGovern, P, Safadi, R|title=An epidemiological overview of diabetes across the world|url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-nursing_september-13-26-2007_16_16/page/1002|journal=British journal of nursing (Mark Allen Publishing)|date=2007 Sep 13-27|volume=16|issue=16|pages=1002–7|pmid=18026039}}&lt;/ref&gt; ਡਾਇਬਟੀਜ਼ [[developed world|ਵਿਕਸਤ]] ਅਤੇ [[ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਵਿਸ਼ਵ]] ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਹੈ।&lt;ref name=Will2011/&gt; ਇਹ ਵਿਕਾਸ ਅਧੀਨ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਅਸਧਾਰਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=Green2011/&gt;

ਕੁਝ ਜਾਤੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ,&lt;ref name=Will2011/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Abate N, Chandalia M |title=Ethnicity and type 2 diabetes: focus on Asian Indians |journal=J. Diabetes Complicat. |volume=15|issue=6 |pages=320–7 |year=2001 |pmid=11711326 |doi= 10.1016/S1056-8727(01)00161-1|url=}}&lt;/ref&gt; ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[South Asian ethnic groups|ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ਿਆਈ]], [[ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਦੀਪਵਾਸੀ]], [[ਲਾਤੀਨੀ]], ਅਤੇ [[Indigenous peoples of the Americas|ਮੂਲ ਅਮਰੀਕੀ]] ਔਰਤਾਂ।&lt;ref name=Vij2010/&gt; ਇਹ ਕੁਝ ਜਾਤੀ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਪੱਛਮੀ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ]] ਪ੍ਰਤੀ ਵਧੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Carulli|first=L|coauthors=Rondinella, S, Lombardini, S, Canedi, I, Loria, P, Carulli, N|title=Review article: diabetes, genetics and ethnicity|journal=Alimentary pharmacology &amp; therapeutics|date=2005 Nov|volume=22 Suppl 2|pages=16–9|pmid=16225465|doi=10.1111/j.1365-2036.2005.02588.x}}&lt;/ref&gt; ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਵਿਅਸਕਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਰੋਗ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਟਾਈਪ 2 ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਵਧ ਰਹੀਆਂ [[childhood obesity|ਮੋਟਾਪਾ]] ਦਰਾਂ ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=Will2011/&gt; ਟਾਈਪ 2 ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਹੁਣ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਟਾਈਪ 1 ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਕਿਸ਼ੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।&lt;ref name=Green2011/&gt;

1985 ਵਿੱਚ ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਅਨੁਮਾਨਿਤ 30&amp;nbsp;ਮੀਲੀਅਨ ਸਨ ਜੋ ਸਾਲ 1995 ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਕੇ 135&amp;nbsp;ਮੀਲੀਅਨ ਅਤੇ ਸਾਲ 2005 ਵਿੱਚ 217&amp;nbsp;ਮੀਲੀਅਨ ਹੋ ਗਈਆਂ।&lt;ref name=Epi2006&gt;{{cite journal|last=Smyth|first=S|coauthors=Heron, A|title=Diabetes and obesity: the twin epidemics|journal=Nature Medicine|date=2006 Jan|volume=12|issue=1|pages=75–80|pmid=16397575|doi=10.1038/nm0106-75}}&lt;/ref&gt; ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਵਾਧੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਬਜੁਰਗ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਵਧਣਾ, ਕਸਰਤ ਦੀ ਕਮੀ ਅਤੇ ਮੋਟਾਪੇ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਦਾ ਵਧਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।&lt;ref name=Epi2006/&gt; ਸਾਲ 2000 ਅਨੁਸਾਰ, ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦੇ ਰੋਗੀਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜ ਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ 31.7&amp;nbsp; ਮੀਲੀਅਨ, ਚੀਨ 20.8&amp;nbsp; ਮੀਲੀਅਨ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ 17.7&amp;nbsp; ਮੀਲੀਅਨ, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ 8.4&amp;nbsp; ਮੀਲੀਅਨ, ਅਤੇ ਜਾਪਾਨ 6.8&amp;nbsp; ਮੀਲੀਅਨ ਸੀ।&lt;ref name = &quot;Wild 2004&quot;&gt;{{cite journal |author=Wild S, Roglic G, Green A, Sicree R, King H |title=Global prevalence of diabetes: estimates for the year 2000 and projections for 2030 |journal=Diabetes Care |volume=27 |issue=5|pages=1047–53 |year=2004 |month=May |pmid=15111519|doi= 10.2337/diacare.27.5.1047|url=https://archive.org/details/sim_diabetes-care_2004-05_27_5/page/1047}}&lt;/ref&gt; [[ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ]] ਦੁਆਰਾ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਆਪੀ [[ਮਹਾਂਮਾਰੀ]] ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Diabetes Fact sheet N°312|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/|work=World Health Organization|accessdate=9 January 2012|month=Aug|year=2011}}&lt;/ref&gt;

==ਇਤਿਹਾਸ==
{{Main|ਸ਼ੱਕਰ ਰੋਗ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ}}
ਡਾਇਬਟੀਜ਼&lt;ref&gt;{{cite book|last=Ripoll|first=Brian C. Leutholtz, Ignacio|title=Exercise and disease management|publisher=CRC Press|location=Boca Raton|isbn=978-1-4398-2759-8|page=25|url=http://books.google.ca/books?id=eAn9-bm_pi8C&amp;pg=PA25|edition=2nd|date=2011-04-25}}&lt;/ref&gt; 1500 [[Common Era|BCE]] ਵਿੱਚ “ਪਿਸ਼ਾਬ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਉਣਾ” ਦੱਸਦੀ ਹੋਈ ਮਿਸਰ ਦੇ ਹਸਤਲੇਖ ਵਿੱਚ [[Circa|c.]] ਦੱਸੇ ਪਹਿਲੇ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।&lt;ref name=History2010/&gt; ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਰਣਿਤ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਟਾਈਪ 1 ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।&lt;ref name=History2010&gt;{{cite book|last=editor|first=Leonid Poretsky,|title=Principles of diabetes mellitus|year=2009|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-0-387-09840-1|page=3|url=http://books.google.ca/books?id=i0qojvF1SpUC&amp;pg=PA3|edition=2nd}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤੀ ਚਿਕਿਤਸਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਰੋਗ ਨੂੰ ਖੋਜਿਆਂ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ “ਮਧੂਮੇਹ” ਜਾਂ “ਸ਼ਹਿਦ ਵਰਗੇ ਪਿਸ਼ਾਬ” ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਹ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕੀੜੀਆਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰੇਗਾ।&lt;ref name=History2010/&gt; ਸ਼ਬਦ “ਡਾਇਬਟੀਜ਼: ਜਾਂ ‘ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਲੰਘਣਾ” ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਰਤੋਂ ਯੂਨਾਨ ਦੇ [[Apollonius (physician)|ਅਪੋਲੋਨੀਅਸ ਆਫ਼ ਮੈਮਫਿਸ]] ਦੁਆਰਾ 230&amp;nbsp;BCE ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ।&lt;ref name=History2010/&gt; [[ਗੈਲਨ]] ਨੇ [[ਰੋਮਨ ਰਾਜ]] ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਰੋਗ ਦੁਰਲੱਭ ਤੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਕੇਵਲ ਦੋ ਮਾਮਲੇ ਦੇਖੇ।&lt;ref name=History2010/&gt;

400-500&amp;nbsp;AD AD ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਚਿਕਿਤਸਕ ਅਤੇ ਚਰਕ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਟਾਈਪ 1 ਅਤੇ ਟਾਈਪ 2 ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੱਸਿਆ, ਟਾਈਪ 1 ਨੂੰ ਜਵਾਨੀ ਅਤੇ ਟਾਈਪ 2 ਨੂੰ ਮੋਟਾਪੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ।&lt;ref name=History2010/&gt; ਸ਼ਬਦ “ਮੈਲੀਟਸ” ਜਾਂ “ਸ਼ਹਿਦ ਤੋਂ” ਬ੍ਰਿਟਨ ਜੋਹਨ ਰੋਲੋ ਦੁਆਰਾ [[ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਇੰਸਪੀਡਸ]] ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨ ਲਈ 1700s ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆਂ ਜਿਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਲਗਾਤਾਰ ਪਿਸ਼ਾਬ ਆਉਣ ਨਾਲ ਹੈ।&lt;ref name=History2010/&gt; 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੱਕ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵਕਾਰੀ ਇਲਾਜ ਵਿਕਸਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਕੈਨੇਡੀਅਨ [[ਫਰੈਡ੍ਰਿਕ ਬੈਟਿੰਗਾਂ]] ਅਤੇ [[Charles Herbert Best|ਚਾਰਲਸ ਬੈਸਟ]] ਨੇ ਸਾਲ 1921 ਅਤੇ 1922 ਵਿੱਚ ਇਨਸੁਲਿਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=History2010/&gt; ਇਸ ਦਾ ਪਾਲਣ ਸਾਲ 1940s ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ NPH ਇਨਸੁਲਿਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।&lt;ref name=History2010/&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ==
&lt;!--========================({{No More Links}})============================
 | PLEASE BE CAUTIOUS IN ADDING MORE LINKS TO THIS ARTICLE. WIKIPEDIA |
 | IS NOT A COLLECTION OF LINKS NOR SHOULD IT BE USED FOR ADVERTISING. |
 |     |
 | Excessive or inappropriate links WILL BE DELETED. |
 | See [[Wikipedia:External links]] &amp; [[Wikipedia:Spam]] for details. |
 |     |
 | If there are already plentiful links, please propose additions or |
 | replacements on this article's discussion page, or submit your link |
 | to the relevant category at the Open Directory Project (dmoz.org) |
 | and link back to that category using the {{dmoz}} template. |
 =======================({{No More Links}})=============================--&gt;
*{{dmoz|Health/Conditions_and_Diseases/Endocrine_Disorders/Pancreas/Diabetes/Type_2}}
* [http://diabetes.niddk.nih.gov/ National Diabetes Information Clearinghouse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100221034416/http://diabetes.niddk.nih.gov/ |date=2010-02-21 }}
* [http://www.cdc.gov/diabetes/ Centers for Disease Control (Endocrine pathology)]
{{ਬਿਮਾਰੀਆਂ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Aging-associated diseases]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Diabetes]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Medical conditions related to obesity]]</text>
      <sha1>lz9boumkxkk08zwm6rsfyf1vjgapjqr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39508</id>
    <revision>
      <id>849795</id>
      <parentid>840174</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T12:05:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuldeepburjbhalaike</username>
        <id>18176</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ]] using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>849795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3227" sha1="3l91ww7nq1eh77seqwqqix6aylk0rni" xml:space="preserve">{{Infobox Indian Awards
| awardname =ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਐਵਾਰਡ
| image = 
| type = 
| category = [[ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਕਲਾਵਾਂ]]
| instituted = 1952
| firstawarded = 
| lastawarded = 2011
| total = 
| awardedby = [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ]]
| cashaward = 
| description = ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਇਨਾਮ 
| previousnames = 
| obverse = 
| reverse = 
| ribbon = 
| firstawardees = 
| lastawardees = 
| precededby = [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ]]
| followedby = 
}}
'''ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ''' ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਕਾਦਮੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮੁੱਖਿਆਲਾ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੈ।

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਸਥਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ]]

== ਫਿਲਮਾਂ ==


{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|+ਸਾਲ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
! scope=&quot;col&quot; |ਸਾਲ.
! scope=&quot;col&quot; |ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ
! scope=&quot;col&quot; |ਫੀਲਡ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1957
! scope=&quot;row&quot; |ਦੇਬਕੀ ਬੋਸ
|ਦਿਸ਼ਾ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1957
! scope=&quot;row&quot; |ਗਜਾਨਨ ਦਿਗੰਬਰ ਮਦਗੁਲਕਰ
|ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇਅ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1958
! scope=&quot;row&quot; |ਸਚਿਨ ਦੇਵ ਬਰਮਨ
|ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1958
! scope=&quot;row&quot; |ਦੁਰਗਾ ਖੋਟੇ
|ਅਦਾਕਾਰੀ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1959
! scope=&quot;row&quot; |ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ
|ਅਦਾਕਾਰੀ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1959
! scope=&quot;row&quot; |ਸਤਿਆਜੀਤ ਰੇ 
|ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1960
! scope=&quot;row&quot; |ਛਬੀ ਬਿਸਵਾਸ
|ਅਦਾਕਾਰੀ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1961
! scope=&quot;row&quot; |ਲਲਿਤਾ ਪਵਾਰ
|ਅਦਾਕਾਰੀ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1961
! scope=&quot;row&quot; |ਕਵੀਪ੍ਰਦੀਪ
|ਗੀਤਕਾਰ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1961
! scope=&quot;row&quot; |ਮੁਖ ਰਾਮ ਸ਼ਰਮਾ 
|ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇਅ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1988
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਸਲਿਲ ਚੌਧਰੀ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1991
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਸੁਧੀਰ ਫੜਕੇ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1992
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਨੌਸ਼ਾਦ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1992
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਕੇ.ਜੇ. ਯੇਸੁਦਾਸ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2001
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਪ੍ਰੇਮ ਮਤਿਯਾਨੀ
|ਥੀਏਟਰ
|}</text>
      <sha1>3l91ww7nq1eh77seqwqqix6aylk0rni</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>849801</id>
      <parentid>849795</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T12:17:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuldeepburjbhalaike</username>
        <id>18176</id>
      </contributor>
      <origin>849801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3658" sha1="mlet3mgvljrgp09cfxdf6waes06iw7m" xml:space="preserve">{{Infobox award
| name = ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਐਵਾਰਡ
| image = Sangeet Natak Akademi Award to Sonam Tshering Lepcha.jpg
| image_size = 
| alt = 
| caption = ਸੋਨਮ ਸ਼ੇਰਿੰਗ ਲੇਪਚਾ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ
| subheader = ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਪੁਰਸਕਾਰ
| awarded_for = ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀ ਕਲਾਵਾਂ ਲਈ ਪੁਰਸਕਾਰ
| sponsor = [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ]]
| firstawarded = 1952
| lastawarded = 2023
| reward = 
| former name = 
| holder_label = Most recent winner
| holder = 
| award1_type = Total awarded
| award1_winner = 
| award2_type = First winner
| award2_winner = 
| award3_type = Last winner
| award3_winner = 
| website = {{Official URL}}
| previous = ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ
| next = 
}}
'''ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ''' ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਕਾਦਮੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮੁੱਖਿਆਲਾ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੈ।

== ਫਿਲਮਾਂ ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|+ਸਾਲ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
! scope=&quot;col&quot; |ਸਾਲ.
! scope=&quot;col&quot; |ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ
! scope=&quot;col&quot; |ਫੀਲਡ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1957
! scope=&quot;row&quot; |ਦੇਬਕੀ ਬੋਸ
|ਦਿਸ਼ਾ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1957
! scope=&quot;row&quot; |ਗਜਾਨਨ ਦਿਗੰਬਰ ਮਦਗੁਲਕਰ
|ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇਅ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1958
! scope=&quot;row&quot; |ਸਚਿਨ ਦੇਵ ਬਰਮਨ
|ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1958
! scope=&quot;row&quot; |ਦੁਰਗਾ ਖੋਟੇ
|ਅਦਾਕਾਰੀ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1959
! scope=&quot;row&quot; |ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ
|ਅਦਾਕਾਰੀ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1959
! scope=&quot;row&quot; |ਸਤਿਆਜੀਤ ਰੇ 
|ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1960
! scope=&quot;row&quot; |ਛਬੀ ਬਿਸਵਾਸ
|ਅਦਾਕਾਰੀ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1961
! scope=&quot;row&quot; |ਲਲਿਤਾ ਪਵਾਰ
|ਅਦਾਕਾਰੀ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1961
! scope=&quot;row&quot; |ਕਵੀਪ੍ਰਦੀਪ
|ਗੀਤਕਾਰ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1961
! scope=&quot;row&quot; |ਮੁਖ ਰਾਮ ਸ਼ਰਮਾ 
|ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇਅ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1988
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਸਲਿਲ ਚੌਧਰੀ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1991
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਸੁਧੀਰ ਫੜਕੇ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1992
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਨੌਸ਼ਾਦ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1992
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਕੇ.ਜੇ. ਯੇਸੁਦਾਸ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2001
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਪ੍ਰੇਮ ਮਤਿਯਾਨੀ
|ਥੀਏਟਰ
|}

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਸਥਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ]]</text>
      <sha1>mlet3mgvljrgp09cfxdf6waes06iw7m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>849802</id>
      <parentid>849801</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T12:19:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuldeepburjbhalaike</username>
        <id>18176</id>
      </contributor>
      <origin>849802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3797" sha1="26zaanqfgmrkz1f9x6k6lj8m4zpku17" xml:space="preserve">{{Infobox award
| name = ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਐਵਾਰਡ
| image = Sangeet Natak Akademi Award to Sonam Tshering Lepcha.jpg
| image_size = 
| alt = 
| caption = ਸੋਨਮ ਸ਼ੇਰਿੰਗ ਲੇਪਚਾ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ
| subheader = ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਪੁਰਸਕਾਰ
| awarded_for = ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀ ਕਲਾਵਾਂ ਲਈ ਪੁਰਸਕਾਰ
| sponsor = [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ]]
| firstawarded = 1952
| lastawarded = 2023
| reward = 
| former name = 
| holder_label = Most recent winner
| holder = 
| award1_type = Total awarded
| award1_winner = 
| award2_type = First winner
| award2_winner = 
| award3_type = Last winner
| award3_winner = 
| website = {{Official URL}}
| previous = ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ
| next = 
}}
'''ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ''' ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਕਾਦਮੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮੁੱਖਿਆਲਾ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੈ।

== ਫਿਲਮਾਂ ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|+ਸਾਲ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
! scope=&quot;col&quot; |ਸਾਲ.
! scope=&quot;col&quot; |ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ
! scope=&quot;col&quot; |ਫੀਲਡ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1957
! scope=&quot;row&quot; |ਦੇਬਕੀ ਬੋਸ
|ਦਿਸ਼ਾ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1957
! scope=&quot;row&quot; |ਗਜਾਨਨ ਦਿਗੰਬਰ ਮਦਗੁਲਕਰ
|ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇਅ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1958
! scope=&quot;row&quot; |ਸਚਿਨ ਦੇਵ ਬਰਮਨ
|ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1958
! scope=&quot;row&quot; |ਦੁਰਗਾ ਖੋਟੇ
|ਅਦਾਕਾਰੀ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1959
! scope=&quot;row&quot; |ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ
|ਅਦਾਕਾਰੀ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1959
! scope=&quot;row&quot; |ਸਤਿਆਜੀਤ ਰੇ 
|ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1960
! scope=&quot;row&quot; |ਛਬੀ ਬਿਸਵਾਸ
|ਅਦਾਕਾਰੀ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1961
! scope=&quot;row&quot; |ਲਲਿਤਾ ਪਵਾਰ
|ਅਦਾਕਾਰੀ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1961
! scope=&quot;row&quot; |ਕਵੀਪ੍ਰਦੀਪ
|ਗੀਤਕਾਰ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1961
! scope=&quot;row&quot; |ਮੁਖ ਰਾਮ ਸ਼ਰਮਾ 
|ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇਅ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1988
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਸਲਿਲ ਚੌਧਰੀ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1991
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਸੁਧੀਰ ਫੜਕੇ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1992
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਨੌਸ਼ਾਦ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1992
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਕੇ.ਜੇ. ਯੇਸੁਦਾਸ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2001
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਪ੍ਰੇਮ ਮਤਿਯਾਨੀ
|ਥੀਏਟਰ
|}

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ==
{{commons category||ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ}}
*{{Official website}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਸਥਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ]]</text>
      <sha1>26zaanqfgmrkz1f9x6k6lj8m4zpku17</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>849803</id>
      <parentid>849802</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T12:19:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuldeepburjbhalaike</username>
        <id>18176</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:ਸੰਸਥਾਵਾਂ]]; added [[Category:ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਇਨਾਮ]] using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>849803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3817" sha1="11bwuhb17ry79mlx5josb4wf1yixqr1" xml:space="preserve">{{Infobox award
| name = ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਐਵਾਰਡ
| image = Sangeet Natak Akademi Award to Sonam Tshering Lepcha.jpg
| image_size = 
| alt = 
| caption = ਸੋਨਮ ਸ਼ੇਰਿੰਗ ਲੇਪਚਾ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ
| subheader = ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਪੁਰਸਕਾਰ
| awarded_for = ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀ ਕਲਾਵਾਂ ਲਈ ਪੁਰਸਕਾਰ
| sponsor = [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ]]
| firstawarded = 1952
| lastawarded = 2023
| reward = 
| former name = 
| holder_label = Most recent winner
| holder = 
| award1_type = Total awarded
| award1_winner = 
| award2_type = First winner
| award2_winner = 
| award3_type = Last winner
| award3_winner = 
| website = {{Official URL}}
| previous = ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ
| next = 
}}
'''ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ''' ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਕਾਦਮੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮੁੱਖਿਆਲਾ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੈ।

== ਫਿਲਮਾਂ ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|+ਸਾਲ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
! scope=&quot;col&quot; |ਸਾਲ.
! scope=&quot;col&quot; |ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ
! scope=&quot;col&quot; |ਫੀਲਡ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1957
! scope=&quot;row&quot; |ਦੇਬਕੀ ਬੋਸ
|ਦਿਸ਼ਾ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1957
! scope=&quot;row&quot; |ਗਜਾਨਨ ਦਿਗੰਬਰ ਮਦਗੁਲਕਰ
|ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇਅ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1958
! scope=&quot;row&quot; |ਸਚਿਨ ਦੇਵ ਬਰਮਨ
|ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1958
! scope=&quot;row&quot; |ਦੁਰਗਾ ਖੋਟੇ
|ਅਦਾਕਾਰੀ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1959
! scope=&quot;row&quot; |ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ
|ਅਦਾਕਾਰੀ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1959
! scope=&quot;row&quot; |ਸਤਿਆਜੀਤ ਰੇ 
|ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1960
! scope=&quot;row&quot; |ਛਬੀ ਬਿਸਵਾਸ
|ਅਦਾਕਾਰੀ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1961
! scope=&quot;row&quot; |ਲਲਿਤਾ ਪਵਾਰ
|ਅਦਾਕਾਰੀ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1961
! scope=&quot;row&quot; |ਕਵੀਪ੍ਰਦੀਪ
|ਗੀਤਕਾਰ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1961
! scope=&quot;row&quot; |ਮੁਖ ਰਾਮ ਸ਼ਰਮਾ 
|ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇਅ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1988
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਸਲਿਲ ਚੌਧਰੀ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1991
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਸੁਧੀਰ ਫੜਕੇ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1992
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਨੌਸ਼ਾਦ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1992
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਕੇ.ਜੇ. ਯੇਸੁਦਾਸ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2001
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਪ੍ਰੇਮ ਮਤਿਯਾਨੀ
|ਥੀਏਟਰ
|}

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ==
{{commons category||ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ}}
*{{Official website}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਇਨਾਮ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ]]</text>
      <sha1>11bwuhb17ry79mlx5josb4wf1yixqr1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>849804</id>
      <parentid>849803</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T12:20:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuldeepburjbhalaike</username>
        <id>18176</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਇਨਾਮ]] using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>849804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3888" sha1="iej1zkcfx36a5tdmagvlgmz3md7x2e8" xml:space="preserve">{{Infobox award
| name = ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਐਵਾਰਡ
| image = Sangeet Natak Akademi Award to Sonam Tshering Lepcha.jpg
| image_size = 
| alt = 
| caption = ਸੋਨਮ ਸ਼ੇਰਿੰਗ ਲੇਪਚਾ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ
| subheader = ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਪੁਰਸਕਾਰ
| awarded_for = ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀ ਕਲਾਵਾਂ ਲਈ ਪੁਰਸਕਾਰ
| sponsor = [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ]]
| firstawarded = 1952
| lastawarded = 2023
| reward = 
| former name = 
| holder_label = Most recent winner
| holder = 
| award1_type = Total awarded
| award1_winner = 
| award2_type = First winner
| award2_winner = 
| award3_type = Last winner
| award3_winner = 
| website = {{Official URL}}
| previous = ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ
| next = 
}}
'''ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ''' ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਕਾਦਮੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮੁੱਖਿਆਲਾ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੈ।

== ਫਿਲਮਾਂ ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|+ਸਾਲ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
! scope=&quot;col&quot; |ਸਾਲ.
! scope=&quot;col&quot; |ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ
! scope=&quot;col&quot; |ਫੀਲਡ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1957
! scope=&quot;row&quot; |ਦੇਬਕੀ ਬੋਸ
|ਦਿਸ਼ਾ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1957
! scope=&quot;row&quot; |ਗਜਾਨਨ ਦਿਗੰਬਰ ਮਦਗੁਲਕਰ
|ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇਅ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1958
! scope=&quot;row&quot; |ਸਚਿਨ ਦੇਵ ਬਰਮਨ
|ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1958
! scope=&quot;row&quot; |ਦੁਰਗਾ ਖੋਟੇ
|ਅਦਾਕਾਰੀ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1959
! scope=&quot;row&quot; |ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ
|ਅਦਾਕਾਰੀ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1959
! scope=&quot;row&quot; |ਸਤਿਆਜੀਤ ਰੇ 
|ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1960
! scope=&quot;row&quot; |ਛਬੀ ਬਿਸਵਾਸ
|ਅਦਾਕਾਰੀ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1961
! scope=&quot;row&quot; |ਲਲਿਤਾ ਪਵਾਰ
|ਅਦਾਕਾਰੀ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1961
! scope=&quot;row&quot; |ਕਵੀਪ੍ਰਦੀਪ
|ਗੀਤਕਾਰ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1961
! scope=&quot;row&quot; |ਮੁਖ ਰਾਮ ਸ਼ਰਮਾ 
|ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇਅ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1988
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਸਲਿਲ ਚੌਧਰੀ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1991
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਸੁਧੀਰ ਫੜਕੇ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1992
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਨੌਸ਼ਾਦ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1992
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਕੇ.ਜੇ. ਯੇਸੁਦਾਸ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2001
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਪ੍ਰੇਮ ਮਤਿਯਾਨੀ
|ਥੀਏਟਰ
|}

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ==
{{commons category||ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ}}
*{{Official website}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਇਨਾਮ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਇਨਾਮ]]</text>
      <sha1>iej1zkcfx36a5tdmagvlgmz3md7x2e8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਕਾਲਜਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40953</id>
    <revision>
      <id>849861</id>
      <parentid>593327</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T21:36:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261011sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>849861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3166" sha1="1hxzpij4zjl1o9gprtjs6pz7rto9iyc" xml:space="preserve">{{Infobox Anatomy
| Name = ਕਾਲਜਾ/ਜਿਗਰ
| Latin =

| GraySubject = 250
| GrayPage = 1188
| Image = Leber Schaf.jpg
| Caption = ਕਿਸੇ [[ਭੇਡ]] ਦਾ ਕਲੇਜਾ: (1) ਸੱਜੀ ਖੰਨ, (2) ਖੱਬੀ ਖੰਨ, (3) [[caudate lobe]], (4) quadrate ਖੰਨ, (5) hepatic artery ਅਤੇ portal vein, (6) [[hepatic lymph nodes]], (7) [[gall bladder]].
| Image2 = Surface projections of the organs of the trunk.png
| Caption2 = Surface projections of the organs of the [[Torso|trunk]], showing liver in center
| Width = 240
| Precursor = [[Foregut]]
| System = [[ਪਾਚਣ ਪ੍ਰਨਾਲੀ]]
| Artery = [[Hepatic artery proper|hepatic artery]]
| Vein = [[Hepatic vein]] and [[hepatic portal vein]]
| Nerve = [[Celiac ganglia]] and [[vagus nerve]]&lt;ref&gt;{{GeorgiaPhysiology|6/6ch2/s6ch2_30}}&lt;/ref&gt;
| Lymph = 
| MeshName = Liver
| MeshNumber = A03.620
| DorlandsPre = 
| DorlandsSuf = 
}}

'''ਕਾਲਜਾ''' ਜਾਂ '''ਜਿਗਰ''' ਜਾਂ '''ਕਲੇਜੀ''' [[ਪਾਚਣ ਪ੍ਰਨਾਲੀ]] ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅੰਗ ਹੈ ਜੋ [[ਕੰਗਰੋੜਧਾਰੀ|ਕੰਗਰੋੜਧਾਰੀਆਂ]] ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਜੰਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Abdel-Misih|first1=Sherif R. Z.|last2=Bloomston|first2=Mark|title=Liver Anatomy|url=https://archive.org/details/sim_surgical-clinics-of-north-america_2010-08_90_4/page/n22|journal=Surgical Clinics of North America|volume=90|issue=4|pages=643–53|year=2010|pmid=20637938|pmc=4038911|doi=10.1016/j.suc.2010.04.017 }}&lt;/ref&gt; ਇਹਦੇ ਕਈ ਕੰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਜ਼ਹਿਰ-ਨਿਕਾਲ਼ਾ]], [[ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਸੰਸਲੇਸ਼ਣ]] ਅਤੇ [[ਪਾਚਣ]] ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ [[ਜੀਵ-ਰਸਾਇਣ|ਜੀਵ-ਰਸਾਇਣਾਂ]] ਨੂੰ ਬਣਾਉਣਾ।&lt;ref name=&quot;cancer.ca&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cancer.ca/en/cancer-information/cancer-type/liver/anatomy-and-physiology/?region=on|title=Anatomy and physiology of the liver - Canadian Cancer Society|publisher=Cancer.ca|date=|accessdate=2015-06-26|archive-date=2015-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20150626110554/http://www.cancer.ca/en/cancer-information/cancer-type/liver/anatomy-and-physiology/?region=on|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਹੋਂਦ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਵਾਸਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਜੇ ਤੱਕ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਜਿਗਰ ਦਾ ਘਾਟਾ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਨਹੀਂ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਾਸਤੇ [[ਕਾਲਜਾ ਨਿਤਾਰਨ]] ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
==ਬਣਤਰ==
[[File:2104 Three Major Capillary Types.jpg|thumb|280px|Capillaries, sinusoid on right]]

{{ਕਾਮਨਜ਼|Livers|ਕਾਲਜਿਆਂ}}
==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਨੁੱਖੀ ਅੰਗ ਵਿਗਿਆਨ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ]]</text>
      <sha1>1hxzpij4zjl1o9gprtjs6pz7rto9iyc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਛੱਤਿਆਣਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44770</id>
    <revision>
      <id>849798</id>
      <parentid>849153</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T12:08:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81078" sha1="7fzhg3vg09wvck9dtlzcb3zpkongz4t" xml:space="preserve">{{Cleanup-reorganize}}{{Expert needed
| date = ਅਕਤੂਬਰ 2026
}}{{Infobox settlement
| name                   = ਛੱਤਿਆਣਾ
| native_name            = ਛੱਤੇਆਣਾ
| settlement_type        = ਪਿੰਡ

| image_skyline          =
| image_alt              =
| image_caption          =

| pushpin_map            = India Punjab
| pushpin_label_position  =
| pushpin_map_alt        =
| pushpin_map_caption    = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ

| coordinates            = {{coord|30.328834|N|74.669480|E|display=inline,title}}

| subdivision_type       = ਦੇਸ਼
| subdivision_name       = [[ਭਾਰਤ]]
| subdivision_type1      = ਰਾਜ
| subdivision_name1      = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]]
| subdivision_type2      = ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
| subdivision_name2      = [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]]
| subdivision_type3      = ਤਹਿਸੀਲ
| subdivision_name3      = [[ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ]]
| subdivision_type4      = ਬਲਾਕ
| subdivision_name4      = [[ਕੋਟ ਭਾਈ]]
| subdivision_type5      = ਪੁਲਿਸ ਥਾਣਾ
| subdivision_name5      = [[ਕੋਟ ਭਾਈ]]

| government_type        = ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ
| governing_body         = ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ ਛੱਤਿਆਣਾ
| leader_title           = ਸਰਪੰਚ
| leader_name            = ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chhatiana (13) village, Gidderbaha tehsil |url=https://www.voiceofvillage.com/india/punjab/sri-muktsar-sahib/gidderbaha/chhatiana-13 |website=Voice of Village |access-date=21 September 2026}} {{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

| established_title      =
| established_date       =
| founder                =
| named_for              =

| unit_pref              = Metric
| area_total_km2         = 9.92
| area_footnotes         = ਲਗਭਗ 2,477 ਏਕੜ (ਲਗਭਗ 2,477 ਕਿੱਲੇ)
| elevation_m            = 185

| population_total       = 3815
| population_as_of       = 2011
| population_density_km2 = 397
| population_footnotes   =
| population_note        = ਲਗਭਗ 756 ਘਰ; ਲਗਭਗ 2,800 ਰਜਿਸਟਰਡ ਵੋਟਰ

| demographics_type1     = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
| demographics1_title1   = ਸਰਕਾਰੀ
| demographics1_info1    = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]
| demographics1_title2   = ਬੋਲਚਾਲ
| demographics1_info2    = ਦੇਸੀ ਮਲਵਈ

| timezone1              = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ]]
| utc_offset1            = +5:30

| postal_code_type       = [[ਪੋਸਟਲ ਇੰਡੈਕਸ ਨੰਬਰ|ਪਿੰਨ]]
| postal_code             = 152031
| area_code_type          = STD ਕੋਡ
| area_code               = 01637
| registration_plate      = PB60 (ਪੀਬੀ60)

| blank_name_sec1        = ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ
| blank_info_sec1        = ਛੱਤਿਆਣਾ — ਪੰਚਾਇਤ ਅਧੀਨ ਕੇਵਲ ਛੱਤਿਆਣਾ ਪਿੰਡ

| blank1_name_sec1       = ਰਕਬਾ
| blank1_info_sec1       = ਲਗਭਗ 2,477 ਏਕੜ; ਲਗਭਗ 2,400 ਏਕੜ ਖੇਤੀਯੋਗ ਅਤੇ 50 ਏਕੜ ਟਿੱਬਿਆਂ ਵਾਲਾ ਰਕਬਾ; ਫਿਰਨੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲਗਭਗ 75 ਏਕੜ; ਪੰਚਾਇਤੀ ਜ਼ਮੀਨ ਲਗਭਗ 15 ਕਿੱਲੇ

| blank2_name_sec1       = ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ ਚੋਣਾਂ
| blank2_info_sec1       = ਲਗਭਗ 756(2011) ਘਰ; 2,800 ਰਜਿਸਟਰਡ ਵੋਟਰ; 3 ਪੋਲਿੰਗ ਬੂਥ — ਨੰਬਰ 82, 83 ਅਤੇ 84

| blank3_name_sec1       = ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ
| blank3_info_sec1       = ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ ਲਗਭਗ 16 ਕਿ.ਮੀ.; ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਲਗਭਗ 25 ਕਿ.ਮੀ.; ਨੇੜਲਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ ਲਗਭਗ 16 ਕਿ.ਮੀ.; ਬਠਿੰਡਾ–ਮੁਕਤਸਰ ਹਾਈਵੇ ਲਗਭਗ 3 ਕਿ.ਮੀ.; ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ–ਦੋਦਾ PMGSY ਸੜਕ; ਪਿੰਡ ਦੀ ਫਿਰਨੀ ਪੱਕੀ; 2 ਬੱਸ ਅੱਡੇ

| blank4_name_sec1       = ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਹੂਲਤਾਂ
| blank4_info_sec1       = 1 ਡਾਕਖਾਨਾ; 6 ਆਂਗਣਵਾੜੀ ਕੇਂਦਰ; 6 ਧਰਮਸ਼ਾਲਾਵਾਂ; 4 ਰਾਸ਼ਨ ਡਿਪੂ; 2 CSC ਕੇਂਦਰ; 2 ਮੈਡੀਕਲ ਸਟੋਰ; 4 ਦੁੱਧ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਡੇਅਰੀਆਂ

| blank5_name_sec1       = ਪਾਣੀ, ਸਿੰਚਾਈ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ
| blank5_info_sec1       = 1 ਵਾਟਰ ਵਰਕਸ ਅਤੇ 1 ਪਾਣੀ ਦੀ ਟੈਂਕੀ; ਲਗਭਗ 400–500 ਟਿਊਬਵੈੱਲ/ਮੋਟਰ; ਖੇਤੀ ਲਈ 8 ਘੰਟੇ ਬਿਜਲੀ; ਜੈਤੋ ਰਜਬਾਹਾ ਪਿੰਡ ਦੀ ਹੱਦ ਨਾਲ; 6 ਮੋਗੇ; 3 ਛੱਪੜ

| blank6_name_sec1       = ਸੰਚਾਰ, ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਹੂਲਤਾਂ
| blank6_info_sec1       = 4G ਅਤੇ 5G ਮੋਬਾਈਲ ਨੈੱਟਵਰਕ; ਆਪਟੀਕਲ ਫਾਈਬਰ/ਬ੍ਰਾਡਬੈਂਡ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ Wi-Fi; BSNL ਲੈਂਡਲਾਈਨ; 1 ਖੇਡ ਮੈਦਾਨ/ਸਟੇਡੀਅਮ, 1 ਵਾਲੀਬਾਲ ਮੈਦਾਨ ਅਤੇ 1 ਜਿਮ; ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ — ਦੋਦਾ, ਲੋਹਾਰਾ, ਸੁਖਨਾ, ਅਬਲੂ, ਬੁੱਟਰ, ਰੁਖਾਲਾ, ਸਾਹਿਬਚੰਦ ਅਤੇ ਭਲਾਈਆਣਾ; ਦਿੱਲੀ ਲਗਭਗ 385 ਕਿ.ਮੀ.

| website                = https://m.facebook.com/chhattiana555
}}

'''ਛੱਤੇਆਣਾ''' ਭਾਰਤੀ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ [[ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ]] ਤਹਿਸੀਲ ਅਤੇ [[ਕੋਟ ਭਾਈ]] ਬਲਾਕ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026}} ਪਿੰਡ ਛੱਤਿਆਣਾ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜਲਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਿੰਡ ਤੋਂ 16 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ 25 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੈ ਤੇ ਬਠਿੰਡਾ 35 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੈ । ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ, ਭੀਸੀਆਣਾ ਇਥੋਂ ਸਿਰਫ਼ 8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਸੂਬੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ 255 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਫ਼ਾਸਲੇ ’ਤੇ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026}} 

ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1972 ਤੱਕ ਇਹ ਪਿੰਡ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਫਰੀਦਕੋਟ ਵਿੱਚ ਸਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।1995 ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਿੰਡ ਮੁਕਤਸਰ ਨੂੰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਦਰਜਾ ਮਿਲਣ ਤੇ ਮੁਕਤਸਰ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਪਿਛੋਕੜ ਵੱਲ ਝਾਤ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਪਹਿਲਵਾਨ ਬੰਤਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜਿੰਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਰੀਰਕ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਆਦਮਖੋਰ ਸ਼ੇਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਹਨ ਜੋ ਵਹਿਮਾਂ ਭਰਮਾਂ ਤੋਂ ਕੋਹਾਂ ਦੂਰ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਪਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਿਥੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਬਰਾੜ ਗੋਤ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਪਤ ਮਾਇਆ ਕੱਢ ਕੇ ਤਨਖ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਸੀ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਘਰ ਸਨ, ਜਿੰਨਾ ਨੇ ਲੱਗਭੱਗ 1925 ਵਿਚ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਸਜਿਦ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜੋ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਹੈ ਤੇ ਜੈਤੋ ਰਜਬਾਹੇ ਤੋਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਜੈਤੋ ਰਜਬਾਹਾ 1870 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਬਿਲਕੁਲ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਦੀ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਹੀ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਜੈਤੋ ਰਜਬਾਹੇ ਦੇ ਉੱਪਰ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਹਿਰੀ ਕੋਠੀ ਹੈ ਜੋਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਵਧੀਆ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ  ਸਮੇਂ ਇਹ ਨਹਿਰੀ ਮਹਿਕਮੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਘਰ ਸੀ। 1883 ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦੇ ਗਜਟੀਅਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਨਹਿਰੀ ਕੋਠੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਲੱਗਭਗ 1920 ਵਿੱਚ ਕੋਠੀ ਵਿਚ ਤਾਰ  ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ਼ ਮਹਿਕਮਾ ਹੋਰਾਂ ਕੋਠੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਜੁੜ ਗਿਆ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੋਸਟ ਆਫਿਸ ਵੀ ਬਣ ਗਿਆ ਤੇ ਤਾਰ ਬਾਬੂ ਦੀ ਵੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਹੋਈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; hight:50%;
!ਸ਼ਹਿਰ
!ਡਾਕਖਾਨਾ
!ਪਿੰਨ ਕੋਡ
!ਖੇਤਰ
!ਨਜਦੀਕ
!ਥਾਣਾ
|-
|ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ
|ਛੱਤਿਆਣਾ
|152031
|ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ
|ਕੋਟਭਾਈ
|ਕੋਟਭਾਈ
|}

== ਵਿਦਿਅਕ ਅਦਾਰੇ ==

* ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ, ਛੱਤਿਆਣਾ

* ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ, ਛੱਤਿਆਣਾ

* ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ, ਛੱਤਿਆਣਾ

* ਆਂਗਣਵਾੜੀ ਕੇਂਦਰ

* ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਮਾਡਲ ਸਕੂਲ, ਛੱਤਿਆਣਾ — ਇਹ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਨਿੱਜੀ ਸਕੂਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਸਕੂਲ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇਮਾਰਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਕ ਖਾਲੀ ਪਏ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲ ਚੱਲਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਕੂਲ ਦੇ ਹੈੱਡ ਮਾਸਟਰ ਸਾਹਿਬ ਮੱਲਣ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਸਕੂਲ ਸੀ। ਸਕੂਲ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਫੀਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਹ ਸਕੂਲ ਹੁਣ ਬੰਦ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।

== ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ ==
*ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਪਤਸਰ ਸਾਹਿਬ
*ਵਹਿਮੀ ਪੀਰ ਸਮਾਧ ਭਾਈ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਜੀ
*ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਹਿਰੀ ਕੋਠੀ
*ਪੁਰਾਤਨ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਖੂਹ

== ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੇ ਸਰਪੰਚ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ==

1. '''ਸ. ਮਹੈਂਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ'''

* ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਭਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ
* ਦਾਦਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ
* '''ਕਾਰਜਕਾਲ: 1952–1958''' (ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਚੋਣ)
* ਅਸਲ ਉਮੀਦਵਾਰ: ਸ. ਮਹੈਂਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ
* ਅੱਜ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ/ਸਬੰਧ: ਸ. ਰੂਲੀਆ ਸਿੰਘ ਨੰਬਰਦਾਰ ਦੇ ਚਾਚਾ। ਸ. ਰੂਲੀਆ ਸਿੰਘ ਨੰਬਰਦਾਰ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਚੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਨ ਅਤੇ ਸ. ਮਹੈਂਨ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਸ. ਚੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਭਰਾ ਸਨ।

2. '''ਸ. ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ'''

* ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਜੀ
* ਦਾਦਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਜੀ
* '''ਕਾਰਜਕਾਲ: 1958–1963''' (ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਚੋਣ)
* ਅਸਲ ਉਮੀਦਵਾਰ: ਸ. ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ
* ਅੱਜ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ/ਸਬੰਧ: ਸ. ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਸ. ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ ਦੇ ਭਰਾ ਸਨ ਅਤੇ ਸ. ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਸ. ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ — ਸ. ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਸ. ਰੇਸ਼ਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸ. ਸੇਵਕ ਸਿੰਘ ਜੀ। ਸ. ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ, ਸ. ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਸ. ਰੇਸ਼ਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸ. ਸੇਵਕ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਤਾਇਆ ਜੀ ਸਨ। ਸ. ਸੇਵਕ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ — ਸ. ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ।
* ਮੁਰੱਬਾਬੰਦੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਛੱਤਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਮੁਰੱਬਾਬੰਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੌਰਾਨ ਬਣੀ ਕਮੇਟੀ ਵਿੱਚ ਸ. ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਦਰਜ ਹੈ।

3. '''ਮਹੰਤ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ'''

* '''ਕਾਰਜਕਾਲ: 1963–1971''' (ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਚੋਣ)
* ਅਸਲ ਉਮੀਦਵਾਰ: ਮਹੰਤ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ
* ਅੱਜ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ/ਸਬੰਧ: 1971 ਵਿੱਚ ਕੈਂਸਰ ਨਾਲ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।

4. '''ਸ. ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ'''

* ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ
* ਦਾਦਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਕਾਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ
* '''ਕਾਰਜਕਾਲ: 1971–1973''' (ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਚੋਣ)
* ਅਸਲ ਉਮੀਦਵਾਰ: ਸ. ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ
* ਅੱਜ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ/ਸਬੰਧ: ਪੁੱਤਰ — ਸ. ਟੇਕ ਸਿੰਘ, ਸ. ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸ. ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ।

5. '''ਸ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਜੱਸੜ ਜੀ'''

* ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਜੀ
* ਦਾਦਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਬਖ਼ਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੀ
* '''ਕਾਰਜਕਾਲ: 1973–1978''' (ਵੋਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੋਣ)
* ਅਸਲ ਉਮੀਦਵਾਰ: ਸ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਜੱਸੜ ਜੀ
* ਅੱਜ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ/ਸਬੰਧ: ਪੁੱਤਰ — ਸ. ਰਜਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੱਸੜ, ਸ. ਭੁਪਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੱਸੜ। ਭਰਾ — ਸ. ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ। ਭਤੀਜੇ — ਸ. ਅਮਰਦੀਪ ਸਿੰਘ, ਸ. ਇੰਦਰਦੀਪ ਸਿੰਘ। ਚਾਚਾ — ਸ. ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ। ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ — ਸ. ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ, ਸ. ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ।

6. '''ਸ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਜੀ'''

* ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ
* ਦਾਦਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਅੱਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ
* '''ਕਾਰਜਕਾਲ: 1978–1983''' (ਵੋਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੋਣ)
* ਅਸਲ ਉਮੀਦਵਾਰ: ਸ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਜੀ
* ਅੱਜ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ/ਸਬੰਧ: ਪੁੱਤਰ — ਸ. ਰਣਜੋਧ ਸਿੰਘ, ਸ. ਜਸਮੇਲ ਸਿੰਘ, ਸ. ਜਸਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਸ. ਦਿਲਬਾਗ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ।

7. '''ਸ. ਪ੍ਰਦਮਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ'''

* ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ
* ਦਾਦਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਫੱਤਾ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ
* '''ਕਾਰਜਕਾਲ: 1983–1992''' (ਵੋਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੋਣ)
* ਅਸਲ ਉਮੀਦਵਾਰ: ਸ. ਪ੍ਰਦਮਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ
* ਅੱਜ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ/ਸਬੰਧ: ਸ. ਪ੍ਰਦਮਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ — ਸ. ਹਰਮੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ। ਸ. ਹਰਮੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ — ਸ. ਗੁਨਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਉਰਫ਼ ਗਿੰਨੀ ਬਰਾੜ ਜੀ ਅਤੇ ਸ. ਆਜ਼ਾਦ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ।

8. '''ਸ. ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ'''

* ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਰੂੜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ
* ਦਾਦਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਮੋਹਰ ਸਿੰਘ ਜੀ
* '''ਕਾਰਜਕਾਲ: ਜਨਵਰੀ 1993–1998''' (ਵੋਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੋਣ)
* ਅਸਲ ਉਮੀਦਵਾਰ: ਸ. ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ
* ਅੱਜ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ/ਸਬੰਧ: ਸ. ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ — ਸ. ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸ. ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਜੀ। ਸ. ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ — ਸ. ਬਲਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ। ਸ. ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ — ਸ. ਰਮਨਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ।

9. '''ਸ. ਮੁਖਤਿਆਰ ਸਿੰਘ ਉਰਫ਼ ਗਾਹਵਾ ਸਿੰਘ ਜੀ'''

* ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ
* ਦਾਦਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਮੋਤੀ ਸਿੰਘ ਜੀ
* '''ਕਾਰਜਕਾਲ: 1998–2003''' (ਵੋਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੋਣ)
* ਅਸਲ ਉਮੀਦਵਾਰ: ਸ. ਮੁਖਤਿਆਰ ਸਿੰਘ ਉਰਫ਼ ਗਾਹਵਾ ਸਿੰਘ ਜੀ
* ਅੱਜ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ/ਸਬੰਧ: ਪੁੱਤਰ — ਸ. ਉਧਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਭਗਤ ਸਿੰਘ। ਵਾਸੀ — ਛੱਤਿਆਣਾ।

10. '''ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਹਰਜਿੰਦਰ ਕੌਰ ਜੀ'''

* ਪਤੀ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ
* ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ
* ਦਾਦਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ
* '''ਕਾਰਜਕਾਲ: 2003–2008''' (ਵੋਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੋਣ)
* ਅਸਲ ਉਮੀਦਵਾਰ: ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਹਰਜਿੰਦਰ ਕੌਰ ਜੀ
* ਅੱਜ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ/ਸਬੰਧ: ਸ. ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ — ਸ. ਬਲਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਸ. ਦਿਲਬਾਗ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ।

11. '''ਸ. ਸੁਖਮੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ'''

* ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਜੀ
* ਦਾਦਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ
* '''ਕਾਰਜਕਾਲ: 2008–2013''' (ਮੈਂਬਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੋਣ)
* ਅਸਲ ਉਮੀਦਵਾਰ: ਸ. ਸੁਖਮੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ
* ਅੱਜ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ/ਸਬੰਧ: ਸ. ਸੁਖਮੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ — ਸ. ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਜੀ। ਸ. ਸੁਖਮੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਭਰਾ — ਸ. ਚਮਕੌਰ ਸਿੰਘ ਜੀ। ਸ. ਸੁਖਮੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ — ਸ. ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਜੀ।

12. '''ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਕੁਲਦੀਪ ਕੌਰ ਜੀ'''

* ਪਤੀ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਉਰਫ਼ ਪੱਪੀ ਜੀ
* ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਜੀ
* ਦਾਦਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਜੀ
* '''ਕਾਰਜਕਾਲ: 2013–2018''' (ਵੋਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੋਣ)
* ਅਸਲ ਉਮੀਦਵਾਰ: ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਕੁਲਦੀਪ ਕੌਰ ਜੀ
* ਅੱਜ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ/ਸਬੰਧ: ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਕੁਲਦੀਪ ਕੌਰ ਜੀ ਦੇ ਪਤੀ — ਸ. ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਉਰਫ਼ ਪੱਪੀ ਜੀ। ਸ. ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਜੀ ਦੇ ਭਰਾ — ਸ. ਗੁਰਨੈਬ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਜੀ। ਸ. ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਬੇਟੇ — ਸ. ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸ. ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ। ਸ. ਗੁਰਨੈਬ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਜੀ ਦੇ ਬੇਟੇ — ਸ. ਰਾਜਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸ. ਗੁਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ।

13. '''ਸ. ਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਉਰਫ਼ ਰਾਜਾ ਜੀ'''

* ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ
* ਦਾਦਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਜੀ
* '''ਕਾਰਜਕਾਲ: 2018–2023''' (ਵੋਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੋਣ)
* ਅਸਲ ਉਮੀਦਵਾਰ: ਸ. ਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਉਰਫ਼ ਰਾਜਾ ਜੀ
* ਅੱਜ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ/ਸਬੰਧ: ਸ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਕੋਟਭਾਈ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਸਹਾਇਕ (ਪੀ.ਏ.)।&lt;ref name=&quot;news13&quot;&gt;ਅਖ਼ਬਾਰੀ ਹਵਾਲਾ&lt;/ref&gt;

14. '''ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਬਰਾੜ ਜੀ'''

* ਪਤੀ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਧੀਰਾ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ
* ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਕੌਰ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ
* ਦਾਦਾ ਦਾ ਨਾਮ: ਸ. ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ
* '''ਕਾਰਜਕਾਲ: 2023–ਮੌਜੂਦਾ''' (ਵੋਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੋਣ)
* ਅਸਲ ਉਮੀਦਵਾਰ: ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਬਰਾੜ ਜੀ
* ਅੱਜ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ/ਸਬੰਧ: ਸ. ਕੌਰ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੇਟੇ — ਸ. ਧੀਰਾ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ ਅਤੇ ਸ. ਵਕੀਲ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਜੀ।&lt;ref name=&quot;news14&quot;&gt;ਅਖ਼ਬਾਰੀ ਹਵਾਲਾ&lt;/ref&gt;

=== ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸਫ਼ਾ ਕਿਵੇਂ ਸੁਧਾਰਿਆ? ===
ਇਸ ਸਫ਼ੇ ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੇ ਸਰਪੰਚਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੂਚੀ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਉਪਲਬਧ ਅਖ਼ਬਾਰੀ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਸੁਧਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਲੋੜ ਸੀ, ਸਰਪੰਚਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ, ਪਿਤਾ-ਦਾਦਾ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

=== ਹਵਾਲੇ ===
&lt;references /&gt;

== ਪਿੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖਿਡਾਰੀ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ==
=== 1. ਅਰਪਨਜੋਤ ਕੌਰ ===
ਅਰਪਨਜੋਤ ਕੌਰ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਪਬਲਿਕ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ, ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ''Water Quality Prediction'' ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ 9ਵੇਂ National Level Exhibition and Project Competition (NLEPC) 2022 ਦੇ ਜੇਤੂਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026}}

=== 2. ਕਰਨਵੀਰ ਸਿੰਘ ===
ਕਰਨਵੀਰ ਸਿੰਘ ਛੱਤਿਆਣਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸ਼ਾਟ-ਪੁੱਟ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਓਪਨ ਸਟੇਟ ਸ਼ਾਟ-ਪੁੱਟ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ 19.48 ਮੀਟਰ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਿਆਂ ਸੋਨ ਤਮਗਾ ਅਤੇ ਬੈਸਟ ਐਥਲੀਟ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026}}

=== 3. ਕਰਨਵੀਰ ਸਿੰਘ ===
ਕਰਨਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ 2026 ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਐਥਲੈਟਿਕਸ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਚੋਣ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। Athletics Federation of India ਵੱਲੋਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ 77 ਮੈਂਬਰੀ ਭਾਰਤੀ ਐਥਲੈਟਿਕਸ ਟੀਮ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ''Karanveer Singh — Shotput'' ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026}}

=== 4. ਬੰਤਾ ਸਿੰਘ ਛੱਤੇਆਣੀਆਂ ===
ਬੰਤਾ ਸਿੰਘ ਛੱਤੇਆਣੀਆਂ ਛੱਤਿਆਣਾ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਹਿਲਵਾਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1915 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ''ਭਾਰਤ ਦੇ ਰੁਸਤਮ ਪਹਿਲਵਾਨ'' ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੱਦ ਸੱਤ ਫੁੱਟ ਦੋ ਇੰਚ, ਛਾਤੀ 44 ਇੰਚ ਅਤੇ ਵਜ਼ਨ ਇੱਕ ਕੁਇੰਟਲ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਚੜ੍ਹਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮਲਾਇਆ ਅਤੇ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ।

ਆਪਣੀ ਆਖਰੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬੰਤਾ ਸਿੰਘ ਆਲਮਗੀਰ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਕੁਸ਼ਤੀ ਅਖਾੜੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ 1972 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਆਲਮਗੀਰ ਦੇ ਅਖਾੜੇ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।&lt;ref&gt;ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ‘ਰਛੀਨ’, ''ਭਾਰਤ ਦੇ ਰੁਸਤਮ ਪਹਿਲਵਾਨ'', ਸਫ਼ਾ 230.&lt;/ref&gt;

=== 5. ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ===
ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਛੱਤਿਆਣਾ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕੰਪਾਊਂਡ ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੌਮੀ, ਅੰਤਰ-ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ। 2008–09 ਦੀਆਂ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਇੰਟਰ-ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੰਪਾਊਂਡ ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੇ 90 ਮੀਟਰ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ, 70 ਮੀਟਰ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ, 70 ਮੀਟਰ ਕੰਪਾਊਂਡ ਇੰਡਿਵਿਜੁਅਲ ਓਲੰਪਿਕ ਰਾਊਂਡ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੀ ਅਤੇ 70 ਮੀਟਰ ਕੰਪਾਊਂਡ ਟੀਮ ਓਲੰਪਿਕ ਰਾਊਂਡ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅਮਨ ਕੰਬੋਜ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।&lt;ref&gt;ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ''Annual Quality Assurance Report 2008–2009'', ਸਫ਼ੇ 158, 223.&lt;/ref&gt;

2008 ਵਿੱਚ ਯਾਂਗੂਨ, ਮਿਆਂਮਾਰ ਵਿਖੇ ਹੋਏ ਪਹਿਲੇ ਏਸ਼ੀਅਨ ਕੰਪਾਊਂਡ ਆਰਚਰੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਟੀਮ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਮਈ 2009 ਵਿੱਚ ਤਹਿਰਾਨ, ਇਰਾਨ ਵਿਖੇ ਹੋਏ ਦੂਜੇ ਏਸ਼ੀਅਨ ਆਰਚਰੀ ਗ੍ਰਾਂ ਪ੍ਰੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਟੀਮ ਕੰਪਾਊਂਡ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ''Annual Quality Assurance Report 2008–2009'', ਸਫ਼ਾ 214.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Indians dominate qualifiers |work=Hindustan Times |date=2009}}&lt;/ref&gt;

ਅਕਤੂਬਰ 2009 ਵਿੱਚ ਢਾਕਾ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿਖੇ ਏਸ਼ੀਅਨ ਗ੍ਰਾਂ ਪ੍ਰੀ ਦੇ ਇੱਕ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ ਨੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕੰਪਾਊਂਡ ਟੀਮ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਇਸ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਚੁੰਗਦਾ ਸ਼ੇਰਪਾ, ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ ਅਤੇ ਗੋਕੁਲ ਤਮੁਲੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ ਨੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਕੰਪਾਊਂਡ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਵੀ ਜਿੱਤਿਆ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=India bag six gold in Asian Archery GP |work=Press Trust of India, NDTV |date=24 October 2009}}&lt;/ref&gt;

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 29ਵੀਂ ਸੀਨੀਅਰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਚਰੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ 2008 ਵਿੱਚ ਪੂਨੇ ਵਿਖੇ 30 ਮੀਟਰ ਕੰਪਾਊਂਡ ਰਾਊਂਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਾਗ ਲਿਆ।&lt;ref&gt;ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ''Annual Quality Assurance Report 2008–2009'', ਸਫ਼ਾ 219.&lt;/ref&gt;

=== 6. ਰਤਿੰਦਰਦੀਪ ਕੌਰ ===
ਰਤਿੰਦਰਦੀਪ ਕੌਰ ਛੱਤਿਆਣਾ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਤੇ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਪਬਲਿਕ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਨੈੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰਨ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਪੰਜਾਬ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ ਦੀ 2025 ਦੀ ਦਸਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ 650 ਵਿੱਚੋਂ 650 ਅੰਕ (100 ਫ਼ੀਸਦੀ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਉਮਰ ਦੇ ਟਾਈ-ਬ੍ਰੇਕ ਨਿਯਮ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=Academic &amp; athletic star: PSEB Class X second position holder is national-level netball player |work=The Tribune |date=16 May 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=3 girls jointly score highest marks in Punjab Board Class 10 exams, topper decided through age criterion |work=The Indian Express |date=16 May 2025}}&lt;/ref&gt;

ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਨੈੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿਖੇ ਹੋਈਆਂ ਅੰਡਰ-17 ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕੂਲ ਗੇਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=Academic &amp; athletic star: PSEB Class X second position holder is national-level netball player |work=The Tribune |date=16 May 2025}}&lt;/ref&gt;

=== 7. ਪ੍ਰਭਜੋਤ ਕੌਰ ===
ਪ੍ਰਭਜੋਤ ਕੌਰ ਛੱਤਿਆਣਾ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਹੈ। ਉਸਨੇ 2025 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ ਦੀ ਅੱਠਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ 98.60 ਫ਼ੀਸਦੀ ਅੰਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨੌਵਾਂ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=Class 8th results: Excellent performance by various schools |work=Punjabi Tribune |date=2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Our Shining Star |work=Baba Farid Public Senior Secondary School, Chhattiana}}&lt;/ref&gt;

=== 8. ਜਸ਼ਨਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ===
ਜਸ਼ਨਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਛੱਤਿਆਣਾ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਹੈ। ਜੂਨ 2021 ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਬਲਾਕ ਪੱਧਰੀ ਭਾਸ਼ਣ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ 9ਵੀਂ ਤੋਂ 12ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ ਅਤੇ 64 ਅੰਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ-1 ਬਲਾਕ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਸਰਕਾਰੀ ਨਤੀਜਾ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਸਕੂਲ ''GHS Chhattiana'' ਅਤੇ ਨਾਮ ''Jashanpreet Kaur'' ਦਰਜ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Block Level Bhashan Mukabla Result 22.06.2021 |publisher=Samagra Shiksha Abhiyan Punjab |date=22 June 2021}}&lt;/ref&gt;

=== 9. 2026 ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ===
2026 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ ਦੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕੁਲੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਪਬਲਿਕ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ, ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੇ ਪੰਜ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਦਸ ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਹਰਮੀਨ ਕੌਰ ਨੇ 650 ਵਿੱਚੋਂ 631 ਅੰਕ (97.08%) ਲੈ ਕੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ, ਰਸਪਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨੇ 625 ਅੰਕ (96.15%) ਲੈ ਕੇ ਚੌਥਾ ਸਥਾਨ, ਸਵੀਰੀਤ ਕੌਰ ਨੇ 624 ਅੰਕ (96.00%) ਲੈ ਕੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸਥਾਨ, ਜਸਪ੍ਰੀਤ ਨੇ 622 ਅੰਕ (95.69%) ਲੈ ਕੇ ਅੱਠਵਾਂ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਅਰਮਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ 616 ਅੰਕ (94.77%) ਲੈ ਕੇ ਦਸਵਾਂ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Complete Stats Matriculation March 2026 |publisher=Punjab School Education Board |date=2026}}&lt;/ref&gt;

ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਦਿਓਲ — ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਦਿਓਲ ਛੱਤਿਆਣਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤਕਾਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਿਖੇ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਛਾਂਵਾਂ ਠੰਢੀਆਂ ਨੇ ਬੋਹੜ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ “ਇੱਕ ਮਾਂ ਬੋਹੜ ਦੀ ਛਾਂ ਤੇ ਰੱਬ ਦਾ ਨਾਂ” ਗੀਤ ਗਾਇਕ ਜਸਵਿੰਦਰ ਬਰਾੜ ਵੱਲੋਂ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=ਛਾਂਵਾਂ ਠੰਢੀਆਂ ਨੇ ਬੋਹੜ ਦੀਆਂ |work=ਅਜੀਤ |date=22 August 2026}}&lt;/ref&gt;

ਡਾ. ਪਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮੰਘੇਰਾ — ਡਾ. ਪਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮੰਘੇਰਾ ਛੱਤਿਆਣਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਿਲ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਡਾਕਟਰ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਮੈਡੀਕਲ ਕੌਂਸਲ ਦੇ 2023 ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਇਲੈਕਟੋਰਲ ਰੋਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਤਾ V.P.O. Chhattiana, Via Doda, Distt. Sri Muktsar Sahib ਦਰਜ ਹੈ। ਇਸੇ ਰਿਕਾਰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੈਡੀਕਲ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਨੰਬਰ 41975 ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ MBBS ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ Government Medical College, Patiala ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਉਹ Guru Nanak Dev Hospital, Amritsar ਦੇ Cardiology ਵਿਭਾਗ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਹੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Electoral Roll 2023 |url=https://punjabmedicalcouncil.in/wp-content/uploads/2023/08/ELECTORAL-ROLL-2023-AS-PER-PROVISIONS-IN-PUNJAB-MEDICAL-REGISTRATION-ACT-1916-AND-ITS-AMENDMENTS.pdf |website=Punjab Medical Council |access-date=21 September 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Details of Faculty Members |url=https://gmc.edu.in/pdf/Details-of-Faculty-Members-31-August-2024.pdf |website=Government Medical College, Amritsar |access-date=21 September 2026}} {{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==ਇਤਿਹਾਸ==
1705 ਵਿਚ ਮੁਕਤਸਰ (ਉਸ ਸਮੇਂ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ āਾਬ, ਜੋ ਹੁਣ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ) ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਸਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਆਏ ਸਨ। ਉਸਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਤਨਖਾਹ ਲਈ ਕਿਹਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਅਦਾਇਗੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਇਕ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਦਸਵੰਧ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ (1/10 ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਦਾ 10%) ਜੋ ਕਿ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਸਨ. ਦਸਵੇਂ ਮਾਸਟਰ ਨੇ ਇਹ ਸਿੱਕੇ ਆਪਣੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵਿਚ ਤਨਖਾਹ ਵਜੋਂ ਵੰਡਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ. ਸਿਪਾਹੀ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਸਨ ਪਰ ਇਕ ਸਿੱਖ-ਸਿਪਾਹੀ ਭਾਈ ਦਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੁਝ ਵੀ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਹ ਫਿਰ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖੀ, ਬਪਤਿਸਮਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ. ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ, &quot;ਤੁਸੀਂ ਮਾਲਵੇ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਬਚਾਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਮਾਝੇ ਲਈ ਬਚਾ ਲਿਆ&quot;। ਅਤੇ ਫਿਰ ਭਾਈ ਦਾਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਰਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਪੀਅਰ / ਪੀਰ ਸਯਦ ਇਬਰਾਹਿਮ, ਜੋ ਪੀਅਰ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਜਾਂ ਵੇਹਮੀ ਪੀਅਰ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਸਥਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸੀ. ਉਹ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਇਸਨੇ ਭਾਈ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਰਸਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਾਸੋਂ ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜੀਆਂ।

ਸਿੱਖ-ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਵਾਧੂ ਸਿੱਕਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਦਫਨਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦਾ ਨਾਮ ਗੁਪਤਸਰ ਰੱਖਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਸਿੱਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਅੱਜ, ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ, ਜਿਸਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੇ 2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਪਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ (ਉੱਪਰ ਤਸਵੀਰ ਵੇਖੋ).

== ਜਨਸੰਖਿਆ{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026}} ==

ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਉਪਲਬਧ ਜਨਗਣਨਾ ਅੰਕੜੇ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! ਸਾਲ !! ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ !! ਮਰਦ !! ਔਰਤਾਂ !! ਘਰ !! ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ (SC) !! SC ਮਰਦ !! SC ਔਰਤਾਂ
|-
| 1951 || 1,152 || 638 || 514 || — || — || — || — &lt;ref name=&quot;census1951&quot;&gt;''District Census Handbook, Ferozepore District, Vol. 11, Punjab — Census 1951'', Census of India, 1951.&lt;/ref&gt;
|-
| 1961 || 1,697 || 934 || 763 || 289 || 471 || 256 || 215 &lt;ref name=&quot;census1961&quot;&gt;''District Census Handbook, Ferozepur District, Census 1961'', Director of Census Operations, Punjab, 1965, p. lxxxiv, Muktsar Tahsil, Village Rural, Chhotiana (13), serial no. 107.&lt;/ref&gt;
|-
| 1971 || 2,102 || 1,118 || 984 || 354 || 736 || 340 || 396 &lt;ref name=&quot;census1971&quot;&gt;''Village &amp; Townwise Primary Census Abstract, Firozpur, Part X-A &amp; B, Series-17, Punjab'', Census of India, 1971, Chhutiana (13).&lt;/ref&gt;
|-
| 1981 || 2,731 || 1,436 || 1,295 || 422 || 1,172 || 628 || 544 &lt;ref name=&quot;census1981&quot;&gt;''District Census Handbook, Firozpur District, Census 1981'', Census of India, 1981, village-wise Primary Census Abstract.&lt;/ref&gt;
|-
| 1991 || 2,924 || 1,540 || 1,384 || 485 || 1,375 || 742 || 633 &lt;ref name=&quot;census1991&quot;&gt;''District Census Handbook, Firozpur District, Census 1991'', Census of India, 1991, village-wise Primary Census Abstract.&lt;/ref&gt;
|-
| 2001 || 3,556 || 1,870 || 1,686 || 644 || 1,733 || 915 || 818 &lt;ref name=&quot;census2001&quot;&gt;''Primary Census Abstract Total, Punjab, District – Muktsar – 2001'', Census of India, Government of India, village-wise Primary Census Abstract, Chhattiana.&lt;/ref&gt;
|-
| 2011 || 3,815 || 2,035 || 1,780 || 756 || 1,962 || 1,042 || 920 &lt;ref name=&quot;census2011&quot;&gt;''Primary Census Abstract, Census of India 2011, Punjab'', village-level data for Chhatiana, Census village code 35351.&lt;/ref&gt;
|}

=== ਹਵਾਲੇ ===
&lt;references /&gt;

==ਛੱਤਿਆਣਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਅਕਤੀ==

'''1. 1883 — ਛੱਤਿਆਣਾ ਦਾ ਨਾਮ “Chatteana” ਅਤੇ ਜੈਤੋ ਰਜਬਾਹੇ ਦੀ ਨਿਰੀਖਣ ਚੌਕੀ'''

ਛੱਤਿਆਣਾ ਦਾ ਨਾਮ ਪੁਰਾਣੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 1883 ਦੇ ''Ferozepore District Gazetteer'' ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ “Chatteana” ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ Chatteana ਨੂੰ Jaitu Rajbaha ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ Inspection Choki ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ Jaitu Rajbaha ਦੇ 27ਵੇਂ ਮੀਲ ’ਤੇ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;ChatteanaInspectionChoki1883&quot;&gt;''Gazetteer of the Ferozepore District, 1883–84''. Punjab Government. p. 129.&lt;/ref&gt;

'''2. ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਛੱਤਿਆਣਾ — ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਰਣਨ'''

ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦੀ ''The Sikh Religion: Its Gurus, Sacred Writings and Authors'' ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਰਣਨ ਵਿੱਚ “Chhatiana” ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ Kaljharani ਤੋਂ Chhatiana ਵੱਲ ਗਏ। Chhatiana ਪਹੁੰਚਣ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਕਾਇਆ ਤਨਖਾਹ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਠ ਆਨੇ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਆਨੇ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਤਨਖਾਹ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ Dan Singh ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਨਖਾਹ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹੋਰ ਧਨ ਦੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਬਾਕੀ ਧਨ ਨੂੰ ਦੱਬ ਦੇਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;MacauliffeChhatiana&quot;&gt;Macauliffe, Max Arthur. ''The Sikh Religion: Its Gurus, Sacred Writings and Authors''. Vol. V. Oxford: Clarendon Press, 1909. pp. 217–218.&lt;/ref&gt;

'''3. ਹਜ਼ੂਰਾ ਸਿੰਘ — ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਮੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਿਕਾਰਡ'''

''Who's Who: Punjab Freedom Fighters'' ਵਿੱਚ ਹਜ਼ੂਰਾ ਸਿੰਘ, ਪੁੱਤਰ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਦਾ ਜਨਮ 1911 ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ, ਤਹਿਸੀਲ ਮੁਕਤਸਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ 1929 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 6/1 ਪੰਜਾਬ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਮੀ (INA) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਬਿਮਾਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਦੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜੰਗੀ ਕੈਦੀ (P.O.W.) ਬਣੇ।&lt;ref name=&quot;HazuraSingh1972&quot;&gt;Singh, Fauja, ed. (1972). ''Who's Who: Punjab Freedom Fighters''. Vol. 1. Department of Punjab Historical Studies, Punjabi University, Patiala. p. 578.&lt;/ref&gt;

'''4. 1939 — ਸ. ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵਿੱਚ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ'''

1939 ਵਿੱਚ ਛਤਿਆਣਾ ਦੇ ਸ. ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹਨ। ''ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲਾ ਇਤਿਹਾਸ (1926–1976)'' ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਨਵੀਂ ਚੁਣੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਇਕੱਤ੍ਰਤਾ 29 ਅਪ੍ਰੈਲ 1939 ਨੂੰ ਟਾਊਨ ਹਾਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। ਹਾਜ਼ਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਨੰਬਰ 50 ਉੱਤੇ “ਸ: ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਛਤਿਆਣਾ, ਤਹਿਸੀਲ ਮੁਕਤਸਰ (ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ)” ਦਰਜ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;SGPC50Years&quot;&gt;''ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲਾ ਇਤਿਹਾਸ (1926–1976)''. p. 36.&lt;/ref&gt;

'''5. 1934 — ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੇ ਕਰਜ਼ਦਾਰਾਂ ਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਗਜ਼ਟ ਰਿਕਾਰਡ'''

1934 ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਗਜ਼ਟ ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਕੇਸ ਨੰਬਰ 319 of 1933 ਅਤੇ ਕਰਜ਼ਦਾਰਾਂ (Name of the Debtors) ਵਜੋਂ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ, ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਮ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ Chhatiana ਦਰਜ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ Date of Adjudication: 2 ਮਾਰਚ 1934 ਅਤੇ Date of Hearing: 16 ਜੂਨ 1934 ਦਰਜ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;PunjabGazette1934&quot;&gt;''Punjab Government Gazette'', 1934. p. 301.&lt;/ref&gt;

'''6. 1925 — ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਅਤੇ ਗੁਪਤਸਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ'''

1925 ਦੇ ‘ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ’ ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਨੂੰ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਮੁਕਤਸਰ ਤਹਿਸੀਲ ਅਧੀਨ ਰੈਵਨਿਊ ਅਸਟੇਟ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕਰਦਿਆਂ ਇੱਥੇ ਸਥਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਗੁਪਤਸਰ ਐਂਡ ਸਾਹਿਬ ਚੰਦ’ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਜਾ ਸੀਰੀਅਲ ਨੰਬਰ 196 ਹੇਠ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;GurdwarasAct1925&quot;&gt;Punjab Legislative Council (1925). ''The Sikh Gurdwaras Act, 1925'' (Punjab Act VIII of 1925). Legislative Department, Punjab. p. 115. Schedule I, serial no. 196.&lt;/ref&gt;

'''7. 1963 — ਛੱਤਿਆਣਾ ਦਾ Citrus Belt ਦੇ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੋਣਾ'''

1963 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ''Soils of the Proposed Citrus Belt of Punjab'' ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਨਿੰਬੂ-ਜਾਤੀ ਫਲਾਂ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਵੇਰਵੇ ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਨੂੰ Panjgram Kalan, Kala-Tiba, Wazidpur, Rajenwali, Daulatpur ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;CitrusBelt1963&quot;&gt;Kanwar, J. S.; Sehgal, J. L.; Dhingra, D. R. ''Soils of the Proposed Citrus Belt of Punjab''. Punjab Agricultural University. 1963. p. 47.&lt;/ref&gt;

'''8. 1963 — ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੇ Citrus/ਬਾਗਬਾਨੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਿਸਾਨ'''

ਇਸੇ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ Farmer ਅਤੇ Village ਵਾਲੀ ਸਾਰਣੀ ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਦਰਜ ਹਨ। ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਦਰਜ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚ Joginder Singh, Harcharan Singh, Kirpal Singh, Avtar Singh, Parduman Singh, Karam Singh, Joginder Singh, Fauja Singh, Avtar Singh ਅਤੇ Dewan Singh ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;CitrusFarmers1963&quot;&gt;Kanwar, J. S.; Sehgal, J. L.; Dhingra, D. R. ''Soils of the Proposed Citrus Belt of Punjab''. Punjab Agricultural University. 1963. p. 47.&lt;/ref&gt;

'''9. 1959 — ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੀ ਉਦਾਸੀ ਧਰਮਸਾਲ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜ਼ਿਕਰ'''

1959 ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ''ਉਦਾਸੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵਿਥਿਆ'' ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਉਦਾਸੀ ਧਰਮਸਾਲ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਛੱਤਿਆਣਾ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਪਿੰਡ ਸੀ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਬਾਬਾ ਬੰਖੰਡੀ ਦੇ ਚੇਲੇ ਹਰ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾਸ ਦੇ ਚੇਲੇ ਬਾਬਾ ਹਰ ਗਿਆਨ ਦਾਸ ਨੇ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਧਰਮਸਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਤਮਾ ਦਾਸ ਇਸ ਧਰਮਸਾਲ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣੇ।&lt;ref name=&quot;UdasiSikhanDiVithia&quot;&gt;ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ. ''ਉਦਾਸੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵਿਥਿਆ''. 1959. pp. 453–454.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UdasisColonialPunjab&quot;&gt;Sandhu, Kiranjit. ''The Udasis in the Colonial Punjab: 1849 A.D.–1947 A.D.'' Ph.D. thesis, Guru Nanak Dev University, Amritsar, 2011.&lt;/ref&gt;

'''10. ਭਾਈ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ — ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੇ ਇਬਰਾਹੀਮ ਬਹਮੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਤਿਹਾਸ'''

ਇਸੇ ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਸੂਫ਼ੀ ਫ਼ਕੀਰ ਇਬਰਾਹੀਮ ਬਹਮੀ ਦੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਖ ਬਣਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਭਾਈ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਰੱਖੇ ਜਾਣ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;UdasiAjmerSingh&quot;&gt;ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ. ''ਉਦਾਸੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵਿਥਿਆ''. 1959. pp. 453–454.&lt;/ref&gt;

'''11. ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਛੱਤਿਆਣਾ ਆਉਣਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ'''

ਪੰਨਾ 218 ’ਤੇ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫਕੀਰ Brahmi (Ibrahim) ਦੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਆਉਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੀਖਿਆ ਲੈਣ ਅਤੇ Ajmer Singh ਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ Sahib Chand, Kot Bhai, Rohila, Bambiha ਅਤੇ Bajak ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;MacauliffeAjmer&quot;&gt;Macauliffe, Max Arthur. ''The Sikh Religion: Its Gurus, Sacred Writings and Authors''. Vol. V. Oxford: Clarendon Press, 1909. p. 218.&lt;/ref&gt;

'''12. ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਛੱਤਿਆਣਾ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਬਰਾੜਾਂ ਦੀ ਬਕਾਇਆ ਤਨਖਾਹ'''

ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ''History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 C.E.'' ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਛੱਤਿਆਣਾ ਦਾ ਦੋ ਵਾਰ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਕਤਸਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਰੂਪਾਣਾ, ਭੰਡੇਰ, ਗੁਰਸਰ, ਥੇਹੜੀ, ਬੰਬੀਹਾ, ਰੋਹੀਲਾ ਅਤੇ ਜੁੰਗਿਆਣਾ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਛੱਤਿਆਣਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਲੜੇ ਬਰਾੜਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਕਾਇਆ ਤਨਖਾਹ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਬਰਾੜਾਂ ਦੇ ਆਗੂ ਚੌਧਰੀ ਦਾਨਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਨਖਾਹ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।&lt;ref name=&quot;GandhiChhatiana&quot;&gt;Gandhi, Surjit Singh. ''History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 C.E.'' p. 860.&lt;/ref&gt;

'''13. ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਮੁੜ ਛੱਤਿਆਣਾ ਆਉਣਾ'''

ਇਸੇ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮੁੜ ਛੱਤਿਆਣਾ, ਕੋਟ ਸਾਹਿਬ ਚੰਦ ਅਤੇ ਕੋਟ ਭਾਈ ਰਾਹੀਂ ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਪਹੁੰਚੇ।&lt;ref name=&quot;GandhiSecondChhatiana&quot;&gt;Gandhi, Surjit Singh. ''History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 C.E.'' p. 860.&lt;/ref&gt;

'''14. ਮਾਲਵਾ ਦੇਸ਼ ਰਤਨ ਦੀ ਸਾਖੀ ਪੋਥੀ ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ'''

1950 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ''ਮਾਲਵਾ ਦੇਸ਼ ਰਤਨ ਦੀ ਸਾਖੀ ਪੋਥੀ'' ਵਿੱਚ ਛਤਿਆਣੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਛਤਿਆਣੇ ਵਿਖੇ ਡੇਰਾ ਕਰਕੇ ਰਹੇ। ਇੱਥੇ ਬੈਰਾੜਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਚਾਕਰੀ ਦੀ ਤਨਖਾਹ ਮੰਗੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਨੁਸਾਰ ਤਨਖਾਹ ਦਿੱਤੀ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਸਿੰਘ ਅਸੁਪਾਲੀ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਦਾਤ ਮੰਗਣ ਅਤੇ ਪਾਹੁਲ ਲੈਣ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;MalwaDeshRatan&quot;&gt;ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ (ਸੰਪਾਦਕ). ''ਮਾਲਵਾ ਦੇਸ਼ ਰਤਨ ਦੀ ਸਾਖੀ ਪੋਥੀ''. 1950. pp. 71–73.&lt;/ref&gt;

'''15. 1960 — ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੀ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ'''

1960 ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੀ ''Encyclopaedia of Sikh Literature'' ਵਿੱਚ ਛੱਤੇਆਣਾ ਬਾਰੇ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਥਾਣਾ ਕੋਟ ਭਾਈ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਸੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤਸਰ ਤੋਂ ਦਸ ਕੋਹ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਸੀ। ਇਸ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਗੁਪਤਸਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੋਣ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;KahnSinghNabhaChhattiana&quot;&gt;ਨਾਭਾ, ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ. ''Encyclopaedia of Sikh Literature''. ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ, 1960.&lt;/ref&gt;

'''16. ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ'''

ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਛੱਤੇਆਣਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਭਾਈ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਛੱਤੇਆਣਾ ਪਿੰਡ ਦਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵਸਨੀਕ ਇਬਰਾਹੀਮ ਸ਼ਾਹ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਭਾਈ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਬਣਿਆ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1706 ਈ. ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਪਿੰਡ ਆਏ ਤਾਂ ਇਬਰਾਹੀਮ ਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਸਿੰਘ ਸਜਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਹੁਲ ਛਕਾਈ।&lt;ref name=&quot;SikhPanthemVisvokoshAjmer&quot;&gt;''ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼''. ਭਾਈ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਸਬੰਧੀ ਇੰਦਰਾਜ਼.&lt;/ref&gt;

'''17. ਐੱਚ. ਐੱਸ. ਸਿੰਘਾ ਦੀ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ'''

ਐੱਚ. ਐੱਸ. ਸਿੰਘਾ ਦੀ ''The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries)'' ਵਿੱਚ “Chhattiana” ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਛੱਤਿਆਣਾ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1706 ਈ. ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੱਤਿਆਣਾ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਰਾੜ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਧਨ ਦਿੱਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਲਈ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਪਤਸਰ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;HSSinghaChhattiana&quot;&gt;Singha, H. S. ''The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries)''. p. 46.&lt;/ref&gt;

'''18. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਪਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ'''

ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਮੁੜ ਨਿਰਮਾਣ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨਾਲ ਲਗਭਗ 8 ਏਕੜ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।&lt;ref&gt;ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਪਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡ।&lt;/ref&gt;

'''19. 1934 — ਮਾਈ ਵੀਰੋ ਵਿਰੁੱਧ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ'''

1934 ਦਾ ਇੱਕ ਮਾਮਲਾ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਛੱਤਿਆਣਾ ਪਿੰਡ (ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਹਿਸੀਲ ਮੁਕਤਸਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ) ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਮਕਾਨ ਦੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਹੱਕਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਿੱਜੀ ਮੁਕੱਦਮਾ ''Mst. Viro v. Waryam Singh'' ਲਾਹੌਰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਚੱਲਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਕੇਸ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ 1934 ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;MstViroWaryamSingh&quot;&gt;''Mst. Viro v. Waryam Singh'', AIR 1934 Lahore 185; 147 Indian Cases 361.&lt;/ref&gt;

'''20. ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੇ ਸਿੱਖ ਤਰਖਾਣ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਰਿਕਾਰਡ'''

ਤਰਖਾਣ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਰਿਕਾਰਡ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੇ ਸਿੱਖ ਤਰਖਾਣ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੱਕਾਂ ਬਾਰੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਮਾਮਲਾ ''Mst. Viro v. Waryam Singh'' ਵਜੋਂ AIR 1934 Lahore 185 ਅਤੇ 147 Indian Cases 361 ਵਿੱਚ ਰਿਪੋਰਟ ਹੋਇਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;MstViroWaryamSingh&quot;/&gt;

'''21. 1883–84 — ਜੈਤੋ ਰਜਬਾਹੇ ਦੀ ਨਹਿਰੀ ਨਿਰੀਖਣ ਚੌਕੀ'''

ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਾਲ ਦੇ ''Gazetteer of the Ferozepore District, 1883–84'' ਵਿੱਚ ਜੈਤੋ ਰਜਬਾਹੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਹਿਰੀ ਨਿਰੀਖਣ ਚੌਕੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਨੂੰ '''Chatteana Inspection Choki''' ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਰੀਖਣ ਚੌਕੀ ਜੈਤੋ ਰਜਬਾਹੇ ਦੇ '''27ਵੇਂ ਮੀਲ''' 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;ChatteanaInspectionChoki1883&quot;&gt;''Gazetteer of the Ferozepore District, 1883–84''. Punjab Government. p. 129.&lt;/ref&gt;

'''22. 1915 — ਨਹਿਰੀ ਨਿਰੀਖਣ ਕੋਠੀ'''

1915 ਦੇ ਨਹਿਰੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਰਜਿਸਟਰ ਵਿੱਚ ਜੈਤੋ ਰਜਵਾਹੇ ਦੇ 27ਵੇਂ ਮੀਲ ਉੱਤੇ ਛੱਤਿਆਣਾ ਨਹਿਰੀ ਨਿਰੀਖਣ ਕੋਠੀ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਮਿਆਰੀ ਦੂਜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਨਿਰੀਖਣ ਕੋਠੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮੁੱਖ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਕਮਰੇ, ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਇਸ਼ਨਾਨਘਰ, ਇੱਕ ਸਟੋਰ/ਦਫ਼ਤਰੀ ਕਮਰਾ, ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਰਸੋਈ/ਆਊਟਹਾਊਸ, ਛੋਟਾ ਸਟਾਫ਼/ਚੌਕੀਦਾਰ ਕਮਰਾ ਅਤੇ 40 ਫੁੱਟ × 10 ਫੁੱਟ ਦੀ ਅੱਗੇ ਵਾਲੀ ਢੱਕੀ ਵਰਾਂਡਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;CanalInspectionSpecs&quot;&gt;Public Works Department, Punjab (Irrigation Branch) (1915). ''Register of Buildings and Canal Inspection Houses in the Ferozepore Canal Circle''. Lahore: Punjab Government Press. p. 42. &quot;Chhatiana Inspection House (Jaitu Rajbaha, Mile 27): Standard 2nd Class Bungalow with 2 main rooms, attached baths, and a front verandah measuring 40 ft x 10 ft.&quot;&lt;/ref&gt;

'''23. 1916–17 — ਨਹਿਰੀ ਗੇਜ ਅਤੇ ਰੈਗੂਲੇਟਰ'''

1916–17 ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਪਬਲਿਕ ਵਰਕਸ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਸ਼ਾਖਾ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਜੈਤੋ ਰਜਵਾਹੇ ਉੱਤੇ ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਅ ਅਤੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬਣੇ ਗੇਜ ਅਤੇ ਰੈਗੂਲੇਟਰ ਦਾ ਦਰਜ ਹੋਣਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਰੈਗੂਲੇਟਰ ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਢਾਂਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰ ਦੀ „ਝਾਲ“ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite book
|title=Statistics of Irrigation, Water Distribution and Working of Distributaries of the Canals in the Punjab for the Year 1916–17
|publisher=Punjab Public Works Department, Irrigation Branch
|year=1917
|page=38
}}&lt;/ref&gt;

'''24. 1922 — ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ਼ ਸਹੂਲਤ'''

1922 ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੇ ਜੈਤੋ ਰਜਵਾਹੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕੈਨਾਲ ਰੈਸਟ ਹਾਊਸ ਵਿਖੇ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ਼ ਸਹੂਲਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਸਹੂਲਤ ਨਹਿਰੀ ਵਿਭਾਗ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਤੇ ਨਹਿਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਢਾਂਚੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਵਹਾਅ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਭੇਜਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Posts &amp; Telegraphs Punjab 1921–22
|year=1922
|page=54
}}&lt;/ref&gt;

'''25. 1872 — ਜ਼ਮੀਨੀ ਬੰਦੋਬਸਤ'''

1872 ਦੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਬੰਦੋਬਸਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਛੱਤਿਆਣਾ ਮੁਕਤਸਰ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਸੀ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਮਾਲਵਾ ਬਰਾੜ ਜੱਟਾਂ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਵਸੋਂ ਅਤੇ ਪੱਟੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Brandreth
|first=E. L.
|title=Report on the Revised Land Revenue Settlement of the Ferozepore District in the Panjab, 1868–1874
|publisher=Central Jail Press, Punjab Government
|location=Lahore
|year=1872
|page=84
}}&lt;/ref&gt;

'''26. 1885–86 — ਜੈਤੋ ਰਜਵਾਹੇ ਦਾ ਮੈਸਨਰੀ ਆਰਚ (ਡਾਟ) ਪੁਲ'''

1885–86 ਵਿੱਚ ਜੈਤੋ ਰਜਵਾਹੇ ਦੇ 27ਵੇਂ ਮੀਲ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਮੈਸਨਰੀ ਆਰਚ (ਡਾਟ) ਪੁਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਪੁਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੌਰ ਦੀ ਨਹਿਰੀ ਉਸਾਰੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪੁਰਾਣਾ ਢਾਂਚਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite report
|title=Administration Report of the Public Works Department, Punjab, Irrigation Branch, for the year 1885–86
|publisher=Public Works Department, Punjab, Irrigation Branch
|location=Lahore
|year=1886
|page=52
}}&lt;/ref&gt;

'''27. ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ — ਹਜ਼ੂਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ'''

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ''Who's Who: Punjab Freedom Fighters'' ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ ਵਾਸੀ ਹਜ਼ੂਰਾ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਦਰਜ ਹੈ। ਉਹ 1911 ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਸਨ, 1929 ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਏ ਅਤੇ 6/1 Punjab Regiment ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫ਼ੌਜ (INA) ਨਾਲ ਜੁੜੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧਬੰਦੀ (POW) ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।&lt;ref name=&quot;SecondWorldWarINA&quot;&gt;Singh, Fauja, ed. (1972). ''Who's Who: Punjab Freedom Fighters''. Vol. 1. Department of Punjab Historical Studies, Punjabi University, Patiala. p. 578. &quot;Hazura Singh s/o Inder Singh, Village Chhattiana, Tehsil Muktsar, INA Freedom Fighter and POW at Singapore.&quot;&lt;/ref&gt;

'''28. 1925 — ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਪਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ'''

1925 ਦੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ ਦੀ ਅਨੁਸੂਚੀ-I ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਸਰ ਤਹਿਸੀਲ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਛੱਤਿਆਣਾ ਰੈਵਨਿਊ ਅਸਟੇਟ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ''Guptsar and Sahib Chand'' ਦਰਜ ਹਨ। ਇਹ ਦਰਜਾ ਐਕਟ ਦੀ ਅਨੁਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸੀਰੀਅਲ ਨੰਬਰ 196 ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;GurdwarasAct1925&quot;&gt;Punjab Legislative Council (1925). ''The Sikh Gurdwaras Act, 1925'' (Punjab Act VIII of 1925). Legislative Department, Punjab. Schedule I, serial no. 196, entry relating to Ferozepore District, Mukatsar Tehsil, Chhatiana revenue estate: ''Guptsar and Sahib Chand''.&lt;/ref&gt;

== ਪਿੰਡ ਛੱਤਿਆਣਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਮਾਮਲੇ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ (ਜ਼ਮੀਨੀ ਮਾਲੀਆ) ==

ਇਹ ਪਿੰਡ ਛੱਤਿਆਣਾ ਵੱਲੋਂ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਾਮਲੇ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਛੱਤਿਆਣਾ, [[ਕੋਟ ਭਾਈ]] ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ। 1855 ਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਗਜ਼ਟੀਅਰ ਵਿੱਚ ''Kot Bhai Jhumbha'' ਨੂੰ 29 ਪਿੰਡਾਂ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਇਲਾਕੇ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਕੁੱਲ ਰਕਬਾ '''90,055 ਏਕੜ''' ਅਤੇ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕੁੱਲ ਮਾਮਲਾ '''₹12,432''' ਸੀ।''Gazetteer of the Ferozpur District'', table of old Sikh ilákas as they stood in 1855: “Kot Bhai Jhumbha — 29 [agricultural villages], 90,055 acres, Revenue 12,432.”
1846 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਕੋਟ ਭਾਈ]] ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਆਫ਼ ਝੁੰਬਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਆਫ਼ [[ਅਰਨੌਲੀ]] ਨੂੰ ਜਗੀਰਦਾਰ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ 1872 ਦੇ ਲੈਂਡ ਸੈਟਲਮੈਂਟ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਰੈਵਨਿਊ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ '''ਫਸਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ''' ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ।''Gazetteer of the Ferozpur District'', account of the Kot Bhai area and the Bhai of Jhumba and Bhai of Arnauli.
1855 ਦਾ ਇਹ ₹12,432 ਵਾਲਾ ਅੰਕ ''Kot Bhai Jhumbha'' ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਕੁੱਲ ਦਰਜ ਮਾਮਲਾ ਹੈ; ਇਸਨੂੰ ਭਾਈ ਆਫ਼ ਝੁੰਬਾ ਜਾਂ ਭਾਈ ਆਫ਼ [[ਅਰਨੌਲੀ]] ਵੱਲੋਂ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਸੂਲ ਕੀਤੀ ਰਕਮ ਨਹੀਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਫਸਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਦਾ ਜਗੀਰਦਾਰੀ ਹੱਕ ਵੱਖਰਾ ਰੈਵਨਿਊ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੀ, ਜੋ 1872 ਦੇ ਲੈਂਡ ਸੈਟਲਮੈਂਟ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ।''Gazetteer of the Ferozpur District'', description of revenue assignments and the 1872 settlement.

1855 ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ [[ਕੋਟ ਭਾਈ]] ਅਤੇ ਝੁੰਬਾ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਇਕੱਠੇ '''“Kot Bhai Jhumbha”''' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਦਰਜ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 29 ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਲੇ ਪਿੰਡ, 90,055 ਏਕੜ ਰਕਬਾ ਅਤੇ ₹12,432 ਕੁੱਲ ਦਰਜ ਮਾਮਲਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;''Gazetteer of the Ferozpur District'', 1883, ਪੁਰਾਣੇ ਸਿੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ 1855 ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਾਲੀ ਸਾਰਣੀ।&lt;/ref&gt;

1872 ਦੀ ਨਵੀਂ ਲੈਂਡ ਸੈਟਲਮੈਂਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜ਼ੈਲਦਾਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਕੀਤੇ ਗਏ। 1883 ਦੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗਜ਼ਟੀਅਰ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣਾ ''Kot Bhai Jhumbha'' ਇਲਾਕਾ ਹੁਣ ਦੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਜ਼ੈਲਾਂ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। [[ਕੋਟ ਭਾਈ]] ਜ਼ੈਲ ਵਿੱਚ '''15 ਪਿੰਡ''' ਅਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਮਾਮਲਾ '''₹10,815''' ਸੀ, ਜਦਕਿ '''Jhumba''' ਜ਼ੈਲ ਵਿੱਚ '''14 ਪਿੰਡ''' ਅਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਮਾਮਲਾ '''₹9,990''' ਦਰਜ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਜ਼ੈਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ '''29 ਪਿੰਡ''' ਸਨ।&lt;ref&gt;''Gazetteer of the Ferozpur District'', 1883, Muktsar Tahsil ਦੀਆਂ Zails ਦੀ ਸਾਰਣੀ।&lt;/ref&gt;

ਇਹ ਵੰਡ 1872 ਦੀ settlement ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਣੇ ਜ਼ੈਲਦਾਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ। ਗਜ਼ਟੀਅਰ ਅਨੁਸਾਰ ਜ਼ੈਲਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਜਿੰਨਾ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਬੀਲਾਈ ਵੰਡ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।&lt;ref&gt;''Gazetteer of the Ferozpur District'', 1883, “Zaildars, chief headmen, and village headmen” ਵਾਲਾ ਭਾਗ।&lt;/ref&gt;

ਕੋਟ ਭਾਈ ਥਾਣਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਇਲਾਕਾ

[[ਕੋਟ ਭਾਈ]] ਛੱਤਿਆਣਾ ਲਈ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। 1883 ਦੇ ''Ferozepore District Gazetteer'' ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ [[ਮੁਕਤਸਰ]] ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ '''Muktsar, Kot Bhai ਅਤੇ Jalalabad''' ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।&lt;ref&gt;''Gazetteer of the Ferozpur District'', 1883, ਅਧਿਆਇ “Criminal, Police, and Gaols”, Muktsar Tahsil ਦੇ Police Stations।&lt;/ref&gt;

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ [[ਕੋਟ ਭਾਈ]] ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਸੀ। 14 ਅਗਸਤ 1947 ਨੂੰ ਜਾਰੀ ''Gazette of India'' ਵਿੱਚ ਵੀ Ferozepore West ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕੇ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ '''“the police station area of Kot Bhai”''' ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;''The Gazette of India'', Extraordinary, 14 August 1947, Punjab Legislative Assembly constituencies, Ferozepore West.&lt;/ref&gt;

ਛੱਤਿਆਣਾ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ [[ਕੋਟ ਭਾਈ]] ਪੁਲਿਸ ਇਲਾਕੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਿੰਡ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਪਿੰਡ ਛੱਤਿਆਣਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ [[ਕੋਟ ਭਾਈ]] ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
{{ਅਧਾਰ}}
==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ==
*[https://www.youtube.com/watch?v=r_x4ol9NaN4 &quot;Apna Pind Sambhal&quot;]
{{ਮੁਕਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]
*https://www.facebook.com/ssbrar555</text>
      <sha1>7fzhg3vg09wvck9dtlzcb3zpkongz4t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਤਾਪਮਾਨ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52225</id>
    <revision>
      <id>849816</id>
      <parentid>490947</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T16:36:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2848" sha1="9q43ceedigxi61hmnjel1achlz8aggq" xml:space="preserve">[[File:Annual Average Temperature Map.jpg|thumb|300px|ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵਰ੍ਹੇਵਾਰ ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ]]

'''ਤਾਪਮਾਨ''' ਗਰਮ ਅਤੇ ਠੰਢੇ ਦਾ ਤੁਲਨਾਵਾਚੀ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਨਾਪ ਹੈ। ਇਹ ਤੁਲਨਾ ਤਾਪ ਕਿਰਨਾਂ, ਕਣਾਂ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ, ਗਤੀ ਊਰਜਾ ਜਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਮਿਕਦਾਰੀ ਵਤੀਰੇ ਦੀ ਘੋਖ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹਨੂੰ [[ਸੈਲਸੀਅਸ]], [[ਕੈਲਵਿਨ]], [[ਫ਼ਾਰਨਹਾਈਟ]] ਵਰਗੇ ਕਈ ਤਾਪਮਾਨੀ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜਾਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।.&lt;ref&gt;Middleton, W.E.K. (1966), pp. 89–105.&lt;/ref&gt;

== ਪ੍ਰਵਾਹ ==
ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਰੀਰਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਤਾਪਮਾਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੜਾਅ (ਠੋਸ, ਤਰਲ, ਗੈਸ ਜਾਂ ਪਲਾਜ਼ਮਾ), ਘਣਤਾ, ਘੁਲਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਭਾਫ ਦਾ ਦਬਾਅ, ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਲਕਤਾ ਸਮੇਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਭੌਤਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ। ਰੇਟ ਅਤੇ ਹੱਦ ਜਿਸ ਤੱਕ ਰਸਾਇਣਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਥਰਮਲ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਅਤੇ ਗੁਣ ਇਕਾਈ ਦੀ ਸਤਹ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਗਤੀ ਸੰਪੂਰਨ ਤਾਪਮਾਨ ਦੇ ਵਰਗ ਰੂਟ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ।

==ਅਗਾਂਹ ਪੜ੍ਹੋ==
* Chang, Hasok (2004). ''Inventing Temperature: Measurement and Scientific Progress''. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-517127-3.
* Zemansky, Mark Waldo (1964). ''Temperatures Very Low and Very High''. Princeton, N.J.: Van Nostrand.

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
==ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ==
{{ਕਾਮਨਜ਼ ਸ਼੍ਰੇਣੀ|Temperature|ਤਾਪਮਾਨ}}
* [http://eo.ucar.edu/skymath/SECT1WEB.PDF ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਨਾਲ਼ ਮੁੱਢਲੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ]
* [https://web.archive.org/web/20130910043837/http://intro.chem.okstate.edu/1314F00/Laboratory/GLP.htm ਓਕਲਾਹੋਮਾ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ]
* [http://lebanese-economy-forum.com/wdi-gdf-advanced-data-display/show/EN-CLC-AVRT-C/ ਦੇਸ਼ ਮੁਤਾਬਕ ਔਸਤ ਸਲਾਨਾ ਤਾਪਮਾਨ]

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਪਮਾਨ]]</text>
      <sha1>9q43ceedigxi61hmnjel1achlz8aggq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਜਿਲਦਬੰਦੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52580</id>
    <revision>
      <id>849811</id>
      <parentid>719468</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T13:26:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5230" sha1="b0idhw5m3z7h38ou6fulztsbdi7sui1" xml:space="preserve">[[File:Relieur JPG01.jpg|thumb|ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਜਿਲਦਸਾਜ਼]]

'''ਜਿਲਦਬੰਦੀ''' ਜਾਂ '''ਜਿਲਦਸਾਜ਼ੀ''' ਕਈ ਸਾਰੇ ਤਹਿਦਾਰ ਜਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਪੁਲਿੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਜਾਂ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦਾ ਅਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਏਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਹੋਏ ਠੱਪੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਜਿਲਦ ਵੀ ਚਾੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

==ਅਗਾਂਹ ਪੜ੍ਹੋ==
* Brenni, Vito J., compiler. Bookbinding: A Guide to the Literature. Westport, CT: Greenwood, 1982. ISBN 0-313-23718-2
* Burdett, Eric. The Craft of Bookbinding: a practical handbook. Vancouver, BC: David &amp; Charles, 1975. ISBN 0-7153-6656-4
* Diehl, Edith. Bookbinding: Its Background and Technique. New York: Dover Publications, 1980. ISBN 0-486-24020-7. (Originally published by Rinehart &amp; Company, 1946 in two volumes.)
* Gross, Henry. Simplified Bookbinding. New York: Van Nostrand Reinhold, ISBN 0-442-22898-8
* Ikegami, Kojiro. Japanese Bookbinding: Instructions from a Master Craftsman / adapted by Barbara Stephan. New York: Weatherhill, 1986. ISBN 0-8348-0196-5. (Originally published as Hon no tsukuriikata.)
* Johnson, Arthur W. Manual of Bookbinding. New York: Charles Scribner's Sons, 1978. ISBN 0-684-15332-7
* Johnson, Arthur W. The Practical Guide to Craft Bookbinding. London: Thames and Hudson, 1985. ISBN 0-500-27360-X
* Lewis, A.W. Basic Bookbinding. New York: Dover Publications, 1957. ISBN 0-486-20169-4. (Originally published by B.T. Batsford, 1952)
* Smith, Keith A. Non-adhesive Binding: Books Without Paste or Glue. Fairport, NY: Sigma Foundation, 1992. ISBN 0-927159-04-X
* Waller, Ainslie C. ''The Guild of Women-Binders'', in ''The Private Library'' Autumn 1983, published by the [[Private Libraries Association]]
* Zeier, Franz. Books, Boxes and Portfolios: Binding Construction, and Design Step-by-Step. New York: Design Press, 1990. ISBN 0-8306-3483-5

==ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ==
{{ਕਾਮਨਜ਼ ਸ਼੍ਰੇਣੀ|Bookbinding|ਜਿਲਦਬੰਦੀ}}
* [https://secure.flickr.com/photos/25300312@N08/collections/72157624849157725/ Book bindings through the ages on Flickr]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਨਵੰਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} by the [[National Library of Sweden]]
* [http://bookbinding.com/our-publications.html Several free books on Bookbinding, Gilding, Box construction] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141122000701/http://bookbinding.com/our-publications.html |date=2014-11-22 }}
* [http://www.library.rochester.edu/index.cfm?page=3886 Online exhibit of publishers' bookbinding, 1830–1910 from the University of Rochester]
* [http://www.gutenberg.org/etext/17585 English Embroidered Bookbindings], by Cyril James Humphries Davenport, from [[Project Gutenberg]]
* [http://www.bl.uk/catalogues/bookbindings/Links.aspx British Library Database of Bookbindings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150226203745/http://www.bl.uk/catalogues/bookbindings/Links.aspx |date=2015-02-26 }}
* [http://bindings.lib.ua.edu/ Publishers Bindings Online, 1815–1930: The Art of Books]
* [http://digital.lib.uiowa.edu/cdm4/index_binding.php?CISOROOT=/binding University of Iowa Libraries Bookbinding Models Digital Collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090112215709/http://digital.lib.uiowa.edu/cdm4/index_binding.php?CISOROOT=%2Fbinding |date=2009-01-12 }}
* [https://web.archive.org/web/20150430142233/http://digitalcollections.library.ubc.ca/cdm/landingpage/collection/dorothyburn Dorothy Burnett’s bookbinding tools] - A rich set of tools, ranging in age from 60 years old to 100 years old, used by the first independent craft binder to set up shop in Vancouver, British Columbia, from the UBC Library Digital Collections
* [http://anno1900.nl/boekbanden1 Dutch art nouveau and art deco bookbindings on Anno1900.nl] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130526215702/http://anno1900.nl/boekbanden1/ |date=2013-05-26 }}
* [http://libcdm1.uncg.edu/cdm/landingpage/collection/tb1 UNCG Digital Collections: American Publishers' Trade Bindings]
* {{Wikisource-inline|list=
** Joseph William Zaehnsdorf, ''[[s:The Art of Bookbinding|The Art of Bookbinding]]'', 1890
** [[T. J. Cobden-Sanderson]], “[[s:Arts and Crafts Essays/Bookbinding|Bookbinding]]” in ''[[s:Arts and Crafts Essays|Arts and Crafts Essays]]'', 1893
** {{Cite PSM|wstitle=Bookbinding: Its Processes and Ideal|month-and-year=March 1895|volume=46|author=[[T. J. Cobden-Sanderson]] |short=x |noicon=x}}
** {{Cite EB1911|wstitle=Bookbinding |first=Cyril J. H. |last=Davenport |short=x |noicon=x}}
* {{cite web |url=http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/landingpage/collection/p16028coll2 |title=Bookbinding and Book Collecting |publisher= [[Metropolitan Museum of Art]] |location=New York |author=Museum Libraries |work=Digital Collections }}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਿਲਦਬੰਦੀ]]</text>
      <sha1>b0idhw5m3z7h38ou6fulztsbdi7sui1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਜੰਮੂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਫਰੰਟ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56446</id>
    <revision>
      <id>849814</id>
      <parentid>847926</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T14:47:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4342" sha1="27a40blyexr3ceaoaenjqdhmrat6djg" xml:space="preserve">[[Image:Jammu Kashmir Liberation Front flag.svg|right|thumb|ਕਸ਼ਮੀਰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਝੰਡਾ]]
'''ਜੰਮੂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਫਰੰਟ''' ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ [[ਬਰਮਿੰਘਮ|ਬਰਮਿੰਘਮ, ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ [[ਅਮਾਨਉੱਲਾ ਖਾਨ]] ਅਤੇ [[ਮਕਬੂਲ ਭੱਟ]] ਦੁਆਰਾ 29 ਮਈ 1977 ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1994 ਤੱਕ ਇਹ ਇੱਕ ਆਤੰਕਵਾਦੀ ਸੰਗਠਨ ਸੀ&lt;ref&gt;{{cite web|publisher = Immigration and Refugee Board of Canada| title=Pakistan: Activites&lt;!--SIC--&gt; &amp;#91;sic&amp;#93; of the Jammu Kashmir Liberation Front (JKLF); whether the JKLF practices forced recruitment, and if so, whether this is done in collaboration with the Sipah-e-Sahaba Pakistan (SSP)|date= 7 August 2003| url=http://www.unhcr.org/refworld/docid/485ba87419.html|accessdate = 9 February 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|publisher = SATP| title=Jammu and Kashmir Liberation Front|year= 2001| url=http://www.satp.org/satporgtp/countries/india/states/jandk/terrorist_outfits/jammu_&amp;_kashmir_liberation_front.htm | accessdate = 9 February 2011}}&lt;/ref&gt;, ਜਿਸਦੀਆਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ (ਜਿਵੇਂ [[ਯੂਰਪ]], ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ [[ਮੱਧ ਪੂਰਬ]]) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। 1982 ਵਿੱਚ [[ਆਜ਼ਾਦ ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਅਤੇ 1987 ਵਿੱਚ [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਵਿੱਚ ਇਸਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਖੋਲੀਆਂ ਗਈਆਂ।

ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਦਾ ਦਾਵਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੋਈ [[ਇਸਲਾਮੀ]] ਸੰਗਠਨ ਨਹੀਂ ਹੈ ਬਲਕਿ ਇਹ ਇੱਕ [[ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ]] ਸੰਗਠਨ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣਾ ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਟੀਚਾ ਹੈ।&lt;ref name=UNHCR&gt;[http://www.unhcr.org/refworld/topic,463af2212,469f2dcf2,485ba87419,0.html Pakistan: Activites&lt;!--SIC--&gt; &amp;#91;sic&amp;#93; of the Jammu Kashmir Liberation Front (JKLF)], [[UNHCR]],2003-08-07&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sbose&quot;&gt;{{cite book | last = Bose | first = Sumantra | title = Kashmir: Roots of Conflict, Paths to Peace | url = http://www.questia.com/read/118148594/kashmir-roots-of-conflict-paths-to-peace | publisher = [[Harvard University Press]] | date = 2003 | page = 3 | access-date = 2015-02-18 | archive-date = 2014-05-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140508032720/http://www.questia.com/read/118148594/kashmir-roots-of-conflict-paths-to-peace | url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ==
*[http://www.jklf.info/ Jammu Kashmir Liberation Front] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090111192351/http://www.jklf.info/ |date=2009-01-11 }}
*[http://www.jklfworld.org/ Website of Jammu Kashmir Liberation Front (JKLF Website, Amanullah Khan)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205095718/http://www.jklfworld.org/UK |date=2008-12-05 }}
*[http://www.jklfworld.org/uk/ Jammu Kashmir Liberation Front (JKLF Website, UK Zone)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205095718/http://www.jklfworld.org/UK |date=2008-12-05 }}
*[http://www.jammu-kashmir.com/archives/archives2005/kashmir20051223c.html (Malik Fired)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303173301/http://www.jammu-kashmir.com/archives/archives2005/kashmir20051223c.html |date=2016-03-03 }}
*[https://web.archive.org/web/20190306043746/http://www.liberationfront.org/ (JKLF Website)]
*[http://www.start.umd.edu/gtd/search/Results.aspx?expanded=no&amp;casualties_type=&amp;casualties_max=&amp;success=yes&amp;perpetrator=429&amp;ob=GTDID&amp;od=desc&amp;page=1&amp;count=100#results-table List of incidents attributed to the Jammu and Kashmir Liberation Front on the START database]</text>
      <sha1>27a40blyexr3ceaoaenjqdhmrat6djg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮੋਇਆਂ ਦੀ ਮੰਡੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62269</id>
    <revision>
      <id>849905</id>
      <parentid>839373</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T10:08:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6937" sha1="08kikgmx1t51vu3475hvhma2tv298db" xml:space="preserve">
[[File:Moyan di Mandi ,Anadpur Sahib , Punjab DSCN2705.JPG|thumb|&quot;ਮੋਇਆਂ ਦੀ ਮੰਡੀ&quot; (ਡੇਰਾ) , ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ , ਪੰਜਾਬ (ਸਾਈਨ-ਬੋਰਡ)]]

[[File:&quot; Moyan di mandi&quot; ,(Market Place of dead) Anandpur Sahib , Punjab, DSCN2707.JPG|thumb|&quot;ਮੋਇਆਂ ਦੀ ਮੰਡੀ&quot; (ਡੇਰਾ) , ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ , ਪੰਜਾਬ]]

'''ਮੋਇਆਂ ਦੀ ਮੰਡੀ'''(Market Place of Dead)[[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਇੱਕ [[ਡੇਰਾ]] ਹੈ । ਇਹ ਡੇਰਾ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ  ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਸੜਕ ਤੇ ਜਾਂਦਿਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਤੋਂ ਥੋੜਾ ਪਹਿਲਾਂ ਖਬੇ ਪਾਸੇ ਮੁੜਦੀ ਲਿੰਕ ਸੜਕ ਤੇ ਕਰੀਬ ਇੱਕ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ । ਮੁੱਖ ਸੜਕ ਤੋਂ ਡੇਰੇ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਲਿੰਕ ਸੜਕ ਤੇ ਗੁਰੂਮੁਖੀ ਵਿੱਚ &quot;ਮੋਇਆਂ ਦੀ ਮੰਡੀ&quot; ਦਾ ਬੋਰਡ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਇਸਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾ ਜਾਣਿਆ ਪਛਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਾਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਲੋਕ ਜਿਆਦਾ ਗਲ ਕਰਨਾ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਹ ਡੇਰੇ ਦੀ ਦਿੱਖ ਕਾਫੀ ਰਮਣੀਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਖੂਬਸੂਰਤ ਫੁੱਲ- ਬੂਟਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਪਰ ਨਾ ਤਾਂ ਇਸਦੇ ਮੁੱਖ ਗੇਟ ਤੇ ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਨਾਮ ਵਗੈਰਾ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਡੇਰੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਇਤਿਹਾਸ ਆਦਿ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ।

===ਇਤਿਹਾਸ===
'''ਮੋਇਆਂ ਦੀ ਮੰਡੀ''' ਡੇਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇੱਕ ਰਿਟਾਇਰਡ ਫੌਜੀ ਅਫਸਰ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ । ਇਸ ਡੇਰੇ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇ ਕੋਈ ਇਸਦਾ ਅਨੁਯਾਈ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਮਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਮਰਿਆ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ । ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਬਰ ਖੁਦ ਪੁੱਟਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਖੁਦ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਸਮਝ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਿਨ ਗੁਜ਼ਾਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਆਖਰੀ ਰਸਮਾਂ ਵੀ ਖੁਦ ਕਰਨੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ । ਇਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਖੁਦ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਕੋਈ ਦੁਨਿਆਵੀ ਅਤੇ ਮਾਇਆਵੀ ਸੰਪਤੀ ਨਹੀ ਰਖਦਾ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਸਭ ਸੁਖ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ । ਉਸਨੂੰ ਦੁਨਿਆਵੀ ਵਸਤਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਟਾਟ ਦੀਆਂ ਨਕਾਰਾ ਹੋਈਆਂ ਬੋਰੀਆਂ ਦੇ ਵਸਤਰ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਦੋ ਕੋਣਿਆਂ ਤੋਂ ਪਾੜ ਕੇ ਬਾਹਵਾਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਲਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਪਾੜ ਕੇ ਗਰਦਨ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਖਾਣ ਪੀਣ ਲਈ ਵੀ ਉਸਨੂੰ [[ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ]] ਦੇ ਮੇਲੇ ਸਮੇਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਵਲੋਂ ਸੁੱਟੇ ਗਏ ਫਾਲਤੂ ਜਾਂ ਵਾਧੂ ਭੋਜਨ ਇੱਕਠਾ ਕਰਕੇ ਸੁਕਾਓਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਖਾਣ ਲਈ ਵਰਤਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.sunday-guardian.com/analysis/the-marketplace-of-the-dead |title={{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150626121811/ |date=2015-06-26 }} |access-date=2015-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626121811/http://www.sunday-guardian.com/analysis/the-marketplace-of-the-dead |archive-date=2015-06-26 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
ਡੇਰੇ ਵਿੱਚ [[ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ । 
===ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਵਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਜ===
ਇਸ ਡੇਰੇ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਨਤ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਵਲੋਂ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਗੁਰਬਿਆਂ ਨਾਲ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਆਦਿ ਕਰਨ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ ਵਰਗੇ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਸਰ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਉਹ ਵਾਧੂ ਸਮਾਂ ਭਜਨ-ਬੰਦਗੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਰਦੇ ਹਨ । &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.sunday-guardian.com/analysis/the-marketplace-of-the-dead |title={{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150626121811/ |date=2015-06-26 }} |access-date=2015-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626121811/http://www.sunday-guardian.com/analysis/the-marketplace-of-the-dead |archive-date=2015-06-26 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;


===ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ===
*https://www.here.com/india/anandpur-sahib/religious-place/dera-moyan-di-mandi--356jx7ps-c872ed93fb7102fbc006f127a2d57362?x=ep&amp;map=31.22542,76.51459,16,normal

*http://isithackday.com/geoplanet-explorer/index.php?woeid=91203072 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150626111023/http://isithackday.com/geoplanet-explorer/index.php?woeid=91203072 |date=2015-06-26 }} 
*http://beta.ajitjalandhar.com/news/20130227/17/58720.cms#58720{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
===ਹਵਾਲੇ===

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਡੇਰੇ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼]]</text>
      <sha1>08kikgmx1t51vu3475hvhma2tv298db</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸੈਟੇਸ਼ੀਆ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62574</id>
    <revision>
      <id>849841</id>
      <parentid>574928</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T20:35:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261011sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>849841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4589" sha1="ruyuwux9sry5s3haqxz61knydcpz51z" xml:space="preserve">{{taxobox
| name = Cetaceans&lt;ref name=msw3&gt;{{MSW3 Cetacea|id=14300001}}&lt;/ref&gt;
| fossil_range = {{Fossil range|55|0|earliest=|latest=|PS=}}Early [[Eocene]]&amp;nbsp;– Present
| image = Humpback stellwagen edit.jpg
| image_caption = [[Humpback whale]] breaching
| infraordo = Cetacea
| authority = [[Mathurin Jacques Brisson|Brisson]], 1762
| subdivision_ranks = Parvorders
| subdivision =
[[Mysticeti]]&lt;br /&gt;
[[Odontoceti]]&lt;br /&gt;
†[[Archaeoceti]]&lt;br /&gt;
''([[Cetacea#Taxonomy|see text]] for families)''
| diversity = Around 88 species.
| diversity_link = List of cetaceans
}}
'''ਸੈਟੇਸ਼ੀਆ''' ਅਜਿਹਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਮੈਮਲ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਵਰਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ ਵਰਗੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਆਮ ਵੇਲ੍ਹ, ਡਾਲਫਿਨ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸੂਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। Cetus ਲਾਤੀਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ' ਵੇਲ੍ਹ' ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਜੀਵਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਅਰਥ, '' ਵੱਡਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਾਨਵਰ'' ਵਧੇਰੇ ਆਮ ਸੀ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਨਿਰੁਕਤੀ ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨਾਨੀ κῆτος (ਕੇਟੋਸ) ਤੋਂ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਭਾਵ ਵੇਲ੍ਹ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਦੈਂਤਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸੇਟੋਲੋਜੀ ਸੈਟੇਸ਼ੀਅਨਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮੁੰਦਰੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ। ਵੇਲ੍ਹ ਮਛੀ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੂਰਵਜ, ''[[ਬਾਸਿਲੋਸੌਰੁਸ]]'' ਨੂੰ ਇੱਕ ਰੀਂਗਣ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸਦੇ ਨਕਾਰਾ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਲਏ ਗਏ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ngm.nationalgeographic.com/2010/08/whale-evolution/mueller-text/3|title=Whale Evolution|access-date=2015-06-29|archive-date=2015-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150715000411/http://ngm.nationalgeographic.com/2010/08/whale-evolution/mueller-text/3|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

ਪਥਰਾਟ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੈਟੇਸ਼ੀਆ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜ [[ਦਰਿਆਈ ਘੋੜਾ|ਦਰਿਆਈ ਘੋੜਿਆਂ]] ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 50 ਲੱਖ ਸਾਲ ਦੇ ਲਾਗੇ ਚਾਗੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;DNA&quot;&gt;{{Cite journal|url = http://mbe.oxfordjournals.org/content/14/5/537.full.pdf|format=PDF|title = More DNA support for a Cetacea/Hippopotamidae clade: the blood-clotting protein gene gamma-fibrinogen|author = Gatesy, J.|journal = [[Molecular Biology and Evolution]]|date=1 May 1997| volume = 14|pages = 537–543|pmid = 9159931|issue = 5|doi = 10.1093/oxfordjournals.molbev.a025790}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cetartiodactyla&quot;&gt;{{cite journal |author=Boisserie, Jean-Renaud; Lihoreau, Fabrice and Brunet, Michel |year= 2005|title= The position of Hippopotamidae within Cetartiodactyla|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2005-02-01_102_5/page/1537 |journal= [[Proceedings of the National Academy of Sciences]] |volume= 102 |issue= 5|pages= 1537–1541|doi= 10.1073/pnas.0409518102|pmid= 15677331 |pmc=547867|bibcode= 2005PNAS..102.1537B}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ScienceNews&quot;&gt;{{cite web|title = Scientists find missing link between the dolphin, whale and its closest relative, the hippo|date = 2005-01-25|accessdate = 2011-01-08|url = http://www.innovations-report.com/html/reports/life_sciences/report-39309.html|work = Science News Daily}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;throng2007&quot;&gt;{{cite web|title = National Geographic – Hippo: Africa's River Beast|accessdate = 2007-07-18|url = http://www.throng.co.nz/2007/07/national-geographic-hippo-africas-river-beast/|work = National Geographic|archive-date = 2013-12-26|archive-url = https://web.archive.org/web/20131226005503/http://www.throng.co.nz/2007/07/national-geographic-hippo-africas-river-beast|dead-url = yes}}&lt;/ref&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}</text>
      <sha1>ruyuwux9sry5s3haqxz61knydcpz51z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਟਿਸਕਾ ਚੋਪੜਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63595</id>
    <revision>
      <id>849815</id>
      <parentid>770890</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T15:04:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19949" sha1="8kdy7pptsoyuv2wzbxo3twpui5omaen" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name  = ਟਿਸਕਾ ਚੋਪੜਾ
| image  = IFFLA09 159.jpg
| image size =
| caption  = ਟਿਸਕਾ ਚੋਪੜਾ
| alt   = 
| birth_date = {{Birth date and age|1973|11|01|df=y}}
| birth_name = ਟਿਸਕਾ ਜ਼ਰੀਨ ਅਰੋੜਾ 
| othername =
| occupation = ਅਭਿਨੇਤਰੀ
| birth_place = [[ਕਸੌਲੀ]], [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਭਾਰਤ
| residence = [[ਮੁੰਬਈ]], ਭਾਰਤ 
| alma_mater = [[ਹਿੰਦੂ ਕਾਲਜ, ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ]]
| religion = [[ਬੁੱਧ ਮੱਤ]]
| spouse  = ਕੈਪਟਨ ਸੰਜੇ ਚੋਪੜਾ
}}

'''ਟਿਸਕਾ ਚੋਪੜਾ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite web |author=Purvaja Sawant, TNN Jun 22, 2012, 12.00AM IST |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-22/news-interviews/32353421_1_dia-vikram-marriage |title=Theatre Review: Dinner With Friends - Times Of India |publisher=Articles.timesofindia.indiatimes.com |date=2012-06-22 |accessdate=2013-08-07 |archive-date=2013-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231000538/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-22/news-interviews/32353421_1_dia-vikram-marriage |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ 45 ਤੋਂ ਵੱਧ ਫੀਚਰ ਵਾਲੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।

&quot;ਤਾਰੇ ਜ਼ਮੀਨ ਪਰ&quot;, ਉਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਫੀਚਰ ਫਿਲਮ, ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਐਂਟਰੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rajeevmasand.com/uncategorized/review-taare-zameen-par-may-change-your-life/|title=Review: Taare Zameen Par may change your life {{!}} Rajeev Masand – movies that matter : from bollywood, hollywood and everywhere else|author=Rockstah Media|website=www.rajeevmasand.com|language=en-US|access-date=12 April 2017}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਨੇ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੋਟੀ ਦੀਆਂ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਵੀ ਜਿੱਤੀਆਂ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਫੀਚਰ ਫਿਲਮ, ਕਿੱਸਾ&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://movies.ndtv.com/movie-reviews/qissa-movie-review-1096|title=Qissa Movie Review - NDTV Movies|work=NDTVMovies.com|access-date=12 April 2017|language=en|archive-date=26 ਦਸੰਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226021139/http://movies.ndtv.com/movie-reviews/qissa-movie-review-1096|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; , ਦਾ 2013 ਵਿੱਚ ਟੋਰਾਂਟੋ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੈਸਟ ਏਸ਼ੀਅਨ ਫਿਲਮ ਦਾ ਵੱਕਾਰੀ ਨੈੱਟਟੈਕ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਫ਼ਿਲਮ ਨੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤੇ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਤੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਿਆਂ 24 ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਟਿਸਕਾ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਬੈਚਲਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਨਸੀਰੂਦੀਨ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਫਿਰੋਜ਼ ਖਾਨ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੁਲੀਤਜ਼ਰ ਅਵਾਰਡ ਜੇਤੂ ਨਾਟਕ, ਡਿਨਰ ਵਿਦ ਫ੍ਰੈਂਡਜ਼, ਜੋ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਆਹ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਭਾਰਤ, ਦੱਖਣੀ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਿਹਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਲੋਚਕਾਂ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੋਈ। ਉਸ ਨੇ ਸੈਮ ਪਿਟਰੋਡਾ ਨਾਲ ਨੈਸ਼ਨਲ ਨੋਲੇਜ ਕਮਿਸ਼ਨ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਿਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ।

ਉਸ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਐਕਟਿੰਗ ਸਮਾਰਟ (ਹਾਰਪਰ ਕੋਲਿਨਜ਼)&lt;ref&gt;{{Citation|last=Cinecurry|title='Acting Smart' Book Launch│Tisca Chopra, Imtiyaz Ali|date=29 January 2014|url=https://www.youtube.com/watch?v=iCCCCZCpO6A|accessdate=12 April 2017}}&lt;/ref&gt;, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵਿਕਰੇਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਟਿਸਕਾ ਨੂੰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਇੰਡੀਅਨ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ 10 ਐਮ.ਐਲ. ਲਵ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.rediff.com/movies/review/review-ten-ml-love-is-silly-but-sweet/20121207.htm|title=Review: 10 ml Love is silly but sweet|work=Rediff|access-date=12 April 2017}}&lt;/ref&gt;, ਜੋ ਕਿ ਏ ਮਿਡਸਮਰ ਨਾਈਟ ਡ੍ਰੀਮ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ। ਸੀਰੀਜ਼ ਨੇ ਬੈਸਟ ਇਨਸੈਂਬਲ ਕਾਸਟ ਜਿੱਤੀ। ਉਹ ਵੱਕਾਰੀ ਮਾਮੀ (ਮੁੰਬਈ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ ਮੂਵਿੰਗ ਇਮੇਜਜ) ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਦੀ ਜਿਊਰੀ 'ਤੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਚੱਟਨੀ, ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਫ਼ਿਲਮ ਜਿਸ ਦੀ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ, ਈਸਟਰਨ ਵੇਅ ਨੇ ਦੋ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ (ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਤੇ ਸਰਬੋਤਮ ਸ਼ੌਰਟ ਫਿਲਮ) ਜਿੱਤੇ। ਉਹ ਹੁਣ ਦੋ ਫੀਚਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸਕ੍ਰਿਪਟਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/chutney-review-tisca-chopras-short-film-will-leave-you-wanting-more/articleshow/55698118.cms|title='Chutney' review: Tisca Chopra's short film will leave you wanting more - The Economic Times|work=The Economic Times|access-date=12 April 2017|archive-date=13 ਅਪ੍ਰੈਲ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170413072209/http://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/chutney-review-tisca-chopras-short-film-will-leave-you-wanting-more/articleshow/55698118.cms|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.livemint.com/Leisure/MfmAbdU2Bq78lBYuvE4F6H/Short-film-review-Chutney.html|title=Short film review: Chutney|last=Ghosh|first=Sankhayan|date=5 December 2016|work=livemint.com/|access-date=12 April 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.firstpost.com/entertainment/tisca-chopras-short-film-chutney-is-understated-and-creepy-watch-it-here-3129990.html|title=Tisca Chopra's short film Chutney is understated and creepy: Watch it here|date=29 November 2016|work=Firstpost|access-date=12 April 2017|language=en-US}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਦੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਬਾਇਓਸਕੋਪਵਾਲਾ, 3 ਡੀਡੇਵ ਅਤੇ ਦਿ ਹੰਗਰੀ (ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ ਪਲੇ ਟਾਈਟਸ ਐਂਡਰੋਨਿਕਸ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ) ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਅਤੇ ਸਟਾਈਲਿਸ਼ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ, ਟਿਸਕਾ ਅਕਸਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਾਲੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਨਪਸੰਦ ਮਾਡਲ ਹੈ, ਤਨਿਸ਼ਕ&lt;ref&gt;{{Citation|last=Tisca Chopra Assistant|title=Tanishq Solitaires Reel|date=10 June 2014|url=https://www.youtube.com/watch?v=IaxKHdwrKqc|accessdate=12 April 2017}}&lt;/ref&gt;, ਟਾਈਟਨ ਆਈਵਵੇਅਰ&lt;ref name=&quot;tisca1&quot;&gt;{{Citation|last=Tisca Chopra Assistant|title=Titan Eye Wear|date=10 June 2014|url=https://www.youtube.com/watch?v=Bc2TZ9ngIWg|accessdate=12 April 2017}}&lt;/ref&gt;, ਓਲੇ&lt;ref name=&quot;vishal1&quot;&gt;{{Citation|last=vishal mangalorkar|title=olay - tisca chopra tvc by @infiniti films|date=16 September 2008|url=https://www.youtube.com/watch?v=aoMk1XqOL4Y|accessdate=12 April 2017}}&lt;/ref&gt;, ਹੋਲਲਿਕਸ&lt;ref&gt;{{Citation|last=shanishchara|title=Tisca Chopra in Horlicks Gold Commercial|date=19 August 2011|url=https://www.youtube.com/watch?v=D-O9lSD_3tA&amp;t=4s|accessdate=12 April 2017}}&lt;/ref&gt;, ਮਾਰਕਸ ਅਤੇ ਸਪੈਂਸਰ, ਗੋਦਰੇਜ, ਬਜਾਜ ਮੋਟਰਜ਼ ਅਤੇ ਕੈਲੋਗਸ ਵਰਗੇ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। 

==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ==
ਟਿਸਕਾ ਚੋਪੜਾ ਦਾ ਜਨਮ ਕਸੌਲੀ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਖਿਆ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ ਏਪੀਜੇ ਸਕੂਲ, ਨੋਇਡਾ ਤੋਂ ਗ੍ਰੇਜੁਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅਧਿਆਪਕ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਸੀ। ਫੇਰ ਉਸਨੇ ਹਿੰਦੂ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਸ਼ੋਂਕ ਵੱਜੋਂ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;[http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/4123824.cms Meet prankster Tisca Chopra] ''[[The Times of India]]'', TNN 14 February 2009.&lt;/ref&gt; 

== ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ==
ਚੋਪੜਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕੈਪਟਨ ਸੰਜੇ ਚੋਪੜਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ਦਾ ਪਾਇਲਟ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਈ ਐਨ.ਜੀ.ਓਜ਼ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। 

== ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ ==
=== ਫ਼ਿਲਮਜ਼ ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ਸਾਲ
! ਸਿਰਲੇਖ
! ਭੂਮਿਕਾ
! ਭਾਸ਼ਾ 
! class=&quot;unsortable&quot; | Notes
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| 1993 || ''15 August'' || Kiran ||[[Hindi]] ||Credited as Priya Arora
|- 
| ''[[Platform (1993 film)|Platform]]'' || Tina ||[[Hindi]] ||Credited as Priya Arora 
|-
| ''[[I Love India]]'' ||Priya ||[[Tamil language|Tamil]] ||Credited as Priya
|-
| 1994 || ''[[Baali Umar Ko Salaam]]'' ||Nikitha
|rowspan=5|Hindi||
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 1995 || ''Gunehgaar'' || Priya ||
|-
| ''[[Taqdeerwala]]'' || Lataa || 
|-
|1998 || ''Dandnayak'' ||Priya||
|-
| 2000 || ''[[Karobaar: The Business of Love]]'' ||Neelam||
|-
| 2004 || ''[[Hyderabad Blues 2]]'' ||Menaka ||[[English language|English]] &lt;br/&gt;[[Telugu language|Telugu]] &lt;br/&gt;Hindi || 
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 2007 ||''[[Cape Karma]]'' ||Kamini ||English||
|- 
|''[[Taare Zameen Par]]'' ||Maya Awasthy
|rowspan=2|Hindi||
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 2008 || ''[[Firaaq]]'' || Anuradha Desai ||
|-
| ''[[Mayabazar (2008 film)|Mayabazar]]'' || Annie ||[[Malayalam]] ||
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2010 || ''10 ml Love'' || Roshni || Hindi ||
|-
|''Khushiyaan''
|Julie Verma
|[[Punjabi language|Punjabi]]
|
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| 2011 || ''[[Dil Toh Baccha Hai Ji]]'' ||Anushka '' Anu'' Narang
|rowspan=5|Hindi||
|-
| ''[[404 (film)]]'' ||Dr. Mira||
|-
| ''[[Love Breakups Zindagi]]'' ||Sheila Thappar||
|-
| 2012 || ''[[OMG: Oh My God!]]'' ||Interviewer||
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 2013 || ''[[Ankur Arora Murder Case]]'' ||Nanditha Arora ||
|-
| ''[[Qissa (film)|Qissa]]'' || Mehar||[[Punjabi language|Punjabi]]  ||
|-
|rowspan=&quot;4&quot;| 2015|| ''[[Rahasya]]'' || Dr. Arthi Mahajan || Hindi ||
|-
| ''[[Nirnnayakam]]'' || Sreeprada|| Malayalam ||
|-
| ''[[Highway (2015 film)|Highway]]'' || Film actor || Marathi ||
|-
| ''[[Bruce Lee - The Fighter]]'' ||Malini ||Telugu  ||
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 2016||''[[Ghayal Once Again]]''  || Sheethal Bansal|| Hindi||
|-
| ''[[Sardaar Gabbar Singh]]'' || Geetha Devi ||Telugu ||
|-
| 2017||''[[The Hungry]]''||Tulsi Joshi
|rowspan=5|Hindi||
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|2018 || ''[[3 Dev]]'' ||Savitri || 
|-
|''[[Bioscopewala]]''|| Wahida ||
|-
|''Lashtam Pashtam'' ||Mother of Siddhant || 
|-
|2019 || ''[[Good Newwz]]'' ||Dr. Sandhya Joshi ||
|}

===Television===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; | Year
! scope=&quot;col&quot; | Title
! scope=&quot;col&quot; | Role
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Notes
|-
| 1999-2000
| ''[[Star Bestsellers]]''-Ek Shaam Ki Mulakaat
| Sarla
| ''[[Star Plus]]''
|-
| 2002
| ''[[Astitva...Ek Prem Kahani]]''
| Rhea
|
|-
| 2003-2004
| ''[[Karishma Kaa Karishma]]''
| Sheetal (Karishma's mother)
|
|-
| 2004–2005
| ''[[Kahaani Ghar Ghar Kii]]''&lt;ref name=Sarkar&gt;{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/kahaani-ghar-ghar-ki-sakshi-tanwar-kiran-karmarkar-ali-asgar-and-more-heres-what-the-cast-looks-like-now/photostory/63270286.cms?picid=63270534|title=Tisca Chopra in Kahaani Ghar Ghar KI|accessdate=12 March 2018}}&lt;/ref&gt;
| 
|
|-
| 2005–2006
| ''[[Sarkarr:Rishton Ki Ankahi Kahani]]''
| Urvashi&lt;ref name=Sarkar/&gt;
|
|-
| 2007
| ''Main Hoon Na''&lt;ref name=Sarkar/&gt;
| Host/presenter
| 
|-
| 2011
| ''Prayschit - Gunahon Ke Zakhm''
| Host/presenter
|
|-
| 2013
| ''[[24 (Indian TV series)|24]]''
| Trisha Rathod
|
|-
| 2018
| ''[[Mariam Khan - Reporting Live]]''
| Arts Teacher 
| 
|-
| 2019 
| ''[[Hostages (Indian series)|Hostages Season 1]]''
| Dr. Mira Anand&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/television/web-series/story/hostages-review-ronit-roy-tisca-chopra-s-brilliant-acting-marred-by-tangled-plot-1542291-2019-06-04|title=Hostages review: Ronit Roy, Tisca Chopra's brilliant acting marred by tangled plot|last1=DelhiJune 4|first1=Shweta Keshri New|last2=June 4|first2=2019UPDATED|website=India Today|language=en|access-date=5 June 2019|last3=Ist|first3=2019 13:55}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| 2019
|''[[Beecham House]]''
|Empress
| [[ITV (TV network)|ITV]] British television series 
|}

=== ਛੋਟੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; width=60%
!scope=&quot;col&quot;| Year
!scope=&quot;col&quot;| Title
!scope=&quot;col&quot;| Role
!scope=&quot;col&quot;| Director
!scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Notes
!scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | {{abbr|Ref.|Reference}}
|-
| 2016
|''ਚਟਨੀ''
| ਵਨੀਤਾ
| ਜਯੋਤੀ ਕਪੂਰ ਦਾਸ 
|
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=0krwKbsQscw |title=Chutney - Tisca Chopra |publisher=[[YouTube]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|2017
|''ਛੁਰੀ''
| ਮੀਰਾ 
| ਮਾਨਸੀ ਜੈਨ 
|ਦ ਹੰਗਰੀ
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=XDiwdQ8KvNU |title=Chhuri - Tisca Chopra |publisher=[[YouTube]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|}

==ਇਨਾਮ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ==
'''ਜੇਤੂ'''
*People's Choice: [[Stardust Best Supporting Actress Award]] - ''[[Taare Zameen Par]]''&lt;ref&gt;[http://indiafm.com/features/2008/01/26/3514/index.html Winners of Max Stardust Awards 2008] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081010233452/http://indiafm.com/features/2008/01/26/3514/index.html |date=10 October 2008 }}. Bollywood Hungama. Retrieved 9 March 2011.&lt;/ref&gt;
*[[BIG Star Entertainment Awards]] - Best Actor (In a negative role) - ''[[Rahasya]]''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Winners of the Big Star Entertainment Awards 2015|url=http://www.bollywoodhungama.com/movies/features/type/view/id/9409|website=bollywoodhungama|accessdate=14 December 2015}}&lt;/ref&gt;
*Tisca won the &quot;Best Actor Female&quot; for Chutney at the Jio Filmfare Short Film Awards 2017. It's a project she not just acted in, but also produced and co-wrote. The &quot;Best Film&quot; (Fiction) award also went to Chutney.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/chutney-review-tisca-chopras-short-film-is-strangely-compelling/|title=Chutney review: Tisca Chopra's short film is strangely compelling|last=Chauhan|first=Soumyata|access-date=12 April 2017|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20170413075349/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/chutney-review-tisca-chopras-short-film-is-strangely-compelling/|archive-date=13 ਅਪ੍ਰੈਲ 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/tisca-chopra-chutney-4398066/|title=Tisca Chopra's Chutney has left people shocked. The actor reveals why|date=27 November 2016|work=The Indian Express|access-date=12 April 2017|language=en-US}}&lt;/ref&gt; Talking about the win, she told IANS, &quot;''It's heartening to see that films that have no godfather or a big studio supporting them are also picked by a firm and fair jury. Winning for a character that is the opposite of 'heroine material' is what shows me that Filmfare is really looking at the art of acting in a bold and modern way''&quot;.
*24, won Best Ensemble Cast at The Colors Golden Petal Awards for Best television series. 
* 24, won Best Television series at The [[Indian Television Academy Awards|Indian Television Academy]] (ITA).

'''ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ'''
* [[Filmfare Best Supporting Actress Award]] - ''[[Taare Zameen Par]]''&lt;ref&gt;[http://www.bollywoodhungama.com/features/2008/02/06/3548/index.html Nominees - 53rd Annual Filmfare Awards]. Bollywood Hungama. Retrieved 9 March 2011.&lt;/ref&gt;
* [[Stardust Awards]] - Best Actress in a Supporting Role (Female) - ''[[Firaaq]]''
* [[Star Screen Awards]] - Best Actress in a Supporting Role (Female) - ''Taare Zameen Par''&lt;ref&gt;[http://www.bollywoodhungama.com/features/2008/01/02/3422/index.html Nominees for 14th Annual Screen Awards]. Bollywood Hungama. Retrieved 9 March 2011.&lt;/ref&gt;
* [[V. Shantaram]] Awards: Best Actress in a Supporting Role - ''Taare Zameen Par''&lt;ref&gt;[http://www.bollywood.com/nominations-v-shantaram-awards-2008 Nominations for the V. Shantaram Awards 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081219060704/http://www.bollywood.com/nominations-v-shantaram-awards-2008 |date=2008-12-19 }}. Bollywood Hungama. Retrieved 9 March 2011.&lt;/ref&gt;
* [[Zee Cine Awards]] Best Actress in a Supporting Role (Female) - ''Taare Zameen Par''&lt;ref&gt;[http://www.bollywoodhungama.com/features/2008/04/01/3729/index.html Nominations for the Zee Cine Awards 2008]. Bollywood Hungama. Retrieved 9 March 2011.&lt;/ref&gt;
* Indian Film Festival of New York Best Actress - ''10ml Love''&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tisca Chopra on a high|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-05-21/news-interviews/29564710_1_tisca-chopra-indian-film-festival-actress-category|newspaper=The Times of India|accessdate=13 July 2011|archive-date=2011-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20110911010655/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-05-21/news-interviews/29564710_1_tisca-chopra-indian-film-festival-actress-category|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ==
{{Commons category-inline}}
* {{IMDb name|id=1538116|name=Tisca Chopra}}
* {{Facebook}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1973]]</text>
      <sha1>8kdy7pptsoyuv2wzbxo3twpui5omaen</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਬਿੱਗ ਬੌਸ (ਹਿੰਦੀ ਟੀਵੀ ਲੜੀ) ਸੀਜ਼ਨ 9</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66761</id>
    <revision>
      <id>849884</id>
      <parentid>838558</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T03:29:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30337" sha1="s9g4olftef72umyjc7mne8o37528ud3" xml:space="preserve">{{Big Brother endgame
| italic title = 
| seriesname = [[ਬਿੱਗ ਬੌਸ]]
| series = ਸੀਜ਼ਨ 9 (2015)
| previous = ਬਿੱਗ ਬੌਸ-ਹੱਲਾ ਬੋਲ
| Next = ਬਿੱਗ ਬੌਸ 10
| image = File:Bigg Boss eye logo for the 9th Indian series.jpg 
| imagebg = #000
| start = {{Start date|2015|10|11}}
| end = {{End date|2016|01|23}}
| hm1 = ਪ੍ਰਿੰਸ ਨਰੂਲਾ
| hm1-enter = ਦਿਨ 1
| hm1-exit = ਦਿਨ 105
| hm1-stat = winner
| hm2 = ਰਿਸ਼ਭ ਸਿਨਹਾ
| hm2-enter = ਦਿਨ 22
| hm2-exit = ਦਿਨ 105
| hm2-stat = runner
| hm3 = ਮੰਦਨਾ ਕਰੀਮੀ
| hm3-enter = ਦਿਨ 1
| hm3-exit = ਦਿਨ 105
| hm3-stat = evic
| hm4 = ਰੌਸ਼ੇਲ ਰਾਓ
| hm4-enter = ਦਿਨ 1
| hm4-exit = ਦਿਨ 105
| hm4-stat = evic 
| hm5 = ਕੀਥ ਸਿਕੁਏਰਾ
| hm5-enter = ਦਿਨ 1 &lt;br&gt; ਦਿਨ 48
| hm5-exit = ਦਿਨ 26 &lt;br&gt; ਦਿਨ 101
| hm5-stat = evic
| hm6 = ਪ੍ਰਿਆ ਮਲਿਕ
| hm6-enter = ਦਿਨ 43
| hm6-exit = ਦਿਨ 98
| hm6-stat = evic
| hm7 = ਕਿਸ਼ਵਰ ਮਰਚੈਂਟ
| hm7-enter = ਦਿਨ 1
| hm7-exit = ਦਿਨ 89
| hm7-stat = walk
| hm8 = ਸੁਯੱਸ਼ ਰਾੲੇ
| hm8-enter = ਦਿਨ 1
| hm8-exit = ਦਿਨ 83
| hm8-stat = evic
| hm9 = ਨੌਰਾ ਫ਼ਤੇਹੀ
| hm9-enter = ਦਿਨ 58
| hm9-exit = ਦਿਨ 83
| hm9-stat = evic
| hm10 = ਗਿਜ਼ੇਲ ਠਕਰਾਲ
| hm10-enter = ਦਿਨ 58
| hm10-exit = ਦਿਨ 76
| hm10-stat = evic
| hm11 = ਕੰਵਲਜੀਤ ਸਿੰਘ
| hm11-enter = ਦਿਨ 40
| hm11-exit = ਦਿਨ 63
| hm11-stat = evic
| hm12 = ਦਿਗਾਂਗਨਾ ਸੂਰਯਾਵੰਸ਼ੀ
| hm12-enter = ਦਿਨ 1
| hm12-exit = ਦਿਨ 57
| hm12-stat = evic
| hm13 = ਰਿਮੀ ਸੇਨ
| hm13-enter = ਦਿਨ 1
| hm13-exit = ਦਿਨ 50
| hm13-stat = evic
| hm14 = ਅਮਨ ਵਰਮਾ
| hm14-enter = ਦਿਨ 1
| hm14-exit = ਦਿਨ 42
| hm14-stat = evic
| hm15 = ਪੁਨੀਤ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ
| hm15-enter = ਦਿਨ 25
| hm15-exit = ਦਿਨ 35
| hm15-stat = evic
| hm16 = ਯੁਵਿਕਾ ਚੌਧਰੀ
| hm16-enter = ਦਿਨ 1
| hm16-exit = ਦਿਨ 28
| hm16-stat = evic
| hm17 = ਵਿਕਾਸ ਭੱਲਾ
| hm17-enter = ਦਿਨ 1
| hm17-exit = ਦਿਨ 21
| hm17-stat = evic
| hm18 = ਅਰਵਿੰਦ ਵੇਗਦਾ
| hm18-enter = ਦਿਨ 1
| hm18-exit = ਦਿਨ 21
| hm18-stat = evic
| hm19 = ਰੂਪਲ ਤਿਆਗੀ
| hm19-enter = ਦਿਨ 1
| hm19-exit = ਦਿਨ 14
| hm19-stat = evic
| hm20 = ਅੰਕਿਤ ਗੇੜਾ
| hm20-enter = ਦਿਨ 1
| hm20-exit = ਦਿਨ 7
| hm20-stat = evic
| legendwinner = ਜੇਤੂ
| legendrunner = ਰੱਨਰ ਅੱਪ
| legendeject = ਸ਼ੋਅ ਛੱਡਿਆ
| legendevic = ਬਾਹਰ ਹੋਏ
}}

'''''ਬਿੱਗ ਬੌਸ 9''''' (ਬਿੱਗ ਬੌਸ ਡਬਲ ਟਰੱਬਲ)&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.catchnews.com/television-news/bigg-boss-9-promo-out-watch-salman-khan-giving-double-trouble-in-this-colors-tv-show-breaking-news-1441563341.html|title = Bigg Boss 9 promo out! Salman Khan brings 'double trouble' this season|work = Vineeta Kumar|publisher = Catch News|date = 6 September 2015|accessdate = 7 September 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title = Don't Keep Calm: 'tis the season of Double Trouble on Bigg Boss Nau|url = http://colors.in.com/mena/biggboss/news/dont-keep-calm-tis-the-season-of-double-trouble-on-bigg-boss-nau-3134.html#nav|work = Oindrilla Bhowmick|publisher = [[Colors TV]]|date = September 29, 2015|accessdate = October 10, 2015|archive-date = ਅਕਤੂਬਰ 3, 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151003103811/http://colors.in.com/mena/biggboss/news/dont-keep-calm-tis-the-season-of-double-trouble-on-bigg-boss-nau-3134.html#nav|dead-url = yes}}&lt;/ref&gt; ਭਾਰਤੀ ਟੀਵੀ ਚੈਨਲ ਕਲਰਸ ਦੀ ਰਿਆਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ [[ਬਿੱਗ ਬੌਸ]] ਲੜੀ ਦਾ ਨੌਵਾਂ ਸੀਜਨ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.dnaindia.com/entertainment/report-exclusive-here-s-when-bigg-boss-9-will-start-airing-2121836|title = Exclusive: Here's when Bigg Boss 9 will start airing!|work = Nayandeep Rakshit|publisher = [[Daily News and Analysis]]|date = 6 September 2015|accessdate = 7 September 2015}}&lt;/ref&gt; ਜੋ 11 ਅਕਤੂਬਰ, 2015 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/bigg-boss-9-salman-khans-controversial-reality-show-to-start-airing-from-october-11th/|title = Bigg Boss 9: Salman Khan's controversial reality show to start airing from October 11th!|work = [[DNA]]|publisher = [[Bollywood Life]]|date = 6 September 2015|accessdate = 7 September 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150908201024/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/bigg-boss-9-salman-khans-controversial-reality-show-to-start-airing-from-october-11th/|archive-date = 8 ਸਤੰਬਰ 2015|url-status = dead}}&lt;/ref&gt; ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਸੀਜਨਾਂ ਵਾਂਗ ਇਸ ਸੀਜਨ ਨੂੰ ਵੀ [[ਸਲਮਾਨ ਖਾਨ]] ਨੇ ਹੀ ਹੋਸਟ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web|title = Salman Khan's 'wow' promo: Bigg Boss 9 is mine|url = http://www.hindustantimes.com/television/bigg-boss-9-salman-khan-promises-double-trouble-in-first-promo/article1-1388165.aspx|publisher = [[The Hindustan Times]]|date = 6 September 2015|accessdate = 7 September 2015|archive-date = 7 ਸਤੰਬਰ 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150907152311/http://www.hindustantimes.com/television/bigg-boss-9-salman-khan-promises-double-trouble-in-first-promo/article1-1388165.aspx|dead-url = yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title = Salman Khan Promises Bigg Boss 9 Will be 'Double Trouble'|url = http://movies.ndtv.com/television/salman-khan-promises-bigg-boss-9-will-be-double-trouble-1214876|publisher = [[NDTV]]|accessdate = 7 September 2015}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਸੀਜ਼ਨ ਨੂੰ [[ਪ੍ਰਿੰਸ ਨਰੂਲਾ]] ਨੇ ਜਿੱਤਿਆ।&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-prince-narula-becomes-the-ultimate-winner-of-bigg-boss-9-2169517 | title=Prince Narula becomes the ultimate winner of Bigg Boss 9! | accessdate=23 January 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.hindustantimes.com/tv/bigg-boss-9-finale-prince-narula-is-the-winner/story-Gqos63hFSmyyFhcNKNDgQL.html | title=Bigg Boss 9 finale: Prince Narula is the winner | accessdate=23 January 2016}}&lt;/ref&gt;

== ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ==
ਨਵੇਂ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਘਰ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵੱਲ ਵਧੇਰੇ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਰ ਪ੍ਰ੍ਤੀਯੋਗੀ ਜੋੜਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web|title = Bigg Boss 9: All you need to know about paired contestants!|url = http://www.abplive.in/tv/2015/10/11/article737762.ece/Bigg-Boss-9-Heres-everything-you-need-to-know-about-paired-contestants|publisher = [[ABP Live]]|date = October 11, 2015|accessdate = October 13, 2015}}&lt;/ref&gt; ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਧਰਤ-ਚੱਕਰ(ਗਲੋਬ) ਵਾਂਗ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ [[ਆਦਮ ਦਾ ਬਾਗ|ਆਦਮ ਦੇ ਬਾਗ]] ਵਾਂਗ ਸ਼ਕਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|title = BB9 House which boasts grandeur and style|url = http://www.pinkvilla.com/tv/scoops/342887/bigg-boss-9-check-out-spectacular-house-which-boasts-grandeur-and-style#4|publisher = PinkVilla|accessdate = October 10, 2015|archive-date = ਅਕਤੂਬਰ 10, 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151010170434/http://www.pinkvilla.com/tv/scoops/342887/bigg-boss-9-check-out-spectacular-house-which-boasts-grandeur-and-style#4|dead-url = yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title = Sneak peek inside this year's Bigg Boss house|url = http://tribune.com.pk/story/970119/sneak-peak-inside-bigg-boss-double-trouble-house/|publisher = ''[[The Express Tribune]]''|date = October 9, 2015|accessdate = October 10, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title = BB9 Salman pics|url = http://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood/bigg-boss-9-house-pics-salman-khan-23841.html|publisher = [[Times of India]]|accessdate = October 10, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title = Salman Khan BB9 House goes grand|url = https://businessofcinema.com/bollywood_hollywood_photos/photos-salman-khans-bigg-boss-9-double-trouble-house-goes-grand/239279|publisher = Business of India|accessdate = October 10, 2015}}&lt;/ref&gt; &lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;193&quot;&gt;&lt;/span&gt;

ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਚਾਰੀ ਸਚਿੱਤਰ (ਵੀਡੀਓ) 6 ਸਤੰਬਰ, 2015 ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ (ਰਿਲੀਜ਼) ਹੋਇਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|title = 'Bigg Boss 9' Promo Released: Host Salman Khan Hints at 'Double Trouble' Inside the House|url = http://www.ibtimes.co.in/bigg-boss-9-promo-released-host-salman-khan-hints-double-trouble-inside-house-video-645635|publisher = [[IBTimes]]|date = 6 September 2015|accessdate = 7 September 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.biggboss9online.com|title = Bigg Boss 9 Latest News!|date = 6 September 2015|accessdate = 7 September 2015|archive-date = 25 ਸਤੰਬਰ 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150925083319/http://www.biggboss9online.com/|dead-url = yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title = Salman Khan on 'Bigg Boss 9': This is going to be my last season|url = http://www.mid-ਦਿਨ .com/articles/salman-khan-on-bigg-boss-9-this-is-going-to-be-my-last-season/16571194|accessdate = 30 September 2015|issue = Mid-ਦਿਨ .com|publisher = [[Mid-ਦਿਨ ]]}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ਪ੍ਰਤੀਭਾਗੀ==
ਇਸ ਰਿਆਲਟੀ ਸ਼ੋਅ 'ਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਪ੍ਰਤੀਭਾਗੀਆਂ ਨੂੰ ਦੋ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ 'ਚ ਵੰਡ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਿਮਨਲਿਖ਼ਤ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:-
===ਮੁੱਢਲੇ ਪ੍ਰਤੀਭਾਗੀ===
ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਭਾਗੀ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਹੀ ਭਾਵ 11 ਅਕਤੂਬਰ, 2015 ਤੋਂ ਹੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। 
# [[ਅੰਕਿਤ ਗੇੜਾ]] - 18 ਅਕਤੂਬਰ, 2015 ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਹੋਇਆ।
# [[ਅਮਨ ਯਤਨ ਵਰਮਾ|ਅਮਨ ਵਰਮਾ]] - 22 ਨਵੰਬਰ, 2015 ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਹੋਇਆ।
# [[ਅਰਵਿੰਦ ਵੇਗਦਾ]] - 31 ਅਕਤੂਬਰ, 2015 ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਹੋਇਆ।
# [[ਸੁਯੱਸ਼ ਰਾੲੇ]] - 3 ਜਨਵਰੀ, 2016 ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਹੋਇਆ।
# [[ਕੀਥ ਸਿਕੁਏਰਾ]] - ਘਰੇਲੂ ਕਾਰਨਾਂ ਹਿੱਤ 6 ਨਵੰਬਰ, 2015 ਨੂੰ ਆਰਜ਼ੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਾਹਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ 28 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਘਰੇ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ।
# [[ਕਿਸ਼ਵਰ ਮਰਚੈਂਟ]] - 8 ਜਨਵਰੀ, 2016
# [[ਦਿਗਾਂਗਨਾ ਸੂਰਯਾਵੰਸ਼ੀ]] - 7 ਦਸੰਬਰ, 2015 ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਹੋਇਆ।
# [[ਪ੍ਰਿੰਸ ਨਰੂਲਾ]] - '''ਜੇਤੂ'''
# [[ਮੰਦਨਾ ਕਰੀਮੀ]] - '''ਦੂਜਾ ਰੱਨਰ ਅੱਪ'''
# [[ਯੁਵਿਕਾ ਚੌਧਰੀ]] - 8 ਨਵੰਬਰ, 2015 ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਹੋਈ।
# [[ਰੂਪਲ ਤਿਆਗੀ]] - 25 ਅਕਤੂਬਰ, 2015 ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਹੋਈ।
# [[ਰਿਮੀ ਸੇਨ]] - 1 ਦਸੰਬਰ, 2015 ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਹੋਈ।
# [[ਰੌਸ਼ੇਲ ਰਾਓ|ਰੌਸ਼ੇਲ ਮਾਰੀਆ ਰਾਓ]] - '''ਤੀਜਾ ਰੱਨਰ ਅੱਪ''' 
# [[ਵਿਕਾਸ ਭੱਲਾ]] - 1 ਨਵੰਬਰ, 2015 ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਹੋਇਆ।

===ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਪ੍ਰਤੀਭਾਗੀ===
ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਭਾਗੀ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਹੀ ਭਾਵ 11 ਅਕਤੂਬਰ, 2015 ਤੋਂ ਹੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਕੁਝ ਹਫਤਿਆਂ ਦੇ ਫਰਕ ਨਾਲ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਰਿਸ਼ਭ ਸਿਨਹਾ]] ਆਏ ਸਨ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਆਖਿਰ ਵਿੱਚ [[ਗਿਜ਼ੇਲ ਠਕਰਾਲ]] ਆਈ।।
# [[ਰਿਸ਼ਭ ਸਿਨਹਾ]] - 2 ਨਵੰਬਰ, 2015 ਨੂੰ ਘਰੇ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ('''ਉਪ-ਜੇਤੂ/ਪਹਿਲਾ ਰੱਨਰ ਅੱਪ''')
# [[ਪੁਨੀਤ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ]] - 5 ਨਵੰਬਰ, 2015 ਨੂੰ ਘਰੇ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ।
# [[ਕੰਵਲਜੀਤ ਸਿੰਘ]] - 20 ਨਵੰਬਰ, 2015 ਨੂੰ ਘਰੇ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ।
# [[ਪ੍ਰਿਆ ਮਲਿਕ]] - 22 ਨਵੰਬਰ, 2015 ਨੂੰ ਘਰੇ ਦਾਖਲ ਹੋਈ।
# [[ਨੌਰਾ ਫ਼ਤੇਹੀ]] - 8 ਦਸੰਬਰ, 2015 ਨੂੰ ਘਰੇ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਈ।
# [[ਗਿਜ਼ੇਲ ਠਕਰਾਲ]] - 8 ਦਸੰਬਰ, 2015 ਨੂੰ ਘਰੇ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਈ।

== ਮਹਿਮਾਨ ਭੂਮਿਕਾ ==
* [[ਸ਼ਾਹਿਦ ਕਪੂਰ]] ਅਤੇ [[ਆਲੀਆ ਭੱਟ]] ਆਪਣੀ [[ਫ਼ਿਲਮ]] [[ਸ਼ਾਨਦਾਰ]] ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਆਏ ਸਨ।&lt;ref&gt;https://businessofcinema.com/bollywood_hollywood_photos/bigg-boss-9-weekend-alia-bhatt-shahid-kapoor-enter-the-house-salman-khan-grills-the-contestants/241652&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.ibtimes.co.in/bigg-boss-9-weekend-special-shahid-kapoor-alia-bhatt-promote-shaandaar-salman-khan-grills-650999&lt;/ref&gt; 
* [[ਆਯੁਸ਼ਮਾਨ ਖੁਰਾਨਾ]] ਅਤੇ [[ਆਕਾਸ਼ ਸੋਨੀ]]।&lt;ref&gt;http://www.filmibeat.com/television/news/2015/bigg-boss-9-salman-khan-sonam-kapoor-promote-prdp-live-chat-ibn7-aakash-ayushmann-202180.html&lt;/ref&gt;
* ਸਰਗੁਣ ਮਹਿਤਾ, ਅਲੀ ਕੁਲੀ ਮਿਰਜ਼ਾ, ਐਂਡੀ ਅਤੇ ਸਨਾ ਖ਼ਾਨ।
* ਕਰਨ ਕੁੰਦਰਾ
* [[ਸੋਨਮ ਕਪੂਰ]] ਆਪਣੀ ਫਿਲਮ [[ਪ੍ਰੇਮ ਰਤਨ ਧਨ ਪਾਇਓ]] ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹਿੱਤ ਆਈ।
* ਫਿਲਮ [[ਤਮਾਸ਼ਾ]] ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹਿੱਤ [[ਦੀਪਿਕਾ ਪਾਦੁਕੋਣ]] ਆਈ।
* ਫਿਲਮ [[ਦਿਲਵਾਲੇ]] ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹਿੱਤ [[ਵਰੁਣ ਧਵਨ]] ਅਤੇ [[ਕ੍ਰਿਤੀ ਸੈਨਨ]] ਆਏ।
* ਫਿਲਮ [[ਦਿਲਵਾਲੇ]] ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹਿੱਤ [[ਸ਼ਾਹਰੁਖ਼ ਖਾਨ]] ਅਤੇ [[ਕਾਜੌਲ ਦੇਵਗਨ]] ਆਏ।

==Voting History==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; font-size:80%; line-height:15px;&quot;
|-
! style=&quot;width:6%;&quot; rowspan=&quot;2&quot; |
! style=&quot;width:6%; white-space:nowrap;&quot; rowspan=&quot;1&quot; colspan=&quot;2&quot; | Week 1
! style=&quot;width:6%; white-space:nowrap;&quot; rowspan=&quot;1&quot; colspan=&quot;3&quot; | Week 2
! style=&quot;width:6%; white-space:nowrap;&quot; rowspan=&quot;1&quot; | Week 3
! style=&quot;width:6%; white-space:nowrap;&quot; rowspan=&quot;1&quot; | Week 4
! style=&quot;width:6%; white-space:nowrap;&quot; rowspan=&quot;1&quot; | Week 5
! style=&quot;width:6%; white-space:nowrap;&quot; rowspan=&quot;1&quot; | Week 6
! style=&quot;width:6%; white-space:nowrap;&quot; rowspan=&quot;1&quot; | Week 7
! style=&quot;width:9%; white-space:nowrap;&quot; rowspan=&quot;1&quot; | Week 8
! style=&quot;width:6%; white-space:nowrap;&quot; rowspan=&quot;1&quot; | Week 9
! style=&quot;width:6%; white-space:nowrap;&quot; rowspan=&quot;1&quot; | Week 10
! style=&quot;width:6%; white-space:nowrap;&quot; rowspan=&quot;1&quot; | Week 11
! style=&quot;width:6%; white-space:nowrap;&quot; rowspan=&quot;1&quot; | Week 12
! style=&quot;width:6%; white-space:nowrap;&quot; rowspan=&quot;1&quot; | Week 13
! style=&quot;width:6%; white-space:nowrap;&quot; rowspan=&quot;1&quot; | Week 14
! style=&quot;width:9%; white-space:nowrap;&quot; rowspan=&quot;1&quot; colspan=&quot;3&quot; | Week 15
|-
! style=&quot;background:#000;&quot; colspan=&quot;20&quot; |
|-
! style=&quot;background:#cfc;&quot; |House Captain
| style=&quot;background:#ccc;&quot; rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;3&quot; |{{nowrap|Vikas &amp; Yuvika}}
|Kishwar
|Prince
|Rishabh
|Suyyash
|Kishwar
| colspan=&quot;2&quot; |Priya
|Keith
|Prince
|Suyyash
| colspan=&quot;2&quot; |Prince
| style=&quot;background:#ccc;&quot; rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;5&quot; |
|-
!Captain's Nomination
| colspan=&quot;2&quot; |Aman &amp; Kishwar,&lt;br&gt;Rimi &amp; Rochelle
| style=&quot;background:#ccc;&quot; |
| '''Rimi'''
| '''Mandana'''
| '''Rochelle,&lt;br&gt;Rimi'''
| style=&quot;background:#FBF373; text-align:center&quot; |''Not&lt;br&gt;eligible''
| '''Digangana''',&lt;br&gt;'''Rishabh'''
|'''Digangana,&lt;br&gt;Suyyash'''
|'''Keith'''
|'''Gizele,&lt;br&gt;Mandana'''
|{{n/a}}
|{{n/a}}
|'''Priya,&lt;br&gt;Rishabh'''
|{{n/a}}
|-
! style=&quot;background:#000;&quot; colspan=&quot;28&quot; |
|-
! colspan=&quot;1&quot; |Vote to:
| colspan=&quot;4&quot; |Evict
| style=&quot;background:#ccc;&quot; |
| colspan=&quot;25&quot; |Evict
|-
! style=&quot;background:#000;&quot; colspan=&quot;28&quot; |
|-
!Prince
| style=&quot;background:Tan&quot; |
| Rimi &amp; Suyyash
| style=&quot;background:Tan&quot; |
|Rimi &amp; Rochelle,&lt;br&gt;Keith &amp; Mandana
| style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated'' 
| Arvind,&lt;br&gt;Aman
| style=&quot;background:#cfc;&quot; colspan=&quot;1&quot; |''House&lt;br&gt;Captain''
| style=&quot;background:#959FFD;&quot; |Puneet,&lt;br&gt;Aman
| style=&quot;background:#FBF373; text-align:center&quot; |Mandana
|Mandana,&lt;br&gt;Rimi
| style=&quot;background:#ccc;&quot; |''Not&lt;br&gt;eligible'' 
|Rishabh,&lt;br&gt;Mandana
|Rishabh,&lt;br&gt;Priya
| style=&quot;background:#cfc;&quot; colspan=&quot;1&quot; |''House&lt;br&gt;Captain''
| style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated'' 
| style=&quot;background:#cfc;&quot; colspan=&quot;2&quot; |''House&lt;br&gt;Captain''
| style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated'' 
| style=&quot;background:#DDA0DD;&quot; colspan=&quot;2&quot; |'''Winner'''&lt;br&gt;(Day 105)
|-
!Rishabh
| style=&quot;background:white; text-align:center;&quot; colspan=&quot;6&quot; | ''Not in house'' 
| style=&quot;background:#FBF373; text-align:center&quot; |''Not&lt;br&gt;eligible'' 
| style=&quot;background:#cfc;&quot; colspan=&quot;1&quot; |''House&lt;br&gt;Captain''
| style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated'' 
|Rochelle,&lt;br&gt;Kanwaljit
| style=&quot;background:#ccc;&quot; |''Not&lt;br&gt;eligible'' 
|Rochelle,&lt;br&gt;Prince
|Suyyash,&lt;br&gt;Rochelle
| style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated'' 
| style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated'' 
|Kishwar,&lt;br&gt;Prince
| style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated'' 
| style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated'' 
| style=&quot;background:#fbf373;&quot; colspan=&quot;2&quot; |'''Runner-up'''&lt;br&gt;(Day 105)
|-
!Mandana
| style=&quot;background:LightSeaGreen&quot; |
| Digangana &amp; Roopal
| style=&quot;background:LightseaGreen&quot; |
|Aman &amp; Kishwar,&lt;br&gt;Prince &amp; Suyyash
| style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated'' 
| style=&quot;background:#959FFD;&quot; |Digangana,&lt;br&gt;Arvind
| style=&quot;background:#959FFD;&quot; |Rimi,&lt;br&gt;Rochelle,&lt;br&gt;Aman
| style=&quot;background:#FBF373; text-align:center&quot; |Rimi,&lt;br&gt;Kishwer
| style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated'' 
|Rochelle,&lt;br&gt;Prince
| style=&quot;background:#ccc;&quot; |''Not&lt;br&gt;eligible'' 
|Suyyash,&lt;br&gt;Kanwaljit
|Suyyash,&lt;br&gt;Rochelle
| style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated'' 
| style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated'' 
|Rishabh,&lt;br&gt;Priya
| style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated'' 
| style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated'' 
| style=&quot;background:#fbf373;&quot; colspan=&quot;2&quot; |'''Third place'''&lt;br&gt;{{nowrap|(Day 105)}}
|-
!Rochelle
| style=&quot;background:Tan&quot; |
| Rimi &amp; Suyyash
| style=&quot;background:#60c&quot; |
|Aman &amp; Kishwar,&lt;br&gt;Digangana &amp; Roopal
| style=&quot;background:#ccc;&quot; | ''No&lt;br&gt;nominations'' 
| Arvind,&lt;br&gt;Digangana
| Rimi,&lt;br&gt;Yuvika,&lt;br&gt;Digangana
| Puneet,&lt;br&gt;Rimi
| style=&quot;background:#FBF373; text-align:center&quot; |Mandana
|Mandana,&lt;br&gt;Rimi
| style=&quot;background:#ccc;&quot; |''Not&lt;br&gt;eligible'' 
|Kanwaljit,&lt;br&gt;Rishabh
|Rishabh,&lt;br&gt;Priya
| style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated'' 
| style=&quot;background:#FBF373; text-align:center&quot; |''Not&lt;br&gt;eligible'' 
|Priya,&lt;br&gt;Rishabh
| style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated'' 
| style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated'' 
| style=&quot;background:#fbf373;&quot; colspan=&quot;2&quot; |'''Fourth place'''&lt;br&gt;{{nowrap|(Day 105)}}
|-
!Keith
| style=&quot;background:LightSeaGreen&quot; |
| {{nowrap|Digangana &amp; Roopal}}
| style=&quot;background:LightseaGreen&quot; |
|Aman &amp; Kishwar,&lt;br&gt;Prince &amp; Suyyash
| style=&quot;background:#ccc;&quot; | ''No&lt;br&gt;nominations'' 
| style=&quot;background:#959FFD;&quot; |Vikas,&lt;br&gt;Digangana
| Rimi,&lt;br&gt;Yuvika,&lt;br&gt;Kishwar
| style=&quot;background:#fcf; text-align:center;&quot; colspan=&quot;3&quot; |''Walked''&lt;br&gt;(Day 26)
| style=&quot;background:#ccc;&quot; |''Not&lt;br&gt;eligible'' 
|Mandana,&lt;br&gt;Kanwaljit
| style=&quot;background:#cfc;&quot; colspan=&quot;1&quot; |''House&lt;br&gt;Captain''
| style=&quot;background:#ccc;&quot; |''Not&lt;br&gt;eligible'' 
| style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated'' 
|Priya,&lt;br&gt;Kishwar
| style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated'' 
| style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated'' 
| style=&quot;background:salmon; text-align:center;&quot; colspan=&quot;15&quot; |''Evicted''&lt;br&gt;(Day 101)
|-
!Priya
| style=&quot;background:white; text-align:center;&quot; colspan=&quot;10&quot; | ''Not in house'' 
| style=&quot;background:#cfc;&quot; colspan=&quot;2&quot; |''House&lt;br&gt;Captain''
|Suyyash,&lt;br&gt;Rochelle
| style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated'' 
| style=&quot;background:#FBF373; text-align:center&quot; |''Not&lt;br&gt;eligible'' 
|Kishwar,&lt;br&gt;Rochelle
| style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated'' 
| style=&quot;background:salmon; text-align:center;&quot; colspan=&quot;15&quot; |''Evicted''&lt;br&gt;(Day 98)
|-
!Kishwar
| style=&quot;background:#087830&quot; |
| Ankit &amp; Arvind
| style=&quot;background:#087830&quot; |
|Keith &amp; Mandana,&lt;br&gt;Digangana &amp; Roopal
| style=&quot;background:#ccc;&quot; |''No&lt;br&gt;nominations'' 
| style=&quot;background:#cfc;&quot; colspan=&quot;1&quot; |''House&lt;br&gt;Captain''
| Aman,&lt;br&gt;Rimi,&lt;br&gt;Rochelle
| Puneet,&lt;br&gt;Rochelle
| style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated'' 
| style=&quot;background:#cfc;&quot; colspan=&quot;1&quot; |''House&lt;br&gt;Captain''
| style=&quot;background:#ccc;&quot; |''Not&lt;br&gt;eligible'' 
|Mandana,&lt;br&gt;Rishabh
|Rishabh,&lt;br&gt;Priya
| style=&quot;background:#ccc;&quot; |''Not&lt;br&gt;eligible'' 
| style=&quot;background:#FBF373; text-align:center&quot; |''Not&lt;br&gt;eligible'' 
|Priya,&lt;br&gt;Rochelle
| style=&quot;background:#fcf; text-align:center;&quot; colspan=&quot;15&quot; |''Walked''&lt;br&gt;(Day 87)
|-
!Suyyash
| style=&quot;background:#60c&quot; |
|Ankit &amp; Arvind
| style=&quot;background:Tan&quot; |
|Rimi &amp; Rochelle,&lt;br&gt;Keith &amp; Mandana
| style=&quot;background:#ccc;&quot; | ''No&lt;br&gt;nominations'' 
|Arvind,&lt;br&gt;Digangana
| style=&quot;background:#959FFD;&quot; |Digangana,&lt;br&gt;Rimi,&lt;br&gt;Aman
| Puneet,&lt;br&gt;Rochelle
| style=&quot;background:#cfc;&quot; colspan=&quot;1&quot; |''House&lt;br&gt;Captain''
|Mandana,&lt;br&gt;Rimi
| style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated'' 
|Mandana,&lt;br&gt;Rishabh
|Rishabh,&lt;br&gt;Priya
| style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated'' 
| style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated'' 
| style=&quot;background:salmon; text-align:center;&quot; colspan=&quot;15&quot; |''Evicted''&lt;br&gt;(Day 84)
|-
!Nora
| style=&quot;background:white; text-align:center;&quot; colspan=&quot;12&quot; | ''Not in house'' 
|Rishabh,&lt;br&gt;Priya
| style=&quot;background:#ccc;&quot; |''Not&lt;br&gt;eligible'' 
| style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated'' 
| style=&quot;background:salmon; text-align:center;&quot; colspan=&quot;15&quot; |''Evicted''&lt;br&gt;(Day 83)
|-
!Gizele
| style=&quot;background:white; text-align:center;&quot; colspan=&quot;12&quot; | ''Not in house'' 
|Rochelle,&lt;br&gt;Suyyash
| style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated'' 
| style=&quot;background:salmon; text-align:center;&quot; colspan=&quot;15&quot; |''Evicted''&lt;br&gt;(Day 77)
|-
!Kanwaljit
| style=&quot;background:white; text-align:center;&quot; colspan=&quot;9&quot; | ''Not in house'' 
|Rochelle,&lt;br&gt;Rimi
| style=&quot;background:#ccc;&quot; |''Not&lt;br&gt;eligible'' 
|Keith,&lt;br&gt;Rochelle
| style=&quot;background:salmon; text-align:center;&quot; colspan=&quot;15&quot; |''Evicted''&lt;br&gt;(Day 63)
|-
!Digangana
| style=&quot;background:#faafbe&quot; |
|Ankit &amp; Arvind
| style=&quot;background:#faafbe&quot; |
|Prince &amp; Suyyash,&lt;br&gt;Rimi &amp; Rochelle
| style=&quot;background:#ccc;&quot; | ''No&lt;br&gt;nominations'' 
|Arvind,&lt;br&gt;Vikas
| Rimi,&lt;br&gt;Yuvika,&lt;br&gt;Aman
| Puneet,&lt;br&gt;Aman
| style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated'' 
|Rimi,&lt;br&gt;Rochelle
| style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated'' 
| style=&quot;background:salmon; text-align:center;&quot; colspan=&quot;15&quot; |''Evicted by housemates''&lt;br&gt;(Day 57)
|-
!Rimi
| style=&quot;background:#60c&quot; |
|Ankit &amp; Arvind
| style=&quot;background:#60c&quot; |
|Aman &amp; Kishwar,&lt;br&gt;Digangana &amp; Roopal
| style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated'' 
|Digangana,&lt;br&gt;Arvind
|Digangana,&lt;br&gt;Rochelle,&lt;br&gt;Aman
|Rochelle,&lt;br&gt;Aman
| style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated'' 
|Kanwaljit,&lt;br&gt;Rishabh
| style=&quot;background:salmon; text-align:center;&quot; colspan=&quot;15&quot; |''Evicted''&lt;br&gt;(Day 50)
|-
!Aman
| style=&quot;background:#087830&quot; |
| Ankit &amp; Arvind
| style=&quot;background:#087830&quot; |
|Keith &amp; Mandana,&lt;br&gt;{{nowrap|Digangana &amp; Roopal}}
| style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated'' 
| Vikas,&lt;br&gt;Arvind
| Kishwar,&lt;br&gt;Rimi,&lt;br&gt;Yuvika
| Kishwar,&lt;br&gt;Suyyash
| style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated'' 
| style=&quot;background:salmon; text-align:center;&quot; colspan=&quot;15&quot; |''Evicted''&lt;br&gt;(Day 42)
|-
!Puneet
| style=&quot;background:white; text-align:center;&quot; colspan=&quot;7&quot; | ''Not in house'' 
| Kishwar,&lt;br&gt;Digangana
| style=&quot;background:salmon; text-align:center;&quot; colspan=&quot;15&quot; |''Evicted''&lt;br&gt;(Day 35)
|-
!Yuvika
| style=&quot;background:#c00&quot; |
| Ankit &amp; Arvind
| style=&quot;background:#c00&quot; |
| style=&quot;background:#cfc;&quot; colspan=&quot;2&quot; |''Co-House&lt;br&gt;Captain''
| Arvind,&lt;br&gt;Rimi
| Rimi,&lt;br&gt;Digangana,&lt;br&gt;Keith
| style=&quot;background:salmon; text-align:center;&quot; colspan=&quot;16&quot; |''Evicted''&lt;br&gt;(Day 28)
|-
!Vikas
| style=&quot;background:#c00&quot; |
|Ankit &amp; Arvind
| style=&quot;background:#c00&quot; |
| style=&quot;background:#cfc;&quot; colspan=&quot;2&quot; |''Co-House&lt;br&gt;Captain''
| Arvind,&lt;br&gt;Rochelle
| style=&quot;background:salmon; text-align:center;&quot; colspan=&quot;17&quot; |''Evicted''&lt;br&gt;(Day 21)

|-
!Arvind
| style=&quot;background:#f60&quot; |
| Vikas &amp; Yuvika
| style=&quot;background:#f60&quot; |
|Rimi &amp; Rochelle,&lt;br&gt;Prince &amp; Suyyash
| style=&quot;background:#FBF373; text-align:center&quot; |''Not&lt;br&gt;eligible'' 
|Vikas,&lt;br&gt;Digangana
| style=&quot;background:salmon; text-align:center;&quot; colspan=&quot;17&quot; |''Evicted''&lt;br&gt;(Day 20)
|-
!Roopal
| style=&quot;background:#faafbe&quot; |
| Ankit &amp; Arvind
| style=&quot;background:#faafbe&quot; |
|Prince &amp; Suyyash,&lt;br&gt;Rimi &amp; Rochelle
| style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated'' 
| style=&quot;background:salmon; text-align:center;&quot; colspan=&quot;17&quot; |''Evicted''&lt;br&gt;(Day 14)
|-
!Ankit
| style=&quot;background:#f60&quot; |
| Vikas &amp; Yuvika
| style=&quot;background:salmon; text-align:center;&quot; colspan=&quot;19&quot; |''Evicted''&lt;br&gt;(Day 7)
|-
! style=&quot;background:#000;&quot; colspan=&quot;28&quot; |
|-
|-
! Notes
| colspan=&quot;2&quot; |''[[#endnote 1|1]]''
| colspan=&quot;3&quot; |''[[#endnote 2|2]]'', ''[[#endnote 3|3]]''
| 
| 
| 
|
|
| 
| 
| 
| 
| 
|
|
|
|-
!Against&lt;br&gt;public vote
| colspan=&quot;2&quot; | Ankit,&lt;br&gt;Arvind,&lt;br&gt;Digangana&lt;br&gt;Rimi,&lt;br&gt;Roopal,&lt;br&gt;Suyyash,&lt;br&gt;Vikas,&lt;br&gt;Yuvika
| colspan=&quot;2&quot; |Aman &amp; Kishwar,&lt;br&gt;Digangana &amp; Roopal,&lt;br&gt;Keith &amp; Mandana,&lt;br&gt;Prince &amp; Suyyash,&lt;br&gt;Rimi &amp; Rochelle
|Aman,&lt;br&gt;Mandana,&lt;br&gt;Prince,&lt;br&gt;Rimi,&lt;br&gt;Roopal
|Arvind,&lt;br&gt;Digangana,&lt;br&gt;Mandana,&lt;br&gt;Keith,&lt;br&gt;Rimi,&lt;br&gt;Vikas
|Aman,&lt;br&gt;Mandana,&lt;br&gt;Digangana,&lt;br&gt;Rimi,&lt;br&gt;Suyyash,&lt;br&gt;Yuvika
|Aman,&lt;br&gt;Digangana,&lt;br&gt;Kishwar,&lt;br&gt;&lt;s&gt;Prince,&lt;s&gt;&lt;br&gt;Puneet,&lt;br&gt;Rochelle,&lt;br&gt;Rimi
|Aman,&lt;br&gt;Digangana,&lt;br&gt;Kishwar,&lt;br&gt;Mandana,&lt;br&gt;Rimi,&lt;br&gt;Rishabh
|Digangana,&lt;br&gt;Mandana,&lt;br&gt;Rochelle,&lt;br&gt;Rimi,&lt;br&gt;Rishabh 
|Digangana,&lt;br&gt;Suyyash
|Kanwaljit,&lt;br&gt;Keith,&lt;br&gt;Mandana,&lt;br&gt;Rishabh
| colspan=&quot;2&quot; |Gizele,&lt;br&gt;Mandana,&lt;br&gt;Priya,&lt;br&gt;Rishabh,&lt;br&gt;Rochelle,&lt;br&gt;Suyyash
|Keith,&lt;br&gt;Mandana,&lt;br&gt;Nora,&lt;br&gt;Prince,&lt;br&gt;Rishabh,&lt;br&gt;Suyyash
|Keith,&lt;br&gt;Kishwar,&lt;br&gt;Priya,&lt;br&gt;Rishabh,&lt;br&gt;Rochelle
|Keith,&lt;br&gt;Mandana,&lt;br&gt;Priya,&lt;br&gt;Rishabh,&lt;br&gt;Rochelle
|Keith,&lt;br&gt;Mandana,&lt;br&gt;Prince,&lt;br&gt;Priya,&lt;br&gt;Rishabh,&lt;br&gt;Rochelle
| colspan=&quot;2&quot; |Mandana,&lt;br&gt;Prince,&lt;br&gt;Priya,&lt;br&gt;Rishabh,&lt;br&gt;Rochelle
|-
!Walked
| colspan=&quot;6&quot; | ''none''
| style=&quot;background:#fcf;&quot; |'''Keith'''
| colspan=&quot;9&quot; | ''none''
| style=&quot;background:#fcf;&quot; |'''Kishwar'''{{ref|1|1}}
| colspan=&quot;3&quot; | ''none''
|-
! rowspan=&quot;3&quot; |Evicted
| style=&quot;background:#ff8072;&quot; rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; |'''Ankit'''
| style=&quot;background:#cccccc&quot; rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; |''none''
| style=&quot;background:salmon; text-align:center;&quot; rowspan=&quot;3&quot; |'''Roopal'''
| style=&quot;background:salmon; text-align:center;&quot; rowspan=&quot;2&quot; |'''Arvind'''
| style=&quot;background:salmon; text-align:center;&quot; rowspan=&quot;3&quot; |'''Yuvika'''
| style=&quot;background:salmon; text-align:center;&quot; rowspan=&quot;3&quot; |'''Puneet'''
| style=&quot;background:salmon; text-align:center;&quot; rowspan=&quot;3&quot; |'''Aman'''
| style=&quot;background:salmon; text-align:center;&quot; rowspan=&quot;3&quot; |'''Rimi'''
| style=&quot;background:salmon; text-align:center;&quot; rowspan=&quot;3&quot; |'''Digangana'''
| style=&quot;background:salmon; text-align:center;&quot; rowspan=&quot;3&quot; |'''Kanwaljit'''
| style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot; rowspan=&quot;3&quot; |''No&lt;br&gt;eviction''
| style=&quot;background:salmon; text-align:center;&quot; rowspan=&quot;3&quot; |'''Gizele'''
| style=&quot;background:salmon; text-align:center;&quot; rowspan=&quot;2&quot; |'''Nora'''
| style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot; rowspan=&quot;3&quot; |''No&lt;br&gt;eviction''
| style=&quot;background:salmon; text-align:center;&quot; rowspan=&quot;3&quot; |'''Priya'''
| style=&quot;background:salmon; text-align:center;&quot; rowspan=&quot;3&quot; |'''Keith'''
| style=&quot;background:#ff8072;&quot; |'''Rochelle'''
| style=&quot;background:#FBF373;&quot; |'''Mandana'''
|-
| style=&quot;background:#D1E8EF;&quot; rowspan=&quot;3&quot; |'''Rishabh'''
| style=&quot;background:#73FB76;&quot; rowspan=&quot;3&quot; |'''Prince'''
|-
| style=&quot;background:salmon; text-align:center;&quot; |'''Vikas'''
| style=&quot;background:salmon; text-align:center;&quot; |'''Suyyash'''
|}
::''The '''colors''' are used to denote the pairs used for nomination in week 1 &amp; 2. They are not '''necessarily associated''' to a certain pair.''
: {{colorbox|#959FFD}} indicates that the Housemate was directly nominated for eviction.
: {{colorbox|#FBF373}} indicates that the Housemate was immune prior to nominations.
: {{colorbox|#DDA0DD}} indicates the winner.

===Nomination notes===
&lt;small&gt;
*{{note|1|1}} Housemates entered the house in seven pairs. Each pair nominated another pair with consensus when called into the confession room. Vote against a pair added one vote against each individual in the respective pair. Housemates therefore faced eviction individually.
*{{note|2|2}} Pairings were revised prior to this week's nominations.
*{{note|3|3}} Each pair had to nominate two pairs for eviction. After nominations, the pairs with the most votes were revealed. Each of those pairs had to then decide among themselves which one of them would voluntarily put themselves up for eviction saving the other.
&lt;/small&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist|colwidth = 30em}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਿਆਲਟੀ ਸ਼ੋਅ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਰਿਆਲਟੀ ਸ਼ੋਅ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਲਰਸ ਦੇ ਰਿਆਲਟੀ ਸ਼ੋਅ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿੱਗ ਬੌਸ (ਹਿੰਦੀ ਟੀਵੀ ਲੜੀ) ਸੀਜ਼ਨ]]</text>
      <sha1>s9g4olftef72umyjc7mne8o37528ud3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਬਰਗਰ'ਸ ਡੌਟਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68265</id>
    <revision>
      <id>849877</id>
      <parentid>705760</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T02:10:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12069" sha1="mnoa605hlvjln18wwn2j26krt0s5i46" xml:space="preserve">'''ਬਰਗਰ'ਸ ਡੌਟਰ '''ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗਲਪ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਗਲਪ ਨਾਵਲ ਹੈ ਜੋ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ [[ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ|ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] [[ਨਦੀਨ ਗੋਰਡੀਮਰ]] ਦਾ ਲਿਖੀਆਂ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜੂਨ 1979 ਵਿੱਚ ਯੂ. ਕੇ. ਵਿੱਚ ਜੋਨਾਥਨ ਕੇਪ ਦੁਆਰਾ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੇ ਛਪਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਬੈਨ ਹੋਣ ਦੇ ਕਿਆਸ ਸਨ ਅਤੇ ਸਚਮੁਚ ਹੀ, ਛਪਣ ਦੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਛਪਣ ਅਤੇ ਵਿਕਰੀ ਉੱਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀਬੰਧ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਬੰਧ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। &lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;89&quot;&gt;&lt;/span&gt;

''ਬਰਗਰ'ਸ ਡੌਟਰ ''ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਗੋਰੇ (anti-apartheid) ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੁੱਟ ਬਾਰੇ ਹੈ ਜੋ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਡੇਗਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਪਲਾਟ 1970 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਦੀ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ''ਰੋਸਾ ''ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਲਿਓਨਲ ਬਰਗਰ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਨ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (SACP) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਰਜਕਰਤਾ ਹਨ। ਉਸਦੀ ਸਾਰੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਬਣੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਇਸੇ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰੇਮੀ ਕੋਨਾਰਡ ਦੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੀ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਦਾ ਮੁੱਖ ਧੁਰਾ ਨਸਲਵਾਦ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਏ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਹੋਈਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਿਆਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਨੈਲਸਨ ਮੰਡੇਲਾ]] ਅਤੇ 1976 ਦੀ ਸਵੇਤੋ ਲਹਿਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।

ਗੋਰਡੀਮਰ ਖੁਦ ਵੀ ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ, ਉਹ [[ਨੈਲਸਨ ਮੰਡੇਲਾ]] ਦੇ ਵਕੀਲ ਬਰਾਮ ਫਿਸ਼ਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਫਿਸ਼ਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਹੀ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਬਰਗਰ ਫੈਮਿਲੀ ਨੂੰ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Wastberg&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;citation web&quot;&gt;Wästberg, Per (26 April 2001). &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ਜਦ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਬੈਨ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ [[ਨੈਲਸਨ ਮੰਡੇਲਾ]] ਕੋਲ ਜੇਲ ਵਿੱਚ ਭੇਜੀ ਗਈ ਤਾਂ ਕਿ ਉਸਦਾ ਇਸ ਉੱਪਰ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, &quot;ਚੰਗੀ ਸੋਚ ਹੈ (thought well of it)।&quot;&lt;ref name=&quot;NovelRights&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;citation web&quot;&gt;[[ਨਦੀਨ ਗੋਰਡੀਮਰ|Gordimer, Nadine]]. &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਆਲੋਚਕਾਂ ਵਲੋਂ ਵੀ ਚੰਗੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਮਿਲੀ। ਉਹ&lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;107&quot;&gt;&lt;/span&gt; ''[[ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼|ਦਾ ਨਿਊ ਯੌਰਕ ਟਾਈਮਸ]]'' ਨੇ ਕਿਹਾ, &quot;most political and most moving novel&quot;&lt;ref name=&quot;Sampson&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;citation web&quot;&gt;Sampson, Anthony (19 August 1979). &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ਇਸ ਉੱਪਰ ''ਦਾ ਨਿਊ ਯੌਰਕ ਰਿਵੀਊ ਆਫ ਬੁਕਸ''  ਨੇ ਇਸ ਉੱਪਰ &quot;elegant&quot;, &quot;fastidious&quot; ਅਤੇ &quot;cultivated upper class&quot; ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੱਸਿਆ।&lt;ref name=&quot;O'Brien&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;citation web&quot;&gt;O'Brien, Conor Cruise (25 October 1979). &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;''ਦਾ ਹਡਸਨ ਰਿਵੀਊ''  ਨੇ ਪੁਸਤਕ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ, &quot;gives scarcely any pleasure in the reading but which one is pleased to have read nonetheless&quot;&lt;ref name=&quot;jstor3850722&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;citation journal&quot;&gt;Epstein, Joseph (1980). &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ਨਾਵਲ ਨੇ 1980 ਵਿੱਚ ਸੈਂਟਰਲ ਨਿਊਜ਼ ਏਜੰਸੀ ਲਿਟਰੇਰੀ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ।

== Notes ==
{{Reflist|group = &quot;nb&quot;}}

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

==Works cited==
{{Refbegin|30em}}
*{{cite book |last=Clingman |first=Stephen |title=The Novels of Nadine Gordimer: History from the Inside |url=https://books.google.com/books?id=YLa8QgAACAAJ |year=1993 |publisher=Bloomsbury Publishing Plc |isbn=978-0-7475-1390-2 |ref=harv }}
*{{cite book |last=Cooke |first=John |editor-last=Newman |editor-first=Judie |title=Nadine Gordimer's Burger's Daughter: A Casebook |chapter=Leaving the Mother's House |url=https://books.google.com/books?id=jGFje8JWmN8C&amp;pg=PA81 |year=2003 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-514717-9 |pages=81–98 |ref=harv }}
*{{cite book |last=De Lange |first=Margreet |title=The Muzzled Muse: Literature and Censorship in South Africa |url=https://books.google.com/books?id=h4X8g4LEUeYC |year=1997 |publisher=John Benjamins Publishing |isbn=978-90-272-2220-6 |ref=harv }}
*{{cite book |last=Gardner |first=Susan |editor1-last=Bazin |editor1-first=Nancy Topping |editor2-last=Seymour |editor2-first=Marilyn Dallman |title=Conversations with Nadine Gordimer |publisher=University Press of Mississippi |year=1990 |pages=161–175 |chapter=A Story for This Place and Time: An Interview with Nadine Gordimer about ''Burger's Daughter'' |chapterurl=https://books.google.com/books?id=xHh5IHbBiZUC&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA161#v=onepage&amp;q&amp;f=false |isbn=978-0-87805-444-2 |ref=harv }}
*{{cite book |last=Gardner |first=Susan |editor-last=Newman |editor-first=Judie |title=Nadine Gordimer's Burger's Daughter: A Casebook |chapter=Still Waiting for the Great Feminist Novel |url=https://books.google.com/books?id=jGFje8JWmN8C&amp;pg=PA167 |year=2003 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-514717-9 |pages=167–220 |ref=harv }}
*{{cite book |last=Gordimer |first=Nadine |authorlink=Nadine Gordimer |title=Burger's Daughter |url=https://archive.org/details/burgersdaughter0000gord_c4p9 |publisher=[[Jonathan Cape]] |year=1979 |isbn=978-0-224-01690-2 |ref=harv }}
*{{cite book |last=Gordimer |first=Nadine |editor-last=Gordimer |editor-first=Nadine |display-editors=etal |title=[[What Happened to Burger's Daughter or How South African Censorship Works]] |chapter=What the Book is About |publisher=Taurus |year=1980 |isbn=978-0-620-04482-0|ref=harv}}
*{{cite book |last=Gray |first=Stephen |authorlink=Stephen Gray (writer) |editor1-last=Bazin |editor1-first=Nancy Topping |editor2-last=Seymour |editor2-first=Marilyn Dallman |title=Conversations with Nadine Gordimer |publisher=University Press of Mississippi |year=1990 |pages=176–184 |chapter=An Interview with Nadine Gordimer |chapterurl=https://books.google.com/books?id=xHh5IHbBiZUC&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA176#v=onepage&amp;q&amp;f=false |isbn=978-0-87805-444-2 |ref=harv }}
*{{cite book |last=Head |first=Dominic |title=Nadine Gordimer |url=https://books.google.com/books?id=0Dcc9Lmwn1IC |date=10 November 1994 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-47549-5 |ref=harv }}
*{{cite book |last=JanMohamed |first=Abdul R. |title=Manichean Aesthetics: The Politics of Literature in Colonial Africa |url=https://www.questia.com/read/10282630/manichean-aesthetics-the-politics-of-literature-in |accessdate=16 May 2013 |year=1983 |publisher=University of Massachusetts Press |pages=126–139 |isbn=978-0-87023-395-1 |ref=harv |archive-date=2 ਮਾਰਚ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140302073355/http://www.questia.com/read/10282630/manichean-aesthetics-the-politics-of-literature-in |url-status=dead }} {{subscription needed|via=[[Questia Online Library|Questia]]}}.
*{{cite book |last1=Juraga |first1=Dubravka |last2=Booker |first2=M. Keith |title=Socialist Cultures East and West: A Post-Cold War Reassessment |url=https://books.google.com/books?id=hD-adL-aL3wC&amp;pg=PA18 |year=2002 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-275-97490-9 |page=18 |ref=harv }}
*{{cite book |last=Kacandes |first=Irene |title=Talk Fiction: Literature and the Talk Explosion |publisher=University of Nebraska Press |year=2001 |url=https://www.questia.com/read/109796849/talk-fiction-literature-and-the-talk-explosion |isbn=978-0-8032-2738-5 |accessdate=13 June 2013 |ref=harv |archive-date=2 ਮਾਰਚ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140302115138/http://www.questia.com/read/109796849/talk-fiction-literature-and-the-talk-explosion |url-status=dead }} {{subscription needed|via=[[Questia Online Library|Questia]]}}
*{{cite book |last=Karolides |first=Nicholas J. |title=Literature Suppressed on Political Grounds |url=https://books.google.com/books?id=IFx6JOw9QjsC&amp;pg=PA72 |year=2006 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-0-8160-7151-7 |page=72 |ref=harv }}
*{{cite book |editor1-last=Jagne |editor1-first=Siga Fatima |editor2-last=Parekh |editor2-first=Pushpa Naidu |last=Marsh-Lockett |first=Carol P. |title=Postcolonial African Writers: A Bio-bibliographical Critical Sourcebook |chapter=Nadine Gordimer (1923–) |chapterurl=https://books.google.com/books?id=3iibMu0Qjs8C&amp;pg=PA187 |year=2012 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-59397-0 |pages=187–200 |ref=harv }} [https://www.questia.com/read/117392595/postcolonial-african-writers-a-bio-bibliographical Questia access]{{subscription required}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141107101131/https://www.questia.com/read/117392595/postcolonial-african-writers-a-bio-bibliographical |date=2014-11-07 }}.
*{{cite book |last=Visel |first=Robin Ellen |title=White Eve in the &quot;petrified Garden&quot;: The Colonial African Heroine in the Writing of Olive Schreiner, Isak Dinesen, Doris Lessing and Nadine Gordimer |url=https://books.google.com/books?id=imeiOwAACAAJ |year=1987 |publisher=University of British Columbia |isbn=978-0-315-44684-7 |pages=179–202 |ref=harv }}
*{{cite book |last=Yelin |first=Louise |editor1-last=Bauer |editor1-first=Dale M. |editor2-last=Mckinstry |editor2-first=Susan Jaret |title=Feminism, Bakhtin, and the Dialogic |publisher=State University of New York Press |year=1991 |pages=219–238 |chapter=Problems of Gordimer's Poetics: Dialogue in ''Burger's Daughter'' |chapterurl=https://www.questia.com/read/102476772/feminism-bakhtin-and-the-dialogic |isbn=978-0-7914-9599-5 |accessdate=12 June 2013 |ref=harv |archive-date=13 ਅਪ੍ਰੈਲ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130413064236/http://www.questia.com/read/102476772/feminism-bakhtin-and-the-dialogic |url-status=dead }} {{subscription needed|via=[[Questia Online Library|Questia]]}}.
*{{cite book |last=Yelin |first=Louise |title=From the Margins of Empire: Christina Stead, Doris Lessing, Nadine Gordimer |url=https://books.google.com/books?id=KvFfOQFIeO8C&amp;pg=PA126 |year=1998 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-8505-3 |ref=harv }} [https://www.questia.com/read/103712632/from-the-margins-of-empire-christina-stead-doris Questia access]{{subscription required}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141105150216/https://www.questia.com/read/103712632/from-the-margins-of-empire-christina-stead-doris |date=2014-11-05 }}.
{{Refend}}</text>
      <sha1>mnoa605hlvjln18wwn2j26krt0s5i46</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮਾਰਾ ਅਹਿਮਦ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69663</id>
    <revision>
      <id>849895</id>
      <parentid>821773</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T08:05:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2861" sha1="i8wu17jjot0sxhvtaortpcfphio8rp6" xml:space="preserve">'''ਮਾਰਾ ਅਹਿਮਦ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: ਮਾਰਾ ਅਹਿਮਦ) ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਮਰੀਕੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ। ਨੀਲਮ ਫ਼ਿਲਮਜ਼ (Neelum Films) ਇਸਦੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਕੰਪਨੀ ਹੈ ਮਾਰਾ ਦਾ ਜਨਮ ਲਾਹੌਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਬੈਲਜੀਅਮ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਰਹੀ ਅਤੇ ਪੜੀ ਹੈ। '''ਇਕ ਮਹੀਨ ਦੀਵਾਰ''' (ਇਕ ਥਿਨ ਵਾਲ&lt;ref&gt;http://www.urduvoa.com/media/video/cafe-dc-mara-ahmed/3108687.html?nocache=1{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;) ਇਸਦੀ ਤੀਸਰੀ ਡਾਕੂਮੈਂਟਰੀ ਫਿਲਮ ਹੈ ਜੋ 1947 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕ ਵੰਡ ਬਾਰੇ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://thelittle.org/event/Mar15/thin-wall |title=A Thin Wall at the Little Theatre |access-date=2015-12-19 |archive-date=2015-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150512053244/http://thelittle.org/event/Mar15/thin-wall |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
==ਲੇਖ==

*ਮਾਰਾ ਅਹਿਮਦ: [http://www.rochestercitynewspaper.com/rochester/the-paris-attacks-should-france-rain-flowers/Content?oid=2685511 The Paris attacks: should France rain flowers?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304185733/http://www.rochestercitynewspaper.com/rochester/the-paris-attacks-should-france-rain-flowers/Content?oid=2685511 |date=2016-03-04 }}, City Newspaper, December 1, 2015]
*ਮਾਰਾ ਅਹਿਮਦ: [http://postrochester.com/issues/ An essay by artist ਮਾਰਾ ਅਹਿਮਦ, Post Rochester] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109215356/http://postrochester.com/issues/ |date=2016-01-09 }}, July/August 2015]
*ਮਾਰਾ ਅਹਿਮਦ: [http://www.countercurrents.org/ahmed170614.htm Love In The Time Of Cholera And Hélène Cixous], Countercurrents, June 17, 2014]
*ਮਾਰਾ ਅਹਿਮਦ: [http://socialistworker.org/2014/04/03/still-in-attica-after-40-years Still in Attica after 40 years, Socialist Worker], April 3, 2014]
*ਮਾਰਾ ਅਹਿਮਦ: [http://rochester.indymedia.org/node/101206 Islamophobia - The New Racism, Rochester Indymedia], January 30, 2014]
*ਮਾਰਾ ਅਹਿਮਦ ਅਤੇ ਜੂਡਿਥ ਬੇੱਲੋ: [https://web.archive.org/web/20160304200739/http://www.counterpunch.org/2009/11/30/pakistan-and-the-global-war-on-terror/ Pakistan and the Global War on Terror – An Interview with Tariq Ali], Counterpunch, November 30, 2009]

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ]]</text>
      <sha1>i8wu17jjot0sxhvtaortpcfphio8rp6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਨੌਰਾ ਫ਼ਤੇਹੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71717</id>
    <revision>
      <id>849855</id>
      <parentid>824679</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T21:16:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20202" sha1="72itmd3hig9um6cm9xkhz1gp12wjzcf" xml:space="preserve">{{Infobox model
| name = ਨੌਰਾ ਫ਼ਤੇਹੀ
| gender = ਔਰਤ
| image =Nora_Fatehi_Roar.jpg
| caption = ਨੋਰਾ ਫਤੇਹੀ ਰੋਰ-ਟਾਇਗਰਸ ਔਫ ਸੁੰਦਰਬਨਸ
| religion =ਇਸਲਾਮ
| alt = ਨੋਰਾ ਫਤੇਹੀ ਰੋਰ-ਟਾਇਗਰਸ ਔਫ ਸੁੰਦਰਬਨਸ
| birth_name = ਨੌਰਾ ਫ਼ਤੇਹੀ
| birth_place = [[ਕੈਨੇਡਾ]]
| occupation = ਮਾਡਲ, ਅਦਾਕਾਰਾ
| yearsactive = 2013-ਹੁਣ ਤੱਕ
| website =
}}

'''ਨੌਰਾ ਫ਼ਤੇਹੀ '''ਇੱਕ ਮੋਰੱਕਨ ਕੈਨੇਡੀਆਈ ਮੂਲ ਦੀ ਨ੍ਰਿਤਿਕਾ, ਮਾਡਲ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://indiatoday.intoday.in/story/moroccan-model-nora-fatehi-debut-with-roar-tigers-of-the-sunderbans/1/395744.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2016-01-27 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304091915/http://indiatoday.intoday.in/story/moroccan-model-nora-fatehi-debut-with-roar-tigers-of-the-sunderbans/1/395744.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਫਿਲਮ ਕੈਰੀਅਰ [[ਰੋਰ: ਟਾਈਗਰਸ ਔਫ ਦਾ ਸੁੰਦਰਬਨਸ]] ਤੋਂ ਕੀਤਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://roarthefilm.com/cast.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2016-01-27 |archive-date=2018-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180911032516/http://roarthefilm.com/cast.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਉਸਦੀ ਅਗਲੀ ਫਿਲਮ [[ਕ੍ਰੇਜ਼ੀ ਕੁੱਕੜ ਫੈਮਿਲੀ]] ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕੁਝ ਤੇਲਗੂ ਫਿਲਮਾਂ ਟੈਂਪਰ, [[ਬਾਹੁਬਲੀ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਬਾਹੁਬਲੀ]] ਅਤੇ [[ਕਿੱਕ 2]] ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਮਲਿਆਲਮ ਫਿਲਮ [[ਡਬਲ ਬੈਰੇਲ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ 2015 ਵਿੱਚ [[ਕਲਰਸ]] ਦੇ ਇੱਕ ਰਿਆਲਟੀ ਸ਼ੋਅ [[ਬਿੱਗ ਬੌਸ (ਸੀਜ਼ਨ 9)|ਬਿੱਗ ਬੌਸ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾਗੀ ਵਜੋਂ ਭਾਗ ਲਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|title = Bigg Boss 9 Wild Card entrant Nora Fatehi’s HOT pictures will leave you wanting for more!|url = http://www.india.com/gallery/bigg-boss-9-wild-card-entrant-nora-fatehis-hot-pictures-will-leave-you-wanting-for-more-764833/|website = India.com|date = 2015-12-07|accessdate = 2015-12-17}}&lt;/ref&gt;

2016 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਰਿਐਲਿਟੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਡਾਂਸ ਸ਼ੋਅ ਝਲਕ ਦਿਖਲਾ ਜਾ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਉਹ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਫ਼ਿਲਮ 'ਸੱਤਿਆਮੇਵ ਜਯਤੇ' ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗਾਣੇ &quot;ਦਿਲਬਰ&quot; ਦੇ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਏ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dilbar - YouTube |url=https://www.youtube.com/watch?v=TRa9IMvccjg |website=www.youtube.com |access-date=15 January 2019}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਗਾਣੇ ਨੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਦੇ ਪਹਿਲੇ 24 ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਯੂਟਿਊਬ 'ਤੇ 20 ਮਿਲੀਅਨ ਵਿਊਜ਼ ਪਾਰ ਕਰ ਲਏ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਹਿੰਦੀ ਗੀਤ ਬਣ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.music-asia.com/2018/07/satyameva-jayates-dilbar-breaks-records-in-india/|title=Satyameva Jayate's &quot;Dilbar&quot; breaks records in India|date=10 July 2018|work=Music Asia|access-date=21 July 2018|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20180721221623/https://www.music-asia.com/2018/07/satyameva-jayates-dilbar-breaks-records-in-india/|archive-date=21 July 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਨੇ ਦਿਲਬਰ ਗਾਣੇ ਦਾ ਅਰਬੀ ਸੰਸਕਰਣ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਮੋਰੱਕੋ ਦੇ ਹਿੱਪ-ਹੋਪ ਸਮੂਹ ਫਨੇਅਰ ਨਾਲ ਵੀ ਸਹਿਯੋਗ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nora Fatehi's Arabic version of Dilbar has set the internet on fire and how! Watch video |url=https://www.timesnownews.com/entertainment/news/bollywood-news/article/nora-fatehis-arabic-version-of-dilbar-has-set-the-internet-on-fire-and-how-watch-video/324543 |access-date=3 February 2021 |work=Times Now |date=5 December 2018 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web |title=Dilbar Arabic Version |url=https://www.youtube.com/watch?v=_108FB3SLuk |access-date=15 January 2019}}&lt;/ref&gt;

2019 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਤਨਜ਼ਾਨੀਆ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰ ਰਾਏਵਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਡੈਬਿਊ ਗਾਣਾ ਪੇਪੇਟਾ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ।

== ਜ਼ਿੰਦਗੀ ==
ਫ਼ਤੇਹੀ ਇੱਕ ਮੋਰੱਕੋ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਆਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੰਟਰਵਿਊਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ &quot;ਦਿਲੋਂ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ&quot; ਸਮਝਦੀ ਹੈ।

== ਕਰੀਅਰ ==
[[File:Nora Fatehi graces the red carpet for Umang police show (07) (cropped).jpg|thumb|2017 ਵਿੱਚ ਫ਼ਤੇਹੀ ਇੱਕ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ|327x327px]]

ਫ਼ਤੇਹੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਫਿਲਮ 'ਰੋਅਰ: ਟਾਈਗਰਸ ਆਫ ਦ ਸੁੰਦਰਬਨਸ' ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਰੀ ਜਗਨਨਾਧ ਦੀ ਤੇਲਗੂ ਫ਼ਿਲਮ 'ਟੈਂਪਰ' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਈਟਮ ਨੰਬਰ ਲਈ ਸਾਈਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੇਲਗੂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ।&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kumar |first1=Hemanth |title=NTR dances like a dream: Nora Fatehi |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/NTR-dances-like-a-dream-Nora-Fatehi/articleshow/45435183.cms |access-date=16 February 2021 |work=The Times of India |date=15 January 2017 |language=en}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਨੇ ਵਿਕਰਮ ਭੱਟ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ ਭੱਟ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਫ਼ਿਲਮ 'ਮਿਸਟਰ ਐਕਸ' ਵਿੱਚ ਇਮਰਾਨ ਹਾਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਗੁਰਮੀਤ ਚੌਧਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਨਿਭਾਈ ਹੈ।

ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਫ਼ਤੇਹੀ 'ਬਾਹੁਬਲੀ: ਦਿ ਬਿਗਿਨਿੰਗ'&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://ibnlive.in.com/news/nora-fatehi-signed-for-a-special-song-in-baahubali/536504-8-66.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20150330020643/http://ibnlive.in.com/news/nora-fatehi-signed-for-a-special-song-in-baahubali/536504-8-66.html|url-status=dead|archive-date=2015-03-30|title=Nora Fatehi signed for a special song in 'Baahubali'|work=IBNLive}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ 'ਕਿੱਕ 2' ਵਰਗੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੇ ਆਈਟਮ ਨੰਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ।&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Pasupulate |first1=Karthik |title=Nora Fatehi to groove with Ravi Teja in Kick 2 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/Nora-Fatehi-to-groove-with-Ravi-Teja-in-Kick-2/articleshow/46849131.cms |access-date=16 February 2021 |work=The Times of India |date=15 January 2017 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/south-gossip/after-grooving-with-jr-ntr-noorah-fatehi-to-shake-a-leg-with-ravi-teja-in-kick-2/|title=After grooving with Jr NTR, Noorah Fatehi to shake a leg with Ravi Teja in Kick 2?|publisher=bollywoodlife.com|date=7 April 2015|access-date=14 ਅਕਤੂਬਰ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502065632/https://www.bollywoodlife.com/south-gossip/after-grooving-with-jr-ntr-noorah-fatehi-to-shake-a-leg-with-ravi-teja-in-kick-2/|archive-date=2 ਮਈ 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ਜੂਨ 2015 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਤੇਲਗੂ ਫ਼ਿਲਮ 'ਸ਼ੇਰ' ਸਾਈਨ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indiaglitz.com/nora-fatehi-item-song-in-kalyan-ram-sher-telugu-news-136368.html|title=Kalyan Ram with 'Temper' girl|publisher=indiaglitz.com|access-date=2021-10-14|archive-date=2019-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502063931/https://www.indiaglitz.com/nora-fatehi-item-song-in-kalyan-ram-sher-telugu-news-136368.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਅਗਸਤ 2015 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਤੇਲਗੂ ਫ਼ਿਲਮ 'ਲੋਫਰ' ਸਾਈਨ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਪੁਰੀ ਜਗਨਨਾਧ ਨੇ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਰੁਣ ਤੇਜ ਦੇ ਨਾਲ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.indiaglitz.com/nora-fathehi-in-a-special-number-in-loafer-telugu-news-140800.html%22Nora|title=- Telugu News|website=IndiaGlitz.com|access-date=2021-10-14|archive-date=2021-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20211027210448/https://www.indiaglitz.com/nora-fathehi-in-a-special-number-in-loafer-telugu-news-140800.html%22Nora|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਨਵੰਬਰ 2015 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ 'ਓਪਿਰੀ' ਸਾਈਨ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Jonnalagedda |first1=Pranita |title=Nora Fatehi's item song will add a desi tadka to the Intouchables remake |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/Nora-Fatehis-item-song-will-add-a-desi-tadka-to-the-Intouchables-remake/articleshow/49909012.cms |access-date=16 February 2021 |work=The Times of India |date=16 January 2017 |language=en}}&lt;/ref&gt; ਦਸੰਬਰ 2015 ਵਿੱਚ, ਫ਼ਤੇਹੀ ਨੇ ਬਿੱਗ ਬੌਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜੋ ਕਿ ਵਾਈਲਡ ਕਾਰਡ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨੌਵੇਂ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Tungekar |first1=Samreen |title=Bigg Boss is just entertainment, shouldn't be taken so seriously: Nora Fatehi's secrets |url=https://www.hindustantimes.com/brunch/bigg-boss-is-just-entertainment-shouldn-t-be-taken-so-seriously-nora-fatehi-s-secrets/story-dPX6UB9HKjFGdM46kaEWXN.html |access-date=16 February 2021 |work=Hindustan Times |date=30 September 2017 |language=en}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਨੇ 12ਵੇਂ ਹਫ਼ਤੇ (ਦਿਨ 83) ਵਿੱਚ ਘਰੋਂ ਕੱਢੇ ਜਾਣ ਤੱਕ 3 ਹਫ਼ਤੇ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਿਤਾਏ। ਉਹ 2016 ਵਿੱਚ 'ਝਲਕ ਦਿਖਲਾ ਜਾ' ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਵੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 'ਮਾਈ ਬਰਥ-ਡੇ ਸੌਂਗ'ref&gt;{{cite web|url=https://themoviean.com/nora-fatehi-interview/ |title=From Bigg Boss to Bollywood |publisher= The Moviean|date=14 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200505193622/https://themoviean.com/nora-fatehi-interview/ |archive-date=5 May 2020 |access-date=14 August 2020}}&lt;/ref&gt; ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੰਜੇ ਸੂਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁੱਖ ਅਦਾਕਾਰਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਹੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://crunknews.com/my-birthday-song-movie-wiki-cast-crew-story-poster-trailer/|title=My Birthday Song Movie Wiki Cast Crew Story Poster Trailer|first=Sangra|last=Ankush|date=23 December 2017|access-date=23 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180417030838/http://crunknews.com/my-birthday-song-movie-wiki-cast-crew-story-poster-trailer/|archive-date=17 April 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ਫਰਵਰੀ 2019 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਿਕਾਰਡ ਲੇਬਲ ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ 'ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ, ਸੰਗੀਤ ਵੀਡੀਓਜ਼, ਵੈਬ ਸੀਰੀਜ਼ ਅਤੇ ਵੈਬ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹੋਵੇਗੀ।&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Desk |first1=IBT Entertainment |title=Nora Fatehi exclusively signed by T-Series |url=https://www.ibtimes.co.in/nora-fatehi-exclusively-signed-by-t-series-791256 |access-date=5 February 2019 |work=International Business Times, India Edition |date=3 February 2019 |language=en}}&lt;/ref&gt; ਫਿਰ ਉਹ 2020 ਦੀ ਡਾਂਸ ਫਿਲਮ 'ਸਟ੍ਰੀਟ ਡਾਂਸਰ 3 ਡੀ' ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। 6 ਮਾਰਚ 2021 ਨੂੰ ਫ਼ਤੇਹੀ ਪਹਿਲੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ-ਅਰਬ ਔਰਤ ਕਲਾਕਾਰ ਬਣੀ ਜਿਸ ਦੇ ਗਾਣੇ &quot;ਦਿਲਬਰ&quot; ਨੇ ਯੂਟਿਊਬ 'ਤੇ ਇੱਕ ਅਰਬ ਵਿਯੂਜ਼ ਪਾਰ ਕੀਤੇ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.mid-day.com/entertainment/bollywood-news/article/nora-fatehi-is-the-first-african-arab-female-artiste-to-hit-1-billion-mark-with-dilbar-23162436|title=Nora Fatehi is the first African-Arab female artiste to hit 1 billion mark with 'Dilbar'|last=IANS|date=6 March 2021|work=Mid Day|access-date=6 March 2021}}&lt;/ref&gt;

=== ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ ===
{| style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot; class=&quot;wikitable sortable&quot;

! ਸਾਲ&lt;br&gt;
!ਫਿਲਮ ਦਾ ਨਾਂ&lt;br&gt;
! ਭਾਸ਼ਾ&lt;br&gt;
! ਰੋਲ&lt;br&gt;
! ਨੋਟਸ&lt;br&gt;
|-
|2013 
|''ਰੋਰ: ਟਾਈਗਰ ਆਫ਼ ਸੁੰਦਰਬਨ'' 
| ਹਿੰਦੀ 
| ਸੀਜੇ
|-
|2015 
|''ਕ੍ਰੇਜ਼ੀ ਕੁੱਕੜ ਫੈਮਿਲੀ''
| ਹਿੰਦੀ  
| ਅਮੀ
|-
|2015 
|''ਟੈਂਪਰ'' 
| ਤੇਲੁਗੂ 
| ਖੁਦ 
| ਖਾਸ ਭੂਮਿਕਾ
|-
|2015 
|''ਮਿਸਟਰ ਐਕਸ'' 
| ਹਿੰਦੀ
| ਖੁਦ
| ਖਾਸ ਭੂਮਿਕਾ
|-
|2015 
|''ਡਬਲ ਬੈਰਲ'' 
|ਮਲਿਆਲਮ
| ਸਹਾਇਕ ਅਦਾਕਾਰਾ
|-
|2015 
|''ਬਾਹੁਬਲੀ'' 
| ਤੇਲਗੂ/ਤਾਮਿਲ 
| ਨਚਾਰ
| ਮਨੋਹਰੀ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿੱਖ
|-
|2015 
|''ਕਿੱਕ 2 ''
| ਤੇਲਗੂ
| ਖੁਦ
| ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਝਲਕ
|-
|2015 
|''ਸ਼ੇਰ'' 
| Telugu 
| Herself 
| Special Appearance
|-
|2015 
|''Loafer''
| Telugu 
| Herself 
| Special Appearance
|-
|2016
! style=&quot;background:#FFFFCC;&quot; | ''Oopiri'' &lt;span class=&quot;mw-default-size&quot;&gt;&lt;span&gt;[[File:Dagger-14-plain.png|link=|alt=Film has yet to be released|14x14px]]&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-default-size&quot;&gt;&lt;/span&gt; 
! Telugu 
! Herself 
! Special Appearance
|}

=== ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ===
{| style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot; class=&quot;wikitable&quot;

! ਨਾਮ&lt;br&gt;
! ਸਾਲ
! ਹੋਸਟ
! ਨੋਟਸ&lt;br&gt;
|-
| [[ਬਿੱਗ ਬੌਸ (ਸੀਜ਼ਨ 9)]]
| 2015 
| [[ਸਲਮਾਨ ਖਾਨ|ਸਲਮਾਨ ਖਾਨ&lt;br&gt;
]]
| ਪ੍ਰਤੀਭਾਗੀ - 58ਵੇਂ ਦਿਨ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਅਤੇ 83ਵੇਂ ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ
|}

=== ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਵੀਡੀਓ ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;width:40px;&quot;| ਸਾਲ
! style=&quot;width:130px;&quot;| ਗੀਤ
!Singer(s)
! style=&quot;width:350px;&quot; | ਨੋਟਸ
! style=&quot;width:150px;&quot;| ਲੇਬਲ
|-
|rowspan=2|2017 
|&quot;[[ਨਾਹ]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Naah - Harrdy Sandhu Feat. Nora Fatehi {{!}} Jaani {{!}} B Praak {{!}} Official Music Video-Latest Hit Song 2017 |url=https://www.youtube.com/watch?v=8qs2dZO6wcc |website=www.youtube.com |access-date=15 January 2019}}&lt;/ref&gt;
|[[ਹਾਰਡੀ ਸੰਧੂ]]
|[[ਹਾਰਡੀ ਸੰਧੂ]] ਦੇ ਨਾਲ
|[[ਸੋਨੀ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਇੰਡੀਆ]]
|-
|&quot;ਬੇਬੀ ਮਰਵਾਕੇ ਮਾਨੇਗੀ&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Raftaar x Nora Fatehi - Baby Marvake Maanegi - YouTube |url=https://www.youtube.com/watch?v=AtUh3lJeac8 |access-date=16 March 2019 |date=8 May 2017}}&lt;/ref&gt;
|[[ਰਫ਼ਤਾਰ (ਰੈਪਰ)|ਰਫ਼ਤਾਰ]|| ||[[ਜ਼ੀ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਕੰਪਨੀ]]
|-
|2018 ||&quot;[[Dilbar (song)#ArabicVersion|Dilbar Arabic Version]]&quot;&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
|Herself, Fnaïre|| Singer, with Fnaïre&lt;ref&gt;{{Cite web|date=12 July 2009|title=Fnaire|url=https://www.africanhiphop.com/fnaire/|access-date=17 February 2021|website=Africanhiphop|language=en-US}}&lt;/ref&gt;|| rowspan=&quot;2&quot; |[[T-Series (company)|T-Series]]
|-
|rowspan=2|2019 
|&quot;[[Pachtaoge]]&lt;ref&gt;{{Citation|last=T-Series|title=Arijit Singh: Pachtaoge Official Video - Vicky Kaushal &amp; Nora Fatehi -Jaani, B Praak - Bhushan Kumar|date=23 August 2019|url=https://www.youtube.com/watch?v=PVxc5mIHVuQ|access-date=23 August 2019}}&lt;/ref&gt;&quot;
|[[Arijit Singh]]
|with [[Vicky Kaushal]]
|-
|&quot;Pepeta&quot;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/music/news/pepeta-teaser-out-nora-fatehi-ups-her-ante-with-this-afro-latino-single/articleshow/71001165.cms|title='Pepeta' teaser out: Nora Fatehi ups her ante with this Afro-Latino Single|work=The Times of India|access-date=12 January 2020}}&lt;/ref&gt;
|Herself, [[Rayvanny]]
|With [[Rayvanny]]
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2020
|&quot;Pachtaoge&quot;
&lt;small&gt;(Female version)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Navalka|first=Vaishnavi|title=Nora Fatehi's 'Pachtaoge' female version is all about love, heartbreak and self-liberation|url=https://www.republicworld.com/entertainment-news/music/nora-fatehi-pachtaoge-female-version-all-about-love-heartbreak.html|access-date=17 February 2021|work=Republic World|language=en|date=14 August 2020}}&lt;/ref&gt;
|[[Asees Kaur]]
|Herself
| rowspan=&quot;2&quot; |[[T-Series (company)|T-Series]]
|-
|&quot;Naach Meri Rani&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|date=24 January 2021|title=Trending Tunes: Naach Meri Rani is the chart topper again, followed by Bewafa Tera Masoom Chehra|url=https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/trending-tunes-naach-meri-rani-is-the-chart-topper-again-followed-by-bewafa-tera-masoom-chehra-1765389/|access-date=17 February 2021|work=Bollywood Life|language=en}}&lt;/ref&gt;
|[[Guru Randhawa]], [[Nikhita Gandhi]]
|With [[Guru Randhawa]]
|-
|&quot;Body Dance Cover&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|date=29 December 2020|title=Nora Fatehi creates a storm with Meghan Thee Stallion's 'Body Ody' dance challenge in her latest video|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/nora-fatehi-creates-a-storm-with-meghan-thee-stallions-body-ody-dance-challenge-in-her-latest-video/|access-date=17 February 2021|work=Bollywood Hungama|language=en}}&lt;/ref&gt;
|[[Megan Thee Stallion]]
|With Rajit Dev
|
|-
|2021
|&quot;[[ਛੋੜ ਦੇਂਗੇ]]&quot;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=30 January 2021 |first=Vibha |last=Maru|title=Nora Fatehi's new single Chhod Denge is about heartbreak and revenge. See first look|url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/nora-fatehi-s-new-single-chhod-denge-is-about-heartbreak-and-revenge-see-first-look-1764249-2021-01-30|access-date=30 January 2021|work=India Today|language=en}}&lt;/ref&gt;
|[[Sachet–Parampara|Parampara Tandon]]
|With Ehan Bhat&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ehan Bhat|url=http://www.imdb.com/name/nm9374757/|access-date=17 February 2021|website=IMDb}}&lt;/ref&gt;
|[[T-Series (company)|T-Series]]
|}

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿੱਗ ਬੌਸ (ਹਿੰਦੀ ਟੀਵੀ ਲੜੀ) ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>72itmd3hig9um6cm9xkhz1gp12wjzcf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72503</id>
    <revision>
      <id>849810</id>
      <parentid>466249</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T12:45:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuldeepburjbhalaike</username>
        <id>18176</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:ਕਹਾਣੀਕਾਰ]]; added [[Category:ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ]] using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>849810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="366" sha1="192tn3mmi6rtgmdo5m939v9dky001c8" xml:space="preserve">'''ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ''' [[ਕੋਠੇ ਗੱਜਣ ਸਿੰਘ]] ([[ਕੋਟ ਕਪੂਰਾ]] )ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ ਅਤੇ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਚਰਚਿਤ [[ਕਹਾਣੀਕਾਰ]] ਸਨ।

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ]]</text>
      <sha1>192tn3mmi6rtgmdo5m939v9dky001c8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਰਿਕਾਰਡ ਲੇਬਲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78462</id>
    <revision>
      <id>849823</id>
      <parentid>581029</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T16:49:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitesh Gill</username>
        <id>8973</id>
      </contributor>
      <origin>849823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="813" sha1="nttmw6d9n2rgznu7tjp0c6rpz5z05jx" xml:space="preserve">'''ਰਿਕਾਰਡ ਲੇਬਲ''' ਉਸ ਬ੍ਰਾਂਡ ਜਾਂ ਮਾਰਕਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੰਗੀਤ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਜਾਂ ਸੰਗੀਤ ਵੀਡੀਓ ਦੇ ਵਿਗਿਆਪਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. &lt;ref&gt;{{ਫਰਮਾ:Cite web|last=Klein|first=Allison|url=http://howstuffworks.com/record-label1.htm|title=How Record Labels Work|website=HowStuffWorks.com|date=|accessdate=2016-04-29}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ ==
* [http://musicbrainz.org/browse/label?index=&amp;page=1 Browse Labels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328014029/http://musicbrainz.org/browse/label?index=&amp;page=1 |date=2014-03-28 }} at MusicBrainz
{{ਆਧਾਰ }}</text>
      <sha1>nttmw6d9n2rgznu7tjp0c6rpz5z05jx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>849824</id>
      <parentid>849823</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T16:50:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitesh Gill</username>
        <id>8973</id>
      </contributor>
      <origin>849824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="814" sha1="hfctop59lfmuykkcdl41g2of4ms04cw" xml:space="preserve">'''ਰਿਕਾਰਡ ਲੇਬਲ''' ਉਸ ਬ੍ਰਾਂਡ ਜਾਂ ਮਾਰਕਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੰਗੀਤ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਜਾਂ ਸੰਗੀਤ ਵੀਡੀਓ ਦੇ ਵਿਗਿਆਪਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{ਫਰਮਾ:Cite web|last=Klein|first=Allison|url=http://howstuffworks.com/record-label1.htm|title=How Record Labels Work|website=HowStuffWorks.com|date=|accessdate=2016-04-29}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ ==
* [http://musicbrainz.org/browse/label?index=&amp;page=1 Browse Labels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328014029/http://musicbrainz.org/browse/label?index=&amp;page=1 |date=2014-03-28 }} at MusicBrainz
{{ਆਧਾਰ }}</text>
      <sha1>hfctop59lfmuykkcdl41g2of4ms04cw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>849825</id>
      <parentid>849824</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T16:57:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitesh Gill</username>
        <id>8973</id>
      </contributor>
      <origin>849825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3904" sha1="p30tbh4269wg6fu9tvtu8rgnxm54b8z" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;float:right; text-align:center; padding:20px; margin:0 0 20px 20px; background-color:#F5F5F5;&quot;&gt;
[[File:Sony Music Group logo 2023.svg|180px|link=Sony Music Group]]

[[File:Universal Music Group logo.svg|180px|link=Universal Music Group]]

[[File:Warner Music Group logo (2021).svg|150px|link=Warner Music Group]]

&quot;Big Three&quot; music labels
&lt;/div&gt;
'''ਰਿਕਾਰਡ ਲੇਬਲ''' ਜਾਂ '''ਰਿਕਾਰਡ ਕੰਪਨੀ''' ਸੰਗੀਤ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਦੇ ਵਿਗਿਆਪਨ ਦੀ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਂਡ ਜਾਂ ਮਾਰਕਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕੰਪਨੀ ਜੋ ਇਸ ਦੀ ਮਾਲਕ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{ਫਰਮਾ:Cite web|last=Klein|first=Allison|url=http://howstuffworks.com/record-label1.htm|title=How Record Labels Work|website=HowStuffWorks.com|date=|accessdate=2016-04-29}}&lt;/ref&gt; ਰਿਕਾਰਡ ਲੇਬਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਕੰਪਨੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅਜਿਹੇ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਅਤੇ ਟ੍ਰੇਡਮਾਰਕਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਧੁਨੀ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਲਈ ਉਤਪਾਦਨ, ਨਿਰਮਾਣ, ਵੰਡ, ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ, ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਅਤੇ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦਾ ਤਾਲਮੇਲ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ, ਕਲਾਕਾਰ ਵਿੱਤ ਅਤੇ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨਾਲ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ &quot;ਰਿਕਾਰਡ ਲੇਬਲ&quot; ਇੱਕ ਵਿਨਾਇਲ ਰਿਕਾਰਡ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਗੋਲਾਕਾਰ ਲੇਬਲ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਰਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=label (n.) |url=https://www.etymonline.com/word/label |website=Online Etymological Dictionary |publisher=Douglas Harper |access-date=12 July 2021}}&lt;/ref&gt;

ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਸੰਗੀਤ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ, ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਕਲਾਕਾਰ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ, ਆਪਣੀਆਂ ਐਲਬਮਾਂ ਦੀ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਟ੍ਰੀਮਿੰਗ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਰੇਡੀਓ ਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਗੀਤਾਂ (ਸਿੰਗਲਜ਼) ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ 'ਰਿਕਾਰਡ ਲੇਬਲਾਂ' 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਰਿਕਾਰਡ ਲੇਬਲ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ (publicists) ਵੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਕਵਰੇਜ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਟੋਰਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਮੀਡੀਆ ਸਾਧਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੇ ਹਨ।

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ ==
* [http://musicbrainz.org/browse/label?index=&amp;page=1 Browse Labels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328014029/http://musicbrainz.org/browse/label?index=&amp;page=1 |date=2014-03-28 }} at MusicBrainz
{{ਆਧਾਰ }}</text>
      <sha1>p30tbh4269wg6fu9tvtu8rgnxm54b8z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਬਿੱਗ ਬੌਸ (ਹਿੰਦੀ ਟੀਵੀ ਲੜੀ) ਸੀਜ਼ਨ 10</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86119</id>
    <revision>
      <id>849882</id>
      <parentid>788772</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T03:27:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19209" sha1="tayg4wqxmemtv4sijeknsvqdo9wuic7" xml:space="preserve">''' ਬਿੱਗ ਬੌਸ 10''' ਕਲਰਸ ਚੈਨਲ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਰਿਆਲਟੀ ਸ਼ੋਅ [[ਬਿੱਗ ਬੌਸ]] ਦਾ 10ਵਾਂ ਸੀਜ਼ਨ ਹੈ। [[ਸਲਮਾਨ ਖ਼ਾਨ]] ਇਸਦਾ ਹੋਸਟ ਹੈ। ਬਿੱਗ ਬੌਸ ਦੇ ਇਸ ਸੀਜ਼ਨ ਦੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਟੀਵੀ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਭਾਗੀਦਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

==ਭਾਗੀਦਾਰ==
* 
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
==Voting History== 	
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; font-size:80%; line-height:15px;&quot;
|-
!rowspan=1 style=&quot;width:6%;&quot;|
!rowspan=1 style=&quot;width:6%; white-space:nowrap;&quot;| Week 1
!rowspan=1 style=&quot;width:6%; white-space:nowrap;&quot;| Week 2
!rowspan=1 style=&quot;width:6%; white-space:nowrap;&quot;| Week 3
!rowspan=1 style=&quot;width:6%; white-space:nowrap;&quot;| Week 4
!rowspan=1 style=&quot;width:6%; white-space:nowrap;&quot;| Week 5
!rowspan=1 style=&quot;width:6%; white-space:nowrap;&quot;| Week 6
!rowspan=1 style=&quot;width:6%; white-space:nowrap;&quot;| Week 7
!rowspan=1 style=&quot;width:6%; white-space:nowrap;&quot;| Week 8
!rowspan=1 style=&quot;width:6%; white-space:nowrap;&quot;| Week 9
!rowspan=1 style=&quot;width:6%; white-space:nowrap;&quot;| Week 10
!rowspan=1 style=&quot;width:6%; white-space:nowrap;&quot;| Week 11
!rowspan=1 style=&quot;width:6%; white-space:nowrap;&quot;| Week 12
!rowspan=1 style=&quot;width:6%; white-space:nowrap;&quot;| Week 13
!rowspan=1 style=&quot;width:6%; white-space:nowrap;&quot;| Week 14
!colspan=3 rowspan=1 style=&quot;width:6%; white-space:nowrap;&quot;| Week 15
|-
! colspan=&quot;19&quot; style=&quot;background:#000;&quot; |
|-	
! House Captain
| colspan=&quot;4&quot; rowspan=2 style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;| 	
| Bani
| colspan=&quot;2&quot;|Rohan
| Gaurav
| &lt;s&gt;Priyanka&lt;/s&gt;
| Lopamudra 	
| style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;| 
|Manveer
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;|
|-
! Captain's Nomination
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;| ''Not&lt;br&gt;eligible''
| Priyanka &lt;br&gt; Lopamudra &lt;br&gt; Manveer 
| style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;| 
| Bani
| colspan=&quot;8&quot; style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;|
|-
! colspan=&quot;18&quot; style=&quot;background:#000;&quot; |
|-
!Manveer
|Lopamudra,&lt;br&gt;Monalisa 
|Gaurav,&lt;br&gt;Rohan
|Nitibha,&lt;br&gt;Swami Om
|Rahul
|Karan,&lt;br&gt;Lokesh,&lt;br&gt;Rahul,&lt;br&gt;Rohan
| style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated'' 
|style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;|''Not&lt;br&gt;eligible''
|Sahil,&lt;br&gt; Bani
|Rahul
|Gaurav,&lt;br&gt;Monalisa
|style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;|''Not&lt;br&gt;eligible''
|colspan=4 style=&quot;background:#CCFFCC; text-align:center&quot; |''House&lt;br&gt;Captain''{{ref|5|5}}
|colspan=2 style=&quot;background:#fbf373;&quot; |'''Winner'''&lt;br&gt;(Day 105)
|-
!Bani
|Manu,&lt;br&gt;Priyanka 
|Manu,&lt;br&gt;Manveer 
|Lopamudra,&lt;br&gt;Monalisa
|Rohan
|style=&quot;background:#CCFFCC; text-align:center&quot; |''House&lt;br&gt;Captain''
|style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated'' 
|style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated'' 
|Priyanka,&lt;br&gt; Rahul,&lt;br&gt; Lopamudra
|Lopamudra,&lt;br&gt;Nitibha
|style=&quot;background:#959FFD;&quot; |Manu,&lt;br&gt; Monalisa
|style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated''
|Swami Om
|style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''No&lt;br&gt;nominations''
|Lopamudra
|style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''No&lt;br&gt;nominations''
|colspan=2 style=&quot;background:#fbf373;&quot; |'''Runner-up'''&lt;br&gt;(Day 105)
|-
!Lopamudra
|Manu,&lt;br&gt;Priyanka
|Manveer,&lt;br&gt;Nitibha
|Bani&lt;br&gt;Karan
|style=&quot;background:#FBF373; text-align:center&quot; |''Not&lt;br&gt;eligible''
|Gaurav&lt;br&gt;Karan,&lt;br&gt;Manu, &lt;br&gt;Manveer
|style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;|''Not&lt;br&gt;eligible''
|style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;|''Not&lt;br&gt;eligible''
|Priyanka,&lt;br&gt; Bani,&lt;br&gt; Nitibha
|Bani
|style=&quot;background:#CCFFCC; text-align:center&quot; |''House&lt;br&gt;Captain''
|style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;|''Not&lt;br&gt;eligible''
|Nitibha
|style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''No&lt;br&gt;nominations''
|Monalisa
|style=&quot;background:#ccc;&quot; | ''No&lt;br&gt;nominations''
|colspan=2 style=&quot;background:#fbf373;&quot; |'''Third place'''&lt;br&gt;{{nowrap|(Day 105)}}
|-	
!Manu	
|Bani,&lt;br&gt;Gaurav
|Gaurav,&lt;br&gt;Rohan
|Nitibha,&lt;br&gt;Swami Om
|Manveer
|Karan,&lt;br&gt;Lokesh,&lt;br&gt;Rahul,&lt;br&gt;Rohan
|style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;|''Not&lt;br&gt;eligible''
|style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;|''Not&lt;br&gt;eligible''
| style=&quot;background:#fcf; text-align:center;&quot; |''called out''&lt;br&gt;(Day 48)
|style=&quot;background:#87CEFA; text-align:center;&quot;|''In Secret&lt;br&gt; Room''
|Gaurav,&lt;br&gt;Priyanka 
|style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;|''Not&lt;br&gt;eligible''
|Monalisa
|style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;|''No&lt;br&gt;nominations''
|Bani
|style=&quot;background:#ccc;&quot; | ''No&lt;br&gt;nominations''
|colspan=2 style=&quot;background:#fcf; text-align:center;&quot; |''Walked''&lt;br&gt;(Day 105)
|-
!Rohan	
|Manu,&lt;br&gt;Priyanka
|Manu,&lt;br&gt;Manveer
|Bani,&lt;br&gt;Monalisa
|Monalisa
|Gaurav&lt;br&gt;Manu,&lt;br&gt;Manveer,&lt;br&gt;Monalisa
| style=&quot;background:#CCFFCC; text-align:center&quot; |''House&lt;br&gt;Captain''
| style=&quot;background:#CCFFCC; text-align:center&quot; |''House&lt;br&gt;Captain''
|Priyanka,&lt;br&gt; Sahil,&lt;br&gt; Bani
|style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;| ''Not&lt;br&gt;eligible''
|Monalisa,&lt;br&gt;Priyanka 
|style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;|''Not&lt;br&gt;eligible''
|style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated''
|style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''No&lt;br&gt;nominations''
|style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated''
|style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''No&lt;br&gt;nominations''
|colspan=2 style=&quot;background:#FA8072; text-align:center;&quot; |''Evicted''&lt;br&gt;(Day 101)
|-
!Monalisa 
|Manu,&lt;br&gt;Priyanka
|Akanksha,&lt;br&gt;Nitibha
|Bani,&lt;br&gt;Lopamudra
|Nitibha
|Karan,&lt;br&gt;Lokesh,&lt;br&gt;Rahul,&lt;br&gt;Rohan
|style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;|''Not&lt;br&gt;eligible''
|style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;|''Not&lt;br&gt;eligible''
|Priyanka,&lt;br&gt; Sahil,&lt;br&gt; Rohan
|style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;| ''Not&lt;br&gt;eligible''
|Gaurav,&lt;br&gt; Priyanka
|style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated''
|Monalisa
|style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''No&lt;br&gt;nominations''
| bgcolor=#959ffd | ''Nominated''
|colspan=3 style=&quot;background:#FA8072; text-align:center;&quot; |''Evicted''&lt;br&gt;(Day 98)
|-
!Nitibha
|Rahul,&lt;br&gt;Monalisa 
|Lopamudra,&lt;br&gt;Monalisa
|Manu,&lt;br&gt;Manveer
|style=&quot;background:#FBF373; text-align:center&quot;|Gaurav
|style=&quot;background:#FBF373; text-align:center&quot;|Karan,&lt;br&gt;Manveer,&lt;br&gt;Monalisa,&lt;br&gt;Rahul
| style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated''
|style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;|''Not&lt;br&gt;eligible''
|Priyanka,&lt;br&gt;Sahil,&lt;br&gt; Bani
|style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;| ''Not&lt;br&gt;eligible''
|Gaurav,&lt;br&gt;Monalisa 
|style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;|''Not&lt;br&gt;eligible''
|Lopamudra
|style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''No&lt;br&gt;nominations''
|colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#FA8072; text-align:center;&quot; |''Evicted''&lt;br&gt;(Day 91)
|-
!Swami Om
|Bani,&lt;br&gt;Gaurav
|Bani,&lt;br&gt;Gaurav
|Manu,&lt;br&gt;Manveer|style=&quot;background:#87CEFA; text-align:center;&quot;|''In Secret&lt;br&gt; Room'' 
|style=&quot;background:#FBF373; text-align:center&quot;|Karan,&lt;br&gt;Lokesh,&lt;br&gt;Monalisa,&lt;br&gt;Rahul
|style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;|''Not&lt;br&gt;eligible''
|style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;|''Not&lt;br&gt;eligible''
|style=&quot;background:#fcf; text-align:center;&quot; |''Walked''&lt;br&gt;(Day 48)
|style=&quot;background:#FBF373; text-align:center&quot;|''Not&lt;br&gt;eligible''
|style=&quot;background:#FBF373; text-align:center&quot;|Manu,&lt;br&gt;Manveer
|style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;|''Not&lt;br&gt;eligible''
|Bani
|colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#FFE08B; text-align:center;&quot; |''Ejected''&lt;br&gt;(Day 81)
|-
!Gaurav
|Manu,&lt;br&gt;Priyanka
|Manu,&lt;br&gt;Manveer
|Bani,&lt;br&gt;Rahul
|Manu
|Karan,&lt;br&gt;Lokesh,&lt;br&gt;Monalisa,&lt;br&gt;Rahul
|style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated'' 
|style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;|''Not&lt;br&gt;eligible''
|style=&quot;background:#CCFFCC; text-align:center&quot; |''House&lt;br&gt;Captain''
|style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;| ''Not&lt;br&gt;eligible''
|Monalisa,&lt;br&gt;Nitibha
|style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated''
|colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#FA8072; text-align:center;&quot; |''Evicted''&lt;br&gt;(Day 77)
|-
!Priyanka
|Bani,&lt;br&gt;Gaurav
|colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#FA8072; text-align:center;&quot; |''Evicted''&lt;br&gt;(Day 7)
|style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;|''Not&lt;br&gt;eligible''
|Jason, &lt;br&gt; Sahil
|style=&quot;background:#87CEFA; text-align:center;&quot;|''In Secret&lt;br&gt; Room''
|Monalisa,&lt;br&gt;Nitibha
|colspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#FFE08B; text-align:center;&quot; |''Thrown out of the house due to bad behaviour''&lt;br&gt;(Day 69)
|-
!Rahul
|Manu,&lt;br&gt;Priyanka
|Akanksha,&lt;br&gt;Swami Om
|Karan,&lt;br&gt;Monalisa
|Karan
|Karan,&lt;br&gt;Lokesh,&lt;br&gt;Manu,&lt;br&gt;Monalisa
| style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated'' 
|style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated''
|Priyanka,&lt;br&gt; Bani,&lt;br&gt; Sahil
|Manveer
|colspan=&quot;8&quot; style=&quot;background:#FA8072; text-align:center;&quot; |''Evicted''&lt;br&gt;(Day 63)
|-
!Sahil
| style=&quot;background:#fff; text-align:center;&quot; colspan=&quot;6&quot;| ''Not in&lt;br&gt; House''
|style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;|''Not&lt;br&gt;eligible''
| Manveer,&lt;br&gt; Nitibha
|colspan=&quot;9&quot; style=&quot;background:#FA8072; text-align:center;&quot; |''Evicted''&lt;br&gt;(Day 56)
|-
!Jason
| style=&quot;background:#fff; text-align:center;&quot; colspan=&quot;6&quot;| ''Not in&lt;br&gt; House''
| style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated'' 
| Rohan,&lt;br&gt; Monalisa
|colspan=&quot;9&quot; style=&quot;background:#fcf; text-align:center;&quot; |''Walked''&lt;br&gt;(Day 55)
|-
!Elena	
|style=&quot;background:#fff; text-align:center;&quot; colspan=&quot;6&quot;| ''Not in&lt;br&gt; House''
|style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''Nominated'' 
|colspan=&quot;10&quot; style=&quot;background:#FA8072; text-align:center;&quot; |''Evicted''&lt;br&gt;(Day 49)
|-
!Lokesh
|Lopamudra,&lt;br&gt;Monalisa
|Gaurav,&lt;br&gt;Monalisa
|Manu,&lt;br&gt;Swami Om
|Lokesh
|Gaurav,&lt;br&gt;Karan,&lt;br&gt;Manveer,&lt;br&gt;Rahul
| colspan=&quot;12&quot; style=&quot;background:#FA8072; text-align:center;&quot; |''Evicted''&lt;br&gt;(Day 35)
|-
!Karan
|Manu,&lt;br&gt;Priyanka
|Manu,&lt;br&gt;Manveer
|Lopamudra,&lt;br&gt;Monalisa
|Navin
|Lokesh,&lt;br&gt;Manu,&lt;br&gt;Monalisa,&lt;br&gt;Rahul
| colspan=&quot;12&quot; style=&quot;background:#FA8072; text-align:center;&quot; |''Evicted''&lt;br&gt;(Day 34)
|-
!Navin
|Gaurav,&lt;br&gt;Rahul
|Gaurav&lt;br&gt;Rohan
|style=&quot;background:#FBF373; text-align:center&quot; |Manu,&lt;br&gt;Swami Om
|style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;|''Not&lt;br&gt;eligible''
| colspan=13 style=&quot;background:#FA8072; text-align:center;&quot;|''Evicted''&lt;br&gt;(Day 28)
|-
!Akanksha
|Monalisa,&lt;br&gt;Rahul
|Monalisa,&lt;br&gt;Rahul
| colspan=&quot;15&quot; style=&quot;background:#FA8072; text-align:center;&quot; |''Evicted''&lt;br&gt;(Day 14)
|-
! colspan=&quot;18&quot; style=&quot;background:#000;&quot; |
|-
! Notes
| ''[[#endnote 01|1]]''
| ''[[#endnote 02|2]]''
| ''[[#endnote 03|3]]'', ''[[#endnote 04|4]]''
| ''[[#endnote 05|5]]'', ''[[#endnote 06|6]]'', ''[[#endnote 07|7]]''
| ''[[#endnote 08|8]]'', ''[[#endnote 09|9]]'', ''[[#endnote 10|10]]''
|
|
|
|
|
|
|''[[#endnote 11|11]]''
|''[[#endnote 11|11]]'', ''[[#endnote 12|12]]''
|''[[#endnote 11|11]]'', ''[[#endnote 13|13]]'' 
|''[[#endnote 14|14]]'', ''[[#endnote 15|15]]'' 
|colspan=2| ''[[#endnote 16|16]]'', ''[[#endnote 17|17]]''
|-
! Against&lt;br&gt;public vote
|Gaurav,&lt;br&gt;Manu,&lt;br&gt;Monalisa,&lt;br&gt;Priyanka
|Akanksha,&lt;br&gt;Gaurav,&lt;br&gt;Manu,&lt;br&gt;Manveer,&lt;br&gt;Monalisa,&lt;br&gt;Nitibha,&lt;br&gt;Rohan
|Bani,&lt;br&gt;Lopamudra,&lt;br&gt;Manu,&lt;br&gt;Manveer,&lt;br&gt;Monalisa,&lt;br&gt;Nitibha,&lt;br&gt;Swami Om
|Lokesh,&lt;br&gt;Manveer,&lt;br&gt;Navin,&lt;br&gt;Rahul
|Karan,&lt;br&gt;Lokesh,&lt;br&gt;Monalisa,&lt;br&gt;Rahul
|Bani,&lt;br&gt;Gaurav,&lt;br&gt;Manveer,&lt;br&gt;Nitibha,&lt;br&gt;Rahul
|Bani,&lt;br&gt;Elena,&lt;br&gt;Jason,&lt;br&gt;Rahul
|Bani,&lt;br&gt; Lopamudra,&lt;br&gt; Manveer,&lt;br&gt; Nitibha, &lt;br&gt; Priyanka,&lt;br&gt; Rohan,&lt;br&gt; Sahil
|Bani,&lt;br&gt;Lopamudra,&lt;br&gt;Manveer,&lt;br&gt;Nitibha,&lt;br&gt;Rahul
|Bani,&lt;br&gt;Gaurav,&lt;br&gt;Monalisa
|Bani,&lt;br&gt;Gaurav,&lt;br&gt;Monalisa
|Bani,&lt;br&gt;Lopamudra,&lt;br&gt;Monalisa,&lt;br&gt;Nitibha,&lt;br&gt;Rohan,&lt;br&gt;Swami Om
|Bani,&lt;br&gt;Lopamudra,&lt;br&gt;Monalisa,&lt;br&gt; Nitibha,&lt;br&gt;Rohan
|Monalisa,&lt;br&gt;Rohan
|Bani,&lt;br&gt;Rohan
|colspan=2| Bani,&lt;br&gt;Lopamudra,&lt;br&gt;Manveer,&lt;br&gt;&lt;s&gt;Manu&lt;/s&gt;
|-
! Walked
| colspan=6 |''none''
| style=&quot;background:#fcf; text-align:center;&quot; |'''{{nowrap|Swami Om}},&lt;br&gt; Manu'''
|style=&quot;background:#fcf; text-align:center;&quot; |'''Jason'''
|colspan=7|''none''
|colspan=2 style=&quot;background:#fcf; text-align:center;&quot; |'''Manu'''{{ref|6|6}}
|-
! Ejected
| colspan=9|''none''
|style=&quot;background:#FFE08B; text-align:center;&quot; |'''Priyanka'''{{ref|3|3}}
|''none''
|style=&quot;background:#FFE08B; text-align:center;&quot; |{{nowrap|'''Swami Om'''{{ref|4|4}}}}
| colspan=5|''none''
|-
! rowspan=2|Evicted
| style=&quot;background:#FA8072; text-align:center;&quot; rowspan=&quot;2&quot; | '''Priyanka'''
| style=&quot;background:#FA8072; text-align:center;&quot; rowspan=&quot;2&quot; | '''Akanksha'''
| style=&quot;background:#87CEFA; text-align:center;&quot; rowspan=&quot;2&quot; | {{nowrap|'''Swami Om'''{{ref|1|1}}}}
| style=&quot;background:#FA8072; text-align:center;&quot; rowspan=&quot;2&quot; | '''Navin'''
| style=&quot;background:#FA8072; text-align:center;&quot; | '''Karan'''
| style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot; rowspan=&quot;2&quot; |''No&lt;br&gt;eviction''
| style=&quot;background:#FA8072; text-align:center;&quot; rowspan=&quot;2&quot; | '''Elena'''
| style=&quot;background:#FA8072; text-align:center;&quot; rowspan=&quot;1&quot; | '''Sahil'''
| style=&quot;background:#FA8072; text-align:center;&quot; rowspan=&quot;2&quot; | '''Rahul'''
| style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot; rowspan=&quot;2&quot; |''Eviction&lt;br&gt;cancelled''
| style=&quot;background:#FA8072; text-align:center;&quot; rowspan=&quot;2&quot; | '''Gaurav'''
| style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot; rowspan=&quot;2&quot; |''Eviction&lt;br&gt;postponed''
| style=&quot;background:#FA8072; text-align:center;&quot; rowspan=&quot;2&quot; | '''Nitibha'''
| style=&quot;background:#FA8072; text-align:center;&quot; rowspan=&quot;2&quot;| '''Monalisa'''
| style=&quot;background:#FA8072; text-align:center;&quot; rowspan=&quot;2&quot;| '''Rohan'''
| rowspan=1 style=&quot;background:#FBF373;&quot;|'''Lopamudra''' 
| style=&quot;background:#D1E8EF;&quot;|'''Bani'''
|-
| style=&quot;background:#FA8072; text-align:center;&quot; | '''Lokesh'''
| style=&quot;background:#87CEFA; text-align:center;&quot; | '''Priyanka'''{{ref|2|2}}
|colspan=2 style=&quot;background:#73FB76;&quot;|'''Manveer'''
|}
{{refbegin}}
#{{note|1}} Swami Om was evicted by the regular eviction process however in accordance with the secret room twist he was moved to a temporary abode and later returned in the week that followed.
#{{note|2}}Priyanka was evicted in the double eviction on Day 57. However, she was moved to the secret room and later returned to the house.
#{{note|3}} Priyanka was asked to leave the house by host of the show [[Salman Khan]] after a heated exchange with him during which he threatened to quit presenting the show from there on and for future seasons if Priyanka did not exit the house. Priyanka Left the house under the circumstances. It is unknown whether her decision was influenced by the producers but is strongly alleged. The nominations were carry forwarded because she was ejected.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/bigg-boss-10-priyanka-jagga-salman-khan-wrote-on-social-media-after-sameer-jagga-lifetv/1/842477.html|title=This is what Priyanka Jagga wrote on social media after getting kicked out of Bigg Boss 10|publisher=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bigg-boss-season-10/was-there-more-to-priyanka-jaggas-ouster-from-bigg-boss-10-house-4445606/|title=Was there more to Priyanka Jagga’s ouster from Bigg Boss 10 house?|date=26 December 2016|publisher=}}&lt;/ref&gt;
#{{note|4}} Swami Om was ejected from the house after he threw his [[urine]] which he had stored in a container on Bani and Rohan during the captaincy task.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/bigg-boss-10-om-swami-reveals-why-he-threw-his-urine-on-bani-j-and-rohan-mehra/|title=Bigg Boss 10: Om Swami reveals why he threw his urine on Bani J and Rohan Mehra|first=Vinod|last=Talreja|publisher=|access-date=2018-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180811163646/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/bigg-boss-10-om-swami-reveals-why-he-threw-his-urine-on-bani-j-and-rohan-mehra/|archive-date=2018-08-11|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.in/2017/01/05/antics-at-bigg-boss-reaches-an-all-time-low-swami-om-throws-uri/|title=Antics At Bigg Boss Reaches An All Time Low, Swami Om Throws Urine At Contestants|date=5 January 2017|publisher=}}&lt;/ref&gt;	
#{{note|5}} Manveer was made house captain for three weeks following a task he won for eternal immunity.
#{{note|6}} Following an offer presented to all housemates by Bigg Boss, Manu chose to take the {{INR|10}} [[lakh]] and left the house.	
{{refend}}

: {{colorbox|#CCFFCC|border=darkgray}} indicates the House Captain.
: {{colorbox|#87CEFA|border=darkgray}} Moved to the Secret Room.
: {{Color box|#959FFD|border=darkgray}} indicates that the Housemate was directly nominated for eviction prior to the regular nominations process.&lt;!-- The color code specifies whether the housemate was eligible for receiving votes on not. If the housemate was nominated before the process this code will be used.--&gt;
: {{Color box|#FBF373|border=darkgray}} indicates that the Housemate was granted immunity from nominations.

===Nomination notes===	
&lt;small&gt;
*{{note|01|1}} All the Celebrities had to nominate 2 Indiawale by mutual consent.
*{{note|02|2}} On Day 8, Housemates nominated face to face, with each Housemate nominated two Housemates from their opposite team.
*{{note|03|3}} Navin was immune for Week 3 from nomination by winning The Immunity Challenge.
*{{note|04|4}} After Swami Om's eviction, he was sent to secret room.
*{{note|05|5}} All the housemates nominated a housemate for nomination and also to sit on the Telephone Task chair.
*{{note|06|6}} Lopamudra was immune for Week 4 from nomination by winning The Immunity Challenge.
*{{note|07|7}} Nitibha was also immune for Week 4 by using The Immunity Medallion.
*{{note|08|8}} All the housemates nominated 4 housemates by mutual consent.
*{{note|09|9}} Swami Om was immune for Week 5 from nomination as he returned as a Wild Card Entry that week.
*{{note|10|10}} Nitibha was also immune for Week 5 by using The Immunity Medallion.
*{{note|11|11}} Rohan was eternally nominated as punishment for physically assaulting Swami Om.
*{{note|12|12}} Manveer qualified for the final week after winning the &quot;Ticket to Finale&quot; task.
*{{note|13|13}} Each housemate was assigned a parcel of one of their fellow contestant which they have to either deliver or destroy in a foyer. If they fail to destroy and instead deliver it successfully, they will get nominated for the week while the contestant owning the parcel will be safe from nomination. Mona got Manu's, Manu got Bani's, Bani got Lopamudra's and Lopamudra got Mona's parcel. Only Mona delivered her parcel. Hence, nominating herself.
*{{note|14|14}} Rohan was spared from his eternal nomination for the last nomination process.
*{{note|15|15}} Housemates were divided into two teams. For winning the task Team Manu consisting of Lopamudra, Manu and Manveer was declared safe from the last nominations, making it to the finals. On the other hand, Team Rohan consisting of Bani, Monalisa and Rohan was nominated. As Monalisa and Rohan were already nominated, whoever survived the eviction was to be tagged with Bani for the last eviction before the finale.
*{{note|16|16}} During the final week the public initially voted for who they wanted to save between Bani and Rohan. Audience voted for the four remaining housemates to win Bigg Boss, the three housemates with the fewest votes were evicted on Day 105 (the finale) with the Winner revealed on the same night.
&lt;/small&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿੱਗ ਬੌਸ]]</text>
      <sha1>tayg4wqxmemtv4sijeknsvqdo9wuic7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਨਜੀਬ ਅਹਿਮਦ ਦੀ ਗੁੰਮਸ਼ੁਦਗੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89094</id>
    <revision>
      <id>849834</id>
      <parentid>846394</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T19:05:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27412" sha1="ot6fnywcyf9e3w3lx8gkch5s36tvsz4" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = ਨਜੀਬ ਅਹਿਮਦ 
| image              = 
| caption            = 
| birth_date         = 1989
| birth_place        = [[ਭਾਰਤ]]
| disappeared_date   = 15 ਅਕਤੂਬਰ 2016 (ਉਮਰ 27)
| disappeared_place  = [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]], [[ਭਾਰਤ]]
| disappeared_status = {{Missing for|2016|10|15}} (ਸੀਬੀਆਈ ਨੇ ਕੇਸ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕੋਈ ਕਾਰਵਾਈ ਨਹੀਂ ਹੋਈ — 2016-10-15).
| nationality        = [[ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ|ਭਾਰਤੀ]]
| education          = ਐਮ.ਐਸਸੀ (ਬਾਇਓਟੈਕਨਾਲੌਜੀ )
| mother             = ਫ਼ਾਤਿਮਾ ਨਫੀਸ&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/waiting-for-najeeb/article19825150.ece|title=Waiting for 'JNU boy' Najeeb Ahmed, who went missing without a trace in 2016|last=Bhandari|first=Hemani|date=2017-10-09|work=The Hindu|access-date=2018-08-31|language=en-IN|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;
| father             = ਨਫੀਸ ਅਹਿਮਦ
}}
'''ਨਜੀਬ ਅਹਿਮਦ''', [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ|ਦਿੱਲੀ]] ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੈ। ਉਹ 15 ਅਕਤੂਬਰ 2016 ਦੇ ਬਾਅਦ ਕੈਂਪਸ ਤੋਂ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/JNU-issues-25pt-bulletin-on-Najeeb-no-mention-of-brawl/articleshow/55079326.cms|title=JNU issues 25-point bulletin on Najeeb, no mention of brawl - Times of India|newspaper=The Times of India|access-date=2016-10-28}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਐਮਐਸਸੀ ਬਾਇਓਟੈਕਨਾਲੌਜੀ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;thequint.com&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.thequint.com/india/2016/10/28/kidnapped-missing-or-still-in-jnu-where-is-najeeb-ahmed-mother-jnusu-abvp|title=Kidnapped, Missing, or Still in JNU: Where Is Najeeb Ahmed?|newspaper=The Quint|access-date=2016-10-28|archive-date=2016-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20161029044938/https://www.thequint.com/india/2016/10/28/kidnapped-missing-or-still-in-jnu-where-is-najeeb-ahmed-mother-jnusu-abvp|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; 14 ਅਕਤੂਬਰ 2016 ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਅਤੇ ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਏਬੀਵੀਪੀ ਦੇ ਵਿੱਚਕਰ ਝਗੜਾ ਹੋਇਆ।&lt;ref name=&quot;thequint.com&quot;/&gt;

== ਗੁੰਮਸ਼ੁਦਗੀ == 
ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਧਿਆਪਕ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (JNUTA) ਨੇ JNU ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਬੇਰੁੱਖੀ ਅਤੇ ਪੱਖਪਾਤੀ ਪਰਬੰਧਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਰਾਇਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2015-06-05|title=Continued Absence of Najeeb Ahmad—Letter to the Editor|url=http://www.epw.in/journal/2016/43/web-exclusives/continued-absence-najeeb-ahmad%E2%80%93letter-editor.html|journal=Economic and Political Weekly|volume=50|issue=23|access-date=2017-01-14|archive-date=2016-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20161127170622/http://www.epw.in/journal/2016/43/web-exclusives/continued-absence-najeeb-ahmad%E2%80%93letter-editor.html|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; JNUTA ਨੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ 25 ਨੁਕਾਤੀ ਬੁਲੇਟਿਨ ਦੀ ਵੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਜਾਣ ਬੁਝ ਕੇ ਇਹ ਤੱਥ ਛੱਡ ਦਿਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਰਾਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਏ ਝਗੜੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਅਹਿਮਦ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/JNU-teachers-association-slams-varsity-administration-on-its-25-point-bulletin-on-Najeeb-Ahmed/articleshow/55073131.cms|title=Missing student: JNU teachers' association slams varsity administration for its 25-point bulletin - Times of India|newspaper=The Times of India|access-date=2016-10-28}}&lt;/ref&gt; ਨਜੀਬ ਅਹਿਮਦ ਦੀ ਮਾਤਾ ਫਾਤਿਮਾ ਨਫੀਸ ਨੇ ਵੀ JNU ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.ndtv.com/india-news/jnu-vice-chancellor-trapped-in-all-night-protests-over-missing-student-najeeb-ahmed-1476591|title=Find Missing JNU Student, Rajnath Singh Tells Delhi Police: 10 Updates|newspaper=NDTV.com|access-date=2016-10-28}}&lt;/ref&gt;

ਰੋਸ ਵਿਚ, JNU ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨੀ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ 20 ਘੰਟੇ ਘੇਰੀ ਰੱਖਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/najeeb-still-missing-jnu-students-to-approach-lg-cm-3099353/|title=Najeeb Ahmad still missing, JNU students to approach LG, CM|date=2016-10-24|newspaper=The Indian Express|access-date=2016-10-28}}&lt;/ref&gt; ਨਜੀਬ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਵਸੰਤ ਕੁੰਜ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਇੱਕ ਅਗਵਾ ਅਤੇ ਗਲਤ ਕੈਦ ਕਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਐਫਆਈਆਰ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;indianexpress.com&quot;&gt;{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/jnu-student-claims-that-attempts-were-made-to-kill-the-missing-student-najeeb-ahmed-3097273/|title=JNU student claims that attempts were made to kill the missing student Najeeb Ahmed|date=2016-10-22|newspaper=The Indian Express|access-date=2016-10-28}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਵੀ ਰਿਪੋਰਟ ਹੈ ਕਿ ਨਜੀਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਕੋਸ਼ਿਸ਼&lt;ref name=&quot;indianexpress.com&quot; /&gt; ਇਹ ਵੀ ਰਿਪੋਰਟ ਹੈ ਕਿ ਹੋ ਸਕਦਾ ਨਜੀਬ ਕਿਸੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।&lt;ref&gt;http://www.india.com/news/india/is-jnu-student-najeeb-ahmed-living-in-a-small-town-under-a-different-identity-1637678/&lt;/ref&gt; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਚਿਤ ਜਾਂਚ ਏਜੰਸੀਆਂ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਲਾਪਤਾ ਹੋਣ ਦੀ ਹੋਰ ਜਾਂਚ ਕਰਨ। 25 ਨਵੰਬਰ 2016 ਨੂੰ, ਅਹਿਮਦ ਦੀ ਮਾਂ, ਫ਼ਾਤਿਮਾ ਨਫੀਸ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ [[ਹੈਬੀਅਸ ਕਾਰਪਸ]] ਪਟੀਸ਼ਨ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਲਾਪਤਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਕੋਈ ਤਰੱਕੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Legal|first=India|date=2018-09-04|title=Najeeb disappearance: Delhi HC reserves order|url=https://www.indialegallive.com/constitutional-law-news/courts-news/najeeb-disappearance-delhi-hc-reserves-order/|access-date=2020-11-23|website=India Legal|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== ਜਾਂਚ ==
ਪੁਲਿਸ ਨੇ 15 ਅਕਤੂਬਰ 2016 ਨੂੰ ਫਾਤਿਮਾ ਨਫੀਸ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਅਗਵਾ ਅਤੇ ਗਲਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੈਦ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਸੂਚਨਾ ਰਿਪੋਰਟ (FIR) ਦਰਜ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/jnu-student-claims-that-attempts-were-made-to-kill-the-missing-student-najeeb-ahmed-3097273/|title=JNU student claims that attempts were made to kill the missing student Najeeb |date=2016-10-22|work=The Indian Express|access-date=2018-08-15|language=en-US}}&lt;/ref&gt; ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜਾਂਚ ਏਜੰਸੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਾਂਚ ਟੀਮ (SIT), ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਅਪਰਾਧ ਸ਼ਾਖਾ, ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਜਾਂਚ ਬਿਊਰੋ (CBI) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਕੋਈ ਵੀ ਸੁਰਾਗ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਏਜੰਸੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਮਾਮਲੇ ਦੀ ਮਾੜੀ ਜਾਂਚ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਿੰਦੂਆਂ 'ਤੇ ਝਿੜਕਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Court-raps-police-for-shoddy-Najeeb-probe/articleshow/55674696.cms|title=Court raps police for shoddy Najeeb Ahmed probe - Times of India|work=The Times of India|access-date=2018-08-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.dnaindia.com/delhi/report-delhi-high-court-scolds-cbi-over-inaction-in-najeeb-case-2553487|title=Delhi High Court scolds CBI over inaction in Najeeb case|date=2017-10-17|work=dna|access-date=2018-08-15|language=en-US}}&lt;/ref&gt; ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਅਹਿਮਦ ਦੇ ਲਾਪਤਾ ਹੋਣ ਦਾ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦੇਣ ਲਈ ਲਗਭਗ 24,55,600 ਰੁਪਏ (US $32,869.53 1 ਨਵੰਬਰ 2020 ਤੱਕ) ਖਰਚ ਕੀਤੇ।.&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://archive.siasat.com/news/delhi-police-spent-approx-rs-24-lakhs-najeebs-advertisement-1455229/ | title=Delhi Police spent approx. Rs 24 Lakhs for Najeeb's advertisement | author=Younus | work=Siasat Daily | date=11 January 2019 | accessdate=14 June 2020 }}&lt;/ref&gt;

25 ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ, ਜਾਂਚ ਨੂੰ ਅਪਰਾਧ ਸ਼ਾਖਾ ਨੂੰ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸੀਸੀਟੀਵੀ ਫੁਟੇਜ ਮਿਲੀ ਜਿਸ ਨੇ ਜਾਂਚਕਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਰਿਕਸ਼ਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜੋ ਅਹਿਮਦ ਨੇ JNU ਕੈਂਪਸ ਤੋਂ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;[https://theprint.in/india/governance/inside-story-of-the-hunt-for-najeeb-ahmed-the-jnu-student-who-disappeared-into-thin-air/133628/ Inside story of the hunt for Najeeb Ahmed, the JNU student who disappeared into thin air, Ananya Bhardwaj and Kritika Sharma, The Print, 13 October 2018]&lt;/ref&gt; ਅਹਿਮਦ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀ ਨੌਂ ਏਬੀਵੀਪੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਸੀਬੀਆਈ ਨੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਫੋਰੈਂਸਿਕ ਸਾਇੰਸ ਲੈਬਾਰਟਰੀ ਨੂੰ ਭੇਜੇ ਸਨ ਅਤੇ ਛੇ ਫੋਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 122 ਗੀਗਾਬਾਈਟ ਡੇਟਾ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਡੇਟਾ ਤੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।

29 ਜੂਨ 2017 ਨੂੰ, ਸੀਬੀਆਈ ਨੇ ਨਜੀਬ ਅਹਿਮਦ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਲਈ 10 ਲੱਖ ਰੁਪਏ (US $13,385.54) ਦੇ ਇਨਾਮ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://twocircles.net/2017jun29/412218.html |title=CBI’s Rs 10 lakh reward for information on JNU student, Two Circles,  29 June 2017 |access-date=12 ਦਸੰਬਰ 2025 |archive-date=27 ਦਸੰਬਰ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227162119/https://twocircles.net/2017jun29/412218.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੜਤਾਲੀਆ ਟੀਮ (ਐਸ.ਆਈ.ਟੀ.) ਇਸ ਕੇਸ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਉਸ ਦੇ ਹੋਸਟਲ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਨੁਸਖਿਆਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਾਪਤਾ JNU ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨਜੀਬ ਅਹਿਮਦ ਦਾ ਲਾਪਤਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਅਤੇ ਓਬਸੈਸਿਵ-ਕੰਪਲਸਿਵ ਵਿਕਾਰ (ਓਸੀਡੀ) ਲਈ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;http://indiatoday.intoday.in/story/missing-student-najeeb-ahmed-anti-depressants-ocd-prescriptions/1/805065.html&lt;/ref&gt;

ਦਿੱਲੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਸੀਬੀਆਈ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ 'ਤੇ ਇੱਕ ਆਟੋ ਡਰਾਈਵਰ ਤੋਂ ਝੂਠਾ ਬਿਆਨ ਦੇਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਜਿਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਅਹਿਮਦ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਲਾਪਤਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਜਾਮੀਆ ਮਿਲੀਆ ਇਸਲਾਮੀਆ ਛੱਡਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/cities/delhi/cops-forced-auto-driver-to-say-he-dropped-jnu-student-najeeb-ahmed-at-jamia-cbi-in-high-court-4937722/|title=Cops forced auto driver to say he dropped JNU student Najeeb Ahmed at Jamia: CBI in High Court|date=2017-11-14|work=The Indian Express|access-date=2018-08-15|language=en-US}}&lt;/ref&gt; ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਇਸ ਮਨਘੜਤ ਸਬੂਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਅਹਿਮਦ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੈਂਪਸ ਛੱਡ ਗਿਆ ਸੀ।ref&gt;{{Cite news|url=https://www.indiatvnews.com/news/india-delhi-police-traces-auto-driver-who-ferried-missing-jnu-student-najeeb-356918|title=Delhi police traces auto driver who ferried missing JNU student Najeeb|date=2016-11-16|access-date=2018-08-15|language=en-US}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਨੇ ਅਹਿਮਦ ਦੇ ਡਾਕਟਰੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.huffingtonpost.in/2016/11/07/police-claim-najeeb-was-mentally-disturbed-as-family-moves-cou_a_21600886/|title=Police Claim Najeeb Was 'Mentally Disturbed' As Family Moves Court|date=2016-11-08|work=HuffPost India|access-date=2018-08-15|language=en-IN}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thequint.com/news/india/najeeb-ahmed-insomnia-depression-missing-jnu-students-brother-mujeeb-home-minister-abvp-jnusu-mother|title=Najeeb Was Not Mentally Disturbed: Missing JNU Student's Brother|work=The Quint|access-date=2018-08-15|language=en}}&lt;/ref&gt; ਉਸਦੀ ਡਾਕਟਰੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਲਾਪਤਾ ਹੋਣ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਸਬੰਧ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਜਾਂਚ ਦੀ ਇਸ ਲਾਈਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/cbi-ends-search-for-jnu-student-najeeb-ahmed-missing-for-2-years-1932466|title=CBI Ends Search For JNU Student Najeeb Ahmed, Missing For 2 Years|website=NDTV.com|access-date=2019-03-03}}&lt;/ref&gt;

ਫ਼ਾਤਿਮਾ ਨਫੀਸ ਨੇ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ, ਟਾਈਮਜ਼ ਨਾਓ ਅਤੇ ਜ਼ੀ ਨਿਊਜ਼ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਨੋਟਿਸ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਝੂਠੀ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸਮੂਹ ISIS ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://twocircles.net/2017apr07/407491.html |title=Fatima Nafees issues legal notice to Times of India, Times Now, Zee News, etc. for false reportage on Najeeb, TCN News, 7 April 2017 |access-date=12 ਦਸੰਬਰ 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227153108/https://twocircles.net/2017apr07/407491.html |archive-date=27 ਦਸੰਬਰ 2024 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ਮਈ 2019 ਵਿੱਚ, ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਸੀਬੀਆਈ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਅਹਿਮਦ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮਰ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਸੀਬੀਆਈ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਆਖਰੀ ਵਾਰ ਅਹਿਮਦ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਦੋਸਤ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਫ਼ਾਤਿਮਾ ਨਫੀਸ ਨੇ ਬਿਆਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੁਣਵਾਈ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;[https://www.siasat.com/najeeb-ahmed-alive-or-dead-court-asks-cbi-1497293/  Is Najeeb Ahmed alive or dead? Court asks CBI, Rasia Hashmi, Siasat daily, 16 May 2019]&lt;/ref&gt;

ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਨਜੀਬ ਦੇ ਠਿਕਾਣੇ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਲਈ 100,000 ਰੁਪਏ ਦੇ ਇਨਾਮ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.ndtv.com/delhi-news/rs-1-lakh-reward-for-information-on-missing-jnu-student-najeeb-ahmed-1478594|title=Rs 1 Lakh Reward For Information On Missing JNU Student Najeeb Ahmed|newspaper=NDTV.com|access-date=2016-10-28}}&lt;/ref&gt; 

== ਜੇਐਨਯੂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ==
JNU ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ 'ਤੇ ਪੱਖਪਾਤ ਅਤੇ 9 ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਯੋਗਤਾ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ JNU ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਅਹਿਮਦ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਸੀ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ 23 ਅਕਤੂਬਰ 2016&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.scoopwhoop.com/After-A-20Hour-StandOff-Over-Missing-Student-JNU-Vice-Chancellor-Let-Off-By-Students-Union/#.c5qe9dvjz|title=After A 20-Hour Stand-Off Over Missing Student, JNU Vice Chancellor Allowed To Go|last=ScoopWhoop|date=2016-10-20|work=ScoopWhoop|access-date=2018-08-15|language=En|archive-date=2018-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815164501/https://www.scoopwhoop.com/After-A-20Hour-StandOff-Over-Missing-Student-JNU-Vice-Chancellor-Let-Off-By-Students-Union/#.c5qe9dvjz|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਨੂੰ 20 ਘੰਟਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੇ ਅਹਿਮਦ ਨੂੰ &quot;ਦੋਸ਼ੀ&quot; ਕਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਰਕੂਲਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਸਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੈਂਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਅਹਿਮਦ 'ਤੇ 25-ਪੁਆਇੰਟ ਬੁਲੇਟਿਨ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੀ ਰਾਤ ਉਸ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। JNU ਅਧਿਆਪਕ ਸੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਉਦਾਸੀਨ ਹੋਣ ਅਤੇ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਾਲਿਆ ਗਿਆ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੱਖਪਾਤ ਦਿਖਾਉਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2015-06-05|title=Continued Absence of Najeeb Ahmad—Letter to the Editor|url=https://www.epw.in/journal/2016/43/web-exclusives/continued-absence-najeeb-ahmad%E2%80%93letter-editor.html?0=ip_login_no_cache=ee1f2bd70aee5c21bec1d92510b3ffd4|journal=Economic and Political Weekly|language=en|volume=50|issue=23}}&lt;/ref&gt; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੁਲੇਟਿਨ ਦੀ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ 'ਚੋਣਵੇਂ ਤੌਰ 'ਤੇ ਛੱਡ' ਦੇਣ ਦੀ ਵੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਅਹਿਮਦ 'ਤੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਈ ਝਗੜੇ ਦੌਰਾਨ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/JNU-teachers-association-slams-varsity-administration-on-its-25-point-bulletin-on-Najeeb-Ahmed/articleshow/55073131.cms|title=Missing student: JNU teachers' association slams varsity administration for its 25-point bulletin - Times of India|work=The Times of India|access-date=2018-08-15}}&lt;/ref&gt; ਫਾਤਿਮਾ ਨਫੀਸ ਨੇ JNU ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ 'ਤੇ ਅਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਲਗਾਇਆ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/missing-student-najeeb-ahmads-family-slams-police-jnu-admin-3622141/|title=Missing student: Najeeb Ahmad's family slams police, JNU admin|date=2016-10-28|work=The Indian Express|access-date=2018-08-15|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

ਜੂਨ 2017 ਵਿੱਚ, JNU ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਯੂਨੀਅਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ JNUSU ਦੇ ਦੋ ਮੈਂਬਰਾਂ ਅਤੇ ਦੋ ਹੋਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ (ਉਮਰ ਖਾਲਿਦ ਸਮੇਤ) ਨੂੰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ 20,000 ਰੁਪਏ ਦਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਲਗਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਨਜੀਬ ਲਈ ਇਨਸਾਫ਼ ਮੰਗਣ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਹੋਸਟਲ ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਸੀ... &quot;ਜਦੋਂ ਕਿ ਨਜੀਬ ਦੇ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਹੋਸਟਲ ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ ਨਾਲ 'ਇਨਾਮ' ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕੈਂਪਸ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਘੁੰਮਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਨਜੀਬ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਦੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਧਮਕੀਆਂ ਦੇਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ&quot;।.&lt;ref&gt;{{Cite news |author=Staff Reporter |date=2017-06-02 |title=Four JNU students fined for protesting for Najeeb |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/four-jnu-students-fined-for-protesting-for-najeeb/article18710252.ece |access-date=2024-05-31 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;

== ਸਰਗਰਮੀ ==
ਫ਼ਾਤਿਮਾ ਨਫੀਸ ਅਕਸਰ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਜੇਐਨਯੂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ 2016 ਵਿੱਚ ਜੇਐਨਯੂ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਯੂਨੀਅਨ ਇਨ ਦ ਲਾਈਟ ਏ ਰੇ ਆਫ ਹੋਪ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://twocircles.net/2016oct30/1477840297.html |title=JNU to have sombre Diwali with sit-in, prayers for Najeeb, 30 October 2016 |access-date=12 ਦਸੰਬਰ 2025 |archive-date=27 ਦਸੰਬਰ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227131604/https://twocircles.net/2016oct30/1477840297.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਨੇ 22 ਮਾਰਚ 2017 ਨੂੰ ਜਮਾਤ-ਏ-ਇਸਲਾਮੀ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੰਗਠਨ, ਐਸਆਈਓ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 2018 ਵਿੱਚ ਮਲੱਪੁਰਮ ਵਿੱਚ ਐਸਆਈਓ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਵੀ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://twocircles.net/2018dec28/428035.html |title=SIO and GIO hold state conference in Kerala; Fatima Nafees attends,  Najiya O, TwoCircles.net, 28 December 2018 |access-date=12 ਦਸੰਬਰ 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250710131954/https://twocircles.net/2018dec28/428035.html |archive-date=10 ਜੁਲਾਈ 2025 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਫ਼ਾਤਿਮਾ ਨਫੀਸ ਅਹਿਮਦ ਦੇ ਲਾਪਤਾ ਹੋਣ ਦੀ ਤੀਜੀ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਲੰਕੇਸ਼, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਪੂਰਵਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਸਤਾ ਪਰਵੀਨ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ, 2019 ਵਿੱਚ ਬਸਪਾ ਮੰਤਰੀ ਦਾਨਿਸ਼ ਅਲੀ, ਲੇਖਕ ਅਰੁੰਧਤੀ ਰਾਏ, ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਵਕੀਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਭੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸੇਂਟ ਸਟੀਫਨ ਕਾਲਜ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਨੰਦਿਤਾ ਨਾਰਾਇਣ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ।&lt;ref&gt;[https://www.shethepeople.tv/news/najeeb-ahmed-mother-fatima-nafis  Proud of Being Known As Najeeb Ahmed’s Mother, Says Fatima Nafis, Poorvi Gupta, 16 October 2019]&lt;/ref&gt; ਉਹ 23 ਨਵੰਬਰ 2019 ਨੂੰ ਜੇਐਨਯੂ ਵਿਖੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਐਨ ਸਾਈ ਬਾਲਾਜੀ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜ ਗਈ,&lt;ref&gt;[https://www.edexlive.com/news/2019/nov/21/najeebs-mother-ammi-visits-protesting-students-at-jnu-lends-her-support-9194.html Najeeb's mother 'Ammi' visits protesting students at JNU, lends her support,  Prajanma Das, EDEX Live, 21 November 2019]&lt;/ref&gt; ਫਿਰ 2019 ਦੀਆਂ ਸੰਸਦੀ ਚੋਣਾਂ ਦੌਰਾਨ ਬੇਗੂਸਰਾਏ ਵਿੱਚ ਕਨ੍ਹਈਆ ਕੁਮਾਰ ਲਈ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;[https://timesofindia.indiatimes.com/city/bareilly/najeebs-mother-to-campaign-for-kanhaiya-in-begusarai/articleshow/68785508.cms Najeeb’s mother to campaign for Kanhaiya in Begusarai, Times of india, 9 April 2019]&lt;/ref&gt;  ਫਾਤਿਮਾ ਨਫੀਸ 4 ਅਕਤੂਬਰ 2019 ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰੈਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ &quot;ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਅਗੇਂਸਟ ਹੇਟ&quot; ਦੇ ਨਦੀਮ ਖਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਈ।&lt;ref&gt;[https://www.siasat.com/campaign-begin-demanding-justice-najeeb-subodh-sahil-1648900/ Campaign to begin demanding justice for Najeeb, Subodh, Sahil, Asia Hashmi, Siasat Daily, 4 October 2019]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.newindianexpress.com/nation/2019/sep/30/delhi-waqf-board-gives-rs-5-lakh-job-to-family-of-missing-jnu-student-najeeb-ahmed-2041358.html | title=Delhi Waqf Board gives Rs 5 lakh to family of missing JNU student Najeeb Ahmed | newspaper=The New Indian Express | date=30 September 2019 | agency=PTI | accessdate=11 October 2020 }}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==
* [http://www.jnu.ac.in/Notices/SummaryIncidentAtMahiMandaviHostel.pdf Jawaharlal Nehru University Summary &amp; update of the Events]

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]</text>
      <sha1>ot6fnywcyf9e3w3lx8gkch5s36tvsz4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪ੍ਰਾਚੀ ਦੇਸਾਈ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91361</id>
    <revision>
      <id>849866</id>
      <parentid>838159</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T23:27:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27376" sha1="30yck6mtj2zjic6pjvyz9s0xwg863s7" xml:space="preserve">{{Infobox person|name=ਪ੍ਰਾਚੀ ਦੇਸਾਈ|image=Cast of 'Bol Bachchan' interview at Mehboob studio 07 Prachi Desai.jpg|caption= ''ਬੋਲ ਬੱਚਨ'' ਫਿਲਮ ਦੀ ਇੰਟ੍ਰਵਿਊ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀ ਦੇਸਾਈ
|birth_date={{Birth date and age|1988|9|12|df=yes}}&lt;ref name=&quot;zeenews&quot;&gt;{{cite web|title=Prachi Desai, happy birthday!|url=http://zeenews.india.com/entertainment/celebrity/prachi-desai-happy-birthday_142593.html|publisher=Zee News India|accessdate=18 April 2013|date=12 September 2013|archive-date=1 ਮਈ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190501172233/https://zeenews.india.com/entertainment/celebrity/prachi-desai-happy-birthday_142593.html|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|birth_place= [[ਸੂਰਤ|ਸੂਰਤ, ਗੁਜਰਾਤ]] ਭਾਰਤ&lt;ref name=&quot;toi&quot;&gt;{{cite web|title=I am lucky:Prachi Desai|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-12-09/tv/27963460_1_prachi-desai-bani-reality-show|publisher=Times of India|accessdate=28 December 2010|date=9 December 2007|archive-date=12 ਸਤੰਬਰ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110912143725/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-12-09/tv/27963460_1_prachi-desai-bani-reality-show|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|occupation=ਅਦਾਕਾਰਾ
|years active=2006—ਹੁਣ ਤੱਕ}}

'''ਪ੍ਰਾਚੀ ਦੇਸਾਈ''' (ਜਨਮ 12 ਸਤੰਬਰ 1988) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜ਼ੀ.ਟੀ. ਵੀ. ਦੇ ਸਫਲ ਟੀਵੀ ਡਰਾਮਾ ''ਕਸਮ ਸੇ''  ਨਾਲ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 2008 ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ''ਚੱਟਾਨ '' ਨਾਲ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਵਧੀਆ ਫੀਚਰ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ''ਵਨਸ ਅਪੂਨ ਏ ਟਾਈਮ ਇਨ ਮੁੰਬਈ'' (2010), ''ਬੋਲ ਬੱਚਨ'' (2012) ਅਤੇ ''ਆਈ. ਮੀ ਔਰ ਮੈਂ  ''(2013). ਉਸ ਇੱਕ ਸਮਰਥਕ, ਬੁਲਾਰੀ, ਬ੍ਰਾਂਡ ਰਾਜਦੂਤ ਅਤੇ [[ਗੋਆ]] ਦੇ ਸੈਰ ਸਪਾਟਾ ਅਤੇ ਨਿਓਟ੍ਰੋਜਿਨਾ ਉਤਪਾਦ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਜਾਣਿਆ ਪਹਿਚਾਣਿਆ ਚਿਹਰਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mid-day.com/entertainment/2009/sep/040909-prachi-desai-neutrogena-international-cosmetics.htm|title=Prachi Desai is new face of Neutrogena cosmetics in India|date=4 September 2009|publisher=Mid-Day|accessdate=28 December 2010|archive-date=24 ਸਤੰਬਰ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130924084422/http://www.mid-day.com/entertainment/2009/sep/040909-prachi-desai-neutrogena-international-cosmetics.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਦੇਸਾਈ ਲਗਜਰਾਂ ਬ੍ਰਾਂਡ ਦੀ ਰਾਜਦੂਤ।

== ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ ==
ਦੇਸਾਈ ਦਾ ਜਨਮ [[ਸੂਰਤ|ਸੂਰਤ, ਗੁਜਰਾਤ]] ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਜਨ ਦੇਸਾਈ ਅਤੇ ਅਮੀਤਾ ਦੇਸਾਈ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਸਦੀ ਇੱਕ ਭੈਣ ਦਾ ਨਾਮ ਏਸ਼ਾਂ ਦੇਸਾਈ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|title = Prachi Desai family, childhood photos|url = http://celebritykick.com/bollywood-actress/prachi-desai-family|website = Celebrity family wiki|accessdate = 2016-01-08|language = en-US}}&lt;/ref&gt;

ਦੇਸਾਈ ਨੇ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸੇਂਟ ਯੂਸੁਫ਼ ਕਾਨਵੇਂਟ&lt;ref&gt;{{Cite web|title = Prachi Desai goes back to school|url = http://www.mid-day.com/articles/prachi-desai-goes-back-to-school/15143083|website = mid-day|accessdate = 2016-01-08|archive-date = 2016-03-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20160304045452/http://www.mid-day.com/articles/prachi-desai-goes-back-to-school/15143083|url-status = dead}}&lt;/ref&gt; ਪੰਚਗਾਨੀ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਕੂਲ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਨੋਵੇ ਨੰਬਰ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਸਿੰਹਗੜ ਕਾਲਜ ਪੁਣੇ ਤੋਂ ਕੀਤੀ।.&lt;ref&gt;{{Cite web|title = Prachi Desai on Twitter|url = https://twitter.com/ItsPrachiDesai/status/472619193116803072|website = Twitter|accessdate = 2016-01-08}}&lt;/ref&gt;

== ਕਰੀਅਰ ==
2006 ਵਿੱਚ ਦੇਸਾਈ ਨੂੰ ਏਕਤਾ ਕਪੂਰ ਦੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਡਰਾਮਾ ''ਕਸਮ ਸੇ '' ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਮਿਲੀ। ਉਸਨੇ ਟੀ. ਵੀ. ਅਭਿਨੇਤਾ [[Ram Kapoor|ਰਾਮ ਕਪੂਰ]] ਦੇ ਨਾਲ ਬਾਣੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕੀਤੀ।.&lt;ref name=&quot;msn1&quot;&gt;{{cite web|title=I am not quitting 'Kasamh Se': Prachi Desai|url=http://entertainment.in.msn.com/tv/article.aspx?cp-documentid=3032596|publisher=MSN Entertainment|accessdate=28 December 2010|archive-date=25 ਸਤੰਬਰ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130925135726/http://entertainment.in.msn.com/tv/article.aspx?cp-documentid=3032596|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Prachi Desai wants to 'rock on' with Shahid and Hrithik|url=http://www.indianexpress.com/news/prachi-desai-wants-to-rock-on-with-shahid/498829/|publisher=Indian Express|accessdate=28 December 2010}}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ ਕਈ ਅਵਾਰਡ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀ ਅਵਾਰਡ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ।

ਦੇਸਾਈ ਨੇ ''ਝਲਕ ਦਿੱਖਲਾ ਜਾ '' ਭਾਰਤੀ ਵਰਜਨ ਦੇ [[ਬੀ.ਬੀ.ਸੀ]]  ''ਸਟਰਿਕਲੀ ਕਮ ਡਾਨਸਿੰਗ ''ਵਿੱਚ 7 ਸਤੰਬਰ 2007 ਨੂੰ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫਰ ਦੀਪਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਧੀਨ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਦੇਸਾਈ ਨੇ ਹਰ ਹਫ਼ਤੇ ਜੱਜਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਪਰ ਆਖਿਰਕਾਰ 10 ਨਵੰਬਰ 2007 ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਈ। ਇਸੇ ਹੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਵਾਇਲਡਕਾਰਡ ਰਾਹੀ 23 ਨਵੰਬਰ 2007 ਨੂੰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਫਿਨਾਲੇ ਵਿੱਚ ਥਾਂ ਪੱਕੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਵਿਜੇਤਾ ਰਹੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|title = Prachi Desai takes away Jhalak Dikhla Jaa pie|url = http://www.hindustantimes.com/tv/prachi-desai-takes-away-jhalak-dikhla-jaa-pie/story-I3dR0y7ASKgexeWmBMjmiO.html|website = Hindustantimes.com|accessdate = 2016-01-08}}&lt;/ref&gt;

ਦੇਸਾਈ ਨੇ ਟੀ.ਵੀ. ਲੜੀਵਾਰ ਕਸੌਟੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰਨ [[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ]] ਉੱਤੇ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ।
[[ਤਸਵੀਰ:Rock_On_music_launch.jpg|alt=|right|thumb|ਦੇਸਾਈ ਨਾਲ ''ਚੱਟਾਨ ' ਤੇ ਹੈ!!'' ਟੀਮ ' ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ]]
ਦੇਸਾਈ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 2008 ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ਰਾਕ ਆਨ!! (2008)  ਜਿਸਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਪੂਰ ਸਨ। ਇਸ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਦੇਸਾਈ ਨੇ ਫਰਹਾਨ ਅਖਤਰ [[ਫ਼ਰਹਾਨ ਅਖ਼ਤਰ|ਫਰਹਾਨ ਅਖਤਰ]] ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕੀਤੀ। ਦੇਸਾਈ ਨੂੰ ਇਸ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ''ਕਸਮ ਸੇ'' ਲੜੀਵਾਰ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ।&lt;ref name=&quot;toi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;msn1&quot;/&gt;

ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਫਿਲਮ ''ਲਾਇਫ ਪਾਰਟਨਰ'' (2009)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Prachi couldn't handle saree in Life Partner|url=http://entertainment.oneindia.in/bollywood/news/2009/prachi-life-partner-saree-130809.html|publisher=One India|accessdate=28 December 2010|archive-date=9 ਦਸੰਬਰ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101209022324/http://entertainment.oneindia.in/bollywood/news/2009/prachi-life-partner-saree-130809.html|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਜੁਲਾਈ 2010 ਵਿਚ''ਵਨਸ ਅਪੋਨ ਟਾਈਮ ਇਨ ਮੁੰਬਈ''। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਇਕ ਕਲਾਕਾਰ [[ਅਜੇ ਦੇਵਗਨ|ਅਜੈ ਦੇਵਗਨ]], ਇਮਰਾਨ ਹਾਸ਼ਮੀ ਅਤੇ [[ਕੰਗਨਾ ਰਾਣਾਵਤ|ਕੰਗਨਾ।]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Once Upon A Time in Mumbaai: Movie Review|url=http://www.bollywoodhungama.com/movies/review/14101/index.html|publisher=Bollywood Hungama|accessdate=28 December 2010}}&lt;/ref&gt;

2012 ਵਿੱਚ ਦੇਸਾਈ ''ਤੇਰੀ ਮੇਰੀ ਕਹਾਣੀ'' ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|title = Prachi Desai features in Teri Meri Kahaani {{!}} Latest Movie Features - Bollywood Hungama|url = http://www.bollywoodhungama.com/movies/features/type/view/id/3405|website = www.bollywoodhungama.com|accessdate = 2016-01-08}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਵੱਡੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ''ਬੋਲ ਬੱਚਨ'', [[ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਬੱਚਨ]] ਅਤੇ [[ਅਜੇ ਦੇਵਗਨ|ਅਜੈ ਦੇਵਗਨ]] ਅਤੇ [[ਅਸੀਨ|ਆਸਿਨ]]&lt;ref&gt;{{Cite web|title = Bol Bachchan stars Asin and Prachi Desai at Mehboob studios|url = http://www.pinkvilla.com/entertainmenttags/bol-bachchan/bol-bachchan-stars-asin-and-prachi-desai|website = PINKVILLA|accessdate = 2016-01-08|archive-date = 2016-06-24|archive-url = https://web.archive.org/web/20160624145840/http://www.pinkvilla.com/entertainmenttags/bol-bachchan/bol-bachchan-stars-asin-and-prachi-desai|dead-url = yes}}&lt;/ref&gt; ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਫਿਲਮ ਦੇਸਾਈ ਦੀ ਸਫਲ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|title = 4th Weekend Worldwide Box Office Collections Of BOL BACHCHAN|url = http://www.boxofficecapsule.com/breaking-news.aspx?news_id=579|website = www.boxofficecapsule.com|accessdate = 2016-01-08|archive-date = 2016-06-30|archive-url = https://web.archive.org/web/20160630004721/http://www.boxofficecapsule.com/breaking-news.aspx?news_id=579|dead-url = yes}}&lt;/ref&gt;

ਦੇਸਾਈ 2013 ਵਿੱਚ ''ਆਈ, ਮੀ ਔਰ ਮੈਂ''  ਵਿੱਚ [[ਜਾਨ ਅਬ੍ਰਾਹਮ|ਯੋਹਨ ਅਬਰਾਹਾਮ]] ਅਤੇ ਚਿਤਰਾਂਗਦਾ ਸਿੰਘ&lt;ref&gt;{{Cite web|title = I Me Aur Main Review|url = http://www.koimoi.com/reviews/i-me-aur-main-review/|website = Koimoi|accessdate = 2016-01-08}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਫਿਲਮ ''ਪੁਲਿਸਗਿਰੀ'' ਵਿੱਚ [[ਸੰਜੇ ਦੱਤ]]&lt;ref&gt;{{Cite web|title = Policegiri Cast &amp; Crew, Policegiri Bollywood Movie Cast, Actor, Actress, Director - Filmibeat|url = http://www.filmibeat.com/bollywood/movies/policegiri/cast-crew.html|website = FilmiBeat|accessdate = 2016-01-08}}&lt;/ref&gt; ਨਾਲ ਨਜ਼ਰ ਆਈ। 2014 ਵਿੱਚ ਦੇਸਾਈ ਨੇ ਆਈਟਮ ਨੰਬਰ ਅਵਾਰੀ ਲਈ ''ਏਕ ਵਿਲੇਨ'' ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web|title = Prachi Desai's smouldering act in her Ek Villain item song|url = http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/prachi-desais-smouldering-act-in-her-ek-villain-item-song/|website = www.bollywoodlife.com|accessdate = 2016-01-08|language = en-US}} {{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

2016 ਵਿੱਚ ਦੇਸਾਈ ਨੇ ਸਾਬਕਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕਪਤਾਨ ਮੁਹੰਮਦ ਅਜ਼ਹਰੂਦੀਨ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੌਰੀਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਫਿਲਮ ''ਅਜ਼ਹਰ''  ਵਿੱਚ ਇਮਰਾਨ ਹਾਸ਼ਮੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web|title = Prachi Desai Plays Cricketer's Wife in Azhar|url = http://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/Prachi-Desai-Plays-Cricketers-Wife-in-Azhar/2015/09/15/article3028047.ece|website = The New Indian Express|accessdate = 2016-01-08|archive-date = 2016-03-26|archive-url = https://web.archive.org/web/20160326060454/http://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/Prachi-Desai-Plays-Cricketers-Wife-in-Azhar/2015/09/15/article3028047.ece|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title = Azhar first look: Emraan Hashmi dons blue for Azharuddin biopic: Bollywood, News - India Today|url = http://indiatoday.intoday.in/story/azhar-first-look-emraan-hashmi-azharuddin-biopic-new-film-prachi-desai-sangeeta-bijlani-anthony-dsouza/1/439348.html|website = indiatoday.intoday.in|accessdate = 2016-01-08}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ 11 ਨਵੰਬਰ 2016 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ [[ਫ਼ਰਹਾਨ ਅਖ਼ਤਰ|ਫਰਹਾਨ ਅਖਤਰ]] ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ਰਾਕ ਆਨ 2 ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਜੋ ਕੀ ਫਿਲਮ ਰਾਕ ਆਨ!! ਦਾ ਸੀਕਵਲ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|title = Prachi Desai gets fitter and leaner for 'Rock On 2' - Times of India|url = http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Prachi-Desai-gets-fitter-and-leaner-for-Rock-On-2/articleshow/49642277.cms|website = The Times of India|accessdate = 2016-01-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title = Farhan Akhtar starrer ‘Rock On 2’ to release on November 11|url = http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/farhan-akhtar-starrer-rock-on-2-to-release-on-november-11/|website = The Indian Express|date = 2016-01-06|accessdate = 2016-01-08}}&lt;/ref&gt;

=== ਅੰਤਰਾਲ, ਵਾਪਸੀ ਅਤੇ ਅਗਲਾ ਕਰੀਅਰ (2017-ਮੌਜੂਦਾ) ===
ਦੇਸਾਈ ਨੇ ਜ਼ੀ 5 ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਸਾਈਲੈਂਸ... ਕੈਨ ਯੂ ਹੇਅਰ ਇਟ?' ਨਾਲ ਲਗਭਗ 4 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਸਿਲਵਰ ਸਕ੍ਰੀਨ 'ਤੇ ਵਾਪਸੀ ਕੀਤੀ। 26 ਮਾਰਚ 2021 ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਨੋਜ ਬਾਜਪਾਈ, ਅਰਜੁਨ ਮਾਥੁਰ, ਸਾਹਿਲ ਵੈਦ, ਵਕਾਰ ਸ਼ੇਖ ਅਤੇ ਬਰਖਾ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸਨ।

ਉਸ ਨੇ ਮਿਸਟਰ ਵਰਲਡ 2016 ਰੋਹਿਤ ਖੰਡੇਲਵਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਵੀਡੀਓ, ਰਿਹਾਹੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਜੋ 22 ਜੂਨ 2021 ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ। ਗੀਤ ਨੂੰ ਗਾਇਕ ਯਾਸੀਰ ਦੇਸਾਈ ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੀਤ ਨੂੰ ਸਰੋਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਖੂਬ ਸਲਾਹਿਆ ਗਿਆ।

ਉਹ ਅਗਲੀ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਫੋਰੈਂਸਿਕ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇਗੀ ਜੋ ਮਲਿਆਲਮ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਰੀਮੇਕ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕਰਾਂਤ ਮੈਸੀ ਅਤੇ ਰਾਧਿਕਾ ਆਪਟੇ ਹਨ।

2022 ਵਿੱਚ ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਪ੍ਰਾਈਮ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਖੁਲਾਸਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਦੇਸਾਈ ਨਾਗਾ ਚੈਤੰਨਿਆ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਅਲੌਕਿਕ ਵੈੱਬ ਸੀਰੀਜ਼ ਧੂਥਾ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਤੇਲਗੂ ਡੈਬਿਊ ਕਰੇਗੀ।

ਉਹ ਡਾਰਕ ਫੈਂਟੇਸੀ ਫ਼ਿਲਮ - ਕੋਸ਼ਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅੰਮਾਨ ਅਦਵੈਤ ਹੈ ਅਤੇ ਅਭੈ ਰਾਜ ਕੰਵਰ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਵਚਨਬੱਧ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Late filmmaker Raj Kanwar's sons, Abhay and Karan, to resurrect their home banner with a fantasy adventure featuring Prachi. |url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/late-filmmaker-raj-kanwars-sons-abhay-and-karan-to-resurrect-their-home-banner-with-a-fantasy-adventure-featuring-prachi-desai/articleshow/59890590.cms |website=The Times of India |access-date=7 June 2021 |archive-date=7 ਜੂਨ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210607104907/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/late-filmmaker-raj-kanwars-sons-abhay-and-karan-to-resurrect-their-home-banner-with-a-fantasy-adventure-featuring-prachi-desai/articleshow/59890590.cms |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ ==

=== ਫ਼ਿਲਮ ===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! scope=&quot;col&quot; | ਸਾਲ
! scope=&quot;col&quot; | ਸਿਰਲੇਖ
! scope=&quot;col&quot; | ਭੂਮਿਕਾ
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | ਸਰੋਤ
|-
| 2008
| ''ਰਾਕ ਆਨ!!''
|ਸਾਖਸ਼ੀ
|-
| 2009
| ''ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ''
|ਪ੍ਰਾਚੀ ਜਾਗੇੜਾ&lt;br&gt;
|-
| 2010
| ''ਵਨਸ ਅਪੋਨ  ਟਾਈਮ ਇਨ ਮੁੰਬਈ&lt;br&gt;
''
|ਮੁਮਤਾਜ
|-
| 2012
| ''ਤੇਰੀ ਮੇਰੀ ਕਹਾਣੀ&lt;br&gt;
''
| ਮਾਹੀ
|-
| 2012
| ''ਬੋਲ ਬੱਚਨ''
| ਰਾਧਿਕਾ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ
|-
| 2013
| ''ਆਈ, ਮੀ ਔਰ ਮੈਂ&lt;br&gt;
''
|ਗੌਰੀ ਡਾਂਡੇਕਰ 
|-
| 2013
| ''ਪੁਲੀਸਗਿਰੀ''
|ਸੇਹਰ
|-
| 2014
| ''ਏਕ ਵਿਲੇਨ''
| ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿੱਖ ਵਿੱਚ &quot;ਅਵਾਰੀ&quot;
|-
| 2016
| ''ਅਜ਼ਹਰ''
|ਨੌਰੀਨ ਅਜ਼ਹਰ&lt;br&gt;
|&lt;ref name=&quot;India Today 1&quot;&gt;{{cite news|last1=staff|title=Azhar first look: Emraan Hashmi dons blue for Azharuddin biopic|url=http://indiatoday.intoday.in/story/azhar-first-look-emraan-hashmi-azharuddin-biopic-new-film-prachi-desai-sangeeta-bijlani-anthony-dsouza/1/439348.html|accessdate=25 May 2015|publisher=[[India Today]]|date=21 May 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2016
| ''ਰਾਕ ਆਨ 2&lt;br&gt;
''
|ਸਾਖਸ਼ੀ
|&lt;ref name=&quot;indiatimes.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Rock-On-2-shoot-to-begin-this-August/articleshow/47138529.cms|title='Rock On!! 2' shoot to begin this August|work=The Times of India}}&lt;/ref&gt;
|}

=== ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders jquery-tablesorter&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
!ਸਾਲ
!ਸਿਰਲੇਖ
!ਭੂਮਿਕਾ
!ਭਾਸ਼ਾ
!ਸੂਚਨਾ
|-
|2006-2008
|''ਕਸਮ ਸੇ&lt;br&gt;
''
|ਬਾਣੀ ਵਾਲੀਆ
|ਹਿੰਦੀ
|ਲੀਡ ਭੂਮਿਕਾ
|-
|2006
|''ਕਸੋਟੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕੀ&lt;br&gt;
''
|Prachi ਚੌਹਾਨ
|ਹਿੰਦੀ
|ਵਧਾਇਆ ਮੈਕਸਵੈਲ
|-
|2007
|''ਝਲਕ ਦਿਖਲਾ ਜਾਂ&lt;br&gt;
|ਉਮੀਦਵਾਰ
|ਹਿੰਦੀ
|ਜਿੱਤਿਆ&lt;ref&gt;{{Cite web|title = Jhalak Dikhhla Jaa Season 1, 2,3,4,5,6,7,8 Winners, Judges &amp; Hosts {{!}} XYJ.in|url = http://www.xyj.in/jhalak-dikhhla-jaa-season-1-2345678-winners-judges-hosts/|website = www.xyj.in|accessdate = 2016-01-08|archive-date = 2016-01-11|archive-url = https://web.archive.org/web/20160111012916/http://www.xyj.in/jhalak-dikhhla-jaa-season-1-2345678-winners-judges-hosts/|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|2010
|''ਸੀ. ਆਈ. ਡੀ. &lt;br&gt;
''
|ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ&lt;ref&gt;{{Cite web|title = CID - Epsiode &amp;#91;sic&amp;#93; 641 - Once Upon A Time in Mumbai|url = https://www.youtube.com/watch?v=NNSLz0smn0s|website = |accessdate = }}&lt;/ref&gt;
|ਹਿੰਦੀ
|Episodic ਮਹਿਮਾਨ
|-
|2010
|''ਜੋਨ ਨੇਰਮਨ ਨਾਲ ਏਸ਼ੀਆ ਆੱਨਕਟ''
|ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.imdb.com/title/tt1724643/|title = Asia Uncut with Jon Niermann
|date = 7 February 2010|accessdate = |website = |publisher = |last = |first = }}&lt;/ref&gt;
|ਹਿੰਦੀ
|-
|2014
|''ਝਲਕ ਦਿਖਲਾ ਜਾਂ 7''
|ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ
|ਹਿੰਦੀ
|ਮਹਿਮਾਨ
|-
|2016
|''[[ਨਾਗਿਨ (ਟੀਵੀ ਲੜੀ 2015)|ਨਾਗਿਨ]]''
|ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ
|ਹਿੰਦੀ
|ਮੈਕਸਵੈਲ
|-
|2016
|''ਦੀ ਕਪਿਲ ਸ਼ਰਮਾ ਸ਼ੋਜ&lt;br&gt;
''
|ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ
|ਹਿੰਦੀ
|}

== ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ==
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
|+ਸੂਚੀ ਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ
! width=&quot;4%&quot; |ਸਾਲ
! width=&quot;20%&quot; |ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ
! width=&quot;28%&quot; |ਪੁਰਸਕਾਰ
! width=&quot;35%&quot; |ਸ਼੍ਰੇਣੀ
! width=&quot;10%&quot; |ਨਤੀਜਾ
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2006
| rowspan=&quot;6&quot; |''ਕਸਮ ਸੇ &lt;br&gt;
''
|ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀ ਅਵਾਰਡ
|ਵਧੀਆ ਤਾਜ਼ਾ ਨਵ ਚਿਹਰਾ (ਔਰਤ)
|{{won}}&lt;ref name=&quot;Indian-Telly-Awards-2006&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.indiantelevision.org.in/headlines/y2k6/nov/nov296.htm|title=Winners of Indian Telly Awards 2006|access-date=2017-03-18|archive-date=2014-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140415202355/http://www.indiantelevision.org.in/headlines/y2k6/nov/nov296.htm|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|-
|ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀ ਅਵਾਰਡ
|ਵਧੀਆ ਪਰਦੇ ਉੱਤੇ ਜੋੜੇ ਨੂੰ (ਰਾਮ ਕਪੂਰ ਦੇ ਨਾਲ)
|{{won}}&lt;ref name=&quot;Indian-Telly-Awards-2006&quot;/&gt;
|-
|ਕੱਕਰ ਅਵਾਰਡ
|ਵਧੀਆ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ)
|{{won}}&lt;ref name=&quot;Kalakar-Awards&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.kalakarawards.co.in/images/listofawardees.pdf|title=Winners of Kalakar Awards|access-date=2017-03-18|archive-date=2022-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220324052026/http://www.kalakarawards.co.in/images/listofawardees.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2007
|ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀ ਅਵਾਰਡ
|ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਗਵਾਈ ਭੂਮਿਕਾ
|{{won}}&lt;ref name=&quot;ITELLYA2007&quot;&gt;{{cite web|url=http://tellyawards.indiantelevision.com/y2k7/winners-list.htm|title=Winners of Indian Telly Awards 2007|access-date=2017-03-18|archive-date=2012-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20120722173647/http://tellyawards.indiantelevision.com/y2k7/winners-list.htm|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|-
|ਜ਼ੀ ਰਿਸਤੇ ਅਵਾਰਡ
|ਪਸੰਦੀਦਾ ਭਬਹਿ ਨਣਦ ਰਿਸਤਾ (ਮਹਿੰਦਰ ਕਲਸੇਕਰ ਨਾਲ)
|{{won}}
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |2008
|ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀ ਅਵਾਰਡ
|ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿਫਾਰਸ਼
|{{won}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tellyawards.indiantelevision.com/y2k8/winners2008.htm|title=Winners of Indian Telly Awards 2008|access-date=2017-03-18|archive-date=2018-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180911083458/http://tellyawards.indiantelevision.com/y2k8/winners2008.htm|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|}
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
|+ਅਦਾਕਾਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਦੀ ਸੂਚੀ 
! width=&quot;4%&quot; |ਸਾਲ
! width=&quot;20%&quot; |ਫਿਲਮ
! width=&quot;28%&quot; |ਅਵਾਰਡ
! width=&quot;35%&quot; |ਸ਼੍ਰੇਣੀ
! width=&quot;10%&quot; |ਨਤੀਜਾ
|-
|2009
| rowspan=&quot;6&quot; |''ਰਾਕ ਆਨ !!''
|[[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਇਨਾਮ|ਫਿਲਮ ਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ&lt;br&gt;
]]
|[[ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਵੀਂ ਅਦਾਕਾਰਾ|ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰਾ ਨਵਾਂ ਚੇਹਰਾ&lt;br&gt;
]]
|{{nom}}
|-
|2008
|ਸਕ੍ਰੀਨ ਅਵਾਰਡ&lt;br&gt;
|ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰਾ ਨਵਾਂ ਚੇਹਰਾ
|{{nom}}
|-
|2008
|ਸਟਾਰ ਡਸਟ ਅਵਾਰਡ&lt;br&gt;
|ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਸੁਪਰਸਟਾਰ ਅਦਾਕਾਰਾ&lt;br&gt;
|{{nom}}
|-
|2008
|ਇੰਟਰਨੇਸ਼ਨਲ ਇੰਡੀਅਨ ਫਿਲਮ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ 
|ਸਾਲ ਦੀ ਨਵੀਂ ਅਦਾਕਾਰਾ 
|{{nom}}
|-
|2008
|ਆਨੰਦ ਲੋਕ ਪੁਰਸ਼ਕਾਰ ਅਵਾਰਡ&lt;br&gt;
|ਬੇਸਟ ਅਦਾਕਾਰਾ&lt;br&gt;
|{{won}}&lt;ref&gt;{{Cite web|title = Bollywood actress Prachi Desai holds Best Actress award for her film 'Rock On' during a 'Dabur Vatika Anandalok Puraskar 2008' in Kolkata - Photogallery|url = http://photogallery.indiatimes.com/celebs/bollywood/prachi-desai/awards-performances/articleshow/9321682.cms|website = photogallery.indiatimes.com|accessdate = 2016-01-08}}&lt;/ref&gt;
|-
|2008
|ਸਟਾਰ ਸਬਸੇ ਅਵਾਰਡ &lt;br&gt;
|ਪਸੰਦੀਦਾ ਨਵਾਂ ਚੇਹਰਾ&lt;br&gt;
|{{won}}
|-
|2011
| rowspan=&quot;7&quot; |''ਵਨਸ ਅਪੋਨ ਟਾਈਮ ਇਨ ਮੁੰਬਈ''
|[[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਇਨਾਮ|ਫਿਲਮ ਫਿਅਰ ਅਵਾਰਡ&lt;br&gt;
]]
|ਬੇਸਟ ਸਹਾਇਕ ਕਲਾਕਾਰ&lt;br&gt;
|{{nom}}
|-
|2011
|ਜ਼ੀ ਸਿਨੇਮਾ ਅਵਾਰਡ&lt;br&gt;
|ਜ਼ੀ ਸਾਈਨ ਅਵਾਰਡ ਬੇਸਟ ਅਦਾਕਾਰਾ ਇਨ ਸਹਾਇਕ ਕਲਾਕਾਰ
|{{won}}
|-
|2011
|ਇੰਟਰਨੇਸ਼ਨਲ ਇੰਡੀਅਨ ਫਿਲਮ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ 
|''ਬੇਸਟ ਸਹਾਇਕ ਕਲਾਕਾਰ''
|{{won}}
|-
|2011
|ਲਾਈਨ ਗੋਲਡ ਅਵਾਰਡ&lt;br&gt;
|ਲਾਈਨਸ ਸਹਾਇਕ ਕਲਾਕਾਰ ਵਿੱਚ ਪਸੰਦੀਦਾ ਅਦਾਕਾਰਾ&lt;br&gt;
|{{won}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=9LiSrYq7fXE|title = Lions Gold Awards - Prachi Desai|date = |accessdate = |website = |publisher = |last = |first = }}&lt;/ref&gt;
|-
|2011
|ਸਟਾਰ ਡਸਟ ਅਵਾਰਡ
|ਬੇਸਟ ਅਦਾਕਾਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਸਮੂਹ&lt;br&gt;
|{{won}}
|-
|2011
|ਸਟਾਰ ਡਸਟ ਅਵਾਰਡ
|ਬੇਸਟ ਸਹਾਇਕ ਕਲਾਕਾਰ
|{{won}}
|-
|2011
|ਸਟਾਰ ਗਿਲਡ ਅਵਾਰਡ
|ਬੇਸਟ ਸਹਾਇਕ ਕਲਾਕਾਰ
|{{won}}
|-
|2012
|''ਬੋਲ ਬੱਚਨ''
|ਸਟਾਰ ਡਸਟ ਅਵਾਰਡ
|ਵਧੀਆ ਸਫਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਅਦਾਕਾਰਾ&lt;br&gt;
|{{nom}}
|-
|2013
|''ਆਈ ''&lt;br&gt;
|ਸਟਾਰ ਡਸਟ ਅਵਾਰਡ
|ਵਧੀਆ ਸਫਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਅਦਾਕਾਰਾ
|{{nom}}
|-
| 2016
| ''ਅਜ਼ਹਰ'' 
|ਲਕਸ ਗੋਲਡਨ ਰੋਜ਼ ਅਵਾਰਡ&lt;br&gt;
|ਬੇਸਟ ਸਹਾਇਕ ਕਲਾਕਾਰ
| {{Nom}}
|}

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist|30em}}

== ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ ==
* {{IMDb name|2278458}}
* {{Bollywood Hungama|13950}}ਬਾਲੀਵੁੱਡ Hungama

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1988]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>30yck6mtj2zjic6pjvyz9s0xwg863s7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਤਾਪਸੀ ਪੰਨੂ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92512</id>
    <revision>
      <id>849817</id>
      <parentid>767377</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T16:36:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43094" sha1="l8c3hl0u6x9s6p2hm4fdcqqft0031mc" xml:space="preserve">{{Infobox person
|name=ਤਾਪਸੀ ਪੰਨੂੰ
| image = Taapsee Pannu unveils the latest issue of the magazine Health &amp; Nutrition.jpg
|caption= 2018 ਵਿੱਚ ਤਾਪਸੀ ਪੰਨੂੰ
|birth_name= ਤਾਪਸੀ ਪੰਨੂੰ
|birth_date={{Birth date and age|1987|8|1|df=yes}}
|birth_place=ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਇੰਡੀਆ
|residence=[[ਮੁੰਬਈ]], ਭਾਰਤ
|occupation= ਅਦਾਕਾਰਾ, ਮਾਡਲ|years active=2010–ਹੁਣ
|yearsactive=2010–ਹੁਣ ਤੱਕ
|website=[http://www.taapsee.me Taapsee Pannu]
|homepage=[http://www.taapsee.me Taapsee Pannu]
}}

'''ਤਾਪਸੀ ਪੰਨੂੰ''' (ਜਨਮ 1 ਅਗਸਤ 1987) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ‘ਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਤਾਪਸੀ ਨੇ ਅਦਾਕਾਰਾ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸੋਫਟਵੇਅਰ ਇੰਜਨੀਅਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਮਾਂ ਮਾਡਲਿੰਗ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਤਾਪਸੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਿੰਦੀ, ਤੇਲਗੂ ਅਤੇ ਤਾਮਿਲ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਜੇਤੂ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ 2018 ਵਿੱਚ ਫੋਰਬਸ ਇੰਡੀਆ ਦੀ “ਟੌਪ 100 ਸੇਲਿਬ੍ਰਿਟੀਜ” ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ।

ਪੰਨੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਾਲ 2010 ਵਿੱਚ ਤੇਲਗੂ ਫ਼ਿਲਮ &quot;ਝੁੰਮੰਡੀ ਨਾਦਮ&quot; ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ 2013 ਵਿੱਚ ਡੇਵਿਡ ਧਵਨ ਦੀ ਫਿਲਮ &quot;ਚਸ਼ਮੇ ਬੱਦੂਰ&quot; ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ‘ਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ। ਤਾਮਿਲ ਤੇ ਤੇਲਗੂ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ‘ਚ ਹੀਰੋਇਨ ਦਾ ਰੋਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਦ ਉਸ ਨੇ  ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ੀ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਫਲ ਤੇ ਫਿਲਮ ਆਲੋਚਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਰਾਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਫਿਲਮਾਂ  “ਬੇਬੀ”(2015), “ਪਿੰਕ”(2016) ‘ਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ। 2017 ‘ਚ ਆਈ ਜੰਗੀ ਡਰਾਮਾ &quot;ਦਿ ਗਾਜ਼ੀ ਅਟੈਕ&quot; ਤੇ 2018 ‘ਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸਮਾਜਕ ਡਰਾਮਾ “ਮੁਲਕ” ਨਾਲ ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ‘ਚ ਵਧੀਆ ਪਛਾਣ ਬਣਾਈ। ਰਹੱਸਮਈ ਥ੍ਰਿਲਰ &quot;ਬਦਲਾ&quot; (2019) ‘ਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਤੇ ਸੁਪਰਹਿੱਟ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਪੁਲਾੜ ਯਾਤਰਾ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ “ਮਿਸ਼ਨ ਮੰਗਲ” ਤੇ  ਬਾਇਓਪਿਕ 'ਸਾਂਡ ਕੀ ਆਂਖ' ਵੀ 2019 ‘ਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈਆਂ । “ਸਾਂਡ ਕੀ ਆਂਖ” ਵਿੱਚ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ ਪਰਕਾਸ਼ੀ ਤੋਮਰ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਉਸਨੂੰ “ਬੈਸਟ ਐਕਟਰ ਫੀਮੇਲ ਕ੍ਰਿਟਕਸ” ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ।2020 ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਸਿਨਹਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਫਿਲਮ “ਥੱਪੜ” ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ।ਇਸ ਫਿਲਮ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਫਿਲਮ ਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ(ਬੈਸਟ ਐਕਟਰ ਫੀਮੇਲ) ਮਿਲਿਆ। 2021 ਵਿੱਚ ਓ.ਟੀ.ਟੀ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਤੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਫਿਲਮਾਂ “ਹਸੀਨ ਦਿਲਰੁਬਾ” ਤੇ “ਰਸ਼ਮੀ ਰੌਕਟ” ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈਆਂ। 2022 ਵਿੱਚ “ਲੂਪ ਲਪੇਟਾ” ਆਈ। 2023 ‘ਚ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਹਿਰਾਨੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਗੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਪਰਵਾਸ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਫਿਲਮ “ਡੌਂਕੀ” ਆਈ। 2024 ਵਿੱਚ ਨੈਟਫਲਿਕਸ ‘ਤੇ “ਫਿਰ ਆਈ ਹਸੀਨ ਦਿਲਰੁਬਾ” ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਤੇ ।ਇਸੇ ਸਾਲ ਹੀ 15 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ “ਖੇਲ ਖੇਲ ਮੇਂ” ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ।ਫਿਲਮਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਇਵੈਂਟ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਕੰਪਨੀ ‘ਵੈਡਿੰਗ ਫੈਕਟਰੀ’ ਵੀ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ।

== ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ==
'''ਤਾਪਸੀ''' ਦਾ ਜਨਮ 1 ਅਗਸਤ 1987&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/south-gossip/taapsee-pannu-happy-birthday/|title=Taapsee Pannu, happy birthday!|date=1 August 2012|publisher=Bollywoodlife.com|access-date=1 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150103042947/http://www.bollywoodlife.com/south-gossip/taapsee-pannu-happy-birthday/|archive-date=3 ਜਨਵਰੀ 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਵਿੱਚ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ|ਦਿੱਲੀ]] ਦੇ ਇੱਕ [[ਜੱਟ ਸਿੱਖ]] ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Taapsee-Pannu-I-have-dated-a-South-Indian-but-can-never-date-a-Sikh/articleshow/45967663.cms|title=Taapsee Pannu: I have dated a South Indian but can never date a Sikh|work=[[The Times of India]]|access-date=11 September 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bday&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.sify.com/movies/happy-birthday-to-taapsee-news-tamil-libm6Wbefcd.html|title=Happy Birthday to Taapsee|last=Moviebuzz|publisher=Sify Technologies Ltd|access-date=23 January 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;oneindia&quot;&gt;{{Cite web|url=http://entertainment.oneindia.in/telugu/news/2011/tapasee-tanu-weds-manu-300711.html|title=Tapasee denies starring in Tanu Weds Manu remake|date=30 July 2011|website=Oneindia Entertainment|publisher=Greynium Information Technologies Pvt. Ltd|access-date=23 January 2012|archive-date=21 ਸਤੰਬਰ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921054103/http://entertainment.oneindia.in/telugu/news/2011/tapasee-tanu-weds-manu-300711.html|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਦੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਦਿਲਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂੰ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲਜੀਤ ਕੌਰ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਭੈਣ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ਗੁਨ ਪੰਨੂ ਹੈ, ਦੀ ਵੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਕੈਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਹੈ। ਤਾਪਸੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਮਾਤਾ ਜੈ ਕੌਰ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ, ਅਸ਼ੋਕ ਬਿਹਾਰ, ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://movies.rediff.com/slide-show/2010/jun/29/slide-show-1-south-interview-with-taapsee.htm|title=From software engineer to happening heroine!|last=Rajamani|first=Radhika|date=29 June 2010|publisher=Rediff|access-date=27 October 2011}}&lt;/ref&gt; ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਤੋਂ ਕੰਪਿਊਟਰ ਸਾਇੰਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

==ਕੈਰੀਅਰ==
===ਮਾਡਲਿੰਗ===
ਤਾਪਸੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬਤੌਰ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰੁੱਖ ਮਾਡਲਿੰਗ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮੀ ਦੁਨੀਆ ਵੱਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਇੱਕ ਆਡੀਸ਼ਨ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਇੱਕ ਫੁੱਲ-ਟਾਈਮ ਮਾਡਲ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੈਨਲ V ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਸ਼ੋਅ ਗੇਟ ਗਾਰਜੀਅਸ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਉਸ ਨੇ ਅਭਿਨੈ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪੈਰ ਪਾਇਆ।&lt;ref name=model&gt;{{cite news |last1=Motihar |first1=Jhilmil |last2=Vasisht |first2=Shruti |url=http://indiatoday.intoday.in/site/Story/3885/Simply%20Punjabi/On+the+rampway.html |title=On the rampway: Simply Punjabi: News India Today |newspaper=[[India Today]] |date=25 January 2008 |accessdate=7 September 2017 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110124192246/http://indiatoday.intoday.in/site/Story/3885/Simply%20Punjabi/On+the+rampway.html |archivedate=24 January 2011}}&lt;/ref&gt; ਤਾਪਸੀ ਕਈ ਪ੍ਰਿੰਟ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਵਿਗਿਆਪਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਡਲਿੰਗ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਖ਼ਿਤਾਬ ਜਿੱਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 2008 ਦੇ ਫੇਮਿਨਾ ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ “ਪੈਂਟਲੂਨ ਫੈਮਿਨਾ ਮਿਸ ਫਰੈਸ਼ ਫੇਸ” ਅਤੇ “ਸਾਫੀ ਫੇਮਿਨਾ ਮਿਸ ਬਿਊਟੀਫੁੱਲ ਸਕਿਨ” ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://shoot.indiatimes.com/tapasee.html# |title=SHOOT: Female |newspaper=[[India Times]] |accessdate=27 October 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110827051219/http://shoot.indiatimes.com/tapasee.html |archivedate=27 August 2011 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਮਾਡਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਰਿਲਾਇੰਸ ਟ੍ਰੈਂਡਜ਼, ਰੈਡ ਐਫ.ਐਮ. 93.5, ਯੂਨੀਸਟੀਲ ਇਮੇਜ, ਕੋਕਾ-ਕੋਲਾ, ਮੋਟੋਰੋਲਾ, ਪੈਂਟਲੂਨ, ਪੀ.ਵੀ.ਆਰ. ਸਿਨੇਮਸ, ਸਟੈਂਡਰਡ ਚਾਰਟਰਡ ਬੈਂਕ, ਡਾਬਰ, ਏਅਰਟੈਲ, ਟਾਟਾ ਡੋਕੋਮੋ, ਵਰਲਡ ਗੋਲਡ ਕਾਉਂਸਿਲ, ਹੈਵਜ਼ ਅਤੇ ਵਰਧਮਾਨ ਵਰਗੇ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=taapseemodel&gt;{{cite news |title=Tapasee Pannu |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-09-03/model-of-the-day/29716552_1_tapasee-tata-docomo-endorsements |accessdate=7 September 2017 |newspaper=[[The Times of India]] |date=3 September 2011 |archive-date=3 ਜਨਵਰੀ 2013 |archive-url=https://archive.today/20130103223857/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-09-03/model-of-the-day/29716552_1_tapasee-tata-docomo-endorsements |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਨੂੰ &quot;ਜਸਟ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ&quot; ਅਤੇ &quot;ਮਾਏ ਸਟਾਰਜ਼&quot; ਦੇ ਮੈਗਜ਼ੀਨਾਂ ਦੇ ਕਵਰ 'ਤੇ ਦਿਖਾਈਆ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Vivacious Taapsee on JFW July cover |url=http://www.sify.com/movies/Vivacious-Taapsee-on-JFW-July-cover-imagegallery-kollywood-lhzouodbiig.html?html=5 |publisher=Sify Technologies Ltd |accessdate=2 March 2012 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140109123710/http://www.sify.com/movies/Vivacious-Taapsee-on-JFW-July-cover-imagegallery-kollywood-lhzouodbiig.html?html=5 |archivedate=9 January 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Taapsee About MaaStars |url=http://www.maastars.com/24571/taapsee-about-maastars |publisher=MPHInfotech Pvt Ltd |accessdate=2 March 2012 |date=13 July 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130730212123/http://www.maastars.com/24571/taapsee-about-maastars |archivedate=30 July 2013 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਡਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਮਾਡਲਿੰਗ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਹੀ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਸਥਾਪਤ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=rm2&gt;{{cite web |last=Rajamani |first=Radhika |title=From software engineer to happening heroine! |url=http://movies.rediff.com/slide-show/2010/jun/29/slide-show-1-south-interview-with-taapsee.htm |website=Rediff.com |date=29 June 2010 |accessdate=7 September 2017 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111112075639/http://movies.rediff.com/slide-show/2010/jun/29/slide-show-1-south-interview-with-taapsee.htm |archivedate=12 November 2011}}&lt;/ref&gt;

===2010–2015: ਡੈਬਿਊ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ===
ਤਾਪਸੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਾਲ 2010 ਵਿੱਚ ਕੇ. ਰਾਘਵੇਂਦਰ ਰਾਓ ਦੀ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਸੰਗੀਤ ਝੁੰਮੰਡੀ ਨਾਦਮ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite web |last=Rajamani |first=Radhika |url=http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-south-taapsee-is-going-places/20110412.htm |title=Telugu actress Taapsee goes places |website=Rediff.com |date=12 April 2011 |accessdate=7 September 2017 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110922043007/http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-south-taapsee-is-going-places/20110412.htm |archivedate=22 September 2011}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਯੂ.ਐਸ.-ਅਧਾਰਤ ਕਰੋੜਪਤੀ ਦੀ ਧੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜੋ ਰਵਾਇਤੀ ਤੇਲਗੂ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=jhummani&gt;{{cite web |title=Jhummandi Naadam&amp;nbsp;– Movie Review |url=http://entertainment.oneindia.in/telugu/reviews/2010/jhummandi-naadam-review-010710.html |work=Oneindia Entertainment |publisher=Greynium Information Technologies Pvt. Ltd |date=1 July 2010 |accessdate=7 September 2017 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130129071042/http://entertainment.oneindia.in/telugu/reviews/2010/jhummandi-naadam-review-010710.html |archivedate=29 January 2013}}&lt;/ref&gt; ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਪਸੀ ਨੂੰ ਤੇਲਗੂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ਾਂ ਮਿਲੀਆਂ। ਉਸ ਦੀ ਅਗਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਆਡੁਕਲਮ (2011), ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਤਾਮਿਲ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਐਂਗਲੋ-ਇੰਡੀਅਨ ਕੁੜੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਧਨੁਸ਼ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਵਾਲੇ ਪੇਂਡੂ ਆਦਮੀ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dhanush gets a Punjabi kudi as heroine |url=http://www.sify.com/movies/dhanush-gets-a-punjabi-kudi-as-heroine-news-tamil-kkfr0shheei.html |publisher=Sify Technologies Ltd |date=30 September 2009 |accessdate=7 September 2017 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150821123918/http://www.sify.com/movies/dhanush-gets-a-punjabi-kudi-as-heroine-news-tamil-kkfr0shheei.html |archivedate=21 August 2015}}&lt;/ref&gt; ਮਦੁਰੈ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਕਾਕਫਾਈਟਸ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚਲੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਲਈ ਤਾਪਸੀ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ 58ਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਵਾਰਡ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਛੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤੇ। ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਾਰੇ ਬੋਲਦਿਆਂ ਸਿਫੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੀਖਿਅਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਡੈਬਿਊਟੈਂਟ ਤਾਪਸੀ ਇੱਕ ਵਾਜਬ ਚੋਣ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਐਂਗਲੋ-ਇੰਡੀਅਨ ਲੜਕੀ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਖ਼ੁਬ ਨਿਭਾਇਆ ਹੈ।&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Moviebuzz |title=Aadukalam-Review |url=http://www.sify.com/movies/aadukalam-review-review-tamil-14960493.html |publisher=Sify Technologies Ltd |accessdate=7 September 2017 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131111093431/http://www.sify.com/movies/aadukalam-review-review-tamil-14960493.html |archivedate=11 November 2013}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਨੇ ਮੁੜ ਤੇਲਗੂ ਫ਼ਿਲਮੀ ਜਗਤ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ &quot;ਵਾਤਾਡੂ ਨਾ ਰਾਜੂ&quot; ਵਿੱਚ [[ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਮਾਂਚੁ]] ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Vastadu Naa Raju`s interesting plot |url=http://www.sify.com/movies/vastadu-naa-raju-s-interesting-plot-review-telugu-14962822.html |publisher=Sify technologies Ltd |accessdate=23 January 2012 |work=Telugucinema.com |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140502053554/http://www.sify.com/movies/vastadu-naa-raju-s-interesting-plot-review-telugu-14962822.html |archivedate=2 May 2014}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਮਲਿਆਲਮ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ &quot;ਡਬਲਜ਼&quot; (2011) ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕਦਮ ਪਾਏ, ਮਮੂਟੀ ਅਤੇ ਨਦੀਆ ਮਾਈਡੂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{cite web |last=George |first=Meghna |url=http://www.rediff.com/movies/report/south-first-look-doubles/20110406.htm |title=First Look: Mammootty's next, ''Doubles'' |date=6 April 2011 |website=Rediff.com |accessdate=7 September 2017 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110409161600/http://www.rediff.com/movies/report/south-first-look-doubles/20110406.htm |archivedate=9 April 2011}}&lt;/ref&gt;

ਤਾਪਸੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਗਲੀ ਰਿਲੀਜ਼ &quot;ਮਿਸਟਰ ਪਰਫੈਕਟ&quot; (2011) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kavirayani |first=Suresh |title=Mr Perfect |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-reviews/telugu/Mr-Perfect/movie-review/8072486.cms |accessdate=7 September 2017 |newspaper=The Times of India |date=25 April 2011 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160121113048/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-reviews/telugu/Mr-Perfect/movie-review/8072486.cms |archivedate=21 January 2016}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਅਤੇ ਕਾਜਲ ਅਗਰਵਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਨੇ ਇੱਕ ਮੱਧਮ ਜਿਹੀ ਸਫਲਤਾ ਰਹੀ। ਉਸ ਨੇ ਰਵੀ ਤੇਜਾ ਅਤੇ ਕਾਜਲ ਅਗਰਵਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਉੱਚ ਬਜਟ ਫ਼ਿਲਮ ਵੀਰਾ (2011) ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਲਈ ਦਰਮਿਆਨੀ ਸਮੀਖਿਆ ਮਿਲੀ।&lt;ref&gt;{{cite web |author=IANS |title=Ravi Teja's 'Veera' a let down |url=http://www.sify.com/movies/ravi-teja-s-veera-a-let-down-telugu-movie-review-news-national-lfwoOkjhfbi.html |publisher=Sify Technologies Ltd |date=22 May 2011 |accessdate=7 September 2017 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131231205003/http://www.sify.com/movies/ravi-teja-s-veera-a-let-down-telugu-movie-review-news-national-lfwoOkjhfbi.html |archivedate=31 December 2013}}&lt;/ref&gt; ਅਗਲੀ ਵਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦੂਜੀ ਤਾਮਿਲ ਫ਼ਿਲਮ 'ਵੰਦਨ ਵੇਂਦਰਨ' 'ਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਮਿਕਸਡ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ 'ਤੇ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{cite web |author=Moviebuzz |title=Vandhan Vendraan |url=http://www.sify.com/movies/vandhan-vendraan-review-tamil-14979221.html |publisher=Sify Technologies Ltd |accessdate=7 September 2017 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131231035934/http://www.sify.com/movies/vandhan-vendraan-review-tamil-14979221.html |archivedate=31 December 2013}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਦੀ ਅਗਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੰਸੀ ਦੀ ਮੋਗੂਡੂ ਸੀ ਜਿਥੇ ਉਸ ਨੇ ਗੋਪੀਚੰਦ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਤੇਲਗੂ ਲੜਕੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਚਸ਼ਮੇ ਬੱਦੂਰ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਸਿਧਾਰਥ, ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ, ਦਿਵਯੇਂਦੂ ਸ਼ਰਮਾ ਅਤੇ ਅਲੀ ਜ਼ਫਰ ਨਾਲ ਸਕ੍ਰੀਨ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਉਸੇ ਹੀ ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ 1981 ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਰੀਮੇਕ ਹੈ। ਤਾਪਸੀ ਨੂੰ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਕੇਟੀ ਸੈਕਫੌਫ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਫ਼ਿਕਸ਼ਨ ਫ਼ਿਲਮ ਰਿਦਿਕ ਦੇ ਤਾਮਿਲ, ਤੇਲਗੂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਵਾਜ ਬੁਲੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਵਚਨਬੱਧਤਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਇਸ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 2013 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਬਜਟ ਐਕਸ਼ਨ ਥ੍ਰਿਲਰ ਅਰਮਬਾਮ ਵਿੱਚ ਅਜਿਤ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਆਰੀਆ ਨਾਲ ਸਹਿ-ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਅਭਿਨੈ ਲਈ 2014 ਦੇ ਐਡੀਸ਼ਨ ਐਵਾਰਡਜ਼ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਪਰਫਾਰਮਰ – ਫੀਮੇਲ ਐਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Taapsee Pannu wins Enthusiastic Performer-Female award at Edison Awards 2014 |url=http://news.biharprabha.com/2014/02/taapsee-pannu-wins-enthusiastic-performer-female-award-at-edison-awards-2014/ |website=News.biharprabha.com |accessdate=7 September 2017 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141007014343/http://news.biharprabha.com/2014/02/taapsee-pannu-wins-enthusiastic-performer-female-award-at-edison-awards-2014/ |archivedate=7 October 2014}}&lt;/ref&gt;

ਬਿਨਾਂ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਏ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਅਕਸ਼ੈ ਕੁਮਾਰ ਨਾਲ ਨੀਰਜ ਪਾਂਡੇ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਬੇਬੀ (2015) ਵਿੱਚ ਅੰਡਰਕਵਰ ਏਜੰਟ ਸ਼ਬਾਨਾ ਖਾਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/neeraj-pandey-signs-taapsee-pannu-opposite-akshay-kumar/ |title=Neeraj Pandey signs Taapsee Pannu opposite Akshay Kumar? |work=The Indian Express |date=13 April 2014 |accessdate=7 September 2017 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006174220/http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/neeraj-pandey-signs-taapsee-pannu-opposite-akshay-kumar/ |archivedate=6 October 2014}}&lt;/ref&gt; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਤਾਮਿਲ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀਆਂ, ਹੋਰਰ ਕਾਮੇਡੀ ਮੁਨੀ 3, ਰਾਘਵਾ ਲਾਰੈਂਸ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਆਰ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ &quot;ਵਾਈ ਰਾਜਾ ਵਾਈ&quot; ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news-interviews/Im-not-the-villain-in-Vai-Raja-Vai-Taapsee/articleshow/35480211.cms |title=I’m not the villain in Vai Raja Vai: Taapsee |work=The Times of India |date=23 May 2014 |accessdate=7 September 2017 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140529063213/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news-interviews/Im-not-the-villain-in-Vai-Raja-Vai-Taapsee/articleshow/35480211.cms |archivedate=29 May 2014}}&lt;/ref&gt;

===2016-ਵਰਤਮਾਨ: ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਕੈਰੀਅਰ===
[[File:Taapsee Pannu walks for Divya Reddy at Lakme Fashion Week 2017.jpg|thumb|left|Taapsee walks for Divya Reddy at [[Lakme Fashion Week]], 2017]]

ਤਾਪਸੀ ਅਮਿਤਾਭ ਬੱਚਨ ਅਤੇ ਕੀਰਤੀ ਕੁਲਹਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਅਨਿਰੁਧਾ ਰਾਏ ਚੌਧਰੀ ਦੇ ਕੋਰਟ ਰੂਮ ਡਰਾਮਾ ਪਿੰਕ (2016) ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਨੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਤੋਂ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। [ਹਵਾਲੇ ਦੀ ਲੋੜ] ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ 1.08 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ (15 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ) ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਿੰਕ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਸਫ਼ਲਤਾ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਵਾਰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੋਰ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਸਰਬੋਤਮ ਫ਼ਿਲਮ; ਪੰਨੂੰ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ੀ ਸਿਨੇਮਾ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਦਿੱਤੀ।

ਤਾਪਸੀ ਦੀ 2017 ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਕਾਮੇਡੀ ਰਨਿੰਗ ਸ਼ਾਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਲ ਸੈਨਾ ਦੇ ਡਰਾਮਾ &quot;ਦਿ ਗਾਜ਼ੀ ਅਟੈਕ&quot;, ਜੋ ਕਿ ਔਸਤਨ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਅਕਸ਼ੈ ਕੁਮਾਰ, ਅਨੁਪਮ ਖੇਰ, ਮਧੁਰਿਮਾ ਤੁਲੀ, ਅਤੇ ਮਨੋਜ ਬਾਜਪਾਈ - ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ &quot;ਨਾਮ ਸ਼ਬਾਨਾ&quot; ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਾਨਾ ਖਾਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਮਿਲੀ। ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਫ਼ਿਲਮ ਨੇ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕੁਲ ₹569 ਮਿਲੀਅਨ (8.0 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ) ਇਕੱਤਰ ਕੀਤਾ। ਸਾਲ ਦੀ ਆਪਣੀ ਆਖਰੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਵਿੱਚ, ਤਾਪਸੀ ਨੇ ਡੇਵਿਡ ਧਵਨ ਨਾਲ ਐਕਸ਼ਨ ਕਾਮੇਡੀ &quot;ਜੁੜਵਾ 2&quot; ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ 1997 ਦੀ ਕਾਮੇਡੀ ਜੁੜਵਾ ਦੀ ਮੁੜ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਹੈ, ਜੁੜਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ (ਦੋਵੇਂ ਭੂਮਿਕਾ ਵਰੁਣ ਧਵਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਭਾਈ ਗਈ) ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬਾਰੇ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੁਬਾਰਾ ਮੇਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਅਤੇ ਜੈਕਲੀਨ ਫਰਨਾਂਡੀਜ਼ ਨੇ ਧਵਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਏ। ਫ਼ਿਲਮ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 1.35 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ (19 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ) ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਕਮਾਈ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਵਪਾਰਕ ਸਫਲਤਾ ਬਣ ਗਈ।

ਤਾਪਸੀ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸਾਲ 2018 ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਰਿਲੀਜ਼ਾਂ – ਦਿਲ ਜੁੰਗਲੀ, ਸੂਰਮਾ, ਮੁਲਕ ਅਤੇ ਮਨਮਰਜ਼ੀਆਂ – ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ 'ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਰਹੀਆਂ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਨੁਭਵ ਸਿਨਹਾ ਦੇ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਦੇ ਚਿੱਤਰਣ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦੀ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਲਈ ਫ਼ਿਲਮਫੇਅਰ ਆਲੋਚਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ 2019 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੁਜਯ ਘੋਸ਼ ਦੇ ਰਹੱਸਮਈ ਥ੍ਰਿਲਰ ਬਦਲਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਿਜਨਸਵੁਮੈਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਕੇ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਮਿਤਾਭ ਬੱਚਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਹਿਯੋਗ ਸੀ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ 'ਤੇ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ 'ਚ 1.3 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ (18 ਲੱਖ ਡਾਲਰ) ਦੀ ਕਮਾਈ 'ਤੇ ਸਫਲ ਰਹੀ। ਉਸ ਦੀ ਦੂਜੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਡਰਾਮਾ &quot;ਗੇਮ ਓਵਰ&quot; ਸੀ, ਜੋ ਤਾਮਿਲ ਅਤੇ ਤੇਲਗੂ ਦੀ ਇੱਕ ਦੋਭਾਸ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Gupta |first1=Shubhra |title=Game Over review: A patchy affair|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/movie-review/game-over-movie-review-rating-taapsee-pannu-5779488/|website=The Indian Express |accessdate=14 June 2019}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਸਮਰਪਤ ਪਤਨੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਫੌਜੀ ਪਤੀ ਦੀ ਨਰਸ ਵਜੋਂ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਜਗਨ ਸ਼ਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਮਿਸ਼ਨ ਮੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਬਣਨ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਭਾਰਤ ਦੇ 2013 ਦੇ ਮਾਰਕਸ ਓਰਬਿਟਰ ਮਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਪੁਲਾੜ ਨਾਟਕ ਕੀਤਾ। ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਹੁੰਗਾਰਾ ਮਿਲਿਆ; ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ &quot;ਵਧੇਰੇ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ&quot; ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://variety.com/2019/film/reviews/mission-mangal-review-1203304480/|title=Film Review: ‘Mission Mangal’|first1=Joe|last1=Leydon|first2=Joe|last2=Leydon|date=16 August 2019}}&lt;/ref&gt; ਦੋ ਅਰਬ ਡਾਲਰ (28 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ) ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇ ਘਰੇਲੂ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਨਾਲ, ਮਿਸ਼ਨ ਮੰਗਲ ਨੇ ਤਾਪਸੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਸਾਬਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਅੰਤਮ 2019 ਫ਼ਿਲਮ ਤੁਸ਼ਾਰ ਹੀਰਨੰਦਨੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਜੀਵਨ ਫ਼ਿਲਮ &quot;ਸਾਂਡ ਕੀ ਆਂਖ&quot; ਸੀ, ਫ਼ਿਲਮ [[ਭੂਮੀ ਪੇਡਨੇਕਰ]] ਸਹਿ-ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਰਪਸ਼ੂਟਰ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੀ ਤੋਮਰ]] ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ 'ਤੇ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸਮੀਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਦੂਜਾ ਫ਼ਿਲਮਫੇਅਰ ਆਲੋਚਕ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਫ਼ਿਲਮਫੇਅਰ ਆਲੋਚਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (ਆਲੋਚਕ) ਦਾ ਸਕ੍ਰੀਨ ਅਵਾਰਡ ਦੋਵੇਂ ਜਿੱਤੇ ਸਨ।

ਅਨੁਭਵ ਸਿਨਹਾ ਦਾ ਔਰਤ-ਪੱਖੀ ਡਰਾਮਾ &quot;ਥੱਪੜ&quot; (2020), ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਔਰਤ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਥੱਪੜ ਮਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਲਾਕ ਦਾਇਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਤਾਪਸੀ ਦੀ 2020 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/thappad/movie-review/74290604.cms|title=Thappad Review {4.5/5}: An impactful social drama that questions the unsaid rules of marriage|work=The Times of India}}&lt;/ref&gt; ਸਹਿ-ਅਭਿਨੇਤਾ ਪਵੇਲ ਗੁਲਾਟੀ, ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਹੁੰਗਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸੰਜਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਫਲ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਮਰਡਰ ਮਿਸਟ੍ਰੀ &quot;ਹਸੀਨ ਦਿਲਰੂਬਾ&quot; ਵਿੱਚ ਵਿਕਰਾਂਤ ਮੈਸੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਥਲੈਟਿਕ ਡਰਾਮਾ &quot;ਰਸ਼ਮੀ ਰਾਕੇਟ&quot;, ਅਪਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਖੁਰਾਣਾ ਦੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸਪੋਰਟਸ ਬਾਇਓਪਿਕ &quot;ਸ਼ਬਾਸ਼ ਮਿੱਠੂ&quot; ਵਿੱਚ ਬਤੌਰ ਕ੍ਰਿਕਟਰ ਮਿਤਾਲੀ ਰਾਜ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਏਗੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਤਾਪਸੀ ਡਰਾਮਾ &quot;ਲੂਪ ਲਪੇਟਾ&quot; ਲਈ ਤਾਹਿਰ ਰਾਜ ਭਸੀਨ ਨਾਲ ਟੀਮ ਕਰੇਗੀ।

== ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ==
ਜਦੋਂ ਜਨਵਰੀ 2015 ਵਿੱਚ ਉਸ ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਨਿੱਜੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁਛਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਤਾਪਸੀ ਨੇ ਕਿਹਾ,&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;ਮੈਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਨੂੰ ਡੇਟ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਫਰਤ ਹੈ,ਮੈਂ ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਸਟਾਰ ਨੂੰ ਨਾ ਡੇਟ ਕੀਤਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਰਾਂਗੀ ਅਤੇ ਮੈਂ ਇਹ ਸਟੰਪ ਪੇਪਰ ਤੇ ਲਿਖ ਕੇ ਵੀ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹਾਂ।ਮੈਂ ਇਸ ਲਈ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਇੱਕ ਹੀ ਸਟਾਰ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਹਾਂ, ਤੇ ਉਹ ਮੈਂ ਖੁਦ ਹਾਂ &quot;&lt;ref&gt;[http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Taapsee-Pannu-I-have-dated-a-South-Indian-but-can-never-date-a-Sikh/articleshow/45967663.cms Taapsee Pannu: I have dated a South Indian but can never date a Sikh].&lt;/ref&gt;

== ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ==
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! scope=&quot;col&quot; |ਸਾਲ
! scope=&quot;col&quot; |ਸਿਰਲੇਖ
! scope=&quot;col&quot; |ਭੂਮਿਕਾ
! scope=&quot;col&quot; |ਭਾਸ਼ਾ
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; |ਨੋਟਸ
|-
| 2010
! scope=&quot;row&quot; |''ਝੂਮਮਾਂਡੀ ਨਾਦਾਮ''
|ਸ੍ਰਾਵਯਾ
|[[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]]
|
|-
|rowspan=&quot;7&quot;| 2011
! scope=&quot;row&quot; |''ਅਦੁਕਲਾਮ''
|ਇਰੇਨੇ ਕਲਾਉਡ
|[[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਾਮਿਲ]]
|
|-
!! scope=&quot;row&quot; |''ਵਸਤਾਦੁ ਨਾ ਰਾਜੂ''
|ਪੂਜਾ
|ਤੇਲਗੂ
|
|-
!! scope=&quot;row&quot; |''ਮਿਸਟਰ ਪ੍ਰ੍ਫ਼ੇਕਟ ''
|ਮੈਗੀ
| ਤੇਲਗੂ
|
|-
!! scope=&quot;row&quot; |''ਵੀਰਾ''
|ਐਕੀ
| ਤੇਲਗੂ
|
|-
!! scope=&quot;row&quot; |''ਵਨਧਾਨ ਵੇਂਦਰਾਂ ''
|ਅੰਜਨਾ
| ਤਾਮਿਲ
|
|-
!! scope=&quot;row&quot; |''ਮੋਗੁਦੁ''
|ਰਾਜਾ ਰਜੇਸ਼ਵਰੀ
| ਤੇਲਗੂ
|
|-
!! scope=&quot;row&quot; |''ਡਬਲਜ਼''
|ਸਿਰਾ ਬਾਨੁ
|[[ਮਲਿਆਲਮ]]
|
|-
| 2012
! scope=&quot;row&quot; |''ਦਾਰੁਵੁ''
|ਸਵੇਥਾ
| ਤੇਲਗੂ
|
|-
|rowspan=&quot;5&quot;|2013
! scope=&quot;row&quot; |''ਗੁਨਡੇਲੋ ਗੋਦਰੀ''
|ਸਰਾਲਾ
| ਤੇਲਗੂ
| 
|-
!! scope=&quot;row&quot; |''ਚਸ਼ਮੇ ਬਦਦੂਰ''
|ਸੀਮਾ
|[[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]]
| 
|-
!! scope=&quot;row&quot; |''ਸ਼ੈਡ''
|ਮਧੂਬਾਲਾ
| ਤੇਲਗੂ
|
|-
!! scope=&quot;row&quot; |''ਸ਼ਾਹਸਾਮ''
|ਸ੍ਰੀਨਿਧੀ
| ਤੇਲਗੂ
|
|-
!! scope=&quot;row&quot; |''ਅਰਾਮਬਾਮ''
|ਅਨੀਥਾ
| ਤਾਮਿਲ
|
|-
| 2014
! scope=&quot;row&quot; |''ਕਥਾਈ ਥਿਰੈਕਥਾਈ ਵਸਨਮ ਲਾਇਕ੍ਮ''
| ਤਾਮਿਲ
|ਕੇਮਿਓ
|
|-
|rowspan=&quot;4&quot;| 2015
! scope=&quot;row&quot; |''ਬੇਬੀ''
|ਸ਼ਬਾਨਾ ਖਾਨ
| ਹਿੰਦੀ
|
|-
!! scope=&quot;row&quot; |''ਕੰਚਨਾ 2''
|ਨੰਦਨੀ
| ਤਾਮਿਲ
|
|-
!! scope=&quot;row&quot; |''ਵੇ ਰਾਜਾ ਵੇ ''
|ਸ਼੍ਰੇਯਾ
| ਤਾਮਿਲ
|
|-
!! scope=&quot;row&quot; |''ਦੋਂਗਾਤਾ''
|ਸਵੈ
| ਤੇਲਗੂ
|ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿੱਖ
|-
| 2016
! scope=&quot;row&quot; |''[[ਪਿੰਕ]]''
|ਮੀਨਲ ਅਰੋਰਾ
| ਹਿੰਦੀ
|
|-
|rowspan=&quot;5&quot;| 2017
! scope=&quot;row&quot; |''ਰਨਿੰਗ ਸ਼ਾਦੀ''
|ਨਿੰਮੀ
| ਹਿੰਦੀ
|
|-
!! scope=&quot;row&quot; |''ਦ ਗਾਜ਼ੀ ਅਟੈਕ''
|ਅਨੱਨਿਆ
| ਹਿੰਦੀ&lt;br&gt;
ਤੇਲਗੂ
|
|-
!! scope=&quot;row&quot; |''ਨਾਮ ਸ਼ਬਾਨਾ''
|ਸ਼ਬਾਨਾ ਖਾਨ
| ਹਿੰਦੀ
|
|-
!! scope=&quot;row&quot; |''ਤੜਕਾ''
|ਨੀਕੋਲ
| ਹਿੰਦੀ
|
|-
!! scope=&quot;row&quot; |''ਜੁੜਵਾ 2''
|ਸਮਾਰਾ ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ
| ਹਿੰਦੀ
|
|-
| rowspan=&quot;5&quot; | 2018
! scope=&quot;row&quot; | ''ਦਿਲ ਜੰਗਲੀ''
| ਕੋਰੌਲੀ ਨਾਇਰ
| ਹਿੰਦੀ
|
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[ਸੂਰਮਾ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਸੂਰਮਾ]]'' 
| ਹਰਪ੍ਰੀਤ
| ਹਿੰਦੀ
|
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''ਮੁਲਕ''
| ਆਰਤੀ ਮਲਹੋਤਰਾ
| ਹਿੰਦੀ
|
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''ਨੀਵੇਵਰੋ''
| ਵੇਨੇਲਾ
| ਤੇਲਗੂ
|
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''ਮਨਮਰਜ਼ੀਆਂ'' 
| ਰੂਮੀ ਬੱਗਾ
| ਹਿੰਦੀ
|
|-
| rowspan=&quot;5&quot; | 2019
! scope=&quot;row&quot;| ''ਬਦਲਾ'' 
| ਨੈਨਾ ਸੇਠੀ
| ਹਿੰਦੀ
| 
|-
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; | ''ਗੇਮ ਓਵਰ'' 
|rowspan=&quot;2&quot; |ਸਵਪਨਾ
| ਤਮਿਲ 
|
|-
| ਤੇਲਗੂ 
|
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''ਮਿਸ਼ਨ ਮੰਗਲ'' 
| ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਅਗਰਵਾਲ
| ਹਿੰਦੀ
| 
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''ਸਾਂਢ ਕੀ ਆਂਖ''
| [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੀ ਤੋਮਰ]]
| ਹਿੰਦੀ
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2020
! scope=&quot;row&quot;| ''ਥੱਪੜ''
| ਅਮ੍ਰਿਤਾ
| ਹਿੰਦੀ
|
|-
!style=&quot;background:#ffc;&quot;scope=&quot;row&quot;| ''ਹਸੀਨ ਦਿਲਰੁਬਾ'' {{dagger}}
| ਰਾਣੀ ਕਸ਼ਯਪ
| ਹਿੰਦੀ
|ਫ਼ਿਲਮਾਂਕਣ &lt;ref&gt;{{cite news|date=21 January 2020|title=Taapsee Pannu as Rani Kashyap in 'Haseen Dillruba|publisher=Republic World|url=https://www.republicworld.com/amp/entertainment-news/bollywood-news/taapsee-pannu-as-rani-kashyap-in-haseen-dillruba-see-picture.html|accessdate=22 January 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=18 January 2020|title=Taapsee Pannu and Vikrant Massey-starrer murder mystery Haseen Dillruba's shoot begins|url=https://www.republicworld.com/amp/entertainment-news/bollywood-news/taapsee-pannu-and-vikrant-masseys-haseen-dillrubas-shooting-stars.html|access-date=19 January 2020|website=Republic World|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=19 January 2020|title=Taapsee Pannu-Vikrant Massey's Haseen Dillruba Goes on Floors, Former Shares Clips From Haridwar|url=https://www.india.com/showbiz/entertainment-news-today-taapsee-pannu-vikrant-masseys-haseen-dillruba-goes-on-floors-former-shares-clips-from-haridwar-3914271|access-date=19 January 2020|website=India.com|language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2021
! style=&quot;background:#ffc;&quot; scope=&quot;row&quot; | ''ਜਣ ਗਣ ਮਣ'' {{dagger}}
| {{TBA}} || ਤਾਮਿਲ || ਪੋਸਟ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ&lt;ref&gt;{{Cite web|date=30 January 2020|title=Shooting of spy thriller Jana Gana Mana wrapped up|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/shooting-of-spy-thriller-jana-gana-mana-wrapped-up/articleshow/73768229.cms|access-date=8 May 2020|work=The Times of India}}&lt;/ref&gt;
|-
|}

;ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
!scope=&quot;col&quot;| ਸਾਲ
!scope=&quot;col&quot;| ਸਿਰਲੇਖ
!scope=&quot;col&quot;| ਭੂਮਿਕਾ
!scope=&quot;col&quot;| ਭਾਸ਼ਾ
!class=unsortable scope=&quot;col&quot;| ਨੋਟਸ
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|2018
! scope=&quot;row&quot;| ਬਾਰਿਸ਼ ਔਰ ਚੌਮਿਨ
| ਨੀਲੂ
| ਹਿੰਦੀ
|[[ZEE5|ਜ਼ੀ5]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://m.youtube.com/watch?v=SzMtRpPoQIw |title=Baarish aur Chowmein{{!}}Official Trailer{{!}}Amit Sadh, Taapsee Pannu{{!}}Streaming Exclusively On ZEE5 |publisher=ZEE5 on [[YouTube]] |date=25 August 2018}}&lt;/ref&gt; 
|-
! scope=&quot;row&quot;| ਨਿਸ਼ਸ਼ਤ੍ਰ
| ਰੋਸ਼ਨੀ
| ਹਿੰਦੀ
|ਲੰਬੀ ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮ&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://m.youtube.com/watch?v=9fJ4BT9mO98 |title=Nitishastra{{!}}Taapsee Pannu{{!}}Kapil Verma{{!}} Royal Stag Barrel Select Large Short Films |publisher=LongShortFilms on [[YouTube]] |date=4 June 2018}}&lt;/ref&gt; 
|}

== ਹਵਾਲੇ ==
{{reflist|30em}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1987]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਲਿਆਲਮ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੇਲਗੂ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਮਾਡਲਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>l8c3hl0u6x9s6p2hm4fdcqqft0031mc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>849818</id>
      <parentid>849817</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T16:36:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT</username>
        <id>55200</id>
      </contributor>
      <comment>URL ਤੋਂ AMP ਟਰੈਕਿੰਗ ਹਟਾਈ ਗਈ ([[:m:User:KiranBOT/AMP|ਵੇਰਵੇ]]) ([[User talk:Usernamekiran|ਗਲਤੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰੋ]]) v3.1.1s</comment>
      <origin>849818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43075" sha1="7ve6z5tpgv7hi7p1eyki79vq5cyl5f1" xml:space="preserve">{{Infobox person
|name=ਤਾਪਸੀ ਪੰਨੂੰ
| image = Taapsee Pannu unveils the latest issue of the magazine Health &amp; Nutrition.jpg
|caption= 2018 ਵਿੱਚ ਤਾਪਸੀ ਪੰਨੂੰ
|birth_name= ਤਾਪਸੀ ਪੰਨੂੰ
|birth_date={{Birth date and age|1987|8|1|df=yes}}
|birth_place=ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਇੰਡੀਆ
|residence=[[ਮੁੰਬਈ]], ਭਾਰਤ
|occupation= ਅਦਾਕਾਰਾ, ਮਾਡਲ|years active=2010–ਹੁਣ
|yearsactive=2010–ਹੁਣ ਤੱਕ
|website=[http://www.taapsee.me Taapsee Pannu]
|homepage=[http://www.taapsee.me Taapsee Pannu]
}}

'''ਤਾਪਸੀ ਪੰਨੂੰ''' (ਜਨਮ 1 ਅਗਸਤ 1987) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ‘ਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਤਾਪਸੀ ਨੇ ਅਦਾਕਾਰਾ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸੋਫਟਵੇਅਰ ਇੰਜਨੀਅਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਮਾਂ ਮਾਡਲਿੰਗ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਤਾਪਸੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਿੰਦੀ, ਤੇਲਗੂ ਅਤੇ ਤਾਮਿਲ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਜੇਤੂ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ 2018 ਵਿੱਚ ਫੋਰਬਸ ਇੰਡੀਆ ਦੀ “ਟੌਪ 100 ਸੇਲਿਬ੍ਰਿਟੀਜ” ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ।

ਪੰਨੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਾਲ 2010 ਵਿੱਚ ਤੇਲਗੂ ਫ਼ਿਲਮ &quot;ਝੁੰਮੰਡੀ ਨਾਦਮ&quot; ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ 2013 ਵਿੱਚ ਡੇਵਿਡ ਧਵਨ ਦੀ ਫਿਲਮ &quot;ਚਸ਼ਮੇ ਬੱਦੂਰ&quot; ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ‘ਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ। ਤਾਮਿਲ ਤੇ ਤੇਲਗੂ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ‘ਚ ਹੀਰੋਇਨ ਦਾ ਰੋਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਦ ਉਸ ਨੇ  ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ੀ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਫਲ ਤੇ ਫਿਲਮ ਆਲੋਚਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਰਾਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਫਿਲਮਾਂ  “ਬੇਬੀ”(2015), “ਪਿੰਕ”(2016) ‘ਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ। 2017 ‘ਚ ਆਈ ਜੰਗੀ ਡਰਾਮਾ &quot;ਦਿ ਗਾਜ਼ੀ ਅਟੈਕ&quot; ਤੇ 2018 ‘ਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸਮਾਜਕ ਡਰਾਮਾ “ਮੁਲਕ” ਨਾਲ ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ‘ਚ ਵਧੀਆ ਪਛਾਣ ਬਣਾਈ। ਰਹੱਸਮਈ ਥ੍ਰਿਲਰ &quot;ਬਦਲਾ&quot; (2019) ‘ਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਤੇ ਸੁਪਰਹਿੱਟ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਪੁਲਾੜ ਯਾਤਰਾ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ “ਮਿਸ਼ਨ ਮੰਗਲ” ਤੇ  ਬਾਇਓਪਿਕ 'ਸਾਂਡ ਕੀ ਆਂਖ' ਵੀ 2019 ‘ਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈਆਂ । “ਸਾਂਡ ਕੀ ਆਂਖ” ਵਿੱਚ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ ਪਰਕਾਸ਼ੀ ਤੋਮਰ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਉਸਨੂੰ “ਬੈਸਟ ਐਕਟਰ ਫੀਮੇਲ ਕ੍ਰਿਟਕਸ” ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ।2020 ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਸਿਨਹਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਫਿਲਮ “ਥੱਪੜ” ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ।ਇਸ ਫਿਲਮ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਫਿਲਮ ਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ(ਬੈਸਟ ਐਕਟਰ ਫੀਮੇਲ) ਮਿਲਿਆ। 2021 ਵਿੱਚ ਓ.ਟੀ.ਟੀ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਤੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਫਿਲਮਾਂ “ਹਸੀਨ ਦਿਲਰੁਬਾ” ਤੇ “ਰਸ਼ਮੀ ਰੌਕਟ” ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈਆਂ। 2022 ਵਿੱਚ “ਲੂਪ ਲਪੇਟਾ” ਆਈ। 2023 ‘ਚ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਹਿਰਾਨੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਗੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਪਰਵਾਸ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਫਿਲਮ “ਡੌਂਕੀ” ਆਈ। 2024 ਵਿੱਚ ਨੈਟਫਲਿਕਸ ‘ਤੇ “ਫਿਰ ਆਈ ਹਸੀਨ ਦਿਲਰੁਬਾ” ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਤੇ ।ਇਸੇ ਸਾਲ ਹੀ 15 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ “ਖੇਲ ਖੇਲ ਮੇਂ” ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ।ਫਿਲਮਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਇਵੈਂਟ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਕੰਪਨੀ ‘ਵੈਡਿੰਗ ਫੈਕਟਰੀ’ ਵੀ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ।

== ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ==
'''ਤਾਪਸੀ''' ਦਾ ਜਨਮ 1 ਅਗਸਤ 1987&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/south-gossip/taapsee-pannu-happy-birthday/|title=Taapsee Pannu, happy birthday!|date=1 August 2012|publisher=Bollywoodlife.com|access-date=1 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150103042947/http://www.bollywoodlife.com/south-gossip/taapsee-pannu-happy-birthday/|archive-date=3 ਜਨਵਰੀ 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਵਿੱਚ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ|ਦਿੱਲੀ]] ਦੇ ਇੱਕ [[ਜੱਟ ਸਿੱਖ]] ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Taapsee-Pannu-I-have-dated-a-South-Indian-but-can-never-date-a-Sikh/articleshow/45967663.cms|title=Taapsee Pannu: I have dated a South Indian but can never date a Sikh|work=[[The Times of India]]|access-date=11 September 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bday&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.sify.com/movies/happy-birthday-to-taapsee-news-tamil-libm6Wbefcd.html|title=Happy Birthday to Taapsee|last=Moviebuzz|publisher=Sify Technologies Ltd|access-date=23 January 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;oneindia&quot;&gt;{{Cite web|url=http://entertainment.oneindia.in/telugu/news/2011/tapasee-tanu-weds-manu-300711.html|title=Tapasee denies starring in Tanu Weds Manu remake|date=30 July 2011|website=Oneindia Entertainment|publisher=Greynium Information Technologies Pvt. Ltd|access-date=23 January 2012|archive-date=21 ਸਤੰਬਰ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921054103/http://entertainment.oneindia.in/telugu/news/2011/tapasee-tanu-weds-manu-300711.html|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਦੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਦਿਲਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂੰ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲਜੀਤ ਕੌਰ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਭੈਣ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ਗੁਨ ਪੰਨੂ ਹੈ, ਦੀ ਵੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਕੈਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਹੈ। ਤਾਪਸੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਮਾਤਾ ਜੈ ਕੌਰ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ, ਅਸ਼ੋਕ ਬਿਹਾਰ, ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://movies.rediff.com/slide-show/2010/jun/29/slide-show-1-south-interview-with-taapsee.htm|title=From software engineer to happening heroine!|last=Rajamani|first=Radhika|date=29 June 2010|publisher=Rediff|access-date=27 October 2011}}&lt;/ref&gt; ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਤੋਂ ਕੰਪਿਊਟਰ ਸਾਇੰਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

==ਕੈਰੀਅਰ==
===ਮਾਡਲਿੰਗ===
ਤਾਪਸੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬਤੌਰ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰੁੱਖ ਮਾਡਲਿੰਗ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮੀ ਦੁਨੀਆ ਵੱਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਇੱਕ ਆਡੀਸ਼ਨ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਇੱਕ ਫੁੱਲ-ਟਾਈਮ ਮਾਡਲ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੈਨਲ V ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਸ਼ੋਅ ਗੇਟ ਗਾਰਜੀਅਸ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਉਸ ਨੇ ਅਭਿਨੈ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪੈਰ ਪਾਇਆ।&lt;ref name=model&gt;{{cite news |last1=Motihar |first1=Jhilmil |last2=Vasisht |first2=Shruti |url=http://indiatoday.intoday.in/site/Story/3885/Simply%20Punjabi/On+the+rampway.html |title=On the rampway: Simply Punjabi: News India Today |newspaper=[[India Today]] |date=25 January 2008 |accessdate=7 September 2017 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110124192246/http://indiatoday.intoday.in/site/Story/3885/Simply%20Punjabi/On+the+rampway.html |archivedate=24 January 2011}}&lt;/ref&gt; ਤਾਪਸੀ ਕਈ ਪ੍ਰਿੰਟ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਵਿਗਿਆਪਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਡਲਿੰਗ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਖ਼ਿਤਾਬ ਜਿੱਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 2008 ਦੇ ਫੇਮਿਨਾ ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ “ਪੈਂਟਲੂਨ ਫੈਮਿਨਾ ਮਿਸ ਫਰੈਸ਼ ਫੇਸ” ਅਤੇ “ਸਾਫੀ ਫੇਮਿਨਾ ਮਿਸ ਬਿਊਟੀਫੁੱਲ ਸਕਿਨ” ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://shoot.indiatimes.com/tapasee.html# |title=SHOOT: Female |newspaper=[[India Times]] |accessdate=27 October 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110827051219/http://shoot.indiatimes.com/tapasee.html |archivedate=27 August 2011 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਮਾਡਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਰਿਲਾਇੰਸ ਟ੍ਰੈਂਡਜ਼, ਰੈਡ ਐਫ.ਐਮ. 93.5, ਯੂਨੀਸਟੀਲ ਇਮੇਜ, ਕੋਕਾ-ਕੋਲਾ, ਮੋਟੋਰੋਲਾ, ਪੈਂਟਲੂਨ, ਪੀ.ਵੀ.ਆਰ. ਸਿਨੇਮਸ, ਸਟੈਂਡਰਡ ਚਾਰਟਰਡ ਬੈਂਕ, ਡਾਬਰ, ਏਅਰਟੈਲ, ਟਾਟਾ ਡੋਕੋਮੋ, ਵਰਲਡ ਗੋਲਡ ਕਾਉਂਸਿਲ, ਹੈਵਜ਼ ਅਤੇ ਵਰਧਮਾਨ ਵਰਗੇ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=taapseemodel&gt;{{cite news |title=Tapasee Pannu |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-09-03/model-of-the-day/29716552_1_tapasee-tata-docomo-endorsements |accessdate=7 September 2017 |newspaper=[[The Times of India]] |date=3 September 2011 |archive-date=3 ਜਨਵਰੀ 2013 |archive-url=https://archive.today/20130103223857/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-09-03/model-of-the-day/29716552_1_tapasee-tata-docomo-endorsements |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਨੂੰ &quot;ਜਸਟ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ&quot; ਅਤੇ &quot;ਮਾਏ ਸਟਾਰਜ਼&quot; ਦੇ ਮੈਗਜ਼ੀਨਾਂ ਦੇ ਕਵਰ 'ਤੇ ਦਿਖਾਈਆ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Vivacious Taapsee on JFW July cover |url=http://www.sify.com/movies/Vivacious-Taapsee-on-JFW-July-cover-imagegallery-kollywood-lhzouodbiig.html?html=5 |publisher=Sify Technologies Ltd |accessdate=2 March 2012 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140109123710/http://www.sify.com/movies/Vivacious-Taapsee-on-JFW-July-cover-imagegallery-kollywood-lhzouodbiig.html?html=5 |archivedate=9 January 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Taapsee About MaaStars |url=http://www.maastars.com/24571/taapsee-about-maastars |publisher=MPHInfotech Pvt Ltd |accessdate=2 March 2012 |date=13 July 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130730212123/http://www.maastars.com/24571/taapsee-about-maastars |archivedate=30 July 2013 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਡਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਮਾਡਲਿੰਗ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਹੀ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਸਥਾਪਤ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=rm2&gt;{{cite web |last=Rajamani |first=Radhika |title=From software engineer to happening heroine! |url=http://movies.rediff.com/slide-show/2010/jun/29/slide-show-1-south-interview-with-taapsee.htm |website=Rediff.com |date=29 June 2010 |accessdate=7 September 2017 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111112075639/http://movies.rediff.com/slide-show/2010/jun/29/slide-show-1-south-interview-with-taapsee.htm |archivedate=12 November 2011}}&lt;/ref&gt;

===2010–2015: ਡੈਬਿਊ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ===
ਤਾਪਸੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਾਲ 2010 ਵਿੱਚ ਕੇ. ਰਾਘਵੇਂਦਰ ਰਾਓ ਦੀ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਸੰਗੀਤ ਝੁੰਮੰਡੀ ਨਾਦਮ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite web |last=Rajamani |first=Radhika |url=http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-south-taapsee-is-going-places/20110412.htm |title=Telugu actress Taapsee goes places |website=Rediff.com |date=12 April 2011 |accessdate=7 September 2017 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110922043007/http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-south-taapsee-is-going-places/20110412.htm |archivedate=22 September 2011}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਯੂ.ਐਸ.-ਅਧਾਰਤ ਕਰੋੜਪਤੀ ਦੀ ਧੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜੋ ਰਵਾਇਤੀ ਤੇਲਗੂ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=jhummani&gt;{{cite web |title=Jhummandi Naadam&amp;nbsp;– Movie Review |url=http://entertainment.oneindia.in/telugu/reviews/2010/jhummandi-naadam-review-010710.html |work=Oneindia Entertainment |publisher=Greynium Information Technologies Pvt. Ltd |date=1 July 2010 |accessdate=7 September 2017 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130129071042/http://entertainment.oneindia.in/telugu/reviews/2010/jhummandi-naadam-review-010710.html |archivedate=29 January 2013}}&lt;/ref&gt; ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਪਸੀ ਨੂੰ ਤੇਲਗੂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ਾਂ ਮਿਲੀਆਂ। ਉਸ ਦੀ ਅਗਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਆਡੁਕਲਮ (2011), ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਤਾਮਿਲ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਐਂਗਲੋ-ਇੰਡੀਅਨ ਕੁੜੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਧਨੁਸ਼ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਵਾਲੇ ਪੇਂਡੂ ਆਦਮੀ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dhanush gets a Punjabi kudi as heroine |url=http://www.sify.com/movies/dhanush-gets-a-punjabi-kudi-as-heroine-news-tamil-kkfr0shheei.html |publisher=Sify Technologies Ltd |date=30 September 2009 |accessdate=7 September 2017 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150821123918/http://www.sify.com/movies/dhanush-gets-a-punjabi-kudi-as-heroine-news-tamil-kkfr0shheei.html |archivedate=21 August 2015}}&lt;/ref&gt; ਮਦੁਰੈ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਕਾਕਫਾਈਟਸ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚਲੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਲਈ ਤਾਪਸੀ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ 58ਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਵਾਰਡ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਛੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤੇ। ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਾਰੇ ਬੋਲਦਿਆਂ ਸਿਫੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੀਖਿਅਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਡੈਬਿਊਟੈਂਟ ਤਾਪਸੀ ਇੱਕ ਵਾਜਬ ਚੋਣ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਐਂਗਲੋ-ਇੰਡੀਅਨ ਲੜਕੀ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਖ਼ੁਬ ਨਿਭਾਇਆ ਹੈ।&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Moviebuzz |title=Aadukalam-Review |url=http://www.sify.com/movies/aadukalam-review-review-tamil-14960493.html |publisher=Sify Technologies Ltd |accessdate=7 September 2017 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131111093431/http://www.sify.com/movies/aadukalam-review-review-tamil-14960493.html |archivedate=11 November 2013}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਨੇ ਮੁੜ ਤੇਲਗੂ ਫ਼ਿਲਮੀ ਜਗਤ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ &quot;ਵਾਤਾਡੂ ਨਾ ਰਾਜੂ&quot; ਵਿੱਚ [[ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਮਾਂਚੁ]] ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Vastadu Naa Raju`s interesting plot |url=http://www.sify.com/movies/vastadu-naa-raju-s-interesting-plot-review-telugu-14962822.html |publisher=Sify technologies Ltd |accessdate=23 January 2012 |work=Telugucinema.com |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140502053554/http://www.sify.com/movies/vastadu-naa-raju-s-interesting-plot-review-telugu-14962822.html |archivedate=2 May 2014}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਮਲਿਆਲਮ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ &quot;ਡਬਲਜ਼&quot; (2011) ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕਦਮ ਪਾਏ, ਮਮੂਟੀ ਅਤੇ ਨਦੀਆ ਮਾਈਡੂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{cite web |last=George |first=Meghna |url=http://www.rediff.com/movies/report/south-first-look-doubles/20110406.htm |title=First Look: Mammootty's next, ''Doubles'' |date=6 April 2011 |website=Rediff.com |accessdate=7 September 2017 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110409161600/http://www.rediff.com/movies/report/south-first-look-doubles/20110406.htm |archivedate=9 April 2011}}&lt;/ref&gt;

ਤਾਪਸੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਗਲੀ ਰਿਲੀਜ਼ &quot;ਮਿਸਟਰ ਪਰਫੈਕਟ&quot; (2011) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kavirayani |first=Suresh |title=Mr Perfect |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-reviews/telugu/Mr-Perfect/movie-review/8072486.cms |accessdate=7 September 2017 |newspaper=The Times of India |date=25 April 2011 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160121113048/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-reviews/telugu/Mr-Perfect/movie-review/8072486.cms |archivedate=21 January 2016}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਅਤੇ ਕਾਜਲ ਅਗਰਵਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਨੇ ਇੱਕ ਮੱਧਮ ਜਿਹੀ ਸਫਲਤਾ ਰਹੀ। ਉਸ ਨੇ ਰਵੀ ਤੇਜਾ ਅਤੇ ਕਾਜਲ ਅਗਰਵਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਉੱਚ ਬਜਟ ਫ਼ਿਲਮ ਵੀਰਾ (2011) ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਲਈ ਦਰਮਿਆਨੀ ਸਮੀਖਿਆ ਮਿਲੀ।&lt;ref&gt;{{cite web |author=IANS |title=Ravi Teja's 'Veera' a let down |url=http://www.sify.com/movies/ravi-teja-s-veera-a-let-down-telugu-movie-review-news-national-lfwoOkjhfbi.html |publisher=Sify Technologies Ltd |date=22 May 2011 |accessdate=7 September 2017 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131231205003/http://www.sify.com/movies/ravi-teja-s-veera-a-let-down-telugu-movie-review-news-national-lfwoOkjhfbi.html |archivedate=31 December 2013}}&lt;/ref&gt; ਅਗਲੀ ਵਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦੂਜੀ ਤਾਮਿਲ ਫ਼ਿਲਮ 'ਵੰਦਨ ਵੇਂਦਰਨ' 'ਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਮਿਕਸਡ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ 'ਤੇ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{cite web |author=Moviebuzz |title=Vandhan Vendraan |url=http://www.sify.com/movies/vandhan-vendraan-review-tamil-14979221.html |publisher=Sify Technologies Ltd |accessdate=7 September 2017 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131231035934/http://www.sify.com/movies/vandhan-vendraan-review-tamil-14979221.html |archivedate=31 December 2013}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਦੀ ਅਗਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੰਸੀ ਦੀ ਮੋਗੂਡੂ ਸੀ ਜਿਥੇ ਉਸ ਨੇ ਗੋਪੀਚੰਦ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਤੇਲਗੂ ਲੜਕੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਚਸ਼ਮੇ ਬੱਦੂਰ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਸਿਧਾਰਥ, ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ, ਦਿਵਯੇਂਦੂ ਸ਼ਰਮਾ ਅਤੇ ਅਲੀ ਜ਼ਫਰ ਨਾਲ ਸਕ੍ਰੀਨ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਉਸੇ ਹੀ ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ 1981 ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਰੀਮੇਕ ਹੈ। ਤਾਪਸੀ ਨੂੰ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਕੇਟੀ ਸੈਕਫੌਫ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਫ਼ਿਕਸ਼ਨ ਫ਼ਿਲਮ ਰਿਦਿਕ ਦੇ ਤਾਮਿਲ, ਤੇਲਗੂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਵਾਜ ਬੁਲੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਵਚਨਬੱਧਤਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਇਸ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 2013 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਬਜਟ ਐਕਸ਼ਨ ਥ੍ਰਿਲਰ ਅਰਮਬਾਮ ਵਿੱਚ ਅਜਿਤ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਆਰੀਆ ਨਾਲ ਸਹਿ-ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਅਭਿਨੈ ਲਈ 2014 ਦੇ ਐਡੀਸ਼ਨ ਐਵਾਰਡਜ਼ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਪਰਫਾਰਮਰ – ਫੀਮੇਲ ਐਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Taapsee Pannu wins Enthusiastic Performer-Female award at Edison Awards 2014 |url=http://news.biharprabha.com/2014/02/taapsee-pannu-wins-enthusiastic-performer-female-award-at-edison-awards-2014/ |website=News.biharprabha.com |accessdate=7 September 2017 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141007014343/http://news.biharprabha.com/2014/02/taapsee-pannu-wins-enthusiastic-performer-female-award-at-edison-awards-2014/ |archivedate=7 October 2014}}&lt;/ref&gt;

ਬਿਨਾਂ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਏ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਅਕਸ਼ੈ ਕੁਮਾਰ ਨਾਲ ਨੀਰਜ ਪਾਂਡੇ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਬੇਬੀ (2015) ਵਿੱਚ ਅੰਡਰਕਵਰ ਏਜੰਟ ਸ਼ਬਾਨਾ ਖਾਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/neeraj-pandey-signs-taapsee-pannu-opposite-akshay-kumar/ |title=Neeraj Pandey signs Taapsee Pannu opposite Akshay Kumar? |work=The Indian Express |date=13 April 2014 |accessdate=7 September 2017 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006174220/http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/neeraj-pandey-signs-taapsee-pannu-opposite-akshay-kumar/ |archivedate=6 October 2014}}&lt;/ref&gt; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਤਾਮਿਲ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀਆਂ, ਹੋਰਰ ਕਾਮੇਡੀ ਮੁਨੀ 3, ਰਾਘਵਾ ਲਾਰੈਂਸ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਆਰ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ &quot;ਵਾਈ ਰਾਜਾ ਵਾਈ&quot; ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news-interviews/Im-not-the-villain-in-Vai-Raja-Vai-Taapsee/articleshow/35480211.cms |title=I’m not the villain in Vai Raja Vai: Taapsee |work=The Times of India |date=23 May 2014 |accessdate=7 September 2017 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140529063213/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news-interviews/Im-not-the-villain-in-Vai-Raja-Vai-Taapsee/articleshow/35480211.cms |archivedate=29 May 2014}}&lt;/ref&gt;

===2016-ਵਰਤਮਾਨ: ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਕੈਰੀਅਰ===
[[File:Taapsee Pannu walks for Divya Reddy at Lakme Fashion Week 2017.jpg|thumb|left|Taapsee walks for Divya Reddy at [[Lakme Fashion Week]], 2017]]

ਤਾਪਸੀ ਅਮਿਤਾਭ ਬੱਚਨ ਅਤੇ ਕੀਰਤੀ ਕੁਲਹਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਅਨਿਰੁਧਾ ਰਾਏ ਚੌਧਰੀ ਦੇ ਕੋਰਟ ਰੂਮ ਡਰਾਮਾ ਪਿੰਕ (2016) ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਨੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਤੋਂ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। [ਹਵਾਲੇ ਦੀ ਲੋੜ] ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ 1.08 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ (15 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ) ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਿੰਕ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਸਫ਼ਲਤਾ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਵਾਰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੋਰ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਸਰਬੋਤਮ ਫ਼ਿਲਮ; ਪੰਨੂੰ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ੀ ਸਿਨੇਮਾ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਦਿੱਤੀ।

ਤਾਪਸੀ ਦੀ 2017 ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਕਾਮੇਡੀ ਰਨਿੰਗ ਸ਼ਾਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਲ ਸੈਨਾ ਦੇ ਡਰਾਮਾ &quot;ਦਿ ਗਾਜ਼ੀ ਅਟੈਕ&quot;, ਜੋ ਕਿ ਔਸਤਨ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਅਕਸ਼ੈ ਕੁਮਾਰ, ਅਨੁਪਮ ਖੇਰ, ਮਧੁਰਿਮਾ ਤੁਲੀ, ਅਤੇ ਮਨੋਜ ਬਾਜਪਾਈ - ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ &quot;ਨਾਮ ਸ਼ਬਾਨਾ&quot; ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਾਨਾ ਖਾਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਮਿਲੀ। ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਫ਼ਿਲਮ ਨੇ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕੁਲ ₹569 ਮਿਲੀਅਨ (8.0 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ) ਇਕੱਤਰ ਕੀਤਾ। ਸਾਲ ਦੀ ਆਪਣੀ ਆਖਰੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਵਿੱਚ, ਤਾਪਸੀ ਨੇ ਡੇਵਿਡ ਧਵਨ ਨਾਲ ਐਕਸ਼ਨ ਕਾਮੇਡੀ &quot;ਜੁੜਵਾ 2&quot; ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ 1997 ਦੀ ਕਾਮੇਡੀ ਜੁੜਵਾ ਦੀ ਮੁੜ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਹੈ, ਜੁੜਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ (ਦੋਵੇਂ ਭੂਮਿਕਾ ਵਰੁਣ ਧਵਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਭਾਈ ਗਈ) ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬਾਰੇ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੁਬਾਰਾ ਮੇਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਅਤੇ ਜੈਕਲੀਨ ਫਰਨਾਂਡੀਜ਼ ਨੇ ਧਵਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਏ। ਫ਼ਿਲਮ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 1.35 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ (19 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ) ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਕਮਾਈ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਵਪਾਰਕ ਸਫਲਤਾ ਬਣ ਗਈ।

ਤਾਪਸੀ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸਾਲ 2018 ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਰਿਲੀਜ਼ਾਂ – ਦਿਲ ਜੁੰਗਲੀ, ਸੂਰਮਾ, ਮੁਲਕ ਅਤੇ ਮਨਮਰਜ਼ੀਆਂ – ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ 'ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਰਹੀਆਂ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਨੁਭਵ ਸਿਨਹਾ ਦੇ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਦੇ ਚਿੱਤਰਣ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦੀ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਲਈ ਫ਼ਿਲਮਫੇਅਰ ਆਲੋਚਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ 2019 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੁਜਯ ਘੋਸ਼ ਦੇ ਰਹੱਸਮਈ ਥ੍ਰਿਲਰ ਬਦਲਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਿਜਨਸਵੁਮੈਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਕੇ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਮਿਤਾਭ ਬੱਚਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਹਿਯੋਗ ਸੀ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ 'ਤੇ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ 'ਚ 1.3 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ (18 ਲੱਖ ਡਾਲਰ) ਦੀ ਕਮਾਈ 'ਤੇ ਸਫਲ ਰਹੀ। ਉਸ ਦੀ ਦੂਜੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਡਰਾਮਾ &quot;ਗੇਮ ਓਵਰ&quot; ਸੀ, ਜੋ ਤਾਮਿਲ ਅਤੇ ਤੇਲਗੂ ਦੀ ਇੱਕ ਦੋਭਾਸ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Gupta |first1=Shubhra |title=Game Over review: A patchy affair|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/movie-review/game-over-movie-review-rating-taapsee-pannu-5779488/|website=The Indian Express |accessdate=14 June 2019}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਸਮਰਪਤ ਪਤਨੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਫੌਜੀ ਪਤੀ ਦੀ ਨਰਸ ਵਜੋਂ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਜਗਨ ਸ਼ਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਮਿਸ਼ਨ ਮੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਬਣਨ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਭਾਰਤ ਦੇ 2013 ਦੇ ਮਾਰਕਸ ਓਰਬਿਟਰ ਮਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਪੁਲਾੜ ਨਾਟਕ ਕੀਤਾ। ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਹੁੰਗਾਰਾ ਮਿਲਿਆ; ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ &quot;ਵਧੇਰੇ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ&quot; ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://variety.com/2019/film/reviews/mission-mangal-review-1203304480/|title=Film Review: ‘Mission Mangal’|first1=Joe|last1=Leydon|first2=Joe|last2=Leydon|date=16 August 2019}}&lt;/ref&gt; ਦੋ ਅਰਬ ਡਾਲਰ (28 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ) ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇ ਘਰੇਲੂ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਨਾਲ, ਮਿਸ਼ਨ ਮੰਗਲ ਨੇ ਤਾਪਸੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਸਾਬਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਅੰਤਮ 2019 ਫ਼ਿਲਮ ਤੁਸ਼ਾਰ ਹੀਰਨੰਦਨੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਜੀਵਨ ਫ਼ਿਲਮ &quot;ਸਾਂਡ ਕੀ ਆਂਖ&quot; ਸੀ, ਫ਼ਿਲਮ [[ਭੂਮੀ ਪੇਡਨੇਕਰ]] ਸਹਿ-ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਰਪਸ਼ੂਟਰ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੀ ਤੋਮਰ]] ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ 'ਤੇ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸਮੀਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਦੂਜਾ ਫ਼ਿਲਮਫੇਅਰ ਆਲੋਚਕ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਫ਼ਿਲਮਫੇਅਰ ਆਲੋਚਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (ਆਲੋਚਕ) ਦਾ ਸਕ੍ਰੀਨ ਅਵਾਰਡ ਦੋਵੇਂ ਜਿੱਤੇ ਸਨ।

ਅਨੁਭਵ ਸਿਨਹਾ ਦਾ ਔਰਤ-ਪੱਖੀ ਡਰਾਮਾ &quot;ਥੱਪੜ&quot; (2020), ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਔਰਤ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਥੱਪੜ ਮਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਲਾਕ ਦਾਇਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਤਾਪਸੀ ਦੀ 2020 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/thappad/movie-review/74290604.cms|title=Thappad Review {4.5/5}: An impactful social drama that questions the unsaid rules of marriage|work=The Times of India}}&lt;/ref&gt; ਸਹਿ-ਅਭਿਨੇਤਾ ਪਵੇਲ ਗੁਲਾਟੀ, ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਹੁੰਗਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸੰਜਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਫਲ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਮਰਡਰ ਮਿਸਟ੍ਰੀ &quot;ਹਸੀਨ ਦਿਲਰੂਬਾ&quot; ਵਿੱਚ ਵਿਕਰਾਂਤ ਮੈਸੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਥਲੈਟਿਕ ਡਰਾਮਾ &quot;ਰਸ਼ਮੀ ਰਾਕੇਟ&quot;, ਅਪਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਖੁਰਾਣਾ ਦੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸਪੋਰਟਸ ਬਾਇਓਪਿਕ &quot;ਸ਼ਬਾਸ਼ ਮਿੱਠੂ&quot; ਵਿੱਚ ਬਤੌਰ ਕ੍ਰਿਕਟਰ ਮਿਤਾਲੀ ਰਾਜ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਏਗੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਤਾਪਸੀ ਡਰਾਮਾ &quot;ਲੂਪ ਲਪੇਟਾ&quot; ਲਈ ਤਾਹਿਰ ਰਾਜ ਭਸੀਨ ਨਾਲ ਟੀਮ ਕਰੇਗੀ।

== ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ==
ਜਦੋਂ ਜਨਵਰੀ 2015 ਵਿੱਚ ਉਸ ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਨਿੱਜੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁਛਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਤਾਪਸੀ ਨੇ ਕਿਹਾ,&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;ਮੈਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਨੂੰ ਡੇਟ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਫਰਤ ਹੈ,ਮੈਂ ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਸਟਾਰ ਨੂੰ ਨਾ ਡੇਟ ਕੀਤਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਰਾਂਗੀ ਅਤੇ ਮੈਂ ਇਹ ਸਟੰਪ ਪੇਪਰ ਤੇ ਲਿਖ ਕੇ ਵੀ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹਾਂ।ਮੈਂ ਇਸ ਲਈ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਇੱਕ ਹੀ ਸਟਾਰ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਹਾਂ, ਤੇ ਉਹ ਮੈਂ ਖੁਦ ਹਾਂ &quot;&lt;ref&gt;[http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Taapsee-Pannu-I-have-dated-a-South-Indian-but-can-never-date-a-Sikh/articleshow/45967663.cms Taapsee Pannu: I have dated a South Indian but can never date a Sikh].&lt;/ref&gt;

== ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ==
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! scope=&quot;col&quot; |ਸਾਲ
! scope=&quot;col&quot; |ਸਿਰਲੇਖ
! scope=&quot;col&quot; |ਭੂਮਿਕਾ
! scope=&quot;col&quot; |ਭਾਸ਼ਾ
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; |ਨੋਟਸ
|-
| 2010
! scope=&quot;row&quot; |''ਝੂਮਮਾਂਡੀ ਨਾਦਾਮ''
|ਸ੍ਰਾਵਯਾ
|[[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]]
|
|-
|rowspan=&quot;7&quot;| 2011
! scope=&quot;row&quot; |''ਅਦੁਕਲਾਮ''
|ਇਰੇਨੇ ਕਲਾਉਡ
|[[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਾਮਿਲ]]
|
|-
!! scope=&quot;row&quot; |''ਵਸਤਾਦੁ ਨਾ ਰਾਜੂ''
|ਪੂਜਾ
|ਤੇਲਗੂ
|
|-
!! scope=&quot;row&quot; |''ਮਿਸਟਰ ਪ੍ਰ੍ਫ਼ੇਕਟ ''
|ਮੈਗੀ
| ਤੇਲਗੂ
|
|-
!! scope=&quot;row&quot; |''ਵੀਰਾ''
|ਐਕੀ
| ਤੇਲਗੂ
|
|-
!! scope=&quot;row&quot; |''ਵਨਧਾਨ ਵੇਂਦਰਾਂ ''
|ਅੰਜਨਾ
| ਤਾਮਿਲ
|
|-
!! scope=&quot;row&quot; |''ਮੋਗੁਦੁ''
|ਰਾਜਾ ਰਜੇਸ਼ਵਰੀ
| ਤੇਲਗੂ
|
|-
!! scope=&quot;row&quot; |''ਡਬਲਜ਼''
|ਸਿਰਾ ਬਾਨੁ
|[[ਮਲਿਆਲਮ]]
|
|-
| 2012
! scope=&quot;row&quot; |''ਦਾਰੁਵੁ''
|ਸਵੇਥਾ
| ਤੇਲਗੂ
|
|-
|rowspan=&quot;5&quot;|2013
! scope=&quot;row&quot; |''ਗੁਨਡੇਲੋ ਗੋਦਰੀ''
|ਸਰਾਲਾ
| ਤੇਲਗੂ
| 
|-
!! scope=&quot;row&quot; |''ਚਸ਼ਮੇ ਬਦਦੂਰ''
|ਸੀਮਾ
|[[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]]
| 
|-
!! scope=&quot;row&quot; |''ਸ਼ੈਡ''
|ਮਧੂਬਾਲਾ
| ਤੇਲਗੂ
|
|-
!! scope=&quot;row&quot; |''ਸ਼ਾਹਸਾਮ''
|ਸ੍ਰੀਨਿਧੀ
| ਤੇਲਗੂ
|
|-
!! scope=&quot;row&quot; |''ਅਰਾਮਬਾਮ''
|ਅਨੀਥਾ
| ਤਾਮਿਲ
|
|-
| 2014
! scope=&quot;row&quot; |''ਕਥਾਈ ਥਿਰੈਕਥਾਈ ਵਸਨਮ ਲਾਇਕ੍ਮ''
| ਤਾਮਿਲ
|ਕੇਮਿਓ
|
|-
|rowspan=&quot;4&quot;| 2015
! scope=&quot;row&quot; |''ਬੇਬੀ''
|ਸ਼ਬਾਨਾ ਖਾਨ
| ਹਿੰਦੀ
|
|-
!! scope=&quot;row&quot; |''ਕੰਚਨਾ 2''
|ਨੰਦਨੀ
| ਤਾਮਿਲ
|
|-
!! scope=&quot;row&quot; |''ਵੇ ਰਾਜਾ ਵੇ ''
|ਸ਼੍ਰੇਯਾ
| ਤਾਮਿਲ
|
|-
!! scope=&quot;row&quot; |''ਦੋਂਗਾਤਾ''
|ਸਵੈ
| ਤੇਲਗੂ
|ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿੱਖ
|-
| 2016
! scope=&quot;row&quot; |''[[ਪਿੰਕ]]''
|ਮੀਨਲ ਅਰੋਰਾ
| ਹਿੰਦੀ
|
|-
|rowspan=&quot;5&quot;| 2017
! scope=&quot;row&quot; |''ਰਨਿੰਗ ਸ਼ਾਦੀ''
|ਨਿੰਮੀ
| ਹਿੰਦੀ
|
|-
!! scope=&quot;row&quot; |''ਦ ਗਾਜ਼ੀ ਅਟੈਕ''
|ਅਨੱਨਿਆ
| ਹਿੰਦੀ&lt;br&gt;
ਤੇਲਗੂ
|
|-
!! scope=&quot;row&quot; |''ਨਾਮ ਸ਼ਬਾਨਾ''
|ਸ਼ਬਾਨਾ ਖਾਨ
| ਹਿੰਦੀ
|
|-
!! scope=&quot;row&quot; |''ਤੜਕਾ''
|ਨੀਕੋਲ
| ਹਿੰਦੀ
|
|-
!! scope=&quot;row&quot; |''ਜੁੜਵਾ 2''
|ਸਮਾਰਾ ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ
| ਹਿੰਦੀ
|
|-
| rowspan=&quot;5&quot; | 2018
! scope=&quot;row&quot; | ''ਦਿਲ ਜੰਗਲੀ''
| ਕੋਰੌਲੀ ਨਾਇਰ
| ਹਿੰਦੀ
|
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''[[ਸੂਰਮਾ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਸੂਰਮਾ]]'' 
| ਹਰਪ੍ਰੀਤ
| ਹਿੰਦੀ
|
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''ਮੁਲਕ''
| ਆਰਤੀ ਮਲਹੋਤਰਾ
| ਹਿੰਦੀ
|
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''ਨੀਵੇਵਰੋ''
| ਵੇਨੇਲਾ
| ਤੇਲਗੂ
|
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''ਮਨਮਰਜ਼ੀਆਂ'' 
| ਰੂਮੀ ਬੱਗਾ
| ਹਿੰਦੀ
|
|-
| rowspan=&quot;5&quot; | 2019
! scope=&quot;row&quot;| ''ਬਦਲਾ'' 
| ਨੈਨਾ ਸੇਠੀ
| ਹਿੰਦੀ
| 
|-
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; | ''ਗੇਮ ਓਵਰ'' 
|rowspan=&quot;2&quot; |ਸਵਪਨਾ
| ਤਮਿਲ 
|
|-
| ਤੇਲਗੂ 
|
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''ਮਿਸ਼ਨ ਮੰਗਲ'' 
| ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਅਗਰਵਾਲ
| ਹਿੰਦੀ
| 
|-
! scope=&quot;row&quot;| ''ਸਾਂਢ ਕੀ ਆਂਖ''
| [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੀ ਤੋਮਰ]]
| ਹਿੰਦੀ
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2020
! scope=&quot;row&quot;| ''ਥੱਪੜ''
| ਅਮ੍ਰਿਤਾ
| ਹਿੰਦੀ
|
|-
!style=&quot;background:#ffc;&quot;scope=&quot;row&quot;| ''ਹਸੀਨ ਦਿਲਰੁਬਾ'' {{dagger}}
| ਰਾਣੀ ਕਸ਼ਯਪ
| ਹਿੰਦੀ
|ਫ਼ਿਲਮਾਂਕਣ &lt;ref&gt;{{cite news|date=21 January 2020|title=Taapsee Pannu as Rani Kashyap in 'Haseen Dillruba|publisher=Republic World|url=https://www.republicworld.com/entertainment/bollywood/taapsee-pannu-as-rani-kashyap-in-haseen-dillruba-see-picture|accessdate=22 January 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=18 January 2020|title=Taapsee Pannu and Vikrant Massey-starrer murder mystery Haseen Dillruba's shoot begins|url=https://www.republicworld.com/amp/entertainment-news/bollywood-news/taapsee-pannu-and-vikrant-masseys-haseen-dillrubas-shooting-stars.html|access-date=19 January 2020|website=Republic World|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=19 January 2020|title=Taapsee Pannu-Vikrant Massey's Haseen Dillruba Goes on Floors, Former Shares Clips From Haridwar|url=https://www.india.com/showbiz/entertainment-news-today-taapsee-pannu-vikrant-masseys-haseen-dillruba-goes-on-floors-former-shares-clips-from-haridwar-3914271|access-date=19 January 2020|website=India.com|language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2021
! style=&quot;background:#ffc;&quot; scope=&quot;row&quot; | ''ਜਣ ਗਣ ਮਣ'' {{dagger}}
| {{TBA}} || ਤਾਮਿਲ || ਪੋਸਟ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ&lt;ref&gt;{{Cite web|date=30 January 2020|title=Shooting of spy thriller Jana Gana Mana wrapped up|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/shooting-of-spy-thriller-jana-gana-mana-wrapped-up/articleshow/73768229.cms|access-date=8 May 2020|work=The Times of India}}&lt;/ref&gt;
|-
|}

;ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|-  style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
!scope=&quot;col&quot;| ਸਾਲ
!scope=&quot;col&quot;| ਸਿਰਲੇਖ
!scope=&quot;col&quot;| ਭੂਮਿਕਾ
!scope=&quot;col&quot;| ਭਾਸ਼ਾ
!class=unsortable scope=&quot;col&quot;| ਨੋਟਸ
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|2018
! scope=&quot;row&quot;| ਬਾਰਿਸ਼ ਔਰ ਚੌਮਿਨ
| ਨੀਲੂ
| ਹਿੰਦੀ
|[[ZEE5|ਜ਼ੀ5]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://m.youtube.com/watch?v=SzMtRpPoQIw |title=Baarish aur Chowmein{{!}}Official Trailer{{!}}Amit Sadh, Taapsee Pannu{{!}}Streaming Exclusively On ZEE5 |publisher=ZEE5 on [[YouTube]] |date=25 August 2018}}&lt;/ref&gt; 
|-
! scope=&quot;row&quot;| ਨਿਸ਼ਸ਼ਤ੍ਰ
| ਰੋਸ਼ਨੀ
| ਹਿੰਦੀ
|ਲੰਬੀ ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮ&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://m.youtube.com/watch?v=9fJ4BT9mO98 |title=Nitishastra{{!}}Taapsee Pannu{{!}}Kapil Verma{{!}} Royal Stag Barrel Select Large Short Films |publisher=LongShortFilms on [[YouTube]] |date=4 June 2018}}&lt;/ref&gt; 
|}

== ਹਵਾਲੇ ==
{{reflist|30em}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1987]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਲਿਆਲਮ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੇਲਗੂ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਮਾਡਲਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>7ve6z5tpgv7hi7p1eyki79vq5cyl5f1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਥਿਰੁਸ਼ ਕਾਮਿਨੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93453</id>
    <revision>
      <id>849829</id>
      <parentid>849188</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T17:20:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6471" sha1="rcxlk0u4qwche3glnqa688yzhhw7wvd" xml:space="preserve">{{Infobox cricketer
| name = ਥਿਰੁਸ਼ ਕਾਮਿਨੀ
| caption = 2013 ਵਿਸ਼ਵਕੱਪ ਸਮੇਂ ਥਿਰੁਸ਼ ਕਾਮਿਨੀ
| country = ਭਾਰਤੀ 
| fullname = ਥਿਰੁਸ਼ ਕਾਮਿਨੀ
| birth_date = {{birth date and age|1990|07|30|df=y}}
| birth_place = ਚੇਨੱਈ, ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ, ਭਾਰਤ
| heightft = 
| heightinch = 
| batting = ਖੱਬੂ-ਬੱਲੇਬਾਜ਼
| bowling = ਸੱਜੇ-ਹੱਥੀਂ ਲੈੱਗਬਰੇਕ
| role = ਬੱਲੇਬਾਜ਼
| international = true
| testdebutdate = 13 ਅਗਸਤ
| testdebutyear = 2014
| testdebutagainst = ਇੰਗਲੈਂਡ 
| testcap = 
| lasttestdate = 16 ਨਵੰਬਰ
| lasttestyear = 2014
| lasttestagainst = ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ
| odidebutdate = 7 ਮਾਰਚ
| odidebutyear = 2009
| odidebutagainst = ਪਾਕਿਸਤਾਨ
| odicap = 6
| lastodidate = 10 ਫ਼ਰਵਰੀ
| lastodiyear = 2016
| lastodiagainst = ਆਇਰਲੈਂਡ
| odishirt = 16
| club1 = ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ ਮਹਿਲਾ
| year1 = 2000/01/-2014/15
| club3 = ਰੇਲਵੇ ਮਹਿਲਾ
| year3 = 2015/16-ਵਰਤਮਾਨ
| deliveries = yes
| columns = 3
| column1 = [[ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟ|ਟੈਸਟ]]	
| matches1 = 2
| runs1 = 237
| bat avg1 = 79.00
| 100s/50s1 = 1/0
| top score1 = 192
| deliveries1 = 6
| wickets1 = 0
| bowl avg1 = 8.00
| fivefor1 = &amp;ndash;
| tenfor1 = &amp;ndash;
| best bowling1 = &amp;ndash;
| catches/stumpings1 = &amp;ndash;
| column2 = [[ਓਡੀਆਈ]]
| matches2 = 38
| runs2 = 815
| bat avg2 = 26.29
| 100s/50s2 = 2/3
| top score2 = 113*
| deliveries2 = 384
| wickets2 = 9
| bowl avg2 = 45.53
| fivefor2 = 30.11
| tenfor2 = &amp;ndash;
| best bowling2 = 3/19
| catches/stumpings2 = 5/0
| column3 = [[ਟਵੰਟੀ ਟਵੰਟੀ|ਟਵੰਟੀ20]]		
| matches3 = 3
| runs3 = 67
| bat avg3 = 33.50
| 100s/50s3 = 0/1
| top score3 = 56
| deliveries3 = &amp;ndash;
| wickets3 = &amp;ndash;
| bowl avg3 = &amp;ndash;
| fivefor3 = &amp;ndash;
| tenfor3 = &amp;ndash;
| best bowling3 = &amp;ndash;
| catches/stumpings3 = &amp;ndash;}}

'''ਮੁਰੂਗੇਸਨ ਦਿਕੇਸ਼ਵਾਸ਼ੰਕਰ ਥਿਰੁਸ਼ ਕਾਮਿਨੀ''' (ਜਨਮ 30 ਜੂਨ 1990 ਨੂੰ [[ਮਦਰਾਸ]] ਵਿਖੇ) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ [[ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ]] ਲਈ 38 [[ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ]] ਮੈਚ ਖੇਡੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://content.cricinfo.com/wwc2009/content/player/220728.html|title=Thirush Kamini player profile|publisher=Cricinfo|accessdate=6 March 2010}}&lt;/ref&gt;

==ਨਿੱਜਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ==
ਥਿਰੁਸ਼ ਕਾਮਿਨੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ ਮੋਪ ਵੈਸਨਵਾ ਮਹਿਲਾ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਖਣੀ ਰੇਲਵੇ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਸ਼ਾਖਾ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਦੀ ਟੀਮ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਖੇਡਦੀ ਹੈ।
==ਇਨਾਮ==

* ਬੀਸੀਸੀਆਈ ਸਾਲ ਦੀ ਜੂਨੀਅਰ ਖਿਡਾਰਨ 2007-2008
* ਬੀਸੀਸੀਆਈ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀਨੀਅਰ ਖਿਡਾਰਨ 2009-2010
* ਬੀਸੀਸੀਆਈ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀਨੀਅਰ ਖਿਡਾਰਨ 2012-2013

==ਟੀਮਾਂ==

* ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ
* ਇੰਡੀਆ ਬਲੂ
* ਇੰਡੀਆ ਰੈੱਡ
* ਇੰਡੀਆ ਅੰਡਰ 21
* ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ
* ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ

==ਹਵਾਲੇ==
&lt;ref&gt;[http://www.espncricinfo.com/women//story/801215.htmcontentl &quot;Kamini 192 and Kaur's nine flay South Africa.&quot;], ''cricinfo'', India v South Africa, only Women's Test, Mysore. Retrieved on 19 November 2005.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[http://www.cricketcountry.com/news/thirush-kamini-becomes-first-indian-woman-to-hit-century-in-world-cup-22596 &quot;Thirush Kamini becomes first Indian woman to hit century in World Cup&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170222105722/http://www.cricketcountry.com/news/thirush-kamini-becomes-first-indian-woman-to-hit-century-in-world-cup-22596 |date=2017-02-22 }}, &quot;[http://www.cricketcountry.com/author/cricketcountry-staff''cricketcountry-staff'',] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170609173342/http://www.cricketcountry.com/author/cricketcountry-staff |date=2017-06-09 }}&quot;, India v West Indies, Brabourne Stadium. Retrieved on 31 January 2013.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[http://www.oneindia.com/sports/cricket/women-s-world-cup-qualifier-thirush-kamini-s-ton-takes-india-super-6-2344308.html &quot;Women's World Cup Qualifier: Thirush Kamini's ton takes India to Super Six&quot;], ''[http://www.oneindia.com/authors/oneindia-staff-writer.html &quot;Oneindia&quot;,]'', Colombo. Retrieved on 11 February 2017.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[http://www.cricketcountry.com/news/thirush-kamini-gets-2nd-highest-test-score-for-india-women-212431 &quot;Thirush Kamini gets 2nd highest Test score for India Women&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170222110517/http://www.cricketcountry.com/news/thirush-kamini-gets-2nd-highest-test-score-for-india-women-212431 |date=2017-02-22 }}, ''[http://www.cricketcountry.com/author/cricketcountry-staff &quot;cricketcountry-staff&quot;,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170609173342/http://www.cricketcountry.com/author/cricketcountry-staff |date=2017-06-09 }}''. Retrieved on 17 November 2014.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[http://zeenews.india.com/sports/cricket/thirush-kamini-deepti-sharma-power-indian-women-to-odi-series-win-over-new-zealand_1626704.html &quot;Thirush Kamini, Deepti Sharma power Indian women to ODI series win over New Zealand&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170222113053/http://zeenews.india.com/sports/cricket/thirush-kamini-deepti-sharma-power-indian-women-to-odi-series-win-over-new-zealand_1626704.html |date=2017-02-22 }}, ''[http://zeenews.india.com/sports &quot;ZeeNewsSports&quot;,]''. Retrieved on 8 July 2015.&lt;/ref&gt;

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1990]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਓਡੀਆਈ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ]]</text>
      <sha1>rcxlk0u4qwche3glnqa688yzhhw7wvd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮੌਲੀ ਡੇਵ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93598</id>
    <revision>
      <id>849907</id>
      <parentid>771699</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T10:42:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4100" sha1="lmg51ciw8m03i6woksxd3uvyncsigw4" xml:space="preserve">{{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਸੰਗੀਤ ਕਲਾਕਾਰ|Background=solo_singer|background=solo_singer|Name=Mauli Dave|name=Mauli Dave|image=Mauli Dave at Khatron Ke Khiladi 2011 Press Conference.jpg|birth_date={{birth date and age|df=yes|1987|06|03}}|birth_place=[[Ahmedabad]], India|Genre=[[Filmi]]/[[Bollywood]]|genre=[[Filmi]]/[[Bollywood]]|Occupation=Singer, dancer, host, actress|occupation=Singer, dancer, host, actress|Instrument=Vocals, tabla|instrument=Vocals, tabla|Years_active=2007-present|years_active=2007-present|website={{URL|http://www.maulidave.com}}}}

'''ਮੌਲੀ ਡੇਵ''' (ਜਨਮ 3 ਜੂਨ 1987) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਗਾਇਕਾ ਅਤੇ ਅਭਿਨੇਤਰੀ, ਡਾਂਸਰ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵੀਯਨ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਜ਼ੀ ਟੀ ਵੀ ਦੇ ਸ਼ੋਅ ਸਾ ਰੇ ਗ ਮਾ ਪਾ (2007) ਵਿੱਚ ਫ਼ਾਇਨਲ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਇਸ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rediff.com/saregamapa/MauliDave.html|title=Zee Sa Re Ga Ma Pa challenge|website=www.rediff.com|access-date=2016-10-11}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਨੇ ਸੋਨੀ ਟੀ. ਵੀ. ਦੇ ਰਿਆਲਟੀ ਸ਼ੋਅ ਚਲੋ ਅਮਰੀਕਾ ਬੂਗੀ 2003 ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਮਿਸ ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਟੈਕਸਾਸ 2007 ਵੀ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;Mauli Dave is back!&quot;&gt;{{cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-12-30/news-and-interviews/30572506_1_song-waqt-ne-kiya-jaane-kya-tune-kahi|title=Mauli Dave is back!|last=|first=|date=30 December 2011|website=timesofindia|publisher=|accessdate=26 September 2012|archive-date=7 ਮਾਰਚ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130307234335/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-12-30/news-and-interviews/30572506_1_song-waqt-ne-kiya-jaane-kya-tune-kahi|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://entertainment.oneindia.in/celebs/mauli-dave/biography.html|title=Exclusive biography of #MauliDave and on her life.|work=FilmiBeat|access-date=2016-10-11|archive-date=2014-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808170223/http://entertainment.oneindia.in/celebs/mauli-dave/biography.html|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/mumbai-womens-international-film-festival-2013-opens-tonight-schedule-and-masterclass-list/|title=Mumbai Women's International Film Festival 2013 opens tonight: Schedule and masterclass list|access-date=2016-10-11|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20160602024430/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/mumbai-womens-international-film-festival-2013-opens-tonight-schedule-and-masterclass-list/|archive-date=2016-06-02|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਮੌਲੀ ਨੇ ਫਿਰ ਮੁੰਬਈ ਰਹਿਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਟੈਲੀ ਫਿਲਮ ਅਣਹੋਣੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫੇਅਰ ਫੈਕਟਰ ਖਤਰੋਂ ਕੇ ਖਿਡਾਰੀ ਸੀਜ਼ਨ 4 ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/music/news/Mauli-Dave-is-back/articleshow/11303134.cms|title=Mauli Dave is back! - Times of India|work=The Times of India|access-date=2016-10-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://zeenews.india.com/entertainment/musicindia/singer-mauli-dave-to-release-first-single-soon_133646.html|title=Singer Mauli Dave to release first single soon|date=2013-05-04|work=Zee News|access-date=2016-10-11|archive-date=2016-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924224503/http://zeenews.india.com/entertainment/musicindia/singer-mauli-dave-to-release-first-single-soon_133646.html|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist|2}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1987]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਗਾਇਕਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>lmg51ciw8m03i6woksxd3uvyncsigw4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਨਿਹਾਰਿਕਾ ਸਿੰਘ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93803</id>
    <revision>
      <id>849838</id>
      <parentid>380885</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T20:25:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2588" sha1="ailmktpjei9t5c196iwt5rj3ja89aj1" xml:space="preserve">{{Infobox person|name=Niharika Singh|image=Niharika Singh - Flickr - Strange Sadhu™ Films.jpg|caption=Niharika Singh in 2013|birth_date={{Birth-date and age|31 August 1982}}|occupation=Actress|awards=Best Female Debut IBNLive Movie Awards 2015}}'''ਨਿਹਾਰਿਕਾ ਸਿੰਘ''' (ਜਨਮ 31 ਅਗਸਤ 1982) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਜੇਤੂ ਦੇ [[ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ (ਫੇਮਿਨਾ)|Femina ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ]] ਧਰਤੀ 2005. ਉਸ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇ ਨਾਲ ਫਿਲਮ' ''[[ਮਿਸ ਲਵਲੀ]]'', ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਕੁਝ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ' ਤੇ 2012 ਕੈਨ੍ਸ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/former-miss-india-niharika-singh-makes-it-big-on-the-cannes-red-carpet/#!1/acterss-niharika-singh-attends-the-miss-lovely/|title=Former Miss India Niharika Singh makes it big on the Cannes red carpet|date=2012-05-24|website=Bollywoodlife.com|access-date=2016-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160217055045/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/former-miss-india-niharika-singh-makes-it-big-on-the-cannes-red-carpet/#!1/acterss-niharika-singh-attends-the-miss-lovely/|archive-date=2016-02-17|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ ==
* [[ਮਿਸ ਲਵਲੀ]] (2012) - ਪਿੰਕੀ/ਸੋਨਿਕਾ/ਪੂਜਾ
* ਏ ਨਿਓ ਲਵ ਸਟੋਰੀ (2013) - ਕਾਮਿਆ ਧਨਰਾਜ&lt;br&gt;
* ਅਨਵਰ ਕਾ ਅਜਬ ਕਿੱਸਾ (2013) - ਆਇਸ਼ਾ
* ਸੋਹਰਾ ਬ੍ਰਿਜ (2015) - ਰੀਆ

== ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ==
* IBNLive Movie Awards 2015 - Best Female Debut - Won
* 21st Annual Life OK Screen Awards - Most Promising Newcomer Female - Nominated

== References ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ ==
* {{IMDb name|3864699}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1982]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫੈਮਿਨਾ ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ ਜੇਤੂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਮਾਡਲਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਸ ਅਰਥ ਦੇ ਡੈਲੀਗੇਟ]]</text>
      <sha1>ailmktpjei9t5c196iwt5rj3ja89aj1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਜੈਸਮੀਨ ਭਸੀਨ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93825</id>
    <revision>
      <id>849812</id>
      <parentid>824021</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T14:17:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11177" sha1="kgdk0px2bkihvaoa6q6u2wuenlsqqa0" xml:space="preserve">{{Infobox person|name=ਜੈਸਮੀਨ ਭਸੀਨ|image=Jasmin Bhasin graces the Zee Rishtey Awards (02) (cropped).jpg|caption=2017 ਵਿੱਚ ਭਸੀਨ|birth_date=|birth_place=|nationality=ਭਾਰਤੀ|occupation=ਅਦਾਕਾਰਾ, ਮਾਡਲ|yearsactive=2011– ਹੁਣ ਤੱਕ}}'''ਜੈਸਮੀਨ ਭਸੀਨ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਮਾਡਲ ਅਤੇ [[ਅਦਾਕਾਰਾ]] ਹੈ, ਜੋ ਜ਼ੀ ਟੀ ਵੀ ਦੇ ਟਸ਼ਨ-ਏ-ਇਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ਟਵਿੰਕਲ ਤਨੇਜਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ &quot;ਦਿਲ ਸੇ ਦਿਲ ਤਕ (ਟੀ.ਵੀ. ਸੀਰੀਜ਼)&quot; ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਤਮਿਲ ਫਿਲਮ 'ਵਾਨਾਮ' (2011) ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਬਣਾਈ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ&lt;ref&gt;{{cite web | title = Jasmine replaces Sneha in Vaanam | url = http://www.sify.com/movies/jasmine-replaces-sneha-in-vaanam-news-tamil-lczkSbagegg.html | access-date = 2017-05-24 | archive-date = 2011-02-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110228024309/http://www.sify.com/movies/jasmine-replaces-sneha-in-vaanam-news-tamil-lczkSbagegg.html | dead-url = yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title = Change of heroine in ‘Vaanam’ | url = http://www.indiaglitz.com/channels/hindi/article/64225.html | access-date = 2017-05-24 | archive-date = 2015-08-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150815033848/http://www.indiaglitz.com/channels/hindi/article/64225.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਕਾਲਜੀ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਅਤੇ ਨਾਇਕ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ [[ਰਾਧਾਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜਗਰਲਾਮੁਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼]] ਦੁਆਰਾ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਰੋਲਸਟਾਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;times&quot;&gt;{{cite news | url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-04-25/news-interviews/29469023_1_audition-vaanam-sneha-ullal | work=The Times Of India | title=Jasmin replaces Sneha Ullal in Vaanam | date=25 April 2011 | access-date=2017-05-24 | archive-date=2012-07-07 | archive-url=https://archive.today/20120707013646/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-04-25/news-interviews/29469023_1_audition-vaanam-sneha-ullal | dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ==
ਭਸੀਨ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕੋਟਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/jasmin-bhasin-when-i-came-out-of-the-jaipur-airport-nostalgia-hit-me-hard/articleshow/67794006.cms|title=Jasmin Bhasin: 'When I came out of the Jaipur airport, nostalgia hit me hard'|date=3 February 2019|website=Times of India|url-status=live|access-date=11 October 2019}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਨੇ ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਸਪਟੈਲਿਟੀ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਭਸੀਨ ਛੋਟੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹਾਦਸਾ ਵਾਪਰਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਖੂਨ ਦੀ ਉਲਟੀ ਆਈ ਅਤੇ ਉਹ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਕੋਮਾ ਵਿੱਚ ਰਹੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/dil-toh-happy-hai-jis-jasmin-bhasin-reveals-she-was-in-coma-after-meeting-with-an-accident-during-childhood/articleshow/69399830.cms|title=Dil Toh Happy Hai Ji's Jasmin Bhasin reveals she was in coma after meeting with an accident during childhood|date=19 May 2019|website=Times of India|access-date=11 October 2019}}&lt;/ref&gt;

==ਕੈਰੀਅਰ==
ਭਸੀਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਡਲਿੰਗ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪ੍ਰਿੰਟ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ। ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦੇਖਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਕਸਟਾਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਆਡੀਸ਼ਨ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਸੀ। 
ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ, ਜੈਸਮੀਨ ਨੇ ਤਾਮਿਲ ਫਿਲਮ ਵਨਮ ਨਾਲ ਅਭਿਨੈ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਰੋਦਪਾਠੀ, ਵੀਟਾ, ਅਤੇ ਲੇਡੀਜ਼ ਐਂਡ ਜੈਂਟਲਮਿਨ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਈ ਵਪਾਰਕ ਮਸ਼ਹੂਰੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਡਾਬਰ ਗੁਲਾਬਰੀ, ਓਡੋਨੀਲ, ਹਿਮਾਲੀਆ ਨਿੰਮ ਫੇਸ ਵਾੱਸ਼, ਕੋਲਗੇਟ, ਅਤੇ ਮੈਕਡੋਨਲਡ, ਚੇਨੱਈ ਹੀਰੇ, ਪੈਪਸੀ ਅਤੇ ਵ੍ਹਾਈਟ ਐਕਸ-ਡਿਟਰਜੈਂਟ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।
2015 ਵਿੱਚ, ਭਸੀਨ ਨੂੰ ਜ਼ੀ.ਟੀਵੀ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਲੜੀ ਟਸ਼ਨ-ਏ-ਇਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਲੀਡ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਗੋਲਡ ਅਵਾਰਡਜ਼ ਵਿੱਚ ਸਰਬੋਤਮ ਡੈਬਿਊ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ।ਟਸ਼ਨ-ਏ-ਇਸ਼ਕ ਸਤੰਬਰ, 2016 ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.filmibeat.com/television/news/2016/tashan-e-ishq-sidhant-gupta-jasmin-bhasin-in-durban-performance-pics-229896.html|title= Jasmin Bhasin and Sidhant Gupta Perform in Darban,South Africa for a concert}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Zee-Rishtey-Awards-2015-Kumkum-Bhagya-Ek-Tha-Raja-get-lucky/articleshow/50077161.cms|title=Zee Rishtey Awards 2015: 'Kumkum Bhagya', 'Ek Tha Raja...' get lucky|work=The Times of India|accessdate=3 April 2016}}&lt;/ref&gt; and won best debut award in Gold Awards. Tashan-E-Ishq ended in September 2016.&lt;ref&gt;{{cite news|url= https://www.pinkvilla.com/tv/news-gossip/361359/my-journey-tashan-e-ishq-has-been-amazing-jasmin-bhasin|title= My-Journey-in-Tashan-E-Ishq-has-been-amazing-Jasmin Bhasin|newspaper= Pinkvilla &amp; Times of India|accessdate= 5 September 2016|archive-date= 27 ਮਾਰਚ 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20190327085917/https://www.pinkvilla.com/tv/news-gossip/361359/my-journey-tashan-e-ishq-has-been-amazing-jasmin-bhasin|url-status= dead}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{ cite news| url= https://www.filmibeat.com/television/news/2016/tashan-e-ishq-sidhant-gupta-joins-jasmin-naman-zain-for-wrap-up-party-241144.html|title= Wrap up party of show Tashan-E-Ishq}}&lt;/ref&gt;
2017 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਕਲਰਜ਼ ਟੀ ਵੀ ਸ਼ੋਅ ‘ਦਿਲ ਸੇ ਦਿਲ ਤੱਕ’ ਵਿੱਚ &quot;ਤੇਨੀ&quot; ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{cite news| url= http://indiatoday.intoday.in/story/exclusive-jasmin-bhasin-admits-she-is-not-as-courageous-as-her-character-teni-in-dil-se-dil-tak-lifetv/1/887292.html |title= Jasmin Bhasin admits she is not as courageous as her character Teni in dil se dil tak
|date = 20 February 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url= http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/jasmin-bhasin-to-reprise-preity-zintas-character-from-chori-chori-chupke-chupke/| title= Jasmin bhasin to reprise preity-zintas character from chori chori chupke| archive-url= https://web.archive.org/web/20190707093529/https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/jasmin-bhasin-to-reprise-preity-zintas-character-from-chori-chori-chupke-chupke/| archive-date= 2019-07-07| access-date= 2019-12-03| url-status= dead}}&lt;/ref&gt;

==ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ==
===ਸ਼ੋਅ===
{|class=&quot;wikitable&quot;
|- 
! ਸਾਲ
! ਸ਼ੋਅ
! ਭੂਮਿਕਾ
! ਚੈਨਲ
|-
| 2015&amp;ndash;2016
| ''[[ਟਸ਼ਨ-ਏ-ਇਸ਼ਕ ]]''
| ਟਵਿੰਕਲ ਕੁੰਜ ਸਰਨਾ 
| [[ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ]]
|-
| 2017&amp;ndash;2018
| ''[[ਦਿਲ ਸੇ ਦਿਲ ਤੱਕ]]''
| ਤੇਨੀ ਪਾਰਥ ਭਨਸਾਲੀ
| [[ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ]]
|-
| 2019
| ''[[ਦਿਲ ਤੋ ਹੈਪੀ ਹੈ ਜੀ]]''
| ਹੈਪੀ ਮਿਹਰਾ
| [[ਸਟਾਰ ਪਲਸ]]
|-
| 2019&amp;ndash;2020
| ''[[ਨਾਗਿਨ (2015 ਟੀਵੀ ਸੀਰਿਜ਼)|ਨਾਗਿਨ: ਭਾਗਿਆ ਕਾ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਖੇਲ (ਨਾਗਿਨ 4)]]''
| ਨੈਨਤਾਰਾ ਮਿਹਿਰ ਸਿੱਪੀ 
| [[ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ]] 
|}

===ਰਿਏਲਿਟੀ===
{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
!ਸਾਲ
!ਸ਼ੋਅ
!ਭੂਮਿਕਾ
!ਚੈਨਲ
|-
||2018 ||''ਡਾਂਡੀਆ ਨਾਇਟਸ'' || ਖ਼ੁਦ || [[ਸਟਾਰ ਪਲਸ]]
|-
||2019|| ''[[ਫੀਅਰ ਫੈਕਟਰ: ਖਤਰੋਂ ਕੇ ਖਿਲਾੜੀ 9]]'' || ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ || [[ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ]]
|-
|2019 || ''[[ਖਤਰਾ ਖਤਰਾ ਖਤਰਾ]]'' || ਖੁਦ || [[ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ]]
|-
|2019|| ''[[ਨੱਚ ਬਲੀਏ]]''|| ਖੁਦ || [[ਸਟਾਰ ਪਲਸ]]
|-
|}

===ਮਹਿਮਾਨ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ===
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- 
! ਸਾਲ !! ਸ਼ੋਅ !! ਭੂਮਿਕਾ !! ਚੈਨਲ
|-
|2016 || ''[[ਕੁਮਕੁਮ ਭਾਗਿਆ]]''||ਮਹਿਮਾਨ/ਟਵਿੰਕਲ ਤਨੇਜਾ||[[ਜ਼ੀ.ਟੀ.ਵੀ]]
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|2017 || ''[[ਬਿੱਗ ਬਾਸ10]]'' 
|rowspan=&quot;2&quot;|ਮਹਿਮਾਨ/ਖ਼ੁਦ
| rowspan=&quot;8&quot; |[[ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ]]
|-
|| ''[[ਬਿੱਗ ਬਾਸ 11]]''
|-
|| ''[[ਏਕ ਸ਼੍ਰੀਨਗਾਰ-ਸਵਾਭੀਮਾਨ]]'' 
|rowspan=&quot;5&quot;|ਮਹਿਮਾਨ/ਤੇਨੀ
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |2018 || ''[[ਸ਼ਕਰੀ — ਅਸਤਿਤਵ ਕੇ ਅਹਿਸਾਸ ਕੀ]]'' 
|-
|| ''[[ਤੂ ਆਸ਼ਿਕੀ]]'' 
|-
|| ''[[ਲੱਡੂ 2 – ਵੀਰਪੁਰ ਕੀ ਮਰਦਾਨੀ]]''
|-
|| ''[[ਬੇਲਨ ਵਾਲੀ ਬਹੂ]]''
|-
|''[[ਬਿੱਗ ਬਾਸ (ਹਿੰਦੀ ਸੀਜ਼ਨ12)|ਬਿੱਗ ਬਾਸ 12]]''
|rowspan=&quot;3&quot;|ਮਹਿਮਾਨ
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|2019
|''[[ਨੱਚ ਬਲੀਏ|ਨੱਚ ਬਲੀਏ 9]]''
|[[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ]]
|-
|''[[ਡਾਂਸ ਦੀਵਾਨੇ]]''
|[[ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ]]
|}

==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ==
* [[ਹਿੰਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]]
* [[ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]]

==ਹਵਾਲੇ==
{{reflist}}

==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ==
*{{IMDb name|id=2146876}}
*{{Instagram|jasminbhasin2806}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]</text>
      <sha1>kgdk0px2bkihvaoa6q6u2wuenlsqqa0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮੀਰਾਂਡਾ (ਉਪਗ੍ਰਹਿ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94458</id>
    <revision>
      <id>849858</id>
      <parentid>540568</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T21:29:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 5 books for verifiability (20261011sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>849858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14846" sha1="92dxj66okubs0qy2uooa4q5x00g7qhd" xml:space="preserve">{{Infobox planet
| name = ਮੀਰਾਂਡਾ (ਉਪਗ੍ਰਹਿ)
| pronounced = 
| alt_names = ਯੁਰੇਨਸ (ਗ੍ਰਹਿ) 
| adjectives = ਮੀਰਾਂਡਿਆਈ
| image = PIA18185 Miranda's Icy Face.jpg
| discovery = ਹਾਂ
| discoverer = [[ਗਿਰਾਰਡ ਕੂਈਪਰ]]
| discovered = 16 ਫਰਵਰੀ, 1948
| semimajor = {{val|129390|u=km}}
| eccentricity = {{val|0.0013}}
| period = {{val|1.413479|u=d}}
| avg_speed = 6.66 km/s (calculated)
| inclination = {{val|4.232|u=°}} (ਯੁਰੇਨਸ ਦੇ ਭੂ-ਮੱਧ ਤੱਕ)
| satellite_of = [[ਯੁਰੇਨਸ (ਗ੍ਰਹਿ)]]
| physical_characteristics = ਹਾਂ
| mean_radius = {{val|235.8|0.7|u=km}} ({{val|0.03697|u=Earths}})
| dimensions = 480&amp;thinsp;×&amp;thinsp;468.4&amp;thinsp;×&amp;thinsp;465.8 km
| surface_area = {{val|700000|u=km2}}
| volume = {{val|54835000|u=km3}}
| mass = {{val|6.59|0.75|e=19|u=kg}}
({{val|1.103|e=-5|u=Earths}})
| density = {{val|1.20|0.15|u=g/cm3}}
| surface_grav = {{Gr|0.0659|235.8|3}} [[Acceleration|m/s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]]
| escape_velocity = {{V2|0.0659|235.8|3}} km/s
| rotation = ਸਮਕਾਲੀ ਗਤੀ
| axial_tilt = 0°
| albedo = 0.32
| temperatures = ਹਾਂ
| temp_name1 = 
| mean_temp_1 = {{nowrap|≈&amp;thinsp;60 [[Kelvin|K]]}}
| max_temp_1 = {{val|84|1|u=K}}
| min_temp_1 = ?
| note = no
| magnitude = 15.8
}}

'''ਮੀਰਾਂਡਾ (ਉਪਗ੍ਰਹਿ)''' [[ਯੁਰੇਨਸ (ਗ੍ਰਹਿ)]] ਦਾ ਪੰਜਾਂ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲਾ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਖੋਜ [[ਗਿਰਾਰਡ ਕੁਈਪਰ]] ਵੱਲੋਂ 16 ਫਰਵਰੀ 1948 ਨੂੰ ਟੈਕਸਾਸ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ [[ਮੈਕਡਾਨਡਜ਼ ਨਿਰੀਖਣਸ਼ਾਲਾ]] ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਨਾਂ [[ਵਿਲੀਅਮ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ]] ਦੇ ਨਾਟਕ [[ਦੀ ਟੈਂਪੈਸਟ]] ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਮੀਰਾਂਡਾ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;Kuiper June 1949&quot; /&gt; ਯੁਰੇਨਸ ਦੇ ਬਾਕੀ ਚੰਨਾਂ ਵਾਂਗ, ਮੀਰਾਂਡਾ ਵੀ ਇਸਦੇ ਭੂ-ਮੱਧ ਨੇੜਲੇ ਪੰਧ ਵਿੱਚ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸਿਰਫ਼ 470&amp;nbsp;km ਦੇ ਵਿਆਸ ਨਾਲ ਮਿਰਾਂਡਾ [[ਸੂਰਜੀ ਪਰਿਵਾਰ]] ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਤੇ ਨੇੜਿਓਂ ਨਿਰੀਖਣ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜੋ ਕਿ [[ਹਾਈਡਰੋਸਟੈਟਿਕ ਸੰਤੁਲਨ]] (ਆਪਣੇ ਗੁਰੂਤਾਕਰਸ਼ਣ ਹੇਠ ਗੋਲ ਹੋਇਆ) ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਿਰਾਂਡਾ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜਲੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵੌਏਜਰ 2 ਵੱਲੋਂ 1986 ਵਿੱਚ ਉਸ ਵੇਲੇ ਖਿੱਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਨਵਰੀ 1986 ਵਿੱਚ ਯੁਰੇਨਸ ਨੇੜਿਓਂ ਗੁਜ਼ਰਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਉਡਾਣ ਦੌਰਾਨ ਮਿਰਾਂਡਾ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਅਰਧਗੋਲ਼ਾ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਉਸੇ ਭਾਗ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਹੋ ਸਕਿਆ ਸੀ।

ਮਿਰਾਂਡਾ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਫ਼ੈਲਾਉ-ਪੱਟੀ ਤੋਂ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਇਸ ਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਬਣਨ ਵੇਲੇ ਘੇਰ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ, ਬਾਕੀ ਵੱਡੇ ਚੰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਇਸਦੀਆਂ ਵੀ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਪਰਤਾਂ ਹਨ। ਇਸਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਰਤ ਪੱਥਰਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਬਰਫ਼ ਦੀ ਪਰਤ ਵਿਛੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਮਿਰਾਂਡਾ 'ਤੇ ਸੂਰਜੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਅਤਿਅੰਤ ਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਭੂਗੋਲਿਕ-ਵਰਨਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ [[ਵਰੋਨਾ ਰੂਪਸ]], 20-ਕਿੱਲੋਮੀਟਰ-ਉੱਚਾ-ਟਿੱਲਾ ਜੋ ਕਿ ਸੂਰਜੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਟਿੱਲਾ ਹੈ&lt;ref name=&quot;chaikin2001b&quot;&gt;
{{cite web
| last = Chaikin
| first = Andrew
| date = 2001-10-16
| title = Birth of Uranus' provocative moon still puzzles scientists
| work = space.com
| publisher = Imaginova Corp
| pages = 2
| accessdate = 2007-07-23
| url = http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/miranda_creation_011016-2.html
}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nasa2016&quot;&gt;
{{Cite web
|url=http://apod.nasa.gov/apod/ap161127.html
|title=APOD: 2016 November 27 - Verona Rupes: Tallest Known Cliff in the Solar System
|website=apod.nasa.gov
|access-date=2018-02-20
}}
&lt;/ref&gt;, ਤੇ ਸ਼ੈਵਰਨ-ਅਕਾਰੀ (V ਦੇ ਅਕਾਰ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ) ਟੈਕਟਾਨਿਕ ਫ਼ੀਚਰ ਜਿਸਨੂੰ [[ਕੋਰੋਨਾ]] ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਉਤਪਤੀ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਇਸ ਵਿਭੰਨ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ ਹਾਲੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਤੇ ਇਸਦੇ ਵਿਕਾਸ ਸਬੰਧੀ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।

== ਖੋਜ ਤੇ ਨਾਂ ==
ਮੀਰਾਂਡਾ ਦੀ ਖੋਜ 16 ਫਰਵਰੀ 1948 ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀ ਗਿਰਾਰਡ ਕੂਈਪਰ ਵੱਲੋਂ ਮੈਕਡਾਨਲਡਜ਼ ਨਿਰੀਖਣਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਖੇ {{convert|82|in|mm|adj=on|-1}} ਵਾਲੀ [[ਓਟੋ ਸਟਰੂਵੀ ਦੂਰਬੀਨ]] ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;Kuiper June 1949&quot;/&gt;&lt;ref name=Otto/&gt; ਇਸਦੇ ਯੁਰੇਨਸ ਦੁਆਲੇ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ 1 ਮਾਰਚ 1948 ਨੂੰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;Kuiper June 1949&quot;/&gt; ਪਿਛਲੇ 100 ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਖੋਜਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਯੁਰੇਨਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਸੀ। ਕੂਈਪਰ ਨੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਂ &quot;ਮੀਰਾਂਡਾ&quot; ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ ਦੀ ਰਚਨਾ [[ਦੀ ਟੈਂਪੈਸਟ]] ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਇਸ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖੋਜੇ ਗਏ ਯੁਰੇਨਸ ਦੇ ਚਾਰ ਚੰਨਾਂ - ਏਰੀਅਲ, ਅੰਬਰੀਅਲ, ਟਾਈਟੇਨੀਆ ਅਤੇ ਓਬੇਰੋਨ - ਦੇ ਨਾਂ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ ਜਾੰ ਐਲੇਗਜ਼ੈਂਡਰ ਪੋਪ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸਨ।

== ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ ==
* [[ਮੀਰਾੰਡਾ ਦੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਗੁਣਾ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਮੀਰਾਂਡਾ ਦੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਗੁਣਾ ਦੀ ਸੂਚੀ]]
{{clear}}

== ਹਵਾਲੇ ==
{{reflist
| colwidth = 30em
| refs =

&lt;ref name=&quot;Thomas 1988&quot;&gt;
{{cite journal|year=1988|doi=10.1016/0019-1035(88)90054-1|bibcode=1988Icar...73..427T|pages=427–441 |volume=73 | first=P. C.|last=Thomas|title=Radii, shapes, and topography of the satellites of Uranus from limb coordinates|url=https://archive.org/details/icarus_1988-03_73_3/page/427|journal=Icarus|issue=3}}
&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=namesof&gt;
{{cite journal|title=The Names of the Satellites|author=S G Barton|journal=Popular Astronomy|volume=54|page=122}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Otto&gt;
{{cite web|title=Otto Struve Telescope|publisher=MacDonald Observatory|date=2014|url=http://www.mcdonaldobservatory.org/research/telescopes/struve|accessdate=2014-10-21}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Jacobson Campbell et al. 1992&quot;&gt;
{{cite journal| doi = 10.1086/116211| last1 = Jacobson| first1 = R. A.| last2 = Campbell| first2 = J. K.| last3 = Taylor| first3 = A. H.| last4 = Synnott| first4 = S. P.| date=June 1992 | title = The masses of Uranus and its major satellites from Voyager tracking data and earth-based Uranian satellite data| journal = The Astronomical Journal| volume = 103| issue = 6| pages = 2068–2078| bibcode = 1992AJ....103.2068J| ref = {{sfnRef|Jacobson Campbell et al.|1992}}}}
&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Hanel Conrath et al. 1986&quot;&gt;
{{cite journal| doi = 10.1126/science.233.4759.70| last1 = Hanel| first1 = R.| last2 = Conrath| first2 = B.| last3 = Flasar| first3 = F. M.| last4 = Kunde| first4 = V.| last5 = Maguire| first5 = W.| last6 = Pearl| first6 = J.| last7 = Pirraglia| first7 = J.| last8 = Samuelson| first8 = R.| last9 = Cruikshank| first9 = D.| date = 4 July 1986| title = Infrared Observations of the Uranian System| url = https://archive.org/details/sim_science_1986-07-04_233_4759/page/70| journal = Science| volume = 233| issue = 4759| pages = 70–74| pmid = 17812891| bibcode = 1986Sci...233...70H| ref = {{sfnRef|Hanel Conrath et al.|1986}}}}
&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;jplssd&quot;&gt;
{{cite web
| title = Planetary Satellite Physical Parameters
| publisher = [[JPL]] (Solar System Dynamics)
| url = http://ssd.jpl.nasa.gov/?sat_phys_par
| date = 2009-04-03
| accessdate = 2009-08-10
}}
&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Kuiper June 1949&quot;&gt;
Kuiper, G. P., [http://adsabs.harvard.edu//full/seri/PASP./0061//0000129.000.html ''The Fifth Satellite of Uranus''], Publications of the Astronomical Society of the Pacific, Vol. 61, No. 360, p. 129, June 1949
&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;PIA00044&quot;&gt;
{{cite web
| url = http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA00044
| title = PIA00044: Miranda high resolution of large fault
| accessdate = 2007-07-23
| publisher = JPL, NASA
}}
&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Chaikin 2001&quot;&gt;{{cite web|last=Chaikin |first=Andrew |authorlink=Andrew Chaikin |title=Birth of Uranus' Provocative Moon Still Puzzles Scientists |work=Space.com |publisher=Imaginova Corp. |date=2001-10-16 |url=http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/miranda_creation_011016-1.html |accessdate=2007-12-07 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080709020909/http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/miranda_creation_011016-1.html |archivedate=2008-07-09 }}
&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Pappalardo Reynolds et al. 1997&quot;&gt;
{{cite journal| doi = 10.1029/97JE00802| last1 = Pappalardo| first1 = Robert T.| last2 = Reynolds| first2 = Stephen J.| last3 = Greeley| first3 = Ronald| date = 1997-06-25| title = Extensional tilt blocks on Miranda: Evidence for an upwelling origin of Arden Corona| journal = Journal of Geophysical Research| volume = 102| issue = E6| pages = 13,369–13,380| pmid = | pmc = | bibcode = 1997JGR...10213369P| ref = {{sfnRef|Pappalardo Reynolds et al.|1997}}}}
&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Pappalardo Greeley 1993&quot;&gt;
{{cite conference
| last1 = Pappalardo
| first1 = Robert T.
| last2 = Greeley
| first2 = Ronald
| date = 1993
| title = Structural evidence for reorientation of Miranda about a paleo-pole
| booktitle = In Lunar and Planetary Inst., Twenty-Fourth Lunar and Planetary Science Conference. Part 3: N-Z
| pages = 1111–1112
| bibcode = 1993LPI....24.1111P
}}
&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Tittemore Wisdom 1990&quot;&gt;
{{cite journal| doi = 10.1016/0019-1035(90)90125-S| last1 = Tittemore| first1 = William C.| last2 = Wisdom| first2 = Jack| date=June 1990 | title = Tidal evolution of the Uranian satellites: III. Evolution through the Miranda-Umbriel 3:1, Miranda-Ariel 5:3, and Ariel-Umbriel 2:1 mean-motion commensurabilities| journal = Icarus| volume = 85| issue = 2| pages = 394–443| pmid = | pmc = | bibcode = 1990Icar...85..394T| ref = harv| url = http://dspace.mit.edu/bitstream/1721.1/57632/2/19834233-MIT.pdf| hdl = 1721.1/57632}}
&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Tittemore Wisdom 1989&quot;&gt;
{{cite journal| doi = 10.1016/0019-1035(89)90070-5| last1 = Tittemore| first1 = William C.| last2 = Wisdom| first2 = Jack| date=March 1989 | title = Tidal evolution of the Uranian satellites: II. An explanation of the anomalously high orbital inclination of Miranda| url = https://archive.org/details/icarus_1989-03_78_1/page/63| journal = Icarus| volume = 78| issue = 1| pages = 63–89| pmid = | pmc = | bibcode = 1989Icar...78...63T| ref = harv| hdl = 1721.1/57632}}
&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Malhotra Dermott 1990&quot;&gt;
{{cite journal| doi = 10.1016/0019-1035(90)90126-T| last1 = Malhotra| first1 = Renu| last2 = Dermott| first2 = Stanley F.| date=June 1990 | title = The role of secondary resonances in the orbital history of Miranda| url = https://archive.org/details/icarus_1990-06_85_2/page/444| journal = Icarus| volume = 85| issue = 2| pages = 444–480| issn = 0019-1035| pmid = | pmc = | bibcode = 1990Icar...85..444M| ref = harv}}
&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=michigan&gt;{{cite web|title= Observe the Outer Planets!|author= Doug Scobel|url=http://www.umich.edu/~lowbrows/reflections/2005/dscobel.20.html|date=2005|publisher=The University of Michigan|accessdate=2014-10-24}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=umbriel&gt;{{cite journal|title=Surfaces of Section in the Miranda-Umbriel 3:1 Inclination Problem|url=https://archive.org/details/sim_celestial-mechanics-and-dynamical-astronomy_1994-06_59_2/page/129|author=Michele Moons and Jacques Henrard|journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy
|date=June 1994|volume=59|issue=2|pages=129–148|doi=10.1007/bf00692129|bibcode = 1994CeMDA..59..129M }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=water&gt;{{cite journal|title=Voyager 2 in the Uranian System: Imaging Science Results|author=B. A. Smith |display-authors=etal |journal=Science|date=4 July 1986|volume=233|issue=4759 |pages=43–64 |doi=10.1126/science.233.4759.43|pmid=17812889|bibcode = 1986Sci...233...43S |url=https://zenodo.org/record/1230972 }}&lt;/ref&gt;
}}

== ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ ==
{{Commons category|Miranda (moon)}}
* [https://web.archive.org/web/20151016012858/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Ura_Miranda Miranda Profile] at [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration site]
* ''The Nine Planets'' 'ਤੇ [http://www.nineplanets.org/miranda.html ਮੀਰਾਂਡਾ ਬਾਰੇ ਸਫ਼ਾ]
* [http://www.solarviews.com/eng/miranda.htm Miranda, a Moon of Uranus] at ''Views of the Solar System''
* [http://stereomoons.blogspot.com/2009/09/mirandas-warning.html Paul Schenk's 3D images and flyover videos of Miranda and other outer solar system satellites]
* [http://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/MIRANDA/target Miranda Nomenclature] from the [http://planetarynames.wr.usgs.gov/ USGS Planetary Nomenclature web site]

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
{{ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੁਰੇਨਸ ਦੇ ਉਪਗ੍ਰਹਿ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ ਦੇ ਉਪਗ੍ਰਹਿ]]</text>
      <sha1>92dxj66okubs0qy2uooa4q5x00g7qhd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਨੇਥਨ ਲਿਓਨ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99876</id>
    <revision>
      <id>849849</id>
      <parentid>578966</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T20:50:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6145" sha1="rm9hr2b3ehdh56j46wqk5ftbwvn5dzc" xml:space="preserve">{{Infobox cricketer
| name = ਨੇਥਨ ਲਿਓਨ
| image = Nathan Lyon.jpg
| alt = Refer to caption
| caption = ਲਿਓਨ ਦਿਸੰਬਰ 2011 ਵਿੱਚ
| fullname = ਨੇਥਨ ਮਾਈਕਲ ਲਿਓਨ
| birth_date = {{Birth date and age|1987|11|20|df=yes}}
| birth_place = [[ਯੰਗ, ਨਿਊ ਸਾਊਥ ਵੇਲਜ਼]], [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ]]
| nickname = ਗੈਰੀ,&lt;ref name=&quot;Garry&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/blogs/content/story/1073499.html |title=Nice, Garry! |accessdate=26 March 2017 |work=ESPN Cricinfo}}&lt;/ref&gt; ਗਾਜ਼ਾ,&lt;ref name=CricketCountry&gt;{{cite web|url=http://www.cricketcountry.com/articles/nathan-lyon-12-facts-you-should-know-about-australias-leading-contemporary-test-spinner-496768|title=Nathan Lyon: 12 facts you should know about Australia’s leading contemporary Test spinner|publisher=Cricket Country|author=Nishad Pai Vaidya|date=20 November 2016|accessdate=26 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161127022459/http://www.cricketcountry.com/articles/nathan-lyon-12-facts-you-should-know-about-australias-leading-contemporary-test-spinner-496768|archive-date=27 ਨਵੰਬਰ 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਲਾਇਨੋ, ਲਾਇਨ, ਗੋਟ&lt;ref name=&quot;Barrett&quot;&gt;{{cite news|last1=Barrett|first1=Chris|title=Record-breaking Nathan Lyon eager to get at England's left-handers in Ashes|url=http://www.smh.com.au/sport/cricket/recordbreaking-nathan-lyon-eager-to-get-at-englands-lefthanders-in-ashes-20150613-ghn4ss.html|accessdate=28 December 2015|work=The Sydney Morning Herald|date=13 June 2015}}&lt;/ref&gt;
| height = 181 ਸੈਮੀ (5 ਫ਼ੁ 11 ਇੰ)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Nathan Lyon|url=http://www.cricket.com.au/teams/australia-men/the-squad/nathan-lyon|work=cricket.com.au|publisher=Cricket Australia|accessdate=15 January 2014|archive-date=16 ਜਨਵਰੀ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140116122328/http://www.cricket.com.au/teams/australia-men/the-squad/nathan-lyon|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; 
| batting = ਸੱਜਾ ਹੱਥ [[ਬੱਲੇਬਾਜ਼]] 
| bowling = ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਔਫ਼ ਸਪਿਨ
| role = [[ਗੇਂਦਬਾਜ਼ (ਕ੍ਰਿਕਟ)|ਗੇਂਦਬਾਜ਼]]
| international = ਹਾਂ
| country = ਆਸਟਰੇਲੀਆ

| testdebutdate = 31 ਅਗਸਤ
| testdebutyear = 2011
| testdebutagainst = ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ
| testcap = 421
| lasttestdate = 23 ਨਵੰਬਰ
| lasttestyear = 2017
| lasttestagainst = ਇੰਗਲੈਂਡ

| odidebutdate = 8 ਮਾਰਚ
| odidebutyear = 2012
| odidebutagainst = ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ
| odicap = 194
| lastodidate = 24 ਅਗਸਤ
| lastodiyear = 2016
| lastodiagainst = ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ
| odishirt = 67

| oneT20I = ਹਾਂ
| T20Idebutdate = 29 ਜਨਵਰੀ
| T20Idebutyear = 2016
| T20Idebutagainst =ਭਾਰਤ
| T20Icap = 77
| T20Ishirt =

| club1 = ਏ.ਸੀ.ਟੀ. ਕੌਮੈਟਸ
| year1 = 2008–2010
| club2 = [[ਸਾਊਦਰਨ ਰੈਡਬੈਕਸ|ਦੱਖਣੀ ਆਸਟਰੇਲੀਆ]]
| year2 = 2011–2013
| club3 = [[ਐਡਿਲੇਡ ਸਟ੍ਰਾਈਕਰਜ਼]]
| year3 = 2011–2013
| club4 = [[ਨਿਊ ਸਾਊਥ ਵੇਲਜ਼ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਨਿਊ ਸਾਊਥ ਵੇਲਜ਼]]
| year4 = {{nowrap|2013–ਹੁਣ ਤੱਕ}}
| clubnumber4 = 67
| club5 = [[ਸਿਡਨੀ ਸਿਕਸਰਜ਼]]
| year5 = 2013–ਹੁਣ ਤੱਕ
| clubnumber5 = 67
| club6 = [[ਵੌਰਸੈਸਟਰਸ਼ਾਇਰ ਕਾਊਂਟੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕਲੱਬ|ਵੌਰਸੈਸਟਰਸ਼ਾਇਰ]]
| year6 = 2017–ਹੁਣ ਤੱਕ

| columns = 4
| column1 = [[ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟ|ਟੈਸਟ]]
| column2 = [[ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ|ਇੱਕ ਦਿਨਾ]]
| column3 = [[ਪਹਿਲਾ ਦਰਜਾ ਕ੍ਰਿਕਟ|ਪਹਿਲਾ ਦਰਜਾ]]
| column4 = [[ਏ ਦਰਜਾ ਕ੍ਰਿਕਟ|ਏ ਦਰਜਾ]]
| matches1 = 69
| matches2 = 13
| matches3 = 119
| matches4 = 50
| runs1 = 683
| runs2 = 46
| runs3 = 1,357
| runs4 = 168
| bat avg1 = 11.77
| bat avg2 = 23.00
| bat avg3 = 12.92
| bat avg4 = 15.27
| 100s/50s1 = 0/0
| 100s/50s2 = 0/0
| 100s/50s3 = 0/2
| 100s/50s4 = 0/0
| top score1 = 40[[ਨਾਬਾਦ|*]]
| top score2 = 30
| top score3 = 75
| top score4 = 37[[ਨਾਬਾਦ|*]]
| deliveries1 = 16,368
| deliveries2 = 720
| deliveries3 = 26,889
| deliveries4 = 2,665
| wickets1 = 269
| wickets2 = 17
| wickets3 = 393
| wickets4 = 62
| bowl avg1 = 31.83
| bowl avg2 = 34.82
| bowl avg3 = 36.02
| bowl avg4 = 34.58
| fivefor1 = 12
| fivefor2 = 0
| fivefor3 = 12
| fivefor4 = 0
| tenfor1 = 2
| tenfor2 = n/a
| tenfor3 = 2
| tenfor4 = n/a
| best bowling1 = 8/50
| best bowling2 = 4/44
| best bowling3 = 8/50
| best bowling4 = 4/10
| catches/stumpings1 = 32/–
| catches/stumpings2 = 2/–
| catches/stumpings3 = 49/–
| catches/stumpings4 = 25/–

| source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/272279.html ESPNcricinfo
| date = 7 ਸਤੰਬਰ
| year = 2017
}}

'''ਨੇਥਨ ਮਾਈਕਲ ਲਿਓਨ''' (ਜਨਮ 20 ਨਵੰਬਰ 1987) ਇੱਕ [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ|ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ]] [[ਕ੍ਰਿਕਟ|ਕ੍ਰਿਕਟਰ]] ਹੈ। ਉਸ ਕੋਲ ਕਿਸੇ ਵੀ [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ]] ਔਫ਼-ਸਪਿਨ [[ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ (ਕ੍ਰਿਕਟ)|ਗੇਂਦਬਾਜ਼]] ਦੁਆਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਟਾਂ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਹਿਊ ਟਰੰਬਲ ਦੁਆਰਾ ਲਈਆਂ ਵਿਕਟਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 141 ਨੂੰ 2015 ਵਿੱਚ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ।

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

{{ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੇ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1987]]</text>
      <sha1>rm9hr2b3ehdh56j46wqk5ftbwvn5dzc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਦਿੱਦਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103714</id>
    <revision>
      <id>849830</id>
      <parentid>563892</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T18:01:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6852" sha1="7nrtdq7f9lhmlugbeut50hl6wmbcl20" xml:space="preserve">'''ਦਿੱਦਾ''' (floruit 1003), 958 ਸੀ.ਈ ਤੋਂ 1003 ਸੀ.ਈ ਤੱਕ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਸ਼ਾਸਕ ਰਹੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੋਤਿਆਂ ਲਈ ਰੀਜੈਂਟ ਰਹੀ, ਅਤੇ 980 ਤੋਂ ਇਕੋ ਇੱਕ ਸ਼ਾਸਕ ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ। 

== ਜੀਵਨ ==
ਦਿੱਦਾ ਸਿਮਹਾਰਾਜਾ, ਲੋਹਾਰਾ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚਕਾਰ ਵਪਾਰਕ ਰੂਟ 'ਤੇ ਲੋਹਾਰਾ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਪੀਰ ਪੰਜਾਲ ਦੀ ਰੇਂਜ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਭੀਮਾ ਸ਼ਾਹੀ ਉਸ ਦਾ ਨਾਨਾ ਸੀ, ਕਾਬੁਲ ਸ਼ਾਹੀ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।{{sfnp|Stein|1989b|pp=293-294|ps=}}{{sfnp|Stein|1989a|p=104|ps=}} ਉਹ ਅਕਸਰ ਲੋਹਾਰਾ ਵਿੱਚ ਦਿੱਦਾ ਕੋਲ ਆਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਲੋਹਾਰਾ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਮਾਰਗ 'ਤੇ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਪੀਰ ਪੰਜਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੀ। ਉਹ ਅਪੰਗ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੁਆਰਾ ਨਾਰਾਜ਼ ਸੀ। ਵਿਗਰਾਹਾਰਾਜਾ, ਉਸ ਦਾ ਚਚੇਰਾ ਭਰਾ, ਸਿੰਘਾਸਣ ਦਾ ਵਾਰਿਸ ਸੀ ਜਦ ਤੱਕ ਕਿ ਸਿੰਮਰਾਜਾ ਤੋਂ ਉਦੈਰਾਜਾ ਦਾ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=Queen of Ice|last=Rangachari|first=Devika|publisher=Duckbill Books|year=2014|isbn=9789383331185|location=Chennai|pages=}}&lt;/ref&gt;

ਉਸ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਕਸੇਮਗੁਪਤ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ, ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਲੋਹਾਰਾ ਰਾਜ ਨੂੰ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਰੀਜੈਂਟ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਦਿੱਦਾ ਦਾ ਰਾਜ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਮਿਲੇ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਅਤੇ ਕਸੇਮਗੁਪਤ ਦਾ ਨਾਮ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।

==ਰੀਜੈਂਟ==
ਜਦੋਂ ਕੇਸੇਮਗੁਪਤਾ ਦੀ ਮੌਤ 958 ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬੁਖਾਰ ਕਾਰਨ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਅਭਿਮਨਿਊ II ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਭਿਮਨਿਊ ਅਜੇ ਬੱਚਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਦਿੱਦਾ ਨੇ ਰੀਜੈਂਟ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਸਮਾਜਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਆਦਰ-ਮਾਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕੰਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁਸੀਬਤ ਭਰੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦੇਣਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਉਸਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ। ਸਥਿਤੀ ਤਣਾਅਪੂਰਨ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਗੁਆਉਣ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਗਈ, ਪਰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪਦਵੀ ਦੇ ਪੱਕਾ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ਵਤ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਦਿੱਦਾ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਕਾਬੂ ਕੀਤੇ ਵਿਦਰੋਹੀਆਂ ਨੂੰ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ। ਸੰਨ 972 ਵਿੱਚ ਅਭਿਮਨਿਯੂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਣ 'ਤੇ ਹੋਰ ਮੁਸੀਬਤ ਫੈਲ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਨੰਦੀਗੁਪਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਅਜੇ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਬੱਚਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਰਾਜ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਡਮਰਾਂ, ਜੋ ਕਿ ਜਗੀਰੂ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਿੱਦਾ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਲੋਹਾਰਾ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਲਈ ਭਾਰੀ ਮੁਸਕਲਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਗਿਆ।

== ਹਵਾਲੇ ==
{{reflist}}

==ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ==
*{{citation |title=Aspects of ancient Indian administration |first=Dilip Kumar |last=Ganguly |url=https://books.google.com/books?id=mWgbE3r0aYcC |publisher=Abhinav Publications |year=1979 |isbn=978-81-7017-098-3}}
*{{citation |first=Ravi |last=Kalia |title=Bhubaneswar: From a Temple Town to a Capital City |publisher=Southern Illinois University Press |year=1994 |url=https://www.questia.com/read/55271807 |via=[[Questia]] |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20161229033115/https://www.questia.com/read/55271807/bhubaneswar-from-a-temple-town-to-a-capital-city |access-date=2020-02-14 |archive-date=2016-12-29 |url-status=dead }}
*{{citation |title=Kashmir and it's people: studies in the evolution of Kashmiri society |first=M. K. |last=Kaw |publisher=APH Publishing |year=2004 |isbn=978-81-7648-537-1 |url=https://books.google.com/books?id=QpjKpK7ywPIC}}
*{{citation |first=Mark Aurel |last=Stein |authorlink=Mark Aurel Stein |title=Kalhana's Rajatarangini: a chronicle of the kings of Kasmir, Volume 1 |edition=Reprinted |publisher=Motilal Banarsidass |year=1989a |origyear=1900 |isbn=978-81-208-0369-5 |url=https://books.google.com/books?id=-dfT2D8mnukC}}
*{{citation |first=Mark Aurel |last=Stein |title=Kalhana's Rajatarangini: a chronicle of the kings of Kasmir, Volume 2 |edition=Reprinted |publisher=Motilal Banarsidass |year=1989b |origyear=1900 |isbn=978-81-208-0370-1 |url=https://books.google.com/books?id=KzxTkI9iAxkC}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀ ਸ਼ਾਸਕ ਔਰਤਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀ ਲਵਸ ਵੁਮੈਨ 2020]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:11ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]]</text>
      <sha1>7nrtdq7f9lhmlugbeut50hl6wmbcl20</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਭਾਵਨਾ ਰੂਪਰੇਲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104465</id>
    <revision>
      <id>849890</id>
      <parentid>831629</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T05:50:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5202" sha1="33i8n7it78p82l2s4258c7afb1c6piq" xml:space="preserve">{{Infobox person|name=ਭਾਵਨਾ ਰੂਪਰੇਲ|birth_date={{Birth date and age|df=yes|1989|01|10}}|birth_place=[[ਮੁੰਬਈ]], ਭਾਰਤ|residence=[[ਮੁੰਬਈ]], ਭਾਰਤ|nationality=ਭਾਰਤੀ|occupation=[[Model (person)|ਮਾਡਲ]], [[ਅਦਾਕਾਰਾ]]|years active=2002 - ਵਰਤਮਾਨ|years_active=2002 - ਵਰਤਮਾਨ|relatives=[[ਪੂਜਾ ਰੂਪਰੇਲ]] (ਭੈਣ)&lt;br&gt;[[ਜੈਨੀਫਰ ਐਨੀਸਟਨ]] (ਚਚੇਰੀ ਭੈਣ)}}
'''ਭਾਵਨਾ ਰੂਪਰੇਲ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ ਜੋ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਅਤੇ ਤੇਲਗੂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;IMDb profile&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.imdb.com/name/nm2198537/bio?ref_=nm_ov_bio_sm|title=IMDb profile|access-date=2015-02-19|publisher=IMDb}}&lt;/ref&gt;

== ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ==
ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ 1989 ਵਿੱਚ [[ਮੁੰਬਈ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਪੂਜਾ ਰੂਪਰੇਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਹੈ।

== ਕਰੀਅਰ ==
ਭਾਵਨਾ ਰੂਪਰੇਲ ਨੇ 2002 ਵਿੱਚ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਲ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਣਾ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਨਾ ਤੂਮ ਜਾਨੋ ਨਾ ਹਮ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਰਿਤਿਕ ਅਤੇ ਸੈਫ ਅਲੀ ਖਾਨ ਅਭਿਨੀਤ ਹੋਏ. ਸਾਲ 2012 ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ਚਲ ਪਿਚੁਰ ਬਾਂਟੇ ਹੈ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਣ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਭਿਨੈ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹ 2013 ਵਿੱਚ ਸੁਕੀਮਾਡੂ ਵਿੱਚ ਅਦੀ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾ ਅਗਰਵਾਲ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ &quot;ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਕੁੜੀ&quot; ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿਤੀ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;Bhavna Ruparel enter films&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/sonakshi-sinhas-sexy-cousin-bhavna-ruparel-to-enter-films/|title=Bhavna Ruparel enter films|access-date=2015-02-19|publisher=Bollywood Life|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219164309/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/sonakshi-sinhas-sexy-cousin-bhavna-ruparel-to-enter-films/|archive-date=2015-02-19|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chal Pichchur Banate Hain&quot;&gt;{{Cite news|url=https://in.movies.yahoo.com/news/chal-pichchur-banate-hain-movie-review-064025518.html|title=Chal Pichchur Banate Hain|access-date=2015-02-19|publisher=Yahoo Movies|archive-date=2015-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219163625/https://in.movies.yahoo.com/news/chal-pichchur-banate-hain-movie-review-064025518.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ ==

=== ਫ਼ਿਲਮਾਂ ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! ਸਾਲ
!ਫਿਲਮ
! ਭੂਮਿਕਾ
! ਭਾਸ਼ਾ
! ਨੋਟਸ
|-
| 2002 
|ਨਾ ਤੁਮ ਜਾਣੋ ਨਾ ਹਮ
| - 
| ਹਿੰਦੀ
| 
ਬਾਲ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ&lt;ref name=&quot;Na Tum Jaano Na Hum&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.imdb.com/title/tt0248216/fullcredits?ref_=tt_ov_st_sm|title=Na Tum Jaano Na Hum|access-date=2015-02-19|publisher=IMDb}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2003 
|ਜੋਗਰੇਸ ਪਾਰਕ
| - 
|ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ
| 
ਬਾਲ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ&lt;ref name=&quot;Joggers' Park&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.imdb.com/title/tt0363721/fullcredits?ref_=tt_ov_st_sm|title=Joggers' Park|last=|first=|date=|work=|accessdate=2015-02-19|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=IMDb}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2012 
| ਚਲ ਪਿਚਚੁਰ ਬਨਾਤੇ ਹੈ
| ਮੇਲਰੇਨਾ 
| - 
| 
ਬਾਲਗ ਸ਼ੁਰੂਆਤ&lt;ref name=&quot;Clash of cousins&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.thaindian.com/newsportal/entertainment/clash-of-cousins-no-says-bhavna-ruparel_100641398.html|title=Clash of cousins|last=|first=|date=|work=|accessdate=2015-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219160742/http://www.thaindian.com/newsportal/entertainment/clash-of-cousins-no-says-bhavna-ruparel_100641398.html|archive-date=2015-02-19|dead-url=yes|publisher=The Indian news}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2013 
|ਸੁਕੁਮਰੁਡੂ&lt;br /&gt;
| ਦੈਵਿਕੀ
| ਤੇਲਗੂ
|ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ
|}

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==
* [//en.wikipedia.org/wiki/Nisha_Agarwal Nisha Agarwal]
* [//en.wikipedia.org/wiki/Sukumarudu Sukumarudu]

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist|colwidth=50em}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1989]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਬਾਲ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>33i8n7it78p82l2s4258c7afb1c6piq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਫ਼ਲੋਰੈਂਸ ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107817</id>
    <revision>
      <id>849862</id>
      <parentid>843540</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T21:39:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261011sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>849862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37668" sha1="2878m0jszx7too09tdyk4cq5c8r8kj3" xml:space="preserve">{{Infobox scientist
|name  = ਫਲੋਰੈਂਸ ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ
|honorific_suffix = {{postnominals|country=GBR|size=100%|OM|RRC|DStJg}}
|image = Florence Nightingale (H Hering NPG x82368).jpg
|birth_date = {{birth date|1820|5|12|df=y}}
|birth_place = [[ਫਲੋਰੈਂਸ]], ਟਸਕਨੀ, ਇਟਲੀ
|death_date = {{death date and age|1910|8|13|1820|5|12|df=y}}
|death_place = [[ਮੇਅਫ਼ੇਅਰ]], [[ਲੰਡਨ]], ਇੰਗਲੈਂਡ
|nationality = ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ 
|research_field = ਨਰਸਿੰਗ ਅਤੇ ਅੰਕੜਾ ਵਿਗਿਆਨੀ
|known_for = ਆਧੁਨਿਕ [[ਨਰਸਿੰਗ]] ਦੀ ਮੋਹਰੀ 
|fields = ਹਸਪਤਾਲ [[ਸਫਾਈ]] ਅਤੇ [[ਸੈਨੀਟੇਸ਼ਨ]], ਅੰਕੜਾ ਵਿਗਿਆਨ 
|work_institutions = [[ਸੈਲਿਮੀਆਂ ਬੈਰਕਾਂ]], [[ਉਸਕੂਦਾਰr|ਸਕੁਟਾਰੀ]] &lt;br/&gt; [[ਕਿੰਗਜ਼ ਕਾਲਜ ਲੰਡਨ]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.kcl.ac.uk/aboutkings/history/famouspeople/florencenightingale.aspx |title=Florence Nightingale |work=King's College London |accessdate=30 November 2015 }}&lt;/ref&gt;
|awards = [[ਰਾਇਲ ਰੈੱਡ ਕਰਾਸ]] (1883) &lt;br /&gt; [[ਆਰਡਰ ਆਫ਼ ਸੇਂਟ ਜੌਨ (ਚਾਰਟਰਡ 1888)|ਲੇਡੀ ਆਫ ਗਰੇਸ ਆਫ ਦ ਆਰਡਰ ਆਫ਼ ਸੇਂਟ ਜੌਨ (LGStJ)]] (1904) &lt;br /&gt; [[ਆਰਡਰ ਆਫ ਮੈਰਿਟ (ਕਾਮਨਵੈਲਥ)|ਆਰਡਰ ਆਫ਼ ਮੈਰਿਟ]](1907)
|signature = Florence Nightingale Signature.svg
|footnotes = {{Listen| embed=yes |filename = Florence Nightingale voice - 1576A 2nd Rendition Crop.ogg |title = ਫਲੋਰੈਂਸ ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ ਦੀ ਆਵਾਜ਼|type = speech |description = 30 ਜੁਲਾਈ 1890 ਨੂੰ [[ਚਾਰਜ ਆਫ਼ ਦ ਲਾਈਟ ਬ੍ਰਿਗੇਡ]] ਦੇ ਲਈ ਪੈਸਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵੈਕਸ ਸਿਲੰਡਰ ਤੇ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/details/FlorenceNightingale2ndRendition1890GreetingsToTheDearOldComradesOf |title=Florence Nightingale 2nd rendition, 1890 – greetings to the dear old comrades of Balaclava |work=[[Internet Archive]] |accessdate=13 February 2014 }}&lt;/ref&gt;}}
}}

'''ਫਲੋਰੈਂਸ ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ''', [[Member of the Order of Merit|OM]], [[Royal Red Cross|RRC]], [[Dame of Grace of the Order of St John|DStJ]] ({{IPAc-en|ˈ|f|l|ɒr|ə|n|s|_|ˈ|n|aɪ|t|ᵻ|ŋ|ɡ|eɪ|l}}; 12 ਮਈ 1820 – 13 ਅਗਸਤ 1910) ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰਕ ਅਤੇ ਅੰਕੜਾ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ [[ਨਰਸਿੰਗ]] ਦੀ ਬਾਨੀ ਸੀ।  

ਕ੍ਰੀਮੀਆ ਦੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ ਨੇ ਨਰਸਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਤੇ ਟ੍ਰੇਨਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੀਤੀ। .&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Eminent Victorians|url=https://archive.org/details/eminentvictorian0000lytt|last=Strachey|first=Lytton|publisher=Chatto and Windus|year=1918|location=London}}{{page needed|date=March 2015}}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ ਨਰਸਿੰਗ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਨਾਮਵਰ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਵਿਕਟੋਰੀਅਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਆਈਕਨ ਬਣ ਗਈ, ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜ਼ਖਮੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਘੁੰਮ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਲੈ ਰਹੀ &quot;ਲੇਡੀ ਵਿਦ ਦ ਲੈਂਪ&quot; ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8SpyhptLxecC&amp;pg=PA15|title=Medical Women and Victorian Fiction|last=Swenson|first=Kristine|publisher=University of Missouri Press|year=2005|isbn=978-0-8262-6431-2|page=15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Parragon&quot;&gt;{{Cite book|title=Atlas of Military History|url=https://archive.org/details/atlasofworldmili0000ralb_j5i6|last=Aaron Ralby|publisher=Parragon|year=2013|isbn=978-1-4723-0963-1|pages=[https://archive.org/details/atlasofworldmili0000ralb_j5i6/page/281 281]|chapter=The Crimean War 1853–1856}}&lt;/ref&gt;

ਹਾਲੀਆ ਟਿੱਪਣੀਕਾਰਾਂ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ ਦੀਆਂ ਕਰੀਮੀਆ ਦੇ ਯੁੱਧ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵਧਾ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਨਰਸਿੰਗ ਦੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਦੇ ਆਸਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਬਾਰੇ ਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;BBC 2017&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/nightingale_01.shtml|title=Florence Nightingale: the Lady with the Lamp|last=Bostridge|first=Mark|date=17 February 2011|publisher=BBC}}&lt;/ref&gt; 1860 ਵਿਚ, ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ ਨੇ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਸੈਂਟ ਥਾਮਸ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਰਸਿੰਗ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਨਰਸਿੰਗ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਨਰਸਿੰਗ ਸਕੂਲ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਹੁਣ ਕਿੰਗਜ਼ ਕਾਲਜ ਲੰਡਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਨਰਸਿੰਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਮੋਹਰੀ ਕੰਮ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਨਵੀਆਂ ਨਰਸਾਂ ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਸੁਗੰਧ ਚੁੱਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਫਲੋਰੈਂਸ ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ ਮੈਡਲ, ਨਰਸਿੰਗ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜਨਮਦਿਨ ਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਰਸ ਦਿਵਸ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਰਗਾਂ ਲਈ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਣਾ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ ਤੋਂ ਬਚਾਓ ਲਈ ਚੰਗੀ ਰਾਹਤ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨਾ, ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨੀ ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਕਠੋਰ ਸਨ ਅਤੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਨਤ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 

ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ ਇੱਕ ਅਸਾਧਾਰਨ ਅਤੇ ਪਰਭਾਵੀ ਲੇਖਕ ਵੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੰਮ ਡਾਕਟਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਫੈਲਾਉਣ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਟ੍ਰੈਕਟ ਸਧਾਰਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਨ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਗ਼ਰੀਬ ਘੱਟ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਸਮਝ ਸਕਣ। ਉਹ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗ੍ਰਾਫ਼ੀਕਲ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤ ਕੇ ਇੰਫ਼ੋਗ੍ਰਾਫਿਕਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਮੋਹਰੀ ਵੀ ਸੀ।ਧਰਮ ਅਤੇ ਰਹੱਸਵਾਦ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਿਆਪਕ ਲਿਖਤਾਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ, ਸਿਰਫ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। 

== ਸ਼ੁਰੂ ਦਾ ਜੀਵਨ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Embley_Park.jpg|thumb|ਹੈਮਸ਼ਾਇਰ ਵਿੱਚ ਐਮਬਲਈ ਪਾਰਕ, ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ ਸਕੂਲ ਹੈ, ਵਿਲੀਅਮ ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। &lt;br /&gt;]]
ਫਲੋਰੈਂਸ ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਮਈ 1820 ਨੂੰ ਫਲੋਰੈਂਸ, ਟਸਕਨੀ, ਇਟਲੀ ਦੇ ਵਿੱਲਾ ਕੋਲੰਬਾਇਆ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਅਮੀਰ, ਉੱਪਰਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਚੰਗੇ ਰਸੂਖਦਾਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.countryjoe.com/nightingale/house.htm|title=The true Florence: Exploring the Italian birthplace of Florence Nightingale|last=Shiller|first=Joy|date=1 December 2007|access-date=16 March 2015}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਲੋਰੇਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਫ੍ਰਾਂਸ ਪਾਰਥੀਨੋਪ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਦੀ ਜਨਮ ਭੂਮੀ, ਪਾਰਥੀਨੋਪ (ਹੁਣ ਨੈਪਲਸ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ) ਇੱਕ ਯੂਨਾਨੀ ਬਸਤੀ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ 1821 ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਥੇ ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ ਐਮਬਲੀ, ਹੈਮਪਸ਼ਾਇਰ ਅਤੇ ਲੀ ਹਰਸਟ, ਡਾਰਬੀਸ਼ਾਇਰ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;NightingaleonMysticism&quot;&gt;{{Cite book|title=Florence Nightingale on Mysticism and Eastern Religions|last=Florence Nightingale and Gerard Vallee (Editor)|publisher=[[Wilfrid Laurier University Press]]|year=2003|isbn=0-88920-413-6|chapter=''passim'', see esp Introduction}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NightingaleCrimeanColectedWorkds&quot;&gt;{{Cite book|title=Florence Nightingale: The Crimean War|last=Florence Nightingale and Lynn McDonald (Editor)|publisher=[[Wilfrid Laurier University Press]]|year=2010|isbn=0-88920-469-1|chapter=An introduction to Vol 14}}&lt;/ref&gt;

==ਕ੍ਰੀਮੀਆ ਦੀ ਜੰਗ==
[[File:Notes on Nursing (28).jpg|thumb|A print of the jewel awarded to Nightingale by [[Queen Victoria]], for her services to the soldiers in the war]]

ਫਲੋਰੈਂਸ ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਯੋਗਦਾਨ ਕ੍ਰੀਮੀਆਈ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ, ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਫੋਕਸ ਬਣ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਜ਼ਖਮੀਆਂ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਹਾਲਤਾਂ ਬਾਰੇ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਮਿਲੀਆਂ। 21 ਅਕਤੂਬਰ 1854 ਨੂੰ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਤੇ 38 ਸਵੈ-ਇੱਛਿਤ ਔਰਤ ਨਰਸਾਂ ਦੇ ਸਟਾਫ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਸੀ ਮਾਈ ਸਮਿੱਥ&lt;ref&gt;{{cite journal
| last1 = Gill
| first1 = Christopher J.
| title =Nightingale in Scutari: Her Legacy Reexamined
| url = https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_2005-06-15_40_12/page/1799
| journal =Clinical Infectious Diseases
| volume =40
| issue =12
| pages =1799–1805
| date=June 2005
| doi =10.1086/430380| pmid = 15909269
| last2 = Gill
| first2 = Gillian C.
| issn = 1058-4838
| doi-access =free
}}&lt;/ref&gt;, ਅਤੇ 15 ਕੈਥੋਲਿਕ ਨਨਾਂ (ਹੈਨਰੀ ਐਡਵਰਡ ਮੈਨਿੰਗ ਦੁਆਰਾ ਲਾਮਬੰਦ)&lt;ref&gt;{{cite book |author=Mary Jo Weaver |title=New Catholic Women: a Contemporary Challenge to Traditional Religious Authority |url=https://archive.org/details/newcatholicwomen0000weav |location=San Francisco |publisher=Harper and Row |year=1985 |page=[https://archive.org/details/newcatholicwomen0000weav/page/31 31]}} citing {{cite book |first=Olga|last=Hartley |title=Women and the Catholic Church |location=London |publisher=Buns, Oates &amp; Washbourne |year=1935 |pages=222–223}}&lt;/ref&gt; ਨੂੰ (ਸਿਡਨੀ ਹਰਬਰਟ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹੇਠ) ਓਟੋਮੈਨ ਸਾਮਰਾਜ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਉਸ ਦੀ ਦੋਸਤ ਮੈਰੀ ਕਲਾਰਕ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;Patrick Waddington, &quot;Mohl, Mary Elizabeth (1793–1883)&quot;, ''Oxford Dictionary of National Biography'', Oxford University Press, 2004; online edn, January 2007 [http://www.oxforddnb.com/view/article/18880, accessed 7 February 2015]&lt;/ref&gt; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰੀਮੀਆ ਦੇ ਬਾਲਕਲਾਵਾ ਤੋਂ ਬਲੈਕ ਸੀਅ ਦੇ ਪਾਰ ਲਗਭਗ 295 ਸਮੁੰਦਰੀ ਕਿਲੋਮੀਟਰ (546 ਕਿਮੀ; 339 ਮੀਲ) ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਥੇ ਮੁੱਖ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੈਂਪ ਸਥਿਤ ਸਨ।

[[File:Nightingale letter.jpeg|thumb|left|Letter from Nightingale to [[Mary Elizabeth Mohl|Mary Mohl]], 1881]]
ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਨਵੰਬਰ 1854 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਕੁਟਾਰੀ (ਇਸਤਾਂਬੁਲ ਵਿੱਚ ਅਜੋਕੀ ਉਸਕਦਾਰ) ਦੇ ਸੇਲੀਮੀਏ ਬੈਰਕ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚੀ। ਉਸ ਦੀ ਟੀਮ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਜ਼ਖਮੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਮਾੜੀ ਦੇਖਭਾਲ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਣਦੇਖੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਲੋੜ੍ਹ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੈਡੀਕਲ ਸਟਾਫ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਘੱਟ ਸੀ, ਸਫਾਈ ਨੂੰ ਵੀ ਅਣਦੇਖਿਆ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਆਮ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਘਾਤਕ ਵੀ ਸਨ। ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਉਪਕਰਣ ਨਹੀਂ ਸਨ। 

{{cquote|ਇਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਵਾਨ ਔਰਤਾਂ ... ਤਿੰਨ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਚਿੰਤਾ ਨੂੰ ਸਾਂਭ ਲਿਆ।|author=[[Lucien Baudens]]|source=''La guerre de Crimée, les campements, les abris, les ambulances, les hôpitaux '', p. 104.&lt;ref&gt;{{cite book |last= Baudens |first= Lucien |title=La Guerre de Crimée. Les campements, les bris, les ambulances, les hôpitaux, etc. |year=1858 |publisher=Michel Lévy frères |location=Paris, FR |via=Google Books |url=https://books.google.com/books?id=O81EAAAAcAAJ |language=fr}}&lt;/ref&gt;}}

ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਨੇ ਟਾਈਮਜ਼ ਨੂੰ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਮਾੜੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਹੱਲ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਭੇਜਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸਮਬਾਰਡ ਕਿੰਗਡਮ ਬਰੂਨਲ ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਾਣਿਤ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਕਰਨ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਦਾਰਡੇਨੇਲਸ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਤੀਜਾ &quot;ਰੇਨਕਿਓਈ ਹਸਪਤਾਲ&quot; ਸੀ, ਇੱਕ ਨਾਗਰਿਕ ਸਹੂਲਤ ਜੋ ਡਾ ਐਡਮੰਡ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਪਾਰਕਸ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਧੀਨ ਮੌਤ ਦੀ ਦਰ {{sfrac|1|10}}ਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸੀ।&lt;ref&gt;[http://www.nationalarchives.gov.uk/battles/crimea/popup/medical.htm &quot;Report on Medical Care&quot;]. British National Archives (WO 33/1 ff.119, 124, 146–7). 23 February 1855.&lt;/ref&gt;

ਨੈਸ਼ਨਲ ਬਾਇਓਗ੍ਰਾਫੀ ਦੀ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਵਿੱਚ ਸਟੀਫਨ ਪੇਜਟ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਨੇ ਮੌਤ ਦੀ ਦਰ ਨੂੰ 42% ਤੋਂ ਘਟਾ ਕੇ 2% ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਜਾਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸਫਾਈ 'ਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆ ਕੇ ਜਾਂ ਸੈਨੇਟਰੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਕੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਲਈ, ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਨੇ ਜੰਗੀ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਧੋਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਫਾਈ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕੰਮ ਵੀ ਕੀਤਾ।

ਸਕੁਟਰੀ ਵਿਖੇ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਠੰਢ ਦੌਰਾਨ, 4,077 ਫੌਜੀ ਉਥੇ ਮਰ ਗਏ ਸਨ। ਟਾਈਫਸ, ਟਾਈਫਾਈਡ, ਹੈਜ਼ਾ, ਅਤੇ ਪੇਚਸ਼ ਵਰਗੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਮਿਲੇ ਜ਼ਖਮਾਂ ਨਾਲੋਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵਧੇਰੇ ਸੈਨਿਕ ਮਰ ਗਏ। ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਭੀੜ, ਖਰਾਬ ਸੀਵਰੇਜ ਅਤੇ ਹਵਾਦਾਰੀ ਦੀ ਘਾਟ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੈਨੇਟਰੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰਚ 1855 ਵਿੱਚ ਸਕੂਟਰੀ ਭੇਜਣਾ ਪਿਆ। ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਸੀਵਰੇਜ ਅਤੇ ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਮੌਤ ਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਮੀ ਆਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਮੌਤ ਦੀ ਦਰ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਕਦੇ ਕਾਇਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। 2001 ਅਤੇ 2008 ਵਿੱਚ ਬੀ.ਬੀ.ਸੀ. ਨੇ ਉਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਜੋ ਕ੍ਰੀਮੀਆ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗਾਰਡੀਅਨ ਅਤੇ ਸੰਡੇ ਟਾਈਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕੁਝ ਫਾਲੋ-ਅਪ ਲੇਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ ਸਨ। ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਵਿਦਵਾਨ ਲੀਨ ਮੈਕਡੋਨਲਡ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਲੋਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ &quot;ਅਕਸਰ ਵਿਗਾੜ&quot; ਵਜੋਂ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਬਹਿਸ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੁੱਢਲੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ।

ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਅਜੇ ਵੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੌਤ ਦੀ ਦਰ ਘਟੀਆ ਪੋਸ਼ਣ, ਸਪਲਾਈ ਦੀ ਘਾਟ, ਬਾਸੀ ਹਵਾ ਅਤੇ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿਹਨਤ ਕਾਰਨ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਾਪਸ ਪਰਤੀ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਸਿਹਤ ਬਾਰੇ ਰਾਇਲ ਕਮਿਸ਼ਨ ਅੱਗੇ ਸਬੂਤ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਿਪਾਹੀ ਮਾੜੇ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਕਰਕੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਤਜਰਬੇ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਸੈਨੇਟਰੀ ਰਹਿਣ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਉਸ ਨੇ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਪੀਸਟਾਈਮ ਮੌਤਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦੇ ਸੈਨੇਟਰੀ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਅਤੇ ਕੰਮ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਵੱਛਤਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੱਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

===ਦ ਲੇਡੀ ਵਿਦ ਦ ਲੈਂਪ===
ਕ੍ਰੀਮੀਆਈ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਨੇ ਟਾਈਮਜ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਇੱਕ ਵਾਕ ਤੋਂ &quot;ਦਿ ਲੇਡੀ ਵਿਦ ਦ ਲੈਂਪ&quot; ਉਪਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

ਇਸ ਸਿਰਲੇਖ ਨੂੰ ਹੈਨਰੀ ਵੇਡਜ਼ਵਰਥ ਲੋਂਗਫੈਲੋ ਦੀ 1857 ਦੀ ਕਵਿਤਾ &quot;ਸੈਂਟਾ ਫਿਲੋਮੇਨਾ&quot; ਨੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ:

ਦੇਖੋ! ਉਸ ਦੁਖ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ
ਮੈਂ ਇੱਕ ਦੀਵਾ ਬਾਲੀ ਔਰਤ ਦੇਖੀ
ਚਮਕਦੀ ਹੋਈ ਉਦਾਸੀ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੀ,
ਅਤੇ ਕਮਰੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਕਮਰੇ ਵੱਲ ਉੱਡਦੀ ਹੋਈ।

==ਮੌਤ==
ਫਲੋਰੈਂਸ ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਦੀ ਮੌਤ 10 ਸਾਊਥ ਸਟ੍ਰੀਟ, ਮਈਫਾਇਰ, ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ 90 ਅਗਸਤ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 13 ਅਗਸਤ 1910 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਤਕ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ। ਵੈਸਟਮਿੰਸਟਰ ਐਬੇ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਉਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਪੂਰਬੀ ਵੇਲੋ, ਹੈਂਪਸ਼ਾਇਰ ਦੇ ਸੇਂਟ ਮਾਰਗਰੇਟ ਚਰਚ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਦੀਆਂ ਤਰੀਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਏਮਬਲੀ ਪਾਰਕ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਕੰਮ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਕਈ ਸੌ ਨੋਟ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਵਿਲੀਅਮ ਸਾਰਗੈਂਟ ਦੁਆਰਾ 1913 ਵਿੱਚ ਕੈਰਾਰਾ ਮਾਰਬਲ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਦੀ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਟਲੀ ਦੇ ਫਲੋਰੈਂਸ ਵਿੱਚ, ਸੈਂਟਾ ਕ੍ਰੋਸ ਦੀ ਬੇਸਿਲਿਕਾ ਦੀ ਕੋਠੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

== ਗੈਲਰੀ ==
&lt;gallery&gt;
File:Balaklava sick 2.jpg|A tinted [[lithograph]] by [[William Simpson (artist)|William Simpson]] illustrating conditions of the sick and injured in [[Balaklava]]
File:Items belonging to Florence Nightingale, Nelson and Livingstone. (9663810240).jpg|Nightingale's [[moccasins]] that she wore in the Crimean War
File:'One of the wards in the hospital at Scutari'. Wellcome M0007724 - restoration, cropped.jpg|A ward of the hospital at [[Üsküdar|Scutari]] where Nightingale worked, from an 1856 lithograph by [[William Simpson (artist)|William Simpson]]
File:Nightingale receiving the Wounded at Scutari by Jerry Barrett.jpg|&quot;Nightingale receiving the Wounded at Scutari&quot;, a portrait by [[Jerry Barrett]]
File:Flornce Nightingale exhibit.jpg|Florence Nightingale exhibit at Malvern Museum 2010
File:Florence Nightingale medals NAM.jpg|Nightingale's medals displayed in the [[National Army Museum]]
File:Memorial to Florence Nightingale, Church of Santa Croce, Florence, Italy.jpg|Memorial to Nightingale, Church of [[Santa Croce, Florence]], Italy
&lt;/gallery&gt;

==ਕਾਰਜ==
== Works ==
{{refbegin|25em}}
*{{cite book |title=Cassandra |place=First published 1852 |publisher=1979 reprint by The Feminist Press |work=|url=https://books.google.com/books?id=lTOeD4P2DQcC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=Cassandra+Nightingale&amp;q |isbn=978-0-912670-55-3 |accessdate=6 July 2010 |author1=Nightingale, Florence |year=1979}}
*{{cite journal |title=Notes on Nursing: What Nursing Is, What Nursing is Not |place=First published London, 1859 |publisher=Harrison &amp; Sons |journal=Philadelphia, London, Montreal: J.B. Lippincott Co. 1946 Reprint |url=https://archive.org/stream/notesnursingwhat00nigh#page/n5/mode/2up |accessdate=6 July 2010}}
*{{cite book |year=2001 |title=Florence Nightingale's Spiritual Journey: Biblical Annotations, Sermons and Journal Notes |series=Collected Works of Florence Nightingale |editor=McDonald, Lynn |volume=2 |place=Ontario, Canada |publisher=Wilfrid Laurier University Press |isbn=978-0-88920-366-2 |url=https://books.google.com/books?id=4sSIQ7HTUv4C&amp;printsec=frontcover&amp;dq=Florence+Nightingale's+Spiritual+Journey&amp;q |accessdate=6 July 2010 |author1=Nightingale, Florence |author2=McDonald, Lynn}}
*{{cite book |year=2002 |title=Florence Nightingale's Theology: Essays, Letters and Journal Notes |series=Collected Works of Florence Nightingale |author=Nightingale, Florence |editor=McDonald, Lynn |volume=3 |place=Ontario, Canada |publisher=Wilfrid Laurier University Press |isbn=978-0-88920-371-6 |url=https://books.google.com/books?id=VcNoBNcV0XsC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=%22nightingale's+theology%22#v=onepage |accessdate=6 July 2010}}
*{{cite book |year=2003 |title=Mysticism and Eastern Religions |series=Collected Works of Florence Nightingale |editor=Vallee, Gerard |volume=4 |place=Ontario, Canada |publisher=Wilfrid Laurier University Press |isbn=978-0-88920-413-3|url=https://books.google.com/books?id=Tx2kl3UW7qYC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=%22Mysticism+and+Eastern+Religions%22&amp;q |accessdate=6 July 2010 |author=Nightingale, Florence}}
*{{cite book |year=2008 |title=''Suggestions for Thought'' |series=Collected Works of Florence Nightingale |editor=McDonald, Lynn |volume=11 |place=Ontario, Canada |publisher=Wilfrid Laurier University Press |isbn=978-0-88920-465-2 |url=https://books.google.com/books?id=Mle5Sjixa0cC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=McDonald++%22suggestions+for+thought%22&amp;q |accessdate=6 July 2010 |author1=Nightingale, Florence |author2=McDonald, Lynn}} Privately printed by Nightingale in 1860.
*{{cite journal |year=1861 |title=Notes on Nursing for the Labouring Classes |url=https://archive.org/stream/notesonnursingf00nighgoog#page/n9/mode/1up |place=London |publisher=Harrison |accessdate=6 July 2010}}
* ''The Family'', a critical essay in Fraser's Magazine (1870)
*{{cite journal |year=1871 |title=Introductory Notes on Lying-In Institutions &lt;!-- (this is a subtitle for a book of the same name. These two citations may need to be split into two.) |work=together with A Proposal for Organising an Institution for Training Midwives and Midwifery Nurses --&gt; |place=London |url=https://archive.org/stream/introductorynot00nighgoog#page/n6/mode/2up |accessdate=6 July 2010 |bibcode=1871Natur...5...22. |volume=5 |pages=22–23 |journal=Nature |doi=10.1038/005022a0 |issue=106|s2cid=3985727 }}
*{{cite book |year=1871 |title=Una and the Lion |place=Cambridge |publisher=Riverside Press |url=https://archive.org/stream/unaandlion00nighgoog#page/n3/mode/2up |accessdate=6 July 2010}} Note: First few pages missing. Title page is present.
*{{cite book |title=Una and Her Paupers, Memorials of Agnes Elizabeth Jones, by her sister |others=with an introduction by Florence Nightingale |place=New York |publisher=George Routledge and Sons, 1872 |url=https://archive.org/stream/unaherpaupersmem00jone#page/n11/mode/2up |accessdate=6 July 2010 |year= 1872 }}. See also 2005 publication by Diggory Press, {{ISBN|978-1-905363-22-3}}
* {{cite book |last=Nightingale |first=Florence |title=Letters from Egypt: A Journey on the Nile 1849–1850 |year=1987 |isbn=1-55584-204-6 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/lettersfromegypt0000nigh }}
* {{cite book |last=Nightingale |first=Florence |title=Workhouse nursing |year=1867 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |title-link=s:Workhouse nursing}}
{{refend}}

==ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ==

=== ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਰੋਤ  ===
{{refbegin|30em}}
* {{cite book
| first= Mark
| last= Bostridge
| authorlink= Mark Bostridge
| year= 2008
| title= Florence Nightingale: The Woman and Her Legend
| url= https://archive.org/details/florencenighting0000bost
| publisher= Viking
| location= London
| isbn= 978-0-670-87411-8 }}
* Gill, G. ''The extraordinary upbringing and curious life of Miss Florence Nightingale'' Random House, New York (2005).
* [[Lytton Strachey]]; ''[[Eminent Victorians]]'', London (1918).
* Goldie, Sue, ''A Calendar of the Letters of Florence Nightingale'', Oxford: Wellcome Institute for the History of Medecine, 1983.
* McDonald, Lynn ed., ''Collected Works of Florence Nightingale''. Wilfrid Laurier University Press.
* [[Martin Pugh (author)|Pugh, Martin]]; ''The March of the Women: A revisionist analysis of the campaign for women's suffrage 1866–1914'', Oxford (2000), at 55.
* Sokoloff, Nancy Boyd.; ''Three Victorian women who changed their world'', Macmillan, London (1982).
* Webb, Val; ''The Making of a Radical Theologician'', Chalice Press (2002).
* Woodham Smith, Cecil; ''Florence Nightingale'', Penguin (1951), rev. 1955.
{{refend}}

=== ਦੁਜੈਲੇ ਸਰੋਤ ===
{{refbegin|30em}}
* Baly, Monica, and E. H. C. G. Matthew. &quot;Nightingale, Florence (1820–1910)&quot;, ''Oxford Dictionary of National Biography'' Oxford University Press, 2004; online edn, January 2011 [http://www.oxforddnb.com/view/article/35241, accessed 22 February 2013]
* Bostridge, Mark (2008). ''Florence Nightingale. The Woman and Her Legend''. Viking (2008); Penguin (2009). US title ''Florence Nightingale. The Making of an Icon''. Farrar Straus (2008).
* Bullough, Vera L., Bonnie Bullough and Marieta P. Stanton, ''Florence Nightingale and Her Era: A Collection of New Scholarship'', New York, Garland, 1990.
* Chaney, Edward (2006). &quot;Egypt in England and America: The Cultural Memorials of Religion, Royalty and Revolution&quot;, in: ''Sites of Exchange: European Crossroads and Faultlines'', eds. M. Ascari and A. Corrado. Rodopi, Amsterdam and New York, 39–74.
* Cope, Zachary, ''Florence Nightingale and the Doctors'', Museum, 1958
* {{cite book |last= Davey |first= Cyril J. |title= Lady with a Lamp |url= https://archive.org/details/ladywithlampstor0000dave_o2j0 |year= 1958 | publisher= Lutterworth Press |isbn= 978-0-7188-2641-3 }}
* [[Gillian Gill|Gill, Gillian]] (2004). ''Nightingales: The Extraordinary Upbringing and Curious Life of Miss Florence Nightingale''. Ballantine Books. {{ISBN|978-0-345-45187-3}}
* Magnello, M. Eileen. &quot;Victorian statistical graphics and the iconography of Florence Nightingale's polar area graph,&quot; ''BSHM Bulletin: Journal of the British Society for the History of Mathematics'' (2012) 27#1 pp 13–37
* Nelson, Sioban, and Anne Marie Rafferty, eds. ''Notes on Nightingale: The Influence and Legacy of a Nursing Icon'' (Cornell University Press; 2010) 184 pages. Essays on Nightingale's work in the Crimea and Britain's colonies, her links to the evolving science of statistics, and debates over her legacy and historical reputation and persona.
*Rees, Joan. ''Women on the Nile: Writings of Harriet Martineau, Florence Nightingale, and Amelia Edwards''. Rubicon Press: 1995, 2008
* {{cite news
|author=Rehmeyer, Julia
|title=Florence Nightingale: The Passionate Statistician
|date=26 November 2008
|work=[[Science News]]
|url=http://www.sciencenews.org/index/generic/activity/view/id/38937/title/Florence_Nightingale_The_passionate_statistician
|accessdate=4 December 2008}}
* {{cite book |last= Richards |first= Linda |authorlink= Linda Richards |title= America's First Trained Nurse: My Life as a Nurse in America, Great Britain and Japan 1872–1911 |year= 2006 | publisher= Diggory Press |isbn= 978-1-84685-068-4 }}
* {{cite book |last= Strachey |first= Lytton |authorlink= Lytton Strachey |title= Eminent Victorians |year= 1918 |isbn= 978-0-8486-4604-2 |publisher= Garden City Pub. Co., Inc. |location= Garden City, N.Y. |title-link= Eminent Victorians }} – available online at http://www.bartleby.com/189/201.html
{{refend}}

==ਹਵਾਲੇ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==
{{Library resources box|by=yes|onlinebooks=yes|viaf=54172695}}
{{Sister project links|wikt=no|b=no|n=no|v=no|s=Author:Florence Nightingale}}
* {{Gutenberg author |id=Nightingale,+Florence | name=Florence Nightingale}}
* {{Internet Archive author |sname=Florence Nightingale}}
** [//archive.org/details/f_nightingale UCLA Elmer Belt Florence Nightingale Collection], hosted at [[Internet Archive]]
* {{Librivox author |id=847}}
* [http://sounds.bl.uk/Accents-and-dialects/Early-spoken-word-recordings/024M-1CD0239287XX-0214V0 1890 audio recording of Florence Nightingale speaking]
* [http://www.victorians.co.uk/florence-nightingale Victorians.co.uk: Florence Nightingale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230401144836/https://www.victorians.co.uk/florence-nightingale |date=2023-04-01 }}
* [http://www.bartleby.com/189/201.html Eminent Victorians: Florence Nightingale] by Lytton Strachey
* {{cite news
|title=New photo of 'Lady of the Lamp'
|date=6 August 2006
|work=[[BBC News]]
|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/5250188.stm
|accessdate=7 August 2008}}
* [https://web.archive.org/web/20061213074121/http://www.sociology.uoguelph.ca/fnightingale/ University of Guelph: Collected Works of Florence Nightingale project]
* {{UK National Archives ID}}
* [http://www.florence-nightingale-foundation.org.uk/ Florence Nightingale Foundation]
*[http://www.kansasmemory.org/item/223260 Florence Nightingale Correspondence from the Historic Psychiatry Collection, Menninger Archives, Kansas Historical Society]
* [http://digitalcollections.library.ubc.ca/cdm/landingpage/collection/florence Florence Nightingale Letters Collection] – A collection of letters written by and to Florence Nightingale from the UBC Library Digital Collections
* [http://collections.carli.illinois.edu/cdm4/index_uic_fnlc.php?CISOROOT=/uic_fnlc Florence Nightingale Letters Collection] – correspondence in the University of Illinois at Chicago digital collections
*[http://digital.library.wayne.edu/digitalcollections/item?id=wayne:collectionNightingale Florence Nightingale Collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201030819/http://digital.library.wayne.edu/digitalcollections/item?id=wayne:collectionNightingale |date=2017-12-01 }} at [[Wayne State University]] Library consists primarily of letters written by Florence Nightingale throughout her life.  Major topics of the letters include medical care for the soldiers and the poor, the role of nursing, and sanitation and public works in colonized India.
* [http://www.nightingaledeclaration.net/ Florence Nightingale Declaration Campaign for Global Health] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100310170356/http://www.nightingaledeclaration.net/ |date=2010-03-10 }} established by the Nightingale Initiative for Global Health (NIGH)
* {{MacTutor Biography|id=Nightingale}}
* [https://web.archive.org/web/20130615025041/http://www.stpetersderby.org.uk/Heritage.html Florence Nightingale Window at St&amp;nbsp;Peter's, Derby]
* [https://web.archive.org/web/20140316195943/http://archiveshub.ac.uk/data/gb0120-mss.5471-5484,6930and8991-9109 Papers of Florence Nightingale, 1820–1910]
* [http://www.southernstar.ie/News/The-feisty-nun-who-took-on-Florence-Nightingale-24102014.htm Southern Star article] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181118204257/https://www.southernstar.ie/News/The-feisty-nun-who-took-on-Florence-Nightingale-24102014.htm |date=2018-11-18 }}
* [http://babesofscience.com/episodes/2016/1/18/episode-6-florence-nightingale?rq=Episode%206 Episode 6: Florence Nightingale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230401144832/http://babesofscience.com/episodes/2016/1/18/episode-6-florence-nightingale?rq=Episode%206 |date=2023-04-01 }} from [http://babesofscience.com/ Babes of Science] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329174957/http://babesofscience.com/ |date=2019-03-29 }} podcasts
* [http://twudigital.contentdm.oclc.org/cdm/landingpage/collection/p16283coll41 Texas Woman's University Special Collections] has a large collection of Florence Nightingale artefacts, letters, and primary sources.

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1820]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 19।0]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਲੋਰੈਂਸ ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਕੜਾ ਵਿਗਿਆਨੀ]]</text>
      <sha1>2878m0jszx7too09tdyk4cq5c8r8kj3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>849874</id>
      <parentid>849862</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T01:11:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37711" sha1="k8ry3sotwr8vj84l3e42ozb5ylqer3d" xml:space="preserve">{{Infobox scientist
|name  = ਫਲੋਰੈਂਸ ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ
|honorific_suffix = {{postnominals|country=GBR|size=100%|OM|RRC|DStJg}}
|image = Florence Nightingale (H Hering NPG x82368).jpg
|birth_date = {{birth date|1820|5|12|df=y}}
|birth_place = [[ਫਲੋਰੈਂਸ]], ਟਸਕਨੀ, ਇਟਲੀ
|death_date = {{death date and age|1910|8|13|1820|5|12|df=y}}
|death_place = [[ਮੇਅਫ਼ੇਅਰ]], [[ਲੰਡਨ]], ਇੰਗਲੈਂਡ
|nationality = ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ 
|research_field = ਨਰਸਿੰਗ ਅਤੇ ਅੰਕੜਾ ਵਿਗਿਆਨੀ
|known_for = ਆਧੁਨਿਕ [[ਨਰਸਿੰਗ]] ਦੀ ਮੋਹਰੀ 
|fields = ਹਸਪਤਾਲ [[ਸਫਾਈ]] ਅਤੇ [[ਸੈਨੀਟੇਸ਼ਨ]], ਅੰਕੜਾ ਵਿਗਿਆਨ 
|work_institutions = [[ਸੈਲਿਮੀਆਂ ਬੈਰਕਾਂ]], [[ਉਸਕੂਦਾਰr|ਸਕੁਟਾਰੀ]] &lt;br/&gt; [[ਕਿੰਗਜ਼ ਕਾਲਜ ਲੰਡਨ]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.kcl.ac.uk/aboutkings/history/famouspeople/florencenightingale.aspx |title=Florence Nightingale |work=King's College London |accessdate=30 November 2015 }}&lt;/ref&gt;
|awards = [[ਰਾਇਲ ਰੈੱਡ ਕਰਾਸ]] (1883) &lt;br /&gt; [[ਆਰਡਰ ਆਫ਼ ਸੇਂਟ ਜੌਨ (ਚਾਰਟਰਡ 1888)|ਲੇਡੀ ਆਫ ਗਰੇਸ ਆਫ ਦ ਆਰਡਰ ਆਫ਼ ਸੇਂਟ ਜੌਨ (LGStJ)]] (1904) &lt;br /&gt; [[ਆਰਡਰ ਆਫ ਮੈਰਿਟ (ਕਾਮਨਵੈਲਥ)|ਆਰਡਰ ਆਫ਼ ਮੈਰਿਟ]](1907)
|signature = Florence Nightingale Signature.svg
|footnotes = {{Listen| embed=yes |filename = Florence Nightingale voice - 1576A 2nd Rendition Crop.ogg |title = ਫਲੋਰੈਂਸ ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ ਦੀ ਆਵਾਜ਼|type = speech |description = 30 ਜੁਲਾਈ 1890 ਨੂੰ [[ਚਾਰਜ ਆਫ਼ ਦ ਲਾਈਟ ਬ੍ਰਿਗੇਡ]] ਦੇ ਲਈ ਪੈਸਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵੈਕਸ ਸਿਲੰਡਰ ਤੇ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://archive.org/details/FlorenceNightingale2ndRendition1890GreetingsToTheDearOldComradesOf |title=Florence Nightingale 2nd rendition, 1890 – greetings to the dear old comrades of Balaclava |work=[[Internet Archive]] |accessdate=13 February 2014 }}&lt;/ref&gt;}}
}}

'''ਫਲੋਰੈਂਸ ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ''', [[Member of the Order of Merit|OM]], [[Royal Red Cross|RRC]], [[Dame of Grace of the Order of St John|DStJ]] ({{IPAc-en|ˈ|f|l|ɒr|ə|n|s|_|ˈ|n|aɪ|t|ᵻ|ŋ|ɡ|eɪ|l}}; 12 ਮਈ 1820 – 13 ਅਗਸਤ 1910) ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰਕ ਅਤੇ ਅੰਕੜਾ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ [[ਨਰਸਿੰਗ]] ਦੀ ਬਾਨੀ ਸੀ।  

ਕ੍ਰੀਮੀਆ ਦੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ ਨੇ ਨਰਸਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਤੇ ਟ੍ਰੇਨਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੀਤੀ। .&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Eminent Victorians|url=https://archive.org/details/eminentvictorian0000lytt|last=Strachey|first=Lytton|publisher=Chatto and Windus|year=1918|location=London}}{{page needed|date=March 2015}}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ ਨਰਸਿੰਗ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਨਾਮਵਰ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਵਿਕਟੋਰੀਅਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਆਈਕਨ ਬਣ ਗਈ, ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜ਼ਖਮੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਘੁੰਮ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਲੈ ਰਹੀ &quot;ਲੇਡੀ ਵਿਦ ਦ ਲੈਂਪ&quot; ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8SpyhptLxecC&amp;pg=PA15|title=Medical Women and Victorian Fiction|last=Swenson|first=Kristine|publisher=University of Missouri Press|year=2005|isbn=978-0-8262-6431-2|page=15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Parragon&quot;&gt;{{Cite book|title=Atlas of Military History|url=https://archive.org/details/atlasofworldmili0000ralb_j5i6|last=Aaron Ralby|publisher=Parragon|year=2013|isbn=978-1-4723-0963-1|pages=[https://archive.org/details/atlasofworldmili0000ralb_j5i6/page/281 281]|chapter=The Crimean War 1853–1856}}&lt;/ref&gt;

ਹਾਲੀਆ ਟਿੱਪਣੀਕਾਰਾਂ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ ਦੀਆਂ ਕਰੀਮੀਆ ਦੇ ਯੁੱਧ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵਧਾ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਨਰਸਿੰਗ ਦੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਦੇ ਆਸਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਬਾਰੇ ਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;BBC 2017&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/nightingale_01.shtml|title=Florence Nightingale: the Lady with the Lamp|last=Bostridge|first=Mark|date=17 February 2011|publisher=BBC}}&lt;/ref&gt; 1860 ਵਿਚ, ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ ਨੇ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਸੈਂਟ ਥਾਮਸ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਰਸਿੰਗ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਨਰਸਿੰਗ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਨਰਸਿੰਗ ਸਕੂਲ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਹੁਣ ਕਿੰਗਜ਼ ਕਾਲਜ ਲੰਡਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਨਰਸਿੰਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਮੋਹਰੀ ਕੰਮ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਨਵੀਆਂ ਨਰਸਾਂ ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਸੁਗੰਧ ਚੁੱਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਫਲੋਰੈਂਸ ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ ਮੈਡਲ, ਨਰਸਿੰਗ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜਨਮਦਿਨ ਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਰਸ ਦਿਵਸ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਰਗਾਂ ਲਈ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਣਾ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ ਤੋਂ ਬਚਾਓ ਲਈ ਚੰਗੀ ਰਾਹਤ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨਾ, ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨੀ ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਕਠੋਰ ਸਨ ਅਤੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਨਤ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 

ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ ਇੱਕ ਅਸਾਧਾਰਨ ਅਤੇ ਪਰਭਾਵੀ ਲੇਖਕ ਵੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੰਮ ਡਾਕਟਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਫੈਲਾਉਣ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਟ੍ਰੈਕਟ ਸਧਾਰਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਨ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਗ਼ਰੀਬ ਘੱਟ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਸਮਝ ਸਕਣ। ਉਹ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗ੍ਰਾਫ਼ੀਕਲ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤ ਕੇ ਇੰਫ਼ੋਗ੍ਰਾਫਿਕਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਮੋਹਰੀ ਵੀ ਸੀ।ਧਰਮ ਅਤੇ ਰਹੱਸਵਾਦ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਿਆਪਕ ਲਿਖਤਾਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ, ਸਿਰਫ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। 

== ਸ਼ੁਰੂ ਦਾ ਜੀਵਨ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Embley_Park.jpg|thumb|ਹੈਮਸ਼ਾਇਰ ਵਿੱਚ ਐਮਬਲਈ ਪਾਰਕ, ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ ਸਕੂਲ ਹੈ, ਵਿਲੀਅਮ ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। &lt;br /&gt;]]
ਫਲੋਰੈਂਸ ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਮਈ 1820 ਨੂੰ ਫਲੋਰੈਂਸ, ਟਸਕਨੀ, ਇਟਲੀ ਦੇ ਵਿੱਲਾ ਕੋਲੰਬਾਇਆ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਅਮੀਰ, ਉੱਪਰਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਚੰਗੇ ਰਸੂਖਦਾਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.countryjoe.com/nightingale/house.htm|title=The true Florence: Exploring the Italian birthplace of Florence Nightingale|last=Shiller|first=Joy|date=1 December 2007|access-date=16 March 2015}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਲੋਰੇਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਫ੍ਰਾਂਸ ਪਾਰਥੀਨੋਪ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਦੀ ਜਨਮ ਭੂਮੀ, ਪਾਰਥੀਨੋਪ (ਹੁਣ ਨੈਪਲਸ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ) ਇੱਕ ਯੂਨਾਨੀ ਬਸਤੀ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ 1821 ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਥੇ ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ ਐਮਬਲੀ, ਹੈਮਪਸ਼ਾਇਰ ਅਤੇ ਲੀ ਹਰਸਟ, ਡਾਰਬੀਸ਼ਾਇਰ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;NightingaleonMysticism&quot;&gt;{{Cite book|title=Florence Nightingale on Mysticism and Eastern Religions|last=Florence Nightingale and Gerard Vallee (Editor)|publisher=[[Wilfrid Laurier University Press]]|year=2003|isbn=0-88920-413-6|chapter=''passim'', see esp Introduction}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NightingaleCrimeanColectedWorkds&quot;&gt;{{Cite book|title=Florence Nightingale: The Crimean War|last=Florence Nightingale and Lynn McDonald (Editor)|publisher=[[Wilfrid Laurier University Press]]|year=2010|isbn=0-88920-469-1|chapter=An introduction to Vol 14}}&lt;/ref&gt;

==ਕ੍ਰੀਮੀਆ ਦੀ ਜੰਗ==
[[File:Notes on Nursing (28).jpg|thumb|A print of the jewel awarded to Nightingale by [[Queen Victoria]], for her services to the soldiers in the war]]

ਫਲੋਰੈਂਸ ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਯੋਗਦਾਨ ਕ੍ਰੀਮੀਆਈ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ, ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਫੋਕਸ ਬਣ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਜ਼ਖਮੀਆਂ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਹਾਲਤਾਂ ਬਾਰੇ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਮਿਲੀਆਂ। 21 ਅਕਤੂਬਰ 1854 ਨੂੰ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਤੇ 38 ਸਵੈ-ਇੱਛਿਤ ਔਰਤ ਨਰਸਾਂ ਦੇ ਸਟਾਫ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਸੀ ਮਾਈ ਸਮਿੱਥ&lt;ref&gt;{{cite journal
| last1 = Gill
| first1 = Christopher J.
| title =Nightingale in Scutari: Her Legacy Reexamined
| url = https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_2005-06-15_40_12/page/1799
| journal =Clinical Infectious Diseases
| volume =40
| issue =12
| pages =1799–1805
| date=June 2005
| doi =10.1086/430380| pmid = 15909269
| last2 = Gill
| first2 = Gillian C.
| issn = 1058-4838
| doi-access =free
}}&lt;/ref&gt;, ਅਤੇ 15 ਕੈਥੋਲਿਕ ਨਨਾਂ (ਹੈਨਰੀ ਐਡਵਰਡ ਮੈਨਿੰਗ ਦੁਆਰਾ ਲਾਮਬੰਦ)&lt;ref&gt;{{cite book |author=Mary Jo Weaver |title=New Catholic Women: a Contemporary Challenge to Traditional Religious Authority |url=https://archive.org/details/newcatholicwomen0000weav |location=San Francisco |publisher=Harper and Row |year=1985 |page=[https://archive.org/details/newcatholicwomen0000weav/page/31 31]}} citing {{cite book |first=Olga|last=Hartley |title=Women and the Catholic Church |location=London |publisher=Buns, Oates &amp; Washbourne |year=1935 |pages=222–223}}&lt;/ref&gt; ਨੂੰ (ਸਿਡਨੀ ਹਰਬਰਟ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹੇਠ) ਓਟੋਮੈਨ ਸਾਮਰਾਜ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਉਸ ਦੀ ਦੋਸਤ ਮੈਰੀ ਕਲਾਰਕ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;Patrick Waddington, &quot;Mohl, Mary Elizabeth (1793–1883)&quot;, ''Oxford Dictionary of National Biography'', Oxford University Press, 2004; online edn, January 2007 [http://www.oxforddnb.com/view/article/18880, accessed 7 February 2015]&lt;/ref&gt; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰੀਮੀਆ ਦੇ ਬਾਲਕਲਾਵਾ ਤੋਂ ਬਲੈਕ ਸੀਅ ਦੇ ਪਾਰ ਲਗਭਗ 295 ਸਮੁੰਦਰੀ ਕਿਲੋਮੀਟਰ (546 ਕਿਮੀ; 339 ਮੀਲ) ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਥੇ ਮੁੱਖ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੈਂਪ ਸਥਿਤ ਸਨ।

[[File:Nightingale letter.jpeg|thumb|left|Letter from Nightingale to [[Mary Elizabeth Mohl|Mary Mohl]], 1881]]
ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਨਵੰਬਰ 1854 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਕੁਟਾਰੀ (ਇਸਤਾਂਬੁਲ ਵਿੱਚ ਅਜੋਕੀ ਉਸਕਦਾਰ) ਦੇ ਸੇਲੀਮੀਏ ਬੈਰਕ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚੀ। ਉਸ ਦੀ ਟੀਮ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਜ਼ਖਮੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਮਾੜੀ ਦੇਖਭਾਲ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਣਦੇਖੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਲੋੜ੍ਹ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੈਡੀਕਲ ਸਟਾਫ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਘੱਟ ਸੀ, ਸਫਾਈ ਨੂੰ ਵੀ ਅਣਦੇਖਿਆ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਆਮ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਘਾਤਕ ਵੀ ਸਨ। ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਉਪਕਰਣ ਨਹੀਂ ਸਨ। 

{{cquote|ਇਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਵਾਨ ਔਰਤਾਂ ... ਤਿੰਨ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਚਿੰਤਾ ਨੂੰ ਸਾਂਭ ਲਿਆ।|author=[[Lucien Baudens]]|source=''La guerre de Crimée, les campements, les abris, les ambulances, les hôpitaux '', p. 104.&lt;ref&gt;{{cite book |last= Baudens |first= Lucien |title=La Guerre de Crimée. Les campements, les bris, les ambulances, les hôpitaux, etc. |year=1858 |publisher=Michel Lévy frères |location=Paris, FR |via=Google Books |url=https://books.google.com/books?id=O81EAAAAcAAJ |language=fr}}&lt;/ref&gt;}}

ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਨੇ ਟਾਈਮਜ਼ ਨੂੰ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਮਾੜੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਹੱਲ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਭੇਜਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸਮਬਾਰਡ ਕਿੰਗਡਮ ਬਰੂਨਲ ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਾਣਿਤ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਕਰਨ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਦਾਰਡੇਨੇਲਸ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਤੀਜਾ &quot;ਰੇਨਕਿਓਈ ਹਸਪਤਾਲ&quot; ਸੀ, ਇੱਕ ਨਾਗਰਿਕ ਸਹੂਲਤ ਜੋ ਡਾ ਐਡਮੰਡ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਪਾਰਕਸ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਧੀਨ ਮੌਤ ਦੀ ਦਰ {{sfrac|1|10}}ਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸੀ।&lt;ref&gt;[http://www.nationalarchives.gov.uk/battles/crimea/popup/medical.htm &quot;Report on Medical Care&quot;]. British National Archives (WO 33/1 ff.119, 124, 146–7). 23 February 1855.&lt;/ref&gt;

ਨੈਸ਼ਨਲ ਬਾਇਓਗ੍ਰਾਫੀ ਦੀ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਵਿੱਚ ਸਟੀਫਨ ਪੇਜਟ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਨੇ ਮੌਤ ਦੀ ਦਰ ਨੂੰ 42% ਤੋਂ ਘਟਾ ਕੇ 2% ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਜਾਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸਫਾਈ 'ਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆ ਕੇ ਜਾਂ ਸੈਨੇਟਰੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਕੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਲਈ, ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਨੇ ਜੰਗੀ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਧੋਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਫਾਈ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕੰਮ ਵੀ ਕੀਤਾ।

ਸਕੁਟਰੀ ਵਿਖੇ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਠੰਢ ਦੌਰਾਨ, 4,077 ਫੌਜੀ ਉਥੇ ਮਰ ਗਏ ਸਨ। ਟਾਈਫਸ, ਟਾਈਫਾਈਡ, ਹੈਜ਼ਾ, ਅਤੇ ਪੇਚਸ਼ ਵਰਗੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਮਿਲੇ ਜ਼ਖਮਾਂ ਨਾਲੋਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵਧੇਰੇ ਸੈਨਿਕ ਮਰ ਗਏ। ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਭੀੜ, ਖਰਾਬ ਸੀਵਰੇਜ ਅਤੇ ਹਵਾਦਾਰੀ ਦੀ ਘਾਟ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੈਨੇਟਰੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰਚ 1855 ਵਿੱਚ ਸਕੂਟਰੀ ਭੇਜਣਾ ਪਿਆ। ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਸੀਵਰੇਜ ਅਤੇ ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਮੌਤ ਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਮੀ ਆਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਮੌਤ ਦੀ ਦਰ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਕਦੇ ਕਾਇਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। 2001 ਅਤੇ 2008 ਵਿੱਚ ਬੀ.ਬੀ.ਸੀ. ਨੇ ਉਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਜੋ ਕ੍ਰੀਮੀਆ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗਾਰਡੀਅਨ ਅਤੇ ਸੰਡੇ ਟਾਈਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕੁਝ ਫਾਲੋ-ਅਪ ਲੇਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ ਸਨ। ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਵਿਦਵਾਨ ਲੀਨ ਮੈਕਡੋਨਲਡ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਲੋਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ &quot;ਅਕਸਰ ਵਿਗਾੜ&quot; ਵਜੋਂ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਬਹਿਸ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੁੱਢਲੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ।

ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਅਜੇ ਵੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੌਤ ਦੀ ਦਰ ਘਟੀਆ ਪੋਸ਼ਣ, ਸਪਲਾਈ ਦੀ ਘਾਟ, ਬਾਸੀ ਹਵਾ ਅਤੇ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿਹਨਤ ਕਾਰਨ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਾਪਸ ਪਰਤੀ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਸਿਹਤ ਬਾਰੇ ਰਾਇਲ ਕਮਿਸ਼ਨ ਅੱਗੇ ਸਬੂਤ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਿਪਾਹੀ ਮਾੜੇ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਕਰਕੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਤਜਰਬੇ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਸੈਨੇਟਰੀ ਰਹਿਣ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਉਸ ਨੇ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਪੀਸਟਾਈਮ ਮੌਤਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦੇ ਸੈਨੇਟਰੀ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਅਤੇ ਕੰਮ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਵੱਛਤਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੱਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

===ਦ ਲੇਡੀ ਵਿਦ ਦ ਲੈਂਪ===
ਕ੍ਰੀਮੀਆਈ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਨੇ ਟਾਈਮਜ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਇੱਕ ਵਾਕ ਤੋਂ &quot;ਦਿ ਲੇਡੀ ਵਿਦ ਦ ਲੈਂਪ&quot; ਉਪਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

ਇਸ ਸਿਰਲੇਖ ਨੂੰ ਹੈਨਰੀ ਵੇਡਜ਼ਵਰਥ ਲੋਂਗਫੈਲੋ ਦੀ 1857 ਦੀ ਕਵਿਤਾ &quot;ਸੈਂਟਾ ਫਿਲੋਮੇਨਾ&quot; ਨੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ:

ਦੇਖੋ! ਉਸ ਦੁਖ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ
ਮੈਂ ਇੱਕ ਦੀਵਾ ਬਾਲੀ ਔਰਤ ਦੇਖੀ
ਚਮਕਦੀ ਹੋਈ ਉਦਾਸੀ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੀ,
ਅਤੇ ਕਮਰੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਕਮਰੇ ਵੱਲ ਉੱਡਦੀ ਹੋਈ।

==ਮੌਤ==
ਫਲੋਰੈਂਸ ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਦੀ ਮੌਤ 10 ਸਾਊਥ ਸਟ੍ਰੀਟ, ਮਈਫਾਇਰ, ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ 90 ਅਗਸਤ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 13 ਅਗਸਤ 1910 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਤਕ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ। ਵੈਸਟਮਿੰਸਟਰ ਐਬੇ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਉਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਪੂਰਬੀ ਵੇਲੋ, ਹੈਂਪਸ਼ਾਇਰ ਦੇ ਸੇਂਟ ਮਾਰਗਰੇਟ ਚਰਚ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਦੀਆਂ ਤਰੀਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਏਮਬਲੀ ਪਾਰਕ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਕੰਮ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਕਈ ਸੌ ਨੋਟ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਵਿਲੀਅਮ ਸਾਰਗੈਂਟ ਦੁਆਰਾ 1913 ਵਿੱਚ ਕੈਰਾਰਾ ਮਾਰਬਲ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਦੀ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਟਲੀ ਦੇ ਫਲੋਰੈਂਸ ਵਿੱਚ, ਸੈਂਟਾ ਕ੍ਰੋਸ ਦੀ ਬੇਸਿਲਿਕਾ ਦੀ ਕੋਠੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

== ਗੈਲਰੀ ==
&lt;gallery&gt;
File:Balaklava sick 2.jpg|A tinted [[lithograph]] by [[William Simpson (artist)|William Simpson]] illustrating conditions of the sick and injured in [[Balaklava]]
File:Items belonging to Florence Nightingale, Nelson and Livingstone. (9663810240).jpg|Nightingale's [[moccasins]] that she wore in the Crimean War
File:'One of the wards in the hospital at Scutari'. Wellcome M0007724 - restoration, cropped.jpg|A ward of the hospital at [[Üsküdar|Scutari]] where Nightingale worked, from an 1856 lithograph by [[William Simpson (artist)|William Simpson]]
File:Nightingale receiving the Wounded at Scutari by Jerry Barrett.jpg|&quot;Nightingale receiving the Wounded at Scutari&quot;, a portrait by [[Jerry Barrett]]
File:Flornce Nightingale exhibit.jpg|Florence Nightingale exhibit at Malvern Museum 2010
File:Florence Nightingale medals NAM.jpg|Nightingale's medals displayed in the [[National Army Museum]]
File:Memorial to Florence Nightingale, Church of Santa Croce, Florence, Italy.jpg|Memorial to Nightingale, Church of [[Santa Croce, Florence]], Italy
&lt;/gallery&gt;

==ਕਾਰਜ==
== Works ==
{{refbegin|25em}}
*{{cite book |title=Cassandra |place=First published 1852 |publisher=1979 reprint by The Feminist Press |work=|url=https://books.google.com/books?id=lTOeD4P2DQcC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=Cassandra+Nightingale&amp;q |isbn=978-0-912670-55-3 |accessdate=6 July 2010 |author1=Nightingale, Florence |year=1979}}
*{{cite journal |title=Notes on Nursing: What Nursing Is, What Nursing is Not |place=First published London, 1859 |publisher=Harrison &amp; Sons |journal=Philadelphia, London, Montreal: J.B. Lippincott Co. 1946 Reprint |url=https://archive.org/stream/notesnursingwhat00nigh#page/n5/mode/2up |accessdate=6 July 2010}}
*{{cite book |year=2001 |title=Florence Nightingale's Spiritual Journey: Biblical Annotations, Sermons and Journal Notes |series=Collected Works of Florence Nightingale |editor=McDonald, Lynn |volume=2 |place=Ontario, Canada |publisher=Wilfrid Laurier University Press |isbn=978-0-88920-366-2 |url=https://books.google.com/books?id=4sSIQ7HTUv4C&amp;printsec=frontcover&amp;dq=Florence+Nightingale's+Spiritual+Journey&amp;q |accessdate=6 July 2010 |author1=Nightingale, Florence |author2=McDonald, Lynn}}
*{{cite book |year=2002 |title=Florence Nightingale's Theology: Essays, Letters and Journal Notes |series=Collected Works of Florence Nightingale |author=Nightingale, Florence |editor=McDonald, Lynn |volume=3 |place=Ontario, Canada |publisher=Wilfrid Laurier University Press |isbn=978-0-88920-371-6 |url=https://books.google.com/books?id=VcNoBNcV0XsC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=%22nightingale's+theology%22#v=onepage |accessdate=6 July 2010}}
*{{cite book |year=2003 |title=Mysticism and Eastern Religions |series=Collected Works of Florence Nightingale |editor=Vallee, Gerard |volume=4 |place=Ontario, Canada |publisher=Wilfrid Laurier University Press |isbn=978-0-88920-413-3|url=https://books.google.com/books?id=Tx2kl3UW7qYC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=%22Mysticism+and+Eastern+Religions%22&amp;q |accessdate=6 July 2010 |author=Nightingale, Florence}}
*{{cite book |year=2008 |title=''Suggestions for Thought'' |series=Collected Works of Florence Nightingale |editor=McDonald, Lynn |volume=11 |place=Ontario, Canada |publisher=Wilfrid Laurier University Press |isbn=978-0-88920-465-2 |url=https://books.google.com/books?id=Mle5Sjixa0cC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=McDonald++%22suggestions+for+thought%22&amp;q |accessdate=6 July 2010 |author1=Nightingale, Florence |author2=McDonald, Lynn}} Privately printed by Nightingale in 1860.
*{{cite journal |year=1861 |title=Notes on Nursing for the Labouring Classes |url=https://archive.org/stream/notesonnursingf00nighgoog#page/n9/mode/1up |place=London |publisher=Harrison |accessdate=6 July 2010}}
* ''The Family'', a critical essay in Fraser's Magazine (1870)
*{{cite journal |year=1871 |title=Introductory Notes on Lying-In Institutions &lt;!-- (this is a subtitle for a book of the same name. These two citations may need to be split into two.) |work=together with A Proposal for Organising an Institution for Training Midwives and Midwifery Nurses --&gt; |place=London |url=https://archive.org/stream/introductorynot00nighgoog#page/n6/mode/2up |accessdate=6 July 2010 |bibcode=1871Natur...5...22. |volume=5 |pages=22–23 |journal=Nature |doi=10.1038/005022a0 |issue=106|s2cid=3985727 }}
*{{cite book |year=1871 |title=Una and the Lion |place=Cambridge |publisher=Riverside Press |url=https://archive.org/stream/unaandlion00nighgoog#page/n3/mode/2up |accessdate=6 July 2010}} Note: First few pages missing. Title page is present.
*{{cite book |title=Una and Her Paupers, Memorials of Agnes Elizabeth Jones, by her sister |others=with an introduction by Florence Nightingale |place=New York |publisher=George Routledge and Sons, 1872 |url=https://archive.org/stream/unaherpaupersmem00jone#page/n11/mode/2up |accessdate=6 July 2010 |year= 1872 }}. See also 2005 publication by Diggory Press, {{ISBN|978-1-905363-22-3}}
* {{cite book |last=Nightingale |first=Florence |title=Letters from Egypt: A Journey on the Nile 1849–1850 |year=1987 |isbn=1-55584-204-6 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/lettersfromegypt0000nigh }}
* {{cite book |last=Nightingale |first=Florence |title=Workhouse nursing |year=1867 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |title-link=s:Workhouse nursing}}
{{refend}}

==ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ==

=== ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਰੋਤ  ===
{{refbegin|30em}}
* {{cite book
| first= Mark
| last= Bostridge
| authorlink= Mark Bostridge
| year= 2008
| title= Florence Nightingale: The Woman and Her Legend
| url= https://archive.org/details/florencenighting0000bost
| publisher= Viking
| location= London
| isbn= 978-0-670-87411-8 }}
* Gill, G. ''The extraordinary upbringing and curious life of Miss Florence Nightingale'' Random House, New York (2005).
* [[Lytton Strachey]]; ''[[Eminent Victorians]]'', London (1918).
* Goldie, Sue, ''A Calendar of the Letters of Florence Nightingale'', Oxford: Wellcome Institute for the History of Medecine, 1983.
* McDonald, Lynn ed., ''Collected Works of Florence Nightingale''. Wilfrid Laurier University Press.
* [[Martin Pugh (author)|Pugh, Martin]]; ''The March of the Women: A revisionist analysis of the campaign for women's suffrage 1866–1914'', Oxford (2000), at 55.
* Sokoloff, Nancy Boyd.; ''Three Victorian women who changed their world'', Macmillan, London (1982).
* Webb, Val; ''The Making of a Radical Theologician'', Chalice Press (2002).
* Woodham Smith, Cecil; ''Florence Nightingale'', Penguin (1951), rev. 1955.
{{refend}}

=== ਦੁਜੈਲੇ ਸਰੋਤ ===
{{refbegin|30em}}
* Baly, Monica, and E. H. C. G. Matthew. &quot;Nightingale, Florence (1820–1910)&quot;, ''Oxford Dictionary of National Biography'' Oxford University Press, 2004; online edn, January 2011 [http://www.oxforddnb.com/view/article/35241, accessed 22 February 2013]
* Bostridge, Mark (2008). ''Florence Nightingale. The Woman and Her Legend''. Viking (2008); Penguin (2009). US title ''Florence Nightingale. The Making of an Icon''. Farrar Straus (2008).
* Bullough, Vera L., Bonnie Bullough and Marieta P. Stanton, ''Florence Nightingale and Her Era: A Collection of New Scholarship'', New York, Garland, 1990.
* Chaney, Edward (2006). &quot;Egypt in England and America: The Cultural Memorials of Religion, Royalty and Revolution&quot;, in: ''Sites of Exchange: European Crossroads and Faultlines'', eds. M. Ascari and A. Corrado. Rodopi, Amsterdam and New York, 39–74.
* Cope, Zachary, ''Florence Nightingale and the Doctors'', Museum, 1958
* {{cite book |last= Davey |first= Cyril J. |title= Lady with a Lamp |url= https://archive.org/details/ladywithlampstor0000dave_o2j0 |year= 1958 | publisher= Lutterworth Press |isbn= 978-0-7188-2641-3 }}
* [[Gillian Gill|Gill, Gillian]] (2004). ''Nightingales: The Extraordinary Upbringing and Curious Life of Miss Florence Nightingale''. Ballantine Books. {{ISBN|978-0-345-45187-3}}
* Magnello, M. Eileen. &quot;Victorian statistical graphics and the iconography of Florence Nightingale's polar area graph,&quot; ''BSHM Bulletin: Journal of the British Society for the History of Mathematics'' (2012) 27#1 pp 13–37
* Nelson, Sioban, and Anne Marie Rafferty, eds. ''Notes on Nightingale: The Influence and Legacy of a Nursing Icon'' (Cornell University Press; 2010) 184 pages. Essays on Nightingale's work in the Crimea and Britain's colonies, her links to the evolving science of statistics, and debates over her legacy and historical reputation and persona.
*Rees, Joan. ''Women on the Nile: Writings of Harriet Martineau, Florence Nightingale, and Amelia Edwards''. Rubicon Press: 1995, 2008
* {{cite news
|author=Rehmeyer, Julia
|title=Florence Nightingale: The Passionate Statistician
|date=26 November 2008
|work=[[Science News]]
|url=http://www.sciencenews.org/index/generic/activity/view/id/38937/title/Florence_Nightingale_The_passionate_statistician
|accessdate=4 December 2008}}
* {{cite book |last= Richards |first= Linda |authorlink= Linda Richards |title= America's First Trained Nurse: My Life as a Nurse in America, Great Britain and Japan 1872–1911 |year= 2006 | publisher= Diggory Press |isbn= 978-1-84685-068-4 }}
* {{cite book |last= Strachey |first= Lytton |authorlink= Lytton Strachey |title= Eminent Victorians |year= 1918 |isbn= 978-0-8486-4604-2 |publisher= Garden City Pub. Co., Inc. |location= Garden City, N.Y. |title-link= Eminent Victorians }} – available online at http://www.bartleby.com/189/201.html
{{refend}}

==ਹਵਾਲੇ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==
{{Library resources box|by=yes|onlinebooks=yes|viaf=54172695}}
{{Sister project links|wikt=no|b=no|n=no|v=no|s=Author:Florence Nightingale}}
* {{Gutenberg author |id=Nightingale,+Florence | name=Florence Nightingale}}
* {{Internet Archive author |sname=Florence Nightingale}}
** [//archive.org/details/f_nightingale UCLA Elmer Belt Florence Nightingale Collection], hosted at [[Internet Archive]]
* {{Librivox author |id=847}}
* [http://sounds.bl.uk/Accents-and-dialects/Early-spoken-word-recordings/024M-1CD0239287XX-0214V0 1890 audio recording of Florence Nightingale speaking]
* [http://www.victorians.co.uk/florence-nightingale Victorians.co.uk: Florence Nightingale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230401144836/https://www.victorians.co.uk/florence-nightingale |date=2023-04-01 }}
* [http://www.bartleby.com/189/201.html Eminent Victorians: Florence Nightingale] by Lytton Strachey
* {{cite news
|title=New photo of 'Lady of the Lamp'
|date=6 August 2006
|work=[[BBC News]]
|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/5250188.stm
|accessdate=7 August 2008}}
* [https://web.archive.org/web/20061213074121/http://www.sociology.uoguelph.ca/fnightingale/ University of Guelph: Collected Works of Florence Nightingale project]
* {{UK National Archives ID}}
* [http://www.florence-nightingale-foundation.org.uk/ Florence Nightingale Foundation]
*[http://www.kansasmemory.org/item/223260 Florence Nightingale Correspondence from the Historic Psychiatry Collection, Menninger Archives, Kansas Historical Society]
* [https://web.archive.org/web/20150429064116/http://digitalcollections.library.ubc.ca/cdm/landingpage/collection/florence Florence Nightingale Letters Collection] – A collection of letters written by and to Florence Nightingale from the UBC Library Digital Collections
* [http://collections.carli.illinois.edu/cdm4/index_uic_fnlc.php?CISOROOT=/uic_fnlc Florence Nightingale Letters Collection] – correspondence in the University of Illinois at Chicago digital collections
*[http://digital.library.wayne.edu/digitalcollections/item?id=wayne:collectionNightingale Florence Nightingale Collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201030819/http://digital.library.wayne.edu/digitalcollections/item?id=wayne:collectionNightingale |date=2017-12-01 }} at [[Wayne State University]] Library consists primarily of letters written by Florence Nightingale throughout her life.  Major topics of the letters include medical care for the soldiers and the poor, the role of nursing, and sanitation and public works in colonized India.
* [http://www.nightingaledeclaration.net/ Florence Nightingale Declaration Campaign for Global Health] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100310170356/http://www.nightingaledeclaration.net/ |date=2010-03-10 }} established by the Nightingale Initiative for Global Health (NIGH)
* {{MacTutor Biography|id=Nightingale}}
* [https://web.archive.org/web/20130615025041/http://www.stpetersderby.org.uk/Heritage.html Florence Nightingale Window at St&amp;nbsp;Peter's, Derby]
* [https://web.archive.org/web/20140316195943/http://archiveshub.ac.uk/data/gb0120-mss.5471-5484,6930and8991-9109 Papers of Florence Nightingale, 1820–1910]
* [http://www.southernstar.ie/News/The-feisty-nun-who-took-on-Florence-Nightingale-24102014.htm Southern Star article] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181118204257/https://www.southernstar.ie/News/The-feisty-nun-who-took-on-Florence-Nightingale-24102014.htm |date=2018-11-18 }}
* [http://babesofscience.com/episodes/2016/1/18/episode-6-florence-nightingale?rq=Episode%206 Episode 6: Florence Nightingale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230401144832/http://babesofscience.com/episodes/2016/1/18/episode-6-florence-nightingale?rq=Episode%206 |date=2023-04-01 }} from [http://babesofscience.com/ Babes of Science] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329174957/http://babesofscience.com/ |date=2019-03-29 }} podcasts
* [http://twudigital.contentdm.oclc.org/cdm/landingpage/collection/p16283coll41 Texas Woman's University Special Collections] has a large collection of Florence Nightingale artefacts, letters, and primary sources.

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1820]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 19।0]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਲੋਰੈਂਸ ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਕੜਾ ਵਿਗਿਆਨੀ]]</text>
      <sha1>k8ry3sotwr8vj84l3e42ozb5ylqer3d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਲਿੰਗਕ ਹਿੰਸਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113326</id>
    <revision>
      <id>849908</id>
      <parentid>841689</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T11:16:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10540" sha1="7ch7vigeh4n0slwqg4g6f95iev2h554" xml:space="preserve">[[ਤਸਵੀਰ:2739_-_Firenze_-_Baccio_Bandinelli_-_Rilievo_del_monumento_a_Giovanni_delle_Bande_Nere_-_Foto_Giovanni_Dall'Orto,_27-Oct-2007.jpg|thumb|ਯਾਦਗਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ]]
'''ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਲਿੰਗਕ ਹਿੰਸਾ''' ਯੁੱਧ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸੈਲਾਨਕ ਲੜਾਈ, ਲੜਾਈ, ਜਾਂ ਫੌਜੀ ਕਬਜ਼ੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਵਹਿਸ਼ੀਆਨਾ ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ ਬਲਾਤਕਾਰ ਜਾਂ ਯੌਨ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਰੂਪ ਹਨ; ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਸਲੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਸਮਾਜਿਕ ਮਨਸ਼ਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ [[ਸਮੂਹਿਕ ਬਲਾਤਕਾਰ]] ਅਤੇ ਵਸਤਾਂ ਨਾਲ ਬਲਾਤਕਾਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਿਨਸੀ ਛੇੜ-ਛਾੜ, ਲਿੰਗਿਕ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਬਲਾਤਕਾਰ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://theconservativeblog.co.uk/?p=2382 |title=&quot;30% of Women in USA Military Raped Whilst Serving by Fellow Soldiers&quot; |access-date=2018-11-29 |archive-date=2020-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200316201129/http://theconservativeblog.co.uk/?p=2382 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=103844570|title=The Nation: The Plight of Women Soldiers|last=Benedict|first=Helen|date=2009-05-06|publisher=Npr.org|access-date=2014-04-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Benedict|first=Helen|date=2008-08-13|title=Why Soldiers Rape – Culture of misogyny, illegal occupation, fuel sexual violence in military|url=http://www.inthesetimes.com/article/3848/|journal=In These Times|access-date=2014-04-30|archive-date=2019-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518145847/http://inthesetimes.com/article/3848/|dead-url=yes|accessdate=2018-11-29|archivedate=2019-05-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190518145847/http://inthesetimes.com/article/3848/|url-status=deviated}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਉਹ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਵੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਲੜਕੀਆਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਜਾਂ ਜਿਨਸੀ ਗੁਲਾਮੀ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜੰਗ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਦੁਸ਼ਮਨ ਨੂੰ ਬੇਇੱਜ਼ਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਕਸਰ ਮਾਨਸਿਕ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਲਿੰਗਕ ਹਿੰਸਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਸਥਾਗਤ ਲਿੰਗਕ ਗੁਲਾਮੀ, ਖਾਸ ਲੜਾਈਆਂ ਜਾਂ ਕਤਲੇਆਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਲਿੰਗਕ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜਾਂ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਕੰਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

== ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ==
ਬਲਾਤਕਾਰ, ਜਿਨਸੀ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਯੌਨ ਹਿੰਸਾ ਟਰਮਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;nobelwomen&quot;&gt;{{Cite web|url=http://nobelwomensinitiative.org/wp-content/uploads/2013/09/war-on-women-web.pdf|title=War on Women – Time for action to end sexual violence in conflict|date=May 2011|website=Nobel Women's initiative|access-date=2018-11-29|archive-date=2018-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712170328/http://nobelwomensinitiative.org/wp-content/uploads/2013/09/war-on-women-web.pdf|dead-url=yes|archivedate=2018-07-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180712170328/http://nobelwomensinitiative.org/wp-content/uploads/2013/09/war-on-women-web.pdf|url-status=deviated}}&lt;/ref&gt; ਇੱਥੇ &quot;ਜੰਗੀ ਬਲਾਤਕਾਰ&quot; ਦੀ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। 


=== ਪ੍ਰਤੱਖ ਮਿਸਾਲਾਂ ===

* Foča massacres also known as the Foča genocide
* Karaman's house
* Keraterm camp
* Luka camp
* Manjača camp
* Omarska camp
* Sušica camp
* Trnopolje camp
* Uzamnica camp
* Vilina Vlas

== ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ ==

* [[ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ]]&lt;br /&gt;
* [[Genocidal rape|ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਬਲਾਤਕਾਰ]]
* [[Japanese War Crimes|ਜਪਾਨੀ ਯੁੱਧ ਅਪਰਾਧ]]
* [[Rape during the Bangladesh Liberation War|ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਬਲਾਤਕਾਰ]]
* [[ਅਗਵਾਕਰਨ]], ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਸਮ
* [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੁੱਧ ਅਪਰਾਧ]]
* [[War crime|ਯੁੱਧ ਅਪਰਾਧ]]
* [[ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕ]]

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist|30em}}

=== ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ ===
{{refbegin}}
*{{cite book |last=Askin |first=Kelly Dawn |year=1997 |title=War Crimes Against Women: Prosecution in International War Crimes Tribunals |url=https://books.google.com/?id=ThfzGvSvQ2UC |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |isbn=978-90-411-0486-1 |ref=harv}}
*{{cite book |last=Beckman |first=Karen Redrobe |year=2003 |title=Vanishing Women: Magic, Film, and Feminism |url=https://archive.org/details/vanishingwomenma0000beck |publisher=[[Duke University Press]] |isbn=978-0-8223-3074-5 |ref=harv}}
*{{cite book |last=Brownmiller |first=Susan |authorlink=Susan Brownmiller |year=1975 |title=Against Our Will: Men, Women, and Rape |url=https://archive.org/details/againstourwillme0000brow |publisher=Fawcett Columbine |isbn=978-0-449-90820-4 |ref=harv}}
*{{cite book |last=de Brouwer |first=Anne-Marie |year=2005 |title=Supranational Criminal Prosecution of Sexual Violence |url=https://books.google.com/?id=JhY8ROsA39kC&amp;dq=war+rape+in+ancient+times |publisher=Intersentia |isbn=978-90-5095-533-1 |ref=harv}}
*{{cite journal |last=Defeis |first=Elizabeth F. |year=2008 |title=U.N. peacekeepers and sexual abuse and exploitation: an end to impunity |journal=[[Washington University Global Studies Law Review]] |volume=7 |issue=2 |pages=185–212 |url=http://openscholarship.wustl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1109&amp;context=law_globalstudies |ref=harv}}
{{refend}}

== ਹੋਰ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੋ ==
{{Refbegin}}
* [http://www.routledge.com/books/details/9780415671170/ ''The Political Psychology of War Rape''] by Inger Skjelsbæk 2011
* [http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1404574 &quot;Unrecognized Victims: Sexual Violence Against Men in Conflict Settings Under International Law&quot;], by Dustin A. Lewis, Wisconsin International Law Journal, Vol. 27, No. 1, pp.&amp;nbsp;1–49 (2009).
* [https://web.archive.org/web/20110504000928/http://ihl.ihlresearch.org/index.cfm?fuseaction=page.viewpage&amp;pageid=2104 &quot;IHL Primer on Sexual Violence&quot;]. International Humanitarian Law Research Initiative, June 2009.
* [http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/7464462.stm UN classifies rape a 'war tactic']. 20 June 2008. [[BBC News]].
* [http://www.counterpunch.org/2008/04/04/rape-as-an-instrument-of-total-war/ &quot;Rape as an Instrument of Total War&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225071407/http://www.counterpunch.org/2008/04/04/rape-as-an-instrument-of-total-war/ |date=2021-02-25 }}. By David Rosen. 4 April 2008. ''[[CounterPunch]].''
* [http://mediastorm.com/publication/intended-consequences &quot;Intended Consequences&quot; by Jonathan Torgovnik on MediaStorm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210301175734/https://mediastorm.com/publication/intended-consequences |date=2021-03-01 }}
* [http://vc.bridgew.edu/jiws/vol2/iss1/4/ Duty, Honor, Rape: Sexual Assault Against Women During War] by Kevin Gerard Neill. Journal of International Women's Studies.
* [http://citation.allacademic.com/meta/p_mla_apa_research_citation/1/8/3/0/9/p183097_index.html Extreme War Rape in Today's Civil-war-torn States] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140904005915/http://citation.allacademic.com/meta/p_mla_apa_research_citation/1/8/3/0/9/p183097_index.html |date=2014-09-04 }} by Kathryn Farr. Paper presented at the annual meeting of the [[American Sociological Association]], New York City, 11 August 2007.
* [http://womensenews.org/story/rape/000719/bosnian-rape-camp-survivors-testify-the-hague#.Upxq1SfAifA womensnews.com – Bosnian 'Rape Camp' Survivors Testify in The Hague]
* [https://www.theguardian.com/world/1999/apr/28/balkans6 guardian.uk – Women say village became rape camp]
* [http://dosfan.lib.uic.edu/ERC/briefing/dispatch/1993/html/Dispatchv4no16.html U.S. Department of State dispatch, mentioning a &quot;rape house&quot;.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607032418/http://dosfan.lib.uic.edu/ERC/briefing/dispatch/1993/html/Dispatchv4no16.html |date=2011-06-07 }}
* {{cite book |title=What Soldiers Do: Sex and the American GI in World War II France |first=Mary Louise |last=Roberts |publisher=University of Chicago Press |year=2013 |isbn=978-0226923093 |url=https://books.google.com/books?id=m0Qwu3qV374C&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=false |ref=harv }}
* {{cite web |first1=Heleen |last1=Mees |authorlink1=Heleen Mees |first2=Femke |last2=van Zeijl |authorlink2=Femke van Zeijl |url=http://www.project-syndicate.org/commentary/mees5/German |title=Kriege gegen Frauen |publisher=[[Project Syndicate]] |date=26 May 2008 |accessdate=2010-06-06 }}
{{Refend}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* [https://www.ictj.org/our-work/transitional-justice-issues/gender-justice International Center for Transitional Justice, Gender Justice page]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਿੰਗਕ ਅਪਰਾਧ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਔਰਤਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹਿੰਸਾ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਿਲਾ ਸਿਹਤ ਲੇਖ ਸੰਪਾਦਨ ਮੁਹਿੰਮ 2018]]</text>
      <sha1>7ch7vigeh4n0slwqg4g6f95iev2h554</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਫੈਮੀਨਿਸਟ ਸਟਡੀਜ਼</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113674</id>
    <revision>
      <id>849876</id>
      <parentid>537582</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T01:50:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5268" sha1="h4znbf1r9qk246ijbuynh48hkr6ob6b" xml:space="preserve">{{Infobox journal
| title = Feminist Studies
| cover = 
| caption = 
| former_name = &lt;!-- or |former_names= --&gt;
| abbreviation = Fem. Stud.
| discipline = [[Women's studies]]
| editor = Ashwini Tambe 
| publisher = Feminist Studies, Inc.
| country = United States
| history = 1972-present
| frequency = Triannually
| openaccess = 
| license = 
| impact = 0.520
| impact-year = 2015
| ISSNlabel =
| ISSN = 0046-3663
| eISSN = 2153-3873
| CODEN = FMSDA2
| JSTOR = 00463663
| LCCN = sc76000192
| OCLC = 476420375
| website = http://www.feministstudies.org
| link1 = http://www.feministstudies.org/issues/current.html
| link1-name = Online access
| link2 = http://www.feministstudies.org/PDF%20ordering.html
| link2-name = Online archive
| boxwidth = 
}}
&lt;span&gt;'''ਫੈਮੀਨਿਸਟ ਸਟਡੀਜ਼'''&lt;/span&gt; , ਇੱਕ ਪੀਅਰ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਕਾਦਮਿਕ ਜਰਨਲ ਹੈ ਜੋ ਔਰਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਛਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1972 ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਇਹ  ਮੈਰੀਲੈਂਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਕਾਲਜ ਪਾਰਕ, ਮੈਰੀਲੈਂਡ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਗੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਹੈ।ਵਿਦਵਤਾਪੂਰਨ ਲੇਖਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਰਸਾਲੇ 'ਚ [[ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਲੇਖਣੀ|ਰਚਨਾਤਮਕ ਲੇਖ]] (ਕਵਿਤਾ, ਗਲਪ, ਅਤੇ ਯਾਦਾਂ), ਕਲਾ ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੇ ਲੇਖ, ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਟਿੱਪਣੀਆਂ, ਇੰਟਰਵਿਊਆਂ ਅਤੇ ਕਾਰਕੁੰਨ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ।

ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ, ਖ਼ਾਸ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਲੇਖ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਚਿੰਕਾਨਾ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ; ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਕੰਮ, ਸਮਾਜਿਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ, ਅਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦ; ਲਿੰਗਕਤਾ, ਯੌਨ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਜਿਨਸੀ ਪਛਾਣ; ਨਿਊ ਸਾਊਥ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ; ਬਾਡੀ ਅਤੇ ਹੈਲਥਕੇਅਰ; ਗਲੋਬਲ ਪੁਨਰਗਠਨ ਕਰਨਾ; ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਧੀ ਅਤੇ ਜਿਨਸੀ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।

== ਇਤਿਹਾਸ ==
ਜਰਨਲ ਨੂੰ 1972 ਵਿੱਚ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ|ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ]] ਵਿਖੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਵਿਦਿਅਕ ਅਤੇ ਕਾਰਕੁੰਨ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਇੱਕ ਵਿਦਵਤਾ ਜਰਨਲ ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਚ ਮਿਆਰ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਲਈ ਵਚਨਬੱਧ ਸਨ। ਇਸ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਨੈਟਵਰਕ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੁਆਰਾ ਉਠਾਏ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਕਾਰਜਕਰਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਮੰਚ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਕਲੇਅਰ ਮੋਸੇਸ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਜਰਨਲ ਦਾ ਸੰਪਾਦਕੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸੀ, ਜੋ ਕਈ ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;[http://www.feministstudies.org/aboutfs/people/claire-moses.html Dr. Claire Mh oses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221012124253/http://www.feministstudies.org/aboutfs/people/claire-moses.html |date=2022-10-12 }}.&lt;/ref&gt; ਜਰਨਲ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;[http://www.feministstudies.org/aboutfs/people/ashwini_tambe.html Dr. Ashwini Tambe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221014200327/http://www.feministstudies.org/aboutfs/people/ashwini_tambe.html |date=2022-10-14 }}.&lt;/ref&gt;

== ਇੰਡੈਕਸਿੰਗ ==
{{columns-list|colwidth=30em|
* [[Alternative Press Index]]
* [[America: History and Life]]
* [[Current Contents]] on Social and Behavioral Index
* [[EBSCO Information Services|EBSCO databases]]
* [[Historical Abstracts]]
* [[MLA International Bibliography]]
* [[The Philosopher's Index]]
* [[ProQuest|ProQuest databases]]
* [[Social Sciences Citation Index]]
* [[Sociological Abstracts]]
}}

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist|30em}}

== ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ ==

* &lt;span class=&quot;url&quot;&gt;[http://www.feministstudies.org/home.html Official website]&lt;/span&gt;

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀਵਾਦ]]</text>
      <sha1>h4znbf1r9qk246ijbuynh48hkr6ob6b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119182</id>
    <revision>
      <id>849872</id>
      <parentid>825665</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T00:32:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10736" sha1="5z5iln3rwiv644zw0g395jqjidffxcc" xml:space="preserve">{{Infobox website
| name = ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ
|screenshot      = Punjabipedia home page.png
|screenshot_size = 250px
|caption         = ਪੰਜਾਬੀਪੀਡੀਆ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਦਾ ਸਕ੍ਰੀਨਸ਼ਾਟ
| type = [[ਇੰਟਰਨੈਟ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ]]
| language = ਪੰਜਾਬੀ
| registration = 
| launch_date = {{Start date and age|2014|02|26|df=yes}}
| owner = 
| author = 
| current_status = ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ
| url = {{url|punjabipedia.org}}
}}

'''ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ''' [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ|ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ]] ਦੇ ਸੁਝਾਅ 'ਤੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], ਪਟਿਆਲਾ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਇੱਕ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੀ ਤਰਜ਼ 'ਤੇ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਮਕਸਦ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Govt to launch Punjabipedia|url=http://www.tribuneindia.com/2008/20080401/punjab1.htm|accessdate=15 March 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pbi University launches Punjabipedia&quot;&gt;{{cite web|title=Pbi University launches Punjabipedia|url=http://www.hindustantimes.com/punjab/patiala/pbi-university-launches-punjabipedia/article1-1188535.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20140315174243/http://www.hindustantimes.com/punjab/patiala/pbi-university-launches-punjabipedia/article1-1188535.aspx|url-status=dead|archive-date=March 15, 2014|accessdate=15 March 2014}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਦਾ ਐਲਾਨ 18 ਜਨਵਰੀ, 2014 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕਾਸ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਵੱਲੋਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ ਆਡੀਟੋਰੀਅਮ ਵਿਖੇ 'ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ' ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ 30ਵੀਂ ਤਿੰਨ ਰੋਜ਼ਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੌਰਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Punjabi University to Launch 'Punjabipedia' Next Week|url=https://www.questia.com/read/1P3-3187167821|accessdate=15 March 2014}} {{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ਇਸ ਦੀ ਰਸਮੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 26 ਫਰਵਰੀ 2014 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਵਾਈਸ-ਚਾਂਸਲਰ ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;Punjabi varsity to launch Punjabipedia today&quot;&gt;{{cite news|title=Punjabi varsity to launch Punjabipedia today |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/Punjabi-varsity-to-launch-Punjabipedia-today/articleshow/31016374.cms|newspaper=The Times of India|date=26 February 2014|accessdate=27 July 2025}}&lt;/ref&gt; ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੇ ਉਲਟ, ਸਾਰੀਆਂ ਐਂਟਰੀਆਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ, ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸਟਾਫ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ, ਨਾ ਕਿ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਜਨਤਾ ਦੁਆਰਾ।&lt;ref name=&quot;University launches online treasure, Punjabipedia&quot;&gt;{{cite web|title=University launches online treasure, Punjabipedia|url=http://hindustantimes.newspaperdirect.com/epaper/viewer.aspx|accessdate=15 March 2014}}&lt;/ref&gt; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੇ 8,200 ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਪੰਜਾਬੀਪੀਡੀਆ ਵਿੱਚ 72,614 ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।{{dubious|date=December 2014}}&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{cite news|title=Wikipedia to takkar dega Pujanipedia|newspaper=Dainik Bhaskar|date=27 February 2014|page=6}}&lt;/ref&gt; ਇਸਨੂੰ &quot;ਮਿਸ਼ਨ ਪੰਜਾਬੀ 2020&quot; ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Pbi University launches Punjabipedia&quot;/&gt;

== ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ==
ਪੰਜਾਬੀਪੀਡੀਆ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ &quot;ਮਿਸ਼ਨ ਪੰਜਾਬੀ 2020&quot; ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Pbi University launches Punjabipedia&quot;/&gt; 26 ਫਰਵਰੀ, 2014 ਨੂੰ ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਪੀਡੀਆ ਦੇ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ, ਪੰਜਾਬੀਪੀਡੀਆ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਧੇਰੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸਟਾਫ ਦੁਆਰਾ ਜੋ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਸਮੱਗਰੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ, ਸੰਪਾਦਨ ਅਤੇ ਸੋਧ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;University launches online treasure, Punjabipedia&quot;/&gt; ਇਸ ਦੀ ਰਸਮੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 26 ਫਰਵਰੀ 2014 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਵਾਈਸ-ਚਾਂਸਲਰ ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;Punjabi varsity to launch Punjabipedia today&quot;/&gt;

ਪੰਜਾਬੀਪੀਡੀਆ ਵਿੱਚ &quot;ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ&quot; ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 6-14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਰਗ, ਸਮਾਜਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਲਹਿਰਾਂ, ਕਲਾ, ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ, ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਕਰਨ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਿਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਲਗਭਗ 3,500 ਐਂਟਰੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਕਲਪਿਕ ਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ।&lt;ref name=&quot;University launches online treasure, Punjabipedia&quot;/&gt; ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਸਾਹਿਤ, ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਪੰਜਾਬੀਪੀਡੀਆ ਦੇ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੁਆਰਾ ਸੰਕਲਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ 'ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼' ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਡਾਟਾਬੇਸ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਤਾਂ ਜੋ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਪਰ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇ ਵੀ।&lt;ref name=&quot;Pbi University launches Punjabipedia&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Punjabi varsity to launch Punjabipedia today&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news

|title=ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੀ ਤਰਜ਼ 'ਤੇ ਜਾਰੀ ਹੋਵੇਗਾ ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ|url=http://punjabi.jagran.com/news/state-punjabi-pedia-based-on-wikipedia-8373588.html|accessdate=15 March 2014|newspaper=Punjab Jagran|date=21 February 2014}}&lt;/ref&gt;

21 ਫਰਵਰੀ 2014 (ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਦਿਵਸ) ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮਾਰਚ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਵਾਈਸ-ਚਾਂਸਲਰ ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪਰਿਵਾਰ, ਆਰਥਿਕਤਾ, ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Punjabi dept of Punjabi University organises awareness march|url=http://www.babushahi.com/printnews.php?id=10235&amp;type=news|accessdate=15 March 2014}}&lt;/ref&gt;

ਪਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;Pbi University launches Punjabipedia&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{reflist|2}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਆਨਲਾਈਨ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼]]</text>
      <sha1>5z5iln3rwiv644zw0g395jqjidffxcc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਰਮੀਜ਼ ਰਾਜਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121700</id>
    <revision>
      <id>849911</id>
      <parentid>847464</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T11:55:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7938" sha1="do2o4abfhtb9wmf3yevy4m4o2y3mxh3" xml:space="preserve">
'''ਰਮੀਜ਼ ਹਸਨ ਰਾਜਾ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: '''Rameez Hasan Raja;''' [[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਉਰਦੂ]]: '''رميز حسن راجہ;''' ਜਨਮ 14 ਅਗਸਤ 1962), ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ [[ਕ੍ਰਿਕਟ]] ਟਿੱਪਣੀਕਾਰ, ਯੂ ਟਿਊਬਰ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਕ੍ਰਿਕਟਰ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ 1980 ਅਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ (ਕਦੇ ਕਪਤਾਨ ਵਜੋਂ) ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਕ੍ਰਿਕਟ ਤੋਂ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿੱਪਣੀਕਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/life-style/people/Rameez-Rajas-commentary-goof-up/articleshow/12328054.cms|title=Rameez Raja’s commentary goof up|website=[[The Times of India]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.indiatvnews.com/sports/cricket/pakistan-should-accept-proposed-icc-overhaul-ramiz-raja-10418.html|title=Pakistan should accept proposed ICC overhaul: Ramiz Raja|website=India TV News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cricketcountry.com/articles/satire-india-pak-match-commentator-rameez-raja-fined-by-match-referee-david-boon-12553|title=Satire: India-Pak match: Commentator Rameez Raja fined by match referee David Boon|website=Cricket Country|access-date=2019-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20140323135555/http://www.cricketcountry.com/articles/satire-india-pak-match-commentator-rameez-raja-fined-by-match-referee-david-boon-12553|archive-date=2014-03-23|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਆਪਣੇ ਯੂ ਟਿਊਬ ਚੈਨਲ ਰਮੀਜ਼ ਸਪੀਕਸ 'ਤੇ ਕ੍ਰਿਕਟ ਬਾਰੇ ਵੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।

== ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ==
ਰਮੀਜ਼ ਰਾਜਾ [[ਲਾਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ ਦੇ]] ਇਕ ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਜਪੂਤ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ, ਉਸਦੀ ਸੱਸ [[ਦਿੱਲੀ|ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਹੈ]] ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਸੱਸ [[ਕਰਨਾਲ]] ਤੋਂ ਹੈ।&lt;ref&gt;[https://www.outlookindia.com/magazine/story/inzamam-ul-haq/203599 Inzamam-ul-Haq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190704224054/https://www.outlookindia.com/magazine/story/inzamam-ul-haq/203599 |date=2019-07-04 }}, 28 May 1997, ''[[Outlook India]]''. Retrieved 1 September 2018.&lt;/ref&gt; 

== ਘਰੇਲੂ ਕੈਰੀਅਰ ==
ਰਮੀਜ਼ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1978 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਲਿਸਟ ਏ ਵਿੱਚ 9,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੌੜਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਜਮਾਤ ਦੇ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ 10,000 ਦੌੜਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਸਿਰਫ 10 ਹਜ਼ਾਰ ਕਲਾਸ ਦੀਆਂ ਦੌੜਾਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਲ ਮਿਲੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਘਰੇਲੂ ਸਰਕਟ ਵਿਚ ਖੇਡਣ ਵਾਲੇ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

== ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੈਰੀਅਰ ==

=== ਸੁਨਹਿਰੀ ਸਾਲ ===
ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਟੈਸਟ ਮੈਚ ਖੇਡਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹਰ ਪਾਰੀ ਵਿਚ 1 ਦੌੜਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਆਊਟ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਟੀਮ ਵਿਚ ਕਈ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੀ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈ ਕੇ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਵਿਚ ਜਗ੍ਹਾ ਪੱਕਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਿਆ।

ਰਮੀਜ਼ ਨੇ 13 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖੇਡਿਆ, 57 ਟੈਸਟ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹੋਏ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਔਸਤ 31.83 ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋ ਸੈਂਕੜੇ ਹਨ। ਇਕ ਰੋਜ਼ਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਉਸਨੇ 198 ਮੈਚ ਖੇਡੇ ਅਤੇ 9 ਸੈਂਕੜੇ ਲਗਾਏ। ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਜੋ 1987 ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਦੇ ਸੈਮੀਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 1992 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਵਿਚ 2 ਸੈਂਕੜੇ ਲਗਾਏ ਸਨ, ਜੋ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਵਿਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿਰੁੱਧ ਇਕ ਸੈਂਕੜਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਕੋਈ ਵੀ ਮੈਚ ਨਹੀਂ ਹਾਰਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਚ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਮੈਨ ਆਫ ਦਿ ਮੈਚ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦੇ ਸੈਮੀਫਾਈਨਲ ਵਿਚ ਜਗ੍ਹਾ ਦਿੱਤੀ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਰਮੀਜ਼ ਨੂੰ ਫਾਈਨਲ ਕੈਚ ਲੈਣ ਦਾ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਜਿਸਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਜਿੱਤਿਆ। ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕਰੀਅਰ ਦਾ ਸਿਖਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਜਿੱਤ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਉਹ ਫਾਰਮ ਗਵਾ ਬੈਠਾ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।

== ਕੁਮੈਂਟਰੀ ਕੈਰੀਅਰ ==
ਰਾਜਾ ਨੇ ਟੈਸਟ ਮੈਚ ਸਪੈਸ਼ਲ ਅਤੇ ਸਕਾਈ ਸਪੋਰਟਸ 'ਤੇ 2006 ਦੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਖਿਲਾਫ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਟੈਸਟ ਸੀਰੀਜ਼ ਦੌਰਾਨ ਟਿੱਪਣੀਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਕ੍ਰਿਕਟ ਬੋਰਡ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਵਾਧੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਾਅਦੇ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਅਗਸਤ 2004 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਦੇ ਟੂਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕਈ ਘਰੇਲੂ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਈਸੀਸੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਦਿੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1962]]</text>
      <sha1>do2o4abfhtb9wmf3yevy4m4o2y3mxh3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਚਿੱਟਾ ਬੌਣਾ ਤਾਰਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123059</id>
    <revision>
      <id>849840</id>
      <parentid>772878</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T20:31:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261011sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>849840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29050" sha1="4v7kpz3i13wpqg3nkcadg1f2x2qtzic" xml:space="preserve">[[ਤਸਵੀਰ:Sirius_A_and_B_Hubble_photo.editted.PNG|thumb| [[ਹਬਲ ਆਕਾਸ਼ ਦੂਰਬੀਨ|ਹੱਬਲ ਸਪੇਸ ਟੈਲੀਸਕੋਪ]] ਦੁਆਰਾ ਲਏ ਗਏ [[ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਤਾਰਾ|ਸੀਰੀਅਸ]] ਏ ਅਤੇ ਸੀਰੀਅਸ ਬੀ ਦਾ ਚਿੱਤਰ. ਸਿਰੀਅਸ ਬੀ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਚਿੱਟਾ ਬਾਂਦਰ ਹੈ, ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸਿਰੀਅਸ ਏ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਇਕ ਕਮਜ਼ੋਰ ਬਿੰਦੂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ. ]]
ਇੱਕ '''ਚਿੱਟਾ ਬੌਣਾ''', ਜਿਸ ਨੂੰ '''ਡੀਜਨਰੇਟ ਬਵਾਰਾ''' ਵੀ ਕਿਹਾ '''ਜਾਂਦਾ ਹੈ''', ਇਕ ਉੱਤਮ ਕੋਰ ਹੈ ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਨ-ਡੀਜਨਰੇਟ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਚਿੱਟਾ ਬੌਣਾ ਬਹੁਤ [[ਸੰਘਣਾਪਣ|ਸੰਘਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।]] ਇਸਦਾ ਪੁੰਜ [[ਸੂਰਜ|ਸੂਰਜ ਦੇ]] ਮੁਕਾਬਲੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਸਦਾ ਖੰਡ [[ਧਰਤੀ]] ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਹੁੰਦਾ [[ਧਰਤੀ|ਹੈ]]। ਇੱਕ ਚਿੱਟੇ ਬੌਨੇ ਦੀ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਸਟੋਰਡ [[ਗਰਮੀ|ਥਰਮਲ ਊਰਜਾ]] ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ [[ਗਰਮੀ|ਹੈ]] ; ਇੱਕ ਚਿੱਟੇ ਬੌਨੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫਿਊਜ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। &lt;ref name=&quot;osln&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.astronomy.ohio-state.edu/~jaj/Ast162/lectures/notesWL22.html|title=Extreme Stars: White Dwarfs &amp; Neutron Stars|last=Johnson|first=J.|date=2007|website=Lecture notes, Astronomy 162|publisher=[[Ohio State University]]|access-date=17 October 2011|archive-date=15 ਨਵੰਬਰ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191115223455/http://www.astronomy.ohio-state.edu/~jaj/Ast162/lectures/notesWL22.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਚਿੱਟਾ ਬੌਣਾ [[ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਤਾਰਾ|ਸੀਰੀਅਸ ਬੀ ਹੈ]], 8.6 ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਾਲ ਤੇ, ਸੀਰੀਅਸ [[ਦੋਹਰਾ ਤਾਰਾ|ਬਾਈਨਰੀ ਸਟਾਰ ਦਾ]] ਛੋਟਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਦੇ ਸੌ ਸਿਤਾਰਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਵੇਲੇ ਅੱਠ ਚਿੱਟੇ ਬੌਨੇ ਤਾਰੇ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.astro.gsu.edu/RECONS/TOP100.posted.htm|title=The One Hundred Nearest Star Systems|last=Henry|first=T. J.|date=1 January 2009|publisher=[[Research Consortium on Nearby Stars]]|access-date=21 July 2010}}&lt;/ref&gt; ਚਿੱਟੇ ਬੱਤੀ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਣ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ 1910 ਵਿਚ ਪਛਾਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। &lt;ref name=&quot;schatzman&quot;&gt;''White Dwarfs'', E. Schatzman, Amsterdam: North-Holland, 1958.&lt;/ref&gt;  ''ਚਿੱਟੇ'' ਬੌਨੇ ਦਾ ਨਾਮ 1922 ਵਿਚ ਵਿਲੇਮ ਲੂਇਟਨ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। 

ਚਿੱਟੇ ਬੌਣੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਅੰਤਮ ਵਿਕਾਸਵਾਦੀ ਅਵਸਥਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਪੁੰਜ ਨਿਉਟ੍ਰੋਨ ਤਾਰਾ ਬਣਨ ਲਈ ਇੰਨਾ ਉੱਚਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਲਗਭਗ 10 [[ਸੌਰ ਪੁੰਜ|ਸੂਰਜੀ ਜਨਤਾ]] ਇਸ ਵਿਚ [[ਮਿਲਕੀ ਵੇ|ਮਿਲਕੀ ਵੇਅ]] ਵਿਚਲੇ 97% ਹੋਰ ਸਿਤਾਰੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। &lt;ref name=&quot;cosmochronology&quot;&gt;{{Cite journal|last=Fontaine|first=G.|last2=Brassard|first2=P.|last3=Bergeron|first3=P.|date=2001|title=The Potential of White Dwarf Cosmochronology|url=https://archive.org/details/sim_astronomical-society-of-the-pacific-publications_2001-04_113_782/page/409|journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific|volume=113|issue=782|pages=409–435|bibcode=2001PASP..113..409F|doi=10.1086/319535|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; &lt;sup&gt;,&lt;/sup&gt;[[ਹਾਈਡਰੋਜਨ|ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੇ]] ਬਾਅਦ - ਘੱਟ ਜਾਂ ਦਰਮਿਆਨੇ ਪੁੰਜ ਦੇ ਮੁੱਖ-ਤਰਤੀਬ ਵਾਲੇ ਤਾਰੇ ਦੀ ਫਿਉਜਿੰਗ ਅਵਧੀ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਤਾਰਾ ਇੱਕ [[ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਤਾਰਾ|ਲਾਲ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ]] ਫੈਲ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਟ੍ਰਿਪਲ-ਐਲਫ਼ਾ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਕੋਰ ਵਿੱਚ [[ਹੀਲੀਅਮ]] ਨੂੰ [[ਕਾਰਬਨ]] ਅਤੇ [[ਆਕਸੀਜਨ]] ਵਿੱਚ ਫਿਉ[[ਹੀਲੀਅਮ|ਜ]] ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇੱਕ ਲਾਲ ਅਲੋਕਿਕ ਕੋਲ ਕਾਰਬਨ ਫਿਉਜ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਮੂਲ ਤਾਪਮਾਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਪੁੰਜ ਹੈ (ਲਗਭਗ 1 &amp;nbsp; ਬਿਲੀਅਨ ਕੇ), ਇਸ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਕਾਰਬਨ ਅਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਦਾ ਇਕ ਅਟੁੱਟ ਪੁੰਜ ਤਿਆਰ ਹੋਏਗਾ। ਜਦੋਂ ਅਜਿਹਾ ਤਾਰਾ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਹਰੀ ਪਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਹਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ-ਗ੍ਰਹਿਣਸ਼ੀਲ ਨੀਬੂਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਇਕ ਕੋਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਚਿੱਟਾ ਬੌਣਾ ਤਾਰਾ ਹੈ। &lt;ref name=&quot;rln&quot;&gt;{{Cite web|url=http://spiff.rit.edu/classes/phys230/lectures/planneb/planneb.html|title=Late stages of evolution for low-mass stars|last=Richmond|first=M|website=Lecture notes, Physics 230|publisher=[[Rochester Institute of Technology]]|access-date=3 May 2007}}&lt;/ref&gt; ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਚਿੱਟੇ ਬੌਣੇ ਤਾਰੇ ਕਾਰਬਨ ਅਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਵਜ ਦੇ ਪੁੰਜ 8 ਅਤੇ 10.5 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ, ਜੇ [[ਸੌਰ ਪੁੰਜ|ਸੂਰਜੀ ਜਨਤਾ]] ( M ☉ ), ਕੋਰ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਫਿਊਜ਼ ਕਾਰਬਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਪਰ ਨਿਉਨ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਕੇਸ 'ਚ ਇੱਕ ਆਕਸੀਜਨ-ਨਿਉਨ- [[ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ]] ਚਿੱਟੇ ਤਾਰਾ ਬਣਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;oxne&quot;&gt;{{Cite journal|last=Werner|first=K.|last2=Hammer|first2=N. J.|last3=Nagel|first3=T.|last4=Rauch|first4=T.|last5=Dreizler|first5=S.|date=2005|title=On Possible Oxygen/Neon White Dwarfs: H1504+65 and the White Dwarf Donors in Ultracompact X-ray Binaries|journal=14th European Workshop on White Dwarfs|volume=334|page=165|arxiv=astro-ph/0410690|bibcode=2005ASPC..334..165W}}&lt;/ref&gt; ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਪੁੰਜ ਦੇ ਸਿਤਾਰੇ ਹੀਲੀਅਮ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ, ਇਸਲਈ, ਇੱਕ ਹੀਲੀਅਮ ਚਿੱਟਾ ਬੌਣਾ &lt;ref name=&quot;apj606_L147&quot;&gt;{{Cite journal|last=Liebert|first=J.|last2=Bergeron|first2=P.|last3=Eisenstein|first3=D.|last4=Harris|first4=H. C.|last5=Kleinman|first5=S. J.|last6=Nitta|first6=A.|last7=Krzesinski|first7=J.|date=2004|title=A Helium White Dwarf of Extremely Low Mass|journal=The Astrophysical Journal|volume=606|issue=2|pages=L147|arxiv=astro-ph/0404291|bibcode=2004ApJ...606L.147L|doi=10.1086/421462}}&lt;/ref&gt;  ਬਾਈਨਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੁੰਜ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੁਆਰਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। 

ਚਿੱਟੇ ਬੌਨੇ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਹੁਣ ਫਿਊਜ਼ਨ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਤਾਰੇ ਕੋਲ ਊਰਜਾ ਦਾ ਕੋਈ ਸਰੋਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਇਹ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਕੋਲਾਪਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਫਿਊਜ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਗਰਮੀ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਰਥਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਪਰੰਤੂ ਸਿਰਫ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਡੀਜਨਰੇਸੀ ਦਬਾਅ ਦੁਆਰਾ ਸਹਿਯੋਗੀ ਹੈ।.

ਇੱਕ ਚਿੱਟਾ ਬੌਣਾ  ਜਦੋਂ  ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਗਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਊਰਜਾ ਦਾ ਕੋਈ ਸਰੋਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਹ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਠੰਡਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਪਣੀ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ, ਜਿਸਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਉੱਚ ਰੰਗ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਇੱਕ ਚਿੱਟਾ ਬੌਣਾ ਤਾਰਾ ਠੰਡਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਕੋਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸਟਲਾਈਜ਼ ਹੋਵੇਗੀ। ਤਾਰੇ ਦੇ ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਗਰਮੀ ਜਾਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨੂੰ  ਨਹੀਂ ਛੱਡੇਗਾ, ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਕ ਠੰਡਾ ਕਾਲਾ ਬੌਣਾ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ &lt;ref name=&quot;rln&quot;/&gt; ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਚਿੱਟੇ ਬੌਨੇ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਲਗਦਾ ਹੈ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਉਮਰ (ਲਗਭਗ 13.8) ਤੋਂ ਲੰਮਾ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ&amp;nbsp;ਅਰਬ ਸਾਲ), &lt;ref name=&quot;aou&quot;&gt;{{Cite journal|last=Spergel|first=D. N.|last2=Bean|first2=R.|last3=Doré|first3=O.|last4=Nolta|first4=M. R.|last5=Bennett|first5=C. L.|last6=Dunkley|first6=J.|last7=Hinshaw|first7=G.|last8=Jarosik|first8=N.|last9=Komatsu|first9=E.|displayauthors=8|date=2007|title=Wilkinson Microwave Anisotropy Probe (WMAP) Three Year Results: Implications for Cosmology|journal=The Astrophysical Journal Supplement Series|volume=170|issue=2|pages=377–408|arxiv=astro-ph/0603449|bibcode=2007ApJS..170..377S|doi=10.1086/513700}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜੇ ਤੱਕ ਕੋਈ ਕਾਲਾ ਬੌਣਾ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। &lt;ref name=&quot;osln&quot;/&gt; &lt;ref name=&quot;cosmochronology&quot;/&gt; ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਚਿੱਟੇ ਬੌਨੇ ਅਜੇ ਵੀ ਕੁਝ ਹਜ਼ਾਰ [[ਕੈਲਵਿਨ|ਕੈਲਵਿਨ ਦੇ]] ਤਾਪਮਾਨ ਤੇ [[ਕੈਲਵਿਨ|ਹੁੰਦੇ ਹਨ]]।

== ਖੋਜ ==
ਪਹਿਲਾ ਚਿੱਟਾ ਬੌਣਾ 40 ਏਰਡਾਨੀ ਦੇ ਤੀਹਰੇ ਤਾਰਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚ ਲੱਭਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਚਮਕਦਾਰ ਮੁੱਖ ਸੀਕਨ ਸਿਤਾਰਾ 40 ਈਰਡਾਨੀ ਏ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਚਿੱਟੇ ਬੌਣੇ 40 ਦੇ ਨੇੜੇ [[ਦੋਹਰਾ ਤਾਰਾ|ਬਾਈਨਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]] ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ 40 ਐਰਡਾਨੀ ਬੀ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤਰਤੀਬ ਲਾਲ ਬੱਤੀ 40.ਏਰੀਦਾਨੀ ਸੀ। 40 ਜੋੜੀ ਏਰਡਾਨੀ ਬੀ / ਸੀ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿਲੀਅਮ ਹਰਸ਼ੈਲ ਨੇ 31 ਜਨਵਰੀ 1783 ਨੂੰ ਕੀਤੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Herschel|first=W.|date=1785|title=Catalogue of Double Stars. By William Herschel, Esq. F. R. S|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London|volume=75|pages=40–126|bibcode=1785RSPT...75...40H|doi=10.1098/rstl.1785.0006|jstor=106749}}&lt;/ref&gt; ਸੰਨ 1910 ਵਿਚ, ਹੈਨਰੀ ਨੌਰਿਸ ਰਸਲ, ਐਡਵਰਡ ਚਾਰਲਸ ਪਿਕਰਿੰਗ ਅਤੇ ਵਿਲੀਅਮਿਨਾ ਫਲੇਮਿੰਗ ਨੇ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਇਕ ਮੱਧਮ ਤਾਰਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, 40 ਐਰਡਾਨੀ ਬੀ [[ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ|ਅੱਖਰ ਕਿਸਮ ਦੇ]], ਜਾਂ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੇ  ਤਾਰੇ ਹਨ। &lt;ref name=&quot;holberg&quot;&gt;{{Cite journal|last=Holberg|first=J. B.|date=2005|title=How Degenerate Stars Came to be Known as White Dwarfs|journal=American Astronomical Society Meeting 207|volume=207|page=1503|bibcode=2005AAS...20720501H}}&lt;/ref&gt; 1939 ਵਿਚ, ਰਸਲ ਨੇ ਇਸ ਖੋਜ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖਿਆ। &lt;ref name=&quot;schatzman&quot;&gt;''White Dwarfs'', E. Schatzman, Amsterdam: North-Holland, 1958.&lt;/ref&gt;  &lt;sup&gt;&amp;nbsp;&lt;/sup&gt; 

ਜੇ ਇਕ ਚਿੱਟਾ ਬਾਂਦਰਾ [[ਦੋਹਰਾ ਤਾਰਾ|ਬਾਈਨਰੀ ਸਟਾਰ]] ਸਿਸਟਮ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਤੋਂ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਨੋਵਾ ਅਤੇ ਟਾਈਪ ਆਈਏ ਸੁਪਰਨੋਵਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਸੁਪਰ-ਨਰਮ ਐਕਸ-ਰੇ ਸਰੋਤ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇ ਇਹ ਇਸਦੇ ਸਾਥੀ ਤੋਂ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇਸਦੀ ਸਤਹ 'ਤੇ ਫਿਊਜ਼ਨ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। &lt;ref name=&quot;di_stefano_et_al1997&quot;&gt;{{Cite book|url=http://cds.cern.ch/record/305422|title=Luminous Supersoft X-ray Sources as Type Ia Progenitors|last=Di Stefano, R.|last2=Nelson, L. A.|last3=Lee, W.|last4=Wood, T. H.|last5=Rappaport, S.|date=1997|work=Nato Advanced Science Institutes (Asi) Series C|publisher=Springer|isbn=978-0-7923-4359-2|editor-last=P. Ruiz-Lapuente|series=NATO ASI series: Mathematical and physical sciences|volume=486|pages=148–149|bibcode=1997ASIC..486..147D|doi=10.1007/978-94-011-5710-0_10|editor-last2=R. Canal|editor-last3=J. Isern|issue=486}}&lt;/ref&gt; ਦੋ ਚਿੱਟੇ ਬੱਤੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਬਾਈਨਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ [[ਗੁਰੂਤਾ ਛੱਲ|ਗੰਭੀਰਤਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ  ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਏਕੀਕਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਤਾਲਿਕਾ ਸਥਿਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੁੰਗੜਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;hscfa20101116&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.cfa.harvard.edu/news/2010/pr201024.html|title=Astronomers Discover Merging Star Systems that Might Explode|last=Aguilar, David A.|date=16 November 2010|access-date=16 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110409095557/http://www.cfa.harvard.edu/news/2010/pr201024.html|archive-date=9 April 2011|publisher=Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics|last2=Pulliam, Christine}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;hscfa20110713&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.cfa.harvard.edu/news/2011/pr201119.html|title=Evolved Stars Locked in Fatalistic Dance|last=Aguilar, David A.|date=13 July 2011|access-date=17 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110715224123/http://www.cfa.harvard.edu/news/2011/pr201119.html|archive-date=15 July 2011|publisher=Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics|last2=Pulliam, Christine}}&lt;/ref&gt; 

== ਮਲਬੇ ਡਿਸਕਸ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Artist’s_impression_of_debris_around_a_white_dwarf_star.jpg|thumb| ਚਿੱਟੇ ਬੌਨੇ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਮਲਬੇ ਦੀ ਕਲਾਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.spacetelescope.org/images/heic1309a/|title=Hubble finds dead stars &quot;polluted&quot; with planetary debris|work=ESA/Hubble Press Release|access-date=10 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130609084315/http://www.spacetelescope.org/images/heic1309a/|archive-date=9 June 2013}}&lt;/ref&gt; ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Comet falling into white dwarf.jpg|left|thumb| ਕਾਮੇਟ ਚਿੱਟੇ ਬੌਨੇ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਣਾ (ਕਲਾਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.spacetelescope.org/images/heic1703a/|title=Comet falling into white dwarf (artist's impression)|website=www.spacetelescope.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20170215024452/https://www.spacetelescope.org/images/heic1703a/|archive-date=15 February 2017|access-date=14 February 2017}}&lt;/ref&gt; ]]
ਚਿੱਟੇ ਬੌਨਾ ਤਾਰਾ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਸਿਤਾਰੇ ਤੋਂ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿਚ ਮਿਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਬੌਨੇ ਨਾਲ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹੇਲਿਕਸ ਨੀਬੂਲਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸਟਾਰ ਦੇ ਨਾਸਾ ਦੇ [[ਸਪਿਟਜ਼ਰ ਪੁਲਾੜ ਦੂਰਬੀਨ|ਸਪਿਟਜ਼ਰ ਸਪੇਸ ਟੈਲੀਸਕੋਪ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇਨਫਰਾਰੈੱਡ ਸਪੈਕਟ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਨਿਗਰਾਨੀ ਧੂੜ ਦੇ ਬੱਦਲ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕਾਮੇਟਰੀ ਟੱਕਰਾਂ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਪਦਾਰਥ ਫੁੱਲਣ ਨਾਲ ਕੇਂਦਰੀ ਸਿਤਾਰੇ ਤੋਂ ਐਕਸ-ਰੇ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/6357765.stm|title=Comet clash kicks up dusty haze|date=13 February 2007|access-date=20 September 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070216010400/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/6357765.stm|archive-date=16 February 2007|publisher=BBC News}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Su|first=K. Y. L.|last2=Chu|first2=Y.-H.|last3=Rieke|first3=G. H.|last4=Huggins|first4=P. J.|last5=Gruendl|first5=R.|last6=Napiwotzki|first6=R.|last7=Rauch|first7=T.|last8=Latter|first8=W. B.|last9=Volk|first9=K.|date=2007|title=A Debris Disk around the Central Star of the Helix Nebula?|journal=The Astrophysical Journal|volume=657|issue=1|pages=L41|arxiv=astro-ph/0702296|bibcode=2007ApJ...657L..41S|doi=10.1086/513018}}&lt;/ref&gt; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, 2004 ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਨੇ ਜਵਾਨ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਧੂੜ ਦੇ ਬੱਦਲ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ (ਲਗਭਗ 500 ਆਪਣੇ ਏਜੀਬੀ ਪੂਰਵਕ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ &amp;nbsp; ਲੱਖ ਸਾਲ) ਚਿੱਟੇ ਬੌਨਾ G29-38, ਇੱਕ ਦੀ ਤਰੰਗਾ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ [[ਪੂਛਲ ਤਾਰਾ|ਕੋਮੇਟ]] ਚਿੱਟੇ ਬੌਨੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹਨ। &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Reach|first=William T.|last2=Kuchner|first2=Marc J.|last3=Von Hippel|first3=Ted|last4=Burrows|first4=Adam|last5=Mullally|first5=Fergal|last6=Kilic|first6=Mukremin|last7=Winget|first7=D. E.|date=2005|title=The Dust Cloud around the White Dwarf G29-38|journal=The Astrophysical Journal|volume=635|issue=2|page=L161|arxiv=astro-ph/0511358|bibcode=2005ApJ...635L.161R|doi=10.1086/499561}}&lt;/ref&gt; ਚਿੱਟੇ ਦੁਵਾਰਿਆਂ ਦੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਦੀ ਧਾਤ ਦੀ ਸਮਗਰੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਕੁਝ ਅਨੁਮਾਨ ਵਿਚਾਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਘੱਟੋ ਘੱਟ 15% ਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ  [[ਨਿੱਕਾ ਗ੍ਰਹਿ|ਤਾਰੇ ਦੇ ਤਾਰੇ]] ਦੁਆਰਾ ਘੁੰਮਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ [[ਨਿੱਕਾ ਗ੍ਰਹਿ|ਹੈ]], ਜਾਂ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਲਬੇ ਦੁਆਰਾ ਘੁੰਮਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Sion, Edward M.|last2=Holberg, J.B.|last3=Oswalt, Terry D.|last4=McCook, George P.|last5=Wasatonic, Richard|date=2009|title=The White Dwarfs Within 20&amp;nbsp;Parsecs of the Sun: Kinematics and Statistics|url=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2009-12_138_1848/page/1681|journal=The Astronomical Journal|volume=138|pages=1681–1689|arxiv=0910.1288|bibcode=2009AJ....138.1681S|doi=10.1088/0004-6256/138/6/1681}}&lt;/ref&gt; ਇਕ ਹੋਰ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਵਿਚਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਚਿੱਟੇ ਬੱਤੀ ਚੱਟਾਨਾਂ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰਹਿਾਂ ਦੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਕੋਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚੱਕਰ ਕੱਟੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਾਰੇ ਦੇ ਲਾਲ ਅਕਾਰ ਦੇ ਪੜਾਅ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਂਦੇ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਹਰੀ ਪਰਤਾਂ ਗੁੰਮ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਵਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਧਾਤ|ਧਾਤ ਦੇ]] ਬਣੇ [[ਧਾਤ|ਹੁੰਦੇ।]] ਚਿੱਟੇ ਬੌਨੇ ਦੇ [[ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ]] ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਤਾਲਮੇਲ ਦੇ ਦਸਤਖਤਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ। &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Li, Jianke|last2=Ferrario, Lilia|last3=Wickramasinghe, Dayal|year=1998|title=Planets around White Dwarfs|journal=Astrophysical Journal Letters|volume=503|page=L151|bibcode=1998ApJ...503L.151L|doi=10.1086/311546|id=p. L51|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ਚਿੱਟੇ ਬੱਤੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਦੇ ਹੋਰ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਗ੍ਰਹਿਾਂ ਦੁਆਰਾ &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Debes|first=John H.|last2=Walsh|first2=Kevin J.|last3=Stark|first3=Christopher|date=24 February 2012|title=The Link Between Planetary Systems, Dusty White Dwarfs, and Metal-Polluted White Dwarfs|journal=The Astrophysical Journal|language=en|volume=747|issue=2|pages=148|arxiv=1201.0756|bibcode=2012ApJ...747..148D|doi=10.1088/0004-637X/747/2/148|issn=0004-637X}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Veras|first=Dimitri|last2=Gänsicke|first2=Boris T.|date=2015-02-21|title=Detectable close-in planets around white dwarfs through late unpacking|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|language=en|volume=447|issue=2|pages=1049–1058|arxiv=1411.6012|bibcode=2015MNRAS.447.1049V|doi=10.1093/mnras/stu2475|issn=0035-8711}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Frewen|first=S. F. N.|last2=Hansen|first2=B. M. S.|date=2014-04-11|title=Eccentric planets and stellar evolution as a cause of polluted white dwarfs|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|language=en|volume=439|issue=3|pages=2442–2458|arxiv=1401.5470|bibcode=2014MNRAS.439.2442F|doi=10.1093/mnras/stu097|issn=0035-8711}}&lt;/ref&gt; ਜਾਂ ਗ੍ਰਹਿ-ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਖਿੰਡੇ ਦੁਆਰਾ ਤਾਰੇ ਫੈਲਾਏ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bonsor|first=Amy|last2=Gänsicke|first2=Boris T.|last3=Veras|first3=Dimitri|last4=Villaver|first4=Eva|last5=Mustill|first5=Alexander J.|date=2018-05-21|title=Unstable low-mass planetary systems as drivers of white dwarf pollution|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|language=en|volume=476|issue=3|pages=3939–3955|arxiv=1711.02940|bibcode=2018MNRAS.476.3939M|doi=10.1093/mnras/sty446|issn=0035-8711}}&lt;/ref&gt; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਗ੍ਰਹਿ ਤੋਂ ਐਕਸੋਮੋਨਜ਼ ਦੀ ਛੂਟ ਧੂੜ ਦੇ ਨਾਲ ਚਿੱਟੇ ਬੌਣੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਤਾਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਚਿੱਟੇ ਬੌਨੇ ਵੱਲ ਤਾਰੇ ਫੈਲਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਐਕਸੋਮੂਨ ਨੂੰ ਚਿੱਟੇ ਬੌਨੇ ਦੇ ਰੋਚੇ -ਰੇਡੀਅਸ ਵਿਚ ਖਿੰਡਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Gänsicke|first=Boris T.|last2=Holman|first2=Matthew J.|last3=Veras|first3=Dimitri|last4=Payne|first4=Matthew J.|date=2016-03-21|title=Liberating exomoons in white dwarf planetary systems|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|language=en|volume=457|issue=1|pages=217–231|arxiv=1603.09344|bibcode=2016MNRAS.457..217P|doi=10.1093/mnras/stv2966|issn=0035-8711}}&lt;/ref&gt; ਬਾਇਨਰੀਜ ਵਿਚ ਚਿੱਟੇ ਬੌਨੇ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਵੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਇਕੱਲੇ ਚਿੱਟੇ ਬੌਨੇ ਦੁਆਲੇ ਧੂੜ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Rebassa-Mansergas|first=Alberto|last2=Xu (许偲艺)|first2=Siyi|last3=Veras|first3=Dimitri|date=2018-01-21|title=The critical binary star separation for a planetary system origin of white dwarf pollution|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|language=en|volume=473|issue=3|pages=2871–2880|arxiv=1708.05391|bibcode=2018MNRAS.473.2871V|doi=10.1093/mnras/stx2141|issn=0035-8711}}&lt;/ref&gt; ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਚਿੱਟੇ ਬੌਨੇ ਧੂੜ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਚਿੱਟੇ 1 ਬਿਲੀਅਨ ਵਰ੍ਹੇ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਚਿੱਟੇ ਬੌਨੇ ਜਾਂ 7000 ਕੇ ਧੂੜ-ਭਰੇ ਇਨਫਰਾਰੈੱਡ ਵਾਧੂ ਹੋਣ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲਗਿਆ &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Becklin|first=E. E.|last2=Zuckerman|first2=B.|last3=Farihi|first3=J.|date=10 February 2008|title=Spitzer IRAC Observations of White Dwarfs. I. Warm Dust at Metal-Rich Degenerates|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2008-02-10_674_1/page/431|journal=The Astrophysical Journal|language=en|volume=674|issue=1|pages=431–446|arxiv=0710.0907|bibcode=2008ApJ...674..431F|doi=10.1086/521715|issn=0004-637X}}&lt;/ref&gt; ਜਦ ਤੱਕ ਐਲਐਸਪੀਐਮ ਜੇ0207 + 3331 ਦੀ ਖੋਜ 2018 ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਜਿਸਦੀ ਠੰਡੀ ਉਮਰ ~ 3 ਅਰਬ ਸਾਲ ਹੈ। ਚਿੱਟਾ ਬੌਣਾ ਦੋ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਗ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਾਪਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਦੋ ਰਿੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ. &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Debes|first=John H.|last2=Thévenot|first2=Melina|last3=Kuchner|first3=Marc J.|last4=Burgasser|first4=Adam J.|last5=Schneider|first5=Adam C.|last6=Meisner|first6=Aaron M.|last7=Gagné|first7=Jonathan|last8=Faherty|first8=Jacqueline K.|last9=Rees|first9=Jon M.|date=2019-02-19|title=A 3 Gyr White Dwarf with Warm Dust Discovered via the Backyard Worlds: Planet 9 Citizen Science Project|journal=The Astrophysical Journal|volume=872|issue=2|page=L25|arxiv=1902.07073|bibcode=2019ApJ...872L..25D|doi=10.3847/2041-8213/ab0426|issn=2041-8213}}&lt;/ref&gt; 

== ਬਾਈਨਰੀ ਸਿਤਾਰੇ ਅਤੇ ਨੋਵਾ ==
[[ਤਸਵੀਰ:White_dwarfs_circling_each_other_and_then_colliding.gif|right|thumb| ਦੋ ਸਹਿ-ਚੱਕਰ ਘੁੰਮਦੀ ਚਿੱਟੇ ਬੱਤੀਆਂ ਦੀ ਅਭੇਦ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ [[ਗੁਰੂਤਾ ਛੱਲ|ਗੁਰੂਤਾ ਲਹਿਰਾਂ]] ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ [[ਗੁਰੂਤਾ ਛੱਲ|ਹੈ]] ]]

== ਹਵਾਲੇ ==</text>
      <sha1>4v7kpz3i13wpqg3nkcadg1f2x2qtzic</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਦੀਪਿਕਾ ਪੱਲੀਕਲ ਕਾਰਤਿਕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123603</id>
    <revision>
      <id>849832</id>
      <parentid>842976</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T18:14:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16581" sha1="df05l51qq00iwld7jxx72iy8jr601zp" xml:space="preserve">[[ਤਸਵੀਰ:Dipika Pallikal (India) defeated Jaclyn Hawkes (New Zealand) in the women's semifinals 06 (cropped).jpg|thumb|ਦੀਪਿਕਾ ਪੱਲੀਕਲ ਕਾਰਤਿਕ]]
'''ਦੀਪਿਕਾ ਪੱਲੀਕਲ ਕਾਰਤਿਕ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Dipika Pallikal Karthik'''; ਜਨਮ 21 ਸਤੰਬਰ 1991) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪੇਸ਼ੇਵਰ [[ਸਕੁਐਸ਼ (ਖੇਡ)|ਸਕਵੈਸ਼]] ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਪੀ.ਐਸ.ਏ. ਮਹਿਲਾ ਰੈਂਕਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ 10 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਭਾਰਤੀ ਹੈ। 

ਦੀਪਿਕਾ ਪੱਲੀਕਲ ਨੂੰ 2011 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ, ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰੈਂਕਿੰਗ ਵਿੱਚ 13 ਵਾਂ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿੰਨ ਡਬਲਯੂ.ਆਈ.ਐਸ.ਪੀ.ਏ. ਟੂਰ ਖ਼ਿਤਾਬ ਜਿੱਤੇ। ਉਹ ਦਸੰਬਰ 2012 ਵਿਚ ਚੋਟੀ ਦੇ 10 ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ।&lt;ref name=&quot;top10ranking&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/dipika-pallikal-is-first-indian-to-break-into-top-10/1039028/|title=Dipika Pallikal is first Indian to break into top 10|date=1 January 2012|publisher=[[The Indian Express]]}}&lt;/ref&gt; 

== ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ ==
ਦੀਪਿਕਾ ਪੱਲੀਕਲ ਦਾ ਜਨਮ [[ਚੇਨਈ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ukmalayalee.com/local-sports-news/news.php?id=NTU2|title=Local Sports News – Malayalee Dipika Pallikal wins in straight games to net sixth WSA title (Picture Album)|date=21 September 1991|publisher=Ukmalayalee.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203002347/http://ukmalayalee.com/local-sports-news/news.php?id=NTU2|archive-date=3 December 2013|access-date=30 November 2013}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਸੰਜੀਵ ਅਤੇ [[ਸੁਸਾਨ ਇੱਤੀਚੇਰੀਆ|ਸੁਜ਼ਨ ਪਾਲੀਕਲ]] ਦੀ ਧੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.manoramaonline.com/cgi-bin/MMOnline.dll/portal/ep/malayalamContentView.do?contentId=17284975&amp;programId=1073752205&amp;BV_ID=@@@&amp;channelId=-1073750705&amp;tabId=3|title=Manorama Online – Home|website=ManoramaOnline|archive-url=https://web.archive.org/web/20140806093801/http://www.manoramaonline.com/cgi-bin/MMOnline.dll/portal/ep/malayalamContentView.do?contentId=17284975&amp;programId=1073752205&amp;BV_ID=@@@&amp;channelId=-1073750705&amp;tabId=3|archive-date=6 August 2014|access-date=2 August 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.indiatvnews.com/print/news/dipika-pallikal-the-hot-girl-of-indian-squash-982-10.html|title=Dipika Pallikal, the hot girl of Indian squash|date=21 September 1991|publisher=Indiatvnews.com|access-date=30 November 2013}}&lt;/ref&gt; ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੇ [[ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਟੀਮ]] ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖੇਡਿਆ।&lt;ref&gt;[http://www.espncricinfo.com/india/content/player/54255.html India / Players / Susan Itticheria] – ESPNcricinfo. Retrieved 2 November 2015.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Abishek Mukherjee (20 August 2015). [http://www.cricketcountry.com/articles/susan-itticheria-dinesh-karthik-and-other-cricket-in-laws-319653 &quot;Susan Itticheria-Dinesh Karthik and other cricket in-laws&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191103181501/https://www.cricketcountry.com/articles/susan-itticheria-dinesh-karthik-and-other-cricket-in-laws-319653 |date=2019-11-03 }} – Cricket Country. Retrieved 2 November 2015.&lt;/ref&gt; 

== ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਕੈਰੀਅਰ ==
ਦੀਪਿਕਾ 2006 ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਬਣ ਗਈ,&lt;ref name=&quot;deepikaHistory&quot;&gt;{{Cite web|url=http://post.jagran.com/dipika-pallikal-steals-limelight-in-squash-with-three-wispa-titles-in2011-1324374966|title=Pallikal wins three WISPA titles|publisher=jagran.com|access-date=2019-12-11|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225123033/http://post.jagran.com/dipika-pallikal-steals-limelight-in-squash-with-three-wispa-titles-in2011-1324374966|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਪਰ ਉਸਦਾ ਕੈਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਤਰਾਅ ਚੜਾਅ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਵਧੇਰੇ ਨਿਰੰਤਰ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ 2011 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸੰਖੇਪ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੇਤੂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 

ਉਸਨੇ ਸਿਤੰਬਰ ਵਿੱਚ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਇਰਵਿਨ ਵਿੱਚ ਓਰੇਂਜ ਕਾਉਂਟੀ ਓਪਨ ਜਿੱਤ ਕੇ ਸਤੰਬਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਲਈ ਤਿੰਨ ਡਬਲਯੂਆਈਐਸਪੀਏ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤੇ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;deepikaProfile&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.squashinfo.com/players/953-dipika-pallikal|title=Profile at squashinfo.com|publisher=squashinfo.com|access-date=2019-12-11|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225123052/http://www.squashinfo.com/players/953-dipika-pallikal-karthik|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਦੂਜਾ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਡਬਲਯੂ.ਆਈ.ਐਸ.ਪੀ.ਏ. ਟੂਰ ਈਵੈਂਟ ਜਿੱਤ ਨਾਲ। ਤੀਜਾ ਦਸੰਬਰ 2011 ਵਿਚ ਮਗਰਮੱਛ ਚੈਲੇਂਜ ਕੱਪ ਵਿਚ ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਵਿਚ ਆਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਰੈਂਕਿੰਗ ਵਿਚ 17 ਵੇਂ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਵਰਲਡ ਓਪਨ ਵਿਚ ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਅੱਠਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਹੀ। ਉਸ ਨੇ ਫਰਵਰੀ 2012 ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਿੱਤਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 14 ਰੈਂਕਿੰਗ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ 1995 ਵਿਚ ਸਾਬਕਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚੈਂਪੀਅਨ ਮੀਸ਼ਾ ਗਰੇਵਾਲ ਦੁਆਰਾ ਇਕ ਭਾਰਤੀ - 27 ਵੇਂ ਨੰਬਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰੈਂਕਿੰਗ ਨੂੰ ਪਛਾੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। 

ਜਨਵਰੀ 2012 ਵਿਚ, ਉਹ ਸਿਲਵਰ ਈਵੈਂਟ ਦੇ ਸਿਖਰ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਭਾਰਤੀ ਬਣ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਵਿਚ ਚੈਂਪੀਅਨਜ਼ ਸਕੁਐਸ਼ ਦੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦੇ ਫਾਈਨਲ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/others/Dipika-Pallikal-storms-into-final-of-Tournament-of-Champions/articleshow/11639622.cms|title=Dipika Pallikal storms into final of Tournament of Champions – The Times of India|last=TOI|date=26 January 2012|publisher=Timesofindia.indiatimes.com|access-date=14 November 2012}}&lt;/ref&gt; ਉਸੇ ਸਾਲ ਅਗਸਤ ਵਿਚ, ਉਹ ਇਕ ਕਦਮ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੇ ਇਕ ਸੈਮੀਫਾਈਨਲ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੀ, 2012 ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਓਪਨ, ਇਕ ਭਾਰਤੀ ਲਈ ਇਕ ਹੋਰ ਪਹਿਲਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.worldsquash.org/ws/?p=8931|title=Dipika reaches Australian Open semi-final|date=17 August 2012|publisher=worldsquash.org}}&lt;/ref&gt; 

ਦੀਪਿਕਾ ਪੱਲੀਕਲ ਭਾਰਤੀ ਸਕੁਐਸ਼ ਟੀਮ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਜੋ 2012 ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਟੀਮ ਸਕੁਐਸ਼ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੇਂ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਰਹੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-11-18/others/35185663_1_world-team-squash-anaka-alankamony-joshana-chinappa|title=India finish fifth in World Team Squash|date=18 September 2012|publisher=[[The Times of India]]|access-date=2019-12-11|archive-date=2013-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20130521212539/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-11-18/others/35185663_1_world-team-squash-anaka-alankamony-joshana-chinappa|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ ਦਸਵੇਂ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਭਾਰਤ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿਚ ਉੱਚ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨੀਦਰਲੈਂਡਜ਼ ਅਤੇ ਆਇਰਲੈਂਡ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਉਸਨੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਮੈਡਲਾਈਨ ਪੈਰੀ ਵਰਗੇ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-11-13/others/35087252_1_anaka-alankamony-ireland-india|title=India upset Ireland in World Team Squash Championship|date=13 September 2012|publisher=[[The Times of India]]|access-date=2019-12-11|archive-date=2013-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20130521223905/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-11-13/others/35087252_1_anaka-alankamony-ireland-india|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; [[ਜੋਸ਼ਨਾ ਚਿਨੱਪਾ]] ਭਾਰਤੀ ਲਾਈਨ-ਅਪ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਅਹਿਮ ਖਿਡਾਰੀ ਸੀ। ਫਰਵਰੀ 2013 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਨੀਪੈਗ ਵਿੱਚ ਮੀਡੋਵੁੱਡ ਫਾਰਮੇਸੀ ਓਪਨ ਦੇ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਦੀ ਜੋਈ ਚੈਨ ਨੂੰ 11-9, 11-7, 11-4 ਨਾਲ ਹਰਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਡਬਲਯੂਐਸਏ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/others/Dipika-Pallikal-wins-Meadowood-Pharmacy-Open/articleshow/18337153.cms|title=Dipika Pallikal wins Meadowood Pharmacy Open – Times of India|last=PTI|date=4 February 2013|publisher=Timesofindia.indiatimes.com|access-date=30 November 2013}}&lt;/ref&gt; 

ਦਸੰਬਰ 2012 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸਰਵਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ 10 ਰੈਂਕਿੰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਚੋਟੀ ਦੇ 10 ਵਿੱਚ ਥਾਂ ਬਣਾਈ।&lt;ref name=&quot;top10ranking&quot;/&gt; ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਸਕੁਐਸ਼ ਖਿਡਾਰੀ ਬਣ ਗਈ ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਅਰਜਨ ਅਵਾਰਡ|ਅਰਜੁਨ ਅਵਾਰਡ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਸਾਲ 2012 ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖੇਡ ਪੁਰਸਕਾਰ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;arjunaAward&quot;&gt;{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/others/Vijay-Kumar-Yogeshwar-Dutt-conferred-Khel-Ratna-25-get-Arjuna-awards/articleshow/15947093.cms|title=Arjuna Awardees for 2012|date=29 August 2012|publisher=[[Times of India]]}}&lt;/ref&gt; ਫਰਵਰੀ 2014 ਵਿਚ ਉਹ ਸਾਲ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮਹਿਲਾ ਸਕੁਐਸ਼ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ਡਬਲਯੂ.ਐਸ.ਏ.) ਰੈਂਕਿੰਗ ਵਿਚ 10 ਵੇਂ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਵਾਪਸ ਆਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sportskeeda.com/squash/dipika-pallikal-returns-to-top-10-of-squash-world-rankings|title=Dipika Pallikal returns to top 10 of squash world rankings – Sportskeeda|last=IANS|date=5 February 2014|publisher=Sportskeeda.com|access-date=30 November 2013}}&lt;/ref&gt; [[ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ 2014|2014 ਦੀਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ]] ਉਸਨੇ [[ਜੋਸ਼ਨਾ ਚਿਨੱਪਾ|ਜੋਸ਼ਨਾ ਚਾਇਨੱਪਾ]] ਦੇ ਨਾਲ ਸਕੁਐਸ਼ ਮਹਿਲਾ ਡਬਲਜ਼ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ ਦਾ ਤਗਮਾ ਬਣ ਗਿਆ।&lt;ref name=&quot;Commonwealth&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/sport/other-sports/joshana-chinappa-dipika-pallikal-win-squash-gold-at-cwg/article6275525.ece|title=Dipika and Joshna create history|last=Vinod|first=A.|date=2 August 2014|publisher=The Hindu|access-date=3 August 2014}}&lt;/ref&gt; ਪਾਲੀਕਲ ਨੇ ਵਿੰਟਰ ਕਲੱਬ ਓਪਨ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਨਵਰੀ 2015 ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ 10 ਵਾਂ ਟੂਰ ਖ਼ਿਤਾਬ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। 

ਦੀਪਿਕਾ ਚੇਨੱਈ ਵਿਖੇ ਆਈ.ਸੀ.ਐਲ.-ਟੀ.ਐਨ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਅਕਾਦਮੀ ਵਿੱਚ ਸਾਈਰਸ ਪੋਂਚਾ ਅਤੇ ਮੇਜਰ (ਆਰ. ਟੀ. ਐੱਸ.) ਮਨੀਅਮ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲੈ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਕੋਚ ਛੇ ਵਾਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਚੈਂਪੀਅਨ ਹੈ, ਸਾਰਾ ਫਿਟਜ਼-ਗੈਰਾਲਡ ਜਿਸਦਾ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਹਾਲ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। 

== ਅਵਾਰਡ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:300px; font-size:95%;&quot;
! style=&quot;text-align:center;&quot; | ਅਵਾਰਡ 
! style=&quot;text-align:center;&quot; | ਸਾਲ 
|-
| [[ਅਰਜਨ ਅਵਾਰਡ|ਅਰਜੁਨ ਪੁਰਸਕਾਰ]]&lt;ref name=&quot;arjunaAward&quot;/&gt; 
| 2012 
|-
| [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.biharprabha.com/2014/01/paes-gopichand-yuvraj-dipika-get-padma-awards/|title=Paes, Gopichand, Yuvraj, Dipika get Padma awards|website=IANS|publisher=Biharprabha News|access-date=25 January 2014|archive-date=28 ਜਨਵਰੀ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140128071023/http://news.biharprabha.com/2014/01/paes-gopichand-yuvraj-dipika-get-padma-awards/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 
| 2014 
|}

== ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ==
ਦੀਪਿਕਾ ਨੇ ਇਥਿਰਾਜ ਕਾਲਜ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ ਦੀ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ (ਤੀਜਾ ਸਾਲ-2012-2013) ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਪੜਾਈ ਕੀਤੀ। 15 ਨਵੰਬਰ 2013 ਨੂੰ, ਉਸਨੇ ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟਰ [[ਦਿਨੇਸ਼ ਕਾਰਤਿਕ|ਦਿਨੇਸ਼ ਕਾਰਤਿਕ ਨਾਲ]] ਮੰਗਣੀ ਕਰ ਲਈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/cricket-meets-squash-dinesh-karthik-is-engaged-to-dipika-pallikal/1201299/|title=Cricket meets squash: Dinesh Karthik is engaged to Dipika Pallikal|publisher=The Indian Express|access-date=2 December 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ibnlive.in.com/news/cricketer-dinesh-karthik-engaged-to-squash-star-dipika-pallikal/436870-5-23.html|title=Cricketer Dinesh Karthik engaged to squash star Dipika Pallikal|website=IBNLive|access-date=2019-12-11|archive-date=2013-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131201230112/http://ibnlive.in.com/news/cricketer-dinesh-karthik-engaged-to-squash-star-dipika-pallikal/436870-5-23.html|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਜਿਸਦਾ ਵਿਆਹ ਉਸਨੇ ਕ੍ਰਿਸਟੀਅਨ 18 ਅਗਸਤ 2015 ਅਤੇ 20 ਅਗਸਤ 2015 ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸਮਿਕ ਈਸਾਈ ਵਿਆਹ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਵਿਆਹ ਸ਼ੈਲੀ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://sports.ndtv.com/cricket/news/247312-dinesh-karthik-gets-married-twice-in-three-days-to-dipika-pallikal|title=Dinesh Karthik Gets Married Twice in Three Days... to Dipika Pallikal!|archive-url=https://web.archive.org/web/20160701152018/http://sports.ndtv.com/cricket/news/247312-dinesh-karthik-gets-married-twice-in-three-days-to-dipika-pallikal|archive-date=1 July 2016|access-date=22 August 2015}}&lt;/ref&gt; 

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1991]]</text>
      <sha1>df05l51qq00iwld7jxx72iy8jr601zp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਡਾਇਰ ਭੇੜੀਆ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123838</id>
    <revision>
      <id>849863</id>
      <parentid>846576</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T21:41:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 2 books for verifiability (20261011sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>849863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43742" sha1="jcnsyjtht4kvxllu0svx3sfw6zdyar2" xml:space="preserve">'''ਡਾਇਰ ਭੇੜੀਆ''' (''ਕੈਨਿਸ ਡਿਰਸ'', &quot;ਡਰਾਉਣਾ ਕੁੱਤਾ&quot;) [[ਜਿਨਸ (ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨ)|ਜੀਨਸ]] ''ਕੈਨਿਸ'' ਦੀ ਇੱਕ [[ਲੋਪ|ਅਲੋਪ ਹੋ ਰਹੀ]] [[ਪ੍ਰਜਾਤੀ]] ਹੈ। ਇਹ [[ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਪ੍ਰਾਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅਲੋਪ ਹੋਈਆਂ ਪ੍ਰਾਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਬਰ-ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੀ ''ਸਮਾਈਲਡਨ ਫੈਟਲਿਸ'' ਬਿੱਲੀ ਹੈ। ਪਛੜੇ ਪਲਾਇਸਟੋਸੀਨ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲੇ ਹੋਲੋਸੀਨ ਯੁੱਗ (125,000-9,500 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ) ਦੌਰਾਨ ਡਾਇਰ ਭੇੜੀਆ [[ਅਮਰੀਕਾ (ਮਹਾਂ-ਮਹਾਂਦੀਪ)|ਅਮਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਕੁਝ ਨਮੂਨਿਆਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਚਾਰ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਇਸ ਪ੍ਰਾਜਾਤੀ ਦਾ ਨਾਮ 1858 ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਉਪ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ: ਪਹਿਲੀ ''ਕੈਨਿਸ ਡਿਰਸ ਗਿਲਦਾਈ'' ਅਤੇ ਦੂਜੀ ''ਕੈਨਿਸ'' ''ਡਿਰਸ ਡਿਰਸ'' ਆਦਿ। ਡਾਇਰ ਭੇੜੀਆ ਸ਼ਾਇਦ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ''ਆਰਬਰਬਸਟਰ'' ਦੇ ਭੇੜੀਏ (''ਕੈਨਿਸ ਆਰਬਰਬਸਟਰਿ'') ਤੋਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ [[ਪਥਰਾਟ|ਜੈਵਿਕ ਦੇਸ਼ਾਂ]] ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ [[ਲਾਸ ਐਂਜਲਸ|ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ]] ਦੇ ਰਾਂਚੋ ਲਾ ਬ੍ਰੀਆ ਟਾਰ ਪਿਟਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ, ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰਾਂ, [[ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ]] ਦੇ ਸੁੱਕੇ ਸੁਨਾਹ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੇੜੀਏ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਪਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ ਉੱਚਾਈ {{Convert|2,255|m|ft|-1|sp=us}} ਹੈ। ਡਾਇਰ ਭੇੜੀਏ ਦੇ ਜੈਵਿਕ ਹਿੱਸੇ 42 42 ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਲੱਭੇ ਗਏ। ਇਸ ਅਧਾਰ ਤੇ ਸਿਰਫ ਪੰਜ ਗੈਰ-ਪੁਸ਼ਟੀ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਆਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸੀਮਾ ਪ੍ਰਤਿਬੰਧ ਲੌਰੇਨਟਾਈਡ ਅਤੇ ਕੋਰਡਿਲਰਨ ਬਰਫ਼ ਦੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਦੇ ਨਜਦੀਕੀ ਤਾਪਮਾਨ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਜਾਂ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

== ਸ਼੍ਰੇਣੀ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Dire_Wolf_Skulls_La_Brea_2005-08-01.JPG|thumb| ਪੇਜ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਤ ਡਾਇਰ ਭੇੜੀਏ ਦੀਆਂ 404 ਖੋਪੜੀਆਂ ਜੋ ਲਾ ਬ੍ਰੀਆ ਟਾਰ ਪਿਟਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀਆਂ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;page&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;citation web&quot;&gt;Page Museum. [https://web.archive.org/web/20170125214327/http://www.nhm.org/site/research-collections/rancho-la-brea/view-collections &quot;View the collections at Rancho La Brea&quot;]. ''The Natural History Museum of Los Angeles County Foundation''. Archived from [http://www.nhm.org/site/research-collections/rancho-la-brea/view-collections the original] on 25 January 2017&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;19 December&lt;/span&gt; 2016&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;/ref&gt; ]]
1850 ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅਲੋਪ ਹੋਏ ਵੱਡੇ ਭੇੜੀਏ ਦੇ ਜੈਵਿਕ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਪਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰ ਇਹ ਤੁਰੰਤ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਇੱਕ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ''ਕੈਨਿਸ ਡਿਰਸ'' ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਮੂਨਾ 1854 ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਆਨਾ ਦੇ ਇਵਾਨਸਵਿਲੇ ਨੇੜੇ ਓਹੀਓ ਨਦੀ ਕਿਨਾਰੇ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਜੈਵਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਜੋਸੇਫ ਗ੍ਰੈਨਵਿਲੇ ਨੋਰਵੁੱਡ ਨੇ ਈਵੈਨਸਵਿੱਲੇ ਦੇ ਕੁਲੈਕਟਰ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਏ ਲਿੰਕ ਤੋਂ ਗਲ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਫੋਸਿਲਾਇਜਡ ਜਬਾੜੇ ਨੂੰ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ। ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਜੋਸੇਫ ਲੇਡੀ ਨੇ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਨਮੂਨਾ ਭੇੜੀਏ ਦੀ ਇੱਕ ਅਲੋਪ ਹੋ ਰਹੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ''ਕੈਨਿਸ ਪ੍ਰਾਈਮੈਵਸ'' ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਇਸਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;leidy1854&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;citation journal&quot;&gt;Leidy, J. (1854). [https://www.biodiversitylibrary.org/page/1694312#page/221/mode/1up &quot;Notice of some fossil bones discovered by Mr. Francis A. Lincke, in the banks of the Ohio River, Indiana&quot;]. ''Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia'' (7): 200.&lt;/cite&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;/ref&gt; ਫਿਲਾਡੇਲਫੀਆ ਦੀ [[ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅਕੈਡਮੀ ਵਿਖੇ ਨੌਰਵੁੱਡ ਦੇ ਪੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਲੈਡੀ ਨੂੰ ਲਿਖੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਨਮੂਨੇ (ਇਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲੀ ਜਿਸ ਦਾ ਲਿਖਤੀ ਵਰਣਨ ਹੈ) ਦੇ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।1857 ਵਿੱਚ ਨੇਬਰਾਸਕਾ ਵਿੱਚ ਨੀਓਬਰਾ ਨਦੀ ਘਾਟੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਿਆਂ ਲੇਡੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਲੋਪ ਹੋ ਰਹੀ ''ਕੈਨਿਸ'' ਪ੍ਰਾਜਾਤੀ ਦਾ ਵਰਟਬਰਾ ਮਿਲਿਆ ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਡਾਇਰਸ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ।&lt;ref name=&quot;leidy1858&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;citation journal&quot;&gt;Leidy, J. (1858). [https://www.biodiversitylibrary.org/page/26289610#page/41/mode/1up &quot;Notice of remains of extinct vertebrata, from the Valley of the Niobrara River, collected during the Exploring Expedition of 1857, in Nebraska, under the command of Lieut. G. K. Warren, U. S. Top. Eng., by Dr. F. V. Hayden, Geologist to the Expedition, Proceedings&quot;]. ''Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia''. '''10''': 21.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ''  ਪ੍ਰਾਈਮੇਵਸ'' (ਲੇਡੀ 1854) ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ''ਕੈਨਿਸ ਇੰਡੀਅਨਸਿਸ'' (ਲੇਡੀ 1869) ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਲੇਡੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਪ੍ਰੀਮਾਏਵਸ ''ਸੀ, ਜੋ'' ਪਿਛਲੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੁਦਰਤਵਾਦੀ ਬ੍ਰਾਇਨ ਹੌਟਨ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;leidy1869&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;citation journal&quot;&gt;Leidy, J. (1869). [https://www.biodiversitylibrary.org/item/60918#page/374/mode/1up &quot;The extinct mammalian fauna of Dakota and Nebraska, including an account of some allied forms from other localities, together with a synopsis of the mammalian remains of North America&quot;]. ''Journal of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia''. '''7''': 368.&lt;/cite&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;/ref&gt;

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==
{{portal|Paleontology}}

* ਬਰਜੀਨੀਆ ਭੇੜੀਆ 
* ਹੋਲੋਸੀਨ ਵਿੱਚ ਅਲੋਪ ਹੋਏ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ

== ਨੋਟਸ ==
{{ਹਵਾਲੇ|group=note}}

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ|colwidth=30em|refs=&lt;ref name=allen1876&gt;{{cite journal |title=Description of some remains of an extinct species of wolf and an extinct species of deer from the lead region of the upper Mississippi |journal=[[American Journal of Science]] |issue=61 |pages=47–51 |year=1876 |last1=Allen |first1=J. A. |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/113474#page/56/mode/1up |doi=10.2475/ajs.s3-11.61.47 |volume=s3-11|hdl=2027/hvd.32044107326068 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=anderson1984&gt;{{cite book |last1=Anderson |first1=Elaine |title=Quaternary Extinctions: A Prehistoric Revolution |publisher=[[University of Arizona Press]], Tucson |editor1=Paul S. Martin |editor2=Richard G. Klein |year=1984 |chapter=Chapter 2: Who's who in the Pleistocene |page=55 |chapter-url=https://books.google.com.au/books?id=qIDC7ybvHQEC&amp;pg=PA55 |isbn=978-0-8165-1100-6}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=anyonge2005a&gt;{{cite journal |doi=10.1671/0272-4634(2006)26[209:NBMEFC]2.0.CO;2 |year=2006 |volume=26 |pages=209–212 |title=New body mass estimates for ''Canis'' dirus, the extinct Pleistocene dire wolf |journal=Journal of Vertebrate Paleontology |last1=Anyonge |first1=William |last2=Roman |first2=Chris}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=anyonge2005b&gt;{{cite journal |doi=10.1111/j.1469-7998.2006.00043.x |title=Craniofacial morphology and feeding behavior in Canis dirus, the extinct Pleistocene dire wolf |journal=[[Journal of Zoology]] |volume=269 |issue=3 |pages=309–316 |year=2006 |last1=Anyonge |first1=W. |last2=Baker |first2=A.}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=barnosky1989&gt;{{cite book |last1=Barnosky |first1=A. D. |chapter=The Late Pleistocene extinction event as a paradigm for widespread mammal extinction |title=Mass Extinctions: Processes and Evidence |editor1-last=Donovan |editor1-first=Stephen K. |publisher=[[Columbia University Press]], New York |year=1989 |isbn=978-0-231-07091-1 |pages=235–255}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=berta1988&gt;{{cite journal |last1=Berta |first1=A. |title=Quaternary evolution and biogeography of the large South American Canidae (Mammalia: Carnivora) |journal=University of California Publications in Geological Sciences |issue=132 |year=1988 |pages=1–49 |url=https://books.google.com/?id=LD5BVM_jG7gC |isbn=978-0-520-09960-9}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=binder2002&gt;{{cite journal |doi=10.1671/0272-4634(2002)022[0423:TVITFA]2.0.CO;2 |year=2002 |volume=22 |issue=2 |pages=423–428 |title=Temporal variation in tooth fracture among Rancho La Brea dire wolves |journal=Journal of Vertebrate Paleontology |last1=Binder |first1=Wendy J. |last2=Thompson |first2=Elicia N. |last3=Van Valkenburgh |first3=Blaire}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=brannick2015&gt;{{cite journal |last1=Brannick |first1=Alexandria L. |last2=Meachen |first2=Julie A. |last3=O'Keefe |first3=F. Robin |title=Microevolution of Jaw Shape in the Dire Wolf, Canis dirus, at Rancho La Brea |publisher=Natural History Museum of Los Angeles County |series=Science Series 42 |journal=Contributions in Science (A special volume entitled La Brea and Beyond: the Paleontology of Asphalt-Preserved Biotas in commemoration of the 100th anniversary of the Natural History Museum of Los Angeles County's excavations at Rancho La Brea) |editor=John M. Harris |date=September 15, 2015 |pages=23–32}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=carbone2009&gt;{{cite journal |doi=10.1098/rsbl.2008.0526 |pmid=18957359 |pmc=2657756 |title=Parallels between playbacks and Pleistocene tar seeps suggest sociality in an extinct sabretooth cat, Smilodon |journal=Biology Letters |volume=5 |issue=1 |pages=81–5 |year=2009 |last1=Carbone |first1=C. |last2=Maddox |first2=T. |last3=Funston |first3=P. J. |last4=Mills |first4=M. G. L. |last5=Grether |first5=G. F. |last6=Van Valkenburgh |first6=B.}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=clark2009&gt;{{cite journal |doi=10.1126/science.1172873 |pmid=19661421 |title=The Last Glacial Maximum |journal=Science |volume=325 |issue=594 1|pages=710–4 |year=2009 |last1=Clark |first1=P. U. |last2=Dyke |first2=A. S. |last3=Shakun |first3=J. D. |last4=Carlson |first4=A. E. |last5=Clark |first5=J. |last6=Wohlfarth |first6=B. |last7=Mitrovica |first7=J. X. |last8=Hostetler |first8=S. W. |last9=McCabe |first9=A. M.|author-link6=Barbara Wohlfarth |bibcode=2009Sci...325..710C}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=coltrain2004&gt;{{cite journal |doi=10.1016/j.palaeo.2003.12.008 |title=Rancho La Brea stable isotope biogeochemistry and its implications for the palaeoecology of late Pleistocene, coastal southern California |journal=Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology |volume=205 |issue=3–4 |pages=199–219 |year=2004 |last1=Coltrain |first1=Joan Brenner |last2=Harris |first2=John M. |last3=Cerling |first3=Thure E. |last4=Ehleringer |first4=James R. |last5=Dearing |first5=Maria-Denise |last6=Ward |first6=Joy |last7=Allen |first7=Julie}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=cooper2015&gt;{{cite journal |author=Cooper, A. |year=2015 |title=Abrupt warming events drove Late Pleistocene Holarctic megafaunal turnover |url=https://archive.org/details/sim_science_science_2015-08-07_349_6248/page/602 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=349 |issue=6248 |pages=602–6 |doi=10.1126/science.aac4315 |pmid=26250679|bibcode=2015Sci...349..602C }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=CWRU&gt;{{cite web |url=http://geology.cwru.edu/~huwig/catalog/slides/748.B.15.jpg |title=Rancho la Brea Tar Pool. Restoration by Bruce Horsfall for W.B. Scott |author=College of Arts and Sciences |website=Case Western Reserve University |year=2016 |access-date=24 December 2016}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=desantis2015&gt;{{cite journal |last1=DeSantis |first1=L.R.G. |last2=Schubert |first2=B.W. |last3=Schmitt-Linville |first3=E. |last4=Ungar |first4=P. |last5=Donohue |first5=S. |last6=Haupt |first6=R.J. |title=Dental microwear textures of carnivorans from the La Brea Tar Pits, California and potential extinction implications |publisher=Natural History Museum of Los Angeles County |series=Science Series 42 |journal=Contributions in Science (A special volume entitled La Brea and Beyond: the Paleontology of Asphalt-Preserved Biotas in commemoration of the 100th anniversary of the Natural History Museum of Los Angeles County's excavations at Rancho La Brea) |editor=John M. Harris |date=September 15, 2015 |pages=37–52 |url= https://www.researchgate.net/publication/282253545}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=dundas1999&gt;{{cite journal |last1=Dundas |first1=R.G. |year=1999 |title=Quaternary records of the dire wolf, ''Canis dirus'', in North and South America |url=http://www.fresnostate.edu/csm/ees/documents/facstaff/dundas/publication/Dundas-1999.pdf |journal=Boreas |volume=28 |issue=3 |pages=375–385 |doi=10.1111/j.1502-3885.1999.tb00227.x |access-date=2019-12-19 |archive-date=2020-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927071042/http://www.fresnostate.edu/csm/ees/documents/facstaff/dundas/publication/Dundas-1999.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=earle1987&gt;{{cite journal |last1=Earle |first1=M. |title=A flexible body mass in social carnivores |url=https://archive.org/details/sim_american-naturalist_1987-05_129_5/page/755 |journal=[[The American Naturalist]] |volume=129 |issue=5 |year=1987 |pages=755–760 |doi=10.1086/284670}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=elias2016&gt;{{cite journal |doi=10.1016/B978-0-12-409548-9.10283-0 |title=Late Pleistocene Megafaunal Extinctions |journal=Reference Module in Earth Systems and Environmental Sciences |year=2016 |last1=Elias |first1=S.A. |last2=Schreve |first2=D. |isbn=978-0-12-409548-9 |url=https://pure.royalholloway.ac.uk/portal/files/1398773/Article_318_Late_Pleistocene_megafaunal_extinctions.pdf |pages=3202–3217 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220173549/https://pure.royalholloway.ac.uk/portal/files/1398773/Article_318_Late_Pleistocene_megafaunal_extinctions.pdf |archivedate=2016-12-20 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=leidy1854&gt;{{cite journal |last1=Leidy |first1=J. |title=Notice of some fossil bones discovered by Mr. Francis A. Lincke, in the banks of the Ohio River, Indiana |journal=Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia |issue=7 |year=1854 |pages=200 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/1694312#page/221/mode/1up}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=flower2014&gt;{{cite journal |doi=10.1016/j.quascirev.2014.04.015 |title=An investigation of palaeodietary variability in European Pleistocene canids |journal=Quaternary Science Reviews |volume=96 |pages=188–203 |year=2014 |last1=Flower |first1=Lucy O.H. |last2=Schreve |first2=Danielle C. |bibcode=2014QSRv...96..188F}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=leidy1858&gt;{{cite journal |last1=Leidy |first1=J. |title=Notice of remains of extinct vertebrata, from the Valley of the Niobrara River, collected during the Exploring Expedition of 1857, in Nebraska, under the command of Lieut. G. K. Warren, U. S. Top. Eng., by Dr. F. V. Hayden, Geologist to the Expedition, Proceedings |journal=Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia |volume=10 |year=1858 |page=21 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/26289610#page/41/mode/1up}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=frick1930&gt;{{cite journal |last1=Frick |first1=C. |title=Alaska's frozen fauna |journal=[[Natural History (magazine)|Natural History]] |issue=30 |year=1930 |pages=71–80}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=leidy1869&gt;{{cite journal |last1=Leidy |first1=J. |title=The extinct mammalian fauna of Dakota and Nebraska, including an account of some allied forms from other localities, together with a synopsis of the mammalian remains of North America |journal=Journal of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia |volume=7 |year=1869 |pages=368 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/60918#page/374/mode/1up}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=fox2003&gt;{{cite journal |last1=Fox-Dobbs |first1=K. |last2=Koch |first2=P. L. |last3=Clementz |first3=M. T. |title=Lunchtime at La Brea: isotopic reconstruction of Smilodon fatalis and Canis dirus dietary patterns through time |journal=[[Journal of Vertebrate Paleontology]] |volume=23 |issue=3, Supplement |year=2003 |pages=51A |doi=10.1080/02724634.2003.10010538}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=fox2007&gt;{{cite journal |doi=10.1139/Z07-018 |title=Carnivore-specific stable isotope variables and variation in the foraging ecology of modern and ancient wolf populations: Case studies from Isle Royale, Minnesota, and La Brea |journal=[[Canadian Journal of Zoology]] |volume=85 |issue=4 |pages=458–471 |year=2007 |last1=Fox-Dobbs |first1=K. |last2=Bump |first2=J.K. |last3=Peterson |first3=R.O. |last4=Fox |first4=D.L. |last5=Koch |first5=P.L. |url=https://websites.pmc.ucsc.edu/~pkoch/pdfs/Koch%20papers/2007/Fox-Dobbs%20et%2007%20CJZ%2085-458/Fox-Dobbs%20et%2007%20CJZ%2085-458.pdf |accessdate=6 May 2017 |archive-date=9 ਅਗਸਤ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809130357/https://websites.pmc.ucsc.edu/~pkoch/pdfs/Koch%20papers/2007/Fox-Dobbs%20et%2007%20CJZ%2085-458/Fox-Dobbs%20et%2007%20CJZ%2085-458.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=geist1987&gt;{{cite journal |doi=10.1139/z87-171 |title=On speciation in Ice Age mammals, with special reference to cervids and caprids |url=https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-zoology_1987-05_65_5/page/1067 |journal=Canadian Journal of Zoology |volume=65 |issue=5 |pages=1067–1084 |year=1987 |last1=Geist |first1=Valerius}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=geist1998&gt;{{cite book |last1=Geist |first1=Valerius |title=Deer of the World: Their Evolution, Behaviour, and Ecology |publisher=[[Stackpole Books]], Mechanicsburg, Pennsylvania |edition=1 |year=1998 |page=10 |url=https://books.google.com.au/books?id=bcWZX-IMEVkC&amp;pg=PA10 |accessdate=1 May 2017 |isbn=978-0-8117-0496-0}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=gold2014&gt;{{cite journal |doi=10.1002/ece3.928 |pmid=24634719 |title=Attempted DNA extraction from a Rancho La Brea Columbian mammoth (Mammuthus columbi): Prospects for ancient DNA from asphalt deposits |journal=Ecology and Evolution |volume=4 |issue=4 |pages=329–36 |year=2014 |last1=Gold |first1=David A. |last2=Robinson |first2=Jacqueline |last3=Farrell |first3=Aisling B. |last4=Harris |first4=John M. |last5=Thalmann |first5=Olaf |last6=Jacobs |first6=David K. |pmc=3936381}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=goulet1993&gt;{{cite thesis |last1=Goulet |first1=G. D. |title=Comparison of temporal and geographical skull variation among Nearctic, modern, Holocene, and late Pleistocene gray wolves (Canis lupus) and selected Canis |type=Master's thesis |publisher=University of Manitoba, Winnipeg |year=1993 |pages=1–116}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=graham1987&gt;{{cite book |last1=Graham |first1=R. W. |last2=Mead |first2=J. I. |chapter=Environmental fluctuations and evolution of mammalian faunas during the last deglaciation in North America |title=North America and Adjacent Oceans During the Last Deglaciation |editor1-last=Ruddiman |editor1-first=W. F. |editor2-last=Wright |editor2-first=H. E. |publisher=Geological Society of America K-3, Boulder, Colorado |year=1987 |pages=371–402 |isbn=978-0-8137-5203-7}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=hartstone2015&gt;{{cite journal |last1=Hartstone-Rose |first1=Adam |last2=Dundas |first2=Robert G. |last3=Boyde |first3=Bryttin |last4=Long |first4=Ryan C. |last5=Farrell |first5=Aisling B. |last6=Shaw |first6=Christopher A. |title=The Bacula of Rancho La Brea |publisher=Natural History Museum of Los Angeles County |series=Science Series 42 |journal=Contributions in Science (A special volume entitled La Brea and Beyond: the Paleontology of Asphalt-Preserved Biotas in commemoration of the 100th anniversary of the Natural History Museum of Los Angeles County's excavations at Rancho La Brea) |editor=John M. Harris |date=September 15, 2015|pages=53–63}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=hester1960&gt;{{cite journal |doi=10.2307/277160 |jstor=277160 |title=Late Pleistocene Extinction and Radiocarbon Dating|url=https://archive.org/details/sim_american-antiquity_1960-07_26_1/page/58 |journal=[[American Antiquity]] |volume=26 |issue=1 |pages=58–77 |year=1960 |last1=Hester |first1=Jim J.}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=hodnett2009&gt;{{cite journal |last=Hodnett |first=John-Paul |author2=Mead Jim |title=Dire Wolf, ''Canis dirus'' (Mammalia; Carnivora; Canidae), from the Late Pleistocene (Rancholabrean) of East-Central Sonora, Mexico |url=https://archive.org/details/sim_southwestern-naturalist_2009-03_54_1/page/74 |journal=The Southwestern Naturalist |date=March 2009 |volume=54 |issue=1 |pages=74–81 |doi=10.1894/CLG-12.1 |last3=Baez |first3=A.}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=iczncode2017&gt;{{cite web|url=http://www.iczn.org/iczn/index.jsp|title=The Code online (refer Chapter 6, article 23.1)|author=ICZN|date=2017|website=International Code of Zoological Nomenclature online|publisher=International Commission on Zoological Nomenclature|access-date=2017-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20090524144249/http://www.iczn.org/iczn/index.jsp|archive-date=2009-05-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=ipcc2007&gt;{{cite web |author=Intergovernmental Panel on Climate Change (UN) |title=IPCC Fourth Assessment Report: Climate Change 2007 – Palaeoclimatic Perspective |publisher=[[Nobel Foundation]] |year=2007 |url=https://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/spmsspm-a-palaeoclimatic.html |access-date=2016-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151030211417/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/spmsspm-a-palaeoclimatic.html |archive-date=2015-10-30 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=janczewski1992&gt;{{cite journal |pmid=1409696 |pmc=50214 |year=1992 |last1=Janczewski |first1=D. N. |title=Molecular phylogenetic inference from saber-toothed cat fossils of Rancho La Brea |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1992-10-15_89_20/page/9769 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=89 |issue=20 |pages=9769–73 |last2=Yuhki |first2=N. |last3=Gilbert |first3=D. A. |last4=Jefferson |first4=G. T. |last5=O'Brien |first5=S. J. |doi=10.1073/pnas.89.20.9769 |bibcode=1992PNAS...89.9769J}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=johnson1977&gt;{{cite journal |doi=10.1016/0033-5894(77)90043-6 |title=The Late Quaternary Climate of Coastal California: Evidence for an Ice Age Refugium |url=https://archive.org/details/quaternary-research_1977-09_8_2/page/154 |journal=Quaternary Research |volume=8 |issue=2 |pages=154–179 |year=1977 |last1=Johnson |first1=Donald Lee |bibcode=1977QuRes...8..154J}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=kurten1980&gt;{{cite book |last1=Kurten |first1=B. |last2=Anderson |first2=E. |title=Pleistocene mammals of North America |url=https://archive.org/details/pleistocenemamma0000kurt |publisher=[[Columbia University Press]], New York |year=1980 |chapter=11-Carnavora |pages=[https://archive.org/details/pleistocenemamma0000kurt/page/168 168]–172 |isbn=978-0-231-03733-4}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=kurten1984&gt;{{cite book |last1=Kurten |first1=B. |chapter=Geographic differentiation in the Rancholabrean dire wolf (Canis dirus Leidy) in North America |title=Contributions in Quaternary Vertebrate Paleontology: A Volume in Memorial to John E. Guilday |url=https://archive.org/details/contributionsinq81984geno |publisher=[[Carnegie Museum of Natural History]] |editor1-last=Genoways |editor1-first=H. H. |editor2-last=Dawson |editor2-first=M. R. |series=Special Publication 8 |year=1984 |pages=[https://archive.org/details/contributionsinq81984geno/page/218 218–227] |isbn=978-0-935868-07-4}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=leonard2007&gt;{{cite journal |pmid=17583509 |url=https://websites.pmc.ucsc.edu/~pkoch/pdfs/Koch%20papers/2007/Leonard%20et%2007%20CurBio%2017-1146.pdf |year=2007 |last1=Leonard |first1=J. A. |title=Megafaunal extinctions and the disappearance of a specialized wolf ectomorph |journal=Current Biology |volume=17 |issue=13 |pages=1146–50 |last2=Vilà |first2=C |last3=Fox-Dobbs |first3=K |last4=Koch |first4=P. L. |last5=Wayne |first5=R. K. |last6=Van Valkenburgh |first6=B. |doi=10.1016/j.cub.2007.05.072 |accessdate=6 May 2017 |archive-date=28 ਦਸੰਬਰ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161228122803/http://www.es.ucsc.edu/~pkoch/pdfs/Koch%20papers/2007/Leonard%20et%2007%20CurBio%2017-1146.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=page&gt;{{cite web |author=Page Museum |title=View the collections at Rancho La Brea |website=The Natural History Museum of Los Angeles County Foundation |access-date=19 December 2016 |url=http://www.nhm.org/site/research-collections/rancho-la-brea/view-collections |archive-url=https://web.archive.org/web/20170125214327/http://www.nhm.org/site/research-collections/rancho-la-brea/view-collections |archive-date=25 January 2017 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=leonard2014&gt;{{cite journal |author=Leonard, Jennifer |year=2014 |title=Ecology drives evolution in grey wolves |journal=Evolution Ecology Research |volume=16 |pages=461–473 |url=http://www.evolutionary-ecology.com/open/v16n06/eear2913.pdf |access-date=2019-12-19 |archive-date=2016-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160415155506/http://www.evolutionary-ecology.com/open/v16n06/eear2913.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=lundelius1972&gt;{{cite journal |last1=Lundelius |first1=E. L. |title=Fossil vertebrates, late Pleistocene Ingleside Fauna, San Patricio County, Texas |journal=Bureau of Economic Geology |volume=Report of Investigations no.77 |year=1972 |pages=1–74}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=lundelius2004&gt;{{cite book |last1=Lundelius |first1=E.L. |last2=Bell |first2=C.J. |title=Late Cretaceous and Cenozoic Mammals of North America: Biostratigraphy and Geochronology |publisher=Columbia University Press |editor=Michael O. Woodburne |chapter=7 The Blancan, Irvingtonian, and Rancholabrean Mammal Ages |year=2004 |page=285 |isbn=978-0-231-13040-0 |chapter-url=https://edocs.uis.edu/druez2/www/publications/Bla%20Irv%20Ranch.pdf |accessdate=1 May 2017 |archive-date=8 ਜੂਨ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170608233927/https://edocs.uis.edu/druez2/www/publications/Bla%20Irv%20Ranch.pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=mchorse2012&gt;{{cite journal |doi=10.1016/j.palaeo.2012.02.022 |title=The carnivoran fauna of Rancho La Brea: Average or aberrant? |journal=Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology |volume=329–330 |pages=118–123 |year=2012 |last1=McHorse |first1=Brianna K. |last2=Orcutt |first2=John D. |last3=Davis |first3=Edward B.}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=marcus1984&gt;{{cite book |last1=Marcus |first1=L. F. |last2=Berger |first2=R. |chapter=The significance of radiocarbon dates for Rancho La Brea |title=Quaternary Extinctions |publisher=University of Arizona Press, Tucson |editor1-first=P. S. |editor1-last=Martin |editor2-first=R. G. |editor2-last=Klein |year=1984 |pages=159–188 |isbn=978-0-8165-0812-9}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=martin1974&gt;{{cite book |last=Martin |first=R. A. |first2=S. D. |last2=Webb |year=1974 |chapter=Late Pleistocene mammals from the Devil's Den fauna, Levy County |pages=[https://archive.org/details/pleistocenemamma0000webb/page/114 114–145] |editor-first=S. D. |editor-last=Webb |title=Pleistocene Mammals of Florida |url=https://archive.org/details/pleistocenemamma0000webb |url-access=registration |location=Gainesville |publisher=[[University Press of Florida]] |isbn=978-0-8130-0361-0}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=meachen2016&gt;{{cite journal |doi=10.1002/ece3.2141 |pmid=27252837 |title=Extinct Beringian wolf morphotype found in the continental U.S. Has implications for wolf migration and evolution |journal=[[Ecology and Evolution]] |volume= 6 |issue=10 |pages= 3430 |year=2016 |last1=Meachen |first1=Julie A. |last2=Brannick |first2=Alexandria L. |last3=Fry |first3=Trent J. |pmc=4870223}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=mead1996&gt;{{cite book |last1=Mead |first1=J. I. |last2=Manganaro |first2=C. |last3=Repenning |first3=C. A. |last4=Agenbroad |first4=L. D. |title=Palaeoecology and Palaeoenvironments of Late Cenozoic Mammals, Tributes to the Career of C. S. (Rufus) Churcher |publisher=[[University of Toronto Press]], Toronto, Ontario, Canada |editor1-last=Stewart |editor1-first=K. M. |editor2-last=Seymour |editor2-first=K. L. |year=1996 |chapter=Early Rancholabrean mammals from Salamander Cave, Black Hills, South Dakota |pages=458–482 |chapter-url= https://nps.gov/wica/naturescience/abstact-palaeoecology-and-palaeoenvironments-of-late-cenozoic-mammals-early-rancholabrean-mammals-from-salamander-cave-black-hills-south-dakota.htm |isbn=978-0-8020-0728-5 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150110234550/http://www.nps.gov/wica/naturescience/abstact-palaeoecology-and-palaeoenvironments-of-late-cenozoic-mammals-early-rancholabrean-mammals-from-salamander-cave-black-hills-south-dakota.htm |archivedate=2015-01-10 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=mech1966&gt;{{cite book |last=Mech |first=L. David |authorlink=L. David Mech |title=The Wolves of Isle Royale |publisher=Fauna of the National Parks of the United States |series=Fauna Series 7 |year=1966 |isbn=978-1-4102-0249-9 |url=https://archive.org/stream/wolvesofisleroya00royal#page/1 |accessdate=1 May 2017}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=merriam1912&gt;{{cite journal |last1=Merriam |first1=J. C. |title=The fauna of Rancho La Brea, Part II. Canidae. |journal=Memoirs of the University of California |volume=1 |year=1912 |pages=217–273 |url=https://archive.org/stream/faunaofrancholab02merr/faunaofrancholab02merr_djvu.txt}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=merriam1918&gt;{{cite journal |last1=Merriam |first1=J.C. |title=Note on the systematic position of the wolves of the Canis dirus group |journal=Bulletin of the Department of Geology of the University of California |volume=10 |year=1918 |page=533 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/139018#page/686/mode/1up}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=moratto1984&gt;{{cite book |last1=Moratto |first1=Michael J. |title=California Archaeology |publisher=[[Academic Press]], Orlando, Florida |year=1984 |page=89 |url=https://books.google.com.au/books?id=jUm0BQAAQBAJ&amp;pg=PA89 |accessdate=1 May 2017 |isbn=978-0-12-506180-3}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=nowak1979&gt;{{cite book |doi=10.5962/bhl.title.4072 |last1=Nowak |first1=Ronald M. |title=North American Quaternary Canis |publisher=Monograph of the Museum of Natural History, University of Kansas |series=6 |year=1979 |page=106 |isbn=978-0-89338-007-6 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/22683#page/118/mode/1up |accessdate=1 May 2017}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=nowak2002&gt;{{cite journal |doi=10.1007/BF03194151 |title=The systematic status of the Italian wolf ''Canis'' lupus |journal=Acta Theriologica |volume=47 |issue=3 |pages=333–338 |year=2002 |last1=Nowak |first1=Ronald M. |last2=Federoff |first2=Nicholas E. (Brusco)}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=nowak2003&gt;{{cite book |editor-last=Mech |editor-first=L. David |editor2-last=Boitani |editor2-first=Luigi |title=Wolves: Behaviour, Ecology and Conservation |url=https://archive.org/details/wolvesbehaviorec0000unse |publisher=[[University of Chicago Press]] |year=2003 |isbn=978-0-226-51696-7 |ref=harv |chapter=9-Wolf evolution and taxonomy |author=R.M. Nowak}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=okeefe2008&gt;{{cite journal |last1=O'Keefe |first1=F.R. |title=Population-level response of the dire wolf, Canis dirus, to climate change in the upper Pleistocene |journal=Journal of Vertebrate Paleontology |volume=28 |year=2008 |page=122A |doi=10.1080/02724634.2008.10010459}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=okeefe2009&gt;{{cite journal |last1=O'Keefe |first1=F.R. |last2=Fet |first2=E.V. |last3=Harris |first3=J.M. |title=Compilation, calibration, and synthesis of faunal and floral radiocarbon dates, Rancho La Brea, California |journal=Contributions in Science |volume=518 |year=2009 |pages=1–16 |url=https://nhm.org/site/sites/default/files/pdf/contrib_science/CS518.pdf |access-date=2017-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170703194412/https://nhm.org/site/sites/default/files/pdf/contrib_science/CS518.pdf |archive-date=2017-07-03 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=okeefe2014&gt;{{cite journal |last1=O'Keefe |first1=F.Robin |last2=Binder |first2=Wendy J. |last3=Frost |first3=Stephen R. |last4=Sadlier |first4=Rudyard W. |last5=Van Valkenburgh |first5=Blaire |title=Cranial morphometrics of the dire wolf, Canis dirus, at Rancho La Brea: temporal variability and its links to nutrient stress and climate |journal=Palaeontologia Electronica |volume=17 |issue=1 |year=2014 |pages=1–24 |url=http://www.palaeo-electronica.org/content/2014/723-canis-dirus-craniometrics}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=perri2016&gt;{{cite journal |doi=10.1016/j.jas.2016.02.003 |title=A wolf in dog's clothing: Initial dog domestication and Pleistocene wolf variation |journal=[[Journal of Archaeological Science]] |volume=68 |pages=1–4 |year=2016 |last1=Perri |first1=Angela}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=prevosti2010&gt;{{cite journal |doi=10.1111/j.1096-0031.2009.00298.x |title=Phylogeny of the large extinct South American Canids (Mammalia, Carnivora, Canidae) using a &quot;total evidence&quot; approach |journal=Cladistics |volume=26 |issue=5 |pages=456–481 |year=2010 |last1=Prevosti |first1=Francisco J. |url=https://www.academia.edu/1455344}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=scott2016&gt;{{cite journal |doi=10.7717/peerj.2151 |pmid=27366649 |pmc=4924133 |title=First records of ''Canis'' dirus and ''Smilodon'' fatalis from the late Pleistocene Tule Springs local fauna, upper Las Vegas Wash, Nevada |journal=PeerJ |volume=4 |pages=e2151 |year=2016 |last1=Scott |first1=Eric |last2=Springer |first2=Kathleen B.}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=sellards1916&gt;{{cite journal |last1=Sellards |first1=E.H. |title=Human remains and associated fossils from the Pleistocene of Florida |journal=Annual Report of the Florida Geological Survey |volume=8 |year=1916 |pages=152 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/24960#page/180/mode/1up}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=sorkin2008&gt;{{cite journal |doi=10.1111/j.1502-3931.2007.00091.x |title=A biomechanical constraint on body mass in terrestrial mammalian predators |journal=Lethaia |volume=41 |issue=4 |pages=333–347 |year=2008 |last1=Sorkin |first1=Boris}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=stock1948&gt;{{cite journal |last1=Stock |first1=Chester |last2=Lance |first2=John F. |title=The Relative Lengths of Limb Elements in Canis dirus |journal=Bulletin of the Southern California Academy of Sciences |volume=47 |issue=3 |year=1948 |pages=79–84 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/34150894#page/271/mode/1up}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=stevenson1978&gt;{{cite book |first=Marc |last=Stevenson |year=1978 |title=Wolf and Man: Evolution in Parallel |editor1-first=Roberta L. |editor1-last=Hall |editor2-first=Henry S. |editor2-last=Sharp |publisher=Academic Press Inc |location=New York |chapter=9 |page=180 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=tj60BQAAQBAJ&amp;pg=PA180 |accessdate=1 May 2017 |isbn=978-0-12-319250-9}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=stock1992&gt;{{cite book |last1=Stock |first1=C. |title=Rancho La Brea: A Record of Pleistocene Life in California |publisher=Natural History Museum of Los Angeles County |series=Science Series |edition=7 |year=1992 |pages=1–113 |isbn=978-0-938644-30-9}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=tedford2009&gt;{{cite journal |doi=10.1206/574.1 |title=Phylogenetic Systematics of the North American Fossil Caninae (Carnivora: Canidae) |journal=Bulletin of the American Museum of Natural History |volume=325 |year=2009 |last1=Tedford |first1=Richard H. |last2=Wang |first2=Xiaoming |last3=Taylor |first3=Beryl E. |pages=1–218|url=http://digitallibrary.amnh.org/bitstream/2246/5999/1/B325.pdf }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=therrien2005&gt;{{cite journal |doi=10.1017/S0952836905007430 |title=Mandibular force profiles of extant carnivorans and implications for the feeding behaviour of extinct predators |journal=Journal of Zoology |volume=267 |issue=3 |pages=249 |year=2005 |last1=Therrien |first1=François}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=troxell1915&gt;{{cite journal |last1=Troxell |first1=E.L. |title=Vertebrate fossils of Rock Creek, Texas |journal=American Journal of Science |volume=189 |issue=234 |year=1915 |pages=613–618 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/124986#page/675/mode/1up|doi=10.2475/ajs.s4-39.234.613 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=tseng2010&gt;{{cite journal |doi=10.1002/jmor.10881 |pmid=20799339 |title=Cranial functional morphology of fossil dogs and adaptation for durophagy in Borophagus and Epicyon (Carnivora, Mammalia) |journal=[[Journal of Morphology]] |volume=271 |issue=11 |pages=1386–98 |year=2010 |last1=Tseng |first1=Zhijie Jack |last2=Wang |first2=Xiaoming}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=valkenburg1987&gt;{{cite journal |doi=10.1111/j.1469-7998.1987.tb02910.x |title=Canine tooth strength and killing behaviour in large carnivores |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-zoology_1987-07_212_3/page/379 |journal=Journal of Zoology |volume=212 |issue=3 |pages=379–397 |year=1987 |last1=Valkenburgh |first1=B. Van |last2=Ruff |first2=C. B.}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=valkenburgh1988&gt;{{cite journal |last1=Van Valkenburgh |first1=B. |year=1988 |title=Incidence of tooth breakage among large predatory mammals |url=https://archive.org/details/sim_american-naturalist_1988-02_131_2/page/291 |journal=Am. Nat. |volume=131 |issue=2 |pages=291–302 |doi=10.1086/284790}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=valkenburgh1993a&gt;{{cite journal |last1=Van Valkenburgh |first1=Blaire |last2=Hertel |first2=Fritz |title=Tough Times at La Brea: Tooth Breakage in Large Carnivores of the Late Pleistocene |journal=Science |series=New Series |volume=261 |issue=5120 |year=1993 |pages=456–459 |url=http://www.cof.orst.edu/leopold/class-reading/Van%20Valkenburgh%20and%20Hertel%201993.pdf |doi=10.1126/science.261.5120.456 |pmid=17770024 |bibcode=1993Sci...261..456V}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=valkenburgh1993b&gt;{{cite book |last1=Van Valkenburgh |first1=B. |last2=Koepfli |first2=K.-P. |title=Mammals as Predators |publisher=Oxford University Press, Oxford |editor1-first=N. |editor1-last=Dunston |editor2-first=J. L. |editor2-last=Gorman |year=1993 |chapter=Cranial and dental adaptations to predation in canids |pages=15–37}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=valkenburgh1998&gt;{{cite book |last1=Van Valkenburgh |first1=B. |title=Quaternary Paleozoology in the Northern Hemisphere |publisher=Illinois State Museum Scientific Papers, Springfield |editor1-first=J. J. |editor1-last=Saunders |editor2-first=B. W. |editor2-last=Styles |editor3-first=G. F. |editor3-last=Baryshnikov |year=1998|chapter=The decline of North American predators during the late Pleistocene|pages=357–374|isbn=978-0-89792-156-5}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=valkenburgh2002&gt;{{cite journal |doi=10.1671/0272-4634(2002)022[0164:SDSBAI]2.0.CO;2 |year=2002 |volume=22 |pages=164–169 |title=Sexual dimorphism, social behavior, and intrasexual competition in large Pleistocene carnivorans |journal=Journal of Vertebrate Paleontology |last1=Van Valkenburgh |first1=Blaire |last2=Sacco |first2=Tyson}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=valkenburgh2008b&gt;{{cite journal |doi=10.1111/j.1095-8312.2008.01108.x |title=Costs of carnivory: Tooth fracture in Pleistocene and Recent carnivorans |journal=[[Biological Journal of the Linnean Society]] |volume=96 |pages=68–81 |year=2008 |last1=Van Valkenburgh |first1=Blaire|url=https://zenodo.org/record/890150/files/article.pdf }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=wang2008&gt;{{cite book |last1=Wang |first1=Xiaoming |last2=Tedford |first2=Richard H. |title=Dogs: Their Fossil Relatives and Evolutionary History |url=https://books.google.com/books?id=degwyTaHLt8C&amp;printsec=frontcover |publisher=Columbia University Press, New York |year=2008 |pages=1–232 |isbn=978-0-231-13529-0}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Wang-Tedford_2008&gt;{{cite magazine |last=Wang |first=Xiaoming |year=2008 |title=How Dogs Came to Run the World |magazine=Natural History Magazine |volume=July/August |url=http://www.naturalhistorymag.com/features/15771/how-dogs-came-to-run-the-world |accessdate=2014-05-24 |archive-date=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129005203/https://www.naturalhistorymag.com/features/15771/how-dogs-came-to-run-the-world |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=wang1990&gt;{{cite journal |last1=Wang |first1=X. |title=Pleistocene dire wolf remains from the Kansas River with notes on dire wolves in Kansas |journal=Occasional Papers of the Museum of Natural History, University of Kansas |volume=137 |year=1990 |pages=1–7}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=webb1991&gt;{{cite journal |last1=Webb |first1=S.D. |year=1991 |title=Ecogeography and the great American interchange |url=https://archive.org/details/sim_paleobiology_summer-1991_17_3/page/266 |journal=[[Paleobiology (journal)|Paleobiology]] |volume=17 |issue=3 |pages=266–280 |doi=10.1017/S0094837300010605}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=wroe2005&gt;{{cite journal |doi=10.1098/rspb.2004.2986 |title=Bite club: Comparative bite force in big biting mammals and the prediction of predatory behaviour in fossil taxa |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=272 |issue=1563 |pages=619–25 |year=2005 |last1=Wroe |first1=S. |last2=McHenry |first2=C. |last3=Thomason |first3=J. |pmid=15817436 |pmc=1564077}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=yukon2017&gt;{{cite web |url=http://www.env.gov.yk.ca/animals-habitat/mammals/documents/Grey_wolf.pdf |title=Gray wolf (in the Yukon) |year=2017 |website=Environment Yukon |publisher=Government of Canada |access-date=18 April 2017 |archive-date=25 ਜੁਲਾਈ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190725164111/http://www.env.gov.yk.ca/animals-habitat/mammals/documents/Grey_wolf.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;}}</text>
      <sha1>jcnsyjtht4kvxllu0svx3sfw6zdyar2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਗ੍ਰੈਗਰੀ ਵਿੰਟਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124287</id>
    <revision>
      <id>849850</id>
      <parentid>821649</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T20:51:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261011sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>849850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11527" sha1="1uma5zvrzc0ck2fr743bspljmxxixlq" xml:space="preserve">'''ਸਰ ਗ੍ਰੈਗਰੀ ਪੌਲ ਵਿੰਟਰ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Sir Gregory Paul Winter'''; ਜਨਮ 14 ਅਪ੍ਰੈਲ 1951)&lt;ref name=&quot;Nobel&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2018/winter/facts/|title=Sir Gregory P. Winter – Facts – 2018|date=6 October 2018|website=NobelPrize.org|publisher=Nobel Media AB|access-date=6 October 2018}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ [[ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ|ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ-ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ]] ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬਾਇਓਕੈਮਿਸਟ ਹੈ, ਜੋ ਮੋਨੋਕਲੌਨਲ ਐਂਟੀਬਾਡੀਜ਼ ਦੇ ਉਪਚਾਰਕ ਉਪਯੋਗਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਖੋਜ ਕਰੀਅਰ ਲਗਭਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਵਿਖੇ ਐਮਆਰਸੀ ਲੈਬਾਰਟਰੀ ਆਫ਼ ਅਣੂ ਬਾਇਓਲੋਜੀ ਅਤੇ ਐਮਆਰਸੀ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿਖੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ। 

ਉਸਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਮਨੁੱਖੀਕਰਨ ਦੀ ਕਾਢ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (1986) ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਫੇਜ਼ ਡਿਸਪਲੇਅ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖੀ ਉਪਚਾਰ ਲਈ ਐਂਟੀਬਾਡੀਜ਼ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;bicycle&quot;&gt;The [http://www.bicycletherapeutics.com/about/scientific-founders Scientific Founders] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110913014724/http://www.bicycletherapeutics.com/about/scientific-founders|date=13 September 2011}} of Bicycle Therapeutics Ltd. – Christian Heinis and Sir Greg Winter, FRS.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=McCafferty|first=J.|last2=Griffiths|first2=A.|last3=Winter|first3=G.|author-link3=Greg Winter|last4=Chiswell|first4=D.|author-link4=David Chiswell|year=1990|title=Phage antibodies: filamentous phage displaying antibody variable domains|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1990-12-06_348_6301/page/552|journal=Nature|volume=348|issue=6301|pages=552–554|bibcode=1990Natur.348..552M|doi=10.1038/348552a0|pmid=2247164}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.trin.cam.ac.uk/index.php?pageid=176&amp;conid=87 www.trin.cam.ac.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306054554/http://www.trin.cam.ac.uk/index.php?pageid=176&amp;conid=87|date=6 March 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Winter|first=G|last2=Griffiths|first2=A. D.|last3=Hawkins|first3=R. E.|last4=Hoogenboom|first4=H. R.|year=1994|title=Making antibodies by phage display technology|journal=Annual Review of Immunology|volume=12|pages=433–455|doi=10.1146/annurev.iy.12.040194.002245|pmid=8011287}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Griffiths|first=A. D.|last2=Williams|first2=S. C.|last3=Hartley|first3=O|last4=Tomlinson|first4=I. M.|last5=Waterhouse|first5=P|last6=Crosby|first6=W. L.|last7=Kontermann|first7=R. E.|last8=Jones|first8=P. T.|last9=Low|first9=N. M.|year=1994|title=Isolation of high affinity human antibodies directly from large synthetic repertoires|journal=The EMBO Journal|volume=13|issue=14|pages=3245–60|doi=10.1002/j.1460-2075.1994.tb06626.x|pmc=395221|pmid=8045255}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Hoogenboom|first=H. R.|last2=Griffiths|first2=A. D.|last3=Johnson|first3=K. S.|last4=Chiswell|first4=D. J.|last5=Hudson|first5=P.|last6=Winter|first6=G.|year=1991|title=Multi-subunit proteins on the surface of filamentous phage: Methodologies for displaying antibody (Fab) heavy and light chains|url=https://archive.org/details/sim_nucleic-acids-research_1991-08-11_19_15/page/4133|journal=Nucleic Acids Research|volume=19|issue=15|pages=4133–4137|doi=10.1093/nar/19.15.4133|pmc=328552|pmid=1908075}}&lt;/ref&gt; ਪਹਿਲਾਂ, ਐਂਟੀਬਾਡੀਜ਼ ਚੂਹੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਉਪਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਊਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਦਿੱਤੇ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Anon|year=2011|title=The inventor of humanized monoclonal antibodies and cofounder of Cambridge Antibody Technology, Greg Winter, muses on the future of antibody therapeutics and UK life science innovation|url=https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2011-03_29_3/page/190|journal=[[Nature Biotechnology]]|volume=29|issue=3|pages=190|doi=10.1038/nbt.1815|pmid=21390009}}&lt;/ref&gt; ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਲਈ ਵਿੰਟਰ ਨੂੰ [[ਜੌਰਜ ਸਮਿੱਥ (ਕੈਮਿਸਟ)|ਜਾਰਜ ਸਮਿਥ]] ਅਤੇ [[ਫ਼ਰਾਂਸਿਸ ਅਰਨੋਲਡ|ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਅਰਨੋਲਡ]] ਦੇ ਨਾਲ ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਵਿਚ 2018 ਦਾ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;nobel-1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.chemistryworld.com/news/live-blog-2018-chemistry-nobel-prize/3009569.article|title=Live blog: direction evolution takes chemistry Nobel prize|access-date=3 October 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/science/live/2018/oct/03/nobel-prize-in-chemistry-2018-live|title=Nobel Prize in Chemistry 2018 – live|date=3 October 2018|work=The Guardian|access-date=3 October 2018}}&lt;/ref&gt; 

ਉਹ ਟ੍ਰਿਨਿਟੀ ਕਾਲਜ, ਕੈਂਬਰਿਜ ਦਾ ਇੱਕ ਫੈਲੋ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ 2 ਅਕਤੂਬਰ 2012 ਨੂੰ ਟ੍ਰਿਨਿਟੀ ਕਾਲਜ, ਕੈਂਬਰਿਜ ਦਾ ਮਾਸਟਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2006 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 2011 ਤੱਕ, ਉਹ ਅਣੂ ਬਾਇਓਲਾਜੀ, ਮੈਡੀਕਲ ਰਿਸਰਚ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਲੈਬਾਰਟਰੀ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, 2007 ਤੋਂ 2008 ਤੱਕ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅਤੇ 1994 ਤੋਂ 2006 ਤੱਕ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਅਤੇ ਨਿਊਕਲੀਕ ਐਸਿਡਜ਼ ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਦੇ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਰਹੇ। ਉਹ 1990 ਤੋਂ ਐਮ.ਆਰ.ਸੀ. ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵੀ ਰਹੇ ਸਨ।&lt;ref&gt;http://www.f-star.com/scientific_advisors/3/sir-gregory-winter-chairman {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120129160435/http://www.f-star.com/scientific_advisors/3/sir-gregory-winter-chairman|date=29 January 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www2.mrc-lmb.cam.ac.uk/greg-winter-wins-2018-nobel-prize-for-chemistry/|title=Greg Winter wins 2018 Nobel Prize for Chemistry - MRC Laboratory of Molecular Biology|date=3 October 2018|website=MRC Laboratory of Molecular Biology|access-date=7 October 2018}}&lt;/ref&gt; 

== ਪੜ੍ਹਾਈ ==
ਵਿੰਟਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਰਾਇਲ ਗ੍ਰਾਮਰ ਸਕੂਲ, ਨਿਊਕੈਸਲ ਓਲ ਟਾਇਨ ਵਿਖੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ 1973 ਵਿਚ ਕੈਂਬਰਿਜ ਦੇ ਟ੍ਰਿਨਿਟੀ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ [[ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿਚ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਬ੍ਰਾਇਨ ਐਸ ਹਾਰਟਲੇ ਦੁਆਰਾ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਧੀਨ 1977 ਵਿੱਚ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ''ਬੈਸੀਲਸ ਸਟਾਰੋਥਰਮੋਫਿਲਸ'' ਤੋਂ ''ਟਰਾਈਪਟੋਫੈਨੀਲ'' ਟੀਆਰਐਨਏ ''ਸਿੰਥੇਟੈੱਸ'' ਦੇ [[ਅਮੀਨੋ ਤਿਜ਼ਾਬ|ਐਮਿਨੋ ਐਸਿਡ]] ਸੀਨ ਉੱਤੇ ਖੋਜ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਐਮ ਐਲ ਸੀ ਲੈਬਾਰਟਰੀ ਆਫ਼ ਅਣੂ ਬਾਇਓਲੋਜੀ ਤੋਂ [[ਪੀਐਚ.ਡੀ.|ਪੀਐਚ.ਡੀ. ਦੀ]] ਡਿਗਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।&lt;ref name=&quot;WinterHartley1977&quot;&gt;{{Cite journal|last=Winter|first=G. P.|last2=Hartley|first2=B. S.|year=1977|title=The amino acid sequence of tryptophanyl tRNA Synthetase fromBacillus stearothermophilus|journal=FEBS Letters|volume=80|issue=2|pages=340–342|doi=10.1016/0014-5793(77)80471-7|issn=00145793|pmid=891985}}&lt;/ref&gt; ਬਾਅਦ ਵਿਚ, ਵਿੰਟਰ ਨੇ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਕਾਲਜ ਲੰਡਨ ਵਿਚ ਪੋਸਟ-ਡਾਕਟੋਰਲ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਦੀ ਮਿਆਦ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਜੈਨੇਟਿਕਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਵਿਚ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kingfaisalprize.org/professor-sir-gregory-p-winter/|title=King Faisal Prize {{!}} Professor Sir Gregory P. Winter|website=kingfaisalprize.org|language=en-US|access-date=2018-10-04|archive-date=2018-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20181021015228/http://kingfaisalprize.org/professor-sir-gregory-p-winter/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

=== ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ===
ਵਿੰਟਰ ਨੂੰ 1990 ਵਿੱਚ ਰਾਇਲ ਸੁਸਾਇਟੀ (FRS) ਦਾ ਇੱਕ ਫੈਲੋ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ&lt;ref name=&quot;frs&quot;&gt;{{Cite web|url=https://royalsociety.org/people/gregory-winter-12548/|title=Sir Gregory Winter CBE FMedSci FRS|publisher=[[Royal Society]]|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117013423/https://royalsociety.org/people/gregory-winter-12548/|archive-date=17 November 2015}}&lt;/ref&gt; 2011 ਵਿੱਚ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੁਆਰਾ &quot;ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਅਤੇ ਉਪਚਾਰੀ ਮੋਨੋਕਲੌਨਲ ਐਂਟੀਬਾਡੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੋਹਰੀ ਕੰਮਾਂ, ਅਤੇ ਖੋਜਕਾਰ ਅਤੇ ਉੱਦਮੀ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਬਦਲੇ&quot; ਰਾਇਲ ਮੈਡਲ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://royalsociety.org/news/RS-announces-2011-Copley/|title=Royal Society announces 2011 Copley Medal recipient|publisher=Royal Society|access-date=23 February 2012|archive-date=8 ਜੁਲਾਈ 2013|archive-url=https://www.webcitation.org/6HxerqzgL?url=http://royalsociety.org/news/RS-announces-2011-Copley/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; 1994 ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੀਲੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 

ਵਿੰਟਰ ਨੂੰ [[ਜੌਰਜ ਸਮਿੱਥ (ਕੈਮਿਸਟ)|ਜੌਰਜ ਸਮਿੱਥ]] ਅਤੇ [[ਫ਼ਰਾਂਸਿਸ ਅਰਨੋਲਡ|ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਅਰਨੋਲਡ]] ਦੇ ਨਾਲ ਐਂਟੀਬਾਡੀਜ਼ ਲਈ ਫੇਜ਼ ਡਿਸਪਲੇਅ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ 3 ਅਕਤੂਬਰ 2018 ਨੂੰ ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਵਿਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;nobel-1&quot;/&gt; 

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1951]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>1uma5zvrzc0ck2fr743bspljmxxixlq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਕਾਰਡੀਓਵੈਸਕੁਲਰ ਰੋਗ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124988</id>
    <revision>
      <id>849864</id>
      <parentid>821650</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T21:43:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261011sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>849864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13411" sha1="d777nrvtq7lbkl9cc2dddaw28zmc6yk" xml:space="preserve">'''ਕਾਰਡੀਓਵੈਸਕੁਲਰ ਬਿਮਾਰੀ''' ( '''ਸੀਵੀਡੀ''' ) ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਰਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਦਿਲ]] ਜਾਂ [[ਲਹੂ ਨਾੜ|ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;WHO2011&quot;&gt;{{Cite book|url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2011/9789241564373_eng.pdf?ua=1|title=Global Atlas on Cardiovascular Disease Prevention and Control|last=Mendis|first=Shanthi|last2=Puska|first2=Pekka|last3=Norrving|first3=Bo|publisher=World Health Organization in collaboration with the World Heart Federation and the World Stroke Organization|year=2011|isbn=978-92-4-156437-3|pages=3–18|name-list-format=vanc|archive-url=https://web.archive.org/web/20140817123106/http://whqlibdoc.who.int/publications/2011/9789241564373_eng.pdf?ua=1|archive-date=2014-08-17}}&lt;/ref&gt; ਸੀਵੀਡੀ ਵਿੱਚ ਕੋਰੋਨਰੀ ਆਰਟਰੀ ਰੋਗ (ਸੀਏਡੀ) ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਐਨਜਾਈਨਾ ਅਤੇ [[ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ|ਮਾਇਓਕਾਰਡੀਅਲ ਇਨਫਾਰਕਸ਼ਨ]] (ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)। ਹੋਰ ਸੀਵੀਡੀਜ਼ ਵਿੱਚ [[ਸਟਰੋਕ|ਸਟ੍ਰੋਕ]], ਦਿਲ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ, ਹਾਈਪਰਟੈਨਸਿਵ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਗਠੀਏ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਕਾਰਡੀਓਮੈਓਪੈਥੀ, ਦਿਲ ਦੀ ਅਸਧਾਰਨ ਤਾਲ, [[ਜਮਾਂਦਰੂ ਦਿਲ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ|ਜਮਾਂਦਰੂ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ]], ਵਾਲਵੂਲਰ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਕਾਰਡੀਟਿਸ, ਐਓਰਟਿਕ ਐਨਿਉਰਿਜ਼ਮ, ਪੈਰੀਫਿਰਲ ਆਰਟਰੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਥ੍ਰੋਮਬੋਐਮੋਲਿਕ ਬਿਮਾਰੀ, ਅਤੇ ਵੇਨਸ ਥ੍ਰੋਮੋਬਸਿਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;GDB2013&quot;&gt;{{Cite journal|date=January 2015|title=Global, regional, and national age-sex specific all-cause and cause-specific mortality for 240 causes of death, 1990-2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_the-lancet_january-10-16-2015_385_9963/page/117|journal=Lancet|volume=385|issue=9963|pages=117–71|doi=10.1016/S0140-6736(14)61682-2|pmc=4340604|pmid=25530442}}&lt;/ref&gt;

ਅੰਡਰਲਾਈੰਗ ਵਿਧੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;WHO2011&quot;&gt;{{Cite book|url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2011/9789241564373_eng.pdf?ua=1|title=Global Atlas on Cardiovascular Disease Prevention and Control|last=Mendis|first=Shanthi|last2=Puska|first2=Pekka|last3=Norrving|first3=Bo|publisher=World Health Organization in collaboration with the World Heart Federation and the World Stroke Organization|year=2011|isbn=978-92-4-156437-3|pages=3–18|name-list-format=vanc|archive-url=https://web.archive.org/web/20140817123106/http://whqlibdoc.who.int/publications/2011/9789241564373_eng.pdf?ua=1|archive-date=2014-08-17}}&lt;/ref&gt; ਕੋਰੋਨਰੀ ਆਰਟਰੀ ਰੋਗ, ਸਟ੍ਰੋਕ ਅਤੇ ਪੈਰੀਫਿਰਲ ਆਰਟਰੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਐਥੀਰੋਸਕਲੇਰੋਟਿਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਾਈ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ, ਤਮਾਕੂਨੋਸ਼ੀ, [[ਸ਼ੱਕਰ ਰੋਗ|ਸ਼ੂਗਰ ਰੋਗ]], [[ਸਰੀਰਕ ਕਸਰਤ|ਕਸਰਤ ਦੀ]] ਘਾਟ, [[ਮੋਟਾਪਾ]], ਹਾਈ ਬਲੱਡ ਕੋਲੇਸਟ੍ਰੋਲ, ਮਾੜੀ ਖੁਰਾਕ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਾਈ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਭਗ 13% ਸੀਵੀਡੀ ਮੌਤਾਂ ਲਈ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਤੰਬਾਕੂ 9%, ਸ਼ੂਗਰ 6%, ਕਸਰਤ ਦੀ ਘਾਟ 6% ਅਤੇ ਮੋਟਾਪਾ 5% ਹੈ। ਰਾਇਮੇਟਿਕ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਬਿਨਾਂ ਇਲਾਜ ਕੀਤੇ [[ਸਟ੍ਰੈਪਟੋਕੋਕਲ ਫੇਰਿਨਜਾਈਟਿਸ|ਸਟ੍ਰੈੱਪ ਦੇ ਗਲ਼ੇ ਦਾ]] ਅਨੁਸਰਣ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 90% ਤੱਕ ਸੀਵੀਡੀ ਰੋਕਥਾਮ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;McGill2008&quot;&gt;{{Cite journal|date=March 2008|title=Preventing heart disease in the 21st century: implications of the Pathobiological Determinants of Atherosclerosis in Youth (PDAY) study|url=https://archive.org/details/sim_circulation_2008-03-04_117_9/page/1216|journal=Circulation|volume=117|issue=9|pages=1216–27|doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.107.717033|pmid=18316498}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|displayauthors=6|date=August 2016|title=Global and regional effects of potentially modifiable risk factors associated with acute stroke in 32 countries (INTERSTROKE): a case-control study|journal=Lancet|volume=388|issue=10046|pages=761–75|doi=10.1016/S0140-6736(16)30506-2|pmid=27431356}}&lt;/ref&gt; ਸੀਵੀਡੀ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਵਿੱਚ ਜ਼ੋਖਮ ਦੇ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਸਿਹਤਮੰਦ ਭੋਜਨ, ਕਸਰਤ, ਤੰਬਾਕੂ ਦੇ ਧੂੰਏਂ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਅਤੇ ਅਲਕੋਹਲ ਦੇ ਸੇਵਨ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰੋ।&lt;ref name=&quot;WHO2011&quot;&gt;{{Cite book|url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2011/9789241564373_eng.pdf?ua=1|title=Global Atlas on Cardiovascular Disease Prevention and Control|last=Mendis|first=Shanthi|last2=Puska|first2=Pekka|last3=Norrving|first3=Bo|publisher=World Health Organization in collaboration with the World Heart Federation and the World Stroke Organization|year=2011|isbn=978-92-4-156437-3|pages=3–18|name-list-format=vanc|archive-url=https://web.archive.org/web/20140817123106/http://whqlibdoc.who.int/publications/2011/9789241564373_eng.pdf?ua=1|archive-date=2014-08-17}}&lt;/ref&gt; ਜੋਖਮ ਦੇ ਕਾਰਕਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਾਈ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ, ਬਲੱਡ ਲਿਪਿਡਜ਼ ਅਤੇ ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਵੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਬੈਕਟੀਰੀਆ-ਵਿਰੋਧੀ ਦਵਾਈ|ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕਸ]] ਨਾਲ ਸਟ੍ਰੈੱਪ ਗਲੇ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ। ਗਠੀਏ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=November 2013|title=Antibiotics for sore throat|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=11|issue=11|pages=CD000023|doi=10.1002/14651858.CD000023.pub4|pmc=6457983|pmid=24190439}}&lt;/ref&gt; ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਐਸਪਰੀਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਜੋ ਕਿ ਤੰਦਰੁਸਤ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਅਸਪਸ਼ਟ ਲਾਭ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|displayauthors=6|date=2013|title=Aspirin in primary prevention of cardiovascular disease and cancer: a systematic review of the balance of evidence from reviews of randomized trials|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=12|pages=e81970|bibcode=2013PLoSO...881970S|doi=10.1371/journal.pone.0081970|pmc=3855368|pmid=24339983}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|displayauthors=6|date=September 2013|title=Aspirin for prophylactic use in the primary prevention of cardiovascular disease and cancer: a systematic review and overview of reviews|journal=Health Technology Assessment|volume=17|issue=43|pages=1–253|doi=10.3310/hta17430|pmc=4781046|pmid=24074752}}&lt;/ref&gt;

ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਅਫਰੀਕਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਤਾਂਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;WHO2011&quot;&gt;{{Cite book|url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2011/9789241564373_eng.pdf?ua=1|title=Global Atlas on Cardiovascular Disease Prevention and Control|last=Mendis|first=Shanthi|last2=Puska|first2=Pekka|last3=Norrving|first3=Bo|publisher=World Health Organization in collaboration with the World Heart Federation and the World Stroke Organization|year=2011|isbn=978-92-4-156437-3|pages=3–18|name-list-format=vanc|archive-url=https://web.archive.org/web/20140817123106/http://whqlibdoc.who.int/publications/2011/9789241564373_eng.pdf?ua=1|archive-date=2014-08-17}}&lt;/ref&gt; ਸੀਵੀਡੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ 2015 ਵਿੱਚ 17.9 ਮਿਲੀਅਨ ਮੌਤਾਂ (32.1%) ਹੋਈਆਂ, ਜੋ 1990 ਵਿੱਚ 12.3 ਮਿਲੀਅਨ (25.8%) ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;GDB2013&quot;&gt;{{Cite journal|date=January 2015|title=Global, regional, and national age-sex specific all-cause and cause-specific mortality for 240 causes of death, 1990-2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013|journal=Lancet|volume=385|issue=9963|pages=117–71|doi=10.1016/S0140-6736(14)61682-2|pmc=4340604|pmid=25530442}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GBD2015De&quot;&gt;{{Cite journal|date=October 2016|title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015|journal=Lancet|volume=388|issue=10053|pages=1459–1544|doi=10.1016/S0140-6736(16)31012-1|pmc=5388903|pmid=27733281}}&lt;/ref&gt; ਸੀਵੀਡੀ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਵਧੇਰੇ ਆਮ ਹੈ ਅਤੇ [[ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼|ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ]] ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋ [[ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼|ਰਿਹਾ ਹੈ]], ਜਦੋਂ ਕਿ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ [[ਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼|ਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ]] ਵਿੱਚ ਦਰਾਂ ਘਟੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;IOM2010&quot;&gt;{{Cite book|title=Promoting cardiovascular health in the developing world : a critical challenge to achieve global health|last=Institute of Medicine of the National Academies|publisher=National Academies Press|year=2010|isbn=978-0-309-14774-3|editor-last=Fuster|editor-first=Valentin|location=Washington, DC|chapter=Epidemiology of Cardiovascular Disease|name-list-format=vanc|editor-last2=Kelly|editor-first2=Bridget B.|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK45688/|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908144309/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK45688/|archive-date=2017-09-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=April 2014|title=Temporal trends in ischemic heart disease mortality in 21 world regions, 1980 to 2010: the Global Burden of Disease 2010 study|journal=Circulation|volume=129|issue=14|pages=1483–92|doi=10.1161/circulationaha.113.004042|pmc=4181359|pmid=24573352}}&lt;/ref&gt; ਕੋਰੋਨਰੀ ਆਰਟਰੀ ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਸਟ੍ਰੋਕ ਵਿੱਚ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀਵੀਡੀ ਦੀ 80% ਮੌਤ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ 75% ਸੀਵੀਡੀ ਮੌਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬਾਲਗਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟ ਵਿੱਚ 20 ਤੋਂ 40 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ 11% ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਸੀਵੀਡੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ 40% ਅਤੇ 60 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ 37%, 60 ਤੋਂ 80 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ 71% ਲੋਕ, ਅਤੇ 80% ਤੋਂ ਵੱਧ 85% ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਸੀਵੀਡੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Go2013&quot;&gt;{{Cite journal|displayauthors=6|date=January 2013|title=Heart disease and stroke statistics--2013 update: a report from the American Heart Association|journal=Circulation|volume=127|issue=1|pages=e6–e245|doi=10.1161/cir.0b013e31828124ad|pmc=5408511|pmid=23239837}}&lt;/ref&gt; ਵਿਕਸਿਤ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਕੋਰੋਨਰੀ ਆਰਟਰੀ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਮੌਤ ਦੀ ਉਮਰ 80 ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 68 ਹੈ। ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਨਿਦਾਨ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸੱਤ ਤੋਂ ਦਸ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;WHO2011pg48&quot;&gt;{{Cite book|title=Global atlas on cardiovascular disease prevention and control|last=Mendis|first=Shanthi|last2=Puska|first2=Pekka|last3=Norrving|first3=Bo|date=2011|publisher=World Health Organization in collaboration with the World Heart Federation and the World Stroke Organization|isbn=978-92-4-156437-3|edition=1|location=Geneva|pages=48|name-list-format=vanc}}&lt;/ref&gt; {{TOC limit|3}}

== ਹਵਾਲੇ ==</text>
      <sha1>d777nrvtq7lbkl9cc2dddaw28zmc6yk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125004</id>
    <revision>
      <id>849859</id>
      <parentid>844258</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T21:34:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261011sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>849859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60155" sha1="dkgd97rtjqlupzjhf0s7z8zyjzt17jn" xml:space="preserve">'''ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ''' [[ਵਿਸ਼ਾਣੂ|ਵਿਸ਼ਾਣੂਆਂ ਦਾ]] ਸਮੂਹ [[ਵਿਸ਼ਾਣੂ|ਹਨ]] ਜੋ ਕਿ ਥਣਧਾਰੀ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ.।ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਾਇਰਸ ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਲਾਗਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਲਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ' ਤੇ ਠੰਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਦਿਸਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਾਰਸ ਅਤੇ ਐਮਈਆਰਐਸ ਘਾਤਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਗਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੂਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਸਤ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੁਰਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉੱਪਰਲੇ ਸਾਹ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ.।ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਟੀਕੇ ਜਾਂ ਐਂਟੀਵਾਇਰਲ ਦਵਾਈਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜੋ ਰੋਕਥਾਮ ਜਾਂ ਇਲਾਜ ਲਈ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹਨ।

ਕ੍ਰੋਡ ਨਿਡੋਵਿਰੇਲਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰੋਨੇਵਾਰਿਓਰਿਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸਬਫੈਮਿਲੀ ਆਰਥੋਕਰੋਨੋਵਾਇਰਿਨੇ ਵਿੱਚ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਵਾਇਰਸ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;groot&quot;&gt;{{Cite book|title=Ninth Report of the International Committee on Taxonomy of Viruses|vauthors=de Groot RJ, Baker SC, Baric R, Enjuanes L, Gorbalenya AE, Holmes KV, Perlman S, Poon L, Rottier PJ, Talbot PJ, Woo PC, Ziebuhr J|publisher=Elsevier, Oxford|year=2011|isbn=978-0-12-384684-6|editor-last=AMQ King|pages=806–828|chapter=Family ''Coronaviridae''|author-link2=Susan Baker (virologist)|editor-last2=E Lefkowitz|editor-last3=MJ Adams|editor-last4=EB Carstens}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://talk.ictvonline.org/files/ictv_documents/m/msl/1231/download.aspx|title=ICTV Master Species List 2009 – v10|last=International Committee on Taxonomy of Viruses|date=24 August 2010|format=xls|access-date=30 ਜਨਵਰੀ 2020|archive-date=15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2013|archive-url=https://archive.today/20130415045936/http://talk.ictvonline.org/files/ictv_documents/m/msl/1231/download.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਇੱਕ ਸਕਾਰਾਤਮਕ-ਸੂਝਵਾਨ ਸਿੰਗਲ-ਫਸੇ ਆਰ ਐਨ ਏ ਜੀਨੋਮ ਦੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਹੇਲਿਕਲ ਸਮਮਿਤੀ ਦੇ ਨਿਊਕਲੀਓਕੈਪਸੀਡ ਦੇ ਨਾਲ ਲਿਫਾਫੇ ਵਾਇਰਸ ਹਨ। ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਦਾ ਜੀਨੋਮਿਕ ਅਕਾਰ ਲਗਭਗ 26 ਤੋਂ 32 ਕਿੱਲੋ ਤੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਆਰ ਐਨ ਏ ਵਾਇਰਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

&quot;ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ&quot; ਨਾਮ ਲਾਤੀਨੀ ''ਕੋਰੋਨਾ'' ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ''ਤਾਜ'' ਜਾਂ ''ਹਾਲੋ'', ਜੋ ਕਿ ਵਾਇਰਸ ਦੇ ਕਣਾਂ (ਵਾਇਰਸ) ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ,ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸ਼ਾਹੀ ਤਾਜ ਜਾਂ ਸੂਰਜੀ ਕੋਰੋਨਾ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ।

== ਖੋਜ ==
ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਲੱਭੇ ਗਏ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.caringlyyours.com/coronavirus/|title=Coronavirus: Common Symptoms, Preventive Measures, &amp; How to Diagnose It|date=2020-01-28|website=Caringly Yours|language=en-US|access-date=2020-01-28|archive-date=2020-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200306140702/https://www.caringlyyours.com/coronavirus/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੱਭੇ ਗਏ ਚਿਕਨ ਵਿੱਚ ਛੂਤ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰੌਨਕਾਈਟਸ ਦਾ ਵਾਇਰਸ ਅਤੇ [[ਜੁਕਾਮ|ਆਮ ਜ਼ੁਕਾਮ]] ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਨਾਸਕ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਵਾਇਰਸ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ 229 ਈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਓ ਸੀ 43 ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।&lt;ref name=&quot;pmid23202515&quot;&gt;{{Cite journal|date=November 2012|title=Human coronaviruses: insights into environmental resistance and its influence on the development of new antiseptic strategies|journal=Viruses|volume=4|issue=11|pages=3044–3068|doi=10.3390/v4113044|pmc=3509683|pmid=23202515}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 2003 ਵਿੱਚ ਸਾਰਸ- ਸੀ.ਵੀ ., 2004 ਵਿੱਚ ਐਚ.ਸੀ.ਓ.ਵੀ ਐਨ.ਐਲ .63, 2005 ਵਿੱਚ ਐਚ.ਕੇ.ਯੂ 1, 2012 ਵਿੱਚ ਮਰਸ -ਕੋਵ ਅਤੇ 2019 ਵਿੱਚ ਐਨ.ਸੀ.ਓ.ਵੀ. ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਗੰਭੀਰ ਸਾਹ ਦੀ ਨਾਲੀ ਦੀ ਲਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਹਨ।

== ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਤੀ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Coronavirus_replication.png|thumb|ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਦਾ ਲਾਗ ਚੱਕਰ]]
ਇਸ ਵਾਇਰਸ ਦੇ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਾਇਰਸ ਦਾ ਕਣ [[ਵਿਸ਼ਾਣੂ|ਬੇਰੋਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ]] ਅਤੇ ਆਰ ਐਨ ਏ ਜੀਨੋਮ ਨੂੰ ਸਾਇਟੋਪਲਾਜ਼ਮ ਵਿੱਚ ਜਮ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਆਰ ਐਨ ਏ ਜੀਨੋਮ ਦੀ ਇੱਕ 5 ′ ਮੈਥੀਲੇਟਿਡ ਕੈਪ ਅਤੇ ਇੱਕ 3 ′ ਪੌਲੀਏਡੀਨਾਈਲੇਟਡ ਪੂਛ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।।ਇਹ ਆਰ ਐਨ ਏ ਨੂੰ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਰਾਈਬੋਸੋਮ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਵੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਟੀਨ, ਇੱਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਹੈ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਤੀ ਇਸ ਦੇ ਜੀਨੋਮ ਵਿੱਚ ਅੰਕਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਆਰ ਐਨ ਏ ਵਾਇਰਸ ਜੀਨਸ ਜਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਹੈ ਉਤਾਰੇ ਵਰਤ ਨਵ ਆਰ ਐਨ ਏ ਨਕਲ ਵਿੱਚ ਹੋਸਟ ਸੈੱਲ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ।।ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਾਇਆ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਹੈ; ਇੱਕ ਵਾਰ ਜੀਨ ਦੇ ਐਨਕੋਡਿੰਗ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ, ਅਨੁਵਾਦ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਟਾਪ ਕੋਡਨ ਦੁਆਰਾ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ. ਇਸਨੂੰ &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwZw&quot;&gt;ਨੇਸਟਡ&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; ਟ੍ਰਾਂਸਕ੍ਰਿਪਟ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ . ਜਦ ਐਮਆਕਐਨਏ ਪ੍ਰਤੀਲਿਪੀ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੀ ਜੀਨ ਤੇਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਹੈ ਮੋਨੋਸਿਸਟ੍ਰੋਨਿਕ।।ਇੱਕ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਗੈਰ-ਢਾਂਚਾਗਤ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਪਰੂਫ ਰੀਡਿੰਗ ਫੰਕਸ਼ਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ,&lt;ref name=&quot;SextonSmith2016&quot;&gt;{{Cite journal|date=August 2016|title=Homology-Based Identification of a Mutation in the Coronavirus RNA-Dependent RNA Polymerase That Confers Resistance to Multiple Mutagens|journal=Journal of Virology|volume=90|issue=16|pages=7415–7428|doi=10.1128/JVI.00080-16|pmc=4984655|pmid=27279608}}&lt;/ref&gt; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਰ ਐਨ ਏ ਨਿਰਭਰ ਆਰ ਐਨ ਏ ਪੋਲੀਮੇਰੇਜ਼ ਐਨਜ਼ਾਈਮਸ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ।

ਆਰ ਐਨ ਏ ਜੀਨੋਮ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਪੋਲੀਪ੍ਰੋਟੀਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਢਾਂਚਾਗਤ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ - ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਟੀਸ - ਜੋ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਨੂੰ ਚੇਨ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਇਰਸ ਦੇ ਲਈ ਜੈਨੇਟਿਕ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਰੂਪ,ਨਿਊਕਲੀਓਟਾਈਡਜ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਜੀਨ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਇੰਕੋਡ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;pmid25720466&quot;&gt;{{Cite book|title=Coronaviruses|vauthors=Fehr AR, Perlman S|year=2015|isbn=978-1-4939-2437-0|series=Methods in Molecular Biology|volume=1282|pages=1–23|chapter=Coronaviruses: an overview of their replication and pathogenesis|doi=10.1007/978-1-4939-2438-7_1|pmc=4369385|pmid=25720466}}&lt;/ref&gt;

== ਸੰਚਾਰ ==
ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਦੀ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਮਨੁੱਖ ਤੱਕ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਛਿੱਕ ਅਤੇ ਖੰਘ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸੰਪਰਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/transmission.html|title=Transmission of Novel Coronavirus (2019-nCoV) {{!}} CDC|date=2020-01-31|website=www.cdc.gov|language=en-us|access-date=2020-02-01}}&lt;/ref&gt;

== ਰੋਕਥਾਮ ==

=== ਭਾਰਤ ===
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ, ਸਾਰੇ ਗੈਰ-ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੰਮ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਰੋਕਥਾਮ ਹੀ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਹੱਲ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://letterwritinginhindi.xyz/coronavirus-essay-in-hindi/|title=कोरोनावायरस पर निबंध|date=2022-05-11|access-date=2022-05-18|archive-date=2022-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929194902/https://letterwritinginhindi.xyz/coronavirus-essay-in-hindi/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 17 ਮਈ ਤੱਕ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਾਕਡਾਊਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਧਾ ਕੇ 31 ਮਈ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਲਾਕਡਾਊਨ ਕੁਝ ਢਿੱਲ ਦੇ ਨਾਲ 31 ਜੁਲਾਈ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/india/story/corona-virus-covid-19-mha-announces-extension-of-lockdown-for-two-more-weeks-1061006-2020-05-01|title=मोदी सरकार ने दो हफ्ते के लिए बढ़ाया लॉकडाउन, 17 मई तक रहेगा जारी|website=आज तक|language=hi|access-date=2022-05-18}}&lt;/ref&gt; ਮਈ, 2024 ਵਿਚ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਰੋਨਾ ਵਾਇਰਸ ਦੇ ਨਵੇਂ ਵੈਰੀਏਂਟ ਕੇ.ਪੀ.-1ਅਤੇ ਕੇ.ਪੀ.-20ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਵੀ ਪੈਰ ਪਸਾਰਨ ਲੱਗੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਨਿਊਜ਼ ਚੈਨਲ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮੁਤਾਬਿਕ ਕੇਂਦਰੀ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਨਵੇਂ ਵੈਰੀਏਂਟ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਤਰਨਾਕ ਨਹੀਂ ਹਨ।

=== ਟੀਮ 11 ===
ਕੋਰੋਨਾ ਮਹਾਮਾਰੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਟੀਮ 11 ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਮਕਸਦ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੋਰੋਨਾ ਵਾਇਰਸ ਨੂੰ ਫੈਲਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/india/uttar-pradesh/story/corona-virus-lock-down-cm-yogi-adityanath-team-11-minister-control-room-1044373-2020-03-27|title=कोरोना पर CM योगी आदित्यनाथ की टीम 11, मंत्री ने घर पर बनाया कंट्रोल रूम|website=आज तक|language=hi|access-date=2022-05-18}}&lt;/ref&gt;

=== ਜ਼ਰੂਰੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ===
ਆਸਾਮ ਵਿੱਚ ਸਟੇਡੀਅਮ ਵਿੱਚ ਆਈਸੋਲੇਸ਼ਨ ਸੈਂਟਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪਹਿਲ ਕੀਤੀ ਗਈ।

=== ਚੀਨ ===
ਚੀਨ 'ਚ ਇਸ ਬੀਮਾਰੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਹੁਬੇਈ ਸੂਬੇ ਦੇ ਵੁਹਾਨ 'ਚ 76 ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਬੰਦੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

=== ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ===
ਕੋਰੋਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੁਕਸਾਨ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਕੋਰੋਨਾ ਕਾਰਨ ਇਕ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਕੋਰੋਨਾ ਵਾਇਰਸ ਕਾਰਨ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਕਡਾਊਨ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੋਰੋਨਾ ਅਮਰੀਕਾ 'ਤੇ ਪਰਲ ਹਾਰਬਰ ਅਤੇ 9/11 ਦੇ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹਮਲਾ ਹੈ।

== ਵਿਕਾਸ ==
ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਜ਼ਾ ਆਮ ਪੂਰਵਜ 8000 ਸਾ.ਯੁ.ਪੂ।&lt;ref name=&quot;Wertheim2013&quot;&gt;{{Cite journal|date=June 2013|title=A case for the ancient origin of coronaviruses|journal=Journal of Virology|volume=87|issue=12|pages=7039–7045|doi=10.1128/JVI.03273-12|pmc=3676139|pmid=23596293}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ. ਇੱਕ ਹੋਰ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਭਗ 8100 ਬੀਸੀਈ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਜ਼ਾ ਸਾਂਝਾ ਪੂਰਵਜ (ਐਮਆਰਸੀਏ) ਰੱਖਦਾ ਹੈ।ਐਲਫਾਕਾਰੋਨਾਵਾਇਰਸ, ਬੀਟਾਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ, ਗਾਮਾਕਾਰੋਨਾਵਾਇਰਸ, ਅਤੇ ਡੈਲਟਾਕਰੋਨਵਾਇਰਸ ਦਾ ਐਮਆਰਸੀਏ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਲਗਭਗ 2400 ਬੀਸੀਈ, 3300 ਬੀਸੀਈ, 2800 ਬੀਸੀਈ ਅਤੇ 3000 ਬੀਸੀਈ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।ਇਹ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਪੰਛੀ, ਗਰਮ-ਖੂਨ ਨਾਲ ਉਡਾਣ ਭਰਨ ਵਾਲੇ ਚਸ਼ਮੇ, ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਜੀਨ ਸਰੋਤ (ਅਲਫ਼ਾਕਾਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਅਤੇ ਬੀਟਾਕਾਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਲਈ ਬੱਟਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਗਾਮਮਾਕਾਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਅਤੇ ਡੈਲਟਾਕਾਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਲਈ ਪੰਛੀਆਂ) ਲਈ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਉੱਚਿਤ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Woo2012&quot;&gt;{{Cite journal|date=April 2012|title=Discovery of seven novel Mammalian and avian coronaviruses in the genus deltacoronavirus supports bat coronaviruses as the gene source of alphacoronavirus and betacoronavirus and avian coronaviruses as the gene source of gammacoronavirus and deltacoronavirus|journal=Journal of Virology|volume=86|issue=7|pages=3995–4008|doi=10.1128/JVI.06540-11|pmc=3302495|pmid=22278237}}&lt;/ref&gt;

1951 ਵਿੱਚ ਬੋਵਾਈਨ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਅਤੇ ਕਾਈਨਾਈਨ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਇੱਕ ਆਮ ਪੂਰਵਜ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ।&lt;ref name=&quot;Bidokhti2013&quot;&gt;{{Cite journal|date=September 2013|title=Evolutionary dynamics of bovine coronaviruses: natural selection pattern of the spike gene implies adaptive evolution of the strains|url=https://semanticscholar.org/paper/cd52428d528903edd0fdd3ae09f1cb1bddfc8c2d|journal=The Journal of General Virology|volume=94|issue=Pt 9|pages=2036–2049|doi=10.1099/vir.0.054940-0|pmid=23804565}}&lt;/ref&gt; ਬੋਵਾਈਨ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਓਸੀ 43 1899 ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਏ. ਬੋਵੀਨ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ 18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ।ਇਕ ਹੋਰ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਓਸੀ 43 ਸੰਨ 1890 ਵਿੱਚ ਬੋਵਾਈਨ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ।&lt;ref name=&quot;Vijgen2005&quot;&gt;{{Cite journal|date=February 2005|title=Complete genomic sequence of human coronavirus OC43: molecular clock analysis suggests a relatively recent zoonotic coronavirus transmission event|journal=Journal of Virology|volume=79|issue=3|pages=1595–1604|doi=10.1128/jvi.79.3.1595-1604.2005|pmc=544107|pmid=15650185}}&lt;/ref&gt;

ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਓਸੀ 43 ਦਾ ਐਮਆਰਸੀਏ 1950 ਤੱਕ ਤਾਰੀਖ ਤੋਂ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Lau2011&quot;&gt;{{Cite journal|date=November 2011|title=Molecular epidemiology of human coronavirus OC43 reveals evolution of different genotypes over time and recent emergence of a novel genotype due to natural recombination|journal=Journal of Virology|volume=85|issue=21|pages=11325–11337|doi=10.1128/JVI.05512-11|pmc=3194943|pmid=21849456}}&lt;/ref&gt;

ਮਿਡਲ ਈਸਟ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਸਿੰਡਰੋਮ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਈ ਬੈਟਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ, ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;Lau2013&quot;&gt;{{Cite journal|date=August 2013|title=Genetic characterization of Betacoronavirus lineage C viruses in bats reveals marked sequence divergence in the spike protein of pipistrellus bat coronavirus HKU5 in Japanese pipistrelle: implications for the origin of the novel Middle East respiratory syndrome coronavirus|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-virology_2013-08_87_15/page/8638|journal=Journal of Virology|volume=87|issue=15|pages=8638–8650|doi=10.1128/JVI.01055-13|pmc=3719811|pmid=23720729}}&lt;/ref&gt; ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਐਨਐਲ 63 ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੈਟ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਨੇ ਇੱਕ ਐਮਆਰਸੀਏ 563–822 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;Huynh2012&quot;&gt;{{Cite journal|date=December 2012|title=Evidence supporting a zoonotic origin of human coronavirus strain NL63|journal=Journal of Virology|volume=86|issue=23|pages=12816–12825|doi=10.1128/JVI.00906-12|pmc=3497669|pmid=22993147}}&lt;/ref&gt;

ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜਿਓਂ ਸਬੰਧਤ ਬੈਟ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਅਤੇ ਸਾਰਸ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ 1986 ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਏ।&lt;ref name=&quot;Vijaykrishna2007&quot;&gt;{{Cite journal|date=April 2007|title=Evolutionary insights into the ecology of coronaviruses|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-virology_2007-04_81_8/page/4012|journal=Journal of Virology|volume=81|issue=8|pages=4012–4020|doi=10.1128/jvi.02605-06|pmc=1866124|pmid=17267506}}&lt;/ref&gt; ਸਾਰਸ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਬੱਟਾਂ ਨਾਲ ਗੂੜ੍ਹੇ ਸੰਬੰਧ ਦਾ ਰਾਹ ਤਜਵੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ.&lt;ref name=&quot;Gouilh2011&quot;&gt;{{Cite journal|date=October 2011|title=SARS-Coronavirus ancestor's foot-prints in South-East Asian bat colonies and the refuge theory|journal=Infection, Genetics and Evolution|volume=11|issue=7|pages=1690–702|doi=10.1016/j.meegid.2011.06.021|pmid=21763784}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid18258002&quot;&gt;{{Cite journal|date=October 2007|title=Evolutionary relationships between bat coronaviruses and their hosts|journal=Emerging Infectious Diseases|volume=13|issue=10|pages=1526–1532|doi=10.3201/eid1310.070448|pmc=2851503|pmid=18258002}}&lt;/ref&gt; ਲੇਖਕ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚਮਗਿੱਦੜਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ,ਅਤੇ ਸਾਰਸ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਦੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿੱਪੋਸੀਡਰਾਈ ਜੀਸ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਨੂੰ ਸੰਕਰਮਿਤ ਕੀਤਾ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਾਇਨੋਲੋਫਿਡੀਏ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ.

ਅਲਪਕਾ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ 229E 1960 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਦਲ ਗਏ।&lt;ref name=&quot;Crossley2012&quot;&gt;{{Cite journal|date=December 2012|title=Identification and characterization of a novel alpaca respiratory coronavirus most closely related to the human coronavirus 229E|journal=Viruses|volume=4|issue=12|pages=3689–3700|doi=10.3390/v4123689|pmc=3528286|pmid=23235471}}&lt;/ref&gt;

== ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ==
ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਮਨੁੱਖੀ ਬਾਲਗਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਜ਼ੁਕਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਬਸੰਤ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਖਾਰ,ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਸੋਜ ਐਡਾਈਨੋਇਡਜ਼ ਨਾਲ ਜ਼ੁਕਾਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=November 2017|title=Prevalence and genetic diversity analysis of human coronaviruses among cross-border children|journal=Virology Journal|language=En|volume=14|issue=1|pages=230|doi=10.1186/s12985-017-0896-0|pmc=5700739|pmid=29166910}}&lt;/ref&gt; ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ [[ਨਮੋਨੀਆ|ਨਮੂਨੀਆ ਦਾ]] ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਿੱਧੇ ਵਾਇਰਲ ਨਮੂਨੀਆ ਜਾਂ ਸੈਕੰਡਰੀ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਦੇ ਨਮੂਨੀਆ ਅਤੇ ਉਹ [[ਸਾਹ-ਨਾਲ਼ੀ ਦੀ ਸੋਜ|ਬ੍ਰੌਨਕਾਇਟਿਸ ਦਾ]] ਕਾਰਨ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਿੱਧੇ ਵਾਇਰਲ ਬ੍ਰੌਨਕਾਈਟਸ ਜਾਂ ਸੈਕੰਡਰੀ ਬੈਕਟਰੀਆ ਬ੍ਰੌਨਕਾਈਟਸ।&lt;ref name=&quot;pmid19199189&quot;&gt;{{Cite journal|date=February 2009|title=Healthcare-associated atypical pneumonia|journal=Seminars in Respiratory and Critical Care Medicine|volume=30|issue=1|pages=67–85|doi=10.1055/s-0028-1119811|pmid=19199189}}&lt;/ref&gt; 2003 ਵਿੱਚ ਲੱਭੇ ਗਏ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ, ਸਾਰਸ-ਕੋਵੀ, ਜੋ ਕਿ [[ਸਾਰਸ (ਰੋਗ)|ਗੰਭੀਰ ਤੀਬਰ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਸਿੰਡਰੋਮ]] (ਸਾਰਜ਼) ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਜਰਾਸੀਮ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਪਰਲੇ ਅਤੇ [[ਸਾਹ ਨਲੀ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਸੰਕਰਮਣ|ਹੇਠਲੇ]] ਦੋਹਾਂ [[ਸਾਹ ਨਲੀ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਸੰਕਰਮਣ|ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਟ੍ਰੈਕ ਲਾਗਾਂ ਦਾ]] ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ [[ਸਾਹ ਨਲੀ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਸੰਕਰਮਣ|ਹੈ]]।

ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ:

# ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ 229E (ਐਚਸੀਓਵੀ-229E) 
# ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਓਸੀ 43 (ਐਚਸੀਓਵੀ-ਓਸੀ 43) 
# ਸਾਰਸ- ਸੀਓਵੀ 
# ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਐਨਐਲ 63 (ਐਚਸੀਓਵੀ -ਐਨਐਲ 63, ਨਵਾਂ ਹੈਵਨ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ) 
# ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਐਚਯੂਯੂ 1 
# ਮਿਡਲ ਈਸਟ ਸਾਹ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿੰਡਰੋਮ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ (''ਐਮਈਆਰਐਸ-ਸੀਓਵੀ''), ਪਹਿਲਾਂ ''ਨਾਵਲ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ 2012'' ਅਤੇ ''ਐਚਸੀਓਵੀ-ਈਐਮਸੀ'' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. 
# ਨਾਵਲ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ (2019-nCoV),&lt;ref name=&quot;WHO20200110&amp;quot;&quot;&gt;{{Cite web|url=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/330374/WHO-2019-nCoV-laboratory-2020.1-eng.pdf|title=Laboratory testing of human suspected cases of novel coronavirus (nCoV) infection. Interim guidance, 10 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200120043516/https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/330374/WHO-2019-nCoV-laboratory-2020.1-eng.pdf|archive-date=20 January 2020|access-date=14 January 2020}}&lt;/ref&gt; ਨੂੰ ਵੂਹਾਨ ਨਮੂਨੀਆ ਜਾਂ ਵੁਹਾਨ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.who.int/csr/don/05-january-2020-pneumonia-of-unkown-cause-china/en/|title=Pneumonia of unknown cause – China|date=5 January 2020|publisher=World Health Organization|archive-url=https://web.archive.org/web/20200107032945/https://www.who.int/csr/don/05-january-2020-pneumonia-of-unkown-cause-china/en/|archive-date=7 January 2020|access-date=23 January 2020}}&lt;/ref&gt; (ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ 'ਨਾਵਲ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਨਵੀਂ ਲੱਭੀ ਗਈ, ਜਾਂ ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਲੇਸਹੋਲਡਰ ਨਾਮ ਹੈ।)&lt;ref name=&quot;CDC20200113&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/index.html|title=Novel Coronavirus 2019, Wuhan, China &amp;#124; CDC|date=23 January 2020|website=www.cdc.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20200120144040/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/index.html|archive-date=20 January 2020|access-date=23 January 2020}}&lt;/ref&gt;

ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਐਚਸੀਓਵੀ -229 ਈ, -ਐਨਐਲ 63, -ਓਸੀ 43, ਅਤੇ -ਐਚਕੇਯੂ 1 ਲਗਾਤਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਲਗਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;pmid29551135&quot;&gt;{{Cite journal|date=2018|title=Hosts and Sources of Endemic Human Coronaviruses|url=|journal=Advances in Virus Research|volume=100|issue=|pages=163–188|doi=10.1016/bs.aivir.2018.01.001|isbn=978-0-12-815201-0|pmid=29551135}}&lt;/ref&gt;

=== ਗੰਭੀਰ ਤੀਬਰ ਸਾਹ ਸਿੰਡਰੋਮ (ਸਾਰਸ) ===
2003 ਵਿਚ, ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਗੰਭੀਰ ਤੀਬਰ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਸਿੰਡਰੋਮ ਦੇ ਫੈਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਤੇ [[ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ|ਵਿਸ਼ਵ]] ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਮਾਮਲੇ, [[ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ|ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ]] (ਡਬਲਯੂਐਚਓ) ਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੈਸ ਬਿਆਨ ਜਾਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਦੁਆਰਾ ਪਛਾਣਿਆ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਾਰਾਂ ਲਈ ਕਾਰਕ ਏਜੰਟ ਸੀ। ਵਾਇਰਸ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਰਸ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ (ਸਾਰਸ-ਕੋਵ) ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ. 8,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਸੰਕਰਮਿਤ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 10% ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।&lt;ref name=&quot;li&quot;&gt;{{Cite journal|date=September 2005|title=Structure of SARS coronavirus spike receptor-binding domain complexed with receptor|url=https://semanticscholar.org/paper/bbedaafec1ea70e9ae405d1f2ac4c143951630bc|journal=Science|volume=309|issue=5742|pages=1864–1868|bibcode=2005Sci...309.1864L|doi=10.1126/science.1116480|pmid=16166518}}&lt;/ref&gt;

=== ਮਿਡਲ ਈਸਟ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਸਿੰਡਰੋਮ ===
ਸਤੰਬਰ 2012 ਵਿਚ, ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਨੋਵਲ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ 2012 ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਡਲ ਈਸਟ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਸਿੰਡਰੋਮ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ (ਐਮਈਆਰਐਸ-ਸੀਓਵੀ) ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;NPR&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.npr.org/blogs/health/2012/09/25/161770135/scientists-go-deep-on-genes-of-sars-like-virus|title=Scientists Go Deep On Genes Of SARS-Like Virus|last=Doucleef|first=Michaeleen|date=26 September 2012|work=Associated Press|access-date=27 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120927043755/http://www.npr.org/blogs/health/2012/09/25/161770135/scientists-go-deep-on-genes-of-sars-like-virus|archive-date=27 September 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://thechart.blogs.cnn.com/2012/09/24/new-sars-like-virus-poses-medical-mystery/?hpt=he_c2|title=New SARS-like virus poses medical mystery|last=Falco|first=Miriam|date=24 September 2012|work=CNN Health|access-date=16 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131101042029/http://thechart.blogs.cnn.com/2012/09/24/new-sars-like-virus-poses-medical-mystery/?hpt=he_c2|archive-date=1 November 2013}}&lt;/ref&gt; ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਗਲੋਬਲ ਚੇਤਾਵਨੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/09/2012924182013530585.html|title=New SARS-like virus found in Middle East|date=24 September 2012|work=Al-Jazeera|access-date=16 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130309203607/http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/09/2012924182013530585.html|archive-date=9 March 2013}}&lt;/ref&gt; 28 ਸਤੰਬਰ 2012 ਨੂੰ ਡਬਲਯੂਐਚਓ ਦੇ ਅਪਡੇਟ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਲੰਘਦਾ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦਾ।&lt;ref name=&quot;Reuters2012&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/2012/09/28/us-virus-who-idUSBRE88R0F220120928|title=New virus not spreading easily between people: WHO|last=Kelland|first=Kate|date=28 September 2012|work=Reuters|access-date=16 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20121124005044/http://www.reuters.com/article/2012/09/28/us-virus-who-idUSBRE88R0F220120928|archive-date=24 November 2012}}&lt;/ref&gt; ਹਾਲਾਂਕਿ, 12 ਮਈ 2013 ਨੂੰ, ਫਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ-ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਦੇ ਇੱਕ ਕੇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;may12&quot;&gt;[http://www.social-sante.gouv.fr/actualite-presse,42/communiques,2322/nouveau-coronavirus-point-de,15820.html ''Nouveau coronavirus – Point de situation: Un nouveau cas d’infection confirmé''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130608140519/http://www.social-sante.gouv.fr/actualite-presse,42/communiques,2322/nouveau-coronavirus-point-de,15820.html|date=8 June 2013}} ''(Novel coronavirus – Status report: A new case of confirmed infection)'' 12 May 2013, social-sante.gouv.fr&lt;/ref&gt; ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖੀ-ਨੂੰ-ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਦੇ ਮਾਮਲੇ 'ਚ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ [[ਟੁਨੀਸ਼ੀਆ|ਟਿਊਨੀਸ਼ੀਆ]]।ਦੋ ਪੁਸ਼ਟੀਕਰਣ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਜੋ ਜਾਪਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਰਹੂਮ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਬਿਮਾਰੀ ਫੜੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਤਰ ਅਤੇ ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਹ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਾਇਰਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਫੈਲਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਸੰਕਰਮਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਵਾਇਰਸ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/mers/about/transmission.html|title=MERS Transmission|last=CDC|date=2 August 2019|website=Centers for Disease Control and Prevention|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207073553/https://www.cdc.gov/coronavirus/mers/about/transmission.html|archive-date=7 December 2019|access-date=10 December 2019}}&lt;/ref&gt; 30 ਅਕਤੂਬਰ 2013 ਤਕ ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਵਿੱਚ 124 ਮਾਮਲੇ ਅਤੇ 52 ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;may22&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.who.int/csr/don/2013_05_22_ncov/en/index.html|title=Novel coronavirus infection – update|date=22 May 2013|publisher=World Health Association|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607163823/http://www.who.int/csr/don/2013_05_22_ncov/en/index.html|archive-date=7 June 2013|access-date=23 May 2013}}&lt;/ref&gt;

ਡੱਚ ਈਰੇਸਮਸ ਮੈਡੀਕਲ ਸੈਂਟਰ ਦੇ ਵਾਇਰਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਾਇਰਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਨਾਮ, ਮਨੁਖੀ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ – ਈਰਾਸਮਸ ਮੈਡੀਕਲ ਸੈਂਟਰ (ਐਚਸੀਓਵੀ-ਈਐਮਸੀ) ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਵਾਇਰਸ ਦਾ ਅੰਤਮ ਨਾਮ ਮਿਡਲ ਈਸਟ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਸਿੰਡਰੋਮ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ (ਐਮਈਆਰਐਸ-ਸੀਓਵੀ) ਹੈ।।ਮਈ 2014 ਵਿੱਚ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸਿਰਫ ਦੋ ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਐਮ.ਈ.ਆਰ.ਸੀ.-ਸੀ.ਵੀ. ਦੀ ਲਾਗ ਦੇ ਕੇਸ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਯੂ ਐਸ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਇੱਕ ਦਾ ਇਲਾਜ ਇੰਡੀਆਨਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਫਲੋਰਿਡਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਛੁੱਟੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/mers/us.html|title=MERS in the U.S.|last=CDC|date=2 August 2019|website=Centers for Disease Control and Prevention|archive-url=https://web.archive.org/web/20191215030453/https://www.cdc.gov/coronavirus/mers/US.html|archive-date=15 December 2019|access-date=10 December 2019}}&lt;/ref&gt;

ਮਈ 2015 ਵਿੱਚ, ਕੋਰੀਆ ਦੀ ਗਣਤੰਤਰਤਾ ਵਿੱਚ, ਐਮਈਆਰਐਸ-ਕੋਵੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕੋਪ ਵਾਪਰਿਆ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਸਿਓਲ ਖੇਤਰ ਦੇ 4 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਦਾ ਸੀ. ਇਸ ਨਾਲ ਮਿਡਲ ਈਸਟ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਮਰਸ-ਕੋਵੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਫੈਲਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/06/09/world/asia/mers-viruss-path-one-man-many-south-korean-hospitals.html|title=MERS Virus's Path: One Man, Many South Korean Hospitals|last=Sang-Hun|first=Choe|date=8 June 2015|work=The New York Times|access-date=1 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170715170528/https://www.nytimes.com/2015/06/09/world/asia/mers-viruss-path-one-man-many-south-korean-hospitals.html|archive-date=15 July 2017}}&lt;/ref&gt; ਦਸੰਬਰ 2019 ਤੱਕ, ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਟੈਸਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਐਮਈਆਰਐਸ-ਸੀਵੀ ਸੰਕਰਮਣ ਦੇ 2,468 ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 851 ਘਾਤਕ ਸਨ, ਮੌਤ ਦਰ ਲਗਭਗ 34.5%।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.who.int/emergencies/mers-cov/en/|title=Middle East respiratory syndrome coronavirus (MERS-CoV)|website=WHO|archive-url=https://web.archive.org/web/20191018010957/https://www.who.int/emergencies/mers-cov/en/|archive-date=18 October 2019|access-date=10 December 2019}}&lt;/ref&gt;

=== ਨਾਵਲ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ (2019-nCoV) ===
[[ਤਸਵੀਰ:3D_medical_animation_corona_virus.jpg|alt=Cross-sectional model of a coronavirus|thumb|227x227px| ਕ੍ਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਦਾ ਕਰਾਸ-ਵਿਭਾਗੀ ਮਾਡਲ]]
ਦਸੰਬਰ 2019 ਵਿਚ, [[ਵੂਖ਼ਨ|ਵੁਹਾਨ]], [[ਚੀਨ ਦਾ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਗਣਰਾਜ|ਚੀਨ]] ਵਿੱਚ ਨਮੂਨੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਕੋਪ ਦੀ ਖਬਰ ਮਿਲੀ।&lt;ref name=&quot;NYT-20200129&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2020/01/29/opinion/coronavirus-outbreak.html|title=Is the World Ready for the Coronavirus? - Distrust in science and institutions could be a major problem if the outbreak worsens.|last=The Editorial Board|date=29 January 2020|work=[[The New York Times]]|access-date=30 January 2020}}&lt;/ref&gt; 31 ਦਸੰਬਰ 2019 ਨੂੰ, ਪ੍ਰਕੋਪ ਨੂੰ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਦੇ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਦੇ ਤਣਾਅ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ,&lt;ref name=&quot;WHO9Jan2020&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.who.int/china/news/detail/09-01-2020-who-statement-regarding-cluster-of-pneumonia-cases-in-wuhan-china|title=WHO Statement Regarding Cluster of Pneumonia Cases in Wuhan, China|date=9 January 2020|website=www.who.int|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114133102/https://www.who.int/china/news/detail/09-01-2020-who-statement-regarding-cluster-of-pneumonia-cases-in-wuhan-china|archive-date=14 January 2020|access-date=10 January 2020}}&lt;/ref&gt; ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ|ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ (ਡਬਲਯੂਐਚਓ)]] ਦੁਆਰਾ ਸਾਲ 2019-ਐਨਸੀਓਵੀ ਦਾ ਲੇਬਲ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;WHO20200110&amp;quot;&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CDC20200113&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/2019-novel-coronavirus-infection.html|title=2019 Novel Coronavirus infection (Wuhan, China): Outbreak update|date=21 January 2020|website=Canada.ca|access-date=2 ਫ਼ਰਵਰੀ 2020|archive-date=25 ਜਨਵਰੀ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125011050/https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/2019-novel-coronavirus-infection.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਜਾਰਜਟਾਉਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਡੈਨੀਅਲ ਲੂਸੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਨਵੰਬਰ 2019 ਵਿੱਚ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.sciencemag.org/news/2020/01/wuhan-seafood-market-may-not-be-source-novel-virus-spreading-globally|title=Wuhan seafood market may not be source of novel virus spreading globally|last=Cohen|first=Jon|date=2020-01-26|website=[[Science (journal)|ScienceMag]] American Association for the Advancement of Science. (AAAS)|language=en|archive-url=https://archive.today/20200127063253/https://www.sciencemag.org/news/2020/01/wuhan-seafood-market-may-not-be-source-novel-virus-spreading-globally|archive-date=2020-01-27|access-date=2020-01-29|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;

30 ਜਨਵਰੀ 2020 (16:00 ਯੂਟੀਸੀ) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਨਮੂਨੀਆ ਫੈਲਣ ਨਾਲ ਮੌਤ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 214 ਸੀ ਅਤੇ 8,230 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਗਈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gisanddata.maps.arcgis.com/apps/opsdashboard/index.html#/bda7594740fd40299423467b48e9ecf6|title=Operations Dashboard for ArcGIS|last=|first=|date=2020-01-28|website=gisanddata.maps.arcgis.com|publisher=The Center for Systems Science and Engineering (CSSE) is a research collective housed within the Department of Civil and Systems Engineering (CaSE) at Johns [[Johns Hopkins University|Hopkins University]] (JHU)|archive-url=https://archive.today/20200129000238/https://gisanddata.maps.arcgis.com/apps/opsdashboard/index.html%23/bda7594740fd40299423467b48e9ecf6#/bda7594740fd40299423467b48e9ecf6|archive-date=2020-01-29|access-date=2020-01-28|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bc.ctvnews.ca/b-c-confirms-province-s-first-presumptive-positive-case-of-new-coronavirus-1.4786706|title=B.C. confirms province's first presumptive positive case of new coronavirus|last=Kotyk|first=Alyse|date=2020-01-28|website=[[CTV News]]|language=en|archive-url=https://archive.today/20200129002331/https://bc.ctvnews.ca/b-c-confirms-province-s-first-presumptive-positive-case-of-new-coronavirus-1.4786706|archive-date=2020-01-29|access-date=2020-01-28|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2020/01/22/asia/china-wuhan-coronavirus-deadly-intl-hnk/index.html|title=Wuhan coronavirus death toll rises, as city imposes transport lockdown|last=James Griffiths|last2=Nectar Gan|website=CNN|last3=Tara John|last4=Amir Vera}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-china-health-idUSKBN1ZM087|title=China virus death toll mounts to 25, infections spread|date=24 January 2020|work=Reuters|access-date=24 January 2020|language=en}}&lt;/ref&gt; ਵੁਹਾਨ ਦੇ ਤਣਾਅ ਨੂੰ ਸਾਰਕ-ਸੀਓਵੀ ਦੀ ~ 70% ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਗਰੁੱਪ 2 ਬੀ ਤੋਂ ਬੀਟਾਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਦੇ ਨਵੇਂ ਤਣਾਅ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.clinicalkey.com/#!/content/playContent/1-s2.0-S1201971220300114?returnurl=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1201971220300114?showall=true&amp;referrer=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/|title=ClinicalKey|website=www.clinicalkey.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20130425174959/https://www.clinicalkey.com/#!/content/playContent/1-s2.0-S1201971220300114?returnurl=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1201971220300114?showall=true&amp;referrer=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/|archive-date=25 April 2013|access-date=23 January 2020}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਵਾਇਰਸ [[ਸੱਪ|ਸੱਪਾਂ]] ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਸੀ,&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Luo|first=Guangxiang (George)|last2=Gao|first2=Shou‐Jiang|year=2020|title=Global Health Concern Stirred by Emerging Viral Infections|journal=Journal of Medical Virology|doi=10.1002/jmv.25683|pmid=31967329}}&lt;/ref&gt; ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖੋਜਕਰਤਾ ਇਸ ਸਿੱਟੇ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite magazine|title=No, the Wuhan Virus Is Not a 'Snake Flu'|url=https://www.wired.com/story/wuhan-coronavirus-snake-flu-theory/|magazine=Wired|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124071025/https://www.wired.com/story/wuhan-coronavirus-snake-flu-theory/|archive-date=24 January 2020|access-date=24 January 2020}}&lt;/ref&gt; ਜਾਰਜਟਾਉਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੂਤ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਮਾਹਰ, ਡੈਨੀਅਲ ਲੂਸੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ “ਹੁਣ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ [ਸਮੁੰਦਰੀ ਭੋਜਨ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਹੀ ਵਾਇਰਸ ਦਾ ਇਕੋ ਇੱਕ ਮੂਲ ''ਨਹੀਂ'' ਹੈ”।&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.popsci.com/story/health/wuhan-coronavirus-china-wet-market-wild-animal/|title=We’re still not sure where the Wuhan coronavirus really came from|last=Eschner|first=Kat|date=2020-01-28|website=[[Popular Science]]|language=en|archive-url=https://archive.today/20200130003350/https://www.popsci.com/story/health/wuhan-coronavirus-china-wet-market-wild-animal/|archive-date=2020-01-30|access-date=2020-01-30|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;

== ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ==
ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਨੂੰ 1970 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਵੈਟਰਨਰੀ ਦਵਾਈ ਵਿੱਚ ਪੈਥੋਲੋਜੀਕਲ ਸਥਿਤੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਏਵੀਅਨ ਛੂਤ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰੌਨਕਾਈਟਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਬੰਧਤ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਅੰਤੜੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Veterinary Virology|url=https://archive.org/details/williamjohnsonpa0000fein_3rd_edition|last=Murphy, FA|last2=Gibbs, EPJ|last3=Horzinek, MC|last4=Studdart MJ|publisher=Academic Press|year=1999|isbn=978-0-12-511340-3|location=Boston|pages=[https://archive.org/details/williamjohnsonpa0000fein_3rd_edition/page/495 495]–508}}&lt;/ref&gt;

=== ਰੋਗ ਕਾਰਨ ===
ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਸਾਹ ਅਤੇ ਗੇਸਟ੍ਰੋਇੰਟੇਸਟਾਈਨਲ ਟ੍ਰੈਕਟ ਨੂੰ ਸੰਕਰਮਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਖੇਤ ਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਉਦਯੋਗ ਲਈ ਇੱਕ ਖ਼ਤਰਾ ਹਨ. ਮੁਰਗੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ, ਛੂਤ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰੌਨਕਾਈਟਸ ਵਾਇਰਸ (ਆਈਬੀਵੀ), ਨਾ ਸਿਰਫ ਸਾਹ ਦੇ ਟ੍ਰੈਕਟ ਨੂੰ, ਬਲਕਿ ਯੂਰੋਜੀਨਟਲ ਟ੍ਰੈਕਟ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ . ਵਾਇਰਸ ਪੂਰੇ ਚਿਕਨ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;pmid25954763&quot;&gt;{{Cite journal|year=2015|title=Progress and challenges toward the development of vaccines against avian infectious bronchitis|journal=Journal of Immunology Research|volume=2015|pages=1–12|doi=10.1155/2015/424860|pmc=4411447|pmid=25954763}}&lt;/ref&gt; ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਫਾਰਮ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪੋਰਸੀਨ ਕੋਰੋਨਾਈਵਾਇਰਸ (ਟ੍ਰਾਂਸਮਿਸਿਬਲ ਗੈਸਟਰੋਐਂਟਰਾਈਟਸ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ, ਟੀਜੀਈ) ਅਤੇ ਬੋਵਾਈਨ ਕੋਰੋਨਾਈਵਾਇਰਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਦੋਵੇਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਸਤ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਲਾਈਨ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ: ਦੋ ਰੂਪ, ਫਿਲੀਨ ਐਂਟਰਿਕ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਇੱਕ ਮਾਮੂਲੀ ਕਲੀਨਿਕਲ ਮਹੱਤਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਜਰਾਸੀਮ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਵਾਇਰਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪ [[ਮਿਊਟੇਸ਼ਨ|ਬਦਲ ਜਾਣ]] ਨਾਲ ਫਿਨਲਾਈਨ ਛੂਤਕਾਰੀ ਪੈਰੀਟੋਨਾਈਟਸ (ਐਫਆਈਪੀ), ਉੱਚ ਰੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ. ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਫੈਰੇਟਸ ਨੂੰ ਸੰਕਰਮਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਫੇਰਟ ਐਂਟਰਿਕ ਕੋਰਨੋਵਾਇਰਸ ਐਪੀਜ਼ੂਟਿਕ ਕੈਟਾਰਹਾਲ ਐਂਟਰਾਈਟਸ (ਈਸੀਈ) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਇੱਕ ਗੇਸਟ੍ਰੋਇੰਟੇਸਟਾਈਨਲ ਸਿੰਡਰੋਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਮਾਰੂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਗਤ ਰੂਪ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਿੱਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਐਫਆਈਪੀ) ਫੈਰੇਟ ਸਿਸਟਮਟਿਕ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਐਫਐਸਸੀ)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.smallanimalchannel.com/ferrets/ferret-health/whats-new-with-ferret-fiplike-disease.aspx|title=What's New With Ferret FIP-like Disease?|last=Murray|first=Jerry|date=16 April 2014|format=xls|archive-url=https://web.archive.org/web/20140424203951/http://www.smallanimalchannel.com/ferrets/ferret-health/whats-new-with-ferret-fiplike-disease.aspx|archive-date=24 April 2014|access-date=24 April 2014}}&lt;/ref&gt; ਇੱਥੇ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਾਈਨਾਈਨ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ (ਸੀਸੀਓਵੀ), ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਹਲਕੇ ਗੇਸਟ੍ਰੋਇੰਟੇਸਟਾਈਨਲ ਰੋਗ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਾਹ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ. ਮਾਊਸ ਹੈਪੇਟਾਈਟਿਸ ਵਾਇਰਸ ਨੂੰ (MHV) ਇੱਕ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਮਹਾਮਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ ਹੈ murine, ਉੱਚ ਦਰ ਨਾਲ ਬੀਮਾਰੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਮਾਊਸ ਦੇ ਕਲੋਨੀਆ ਆਪਸ ਵਿੱਚ.&lt;ref name=&quot;pmid16339739&quot;&gt;{{Cite journal|date=December 2005|title=Coronavirus pathogenesis and the emerging pathogen severe acute respiratory syndrome coronavirus|url=https://archive.org/details/sim_microbiology-and-molecular-biology-reviews_2005-12_69_4/page/635|journal=Microbiology and Molecular Biology Reviews|volume=69|issue=4|pages=635–664|doi=10.1128/MMBR.69.4.635-664.2005|pmc=1306801|pmid=16339739}}&lt;/ref&gt; ਸਿਓਲੋਡਾਕ੍ਰਾਇਓਡੇਨੇਟਿਸ ਵਾਇਰਸ (ਐਸਡੀਏਵੀ) ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਚੂਹਿਆਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਛੂਤ ਵਾਲਾ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਐਰੋਸੋਲ ਦੁਆਰਾ ਫੈਲ ਸਕਦਾ ਹੈ. ਗੰਭੀਰ ਲਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਥੁੱਕ, ਲੇਚਰੀਮਲ ਅਤੇ ਹਾਰਡਰੀਅਨ ਗਲੈਂਡਜ਼ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਰੋਗ ਅਤੇ ਟ੍ਰੋਪਿਜ਼ਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sciencedirect.com/topics/agricultural-and-biological-sciences/rat-coronavirus|title=Rat Coronavirus - an overview &amp;#124; ScienceDirect Topics|website=www.sciencedirect.com}}&lt;/ref&gt;

ਐਚ ਕੇਯੂ 2 ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬੈਟ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਜਿਸਨੂੰ ਸਵਾਈਨ ਅੇਕਿਊਟ ਦਸਤ ਸਿੰਡਰੋਮ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ (ਸੈਡਸ-ਸੀਓਵੀ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਸੂਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਸਤ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;[https://www.nature.com/articles/s41586-018-0010-9 Fatal swine acute diarrhoea syndrome caused by an HKU2-related coronavirus of bat origin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190531091511/https://www.nature.com/articles/s41586-018-0010-9|date=31 May 2019}}, Peng Zhou, Hang Fan, Tian Lan, Xing-Lou Yang, Wei-Feng Shi, Wei Zhang, Yan Zhu, Ya-Wei Zhang, Qing-Mei Xie, Shailendra Mani, Xiao-Shuang Zheng, Bei Li, Jin-Man Li, Hua Guo, Guang-Qian Pei, Xiao-Ping An, Jun-Wei Chen, Ling Zhou, Kai-Jie Mai, Zi-Xian Wu, Di Li, Danielle E. Anderson, Li-Biao Zhang, Shi-Yue Li, Zhi-Qiang Mi, Tong-Tong He, Feng Cong, Peng-Ju Guo, Ren Huang, Yun Luo, Xiang-Ling Liu, Jing Chen, Yong Huang, Qiang Sun, Xiang-Li-Lan Zhang, Yuan-Yuan Wang, Shao-Zhen Xing, Yan-Shan Chen, Yuan Sun, Juan Li, Peter Daszak, Lin-Fa Wang, Zheng-Li Shi, Yi-Gang Tong &amp; Jing-Yun Ma, Nature, 5 April 2018.&lt;/ref&gt;

ਸਾਰਸ-ਸੀਓਵੀ ਦੀ ਖੋਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਐਮਐਚਵੀ ''ਵਿਵੋ'' ਅਤੇ ''ਵਿਟ੍ਰੋ'' ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਅਣੂ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਬਿਹਤਰ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਰਿਹਾ ਸੀ।।ਐਮਐਚਵੀ ਦੇ ਕੁਝ ਤਣਾਅ ਚੂਹੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਡੀਮਾਈਲੀਨੇਟਿੰਗ ਐਨਸੇਫਲਾਈਟਿਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ,ਜੋ ਕਿ ਮਲਟੀਪਲ ਸਕਲੇਰੋਸਿਸ ਲਈ ਮੁਰਾਈਨ ਮਾਡਲ ਵਜੋਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਖੋਜ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਦੇ ਵਾਇਰਸ ਵਾਲੇ ਜਰਾਸੀਮ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਵੈਟਰਨਰੀ ਅਤੇ ਜ਼ੂਨੋਟਿਕ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਵਾਇਰਲੋਜਿਸਟ।&lt;ref name=&quot;pmid20627412&quot;&gt;{{Cite journal|date=July 2010|title=Cell replacement therapies to promote remyelination in a viral model of demyelination|journal=Journal of Neuroimmunology|volume=224|issue=1–2|pages=101–107|doi=10.1016/j.jneuroim.2010.05.013|pmc=2919340|pmid=20627412}}&lt;/ref&gt;

=== ਘਰੇਲੂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ===
ਛੂਤ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰੌਨਕਾਈਟਸ ਵਾਇਰਸ (ਆਈਬੀਵੀ) ਐਵੀਅਨ ਛੂਤ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰੌਨਕਾਈਟਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ.

ਪੋਰਕਾਈਨ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ (ਟਰਾਂਸਮਿਸਿਬਲ ਗੈਸਟਰੋਐਂਟਰਾਈਟਸ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਸੂਰ, ਟੀਜੀਈਵੀ).

ਬੋਵਾਈਨ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ (ਬੀ.ਸੀ.ਵੀ.), ਜਵਾਨ ਵੱਛਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰ ਨਿਵੇਸ਼ ਵਾਲੇ ਐਂਟਰਾਈਟਸ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ.

ਲਾਈਨ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ (ਐਫਸੀਓਵੀ) ਬਿੱਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਲਕੇ ਐਂਟਰਾਈਟਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੰਭੀਰ ਫਾਈਨਲਾਈਨ ਛੂਤਕਾਰੀ ਪੇਰੀਟੋਨਾਈਟਸ (ਉਸੇ ਵਾਇਰਸ ਦੇ ਹੋਰ ਰੂਪ) ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ.

ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕਾਈਨਨ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ (ਸੀਸੀਓਵੀ) (ਇਕ ਕਾਰਨ ਐਂਟਰਾਈਟਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ).

ਟਰਕੀ ਦੇ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ (ਟੀਸੀਵੀ) ਟਰਕੀ ਵਿੱਚ ਐਂਟਰਾਈਟਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ.

ਫੇਰੇਟ ਐਂਟਰਿਕ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਫੈਰੇਟਸ ਵਿੱਚ ਐਪੀਜ਼ੂਟਿਕ ਕੈਟਾਰਹਲ ਐਂਟਰਾਈਟਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ.

ਫੇਰੇਟ ਪ੍ਰਣਾਲੀਗਤ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਫੈਰੇਟਸ ਵਿੱਚ ਐਫਆਈਪੀ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀਗਤ ਸਿੰਡਰੋਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ.

ਪੈਂਟ੍ਰੋਪਿਕ ਕਾਈਨਾਈਨ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ.

ਖਰਗੋਸ਼ ਐਂਟਰਿਕ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਗੰਭੀਰ ਯੂਰਪੀਅਨ ਖਰਗੋਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਟ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਦਸਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ. ਮੌਤ ਦਰ ਉੱਚ ਹੈ.

ਇਕ ਹੋਰ ਨਵੀਂ ਵੈਟਰਨਰੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਪੋਰਸਾਈਨ ਮਹਾਮਾਰੀ ਦਸਤ ਵਿਸ਼ਾਣੂ (ਪੀਈਡੀ ਜਾਂ ਪੀਈਡੀਵੀ), ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=January 2020}} ਇਸ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਅਜੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਸੂਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਮੌਤ ਦਰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=January 2020}} 
{{Portal|Viruses}}

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist|2}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਾਇਰਲ ਰੋਗ]]</text>
      <sha1>dkgd97rtjqlupzjhf0s7z8zyjzt17jn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਨਲਿਨੀ ਅੰਬਦੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126555</id>
    <revision>
      <id>849842</id>
      <parentid>743394</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T20:37:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261011sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>849842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28977" sha1="dr1e4g8y5pzxt1i584szy6lffwu7xnc" xml:space="preserve">{{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਵਿਗਿਆਨੀ|image=Nalini Ambady 2009.jpg|doctoral_advisor=[[Robert Rosenthal (psychologist)|Robert Rosenthal]]|footnotes=|prizes=|awards=[[American Association for the Advancement of Science|AAAS Prize for Behavioral Science Research]]|influenced=|influences=|author_abbrev_zoo=|author_abbrev_bot=|known_for=[[Thin-slicing|thin slice judgments]]|doctoral_students=|alma_mater=[[Harvard University]]&lt;br/&gt;[[College of William and Mary]]|name=Nalini Ambady|work_institutions=[[Stanford University]]&lt;br/&gt;[[Tufts University]]&lt;br/&gt;[[Harvard University]]|field=[[Psychology]]|nationality=|citizenship=|residence=United States|death_place=[[Boston, Massachusetts]]|death_date={{Death date and age|2013|10|28|1959|3|20}}|birth_place=[[Calcutta, India]]|birth_date={{Birth date|1959|3|20}}|caption=Nalini Ambady in 2009|signature=}}
'''ਨਲਿਨੀ ਅੰਬਦੀ''' ਦਾ ਜਨਮ 20 ਮਾਰਚ, 1959 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ 28 ਅਕਤੂਬਰ, 2013ਵਿੱਚ ਹੋਈ।ਉਹ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ-ਅਮਰੀਕੀ ਸਮਾਜਿਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਜਬਾਨੀ ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਅੰਤਰਗਤ ਸਮਝ ਧਾਰਨਾ ਉੱਤੇ ਮੋਹਰੀ ਮਾਹਰ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://archive.org/details/blinkpowerofthin00glad/page/12|title=Blink: the power of thinking without thinking|last=Gladwell, Malcolm, 1963-|date=2005|publisher=Little, Brown and Co|isbn=0316172324|edition=1st|location=New York|oclc=55679231|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਕਲਕੱਤਾ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ [[ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਬੈਚਲਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;SR&quot;&gt;{{Cite news|url=http://news.stanford.edu/news/2013/october/nalini-ambady-obit-103013.html/|title=Nalini Ambady, Stanford psychology professor, dies at 54|date=31 October 2013|work=Stanford News|access-date=14 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131204235820/http://news.stanford.edu/news/2013/october/nalini-ambady-obit-103013.html|archive-date=4 December 2013}}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ ਵਿਲੀਅਮ ਅੇਂਡ ਮੈਰੀ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਲਈ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਹਾਰਵਰਡ]] ਤੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪੀਐਚਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਹਾਰਵਰਡ ਵਿਖੇ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਪੂਰੀ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਰਾਜ ਮਾਰਫਟੀਆ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਹਾਰਵਰਡ ਲਾਅ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹ ਰਹੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www2.psych.utoronto.ca/users/rule/pubs/2015/Rule(2015).pdf|title=A Dedication to Nalini Ambady|last=|first=|date=|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119055957/http://www2.psych.utoronto.ca/users/rule/pubs/2015/Rule(2015).pdf|archive-date=2021-01-19|access-date=|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

1991 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੀਐਚਡੀ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਹੋਲੀ ਕਰਾਸ ਦੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਕਾਦਮੀ ਦੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ; ਉਹ ਟਫਟਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸਹਿਯੋਗੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਣ ਗਈ।&lt;ref name=&quot;CV&quot;&gt;{{Cite web|url=http://ambadylab.stanford.edu/ambadyvita04-05-2011.pdf|title=Curriculum Vitae|last=Ambady|first=Nalini|publisher=Tufts University|access-date=30 October 2013}}&lt;/ref&gt; ਅੰਬਦੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 2011 ਵਿੱਚ ਸਟੈਨਫੋਰਡ ਫੈਕਲਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਸਟੈਨਫੋਰਡ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਬਣ ਗਏ। ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਪਤਲੇ ਟੁਕੜੇ ਨਿਰਣੇ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਵਿਆਪਕ ਖੋਜ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਟੈਨਫੋਰਡ ਵਿਖੇ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਸਨੇ ਸਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 2013 ਵਿੱਚ [[ਖੂਨ ਦੇ ਕੈਂਸਰ|ਲੂਕਿਮੀਆ]] ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਹੋਣ ਤਕ ਇਸ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੱਖਣੀ-ਏਸ਼ੀਆਈ ਬੋਨ ਮੈਰੋ ਰਜਿਸਟਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ।

== ਮੁਡਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ==
[[ਕੇਰਲਾ]], ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਸਨੀਕ, ਅੰਬਾਡੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਾਰੈਂਸ ਸਕੂਲ ਲਵਡੇਲ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲੇਡੀ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਕਾਲਜ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਉੱਚ ਵਿਦਿਆ ਲਈ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਵਿਜੀਅਮ ਐਂਡ ਮੈਰੀ, ਵਰਜੀਨੀਆ ਦੇ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਐਮ.ਏ. ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ. ਰੌਬਰਟ ਰੋਸੇਨਥਲ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਹੇਠ 1991 ਵਿੱਚ [[ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ [[ਸਮਾਜਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ|ਸਮਾਜਿਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿਚ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਪਤਲੇ ਟੁਕੜੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;Thin slices of expressive behavior as predictors of interpersonal consequences: A meta-analysis&quot;&gt;{{Cite journal|last=Ambady|first=Nalini|last2=Rosenthal|first2=Robert|date=1992|title=Thin slices of expressive behavior as predictors of interpersonal consequences: A meta-analysis.|url=https://archive.org/details/sim_psychological-bulletin_1992-03_111_2/page/256|journal=Psychological Bulletin|language=en|volume=111|issue=2|pages=256–274|doi=10.1037/0033-2909.111.2.256|issn=1939-1455}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://blogs.scientificamerican.com/psysociety/2013/10/29/nalini-ambady/|title=Rest In Peace, Nalini Ambady.|last=Tannenbaum|first=Melanie|date=|website=|publisher=Scientific American|archive-url=|archive-date=|access-date=30 October 2013}}&lt;/ref&gt;

== ਵਿੱਦਿਅਕ ਕੈਰੀਅਰ ==
ਉਸਨੇ ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਅਤੇ ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਦੇ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਹੋਲੀ ਕਰਾਸ ਵਿਖੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ 2004 ਵਿੱਚ ਟਫਟਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਟੈਨਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ।&lt;ref name=&quot;CV&quot;/&gt; ਉਹ ਹਾਰਵਰਡ, ਟੁਫਟਸ ਅਤੇ ਸਟੈਨਫੋਰਡ ਵਿਖੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਸਿਖਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਭਾਰਤੀ-ਅਮਰੀਕੀ ਅੋਰਤ ਸੀ।

ਅੰਬੇਡੀ ਨੇ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੀ ਖੋਜ ਨੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨਾਵਿਕ ਲੋਕਾਂ ਜਾਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵਜੋਂ ਗੈਰ-ਸੰਜੀਦਾ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਇੱਕ ਮੁਹਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਕਸਰ ਉਨੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿੰਨੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕਿਸੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕਿਸੇ ਸਥਿਤੀ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Fox&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2013/11/05/science/nalini-ambady-psychologist-of-intuition-is-dead-at-54.html|title=Nalini Ambady, Psychologist of Intuition, Is Dead at 54|last=Fox|first=Margalit|date=4 November 2013|work=The New York Times|access-date=12 November 2013}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਨੇ ਅਤੇ ਰਾਬਰਟ ਰੋਸੇਨਥਲ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਪਤਲੇ ਟੁਕੜੇ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਲਈ ਸ਼ਬਦ &quot; ਪਤਲੇ ਟੁਕੜੇ &quot; ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਅ ਬਾਅਦ ਵਿਚ, ਲੇਖਕ ਮੈਲਕਮ ਗਲੇਡਵੈਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਤਾਬ, ਬਲਿੰਕ: ਦਿ ਪਾਵਰ ਆਫ਼ ਥਿੰਕਿੰਗ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਸੋਚਣ ਵਿੱਚ ਅੰਬਡੀ ਦੇ ਕੰਮ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ।

ਅੰਬੇਡੀ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਅਣਜਾਣ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰਾਂ ਦੇ ਚੁੱਪ-ਚੁਪੀਤੇ ਦਸ ਸੈਕਿੰਡ ਦੇ ਵੀਡੀਓ ਵੇਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰਾਂ ਨੂੰ ਉਚਿਤਤਾ, ਇਮਾਨਦਾਰੀ, ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣਾਂ ਲਈ ਦਰਜਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਹੁੰਗਾਰੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਮਿਲੀਆਂ ਜੁਲਦੀਆਂ ਰੇਟਿੰਗਾਂ ਨਾਲ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਨ ਦੇ ਗੁਣ ਜਾਣਨ ਲਈ ਪੂਰਾ ਸਮੈਸਟਰ ਬਿਤਾਇਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;Fox&quot;/&gt;

===== ਸਪਾਰਕ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ =====
ਸਟੈਨਫੋਰਡ ਵਿਖੇ ਅੰਬੇਡੀ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ ਸਪਾਰਕ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਅਸਲ-ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਉੱਤਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰ ਸਮਾਜਿਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪਾਇਨੀਅਰ ਕੁਰਟ ਲੇਵਿਨ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਕੇਂਦਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ &quot;ਦਿ ਲੇਵਿਨ ਸੈਂਟਰ&quot; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਪਾਰਕ ਨੇ ਅੰਬਦੀ ਦੇ ਗੁਜ਼ਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 2014 ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੇ ਸਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਹ ਲੂਕਿਮੀਆ ਨਾਲ ਜੂਝਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਗਠਨ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਰਿਹਾ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Conner|first=Alana C.|date=2014-02-28|title=Stanford SPARQ Sparks Change|url=https://www.psychologicalscience.org/observer/stanford-sparq-ignites-change|journal=APS Observer|language=en-US|volume=27|issue=3}}&lt;/ref&gt; ਸਪਾਰਕ ਦਾ ਮੁੱਖ ਟੀਚਾ ਸਮਾਜਿਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਸਿੱਧੇ ਨੀਤੀ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਮਾਜਿਕ ਹਸਤੀਆਂ ਤੱਕ ਗਿਆਨ ਲੈ ਕੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨਾ ਹੈ। ਸਪਾਰਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਸਲ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਪਾੜੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਭਿਆਸਕਾਂ ਦੇ ਹੱਥ-ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਦੀਆਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਪੁਲ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ। ਸਪਾਰਕ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਲਾਭ ਲਈ ਅਭਿਆਸਕਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਰਥਪੂਰਨ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਟੀਚੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ''&lt;ref name=&quot;SR&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SD&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.stanforddaily.com/2013/11/08/ambady-leaves-behind-legacy-of-influential-research-respect-for-her-students/|title=Ambady leaves behind legacy of influential research, respect for her students|date=8 November 2013|work=Stanford Daily|access-date=14 January 2014}}&lt;/ref&gt;''

== ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਮੌਤ ==
ਅੰਬੇਡੀ ਨੂੰ ਮਈ 2004 ਵਿੱਚ [[ਖੂਨ ਦੇ ਕੈਂਸਰ|ਲੂਕਿਮੀਆ]] ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਇਲਾਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਠੀਕ ਹੋ ਗਿਆ। 2011 ਵਿੱਚ, ਕੈਂਸਰ ਇੱਕ ਵਧੇਰੇ ਹਮਲਾਵਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਆਇਆ।&lt;ref name=&quot;dilip&quot;&gt;{{Cite web|url=http://in.news.yahoo.com/are-we-willing-to-save-nalini-ambady--050453604.html|title=Will We Save Nalini Ambady?|last=D'Souza|first=Dilip|publisher=Yahoo|access-date=30 October 2013}}&lt;/ref&gt; ਉਸਦੇ ਦੋਸਤਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਇੱਕ ਅਨੁਕੂਲ ਬੋਨ ਮੈਰੋ ਦਾਨੀ ਲੱਭਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੌਜੂਦਾ ਬੋਨ ਮੈਰੋ ਰਜਿਸਟਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਸਨ। ਇਹ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ ਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਰਜਿਸਟਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਘੱਟ ਸੰਖਿਆ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦ ਕੁਝ ਭਾਰਤੀ ਰਜਿਸਟਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ 25,000 ਦੀ ਸੀਮਤ ਅਧਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਨੇ [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਨਸਲੀ ਗਰੁੱਪ|ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹਾਂ]] ਵਿੱਚ ਬੋਨ ਮੈਰੋ ਰਜਿਸਟਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਉਪਰਾਲੇ [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਨਸਲੀ ਗਰੁੱਪ|ਕੀਤੇ]]।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://commonhealth.wbur.org/2013/05/saving-nalini-ambady|title=Saving Nalini: Leading Psychologist Seeks Bone Marrow Donor to Survive|last=Gaufberg|first=Liz|date=May 2013|publisher=[[WBUR]]|access-date=2020-04-02|archive-date=2013-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130516060652/http://commonhealth.wbur.org/2013/05/saving-nalini-ambady|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਾਵੀ ਦਾਨੀ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈਆਂ ਨੇ ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਟ੍ਰਾਂਸਪਲਾਂਟ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਲੰਘਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਅੰਬਦੀ ਦੀ ਮੌਤ 28 ਅਕਤੂਬਰ, 2013 ਨੂੰ ਬੋਸਟਨ ਦੇ ਬ੍ਰਿਘਮ ਅਤੇ ਮਹਿਲਾ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਖੇ ਹੋਈ।&lt;ref name=&quot;Fox&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DC&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.deccanchronicle.com/131030/news-current-affairs/article/bone-marrow-search-fails-nalini-dies|title=Bone marrow search fails, Stanford professor Nalini Ambady dies in US|date=30 October 2013|work=Deccan Chronicle|access-date=30 October 2013|archive-date=1 ਨਵੰਬਰ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131101223845/http://www.deccanchronicle.com/131030/news-current-affairs/article/bone-marrow-search-fails-nalini-dies|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

== ਖੋਜ ==

=== ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗੀ ਸਰਗਰਮੀ ===
ਨਲਿਨੀ ਅੰਬੇਡੀ ਅਤੇ ਜਮਸ਼ੇਦ ਬਹਾਰੁਚਾ ਜਰਨਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਪੈਦਾ ''ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼'' 2009 ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕਰਨਾ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਦੇ ਬਾਰੇ ਲੇਖ 'ਤੇ ਧਿਆਨ [[ਤੰਤੂ ਪ੍ਰਬੰਧ|ਨਿਊਰਲ ਤੰਤੂ ਪ੍ਰੰਬਧ]] ਉਹ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਤੰਤੂ ਵਿਗਿਆਨ ਲਈ ਇੱਕ ਫਰੇਮ ਵਰਕ ਲਈ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਉਦੇਸ਼ ਹਨ: ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਮੈਪਿੰਗ ਅਤੇ ਸਰੋਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ।&lt;ref name=&quot;Culture and the brain&quot;&gt;{{Cite journal|last=Ambady|first=Nalini|last2=Bharucha|first2=Jamshed|date=December 2009|title=Culture and the Brain|url=https://archive.org/details/sim_current-directions-in-psychological-science_2009-12_18_6/page/342|journal=Current Directions in Psychological Science|language=en|volume=18|issue=6|pages=342–345|doi=10.1111/j.1467-8721.2009.01664.x|issn=0963-7214}}&lt;/ref&gt;

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਅੰਬਡੀ ਸਰੋਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਚਰਚਾ ਸਰੋਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਜਾਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਮੈਪਿੰਗ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਵਜੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਰੋਤਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੀ ਹੈ।

* ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਾਂਝ ਜਾਂ ਅੰਤਰ।

ਵਿਵਹਾਰਕ ਜੈਨੇਟਿਕਸ ਅਧਿਐਨ ਨੇ 5-ਐਚ ਟੀ ਟੀ ਦੀ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਭੂਮਿਕਾ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਏਲੀਲ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲੰਬੇ ਏਲੇਲ ਕੈਰੀਅਰਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਤਣਾਅ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਛੋਟਾ ਐਲੀਲ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੇ ਐਮੀਗਡਾਲਾ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ, ਲੰਬੇ ਐਲੇਲ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਕਾਰਜ ਦੌਰਾਨ।&lt;ref name=&quot;Culture and the brain&quot;/&gt;

* ਦਿਮਾਗੀ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੁਆਰਾ ਮਨਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਐਕਸਪੋਜਰ

ਸਬੂਤ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਿਖਲਾਈ ਦੂਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ [[ਬਹੁਭਾਸ਼ਾਵਾਦ|ਦੁਭਾਸ਼ੀਏ ਦੇ]] ਨਿੳਰਲ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਦੇ ਮੁਆਇਨੇ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਕੋਰੀਆ ਦੇ ਬਾਲਗਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਜੋ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਲੋਕ|ਫ੍ਰੈਂਚ]] ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੋਦ ਲਏ ਗਏ ਸਨ.।ਨਤੀਜੇ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਕੋਰੀਆ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫ੍ਰੈਂਚ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਸਨ. ਹਾਲਾਂਕਿ, ਦੋਵਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ ਫ੍ਰੈਂਚ, ਕੋਰੀਅਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਵਾਕਾਂ ਲਈ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਨਮੂਨੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਤ ਕੀਤੇ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਵੀਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਦਿਮਾਗੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ

*

In a meta-analysis comparison, the neuroimaging results for word reading across different languages and cultures found one common area of dispensation across language and cultures. They proposed the existence of a visual word form area in the left mid fusiform gyrus, which seems to be central to word recognition. They also found culture and language-specific patterns of activation. This was through the example of the Chinese writing system which, for example, requires more activation in the visual areas in both hemispheres than do western [[ਵਰਨਮਾਲਾ|alphabets]].&lt;ref name=&quot;Culture and the brain&quot;/&gt;

ਨਲਿਨੀ ਅੰਬਦੀ ਨੇ ਇਹ ਸਮਝਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਨਸਲੀ ਪੱਖਪਾਤ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਅੜਿੱਕੇ ਕਿਉਂ ਟਿਕਾਉਂਦੇ ਹਨ।

2010 ਵਿੱਚ ਜਰਨਲ ਚਾਈਲਡ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ, ਨਲਿਨੀ ਅੰਬਾਡੀ, ਕ੍ਰਿਸਟਿਨ ਪੌਕਰ, ਅਤੇ ਇਵਾਨ ਪੀ. ਐਪੇਲਬੌਮ, ਨੇ ਇੱਕ ਖੋਜ ਅਧਿਐਨ 'ਤੇ ਸਹਿਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੇ 3 ਤੋਂ 10 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ 89 ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਕੇ ਨਸਲੀ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦ ਦੀ ਆਮਦ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ। ਅਧਿਐਨ, ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾਨ ਅਤੇ ਛਾਂਟੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਨੇ ਪੈਂਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮਾਪ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਅਤੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਲਾਗੂ ਕਰਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Race Salience and Essentialist Thinking in Racial Stereotype Development: Racial Stereotype Development&quot;&gt;{{Cite journal|last=Pauker|first=Kristin|last2=Ambady|first2=Nalini|last3=Apfelbaum|first3=Evan P.|date=November 2010|title=Race Salience and Essentialist Thinking in Racial Stereotype Development: Racial Stereotype Development|url=https://archive.org/details/sim_child-development_november-december-2010_81_6/page/1799|journal=Child Development|language=en|volume=81|issue=6|pages=1799–1813|doi=10.1111/j.1467-8624.2010.01511.x|pmc=3052875|pmid=21077865}}&lt;/ref&gt; ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚੇ ਲਗਭਗ 6 ਸਾਲ ਦੇ ਹੋਣ 'ਤੇ ਆਊਟ-ਗਰੁੱਪਾਂ 'ਤੇ ਸਟੀਰੀਓਟਾਈਪ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਈ ਕਾਰਕਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ 2 ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਸੀ। ਪਹਿਲਾ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰੇਸ ਸੇਲੈਂਸ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਸਲ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੋਚ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਖਾਸ ਨਸਲ ਨਹੀਂ ਬਦਲ ਸਕਦੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਇਹ ਨਸਲੀ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਅਸਲ-ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Race Salience and Essentialist Thinking in Racial Stereotype Development: Racial Stereotype Development&quot; /&gt;

== ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ==
ਅੰਬਾਡੀ ਅਮੈਰੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਫਾਰ ਦ ਐਡਵਾਂਸਮੈਂਟ ਆਫ ਸਾਇੰਸ, ਅਮੈਰੀਕਨ ਸਾਈਕੋਲੋਜੀਕਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ, ਅਤੇ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਫਾਰ ਸਾਈਕੋਲੋਜੀਕਲ ਸਾਇੰਸ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1993 ਵਿੱਚ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿਗਿਆਨ ਖੋਜ ਲਈ AAAS ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਸੋਸਾਇਟੀ ਫਾਰ ਪਰਸਨੈਲਿਟੀ ਐਂਡ ਸੋਸ਼ਲ ਸਾਈਕਾਲੋਜੀ ਦੁਆਰਾ 1999 ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕੈਰੋਲ ਅਤੇ ਐਡ ਡੀਨਰ ਅਵਾਰਡ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://archives.aaas.org/awards.php?a_id=24|title=History &amp; Archives: AAAS Prize for Behavioral Science Research|access-date=2022-08-17|archive-date=2020-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801055645/http://archives.aaas.org/awards.php?a_id=24|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਿਲ ਕਲਿੰਟਨ ਤੋਂ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰਾਂ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਰਲੀ ਕਰੀਅਰ ਅਵਾਰਡ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;Fox&quot; /&gt;

== ਕਿਤਾਬਾਂ ==
*''R. B. Adams,M.kotag Jr., N. Ambady, K. Nakayama. and S. Shimojo. (2010).  [[Social Vision]], Oxford University Press.''
*''N. Ambady &amp; J. Skowronski (Eds.) (2008).  [[First impression (psychology)|First Impression]]s, Guilford.''
*''M. Weisbuch &amp; N. Ambady.  [[Shared Minds in Motion: Dynamic Nonverbal Behavior and Social Influence]]. Psychology Press: Taylor &amp; Francis.''


== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist|}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1959]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2013]]</text>
      <sha1>dr1e4g8y5pzxt1i584szy6lffwu7xnc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਨਿਕੋਲ ਮੇਨਜ਼</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127056</id>
    <revision>
      <id>849836</id>
      <parentid>830174</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T19:57:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19042" sha1="gyhgfmnzvbu769ax4fo7tilwts2c1bu" xml:space="preserve">{{Infobox person|name=Nicole Amber Maines|image=Nicole-maines-2019.jpg|birth_name=Wyatt Benjamin Maines&lt;ref name=&quot;book&quot;/&gt;|birth_date={{Birth date and age|1997|10|07}}|birth_place=[[Gloversville, New York]], U.S.&lt;ref name=&quot;book&quot; /&gt;|parents=Wayne and Kelly Maines&lt;ref name=&quot;WP&quot; /&gt;|relations=Jonas Zebediah Maines&lt;ref name=&quot;book&quot;/&gt; ([[Twin#Monozygotic (identical) twins|Identical twin]])|education=|occupation=[[Actress]], activist&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/feature/nbc-out/pride50-nicole-maines-tv-s-first-transgender-superhero-n1007996|title=#Pride50: Nicole Maines — TV's first transgender superhero}}&lt;/ref&gt;|years_active=2015, 2018–present|known_for=Susan Doe in Maine Supreme Court case ''[[Doe v. Regional School Unit 26]]''&lt;br&gt;''[[Supergirl (TV series)|Supergirl]]''}}
'''ਨਿਕੋਲ ਅੰਬਰ ਮੇਨਜ਼''' (ਜਨਮ 7 ਅਕਤੂਬਰ 1997)&lt;ref name=&quot;book&quot;&gt;{{Cite book|url=https://archive.org/details/becomingnicoletr0000nutt|title=Becoming Nicole: The Transformation of an American Family|year=2016|last=Nutt|first=Amy Ellis|publisher=Random House|isbn=9780812995435|location=USA|page=[https://archive.org/details/becomingnicoletr0000nutt/page/14 14]|author-link=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WP&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/sf/national/2015/10/19/becoming-nicole/|title=They were born identical twin boys, but one always felt he was a girl|last=Ellis Nutt|first=Amy|date=October 19, 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=July 23, 2018}}&lt;/ref&gt; ਅਮਰੀਕੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਤੇ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਕਾਰਕੁੰਨ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.shape.com/celebrities/interviews/nicole-maines-transgender-activist-supergirl|title=Nicole Maines Shares Her Story About Coming Out As Transgender|website=Shape|access-date=2020-04-20|archive-date=2023-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230607232606/https://www.shape.com/celebrities/interviews/nicole-maines-transgender-activist-supergirl|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.conwaydailysun.com/things_to_do/movies/being-nicole-transgender-activist-supergirl-star-subject-of-one-book/article_3b53d166-e559-11e9-95e6-eb7753258138.html|title=Being Nicole: Transgender activist, ‘Supergirl’ star subject of One Book One Valley community read|last=Kerr|first=Alec|website=The Conway Daily Sun}} {{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲਿੰਗ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਬਾਥਰੂਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸੰਬੰਧੀ ਮਾਇਨ ਸੁਪਰੀਮ ਜੁਡੀਸ਼ੀਅਲ ਕੋਰਟ ਦੇ ਕੇਸ ਡੋ ਵੀ.ਰੀਜਨਲ ਸਕੂਲ ਯੂਨਿਟ 26 ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਤ ਮੁਦਈ, ਸੁਜ਼ਨ ਡੋ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;glamour&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.glamour.com/story/actress-and-activist-nicole-maines-will-be-tvs-first-transgender-superhero|title=Actress and Activist Nicole Maines Will Be TV's First Transgender Superhero|last=Lopez|first=Julyssa|work=Glamour|access-date=July 22, 2018}}&lt;/ref&gt; ਮੇਨਜ਼, ਜੋ ਕਿ [[ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ|ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਹੈ]], ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ 'ਤੇ ਔਰਤੀ ਬਾਥਰੂਮ ਵਰਤਣ 'ਤੇ ਰੋਕ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾਇਆ ਕਿ ਇੱਕ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਲਿੰਗ ਪਛਾਣ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਬਾਥਰੂਮ ਵਰਤਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨਾ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੈ।

ਮੇਨਜ਼ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਤੌਰ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਕੰਮ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਰੋਇਲ ਪੇਨਸ ਅਤੇ ਸੁਪਰਗਰਲ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।

== ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ==
ਮੇਨਜ਼ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਜੁੜਵਾਂ ਭਰਾ ਜੋਨਸ ਨੂੰ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਕੈਲੀ ਅਤੇ ਵੇਨ ਮੇਨਜ਼ ਨੇ ਗੋਦ ਲਿਆ ਸੀ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੈਵਿਕ ਮਾਪਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਕੈਲੀ ਦਾ ਦੂਜਾ ਚਚੇਰਾ ਭਰਾ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;WP&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NYT&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/11/08/books/review/becoming-nicole-by-amy-ellis-nutt.html|title='Becoming Nicole,' by Amy Ellis Nutt|last=Miller|first=Lisa|date=|work=[[The New York Times]]|access-date=July 23, 2018}}&lt;/ref&gt; ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸਾਲ ਗਲੋਵਰਸਵਿੱਲੇ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ, ਪਰ ਉਹ ਪੋਰਟਲੈਂਡ, ਮਾਈਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਮੇਨਜ਼ ਨੂੰ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਮਰਦ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਲਤ ਜੈਂਡਰ ਪਹਿਚਾਨ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;ellen&quot;&gt;''Ellen'', 9 October 2018.&lt;/ref&gt; ਮੇਨਜ਼ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਨਿਕਲੋਡਿਅਨ ਸ਼ੋਅ ''ਜ਼ੋਈ 101'' ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਕੋਲ ਬ੍ਰਿਸਟੋ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਕੋਲ ਨਾਮ ਚੁਣਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://abcnews.go.com/US/im-nicole-incredibly-happy-born-identical-twin-boys/story?id=34526553|title=How identical twin boys became brother and sister|last=News|first=A. B. C.|date=October 19, 2015|website=ABC News|access-date=July 23, 2018}}&lt;/ref&gt;

ਮੇਨਜ਼ ਨੇ ਮਾਇਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਨੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਕਾਰਨ ਸਾਲ 2018 ਦੇ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਉਣ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;pressherald2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.pressherald.com/2018/07/10/nicole-maines-whose-family-won-a-maine-court-case-over-transgender-rights-will-star-in-vampire-flick/|title=Nicole Maines, who played big role in fight for transgender rights, will star in vampire flick|last=Routhier|first=Ray|date=July 12, 2018|website=Press Herald|access-date=July 23, 2018}}&lt;/ref&gt;

=== ''ਡੋਏ ਵੀ.'' ''ਰੀਜਨਲ ਸਕੂਲ ਯੂਨਿਟ 26'' ===
ਮੇਨਜ਼ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਮਾਮਲੇ ਡੋਏ ਵੀ.ਰੀਜਨਲ ਸਕੂਲ ਯੂਨਿਟ 26 ਵਿੱਚ ਸੂਜ਼ਨ ਡੋਏ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਡੋਏ ਵੀ.ਕਲਿੰਚੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੇਨਜ਼ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਜਮਾਤੀ ਦੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਨੇ ਮੇਨਜ਼ ਦੀ ਲੜਕੀਆਂ ਦੇ ਬਾਥਰੂਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;ellen&quot;/&gt; ਉਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੂੰ ਲੜਕੀਆਂ ਦਾ ਬਾਥਰੂਮ ਵਰਤਣ ਤੋਂ ਵਰਜਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਟਾਫ ਦੇ ਬਾਥਰੂਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਮੇਨਜ਼ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਸਕੂਲ ਜ਼ਿਲੇ 'ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿ ਸਕੂਲ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੂਨ 2014 ਵਿੱਚ ਮੇਨ ਸੁਪਰੀਮ ਨਿਆਂਇਕ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾਇਆ ਕਿ ਸਕੂਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਿੰਗ ਪਛਾਣ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਥਰੂਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਵਰਜਿਆ ਹੈ। ਮੇਨਜ਼ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਵਿਤਕਰਾ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੇ ਬਾਅਦ $ 75,000 ਦਾ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;time&quot;&gt;{{Cite news|url=http://time.com/3615599/transgender-student-restroom-lawsuit-maine/|title=Transgender Teen Awarded $75,000 in Lawsuit|last=Stout|first=David|date=December 3, 2014|work=[[Time (magazine)|Time]]|access-date=July 23, 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pressherald3&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.pressherald.com/2015/10/18/with-release-of-new-book-transgendered-maine-teen-finds-her-voice/|title=With release of new book, transgender Maine teen finds her voice|last=Russell|first=Eric|date=October 15, 2015}}&lt;/ref&gt;

== ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ==
ਮੇਨਜ਼ ਪੋਰਟਲੈਂਡ, ਮਾਈਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;centralmaine.com&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.centralmaine.com/2016/12/05/umaine-student-nicole-maines-shares-her-story-in-hbos-the-trans-list/|title=UMaine student Nicole Maines shares her story in HBO's 'The Trans List'|date=December 5, 2016|work=Kennebec Journal and Morning Sentinel|access-date=July 23, 2018|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! ਸਾਲ 
! ਸਿਰਲੇਖ 
! ਭੂਮਿਕਾ 
! ਨੋਟ 
|-
| 2015 
| ਰੋਇਲ ਪੇਨਸ 
| ਅੰਨਾ 
| ਕਿੱਸਾ: &quot; ਦ ਪ੍ਰਿੰਸ ਆਫ &quot;ਕਲੀਓਟਾਈਡਜ਼&quot; 
|-
| 2016 
| ''ਦ ਟਰਾਂਸ ਲਿਸਟ'' 
| rowspan=&quot;2&quot; | ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ 
| rowspan=&quot;2&quot; | ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ 
|-
| 2017 
| ਨੋਟ ਯੂਅਰ ਸਕਿਨ 
|-
| 2018 
| ''ਬਿੱਟ'' 
| ਲੌਰੇਲ 
|
|-
| 2018 – ਮੌਜੂਦ 
| ''ਸੁਪਰਗਰਲ'' 
| ਨੀਆ ਨਲ / ਸੁਪਨੇ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ 
| ਮੁੱਖ ਕਾਸਟ (ਸੀਜ਼ਨ 4–) 
|-
| 2020 
| ਲੀਜੇਂਡ ਆਫ ਟੂਮਾਰੋ 
| ਨੀਆ ਨਲ 
| ਕਿੱਸਾ: &quot; ਕਰਾਈਸਿਸ ਓਨ ਇਨਫੀਨਾਇਟ ਅਰਥਸ: ਪਾਰਟ ਫਾਈਵ &quot; 
|}

== ਅਵਾਰਡ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! ਸਾਲ 
! ਅਵਾਰਡ 
! ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸੰਸਥਾ 
! ਸਰੋਤ 
|-
| 2011 
| ਰੋਜਰ ਬਾਲਡਵਿਨ 
| ਅਮਰੀਕਨ ਸਿਵਲ ਲਿਬਰਟੀਜ਼ ਯੂਨੀਅਨ ਆਫ ਮਾਈਨ 
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref name=&quot;portlandlibrary&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.portlandlibrary.com/events/wayne-maines-speaks-about-becoming-nicole-the-transformation-of-an-american-family/|title=Wayne Maines speaks about &quot;Becoming Nicole: The Transformation of an American Family&quot;|last=|first=|date=|access-date=September 16, 2018|archive-date=ਸਤੰਬਰ 17, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917071410/https://www.portlandlibrary.com/events/wayne-maines-speaks-about-becoming-nicole-the-transformation-of-an-american-family/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aeispeakers&quot;&gt;{{Cite news|url=https://aeispeakers.com/speakers/nicole-maines/|title=Nicole Maines|last=|first=|date=|access-date=September 16, 2018}}&lt;/ref&gt; 
|-
| 2012 
| ਪੀ.ਈ. ਪੇਂਟਲਾਰਜ 
| ਇਕੁਏਲਟੀ ਮਾਈਨ 
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 2014 
| ਕਮਿਉਨਟੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ 
| ਹਾਰਡੀ ਗਰਲ ਹੇਲਦੀ ਵੀਮਨ 
|&lt;ref name=&quot;es-news&quot;&gt;{{Cite news|url=https://es-news.com/online/girls-rock-awards-2014-community-organizing-award-winner-nicole-maines-SWOhquFeNbE.html|title=Girls Rock Awards 2014 Community Organizing Award Winner: Nicole Maines|last=|first=|date=|access-date=September 16, 2018|archive-date=ਸਤੰਬਰ 17, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917034453/https://es-news.com/online/girls-rock-awards-2014-community-organizing-award-winner-nicole-maines-SWOhquFeNbE.html|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;twincitytimes&quot;&gt;{{Cite news|url=http://twincitytimes.com/events/hassan-abdi-win-girls-rock-awards|title=Hassan, Abdi win Girls Rock! Awards|last=|first=|date=|access-date=September 16, 2018}}&lt;/ref&gt; 
|-
| ਸਮੰਥਾ ਸਮਿੱਥ 
| ਮਾਈਨ ਵੀਮਨ'ਜ ਫੰਡ 
|&lt;ref name=&quot;mainewomenmagazine&quot;&gt;{{Cite news|url=http://mainewomenmagazine.com/rising-star-the-activist-the-face-and-voice-of-a-minority/|title=Rising Star: The Activist – The face and voice of a minority|last=Collins|first=Kayla|date=November 20, 2015|access-date=September 16, 2018|archive-date=ਸਤੰਬਰ 17, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917034430/http://mainewomenmagazine.com/rising-star-the-activist-the-face-and-voice-of-a-minority/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mainewomensfund&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.mainewomensfund.org/nicole-maines-2015-samantha-smith-awardee|title=2015 Samantha Smith Awardee|last=|first=|date=|access-date=September 16, 2018|archive-date=ਸਤੰਬਰ 17, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917034532/https://www.mainewomensfund.org/nicole-maines-2015-samantha-smith-awardee|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 
|-
| ਵੀਮਨ ਆਫ ਦ ਈਅਰ 
| ''ਗਲੈਮਰ ਮੈਗਜ਼ੀਨ'' 
|&lt;ref name=&quot;glaad&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.glaad.org/blog/transgender-teenager-nicole-maines-guest-star-royal-pains-episode|title=Transgender teenager Nicole Maines to guest star in &quot;Royal Pains&quot; episode|last=Hofflich|first=Jessica|date=June 23, 2015|access-date=September 16, 2018|archive-date=ਸਤੰਬਰ 17, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917034439/https://www.glaad.org/blog/transgender-teenager-nicole-maines-guest-star-royal-pains-episode|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HuffingtonPostUK&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.huffingtonpost.co.uk/entry/nicole-maines-glamour_n_6177720?guccounter=1&amp;guce_referrer_us=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvLnVrLw&amp;guce_referrer_cs=4bB6z6t5B9QSZtVyjeY9Aw|title=Nicole Maines, History-Making Transgender Teen, Honored By Glamour Magazine|last=Jeltsen|first=Melissa|date=November 14, 2014|access-date=September 16, 2018}}&lt;/ref&gt; 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2015 
| ਸਪਿਰਟ ਆਫ ਮੈਥਿਊ ਅਵਾਰਡ 
| ਮੈਥਿਊ ਸ਼ੇਪਰਡ ਫਾਉਂਡੇਸ਼ਨ 
| 
|-
| ਯੰਗ ਵੀਮਨਸ ਸੋਸ਼ਲ ਜਸਟਿਸ ਵਾਰਡ 
| ਮੈਰੀਨ ਹਾਰਟਮੈਨ ਅਵਾਰਡ 
|&lt;ref name=&quot;UMaine&quot;&gt;{{Cite news|url=https://umaine.edu/news/blog/2015/03/04/2015-maryann-hartman-award-recipients-announced/|title=2015 Maryann Hartman Award Recipients Announced|date=March 4, 2015|access-date=March 4, 2015|archive-date=ਮਾਰਚ 9, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150309225207/http://umaine.edu/news/blog/2015/03/04/2015-maryann-hartman-award-recipients-announced/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TheMaineEdge&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.themaineedge.com/livin/press-releases/nominations-welcome-for-women-of-achievement-young-womens-social-justice-awards|title=Nominations welcome for Women of Achievement, Young Women's Social Justice Awards|date=June 23, 2015|access-date=March 24, 2019|archive-date=ਮਾਰਚ 25, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190325131430/https://www.themaineedge.com/livin/press-releases/nominations-welcome-for-women-of-achievement-young-womens-social-justice-awards|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 
|-
| 2018 
| ਵਿਜ਼ੀਬਿਲਟੀ ਅਵਾਰਡ 
| ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਮੁਹਿੰਮ 
|&lt;ref name=&quot;WindyCityTimes&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.windycitymediagroup.com/ARTICLE.php?AID=64537|title=Nicole Maines to be honored with HRC Chicago Visibility Award|date=October 22, 2018|access-date=March 23, 2019|archive-date=ਮਾਰਚ 23, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190323171143/http://www.windycitymediagroup.com/ARTICLE.php?AID=64537|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HumanRightsCampaign&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.hrc.org/videos/nicole-maines-honored-with-hrc-visibility-award-in-chicago|title=Nicole Maines Honored with HRC Visibility Award in Chicago|date=October 22, 2018|access-date=March 23, 2019}}&lt;/ref&gt; 
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 2019 
| ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਯੁਵਾ ਵਕਾਲਤ ਲਈ ਐਂਡੀ ਕ੍ਰੇ ਅਵਾਰਡ 
| ਟਰਾਂਸ ਇਕੁਏਲਟੀ ਨਾਉ 
|&lt;ref name=&quot;TransEqualityNow&quot;&gt;{{Cite news|url=https://transequality.org/blog/ten-awards-spotlight-nicole-maines|title=TEN awards spotlight Nicole Maines|date=May 22, 2019|access-date=June 12, 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GratitudeInGlass&quot;&gt;{{Cite news|url=https://auburnpub.com/lifestyles/gratitude-in-glass-skaneateles-area-artist-makes-national-transgender-awards/article_2c865784-bd13-51e6-9250-693659642793.htm|title=Gratitude in glass Skaneateles area artist makes national transgender awards|date=|access-date=June 12, 2019}}&lt;/ref&gt; 
|-
| ਸਰਬੋਤਮ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਗ੍ਰੈਂਡ ਜਿਊਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ 
| ਆਉਟਫੇਸਟ 
|&lt;ref name=&quot;Advocate1&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.advocate.com/film/2019/7/29/and-winners-outfest-2019-are|title=And the Winners of Outfest 2019 Are...|date=July 29, 2019|access-date=June 12, 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Advocate2&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.advocate.com/film/2019/7/29/nicole-mainess-outfest-award-win-trans-and-horror-films|title=Nicole Maines's Outfest Award Is a Win for Trans and Horror Films|date=July 29, 2019|access-date=August 24, 2019}}&lt;/ref&gt; 
|-
| ਬਕਾਇਆ ਸਹਿਯੋਗੀ ਜਾਂ ਗੈਸਟ ਅਦਾਕਾਰ ਇੱਕ ਸਾਇਫ-ਫਾਈ ਸੀਰੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ LGBTQ + ਚਰਿੱਤਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ 
| ਆਟੋਸਟ੍ਰੈਡਲ ਦੀ ਦੂਜੀ ਸਲਾਨਾ ਗੇਅ ਐਮੀਜ਼ 
|&lt;ref name=&quot;Autostraddle1&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.autostraddle.com/presenting-the-winners-of-autostraddles-second-annual-gay-emmys/|title=Presenting the Winners of Autostraddle’s Second Annual Gay Emmys!|date=September 18, 2019|access-date=November 14, 2019}}&lt;/ref&gt; 
|}

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* Nicole Maines 
* {{ਟਵਿਟਰ|id=NicoleAMaines|name=Nicole Maines}} 
* ਏਈਆਈ ਸਪੀਕਰਾਂ 'ਤੇ [https://aeispeakers.com/speakers/nicole-maines/ ਜੀਵਨੀ]

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁੰਨ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1997]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>gyhgfmnzvbu769ax4fo7tilwts2c1bu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਨਿਕੋਲ ਮਾਈਨਜ਼</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127057</id>
    <revision>
      <id>849835</id>
      <parentid>830173</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T19:57:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22828" sha1="d2p9srqfrjjk9x1ccyocmt86i1r1xpv" xml:space="preserve">{{Infobox person|name=ਨਿਕੋਲ ਅੰਬਰ ਮਾਈਨਜ਼|image=Nicole-maines-2019.jpg|birth_name=Wyatt Benjamin Maines&lt;ref name=&quot;book&quot;/&gt;|birth_date={{Birth date and age|1997|10|07}}|birth_place=[[Gloversville, New York]], U.S.&lt;ref name=&quot;book&quot; /&gt;|parents=Wayne and Kelly Maines&lt;ref name=&quot;WP&quot; /&gt;|relations=Jonas Zebediah Maines&lt;ref name=&quot;book&quot;/&gt; ([[Twin#Monozygotic (identical) twins|Identical twin]])|education=|occupation=[[Actress]], activist&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/feature/nbc-out/pride50-nicole-maines-tv-s-first-transgender-superhero-n1007996|title=#Pride50: Nicole Maines — TV's first transgender superhero}}&lt;/ref&gt;|years_active=2015, 2018–present|known_for=Susan Doe in Maine Supreme Court case ''[[Doe v. Regional School Unit 26]]''&lt;br&gt;''[[Supergirl (TV series)|Supergirl]]''}} '''ਨਿਕੋਲ ਅੰਬਰ ਮਾਈਨਜ਼''' (ਜਨਮ 7 ਅਕਤੂਬਰ 1997)&lt;ref name=&quot;book&quot;&gt;{{Cite book|url=https://archive.org/details/becomingnicoletr0000nutt|title=Becoming Nicole: The Transformation of an American Family|year=2016|last=Nutt|first=Amy Ellis|publisher=Random House|isbn=9780812995435|location=USA|page=[https://archive.org/details/becomingnicoletr0000nutt/page/14 14]|author-link=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WP&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/sf/national/2015/10/19/becoming-nicole/|title=They were born identical twin boys, but one always felt he was a girl|last=Ellis Nutt|first=Amy|date=October 19, 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=July 23, 2018}}&lt;/ref&gt; ਅਮਰੀਕੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਤੇ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਕਾਰਕੁੰਨ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.shape.com/celebrities/interviews/nicole-maines-transgender-activist-supergirl|title=Nicole Maines Shares Her Story About Coming Out As Transgender|website=Shape|access-date=2020-04-20|archive-date=2023-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230607232606/https://www.shape.com/celebrities/interviews/nicole-maines-transgender-activist-supergirl|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.conwaydailysun.com/things_to_do/movies/being-nicole-transgender-activist-supergirl-star-subject-of-one-book/article_3b53d166-e559-11e9-95e6-eb7753258138.html|title=Being Nicole: Transgender activist, ‘Supergirl’ star subject of One Book One Valley community read|last=Kerr|first=Alec|website=The Conway Daily Sun}} {{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲਿੰਗ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਬਾਥਰੂਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸੰਬੰਧੀ ਮਾਇਨ ਸੁਪਰੀਮ ਜੁਡੀਸ਼ੀਅਲ ਕੋਰਟ ਦੇ ਕੇਸ ਡੋ ਵੀ.ਰੀਜਨਲ ਸਕੂਲ ਯੂਨਿਟ 26 ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਤ ਮੁਦਈ, ਸੁਜ਼ਨ ਡੋ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;glamour&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.glamour.com/story/actress-and-activist-nicole-maines-will-be-tvs-first-transgender-superhero|title=Actress and Activist Nicole Maines Will Be TV's First Transgender Superhero|last=Lopez|first=Julyssa|work=Glamour|access-date=July 22, 2018}}&lt;/ref&gt; ਮਾਈਨਜ਼, ਜੋ ਕਿ [[ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ|ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਹੈ]], ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ 'ਤੇ ਔਰਤੀ ਬਾਥਰੂਮ ਵਰਤਣ 'ਤੇ ਰੋਕ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾਇਆ ਕਿ ਇੱਕ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਲਿੰਗ ਪਛਾਣ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਬਾਥਰੂਮ ਵਰਤਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨਾ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੈ।

ਮਾਈਨਜ਼ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਤੌਰ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਕੰਮ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਰੋਇਲ ਪੇਨਸ ਅਤੇ ਸੁਪਰਗਰਲ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।

== ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ==
ਮਾਈਨਜ਼ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਜੁੜਵਾਂ ਭਰਾ ਜੋਨਸ ਨੂੰ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਕੈਲੀ ਅਤੇ ਵੇਨ ਮਾਈਨਜ਼ ਨੇ ਗੋਦ ਲਿਆ ਸੀ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੈਵਿਕ ਮਾਪਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਕੈਲੀ ਦਾ ਦੂਜਾ ਚਚੇਰਾ ਭਰਾ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;WP&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NYT&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/11/08/books/review/becoming-nicole-by-amy-ellis-nutt.html|title='Becoming Nicole,' by Amy Ellis Nutt|last=Miller|first=Lisa|date=|work=[[The New York Times]]|access-date=July 23, 2018}}&lt;/ref&gt; ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸਾਲ ਗਲੋਵਰਸਵਿੱਲੇ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ, ਪਰ ਉਹ ਪੋਰਟਲੈਂਡ, ਮਾਈਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਮਾਈਨਜ਼ ਨੂੰ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਮਰਦ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਲਤ ਜੈਂਡਰ ਪਹਿਚਾਨ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;ellen&quot;&gt;''Ellen'', 9 October 2018.&lt;/ref&gt; ਮਾਈਨਜ਼ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਨਿਕਲੋਡਿਅਨ ਸ਼ੋਅ ''ਜ਼ੋਈ 101'' ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਕੋਲ ਬ੍ਰਿਸਟੋ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਕੋਲ ਨਾਮ ਚੁਣਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://abcnews.go.com/US/im-nicole-incredibly-happy-born-identical-twin-boys/story?id=34526553|title=How identical twin boys became brother and sister|last=News|first=A. B. C.|date=October 19, 2015|website=ABC News|access-date=July 23, 2018}}&lt;/ref&gt;

ਮਾਈਨਜ਼ ਨੇ ਮਾਇਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਨੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਕਾਰਨ ਸਾਲ 2018 ਦੇ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਉਣ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;pressherald2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.pressherald.com/2018/07/10/nicole-maines-whose-family-won-a-maine-court-case-over-transgender-rights-will-star-in-vampire-flick/|title=Nicole Maines, who played big role in fight for transgender rights, will star in vampire flick|last=Routhier|first=Ray|date=July 12, 2018|website=Press Herald|access-date=July 23, 2018}}&lt;/ref&gt;

=== ''ਡੋਏ ਵੀ.'' ''ਰੀਜਨਲ ਸਕੂਲ ਯੂਨਿਟ 26'' ===
ਮਾਈਨਜ਼ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਮਾਮਲੇ ਡੋਏ ਵੀ.ਰੀਜਨਲ ਸਕੂਲ ਯੂਨਿਟ 26 ਵਿੱਚ ਸੂਜ਼ਨ ਡੋਏ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਡੋਏ ਵੀ.ਕਲਿੰਚੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਾਈਨਜ਼ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਜਮਾਤੀ ਦੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਨੇ ਮੇਨਜ਼ ਦੀ ਲੜਕੀਆਂ ਦੇ ਬਾਥਰੂਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;ellen&quot;/&gt; ਉਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੂੰ ਲੜਕੀਆਂ ਦਾ ਬਾਥਰੂਮ ਵਰਤਣ ਤੋਂ ਵਰਜਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਟਾਫ ਦੇ ਬਾਥਰੂਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਮਾਈਨਜ਼ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਸਕੂਲ ਜ਼ਿਲੇ 'ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿ ਸਕੂਲ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੂਨ 2014 ਵਿੱਚ ਮੇਨ ਸੁਪਰੀਮ ਨਿਆਂਇਕ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾਇਆ ਕਿ ਸਕੂਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਿੰਗ ਪਛਾਣ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਥਰੂਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਵਰਜਿਆ ਹੈ। ਮਾਈਨਜ਼ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਵਿਤਕਰਾ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੇ ਬਾਅਦ $ 75,000 ਦਾ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;time&quot;&gt;{{Cite news|url=http://time.com/3615599/transgender-student-restroom-lawsuit-maine/|title=Transgender Teen Awarded $75,000 in Lawsuit|last=Stout|first=David|date=December 3, 2014|work=[[Time (magazine)|Time]]|access-date=July 23, 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pressherald3&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.pressherald.com/2015/10/18/with-release-of-new-book-transgendered-maine-teen-finds-her-voice/|title=With release of new book, transgender Maine teen finds her voice|last=Russell|first=Eric|date=October 15, 2015}}&lt;/ref&gt;

== ਕਰੀਅਰ ==
2015 ਵਿੱਚ ਮਾਈਨਜ਼ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ''ਬਿਕਮਿੰਗ ਨਿਕੋਲ: ਦ ਟਰਾਂਸਫਾਰਮੇਸ਼ਨ ਆਫ ਏ ਅਮਰੀਕਨ ਫੈਮਿਲੀ'', ''[[ਦ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਪੋਸਟ]]'' ਲੇਖਕ ਐਮੀ ਐਲੀਸ ਨੱਟ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸੀ। ਇਸਨੇ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਮਾਈਨਜ਼ ਦੇ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਹੋਣ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦਾ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://bangordailynews.com/2016/03/25/news/bangor/pulitzer-prize-winning-writer-talks-about-becoming-nicole-at-bangor-library/|title=Pulitzer-winning writer discusses book about transgender Maine teen Nicole Maines|work=Bangor Daily News|access-date=July 23, 2018}}&lt;/ref&gt; ਜੂਨ 2015 ਵਿੱਚ ਮਾਈਨਜ਼ ਇੱਕ ਯੂ.ਐਸ.ਏ. ਨੈੱਟਵਰਕ ਸ਼ੋਅ ''ਰਾਇਲ ਪੇਨਸ'' ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ]] ਕਿਸ਼ੋਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਦੇ ਹਾਰਮੋਨਸ ਉਸਦੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.eonline.com/news/667191/nicole-maines-to-guest-star-on-royal-pains-special-transgender-episode|title=Royal Pains Books Nicole Maines for Transgender Episode|last=|first=|date=June 17, 2015|work=E! Online|access-date=July 23, 2018}}&lt;/ref&gt;

ਸਾਲ 2016 ਵਿੱਚ ਮਾਈਨਜ਼ 11 ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ''ਦ ਟਰਾਂਸ ਲਿਸਟ'' ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ [[ਐੱਚ.ਬੀ.ਓ.|ਐਚ ਬੀ ਓ]] ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਸੀ। ਡਾਕੂਮੈਂਟਰੀ ਵਿੱਚ ਮਾਈਨਜ਼ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਨਿੱਜੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;centralmaine.com&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.centralmaine.com/2016/12/05/umaine-student-nicole-maines-shares-her-story-in-hbos-the-trans-list/|title=UMaine student Nicole Maines shares her story in HBO's 'The Trans List'|date=December 5, 2016|work=Kennebec Journal and Morning Sentinel|access-date=July 23, 2018|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

ਜੁਲਾਈ 2018 ਵਿੱਚ ਇਹ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਮਾਈਨਜ਼ ਸੀ ਡਬਲਯੂ ਸੀਰੀਜ਼ ''ਸੁਪਰਗਰਲ'' ਦੇ ਚੌਥੇ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇਗੀ। ਉਹ ਲੀਆਨਾ ਮੈਂਬਰ ਡ੍ਰੀਮ ਗਰਲ ਦੀ ਇੱਕ ਦੂਰ ਦੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਨੀਆ ਨਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇਗੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 'ਤੇ ਪਹਿਲੇ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਸੁਪਰਹੀਰੋ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜਾਵੇਗੀ।&lt;ref name=&quot;glamour&quot;/&gt; ਉਸ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਨੂੰ &quot;ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਮੁਹਿੰਮ ਵਾਲੀ ਸੁਹਿਰਦ ਔਰਤ&quot; ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿਰਦਾਰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਰਿਪੋਰਟਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਾਰਾ ਆਪਣੀ ਵਿੰਗ ਦੇ ਅਧੀਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;pressherald4&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.pressherald.com/2018/07/22/nicole-maines-to-have-recurring-role-as-transgender-superhero-on-supergirl/|title=Nicole Maines lands transgender superhero role on network TV series|last=Hoey|first=Dennis|date=July 22, 2018|work=Press Herald|access-date=July 23, 2018}}&lt;/ref&gt;

== ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ==
ਮੇਨਜ਼ ਪੋਰਟਲੈਂਡ, ਮਾਈਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;centralmaine.com&quot;/&gt;

== ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! ਸਾਲ 
! ਸਿਰਲੇਖ 
! ਭੂਮਿਕਾ 
! ਨੋਟ 
|-
| 2015 
| ਰੋਇਲ ਪੇਨਸ 
| ਅੰਨਾ 
| ਕਿੱਸਾ: &quot; ਦ ਪ੍ਰਿੰਸ ਆਫ &quot;ਕਲੀਓਟਾਈਡਜ਼&quot; 
|-
| 2016 
| ''ਦ ਟਰਾਂਸ ਲਿਸਟ'' 
| rowspan=&quot;2&quot; | ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ 
| rowspan=&quot;2&quot; | ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ 
|-
| 2017 
| ਨੋਟ ਯੂਅਰ ਸਕਿਨ 
|-
| 2018 
| ''ਬਿੱਟ'' 
| ਲੌਰੇਲ 
|
|-
| 2018 – ਮੌਜੂਦ 
| ''ਸੁਪਰਗਰਲ'' 
| ਨੀਆ ਨਲ / ਸੁਪਨੇ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ 
| ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ (ਸੀਜ਼ਨ 4–) 
|-
| 2020 
| ਲੀਜੇਂਡ ਆਫ ਟੂਮਾਰੋ 
| ਨੀਆ ਨਲ 
| ਕਿੱਸਾ: &quot; ਕਰਾਈਸਿਸ ਓਨ ਇਨਫੀਨਾਇਟ ਅਰਥਸ: ਪਾਰਟ ਫਾਈਵ &quot; 
|}

== ਅਵਾਰਡ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! ਸਾਲ 
! ਅਵਾਰਡ 
! ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸੰਸਥਾ 
! ਸਰੋਤ 
|-
| 2011 
| ਰੋਜਰ ਬਾਲਡਵਿਨ 
| ਅਮਰੀਕਨ ਸਿਵਲ ਲਿਬਰਟੀਜ਼ ਯੂਨੀਅਨ ਆਫ ਮਾਈਨ 
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref name=&quot;portlandlibrary&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.portlandlibrary.com/events/wayne-maines-speaks-about-becoming-nicole-the-transformation-of-an-american-family/|title=Wayne Maines speaks about &quot;Becoming Nicole: The Transformation of an American Family&quot;|last=|first=|date=|access-date=September 16, 2018|archive-date=ਸਤੰਬਰ 17, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917071410/https://www.portlandlibrary.com/events/wayne-maines-speaks-about-becoming-nicole-the-transformation-of-an-american-family/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aeispeakers&quot;&gt;{{Cite news|url=https://aeispeakers.com/speakers/nicole-maines/|title=Nicole Maines|last=|first=|date=|access-date=September 16, 2018}}&lt;/ref&gt; 
|-
| 2012 
| ਪੀ.ਈ. ਪੇਂਟਲਾਰਜ 
| ਇਕੁਏਲਟੀ ਮਾਈਨ 
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 2014 
| ਕਮਿਉਨਟੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ 
| ਹਾਰਡੀ ਗਰਲ ਹੇਲਦੀ ਵੀਮਨ 
|&lt;ref name=&quot;es-news&quot;&gt;{{Cite news|url=https://es-news.com/online/girls-rock-awards-2014-community-organizing-award-winner-nicole-maines-SWOhquFeNbE.html|title=Girls Rock Awards 2014 Community Organizing Award Winner: Nicole Maines|last=|first=|date=|access-date=September 16, 2018|archive-date=ਸਤੰਬਰ 17, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917034453/https://es-news.com/online/girls-rock-awards-2014-community-organizing-award-winner-nicole-maines-SWOhquFeNbE.html|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;twincitytimes&quot;&gt;{{Cite news|url=http://twincitytimes.com/events/hassan-abdi-win-girls-rock-awards|title=Hassan, Abdi win Girls Rock! Awards|last=|first=|date=|access-date=September 16, 2018}}&lt;/ref&gt; 
|-
| ਸਮੰਥਾ ਸਮਿੱਥ 
| ਮਾਈਨ ਵੀਮਨ'ਜ ਫੰਡ 
|&lt;ref name=&quot;mainewomenmagazine&quot;&gt;{{Cite news|url=http://mainewomenmagazine.com/rising-star-the-activist-the-face-and-voice-of-a-minority/|title=Rising Star: The Activist – The face and voice of a minority|last=Collins|first=Kayla|date=November 20, 2015|access-date=September 16, 2018|archive-date=ਸਤੰਬਰ 17, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917034430/http://mainewomenmagazine.com/rising-star-the-activist-the-face-and-voice-of-a-minority/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mainewomensfund&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.mainewomensfund.org/nicole-maines-2015-samantha-smith-awardee|title=2015 Samantha Smith Awardee|last=|first=|date=|access-date=September 16, 2018|archive-date=ਸਤੰਬਰ 17, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917034532/https://www.mainewomensfund.org/nicole-maines-2015-samantha-smith-awardee|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 
|-
| ਵੀਮਨ ਆਫ ਦ ਈਅਰ 
| ''ਗਲੈਮਰ ਮੈਗਜ਼ੀਨ'' 
|&lt;ref name=&quot;glaad&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.glaad.org/blog/transgender-teenager-nicole-maines-guest-star-royal-pains-episode|title=Transgender teenager Nicole Maines to guest star in &quot;Royal Pains&quot; episode|last=Hofflich|first=Jessica|date=June 23, 2015|access-date=September 16, 2018|archive-date=ਸਤੰਬਰ 17, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917034439/https://www.glaad.org/blog/transgender-teenager-nicole-maines-guest-star-royal-pains-episode|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HuffingtonPostUK&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.huffingtonpost.co.uk/entry/nicole-maines-glamour_n_6177720?guccounter=1&amp;guce_referrer_us=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvLnVrLw&amp;guce_referrer_cs=4bB6z6t5B9QSZtVyjeY9Aw|title=Nicole Maines, History-Making Transgender Teen, Honored By Glamour Magazine|last=Jeltsen|first=Melissa|date=November 14, 2014|access-date=September 16, 2018}}&lt;/ref&gt; 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2015 
| ਸਪਿਰਟ ਆਫ ਮੈਥਿਊ ਅਵਾਰਡ 
| ਮੈਥਿਊ ਸ਼ੇਪਰਡ ਫਾਉਂਡੇਸ਼ਨ 
| 
|-
| ਯੰਗ ਵੀਮਨਸ ਸੋਸ਼ਲ ਜਸਟਿਸ ਵਾਰਡ 
| ਮੈਰੀਨ ਹਾਰਟਮੈਨ ਅਵਾਰਡ 
|&lt;ref name=&quot;UMaine&quot;&gt;{{Cite news|url=https://umaine.edu/news/blog/2015/03/04/2015-maryann-hartman-award-recipients-announced/|title=2015 Maryann Hartman Award Recipients Announced|date=March 4, 2015|access-date=March 4, 2015|archive-date=ਮਾਰਚ 9, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150309225207/http://umaine.edu/news/blog/2015/03/04/2015-maryann-hartman-award-recipients-announced/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TheMaineEdge&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.themaineedge.com/livin/press-releases/nominations-welcome-for-women-of-achievement-young-womens-social-justice-awards|title=Nominations welcome for Women of Achievement, Young Women's Social Justice Awards|date=June 23, 2015|access-date=March 24, 2019|archive-date=ਮਾਰਚ 25, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190325131430/https://www.themaineedge.com/livin/press-releases/nominations-welcome-for-women-of-achievement-young-womens-social-justice-awards|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 
|-
| 2018 
| ਵਿਜ਼ੀਬਿਲਟੀ ਅਵਾਰਡ 
| ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਮੁਹਿੰਮ 
|&lt;ref name=&quot;WindyCityTimes&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.windycitymediagroup.com/ARTICLE.php?AID=64537|title=Nicole Maines to be honored with HRC Chicago Visibility Award|date=October 22, 2018|access-date=March 23, 2019|archive-date=ਮਾਰਚ 23, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190323171143/http://www.windycitymediagroup.com/ARTICLE.php?AID=64537|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HumanRightsCampaign&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.hrc.org/videos/nicole-maines-honored-with-hrc-visibility-award-in-chicago|title=Nicole Maines Honored with HRC Visibility Award in Chicago|date=October 22, 2018|access-date=March 23, 2019}}&lt;/ref&gt; 
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 2019 
| ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਯੁਵਾ ਵਕਾਲਤ ਲਈ ਐਂਡੀ ਕ੍ਰੇ ਅਵਾਰਡ 
| ਟਰਾਂਸ ਇਕੁਏਲਟੀ ਨਾਉ 
|&lt;ref name=&quot;TransEqualityNow&quot;&gt;{{Cite news|url=https://transequality.org/blog/ten-awards-spotlight-nicole-maines|title=TEN awards spotlight Nicole Maines|date=May 22, 2019|access-date=June 12, 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GratitudeInGlass&quot;&gt;{{Cite news|url=https://auburnpub.com/lifestyles/gratitude-in-glass-skaneateles-area-artist-makes-national-transgender-awards/article_2c865784-bd13-51e6-9250-693659642793.htm|title=Gratitude in glass Skaneateles area artist makes national transgender awards|date=|access-date=June 12, 2019}}&lt;/ref&gt; 
|-
| ਸਰਬੋਤਮ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਗ੍ਰੈਂਡ ਜਿਊਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ 
| ਆਉਟਫੇਸਟ 
|&lt;ref name=&quot;Advocate1&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.advocate.com/film/2019/7/29/and-winners-outfest-2019-are|title=And the Winners of Outfest 2019 Are...|date=July 29, 2019|access-date=June 12, 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Advocate2&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.advocate.com/film/2019/7/29/nicole-mainess-outfest-award-win-trans-and-horror-films|title=Nicole Maines's Outfest Award Is a Win for Trans and Horror Films|date=July 29, 2019|access-date=August 24, 2019}}&lt;/ref&gt; 
|-
| ਬਕਾਇਆ ਸਹਿਯੋਗੀ ਜਾਂ ਗੈਸਟ ਅਦਾਕਾਰ ਇੱਕ ਸਾਇਫ-ਫਾਈ ਸੀਰੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ LGBTQ + ਚਰਿੱਤਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ 
| ਆਟੋਸਟ੍ਰੈਡਲ ਦੀ ਦੂਜੀ ਸਲਾਨਾ ਗੇਅ ਐਮੀਜ਼ 
|&lt;ref name=&quot;Autostraddle1&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.autostraddle.com/presenting-the-winners-of-autostraddles-second-annual-gay-emmys/|title=Presenting the Winners of Autostraddle’s Second Annual Gay Emmys!|date=September 18, 2019|access-date=November 14, 2019}}&lt;/ref&gt; 
|}

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* Nicole Maines 
* ਏਈਆਈ ਸਪੀਕਰਾਂ 'ਤੇ [https://aeispeakers.com/speakers/nicole-maines/ ਜੀਵਨੀ]

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁੰਨ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1997]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ]]</text>
      <sha1>d2p9srqfrjjk9x1ccyocmt86i1r1xpv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਤਾਹਿਰ ਸ਼ਾਬਿਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129085</id>
    <revision>
      <id>849819</id>
      <parentid>846384</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T16:40:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6955" sha1="tinlju6q50q5mm85k1m8fr8jemzv3kg" xml:space="preserve">{{Infobox person|name=ਤਾਹਿਰ ਸ਼ਾਬਿਰ|birth_name=ਤਾਹਿਰ ਸ਼ਾਬਿਰ ਮਿਠਾਈਵਾਲਾ|birth_date={{Birth date and age|df=yes|1987|1|7}}|nationality=[[ਭਾਰਤੀ]]|years_active=2014–ਹੁਣ|alma_mater=[[Kishinchand Chellaram College|ਕੇ.ਸੀ. ਕਾਲਜ]]|occupation=[[ਅਦਾਕਾਰ]]|known_for=''ਨਿਸ਼ਾ ਔਰ ਉਸਕੇ ਕਜਨਜ''&lt;br&gt;''[[ਬੇਪਨਾਹ]]''}} '''ਤਾਹਿਰ ਸ਼ਾਬਿਰ''' (ਜਨਮ 7 ਜਨਵਰੀ 1987)&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/taher-shabbir-birthday-special-heres-why-we-want-more-of-the-actor/|title=Taher Shabbir Birthday Special: Here's why we want MORE of the actor!|work=Bollywood Life|language=en-US}}&lt;/ref&gt; ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਪਨ ਸਿੰਘ ਰਾਠੌਰ ਵਜੋਂ ''ਨਿਸ਼ਾ ਔਰ ਉਸਕੇ ਕਜਨਜ'' ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅਰਸ਼ਦ ਹਬੀਬ ਵਜੋਂ ''ਬੇਪਨਾਹ'' ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

== ਸਿੱਖਿਆ ==
ਸ਼ਾਬਿਰ ਨੇ ਕਿਸ਼ਨਚੰਦ ਚੇਲਾਰਾਮ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ।

== ਕਰੀਅਰ ==
ਸਾਲ 2014 ਵਿੱਚ ਅਨੇਰੀ ਵਾਜਨੀ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਕਤ ਵਰਮਾ ਦੇ ਨਾਲ [[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ]] ਦੇ ''ਨਿਸ਼ਾ ਔਰ ਉਸਕੇ ਕਜਨਜ'' ਵਿੱਚ ਵਿਰਾਜ ਸਿੰਘ ਰਾਠੌਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਾਬਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://m.timesofindia.com/tv/news/hindi/Taher-quits-Nisha-Aur-Uske-Cousins/articleshow/47443872.cms|title=Taher quits 'Nisha Aur Uske Cousins'|work=The Times of India}}&lt;/ref&gt;

ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਫ਼ਿਲਮੀਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ''[[ਫ਼ੈਨ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਫ਼ੈਨ]]'' ਨਾਲ 2016 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਥੇ ਉਸਨੇ ਸਿਡ ਕਪੂਰ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://m.hindustantimes.com/bollywood/acting-with-shah-rukh-in-fan-was-surreal-taher-shabbir/story-0oM4PGG5fhvOgbxV95M6EO.html|title=Acting with Shah Rukh in Fan was surreal: Taher Shabbir|work=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-07-23|archive-date=2020-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011220204/https://www.hindustantimes.com/bollywood/acting-with-shah-rukh-in-fan-was-surreal-taher-shabbir/story-0oM4PGG5fhvOgbxV95M6EO.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2017 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ''ਨਾਮ ਸ਼ਬਾਨਾ'' ਵਿੱਚ ਜੈ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/taher-shabbir-i-feel-blessed-to-be-a-part-of-naam-shabana/articleshow/56700933.cms|title=Taher Shabbir: I feel blessed to be a part of Naam Shabana|work=Mumbai Mirror}}&lt;/ref&gt;

ਸਾਲ 2018 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਬਿਰ ਨੇ ਅਰਸ਼ਦ ਹਬੀਬ ਵਜੋਂ ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ ਦੇ ''ਬੇਪਨਾਹ'' ਵਿੱਚ [[ਜੈਨੀਫ਼ਰ ਵਿੰਗੇਟ]] ਅਤੇ [[ਹਰਸ਼ਦ ਚੋਪੜਾ]] ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/taher-shabbir-to-join-the-cast-of-jennifer-winget-harshad-chopdas-bepannaah/|title=Taher Shabbir to join the cast of Jennifer Winget-Harshad Chopda's Bepannaah|work=Bollywood Life|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20180810112147/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/taher-shabbir-to-join-the-cast-of-jennifer-winget-harshad-chopdas-bepannaah/|archive-date=2018-08-10|access-date=2020-07-23|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2019 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ''ਮਣੀਕਰਣਿਕਾ'' ਵਿੱਚ ਸੰਗਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/taher-shabbir-to-play-sangram-singh-in-kangana-ranauts-manikarnika/articleshow/65833915.cms|title=Taher Shabbir to play Sangram Singh in Manikarnika|work=Mumbai Mirror|access-date=2020-07-23|archive-date=2018-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917020735/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/taher-shabbir-to-play-sangram-singh-in-kangana-ranauts-manikarnika/articleshow/65833915.cms|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਅੱਗੇ ਉਹ ''ਬਾਈਪਾਸ ਰੋਡ ''' ਤੇ ਜਿੰਮੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 2020 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ [[ਨੈਟਫਲਿਕਸ|ਨੇਟਫਲਿਕਸ ਇੰਡੀਆ]] ਦੇ ''ਗਿਲਟੀ'' ਵਿੱਚ ਦਾਨਿਸ਼ ਅਲੀ ਬੇਗ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/amp/binge-watch/story/guilty-first-look-poster-of-kiara-advani-out-karan-johar-asks-aap-convince-ho-gaye-ya-aur-bataun-1647271-2020-02-17|title=Guilty first look poster of Kiara Advani out: Karan Johar asks, aap convince ho gaye ya aur bataun?|last=|first=|date=|website=India Today|language=en|archive-url=|archive-date=|access-date=}}&lt;/ref&gt;

== ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ ==

=== ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! ਸਾਲ 
! ਦਿਖਾਓ 
! ਭੂਮਿਕਾ 
! ਚੈਨਲ 
|-
| 2014–2015 
| ''ਨਿਸ਼ਾ ਔਰ ਉਸਕੇ ਕਜਨਸ'' 
| ਵਿਰਾਜ ਸਿੰਘ ਰਾਠੌਰ 
| [[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ]] 
|-
| 2018 
| ''ਬੇਪਨਾਹ'' 
| ਅਰਸ਼ਦ ਹਬੀਬ 
| ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ 
|}

=== ਫ਼ਿਲਮਾਂ ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! ਸਾਲ 
! ਫ਼ਿਲਮ 
! ਭੂਮਿਕਾ 
|-
| 2009 
| ''ਕੁਰਬਾਨ'' 
| ਤਾਹਿਰ 
|-
| 2016 
| ''[[ਫ਼ੈਨ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਫ਼ੈਨ]]'' 
| ਸਿਡ ਕਪੂਰ 
|-
| 2017 
| ''ਨਾਮ ਸ਼ਬਾਨਾ'' 
| ਜੈ 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2019 
| ''ਮਣੀਕਰਣਿਕਾ: ਦ ਕਵੀਨਆਫ ਝਾਂਸੀ'' 
| ਸੰਗਰਾਮ ਸਿੰਘ 
|-
| ''ਬਾਈਪਾਸ ਰੋਡ'' 
| ਜਿੰਮੀ 
|}

=== ਵੈੱਬ ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! ਸਾਲ 
! ਸਿਰਲੇਖ 
! ਭੂਮਿਕਾ 
! ਪਲੇਟਫਾਰਮ 
|-
| 2020 
| ਗਿਲਟੀ 
| ਦਾਨਿਸ਼ ਅਲੀ ਬੇਗ 
| [[ਨੈਟਫਲਿਕਸ|ਨੈੱਟਫਲਿਕਸ ਇੰਡੀਆ]] 
|-
| 2020 
| ਹੰਡਰਡ 
|
| [[ਹੋਟਸਟਾਰ|ਹੌਟਸਟਾਰ]] 
|}

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਸ਼ ਅਦਾਕਾਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1987]]</text>
      <sha1>tinlju6q50q5mm85k1m8fr8jemzv3kg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>849820</id>
      <parentid>849819</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T16:40:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT</username>
        <id>55200</id>
      </contributor>
      <comment>URL ਤੋਂ AMP ਟਰੈਕਿੰਗ ਹਟਾਈ ਗਈ ([[:m:User:KiranBOT/AMP|ਵੇਰਵੇ]]) ([[User talk:Usernamekiran|ਗਲਤੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰੋ]]) v3.1.1s</comment>
      <origin>849820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6957" sha1="kmga5z3ar5dxs7i2fstpljs0ukyrbc3" xml:space="preserve">{{Infobox person|name=ਤਾਹਿਰ ਸ਼ਾਬਿਰ|birth_name=ਤਾਹਿਰ ਸ਼ਾਬਿਰ ਮਿਠਾਈਵਾਲਾ|birth_date={{Birth date and age|df=yes|1987|1|7}}|nationality=[[ਭਾਰਤੀ]]|years_active=2014–ਹੁਣ|alma_mater=[[Kishinchand Chellaram College|ਕੇ.ਸੀ. ਕਾਲਜ]]|occupation=[[ਅਦਾਕਾਰ]]|known_for=''ਨਿਸ਼ਾ ਔਰ ਉਸਕੇ ਕਜਨਜ''&lt;br&gt;''[[ਬੇਪਨਾਹ]]''}} '''ਤਾਹਿਰ ਸ਼ਾਬਿਰ''' (ਜਨਮ 7 ਜਨਵਰੀ 1987)&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/taher-shabbir-birthday-special-heres-why-we-want-more-of-the-actor/|title=Taher Shabbir Birthday Special: Here's why we want MORE of the actor!|work=Bollywood Life|language=en-US}}&lt;/ref&gt; ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਪਨ ਸਿੰਘ ਰਾਠੌਰ ਵਜੋਂ ''ਨਿਸ਼ਾ ਔਰ ਉਸਕੇ ਕਜਨਜ'' ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅਰਸ਼ਦ ਹਬੀਬ ਵਜੋਂ ''ਬੇਪਨਾਹ'' ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

== ਸਿੱਖਿਆ ==
ਸ਼ਾਬਿਰ ਨੇ ਕਿਸ਼ਨਚੰਦ ਚੇਲਾਰਾਮ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ।

== ਕਰੀਅਰ ==
ਸਾਲ 2014 ਵਿੱਚ ਅਨੇਰੀ ਵਾਜਨੀ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਕਤ ਵਰਮਾ ਦੇ ਨਾਲ [[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ]] ਦੇ ''ਨਿਸ਼ਾ ਔਰ ਉਸਕੇ ਕਜਨਜ'' ਵਿੱਚ ਵਿਰਾਜ ਸਿੰਘ ਰਾਠੌਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਾਬਿਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://m.timesofindia.com/tv/news/hindi/Taher-quits-Nisha-Aur-Uske-Cousins/articleshow/47443872.cms|title=Taher quits 'Nisha Aur Uske Cousins'|work=The Times of India}}&lt;/ref&gt;

ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਫ਼ਿਲਮੀਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ''[[ਫ਼ੈਨ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਫ਼ੈਨ]]'' ਨਾਲ 2016 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਥੇ ਉਸਨੇ ਸਿਡ ਕਪੂਰ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://m.hindustantimes.com/bollywood/acting-with-shah-rukh-in-fan-was-surreal-taher-shabbir/story-0oM4PGG5fhvOgbxV95M6EO.html|title=Acting with Shah Rukh in Fan was surreal: Taher Shabbir|work=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-07-23|archive-date=2020-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011220204/https://www.hindustantimes.com/bollywood/acting-with-shah-rukh-in-fan-was-surreal-taher-shabbir/story-0oM4PGG5fhvOgbxV95M6EO.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2017 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ''ਨਾਮ ਸ਼ਬਾਨਾ'' ਵਿੱਚ ਜੈ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/taher-shabbir-i-feel-blessed-to-be-a-part-of-naam-shabana/articleshow/56700933.cms|title=Taher Shabbir: I feel blessed to be a part of Naam Shabana|work=Mumbai Mirror}}&lt;/ref&gt;

ਸਾਲ 2018 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਬਿਰ ਨੇ ਅਰਸ਼ਦ ਹਬੀਬ ਵਜੋਂ ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ ਦੇ ''ਬੇਪਨਾਹ'' ਵਿੱਚ [[ਜੈਨੀਫ਼ਰ ਵਿੰਗੇਟ]] ਅਤੇ [[ਹਰਸ਼ਦ ਚੋਪੜਾ]] ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/taher-shabbir-to-join-the-cast-of-jennifer-winget-harshad-chopdas-bepannaah/|title=Taher Shabbir to join the cast of Jennifer Winget-Harshad Chopda's Bepannaah|work=Bollywood Life|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20180810112147/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/taher-shabbir-to-join-the-cast-of-jennifer-winget-harshad-chopdas-bepannaah/|archive-date=2018-08-10|access-date=2020-07-23|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2019 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ''ਮਣੀਕਰਣਿਕਾ'' ਵਿੱਚ ਸੰਗਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/taher-shabbir-to-play-sangram-singh-in-kangana-ranauts-manikarnika/articleshow/65833915.cms|title=Taher Shabbir to play Sangram Singh in Manikarnika|work=Mumbai Mirror|access-date=2020-07-23|archive-date=2018-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917020735/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/taher-shabbir-to-play-sangram-singh-in-kangana-ranauts-manikarnika/articleshow/65833915.cms|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਅੱਗੇ ਉਹ ''ਬਾਈਪਾਸ ਰੋਡ ''' ਤੇ ਜਿੰਮੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 2020 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ [[ਨੈਟਫਲਿਕਸ|ਨੇਟਫਲਿਕਸ ਇੰਡੀਆ]] ਦੇ ''ਗਿਲਟੀ'' ਵਿੱਚ ਦਾਨਿਸ਼ ਅਲੀ ਬੇਗ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/entertainment/ott/story/guilty-first-look-poster-of-kiara-advani-out-karan-johar-asks-aap-convince-ho-gaye-ya-aur-bataun-1647271-2020-02-17|title=Guilty first look poster of Kiara Advani out: Karan Johar asks, aap convince ho gaye ya aur bataun?|last=|first=|date=|website=India Today|language=en|archive-url=|archive-date=|access-date=}}&lt;/ref&gt;

== ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ ==

=== ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! ਸਾਲ 
! ਦਿਖਾਓ 
! ਭੂਮਿਕਾ 
! ਚੈਨਲ 
|-
| 2014–2015 
| ''ਨਿਸ਼ਾ ਔਰ ਉਸਕੇ ਕਜਨਸ'' 
| ਵਿਰਾਜ ਸਿੰਘ ਰਾਠੌਰ 
| [[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ]] 
|-
| 2018 
| ''ਬੇਪਨਾਹ'' 
| ਅਰਸ਼ਦ ਹਬੀਬ 
| ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ 
|}

=== ਫ਼ਿਲਮਾਂ ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! ਸਾਲ 
! ਫ਼ਿਲਮ 
! ਭੂਮਿਕਾ 
|-
| 2009 
| ''ਕੁਰਬਾਨ'' 
| ਤਾਹਿਰ 
|-
| 2016 
| ''[[ਫ਼ੈਨ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਫ਼ੈਨ]]'' 
| ਸਿਡ ਕਪੂਰ 
|-
| 2017 
| ''ਨਾਮ ਸ਼ਬਾਨਾ'' 
| ਜੈ 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2019 
| ''ਮਣੀਕਰਣਿਕਾ: ਦ ਕਵੀਨਆਫ ਝਾਂਸੀ'' 
| ਸੰਗਰਾਮ ਸਿੰਘ 
|-
| ''ਬਾਈਪਾਸ ਰੋਡ'' 
| ਜਿੰਮੀ 
|}

=== ਵੈੱਬ ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! ਸਾਲ 
! ਸਿਰਲੇਖ 
! ਭੂਮਿਕਾ 
! ਪਲੇਟਫਾਰਮ 
|-
| 2020 
| ਗਿਲਟੀ 
| ਦਾਨਿਸ਼ ਅਲੀ ਬੇਗ 
| [[ਨੈਟਫਲਿਕਸ|ਨੈੱਟਫਲਿਕਸ ਇੰਡੀਆ]] 
|-
| 2020 
| ਹੰਡਰਡ 
|
| [[ਹੋਟਸਟਾਰ|ਹੌਟਸਟਾਰ]] 
|}

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਸ਼ ਅਦਾਕਾਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1987]]</text>
      <sha1>kmga5z3ar5dxs7i2fstpljs0ukyrbc3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਦੀਪਿਕਾ ਕੱਕੜ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132221</id>
    <revision>
      <id>849831</id>
      <parentid>807655</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T18:13:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24597" sha1="blyxjx6kgc3qc7znhsgvwy93ktrgpc7" xml:space="preserve">{{Infobox person|name=ਦੀਪਿਕਾ ਕੱਕੜ|image=Dipika Kakar at the 25th SOL Lions Gold Awards 2018 (14) (cropped).jpg|caption=ਕੱਕੜ ਲੋਇਨਜ਼ ਗੋਲਡ ਅਵਾਰਡ 'ਚ|birth_name=ਦੀਪਿਕਾ ਕੱਕੜ|birth_date={{birth date and age|1986|08|06|df=yes}}|birth_place=[[ਪੁਣੇ]], [[ਮਹਾਰਸ਼ਟਰ]], [[ਭਾਰਤ]]|nationality=[[ਭਾਰਤੀ]]|occupation=ਅਦਾਕਾਰਾ|years active=2010–ਹੁਣ|known for=''[[ਸਸੁਰਾਲ ਸਿਮਰ ਕਾ]]''&lt;br/&gt;''ਬਿਗ ਬੌਸ 12''&lt;br/&gt;''ਕਹਾਂ ਹਮ ਕਹਾਂ ਤੁਮ''|spouse={{plainlist|
*{{marriage|ਰੌਨਕ ਸੇਮਸਨ|2011|2015|reason=divorced}}
*{{marriage|[[ਸ਼ੋਇਬ ਇਬਰਾਹਿਮ]]|2018}}
}}|other_names=ਫੈਜ਼ਾ&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/dipika-kakar-on-changing-her-name-to-faiza-its-a-personal-matter-whats-in-the-name/articleshow/63094584.cms|title=Dipika Kakar on changing her name to Faiza: It's a personal matter, what's in the name - Times of India}}&lt;/ref&gt;}}

'''ਦੀਪਿਕਾ ਕੱਕੜ''' (ਜਨਮ 6 ਅਗਸਤ 1986)''''' &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/movies/happy-birthday-dipika-kakar-ibrahim-10-times-the-actress-showed-up-her-romantic-side-on-instagram-2260287.html|title=Happy Birthday Dipika Kakar Ibrahim: 7 Times the Actress Showed Up Her Romantic Side on Instagram|date=2019-08-06|website=News18|access-date=2020-04-21}}&lt;/ref&gt;''''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ। ਉਹ [[ਸਸੁਰਾਲ ਸਿਮਰ ਕਾ]] ਵਿੱਚ ਸਿਮਰ ਭਾਰਦਵਾਜ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਕਹਾਂ ਹਮ ਕਹਾਂ ਤੁਮ ਵਿੱਚ ਸੋਨਾਕਸ਼ੀ ਰਸਤੋਗੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ 'ਬਿੱਗ ਬੌਸ 12' ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ 2018 ਵਿਚ ਜੇਤੂ ਬਣੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.abplive.in/television/shoaib-ibrahim-confirms-wife-dipika-kakars-entry-in-bigg-boss-12-792222|title=Bigg Boss 12: Sasural Simar Ka actress Dipika Kakar to enter the show|date=11 September 2018|access-date=22 ਜਨਵਰੀ 2021|archive-date=1 ਅਕਤੂਬਰ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191001172945/https://www.abplive.in/television/shoaib-ibrahim-confirms-wife-dipika-kakars-entry-in-bigg-boss-12-792222|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ==
ਦੀਪਿਕਾ ਦਾ ਜਨਮ 6 ਅਗਸਤ 1986 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਪੁਣੇ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/television/photo/happy-birthday-dipika-kakar-5-times-sasural-simar-ka-actress-has-proved-she-is-the-perfect-bahu-in-real-life-1306540-2018-08-06|title=Happy Birthday, Dipika Kakar: 5 times Sasural Simar Ka actress proved she is the perfect bahu in real life|date=6 August 2018}}&lt;/ref&gt; ਕੱਕੜ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ [[ਕੇਂਦਰੀ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ]] ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ [[ਮੁੰਬਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/television/celebrity/story/bigg-boss-12-contestant-dipika-kakar-biography-love-life-controversies-unseen-photos-and-videos-1343168-2018-09-18|title=Bigg Boss 12 contestant Dipika Kakar: Biography, love life, controversies, unseen photos and videos|date=18 September 2018}}&lt;/ref&gt; ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਲਗਭਗ 3 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਜੈੱਟ ਏਅਰਵੇਜ਼ ਨਾਲ ਫਲਾਈਟ ਅਟੈਂਡੈਂਟ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਸਿਹਤ ਦੇ ਕੁਝ ਮਸਲਿਆਂ ਕਾਰਨ ਉਸਨੇ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/television/report-bigg-boss-12-here-s-why-dipika-kakar-s-dream-of-becoming-an-international-air-hostess-never-came-to-life-2664503|title=Bigg Boss 12: Here's why Dipika Kakar's dream of becoming an international air hostess never came to life|date=16 September 2018}}&lt;/ref&gt;

== ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ==
ਪਹਿਲਾ ਕੱਕੜ ਦਾ ਵਿਆਹ ਰੌਨਕ ਸੈਮਸਨ ਨਾਲ ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਪਰ 2015 ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/television/what-s-hot/story/is-this-the-real-reason-sasural-simar-ka-actress-dipika-kakar-s-first-marriage-fell-apart-1175248-2018-02-22|title=Is this the real reason Sasural Simar Ka actress Dipika Kakar's first marriage fell apart?|website=India Today}}&lt;/ref&gt; ਫਿਰ ਉਸਨੇ 22 ਫਰਵਰੀ 2018 ਨੂੰ [[ਭੋਪਾਲ]] ਵਿੱਚ ''[[ਸਸੁਰਾਲ ਸਿਮਰ ਕਾ]]''  ਤੋਂ ਉਸਦੇ ਸਹਿ-ਅਦਾਕਾਰ [[ਸ਼ੋਇਬ ਇਬਰਾਹਿਮ]] ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।&lt;ref&gt;[http://indianexpress.com/article/entertainment/television/shoaib-ibrahim-dipika-kakar-wedding-5074146/ Shoaib Ibrahim marries Dipika Kakar, see photos and videos]. The Indian Express (23 February 2018). Retrieved on 19 September 2018.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/dipika-kakar-on-converting-to-islam-i-have-done-it-and-i-am-proud-of-it/articleshow/63180939.cms|title=Dipika Kakar on converting to Islam: I have done it and I am proud of it|date=6 March 2018|work=[[The Times of India]]|access-date=18 April 2019}}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਇਸਲਾਮ 'ਚ ਬਦਲ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਫੈਜ਼ਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/dipika-kakar-on-converting-to-islam-i-have-done-it-and-i-am-proud-of-it/articleshow/63180939.cms|title=Dipika Kakar on converting to Islam: I have done it and I am proud of it - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=2020-09-20}}&lt;/ref&gt;

== ਕਰੀਅਰ ==
ਕੱਕੜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ [[ਮੁੰਬਈ]] ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਏਅਰ ਹੋਸਟੇਸ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; ਫਿਰ ਉਸਨੇ 2010 ਵਿੱਚ 'ਨੀਰ ਭਰੇ ਤੇਰੇ ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ' ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tv/B-Woods-not-hot-says-Dipika-Samson/articleshow/8047534.cms|title='B-Wood's not hot' says Dipika Samson|date=21 April 2011|work=The Times of India}}&lt;/ref&gt; ਫੇਰ ਉਹ ਰੇਖਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ 'ਚ 'ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਮੋਹੈ ਬਿਟਿਆ ਹੀ ਕੀਜੋ' ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।&lt;ref name=&quot;DK1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/devi-dipika-now-cast-laalis-sister|title='Devi' Dipika now cast as Laali's sister|date=29 July 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/television/report-bigg-boss-12-here-s-why-dipika-kakar-s-dream-of-becoming-an-international-air-hostess-never-came-to-life-2664503|title=Bigg Boss 12: Here's why Dipika Kakar's dream of becoming an international air hostess never came to life|date=17 September 2018}}&lt;/ref&gt;

2011 ਤੋਂ 2017 ਤੱਕ ਉਸਨੇ ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ ਦੇ ਸ਼ੋਅ ''[[ਸਸੁਰਾਲ ਸਿਮਰ ਕਾ]]''  ਵਿੱਚ ਸਿਮਰ ਭਾਰਦਵਾਜ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/tv/news-interviews/Dipika-Samsons-marriage-on-the-rocks/articleshow/11350971.cms|title=Dipika Samson's marriage on the rocks|date=4 January 2012|work=The Times of India}}&lt;/ref&gt; 2015 ਵਿੱਚ ਕੱਕੜ ਨੇ ਸੇਲਿਬ੍ਰਿਟੀ ਡਾਂਸ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ ਝਲਕ ਦਿਖਲਾ ਜਾ 8 ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.filmibeat.com/television/news/2015/jhalak-dikhhla-jaa-8-eliminations-dipika-kakar-evicted-from-show-192016.html|title=Jhalak Dikhhla Jaa 8 Elimination: Dipika Kakar Evicted From Show|last=Narayan|first=Girija|date=27 July 2015|website=filmibeat.com|language=en|access-date=2019-02-25}}&lt;/ref&gt; 2017 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਸ਼ੋਇਬ ਇਬਰਾਹਿਮ ਨਾਲ [[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ]] ਦੇ ਨੱ''ਚ ਬੱਲੀਏ 8'' ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/nach-baliye-8-sasural-simar-ka-couple-dipika-kakar-shoaib-ibrahim-confirm-participation-4565247/|title=Nach Baliye 8: Sasural Simar Ka couple Dipika Kakar, Shoaib Ibrahim confirm participation|date=11 March 2017|website=The Indian Express|language=en-IN|access-date=2019-08-14}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਇੰਟਰਟੈਨਮੈਂਟ ਕੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।&lt;ref name=&quot;DK2&quot;&gt;{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/television/dipika-kakar-i-said-yes-to-entertainment-ki-raat-in-five-seconds-4972340/|title=I said yes to Entertainment Ki Raat in five seconds: Dipika Kakar|date=7 December 2017|work=The Indian Express|access-date=23 January 2018}}&lt;/ref&gt;

2018 ਵਿੱਚ ਕੱਕੜ ਨੇ [[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ]] ਦੇ 'ਕਿਆਮਤ ਕੀ ਰਾਤ' ਵਿੱਚ ਸੁਹਸਿਨੀ ਠਾਕੁਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।&lt;ref&gt;[http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/dipika-kakar-to-return-to-tv-post-marriage-with-vivek-dahiya-karishma-tanna-starrer-qayamat-ki-raat/ Dipika Kakar to return to TV post marriage, with Vivek Dahiya-Karishma Tanna starrer Qayamat Ki Raat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180527120043/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/dipika-kakar-to-return-to-tv-post-marriage-with-vivek-dahiya-karishma-tanna-starrer-qayamat-ki-raat/ |date=2018-05-27 }}. Bollywoodlife.com (25 May 2018). Retrieved on 19 September 2018.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/karishma-tanna-vivek-dahiya-starrer-show-to-be-titled-qayamat-ki-raat/ Karishma Tanna-Vivek Dahiya starrer show to be titled Qayamat Ki Raat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180527022936/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/karishma-tanna-vivek-dahiya-starrer-show-to-be-titled-qayamat-ki-raat/ |date=2018-05-27 }}. Bollywoodlife.com (8 May 2018). Retrieved on 19 September 2018.&lt;/ref&gt; ਅਕਤੂਬਰ 2018 ਵਿਚ ਕੱਕੜ ਨੇ ਬਿੱਗ ਬੌਸ 12 ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://zeenews.india.com/television/bigg-boss-12-dipika-kakar-to-enter-salman-khans-show-2137784.html|title=Bigg Boss 12: Dipika Kakar to enter Salman Khan's show?|date=1 September 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/dipika-kakar-on-entering-bigg-boss-12-house-5358137/|title=Dipika Kakar: I want to rule over the Bigg Boss 12 kitchen|date=17 September 2018}}&lt;/ref&gt; 30 ਦਸੰਬਰ 2018 ਨੂੰ ਉਹ ਸੀਜ਼ਨ ਦੀ ਵਿਜੈਤਾ ਬਣ ਕੇ ਉਭਰੀ।&lt;ref name=&quot;International Business Times&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.ibtimes.co.in/bigg-boss-12-7-lesser-known-facts-about-dipika-kakkar-we-bet-you-didnt-know-783922|title=Bigg Boss 12: 7 lesser-known facts about Dipika Kakkar we bet you didn't know|date=25 October 2018|website=International Business Times|access-date=2019-05-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-12-winner-dipika-kakar-makes-15-heartfelt-confession-about-her-journey-on-the-show/photostory/67319480.cms|title=Bigg Boss 12 Winner: Dipika Kakar makes 15 heartfelt confessions about her journey on the show|website=The Times of India|language=en}}&lt;/ref&gt;

2019 ਤੋਂ ਉਹ ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ ਦੇ 'ਕਹਾਂ ਹਮ ਕਹਾਂ ਤੁਮ' ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਗਰੋਵਰ ਦੇ ਉਲਟ ਸੋਨਾਕਸ਼ੀ ਰਸੋਤੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਹੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/television/soaps/story/kahan-hum-kahan-tum-first-trailer-saif-ali-khan-introduces-dipika-kakar-and-karan-v-grover-s-characters-1527584-2019-05-17|title=Kahan Hum Kahan Tum first trailer: Saif Ali Khan introduces Dipika Kakar and Karan V Grover's characters|website=India Today|language=en}}&lt;/ref&gt;

== ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!ਸਾਲ
! ਸ਼ੋਅ
! ਭੂਮਿਕਾ
! ਨੋਟ
! ਰੈਫ
|-
| 2010
| ''ਨੀਰ ਭਰੇ ਤੇਰੇ ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ''
| ਲਕਸ਼ਮੀ
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; | &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.tellychakkar.com/tv/gossip/dipika-samson-packs-dabba-her-boyfriend-shoaib-ibrahim|title=Dipika Samson &quot;packs dabba&quot; for her boyfriend Shoaib Ibrahim|last=Team|first=Tellychakkar|date=28 February 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2011
| ''ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਮੋਹੇ ਬਿਟਿਆ ਹੀ ਕੀਜੋ''
| ਰੇਖਾ
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; | &lt;ref name=&quot;DK1&quot;/&gt;
|-
| 2011–2017
| ''[[ਸਸੁਰਾਲ ਸਿਮਰ ਕਾ]]''
| ਸਿਮਰ ਭਾਰਦਵਾਜ
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; | &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/television/dipika-kakar-sasural-simar-ka-quits-goodbye-4469153/|title=Dipika Kakar quits Sasural Simar Ka. Who will play the next fly?|date=11 January 2017|work=The Indian Express|access-date=19 May 2017}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2015
| ''ਝਲਕ ਦਖਲਾ ਜਾ 8''
| ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; | &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ibtimes.co.in/jhalak-dikhhla-jaa-season-8-dipika-samson-aka-simar-sasural-simar-ka-roar-actress-nora-632214|title='Jhalak Dikhhla Jaa' Season 8: Dipika Samson aka Simar of 'Sasural Simar Ka' and 'Roar' Actress Nora Fatehi to Participate|date=12 May 2015|publisher=Ibtimes.co.in|access-date=26 May 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2017
| ''ਨੱਚ ਬੱਲੀਏ 8''
| ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼
| ਸ਼ੋਏਬ ਇਬਰਾਹਿਮ ਨਾਲ
| style=&quot;text-align:center;&quot; | &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/television/nach-baliye-8-sasural-simar-ka-couple-dipika-kakar-shoaib-ibrahim-confirm-participation-4565247/|title=Nach Baliye 9: Sasural Simar Ka couple Dipika Kakar, Shoaib Ibrahim confirm participation|access-date=11 March 2017}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2017–2018
| ''ਇੰਟਰਟੈਨਮੈਂਟ ਕੀ ਰਾਤ''
| ਭਾਗੀਦਾਰ
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; | &lt;ref name=&quot;DK2&quot;/&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2018
| ''ਕਿਆਮਤ ਕੀ ਰਾਤ''
| ਸੁਹਾਸਿਨੀ ਠਾਕੁਰ
| ਕੈਮਿਓ
| style=&quot;text-align:center;&quot; | &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.spotboye.com/television/television-news/dipika-kakar-replaces-madhurima-tuli-in-ekta-kapoor-s-qayamat-ki-raat/5b07bd7903945b439f5a0166|title=Dipika Kakar Replaces Madhurima Tuli in Ekta Kapoor's Qayamat Ki Raat|date=25 May 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''ਬਿੱਗ ਬੌਸ 12''
| ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼
| ਜੇਤੂ
| style=&quot;text-align:center;&quot; | &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/bigg-boss-12-contestant-dipika-kakkar-5352579/|title=Meet Bigg Boss 12 contestant Dipika Kakkar|date=17 September 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2019–2020
| ''ਕਹਾਂ ਹਮ ਕਹਾਂ ਤੁਮ''
| ਸੋਨਾਕਸ਼ੀ ਰਸਤੋਗੀ
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; | &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/dipika-kakar-karan-v-grovers-show-to-be-titled-as-kahaan-hum-kahaan-tum-producer-sandip-sikcand-confirms/articleshow/69234394.cms|title=Dipika Kakar- Karan V Grover's show to be titled as Kahaan Hum- Kahaan Tum, Producer Sandip Sikcand confirms - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=2019-05-08}}&lt;/ref&gt;
|}

=== ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿੱਖ ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!ਸਾਲ
! ਸ਼ੋਅ
! ਭੂਮਿਕਾ
! ਰੈਫ
|-
|-
| 2012
| ''ਕੈਰੀ - ਰਿਸ਼ਤਾ ਖੱਟਾ ਮਿਠਾ''
| ਮਹਿਮਾਨ
| style=&quot;text-align:center;&quot; | &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/shubh-sangam-between-kairi-and-sasural-simar-ka|title=&quot;Shubh Sangam&quot; between Kairi and Sasural Simar Ka|date=14 May 2012}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2014
| ''ਬੇਇੰਤਹਾ''
| ਮਹਿਮਾਨ
| style=&quot;text-align:center;&quot; | &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/beintehaas-aaliya-and-zain-to-be-joined-by-rangrasiya-and-sasural-simar-ka-stars-for-eid-celebrations/|title=Beintehaa's Aaliya and Zain to be joined by Rangrasiya and Sasural Simar Ka stars for Eid celebrations!|date=24 July 2014|access-date=22 ਜਨਵਰੀ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929000433/https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/beintehaas-aaliya-and-zain-to-be-joined-by-rangrasiya-and-sasural-simar-ka-stars-for-eid-celebrations/|archive-date=29 ਸਤੰਬਰ 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''ਝਲਕ ਦਖਲਾ ਜਾ 7''
| ਮਹਿਮਾਨ
| style=&quot;text-align:center;&quot; | &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://daily.bhaskar.com/news/ENT-TV-in-pics-toral-rasputra-preetika-rao-harshad-arora-and-deepika-samson-on-jhalak-d-4662210-PHO.html|title=In Pics: Toral Rasputra, Preetika Rao, Harshad Arora and Deepika Samson on Jhalak Dikhla Jaa-7|access-date=2021-01-22|archive-date=2019-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20191029192740/https://daily.bhaskar.com/news/ENT-TV-in-pics-toral-rasputra-preetika-rao-harshad-arora-and-deepika-samson-on-jhalak-d-4662210-PHO.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 2015
| ''ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸਿਸਟਰਜ''
| ਮਹਿਮਾਨ
| style=&quot;text-align:center;&quot; | &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/holi-special-maha-sangam-episode-of-shastri-sisters-and-sasural-simar-ka-150223|title=Holi Special: Maha sangam episode of Shastri Sisters and Sasural Simar Ka|date=23 February 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''[[ਕਾਮੇਡੀ ਨਾਈਟਜ਼ ਵਿਦ ਕਪਿਲ|ਕਾਮੇਡੀ ਨਾਈਟਸ ਵਿਦ ਕਪਿਲ]]''
| ਮਹਿਮਾਨ
| style=&quot;text-align:center;&quot; | &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/vivian-radhika-dipika-shamita-raftaar-and-kavita-comedy-nights-kapil-150624|title=Vivian, Radhika, Dipika, Shamita, Raftaar and Kavita in Comedy Nights with Kapil|date=24 June 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''[[ਸ੍ਵਰਾਗਿਨੀ|ਸਵਰਾਗਿਨੀ - ਜੋਡੇਂ ਰਿਸ਼ਤੋਂ ਕੇ ਸੁਰ]]''
| ਮਹਿਮਾਨ
| style=&quot;text-align:center;&quot; | &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/sasural-simar-ka-swaragini-maha-sangam-simar-turn-swaras-savior-151130|title=Sasural Simar Ka-Swaragini 'maha-sangam': Simar to turn Swara's savior|date=30 November 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2016
| ''[[ਬਾਲਿਕਾ ਵਧੂ]]''
| ਮਹਿਮਾਨ
| style=&quot;text-align:center;&quot; | &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/shivratri-special-sasural-simar-ka-balika-vadhu-maha-sangam-160227|title=Shivratri Special: Sasural Simar Ka-Balika Vadhu 'maha-sangam'|date=27 February 2016}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | 2017
| ''ਕੋਈ ਲੌਟ ਕੇ ਆਯਾ ਹੈ''
| ਡਾਂਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ
| style=&quot;text-align:center;&quot; | &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/dipika-kakar-star-plus-koi-laut-ke-aaya-hai-170417|title=Dipika Kakar in Star Plus' Koi Laut Ke Aaya Hai|date=17 April 2017}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''ਸਾਜਨ ਰੇ ਫਿਰ ਝੂਠ ਮੱਤ ਬੋਲੋ''
| ਐਪੀਸੋਡਿਕ ਦਿੱਖ
| style=&quot;text-align:center;&quot; | &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/sasural-simar-ka-actress-dipika-kakkar-to-be-seen-on-sajan-re-phir-jhoot-mat-bolo/articleshow/60293409.cms|title=Sasural Simar Ka actress Dipika Kakkar to be seen on Sajan Re Phir Jhoot Mat Bolo|date=30 August 2017}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''ਕੁੰਡਲੀ ਭਾਗਿਆ''
| ਮਹਿਮਾਨ
| style=&quot;text-align:center;&quot; | &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://daily.bhaskar.com/news/ENT-TV-tv-actors-ganesh-spl-5684018-PHO.html|title=TV Hotties Divyanka Tripathi, Sanjeeda Sheikh &amp; Deepika Samson Celebrate 'Ganesh Chaturthi' in Style. Check Out Inside Pictures|date=1 September 2017|access-date=22 ਜਨਵਰੀ 2021|archive-date=29 ਜਨਵਰੀ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210129110710/https://daily.bhaskar.com/news/ENT-TV-tv-actors-ganesh-spl-5684018-PHO.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''[[ਬਿੱਗ ਬੌਸ (ਸੀਜ਼ਨ 11)|ਬਿੱਗ ਬੌਸ 11]]''
| ਮਹਿਮਾਨ
| style=&quot;text-align:center;&quot; | &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-11-29th-october-2017-written-update-jyoti-kumari-gets-evicted/articleshow/61333829.cms|title=Bigg Boss 11, 29th October, 2017, written update: Jyoti Kumari gets evicted|date=30 October 2017}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2018
| ''ਕੁਮਕੁਮ ਭਾਗਿਆ''
| ਮਹਿਮਾਨ
| style=&quot;text-align:center;&quot; | &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iwmbuzz.com/television/news/dipika-shoaib-manish-goplani-aditi-sharma-join-zee-tvs-kumkum-bhagya-saawan-mahotsav/2018/07/23|title=Dipika-Shoaib, Manish Goplani-Aditi Sharma join Zee TV's Kumkum Bhagya Saawan Mahotsav|date=23 July 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''ਬਾਕਸ ਕ੍ਰਿਕਟ ਲੀਗ 3''
| ਭਾਗੀਦਾਰ
| style=&quot;text-align:center;&quot; | &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/lucknow-nawabs-wins-mtv-box-cricket-league-season-3-5073624/|title=EXCLUSIVE: Lucknow Nawabs wins MTV Box Cricket League Season 3|date=31 March 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2019
| ਨੱਚ ਬੱਲੀਏ
| ਮਹਿਮਾਨ
|
|}

== ਫ਼ਿਲਮਾਂ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!ਸਾਲ
! ਫ਼ਿਲਮ
! ਭੂਮਿਕਾ
! ਨੋਟ
|-
| 2018
| ''ਪਲਟਨ''
| ਕੈਪਟਨ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਸਿੰਘ ਡਗਰ ਦੀ ਮੰਗੇਤਰ
| &lt;ref name=&quot;International Business Times&quot;/&gt;
|}

==ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!ਸਾਲ
!ਅਵਾਰਡ
!ਸ਼੍ਰੇਣੀ
!ਸ਼ੋਅ
!ਨਤੀਜਾ
!ਰੈਫ.
|-
|rowspan=4|2015
|ਇੰਡੀਅਨ ਟੈਲੀ ਅਵਾਰਡ
|ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ 'ਚ ਬੇਸਟ ਐਕਟਰਸ
|rowspan=3|[[ਸਸੁਰਾਲ ਸਿਮਰ ਕਾ]]
|{{nom}}
|
|-
|rowspan=3|ਗੋਲਡ ਅਵਾਰਡ
|ਬੇਸਟ ਜੋੜੀ (ਧੀਰਜ ਧੂਪਰ) ਨਾਲ
|{{nom}}
|
|-
|ਬੇਸਟ ਐਕਟਰ ਫ਼ੀਮੇਲ
|{{nom}}
|
|-
|ਮੋਸਟ ਫਿੱਟ ਐਕਟਰ ਫ਼ੀਮੇਲ
|{{n/a}}
|{{won}}
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ibtimes.co.in/zee-gold-awards-2015-highlights-complete-winners-list-yeh-hai-mohabbatein-bags-most-honours-636621|title=Gold Awards 2015: Complete Winners' List|website=International Business Times}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=2|2019
|ਲੋਇਨਜ਼ ਗੋਲਡ ਅਵਾਰਡ
|ਬੇਸਟ ਰਿਐਲਟੀ ਆਇਕਨ
|''ਬਿਗ ਬੌਸ 12''
|{{won}}
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/television/top-stories/story/dipika-kakar-surbhi-chandna-win-big-at-lions-gold-awards-full-tv-winners-list-inside-1433639-2019-01-18|title=Dipika Kakar, Surbhi Chandna win big at Lions Gold Awards {{!}} Full Winners List|website=India Today|language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|ਗੋਲਡ ਅਵਾਰਡ
|ਬੇਸਟ ਐਕਟਰ (ਫ਼ੀਮੇਲ)
|ਕਹਾਂ ਹਮ ਕਹਾਂ ਤੁਮ
|{{nom}}
|
|}

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ|30em}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* {{IMDB name|9835258}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1986]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>blyxjx6kgc3qc7znhsgvwy93ktrgpc7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਫ਼ੇਨਿਲ ਉਮਰੀਗਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132561</id>
    <revision>
      <id>849875</id>
      <parentid>807691</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T01:24:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10694" sha1="og6vlrl5dhzn2wufn83chl259z34zg8" xml:space="preserve">{{Infobox person|name=ਫ਼ੇਨਿਲ ਉਮਰੀਗਰ|image=|birth_date=14 ਜਨਵਰੀ 1993|birth_place=[[ਸੂਰਤ]], [[ਗੁਜਰਾਤ]], [[ਭਾਰਤ]]|other_names=|occupation=[[ਅਦਾਕਾਰਾ]]|yearsactive=2010–ਹੁਣ}}'''ਫ਼ੇਨਿਲ ਉਮਰੀਗਰ''' ਇਕ ਭਾਰਤੀ ਮਾਡਲ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ [[ਅਭਿਨੇਤਰੀ]] ਹੈ ਜੋ 'ਬੇਸਟ ਫਰੈਂਡਜ਼ ਫ਼ੋਰਏਵਰ ?' ਦੀ ਲੜੀ ਵਿਚ &quot;ਸੰਜਨਾ&quot; ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀ [[ਕਾਲਾ ਟੀਕਾ]] ਵਿਚ ਗੌਰੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2019 ਵਿੱਚ ਉਹ 'ਰਾਜਾ ਬੇਟਾ' ਵਿੱਚ &quot;ਪੰਖੁੜੀ&quot; ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.iwmbuzz.com/television/news/fenil-umrigar-main-lead-sobo-films-next-zee-tv/2018/10/11|title=Fenil Umrigar, the other main lead in Sobo Films' next on Zee TV|date=11 October 2018|website=iwmbuzz.com|access-date=2019-01-14}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.televisionpost.com/zee-tv-opens-up-early-prime-time-slot-with-rajaa-betaa/|title=Zee TV opens up early prime-time slot with 'Rajaa Betaa' - TelevisionPost: Latest News, India's Television, Cable, DTH, TRAI|date=2019-01-09|website=TelevisionPost: Latest News, India’s Television, Cable, DTH, TRAI|language=en-US|access-date=2019-01-14|archive-date=2019-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190115023411/https://www.televisionpost.com/zee-tv-opens-up-early-prime-time-slot-with-rajaa-betaa/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iwmbuzz.com/television/news/reshma-merchant-joins-cast-sobo-films-show-zee-tv/2018/10/13|title=Reshma Merchant joins the cast of Sobo Films' show for Zee TV|date=13 October 2018|website=iwmbuzz.com|access-date=2019-01-14}}&lt;/ref&gt;

== ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ ==
ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਫ਼ੇਨਿਲ ਉਮਰੀਗਰ [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਦੇ [[ਸੂਰਤ]] ਦੀ ਇਕ ਪੜ੍ਹਨ ਵਿਚ ਰੁਝੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਲੜਕੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/metroplus/Feisty-Fenil/article16083250.ece|title=Feisty Fenil|last=Sharma|first=Disha|date=2016-10-27|work=The Hindu|access-date=2019-01-14|language=en-IN|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ 10 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ [[ਸੂਰਤ|ਗਾਂਧੀ ਸਮਰਿਤੀ ਭਵਨ]], ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਅਕਾਦਮਿਕ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਸੀ। ਅਦਾਕਾਰੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਨੱਚਣ ਅਤੇ ਗਾਉਣ ਵਿਚ ਵੀ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸੂਰਤ ਤੋਂ [[ਮੁੰਬਈ]] ਤੱਕ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;hindu&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/features/metroplus/Feisty-Fenil/article16083250.ece|title=Feisty Fenil|last=Sharma|first=Disha|date=27 October 2016|publisher=[[The Hindu]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/interviews/i-believe-in-god-but-i-am-not-superstitious-says-fenil-umrigar/942184|title=&quot;I believe in God, but I am not superstitious&quot;, says Fenil Umrigar|date=2016-09-30|website=Freepressjournal : Latest Indian news,Live updates|language=en-US|access-date=2019-01-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/fenil-umrigar-and-srman-jain-to-romance-on-the-small-screen/|title=Fenil Umrigar and Srman Jain to romance on the small screen! - Bollywoodlife.com|date=2014-03-25|website=bollywoodlife.com|language=en-EN|access-date=2019-01-14}} {{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Power-packed-performances-by-Dilip-Joshi-Disha-Vakani-Rohit-Roy-at-SAB-Ka-Rangostav/articleshow/46483729.cms|title=Power-packed performances by Dilip Joshi, Disha Vakani, Rohit Roy at SAB Ka Rangostav - Times of India|website=The Times of India|access-date=2019-01-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://movies.ndtv.com/photos/bigg-boss-10-karan-mehra-rejoins-the-world-first-stop-fashion-show-23368|title=Bigg Boss 10: Karan Mehra Rejoins The World. First Stop, Fashion Show|website=NDTVMovies.com|language=en|access-date=2019-01-14}}&lt;/ref&gt;

== ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!ਸਾਲ
! ਸੀਰੀਅਲ
! ਭੂਮਿਕਾ
! ਚੈਨਲ
! '''ਹਵਾਲਾ'''
|-
| 2019
| ਰਾਜਾ ਬੇਟਾ
| ਪੰਖੂਰੀ ਮਿਸ਼ਰਾ
| [[ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ|ਜ਼ੀ ਟੀ]]
| &lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;
|-
| 2018
| ਲਾਲ ਇਸ਼ਕ
| ਨੈਣਾ
| ਐਂਡ ਟੀਵੀ
| &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/fenil-umrigar-falaq-naaz-and-vipul-gupta-tv-s-laal-ishq-180827|title=Fenil Umrigar, Falaq Naaz and Vipul Gupta in &amp;TV's Laal Ishq|last=Team|first=Tellychakkar|website=Tellychakkar.com|language=en|access-date=2019-01-14}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2016 &amp;#x2013; 2017
| [[ਕਾਲਾ ਟੀਕਾ]]
| ਗੌਰੀ ਝਾ
| [[ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ]]
| &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/television/010216/tv-show-kaala-teeka-fast-forwards-14-years.html|title=TV show Kaala Teeka fast forwards 14 years|last=Razzaq|first=Sameena|date=2016-02-01|website=Deccan Chronicle|language=en|access-date=2019-01-14}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.india.com/showbiz/kaala-teeka-actress-fenil-umrigar-bids-adieu-to-zee-tv-show-1494134/|title=Kaala Teeka actress Fenil Umrigar bids adieu to Zee TV show!|last=Mulla|first=Zainab|date=2016-09-17|website=India.com|language=en|access-date=2019-01-14}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://daily.bhaskar.com/news/ENT-TV-kaala-teeka-off-air-5574039-PHO.html|title=Kaala Teeka Bids Adieu After a Successful 1 year 6 months Run!|date=2017-04-13|website=dailybhaskar|language=en|access-date=2019-01-14|archive-date=2019-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403203908/https://daily.bhaskar.com/news/ENT-TV-kaala-teeka-off-air-5574039-PHO.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Kaala-Teeka-completes-250-episodes/articleshow/54261906.cms|title='Kaala Teeka' completes 250 episodes - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=2019-01-14}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Rohan-Gandotra-down-but-not-out/articleshow/54794139.cms|title=Rohan Gandotra down but not out - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=2019-01-14}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2016
| ਪਿਆਰ ਤੂਨੇ ਕਯਾ ਕੀਯਾ (ਟੀਵੀ ਲੜੀਵਾਰ)
| ਰਾਸ਼ੀ
| ਜ਼ਿੰਗ
| &lt;ref name=&quot;bollywoodlife.com&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/pyaar-tune-kya-kiya-will-rashi-and-shikhar-cross-the-line-of-friendship/|title=Pyaar Tune Kya Kiya: Will Rashi and Shikhar cross the line of friendship? - Bollywoodlife.com|date=2015-04-24|website=bollywoodlife.com|language=en-EN|access-date=2019-01-14}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2014–2015
| ਯਮ ਹੈਂ ਹਮ
| ਧੂਮਰਾਨਾ / ਸ਼੍ਰੀਦੇਵੀ
| ਸਬ ਟੀਵੀ
|
|-
| 2013
| ਬਡੇ ਅਛੇ ਲਗਤੇ ਹੈਂ
| ਪਿਹੂ ਰਾਮ ਕਪੂਰ / ਪੀਹੁ ਸਮਰ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ
| ਸੋਨੀ ਟੀਵੀ
| &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/bade-acche-lagte-hain-does-fenil-umrigar-impress-or-disappoint-as-pihu/|title=Bade Acche Lagte Hain: Does Fenil Umrigar impress or disappoint as Pihu? - Bollywoodlife.com|date=2013-09-18|website=bollywoodlife.com|language=en-EN|access-date=2019-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190115023241/https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/bade-acche-lagte-hain-does-fenil-umrigar-impress-or-disappoint-as-pihu/|archive-date=2019-01-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://archive.mid-day.com/entertainment/2013/sep/110913-fenil-umrigar-pihu-bade-acche-lagte-hain-leap-television.htm|title=Fenil Umrigar to play Pihu in 'Bade Acche Lagte Hain'|website=archive.mid-day.com|access-date=2019-01-14}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2012
| ਬੇਸਟ ਫਰੈਂਡਜ਼ ਫ਼ੋਰਏਵਰ?
| ਸੰਜਨਾ ਰਾਏ ਉਰਫ ਸੰਜੂ
| ਚੈਨਲ ਵੀ ਇੰਡੀਆ
| &lt;ref&gt;http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-10-21/tv/34626784_1_bff-humse-hai-life-bags {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130408232935/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-10-21/tv/34626784_1_bff-humse-hai-life-bags |date=2013-04-08 }} Rohan Shah of Humse Hai Life bags BFF?&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.filmibeat.com/television/news/2016/parth-samthaan-meets-his-buddy-karan-jotwani-on-suhani-si-ek-ladki-sets-248938.html|title=Kaisi Yeh Yaariyan's Parth Samthaan Meets His Buddy Karan Jotwani On Suhani Si Ek Ladki Sets (PIC)|last=Nagarathna|date=2016-12-08|website=www.filmibeat.com|language=en|access-date=2019-01-14}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/charlie-chauhan-miffed-fans-shows-her-disappointment-181003|title=Charlie Chauhan miffed with fans; shows her disappointment|last=Team|first=Tellychakkar|website=Tellychakkar.com|language=en|access-date=2019-01-14}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2012
| ਦਿਲ ਸੇ ਦੀ ਦੁਆ. . . ਸੌਭਾਗਿਆਵਤੀ ਭਵ?
| ਪ੍ਰਿਆ
| ਲਾਈਫ ਓਕੇ
|
|-
| 2010
| ਮਰਿਆਦਾ: ਲੇਕਿਨ ਕਬ ਤੱਕ?
| ਸਵੀਟੀ
| [[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ]]
|
|}

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* {{IMDB name|nm6404768}}
* {{ਟਵਿਟਰ|fenil_umrigar|Fenil Umrigar}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1993]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁੰਬਈ ਦੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>og6vlrl5dhzn2wufn83chl259z34zg8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮੌਲੀ ਗਾਂਗੁਲੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132636</id>
    <revision>
      <id>849906</id>
      <parentid>603161</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T10:42:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15006" sha1="94hkx7rulomb9eblivyt7od8zv1uln8" xml:space="preserve">
{{Infobox person|name=ਮੌਲੀ ਗਾਂਗੁਲੀ|image=Mouli ganguly1.jpg|imagesize=|caption=ਮੌਲੀ ਗਾਂਗੁਲੀ|birth_date=15 ਦਸੰਬਰ 1982|birth_place=[[ਕੋਲਕਾਤਾ]], [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]], [[ਭਾਰਤ]]|occupation=[[ਅਦਾਕਾਰਾ]], ਮਾਡਲ|spouse={{marriage|ਮਜ਼ਹਰ ਸਯਦ|2010}}}}
'''ਮੌਲੀ ਗਾਂਗੁਲੀ''' ਇਕ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ [[ਅਦਾਕਾਰ|ਅਦਾਕਾਰਾ]] ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਅਤੇ [[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]] ਦੋਵਾਂ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Television/Mouli-Ganguly-returns-to-TV/Article1-808860.aspx|title=Mouli Ganguly returns to TV|date=9 February 2012|publisher=[[Hindustan Times]]|access-date=11 ਫ਼ਰਵਰੀ 2021|archive-date=26 ਦਸੰਬਰ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226081728/http://www.hindustantimes.com/entertainment/television/mouli-ganguly-returns-to-tv/article1-808860.aspx|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ [[ਏਕਤਾ ਕਪੂਰ]] ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਿੱਟ ਥ੍ਰਿਲਰ ਸੀਰੀਜ਼ 'ਕਹੀਂ ਕਿਸੀ ਰੋਜ਼' ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਨਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 2001 &amp;#x2013; 04 ਤੋਂ [[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ]] ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸਾਕਸ਼ੀ (2004) ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.hindu.com/mp/2004/05/31/stories/2004053102720200.htm|title=Saaksshi's success|last=Pillai|first=Sreedhar|date=31 May 2005|website=[[The Hindu]]|access-date=11 ਫ਼ਰਵਰੀ 2021|archive-date=1 ਅਕਤੂਬਰ 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20041001092913/http://www.hindu.com/mp/2004/05/31/stories/2004053102720200.htm|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਉਹ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਰ [[ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ]] ਉੱਤੇ ਜਮਾਈ ਰਾਜਾ ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ 3 ਵਿੱਚ ਗਲੈਮਰਸ ਪਾਇਲ ਵਾਲੀਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.abplive.in/television/mouli-ganguly-excited-about-glamourous-entry-in-jamai-raja-383959|title=Mouli Ganguly excited about glamourous entry in 'Jamai Raja'|date=20 July 2016|publisher=ABP News|access-date=11 ਫ਼ਰਵਰੀ 2021|archive-date=23 ਦਸੰਬਰ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171223160754/http://www.abplive.in/television/mouli-ganguly-excited-about-glamourous-entry-in-jamai-raja-383959|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

== ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ==
ਗਾਂਗੁਲੀ ਦਾ ਜਨਮ [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] ਦੇ [[ਕੋਲਕਾਤਾ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ [[ਕੋਲਕਾਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਕਲਕੱਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.hindu.com/mp/2006/08/10/stories/2006081001090200.htm|title=Comedy please!|date=10 August 2006|work=[[The Hindu]]|access-date=11 ਫ਼ਰਵਰੀ 2021|archive-date=25 ਜਨਵਰੀ 2013|archive-url=https://archive.today/20130125110505/http://www.hindu.com/mp/2006/08/10/stories/2006081001090200.htm|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.indiantelevision.com/interviews/y2k3/actor/mouliganguly.htm|title=Interview with actor Mouli Ganguly|date=7 May 2003|publisher=indiantelevision.com}}&lt;/ref&gt;

== ਕਰੀਅਰ ==
ਉਸਨੇ ਮਾਡਲਿੰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਈ ਟੀਵੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰਟ ਵਿਗਿਆਪਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.hindu.com/mp/2006/08/10/stories/2006081001090200.htm|title=Comedy please!|date=10 August 2006|work=[[The Hindu]]|access-date=11 ਫ਼ਰਵਰੀ 2021|archive-date=25 ਜਨਵਰੀ 2013|archive-url=https://archive.today/20130125110505/http://www.hindu.com/mp/2006/08/10/stories/2006081001090200.htm|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ [[ਨਾਸ਼ਪਾਤੀ|ਪੀਅਰਜ਼]], ਰਿਨ, ਪੋਂਡ ਫੇਸ ਵਾਸ਼, ਹੋਰਲਿਕਸ, ਰਸਨਾ, ਏਰੀਅਲ, ਕਲੋਜ਼-ਅਪ, ਪੈਪਸੋਡੈਂਟ, ਏਸ਼ੀਅਨ ਪੇਂਟਸ, ਬ੍ਰਿਟਾਨੀਆ, ਮੈਗੀ, ਸੈਫੋਲਾ ਅਤੇ ਬੰਬੇ ਡਾਈਂਗ ਆਦਿ ਉਤਪਾਦਾਂ ਲਈ ਮਾਡਲਿੰਗ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਉਸਨੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਅਪ੍ਰੈਲ 2001 ਵਿੱਚ ਗਾਂਗੁਲੀ ਨੂੰ 'ਕਹੀਂ ਕਿਸੀ ਰੋਜ਼' ਵਿੱਚ ਸ਼ੀਨਾ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਮਿਲੀ। ਇਸ ਸ਼ੋਅ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਮਿਲੀਆਂ। ਸ਼ੋਅ ਸਤੰਬਰ 2004 ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਕੁਟੰਬ ਅਤੇ ਕੁਕੁਸਮ ਵਿਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;hindu2006&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.hindu.com/mp/2006/08/10/stories/2006081001090200.htm|title=Comedy please!|date=10 August 2006|work=[[The Hindu]]|access-date=11 ਫ਼ਰਵਰੀ 2021|archive-date=25 ਜਨਵਰੀ 2013|archive-url=https://archive.today/20130125110505/http://www.hindu.com/mp/2006/08/10/stories/2006081001090200.htm|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; 2004 ਵਿੱਚ ਗਾਂਗੁਲੀ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ [[ਸੋਨੀ ਇੰਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਟੈਲੀਵਿਜਨ (ਭਾਰਤ)|ਸੋਨੀ ਟੀਵੀ]] ਦੇ ਸੀਰੀਅਲ ਸਾਕਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸਮੀਰ ਸੋਨੀ ਅਤੇ ਅਮਿਤ ਸਾਧ ਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਭੂਮਿਕਾ  ਵਿਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1040823/asp/calcutta/story_3660413.asp|title=TUBE TALK — Woman Power: Saakshi|date=23 August 2004|publisher=[[The Telegraph (Kolkata)]]}}&lt;/ref&gt;

ਉਸ ਦੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ [[ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਰਾਏ ਬੱਚਨ|ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਰਾਏ]] ਅਤੇ [[ਅਜੇ ਦੇਵਗਨ]] ਨਾਲ [[ਰਿਤੁਪਰਣੋ ਘੋਸ਼|ਰਿਤੂਪੋਰਨੋ ਘੋਸ਼]] ਦੀ ਅਲੋਚਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਫ਼ਿਲਮ ਰੇਨਕੋਟ (2004) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।&lt;ref name=&quot;hindu2006&quot;/&gt; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਵਕਫ਼ਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅਥਵਾਨ ਵਚਨ (2008) ਨਾਲ ਵਾਪਸੀ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://inhome.rediff.com/movies/2008/aug/27mouli.htm|title='I can't take the stress of reality shows'|date=27 August 2008|publisher=[[Rediff.com]] Movies}}&lt;/ref&gt;

2009 ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਤਤਕਾਲੀ ਬੁਆਏਫ੍ਰੈਂਡ ਅਤੇ ਸਹਿ-ਸਟਾਰ ਮਜਹਰ ਸਯਦ ਨਾਲ ਰਿਐਲਿਟੀ ਡਾਂਸ ਸ਼ੋਅ ''ਨੱਚ ਬਾਲੀਏ''  ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ।

ਉਸ ਨੇ 2012 ਵਿਚ ਸੋਨੀ ਟੀਵੀ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਸੀਰੀਅਲ ''ਕਆ ਹੂਆ ਤੇਰਾ ਵਾਦਾ''  ਵਿਚ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਸਮਝਦਾਰ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਔਰਤ ਹੈ, ਜੋ ਇਕ ਵਿਆਹੁਤਾ ਆਦਮੀ ਨਾਲ ਰੋਮਾਂਸ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-03-06/tv/31124597_1_characters-small-screen-baddies|title=Meanies next door|date=6 March 2012|work=[[The Times of India]]|access-date=2021-02-11|archive-date=2013-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20131215110322/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-03-06/tv/31124597_1_characters-small-screen-baddies|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; 2016 ਵਿੱਚ ਉਹ [[ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ]] ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 'ਜਮਾਈ ਰਾਜਾ' ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ 3 ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/jamai-rajas-season-3-to-have-mouli-ganguly-as-the-new-glamorous-and-evil-mother-in-law/|title=Jamai Raja's season 3 to have Mouli Ganguly as the new glamorous and evil mother-in-law!|date=3 August 2016|website=bollywoodlife.com|access-date=11 ਫ਼ਰਵਰੀ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20180225172814/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/jamai-rajas-season-3-to-have-mouli-ganguly-as-the-new-glamorous-and-evil-mother-in-law/|archive-date=25 ਫ਼ਰਵਰੀ 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ==
ਮੌਲੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੁਆਏਫ੍ਰੈਂਡ ਅਤੇ ''ਕਹੀਂ ਕਿਸੀ ਰੋਜ਼''  ਦੇ ਸਹਿ-ਅਦਾਕਾਰ ਮਜ਼ਹਰ ਸਯਦ ਨਾਲ 2010 ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਨੇੜਲੇ ਦੋਸਤਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tv/I-am-a-private-person-Mouli-Ganguly/articleshow/12056342.cms|title=I am a private person: Mouli Ganguly|date=29 February 2012|work=[[The Times of India]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-08-05/tv/28288200_1_mouli-ganguly-cameo-mystery-woman|title=Mouli wants to marry Mazhar|date=5 August 2010|work=The Times of India|access-date=2021-02-11|archive-date=2012-07-10|archive-url=https://archive.today/20120710175505/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-08-05/tv/28288200_1_mouli-ganguly-cameo-mystery-woman|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-mouli-ganguly-and-mazhar-sayyed-have-a-private-wedding-1453800|title=Mouli Ganguly and Mazhar Sayyed have a private wedding!|date=29 February 2012|publisher=DNA India}}&lt;/ref&gt;

== ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ ==

=== ਫ਼ਿਲਮਾਂ ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!ਸਾਲ
! ਸਿਰਲੇਖ
! ਭੂਮਿਕਾ
! ਡਾਇਰੈਕਟਰ
! ਨੋਟ
|-
| 2004
| ''ਰੇਨਕੋਟ''
| ਸ਼ੈਨਾ
| [[ਰਿਤੁਪਰਣੋ ਘੋਸ਼|ਰਿਤੁਪਰਨੋ ਘੋਸ਼]]
|
|-
| 2007
| ''68 ਪੇਜਸ''
| ਮਾਨਸੀ
| ਸ਼੍ਰੀਧਰ ਰੰਗਾਇਣ
|
|-
| 2010
| ''ਇਟ'ਸ ਮੈਨ'ਜ਼ ਵਰਲਡ''
|
| ਸਿਧਾਰਥ ਸੇਨ ਗੁਪਤਾ
|
|-
| 2011
| ''ਚਲੋ ਪਲਟੈ''
| ਮਾਲਿਨੀ
| ਹਰਨਾਥ ਚੱਕਰਵਰਤੀ
| ਬੰਗਾਲੀ ਫ਼ਿਲਮ
|-
| 2019
| ''ਕਿਸੇਬਾਜ਼''
|
| ਅਨੰਤ ਜੈਤਪਾਲ
| &lt;ref&gt;{{Cite tweet|date=29 May 2019|title=PVR Pictures to release #Kissebaaz on 14 June 2019... Stars Pankaj Tripathi, Rahul Bagga, Anupriya Goenka, Evelyn Sharma, Zakir Hussain, Rajesh Sharma and Mouli Ganguly... Directed by debutant Annant Jaaitpaal... Here’s the first look poster: https://t.co/xiRopZJt5L}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
|-
|}

=== ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!ਸਾਲ
! ਨਾਮ
! ਭੂਮਿਕਾ
! ਨੋਟ
|-
| 1996
| ''ਬਖਸ਼ੋ ਰਹੱਸ਼ਯ''
| ਹੋਟਲ ਰਿਸ਼ੈਪਸ਼ਨਿਸਟ
|
|-
| 2000
| ਥ੍ਰਿਲਰ ਏਟ 10 
| ਸ਼ੰਮੀ ਨਾਰੰਗ
| (ਐਪੀਸੋਡ 56 - ਐਪੀਸੋਡ  60)
|-
| 2000
| ''ਮਿਲਨ''
|
|
|-
| 2001
| ''ਕਰਮ''
| ਮਾਨਸੀ
|
|-
| 2001-2004
| ''ਕਹੀਂ ਕਿਸੀ ਰੋਜ਼''
| ਸ਼ੈਨਾ ਸਿਕੰਦ / ਦੇਵਿਕਾ / ਮਾਨਸੀ
|
|-
| 2002
| ''ਸੀ.ਆਈ.ਡੀ.''
| ਡਾ. ਅਮ੍ਰਿਤਾ
| ਐਪੀਸੋਡ 229 ਅਤੇ 230 (16,23 ਅਗਸਤ 2002)
|-
| 2002
| ''ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਰਜੁਨ''
| ਸਮ੍ਰਿਤੀ / ਮਾਲਿਨੀ;
| ਐਪੀਸੋਡ 16 ਅਤੇ 17 (14, 21 ਅਕਤੂਬਰ 2002)
|-
| 2003
| ''ਕੁਟੁੰਬ''
| ਸ਼ਵੇਤਾ ਚਟੋਪਾਧਿਆਏ
|
|-
| 2004
| ''ਸਾਕਸ਼ੀ''
| ਸਾਕਸ਼ੀ ਸਿੰਘ
|
|-
| 2004
| ''ਸਾਹਿਬ ਬੀਵੀ ਗੁਲਾਮ''
| ਜਬਾ
|
|-
| 2005
| ''ਕਕੁਸਮ''
| ਵਿਧੀ ਚੋਪੜਾ / ਵਿਧੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਕਪੂਰ
|
|-
| 2005-2006
| ''ਸਰਕਾਰਰ: ਰਿਸ਼ਤੋਂ ਕੀ ਅਣਕਹੀ ਕਹਾਨੀ''
| ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ
|
|-
| 2006
| ''ਰੇਸ਼ਮ ਡਾਂਖ''
| ਦਿਵਿਆ
|
|-
| 2008-2009
| ''ਅਥਵਾਨ ਵਚਨ''
| ਮਨਾਲੀ
|
|-
| 2008-2009
| ''ਨੱਚ ਬੱਲੀਏ''
| ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼
|
|-
| 2010
| ''ਲਾਗੀ ਤੁਝਸੇ ਲਗਨ''
| ਸੁਬਲਕਸ਼ਮੀ
|
|-
| 2010
| ''ਮਨੋ ਯਾ ਨਾ ਮਾਨੋ 2''
| ਕਾਮਿਨੀ
| ਐਪੀਸੋਡ 10 (19 ਸਤੰਬਰ 2010)
|-
| 2012
| ''ਅਸਮਾਨ ਸੇ ਅਗੇ''
| ਰੋਸ਼ੀਨੀ
|
|-
| 2012
| ''ਅਦਾਲਤ''
| ਮੌਲੀ
|
|-
| 2012-2013
| ''ਕਿਆ ਹੂਆ ਤੇਰਾ ਵਾਦਾ'' 
| ਅਨੁਸ਼ਕਾ ਸਰਕਾਰ / ਅਮ੍ਰਿਤਾ ਸ਼ੌਰਿਆ ਮਿੱਤਰ / ਅਨੁਸ਼ਕਾ ਬਲਬੀਰ ਭੱਲਾ
|
|-
| 2013
| ''ਏਕ ਥੀ ਨਾਇਕਾ''
| ਤਨੁਸ਼੍ਰੀ ਧੀਰਜ ਦਾਸਗੁਪਤਾ
|
|-
| 2015
| ''ਸੂਰਯਪੁੱਤਰ ਕਰਨ''
| ਰਾਧਾ
|
|-
| 2016-2017
| ''ਜਮਾਈ ਰਾਜਾ''
| ਪਾਇਲ ਵਾਲੀਆ
|
|-
| 2019
| ''ਸ਼ਕਤੀ - ਅਸਤਿਤਵ ਕੇ ਅਹਿਸਾਸ ਕੀ''
| ਸ਼ਰੂਤੀ ਨਿਸ਼ਾਂਤ ਭੱਲਾ
|
|}

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* {{IMDB name|1616627}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਾਲੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1982]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]]</text>
      <sha1>94hkx7rulomb9eblivyt7od8zv1uln8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਖੁੜੀ ਅਵਸਥੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132762</id>
    <revision>
      <id>849870</id>
      <parentid>753596</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T00:02:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13544" sha1="snd23npw1hoi3y159boa4qf8v2kd1yk" xml:space="preserve">
{{Infobox person
| name               = ਪੰਖੁੜੀ ਅਵਸਥੀ
| image              = Pankhuri Awasthy in January 2020.jpg
| caption            = ਅਵਸਥੀ ਜਨਵਰੀ 2020 ਦੌਰਾਨ।
| birth_name         = 
| birth_date         = {{birth date and age|1991|03|31|df=y}}
| birth_place        = [[ਲਖਨਊ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਭਾਰਤ]]
| nationality        = [[ਭਾਰਤੀ]]
| occupation         = [[ਅਦਾਕਾਰਾ]]
| spouse             = {{marriage|ਗੌਤਮ ਰੋਡੇ|2018}}
| yearsactive        = 2014–present
| known_for          = ''ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨ'' &lt;br/&gt; ''ਯੇ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਆ ਕਹਿਲਾਤਾ ਹੈ'' &lt;br/&gt; ''ਸ਼ੁਭ ਮੰਗਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਾਵਧਾਨ''
| home_town          = 
| website            = 
}}

'''ਪੰਖੁੜੀ ਅਵਸਥੀ''' (ਜਨਮ 31 ਮਾਰਚ 1991) ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮੀ [[ਅਦਾਕਾਰਾ]] ਹੈ ਜੋ 'ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨ' ਵਿੱਚ ਰਜ਼ੀਆ, 'ਯੇ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਆ ਕਹਿਲਾਤਾ ਹੈ' ਵਿੱਚ ਵੇਦਿਕਾ ਅਤੇ ਸੂਰਯਪੁੱਤਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ [[ਦਰੌਪਦੀ|ਦ੍ਰੌਪਦੀ]] ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

== ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ==
ਅਵਸਥੀ ਦਾ ਜਨਮ 31 ਮਾਰਚ 1991ਨੂੰ [[ਲਖਨਊ]] ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;TOI&quot;&gt;{{Cite web|url=http://m.timesofindia.com/tv/news/hindi/How-Pankhuri-Awasthy-became-Razia-Sultan/articleshow/46274474.cms|title=How Pankhuri Awasthy became Razia Sultan|publisher=Times of India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bhaskar.com/bollywood/news/ENT-TV-IFTM-actress-pankhuri-awasthy-celebrates-birthday-with-gautam-rode-5843184-PHO.html|title=TV एक्ट्रेस ने यूं सेलिब्रेट किया बर्थडे, हसबैंड से हैं 13 साल छोटी, PHOTOS|date=3 April 2018|work=[[Dainik Bhaskar]]|access-date=16 March 2019|language=hi}}&lt;/ref&gt; ਉਸਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਪਰ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਲਈ [[ਬੰਗਲੌਰ|ਬੈਂਗਲੁਰੂ]] ਚਲੀ ਗਈ। 2014 ਵਿੱਚ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਭਿਨੈ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ [[ਮੁੰਬਈ]] ਚਲੀ ਗਈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/pankhuri-awasthy-aka-vedika-is-feeling-grateful-as-she-completes-5-years-in-mumbai/articleshow/71576352.cms|title=Pankhuri Awasthy aka Vedika is feeling grateful as she completes 5 years in Mumbai|date=14 October 2019|work=The Times of India|access-date=18 January 2020|language=en}}&lt;/ref&gt;

== ਕਰੀਅਰ ==
ਪੰਖੁੜੀ ਅਵਸਥੀ ਨੇ ਐਮਟੀਵੀ ਫਨਾਹ ਸੀਜ਼ਨ 2 ਵਿੱਚ ਸੇਹਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਐਂਡ ਟੀਵੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਟਕ [[ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਸਨੇ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਨਾਟਕ ਸੂਰਯਪੁੱਤਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰੋਪਦੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। 2017 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ [[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ]] ਦੇ ਸ਼ੋਅ 'ਕਆ ਕਸੂਰ ਹੈ ਅਮਲਾ ਕਾ?' ਵਿਚ ਅਮਲਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਮਸ਼ਹੂਰ ਤੁਰਕੀ ਸ਼ੋਅ 'ਫਤਮਾਗਲਾਨ ਸੁਨੂ ਨੇ' ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਰੂਪ ਹੈ।

2019 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ ਦੇ ਸ਼ੋਅ ਕੌਨ ਹੈ? ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਐਪੀਸੋਡਿਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਐਂਡ ਟੀਵੀ ਦੇ ਸ਼ੋਅ ਲਾਲ ਇਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਜੂਨ 2019 ਤੋਂ ਜਨਵਰੀ 2020 ਤੱਕ ਉਸਨੇ [[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ]] ਦੇ ਨਾਟਕ ਯੇ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਆ ਕਹਿਲਾਤਾ ਹੈ&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.dnaindia.com/television/report-after-hiatus-of-2-years-pankhuri-awasthy-to-make-a-comeback-on-tv-with-yeh-rishta-kya-kehlata-hai-2757821|title=After hiatus of 2 years, Pankhuri Awasthy to make a comeback on TV with 'Yeh Rishta Kya Kehlata Hai'|last=DNA|work=DNA India|access-date=8 June 2019}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/yeh-rishta-kya-kehlata-hais-vedika-aka-pankhuri-awasthy-receives-hate-messages-from-fans-of-shivangi-joshi-and-mohsin-khan/articleshow/70497465.cms|title=Yeh Rishta Kya Kehlata Hai's Vedika aka Pankhuri Awasthy receives hate messages from fans of Shivangi Joshi and Mohsin Khan|date=2 August 2019|work=Times Of India|access-date=2 December 2019}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/yeh-rishta-kya-kehlata-hais-pankhuri-awasthy-aka-vedika-posts-new-pic-from-naira-and-kartiks-bedroom-fans-get-upset/articleshow/71275847.cms|title=Yeh Rishta Kya Kehlata Hai's Pankhuri Awasthy aka Vedika posts new pic from Naira and Kartik's bedroom, fans get upset|date=24 September 2019|work=Times Of India|access-date=2 December 2019}}&lt;/ref&gt; ਵਿੱਚ ਵੈਦਿਕਾ ਅਗਰਵਾਲ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਉਹ ਇਸ ਡਰਾਮਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਸ ਟਰੈਕ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਚੋਟੀ ਦੇ 5 ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਰਹੀ। 

ਅਵਸਥੀ ਨੇ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ|ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸ਼ੁਭ ਮੰਗਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਾਵਧਾਨ ਨਾਲ ਕੀਤੀ, ਜੋ 21 ਫਰਵਰੀ 2020 ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.news18.com/news/movies/subh-mangal-zyada-savdhaans-script-was-hillarious-says-pankhuri-awasthy-2336687.html|title=Shubh Mangal Zyada Saavdhan's Script Was Hilarious, Says Pankhuri Awasthy|date=8 October 2019|work=News18|access-date=31 January 2020}}&lt;/ref&gt;

== ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ==
ਅਕਤੂਬਰ 2017 ਵਿੱਚ ਅਵਸਥੀ ਅਤੇ ਗੌਤਮ ਰੋਡੇ ਨੇ ਮੰਗਣੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/tv/gautam-rode-and-pankhuri-awasthy-to-tie-the-knot-in-alwar-see-pics/story-uUx2L4Q2fKGNQrjwpTTMUN.html|title=Gautam Rode and Pankhuri Awasthy to tie the knot in Alwar. See pics|date=5 February 2018|work=Hindustan Times|access-date=18 January 2020|language=en}}&lt;/ref&gt; ਫਰਵਰੀ 2018 ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਅਲਵਰ]] ਵਿਚ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/gautam-rode-ties-the-knot-with-pankhuri-awasthy-see-pics-and-videos/articleshow/62800339.cms|title=Gautam Rode wedding: The actor ties the knot with girlfriend Pankhuri Awasthy|last=TimeOfIndia.com|date=6 February 2018|work=[[The Times of India]]|access-date=16 March 2019}}&lt;/ref&gt;

== ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ ==

=== ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;margin-right: 0;&quot;
! scope=&quot;col&quot; |ਸਾਲ
! scope=&quot;col&quot; | ਨਾਮ
! scope=&quot;col&quot; | ਭੂਮਿਕਾ
! ਨੋਟ
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | {{Tooltip|Ref(s)|Reference(s)}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2014
| ''ਯੇ ਹੈ ਆਸ਼ਿਕੀ'' 
| ਸਾਇਮਾ (ਕਿੱਸਾ 47)
| ਡੈਬਿਉ; ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀ; ਐਪੀਸੋਡਿਕ
| &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/yeh-rishtas-pankhuri-awasthy-bags-her-first-film-a-look-at-her-journey-from-razia-sultan-to-shubh-mangal-zyada-saavdhan/photostory/71200361.cms|title=Yeh Rishta's Pankhuri Awasthy bags her first film: A look at her journey from Razia Sultan to Shubh Mangal Zyada Saavdhan|date=19 September 2019|website=The Times of India|access-date=18 January 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''ਐਮਟੀਵੀ ਫਨਾਹ ਸੀਜ਼ਨ 2''
| ਸੇਹਰ
|
| 
|-
| 2015
| ''ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨ''
| [[ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨ]]
| ਲੀਡ ਭੂਮਿਕਾ
| &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/television/tv-show-about-women-emperor-razia-sultan-launched/|title=TV show about women emperor Razia Sultan launched|last=PTI|date=4 February 2015|publisher=Indian Express|access-date=18 January 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2015 - 2016
| ''ਸੂਰਯਪੁੱਤਰ ਕਰਨ''
| [[ਦਰੌਪਦੀ|ਦ੍ਰੌਪਦੀ]]
| ਲੀਡ ਭੂਮਿਕਾ
| &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pinkvilla.com/tv/scoops/348694/draupadi-aka-pankhuri-awasthy-shares-her-experience-shooting-cheer-haran-sequence|title=Draupadi aka Pankhuri Awasthy shares her experience of shooting &quot;cheer-haran&quot; sequence for Suryaputra Karn|website=PINKVILLA|access-date=20 December 2019|archive-date=8 ਨਵੰਬਰ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221108045506/https://www.pinkvilla.com/tv/scoops/348694/draupadi-aka-pankhuri-awasthy-shares-her-experience-shooting-cheer-haran-sequence|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2017
| ''ਕਆ ਕੁਸੂਰ ਹੈ ਅਮਲਾ ਕਾ''
| ਅਮਲਾ
| ਲੀਡ ਭੂਮਿਕਾ
| &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/razia-sultan-actress-pankhuri-awasthy-to-play-the-lead-in-star-plus-adaptation-of-fatmagul|title=Razia Sultan actress Pankhuri Awasthy to play the lead in Star Plus' adaptation of Fatmagul|date=22 February 2017|access-date=16 ਫ਼ਰਵਰੀ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20181029152145/https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/razia-sultan-actress-pankhuri-awasthy-to-play-the-lead-in-star-plus-adaptation-of-fatmagul/|archive-date=29 ਅਕਤੂਬਰ 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2018
| ''ਕੌਨ ਹੈ?'' - ਦ ਮਿਸਟੀਰੀਅਸ ਡੋਲ ਆਫ ਪੁਤੂਲਗੰਜ 
| ਪਾਲੋਮਾ / ਅਨਵੇਸ਼ਾ (ਐਪੀਸੋਡ 2 ਅਤੇ ਐਪੀਸੋਡ 3)
| ਐਪੀਸੋਡਿਕ ਭੂਮਿਕਾ
| &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/cmcm/after-marrying-gautam-rode-pankhuri-awasthy-to-make-comeback-on-tv-in-khauff-opposite-abhishek-malik|title=After marrying Gautam Rode, Pankhuri Awasthy to make comeback on TV in Khauff opposite Abhishek Malik|website=Latest Indian news, Top Breaking headlines, Today Headlines, Top Stories at Free Press Journal|access-date=20 December 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''ਲਾਲ ਇਸ਼ਕ'' - ਮਯੋਂਗ
| ਐਪੀਸੋਡ 27
| ਐਪੀਸੋਡਿਕ ਭੂਮਿਕਾ
| &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tellybest.com/news/pankhuri-awasthy-and-jason-tham-bags-role-in-tv-show-laal-ishq|title=Pankhuri Awasthy and Jason Tham bags role in &amp;TV show Laal Ishq|website=www.tellybest.com|access-date=20 December 2019|archive-date=6 ਫ਼ਰਵਰੀ 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206090725/https://www.tellybest.com/news/pankhuri-awasthy-and-jason-tham-bags-role-in-tv-show-laal-ishq|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2019–2020
| ''ਯੇ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਆ ਕਹਿਲਾਤਾ ਹੈ''
| ਵੇਦਿਕਾ
| ਆਵਰਤੀ ਭੂਮਿਕਾ (ਸਥਿਤੀ ਵਿਰੋਧੀ)
| &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pinkvilla.com/tv/news-gossip/yeh-rishta-kya-kehlata-hai-pankhuri-awasthy-kickstarts-her-new-journey-shares-picture-sets-454657|title=Yeh Rishta Kya Kehlata Hai: Pankhuri Awasthy kickstarts her new journey; shares a picture from on sets|website=PINKVILLA|access-date=20 December 2019|archive-date=8 ਜੂਨ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608155249/http://www.pinkvilla.com/tv/news-gossip/yeh-rishta-kya-kehlata-hai-pankhuri-awasthy-kickstarts-her-new-journey-shares-picture-sets-454657|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|}

=== ਫ਼ਿਲਮਾਂ ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;margin-right: 0;&quot;
! scope=&quot;col&quot; |ਸਾਲ
! scope=&quot;col&quot; | ਫ਼ਿਲਮ
! scope=&quot;col&quot; | ਭੂਮਿਕਾ
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | ਨੋਟ
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | ਰੈਫ਼
|-
| 2020
| ''ਸ਼ੁਭ ਮੰਗਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਾਵਧਾਨ''
| ਕੁਸੁਮ ਨਿਗਮ
| ਡੈਬਿਉ ਫ਼ਿਲਮ
| &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.news18.com/news/movies/subh-mangal-zyada-savdhaans-script-was-hillarious-says-pankhuri-awasthy-2336687.html|title=Shubh Mangal Zyada Saavdhan's Script Was Hilarious, Says Pankhuri Awasthy|date=8 October 2019|work=News18|access-date=18 January 2020}}&lt;/ref&gt;
|}

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Notelist}}{{ਹਵਾਲੇ}}

{{ਹਵਾਲੇ}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁੰਬਈ ਦੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1991]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]]</text>
      <sha1>snd23npw1hoi3y159boa4qf8v2kd1yk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿੱਖ ਰਿਪੋਰਟ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133724</id>
    <revision>
      <id>849886</id>
      <parentid>834276</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T04:33:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20693" sha1="78ibf3k07xhk2be0j8hjvsccn1g5e4l" xml:space="preserve">{{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਜੱਥੇਬੰਦੀ|name=British Sikh Report|status=British charity|homepage={{URL|https://www.britishsikhreport.org/}}|dissolved=|website=www.britishsikhreport.org|footnotes=|founder=[[Jasvir Singh (barrister)|Jasvir Singh]] OBE|native_name=ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿੱਖ ਰਿਪੋਰਟ|leader_name2=Jagdev Singh Virdee MBE|leader_title=Chair|leader_title3=Academic Advisor|leader_name3=Dr Jagbir Jhutti-Johal OBE|parent_organization=Sikh Data Trust|abbreviation=BSR|leader_title2=Editor of the BSR|caption=Providing insights into the British Sikh community|leader_name=[[Jasvir Singh (barrister)|Jasvir Singh OBE]]|endowment=|image=Cover of the British Sikh Report 2018.png|location=[[London]]|type=[[non-governmental organization]]|founded_date={{Start date|2012}}|founding_location=[[London]], [[England]]|tax_id=None|registration_id=Trust|headquarters=[[London]], England|additional_location=[[Birmingham]] (Midlands)|revenue=|additional_location2=[[Manchester]] (North)|origins=|area_served=United Kingdom|product=Annual report created about British Sikhs|focus=Publishing an annual report on British Sikhs|services=Publishing an annual report on British Sikhs|method=|volunteers=10}}

'''ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿੱਖ ਰਿਪੋਰਟ''' ([[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] : ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿੱਖ ਰਿਪੋਰਟ) ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੀ.ਐਸ.ਆਰ. ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਸਾਲ ਸੰਸਦ ਵਿਚ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿਚਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਾਲਾਨਾ ਰਿਪੋਰਟ ਹੈ। ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਯੂ.ਕੇ. ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਰਕਾਰੀ, ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨਾਂ, ਕੰਪਨੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਹੈ।

== ਇਤਿਹਾਸ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Rt_Hon_Jeremy_Corbyn_MP_being_presented_with_the_British_Sikh_Report_2018.jpg|alt=|left|thumb| ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿੱਖ ਰਿਪੋਰਟ 2018 ਦੇ ਨਾਲ ਆਰਟੀ ਹਾਨ [[ਜੇਰਮੀ ਕੋਰਬਿਨ|ਜੇਰੇਮੀ ਕੋਰਬਿਨ ਐਮ ਪੀ]]]]
[[ਤਸਵੀਰ:Satinder_Sartaaj_the_famous_Sufi_songs_signing_a_copy_of_the_British_Sikh_Report.jpg|alt=|left|thumb| ਸੂਫੀ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਾਇਕ [[ਸਤਿੰਦਰ ਸਰਤਾਜ]] ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿੱਖ ਰਿਪੋਰਟ ਦੀ ਕਾੱਪੀ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ]]
ਬੀ.ਐਸ.ਆਰ. ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਜਸਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸਾਲ 2012 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਖੋਜ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ, ਵਕੀਲ, ਵਿਦਿਅਕ, ਸਮਾਜ ਸੇਵਕ, ਸੀਨੀਅਰ ਸਲਾਹਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਟੀਮ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬੀ.ਐਸ.ਆਰ. ਉੱਤੇ ਸਵੈਇੱਛੁਕ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.britishsikhreport.org/team|title=Team {{!}} British Sikh Report|website=britishsikhreport.org|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20180919211420/http://www.britishsikhreport.org/team/|archive-date=2018-09-19|access-date=2018-09-19}}&lt;/ref&gt; ਰਿਪੋਰਟ ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਜਗਦੇਵ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ ਐਮ.ਬੀ.ਈ. ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅੰਕੜਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.birmingham.ac.uk/staff/profiles/tr/singh-jasvir.aspx|title=Jasvir Singh|website=Department of Theology and Religion - University of Birmingham|language=en-gb|access-date=2018-06-27}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.gravesendreporter.co.uk/news/gravesend-resident-awarded-mbe-1-5553453|title=Gravesend statistician made MBE for services to Sikh community|last=Gantzer|first=Olivia|work=Gravesend Reporter|access-date=2018-07-01|language=en|archive-date=2018-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612035133/http://www.gravesendreporter.co.uk/news/gravesend-resident-awarded-mbe-1-5553453|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਰਿਪੋਰਟ ਲਗਭਗ 500 ਘੰਟੇ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ £ 30,000 ਦੀ ਲਾਗਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.britishsikhreport.org/faqs/|title=FAQs {{!}} British Sikh Report|website=britishsikhreport.org|language=en-US|access-date=2018-09-19|archive-date=2018-09-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20180919171734/http://www.britishsikhreport.org/faqs/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਬੀ.ਐਸ.ਆਰ. ਦਾ ਉਦੇਸ਼ &quot;ਯੂ.ਕੇ. ਵਿੱਚ 432,000 ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨਾ ਹੈ।&quot;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/77-of-british-sikhs-stressed-out-says-report/articleshow/63904160.cms|title=77% of British Sikhs stressed out, says report - Times of India|last=Canton|first=Naomi|work=The Times of India|access-date=2018-08-27}}&lt;/ref&gt; ਬੀ.ਐਸ.ਆਰ. &quot;ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਕੁਝ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਸਰਵੇਖਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ&quot; ਅਤੇ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Jandu|first=Gurbachan Singh|date=2014|title=British Sikh Report 2013|url=http://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&amp;db=a9h&amp;AN=118190884&amp;site=ehost-live|journal=Journal of Punjab Studies|volume=21|issue=1|pages=214–217|url-access=subscription|via=EBSCOhost}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&amp;db=nfh&amp;AN=7EH73319282&amp;site=ehost-live|title=Resilient Sikhs|last=Davies|first=Bess Twiston|date=8 June 2013|work=The Times|access-date=28 August 2018|via=EBSCOhost}}&lt;/ref&gt;

ਬੀ.ਐਸ.ਆਰ. ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-22782524|title=95% of British Sikhs 'proud of UK'|last=Talwar|first=Divya|date=2013-06-06|work=BBC News|access-date=2018-06-26|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/world-news/77-sikhs-in-britain-find-their-lives-stressful-report/story-qqiJkNY28LfLFtOQRWsKJL.html|title=77% Sikhs in Britain find their lives stressful: Report|last=Sonwalkar|first=Prasun|date=2018-04-25|work=Hindustan Times|access-date=2018-06-26|language=en}}&lt;/ref&gt; ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੰਸਦ ਵਿਚ ਇਸ ਰਿਪੋਰਟ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਜਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਖੋਜ ਅਤੇ ਸਫੈਦ ਪਰਚੇ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਸੈਕਟਰ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਸੈਕਟਰ ਸਮੂਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://publications.parliament.uk/pa/ld201314/ldhansrd/text/140303-0003.htm|title=Lords Hansard text for 03 Mar 2014 (pt 0003)|last=Westminster|first=Department of the Official Report (Hansard), House of Lords|website=Parliament.UK|language=en|access-date=2018-06-26}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://fabians.org.uk/new-report-reveals-snapshot-of-british-sikh-community/|title=New report reveals snapshot of British Sikh community|date=14 April 2014|website=Fabian Society|language=en|access-date=2018-06-26|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304131041/http://www.fabians.org.uk/new-report-reveals-snapshot-of-british-sikh-community/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਰਿਪੋਰਟ ਦਾ ਅਰਥ ਹੋਰ ਗੈਰ-ਸਿੱਖ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੂੰ ਯੂ.ਕੇ. ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਬਿਹਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.asianexpress.co.uk/2017/04/british-sikh-report-gives-new-insight/|title=Asian Express Newspaper|date=25 April 2017|website=British Sikh Report gives new insight|language=en|access-date=2018-08-28}}&lt;/ref&gt; ਬੀ.ਐਸ.ਆਰ. ਨੇ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿਚ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਚ ਇਕ ਪਾੜਾ ਭਰਿਆ ਹੈ।

2019 ਵਿਚ ਰਿਪੋਰਟ ਸਿੱਖ ਕੌਮੀ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਮਰਥਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2019-04-30b.54.0|title=Sikhs: Contribution to the UK — [Sir Edward Leigh in the Chair]: 30 Apr 2019: Westminster Hall debates|website=TheyWorkForYou|language=en|access-date=2019-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20190510143725/https://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2019-04-30b.54.0|archive-date=2019-05-10|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ਸਮੱਗਰੀ ==
ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਕ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ, ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪੜਚੋਲ, ਖੋਜ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਚੁਣੇ ਗਏ ਫੀਡਬੈਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Jandu|first=Gurbachan Singh|date=2014|title=British Sikh Report 2013|url=http://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&amp;db=a9h&amp;AN=118190884&amp;site=ehost-live|journal=Journal of Punjab Studies|volume=21|issue=1|pages=214–217|url-access=subscription|via=EBSCOhost}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFJandu2014&quot;&gt;Jandu, Gurbachan Singh (2014). &lt;span class=&quot;cs1-lock-subscription&quot; title=&quot;Paid subscription required&quot;&gt;[http://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&amp;db=a9h&amp;AN=118190884&amp;site=ehost-live &quot;British Sikh Report 2013&quot;]&lt;/span&gt;. ''Journal of Punjab Studies''. '''21''' (1): 214–217 &amp;#x2013; via EBSCOhost.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;  ਰਿਪੋਰਟ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਲਈ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੀ.ਐਸ.ਆਰ. ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-22782524|title=95% of British Sikhs 'proud of UK'|last=Talwar|first=Divya|date=2013-06-06|work=BBC News|access-date=2018-06-26|language=en-GB}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFTalwar2013&quot;&gt;Talwar, Divya (2013-06-06). [https://www.bbc.co.uk/news/uk-22782524 &quot;95% of British Sikhs 'proud of UK&lt;span class=&quot;cs1-kern-right&quot;&gt;'&lt;/span&gt;&quot;]. ''BBC News''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;2018-06-26&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.wlv.ac.uk/about-us/news-and-events/latest-news/2014/may-2014/academic-contributes-to-national-sikh-report-praised-by-pm.php|title=May 2014 - Academic contributes to national Sikh report praised by PM|date=2 May 2014|website=University of Wolverhampton|language=en|access-date=2018-06-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-31863060|title=Sikhs' voting intentions 'shifting'|last=Samani|first=Vishva|date=2015-03-13|work=BBC News|access-date=2018-06-26|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.tribuneindia.com/news/punjab/community/uk-sikhs-donate-125-m-to-charity-every-year/214376.html|title=UK Sikhs donate £125 m to charity every year|last=Sharma|first=Sarika|date=28 March 2016|website=The Tribune|access-date=28 August 2018|archive-date=21 ਅਕਤੂਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181021024711/https://www.tribuneindia.com/news/punjab/community/uk-sikhs-donate-125-m-to-charity-every-year/214376.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.asian-voice.com/Volumes/2017/1-April-2017/5th-Annual-British-Sikh-Report-launched-in-Parliament|title=5th Annual British Sikh Report launched in Parliament...|date=28 March 2017|website=Asian Voice|language=en-GB|access-date=2018-06-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/world-news/77-sikhs-in-britain-find-their-lives-stressful-report/story-qqiJkNY28LfLFtOQRWsKJL.html|title=77% Sikhs in Britain find their lives stressful: Report|last=Sonwalkar|first=Prasun|date=2018-04-25|work=Hindustan Times|access-date=2018-06-26|language=en}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFSonwalkar2018&quot;&gt;Sonwalkar, Prasun (2018-04-25). [https://www.hindustantimes.com/world-news/77-sikhs-in-britain-find-their-lives-stressful-report/story-qqiJkNY28LfLFtOQRWsKJL.html &quot;77% Sikhs in Britain find their lives stressful: Report&quot;]. ''Hindustan Times''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;2018-06-26&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; 2018 ਵਿੱਚ ਰਿਪੋਰਟ ਦਾ ਧਿਆਨ [[ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ]] ਸੀ,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.birmingham.ac.uk/schools/ptr/departments/theologyandreligion/news/2018/british-sikhs-stressed-out.aspx|title=77% of British Sikhs stressed out, says annual British Sikh Report|date=2 May 2018|website=University of Birmingham|language=en-gb|access-date=2018-08-27|archive-date=2018-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20181020224056/https://www.birmingham.ac.uk/schools/ptr/departments/theologyandreligion/news/2018/british-sikhs-stressed-out.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਅੰਦਰ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਸੰਬੰਧੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/av/uk-england-birmingham-44144460/mental-health-a-taboo-for-many-sikhs|title=I felt so low about myself|website=BBC News|language=en-GB|access-date=2018-10-20}}&lt;/ref&gt;

ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਉੱਤਰਦਾਤਾ ਇੱਕ ਦੁਆਰਾ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਆਨਲਾਈਨ ਅਧਿਐਨ ਹੈ,  ਜਿਹੜੇ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਪਹੁੰਚ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Jandu|first=Gurbachan Singh|date=2014|title=British Sikh Report 2013|url=http://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&amp;db=a9h&amp;AN=118190884&amp;site=ehost-live|journal=Journal of Punjab Studies|volume=21|issue=1|pages=214–217|url-access=subscription|via=EBSCOhost}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFJandu2014&quot;&gt;Jandu, Gurbachan Singh (2014). &lt;span class=&quot;cs1-lock-subscription&quot; title=&quot;Paid subscription required&quot;&gt;[http://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&amp;db=a9h&amp;AN=118190884&amp;site=ehost-live &quot;British Sikh Report 2013&quot;]&lt;/span&gt;. ''Journal of Punjab Studies''. '''21''' (1): 214–217 &amp;#x2013; via EBSCOhost.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

== ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ==
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿੱਖ ਰਿਪੋਰਟ ਟੀਮ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਕੰਮ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਵਾਰਡ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ:

* ਸਾਲ 2019 ਦੇ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿੱਖ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਅਤੇ ਬਰਮਿੰਘਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਲੈਕਚਰਾਰ,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2019/01/University-staff-recognised-in-New-Year-Honours.aspx|title=University staff recognised in New Year Honours|website=www.birmingham.ac.uk|access-date=2019-09-04}}&lt;/ref&gt;
* 2018 ਦੇ ਜਨਮਦਿਨ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿੱਖ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਜਗਦੇਵ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ ਨੇ ਅੰਕੜੇ ਅਤੇ ਯੂਕੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਐਮ.ਬੀ.ਈ. ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸੀਨੀਅਰ ਮਾਹਰ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/world-news/editor-of-british-sikh-report-conferred-royal-honour-for-services-to-statistics-sikh-community/story-1BkXCeLIk7T3sFyNMIkgOK.html|title=Editor of British Sikh Report conferred royal honour for services to statistics, Sikh community|date=2018-12-23|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2018-12-27}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Citation|title=181220 Jagdev Singh Virdee MBE Ceremony - Short Video|date=2018-12-22|url=https://vimeo.com/307860167}}&lt;/ref&gt;
* ਸਾਲ 2018 ਦੇ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਓਂਕਾਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾਪਕ ਟਰੱਸਟੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਯੂ.ਕੇ. ਵਿੱਚ ਫਾਊਂਡਿੰਗ  ਸਮੂਹਾਂ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਐਮ.ਬੀ.ਈ. ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀ ਬਣ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/uk-sikh-gets-mbe-for-boosting-interfaith-bonds/articleshow/62689938.cms|title=UK Sikh gets MBE for boosting interfaith bonds - Times of India|website=The Times of India|access-date=2018-12-27}}&lt;/ref&gt;
* ਸਾਲ 2017 ਦੇ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਚੇਅਰਮੈਨ, ਜਸਵੀਰ ਸਿੰਘ (ਬੈਰਿਸਟਰ) ਨੂੰ ਯੂ.ਕੇ. ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਏਕਤਾ ਲਈ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇਣ ਲਈ  ਓ.ਬੀ.ਈ. ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦਾ ਸਿੱਖ ਬਣ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/nri/other-news/london-barrister-becomes-youngest-sikh-to-receive-obe/articleshow/57983493.cms|title=London barrister becomes youngest Sikh to receive OBE - Times of India|website=The Times of India|access-date=2018-12-27}}&lt;/ref&gt;

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
* [[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ]]
* ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ

== ਹਵਾਲੇ ==
 

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* [http://www.britishsikhreport.org/ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿੱਖ ਰਿਪੋਰਟ]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਮਾਸ ਮੀਡੀਆ]]</text>
      <sha1>78ibf3k07xhk2be0j8hjvsccn1g5e4l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਬ੍ਰੈਡ ਮੋਂਡੋ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140171</id>
    <revision>
      <id>849888</id>
      <parentid>822853</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T04:43:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10343" sha1="dmwsgoyt2mr5c370zs96q7y9jguvo0f" xml:space="preserve">{{Infobox person|name=ਬ੍ਰੈਡ ਗੇਸੀਮੋਂਡੋ|image=Brad Mondo at Web Summit 2022.jpg|birth_date={{birth date and age|1994|10|28}}&lt;ref name=&quot;intheknow&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.intheknow.com/2020/11/13/brad-mondo/|title=Who is Brad Mondo? Meet the celebrity hairstylist who's worked with Charli D'Amelio|first=Emerald|last=Pellot|date=2020-11-13|website=In The Know|publisher=[[Verizon Media]]|access-date=2022-02-20|archive-date=2021-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128102926/https://www.intheknow.com/2020/11/13/brad-mondo/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;|birth_place=ਫਰੈਂਕਲਿਨ, ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ&lt;ref name=&quot;intheknow&quot; /&gt;|other_names=ਬ੍ਰੈਡ ਮੋਂਡੋ|education=ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ - ਡੇਵਿਸ ਥਾਏਰ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਕੂਲ|height=182 cms|occupation=ਹੇਅਰ ਸਟਾਈਲਿਸਟ, [[ਯੂਟਿਊਬ]]ਰ, ਉਦਯੋਗਪਤੀ|module={{Infobox YouTube personality
|embed                = yes
|channel_direct_url   = channel/UCoc_XJPj6YLMQDWtPDQcDtA
|channel_display_name = ਬ੍ਰੈਡ ਮੋਂਡੋ
|years_active         = 2015–ਮੌਜੂਦਾ
|subscribers          = 7.17 ਮਿਲੀਅਨ
|views                = 1.051 ਬਿਲੀਅਨ
|silver_button        = 
|silver_year          = 
|gold_button          = 
|gold_year            = 
|diamond_button       = 
|diamond_year         = 
|ruby_button          = 
|ruby_year            = 
|stats_update         = November 11, 2021}}}}

'''ਬ੍ਰੈਡ ਗੇਸੀਮੋਂਡੋ''', ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਬ੍ਰੈਡ ਮੋਂਡੋ''' (ਜਨਮ 28 ਅਕਤੂਬਰ, 1994) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,  ਇੱਕ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ|ਨਿਊਯਾਰਕ]] -ਅਧਾਰਤ ਹੇਅਰ ਸਟਾਈਲਿਸਟ, ਉਦਯੋਗਪਤੀ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.allure.com/story/brad-mondo-reacts-tiktok-hair-videos|title=How Brad Mondo Sparked a TikTok Hair Revolution Without Saying a Word|last=Dall'Asen|first=Nicola|date=2020-11-19|website=[[Allure (magazine)|Allure]]|quote=He's using it as inspiration for his own hair-care brand, XMondo, which is expanding to include its very first hair dyes.}}&lt;/ref&gt;

== ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ==
ਮੋਂਡੋ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਅਕਤੂਬਰ 1994 ਨੂੰ ਫਰੈਂਕਲਿਨ, ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਹੇਅਰ ਸਟਾਈਲਿਸਟ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ-ਕਦਮਾਂ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vogue.com/article/brad-mondo-tiktok-hair-stylist-fashion|title=Brad Mondo, TikTok's Favorite Hair Stylist, Has Killer Fashion Sense|last=Allaire|first=Christian|date=2021-01-10|website=[[Vogue (magazine)|Vogue]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tubefilter.com/2018/09/19/creators-going-pro-brad-mondo-youtube-hair-stylist-stars/|title=Creators Going Pro: Stylist To The Stars Brad Mondo Knew He Wanted To Be A YouTuber — So He &quot;Made It Happen&quot;|last=Hale|first=James|date=2018-09-19|website=[[TubeFilter]]}}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ 12 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ [[ਯੂਟਿਊਬ]] ਕਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕੈਲਵਿਨ ਕਲੇਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੇਲਜ਼ ਐਸੋਸੀਏਟ ਰਿਹਾ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.stylesrant.com/the-untold-truth-of-brad-mondo/|title=The untold truth of Brad Mondo|last=Rice|first=Lilyanne|date=31 March 2020|work=StylesRant|access-date=20 ਫ਼ਰਵਰੀ 2022|archive-date=21 ਅਕਤੂਬਰ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211021060714/https://www.stylesrant.com/the-untold-truth-of-brad-mondo/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.insider.com/youtuber-brad-mondo-hair-interview-2020-8|title=Brad Mondo shares how working at his dad's salon led him to become one of the most popular hairstylists on YouTube|last=Krause|first=Amanda|date=August 26, 2020|work=[[Insider Inc.|Insider]]}}&lt;/ref&gt;

== ਕਰੀਅਰ ==
ਮੋਂਡੋ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://behindthechair.com/articles/btc-exclusive-brad-mondos-social-media-tips-for-stylists/|title=BTC Exclusive: Brad Mondo's Social Media Tips For Stylists|date=2020-10-19|website=Behind The Chair|access-date=2022-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128140230/https://behindthechair.com/articles/btc-exclusive-brad-mondos-social-media-tips-for-stylists/|archive-date=2021-01-28|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://instinctmagazine.com/instinct-chats-to-brad-mondo-the-newest-youtube-sensation-and-all-around-hottie/|title=Instinct chats to Brad Mondo, the newest YouTube sensation, and all around hottie|last=Symes|first=Kevin|date=2018-03-09|website=[[Instinct (magazine)|Instinct]]}}&lt;/ref&gt; ਉੱਤੇ ਉਸਦੇ &quot;ਹੇਅਰ ਡ੍ਰੈਸਰ ਰਿਐਕਟਸ&quot; ਵੀਡੀਓਜ਼ ਅਤੇ ਹੇਅਰ ਸਟਾਈਲਿੰਗ 'ਤੇ ਵਿਦਿਅਕ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਛਾਣਿਆ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.allure.com/story/brad-mondo-reacts-tiktok-hair-videos|title=How Brad Mondo Sparked a TikTok Hair Revolution Without Saying a Word|last=Dall'Asen|first=Nicola|date=2020-11-19|website=[[Allure (magazine)|Allure]]|quote=He's using it as inspiration for his own hair-care brand, XMondo, which is expanding to include its very first hair dyes.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nbcnewyork.com/local/4-your-future-hair-hacks-with-brad-mondo/2485954/|title=4 Your Future: Hair Hacks With Brad Mondo|date=2020-06-26|website=[[WNBC|NBC New York]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.timeout.com/newyork/news/new-yorks-top-salons-share-advice-on-how-to-cut-your-hair-at-home-041020|title=New York's top salons share advice on how to cut your hair at home|last=Weaver|first=Shaye|date=2020-04-10|website=[[Time Out Group|TimeOut]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hercampus.com/school/luc/brad-mondo-has-blessed-us-his-hair-washing-hacks|title=Brad Mondo Has Blessed Us with His Hair Washing Hacks|date=2019-10-18|website=[[Her Campus]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.elitedaily.com/p/i-bleached-colored-my-hair-at-home-with-brad-mondos-help-31284048|title=I Bleached &amp; Colored My Hair At Home With Brad Mondo's Help|last=Massony|first=Theresa|date=2020-08-18|website=[[Elite Daily]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.popsugar.co.uk/beauty/brad-mondo-best-hair-videos-46818727|title=YouTuber Brad Mondo Will Teach You Everything About Hair, Wigs, and Styling Tools|last=Siegel|first=Sarah|date=2019-10-29|website=[[PopSugar]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.popsugar.co.uk/beauty/hairstylist-tips-coloring-your-hair-at-home-47378679|title=If You Just Can't Wait to Colour Your Hair, Follow This Hairdresser's At-Home Tips|last=Jackson|first=Danielle|date=2020-04-08|website=[[PopSugar]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nickiswift.com/229306/the-untold-truth-of-youtube-star-brad-mondo/|title=The Untold Truth Of YouTube Star Brad Mondo|last=Phillips|first=Hedy|date=2020-07-22|publisher=[[ZergNet]]}}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ ਚਾਰਲੀ ਡੀ'ਅਮੇਲੀਓ   ਡਾਕਟਰ ਮਾਈਕ,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=hnaSkcJWBLg|title=How To Cure Dry Scalp, Dandruff And Psoriasis With Dr.Mike|last=Mondo|first=Brad|date=2020-11-11|website=YouTube}}&lt;/ref&gt; ਵੈਨੇਸਾ ਹਜਿਨਸ, ਹੀਥਰ ਮਾਰਕਸ, ਜੋਆਨਾ ਸੇਡੀਆ  ਅਤੇ ਸ਼ੇ ਮਿਸ਼ੇਲ ਨਾਲ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਗੁਲਾਬੀ ਹਾਈਲਾਈਟਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.tubefilter.com/2019/03/15/brad-mondo-haircare-line-xmondo-youtube/|title=Stylist To The Stars Turned YouTuber Brad Mondo Launches Haircare Line XMONDO|last=Hale|first=James|date=March 15, 2019|work=www.tubefilter.com}}&lt;/ref&gt;

== ਐਕਸਮੋਂਡੋ ==
ਮੋਂਡੋ ਨੇ 2019 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਾਲ ਦੇਖਭਾਲ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਬ੍ਰਾਂਡ, ਐਕਸਮੋਂਡੋ ਹੇਅਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ 2020 ਵਿੱਚ ਐਕਸਮੋਂਡੋ ਕਲਰ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.allure.com/story/brad-mondo-reacts-tiktok-hair-videos|title=How Brad Mondo's Silent Reactions Sparked a TikTok Hair Revolution|last=Dall'Asen|first=Nicola|date=November 19, 2020|work=[[Allure magazine]]|language=en-us}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਤੀਜੇ ਸਲਾਨਾ ਅਮਰੀਕਨ ਇਨਫਲੂਐਂਸਰ ਅਵਾਰਡਜ਼ 2020 ਵਿੱਚ ''ਹੇਅਰ ਇਨਫਲੂਐਂਸਰ ਆਫ ਦ ਈਅਰ'' ਅਵਾਰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://styleutah.com/american-influencer-awards-virtual-night-and-winners/|title=American Influencer Awards Virtual Night and Winners – Style Utah|last=Redgrove|first=Alison|date=December 7, 2020|work=[[Style (magazine)|Style]] Utah|access-date=ਫ਼ਰਵਰੀ 20, 2022|archive-date=ਜਨਵਰੀ 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121074925/https://styleutah.com/american-influencer-awards-virtual-night-and-winners/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.yahoo.com/now/american-influencer-awards-names-top-150700905.html|title=American Influencer Awards Names Top Beauty Influencers and Creators for 2020|last=Staff|date=December 7, 2020|work=[[Yahoo!]]|access-date=ਫ਼ਰਵਰੀ 20, 2022|archive-date=ਜਨਵਰੀ 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128042139/https://www.yahoo.com/now/american-influencer-awards-names-top-150700905.html|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਯੂਟਿਊਬਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1994]]</text>
      <sha1>dmwsgoyt2mr5c370zs96q7y9jguvo0f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਐਲਿਸ ਰੇਜੀਨਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143798</id>
    <revision>
      <id>849894</id>
      <parentid>610291</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T07:29:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>156</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Elis-regina_(1).jpg|Elis-regina_(1).jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Túrelio|Túrelio]] because: [[:c:COM:L|Copyright violation]]: [[:c:User:Chronus|Chronus]] https://tineye.com/search/5d190b387572df7502e8f855026be647</comment>
      <origin>849894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4499" sha1="gnby5m32fd1pplekn7h25nm5zeb12p2" xml:space="preserve">{{Infobox musical artist &lt;!-- See Wikipedia:WikiProject Musicians --&gt;
| name             = Elis Regina
| image            =
| alias            = Pimentinha, Furacão
| background       = solo_singer
| birth_name       = Elis Regina Carvalho Costa
| birth_date       = {{Birth date|1945|3|17|mf=y}}
| birth_place      = [[Porto Alegre]], [[Rio Grande do Sul]], Brazil
| death_date       = {{Death date and age|1982|1|19|1945|3|17|mf=y}}
| death_place      = [[São Paulo]], Brazil
| genre            = [[Música popular brasileira]], [[samba]], [[pop music|pop]], [[rock music|rock]], [[bossa nova]]
| occupation       = Singer
| years_active     = 1961–1982
| label            = [[Continental Records|Continental]], [[CBS Records International|CBS]], [[Philips Records|Philips]]
}}

ਐਲਿਸ ਰੇਜੀਨਾ ਕਾਰਵਾਲਹੋ ਕੋਸਟਾ (17 ਮਾਰਚ, 1945 – 19 ਜਨਵਰੀ, 1982), ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਐਲਿਸ ਰੇਜੀਨਾ''' (ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲੀਅਨ ਪੁਰਤਗਾਲੀ: [eˈlis ʁeˈʒinɐ]) ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ [[ਜੈਜ਼]] ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲੀ ਗਾਇਕਾ ਸੀ। ਉਹ ਗਾਇਕਾਂ [[ਮਾਰੀਆ ਰੀਟਾ]] ਅਤੇ [[ਪੇਡਰੋ ਮਾਰੀਆਨੋ]] ਦੀ ਮਾਂ ਵੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;TheBrazilian&quot;&gt;{{cite book|last1=McGowan|first1=Chris |last2=Pessanha|first2=Ricardo |title=The Brazilian Sound: Samba, Bossa Nova, and the Popular Music of Brazil |url=https://archive.org/details/braziliansoundsa0000mcgo |url-access=registration|year=1998 |publisher=Temple University Press|isbn=978-1-56639-545-8|pages=[https://archive.org/details/braziliansoundsa0000mcgo/page/82 82]–}}&lt;/ref&gt;

ਉਹ 1965 ਵਿੱਚ [[ਟੀਵੀ ਐਕਸਲਜ਼ੀਅਰ]] ਤਿਉਹਾਰ ਗੀਤ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਐਡੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ &quot;ਅਰਾਸਟਾਓ&quot; ([[ਐਡੂ ਲੋਬੋ]] ਅਤੇ [[ਵਿਨੀਸੀਅਸ ਡੀ ਮੋਰੇਸ]] ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ) ਗਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ [[ਰਿਕਾਰਡਟੀਵੀ|ਟੀਵੀ ਰਿਕਾਰਡ]] 'ਤੇ ਇੱਕ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ''ਓ ਫਿਨੋ ਦਾ ਬੋਸਾ'' ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਉਸਦੀ ਵੋਕਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ &quot;ਕੋਮੋ ਨੋਸੋਸ ਪੈਸ&quot; [[(ਬੇਲਚਿਓਰ (ਗਾਇਕ)|ਬੇਲਚਿਓਰ)]], &quot;ਉਪਾ ਨੇਗੁਇਨਹੋ&quot; (ਈ. ਲੋਬੋ ਅਤੇ [[ਗਿਆਨਫ੍ਰਾਂਸੇਸਕੋ ਗੁਆਰਨੀਏਰੀ]]), &quot;ਮਡਾਲੇਨਾ&quot; ([[ਇਵਾਨ ਲਿੰਸ]]), &quot;ਕਾਸਾ ਨੋ ਕੈਂਪੋ&quot; ([[ਜ਼ੇ ਰੋਡਰਿਕਸ]] ਅਤੇ ਟਵੀਟੋ), &quot;[[ਅਗੁਆਸ ਡੇ ਮਾਰਕੋ]]&quot; ([[ਐਂਟੋਨੀਓ ਕਾਰਲੋਸ ਜੋਬਿਮ|ਟੌਮ ਜੋਬਿਮ]]), &quot;ਐਟਰਾਸ ਦਾ ਪੋਰਟਾ&quot; ([[ਚਿਕੋ ਬੁਆਰਕੇ]] ਅਤੇ [[ਫਰਾਂਸਿਸ ਹਿਮ]]), &quot;ਓ ਬੇਬਾਡੋ ਈ ਏ ਇਕੁਇਲਿਬ੍ਰਿਸਟਾ&quot; ([[ਅਲਦੀਰ ਬਲੈਂਕ]] ਅਤੇ [[ਜੋਆਓ ਬੋਸਕੋ]]), &quot;ਕਨਵਰਸੈਂਡੋ ਨੋ ਬਾਰ&quot; ([[ਮਿਲਟਨ ਨੈਸੀਮੈਂਟੋ|ਮਿਲਟਨ ਨਾਸੀਮੈਂਟੋ]]) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 

36 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਬੇਵਕਤੀ ਮੌਤ ਨੇ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਦਿੱਤਾ।&lt;ref name=&quot;Brasil.gov&quot;&gt;{{Cite journal |title=Elis Regina (1945–1982) |publisher=Federative Republic of Brazil |url=http://www.brasil.gov.br/sobre/culture/brazilian-artists/music/elis-regina-1945-1982 |archive-url=https://archive.today/20121201223221/http://www.brasil.gov.br/sobre/culture/brazilian-artists/music/elis-regina-1945-1982 |url-status=dead |archive-date=2012-12-01 |access-date=2010-12-03  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Goés, 2007, p.187&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Pugialli, 2006, p.170.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Silva, 2002, p.193.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Arashiro, 1995, p.39.&lt;/ref&gt;

==ਹਵਾਲੇ==</text>
      <sha1>gnby5m32fd1pplekn7h25nm5zeb12p2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪ੍ਰਿਯਮ ਗਰਗ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144006</id>
    <revision>
      <id>849869</id>
      <parentid>767203</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T23:31:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7691" sha1="ske5y4qdy19smosfk0aqwpwgjkh29mq" xml:space="preserve">{{Infobox cricketer
|                name = ਪ੍ਰਿਯਮ ਗਰਗ
|               image = 
|             country = 
|            fullname = 
|          birth_date = {{ਜਨਮ ਮਿਤੀ ਅਤੇ ਉਮਰ|2000|11|30|df=yes}}
|         birth_place = [[ਮੇਰਠ]], [[ਉਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਭਾਰਤ
|          death_date = 
|         death_place = 
|             batting = ਸੱਜਾ ਹੱਥ
|             bowling = ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਮਧਿਅਮ ਗਤੀ
|                role = ਉਚ ਕ੍ਰਮ ਬਲੇਬਾਜ

|               club1 = [[ਉਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਉਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] 
|               year1 = 2018–ਵਰਤਮਾਨ
|               club2 = [[ਸਨਰਾਈਜ਼ਰਜ਼ ਹੈਦਰਾਬਾਦ]]
|               year2 = 2020–ਵਰਤਮਾਨ

|                date = 27 September 2021
|              source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1070180.html Cricinfo
}}
'''ਪ੍ਰਿਯਮ ਗਰਗ''' (ਜਨਮ 30 ਨਵੰਬਰ 2000) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਕ੍ਰਿਕਟ|ਕ੍ਰਿਕਟਰ]] ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Bio&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1070180.html |title=Priyam Garg |access-date=19 September 2018 |work=ESPN Cricinfo}}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ 19 ਸਤੰਬਰ 2018 ਨੂੰ 2018-19 [[ਵਿਜੇ ਹਜ਼ਾਰੇ ਟਰਾਫੀ]] ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਲਈ ਆਪਣੀ ਲਿਸਟ ਏ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ 1 ਨਵੰਬਰ 2018 ਨੂੰ 2018-19 [[ਰਣਜੀ ਟਰਾਫੀ]] ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਲਈ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;LA&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1156914.html |title=Elite B, Vijay Hazare Trophy at Delhi, Sep 19 2018 |access-date=19 September 2018 |work=ESPN Cricinfo}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1156950.html |title=Elite, Group C, Ranji Trophy at Kanpur, Nov 1-4 2018 |access-date=1 November 2018 |work=ESPN Cricinfo}}&lt;/ref&gt; ਦਸੰਬਰ 2018 ਵਿੱਚ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਮੈਚ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ ਪਹਿਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਦੋਹਰਾ ਸੈਂਕੜਾ ਲਗਾਇਆ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cricketcountry.com/news/ranji-trophy-2018-19-elite-c-round-7-day-2-tripura-crumble-after-priyam-garg-rinku-singh-drive-up-to-552-781994 |title=Ranji Trophy: Tripura crumble after Priyam Garg, Rinku Singh drive UP to 552 |work=Cricket Country |access-date=23 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224023939/https://www.cricketcountry.com/news/ranji-trophy-2018-19-elite-c-round-7-day-2-tripura-crumble-after-priyam-garg-rinku-singh-drive-up-to-552-781994 |archive-date=24 ਦਸੰਬਰ 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ 21 ਫਰਵਰੀ 2019 ਨੂੰ 2018-19 [[ਸਈਅਦ ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਅਲੀ ਟਰਾਫੀ]] ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਲਈ ਆਪਣਾ ਟੀ-ਟਵੰਟੀ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;T20&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157106.html |title=Group E, Syed Mushtaq Ali Trophy at Delhi, Feb 21 2019 |access-date=21 February 2019 |work=ESPN Cricinfo}}&lt;/ref&gt;

ਅਗਸਤ 2019 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ 2019-20 [[ਦਲੀਪ ਟਰਾਫੀ]] &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/27331972/shubman-gill-priyank-panchal-faiz-fazal-lead-duleep-trophy-sides |title=Shubman Gill, Priyank Panchal and Faiz Fazal to lead Duleep Trophy sides |work=ESPN Cricinfo |access-date=6 August 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.cricketcountry.com/news/duleep-trophy-2019-shubman-gill-faiz-fazal-and-priyank-panchal-to-lead-duleep-trophy-2019-squad-fixtures-schedule-876560 |title=Duleep Trophy 2019: Shubman Gill, Faiz Fazal and Priyank Panchal to lead as Indian domestic cricket season opens |work=Cricket Country |access-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806083650/https://www.cricketcountry.com/news/duleep-trophy-2019-shubman-gill-faiz-fazal-and-priyank-panchal-to-lead-duleep-trophy-2019-squad-fixtures-schedule-876560 |archive-date=6 ਅਗਸਤ 2019 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਲਈ ਇੰਡੀਆ ਗ੍ਰੀਨ ਦੀ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਕਤੂਬਰ 2019 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ 2019-20 [[ਦੇਵਧਰ ਟਰਾਫੀ]] ਲਈ ਭਾਰਤ ਸੀ ਦੀ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/deodhar-trophy-2019-squads-india-a-india-b-india-c-parthiv-patel-shubman-gill-anuma-vihari-ranchi/article29788595.ece |title=Deodhar Trophy 2019: Hanuma Vihari, Parthiv, Shubman to lead; Yashasvi earns call-up |work=SportStar |access-date=25 October 2019}}&lt;/ref&gt; 2019-20 [[ਵਿਜੇ ਹਜ਼ਾਰੇ ਟਰਾਫੀ]] ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਛੇ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ 287 ਦੌੜਾਂ ਬਣਾਈਆਂ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.penbugs.com/the-new-sunriser-priyam-garg/ |title=The new &quot;Sunriser&quot;- Priyam Garg |work=Penbugs |access-date=3 October 2020 |archive-date=12 ਅਪ੍ਰੈਲ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412030916/https://www.penbugs.com/the-new-sunriser-priyam-garg/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਦਸੰਬਰ 2019 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ 2020 ਅੰਡਰ-19 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੀ ਟੀਮ ਦਾ ਕਪਤਾਨ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bcci.tv/articles/2019/news/139375/four-time-champion-india-announce-u19-cricket-world-cup-squad |title=Four-time champion India announce U19 Cricket World Cup squad |work=Board of Control for Cricket in India |access-date=2 December 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/28208037/priyam-garg-lead-india-19-world-cup |title=Priyam Garg to lead India at Under-19 World Cup |work=ESPN Cricinfo |access-date=2 December 2019}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਫਾਈਨਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਹਾਰ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2020-02-10|title=‘That was biggest factor,’: India U19 captain Priyam Garg after ‘bad day’ in U19 World Cup final|url=https://www.hindustantimes.com/cricket/that-was-biggest-factor-india-u19-captain-priyam-garg-after-bad-day-in-u19-world-cup-final/story-9q4xURdk6aadSyBDYY65tL.html|access-date=2021-10-23|website=Hindustan Times|language=en}}&lt;/ref&gt;

ਫਰਵਰੀ 2022 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ [[ਸਨਰਾਈਜ਼ਰਸ ਹੈਦਰਾਬਾਦ|ਸਨਰਾਈਜ਼ਰਜ਼ ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] ਨੇ 2022 [[ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ]] ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਲਈ ਨਿਲਾਮੀ ਵਿੱਚ ਖਰੀਦਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/ipl-2022-auction-the-list-of-sold-and-unsold-players-1300689 |title=IPL 2022 auction: The list of sold and unsold players |work=ESPN Cricinfo |access-date=13 February 2022}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕ੍ਰਿਕਟ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ]]</text>
      <sha1>ske5y4qdy19smosfk0aqwpwgjkh29mq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਚਤਰਥ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144386</id>
    <revision>
      <id>849809</id>
      <parentid>612523</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T12:42:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuldeepburjbhalaike</username>
        <id>18176</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ਮੌਤ 1959]] using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>849809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1240" sha1="j9lvhqeosjte6dfd3baktl8avvlmz3w" xml:space="preserve">'''ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਚਤਰਥ''' (? - 16 ਅਕਤੂਬਰ 1959) ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਸਨ। &lt;ref&gt; ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਗੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਰਚਨਾਵਲੀ, ਪੰਨਾ 628&lt;/ref&gt;

ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਚਤਰਥ ਦਾ ਜਨਮ [[ਪੋਠੋਹਾਰ]] ਦੇ ਪਿੰਡ ਸਈਅਦ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਉਪਰੰਤ ਉਹ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵੱਸ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਥੇ ਉਸ ਨੇ ਸਈਅਦ ਪੋਠੋਹਾਰ ਖਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। 

==ਰਚਨਾਵਾਂ==

===ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ===
*''ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਕਹਾਣੀਆਂ''
*''ਰਣਜੀਤ ਕਹਾਣੀਆਂ''
* ''ਪੁਸ਼ਪ ਪਟਾਰੀ''
*''ਸਰਦਾਰਨੀ''
*''ਨਵੀ ਲੀਹ''
*''ਦਸ ਦੁਆਰ'' (ਅਨੁਵਾਦ)&lt;ref&gt;https://archive.org/details/20191220_20191220_0431&lt;/ref&gt;
 
===ਹੋਰ===
* ''ਭਾਰਤ ਦੇ ਚਮਕਦੇ ਸਿਤਾਰੇ'' 

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1959]]</text>
      <sha1>j9lvhqeosjte6dfd3baktl8avvlmz3w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਖਸ਼ੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145058</id>
    <revision>
      <id>849852</id>
      <parentid>813695</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T20:57:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261011sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>849852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37045" sha1="dgj33gjdpnd0eqjn8lx73dyrbxfhlsg" xml:space="preserve">'''ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਖਸ਼ੀ''' (ਜਨਮ 1937), ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ 1977 ਵਿੱਚ ਬਰਮਿੰਘਮ ਏਰੀਆ ਹੈਲਥ ਅਥਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸਿਹਤ ਦਾ ਮੈਡੀਕਲ ਅਫਸਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ  [[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ]] ਵਿੱਚ 1978 ਦੇ ਚੇਚਕ ਦੇ ਪ੍ਰਕੋਪ ਦੌਰਾਨ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸਫਲ [[ਸੰਪਰਕ ਟਰੇਸਿੰਗ]] ਅਤੇ ਕੁਆਰੰਟੀਨ ਯਤਨਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਬਖਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੈਡੀਕਲ ਡਿਗਰੀ [[ਕੰਪਾਲਾ]], ਯੂਗਾਂਡਾ ਵਿੱਚ ਮੇਕੇਰੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਘਰੇਲੂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜ਼ੈਂਬੀਆ ਵਿੱਚ [[ਜ਼ੰਬੇਜ਼ੀ ਦਰਿਆ|ਜ਼ੈਂਬੇਜ਼ੀ]] ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ [[ਮਿਸ਼ੀਗਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਰੌਕੇਫ਼ੈੱਲਰ ਫ਼ਾਊਂਡੇਸ਼ਨ|ਰੌਕਫੈਲਰ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ]] ਰੱਖੀ। 1974 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਮੈਡੀਕਲ ਪੋਸਟਿੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੋਜ਼ਾਮਬੀਕ ਤੋਂ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ [[ਹੈਜ਼ਾ|ਹੈਜ਼ੇ]] ਦੇ ਪ੍ਰਕੋਪ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਉਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 1977 ਵਿੱਚ ਬਰਮਿੰਘਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੈਡੀਕਲ ਅਫਸਰ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਲਈ ਇੰਟਰਵਿਊ ਲਈ ਗਈ। ਚੇਚਕ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੇ ਆਪਣੇ ਯਤਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਨੇ ਬਰਮਿੰਘਮ ਵਿੱਚ [[ਹੈਪੇਟਾਈਟਿਸ ਏ|ਹੈਪੇਟਾਈਟਸ ਏ]], [[ਹੈਪੇਟਾਈਟਿਸ ਬੀ|ਹੈਪੇਟਾਈਟਸ ਬੀ]], [[ਮੈਨਿਨਜਾਈਟਿਸ]] ਅਤੇ [[ਟਾਈਫਾਈਡ ਬੁਖ਼ਾਰ|ਟਾਈਫਾਈਡ]] ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਪ੍ਰਕੋਪਾਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਿਆ।

ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਵਿੱਚ, ਬਖਸ਼ੀ ਨੇ ''ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਟੀਬੀ: ਏ ਟੇਲ ਆਫ਼ ਟੂ ਨੇਸ਼ਨਜ਼'' (2006) ਅਤੇ ''ਸਿੱਖਸ ਇਨ ਦ ਡਾਇਸਪੋਰਾ: ਸਿੱਖ ਫੇਥ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਲਈ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਗਾਈਡ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ।'' ''ਗਲੋਬਲ ਉਮਰ (2008) ਲਈ ਇੱਕ ਗਿਆਨ ਸੰਗ੍ਰਹਿ'' ।

== ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ==
ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਖਸ਼ੀ,  ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਰਿੰਦਰਜੀਤ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,&lt;ref&gt;{{Cite book|title=[[The Last Days of Smallpox|The Last Days of Smallpox; Tragedy in Birmingham]]|last=Pallen|first=Mark|year=2018|isbn=9781980455226|pages=114–122|chapter=36. Saving a city from smallpox|author-link=Mark Pallen}}&lt;/ref&gt; ਦਾ ਜਨਮ 1937 ਵਿੱਚ [[ਦਾਰ ਅਸ ਸਲਾਮ|ਦਾਰ ਏਸ ਸਲਾਮ]] ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਪਰਵਾਸੀਆਂ, ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ [[ਸਿੱਖ|ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖ]] ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਮੂਲ ਰਾਸ ਕੋਹ ਪਹਾੜੀਆਂ, [[ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ)]] (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਯੁੱਧ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ [[ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ|ਪੂਰਬੀ ਅਫਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=[[The Last Days of Smallpox|The Last Days of Smallpox; Tragedy in Birmingham]]|last=Pallen|first=Mark|year=2018|isbn=9781980455226|pages=114–122|chapter=36. Saving a city from smallpox|author-link=Mark Pallen}}&lt;/ref&gt;

ਦਾਰ ਏਸ ਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਰਤੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ 1960 ਵਿੱਚ [[ਕੰਪਾਲਾ]], ਯੂਗਾਂਡਾ ਵਿੱਚ ਮੇਕੇਰੇਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਦਵਾਈ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ, ਜਿੱਥੋਂ ਉਸਨੇ 1965 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=[[The Last Days of Smallpox|The Last Days of Smallpox; Tragedy in Birmingham]]|last=Pallen|first=Mark|year=2018|isbn=9781980455226|pages=114–122|chapter=36. Saving a city from smallpox|author-link=Mark Pallen}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFPallen2018&quot;&gt;[[ਮਾਰਕ ਪੈਲੇਨ|Pallen, Mark]] (2018). &quot;36. Saving a city from smallpox&quot;. ''[[ਚੇਚਕ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨ|The Last Days of Smallpox; Tragedy in Birmingham]]''. pp.&amp;nbsp;114–122. [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/9781980455226|&lt;bdi&gt;9781980455226&lt;/bdi&gt;]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/science/2020/nov/21/it-was-a-total-invasion-the-virus-that-came-back-from-the-dead|title='It was a total invasion': the virus that came back from the dead|last=Williams|first=Sally|date=21 November 2020|work=the Guardian|access-date=20 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220920155629/https://www.theguardian.com/science/2020/nov/21/it-was-a-total-invasion-the-virus-that-came-back-from-the-dead|archive-date=20 September 2022|language=en}}&lt;/ref&gt;{{Efn|The medical school at Makerere University in the mid-1960s had a wide network with reputable international specialist centres and experts.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Foster |first1=W. D. |title=Makerere Medical School: 50th Anniversary |journal=The British Medical Journal |date=1974 |volume=3 |issue=5932 |pages=675–678 |doi=10.1136/bmj.3.5932.675 |jstor=20470416 |pmid=4609535 |pmc=1611695 |url=https://www.jstor.org/stable/20470416 |issn=0007-1447|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;}} ਉਸੇ ਸਾਲ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਬਚਪਨ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਰਾਜਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/sikhsindiasporam0000bakh/page/n5/mode/2up|title=Sikhs in the diaspora : a modern guide to practice of the Sikh faith : a knowledge compendium for the global age|last1=Bakhshi|first1=Surinder|date=2008|publisher=Birmingham, UK : Sikh Publishing House in association with Ramgarhia Sikh Temple|isbn=978-0-9560728-0-1}}&lt;/ref&gt;

== ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੈਰੀਅਰ ==
ਘਰ ਦੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਖਸ਼ੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੈਡੀਕਲ ਅਫਸਰ ਪੋਸਟ ਮੋਂਗੂ, ਬਾਰੋਟਸਲੈਂਡ ਦੇ ਇੱਕ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=[[The Last Days of Smallpox|The Last Days of Smallpox; Tragedy in Birmingham]]|last=Pallen|first=Mark|year=2018|isbn=9781980455226|pages=114–122|chapter=36. Saving a city from smallpox|author-link=Mark Pallen}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFPallen2018&quot;&gt;[[ਮਾਰਕ ਪੈਲੇਨ|Pallen, Mark]] (2018). &quot;36. Saving a city from smallpox&quot;. ''[[ਚੇਚਕ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨ|The Last Days of Smallpox; Tragedy in Birmingham]]''. pp.&amp;nbsp;114–122. [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/9781980455226|&lt;bdi&gt;9781980455226&lt;/bdi&gt;]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ਜ਼ੈਂਬੀਆ ਵਿੱਚ [[ਜ਼ੰਬੇਜ਼ੀ ਦਰਿਆ|ਜ਼ੈਂਬੇਜ਼ੀ]] ਦੁਆਰਾ ਸਥਿਤ, ਉਸਨੇ ਬਾਰੋਟਸ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾਤਰ [[ਸੱਪ ਦਾ ਡੱਸਣਾ|ਸੱਪ]] ਦੇ ਕੱਟਣ ਅਤੇ [[ਟੀਬੀ|ਤਪਦਿਕ]] ਦਾ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;Bakhshi2006&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=lRYzh4_56qEC|title=Tuberculosis in the United Kingdom: A Tale of Two Nations|last=Bakhshi|first=Surinder|date=2006|publisher=Troubador Publishing Ltd|isbn=978-1-905237-53-1|location=Leicester|pages=ix-xii|language=en|chapter=Prologue}}&lt;/ref&gt; ਉੱਥੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਹ ਜ਼ੈਂਬੀਆ ਵਿੱਚ ਟੀਕਾਕਰਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਟੂਰ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਚਲਾ ਗਿਆ।&lt;ref name=&quot;Pallen2018ch36&quot; /&gt; ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ [[ਮਿਸ਼ੀਗਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਮਿਸ਼ੀਗਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ]] ਇੱਕ [[ਰੌਕੇਫ਼ੈੱਲਰ ਫ਼ਾਊਂਡੇਸ਼ਨ|ਰੌਕਫੈਲਰ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ]] ਰੱਖੀ, ਜਿੱਥੋਂ ਉਸਨੇ 1971 ਵਿੱਚ ਪਬਲਿਕ ਹੈਲਥ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰਜ਼ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;Pallen2018ch36&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Fellow&quot;&gt;{{Cite book|url=https://www.google.co.uk/books/edition/Directory_of_Fellows_1953_1974/M7E9AAAAIAAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;bsq=bakhshi+zambia&amp;dq=bakhshi+zambia&amp;printsec=frontcover|title=Directory of Fellows 1953-74|date=1974|page=12}}&lt;/ref&gt; ਜ਼ੈਂਬੀਆ ਵਾਪਸ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਉਸਨੂੰ ਖੇਤਰੀ ਮੈਡੀਕਲ ਅਫਸਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੋਜ਼ਾਮਬੀਕ ਦੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ [[ਹੈਜ਼ਾ]] ਫੈਲਣ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ।&lt;ref name=&quot;Pallen2018ch36&quot; /&gt;

1974 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੈਟਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਗਲੋਸਟਰਸ਼ਾਇਰ ਵਿੱਚ ਸੀਨੀਅਰ ਰਜਿਸਟਰਾਰ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਥੇਮਜ਼ ਉੱਤੇ ਕਿੰਗਸਟਨ ਵਿੱਚ ਰਜਿਸਟਰਾਰ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸਲਿਮਬ੍ਰਿਜ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;Pallen2018ch36&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5Zt4EAAAQBAJ&amp;newbks=0&amp;printsec=frontcover&amp;pg=PT588&amp;dq=bakhshi+medical+officer+of+environmental+health&amp;hl=en|title=Patient Zero: A Curious History of the World's Worst Diseases|last=Kang|first=Lydia|last2=Pedersen|first2=Nate|date=2021-11-16|publisher=Workman Publishing Company|isbn=978-1-5235-1536-3|language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ਬਰਮਿੰਘਮ ===
[[ਤਸਵੀਰ:The_Alpha_Tower,_Birmingham_-_DSC08757.JPG|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a4/The_Alpha_Tower%2C_Birmingham_-_DSC08757.JPG/220px-The_Alpha_Tower%2C_Birmingham_-_DSC08757.JPG|thumb| ਅਲਫ਼ਾ ਟਾਵਰ, ਬਰਮਿੰਘਮ]]
1977 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਬਰਮਿੰਘਮ ਏਰੀਆ ਹੈਲਥ ਅਥਾਰਟੀ ਲਈ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸਿਹਤ ਦਾ ਮੈਡੀਕਲ ਅਫਸਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/science/2020/nov/21/it-was-a-total-invasion-the-virus-that-came-back-from-the-dead|title='It was a total invasion': the virus that came back from the dead|last=Williams|first=Sally|date=21 November 2020|work=the Guardian|access-date=20 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220920155629/https://www.theguardian.com/science/2020/nov/21/it-was-a-total-invasion-the-virus-that-came-back-from-the-dead|archive-date=20 September 2022|language=en}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFWilliams2020&quot;&gt;Williams, Sally (21 November 2020). [https://web.archive.org/web/20220920155629/https://www.theguardian.com/science/2020/nov/21/it-was-a-total-invasion-the-virus-that-came-back-from-the-dead &quot;'It was a total invasion': the virus that came back from the dead&quot;]. ''the Guardian''. Archived from [https://www.theguardian.com/science/2020/nov/21/it-was-a-total-invasion-the-virus-that-came-back-from-the-dead the original] on 20 September 2022&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;20 September&lt;/span&gt; 2022&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;comm1979&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Hjs6AQAAIAAJ&amp;q=bakhshi|title=Parliamentary Papers, House of Commons and Command|date=1979|publisher=H.M. Stationery Office|pages=70–73|language=en}}&lt;/ref&gt;{{Efn|The medical officer of environmental health was a relatively new post at the time, responsible to the local authority for preventing communicable disease and initiating appropriate measures. It largely replaced many duties of the former [[medical officer of health]], a statutory officer with responsibilities to the local authority in preventing disease, which was discontinued following the reorganisation of the [[National Health Service Reorganisation Act 1973|National Health Service Act of 1973]].&lt;ref name=Walrond1978&gt;{{cite book |last1=Walrond |first1=H. A. |title=The role of the medical officer in environmental health |date=1978 |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-721221-2 |url=https://www.nuffieldtrust.org.uk/files/2017-01/the-medical-role-in-environmental-health-web-final.pdf}}&lt;/ref&gt; The Birmingham Area Health Authority at the time was based in [[Alpha Tower]], [[Broad Street, Birmingham|Broad Street]], Birmingham.&lt;ref name=Mac2015&gt;{{cite book |editor1-last=Bax |editor1-first=A. |editor2-last=Fairfield |editor2-first=S. |title=The Macmillan Guide to the United Kingdom 1978-79 |date=2015 |publisher=The Macmillan Press |location=London |isbn=978-1-349-81511-1 |page=494 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Ot-vCwAAQBAJ&amp;dq=%22Birmingham+Area+Health+Authority%22+Alpha+Tower&amp;pg=PA494 |language=en |chapter=What Midlands}}&lt;/ref&gt;}} ਮਾਰਕ ਪੈਲੇਨ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ''ਦ ਲਾਸਟ ਡੇਜ਼ ਆਫ਼ ਸਮੈਲਪੌਕਸ'' (2018) ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Pallen2018ch36&quot;/&gt; ਬਖਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਰਿਸੈਪਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ &quot;ਉਸ ਵਰਗੇ ਲੋਕਾਂ&quot; ਨੂੰ ਲਿਫਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਅਲਫ਼ਾ ਟਾਵਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਇੰਟਰਵਿਊ ਲਈ ਪੌੜੀਆਂ ਦੀਆਂ 13 ਉਡਾਣਾਂ ਦੀ ਪੈਦਲ ਚੱਲੀ।&lt;ref name=&quot;Pallen2018ch36&quot; /&gt; ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪੈਲੇਨ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੈਲੀ ਵਿਲੀਅਮਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਇੰਟਰਵਿਊਆਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ, ਕਿ ਆਮ ਅੱਠ ਇੰਟਰਵਿਊਰਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਨੇ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਅਤੇ 20 ਉਸ ਦੀ ਇੰਟਰਵਿਊ ਕਰਨ ਲਈ ਆਏ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;Pallen2018ch36&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Williams2020&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Jones2018&quot;&gt;Jones, Ellen (2018) [https://www.bristol.ac.uk/media-library/sites/history/documents/dissertations/2018,%20Jones.pdf &quot;Conflict, community, and culture: an oral history of Sikh migrants in Birmingham, 1960-1979&quot;]. University of Bristol Department of Historical Studies, p.28&lt;/ref&gt;

ਦੋ ਘੰਟੇ ਦੀ ਇੰਟਰਵਿਊ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਵਾਲ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇੰਟਰਵਿਊਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮਾਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਵਿਚ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਸੂਚਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਫੈਸਲਾ ਅਧੂਰਾ ਸੀ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਲ ਨੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲ ਗਈ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Pallen2018ch36&quot;&gt;{{Cite book|title=[[The Last Days of Smallpox|The Last Days of Smallpox; Tragedy in Birmingham]]|last=Pallen|first=Mark|year=2018|isbn=9781980455226|pages=114–122|chapter=36. Saving a city from smallpox|author-link=Mark Pallen}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFPallen2018&quot;&gt;[[ਮਾਰਕ ਪੈਲੇਨ|Pallen, Mark]] (2018). &quot;36. Saving a city from smallpox&quot;. ''[[ਚੇਚਕ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨ|The Last Days of Smallpox; Tragedy in Birmingham]]''. pp.&amp;nbsp;114–122. [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/9781980455226|&lt;bdi&gt;9781980455226&lt;/bdi&gt;]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ ਵਿਲੀਅਮਜ਼ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ &quot;ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ - ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮੇਰਾ ਸੈਕਟਰੀ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਕੁਝ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੱਕ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, 'ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਅਫ਼ਸੋਸ ਹੈ - ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।'&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5Zt4EAAAQBAJ&amp;newbks=0&amp;printsec=frontcover&amp;pg=PT588&amp;dq=bakhshi+medical+officer+of+environmental+health&amp;hl=en|title=Patient Zero: A Curious History of the World's Worst Diseases|last=Kang|first=Lydia|last2=Pedersen|first2=Nate|date=2021-11-16|publisher=Workman Publishing Company|isbn=978-1-5235-1536-3|language=en}}&lt;/ref&gt; ਪੋਸਟ ਦੇ ਉਸ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਐਕਯੂਪੰਕਚਰਿਸਟ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ [[ਹੈਪੇਟਾਈਟਿਸ ਬੀ|ਹੈਪੇਟਾਈਟਸ ਬੀ]] ਦੇ ਪ੍ਰਕੋਪ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣਾ ਪਿਆ।&lt;ref name=&quot;Pallen2018ch36&quot; /&gt; ਗਲੋਸਟਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਘਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਬਰਮਿੰਘਮ ਅਤੇ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;Pallen2018ch36&quot; /&gt; ਉਸਦਾ ਦਫਤਰ ਬਰਮਿੰਘਮ ਮੈਡੀਕਲ ਸਕੂਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਅਲਾਸਡੇਅਰ ਗੇਡੇਸ ਦੇ ਉਸੇ ਕੋਰੀਡੋਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;Pallen2018ch36&quot; /&gt;

== 1978 ਚੇਚਕ ਦਾ ਪ੍ਰਕੋਪ ==
1978 ਵਿੱਚ, ਉਸਦੇ ਅਹੁਦੇ ਦੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ, ਬਖਸ਼ੀ ਨੂੰ ਬਰਮਿੰਘਮ ਵਿੱਚ ਚੇਚਕ ਦੇ ਪ੍ਰਕੋਪ ਦੌਰਾਨ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਦੇ ਸੰਚਾਲਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ [[ਚੇਚਕ]] ਦੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਫੈਲਣ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5Zt4EAAAQBAJ&amp;newbks=0&amp;printsec=frontcover&amp;pg=PT588&amp;dq=bakhshi+medical+officer+of+environmental+health&amp;hl=en|title=Patient Zero: A Curious History of the World's Worst Diseases|last=Kang|first=Lydia|last2=Pedersen|first2=Nate|date=2021-11-16|publisher=Workman Publishing Company|isbn=978-1-5235-1536-3|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.google.co.uk/books/edition/Patient_Zero/5Zt4EAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=bakhshi+medical+officer+of+environmental+health&amp;pg=PT588&amp;printsec=frontcover|title=Patient Zero: A Curious History of the World's Worst Diseases|last=Kang|first=Lydia|last2=Pedersen|first2=Nate|date=2021|publisher=Workman Publishing Company|isbn=978-1-5235-1536-3|page=588|language=en}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 25 ਅਗਸਤ 1978 ਨੂੰ ਬਰਮਿੰਘਮ ਵਿੱਚ ਚੇਚਕ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਚੇਚਕ ਦੇ ਪ੍ਰਕੋਪ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੀਟਿੰਗ ਉਸੇ ਦਿਨ ਹੋਈ।&lt;ref name=&quot;Pallen2018ch36&quot;/&gt; ਵਿਲੀਅਮ ਨਿਕੋਲ, ਬਰਮਿੰਘਮ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮੈਡੀਕਲ ਅਫਸਰ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ, ਕਮੇਟੀ ਵਿੱਚ ਬਖਸ਼ੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੈਨਰੀ ਬੈਡਸਨ ਅਤੇ ਗੇਡੇਸ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5Zt4EAAAQBAJ&amp;newbks=0&amp;printsec=frontcover&amp;pg=PT588&amp;dq=bakhshi+medical+officer+of+environmental+health&amp;hl=en|title=Patient Zero: A Curious History of the World's Worst Diseases|last=Kang|first=Lydia|last2=Pedersen|first2=Nate|date=2021-11-16|publisher=Workman Publishing Company|isbn=978-1-5235-1536-3|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Shooter.70&quot;&gt;{{Cite report|location=London}}&lt;/ref&gt;

ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ; ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ ਕਿ ਚੇਚਕ ਪਹਿਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਚੇਚਕ ਦੇ ਫੈਲਣ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ,&lt;ref name=&quot;Pallen2018ch36&quot;/&gt; ਬਖਸ਼ੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ [[ਸੰਪਰਕ ਟਰੇਸਿੰਗ]] ਅਤੇ ਕੁਆਰੰਟੀਨ, ਸੰਪਰਕਾਂ ਲਈ ਘਰ ਦਾ ਦੌਰਾ, [[ਟੀਕਾਕਰਣ|ਟੀਕਾਕਰਨ]] ਅਤੇ ਐਂਟੀਬਾਡੀ ਟੀਕੇ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5Zt4EAAAQBAJ&amp;newbks=0&amp;printsec=frontcover&amp;pg=PT588&amp;dq=bakhshi+medical+officer+of+environmental+health&amp;hl=en|title=Patient Zero: A Curious History of the World's Worst Diseases|last=Kang|first=Lydia|last2=Pedersen|first2=Nate|date=2021-11-16|publisher=Workman Publishing Company|isbn=978-1-5235-1536-3|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kang2021&quot;&gt;{{Cite book|url=https://www.google.co.uk/books/edition/Patient_Zero/5Zt4EAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=bakhshi+medical+officer+of+environmental+health&amp;pg=PT588&amp;printsec=frontcover|title=Patient Zero: A Curious History of the World's Worst Diseases|last=Kang|first=Lydia|last2=Pedersen|first2=Nate|date=2021|publisher=Workman Publishing Company|isbn=978-1-5235-1536-3|page=588|language=en}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFKangPedersen2021&quot;&gt;Kang, Lydia; Pedersen, Nate (2021). [https://www.google.co.uk/books/edition/Patient_Zero/5Zt4EAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=bakhshi+medical+officer+of+environmental+health&amp;pg=PT588&amp;printsec=frontcover ''Patient Zero: A Curious History of the World's Worst Diseases'']. Workman Publishing Company. p.&amp;nbsp;588. [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&amp;nbsp;[[ਵਿਸ਼ੇਸ਼: ਪੁਸਤਕ ਸਰੋਤ/978-1-5235-1536-3|&lt;bdi&gt;978-1-5235-1536-3&lt;/bdi&gt;]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ਪਾਲੇਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਖਸ਼ੀ ਨੇ ਬੇਰੋਕ ਫੰਡਿੰਗ, ਬਰਮਿੰਘਮ ਦੇ ਹੋਲੀਡੇ ਇਨ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਬਲੈਕ ਕੈਬ ਸੇਵਾ, ਸਥਾਨਕ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟਾਂ ਤੋਂ ਭੋਜਨ, ਅਤੇ ਲਗਭਗ 60 ਡਾਕਟਰਾਂ, 40 ਨਰਸਾਂ, 85 ਵਾਤਾਵਰਣ ਸਿਹਤ ਇੰਸਪੈਕਟਰਾਂ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਭਰਤੀ, ਕੀਟਾਣੂ-ਰਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਛੇ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਸੌ ਦੇ ਕਰੀਬ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸਟਾਫ਼।&lt;ref name=&quot;Pallen2018ch36&quot; /&gt; ਸਿਹਤ ਰਿਕਾਰਡ, ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਸੰਪਰਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 24 ਘੰਟਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਲੱਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;Pallen2018ch36&quot; /&gt; ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਸੰਪਰਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਮੈਡੀਕਲ ਸਟਾਫ, ਸਿਹਤ ਵਿਜ਼ਟਰ ਜਾਂ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ।&lt;ref name=&quot;Pallen2018ch36&quot; /&gt; ਬਖਸ਼ੀ ਨੇ ਇੰਡੈਕਸ ਕੇਸ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸੰਪਰਕਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲਈ।

ਇਹ ਬਖਸ਼ੀ ਹੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ [[ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ|ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ]] ਨੂੰ ਅਕਤੂਬਰ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਕੋਪ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਸੱਤ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ ਸੂਚਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਕਿ ਪ੍ਰਕੋਪ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਅਲਰਟ ਹਟਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;BM1978&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/bl/0002139/19781017/027/0027|title=Smallpox alert is lifted|date=17 October 1978|work=Birmingham Mail|page=27|via=[[British Newspaper Archive]]}}&lt;/ref&gt; ਰੋਕਥਾਮ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਸਫਲ ਰਹੀਆਂ,&lt;ref name=&quot;Kang2021&quot;/&gt; ਅਤੇ ਪ੍ਰਕੋਪ ਬਾਰੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਰਿਪੋਰਟ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇਗੀ:&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5Zt4EAAAQBAJ&amp;newbks=0&amp;printsec=frontcover&amp;pg=PT588&amp;dq=bakhshi+medical+officer+of+environmental+health&amp;hl=en|title=Patient Zero: A Curious History of the World's Worst Diseases|last=Kang|first=Lydia|last2=Pedersen|first2=Nate|date=2021-11-16|publisher=Workman Publishing Company|isbn=978-1-5235-1536-3|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;blockquote&gt;ਅਸੀਂ ਉਸ ਗਤੀ ਅਤੇ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਜਿਸ ਨਾਲ ਡਾਕਟਰ ਨਿਕੋਲ, ਏਰੀਆ ਮੈਡੀਕਲ ਅਫਸਰ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਟਾਫ ਅਤੇ ਬਰਮਿੰਘਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਮੈਡੀਕਲ ਸਕੂਲ ਦੇ ਸਟਾਫ ਨੇ ਚੇਚਕ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਣ 'ਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਫੈਲਣ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਪਾਰਕਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸੰਪਰਕਾਂ ਨੂੰ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ ਕਰਨ ਅਤੇ ਟੀਕੇ ਲਗਾਉਣ ਦੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਗੰਦਗੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਰੋਗਾਣੂ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਦੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਲਾਗ ਦੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਫੈਲਣ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।&lt;/blockquote&gt;ਬਰਮਿੰਘਮ ਵਿੱਚ ਮੈਡੀਕਲ ਅਫਸਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਉਹ [[ਹੈਪੇਟਾਈਟਿਸ ਏ|ਹੈਪੇਟਾਈਟਸ ਏ]],&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5Zt4EAAAQBAJ&amp;newbks=0&amp;printsec=frontcover&amp;pg=PT588&amp;dq=bakhshi+medical+officer+of+environmental+health&amp;hl=en|title=Patient Zero: A Curious History of the World's Worst Diseases|last=Kang|first=Lydia|last2=Pedersen|first2=Nate|date=2021-11-16|publisher=Workman Publishing Company|isbn=978-1-5235-1536-3|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Skidmore|first=S. J.|last2=Bakhshi|first2=S. S.|last3=Beedle|first3=R.|last4=Kimberley|first4=J.|date=April 1982|title=An outbreak of infectious hepatitis investigated using radioimmunoassays for hepatitis A virus antibody|url=https://archive.org/details/sim_epidemiology-and-infection_1982-04_88_2/page/351|journal=Epidemiology &amp; Infection|language=en|volume=88|issue=2|pages=351–354|doi=10.1017/S0022172400070194|issn=0022-1724|pmc=2133844|pmid=6278018}}&lt;/ref&gt; ਮੈਨਿਨਜਾਈਟਿਸ,&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/bl/0003661/19880211/013/0013|title=Meningitis hits ninth in city|date=11 February 1988|work=Birmingham News|page=13|via=[[British Newspaper Archive]]}}
&lt;/ref&gt; ਅਤੇ [[ਟਾਈਫਾਈਡ ਬੁਖ਼ਾਰ|ਟਾਈਫਾਈਡ]] ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਪ੍ਰਕੋਪਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.macearchive.org/films/central-news-east-04031988-typhoid-outbreak|title=Central News East: 04.03.1988: Typhoid Outbreak|date=22 June 2017|website=MACE Archive|language=en|access-date=27 September 2022}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ਰਟਾਇਰਮੈਂਟ ਵਿੱਚ, ਬਖਸ਼ੀ ਨੇ ''ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਟੀਬੀ: ਏ ਟੇਲ ਆਫ਼ ਟੂ ਨੇਸ਼ਨਜ਼'' (2006) ਅਤੇ ''ਸਿੱਖਸ ਇਨ ਦ ਡਾਇਸਪੋਰਾ: ਸਿੱਖ ਫੇਥ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਲਈ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਗਾਈਡ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ।'' ''ਗਲੋਬਲ ਉਮਰ (2008) ਲਈ ਇੱਕ ਗਿਆਨ ਸੰਗ੍ਰਹਿ'' ।&lt;ref name=&quot;Bakshi2008&quot;&gt;{{Cite book|url=https://archive.org/details/sikhsindiasporam0000bakh/page/n5/mode/2up|title=Sikhs in the diaspora : a modern guide to practice of the Sikh faith : a knowledge compendium for the global age|last=Bakhshi|first=Surinder|date=2008|publisher=Birmingham, UK : Sikh Publishing House in association with Ramgarhia Sikh Temple|isbn=978-0-9560728-0-1}}&lt;cite class=&quot;citation book cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFBakhshi2008&quot;&gt;Bakhshi, Surinder (2008). [[iarchive:sikhsindiasporam0000bakh/page/n5/mode/2up|''Sikhs in the diaspora : a modern guide to practice of the Sikh faith : a knowledge compendium for the global age'']]. Birmingham, UK : Sikh Publishing House in association with Ramgarhia Sikh Temple. [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&amp;nbsp;[[ਵਿਸ਼ੇਸ਼: ਪੁਸਤਕ ਸਰੋਤ/978-0-9560728-0-1|&lt;bdi&gt;978-0-9560728-0-1&lt;/bdi&gt;]].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

[[2019–20 ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਮਹਾਮਾਰੀ|ਕੋਵਿਡ-19 ਮਹਾਂਮਾਰੀ]] ਦੇ ਦੌਰਾਨ ''ਗਾਰਡੀਅਨ'' (2020) ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਅਮਜ਼ ਦੇ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਕਿ ਕੀ 1978 ਦੇ ਚੇਚਕ ਦਾ ਪ੍ਰਕੋਪ ਕੋਈ ਸਬਕ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਬਖਸ਼ੀ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ &quot;ਸੰਪਰਕ ਟਰੇਸਿੰਗ ਅਤੇ ਰੋਕਥਾਮ ਦੇ ਜੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਕੋਈ ਵੀ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਡਾਕਟਰ।&quot;&lt;ref name=&quot;Williams2020&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/science/2020/nov/21/it-was-a-total-invasion-the-virus-that-came-back-from-the-dead|title='It was a total invasion': the virus that came back from the dead|last=Williams|first=Sally|date=21 November 2020|work=the Guardian|access-date=20 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220920155629/https://www.theguardian.com/science/2020/nov/21/it-was-a-total-invasion-the-virus-that-came-back-from-the-dead|archive-date=20 September 2022|language=en}}&lt;/ref&gt;

== ਚੁਣੇ ਗਏ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ==

=== ਲੇਖ ===

* {{Cite journal|last=Nicol|first=W.|last2=Bakhshi|first2=S.S.|date=April 1980|title=Exotic Infectious Diseases: Smallpox|url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/146642408010000202?journalCode=rshc|journal=Royal Society of Health Journal|volume=100|issue=2|pages=41–47|doi=10.1177/146642408010000202|pmid=6992193}}
* {{Cite journal|last=Bakhshi|first=Surinder Singh|last2=Ali|first2=Shaukat|date=1995|title=Knowledge, attitude and behaviour of TB patients|url=https://www.jstor.org/stable/45160661|journal=Journal of Public Health Medicine|volume=17|issue=3|pages=343–348|issn=0957-4832|jstor=45160661|pmid=8527189}}
* {{Cite journal|last=Bakhshi|first=Surinder S.|last2=Hawker|first2=Jeremy|last3=Ali|first3=Shaukat|date=August 1997|title=The epidemiology of tuberculosis by ethnic group in Birmingham and its implications for future Trends in tuberculosis in the UK|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13557858.1997.9961823?journalCode=ceth20|journal=Ethnicity &amp; Health|volume=2|issue=3|pages=147–153|doi=10.1080/13557858.1997.9961823|pmid=9426979}}
* {{Cite journal|last=Bakhshi|first=S. S.|date=1 September 1997|title=Framework of epidemiological principles underlying chemical incidents surveillance plans and training implications for public health practitioners|url=https://academic.oup.com/jpubhealth/article/19/3/333/1504711|journal=Journal of Public Health|volume=19|issue=3|pages=333–340|doi=10.1093/oxfordjournals.pubmed.a024640|pmid=9347460}}
* {{Cite journal|last=Hawker|first=Jeremy I.|last2=Bakhshi|first2=Surinder S.|last3=Ali|first3=Shaukat|last4=Farrington|first4=C. Paddy|date=16 October 1999|title=Ecological analysis of ethnic differences in relation between tuberculosis and poverty|url=https://www.bmj.com/content/319/7216/1031.short?casa_token=i4ksh0xjlKkAAAAA:3Nxt9QdooMLDjL0kbBbLT_LIqISbNNoZbX4oiicPso_DFrEClKKYESdnwHQK8Bo38UHnwNYcpNU|journal=BMJ|language=en|volume=319|issue=7216|pages=1031–1034|doi=10.1136/bmj.319.7216.1031|issn=0959-8138|pmc=28253|pmid=10521193}}

=== ਕਿਤਾਬਾਂ ===

* {{Cite book|url=https://www.worldcat.org/title/64315598|title=Tuberculosis in the United Kingdom: A tale of two nations|date=2006|publisher=Matador|isbn=1-905237-53-7|location=Leicester}}
* {{Cite book|url=https://archive.org/details/sikhsindiasporam0000bakh/page/n5/mode/2up|title=Sikhs in the Diaspora: A modern guide to the practice of Sikh Faith. A knowledge compendium for the global age|date=2008|publisher=Birmingham, UK : Sikh Publishing House in association with Ramgarhia Sikh Temple|isbn=978-0-9560728-0-1}}

== ਫੁਟਨੋਟ ==
{{Notelist}}

== ਹਵਾਲੇ ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* {{YouTube|rgfybHTVe5A|Surinder Singh Bakshi: Becoming Birmingham's Medical Officer (2017)}}
* {{Cite web|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=Bakhshi+SS&amp;cauthor_id=9347460|title=Bakhshi SS - Search Results - PubMed|website=PubMed|language=en}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਲੇਖਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਿੱਖ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1937]]</text>
      <sha1>dgj33gjdpnd0eqjn8lx73dyrbxfhlsg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਬੀਸਟਲੀ ਟੇਲਜ਼</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145265</id>
    <revision>
      <id>849885</id>
      <parentid>838200</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T03:42:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3609" sha1="290bfx672iqb6a45czqlqqs5ldnoypk" xml:space="preserve">
'''''ਬੀਸਟਲੀ ਟੇਲਜ਼''''' [[ਵਿਕਰਮ ਸੇਠ]] (ਯੂ.ਕੇ.) ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਦਸ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ 1991 ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ , ਯੂ.ਐਸ  )।ਇਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਿਰਲੇਖ ਹੈ '''''ਬੀਸਟਲੀ ਟੇਲਜ਼ ਫਰਾਮ ਹੇਅਰ ਐਂਡ ਦੇਅਰ''''' ਅਤੇ, ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵਿੱਚ, ਸੇਠ ਨੇ ਕਿਹਾ, &quot;ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਭਾਰਤ ਤੋਂ, ਅਗਲੇ ਦੋ ਚੀਨ ਤੋਂ, ਅਗਲੇ ਦੋ ਗ੍ਰੀਸ ਤੋਂ, ਅਗਲੇ ਦੋ ਯੂਕਰੇਨ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਾਈਨਲ ਦੋ ਗੁੱਪ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਸਿੱਧੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਏ ਸਨ।

ਸੇਠ ਦੀ ਹਾਸੇ-ਮਜ਼ਾਕ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ [[ਕੱਛੂ ਅਤੇ ਖਰਗੋਸ਼|ਦ ਹੇਰ ਐਂਡ ਦ ਟੋਰਟੋਇਜ਼]] (ਪੀ.&amp;nbsp;43). ਉਸਦੇ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ ਹਾਰਨ ਵਾਲੇ, ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇਤੂ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

== ਸਮੱਗਰੀ ==

# ''ਮਗਰਮੱਛ ਅਤੇ ਬਾਂਦਰ''
# ''ਲੂਜ਼ ਅਤੇ ਮੱਛਰ''
# ''ਮਾਊਸ ਅਤੇ ਸੱਪ''
# ''ਚੂਹਾ ਅਤੇ ਬਲਦ''
# ''ਈਗਲ ਅਤੇ ਬੀਟਲ''
# ''ਖਰਗੋਸ਼ ਅਤੇ ਕੱਛੂ''
# ''ਬਿੱਲੀ ਅਤੇ ਕੁੱਕੜ''
# ''ਬੱਕਰੀ ਅਤੇ ਰਾਮ''
# ''ਡੱਡੂ ਅਤੇ ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ''
# ''ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਟ੍ਰੈਗੋਪਨ''

== ਅਨੁਕੂਲਤਾਵਾਂ ==
ਕਿਤਾਬ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ [[ਨਸੀਰੂਦੀਨ ਸ਼ਾਹ]], [[ਰਤਨਾ ਪਾਠਕ]], [[ਹੀਬਾ ਸ਼ਾਹ]], ਅਤੇ ਕੇਨੇਥ ਦੇਸਾਈ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{cite news |author=Snigdha Hasan |date=28 June 2017 |title=Veteran actors bring Vikram Seth's poetry about animal kingdom to life |url=https://www.mid-day.com/articles/mumbai-guide-panchatantra-vikram-seth-naseeruddin-shah-ratna-pathak-shah/18376195 |newspaper=[[Mid-Day]] |accessdate=20 November 2019 |archive-date=21 ਅਕਤੂਬਰ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181021053125/https://www.mid-day.com/articles/mumbai-guide-panchatantra-vikram-seth-naseeruddin-shah-ratna-pathak-shah/18376195 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/vikram-seths-poem-will-bring-naseeruddin-shah-and-ratna-pathak-shah-together-on-stage-343429/ |title=Vikram Seth’s poem will bring Naseeruddin Shah and Ratna Pathak together on stage! |date=7 May 2014 |website=bollywoodlife.com |publisher=Essel Group |accessdate=20 November 2019}} {{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/naseeruddin-shah-and-ratna-pathak-to-bring-alive-the-magic-of-indian-theatre-at-mountain-echoes-literary-festival-1239395/ |title=Naseeruddin Shah and Ratna Pathak to bring alive the magic of Indian theatre at Mountain Echoes Literary Festival |date=10 July 2018 |website=bollywoodlife.com |publisher=Essel Group |accessdate=20 November 2019}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕਰਮ ਸੇਠ ਦੁਆਰਾ ਕਵਿਤਾ]]</text>
      <sha1>290bfx672iqb6a45czqlqqs5ldnoypk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਬ੍ਰਿਸਬੇਨ ਟ੍ਰਾਂਜ਼ਿਟ ਸੈਂਟਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146595</id>
    <revision>
      <id>849887</id>
      <parentid>835476</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T04:39:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7534" sha1="30r0zuy0dn1blph15mtnuuoiczulkfy" xml:space="preserve">
 
[[ਤਸਵੀਰ:Brisbane-Transit-Centre_and_Holiday-Inn.jpg|thumb| ਜਾਰਜ ਸਟ੍ਰੀਟ ਤੋਂ ਪਹੁੰਚ]]
'''ਬ੍ਰਿਸਬੇਨ ਟ੍ਰਾਂਜ਼ਿਟ ਸੈਂਟਰ''', 151-171 ਰੋਮਾ ਸਟ੍ਰੀਟ, ਬ੍ਰਿਸਬੇਨ, [[ਕਵੀਨਜ਼ਲੈਂਡ|ਕੁਈਨਜ਼ਲੈਂਡ]], ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ, ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਦਾ ਬੱਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ 2020 ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਤਿੰਨ ਦਫਤਰੀ ਟਾਵਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.brisbanetimes.com.au/national/queensland/end-of-the-line-how-the-brisbane-transit-centre-will-be-demolished-20190919-p52sxk.html|title=End of the line: How the Brisbane Transit Centre will be demolished|last=Stone|first=Lucy|date=22 September 2019|publisher=Brisbane Times}}&lt;/ref&gt; ਇਸਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬ੍ਰਿਸਬੇਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਭੈੜੀ ਇਮਾਰਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://crossriverrail.qld.gov.au/news/were-you-at-the-1986-opening-of-the-brisbane-transit-centre/|title=Were you at the 1986 opening of the Brisbane Transit Centre?|date=13 February 2020|publisher=Cross River Rail Delivery Authority, Queensland Government}}&lt;/ref&gt;

1986 ਵਿੱਚ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ, ਬ੍ਰਿਸਬੇਨ ਟ੍ਰਾਂਜ਼ਿਟ ਸੈਂਟਰ ਕੁਈਨਜ਼ਲੈਂਡ ਪੁਲਿਸ ਸਰਵਿਸ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਅਤੇ ਰੋਮਾ ਸਟ੍ਰੀਟ ਪਾਰਕਲੈਂਡ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੀ। ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ, ਕੈਫੇ ਅਤੇ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਅਤੇ ਦੋ ਦਫਤਰੀ ਟਾਵਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110219031454/http://www.brisbanetransitcentre.com.au/Core/Content/Building-Profile/Content3048.aspx Building Profile] Brisbane Transit Centre&lt;/ref&gt; ਕੇਂਦਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਰੋਮਾ ਸਟ੍ਰੀਟ 'ਤੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੋਂ ਜਾਂ ਰੋਮਾ ਸਟਰੀਟ ਪਾਰਕਲੈਂਡ ਤੋਂ ਸੀ। ਮਾਰਚ 2016 ਵਿੱਚ, GPT ਨੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਪ੍ਰਾਈਮ ਪ੍ਰਾਪਰਟੀ ਫੰਡ ਦੇ ਸਹਿ-ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਜਾਇਦਾਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ।&lt;ref&gt;[http://www.couriermail.com.au/business/gpt-wholesale-office-fund-sells-its-half-stake-in-the-brisbane-transit-centre-to-coowner-australian-prime-property-fund-commercial-for-626-million/news-story/aba622b8476aef24db76fc16a0fe7cef GPT Wholesale Office Fund sells its half stake in the Brisbane Transit Centre-to co-owner Australian Prime Property Fund Commercial for $62.6 million] ''[[The Courier-Mail]]'' 11 March 2016&lt;/ref&gt;

== ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਦੀ ਕੋਚ ਯਾਤਰਾ ==
ਕੋਚ ਟਰਮੀਨਲ ਬ੍ਰਿਸਬੇਨ ਟ੍ਰਾਂਜ਼ਿਟ ਸੈਂਟਰ ਦੀ ਉਪਰਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ:

* ਟੈਂਟਰਫੀਲਡ ਅਤੇ ਮੋਰੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸਪਸ ਕੋਚ&lt;ref&gt;[http://www.crisps.com.au/ Service Runs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190416230215/http://www.crisps.com.au/ |date=2019-04-16 }} Crisps Coaches&lt;/ref&gt;
* ਗ੍ਰੇਹਾਊਂਡ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਕੁਈਨਜ਼ਲੈਂਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਤਰਰਾਜੀ ਅਤੇ ਬਾਇਰਨ ਬੇ ਅਤੇ ਸਿਡਨੀ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਜੀ ਸੇਵਾਵਾਂ&lt;ref&gt;[https://www.greyhound.com.au/information/timetables Timetables] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612142033/https://www.greyhound.com.au/information/timetables |date=2018-06-12 }} Greyhound Australia&lt;/ref&gt;
* [[ਟੂਵੂੰਬਾ|ਮੁਰੇ ਤੋਂ ਟੂਵੂਮਬਾ]] ਅਤੇ ਚਿਨਚਿਲਾ&lt;ref&gt;[http://www.dalbyherald.com.au/news/all-aboard-new-bus-for-dalby/2634954/ All aboard new bus for Dalby] ''Dalby Herald'' 12 May 2015&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.murrays.com.au/express-services/chinchilla-toowoomba-brisbane-express-timetable/|title=Daily Bus Service Brisbane, Toowoomba &amp; Chinchilla {{!}} Murrays Coaches|website=www.murrays.com.au|access-date=2019-10-13|archive-date=2019-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20191013092115/https://www.murrays.com.au/express-services/chinchilla-toowoomba-brisbane-express-timetable/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* ਕੈਸੀਨੋ ਲਈ NSW ਟ੍ਰੇਨਲਿੰਕ, ਸਿਡਨੀ ਲਈ ਰੇਲ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਨਾ
* ਕੇਅਰਨਜ਼, ਲਿਸਮੋਰ ਅਤੇ ਸਿਡਨੀ ਲਈ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਮੋਟਰ ਸੇਵਾ&lt;ref&gt;[https://www.premierms.com.au/PMS/pages/timetables/ Timetables] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220305141915/https://www.premierms.com.au/PMS/pages/timetables/ |date=2022-03-05 }} Premier Motor Service&lt;/ref&gt;
* ਬੱਸ ਕੁਈਨਜ਼ਲੈਂਡ ਤੋਂ ਮਾਉਂਟ ਈਸਾ ਅਤੇ ਚਾਰਲੇਵਿਲ ਲਈ

== ਰੇਲ ਯਾਤਰਾ ==
ਰੋਮਾ ਸਟ੍ਰੀਟ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਸਬੇਨ ਟ੍ਰਾਂਜ਼ਿਟ ਸੈਂਟਰ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੋਂ ਐਕਸੈਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਦੀਆਂ ਟਰੈਵਲਟ੍ਰੇਨ ਸੇਵਾਵਾਂ ਕੁਈਨਜ਼ਲੈਂਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;[http://www.queenslandrailtravel.com.au/RailServices/Pages/OurTrains.aspx Rail] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131208155657/http://www.queenslandrailtravel.com.au/RailServices/Pages/OurTrains.aspx#|date=8 December 2013}} Queensland Rail&lt;/ref&gt; NSW TrainLink ਸਿਡਨੀ ਲਈ ਇੱਕ XPT ਸੇਵਾ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਈਨਜ਼ਲੈਂਡ ਰੇਲ ਸਿਟੀ ਨੈਟਵਰਕ ਦਾ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।

== ਟ੍ਰਾਂਸਲਿੰਕ ਬੱਸਾਂ ==
ਰੋਮਾ ਸਟ੍ਰੀਟ ਬੱਸਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ [[ਬ੍ਰਿਸਬੇਨ ਆਵਾਜਾਈ|ਬ੍ਰਿਸਬੇਨ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ]] ਬੱਸਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

== ਢਾਹੁਣਾ ==
ਕਰਾਸ ਰਿਵਰ ਰੇਲ ਅਥਾਰਟੀ ਨੇ ਰੋਮਾ ਸਟਰੀਟ 'ਤੇ ਕਰਾਸ ਰਿਵਰ ਰੇਲ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਲਈ ਰਾਹ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਾਰਚ 2018 ਤੋਂ ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਟਾਵਰ ਅਤੇ ਹੋਟਲ ਜੇਨ ਸਮੇਤ ਪੂਰੇ ਬ੍ਰਿਸਬੇਨ ਟ੍ਰਾਂਜ਼ਿਟ ਸੈਂਟਰ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.couriermail.com.au/news/queensland/transport-minister-jackie-trad-seeks-public-input-to-revised-cross-river-rail-proposal-that-cuts-costs/news-story/4dfdea330dc3ea4b4046f5e64ced5476|title=What the Cross River plan will mean|access-date=26 September 2017}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ|2}}</text>
      <sha1>30r0zuy0dn1blph15mtnuuoiczulkfy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਬਲੂ ਗਰਲ (ਫ਼ਿਲਮ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148545</id>
    <revision>
      <id>849879</id>
      <parentid>814554</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T02:24:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5781" sha1="7w716e6zy5lsgijd2odozve128eev8p" xml:space="preserve">'''''ਬਲੂ ਗਰਲ''''' ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਡਰਾਮਾ [[ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮ|ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮ]] ਹੈ, ਜੋ ਕਬੀਰ ਮੈਕਨੀਲੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.latestly.com/lifestyle/meet-the-star-in-the-making-in-the-american-film-industry-kabir-mcneely-2561420.html|title=Meet the Star in the Making in the American Film Industry – Kabir McNeely {{!}} 🛍️ LatestLY|date=2021-06-18|website=LatestLY|access-date=2021-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029171336/https://www.latestly.com/lifestyle/meet-the-star-in-the-making-in-the-american-film-industry-kabir-mcneely-2561420.html|archive-date=2021-10-29|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਬੇਲਾ ਮਰਫੀ ਦੇ ਨਾਲ ਅਡੇਲ ਰੁਡਨਿਕ, ਅਨਾ-ਕਲੇਰ ਹੈਨਲੀ, ਕਬੀਰ ਮੈਕਨੀਲੀ, ਸੇਲੇਸਟੇ ਕੈਸੇਰੀਆ ਅਤੇ ਜੈਮੀ ਉਹਟੋਫ ਸਹਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਰਚੁਅਲ ਹੋਮਰੂਮ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਸੈੱਟ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਫ਼ਿਲਮ ਕੈਟੀ ਨਾਮ ਦੀ ਹਾਈ-ਸਕੂਲ ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ [[ਲੈਸਬੀਅਨ]] ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

== ਕਥਾਨਕ ==
ਜ਼ੂਮ ਹੋਮਰੂਮ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਸੈੱਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਕੇਟੀ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਲੈਸਬੀਅਨ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ। ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਲਈ ਤਰਸਦੀ ਹੋਈ, ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੀ ਅਧਿਆਪਕਾ ਵੈਲੇਰੀ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸਮਲਿੰਗੀ ਬੁਲੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਿਰਾਸ਼ ਦੋਸਤ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਰੱਖਿਆਹੀਣ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

== ਪਾਤਰ ==

* ਕੇਟੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੇਲਾ ਮਰਫੀ, ਇੱਕ ਲੈਸਬੀਅਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥਣ
* ਐਡੇਲ ਰੁਡਨਿਕ ਮਾਰਾ ਵਜੋਂ, ਇੱਕ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਬੁਲੀ
* ਵੈਲੇਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੈਮੀ ਉਹਟੋਫ, ਕੇਟੀ ਦੇ ਹੋਮਰੂਮ ਅਧਿਆਪਕ
* ਐਨਾ-ਕਲੇਰ ਹੈਨਲੀ ਜੈਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਕੇਟੀ ਦੇ ਦੋਸਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ
* ਕਬੀਰ ਮੈਕਨੀਲੀ ਕੋਨਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਅਸਮਰਥ ਸਾਬਕਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੋਸਤ
* ਕਲੋਏ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੇਲੇਸਟੇ ਕੈਸੇਰੀਆ, ਇੱਕ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਦੁਲਿੰਗੀ ਸਹਿਪਾਠੀ

ਮਾਏਵ ਤੁਮਾ, ਲੁਸੀ ਸਲਮੇਲਾ, ਏਰੀ ਖਾਵਿਨ, ਓਲੀਵੀਆ ਹੌਬਸ, ਕੋਰਟਨੀ ਮੈਕਡੈਨਲਡ, ਸਾਰਾਹ ਸੇਵਕ, ਮੈਸੀਨਾ ਕਾਮੇਸੋ, ਵੈਨੇਸਾ ਫੇਰੀਜ਼ੋਲੀ, ਐਮਿਲਿਆ ਵੈਗਨਰ, ਸਫੀਆ ਐਟ ਹਮੀਡੇਨ ਅਤੇ ਡੇਜ਼ੀ ਡੋਨਾਲਡਸਨ ਵੀ ਹੋਰ ਸਹਿਪਾਠੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ।

== ਪ੍ਰਾਪਤੀ ==

=== ਆਲੋਚਨਾ ===
''ਬਲੂ ਗਰਲ'' ਨੇ ਮਿਸ਼ਰਤ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://filmthreat.com/reviews/blue-girl/|title=Blue Girl {{!}} Film Threat|last=says|first=Kabir McNeely|date=2021-01-18|access-date=2021-10-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ukfilmreview.co.uk/post/blue-girl-short-film-review|title=Blue Girl short film review|last=Foley|first=Patrick|date=2021-04-29|website=UK Film Review|access-date=2021-10-18}}&lt;/ref&gt; ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਕਾਮਨਵੈਲਥ ਕਲੱਬ ਵਿੱਚ ਕਬੀਰ ਮੈਕਨੀਲੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਦੌਰਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.commonwealthclub.org/events/2021-07-22/kabir-mcneely-bullying-and-lgbtq-high-school-student|title=Kabir McNeely: Bullying and the LGBTQ High School Student|website=Commonwealth Club|access-date=2021-10-18}}&lt;/ref&gt;

=== ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ===
''ਬਲੂ ਗਰਲ'' ਨੇ ਇੰਡੀਐਕਸ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਸਮੇਤ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲਾਂ ਤੋਂ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤੇ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.marinij.com/2021/02/13/milestones-good-news-about-marin-people-120/|title=Milestones: Good news about Marin people|date=2021-02-13|website=Marin Independent Journal|access-date=2021-10-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hsfilmfest.com/2021-official-selections|title=2021 Official Selections|website=All American High School Film Festival|access-date=2021-10-18|archive-date=2021-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20211028175124/https://www.hsfilmfest.com/2021-official-selections|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==
* {{IMDb title|13418006}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]]</text>
      <sha1>7w716e6zy5lsgijd2odozve128eev8p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਨਸਲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149037</id>
    <revision>
      <id>849839</id>
      <parentid>846988</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T20:25:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261011sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>849839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29410" sha1="pq3pnhle00639vr8jy5c6l3udip9aco" xml:space="preserve">[[ਤਸਵੀਰ:Dog_morphological_variation.png|thumb|300x300px| ਮੋਂਟੇਜ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਰੂਪ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।]]
'''ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਨਸਲ''' ਕੁੱਤੇ [[ਕੁੱਤਾ|ਦੀ]] ਇੱਕ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖਾਸ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਅਤੇ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਲਈ ਸੋਚ ਸਮਝ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕੁੱਤੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਚੋਣਵੀਂ ਨਸਲਕਸ਼ੀ]] ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਲਗਭਗ 450 ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਸਲਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰੂਪ-ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਦਾ ਆਕਾਰ, ਖੋਪੜੀ ਦੀ ਆਕਾਰ, ਪੁੰਛ ਦੀ ਦਿੱਖ, ਫਰ ਦੀ ਕਿਸਮ ਅਤੇ ਫਰ ਦਾ ਰੰਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਹਾਰਕ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣਾ, ਪਸ਼ੂ-ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਗੁਣ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਤਿ-ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਹਾਰ, ਦਲੇਰੀ, ਅਤੇ ਹਮਲਾਵਰਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨਸਲਾਂ ਪਿਛਲੇ 200 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਅੱਜ ਕੁੱਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਰਪੂਰ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਖਿੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ। 

ਇੱਕ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਨਸਲ ਲਗਾਤਾਰ ਸਰੀਰਕ ਗੁਣ, ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਸੁਭਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰੇਗੀ ਜੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੇ ਚੋਣਵੇਂ ਪ੍ਰਜਨਨ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਏ ਸਨ। ਹਰੇਕ ਨਸਲ ਲਈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ, [[ਕੇਨਲ ਕਲੱਬ]] ਅਤੇ [[ਨਸਲ ਰਜਿਸਟਰੀ|ਨਸਲ ਦੀਆਂ ਰਜਿਸਟਰੀਆਂ]] ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ [[ਨਸਲ ਦੇ ਮਿਆਰ]] ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਨਸਲ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਨਮੂਨੇ ਦਾ ਲਿਖਤੀ ਵਰਣਨ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;AKC-breed&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akc.org/dog-breeds/|title=Dog Breeds - Types Of Dogs|date=2017-11-12|website=American Kennel Club|access-date=2019-08-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Irion, D|year=2003|title=Analysis of Genetic Variation in 28 Dog Breed Populations With 100 Microsatellite Markers|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-heredity_january-february-2003_94_1/page/81|journal=Journal of Heredity|volume=94|issue=1|pages=81–7|doi=10.1093/jhered/esg004|pmid=12692167|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KC-Standard&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.thekennelclub.org.uk/activities/dog-showing/breed-standards/about-breed-standards/|title=About Breed Standards|website=Home|access-date=2019-08-09|archive-date=2019-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190723073731/https://www.thekennelclub.org.uk/activities/dog-showing/breed-standards/about-breed-standards/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਕੁੱਤਿਆਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਸਮੇਂ ''ਨਸਲ'' ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਹੋਰ ਉਪਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ [[ਸ਼ੁੱਧ ਨਸਲ|ਸ਼ੁੱਧ ਨਸਲਾਂ]], [[ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਨਸਲ|ਕਰਾਸ-ਨਸਲਾਂ]], [[ਮਿਸ਼ਰਤ ਨਸਲ ਦਾ ਕੁੱਤਾ|ਮਿਸ਼ਰਤ ਨਸਲਾਂ]] ਅਤੇ [[ਲੈਂਡਰੇਸ|ਕੁਦਰਤੀ ਨਸਲਾਂ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dogsanddog.com/|title=Dog Breed Profiles|website=Dog Breed Profiles|language=en-US|access-date=2020-02-29|archive-date=2020-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200228092659/https://dogsanddog.com/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
[[ਤਸਵੀਰ:The_animal_kingdom_(Plate_XVII)_(6129695577).jpg|thumb|275x275px| ਯੂਰਪੀਅਨ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ 1897 ਦਾ ਚਿੱਤਰ]]

== ਪਹਿਲੀ ਨਸਲ ਦੇ ਕੁੱਤੇ ==

: ''ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਚਿੱਤਰਾਂ ਲਈ, [[ਪੱਛਮੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਚਿੱਤਰਣ|ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਇਤਿਹਾਸ]] ਦੇਖੋ।''

[[ਤਸਵੀਰ:Engagé_mit_einem_indianischen_Hundeschlitten_by_Maximilian_zu_Wied-Neuwied.jpg|right|thumb|200x200px| [[Sled ਕੁੱਤਾ|ਸਲੇਡ ਕੁੱਤਿਆਂ]] ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ, 1833 ਵਿੱਚ ਸਕੈਚ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Tesem2.jpg|thumb|180x180px| [[ਟੇਸੇਮ]], ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿਸਰੀ ਕੁੱਤਾ]]
2017 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ ਕਿ 9,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਘਰੇਲੂ ਕੁੱਤਾ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਜੋ ਹੁਣ [[Zhokhov ਟਾਪੂ|ਜ਼ੋਖੋਵ ਟਾਪੂ]], ਆਰਕਟਿਕ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਸਾਇਬੇਰੀਆ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਚੋਣਵੇਂ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਲੇਡ ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਸਲੇਡ ਕੁੱਤੇ ਦਾ ਮਿਆਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਕੁੱਤੇ ਦਾ ਮਿਆਰ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਸਲੇਡ ਕੁੱਤੇ ਲਈ ਸਰਵੋਤਮ ਅਧਿਕਤਮ ਆਕਾਰ {{Convert|20-25|kg|lb|abbr=on}} ਹੈ ਥਰਮੋ-ਰੈਗੂਲੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਲੇਡ ਕੁੱਤੇ {{Convert|16-25|kg|lb|abbr=on}} ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਨ। ਇਹੀ ਮਿਆਰ 2,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਲੇਡ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ [[ਸਾਇਬੇਰੀਅਨ ਹਸਕੀ]] ਨਸਲ ਦੇ ਮਿਆਰ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੋਰ ਕੁੱਤੇ {{Convert|30|kg|lb|abbr=on}} ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜਾਪਦੇ ਕੁੱਤੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਘਿਆੜਾਂ ਨਾਲ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਰਿੱਛ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 

3,000 ਤੋਂ 4,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ [[ਗ੍ਰੇਹਾਊਂਡ]] ਕਿਸਮ ਦੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਸਰ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਮਾਸਟਿਫ]] ਕਿਸਮ ਦੇ ਕੁੱਤੇ ਰਾਖੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਵਾਲੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;Clutton-Brock, J., 1995. &lt;/ref&gt; ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਧੁਨਿਕ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਵਿਕਟੋਰੀਅਨ ਯੁੱਗ (1830-1900) ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਪ੍ਰਜਨਨ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦ ਹਨ,&lt;ref name=&quot;Atlas of Dog Breeds of the World&quot;&gt;{{Cite book|title=Atlas of Dog Breeds of the World|last=Wilcox|first=Bonnie|last2=Walkowicz|first2=Chris|date=March 1995|publisher=TFH Publications, Inc.|isbn=978-0793812844|edition=5th|location=Neptune City, NJ Lanham, MD|pages=912|type=Print}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;American Kennel Club 2006&quot;&gt;{{Cite book|title=Complete Dog Book|url=https://archive.org/details/completedogbook0020unse_o1s9|last=American Kennel Club|publisher=Ballantine Books; 20 edition|year=2006|isbn=978-0345476265}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਟੱਡ ਬੁੱਕ ਦੀ ਨਕਲ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਰਜਿਸਟਰੀਆਂ 1873 ਵਿੱਚ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਕੇਨਲ ਕਲੱਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਰਿਹਾ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The International Encyclopedia of Dogs|url=https://archive.org/details/internationalenc0000unse_x7g2|last=Clark, Annie Rodgers|last2=Brace, Andrew H.|publisher=Howell Book House|year=1995|isbn=978-0-87605-624-0|location=New York|pages=[https://archive.org/details/internationalenc0000unse_x7g2/page/8 8]|quote=In the strictest sense, dog breeds date back only to the last couple of decades of the nineteenth century, or to more recent decades in this (the twentieth) century but distinct types of dogs have existed centuries earlier.|author-link=Anne Rogers Clark}}&lt;/ref&gt;

== ਨਸਲਾਂ ==

=== ਸ਼ੁੱਧ ਨਸਲਾਂ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Big_and_little_dog_1.jpg|right|thumb|300x300px| [[ਚਿਹੁਆਹੁਆ (ਕੁੱਤਾ)|ਚਿਹੁਆਹੁਆ]] ਮਿਸ਼ਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਨਸਲ ਗ੍ਰੇਟ ਡੇਨ]]

==== ਕੇਨਲ ਕਲੱਬ ====
ਮਾਲਕਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇੱਕੋ ਨਸਲ ਦੇ ਕੁੱਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ [[ਕੁੱਤੇ ਦਾ ਪ੍ਰਜਨਨ|ਪ੍ਰਜਨਨ]] ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ [[ਕੇਨਲ ਕਲੱਬ]] ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੇਨਲ ਕਲੱਬ [[ਨਸਲ ਦੇ ਮਿਆਰ|ਨਸਲ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡਾਂ]] ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, [[ਨਸਲ ਰਜਿਸਟਰੀ|ਨਸਲ ਦੀ ਰਜਿਸਟਰੀ]] (ਜਾਂ ਸਟੱਡਬੁੱਕ) ਵਿੱਚ ਵੰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ [[ਸੰਰੂਪਣ ਕੁੱਤੇ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ|ਕਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਡੌਗ ਸ਼ੋਅ]] ਤੇ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਜੱਜਾਂ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਲਈ ਨਿਯਮ ਜਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅਕਸਰ [[ਨਸਲ ਰਜਿਸਟਰੀ|ਰਜਿਸਟਰੀਆਂ]] ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਬਾਲਗ [[ਸ਼ੁੱਧ ਨਸਲ]] ਦੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਨਸਲ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਲਈ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਕਤੂਰਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ ਹਨ।

ਇੱਕ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਨਸਲ ਨੂੰ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਖਾਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇੱਕੋ [[ਨਸਲ]] ਦੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਖ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀਆਂ ਸਮਾਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਸਮੂਹ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;{{ISBN|0764573020}}&quot;&gt;{{Cite book|title=The joy of breeding your own show dog|url=https://archive.org/details/joyofbreedingyou0000sera|last=Donna L. Morden|last2=Seranne, Ann|last3=Wendell J. Sammet|last4=Gasow, Julia|publisher=Howell Book House|year=2004|isbn=978-0-7645-7302-6|location=New York, N.Y}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਖਾਸ ਨਸਲ ਦੇ ਕੁੱਤੇ ਸੱਚੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਬੂਤ ਦੁਆਰਾ, ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਜਾਂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਲਿਖਤੀ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਨਸਲ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਬੂਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਨਸਲ ਦੀ ਪਛਾਣ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.grapevine.net/~wolf2dog/review.htm|title=The New Breed Of Municipal Dog Control Laws:Are They Constitutional?|last=Lynn Marmer|year=1984|website=first published in the University of Cincinnati Law Review|archive-url=https://web.archive.org/web/20000926031554/http://www.grapevine.net/~wolf2dog/review.htm|archive-date=2000-09-26|access-date=13 December 2013|quote=The court found it was impossible to identify the breed of an unregistered dog.}}&lt;/ref&gt; ਅਜਿਹੇ ਰਿਕਾਰਡ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਸਟੱਡ ਕਿਤਾਬ|ਸਟੱਡ ਬੁੱਕ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਅਕਤੀਆਂ, ਕਲੱਬਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

==== ਨਸਲ ਦੇ ਮਿਆਰ ====
ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਹਰੇਕ ਨਸਲ ਲਈ [[ਨਸਲ ਦੇ ਮਿਆਰ (ਕੁੱਤੇ)|ਨਸਲ ਦਾ ਮਿਆਰ]] ਉਸ ਨਸਲ ਦੇ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਦਿੱਖ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਰਣਨ ਹੈ।&lt;ref&gt;[http://www.akc.org/about/glossary.cfm American Kennel Club Glossary]&lt;/ref&gt; ਨਸਲ ਦੇ ਮਿਆਰੀ ਵਰਣਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਦਿੱਖ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੇਖਣਯੋਗ ਪਹਿਲੂ ਹਨ ਜੋ ਨਸਲ ਦੇ ਕਲੱਬ ਦੁਆਰਾ ਨਸਲ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦਿੱਖ ਜਾਂ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੇਖਣਯੋਗ ਵੇਰਵੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਸਲ ਕਲੱਬ ਦੁਆਰਾ ਅਸਵੀਕਾਰਨਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨਸਲ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭਾਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਨਸਲ ਜਾਂ ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਵਜ [[ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਕਿਸਮ|ਕਿਸਮਾਂ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਮੂਲ ਕੰਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

==== ਸਿਹਤ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ====
ਸ਼ੁੱਧ ਨਸਲ ਦੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ [[ਮੰਗਰੇਲ|ਮਿਸ਼ਰਿਤ]] ਕੁੱਤਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਵੈਟਰਨਰੀ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ,&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Egenvall|first=A.|last2=Hedhammar|first2=A.|last3=Bonnett|first3=B. N.|last4=Olson|first4=P.|date=2000-04-29|title=Gender, age, breed and distribution of morbidity and mortality in insured dogs in Sweden during 1995 and 1996|url=http://veterinaryrecord.bmj.com/content/146/18/519|journal=Veterinary Record|language=en|volume=146|issue=18|pages=519–525|doi=10.1136/vr.146.18.519|issn=2042-7670|pmid=11321213}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਘੱਟ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bonnett|first=B. N.|last2=Egenvall|first2=A.|last3=Olson|first3=P.|last4=Hedhammar|first4=Å|date=1997-07-12|title=Mortality in insured Swedish dogs: rates and causes of death in various breeds|url=http://veterinaryrecord.bmj.com/content/141/2/40|journal=Veterinary Record|language=en|volume=141|issue=2|pages=40–44|doi=10.1136/vr.141.2.40|issn=2042-7670|pmid=9253830}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Proschowsky|first=Helle Friis|last2=Rugbjerg|first2=Helene|last3=Ersbøll|first3=Annette Kjær|date=2003-04-30|title=Mortality of purebred and mixed-breed dogs in Denmark|url=https://archive.org/details/sim_preventive-veterinary-medicine_2003-04-30_58_1-2/page/63|journal=Preventive Veterinary Medicine|volume=58|issue=1–2|pages=63–74|doi=10.1016/S0167-5877(03)00010-2|pmid=12628771}}&lt;/ref&gt; ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ, ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਇੱਕ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਘੱਟ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=O’Neill|first=D. G.|last2=Church|first2=D. B.|last3=McGreevy|first3=P. D.|last4=Thomson|first4=P. C.|last5=Brodbelt|first5=D. C.|date=2013-12-01|title=Longevity and mortality of owned dogs in England|url=https://researchonline.rvc.ac.uk/id/eprint/7826/1/7826.pdf|journal=The Veterinary Journal|volume=198|issue=3|pages=638–643|doi=10.1016/j.tvjl.2013.09.020|pmid=24206631}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Patronek|first=Gary J.|last2=Waters|first2=David J.|last3=Glickman|first3=Lawrence T.|date=1997-05-01|title=Comparative Longevity of Pet Dogs and Humans: Implications for Gerontology Research|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|language=en|volume=52A|issue=3|pages=B171–B178|doi=10.1093/gerona/52A.3.B171|issn=1079-5006|pmid=9158552|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਚਪਟੇ ਚਿਹਰੇ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਨੱਕ ਵਾਲੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/video_and_audio/headlines/37427887 |title=How fashion has left this dog gasping for air |access-date=2023-01-22 |archive-date=2016-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160926192504/http://www.bbc.co.uk/news/video_and_audio/headlines/37427887 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;[https://www.bbc.co.uk/news/uk-37423040 Vets warn people against buying 'flat-faced' dogs]&lt;/ref&gt;

==== ਸ਼ੁੱਧ ਨਸਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ====

: ''ਦੇਖੋ: [[ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]]''

The Fédération Cynologique Internationale is a global organisation with 98 members and contract partners (one member per country) that recognize 354 purebreds.&lt;ref name=&quot;FCI-Org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.fci.be/en/Presentation-of-our-organisation-4.html|title=Presentation of our organisation|website=Fédération Cynologique Internationale|access-date=2022-03-17|ref={{sfnref | Fédération Cynologique Internationale }}}}&lt;/ref&gt;

=== ਕਰਾਸ-ਨਸਲਾਂ ===
ਇੱਕ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਕਰਾਸਬ੍ਰੀਡ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਸਲਾਂ ਦੇ ਮੇਲ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/cross-breed|title=cross-breed|year=2014|website=Oxford Dictionaries|publisher=Oxford University Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20120717215401/http://oxforddictionaries.com/definition/english/cross-breed|archive-date=17 July 2012}}&lt;/ref&gt; 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ &quot;ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਕੁੱਤਾ&quot; ਇੱਕ ਸ਼ੌਕ ਬਣ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vcahospitals.com/know-your-pet/designer-dog-breeds|title=VCA Hospitals|last=Buzhardt|first=Lynn|date=2016|website=VCA}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.showqualitydogs.com/indian-dog-breeds/best-dog-breeds-in-indian-climate/|title=Show Quality Dogs|date=2020|website=show quality dogs|access-date=2023-01-22|archive-date=2022-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128214416/https://showqualitydogs.com/indian-dog-breeds/best-dog-breeds-in-indian-climate/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਨਸਲ ===
ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਨਸਲ ਦਾ ਕੁੱਤਾ ਜਾਂ ਮੱਟ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ [[ਕੁੱਤਾ]] ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਸਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਦੋ ਨਸਲਾਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ [[ਕੁੱਤੇ ਦਾ ਪ੍ਰਜਨਨ|ਪ੍ਰਜਨਨ]] ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Ultimate Morris&quot;&gt;{{Cite book|title=Dogs: The Ultimate Dictionary of over 1,000 Dog Breeds|last=Morris|first=Desmond|publisher=Tralfalgar Square|year=2008|isbn=978-1-57076-410-3|edition=First Paperback|location=Vermont|pages=696–697|chapter=Feral dogs|quote=The mongrel is not a true breed, but it is certainly a common category of domestic dog. It has been estimated that, worldwide, there are 150 million of them.&quot;|chapter-url=https://books.google.com/books?id=IjG-LAAACAAJ}}&lt;/ref&gt;

=== ਕੁਦਰਤੀ ਨਸਲਾਂ ===


[[ਲੈਂਡਰੇਸ|ਕੁਦਰਤੀ ਨਸਲਾਂ]] ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਖਾਸ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਆਬਾਦੀਆਂ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆਂ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Genetics of the Horse|last=Sponenberg|first=D. Phillip|date=May 18, 2000|publisher=CABI Publishing|isbn=978-0-85199-429-1|editor-last=Bowling|editor-first=Ann T.|location=Wallingford, Oxfordshire, UK|pages=392–393|chapter=Genetic Resources and Their Conservation|access-date=September 28, 2014|editor-last2=Ruvinsky|editor-first2=Anatoly|chapter-url=https://books.google.com/books?id=ZL3A097IbjsC&amp;q=Landrace+horses&amp;pg=PA392}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਪਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਂ ਕੋਈ ਚੋਣਵੇਂ ਪ੍ਰਜਨਨ ਦੇ ਨਾਲ।&lt;ref&gt;Coppinger, Raymond &amp; Lorna Coppinger. &lt;/ref&gt;

== ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ ==

* [[ਪੋਰਟਲ: ਕੁੱਤੇ|ਕੁੱਤਿਆਂ ਦਾ ਪੋਰਟਲ]]
* [[ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]]

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ|colwidth=30em|refs=&lt;ref name=boyko2010&gt;{{cite journal|doi=10.1371/journal.pbio.1000451|pmid=20711490|title=A Simple Genetic Architecture Underlies Morphological Variation in Dogs|journal=PLOS Biology|volume=8|issue=8|pages=e1000451|year=2010|last1=Boyko|first1=Adam R.|last2=Quignon|first2=Pascale|last3=Li|first3=Lin|last4=Schoenebeck|first4=Jeffrey J.|last5=Degenhardt|first5=Jeremiah D.|last6=Lohmueller|first6=Kirk E.|last7=Zhao|first7=Keyan|last8=Brisbin|first8=Abra|last9=Parker|first9=Heidi G.|last10=Vonholdt|first10=Bridgett M.|last11=Cargill|first11=Michele|last12=Auton|first12=Adam|last13=Reynolds|first13=Andy|last14=Elkahloun|first14=Abdel G.|last15=Castelhano|first15=Marta|last16=Mosher|first16=Dana S.|last17=Sutter|first17=Nathan B.|last18=Johnson|first18=Gary S.|last19=Novembre|first19=John|last20=Hubisz|first20=Melissa J.|last21=Siepel|first21=Adam|last22=Wayne|first22=Robert K.|last23=Bustamante|first23=Carlos D.|last24=Ostrander|first24=Elaine A.|pmc=2919785}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Frantz2020&gt;{{cite journal|doi=10.1038/s41576-020-0225-0|title=Animal domestication in the era of ancient genomics|year=2020|last1=Frantz|first1=Laurent A. F.|last2=Bradley|first2=Daniel G.|last3=Larson|first3=Greger|last4=Orlando|first4=Ludovic|journal=Nature Reviews Genetics|volume=21|issue=8|pages=449–460|pmid=32265525|s2cid=214809393|url=https://qmro.qmul.ac.uk/xmlui/handle/123456789/66726}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=freedman2017&gt;{{cite journal|doi=10.1146/annurev-animal-022114-110937|pmid=27912242|title=Deciphering the Origin of Dogs: From Fossils to Genomes|journal=Annual Review of Animal Biosciences|volume=5|pages=281–307|year=2017|last1=Freedman|first1=Adam H|last2=Wayne|first2=Robert K}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=larson2012&gt;{{cite journal|author=Larson, G|year=2012|title=Rethinking dog domestication by integrating genetics, archeology, and biogeography|doi=10.1073/pnas.1203005109|pmid=22615366|pmc=3384140|volume=109|issue=23|journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.|pages=8878–83|bibcode=2012PNAS..109.8878L|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Ostrander2019&gt;{{cite journal|doi=10.1093/nsr/nwz049|pmid=31598383|pmc=6776107|title=Dog10K: An international sequencing effort to advance studies of canine domestication, phenotypes, and health|journal=National Science Review|volume=6|issue=4|pages=810–824|year=2019|last1=Ostrander|first1=Elaine A.|last2=Wang|first2=Guo-Dong|last3=Larson|first3=Greger|last4=Vonholdt|first4=Bridgett M.|last5=Davis|first5=Brian W.|last6=Jagannathan|first6=Vidyha|last7=Hitte|first7=Christophe|last8=Wayne|first8=Robert K.|last9=Zhang|first9=Ya-Ping}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=parker2004&gt;{{Cite journal | doi = 10.1126/science.1097406| pmid = 15155949| title = Genetic Structure of the Purebred Domestic Dog| url = https://archive.org/details/sim_science_2004-05-21_304_5674/page/1160| journal = Science| volume = 304| issue = 5674| pages = 1160–4| year = 2004| last1 = Parker | first1 = H. G.| last2 = Kim| first2 = L. V.| last3 = Sutter| first3 = N. B.| last4 = Carlson| first4 = S| last5 = Lorentzen| first5 = T. D.| last6 = Malek| first6 = T. B.| last7 = Johnson| first7 = G. S.| last8 = Defrance| first8 = H. B.| last9 = Ostrander| first9 = E. A.| last10 = Kruglyak| first10 = L|bibcode = 2004Sci...304.1160P | s2cid = 43772173}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=pitulko2017&gt;{{cite journal|doi=10.1016/j.jasrep.2017.04.003|title=Archaeological dogs from the Early Holocene Zhokhov site in the Eastern Siberian Arctic|journal=Journal of Archaeological Science: Reports|volume=13|pages=491–515|year=2017|last1=Pitulko|first1=Vladimir V.|last2=Kasparov|first2=Aleksey K.}}&lt;/ref&gt;}}

== ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ ==

* {{Cite encyclopedia|title=Encyclopedia of Dogs|first1=David|last1=Alderton|date=September 2008|publisher=Parragon Inc|isbn=978-1407524382|location=Bath|pages=384}}
* {{Cite encyclopedia|title=Encyclopedia of Dog Breeds: Profiles of More than 150 Breeds|first1=D. Caroline|last1=Coile|isbn=9780764157004|publisher=Barron's Educational Series, Incorporated|date=April 1, 2005|pages=368}}
* {{Cite encyclopedia|last1=De Prisco|first1=Andrew|title=Canine Lexicon|publisher=T. F. H. Publications|isbn=978-3-929545-60-9|pages=886}}
* {{Cite book|url=https://archive.org/details/kistersbestencyc00kist/page/329|title=Kister's Best Encyclopedias|last=Kister|first=Kenneth F.|publisher=Oryx|year=1994|isbn=978-0-89774-744-8|edition=2nd|location=Phoenix|pages=[https://archive.org/details/kistersbestencyc00kist/page/329 329–330]}}
* {{Cite encyclopedia|title=World Atlas of Dog Breeds &lt;!--|type=Hardcover |edition=September 1, 2005--&gt;|first1=Dominique|last1=De Vito|pages=960|location=Neptune City, NJ Lanham, MD|publisher=TFH Publications, Inc. Distributed in the U.S. to the Bookstore and library trade by National Book Network|date=September 1, 2005|isbn=978-0793806560}}
* {{Cite encyclopedia|title=The Dog Encyclopedia|pages=360|publisher=DK Adult|date=July 15, 2013|isbn=978-1465408440}}
* {{Cite encyclopedia|title=Atlas of Dog Breeds of the World|first1=Bonnie|last1=Wilcox|isbn=978-0793812844|location=Neptune City, NJ Lanham, MD|pages=912|date=March 1995|publisher=TFH Publications, Inc. Distributed in the U.S. to the Bookstore and library trade by National Book Network}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* [http://www.fci.be/nomenclature.aspx ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਸਿਨੋਲੋਜੀਕ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਨਸਲਾਂ ਦਾ ਨਾਮਕਰਨ], 78 ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ 339 ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਨੂੰ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ।
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਸਲਾਂ]]</text>
      <sha1>pq3pnhle00639vr8jy5c6l3udip9aco</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਤ੍ਰਿਸ਼ਾ ਸ਼ੈਟੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150964</id>
    <revision>
      <id>849828</id>
      <parentid>782252</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T17:15:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26663" sha1="rlo7k7kp6t49v6m9uon6nuhoeypzq9q" xml:space="preserve">'''ਤ੍ਰਿਸ਼ਾ ਸ਼ੈੱਟੀ'''&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Team |first=ELLE India |title=Meet Trisha Shetty, whose NGO provides medical and legal support to rape survivors |url=http://elle.in/culture/trisha-shetty-ngo-medical-legal-rape-survivors/ |access-date=2018-11-21 |website=Elle India |language=en-US |archive-date=2018-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181125162440/http://elle.in/culture/trisha-shetty-ngo-medical-legal-rape-survivors/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (ਜਨਮ 16 ਸਤੰਬਰ 1990) ਲਿੰਗ ਸਮਾਨਤਾ ਲਈ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਾਰਕੁਨ ਅਤੇ SheSays ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹੈ। ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਿੰਗ-ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਨੀਤੀਆਂ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Women (And Men) Demand An End To India's Tax On Sanitary Pads |url=https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2017/05/04/526760551/women-and-men-demand-an-end-to-indias-tax-on-sanitary-pads |access-date=2019-05-25 |website=NPR.org |language=en}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ, ਗੁਣਵੱਤਾ ਸਿੱਖਿਆ, ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਅਤੇ ਵਕਾਲਤ ਨੂੰ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]],&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trisha Shetty, Young Leader for the SDGs, Keynote Address at ECOSOC Youth Forum 2017 |url=https://www.un.org/youthenvoy/video/trisha-shetty-young-leader-sdgs-keynote-address-ecosoc-youth-forum-2017/ |access-date=2019-05-10 |website=Office of the Secretary-General’s Envoy on Youth |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2016-10-04 |title=Meet 17 Young People Leading the Way on the Sustainable Development Goals |url=https://unfoundation.org/blog/post/meet-17-young-people-leading-the-way-on-the-sustainable-development-goals/ |access-date=2019-05-25 |website=unfoundation.org |language=en-US}}&lt;/ref&gt; [[ਬਰਾਕ ਓਬਾਮਾ|ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਓਬਾਮਾ]],&lt;ref&gt;{{Citation|title=President Obama Announces The Obama Foundation Summit|url=https://www.youtube.com/watch?v=kEVJmtWi--Q&amp;t=|accessdate=2019-05-25}}&lt;/ref&gt; [[ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ II|ਮਹਾਰਾਣੀ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ II]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=These are the three young Indians Queen Elizabeth II wants to meet |url=https://www.gqindia.com/content/aditya-kulkarni-trisha-shetty-deane-de-menezes-are-the-three-young-indians-queen-elizabeth-wants-to-meet |access-date=2019-05-25 |website=GQ India |language=en-IN |archive-url=https://web.archive.org/web/20190330155124/https://www.gqindia.com/content/aditya-kulkarni-trisha-shetty-deane-de-menezes-are-the-three-young-indians-queen-elizabeth-wants-to-meet/ |archive-date=2019-03-30 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ [[ਇਮੈਨੂਅਲ ਮੈਕਰੋਂ|ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਇਮੈਨੁਅਲ ਮੈਕਰੋਨ]] ਦੁਆਰਾ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Indian influencers from Club Young Leaders India-France on Paris visit |url=https://in.ambafrance.org/Indian-influencers-from-Club-Young-Leaders-India-France-on-Paris-visit |access-date=2019-05-10 |website=La France en Inde / France in India |language=en}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪੈਰਿਸ ਪੀਸ ਫੋਰਮ ਦੀ ਸਟੀਅਰਿੰਗ ਕਮੇਟੀ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trisha SHETTY - Paris Peace Forum |url=https://parispeaceforum.org/place/trisha-shetty/ |access-date=2019-05-07 |website=parispeaceforum.org |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਮੇਲਨ, 2018 ਵਿੱਚ, [[ਇਮੈਨੂਅਲ ਮੈਕਰੋਂ|ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਮੈਕਰੋਨ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਚੰਗੇ ਗਲੋਬਲ ਗਵਰਨੈਂਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ। ਉਹ [[ਬਾਨ ਕੀ ਮੂਨ]] ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ - UN ਲਾਈਵ,&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.unlivemuseum.org/|title=Global Leadership Council|access-date=2019-05-07|language=en|archive-date=2019-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190507185526/https://www.unlivemuseum.org/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਲਈ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੀ 8 ਮੈਂਬਰੀ ਗਲੋਬਲ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ; ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਸਕੱਤਰ-ਜਨਰਲ ਅਤੇ ਡੈਰੇਨ ਵਾਕਰ ; ਪ੍ਰਧਾਨ, ਫੋਰਡ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ। ਸ਼ੈੱਟੀ ਨੂੰ ਇੰਡੀਆ ਟੂਡੇ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=7 most powerful warriors |url=https://www.indiatoday.in/magazine/supplement/story/20181105-7-most-powerful-warriors-1376211-2018-10-26 |access-date=2018-11-21 |website=India Today |language=en}}&lt;/ref&gt; ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤ ਦੇ &quot;7 ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਯੋਧਿਆਂ&quot; ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਵੋਗ ਇੰਡੀਆ ਵੂਮੈਨ ਆਫ ਦਿ ਈਅਰ ਅਵਾਰਡ ਦੇ ਸਨਮਾਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018-10-28 |title=Presenting the winners: Vogue Women Of The Year 2018 |url=https://www.vogue.in/content/presenting-the-winners-vogue-women-of-the-year-2018/ |access-date=2019-05-10 |website=VOGUE India |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018-11-11 |title=Meet Trisha Shetty, the young activist fighting for equal representation |url=https://www.vogue.in/content/meet-trisha-shetty-the-young-activist-fighting-for-equal-representation/ |access-date=2019-05-10 |website=VOGUE India |language=en-US |archive-date=2019-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190510155126/https://www.vogue.in/content/meet-trisha-shetty-the-young-activist-fighting-for-equal-representation/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਨੂੰ ਉਦਘਾਟਨੀ ਬੈਚ ਵਿੱਚ [[ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the Obama Foundation Scholars Program {{!}} Columbia World Projects |url=https://worldprojects.columbia.edu/content/about-obama-foundation-scholars-program |access-date=2019-05-26 |website=worldprojects.columbia.edu}}&lt;/ref&gt; ਵਿੱਚ ਓਬਾਮਾ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੇ 12 ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਤ੍ਰਿਸ਼ਾ ਨੇ 2019 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਬਾਲ ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ, ਇੱਕ TED ਟਾਕ ਸਿਰਲੇਖ ਵਿੱਚ, &quot;ਆਪਣੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਓ, ਆਪਣਾ ਹੀਰੋ ਬਣੋ&quot;&lt;ref&gt;{{Citation|title=Embrace your scars, be your own hero|url=https://www.ted.com/talks/trisha_shetty_embrace_your_scars_be_your_own_hero|accessdate=2021-06-25}}&lt;/ref&gt; ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ TED ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਐਡੀਸ਼ਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਅਤੇ ਅਭਿਨੇਤਾ, [[ਸ਼ਾਹ ਰੁਖ ਖ਼ਾਨ|ਸ਼ਾਹਰੁਖ ਖਾਨ]] ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ।

== ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ==
ਤ੍ਰਿਸ਼ਾ ਸ਼ੈੱਟੀ ਦਾ ਜਨਮ [[ਮੁੰਬਈ|ਮੁੰਬਈ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ [[ਮੁੰਬਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਮੁੰਬਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ]] ਜੈ ਹਿੰਦ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਬੈਚਲਰ ਡਿਗਰੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਮੁੰਬਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਵਕੀਲ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। 2018 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ [[ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ 1-ਸਾਲ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿਖਲਾਈ, ਵਿਦਿਅਕ ਅਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਓਬਾਮਾ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਸਕਾਲਰ&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://news.columbia.edu/obamascholars|title=Inaugural Group of Obama Foundation Scholars at Columbia University Announced|date=2018-06-28|work=Columbia News|access-date=2018-11-21|language=en}}&lt;/ref&gt; ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Columbia to host 12 Obama Foundation scholars aiming to solve global problems - Columbia Daily Spectator |url=https://www.columbiaspectator.com/news/2018/06/28/columbia-to-host-12-obama-foundation-scholars-aiming-to-solve-global-problems/ |access-date=2018-11-21 |website=www.columbiaspectator.com}}&lt;/ref&gt; ਉਦਘਾਟਨੀ ਓਬਾਮਾ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਬਾਰਾਂ ਨਿਪੁੰਨ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਇਮਰਸਿਵ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ ਜੋ ਓਬਾਮਾ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰੇ ਵਿੱਚ ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਕਾਦਮਿਕ, ਹੁਨਰ-ਅਧਾਰਿਤ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। 

== ਕਰੀਅਰ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮੀ ==
ਸ਼ੈਟੀ ਨੇ ਅਗਸਤ 2015 ਵਿੱਚ SheSays&lt;ref&gt;{{Cite web |title=She Says {{!}} Home |url=http://www.shesays.in/ |access-date=2018-11-21 |website=www.shesays.in |language=en |archive-date=2017-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170430142831/http://shesays.in/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। SheSays ਇੱਕ ਬਹੁ-ਆਯਾਮੀ ਪਹੁੰਚ ਦੁਆਰਾ ਲਿੰਗ ਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ-ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਲਹਿਰ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਸ਼ਾ ਨੇ ਬਾਲ ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੀ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ 2019 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ SheSays ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ TED ਟਾਕ, &quot;ਆਪਣੇ ਦਾਗਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਓ, ਆਪਣਾ ਹੀਰੋ ਬਣੋ&quot; ਰਾਹੀਂ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=TED Talks season 2: Shah Rukh Khan drops teaser of India Nayi Baat which will leave you inspired! |url=http://www.catchnews.com/television-news/ted-talks-season-2-shah-rukh-khan-drops-teaser-of-india-nayi-baat-which-will-leave-you-inspired-177428.html |access-date=2021-06-25 |website=CatchNews.com |language=en}}&lt;/ref&gt; ਉਸਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਨੂੰ [[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ]] ਅਤੇ ਸਟਾਰ ਵਰਲਡ ਦੇ ਸਾਰੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 'ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਅਭਿਨੇਤਾ, ਸ਼ਾਹਰੁਖ ਖਾਨ ਅਤੇ ਸਟਾਰ ਟੀਵੀ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ TED ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੜੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhushan |first=Nyay |date=2019-10-03 |title=Disney’s Star India Network Sets Season 2 of ‘TED Talks India’ Hosted by Shah Rukh Khan |url=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/disneys-star-india-sets-shah-rukh-khan-s-ted-talks-india-season-2-1245095/ |access-date=2021-06-25 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਭਾਸ਼ਣ ਕਈ ਖੇਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ TED,&lt;ref&gt;{{Citation|title=Embrace your scars, be your own hero|url=https://www.ted.com/talks/trisha_shetty_embrace_your_scars_be_your_own_hero|language=en|access-date=2021-06-25}}&lt;/ref&gt; [[ਡਿਜ਼ਨੀ+ ਹੌਟਸਟਾਰ|Hotstar]] ਅਤੇ [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਜੀਓਗ੍ਰੈਫਿਕ ਮੈਗਜ਼ੀਨ|NatGeo]] ਰਾਹੀਂ ਡਿਜੀਟਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

2016 ਵਿੱਚ, [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਦੇ ਸਕੱਤਰ-ਜਨਰਲ [[ਬਾਨ ਕੀ ਮੂਨ|ਬਾਨ ਕੀ-ਮੂਨ]] ਅਤੇ ਯੁਵਾ ਬਾਰੇ ਸਕੱਤਰ-ਜਨਰਲ ਦੇ ਦੂਤ&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.un.org/youthenvoy/young-leaders-sdgs/|title=Young Leaders for the SDGs|work=Office of the Secretary-General’s Envoy on Youth|access-date=2018-11-21|language=en-US}}&lt;/ref&gt; ਨੇ ਸ਼ੈਟੀ ਨੂੰ ਟਿਕਾਊ ਵਿਕਾਸ ਟੀਚਿਆਂ ਲਈ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਯੂਥ ਲੀਡਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕਲਾਸ ਲਈ ਚੁਣੇ ਗਏ 17 ਯੁਵਾ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.un.org/youthenvoy/youngleadersmeettheleaders/|title=Meet the Young Leaders for the SDGs|work=Office of the Secretary-General’s Envoy on Youth|access-date=2018-11-21|language=en-US}}&lt;/ref&gt; ਸ਼ੈਟੀ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਅਗਵਾਈ ਅਤੇ 2030 ਤੱਕ ਲਿੰਗ ਅਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

2017 ਵਿੱਚ, ਸ਼ੈਟੀ ਨੂੰ ਪਾਇਨੀਅਰ ਵੂਮੈਨ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=30 Under 30 Asia 2017: Pioneer Women |url=https://www.forbes.com/30-under-30-asia/2017/pioneer-women/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517032721/https://www.forbes.com/30-under-30-asia/2017/pioneer-women/ |archive-date=17 May 2017 |access-date=2019-05-21 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਉੱਦਮੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੇ ਤਹਿਤ ਫੋਰਬਸ 30 ਅੰਡਰ 30 ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=30 Under 30 Asia 2017: Social Entrepreneurs |url=https://www.forbes.com/30-under-30-asia/2017/social-entrepreneurs/ |access-date=2019-05-21 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ UN ECOSOC ਯੂਥ ਫੋਰਮ, 2017 ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਣ ਵੀ ਦਿੱਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trisha Shetty, Young Leader for the SDGs, Keynote Address at ECOSOC Youth Forum 2017 |url=https://www.un.org/youthenvoy/video/trisha-shetty-young-leader-sdgs-keynote-address-ecosoc-youth-forum-2017/ |access-date=2019-05-21 |website=Office of the Secretary-General’s Envoy on Youth |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

ਮਾਰਚ 2018 ਵਿੱਚ, ਸ਼ੈੱਟੀ ਨੂੰ ਫ੍ਰੈਂਚ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਇਮੈਨੁਅਲ ਮੈਕਰੋਨ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਜ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਉਦਘਾਟਨੀ ਯੰਗ ਲੀਡਰਜ਼ ਇੰਡੀਆ-ਫਰਾਂਸ ਕਲੱਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ 13 ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਲੱਬ ਯੰਗ ਲੀਡਰਜ਼ ਇੰਡੀਆ-ਫਰਾਂਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ-ਫ੍ਰੈਂਚ ਦੁਵੱਲੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਨੈੱਟਵਰਕ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Indian influencers from Club Young Leaders India-France on Paris visit |url=https://in.ambafrance.org/Indian-influencers-from-Club-Young-Leaders-India-France-on-Paris-visit |access-date=2019-05-21 |website=La France en Inde / France in India |language=en}}&lt;/ref&gt;

ਜੂਨ 2018 ਵਿੱਚ, ਸ਼ੈਟੀ ਨੂੰ ਬਕਿੰਘਮ ਪੈਲੇਸ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਣੀ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਦੁਆਰਾ ਅੰਤਿਮ ਮਹਾਰਾਣੀ ਦੇ ਯੰਗ ਲੀਡਰ ਕੋਹੋਰਟ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਮਹਾਰਾਣੀ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਆਗੂ ਵਜੋਂ,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Queens Young Leaders – Introducing Queen's Young Leaders Trisha and Siva |url=https://www.queensyoungleaders.com/introducingqyl18-trisha-siva/ |access-date=2018-11-21 |website=www.queensyoungleaders.com |language=en-US }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਸ਼ੈਟੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ [[ਥੇਰੇਸਾ ਮੇਅ|ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਥੇਰੇਸਾ ਮੇਅ]] ਦੁਆਰਾ 10 ਡਾਊਨਿੰਗ ਸਟ੍ਰੀਟ ਵਿਖੇ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਰਿਸੈਪਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ।

ਸ਼ੈੱਟੀ ''ਸੰਡੇ ਟਾਈਮਜ਼'' ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵਿਕਰੇਤਾ, ''ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਡੋਨਟ ਵੀਅਰ ਪਿੰਕ'' (2018),&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.standard.co.uk/lifestyle/books/national-book-awards-2018-winners-a3995766.html|title=All the winners from the 2018 National Book Awards|work=Evening Standard|access-date=2018-11-21|language=en-GB}}&lt;/ref&gt; ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਗਰਲ ਅੱਪ ਲਈ ਪੈਸਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਅਤੇ ਮਹਿਲਾ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਹਿ-ਯੋਗਦਾਨ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://metro.co.uk/2018/10/22/feminists-dont-wear-pink-author-says-women-dont-live-by-a-one-size-fits-all-philosophy-8060257/|title=Feminists Don't Wear Pink author says women don't live by one-size-fits-all rule|date=2018-10-22|work=Metro|access-date=2018-11-21|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

[[ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬਾਲੜੀ ਦਿਵਸ|ਗਰਲ ਚਾਈਲਡ ਦੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦਿਵਸ 'ਤੇ]], ਸ਼ੈਟੀ ਨੇ ਓਬਾਮਾ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਗਲੋਬਲ ਗਰਲਜ਼ ਅਲਾਇੰਸ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ [[ਮਿਸ਼ੇਲ ਓਬਾਮਾ]] ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Karlie Kloss and Trisha Shetty talk about the power of girls' education |url=https://www.msn.com/en-us/video/c/karlie-kloss-and-trisha-shetty-talk-about-the-power-of-girls%E2%80%99-education/vp-BBOelwL |access-date=2018-11-21 |website=www.msn.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ਸ਼ੈੱਟੀ ਨੇ ''ਅੱਜ'' 'ਤੇ ਜ਼ੇਂਦਾਯਾ, ਕਾਰਲੀ ਕਲੋਸ ਅਤੇ ਜੈਨੀਫਰ ਹਡਸਨ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਹਾਸ਼ੀਏ 'ਤੇ ਪਈਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਲਈ ਸਟੈਂਡ ਲੈਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। 

2018 ਵਿੱਚ, ਸ਼ੈਟੀ ਪੈਰਿਸ ਪੀਸ ਫੋਰਮ ਸਟੀਅਰਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਉਪ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੀ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਉਸਨੂੰ ਟਿਕਾਊ ਸ਼ਾਂਤੀ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਗਵਰਨੈਂਸ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਲਾਨਾ ਸਮਾਗਮ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਨ ਲਈ [[ਇਮੈਨੂਅਲ ਮੈਕਰੋਂ|ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਮੈਕਰੋਨ]] ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਟੀਅਰਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trisha SHETTY - Paris Peace Forum |url=https://parispeaceforum.org/place/trisha-shetty/ |access-date=2018-11-21 |website=parispeaceforum.org |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

ਕੋਵਿਡ-19 ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, [https://www.healthpostcovid-19.org/about/team/trisha-shetty/ ਤ੍ਰਿਸ਼ਾ ਸ਼ੈੱਟੀ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230208144523/https://www.healthpostcovid-19.org/about/team/trisha-shetty/ |date=2023-02-08 }} ਜਨਸੰਖਿਆ ਸਿਹਤ ਪੋਸਟ ਕੋਵਿਡ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਸਿਹਤ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਵਜੋਂ ਲੈਂਸੇਟ-ਚਥਮ ਹਾਊਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Lancet-Chatham House Commission on Improving Population Health post COVID-19 |url=https://www.healthpostcovid-19.org/ |access-date=2021-04-19 |website=www.healthpostcovid-19.org |archive-date=2021-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210419155905/https://www.healthpostcovid-19.org/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਅਭਿਨੇਤਾਵਾਂ ਲਈ ਮੁੱਖ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਕੇ ਕੋਵਿਡ-19 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰੀ ਨਾਲ ਸੁਧਾਰਨ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ

* ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ
* ਗੈਰ-ਸੰਚਾਰੀ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਘਟਾਓ
* ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ

ਕਮਿਸ਼ਨ - ਵੈਲਕਮ ਦੁਆਰਾ ਫੰਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ - ਅਕਤੂਬਰ 2020 ਤੋਂ ਅਪ੍ਰੈਲ 2022 ਤੱਕ, 18 ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਚੱਲੇਗਾ, ਜੋ ਅਪ੍ਰੈਲ 2022 ਤੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਲਈ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ''ਲੈਂਸੇਟ'' ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਸਮਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ।

2021 ਵਿੱਚ, ਸ਼ੈਟੀ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਨੰਦਨ ਨੀਲੇਕਣੀ, ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ, ਇਨਫੋਸਿਸ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਨੇਨਾ ਸਟੋਲਕੋਵਿਕ, ਅੰਡਰ-ਸਕੱਤਰ ਜਨਰਲ, ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ ਰੈੱਡ ਕਰਾਸ ਅਤੇ ਰੈੱਡ ਕ੍ਰੀਸੈਂਟ ਸੋਸਾਇਟੀਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ UNLEASH ਦੇ ਗਲੋਬਲ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬੋਰਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=UNLEASH |title=Contact &amp; Team |url=https://unleash.org/contact/ |access-date=2021-04-19 |website=UNLEASH |language=en |archive-date=2021-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210419155904/https://unleash.org/contact/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; UNLEASH ਇੱਕ ਗੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 2016 ਵਿੱਚ SDGs ਦੇ ਹੱਲ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਸਮਰੱਥਾ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਅਪ੍ਰੈਲ 2022 ਵਿੱਚ, ਸ਼ੈਟੀ ਸਵੀਡਨ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਸਟੀਫਨ ਲੋਫਵੇਨ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਡਿਪਟੀ ਸਕੱਤਰ-ਜਨਰਲ ਅਤੇ ਸਵੀਡਨ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਮੰਤਰੀ, ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਸ਼ਰਨ ਬੁਰੋ, ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ, ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨ ਕਨਫੈਡਰੇਸ਼ਨ, ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਜੈਨ ਏਲੀਅਸਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। (ITUC), ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਅੰਨਾ ਸੁੰਡਸਟ੍ਰੋਮ, ਸਕੱਤਰ ਜਨਰਲ, ਓਲੋਫ ਪਾਲਮੇ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ, ਓਲੋਫ ਪਾਲਮੇ ਦੇ ਨਿਸ਼ਸਤਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ 40ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਸਾਂਝੀ ਸੁਰੱਖਿਆ 2022 ਰਿਪੋਰਟ ਲਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-04-11 |title=Launch Event “Common Security 2022” {{!}} IPB - International Peace Bureau |url=https://www.ipb.org/events/launch-event-common-security-2022/ |access-date=2022-08-16 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ਸ਼ੈਟੀ ਉੱਚ-ਪੱਧਰੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਖਰੜੇ 'ਤੇ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=High-Level Advisory Commission |url=https://commonsecurity.org/high-level-advisory-commission/ |access-date=2022-08-16 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਾਰੀ ਕਾਰਕੁਨ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1990]]</text>
      <sha1>rlo7k7kp6t49v6m9uon6nuhoeypzq9q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮਾਲਿਨੀ ਅਗਰਵਾਲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154305</id>
    <revision>
      <id>849897</id>
      <parentid>808213</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T08:12:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10325" sha1="9xlzpow4mjpbcohtehz21c57hj01xpw" xml:space="preserve">
{{Infobox person
| name               = ਮਾਲਿਨੀ ਅਗਰਵਾਲ
| image              = Photo of Malini Agarwal.jpg
| caption            = 2012 ਵਿੱਚ ਮਾਲਿਨੀ ਅਗਰਵਾਲ
| other_names        = ਮਿਸ ਮਾਲਿਨੀ
| birth_date         = {{birth date and age|df=yes|1977|05|26}}
| birth_place        = [[ਇਲਾਹਾਬਾਦ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਭਾਰਤ]]
| occupation         = ਮਸ਼ਹੂਰ ਬਲੌਗਰ, ਰੇਡੀਓ ਡੀ.ਜੇ.
| years_active       = 2000−ਮੌਜੂਦ
| spouse             = 
| partner            = 
| website            = https://www.missmalini.com/
}}
[[Category:Articles with hCards]]
'''ਮਾਲਿਨੀ ਅਗਰਵਾਲ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: '''Malini Agarwal;''' ਜਨਮ 26 ਮਈ 1977), ਉਰਫ '''ਮਿਸਮਾਲਿਨੀ''', ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਡਿਜੀਟਲ ਪ੍ਰਭਾਵਕ,&lt;ref&gt;Atray Banan, Aastha [http://www.openthemagazine.com/article/art-culture/miss-malini-dot-who &quot;Miss Malini Dot Who?&quot;], ''Open Magazine'', 19 May 2012&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Reuters [https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/international-business/asian-pacific-business/meet-the-face-of-the-new-india-blogging-princess-miss-malini/article8507310/ &quot;Meet the face of the new India: 'Blogging princess' Miss Malini&quot;], ''The Globe &amp; Mail'', 12 February 2013&lt;/ref&gt; ਟੀਵੀ ਹੋਸਟ,&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.indiantelevision.com/television/tv-channels/music-and-youth/vh1-inside-access-with-miss-malini-180208|title=Vh1 – Inside Access with Miss Malini|date=2018-02-08|work=Indian Television Dot Com|access-date=2018-02-27|language=en}}&lt;/ref&gt; ਉਦਯੋਗਪਤੀ&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.forbes.com/sites/abehal/2015/04/08/how-indias-first-bollywood-blog-turned-into-a-media-house-a-qa-with-missmalini/#76d324357461|title=How India's First Bollywood Blog Turned into A Media House: A Question and Answer With MissMalini|last=Behal|first=Ambika|work=Forbes|access-date=2018-02-27|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/retail/missmalini-com-how-malini-agarwal-has-opened-a-new-growth-avenue-of-bollywood-fashion-in-lifestyle-e-tail/articleshow/48939156.cms|title=MissMalini.com: How Malini Agarwal has opened a new growth avenue of Bollywood fashion in lifestyle e-tail|last=Duttagupta|first=Ishani|date=2015-09-14|work=The Economic Times|access-date=2018-02-27}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਣ ਵਾਲੀ ਲੇਖਕ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/books/ht-nielsen-top-10-miss-malini-s-to-the-moon-new-entrant-on-nonfiction-list/story-BGKgBl66qmAQWZbX0lVvAK.html|title=HT-Nielsen top 10: Miss Malini’s to the Moon new entrant on nonfiction list|date=2018-01-20|work=hindustantimes.com|access-date=2018-02-27|language=en}}&lt;/ref&gt; ਪਹਿਲਾਂ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਰੇਡੀਓ ਵਨ (ਇੰਡੀਆ) 'ਤੇ ਰੇਡੀਓ ਜੌਕੀ ਅਤੇ ਚੈਨਲ V ਇੰਡੀਆ ਲਈ ਡਿਜੀਟਲ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਮੁਖੀ ਸੀ, ਉਸਨੇ 2008 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਬਲੌਗ MissMalini.com ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ|ਬੌਲੀਵੁੱਡ]], ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ, [[ਫ਼ੈਸ਼ਨ|ਫੈਸ਼ਨ]], ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਗੱਪਾਂ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬਲੌਗ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਨੇ ਕਈ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੋਆਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾਨ ਐਂਕਰਿੰਗ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;CNN-IBN [https://web.archive.org/web/20110627090051/http://ibnlive.in.com/videos/162647/tech-toyz-gossip-special-with-miss-malini.html &quot;Tech Toyz: gossip special with Miss Malini&quot;], ''CNN-IBN'', 25 June 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Firstpost [http://www.firstpost.com/topic/person/rahul-khanna-rahul-khanna-manasi-scott-poorna-jagannathan-with-missmalini-on-utvbindass-style-police-episode-7-video-EWfLl1z8Rpo-11836-1.html &quot;Rahul Khanna, Manasi Scott, Poorna Jagannathan with MissMalini on UTVBindass Style Police Episode #7&quot;], ''Firstpost'', 9 June 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-08-11 |title=New show on TV: Get up close &amp; personal with Bollywood's biggies |url=https://www.indiatoday.in/television/what-s-hot/story/new-show-on-tv-missmalini-world-bollywood-stars-shah-rukh-khan-kareena-kapoor-khan-kangana-ranaut-hrithik-roshan-287704-2015-08-11 |access-date=2018-02-28 |website=India Today |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Moving from website to TV: MissMalini.com |url=https://www.moneycontrol.com/news/trends/features-2/movingwebsite-to-tv-missmalinicom-1043152.html |access-date=2018-02-28 |website=Moneycontrol |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ ==
ਮਾਲਿਨੀ ਦਾ ਜਨਮ 26 ਮਈ 1977 ਨੂੰ ਇਲਾਹਾਬਾਦ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bhaskar.com/uttar-pradesh/allahabad/news/UP-ALAH-miss-malini-agarwal-success-story-from-allahabad-news-hindi-5379417-PHO.html?seq=12|title=ब्लॉगिंग के शौक ने मालिनी को बनाया STAR, जो लिखती हैं, बन जाता है ट्रेंड|date=2016-07-23|work=dainikbhaskar|access-date=2018-02-28|language=hi}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਕਾਲਜ, ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮੁੰਬਈ ਚਲੀ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਹੁਣ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.vervemagazine.in/people/celebrity-blogger-malini-agarwal|title=Blogging It Right|date=2015-01-06|work=Verve Magazine|access-date=2018-02-28|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ ==
ਮਾਲਿਨੀ ਨੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਬੈਲਟ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਨਾਲ। ਉਸਨੇ ਮੀਡੀਆ, ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਪਨ 2017 ਵਿੱਚ IMPACT ਦੀਆਂ 50 ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ #1 ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=19 NEW ENTRANTS IN IMPACT'S 50 MOST INFLUENTIAL WOMEN LIST, 2020, WITH KALLI PURIE AT NO.1 |url=https://www.impactonnet.com/amp/cover-story/19-new-entrants-in-impacts-50-most-influential-women-list-2020-with-kalli-purie-at-no1-7078.html |access-date=2021-09-09 |website=Impact is weekly print magazine publishing information on Advertising and Ad Marketing news specifically targeted towards Agency &amp; Business Managers.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Malini Agarwal tops IMPACT's list of 50 Most Influential Women, 2017 – Exchange4media |url=https://www.exchange4media.com/digital-news/malini-agarwal-tops-impact%27s-list-of-50-most-influential-women2017-68162.html |access-date=2021-09-09 |website=Indian Advertising Media &amp; Marketing News – exchange4media |language=en}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਫਾਰਚੂਨ ਇੰਡੀਆ ਦੀ 40 ਅੰਡਰ 40 ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ, GQ ਦੀ 50 ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨੌਜਵਾਨ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਚੋਟੀ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-07-07 |title=GQ’s Most Influential Young Indians 2017: Mavericks |url=https://www.gqindia.com/galleries/gqs-influential-young-indians-2017-mavericks |access-date=2021-09-09 |website=GQ India |language=en-IN |archive-url=https://web.archive.org/web/20221107092350/https://www.gqindia.com/galleries/gqs-influential-young-indians-2017-mavericks |archive-date=2022-11-07 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ 50 ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਡਿਜੀਟਲ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਲੀਡਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ। ਉਸਨੂੰ ਯੰਗ ਟਰਕਸ ਸਮਿਟ&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Cosmopolitan Blogger Awards 2020: Meet the Winners!|work=Cosmopolitan India|edition=Cosmopolitan India June – July|page=173}}&lt;/ref&gt; ਵਿੱਚ CNBC-TV18 ਦੁਆਰਾ ਚੋਟੀ ਦੀਆਂ 10 ਯੰਗ ਬਿਜ਼ਨਸ ਵੂਮੈਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਾਲ 2020 ਦੀ ਕੌਸਮੋਪੋਲੀਟਨ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪ੍ਰਭਾਵਕ&lt;ref&gt;{{Citation |title=CNBC-TV18 Young Business Women 2016 |url=https://www.youtube.com/watch?v=z7FBYC0REoQ |language=en |access-date=2021-09-09}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ #1 ਡਿਜੀਟਲ ਪ੍ਰਭਾਵਕ ਵਜੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sermo digital influencer index 2016 (high res) |url=https://issuu.com/sermodigitalinfluencerindex/docs/sermo_digital_influencer_index_2016 |access-date=2021-09-09 |website=Issuu |language=en |archive-date=2021-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210909121038/https://issuu.com/sermodigitalinfluencerindex/docs/sermo_digital_influencer_index_2016 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਉਹ 2020 ਦੇ YourStory ਦੇ 100 ਡਿਜੀਟਲ ਪ੍ਰਭਾਵਕਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਸੀ।

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਬਲਾਗਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1977]]</text>
      <sha1>9xlzpow4mjpbcohtehz21c57hj01xpw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>849898</id>
      <parentid>849897</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T08:12:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT</username>
        <id>55200</id>
      </contributor>
      <comment>URL ਤੋਂ AMP ਟਰੈਕਿੰਗ ਹਟਾਈ ਗਈ ([[:m:User:KiranBOT/AMP|ਵੇਰਵੇ]]) ([[User talk:Usernamekiran|ਗਲਤੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰੋ]]) v3.1.1s</comment>
      <origin>849898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10321" sha1="45xp5y7lajod4gblbrnj8nudziutdf0" xml:space="preserve">
{{Infobox person
| name               = ਮਾਲਿਨੀ ਅਗਰਵਾਲ
| image              = Photo of Malini Agarwal.jpg
| caption            = 2012 ਵਿੱਚ ਮਾਲਿਨੀ ਅਗਰਵਾਲ
| other_names        = ਮਿਸ ਮਾਲਿਨੀ
| birth_date         = {{birth date and age|df=yes|1977|05|26}}
| birth_place        = [[ਇਲਾਹਾਬਾਦ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਭਾਰਤ]]
| occupation         = ਮਸ਼ਹੂਰ ਬਲੌਗਰ, ਰੇਡੀਓ ਡੀ.ਜੇ.
| years_active       = 2000−ਮੌਜੂਦ
| spouse             = 
| partner            = 
| website            = https://www.missmalini.com/
}}
[[Category:Articles with hCards]]
'''ਮਾਲਿਨੀ ਅਗਰਵਾਲ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: '''Malini Agarwal;''' ਜਨਮ 26 ਮਈ 1977), ਉਰਫ '''ਮਿਸਮਾਲਿਨੀ''', ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਡਿਜੀਟਲ ਪ੍ਰਭਾਵਕ,&lt;ref&gt;Atray Banan, Aastha [http://www.openthemagazine.com/article/art-culture/miss-malini-dot-who &quot;Miss Malini Dot Who?&quot;], ''Open Magazine'', 19 May 2012&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Reuters [https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/international-business/asian-pacific-business/meet-the-face-of-the-new-india-blogging-princess-miss-malini/article8507310/ &quot;Meet the face of the new India: 'Blogging princess' Miss Malini&quot;], ''The Globe &amp; Mail'', 12 February 2013&lt;/ref&gt; ਟੀਵੀ ਹੋਸਟ,&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.indiantelevision.com/television/tv-channels/music-and-youth/vh1-inside-access-with-miss-malini-180208|title=Vh1 – Inside Access with Miss Malini|date=2018-02-08|work=Indian Television Dot Com|access-date=2018-02-27|language=en}}&lt;/ref&gt; ਉਦਯੋਗਪਤੀ&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.forbes.com/sites/abehal/2015/04/08/how-indias-first-bollywood-blog-turned-into-a-media-house-a-qa-with-missmalini/#76d324357461|title=How India's First Bollywood Blog Turned into A Media House: A Question and Answer With MissMalini|last=Behal|first=Ambika|work=Forbes|access-date=2018-02-27|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/retail/missmalini-com-how-malini-agarwal-has-opened-a-new-growth-avenue-of-bollywood-fashion-in-lifestyle-e-tail/articleshow/48939156.cms|title=MissMalini.com: How Malini Agarwal has opened a new growth avenue of Bollywood fashion in lifestyle e-tail|last=Duttagupta|first=Ishani|date=2015-09-14|work=The Economic Times|access-date=2018-02-27}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਣ ਵਾਲੀ ਲੇਖਕ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/books/ht-nielsen-top-10-miss-malini-s-to-the-moon-new-entrant-on-nonfiction-list/story-BGKgBl66qmAQWZbX0lVvAK.html|title=HT-Nielsen top 10: Miss Malini’s to the Moon new entrant on nonfiction list|date=2018-01-20|work=hindustantimes.com|access-date=2018-02-27|language=en}}&lt;/ref&gt; ਪਹਿਲਾਂ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਰੇਡੀਓ ਵਨ (ਇੰਡੀਆ) 'ਤੇ ਰੇਡੀਓ ਜੌਕੀ ਅਤੇ ਚੈਨਲ V ਇੰਡੀਆ ਲਈ ਡਿਜੀਟਲ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਮੁਖੀ ਸੀ, ਉਸਨੇ 2008 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਬਲੌਗ MissMalini.com ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ|ਬੌਲੀਵੁੱਡ]], ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ, [[ਫ਼ੈਸ਼ਨ|ਫੈਸ਼ਨ]], ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਗੱਪਾਂ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬਲੌਗ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਨੇ ਕਈ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੋਆਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾਨ ਐਂਕਰਿੰਗ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;CNN-IBN [https://web.archive.org/web/20110627090051/http://ibnlive.in.com/videos/162647/tech-toyz-gossip-special-with-miss-malini.html &quot;Tech Toyz: gossip special with Miss Malini&quot;], ''CNN-IBN'', 25 June 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Firstpost [http://www.firstpost.com/topic/person/rahul-khanna-rahul-khanna-manasi-scott-poorna-jagannathan-with-missmalini-on-utvbindass-style-police-episode-7-video-EWfLl1z8Rpo-11836-1.html &quot;Rahul Khanna, Manasi Scott, Poorna Jagannathan with MissMalini on UTVBindass Style Police Episode #7&quot;], ''Firstpost'', 9 June 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-08-11 |title=New show on TV: Get up close &amp; personal with Bollywood's biggies |url=https://www.indiatoday.in/television/what-s-hot/story/new-show-on-tv-missmalini-world-bollywood-stars-shah-rukh-khan-kareena-kapoor-khan-kangana-ranaut-hrithik-roshan-287704-2015-08-11 |access-date=2018-02-28 |website=India Today |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Moving from website to TV: MissMalini.com |url=https://www.moneycontrol.com/news/trends/features-2/movingwebsite-to-tv-missmalinicom-1043152.html |access-date=2018-02-28 |website=Moneycontrol |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ ==
ਮਾਲਿਨੀ ਦਾ ਜਨਮ 26 ਮਈ 1977 ਨੂੰ ਇਲਾਹਾਬਾਦ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bhaskar.com/uttar-pradesh/allahabad/news/UP-ALAH-miss-malini-agarwal-success-story-from-allahabad-news-hindi-5379417-PHO.html?seq=12|title=ब्लॉगिंग के शौक ने मालिनी को बनाया STAR, जो लिखती हैं, बन जाता है ट्रेंड|date=2016-07-23|work=dainikbhaskar|access-date=2018-02-28|language=hi}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਕਾਲਜ, ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮੁੰਬਈ ਚਲੀ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਹੁਣ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.vervemagazine.in/people/celebrity-blogger-malini-agarwal|title=Blogging It Right|date=2015-01-06|work=Verve Magazine|access-date=2018-02-28|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ ==
ਮਾਲਿਨੀ ਨੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਬੈਲਟ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਨਾਲ। ਉਸਨੇ ਮੀਡੀਆ, ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਪਨ 2017 ਵਿੱਚ IMPACT ਦੀਆਂ 50 ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ #1 ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=19 NEW ENTRANTS IN IMPACT'S 50 MOST INFLUENTIAL WOMEN LIST, 2020, WITH KALLI PURIE AT NO.1 |url=https://www.impactonnet.com/cover-story/19-new-entrants-in-impacts-50-most-influential-women-list-2020-with-kalli-purie-at-no1-7078.html |access-date=2021-09-09 |website=Impact is weekly print magazine publishing information on Advertising and Ad Marketing news specifically targeted towards Agency &amp; Business Managers.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Malini Agarwal tops IMPACT's list of 50 Most Influential Women, 2017 – Exchange4media |url=https://www.exchange4media.com/digital-news/malini-agarwal-tops-impact%27s-list-of-50-most-influential-women2017-68162.html |access-date=2021-09-09 |website=Indian Advertising Media &amp; Marketing News – exchange4media |language=en}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਫਾਰਚੂਨ ਇੰਡੀਆ ਦੀ 40 ਅੰਡਰ 40 ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ, GQ ਦੀ 50 ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨੌਜਵਾਨ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਚੋਟੀ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-07-07 |title=GQ’s Most Influential Young Indians 2017: Mavericks |url=https://www.gqindia.com/galleries/gqs-influential-young-indians-2017-mavericks |access-date=2021-09-09 |website=GQ India |language=en-IN |archive-url=https://web.archive.org/web/20221107092350/https://www.gqindia.com/galleries/gqs-influential-young-indians-2017-mavericks |archive-date=2022-11-07 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ 50 ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਡਿਜੀਟਲ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਲੀਡਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ। ਉਸਨੂੰ ਯੰਗ ਟਰਕਸ ਸਮਿਟ&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Cosmopolitan Blogger Awards 2020: Meet the Winners!|work=Cosmopolitan India|edition=Cosmopolitan India June – July|page=173}}&lt;/ref&gt; ਵਿੱਚ CNBC-TV18 ਦੁਆਰਾ ਚੋਟੀ ਦੀਆਂ 10 ਯੰਗ ਬਿਜ਼ਨਸ ਵੂਮੈਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਾਲ 2020 ਦੀ ਕੌਸਮੋਪੋਲੀਟਨ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪ੍ਰਭਾਵਕ&lt;ref&gt;{{Citation |title=CNBC-TV18 Young Business Women 2016 |url=https://www.youtube.com/watch?v=z7FBYC0REoQ |language=en |access-date=2021-09-09}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ #1 ਡਿਜੀਟਲ ਪ੍ਰਭਾਵਕ ਵਜੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sermo digital influencer index 2016 (high res) |url=https://issuu.com/sermodigitalinfluencerindex/docs/sermo_digital_influencer_index_2016 |access-date=2021-09-09 |website=Issuu |language=en |archive-date=2021-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210909121038/https://issuu.com/sermodigitalinfluencerindex/docs/sermo_digital_influencer_index_2016 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਉਹ 2020 ਦੇ YourStory ਦੇ 100 ਡਿਜੀਟਲ ਪ੍ਰਭਾਵਕਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਸੀ।

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਬਲਾਗਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1977]]</text>
      <sha1>45xp5y7lajod4gblbrnj8nudziutdf0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮੀਨਾ ਕੋਤਵਾਲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154602</id>
    <revision>
      <id>849903</id>
      <parentid>644692</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T09:03:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8509" sha1="jftrd3snersk4u3w28044cgq19kxgoq" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = ਮੀਨਾ ਕੋਤਵਾਲ
| image              = Meena Kotwal File Photo.jpg
| other_names        = 
| birth_name         = ਮੀਨਾ ਕੋਤਵਾਲ
| birth_date         = 
| birth_place        = [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਭਾਰਤ
| death_date         = 
| death_place        = 
| death_cause        = 
| resting_place      = 
| education          = 
| occupation         = ਪੱਤਰਕਾਰ
| years_active       = 2015 - ਮੌਜੂਦ
| employer           = 
| known_for          = 
| notable_works      = 
| website            = 
}}
[[Category:Articles with hCards]]
'''ਮੀਨਾ ਕੋਤਵਾਲ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: '''Meena Kotwal''') ਇੱਕ [[ਦਲਿਤ]] ਪੱਤਰਕਾਰ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ, ਅਤੇ ''ਦ ਮੂਕਨਾਇਕ'' ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਔਨਲਾਈਨ ਨਿਊਜ਼ ਚੈਨਲ ਅਤੇ ਦਲਿਤ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਹਾਸ਼ੀਏ 'ਤੇ ਪਏ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Sharma 2023&quot;&gt;{{Cite news|url=https://institute.aljazeera.net/en/ajr/article/2091|title=‘Leading the voiceless’ - how low-caste Indian journalists are crowdfunding their own newsrooms|last=Sharma|first=Saurabh|date=February 13, 2023|work=[[Al Jazeera]] Journalism Review|access-date=21 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lal 2021&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3149670/india-calls-caste-census-grow-more-seek-benefit-affirmative|title=In India, calls for a caste census grow as more seek to benefit from affirmative action policies|last=Lal|first=Neeta|date=22 September 2021|work=[[South China Morning Post]]|access-date=29 July 2022}}&lt;/ref&gt;

== ਜੀਵਨੀ ==
ਮੀਨਾ ਨੇ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮਾਸ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ, ਦਿੱਲੀ (2013-14 ਬੈਚ) ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;2C 2020&quot;&gt;{{Cite news|url=https://twocircles.net/2020feb12/434419.html|title=Twocircles.net journalist Meena Kotwal wins IIMCAA Awards|date=12 February 2020|work=TwoCircles.net|access-date=1 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200212210307/https://twocircles.net/2020feb12/434419.html|archive-date=12 ਫ਼ਰਵਰੀ 2020|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ [[ਜਾਮੀਆ ਮਿਲੀਆ ਇਸਲਾਮੀਆ]] (JMI) ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਭੀਮ ਰਾਓ ਅੰਬੇਡਕਰ ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।

ਮੀਨਾ ਨੇ ਸਤੰਬਰ 2017 ਤੋਂ ਜੁਲਾਈ 2019 ਤੱਕ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]], [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ [[ਬੀ.ਬੀ.ਸੀ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬ੍ਰੌਡਕਾਸਟਿੰਗ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ]] (ਬੀਬੀਸੀ) ਦੇ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਪੱਤਰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-08-13 |title=Dalit journalist accuses BBC Hindi of discrimination, says was let go due to caste |url=https://theprint.in/india/dalit-journalist-accuses-bbc-hindi-of-discrimination-says-was-let-go-due-to-caste/276287/ |access-date=2022-01-25 |website=ThePrint |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦ ਵਾਇਰ, [[ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ]], ਦਿ ਸ਼ੂਦਰ, ਯੁਵਾ ਕੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਨਾਰੀਵਾਦ ਲਈ ਰਾਏ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ।।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Meena Kotwal : Exclusive News Stories by Meena Kotwal on Current Affairs, Events at The Wire |url=https://thewire.in/author/meena-kotwal |access-date=2022-03-03 |website=The Wire}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Kotwal |first=Meena |title=Author: Meena Kotwal |url=https://hindi.feminisminindia.com/author/meena/ |access-date=2022-03-03 |website=फेमिनिज़म इन इंडिया |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ [[ਕੰਗਨਾ ਰਾਣਾਵਤ|ਕੰਗਨਾ ਰਣੌਤ]] ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਚਿੱਠੀ ਦਿ ਵਾਇਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=A Letter to Kangana Ranaut On Caste and Reservation |url=https://thewire.in/caste/kangana-ranaut-caste-dalit-reservation |access-date=2022-03-03 |website=The Wire}}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦਸਤਕ ਲਈ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਔਨਲਾਈਨ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਜੋ ਹਾਸ਼ੀਏ 'ਤੇ ਪਈਆਂ ਪਛਾਣਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ।

25 ਦਸੰਬਰ 2021 ਨੂੰ, ਉਸਨੇ [[ਮਨੂਸਮ੍ਰਿਤੀ|ਮਨੁਸਮ੍ਰਿਤੀ]] ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਦੀ ਇੱਕ ਔਨਲਾਈਨ ਵੀਡੀਓ ਪੋਸਟ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;Bose 2022&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.thequint.com/news/india/hindutva-supporters-threatening-to-rape-me-for-burning-manusmriti-dalit-journalist-meena-kotwal#read-more|title='Right Wingers Threatening to Rape Me for Burning Manusmriti': Dalit Journalist|last=Bose|first=Meghnad|date=12 January 2022|work=[[The Quint]]|access-date=29 July 2022}}&lt;/ref&gt; ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਨੋਂ ਮਾਰਨ ਦੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ ਅਤੇ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ ਮਿਲਣ ਲੱਗੀਆਂ, ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਧਮਕੀਆਂ ਬਾਰੇ [[ਐਫ.ਆਈ.ਆਰ.|ਐਫਆਈਆਰ]] ਦਰਜ ਕੀਤੀ। ਜਨਵਰੀ 2022 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਮਨੁਸਮ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਤਰਕ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ: &quot;ਮਨੁਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿਰੋਧੀ ਅਤੇ ਦਲਿਤ ਵਿਰੋਧੀ ਸਮੱਗਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। [[ਭੀਮਰਾਓ ਅੰਬੇਡਕਰ|ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਬੇਡਕਰ ਨੇ]] ਵੀ 25 ਦਸੰਬਰ 1927 ਨੂੰ ਮਨੁਸਮ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਅੰਬੇਡਕਰਵਾਦੀ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਮਨੁਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦਹਨ ਦਿਵਸ ਵਜੋਂ ਮਨਾਉਂਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ।” ਫਰਵਰੀ 2022 ਵਿੱਚ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਰਾਖਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਯੁਕਤ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ|ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਿਪੋਰਟਰ ਨੇ ਕੋਤਵਾਲ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ।&lt;ref name=&quot;PT 2022&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2022/04/09/un-writes-to-india-over-inaction-on-death-threats-to-dalit-journalist/|title=UN writes to India over inaction on death threats to Dalit journalist|date=9 April 2022|work=[[Pakistan Today]]|access-date=29 July 2022}}&lt;/ref&gt;

== ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ==

* ਵਿਕਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਲਈ 2020 ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮਾਸ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ ਐਲੂਮਨੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਅਵਾਰਡ
* 2020 ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮਾਸ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ ਐਲੂਮਨੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ - ਖੋਜੀ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਲਈ ਅਵਾਰਡ 

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1986]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਪੱਤਰਕਾਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>jftrd3snersk4u3w28044cgq19kxgoq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156704</id>
    <revision>
      <id>849868</id>
      <parentid>805856</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T23:29:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12697" sha1="a5nu3ro5a00vnry4e6dhudfuup7nhow" xml:space="preserve">
{{Infobox person
| name               = ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ
| image              = Priyanka_Deshpande.jpg
| caption            = 2020 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ
| birth_name         = ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ
| birth_date         = {{birth date and age|1992|04|28|df=y}}
| birth_place        = ਕਰਨਾਟਕ
| education          = ਏਥੀਰਾਜ ਕਾਲਜ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ
| occupation         = ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪੇਸ਼ਕਾਰ
| years_active       = 2009—ਮੌਜੂਦ
| spouse             = ਪ੍ਰਵੀਨ ਕੁਮਾਰ (2016)
}}
[[Category:Articles with hCards]]
'''ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Priyanka Deshpande;''' ਜਨਮ 28 ਅਪ੍ਰੈਲ 1992) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪੇਸ਼ਕਾਰ, ਹੋਸਟ ਅਤੇ [[ਅਦਾਕਾਰ|ਅਭਿਨੇਤਰੀ]] ਹੈ। ਉਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਮਿਲ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਾਮਿਲ ਮਨੋਰੰਜਨ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਿਯੰਕਾ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਨਖਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲੇ [[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ|ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ]] ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Priyanka Deshpande gets emotional as her show 'Start Music 2' goes off-air, watch |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/tamil/priyanka-deshpande-gets-emotional-as-her-show-start-music-2-goes-off-air-watch/articleshow/82272938.cms |access-date=2021-11-01 |website=[[Times Of India]] |language=en}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਸੁਪਰ ਸਿੰਗਰ ਜੂਨੀਅਰ'', ''ਸੁਪਰ ਸਿੰਗਰ (ਤਾਮਿਲ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ)'', ''ਦਿ ਵਾਲ (ਤਾਮਿਲ ਗੇਮ ਸ਼ੋਅ)'', ''ਸਟਾਰਟ ਮਿਊਜ਼ਿਕ'', ''ਓਲੀਬੇਲੀ'', ''ਸੂਰਿਆ ਵਨੱਕਮ'', ''ਈਸਾਈ ਅਨਪਲੱਗਡ'', ''ਅਜ਼ਗੀਆ ਪੇਨੇ'', ''ਝਲਕ'', ''ਜੋੜੀ ਨੰਬਰ'' ਵਰਗੇ ਕਈ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅਜ਼ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ''ਇੱਕ'' ਅਤੇ ''ਕਾਮੇਡੀ ਜੂਨੀਅਰਜ਼ ਦੇ ਕਿੰਗਜ਼''।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Priyanka Deshpande: A look at Tamil TV's highest-paid anchor's profile |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/tamil/bigg-boss-tamil-5-contestant-priyanka-deshpande-a-look-at-tamil-tvs-highest-paid-anchors-profile/articleshow/86675975.cms |access-date=2021-11-01 |website=[[Times Of India]] |language=en}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਕੁਝ ਲਘੂ ਫਿਲਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਰਾਣੀ ਆਤਮ'' (2015) ਅਤੇ ''ਉਨਨੋਡੂ ਵਾਜੰਥਾਲ ਵਰਮੱਲਵ'' (2016) ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਿਯੰਕਾ ਨੇ [[ਜ਼ੀ ਤਾਮਿਲ|ਜ਼ੀ ਤਮਿਲ]], ਸਨ ਟੀਵੀ, ਚੂਟੀ ਟੀਵੀ, ਸਨ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਅਤੇ ਸਟਾਰ ਵਿਜੇ ਵਰਗੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨੈੱਟਵਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਹੋਸਟ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਅਕਸਰ ''ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦੀ ਸੁਪਰਸਟਾਰ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Citation |title=&quot;WHEN ARE YOU GOING TO ACT AS A HEROINE?&quot; TELEVISION SUPERSTAR VJ PRIYANKA ANSWERS |date=3 May 2021 |url=https://www.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-16/vj-priyanka-answers-to-a-question-about-her-entry-as-a-heroine-in-kollywood.html |language=en |access-date=2021-11-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Television Superstar Priyanka apologises to actress Trisha on Twitter! - Know the reason |url=https://www.indiaglitz.com/bigg-boss-tamil-5-vj-priyanka-apology-to-actress-trisha-viral-tweet-tamil-news-308224 |access-date=2021-11-05 |website=www.indiaglitz.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vijay TV Anchor Priyanka Deshpande’s Transformation Leaves Her Fans Awestruck |url=https://www.news18.com/news/movies/vijay-tv-anchor-priyanka-deshpandes-transformation-leaves-her-fans-awestruck-4998121.html |access-date=2022-04-19 |website=www.news18.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vijay TV Anchor Priyanka Refutes Reports That She is Acting in New Show |url=https://www.news18.com/news/movies/vijay-tv-anchor-priyanka-refutes-reports-that-she-is-acting-in-new-show-5018455.html |access-date=2022-04-22 |website=www.news18.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

ਸਿੰਗਿੰਗ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ ''ਸੁਪਰ ਸਿੰਗਰ (ਤਾਮਿਲ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ)'' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਐਂਕਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਦਿੱਖ ਨੇ ਉਸਨੂੰ 2016 ਵਿੱਚ ''ਸਰਵੋਤਮ ਮਹਿਲਾ ਐਂਕਰ'' ਲਈ ''ਅਨੰਦਾ ਵਿਕਾਸ ਸਿਨੇਮਾ ਅਵਾਰਡ'' ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਮਾਇਆ। ਉਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 2017 ਵਿੱਚ ''ਵਿਜੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਵਾਰਡ ਦੇ'' ਸਾਲਾਨਾ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ''ਸਰਵੋਤਮ ਔਰਤ ਐਂਕਰ ਦਾ'' ਪੁਰਸਕਾਰ ਵੀ ਜਿੱਤਿਆ। ਪ੍ਰਿਯੰਕਾ ਨੇ 2018 ਵਿੱਚ ''ਗਲਾਟਾ ਨਕਸ਼ਥਰਾ ਟੀਵੀ-ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡਜ਼'' ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਤੀਜੀ ਵਾਰ ''ਸਰਵੋਤਮ ਲੇਡੀ ਐਂਕਰ ਦਾ ਖਿਤਾਬ'' ਵੀ ਜਿੱਤਿਆ, ਲਗਾਤਾਰ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਇੱਕੋ ਹੀ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਜਿੱਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who Is Priyanka Deshpande? Television Show Anchor In Bigg Boss Tamil 5 |url=https://www.shethepeople.tv/shestars/priyanka-deshpande-bigg-boss-tamil-5-vijay-tv-priyanka/ |access-date=2021-11-01 |website=www.shethepeople.tv |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Kollywood television superstar Priyanka Deshpande |url=https://nettv4u.com/celebrity/tamil/anchor/priyanka-deshpande |access-date=2021-11-01 |website=nettv4u.com |language=en}}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ [[ਯੂਟਿਊਬ|YouTube]] ਚੈਨਲ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 2021 ਵਿੱਚ ''ਬਲੈਕਸ਼ੀਪ ਡਿਜੀਟਲ ਅਵਾਰਡਸ'' ਦੁਆਰਾ ''ਸਰਵੋਤਮ ਮਨੋਰੰਜਨ ਸਟਾਰ ਦਾ'' ਪੁਰਸਕਾਰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=23 December 2019 |title=Vijay Deverakonda makes Tamil TV anchor Priyanka Deshpande feel extremely special with a tight hug |url=https://www.bollywoodlife.com/south-gossip/vijay-deverakonda-makes-tamil-tv-anchor-priyanka-deshpande-feel-extremely-special-with-a-tight-hug-1538171/ |access-date=2021-11-05 |website=www.bollywoodlife.com |language=en}} {{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 2021 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਵਜੋਂ ਕਮਲ ਹਾਸਨ ਦੁਆਰਾ ਹੋਸਟ ਕੀਤੇ ਰਿਐਲਿਟੀ ਟੀਵੀ ਸ਼ੋਅ ਬਿੱਗ ਬੌਸ ਤਮਿਲ 5 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਰਨਰ ਅੱਪ ਵਜੋਂ ਸਮਾਪਤ ਹੋਈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 January 2022 |title=Priyanka Deshpande is the first runner up of Bigg Boss Tamil Season 5 |url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/tv/raju-jeyamohan-bigg-boss-tamil-5-winner-vj-priyanka-deshpande-runner-up-of-kamal-haasan-show-latest-news-2022-01-17-754796 |website=www.indiatvnews.com}}&lt;/ref&gt;

ਉਸਦੀ ਅੰਦਾਜ਼ਨ ਕੁੱਲ ਕਮਾਈ US$1.16 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=30 October 2020 |title=Priyanka Deshpande Net Worth &amp; Earnings |url=https://www.networthspot.com/priyanka-deshpande/net-worth/ |access-date=2021-11-02 |website=www.networthspot.com |language=en}}&lt;/ref&gt; ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁਝ ਸਰੋਤ 2020 ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ ਉਸਦੀ ਕੁੱਲ ਕੀਮਤ US$1.62 ਮਿਲੀਅਨ ਦੇ ਲਗਭਗ ਉੱਚੇ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 May 2021 |title=Priyanka Deshpande Net Worth Revealed with a stunning high of $1.62 Million dollars USD. |url=https://popularnetworth.com/priyanka-deshpande/ |access-date=2021-11-02 |website=popularnetworth.com |language=en |archive-date=2021-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211103041602/https://popularnetworth.com/priyanka-deshpande/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ==
ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਅਪ੍ਰੈਲ 1990 ਨੂੰ [[ਕਰਨਾਟਕ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ [[ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ|ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] ਤੋਂ [[ਕਰਨਾਟਕ]] ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਰੋਹਿਤ ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ ਵੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 May 2021 |title=Vijay TV Priyanka hospitalized suddenly |url=https://www.indiaglitz.com/vijay-tv-priyanka-hospitalized-food-poisoning-tamil-news-285733 |access-date=2021-11-01 |website=www.indiaglitz.com |language=en}}&lt;/ref&gt; ਪ੍ਰਿਯੰਕਾ ਦੇ [[ਚੇਨਈ]] ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲਿੰਗ ਸੇਂਟ ਐਂਥਨੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਏਥੀਰਾਜ ਕਾਲਜ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ ਤੋਂ ਕਾਲਜ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਨਾਲ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ ਨੇ 2016 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੁਆਏਫ੍ਰੈਂਡ ਪ੍ਰਵੀਨ ਕੁਮਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=நீயே இப்படி சொல்லலாமா பிரியங்கா: அவர் கதையை கேட்டு மற்ற போட்டியாளர்கள் ஷாக் |url=https://tamil.samayam.com/tv/bigg-boss-tamil/vijay-tv-priyanka-deshpande-reveals-her-life-story-in-bigg-boss-5-house/articleshow/86974999.cms |access-date=2021-11-01 |website=tamil.samayam.com |language=ta}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Priyanka says she is married |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/tamil/Priyanka-says-she-is-married/articleshow/51089339.cms |access-date=2021-11-01 |website=[[Times Of India]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=21 January 2022 |title=Reason why Priyanka did not speak about her husband |url=https://www.indiaglitz.com/priyanka-husband-praveen-reason-for-not-talking-bigg-boss-5-console--tamil-news-306329 |access-date=2022-01-27 |website=India Glitz |language=en}}&lt;/ref&gt;

2022 ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਯੰਕਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਪ੍ਰਵੀਨ ਕੁਮਾਰ ਦਾ ਤਲਾਕ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ 'ਚ ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਅਫਵਾਹ ਦੱਸ ਕੇ ਖਾਰਿਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=21 June 2022 |title=Vijay TV Fame Priyanka Deshpande's Divorce Rumours Continue; All You Need to Know |url=https://www.news18.com/news/movies/vijay-tv-fame-priyanka-deshpandes-divorce-rumours-continue-all-you-need-to-know-5412169.html |access-date=2022-07-17 |website=www.news18.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=20 June 2022 |title=Has Vijay TV presenter Priyanka parted ways with her husband? |url=https://www.indiaglitz.com/did-vijay-tv-priyanka-husband-divorce-tamil-news-318486 |access-date=2022-07-17 |website=www.indiaglitz.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1990]]</text>
      <sha1>a5nu3ro5a00vnry4e6dhudfuup7nhow</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪਵਿੱਤਰਾ ਲਕਸ਼ਮੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>161240</id>
    <revision>
      <id>849865</id>
      <parentid>666402</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T21:54:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7175" sha1="ola6csf75hbshr4nkdz6pkpf64cl0rh" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = ਪਵਿੱਤਰਾ ਲਕਸ਼ਮੀ
| image              =
| image_size         = 
| caption            = 2021 ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰਾ ਲਕਸ਼ਮੀ
| other_names        = 
| birth_name         = 
| birth_date         = {{birth date and age|df=yes|1994|07|16}}
| birth_place        = [[ਕੋਇੰਬਟੂਰ]],[[ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]]
| occupation         = ਅਭਿਨੇਤਰੀ, ਮਾਡਲ
| years_active       = 2015–ਮੌਜੂਦ
| website            = 
}}
[[Category:Articles with hCards]]
'''ਪਵਿੱਤਰਾ ਲਕਸ਼ਮੀ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Pavithra Lakshmi''') ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ ਜੋ ਤਾਮਿਲ ਅਤੇ ਮਲਿਆਲਮ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਤਮਿਲ ਫਿਲਮ ''ਓ ਕਧਲ ਕੰਨਮਨੀ'' (2015) ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ''ਕੋਮਾਲੀ (2021) ਦੇ ਸ਼ੋਅ ਕੁਕੂ'' ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ''ਨਾਈ ਸੇਕਰ'' (2022) ਅਤੇ ''ਉਲਸਾਮ'' (2022) ਸਮੇਤ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ।

== ਕੈਰੀਅਰ ==
ਪਵਿੱਤਰਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ [[ਮਨੀਰਤਨਮ|ਮਣੀ ਰਤਨਮ]] ਦੀ ''ਓ ਕਢਲ ਕੰਮਨੀ'' (2015) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੁਲਕਰ ਸਲਮਾਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਿਰਦਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਸਹਿਯੋਗੀ ਵਜੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਮਾਡਲ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਿਸ ਮਦਰਾਸ 2015 ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ 2016 ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਜਿੱਤੇ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pavithra Lakshmi: Shane referred me to be his film's heroine - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/pavithra-lakshmi-shane-referred-me-to-be-his-films-heroine/articleshow/70418954.cms |website=The Times of India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pavithra Lakshmi's cute message to her mother - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/pavithra-lakshmis-cute-message-to-her-mother/articleshow/89748457.cms |website=The Times of India}}&lt;/ref&gt; 2021 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸੇਲਿਬ੍ਰਿਟੀ ਕੁਕਿੰਗ ਸ਼ੋਅ ''ਕੁੱਕੂ ਵਿਦ ਕੋਮਾਲੀ'' ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸਦੀ ਦਿੱਖ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀਆਂ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ਾਂ ਹੋਈਆਂ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Samantha akkinenis lookalike pavithra lakshmi will shock you with her striking resemblance view pics 1815536 |url=https://www.bollywoodlife.com/photos/samantha-akkinenis-lookalike-pavithra-lakshmi-will-shock-you-with-her-striking-resemblance-view-pics-1815536/ |website=www.bollywoodlife.com |access-date=2023-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221222160307/https://www.bollywoodlife.com/photos/samantha-akkinenis-lookalike-pavithra-lakshmi-will-shock-you-with-her-striking-resemblance-view-pics-1815536/ |archive-date=2022-12-22 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Here's why Pavithra Lakshmi is missing from 'Cooku with Comalis 2'; see post - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/tamil/heres-why-pavithra-lakshmi-is-missing-from-cooku-with-comalis-2-see-post/articleshow/81311597.cms |website=The Times of India}}&lt;/ref&gt;

ਪਵਿੱਤਰਾ 2022 ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਏਜੀਐਸ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਦਾ ਕਾਮੇਡੀ ਡਰਾਮਾ ''ਨਈ ਸੇਕਰ'' ਉਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਸੀ। ਸਤੀਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਬਣਾਈ ਗਈ, ਉਸਨੇ ''ਦ ਨਿਊ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ'' ਦੇ ਇੱਕ ਆਲੋਚਕ ਦੇ ਨਾਲ, &quot;ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ, ਪਵਿਤ੍ਰਾ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਹੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸੀ&quot;।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Naai Sekar Review: This painfully unfunny film leaves you dog-tired |url=https://www.cinemaexpress.com/tamil/review/2022/jan/13/naai-sekar-review-makes-you-dog-tired-28998.html |website=[[Cinema Express]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sathish &amp; Pavithra Lakshmi's Naai Sekar teaser - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/sathish-pavithra-lakshmis-naai-sekar-teaser/articleshow/88630308.cms |website=The Times of India}}&lt;/ref&gt; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਸ਼ੇਨ ਨਿਗਮ ਦੇ ਉਲਟ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਮਲਿਆਲਮ ਫਿਲਮ ''ਉਲਸਾਮ'', ਅਤੇ ਦੋਭਾਸ਼ੀ ਡਰਾਮਾ ''ਯੁਗੀ'' ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Praveen |first=S. R. |date=1 July 2022 |title='Ullasam' movie review: Shane Nigam, Pavithra Lakshmi star in dull, meandering rom-com |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/ullasam-movie-review-shane-nigam-pavithra-lakshmi-star-in-dull-meandering-rom-com/article65589112.ece |via=www.thehindu.com}}&lt;/ref&gt;

== ਫਿਲਮਾਂ ==

;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|'''ਸਾਲ'''
| '''ਫਿਲਮ'''
| '''ਭੂਮਿਕਾ'''
| '''ਭਾਸ਼ਾ'''
| '''ਨੋਟਸ'''
|-
| rowspan=&quot;1&quot; | 2015
| ''ਹੇ ਕਢਲ ਕੰਮਣੀ''
| ਆਦਿਤਿਆ ਦੇ ਸਹਿ-ਕਰਮਚਾਰੀ
| ਤਾਮਿਲ
| ਗੈਰ-ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਭੂਮਿਕਾ
|-
| rowspan=&quot;1&quot; | 2021
| ''R23 ਕ੍ਰਿਮਿਨਲ ਡਾਇਰੀ''
|
| ਤਾਮਿਲ
|
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | 2022
| ''ਨਾਇ ਸੇਕਰ''
| ਪੂਜਾ ਨੀਲਕੰਦਨ
| ਤਾਮਿਲ
|
|-
| ''ਉਲਸਾਮ''
| ਨਿਮਾ
| ਮਲਿਆਲਮ
|
|-
| ''ਆਦਿਸ਼ਿਆਮ''
| rowspan=&quot;2&quot; | ਪਵਿਤ੍ਰ
| ਮਲਿਆਲਮ
| rowspan=&quot;2&quot; | ਦੋਭਾਸ਼ੀ ਫਿਲਮ
|-
| ''ਯੁਗੀ''
| ਤਾਮਿਲ
|}

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1994]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]</text>
      <sha1>ola6csf75hbshr4nkdz6pkpf64cl0rh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਿਜੀ ਦ੍ਰਵਿਅਮ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162302</id>
    <revision>
      <id>849853</id>
      <parentid>664592</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T21:02:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261011sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>849853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6287" sha1="m1pg2vzwtwstrsvozv6h2crbhh3avto" xml:space="preserve">'''ਵਿਜੀ ਮਿਥਿਲੀ ਦ੍ਰਾਵੀਅਮ''' ਲੰਡਨ ਦੀ ਕੁਈਨ ਮੈਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਮਾਤਰਾਤਮਕ ਸੈੱਲ ਅਤੇ ਅਣੂ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹਨ।  ਉਸਦੀ ਖੋਜ ਅਣੂ ਪੱਧਰੀ ਵਿਧੀਆਂ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸੈੱਲ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਨੂੰ ਅੰਡਰਪਿਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। [[ਮੈਸਾਚੂਸਟਸ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ|ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ]] ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਡਰਾਵੀਅਮ ਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਟਿਊਮਰ ਬਣਦੇ ਸਨ।

== ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ==
ਦ੍ਰਵਿਅਮ ਨੇ [[ਬੰਗਲੌਰ]] ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਬਾਇਓਲਾਜੀਕਲ ਸਾਇੰਸਿਜ਼ ਤੋਂ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=DRAVIAM LAB - Cell Biology &amp; Quantitative Analysis |url=http://www.draviamlab.uk/ |access-date=2020-02-18 |website=www.draviamlab.uk}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਆਪਣੀ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ|ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ]] ਚਲੀ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ [[ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ]] ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਟ੍ਰਿਨਿਟੀ ਕਾਲਜ, ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਵਿਖੇ ਜੋਨਾਥਨ ਪਾਈਨਜ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਬੀ-ਟਾਈਪ ਸਾਈਕਲਿਨਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ [[ਪੀਐਚ.ਡੀ.|ਪੀਐਚਡੀ]] ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।

== ਖੋਜ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ ==
ਦ੍ਰਵਿਅਮ ਆਪਣੀ ਪੋਸਟ-ਡਾਕਟੋਰਲ ਖੋਜ ਲਈ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ]] ਚਲੀ ਗਈ, ਹਾਰਵਰਡ ਮੈਡੀਕਲ ਸਕੂਲ ਅਤੇ [[ਮੈਸਾਚੂਸਟਸ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ|ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ]] ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਇਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Saga of Life Sciences At Aurora Degree College |url=http://ravipaturi.blogspot.com/2012/07/saga-of-life-sciences-at-aurora-degree.html |access-date=2020-02-18 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; ਜਦੋਂ ਕਿ [[ਮੈਸਾਚੂਸਟਸ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ|ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ]] ਵਿੱਚ ਡਰਾਵੀਅਮ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਟਿਊਮਰ ਬਣਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=MIT sheds light on how tumor cells form |url=http://news.mit.edu/2006/tumor-cells |access-date=2020-02-18 |website=MIT News}}&lt;/ref&gt; ਐਨੀਪਲੋਇਡੀ ਉਸ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਮੋਸੋਮ ਦੀ ਅਸਧਾਰਨ ਗਿਣਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਹਮਲਾਵਰ ਟਿਊਮਰ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; ਦ੍ਰਾਵੀਅਨ ਦੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ''ਚੈਕਪੁਆਇੰਟ'' ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਅਸਧਾਰਨ ਸੈੱਲ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਚੈਕਪੁਆਇੰਟ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਵਾਲੇ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਐਨੀਪਲੋਇਡੀ ਅਜੇ ਵੀ ਕਿਉਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; ਡਰਾਵੀਅਮ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਚੈਕਪੁਆਇੰਟ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਨੁਕਸਦਾਰ ਜਾਂ ਆਮ ਸੈੱਲਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਅੰਤਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; ਉਸਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਚੈਕਪੁਆਇੰਟ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਮ ਸੈੱਲ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਐਡੀਨੋਮੈਟਸ ਪੌਲੀਪੋਸਿਸ ਕੋਲੀ ਅਤੇ EB1 ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦੋਵੇਂ।&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[ਮੈਸਾਚੂਸਟਸ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ|MIT]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਦ੍ਰਾਵੀਅਨ ਨੇ ''CellCentives'' ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ [[ਟੀਬੀ|ਤਪਦਿਕ ਦੇ]] ਖਾਤਮੇ ਲਈ ਇੱਕ ਕਲੀਨਿਕਲ ਵਿਗਿਆਨ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lombardi |first=Candace |title=MIT honors humanitarian tech invention |url=https://www.zdnet.com/article/mit-honors-humanitarian-tech-invention/ |access-date=2020-02-18 |website=ZDNet |language=en}}&lt;/ref&gt; 2007 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਪਦਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Anon|date=2007|title=Correction|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-11-29_450_7170/page/599|journal=Nature|language=en|volume=450|issue=7170|pages=599|bibcode=2007Natur.450S.599.|doi=10.1038/450599c|issn=0028-0836|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>m1pg2vzwtwstrsvozv6h2crbhh3avto</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਹਮੀਦਾ ਸੈਦੁਜ਼ਫਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162313</id>
    <revision>
      <id>849857</id>
      <parentid>672132</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T21:24:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261011sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>849857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6733" sha1="oy3sdemt7enhkf9h3wsv4e6n6upyyqw" xml:space="preserve">'''ਹਮੀਦਾ ਸੈਦੁਜ਼ਫਰ''' (16 ਜੁਲਾਈ 1921 – 1988) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਨੇਤਰ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ।

== ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ ==
ਸੈਦੁਜ਼ਫ਼ਰ ਦਾ ਜਨਮ [[ਨੈਨੀਤਾਲ]] ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਸੈਦੁਜ਼ਫ਼ਰ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ੌਕਤ ਆਰਾ ਬੇਗਮ ਦੀ ਧੀ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Urfi |first=Jamil |date=2020-05-01 |title=Remembering Dr. Hamida Saiduzzafar: A birdwatcher par excellence |url=https://www.karvaanindia.com/2020/05/01/remembering-dr-hamida-saiduzzafar-a-woman-of-substance-and-birdwatcher-par-excellence/ |access-date=2020-10-18 |website=Karvaan India |language=en-GB |archive-date=2020-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021023620/https://www.karvaanindia.com/2020/05/01/remembering-dr-hamida-saiduzzafar-a-woman-of-substance-and-birdwatcher-par-excellence/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ [[ਲਖਨਊ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ ਅਤੇ ਮੈਡੀਕਲ ਸਕੂਲ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਲਖਨਊ ਦੇ ਕਿੰਗ ਜਾਰਜ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਮੈਡੀਕਲ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ [[ਲੰਡਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਨੇਤਰ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰੇਟ ਕੀਤੀ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਉਸਨੇ ਮੂਰਫੀਲਡਜ਼ ਆਈ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ [[ਲੰਡਨ]] ਵਿੱਚ [[ਕਾਲ਼ਾ ਮੋਤੀਆ|ਗਲੂਕੋਮਾ]] ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|url=https://nbtindia.gov.in/writereaddata/freebooks/pdf/Women%20Scientists%20in%20India.pdf|title=Women Scientists in India: Lives, Struggles &amp; Achievements|last=Chattopadhyay|first=Anjana|date=2018|publisher=National Book Trust, India|isbn=978-81-237-8144-0|language=en}}&lt;/ref&gt;

== ਕਰੀਅਰ ==
ਸੈਦੁਜ਼ਫਰ [[ਅਲੀਗੜ੍ਹ]] ਵਿੱਚ, ਗਾਂਧੀ ਆਈ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਸਰਜਨ ਸੀ। 1978 ਤੋਂ 1981 ਤੱਕ, ਉਹ [[ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਰਹੀ। 1982 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ [[ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਡਿਸਟਿੰਗੂਇਸ਼ਡ ਵੂਮੈਨ ਅਵਾਰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। 1987 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਅੰਨ੍ਹੇਪਣ ਅਤੇ ਗਲਾਕੋਮਾ 'ਤੇ [[ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ|ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ]] ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Saiduzzafar|first=Hamida|date=1962-12-01|title=Studies in Ocular Rigidity|url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-ophthalmology_1962-12_46_12/page/717|journal=British Journal of Ophthalmology|language=en|volume=46|issue=12|pages=717–729|doi=10.1136/bjo.46.12.717|issn=0007-1161|pmc=510277|pmid=18170842}}&lt;/ref&gt; ''ਇੰਡੀਅਨ ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਓਫਥਲਮੋਲੋਜੀ'',&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Saiduzzafar Hamida|date=1959-01-01|title=The effect of citral on variations in the aqueous outflow facility of rabbits|url=https://www.ingentaconnect.com/content/doaj/03014738/1959/00000007/00000002/art00001|journal=Indian Journal of Ophthalmology|volume=7|issue=2|pages=39–42}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Saiduzzafar Hamida|last2=Pradhan J|last3=Gogi R|date=1969-01-01|title=Peripheral iridectomy with scleral cautery - a simple technique|url=https://www.ingentaconnect.com/content/doaj/03014738/1969/00000017/00000001/art00003|journal=Indian Journal of Ophthalmology|volume=17|issue=1|pages=11–13|pmid=5371044}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ''ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਖੋਜ'' ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Perkins|first=E. S.|last2=Saiduzzafar|first2=Hamida|date=1969-10-01|title=The effect of plasmin on the facility of outflow in cynomolgus monkeys|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0014483569800035|journal=Experimental Eye Research|language=en|volume=8|issue=4|pages=386–396|doi=10.1016/S0014-4835(69)80003-5|issn=0014-4835|pmid=4243139}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Saiduzzafar|first=Hamida|date=1970-10-01|title=Tissue fibrinolytic activity in the anterior segment of the eye, as related to aqueous outflow|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0014483570800410|journal=Experimental Eye Research|language=en|volume=10|issue=2|pages=297–301|doi=10.1016/S0014-4835(70)80041-0|issn=0014-4835|pmid=4249557}}&lt;/ref&gt;

ਸੈਦੁਜ਼ਫਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ, ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦੀ ਨੇਤਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੁਸਾਇਟੀ, ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਓਪਥੈਲਮੋਲੋਜੀਕਲ ਸੋਸਾਇਟੀ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਫਾਰ ਪ੍ਰੀਵੈਂਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਬਲਾਇੰਡਨੈੱਸ, ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਇਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਸਨ ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਲਿਖੀ, ਜੋ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ 1996 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ।&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

ਸੈਦੁਜ਼ਫਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ੌਕੀਨ ਪੰਛੀ ਨਿਗਰਾਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪੰਛੀਆਂ 'ਤੇ ਲੈਕਚਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੰਛੀ ਨਿਗਰਾਨ ਦੇ ਨਿਊਜ਼ਲੈਟਰ ਅਤੇ [[ਬੰਬੇ ਨੇਚੁਰਲ ਹਿਸਟਰੀ ਸੋਸਾਇਟੀ|ਬੰਬੇ ਨੈਚੁਰਲ ਹਿਸਟਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ]] ਦੇ ਜਰਨਲ ਵਿੱਚ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ==
ਹਮੀਦਾ ਸੈਦੁਜ਼ਫਰ ਦੀ ਮੌਤ 1988 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ [[ਸਟਰੋਕ|ਸਟ੍ਰੋਕ]] ਨਾਲ,&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; ਸੱਠਵਿਆਂ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1988]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1921]]</text>
      <sha1>oy3sdemt7enhkf9h3wsv4e6n6upyyqw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਨੂਪੁਰ ਅਸਥਾਨਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162382</id>
    <revision>
      <id>849846</id>
      <parentid>838129</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T20:48:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14599" sha1="66h2mthz0n15cg7tr7sag797zbkuwd5" xml:space="preserve">
'''ਨੂਪੁਰ ਅਸਥਾਨਾ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਹੈ ਜੋ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ|ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ]] ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ 1998 ਦੀ ਟੀਵੀ ਲੜੀ ''ਹਿਪ ਹਿਪ ਹੁਰੇ'' ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੀ ਫਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 2011 ਦੀ ਯੁਵਕ ਫਿਲਮ ''ਮੁਝਸੇ ਫਰੈਂਡਸ਼ਿਪ ਕਰੋਗੇ''&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 August 2021 |title=Bollywood Movie Critic Review {{pipe}} Rating {{pipe}} Comment {{pipe}} Glamsham |url=http://www.glamsham.com/movies/reviews/15-mujhse-fraaandship-karoge-movie-review-1011104.asp |access-date=9 ਅਪ੍ਰੈਲ 2023 |archive-date=14 ਅਕਤੂਬਰ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171014135342/http://www.glamsham.com/movies/reviews/15-mujhse-fraaandship-karoge-movie-review-1011104.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਸੀ ਜੋ ਵਾਈ-ਫਿਲਮਜ਼ ਬੈਨਰ - ਯਸ਼ਰਾਜ ਫਿਲਮਜ਼ ਦੀ ਯੂਥ ਆਰਮ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।

== ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ ==
ਅਸਥਾਨਾ ਕੋਲਕਾਤਾ ਅਤੇ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਪਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਲੇਡੀ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਕਾਲਜ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ (ਐਲਐਸਆਰ), [[ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸ਼ੁਕੀਨ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਡਰਾਮੇਟਿਕਸ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸੋਫੀਆ ਪੌਲੀਟੈਕਨਿਕ, ਮੁੰਬਈ ਤੋਂ ਸੋਸ਼ਲ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=March 2016}} .

== ਕਰੀਅਰ ==

* ਉਸਨੇ ਫਿਲਮ ਮੇਕਰ [[ਕੇਤਨ ਮਹਿਤਾ]] ਨਾਲ ਇੱਕ ਇੰਟਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ''।'' ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਫਿਲਮ ''ਆਰ ਯਾ ਪਾਰ'' ਦੀ ਮੁੱਖ ਸਹਾਇਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਰਹੀ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਕਮਲ ਸਿੱਧੂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Welcome to timeoutmumbai.net |url=http://www.timeoutmumbai.net/film/features/interview-nupur-asthana |access-date=2023-04-09 |archive-date=2014-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140312235544/http://www.timeoutmumbai.net/film/features/interview-nupur-asthana |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* ਉਸਨੇ ''[[ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ|ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ ']] ਤੇ ਪ੍ਰਾਈਮ ਟਾਈਮ ਟੀਵੀ ਲੜੀ ਹਿਪ ਹਿਪ ਹੁਰੇ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 'ਤੇ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।'' ਕਹਾਣੀ 12ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਸ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡਰ ਅਤੇ ਉਮੀਦਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਸ਼ੋਅ ਨੂੰ ਇਸ ਤਾਰੀਖ ਤੱਕ ਇੱਕ ਪੰਥ ਹਿੱਟ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.etc.in/gossip/7-unknown-facts-about-your-favorite-%E2%80%9890s-series-hip-hip-hurray|title=7 Unknown Facts About Your Favorite '90s Series Hip Hip Hurray|date=2016-01-07|work=ZETC Bollywood|language=en|access-date=2023-04-09|archive-date=2019-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20190916134318/http://www.etc.in/gossip/7-unknown-facts-about-your-favorite-%E2%80%9890s-series-hip-hip-hurray|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਸੋਨੀ ਟੀਵੀ ' ਤੇ ਪ੍ਰਾਈਮ ਟਾਈਮ ਡਰਾਮਾ ਮਿਨੀਸੀਰੀਜ਼ ''ਹੁਬਾਹੂ'' ਨੂੰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਕਹਾਣੀ ਜੁੜਵਾਂ ਭੈਣਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਜੋੜੀ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਲਾਰਕ ਲਈ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਬਾਹੂ ਨੇ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ [[ਸੰਧਿਆ ਮ੍ਰਿਦੁਲ]] ਨੂੰ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੇ ਜੁੜਵਾਂ ਅਦਿਤੀ ਅਤੇ ਅਨੰਨਿਆ ਦੀ ਦੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜੋ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਜਤ ਕਪੂਰ, ਮੋਹਨ ਕਪੂਰ ਅਤੇ [[ਸੁਚਿਤਰਾ ਪਿਲਾਈ|ਸੁਚਿਤਰਾ ਪਿੱਲਈ]] ਨੇ ਵੀ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.indiantelevision.com/interviews/y2k2/director/nupur.htm|title=&quot;The absence of a powerful script can undo all efforts that go into direction.&quot; : Nupur Asthana|work=Indian Television Dot Com}}&lt;/ref&gt;
* ਹਿਪ ਹਿਪ ਹੁਰੇ ਅਤੇ ਹੁਬਾਹੂ ਸ਼ੋਅ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ [[ਕੇਤਨ ਮਹਿਤਾ]] ਦੇ ਨਾਲ ਐਕਸ਼ਨ ਐਡਵੈਂਚਰ ਮਿਨੀਸੀਰੀਜ਼ ''ਟਾਈਮ ਬੰਬ 9/11 ਦਾ'' ਸਹਿ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
* ਫਿਰ ਉਸਨੇ YRF ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਸੋਨੀ ਟੀਵੀ ' ਤੇ ਟੀਵੀ ਮਿਨਿਸਰੀਜ਼ ''ਮਾਹੀ ਵੇ'' ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Outlook India Magazine Online- Read News India, Latest News Analysis, World, Sports, Entertainment {{pipe}} Best Online Magazine India |url=http://blogs.outlookindia.com/default.aspx?ddm=10&amp;pid=2336 |access-date=2023-04-09 |archive-date=2014-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140424095636/http://blogs.outlookindia.com/default.aspx?ddm=10&amp;pid=2336 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਕਹਾਣੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਕੁੜੀ ਮਾਹੀ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਲੇਖ ਪੁਸ਼ਤੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸ਼ਰਮਸਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਅਸੁਰੱਖਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸਵੀਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੋਅ ਸਵੈ-ਖੋਜ ਦਾ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਸਫ਼ਰ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਹੀ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਔਕੜਾਂ ਅਤੇ ਟੁੱਟਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਸਵੈ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
* ਨੂਪੁਰ ਨੇ ਫਿਲਮ ''&lt;nowiki/&gt;'ਮੁਝਸੇ ਫਰੈਂਡਸ਼ਿਪ ਕਰੋਗੇ''' ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜੋ ਯਸ਼ਰਾਜ ਫਿਲਮਜ਼ ਦੇ ਅਧੀਨ ਯੁਵਾ ਬੈਨਰ ਵਾਈ - ਫਿਲਮਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Masand: &quot;Mujhse Fraaandship Karoge&quot; is enjoyable - Reviews - Masand's Verdict - ibnlive |url=http://ibnlive.in.com/news/masand-mujhse-fraaandship-karoge-is-enjoyable/193132-47-84.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111015202826/http://ibnlive.in.com/news/masand-mujhse-fraaandship-karoge-is-enjoyable/193132-47-84.html |archive-date=15 October 2011 |access-date=17 January 2022 |website=ibnlive.in.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date= |title=Mumbai reports 1,011 new Covid-19 cases, 2 deaths; active tally at 5,852 |url=http://www.mid-day.com/entertainment/2011/oct/151011-Bollywood-Mujhse-Fraaandship-Karoge-movie-review.htm |access-date=2022-08-19 |publisher=Mid-day.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-reviews/hindi/Mujhse-Fraaandship-Karoge/movie-review/10339642.cms|title=Mujhse Fraaandship Karoge Movie Review {3.5/5}: Critic Review of Mujhse Fraaandship Karoge by Times of India|work=[[The Times of India]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mujhse Fraaandship Karoge Review 3/5 {{pipe}} Mujhse Fraaandship Karoge Movie Review {{pipe}} Mujhse Fraaandship Karoge 2011 Public Review {{pipe}} Film Review |url=http://www.bollywoodhungama.com/movies/reviews/type/view/id/1142/ |website=[[Bollywood Hungama]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Hindu : Arts / Cinema : Creative pay-offs |url=http://www.thehindu.com/arts/cinema/article2562512.ece |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111024170230/http://www.thehindu.com/arts/cinema/article2562512.ece |archive-date=2011-10-24 |website=[[The Hindu]]}}&lt;/ref&gt; ਮੁਝਸੇ ਫਰੈਂਡਸ਼ਿਪ ਕਰੋਗੇ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਕਿਸ਼ੋਰ ਫਿਲਮ ਹੈ ਜੋ ਔਨਲਾਈਨ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਅੱਜ ਦੇ ਜਨੂੰਨ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅਸਲ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਟਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਝਗੜਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਮਿਲੀਆਂ। ਮਿਡਡੇ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, &quot;ਨੁਪੁਰ ਅਸਤਾਨਾ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਜਿਸ ਨੇ ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਹਲਕਾ ਅਤੇ ਹਵਾਦਾਰ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੈਂਪਸ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਦੋਸਤੀ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।&quot;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.mid-day.com/articles/mujhse-fraaandship-karoge--fun-and-frolicking/138834|title=Mujhse Fraaandship Karoge? : Fun and frolicking|work=mid-day|language=en|access-date=2023-04-09|archive-date=2019-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20191016045220/https://www.mid-day.com/articles/mujhse-fraaandship-karoge--fun-and-frolicking/138834|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* ਉਸਨੇ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਕਾਮੇਡੀ ''ਬੇਵਕੂਫੀਆਂ'' ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਜੋ ਯਸ਼ਰਾਜ ਫਿਲਮਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bewakoofiyaan movie review {{!}} NDTV Movies.com |url=http://movies.ndtv.com/movie-reviews/bewakoofiyaan-movie-review-936 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140314092102/http://movies.ndtv.com/movie-reviews/bewakoofiyaan-movie-review-936 |archive-date=2014-03-14 |website=movies.ndtv.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Fim review: Bewakoofiyaan |url=http://www.mumbaimirror.com/entertainment/bollywood/Fim-review-Bewakoofiyaan/articleshow/32010622.cms}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਫਿਲਮ 'ਚ ਸੋਨਮ ਕਪੂਰ, ਆਯੁਸ਼ਮਾਨ ਖੁਰਾਨਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ ਨੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।
* ਉਸਨੇ ਅਲਟ ਬਾਲਾਜੀ 'ਤੇ ਰੋਮਿਲ ਅਤੇ ਜੁਗਲ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਿਨੀਸੀਰੀਜ਼ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://thereel.scroll.in/848348/i-wanted-a-fun-narrative-about-same-sex-romance-says-romil-and-jugal-director-nupur-asthana|title='I wanted a fun narrative about same sex romance,' says &quot;Romil and Jugal&quot; director Nupur Asthana|work=Scroll.in|language=en-US}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਸ਼ੋਅ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ ਦੀ ਰੋਮੀਓ-ਜੂਲੀਅਟ ਦੀ ਕਲਾਸਿਕ ਕਹਾਣੀ 'ਤੇ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ, ਸਮਲਿੰਗੀ, ਸਪਿਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਲੇਬੁਆਏ ਰੋਮਿਲ ਅਤੇ ਸ਼ਰਮੀਲੇ ਤਾਮ-ਬ੍ਰਹਮ ਜੁਗਲ ਆਪਣੀ ਲਿੰਗਕਤਾ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਸਮਾਜ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Alt Balaji Romil and Jugal |url=https://altbalaji.com/show/129 |website=altbalaji.com |access-date=2023-04-09 |archive-date=2017-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171007170841/https://altbalaji.com/show/129 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਸ਼ੋਅ ਦੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.bollywoodlife.com/reviews/romil-and-jugal-review-manraj-singh-and-rajeev-siddhartha-are-fabulous-in-this-heartwarming-tale-of-same-sex-relationships/|title=Romil and Jugal Review: Manraj Singh and Rajeev Siddhartha are fabulous in this heartwarming tale of same sex relationships}} {{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/television/when-boy-meets-boy-4634998/|title=Ekta Kapoor's Romil and Jugal is a modern, gay take on Romeo-Juliet. Actors Rajeev Siddhartha and Manraj Singh reveal more|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਫ਼ਿਲਮੀ ਕਹਾਣੀ ਲੇਖਕ]]</text>
      <sha1>66h2mthz0n15cg7tr7sag797zbkuwd5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਅਡੋਲਫ ਬੁਟੇਨਾਂਟ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162601</id>
    <revision>
      <id>849847</id>
      <parentid>846560</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T20:48:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261011sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>849847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14873" sha1="3eg6n4t3ssrt0sfbd4mm3cyhl5w7lqw" xml:space="preserve">'''ਅਡੋਲਫ ਫ੍ਰੇਡਰਿਕ ਜੋਹਾਨ ਬੁਟੇਨਾਂਟ''' ( German pronunciation: [ˈaːdɔlf ˈbuːtənant] (24 ਮਾਰਚ 1903 – 18 ਜਨਵਰੀ 1995) ਇੱਕ ਜਰਮਨ ਬਾਇਓਕੈਮਿਸਟ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;STR&quot; /&gt; ਉਸ ਨੂੰ &quot; ਸੈਕਸ ਹਾਰਮੋਨਸ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ 1939 ਵਿੱਚ [[ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&quot; ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਵਾਰਡ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ [[ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1949 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ।&lt;ref name=&quot;STR&quot;&gt;{{Cite book|title=Science in the Third Reich (German Historical Perspectives)|last=Szöllösi-Janze, Margit|publisher=Berg Publishers|year=2001|isbn=1-85973-421-9|location=Oxford, UK}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;frs&quot;&gt;{{Cite journal|last=Akhtar|first=M.|last2=Akhtar|first2=M. E.|year=1998|title=Adolf Friedrich Johann Butenandt. 24 March 1903-18 January 1995|journal=[[Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society]]|volume=44|pages=79–92|doi=10.1098/rsbm.1998.0006|pmid=11623990|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Karlson|first=P.|year=1995|title=Adolf Butenandt (1903–1995)|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1995-02-23_373_6516/page/660|journal=Nature|volume=373|issue=6516|pages=660|bibcode=1995Natur.373..660K|doi=10.1038/373660b0|pmid=7854440|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Jaenicke|first=L.|year=1995|title=Adolf Butenandt: 24. 3. 1903 - 18. 1. 1995|url=https://archive.org/details/chemie-in-unserer-zeit_1995-06_29_3/page/163|journal=Chemie in unserer Zeit|volume=29|issue=3|pages=163–165|doi=10.1002/ciuz.19950290313}}&lt;/ref&gt; ਉਹ 1960 ਤੋਂ 1972 ਤੱਕ ਮੈਕਸ ਪਲੈਂਕ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਿਹਾ। ਉਹ 1959 ਵਿੱਚ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਸੈਕਸ ਫੇਰੋਮੋਨ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਬੰਬਿਕੋਲ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
[[Category:Articles with hCards]]
== ਜੀਵਨੀ ==
ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਬ੍ਰੇਮਰਹੇਵਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੇਹੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਮਾਰਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੀ [[ਪੀਐਚ.ਡੀ.]] ਲਈ ਉਹ ਗੌਟਿੰਗਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਅਡੋਲਫ ਵਿੰਡੌਸ ਦੇ ਕਾਰਜ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ 1927 ਵਿੱਚ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ [[ਪੀਐਚ.ਡੀ.]] ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਡਾਕਟੋਰਲ ਖੋਜ ''ਡੇਰਿਸ ਅੰਡਾਕਾਰ'' ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ 'ਤੇ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਅਲੱਗ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦਿੱਤੀ। ਆਪਣੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ 1931 ਵਿੱਚ ਗੋਟਿੰਗਨ ਵਿੱਚ ਲੈਕਚਰਾਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹ 1933-1936 ਦੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਡੈਨਜ਼ਿਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਔਰਡੀਨੇਰੀਅਸ ਬਣ ਗਿਆ।&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Cite journal|last=Piosik|first=R.|year=2003|title=Adolf Butenandt und sein Wirken an der Technischen Hochschule Danzig|journal=Chemkon|volume=10|issue=3|pages=135–138|doi=10.1002/ckon.200390038}}&lt;/ref&gt; 1933 ਵਿੱਚ ਬੁਟੇਨੈਂਡਟ ਨੇ ''ਅਡੋਲਫ ਹਿਟਲਰ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਜਰਮਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਅਤੇ ਹਾਈ-ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰਾਂ ਦੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦੀ ਸਹੁੰ 'ਤੇ'' ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ। 1936 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਬਰਲਿਨ-ਡਾਹਲਮ ਵਿੱਚ ਕੈਸਰ ਵਿਲਹੈਲਮ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਾਇਓਕੈਮਿਸਟਰੀ ਲਈ ਮੈਕਸ ਪਲੈਂਕ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ) ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰਸ਼ਿਪ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀ ਦਿੱਤੀ&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Mertens|first=L.|year=2003|title=Nur&quot;Zweite Wahl&quot; oder Die Berufung Adolf Butenandts zum Direktor des KWI für Biochemie|journal=Berichte zur Wissenschafts-Geschichte|volume=26|issue=3|pages=213–222|doi=10.1002/bewi.200390058}}&lt;/ref&gt; ਜਦ ਕਿ 1 ਮਈ 1936 (ਪਾਰਟੀ ਮੈਂਬਰ ਨੰਬਰ 3716562) ਨੂੰ [[ਨਾਜ਼ੀ ਪਾਰਟੀ|NSDAP]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ। ਕੈਸਰ ਵਿਲਹੇਲਮ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਕਾਰਲ ਨਿਊਬਰਗ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਯਹੂਦੀ]] ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਰੋਟੇਨੋਨਸ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਨਾਜ਼ੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦੁਆਰਾ ਲਾਭਦਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਖਾਈ ਵਿੱਚ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੂਆਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਮੁਖੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਉਸ ਨੇ ''ਕ੍ਰੀਗਸਵਿਚਟਿਗ'' (ਯੁੱਧ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ) ਲੇਬਲ ਵਾਲੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਖੋਜ 'ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਫੰਡਿੰਗ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਉੱਚ-ਉਚਾਈ ਵਾਲੇ ਬੰਬਾਰ ਪਾਇਲਟਾਂ ਲਈ ਆਕਸੀਜਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਵਰਗੇ ਫੌਜੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|last=Trunk|first=A.|year=2006|title=Biochemistry in Wartime: The Life and Lessons of Adolf Butenandt, 1936–1946|journal=Minerva|volume=44|issue=3|pages=285–306|doi=10.1007/s11024-006-9002-2}}&lt;/ref&gt;
[[ਤਸਵੀਰ:Estrone_structure.svg|left|thumb|150x150px| ਐਸਟ੍ਰੋਨ]]
ਅਡੋਲਫ ਵਿੰਡੌਸ ਅਤੇ ਸ਼ੈਰਿੰਗ ਦੇ ਵਾਲਟਰ ਸ਼ੋਲਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ [[ਅੰਡਕੋਸ਼|ਅੰਡਾਸ਼ਯ]] ਤੋਂ ਕੱਢੇ ਗਏ ਹਾਰਮੋਨਾਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਖੋਜ ਨੇ ਐਸਟ੍ਰੋਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਮਾਦਾ ਸੈਕਸ ਹਾਰਮੋਨਸ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਲੀਟਰ [[ਪਿਸ਼ਾਬ]] ਤੋਂ ਕੱਢੇ ਗਏ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Butenandt|first=A.|year=1929|title=Über &quot;Progynon&quot; ein krystallisiertes weibliches Sexualhormon|url=https://archive.org/details/sim_naturwissenschaften_1929-11-08_17_45/page/879|journal=Die Naturwissenschaften|volume=17|issue=45|pages=879|bibcode=1929NW.....17..879B|doi=10.1007/BF01506919|pmid=Adolf Butenandt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Butenandt|first=A.|year=1931|title=Über die chemische Untersuchung der Sexualhormone|journal=Zeitschrift für Angewandte Chemie|volume=44|issue=46|pages=905–908|bibcode=1931AngCh..44..905B|doi=10.1002/ange.19310444602|pmid=Adolf Butenandt}}&lt;/ref&gt; &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwSQ&quot;&gt;ਕੈਮਿਸਚੇਜ਼ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; ਵਿੱਚ ਡੈਨਜ਼ਿਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ 1934 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਜੇਸਟ੍ਰੋਨ ਕੱਢਣ ਵਾਲੇ ਹਾਰਮੋਨਸ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਟੈਸਟੋਸਟੀਰੋਨ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਜਾਰੀ ਰੱਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, 1939 ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਲੀਓਪੋਲਡ ਰੁਜਿਕਾ ਦੁਆਰਾ ਸਟੀਰੌਇਡ ਦੇ ਸੰਸਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਕਮੇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮਝੇ ਗਏ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; 1940 ਵਿੱਚ ਉਹ ਕ੍ਰੀਗਸਮਾਰੀਨ ਵਿੱਚ ਪਣਡੁੱਬੀਆਂ ਲਈ ਲੰਬੀਆਂ ਪਣਡੁੱਬੀ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਹਾਰਮੋਨ ਇਲਾਜ 'ਤੇ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

== ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਇਨਾਮ ==

* 1939: ਸੈਕਸ ਹਾਰਮੋਨਸ, ਐਸਟ੍ਰੋਜਨ, ਪ੍ਰੋਜੇਸਟ੍ਰੋਨ ਅਤੇ ਐਂਡਰੋਸਟੇਰੋਨ ਦੀ ਪਛਾਣ ਲਈ [[ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ|ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ( ਲੀਓਪੋਲਡ ਰੁਜ਼ਿਕਾ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ)
* 1942: ਵਾਰ ਮੈਰਿਟ ਕਰਾਸ, ਦੂਜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ (ਜਰਮਨੀ)
* 1943: ਵਾਰ ਮੈਰਿਟ ਕਰਾਸ, ਪਹਿਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ (ਜਰਮਨੀ)
* 1953: ਪਾਲ ਏਹਰਲਿਚ ਅਤੇ ਲੁਡਵਿਗ ਡਰਮਸਟੇਡਟਰ ਇਨਾਮ
* 1959: ਫੈਡਰਲ ਰੀਪਬਲਿਕ ਆਫ਼ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਸਟਾਰ ਅਤੇ ਸੈਸ਼ ਨਾਲ ਗ੍ਰੈਂਡ ਮੈਰਿਟ ਕਰਾਸ (1959 ਅਤੇ 1964)
* 1960: ਬ੍ਰੇਮਰਹੇਵਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਆਨਰੇਰੀ ਨਾਗਰਿਕ
* 1961: ਜਰਮਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਫਾਰ ਫੈਟ ਰਿਸਰਚ ਦਾ ਵਿਲਹੇਲਮ ਨੌਰਮਨ ਮੈਡਲ
* 1962: ਬਾਵੇਰੀਅਨ ਆਰਡਰ ਆਫ਼ ਮੈਰਿਟ
* 1962: ਪੋਰ ਲੇ ਮੈਰੀਟ
* 1964: ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਲਾ ਲਈ ਆਸਟ੍ਰੀਅਨ ਸਜਾਵਟ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Reply to a parliamentary question |url=http://www.parlament.gv.at/PAKT/VHG/XXIV/AB/AB_10542/imfname_251156.pdf |access-date=10 December 2012 |page=166 |language=de}}&lt;/ref&gt;
* 1967: [[ਮਿਊਨਿਖ਼|ਮਿਊਨਿਖ]] ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪੁਰਸਕਾਰ
* 1969: ਫਰੈਂਚ ਲੀਜਨ ਆਫ ਆਨਰ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ
* 1972: ਆਰਡਰ ਡੇਸ ਪਾਲਮੇਸ ਅਕਾਦਮਿਕਜ਼
* 1981: ਬਾਵੇਰੀਅਨ ਮੈਕਸੀਮਿਲੀਅਨ ਆਰਡਰ ਫਾਰ ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਆਰਟ
* 1985: ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਸੰਘੀ ਗਣਰਾਜ ਦਾ ਗ੍ਰੈਂਡ ਕਰਾਸ ਆਫ਼ ਮੈਰਿਟ{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=December 2012}}
* 1985: [[ਮਿਊਨਿਖ਼|ਮਿਊਨਿਖ]] ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਆਨਰੇਰੀ ਨਾਗਰਿਕ
* 1994: ਆਸਟਰੀਆ ਗਣਰਾਜ ਨੂੰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੋਨੇ ਦੀ ਸਜਾਵਟ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Reply to a parliamentary question |url=http://www.parlament.gv.at/PAKT/VHG/XXIV/AB/AB_10542/imfname_251156.pdf |access-date=10 December 2012 |page=972 |language=de}}&lt;/ref&gt;
* 1951–1992: ਲਿੰਡੌ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ 31 ਭਾਗੀਦਾਰੀ (ਰਿਕਾਰਡ)
* ਮੈਕਸ ਪਲੈਂਕ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਆਨਰੇਰੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ
* ਆਨਰੇਰੀ ਡਾਕਟਰ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਸਨ (MD HC )
* ਵੈਟਰਨਰੀ ਮੈਡੀਸਨ ਦੇ ਆਨਰੇਰੀ ਡਾਕਟਰ (ਡਾ. med.vet. ਐਚ.ਸੀ )
* ਆਨਰੇਰੀ ਡਾਕਟਰ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ (ਡਾ. ਆਰ.ਆਰ. Hc)
* ਫਿਲਾਸਫੀ ਦੇ ਆਨਰੇਰੀ ਡਾਕਟਰ (ਡਾ. ਫਿਲ. ਐਚ.ਸੀ )
* ਆਨਰੇਰੀ ਡਾਕਟਰ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ (ਡੀ.ਐਸ.ਸੀ.), ਲੀਡਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, 1961
* ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੇ ਆਨਰੇਰੀ ਡਾਕਟਰ (ਡਾ.-ਇੰਜ. ਏਹ )

== ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ ==

* ਐਂਡਰੋਸਟੀਰੋਨ
* ਐਪੀਐਂਡਰੋਸਟੀਰੋਨ
* ਪ੍ਰੈਗਨੇਨੋਲੋਨ

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਪੁਸਤਕ-ਸੂਚੀ ==

* {{Cite journal|last=Angelika Ebbinghaus, Karl-Heinz Roth|year=2002|title=Von der Rockefeller Foundation zur Kaiser-Wilhelm/Max-Planck-Gesellschaft: Adolf Butenandt als Biochemiker und Wissenschaftspolitiker des 20. Jahrhunderts|journal=Zeitschrift für Geschichtswissenschaft|volume=50|issue=5|pages=389–418}}{{Cite book|title=Adolf Butenandt und die Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft: Wissenschaft, Industrie und Politik im &quot;Dritten Reich&quot;|last=Schieder, Wolfgang|publisher=Wallstein-Verlag|year=2004|isbn=3-89244-752-7|location=Göttingen|pages=450}}
*

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* Adolf Butenandt on Nobelprize.org 
* [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1939/index.html 1939 Nobel Prize in Chemistry]
* [https://web.archive.org/web/20070806080406/http://www.marburg-net.de/personen/butenandt.php Biography]
* [http://www.mpg.de/bilderBerichteDokumente/dokumentation/jahrbuch/2004/archiv_geschichte_mpg/forschungsSchwerpunkt/pdf.pdf MPG Biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090916194107/http://www.mpg.de/bilderBerichteDokumente/dokumentation/jahrbuch/2004/archiv_geschichte_mpg/forschungsSchwerpunkt/pdf.pdf |date=2009-09-16 }}
* Lindau Nobel Laureate Meetings: [http://mediatheque.lindau-nobel.org/laureates/butenandt Background information on and historical lectures by Adolf Butenandt (mediatheque)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210815155332/https://www.mediatheque.lindau-nobel.org/laureates/butenandt |date=2021-08-15 }}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1995]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1903]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hAudio microformats]]</text>
      <sha1>3eg6n4t3ssrt0sfbd4mm3cyhl5w7lqw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ ਜੋਸ਼ੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163324</id>
    <revision>
      <id>849867</id>
      <parentid>813193</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T23:29:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6669" sha1="6epe2e5h4p0achtwfk32g5sx3osikj2" xml:space="preserve">{{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਵਿਗਿਆਨੀ|image=|alma_mater=ਪੂਨੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ &lt;p&gt;
ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ&lt;/p&gt;|awards=|native_name=|name=ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ ਜੋਸ਼ੀ|workplaces=ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|fields=ਜੀਵ-ਰਸਾਇਣ}}
[[Category:Articles with hCards]]
'''ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ ਜੋਸ਼ੀ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Priyanka Joshi''') ਇੱਕ ਬਾਇਓਕੈਮਿਸਟ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਡਾਊਨਿੰਗ ਕਾਲਜ, ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਵਿੱਚ ਐਵਰਿਟ ਬਟਰਫੀਲਡ ਰਿਸਰਚ ਫੈਲੋ ਹੈ। ਉਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਮਿਸਫੋਲਡਿੰਗ ਡਿਜ਼ੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਮੈਟਾਬੋਲਿਕ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ [[ਪ੍ਰੋਟੀਨ]] ਦੇ ਇਕੱਤਰੀਕਰਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਐਮੀਲੋਇਡ ਬੀਟਾ ਜੋ [[ਅਲਜ਼ਾਈਮਰ ਰੋਗ|ਅਲਜ਼ਾਈਮਰ ਰੋਗ ਦਾ]] ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। 2018 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਦੀ ''[[ਫੋਰਬਜ਼|ਫੋਰਬਸ]]'' &quot;30 ਅੰਡਰ 30&quot; ਸੂਚੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ''ਵੋਗ'' 25 ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।   

== ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ==
ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਜਨਮ 1988 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=MOMENTUM - Dr. PRIYANKA JOSHI |url=https://www.stromcollection.com/blog/2018/9/27/momentum-dr-priyanka-joshi |access-date=2019-03-14 |website=Strøm |language=en-US }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Krishna |first=Srikanth |date=2018-06-01 |title=Who is Priyanka Joshi? Indian-origin biochemist on UK's most influential women list |url=https://www.ibtimes.co.in/who-priyanka-joshi-indian-origin-biochemist-uks-most-influential-women-list-770738 |access-date=2019-03-14 |website=International Business Times, India Edition |language=en}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਮਾਉਂਟ ਕਾਰਮਲ ਸਕੂਲ ਗਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਵਿੱਚ [[ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ]] ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਪੀਐਚਡੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਵਿਤਰੀਬਾਈ ਫੂਲੇ ਪੁਣੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਬਾਇਓਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਐਮਐਸਸੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Members of RSB named on Forbes Magazine 30 under 30 list |url=https://www.rsb.org.uk//news/14-news/1896-members-of-rsb-named-on-forbes-magazine-30-under-30-list |access-date=2020-03-21 |website=RSB |archive-date=2020-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322002255/https://www.rsb.org.uk//news/14-news/1896-members-of-rsb-named-on-forbes-magazine-30-under-30-list |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018-05-24 |title=Former Pune university alumna makes it to Forbes 30 Under 30 Europe list for science and healthcare |url=https://www.hindustantimes.com/pune-news/former-pune-university-s-alumna-makes-it-to-forbes-30-under-30-europe-list-for-science-and-healthcare/story-ok9rWI5IXDHEOUa4Ba0stL.html |access-date=2019-03-14 |website=Hindustan Times |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.downingcambridge.com/document.doc?id=98|title=Dr Priyanka Joshi: First Everitt Butterfield Research Fellow|date=2016|work=The Downing College Magazine|access-date=2020-03-21}} {{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੂੰ 2015 ਵਿੱਚ ਕਲੇਰ ਹਾਲ, ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਦੁਆਰਾ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਪੀਐਚਡੀ ਲਈ ਸਾਲਜੇ ਮੈਡਲ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

== ਕੈਰੀਅਰ ==
ਆਪਣੀ ਪੀਐਚਡੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਜੋਸ਼ੀ ਨੇ ਛੋਟੇ ਅਣੂਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਬਣਾਈ ਜੋ ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਮਿਸਫੋਲਡਿੰਗ ਡਿਜ਼ੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਡਰੱਗ ਸਕ੍ਰੀਨਿੰਗ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ ਸਨ।

ਆਪਣੀ ਪੀਐਚਡੀ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੋਸ਼ੀ ਨੇ ਡਾਊਨਿੰਗ ਕਾਲਜ ਦੇ ਪੋਸਟ-ਡਾਕਟੋਰਲ ਖੋਜ ਫੈਲੋ ਵਜੋਂ ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ। ਉੱਥੇ ਉਸਨੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਅਣੂਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੈਟਾਬੋਲਾਈਟਸ, ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਵੀ ਭੂਮਿਕਾ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

ਜੋਸ਼ੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਨਤਕ ਰੁਝੇਵਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਸਾਇੰਸ ਆਊਟਰੀਚ ਟੂ ਸਕੂਲਜ਼ (SoS) ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ 'ਤੇ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਚਲਾਈਆਂ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/chen-society/experimenting-with-the-fun-side-of-science/article6558286.ece|title=Experimenting with the fun side of science|last=Narayanan|first=Vivek|date=2014-11-03|work=The Hindu|access-date=2020-03-21|language=en-IN|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;


&lt;/references&gt;
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>6epe2e5h4p0achtwfk32g5sx3osikj2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ, ਸਰਦਾਰ ਬਹਾਦਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163381</id>
    <revision>
      <id>849892</id>
      <parentid>829706</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T07:09:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5899" sha1="az4vnf5a9sw403ulknraow5vreifyb8" xml:space="preserve">'''ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ, ਸਰਦਾਰ ਬਹਾਦਰ''' (1879-1938) ਇੱਕ ਵਕੀਲ, ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮੀ ਅਤੇ ਵਿਧਾਇਕ ਸੀ ਜੋ [[ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ]] ਨਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ]] ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਿਆ।

== ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ==
ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1879 ਨੂੰ ਬਰਤਾਨਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ (ਹੁਣ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਹਜ਼ੂਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚੋਂ ਲਈਅਤੇ 1895 ਵਿੱਚ ਸੈਂਟਰਲ ਮਾਡਲ ਸਕੂਲ, [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਲਈ ਦਾਖਲਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕੀਤੀ।

ਫਿਰ ਉਹ [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਚਲਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਹ 1898 ਵਿੱਚ ਬੈਰਿਸਟਰ ਐਟ ਲਾਅ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਵਕੀਲ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਲਾਹੌਰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ 1915 ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ 1918 ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਖ਼ਿਤਾਬਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ &lt;ref&gt;[http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPage.jsp?ID=1549&amp;page=1&amp;CategoryID=1&amp;Searched=W3GX&amp;sbtsro=0 Akali Lehar de Mahan Neta] {{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (Punjabi). Book by [[Partap Singh|Partap Singh, Giani]] 1976.&lt;/ref&gt;

== ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ==
1921 ਵਿਚ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਲੈਜਿਸਲੇਟਿਵ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਸ ਦਾ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣ ਗਿਆ ਪਰ ਉਸਨੇ [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਦੀਆਂ ਚਾਬੀਆਂ ਖੋਹਣ ਦੇ ਰੋਸ ਵਜੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਜੋਂ 11 ਨਵੰਬਰ 1921 ਨੂੰ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਦੋਨਾਂ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ।

26 ਨਵੰਬਰ 1921 ਨੂੰ [[ਅਜਨਾਲਾ, ਭਾਰਤ|ਅਜਨਾਲਾ]] ਵਿਖੇ ਇਕ ਅਕਾਲੀ ਦੀਵਾਨ ਵਿਚ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 6 ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕੈਦ ਅਤੇ 1000 ਰੁਪਏ ਜੁਰਮਾਨੇ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ [[ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 1922 ਵਿਚ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ]] ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਅਕਤੂਬਰ 1923 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ  ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੰਗਠਨ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਫਿਰ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ 24 ਫਰਵਰੀ 1928 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਆਲ ਪਾਰਟੀਜ਼ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੇ ਸੱਤ ਡੈਲੀਗੇਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ &lt;ref&gt;[https://www.sikhiwiki.org/index.php/All_Parties_Conference_1928 All Parties Conference 1928] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230415054413/https://www.sikhiwiki.org/index.php/All_Parties_Conference_1928 |date=2023-04-15 }}. ''www.sikhwiki.org''. Retrieved 8 April 2021.&lt;/ref&gt;

28 ਅਤੇ 29 ਦਸੰਬਰ 1928 ਨੂੰ [[ਕੋਲਕਾਤਾ|ਕਲਕੱਤਾ]] ਵਿਖੇ ਆਲ ਪਾਰਟੀਜ਼ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਵਿਚ, ਉਸਨੇ [[ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿੰਨਾਹ|ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿਨਾਹ]] ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਉਹ 1933 ਤੋਂ 1936 ਤੱਕ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਨੋਟੀਫਾਈਡ [[ਸਿੱਖ]] [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ|ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ]] ਦੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਿਹਾ।

ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਦੀ 23 ਮਈ 1938 ਨੂੰ ਦਿਲ ਦੇ ਦੌਰੇ ਨਾਲ਼ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1938]]</text>
      <sha1>az4vnf5a9sw403ulknraow5vreifyb8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮਿਸ਼ਕਤ ਵਰਮਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163435</id>
    <revision>
      <id>849901</id>
      <parentid>667782</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T08:48:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6259" sha1="gw43dmbg9w65ulbx5botw3r3mk7l7bs" xml:space="preserve">
'''ਮਿਸ਼ਕਤ ਵਰਮਾ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰ ਹੈ ਜੋ ''ਨਿਸ਼ਾ ਔਰ ਉਸਕੇ ਕਜ਼ਨਜ਼'' ਵਿੱਚ ਕਬੀਰ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

== ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ==
ਵਰਮਾ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਪਿਤਾ, ਦਿਲੀਪ ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ-ਭਾਰਤੀ ਮਾਂ, ਉਮਾ ਵਰਮਾ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਬਾਂਬੇ ਸਕਾਟਿਸ਼ ਸਕੂਲ, ਮਹਿਮ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਿਠੀਬਾਈ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਉਹ ਇੱਕ ਸਿਖਿਅਤ ਡਾਂਸਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਆਮਕ ਡਾਵਰ ਦੇ ਡਾਂਸਿੰਗ ਟਰੂਪ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਮਿਹਿਕਾ ਵਰਮਾ ਵੀ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/rakshabandhan-siblings-mihika-and-mishkat-varma-share-things-they-love-and-hate-about-each-other-4786238/|title=Siblings Mihika and Mishkat Varma share things they love and hate about each other|work=The Indian Express|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== ਕਰੀਅਰ ==
ਵਰਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮਾਡਲਿੰਗ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਕੇ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ 2014 ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਪੁਰੋਹਿਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ''ਔਰ ਪਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ'' ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੂੰ ਇੰਡੀਅਨ ਟੈਲੀ ਅਵਾਰਡਸ ਵਿੱਚ ਫਰੈਸ਼ ਨਿਊ ਫੇਸ ਮੇਲ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=I pinch myself to check if I'm dreaming: Mishkat Varma |url=http://www.deccanchronicle.com/131219/entertainment-tvmusic/article/i-pinch-myself-check-if-im-dreaming-mishkat-varma |website=Deccan Chronicle}}&lt;/ref&gt;

2014 ਤੋਂ 2015 ਤੱਕ, ਉਸਨੇ ਅਨੇਰੀ ਵਜਾਨੀ ਦੇ ਉਲਟ ''ਨਿਸ਼ਾ ਔਰ ਉਸਕੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾਵਾਂ'' ਵਿੱਚ ਕਬੀਰ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |date=2015-03-04 |title=EXCLUSIVE! Mishkat Verma: My role in Nisha Aur Uske Cousins in not a cameo |url=https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/exclusive-mishkat-verma-my-role-in-nisha-aur-uske-cousins-in-not-a-cameo-480253/ |access-date=2019-12-20 |website=Bollywood Life |language=en-EN |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419165712/https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/exclusive-mishkat-verma-my-role-in-nisha-aur-uske-cousins-in-not-a-cameo-480253/ |archive-date=2023-04-19 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਏਸ਼ੀਅਨ ਦਰਸ਼ਕ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਵਾਰਡਸ 2015 ਵਿੱਚ ਸਾਲ ਦੇ ਪੁਰਸ਼ ਅਦਾਕਾਰ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ।

2016 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਬਿੰਦਾਸ ਦੀ ''ਯੇ ਹੈ ਆਸ਼ਿਕੀ'' ਵਿੱਚ ਜੋਸੀ ਨਾਇਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵਜਾਨੀ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਮਿਲਾਇਆ।&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|url=https://m.timesofindia.com/tv/news/hindi/Mishkat-Verma-and-Aneri-Vajani-in-Yeh-Hai-Aashiqui/articleshow/51929732.cms|title=Mishkat Verma and Aneri Vajani in 'Yeh Hai Aashiqui'|work=The Times of India}}&lt;/ref&gt; 2016 ਤੋਂ 2017 ਤੱਕ, ਉਸਨੇ ਸਬ ਟੀਵੀ ਦੇ ''ਇਛਾਪਿਆਰੀ ਨਾਗਿਨ'' ਵਿੱਚ ਬੱਬਲ ਪ੍ਰਤਾਪ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news|url=https://m.timesofindia.com/tv/news/hindi/Mishkat-Verma-I-am-terrified-of-supernatural-elements/articleshow/53943912.cms|title=Mishkat Verma: I am terrified of supernatural elements|work=The Times of India}}&lt;/ref&gt;

2018 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ &amp;amp;amp;TV ਦੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲੜੀ ''ਲਾਲ ਇਸ਼ਕ'' ਵਿੱਚ ਸ਼ੌਰਿਆ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.iwmbuzz.com/television/news/mishkat-verma-ankitta-sharma-tvs-laal-ishq/2018/06/28|title=Mishkat Verma and Ankitta Sharmaa in &amp;TV’s Laal Ishq|work=IWM Buzz|language=en-US}}&lt;/ref&gt; 2019 ਵਿੱਚ, ਵਰਮਾ ਨੇ &amp;amp;amp;TV ਦੇ ''ਸ਼ਾਦੀ ਕੇ ਸਿਆਪੇ'' ਵਿੱਚ ਵਿਰਾਟ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date= |title=Mishkat Verma to play the hero in 'Shaadi Ke Siyape' |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/mishkat-verma-to-play-the-hero-in-shaadi-ke-siyape/articleshow/68097368.cms |archive-url= |archive-date= |access-date= |website=The Times of India |language=en}}&lt;/ref&gt; 2019 ਤੋਂ 2020 ਤੱਕ, ਵਰਮਾ ਨੇ [[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ]] ਦੀ ''ਦਿਵਿਆ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ'' ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਖਰ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ [[ਮਧੂਰਿਮਾ|ਨਿਆਰਾ ਬੈਨਰਜੀ]] ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਭਾਈ।

2022 ਤੋਂ, ਵਰਮਾ ''ਆਨੰਦੀਬਾ ਔਰ ਐਮਿਲੀ'' ਵਿੱਚ ਆਰਵ ਸੰਘਣੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਹੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Anandi Baa Aur Emily actor Mishkat Verma reacts to Shah Rukh Khan, Akshay Kumar doing tobacco ads |url=https://www.dnaindia.com/entertainment/report-anandi-baa-aur-emily-actor-mishkat-verma-reacts-to-shah-rukh-khan-akshay-kumar-doing-tobacco-ads-2966126/amp |access-date= |website=DNA India}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਸ਼ ਅਦਾਕਾਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>gw43dmbg9w65ulbx5botw3r3mk7l7bs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਤੋਤਾ ਵੈੱਡਸ ਮੈਨਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>166234</id>
    <revision>
      <id>849826</id>
      <parentid>677317</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T17:07:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3392" sha1="cza2o1jp0f3itt9qvckbwb4l1uz2x9q" xml:space="preserve">
'''ਤੋਤਾ ਵੈੱਡਸ ਮੈਨਾ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਾਮੇਡੀ-ਡਰਾਮਾ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ 14 ਜਨਵਰੀ 2013 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਐਸਏਬੀ ਟੀਵੀ ' ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/tota-weds-maina-and-hum-aapke-hain-in-laws-tv-review-ott-comedy-that-is-so-un-funny/ |title=Tota Weds Maina and Hum Aapke Hain In-Laws TV review: OTT comedy that is so un-funny! |access-date=2023-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140204014944/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/tota-weds-maina-and-hum-aapke-hain-in-laws-tv-review-ott-comedy-that-is-so-un-funny/ |archive-date=2014-02-04 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਗੌਰਵ ਗੇਰਾ ਅਤੇ [[ਕਵਿਤਾ ਕੌਸ਼ਿਕ]] ਨੇ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ। &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://movies.ndtv.com/television/kavita-kaushik-to-star-in-new-comedy-tota-weds-maina-297909 |title=Kavita Kaushik to star in new comedy Tota Weds Maina |access-date=2023-05-04 |archive-date=2014-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140527015006/http://movies.ndtv.com/television/kavita-kaushik-to-star-in-new-comedy-tota-weds-maina-297909 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ਕਾਸਟ ==

* ਗੌਰਵ ਗੇਰਾ ਬਤੌਰ ਤੋਤਾਰਾਮ ਤਿਵਾਰੀ  
* [[ਕਵਿਤਾ ਕੌਸ਼ਿਕ]] &lt;ref&gt;[http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/one-month-too-less-time-decide-the-fate-of-show-kavita-kaushik One month is too less a time to decide on the fate of a show: Kavita Kaushik ]&lt;/ref&gt; ਬਤੌਰ ਮੈਨਾ ਸ਼ੁਕਲਾ
* ਅਤੁਲ ਸ਼੍ਰੀਵਾਸਤਵ ਬਤੌਰ ਤੋਤਾ ਦੇ ਪਿਤਾ
* [[ਸਮਤਾ ਸਾਗਰ]] ਬਤੌਰ ਰਾਮਦੁਲਾਰੀ (ਤੋਤਾ ਦੀ ਮਾਂ) 
* ਸਮਿਕਸ਼ਾ ਭੱਟ ਬਤੌਰ ਆਰਤੀ  
* ਸੁਰਭੀ ਤਿਵਾਰੀ ਪੁਸ਼ਪਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ
* [[Sushil Bounthiyal|ਸੁਸ਼ੀਲ ਬੌਂਥਿਆਲ]] &lt;ref&gt;[http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/sushil-bounthiyal-sab-tvs-tota-weds-maina Sushil Bounthiyal in SAB TV's Tota Weds Maina]&lt;/ref&gt; ਬਤੌਰ ਤੋਤਾਰਾਮ ਦਾ ਅੰਕਲ 
* [[Sandesh Nayak|ਸੰਦੇਸ਼ ਨਾਇਕ]]
* [[ਕਾਜਲ ਨਿਸ਼ਾਦ]] ਬਤੌਰ ਰਾਮ ਕਟੋਰੀ ਚਾਚੀ
* [[Ishtiyaq Khan|ਇਸ਼ਤਿਆਕ ਖਾਨ]]
* ਪ੍ਰਿਯਾਨੀ ਵਾਣੀ
* [[Shyamlal (actor)|ਸ਼ਿਆਮਲ]]
* [[Eklavya Bhetaria|ਏਕਲਵਯ ਭਟੇਰੀਆ]]
* [[Simran Nadekar|ਸਿਮਰਨ ਨਾਟੇਕਰ]]
* ਸ਼ਾਹਨਵਾਜ਼ ਪ੍ਰਧਾਨ
* ਰਣਜੀਤ &lt;ref&gt;[http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/melanie-pais-and-veteran-actor-ranjeet-enter-sab-tvs-tota-weds-maina Melanie Pais and veteran actor Ranjeet to enter SAB TV's Tota Weds Maina ]&lt;/ref&gt; ਬਤੌਰ ਕੈਮਿਓ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ 

== ਹਵਾਲੇ ==

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* [https://web.archive.org/web/20130322020046/http://www.in.com/tv/shows/sab-tv-77/tota-weds-maina-24247.html ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੀਵੀ ਸੋਪ ਓਪੇਰਾ]]</text>
      <sha1>cza2o1jp0f3itt9qvckbwb4l1uz2x9q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮਨਾਲੀ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼</title>
    <ns>0</ns>
    <id>169809</id>
    <revision>
      <id>849891</id>
      <parentid>814727</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T06:34:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18347" sha1="rjlcpwm0z8acici8b17qvfm2mvgzkhi" xml:space="preserve">
'''ਮਨਾਲੀ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Manali''') ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਰਾਜ ਦੇ [[ਕੁੱਲੂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕੁੱਲੂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਵਿੱਚ [[ਕੁੱਲੂ|ਕੁੱਲੂ ਕਸਬੇ]] ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ [[ਨਗਰ|ਸ਼ਹਿਰ]] ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://indianexpress.com/photos/lifestyle-gallery/express-wanderlust-the-mountains-are-calling-head-over-to-manali-6141029/|title=Wanderlust the mountains are calling head over to Manali, Himachal Pradesh|work=theindianexpress.com}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਕੁੱਲੂ ਘਾਟੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਸਿਰੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ [[ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ]] ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਮਨਾਲੀ ਸ਼ਹਿਰ [[ਕੁੱਲੂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕੁੱਲੂ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸ਼ਿਮਲਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 270 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (170 ਮੀਲ) ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ 544 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (338 ਮੀਲ) ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਮਨਾਲੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੈਲਾਨੀ ਸਥਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਲਾਹੌਲ ਅਤੇ ਸਪਿਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਲੱਦਾਖ਼|ਲੱਦਾਖ]] ਵਿੱਚ [[ਲੇਹ]] ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Gardner1995&quot;&gt;''Paper also Presented at the International Seminar on Disasters, Environment and Development, 9–12 December 1994, New Delhi, India'' –by {{cite book|author=James S. Gardner|title=Tourism and Risk from Natural Hazards: Manali, Himachal Pradesh, India|url=https://books.google.com/books?id=NtgsAQAAMAAJ|year=1995|publisher=Natural Resources Institute, University of Manitoba}}&lt;/ref&gt; 2011 ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ 8,096 ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਨਾਲੀ [[ਚੀਨ]] ਦੇ [[ਤਾਰਿਮ ਬੇਸਿਨ]] ਵਿੱਚ [[ਲਾਹੌਲ ਅਤੇ ਸਪੀਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲਾਹੌਲ (HP)]] ਅਤੇ [[ਲਦਾਖ਼|ਲੱਦਾਖ]], ਕਾਰਾਕੋਰਮ ਦੱਰੇ ਦੇ ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਯਰਕੰਦ ਅਤੇ [[ਖ਼ੋਤਾਨ|ਹੋਟਨ]] ਤੱਕ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਪਾਰਕ ਮਾਰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ। 

ਮਨਾਲੀ ਲਾਹੌਲ (ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਅਤੇ ਲੱਦਾਖ ਰਾਹੀਂ, ਕਰਾਕੋਰਮ ਦੱਰੇ ਦੇ ਉੱਪਰੋਂ ਅਤੇ ਚੀਨ ਦੇ ਤਾਰੀਮ ਬੇਸਿਨ ਵਿੱਚ ਯਾਰਕੰਦ ਅਤੇ ਹੋਟਨ ਤੱਕ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਪਾਰਕ ਰਸਤੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ। 

== ਇਤਿਹਾਸ ==
ਮਨਾਲੀ ਦਾ ਨਾਂ ਸਨਾਤਨੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮਨੂ (ਦੇਖੋ ਮਨੁਸਮ੍ਰਿਤੀ ) ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਨਾਲੀ ਨਾਮ ਨੂੰ ਮਨੂ-ਅਲਾਯਾ ( {{Translation|'the abode of Manu'}} )।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History {{!}} District Kullu {{!}} India |url=https://hpkullu.nic.in/history/ |access-date=2022-11-23 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ਹਿੰਦੂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੂ ਨੇ ਮਨਾਲੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਿਸ਼ਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਹੜ੍ਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਿਰਜਣ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਕੁੱਲੂ ਘਾਟੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨਾਲੀ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਨੂੰ ਅਕਸਰ &quot;ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਘਾਟੀ&quot; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਸਬੇ ਦੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮਨੂ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੰਦਰ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Manali Tourism, Himachal Pradesh |url=https://indiathrills.com/manali/ |access-date=2022-11-26 |website=India Thrills |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126113902/https://indiathrills.com/manali/ |archive-date=2022-11-26 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ਭੂਗੋਲ ==
ਮਨਾਲੀ 32.2396 N, 77.1887 E, ਲਗਭਗ {{Convert|547|km|abbr=on}}   ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ।

== ਗੈਲਰੀ ==
&lt;gallery&gt;
ਤਸਵੀਰ:Solang Valley, Road, India.jpg|ਮਨਾਲੀ ਵਿੱਚ ਬਰਫਬਾਰੀ
ਤਸਵੀਰ:1 Mountain Vista scenic view from Drifter's Inn Manali Himachal Pradesh India 2016.jpg|ਮਨਾਲੀ ਤੋਂ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼
ਤਸਵੀਰ:Mountains, Manali, Himachal Pradesh.jpg|ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਨਾਲੀ ਨੇੜੇ ਸੜਕ
ਤਸਵੀਰ:Manali 2022.jpg|2022 ਵਿੱਚ ਮਨਾਲੀ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ 
ਤਸਵੀਰ:Manali jan.jpg|ਮਨਾਲੀ, [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ।
&lt;/gallery&gt;

== ਜਨਸੰਖਿਆ ==
ਮਨਾਲੀ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਧਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ 2011 ਦੀ ਮਰਦਮ੍ਸ਼ਮਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸਦੀ ਆਬਾਦੀ 8,096 ਸੀ। 2001 ਵਿੱਚ, ਮਨਾਲੀ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਆਬਾਦੀ 6,265 ਸੀ। ਮਰਦ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 64% ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ 36% ਹਨ। ਮਨਾਲੀ ਦੀ ਔਸਤ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 74% ਸੀ, ਮਰਦ ਸਾਖਰਤਾ 80% ਸੀ, ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ 63.9% ਸੀ। ਆਬਾਦੀ ਦਾ 9.5% ਛੇ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages, and towns (Provisional) |url=http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&amp;state5=999 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040616075334/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&amp;state5=999 |archive-date=16 June 2004 |access-date=1 November 2008 |publisher=Census Commission of India}}&lt;/ref&gt;
== ਮੌਸਮ ==
'''ਮਨਾਲੀ ਵਿੱਚ ਗਰਮ ਗਰਮੀਆਂ, ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਠੰਡੀਆਂ ਸਰਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਇੱਕ''' '''ਉੱਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਉਪ-ਉਪਖੰਡੀ ਉੱਚੀ ਭੂਮੀ''' ਜਲਵਾਯੂ ( ''Cfb'' ) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਤਾਪਮਾਨ {{Convert|-7|C||abbr=on}} ਤੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੋਂ {{Convert|30|C|abbr=on}} {{Convert|30|C|abbr=on}} ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗਰਮ ਦਿਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਲ ਭਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਠੰਡਾ ਦਿਨ {{Convert|-7|C||abbr=on}} ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਗਰਮੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ {{Convert|10|C|abbr=on}} ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੋਂ {{Convert|30|C||abbr=on}}, ਅਤੇ {{Convert|-7|C|abbr=on}} ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤੋਂ {{Convert|15|C|abbr=on}} ਤੱਕ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ। ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਵਰਖਾ {{Convert|31|mm|abbr=on}} ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਨਵੰਬਰ ਅਤੇ {{Convert|217|mm|abbr=on}} ਵਿੱਚ ਜੁਲਾਈ ਵਿੱਚ. ਔਸਤਨ, ਕੁਝ {{Convert|45|mm|abbr=on}} ਸਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਬਸੰਤ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਵਰਖਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਲਗਭਗ {{Convert|115|mm|abbr=on}} ਤੱਕ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਮਾਨਸੂਨ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਔਸਤ ਕੁੱਲ ਸਾਲਾਨਾ ਵਰਖਾ {{Convert|1363|mm|abbr=on}} ਹੈ । ਮਨਾਲੀ ਵਿੱਚ ਦਸੰਬਰ ਅਤੇ ਮਾਰਚ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਰਫ਼ਬਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
{{Weather box|location=Manali, Himachal Pradesh (1981–2010, extremes 1968–2011)|metric first=Yes|single line=Yes|Jan record high C=19.5|Feb record high C=23.5|Mar record high C=27.0|Apr record high C=30.0|May record high C=35.0|Jun record high C=33.2|Jul record high C=32.6|Aug record high C=30.6|Sep record high C=29.2|Oct record high C=30.0|Nov record high C=25.6|Dec record high C=21.5|year record high C=35.0|Jan high C=10.8|Feb high C=12.1|Mar high C=16.7|Apr high C=21.7|May high C=24.9|Jun high C=27.0|Jul high C=26.9|Aug high C=25.5|Sep high C=24.7|Oct high C=22.0|Nov high C=17.7|Dec high C=13.5|year high C=20.2|Jan low C=-1.1|Feb low C=0.2|Mar low C=3.0|Apr low C=6.4|May low C=9.1|Jun low C=12.8|Jul low C=15.9|Aug low C=16.0|Sep low C=12.2|Oct low C=6.1|Nov low C=2.2|Dec low C=0.2|year low C=6.9|Jan record low C=-11.6|Feb record low C=-11.0|Mar record low C=-6.0|Apr record low C=-1.0|May record low C=1.0|Jun record low C=4.4|Jul record low C=7.4|Aug record low C=7.0|Sep record low C=3.0|Oct record low C=-1.5|Nov record low C=-5.0|Dec record low C=-10.0|year record low C=-11.6|rain colour=green|Jan rain mm=83.5|Feb rain mm=110.4|Mar rain mm=156.9|Apr rain mm=84.7|May rain mm=73.5|Jun rain mm=73.9|Jul rain mm=190.3|Aug rain mm=192.1|Sep rain mm=113.1|Oct rain mm=35.9|Nov rain mm=28.1|Dec rain mm=55.0|year rain mm=1197.4|Jan rain days=5.2|Feb rain days=7.4|Mar rain days=8.0|Apr rain days=5.5|May rain days=5.8|Jun rain days=6.4|Jul rain days=12.1|Aug rain days=13.6|Sep rain days=7.7|Oct rain days=2.3|Nov rain days=1.7|Dec rain days=2.9|year rain days=78.6|time day=17:30 [[Indian Standard Time|IST]]|Jan humidity=61|Feb humidity=61|Mar humidity=53|Apr humidity=56|May humidity=61|Jun humidity=63|Jul humidity=74|Aug humidity=76|Sep humidity=75|Oct humidity=69|Nov humidity=61|Dec humidity=62|year humidity=64|source 1=[[India Meteorological Department]]&lt;ref name=IMDnormals&gt;
{{cite web
| archive-url = https://web.archive.org/web/20200205040301/http://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf
| archive-date = 5 February 2020
| url = https://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf
| title = Station: Manali Climatological Table 1981–2010
| work = Climatological Normals 1981–2010
| publisher = India Meteorological Department
| date = January 2015
| pages = 469–470
| access-date = 15 February 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=IMDextremes&gt;
{{cite web
| archive-url = https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf
| archive-date = 5 February 2020
| url = https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf
| title = Extremes of Temperature &amp; Rainfall for Indian Stations (Up to 2012)
| publisher = India Meteorological Department
| date = December 2016
| page = M69
| access-date = 15 February 2020}}&lt;/ref&gt;}}

== ਆਵਾਜਾਈ ==

=== ਹਵਾ ===
ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਕੁੱਲੂ-ਮਨਾਲੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ (IATA ਕੋਡ KUU) [[ਕੁੱਲੂ]] ਦੇ ਭੂੰਤਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਨੂੰ ਕੁੱਲੂ-ਮਨਾਲੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਇੱਕ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੰਬਾ ਰਨਵੇ ਹੈ। [[ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ]] ਦੀਆਂ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਤੋਂ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਲਈ ਨਿਯਮਤ ਉਡਾਣਾਂ ਹਨ।

==== ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਟੈਕਸੀ ਸੇਵਾ ====
ਪਵਨ ਹੰਸ, ਸਰਕਾਰੀ ਚਾਰਟਰ ਏਜੰਸੀ, [[ਸ਼ਿਮਲਾ|ਸ਼ਿਮਲਾ ਨੂੰ]] [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]], [[ਕੁੱਲੂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕੁੱਲੂ]], [[ਕਾਂਗੜਾ]] ਅਤੇ [[ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ]] ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀ ਹੈਲੀ-ਟੈਕਸੀ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 March 2019 |title=Shimla-Chandigarh helicopter service now operating six days a week |url=https://himachaltourism.gov.in/shimla-chandigarh-helicopter-service-now-operating-six-days-a-week/ |access-date=21 November 2019 |website=Himachal Tourism Official Website}}&lt;/ref&gt;

=== ਰੋਡ ===
ਮਨਾਲੀ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ NH 1 ਦੁਆਰਾ [[ਅੰਬਾਲਾ]] ਤੱਕ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ NH 22 ਤੋਂ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ NH21 ਦੁਆਰਾ ਜੋ [[ਬਿਲਾਸਪੁਰ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਬਿਲਾਸਪੁਰ]], ਸੁੰਦਰਨਗਰ, ਮੰਡੀ ਅਤੇ [[ਕੁੱਲੂ]] ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਮਨਾਲੀ ਤੱਕ ਸੜਕ ਦੀ ਦੂਰੀ {{Convert|310|km|abbr=on}} ਹੈ, ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਮਨਾਲੀ ਦੀ ਕੁੱਲ ਦੂਰੀ {{Convert|570|km|abbr=on}} ਹੈ । ਬੱਸ ਸੇਵਾਵਾਂ HRTC ( ਹਿਮਾਚਲ ਰੋਡ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ), HPTDC (ਹਿਮਾਚਲ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ), ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਆਪਰੇਟਰਾਂ ਤੋਂ ਉਪਲਬਧ ਹਨ।

=== ਰੇਲਵੇ ===
ਮਨਾਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੋਈ ਵੀ ਰੇਲ ਹੈੱਡ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਬ੍ਰੌਡ ਗੇਜ ਰੇਲਹੈੱਡ [[ਊਨਾ]] {{Convert|250|km|0|abbr=on}} 'ਤੇ ਹਨ ਦੂਰ, [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] {{Convert|268|km|0|abbr=on}}, [[ਕਾਲਕਾ]] ( {{Convert|275|km|0|abbr=on}} ), [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ( {{Convert|310|km|0|abbr=on}} ), ਅਤੇ [[ਪਠਾਨਕੋਟ]] ( {{Convert|325|km|0|abbr=on}} ). ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਤੰਗ ਗੇਜ ਰੇਲਹੈੱਡ ਜੋਗਿੰਦਰ ਨਗਰ ( {{Convert|175|km}} ਵਿਖੇ ਹੈ। ). [[ਕਾਲਕਾ–ਸ਼ਿਮਲਾ ਰੇਲਵੇ|ਕਾਲਕਾ-ਸ਼ਿਮਲਾ ਰੇਲਵੇ]] ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਸ਼ਿਮਲਾ]] 'ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਨੋਸਟਾਲਜਿਕ ਨੈਰੋ-ਗੇਜ ਰੂਟ ਹੈ ਜਿੱਥੋਂ ਮਨਾਲੀ ਤੱਕ ਸੜਕ ਦੁਆਰਾ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

=== ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਬੰਧੀ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ===
ਮਨਾਲੀ ਨੇ ਪਣ-ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਭੜਕਾਹਟ ਦੇਖੀ ਹੈ। ਗੈਰ-ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਅਤੇ ਬੇਤਰਤੀਬੇ ਉਸਾਰੀ ਨੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ 'ਤੇ ਸੁੱਟੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕੂੜੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਮੋਨਲ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਤਫਾਕਨ [[ਉੱਤਰਾਖੰਡ]] ਦਾ ਰਾਜ ਪੰਛੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/dehradun/ukhands-state-bird-monal-to-be-conserved-with-help-from-himachal/articleshow/72099088.cms|title=Uttarakhand’s state bird monal to be conserved with help from Himachal|last=Azad|first=Shivani|date=18 November 2019|work=The Times of India|access-date=1 March 2021|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;gallery&gt;
&lt;/gallery&gt;

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੈਰ ਸਪਾਟਾ]]
* ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜੀ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
* [[ਮਾਲ ਰੋਡ, ਮਨਾਲੀ]]
* [[ਰੋਹਤਾਂਗ ਦੱਰਾ|ਰੋਹਤਾਂਗ ਪਾਸ]], ਮਨਾਲੀ
* [https://todayias.blogspot.com/2023/05/manali-tour-for-couples.html ਜੋੜਿਆਂ ਲਈ ਮਨਾਲੀ ਟੂਰ]

== ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਨਾ ==

* ਵਰਮਾ, ਵੀ. 1996. ''ਧੌਲਾਧਰ ਦਾ ਗੱਦ: ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਇੱਕ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਕਬੀਲਾ'' । ਇੰਡਸ ਪਬਲਿਸ਼ਿੰਗ ਕੰ., ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ
* ਹਾਂਡਾ, OC 1996. ''ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਧੀ ਮੱਠ''{{ISBN|978-8185182032}} .
* ਪੇਨੇਲੋਪ ਚੇਤਵੋਡ 1972, 1989 &quot;ਕੁਲੂ: ਰਹਿਣ ਯੋਗ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅੰਤ&quot; ({{ISBN|9788185113203}} ) ਟਾਈਮ ਬੁਕਸ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* [https://himachaltourism.gov.in/destination/manali/ ਹਿਮਾਚਲ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਵੈਬਸਾਈਟ]
* https://hpkullu.nic.in/
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁੱਲੂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ]]</text>
      <sha1>rjlcpwm0z8acici8b17qvfm2mvgzkhi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਭਾਰਤੀ ਡਾਕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>169992</id>
    <revision>
      <id>849889</id>
      <parentid>820714</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T05:41:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26843" sha1="s2vjomfrtrnf9d9z3lw8ybg2yaohvzq" xml:space="preserve">{{Infobox government agency
| name            = ਭਾਰਤੀ ਡਾਕ
| type            = [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ| ਵਿਭਾਗ]]
| seal            = 
| seal_width      = 
| seal_caption    = 
| logo            =
| logo_caption    = 
| formed          = {{Start date and age|df=yes|1854|10|01}}
| preceding1      = 
| jurisdiction    = 
| headquarters    = ਡਾਕ ਭਵਨ, [[ਸੰਸਦ ਮਾਰਗ]], [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]]
| coordinates     = &lt;!-- {{coord|LATITUDE|LONGITUDE|type:landmark_region:US|display=inline,title}} --&gt;
| motto           = 
| employees       = 416,083 (ਮਾਰਚ 2021)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Annual Report 2020-21 |url=https://www.indiapost.gov.in/VAS/DOP_PDFFiles/AnnualReportEng2020-21.pdf|website=India Post |access-date=9 October 2021}}&lt;/ref&gt;
| budget          = {{INRConvert|20820.02|c}} (2022–23)
| minister1_name  = ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਵੈਸ਼ਨਵ
| chief1_name     = ਵਿਨੀਤ ਪਾਂਡੇ
| chief1_position = ਸੈਕਰੇਟਰੀ
| chief2_name     = ਆਲੋਕ ਸ਼ਰਮਾ
| chief2_position = ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ
| chief3_name     = 
| chief3_position = 
| chief4_name     = 
| chief4_position = 
| chief5_name     = 
| chief5_position = 
| chief6_name     = 
| chief6_position = 
| chief7_name     = 
| chief7_position = 
| chief8_name     = 
| chief8_position = 
| chief9_name     = 
| chief9_position = 
| parent_department = 
| parent_agency   = ਡਾਕ ਵਿਭਾਗ, ਸੰਚਾਰ ਮਹਿਕਮਾ, [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]]
| child1_agency   = ਦੂਰਸੰਚਾਰ ਵਿਭਾਗ
| keydocument1    = [https://www.indiapost.gov.in/VAS/DOP_RTI/TheIndianPostOfficeAct1898.pdf The Indian Post Office Act, 1898]
| website         = {{URL|https://www.indiapost.gov.in/}}
| map             = 
| map_size        = 
| map_caption     = A
| footnotes       = 
| embed           = 
| parent_agency_type = 
| agency_id       = 
| public_protector = 
| deputy          = 
}}

'''ਭਾਰਤੀ ਡਾਕ''' ('''ਇੰਡੀਆ ਪੋਸਟ''') ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ-ਸੰਚਾਲਿਤ ਡਾਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਡਾਕ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।  [[ਵਾਰਨ ਹੇਸਟਿੰਗਜ਼]] ਨੇ [[ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ]] ਦੇ ਅਧੀਨ 1766 ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਡਾਕ ਸੇਵਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ &quot;ਕੰਪਨੀ ਮੇਲ&quot; ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜੀ|ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ]] ਦੁਆਰਾ 1854 ਵਿੱਚ ਸੋਧਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Das, M. N.; Das, M. M. (1958). &quot;Dalhousie and the Reform of the Postal System&quot;. Indian History Congress. 21 (21): 488–495. JSTOR 44145245.}}&lt;/ref&gt; ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੇ ਇਕਸਾਰ ਡਾਕ ਦਰਾਂ (ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਸਰਵਿਸ) ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇੰਡੀਆ ਪੋਸਟ ਆਫਿਸ ਐਕਟ 1854 ਨੂੰ ਪਾਸ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿਚ 1837 ਦੇ ਪੋਸਟ ਆਫਿਸ ਐਕਟ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੁਧਾਰ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਨਿਯਮਤ ਡਾਕਘਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Administration of Postal System |url=https://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/135431/9/09_chapter%204.pdf}}&lt;/ref&gt; ਡਾਕਘਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਨੀ ਆਰਡਰ ਦੁਆਰਾ ਪੈਸੇ ਭੇਜਣਾ, ਛੋਟੀਆਂ ਬੱਚਤ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਜਮ੍ਹਾਂ ਰਕਮਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ, ਡਾਕ ਜੀਵਨ ਬੀਮਾ (ਪੀ.ਐਲ.ਆਈ.) ਅਤੇ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਡਾਕ ਜੀਵਨ ਬੀਮਾ (ਆਰ.ਪੀ.ਐਲ.ਆਈ.) ਦੇ ਤਹਿਤ ਜੀਵਨ ਬੀਮਾ ਕਵਰੇਜ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬਿਲ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਰਗੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।ਇਹ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਲਈ ਹੋਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੁਢਾਪਾ ਪੈਨਸ਼ਨ ਭੁਗਤਾਨ ਅਤੇ [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੇਂਡੂ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਗਾਰੰਟੀ ਐਕਟ, 2005|ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਗਾਰੰਟੀ ਯੋਜਨਾ]] (MGNREGS) ਉਜਰਤਾਂ ਵੰਡਣ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਇੱਕ ਏਜੰਟ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। 154,965 ਡਾਕਘਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ (ਮਾਰਚ 2017 ਤੱਕ), ਇੰਡੀਆ ਪੋਸਟ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਡਾਕ ਨੈੱਟਵਰਕ ਹੈ।

ਦੇਸ਼ ਨੂੰ 23 ਡਾਕ ਸਰਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹਰੇਕ ਸਰਕਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਇੱਕ ਚੀਫ ਪੋਸਟਮਾਸਟਰ ਜਨਰਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਸਰਕਲ ਨੂੰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮੁਖੀ ਪੋਸਟਮਾਸਟਰ ਜਨਰਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਫੀਲਡ ਯੂਨਿਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸਨੂੰ ਡਿਵੀਜ਼ਨਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੰਡਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਉਪ-ਵਿਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

== ਇਤਿਹਾਸ ==

=== ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ(1858-1947) ===
{{Multiple image|direction=vertical|image1=Indian postal service. Educational card, late 19th or early 20th century.jpg|caption1=ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਕਾਰਡ, ਇੰਡੀਅਨ ਪੋਸਟਲ ਸਰਵਿਸ, 18-19ਵੀਂ ਸਦੀ|image2=Red Scinde Dawk stamp.jpg|caption2=1850 ਦੀ ਸਿੰਧ ਡਾਕ ਮੋਹਰ}}ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1858 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਸ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਤੋਂ ਤਾਜ ਤੱਕ ਤਬਦੀਲ ਹੋਈ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਡਾਕ ਅਤੇ ਦੂਰਸੰਚਾਰ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਐਕਟ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਗਏ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=India Post: In letter and spirit |url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20170821-indian-postal-services-icons-modern-india-independence-day-1028886-2017-08-11 |access-date=2023-05-30 |website=India Today |language=en}}&lt;/ref&gt;

* ਗਵਰਨਮੈਂਟ ਸੇਵਿੰਗਜ਼ ਬੈਂਕ ਐਕਟ, 1873, ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੁਆਰਾ 28 ਜਨਵਰੀ 1873 ਨੂੰ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੂੰ 1881 ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1 ਅਪ੍ਰੈਲ 1882 ਨੂੰ, ਪੋਸਟ ਆਫਿਸ ਸੇਵਿੰਗਜ਼ ਬੈਂਕ (POSBs) ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਏ (ਬੰਬੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ)। ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸੀਮਤ ਸੀ; ਬੰਗਾਲ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਵਿੱਚ, ਕਲਕੱਤਾ ਜਾਂ ਹਾਵੜਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ POSBs ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=THE GOVERNMENT SAVINGS BANKS ACT, 1873 |url=https://dea.gov.in/sites/default/files/POSB_ACT_0.pdf}}&lt;/ref&gt;
* ਡਾਕ ਜੀਵਨ ਬੀਮਾ 1 ਫਰਵਰੀ 1884 ਨੂੰ ਡਾਕ ਅਤੇ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਲਈ ਭਲਾਈ ਦੇ ਉਪਾਅ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Post Office Schemes and Services |url=https://revexpo.com/review/post-office-schemes-and-services/ |access-date=2023-05-30 |website=Get true reviews for the products here |language=en-US }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਸਤੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* ਇੰਡੀਅਨ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ ਐਕਟ, 1885&lt;ref&gt;{{Cite web |title=THE INDIAN TELEGRAPH ACT, 1885 |url=https://dot.gov.in/sites/default/files/the_indian_telegraph_act_1985_pdf.pdf}}&lt;/ref&gt;
* ਇੰਡੀਅਨ ਪੋਸਟ ਆਫਿਸ ਐਕਟ, 1898, 22 ਮਾਰਚ 1898 ਨੂੰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੁਆਰਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਡਾਕ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਨ ਲਈ 1 ਜੁਲਾਈ 1898 ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ। ਇਹ 1882 ਦੇ ਐਕਟ III ਅਤੇ 1896 ਦੇ ਐਕਟ XVI ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=THE INDIAN POST OFFICE ACT, 1898 |url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/2329/1/A1898-06.pdf}}&lt;/ref&gt;
* ਇੰਡੀਅਨ ਵਾਇਰਲੈੱਸ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫੀ ਐਕਟ, 1933&lt;ref&gt;{{Cite web |title=THE INDIAN WIRELESS TELEGRAPHY ACT, 1933 |url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/2396/1/A1933-17.pdf}}&lt;/ref&gt;

ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਏਅਰਮੇਲ ਫਲਾਈਟ 18 ਫਰਵਰੀ 1911 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਹੈਨਰੀ ਪੇਕੇਟ, ਇੱਕ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਪਾਇਲਟ, ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਤੋਂ ਨੈਨੀ ਤੱਕ [[ਗੰਗਾ ਦਰਿਆ|ਗੰਗਾ]] ਦੇ ਪਾਰ ਲਗਭਗ 18 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (11 ਮੀਲ) ਦੀ ਯਾਤਰਾ 27 ਮਿੰਟ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ 15 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ (33 ਪੌਂਡ) ਡਾਕ (ਲਗਭਗ 6,000 ਚਿੱਠੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਰਡ) ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ; ਏਅਰਮੇਲ ਵਿੱਚ [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ|ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ]] ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਾਰਜ ਪੰਜਵੇਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੰਡੀਆ ਪੋਸਟ ਨੇ ਅਗਸਤ 2011 ਵਿੱਚ [[ਸ੍ਰੀਨਗਰ|ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ]], [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਵਿੱਚ [[ਡਲ ਝੀਲ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫਲੋਟਿੰਗ ਡਾਕਘਰ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Srinagar Gets Floating Post Office |url=https://travel.siliconindia.com/travel-article/Srinagar-Gets-Floating-Post-Office-aid-232.html |access-date=2023-05-30 |website=siliconindia |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530120711/https://travel.siliconindia.com/travel-article/Srinagar-Gets-Floating-Post-Office-aid-232.html |archive-date=2023-05-30 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫੀ ਅਤੇ ਟੈਲੀਫੋਨੀ ਨੇ ਵੱਖਰੇ ਵਿਭਾਗ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਡਾਕ ਸੇਵਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਦਿੱਖ ਬਣਾ ਲਈ। [[ਚੀਨ]] ਦੇ ਪੀਪਲਜ਼ ਰੀਪਬਲਿਕ ਆਫ਼ ਚਾਈਨਾ ਦੇ [[ਤਿੱਬਤ]] ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਤੱਕ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ਼ ਦਫ਼ਤਰ ਲਹਾਸਾ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਅਤੇ ਸੰਚਾਲਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://archive.org/details/telegramstonepal194243|title=1942-43 Karuna Ratna Tuladhar Telegrams from Lhasa to Kathmandu|date=1942}}&lt;/ref&gt; ਡਾਕ ਅਤੇ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ਼ ਵਿਭਾਗ 1914 ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਪਰ 1 ਜਨਵਰੀ 1985 ਨੂੰ ਮੁੜ ਵੰਡੇ ਗਏ।

=== ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ===
1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਡਾਕ ਸੇਵਾ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰੇਟ ਹੈ; ਇਸਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸਰਕਲ ਦਫਤਰ, ਖੇਤਰੀ ਦਫਤਰ, ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਦਫਤਰ, ਮੁੱਖ ਡਾਕਘਰ, ਸਬ-ਡਾਕ ਦਫਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਖਾ ਦਫਤਰ ਹਨ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1959 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤੀ ਡਾਕ ਵਿਭਾਗ ਨੇ &quot;ਮਦਦ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੇਵਾ&quot; ਦਾ ਮਾਟੋ ਅਪਣਾਇਆ; ਇਸਨੇ ਸਤੰਬਰ 2008 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਲੋਗੋ ਨੂੰ ਸੋਧਿਆ।

1947 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਡਾਕਘਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 23,344 ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨ। 2016 ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਵਧ ਕੇ 155,015 ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 90% ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Post Office Network |url=https://www.indiapost.gov.in/VAS/Pages/AboutUs/PostOfficeNetwork.aspx |access-date=2023-05-30 |website=www.indiapost.gov.in}}&lt;/ref&gt;

== ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ==

=== ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਚਿਪਕਣਯੋਗ ਟਿਕਟ ===
{{multiple image|direction=horizontal|image1=Stamps issued on 01-10-1854 in India( All the stamps of four value issued in clarge form).jpg|caption1=ਪਹਿਲੀ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਟਿਕਟ|image2=1866 Bombay to London 28 days.jpg|caption2=ਛੇ ਆਨੇ ਦੀ ਟਿਕਟ, 1866}}ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਚਿਪਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਡਾਕ ਟਿਕਟਾਂ ਜੁਲਾਈ 1852 ਵਿੱਚ ਸਿੰਧ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਬਾਰਟਲ ਫਰੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਨੂੰ &quot;ਸਿੰਧ ਡਾਕਸ&quot; ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2009-10-27 |title=Scinde District Dawks |url=http://www.geocities.com/mjshah.geo/scinde/scinde.html |access-date=2023-05-30 |website=web.archive.org |archive-date=2009-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091027143019/http://www.geocities.com/mjshah.geo/scinde/scinde.html |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਡਾਕ ਟਿਕਟਾਂ, 1⁄2-ਆਨਾ ਦੇ ਮੁੱਲ ਨਾਲ, ਜੂਨ 1866 ਤੱਕ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਪਹਿਲੀਆਂ ਆਲ-ਇੰਡੀਆ ਸਟੈਂਪਾਂ 1 ਅਕਤੂਬਰ 1854 ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।

=== ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਵੱਲੋਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਮੋਹਰਾਂ ===
[[ਤਸਵੀਰ:British-era_letter_box_in_Shimla,_India.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:British-era_letter_box_in_Shimla,_India.jpg|thumb|ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ ਵੇਲੇ ਦਾ ਡਾਕ ਬਕਸਾ, [[ਸ਼ਿਮਲਾ]]]]
ਡਾਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੁਆਰਾ ਭੇਜੀ ਗਈ ਡਾਕ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਈ, 1854 ਅਤੇ 1866 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੁੱਗਣੀ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ 1871 ਤੱਕ ਚੌਗਣੀ ਹੋ ਗਈ। ਭਾਰਤੀ ਡਾਕਘਰ ਐਕਟ, 1866 (XIV) ਨੇ 1 ਮਈ 1866 ਤੱਕ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਡਾਕ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਸੁਧਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ। 1863 ਵਿੱਚ, ਯੂਰਪ ਨੂੰ &quot;ਸਟੀਮਰ&quot; ਡਾਕ ਲਈ ਘੱਟ ਦਰਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ (ਛੇ ਆਨਾ, ਅੱਠ ਪਾਈ)। ਅੰਦਰੂਨੀ ਡਾਕ ਲਈ ਵੀ ਘੱਟ ਦਰਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। 1854 ਵਿਚ [[ਸਪੇਨ]] ਨੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸੰਚਾਰ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਟੈਂਪਾਂ ਛਾਪੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ 1866 ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਪਹਿਲਾ ਦੇਸ਼ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਡਾਕ ਟਿਕਟਾਂ 'ਤੇ &quot;ਸੇਵਾ&quot; ਅਤੇ ਮਾਲ ਟਿਕਟਾਂ 'ਤੇ &quot;ਸੇਵਾ ਡਾਕ ਟਿਕਟ&quot; ਨੂੰ ਓਵਰਪ੍ਰਿੰਟ ਕਰਨ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Design Evolution of United States Postal Stamps |url=http://chronicle.uspcs.org/pdf/Chronicle_168/6204.pdf}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ।  ਡਾਕ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕੁਝ &quot;ਸੇਵਾ ਡਾਕ&quot; ਓਵਰਪ੍ਰਿੰਟ ਕੀਤੀਆਂ ਦੁਰਲੱਭਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਚਾਰ-ਆਨਾ ਅਤੇ ਛੇ-ਆਨਾ-ਅੱਠ-ਪਾਈ ਸਟੈਂਪਾਂ ਲਈ ਨਵੇਂ ਡਿਜ਼ਾਈਨ 1866 ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਨਵੀਆਂ ਦਰਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਟੈਂਪਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ। ਮੌਜੂਦਾ ਵਿਦੇਸ਼ੀ-ਬਿੱਲ ਰੈਵੇਨਿਊ ਸਟੈਂਪ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਅਤੇ &quot;ਡਾਕ&quot; ਨੂੰ ਓਵਰਪ੍ਰਿੰਟ ਕਰਕੇ ਆਰਜ਼ੀ ਛੇ-ਆਨਾ ਸਟੈਂਪਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਏਅਰਮੇਲ ਸਟੈਂਪ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਦੇਸ਼ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Provisional Stamps |url=http://www.linns.com/howto/refresher/provisional_20040621/refreshercourse.asp |access-date=2023-05-30 |archive-date=2008-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080625081608/http://www.linns.com/howto/refresher/provisional_20040621/refreshercourse.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ===
[[ਤਸਵੀਰ:1947_India_Flag_3½_annas.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:1947_India_Flag_3%C2%BD_annas.jpg|thumb|200x200px|ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਜੋ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਸੀ&lt;ref name=&quot;SS&quot;&gt;Souvenir sheet of the ''Independence'' series of stamps, Indian Posts, 1948&lt;/ref&gt;]]
[[ਤਸਵੀਰ:India_1947_Ashoka_Lions_1_and_half_annas.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:India_1947_Ashoka_Lions_1_and_half_annas.jpg|thumb|197x197px|ਦੂਜੀ ਟਿਕਟ ਜੋ ਘਰੇਲੂ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਸੀ&lt;ref name=&quot;Phil2&quot;&gt;''India Postage Stamps 1947–1988''.(1989) Philately branch, Department of Posts, India.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SS2&quot;&gt;Souvenir sheet of the ''Independence'' series of stamps, Indian Posts, 1948&lt;/ref&gt;]]
ਭਾਰਤ ਨੇ 15 ਅਗਸਤ 1947 ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਰਤੀ ਡਾਕ ਅਤੇ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਡਾਕ ਟਿਕਟਾਂ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ-ਆਧਾਰਿਤ ਨੀਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। 21 ਨਵੰਬਰ 1947 ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲੀ ਨਵੀਂ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਨਾਅਰੇ, ਜੈ ਹਿੰਦ (&quot;ਭਾਰਤ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ&quot;) ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਪਰਲੇ ਸੱਜੇ ਕੋਨੇ 'ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਝੰਡੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਦੀ ਕੀਮਤ ਡੇਢ ਆਨਾ ਸੀ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ 'ਤੇ 15 ਅਗਸਤ 1948 ਨੂੰ [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਲੜੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ (ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਹਿੰਦੂ]], [[ਬੋਧੀ]], [[ਮੁਸਲਮਾਨ]], [[ਸਿੱਖ]] ਅਤੇ [[ਜੈਨ ਧਰਮ|ਜੈਨ]] ਮੰਦਰ, ਮੂਰਤੀਆਂ, ਸਮਾਰਕ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ) ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਅੰਕ ਨੇ 26 ਜਨਵਰੀ 1950 ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਗਣਰਾਜ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਗਣਰਾਜ]] ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਈ। ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ 1955 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ-ਅਤੇ-ਵਿਕਾਸ ਥੀਮ, 1957 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਅਤੇ ਇੱਕ 1965 ਦੀ ਲੜੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਚਿੱਤਰ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਨਾਲ. ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ &quot;ਭਾਰਤ ਡਾਕ&quot; ਨੂੰ 1962 ਵਿੱਚ &quot;''भारत INDIA''&quot; ਨਾਲ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਤਿੰਨ ਡਾਕ ਟਿਕਟਾਂ (ਦਸੰਬਰ 1962 ਤੋਂ ਜਨਵਰੀ 1963 ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ) ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਸਟੈਂਪ ਅਤੇ ਡਾਕ ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਛਾਪੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਡਾਕ ਟਿਕਟਾਂ ਛਪੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਬਰਮਾ]] (ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ), [[ਨੇਪਾਲ]], [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]], [[ਭੂਟਾਨ]], [[ਪੁਰਤਗਾਲ]] ਅਤੇ [[ਇਥੋਪੀਆ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਡਾਕ ਟਿਕਟਾਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਰੱਕੀ ਬਾਰੇ ਛੇ ਨਿਸ਼ਚਤ ਲੜੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਸੱਤਵੀਂ ਲੜੀ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ, 1986 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ 1983 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, 770 ਸਟੈਂਪ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।

== ਪਿਨ ਕੋਡ ==
ਪੋਸਟਲ ਇੰਡੈਕਸ ਨੰਬਰ (ਪਿੰਨ ਕੋਡ) ਇੱਕ ਛੇ-ਅੰਕ ਦਾ ਡਾਕ ਕੋਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਨ ਸਿਸਟਮ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਭੀਕਾਜੀ ਵੇਲੰਕਰ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ । ਇਹ 15 ਅਗਸਤ 1972 ਨੂੰ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨੌਂ ਡਾਕ ਖੇਤਰ ਹਨ; ਪਹਿਲੇ ਅੱਠ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਨੌਵਾਂ ਆਰਮੀ ਡਾਕ ਸੇਵਾ (APS905898) ਲਈ ਰਾਖਵਾਂ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |title=What is Pin code, Pin code Definition, Pin code News |url=https://www.business-standard.com/about/what-is-pin-code |access-date=2023-05-30 |website=www.business-standard.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

ਪਿੰਨ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:

* ਪਹਿਲਾ ਅੰਕ ਜ਼ੋਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
* ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਅੰਕ ਸਬ-ਜ਼ੋਨ (ਜਾਂ ਪੋਸਟਲ ਸਰਕਲ) ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।
* ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਅੰਕ ਇੱਕ ਲੜੀਬੱਧ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।
* ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ ਅੰਕ ਸੇਵਾ ਰੂਟ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।
* ਆਖਰੀ ਦੋ ਅੰਕ ਡਿਲੀਵਰੀ ਪੋਸਟ ਆਫਿਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਕਿਸੇ ਪਤੇ ਲਈ ਪਿੰਨ ਡਾਕ ਸੇਵਾ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ 'ਤੇ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Find Pin Code |url=https://www.indiapost.gov.in/VAS/Pages/findpincode.aspx |access-date=2023-05-30 |website=www.indiapost.gov.in}}&lt;/ref&gt; 2014 ਤੱਕ, ਆਰਮੀ ਡਾਕ ਸੇਵਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 154,725 ਡਾਕਘਰਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੁੱਲ 19,101 ਪਿੰਨ ਹਨ।

== ਸੇਵਾਵਾਂ ==

* ਡਾਕ ਦੀ ਰਸੀਦ ਲਈ ਪੋਸਟ ਬਾਕਸ ਅਤੇ ਪੋਸਟ ਬੈਗ
* ਸਪੀਡ ਪੋਸਟ
* ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦੇ ਸਬੂਤ ਲਈ ਪਛਾਣ ਪੱਤਰ
* ਇੰਡੀਆ ਪੋਸਟ ਏ.ਟੀ.ਐਮ
* RMS (ਰੇਲਵੇ ਮੇਲ ਸੇਵਾ)
* ਪੋਸਟ ਆਫਿਸ ਪਾਸਪੋਰਟ ਸੇਵਾ ਕੇਂਦਰ (POPSK)
* ਆਧਾਰ ਨਾਮਾਂਕਣ ਅਤੇ ਅੱਪਡੇਟ
* ਵੈਸਟਰਨ ਯੂਨੀਅਨ
* ਡਾਕ ਜੀਵਨ ਬੀਮਾ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਡਾਕ ਜੀਵਨ ਬੀਮਾ
* ਬਚਤ ਬੈਂਕ (SB/RD/TD/MIS/SCSS/PPF/SSA)
* ਬਚਤ ਨਕਦ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ.
* ਇੰਡੀਆ ਪੋਸਟ ਪੇਮੈਂਟਸ ਬੈਂਕ (IPPB)

== ਹਵਾਲੇ ==
{{reflist|colwidth=30em}}

==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ==
* {{official website|http://www.indiapost.gov.in}}
* {{Commons category|Post of India|ਭਾਰਤੀ ਡਾਕ}}</text>
      <sha1>s2vjomfrtrnf9d9z3lw8ybg2yaohvzq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮਿੰਗਸ਼ਾਨ ਸਰੋਵਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>170623</id>
    <revision>
      <id>849902</id>
      <parentid>691155</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T08:52:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6912" sha1="5zkx6omcpszazi6qw21wdmjtuaogjnv" xml:space="preserve">{{Infobox dam
| name = ਮਿੰਗਸ਼ਾਨ ਸਰੋਵਰ
| name_official = 
| image_caption = 
| image_alt = 
| location_map = 
| location_map_caption = 
| location_map_alt = 
| coordinates = &lt;!-- {{coord|..|..|type:landmark|display=inline,title}}--&gt;
| country = ਚੀਨ
| location = [[ਮਾਚੇਂਗ, ਹੁਬੇਈ]]
| purpose = 
| status = 
| construction_began = October 1, 1957
| opening = 
| demolished = 
| cost = 
| owner = 
| operator = 
| dam_type = 
| dam_crosses = 
| dam_height_foundation = 
| dam_height_thalweg = 
| dam_length = 
| dam_elevation_crest = 
| dam_width_crest = 
| dam_width_base = 
| dam_volume = 
| spillway_count = 
| spillway_type = 
| spillway_capacity = 
| res_name = 
| res_capacity_total = 
| res_capacity_active = 
| res_capacity_inactive = 
| res_catchment = 
| res_surface = 
| res_max_length = 
| res_max_width = 
| res_max_depth = 
| res_elevation = 
| res_tidal_range = 
| plant_name = 
| plant coordinates = &lt;!-- {{coord|..|..|type:landmark|display=inline}}--&gt;
| plant_operator = 
| plant_commission = 
| plant_decommission = 
| plant_type = 
| plant_hydraulic_head = 
| plant_turbines = 
| plant_capacity = 
| plant_capacity_factor = 
| plant_annual_gen = 
| website = 
| extra = 
}}

'''ਮਿੰਗਸ਼ਾਨ ਸਰੋਵਰ'''  ( {{Lang-zh|s=明山水库|t=明山水庫|p=Míngshān shuǐkù|first=s}}) [[ਮਾਚੇਂਗ, ਹੁਬੇਈ]], [[ਚੀਨ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਭੰਡਾਰ|ਸਰੋਵਰ]]  ਹੈ,&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=expSAQAAIAAJ|title=Abstracts of Chinese Geological Literature|publisher=National Geological Library of China|year=1996|isbn=978-7-116-01704-7}}&lt;/ref&gt; ਜੋ ਜੂਸ਼ੂਈ ਨਦੀ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ, ਬੈਗੁਓ ਨਦੀ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KpaxAAAAIAAJ|title=Hubei Economic Milestones, 1949-1987|publisher=[[Hubei People's Press]]|year=1989|isbn=978-7-216-00447-3}}&lt;/ref&gt;


ਮਿੰਗਸ਼ਾਨ ਸਰੋਵਰ  ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ 1 ਅਕਤੂਬਰ 1957 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ,&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=vy4oAAAAMAAJ|title=Macheng County History|publisher=Red Flag Press|year=1996|isbn=978-7-80068-575-0}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਜੂਨ 1959 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-12-06 |title=Mingshan Reservoir Scenic Area |url=http://slt.hubei.gov.cn/slyw/slwh/slly/201912/t20191206_1708789.shtml |access-date= |website=Hubei Water Resources Department |language= }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਡੈਮ ਮਜਬੂਤ ਕੰਕਰੀਟ ਇੰਟਰਲਾਕਿੰਗ ਪਾਈਪ ਕਾਲਮਾਂ ਨਾਲ ਅਭੇਦ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Jul 24, 1981 |title=Earth dam projects in small hydroelectric power construction in Hubei province |url=https://open.unido.org/api/documents/4791371/download/EARTH%20DAM%20PROJECTS%20IN%20SMALL%20HYDRO-POWER%20CONSTRUCTION%20IN%20HUBEI%20PROVINCE%20(10674.en) |access-date= |website=[[United Nations Industrial Development Organization]] |language= |archive-date=ਜੁਲਾਈ 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210714073104/https://open.unido.org/api/documents/4791371/download/EARTH%20DAM%20PROJECTS%20IN%20SMALL%20HYDRO-POWER%20CONSTRUCTION%20IN%20HUBEI%20PROVINCE%20(10674.en) |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਹੁਬੇਈ ਸੂਬਾਈ ਜਲ ਸਰੋਤ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਤਾਓ ਸ਼ੁਜ਼ੇਂਗ ਦੁਆਰਾ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tao Shuzeng and Mingshan Reservoir |url=http://szfzg.wuhan.gov.cn/book/dfz/bookread/id/314/category_id/65665.html |access-date= |website=Digital Local Chronicles Museum of Wuhan Local Chronicles |language= |archive-date=2021-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211203215523/http://szfzg.wuhan.gov.cn/book/dfz/bookread/id/314/category_id/65665.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[ਚੀਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਕਮੇਟੀ|ਚੀਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ]] ਜਲ ਸਰੋਵਰ  ਦੇ ਡੈਮ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ [[Zhou Enlai|ਝੂ ਐਨਲਾਈ ਨੇ]] ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਲ ਸਰੋਵਰ  ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਸਥਾਨ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-09-15 |title=A historical review of the construction of water conservancy projects in Hubei in the 1950s and 1960s |url=https://www.hbzx.gov.cn/49/2014-09-15/5828.html |website=Hubei Provincial Committee of the Chinese People's Political Consultative Conference |language= |access-date=2023-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230609063626/https://www.hbzx.gov.cn/49/2014-09-15/5828.html |archive-date=2023-06-09 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ਮਿੰਗਸ਼ਾਨ ਜਲ ਸਰੋਵਰ , 182 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਬੇਸਿਨ ਖੇਤਰ ਅਤੇ 169 ਮਿਲੀਅਨ [[ਘਣ ਮੀਟਰ]] ਦੀ ਕੁੱਲ ਸਟੋਰੇਜ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲਾ,&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PDMLAQAAMAAJ|title=Changjiang Chronicles|last=|publisher=[[Encyclopedia of China Publishing House]]|year=2000|series=|page=|language=|access-date=}}&lt;/ref&gt; [[ਚੀਨ|ਚੀਨ ਦੇ ਪੀਪਲਜ਼ ਰੀਪਬਲਿਕ]] ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=H1sLAQAAMAAJ|title=Chronicles of Hubei|publisher=[[Hubei People's Press]]}}&lt;/ref&gt;

2010 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਨੇਟੀਜ਼ਨ ਨੇ ਗੂਗਲ ਨਕਸ਼ੇ ' ਤੇ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਮਿਨਸ਼ਾਨ ਸਰੋਵਰ  ਇੱਕ &quot;ਵੱਡੇ [[ਡਰੈਗਨ|ਅਜਗਰ]] &quot; ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਚੀਨੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਚਿੰਤਾ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 Jan 2016 |title=Mingshan Reservoir: Water Conservancy Culture Shines in Jingchu |url=http://news.sina.com.cn/c/2016-01-17/doc-ifxnqriz9778872.shtml |access-date= |website=[[Sina.com.cn]] |language=}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੀਨ ਦੇ ਸਰੋਵਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੀਨ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]]</text>
      <sha1>5zkx6omcpszazi6qw21wdmjtuaogjnv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਨੀਲ ਜੌਹਨਸਨ (ਕ੍ਰਿਕਟਰ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172721</id>
    <revision>
      <id>849843</id>
      <parentid>698979</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T20:37:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39937" sha1="nek8rav8bvex2d90ebp9d3il3souecg" xml:space="preserve">{{Infobox cricketer
| name               = ਨੀਲ ਜਾਨਸਨ
| image              = 
| fullname           = ਨੀਲ ਕਲਾਰਕਸਨ ਜਾਨਸਨ
| birth_date         = {{Birth date and age|1970|1|24|df=yes}}
| birth_place        = [[ਹਰਾਰੇ|ਸੈਲਿਸਬਰੀ]], [[ਰੋਡੇਸ਼ੀਆ]]
| batting            = ਖੱਬਾ-ਹੱਥ
| bowling            = ਖੱਬੀ-ਬਾਂਹ ਫਾਸਟ ਮੀਡੀਅਮ
| role               = [[ਆਲ ਰਾਊਂਡਰ]]
| country            = ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ
| international      = true
| internationalspan  = 1998–2000
| testdebutdate      = 7 ਅਕਤੂਬਰ
| testdebutyear      = 1998
| testdebutagainst   = ਭਾਰਤ
| testcap            = 40
| lasttestdate       = 1 ਜੂਨ
| lasttestyear       = 2000
| lasttestagainst    = ਇੰਗਲੈਂਡ
| odidebutdate       = 24 ਅਕਤੂਬਰ
| odidebutyear       = 1998
| odidebutagainst    = ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ
| odicap             = 55
| lastodidate        = 22 ਜੁਲਾਈ
| lastodiyear        = 2000
| lastodiagainst     = ਇੰਗਲੈਂਡ
| columns            = 4
| column1            = [[ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟ|ਟੈਸਟ]]
| matches1           = 13
| runs1              = 532
| bat avg1           = 24.18
| 100s/50s1          = 1/4
| top score1         = 107
| deliveries1        = 1,186
| wickets1           = 15
| bowl avg1          = 39.60
| fivefor1           = 0
| tenfor1            = 0
| best bowling1      = 4/77
| catches/stumpings1 = 12/–
| column2            = [[ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ|ਓਡੀਆਈ]]
| matches2           = 48
| runs2              = 1,679
| bat avg2           = 36.50
| 100s/50s2          = 4/11
| top score2         = 132[[ਨਾਟ ਆਊਟ|*]]
| deliveries2        = 1,503
| wickets2           = 35
| bowl avg2          = 34.85
| fivefor2           = 0
| tenfor2            = 0
| best bowling2      = 4/42
| catches/stumpings2 = 19/–
| column3            = [[ਪਹਿਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਕ੍ਰਿਕਟ|FC]]
| matches3           = 161
| runs3              = 7,569
| bat avg3           = 34.40
| 100s/50s3          = 11/53
| top score3         = 150
| deliveries3        = 14,754
| wickets3           = 230
| bowl avg3          = 33.13
| fivefor3           = 2
| tenfor3            = 0
| best bowling3      = 5/79
| catches/stumpings3 = 218/–
| column4            = [[ਲਿਸਟ ਏ ਕ੍ਰਿਕਟ|LA]]
| matches4           = 232
| runs4              = 7,019
| bat avg4           = 35.99
| 100s/50s4          = 13/40
| top score4         = 146[[ਨਾਟ ਆਊਟ|*]]
| deliveries4        = 6,135
| wickets4           = 153
| bowl avg4          = 34.70
| fivefor4           = 0
| tenfor4            = 0
| best bowling4      = 4/19
| catches/stumpings4 = 122/–
| date               = 5 ਅਗਸਤ
| year               = 2015
| source             = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55528.html CricInfo
}}

'''ਨੀਲ ਕਲਾਰਕਸਨ ਜਾਨਸਨ''' ਸਾਬਕਾ [[ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ]] [[ਕ੍ਰਿਕਟ|ਕ੍ਰਿਕਟਰ]] ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ (ਜਨਮ 24 ਜਨਵਰੀ 1970) ਨੂੰ ਹੋਇਆ  ਜਿਸਨੇ 1998 ਅਤੇ 2000 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ 13 [[ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟ|ਟੈਸਟ ਮੈਚ]] ਅਤੇ 48 [[ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ|ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚ]] ਖੇਡੇ। ਇੱਕ ਹਰਫਨਮੋਲਾ,  ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ, ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀ ਤੇਜ਼-ਮਾਧਿਅਮ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਟੈਸਟ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖਤਰਨਾਕ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੇ ਬੈਟਸਮੈਨ ਵਜੋਂ ਮੱਧ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਖੇਡਿਆ। ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਨ-ਡੇ ਕ੍ਰਿਕਟ 'ਚ ਪਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦਾ ਸੀ। &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Neil Johnson Profile - ICC Ranking, Age, Career Info &amp; Stats |url=https://www.cricbuzz.com/profiles/3441/neil-johnson |access-date=2022-01-27 |website=Cricbuzz |language=en}}&lt;/ref&gt;

ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਮਾ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਖੇਡਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜੌਹਨਸਨ ਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਕਟ ਮੈਚ ਦੇ ਹਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਲੇ ਅਤੇ ਗੇਂਦ ਦੋਨਾਂ ਨਾਲ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਹਰਫਨਮੌਲਾ ਖੇਡ ਖੇਡਣ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹਲਾਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਲੰਮੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੈਰੀਅਰ ਵਿੱਚ, ਜੌਹਨਸਨ ਇੱਕ ਹਮਲਾਵਰ ਸਲਾਮੀ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ ਅਤੇ ਹਮਲਾਵਰ ਤੇਜ਼ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ ਵਜੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ। ਉਹ ਦਲੀਲ ਨਾਲ ਦਾ ਟੀਮ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਮੈਂਬਰ ਸੀ।ਸਾਲ 1990  ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਦੀ ਸਰਵੋਤਮ ਇਕ ਦਿਨਾਂ ਟੀਮ। ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਕ੍ਰਿਕਟ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦਾ ਕੈਰੀਅਰ ਛੋਟਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ 34 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 2004 ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਕਟ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਆਖ ਦਿੱਤਾ  &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=2016-01-24 |title=Neil Johnson: Seven interesting things to know about the former Zimbabwean all-rounder |url=https://www.cricketcountry.com/criclife/neil-johnson-seven-interesting-things-to-know-about-the-former-zimbabwean-all-rounder-512030 |access-date=2022-01-27 |website=Cricket Country |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127072710/https://www.cricketcountry.com/criclife/neil-johnson-seven-interesting-things-to-know-about-the-former-zimbabwean-all-rounder-512030 |archive-date=2022-01-27 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ਘਰੇਲੂ ਕੈਰੀਅਰ ==
ਜੌਨਸਨ ਦਾ ਜਨਮ ਸੈਲਿਸਬਰੀ - ਅੱਜ ਕਲ੍ਹ [[ਹਰਾਰੇ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਬੋਲੈਂਡ, ਪੂਰਬੀ ਰਾਜ, ਨੇਟਲ, ਪੱਛਮੀ ਰਾਜ, ਲੈਸਟਰਸ਼ਾਇਰ ਅਤੇ ਹੈਂਪਸ਼ਾਇਰ ਵਾਸਤੇ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ, ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਇਆ।ਜੌਨਸਨ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਹਿਲਾ ਦਰਜਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਖੇਡਿਆ। ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਘਰੇਲੂ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਤਜਰਬਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ 1990 ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ [[ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਸੈਟਅਪ ਵਿੱਚ ਹਰਫ਼ਨਮੌਲਾ ਦੀ ਭਰਪੂਰਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ]] ਵਿੱਚ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ।

== ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲ ==
ਜੌਨਸਨ ਦਾ ਪਿਤਾ ਉਮਵੁਕਵੇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਸਨ - ਹੁਣ ਮਾਸ਼ੋਨਾਲੈਂਡ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਮਵੁਰਵੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਜੌਨਸਨ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੁਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਉਮਵੁਕਵੇਸ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਕੀਤੀ, ਜੌਨਸਨ ਨੇ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਵਿਚ 11 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲ ਦੀ ਕੋਲਟਸ ਟੀਮ ਲਈ ਚੋਣ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਿਆ।

=== ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ===
ਜੌਨਸਨ ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ਼ 10 ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਨੀਲ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਦੱਖਣੀ ਅਫ੍ਰੀਕਾ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਹਾਵਿਕ ਹਾਈ ਸਕੂਲ  ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਸਕੂਲੀ ਕ੍ਰਿਕਟਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੂਨੀਅਰ ਸਕੂਲ ਦੇ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਲਈ ਨੈਟਲ ਅੰਡਰ 12 ਟੀਮ ਨਾਲ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅੰਡਰ -18 ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਲਈ ਨੈਟਲ ਬੀ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ  ਬਣਿਆ। ਫਿਰ ਜੌਨਸਨ ਨੇ ਕਿੰਗਸਵੁੱਡ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਗ੍ਰਾਹਮਸਟਾਊਨ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਰੱਖਿਆ 

ਜੌਨਸਨ ਨੇ 15 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਸੈਂਕੜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ 100 ਬਣਾਏ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸਦੀ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਜੌਹਨਸਨ ਨੂੰ ਨੈੱਟ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਵੀ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ। &lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ਜੌਹਨਸਨ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਤਕਨੀਕ ਅਤੇ ਖੇਡਣ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਤਰੀਕਾ ਦੇਣ ਦੀ ਮੰਜੂਰੀ ਦਿੱਤੀ,ਪਰ ਜੌਨਸਨ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਿਸ਼ੋਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ ਸਟੋਨ ਦੁਆਰਾ ਵਧੀਆ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕੋਚ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਾਬਕਾ ਦੋਹਰੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੇਪਲਰ ਵੈਸਲਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਛਾਣਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵੈਸਲਜ਼ ਨੇ ਜੌਨਸਨ ਨੂੰ ਪੋਰਟ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਰਸਰੀ ਜਿੱਤਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਪੋਰਟ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ, ਜੌਨਸਨ ਨੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਬੀਏ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ। ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਪੋਰਟ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਦੀ ਪਹਿਲੀ 11 ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਰਾਜ B ਟੀਮ ਲਈ ਵੀ ਖੇਡਿਆ। ਜੌਨਸਨ ਨੇ ਬੈਨਸਨ ਅਤੇ ਹੇਜੇਸ ਨਾਈਟ ਸੀਰੀਜ਼ ਟਰਾਫੀ - ਹੁਣ ਮੋਮੈਂਟਮ ਵਨ ਡੇ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਪੂਰਬੀ ਰਾਜ ਦੀ ਟੀਮ ਲਈ ਵਧੀਆ ਖੇਡ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

ਜੌਹਨਸਨ ਨੇ ਨਟਾਲ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਘਰ ਸਮਝਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਕ੍ਰਿਕਟ ਨਟਾਲ ਵਿੱਚ ਖੇਡਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1989-90 ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕੈਸਲ ਬਾਊਲ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬੀ ਸੂਬੇ ਲਈ ਨੈਟਲ B ਟੀਮ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |date=2014-01-25 |title=Neil Johnson: One of Zimbabwe’s finest cricketers who dazzled in the 1999 World Cup |url=https://www.cricketcountry.com/articles/neil-johnson-one-of-zimbabwes-finest-cricketers-who-dazzled-in-the-1999-world-cup-88973 |access-date=2022-01-27 |website=Cricket Country |language=en-US}} {{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਨੇ 1993-94 ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਨਟਾਲ ਲਈ ਇੱਕ ਜਿੱਤ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੇ ਬਾਰਡਰ ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਇੱਕ ਪਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੌ ਦੌੜਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਵਿਕਟਾਂ ਸਮੇਤ ਉਸਦੇ ਹਰਫ਼ਨਮੌਲਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ 1994-95 ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਦੇ ਦੌਰੇ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਏ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਜਗ੍ਹਾ ਪੱਕੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਡੈਨਿਸ ਸਟ੍ਰੀਕ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜੋ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਕ੍ਰਿਕਟ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖੇਡਣ ਲਈ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਬਾਰੇ ਇਕ ਵਾਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਆਖਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸਦੇ ਸੁਝਾਅ 'ਤੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਆਪਣਾ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। &lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;

=== ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਵਾਪਿਸ ਆਉਣਾ ===
ਅਫਵਾਹਾਂ ਤੋਂ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਮਰੇ ਗੁਡਵਿਨ ਅਤੇ ਐਡਮ ਹਕਲ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਕਦਮਾਂ 'ਤੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਦੇ ਵਾਪਸ ਪਰਤਣ ਵਾਲਾ ਜਲਾਵਤਨੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਦੇ ਮਨ ਨਾਲ ਨੈਟਲ ਤੋਂ 1998 ਦੇ ਜਨਵਰੀ ਵਿੱਚ ਹਰਾਰੇ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਸੀ; ਕੌਮੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ. ਉਹ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਖਿਡਾਰੀ ਐਂਡੀ ਪਾਈਕਰਾਫਟ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਸੀ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਕ੍ਰਿਕਟ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਐਂਡੀ ਨੇ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਫੀਚਰ ਕਰਨ ਲਈ ਜੌਹਨਸਨ ਦੇ ਟੀਮ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Neil Johnson: updated biography |url=https://www.espncricinfo.com/story/neil-johnson-updated-biography-115172 |access-date=2022-01-27 |website=ESPNcricinfo |language=en}}&lt;/ref&gt; ਜੌਹਨਸਨ ਅਕਤੂਬਰ 1998 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਾਸਪੋਰਟ ਕਲੀਅਰੈਂਸ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਦੁ ਪਾਸੀ ਘਰੇਲੂ ਇਕ ਦਿਨਾਂ ਲੜੀ ਖੇਡਣ ਤੋਂ ਖੁੰਝ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਪਾਸਪੋਰਟ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ-ਵਾਰ ਟੈਸਟ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ 48 ਘੰਟੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਦੀ ਨਾਗਰਿਕਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਹਰਾਰੇ ਵਿਖੇ ਮੈਚ ਉਹ ਟੈਸਟ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਚੋਣ ਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵਿਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰੱਖਿਆ। &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੈਰੀਅਰ ==
ਜੌਨਸਨ ਨੇ 7 ਅਕਤੂਬਰ 1998 ਨੂੰ [[ਹਰਾਰੇ]] ਵਿਖੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਆਪਣਾ ਟੈਸਟ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਮੈਚ ਵਿਚ ਬੱਲੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਖਾਸ  ਨਾ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜੌਨਸਨ ਨੇ ਮੈਚ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਪਾਰੀਆਂ 'ਚ [[ਸਚਿਨ ਤੇਂਦੁਲਕਰ|ਸਚਿਨ ਤੇਂਦੁਲਕਰ ਨੂੰ]] ਆਊਟ ਕੀਤਾ। ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਸਕੋਰ 'ਤੇ 173 ਰਨਾਂ 'ਤੇ ਆਊਟ ਕਰ ਕੇ 73 ਰਨਾਂ ਨਾਲ ਮੈਚ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸੀ। &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Full Scorecard of Zimbabwe vs India Only Test 1998/99 - Score Report {{!}} ESPNcricinfo.com |url=https://www.espncricinfo.com/series/india-tour-of-zimbabwe-1998-99-62306/zimbabwe-vs-india-only-test-63813/full-scorecard |access-date=2022-01-27 |website=ESPNcricinfo |language=en}}&lt;/ref&gt;

ਜੌਨਸਨ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1998 ਆਈਸੀਸੀ ਨਾਕਆਊਟ ਟਰਾਫੀ ਵਾਸਤੇ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਆਈਸੀਸੀ ਚੈਂਪੀਅਨਜ਼ ਟਰਾਫੀ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨੀ ਐਡੀਸ਼ਨ ਵੀ ਸੀ। &lt;ref&gt;{{Cite web |year=1998 |title=Zimbabwe Squad |url=http://www.cricinfo.com/link_to_database/ARCHIVE/1998-99/OD_TOURNEYS/WIC/SQUADS/WIC_OCT-NOV1998_ZIM-SQUAD.html |access-date=27 January 2022 |publisher=[[Cricinfo]]}}&lt;/ref&gt; ਜੌਨਸਨ ਨੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਇਕ ਦਿਨਾਂ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ [[ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ]] ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇੱਕ ਰੋਮਾਂਚਕ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ।ਜਦਕਿ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਨੇ 259 ਦੌੜਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਰੀ ਗੇਂਦ 'ਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦੇ ਕੁਆਰਟਰ ਫਾਈਨਲ ਵਾਸਤੇ ਅੱਗੇ ਨਹੀ ਜਾ ਸਕਿਆ। &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Full Scorecard of Zimbabwe vs New Zealand PQF 1998/99 - Score Report {{!}} ESPNcricinfo.com |url=https://www.espncricinfo.com/series/wills-international-cup-1998-99-61033/new-zealand-vs-zimbabwe-pqf-66162/full-scorecard |access-date=2022-01-27 |website=ESPNcricinfo |language=en}}&lt;/ref&gt; ਕ੍ਰਿਸ ਹੈਰਿਸ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ 21 ਗੇਂਦਾਂ 'ਤੇ ਅਜੇਤੂ 37 ਸਕੋਰ ਬਣਾ ਕੇ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਤੋਂ ਮੈਚ ਖੋਹ ਲਿਆ, 

ਸਾਲ 1998 ਦੇ ਨਵੰਬਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਦੂਜੇ ਟੈਸਟ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਜੌਨਸਨ ਨੇ ਕੈਰੀਅਰ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੈਂਕੜਾ ਬਣਾਇਆ, ਇਤਫਾਕਨ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਪਿਸ਼ੌਰ|ਪੇਸ਼ਾਵਰ]] ਵਿਖੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਟੈਸਟ ਸੈਂਕੜਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਟੈਸਟ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Full Scorecard of Pakistan vs Zimbabwe 1st Test 1998/99 - Score Report {{!}} ESPNcricinfo.com |url=https://www.espncricinfo.com/series/zimbabwe-tour-of-pakistan-1998-99-62008/pakistan-vs-zimbabwe-1st-test-63824/full-scorecard |access-date=2022-01-27 |website=ESPNcricinfo |language=en}}&lt;/ref&gt; ਜ਼ਿੰਬਾਬਾਵੇ ਨੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੈਚਾਂ ਦੀ ਲੜੀ 1-0 ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਲਈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਟੈਸਟ ਮੈਚ ਡਰਾਅ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਇੱਕ ਗੇਂਦ ਸੁੱਟੇ ਬਿਨਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਟੈਸਟ ਸੀਰੀਜ਼ ਜਿੱਤੀ। &lt;ref&gt;{{Cite web |title=The greatest Zimbabweans? |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-greatest-zimbabweans-626465 |access-date=2022-01-27 |website=ESPNcricinfo |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 1999 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਮੁਹਿੰਮ ===
ਨਾਕਆਊਟ ਟਰਾਫੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਜੌਹਨਸਨ ਨੇ 1999 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦੌਰਾਨ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਵਾਸਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਵਿਕਟਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਮੋਹਰੀ ਖਿਡਾਰੀ ਵਜੋਂ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦਾ ਅੰਤ ਕੀਤਾ। ਜੌਹਨਸਨ ਨੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦੇ ਅੱਠ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ 52.42 ਦੀ ਔਸਤ ਨਾਲ 367 ਰਨ ਬਣਾਏ ਅਤੇ 19.41 ਦੀ ਔਸਤ ਨਾਲ 12 ਵਿਕਟਾਂ ਲਈਆਂ। 1999 ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀਆਂ 367 ਦੌੜਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ 2015 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਦੌਰਾਨ ਬ੍ਰੈਂਡਨ ਟੇਲਰ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਗਭਗ 16 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੌੜਾਂ ਸਨ। ਜਾਨਸਨ ਨੇ 1999 ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਲਈ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।

ਜੌਹਨਸਨ 1999 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਦੇ ਸੁਪਰ ਸਿਕਸ ਦੌਰ ਵਾਸਤੇ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੀ। &lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; ਜੌਹਨਸਨ ਨੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੈਨ-ਆਫ-ਦ-ਮੈਚ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੇ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਇਨਾਮ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਦੀ ਟੀਮ ਦਾ ਆਖਰੀ ਮੈਚ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਉੱਤੇ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਜਿੱਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ ਸੀ । &lt;ref&gt;{{Cite web |title=All-round Johnson stuns South Africa |url=https://www.espncricinfo.com/story/top-world-cup-performances-all-round-neil-johnson-stuns-south-africa-281598 |access-date=2022-01-27 |website=ESPNcricinfo |language=en}}&lt;/ref&gt; ਜਿਥੇ ਜੌਹਨਸਨ ਨੇ ਹਰਫਨਮੌਲਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਨੇ ਮੈਚ ਵਿਚ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Full Scorecard of Zimbabwe vs South Africa 26th Match 1999 - Score Report {{!}} ESPNcricinfo.com |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-1999-61046/south-africa-vs-zimbabwe-26th-match-65218/full-scorecard |access-date=2022-01-27 |website=ESPNcricinfo |language=en}}&lt;/ref&gt; ਬੱਲੇਬਾਜ਼ੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦਿਆਂ, ਜੌਹਨਸਨ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਪਾਰੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਗੇਂਦ 'ਤੇ ਗੈਰੀ ਕਰਸਟਨ ਨੂੰ ਆਊਟ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ 76 ਦੌੜਾਂ ਵੀ ਬਣਾਈਆਂ। &lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Africa flunk the Johnson test |url=https://www.espncricinfo.com/story/world-cup-classic-moments-south-africa-flunk-the-johnson-test-794819 |access-date=2022-01-27 |website=ESPNcricinfo |language=en}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਜੈਕ ਕੈਲਿਸ ਨੂੰ ਆਊਟ ਕਰਕੇ 27 ਦੌੜਾਂ ਦੇ ਕੇ 3 ਵਿਕਟਾਂ ਲਈਆਂ। ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਦੀ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਹਾਰ ਨੇ 1999 ਦੇ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਦੇ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀਆਂ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। &lt;ref&gt;{{Cite web |title=52 days to World Cup: Johnson classic stuns South Africa |url=https://www.newindianexpress.com/sport/icc-world-cup/world-cup-countdown/2019/apr/08/52-days-to-world-cup-johnson-classic-stuns-south-africa-1961802.html |access-date=2022-01-27 |website=The New Indian Express}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=CWC Greatest Moments - Neil Johnson swings it Zimbabwe's way v South Africa in 1999 |url=https://www.icc-cricket.com/video/1092642 |access-date=2022-01-27 |website=Official ICC Cricket website - live matches, scores, news, highlights, commentary, rankings, videos and fixtures from the International Cricket Council. |language=en}}&lt;/ref&gt;

ਨਾਬਾਦ 132 ਰਨ  ਬਣਾਏ ਅਤੇ [[ਲੌਰਡਸ|ਲਾਰਡਸ]] ਵਿੱਚ ਅੰਤਮ ਚੈਂਪੀਅਨ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਹਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ 2/43 ਲਏ। &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Full Scorecard of Australia vs Zimbabwe 5th Super 1999 - Score Report {{!}} ESPNcricinfo.com |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-1999-61046/australia-vs-zimbabwe-5th-super-65227/full-scorecard |access-date=2022-01-27 |website=ESPNcricinfo |language=en}}&lt;/ref&gt; 132 ਰਨਾਂ ਦੀ ਪਾਰੀ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ [[ਸ਼ੇਨ ਵਾਰਨ|ਸ਼ੇਨ ਵਾਰਨ ਨੂੰ]] ਚਾਰ ਚੌਕੇ ਲਗਾਏ। ਉਸਨੇ 1999 ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਮੁਹਿੰਮ ਦੌਰਾਨ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਮਰੇ ਗੁਡਵਿਨ ਨਾਲ ਦੂਜੀ ਵਿਕਟ ਲਈ 114 ਰਨ ਵੀ ਜੋੜੇ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੂਜੀ ਵਿਕਟ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਵੀ ਹੈ। 

ਜੌਹਨਸਨ ਨੇ ਮੇਰਿਲ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ 1998-99 ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਦੀ ਜਿੱਤ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜਿੱਥੇ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਨੇ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਕੀਨੀਆ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। 21 ਅਕਤੂਬਰ 1999 ਨੂੰ ਬੁਲਾਵੇਓ ਵਿਖੇ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਤੀਜੇ ਵਨਡੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ 28 ਪਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕ ਦਿਨਾਂ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ 1000 ਦੌੜਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇਈ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ ਬਣ ਗਿਆ। &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/283174.html|title=Records {{!}} One-Day Internationals {{!}} Batting records {{!}} Fastest to 1000 runs {{!}} ESPNcricinfo|work=Cricinfo|access-date=27 January 2022}}&lt;/ref&gt; ਜੌਹਨਸਨ ਨੇ ਉਸ ਮੈਚ ਦੌਰਾਨ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ 110 ਰਨ ਬਣਾਏ ਪਰ ਉਹ ਦੂਜੇ ਸਿਰੇ 'ਤੇ ਭਾਈਵਾਲ ਰਨ ਆਉਟ ਹੋ ਕੇ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਇਹ ਮੈਚ 83 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਗਿਆ। &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Full Scorecard of Australia vs Zimbabwe 1st ODI 1999/00 - Score Report {{!}} ESPNcricinfo.com |url=https://www.espncricinfo.com/series/australia-tour-of-zimbabwe-1999-00-61378/zimbabwe-vs-australia-1st-odi-64627/full-scorecard |access-date=2022-01-27 |website=ESPNcricinfo |language=en}}&lt;/ref&gt;

1999-2000 ਵਿੱਚ ਹਰਾਰੇ ਚ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਤਿੰਨ ਮੈਚਾਂ ਦੀ ਟੈਸਟ ਲੜੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਜੌਹਨਸਨ ਨੇ [[ਮੁਥੱਈਆ ਮੁਰਲੀਧਰਨ]] ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਆਫ ਸਪਿਨਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜੌਹਨਸਨ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਟੈਸਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਓਵਰ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਚੌਕੇ ਵੀ ਲਗਾਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਦੀ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਐਂਡੀ ਫਲਾਵਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ [[ਮੁਥੱਈਆ ਮੁਰਲੀਧਰਨ]] ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਕੱਲਾ ਖਿਡਾਰੀ ਸੀ। &lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

ਸਾਲ 2000 ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਦੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੌਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਸੁਪਰਸਪੋਰਟ ਸੀਰੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣ ਲਈ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ZCU ਨੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਹ ਉਸਦੇ ਗੈਰ ਰਸਮੀ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ ਨੂੰ ਰੀਨਿਊ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਯੂਨੀਅਨ ਤੋਂ ਉਸਦੇ ਭੁਗਤਾਨ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵਿਵਾਦਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਸ ਦੇ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕੋਚ ਨਾਲ ਵੀ ਤਣਾਅਪੂਰਨ ਸਬੰਧ ਸਨ, ਅਤੇ ਡੇਵਿਡ ਹਾਟਨ ਨੇ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਡੈਬਿਊ ਕਰਨ ਤੋਂ ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀ ਮਰੇ ਗੁਡਵਿਨ ਦੇ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਕ੍ਰਿਕਟ ਤੋਂ ਗੈਰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਾਹਰ ਹੋਣ ਨੇ 2000 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਦੀ ਸਲਾਈਡ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।

== ਕਾਉਂਟੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ==
ਜੌਹਨਸਨ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਖਿਡਾਰੀ ਵਜੋਂ ਲੈਸਟਰਸ਼ਾਇਰ ਕਾਉਂਟੀ ਕਲੱਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ। ਜੌਹਨਸਨ ਨੇ 1997 ਵਿੱਚ ਕਾਉਂਟੀ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਵਿੱਚ ਜੌਹਨਸਨ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਜੌਹਨਸਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਨਾਲ 12 ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ 63 ਦੀ ਵਧੀਆ ਔਸਤ ਨਾਲ 819 ਰਨ ਬਣਾਏ। ਉਹ 1997 ਦੇ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਕ੍ਰਿਕਟ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਲੈਸਟਰਸ਼ਾਇਰ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਖਿਡਾਰੀ ਵੀ ਬਣਿਆ। ਜੌਹਨਸਨ ਨੇ ਦੋ ਸੀਜ਼ਨਾਂ ਲਈ ਲੰਕਾਸ਼ਾਇਰ ਲੀਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਖੇਡਿਆ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਯੌਰਕਸ਼ਾਇਰ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਡਰਹਮ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਲੀਗ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਖੇਡਿਆ।

ਸਾਲ 2001 ਵਿੱਚ, ਜੌਹਨਸਨ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਕਾਉਂਟੀ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੂੰ 2001 ਦੇ ਕਾਉਂਟੀ ਸੀਜ਼ਨ ਲਈ ਹੈਂਪਸ਼ਾਇਰ ਦੁਆਰਾ ਸਾਈਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਉਸਦੀ ਦੁਖਦਾਈ ਸੱਟ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ। &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Neil Johnson joins Hampshire on One year contract |url=https://www.espncricinfo.com/story/neil-johnson-joins-hampshire-on-one-year-contract-91742 |access-date=2022-01-27 |website=ESPNcricinfo |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Zimbabwean Neil Johnson offered terms as Hampshire's overseas player for 2001. |url=https://www.espncricinfo.com/story/zimbabwean-neil-johnson-offered-terms-as-hampshire-s-overseas-player-for-2001-94286 |access-date=2022-01-27 |website=ESPNcricinfo |language=en}}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ ਕਾਉਂਟੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ 'ਤੇ 2001 ਵਿੱਚ ਚੇਲਟਨਹੈਮ ਅਤੇ ਗਲੋਸਟਰ ਟਰਾਫੀ ਵਿੱਚ ਡਰਹਮ ਦੇ ਵਿਰੁਧ 100 ਸਕੋਰ ਬਣਾਏਂ। &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Johnson's century sustains Hampshire's promotion hopes |url=https://www.espncricinfo.com/story/johnson-s-century-sustains-hampshire-s-promotion-hopes-96608 |access-date=2022-01-27 |website=ESPNcricinfo |language=en}}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੂੰ 2002 ਲਈ ਕਲੱਬ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋਰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Johnson re-signs, Crawley and Ormond in talks with Hampshire. |url=https://www.espncricinfo.com/story/johnson-re-signs-crawley-and-ormond-in-talks-with-hampshire-107960 |access-date=2022-01-27 |website=ESPNcricinfo |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hampshire in talks with Neil Johnson for 2002 |url=https://www.espncricinfo.com/story/hampshire-in-talks-with-neil-johnson-for-2002-110545 |access-date=2022-01-27 |website=ESPNcricinfo |language=en}}&lt;/ref&gt; ਉਹ 2002 ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ ਦੇ ਆਖਿਰ ਤੱਕ ਹੈਂਪਸ਼ਾਇਰ ਕਾਉਂਟੀ ਟੀਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।

== ਕੋਚਿੰਗ ਕਰੀਅਰ ==
ਸਾਲ 2010 ਵਿੱਚ, ਅਜੀਬੋ-ਗਰੀਬ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਜ਼ੀਬ ਢੰਗ ਨਾਲ ਔਨਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਕਿ ਜੌਨਸਨ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਟੈਸਟ ਦੌਰੇ ਦੌਰਾਨ [[ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ|ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ]] ਦੁਆਰਾ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ]] ਦਾ ਨੌਜਵਾਨ ਯੋਗਾ ਗੁਰੂ ਚੁਣਿਆ ਜਾਣਾ ਤੈਅ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸੈਂਚੁਰੀਅਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੈਚ ਹਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2010-12-27 |title=Neil Johnson: India's yoga guru that wasn't |url=https://indianexpress.com/article/news-archive/print/neil-johnson-indias-yoga-guru-that-wasnt/ |access-date=2022-01-27 |website=The Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹੈੱਡ ਕੋਚ ਗੈਰੀ ਕ੍ਰਿਸਟਨ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਲਈ ਜੌਹਨਸਨ ਨੂੰ ਬੋਰਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਿਆ ਜਾਵੇ। &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/sport/cricket/Team-India-appoints-yoga-instructor/article15606962.ece|title=Team India appoints yoga instructor|last=Mahesh|first=S. Ram|date=2010-12-24|work=The Hindu|access-date=2022-01-27|language=en-IN|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt; ਜਦਕਿ, ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਅਤੇ ਬੇਤੁਕਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਖੁਦ ਜੌਹਨਸਨ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਕਿ ਉਸਨੇ ਕਦੇ [[ਯੋਗਾਸਣ|ਯੋਗਾ]] ਕਰਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਖੁਲਾਸਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਕੇਪ ਟਾਊਨ ਸਥਿਤ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਯੋਗਾ ਗੁਰੂ ਜਿਮ ਹੈਰਿੰਗਟਨ ਨੂੰ ਯੋਗਾ ਗੁਰੂ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Neil Johnson is a yogi ... or is he? |url=https://www.espncricinfo.com/story/neil-johnson-is-a-yogi-or-is-he-618763 |access-date=2022-01-27 |website=ESPNcricinfo |language=en}}&lt;/ref&gt;

ਜੌਹਨਸਨ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਹਿਲਟਨ ਕਾਲਜ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਕਟ ਦੇ ਮੁਖ ਕੋਚ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ [[ਲੁੰਗੀ ਐਂਗੀਡੀ|ਲੁੰਗੀ ਐਨਗਿਡੀ ਨੂੰ]] ਕੋਚਿੰਗ ਦਿਤੀ। &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ngidi's journey |url=https://www.espncricinfo.com/story/firdose-moonda-on-lungi-ngidi-s-journey-to-the-international-stage-1133547 |access-date=2022-01-27 |website=ESPNcricinfo |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Burnard |first=Lloyd |date=18 January 2018 |title=School coach: Ngidi a 'special' human being |url=https://www.sport24.co.za/Cricket/Proteas/school-coach-ngidi-a-special-human-being-20180118 |access-date=27 January 2022 |website=Sport |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Said |first=Nick |title=The story of Lungi Ngidi, from high school scholarship to South Africa's Test star |url=https://scroll.in/field/865604/the-story-of-lungi-ngidi-from-high-school-scholarship-to-south-africas-test-star |access-date=27 January 2022 |website=Scroll.in |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==
* {{ESPNcricinfo|id=55528}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਦੇ ਕ੍ਰਿਕਟਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1970]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>nek8rav8bvex2d90ebp9d3il3souecg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਹਾਰਲੋ ਸ਼ੇਪਲੇ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176964</id>
    <revision>
      <id>849854</id>
      <parentid>719595</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T21:05:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261011sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>849854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7255" sha1="njrvux3lpec0x98xeswxtegg37cba79" xml:space="preserve">{{Infobox scientist
| name              = ਹਾਰਲੋ ਸ਼ੇਪਲੇ
| image             = HarlowShapley-crop.jpg
| image_size        = 220px
| alt               = 
| caption           = 
| birth_date        = 2 ਨਵੰਬਰ, 1885
| birth_place       = [[ਨਸਵਿਲੇ]], ਅਮਰੀਕਾ
| death_date        = {{death date and age|1972|10|20|1885|11|2}}
| death_place       = [[ਬੋਲਡਰ ਕੋਲਾਰਾਡੋ]], ਅਮਰੀਕਾ
| alma_mater        = [[ਮਿਸੌਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], [[ਪ੍ਰਿੰਸਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]
| doctoral_advisor  = [[ਹੈਨਰੀ ਨੋਰਿਸ ਰਸ਼ਲ]]
| doctoral_students = ਸੇਸਿਲੀਆ ਪੇਨੇ ਗਪੋਸਚਕਿਨ, ਕਾਰਲ ਸੇਫਰਟ
| notable_students  = ਗੋਰਜ ਲੇਮੈਟਰੇ
| known_for         = ਅਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਸਹੀ ਸਥਾਂਨ
| children          = 5 ਬੱਚੇ
}}

'''ਹਾਰਲੋ ਸ਼ੈਪਲੇ''' (ਨਵੰਬਰ 2, 1885 – 20 ਅਕਤੂਬਰ, 1972) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਹਾਰਵਰਡ ਕਾਲਜ ਆਬਜ਼ਰਵੇਟਰੀ (1921–1952) ਦਾ ਮੁਖੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਨਿਊ ਡੀਲ ਅਤੇ ਫੇਅਰ ਡੀਲ ਦੌਰਾਨ ਸਿਆਸੀ ਕਾਰਕੁਨ ਸੀ। &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Goldberg, Leo|author-link=Leo Goldberg|date=January 1973|title=Obituary: Harlow Shapley|url=https://archive.org/details/physics-today_1973-01_26_1/page/107|journal=Physics Today|volume=26|issue=1|pages=107–108|bibcode=1973PhT....26a.107G|doi=10.1063/1.3127920|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;NYTobit&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1972/10/21/archives/dr-harlow-shapley-dies-at-86-dean-of-american-astronomers-dr-harlow.html|title=Dr. Harlow Shapley Dies at 86. Dean of American Astronomers. Dr. Harlow Shapley, Dean of American Astronomers, Dies at 86|date=October 21, 1972|work=[[New York Times]]|access-date=January 15, 2014}}&lt;/ref&gt;

ਸ਼ੇਪਲੇ ਨੇ ਪੈਰਾਲੈਕਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ [[ਮਿਲਕੀ ਵੇ|ਮਿਲਕੀ ਵੇ ਗਲੈਕਸੀ]] ਦੇ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਅੰਦਰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਸੇਫੀਡ ਵੇਰੀਏਬਲ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Bart J. Bok. Harlow Shapely 1885–1972 A Biographical Memoir. National Academy of Sciences&lt;/ref&gt; 1953 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ &quot;ਤਰਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਪੱਟੀ&quot; ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਹੁਣ ਰਹਿਣਯੋਗ ਜ਼ੋਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। &lt;ref name=&quot;Richard J. Hugget pg 10&quot;&gt;Richard J. Hugget, ''uGeoecology: an evolutionary approach''. p. 10&lt;/ref&gt;
==ਖੋਜ==
ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕੀ ਸਾਡਾ ਸੁਰਜ ਸਾਡੀ ਗਲੈਕਸੀ ਮਿਲਕੀ ਵੇ ਦੇ ਸੈੰਟਰ ਵਿਚ ਨਹੀੰ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਹੀ ਸਾਡੀ ਗਲੈਕਸੀ ਸਾਡੇ ਸੁਰਜ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲੱਗਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕੀ ਸਾਡਾ ਸੁਰਜ ਸਾਡੀ ਗਲੈਕਸੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਤੋੰ ਲਗਭਗ 30 ਹਜ਼ਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਾਲ ਦੁਰੀ ਤੇ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕੀ ਸਾਡਾ ਸੁਰਜ ਸਾਡੀ ਗਲੈਕਸੀ ਦੇ ਸੈੰਟਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 27 ਹਜ਼ਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਾਲ ਦੁਰ ਹੈ। ਸ਼ੇਪਲੀ ਨੇ ਆਪਣੀ 60 ਇੰਚ ਦੀ ਟੈਲੀਸਕੋਪ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਾਂਡ ਵਿੱਚ  ਮੋਜੁਦ ਤਾਰਿਆ ਗਲੈਕਸੀਆ ਦਾ ਅਧਿਯਨ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਿਧਾਂਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਸ਼ੇਪਲੀ ਹੀ ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ [[ਤਰਲ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ]] ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੂੰ ਕੀ ਰਹਿਣਯੋਗ ਜ਼ੋਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ  ਹੈ। ਰਹਿਣਯੋਗ ਜ਼ੋਨ ਉਸ ਗ੍ਰਿਹ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ ਆਪਣੇ ਤਾਰੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਹੀ ਦੁਰੀ ਤੇ ਹੋਵੇ  ਜੇਕਰ ਗ੍ਰਿਹ ਆਪਣੇ ਤਾਰੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਬਹੁਤ ਦੁਰ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਉਸ ਤਾਰੇ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਦੋਨਾਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਗ੍ਰਿਹ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹੋਣਾ ਮੂਸ਼ਕਲ ਹੋਵੇਗਾ , ਜਿੱਥੇ ਕੀ ਅਨੇਕਾਂ ਗੈਸਾਂ ਮੋਜੁਦ ਹੋਣ , ਉਸ ਗ੍ਰਿਹ ਦੀ ਸਤਿਹ ਪਥਰੀਲੀ ਹੋਵੇ ਯਾਣੀ ਚਟਾਣਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਵੇ , ਉਸ ਗ੍ਰਿਹ ਦਾ ਵਾਯੁਮੰਡਲ ਇਸ ਤਰਾਂ ਦਾ ਹੋਵੇ ਕੀ ਅੱਗੇ ਆਪਣੇ ਤਾਰੇ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਰੈਡਿਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਸ ਗ੍ਰਿਹ ਤੇ ਪਾਣੀ ਤਰਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਮੋਜੁਦ ਹੋਵੇ . ਜੇਕਰ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਕਿਸੇ ਗ੍ਰਿਹ ਵਿਚ ਹੋਣ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰਹਿਣਯੋਗ ਜ਼ੋਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੀ ਸਾਡੀ ਪ੍ਰਿਥਵੀ। ਸ਼ੇਪਲੀ ਨੇ ਸਾਡੀ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸਟੱਡੀ ਕਰਣ ਤੋਂ ਬਾਦ ਅਂਦਾਜਾ ਲਾਇਆ ਕੀ ਸਾਡੀ ਗਲੈਕਸੀ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਵਰਗੇ ਗ੍ਰਿਹ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੇਪਲੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤ ਗਲਤ ਹੋ ਗਿਆ ਕੀ ਸਾਰਾ ਯੁਨੀਵਰਸ ਸਾਡੀ ਗਲ਼ੇਕਸੀ ਮਿਲਕੀ ਵੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੋਜੁਦ ਹੈ। ਸ਼ੇਪਲੀ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕੀ ਸਾਡੀ ਗਲੈਕਸੀ ਦਾ ਸਾਈਜ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਾਲ ਹੈ। ਜੋ ਕੀ ਇੱਕ ਲੱਖ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਗਿਆਨੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੁਲਾੜ ਵਿਗਿਆਨੀ]]</text>
      <sha1>njrvux3lpec0x98xeswxtegg37cba79</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮੁੰਬਈ ਮਹਿਲਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181071</id>
    <revision>
      <id>849904</id>
      <parentid>815582</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T09:38:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8456" sha1="9pebznz8k4kw75jsygg1mbk58kdfh7r" xml:space="preserve">{{Infobox film festival|image=|website=http://www.mwiff.com/}}

'''[[ਮੁੰਬਈ]] ਮਹਿਲਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ,''' (ਐੱਮਡਬਲਿਊਆਈਐੱਫਐੱਫ) ਮੁੰਬਈ, [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਲਾਨਾ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਾਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਾਂ ,ਅਤੇ ਮਹਿਲਾ ਟੈਕਨੀਸ਼ੀਅਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫਿਲਮ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। 

ਇਹ ਓਕੁਲਸ ਕ੍ਰਿਏਸ਼ਨਜ਼ (ਡੌਲਫਿਨ ਇੰਟਰਐਕਟਿਵ ਸਾਇੰਸਿਜ਼ [[ਉੱਦਮ|ਉਦਮੀ]], ਇੱਕ ਡਿਵੀਜ਼ਨ Pvt.Ltd) ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨ ਮੀਡੀਆ ਪੇਸ਼ੇਵਰਾਂ, ਅਤੇ ਉੱਦਮੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੇ [[ਮੁੰਬਈ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸ਼ਾਰਟ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ]] (ਐੱਮਆਈਐੱਸਐੱਫਐੱਫ), 2012 ਦਾ ਵੀ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ।

== ਇਤਿਹਾਸ ==
ਐਮਡਬਲਿਊਆਈਐਫਐੱਫ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਕਰਣ, 8 ਤੋਂ 14 ਅਕਤੂਬਰ 2013 ਤੱਕ [[ਮੁੰਬਈ]] ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਐਡੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਫੈਸਟੀਵਲ ਨੂੰ ਲਗਭਗ, 450 ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ 250 ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥੀਏਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ 7 ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ, [[ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ|ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]], ਪੀਐੱਸਏ (ਪਬਲਿਕ ਸਰਵਿਸ ਅਨਾਊਂਸਮੈਂਟ ਫੀਚਰ ਫਿਲਮਾਂ, ਵਰਲਡ ਸਿਨੇਬਸਟਰ, ਵਰਲਡ ਪੈਨੋਰਮਾ, ਅਤੇ ਵਰਲਡ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜੋ ਰਚਨਾਤਮਕ ਦਿਮਾਗਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਦੇਣ ਲਈ ਸਨ। ਇਸ ਫੈਸਟੀਵਲ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਪਹਿਲਾ' ਫਾਤਮਾ ਬੇਗਮ 'ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਨਿਯਮਤ [[ਰੈੱਡ ਕਾਰਪੇਟ|ਲਾਲ ਕਾਰਪੇਟ]] ਸਮਾਰੋਹ ਦੀ ਬਜਾਏ 'ਗੁਲਾਬੀ ਕਾਰਪੇਟ' ਸਮਾਰੋਹ ਦੀ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।ਐਮਡਬ''ਤਲਾਸ਼'' 2013 ਵਿੱਚ, ਚੋਟੀ ਦੀਆਂ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਮਹਿਲਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਾਂ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਦਿਖਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਗੌਰੀ ਸ਼ਿੰਦੇ]] ਦੀ '[[ਇੰਗਲਿਸ਼ ਵਿੰਗਲਿਸ਼]]', ਜ਼ੋਯਾ ਅਖ਼ਤਰ ਦੀ 'ਯੂ ਡੋਂਟ ਗੇਟ ਲਾਈਫ ਏ ਸੈਕਿੰਡ ਟਾਈਮ', ''[[ਫ਼ਰਾਹ ਖ਼ਾਨ|ਫਰਾਹ ਖਾਨ]]'' ਦੀ '''[[ਓਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਓਮ]]''', [[ਰੀਮਾ ਕਾਗਤੀ]] ਦੀ '[[ਕਿਰਨ ਰਾਓ]] ਤਾਲਾਸ਼', ਅਤੇ [[ਨੰਦਿਤਾ ਦਾਸ]] ਦੀ '''[[ਫ਼ਿਰਾਕ|ਫਿਰਾਕ]]''' ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਉਤਸਵ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਮਿਲੀ। ਇਸ ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮਹਿਲਾ ਫ਼ਿਲਮ ਉਤਸਵ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ [[ਅਦਾਕਾਰ]]-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ [[ਨੰਦਿਤਾ ਦਾਸ]], ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫਰ [[ਸਰੋਜ ਖ਼ਾਨ|ਸਰੋਜ ਖਾਨ]], ਗਾਇਕ [[ਸ਼ਿਬਾਨੀ ਕਸ਼ਯਪ]], ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ [[ਰੀਮਾ ਕਾਗਤੀ]] ,ਅਤੇ [[ਸ਼ਬਾਨ ਆਜ਼ਮੀ]] ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਕਮਲੇਸ਼ ਪਾਂਡੇ, ਅਦਾਕਾਰ [[ਨਵਾਜ਼ੁਦੀਨ ਸਿਦੀਕੀ|ਨਵਾਜ਼ੂਦੀਨ ਸਿੱਦੀਕੀ]], ਲੇਖਕ, ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰ [[ਪੀਊਸ਼ ਮਿਸ਼ਰਾ]], ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤਾ ਸ਼੍ਰੀਵਾਸਤਵ, ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਬਰਨਾਲੀ ਰੇ ਸ਼ੁਕਲਾ ਵਰਗੇ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਮਾਸਟਰ ਕਲਾਸ, ਅਤੇ ਇੰਟਰਐਕਟਿਵ ਸੈਸ਼ਨ ਵੀ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://animationgalaxy.in/Newsindetail.aspx?Dept=EvAw&amp;PID=100|title=Calling For Mumbai Women's International Film Festival (MWIFF) 2013|last=Dube|first=Mukesh|date=11 June 2013|work=animationgalaxy.in|access-date=1 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130820040613/http://animationgalaxy.in/Newsindetail.aspx?Dept=EvAw&amp;PID=100|archive-date=20 August 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.filmsntv.com/2013/06/mumbai-womens-international-film.html|title=Mumbai Women’s International Film Festival launches this October|work=Films &amp; TV World|access-date=2024-03-09|archive-date=2019-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190119174253/http://www.filmsntv.com/2013/06/mumbai-womens-international-film.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://ibnlive.in.com/news/mumbai-womens-international-film-festival-ila-arun-charu-khurana-to-be-felicitated/516699-8-66.html|title=Mumbai Women's International Film Festival: Ila Arun, Charu Khurana to be felicitated|work=IBNLive|archive-url=https://archive.today/20150320075313/http://ibnlive.in.com/news/mumbai-womens-international-film-festival-ila-arun-charu-khurana-to-be-felicitated/516699-8-66.html|archive-date=2015-03-20}}&lt;/ref&gt; [[ਮੁੰਬਈ]] ਮਹਿਲਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ, (ਐਮਡਬਲਯੂਆਈਐਫਐਫ) 6 ਤੋਂ 13 ਦਸੰਬਰ 2014 ਤੱਕ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ, 67 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ, ਲਿਬਰਟੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿਖੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

== ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ ==
* [[ਮਹਿਲਾ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਦੀ ਸੂਚੀ]]

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

* {{Cite web |last=Parande |first=Shweta |date=6 May 2013 |title=Mumbai roots for women in cinema at international film fest MWIFF 2013 |url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/mumbai-roots-for-women-in-cinema-at-international-film-fest/ |access-date=1 July 2013 |publisher=BollywoodLife.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20130820045201/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/mumbai-roots-for-women-in-cinema-at-international-film-fest/ |archive-date=20 ਅਗਸਤ 2013 |url-status=dead}}
* {{Cite news|url=http://www.eventfaqs.com/eventfaqs/wcms/en/home/news/Heading-Oculus-Creations-to-p-1370888422949.html|title=Oculus Creations to premier Mumbai Women's International Film Festival|last=Thakrar|first=Tina|date=11 June 2013|work=Event Faqs|access-date=1 July 2013|archive-date=19 ਅਗਸਤ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130819074554/http://www.eventfaqs.com/eventfaqs/wcms/en/home/news/Heading-Oculus-Creations-to-p-1370888422949.html|url-status=dead}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==
* {{Official website|http://www.mwiff.com/}}</text>
      <sha1>9pebznz8k4kw75jsygg1mbk58kdfh7r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਬਿਪਾਸ਼ਾ ਹਯਾਤ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190243</id>
    <revision>
      <id>849881</id>
      <parentid>835411</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T03:15:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14896" sha1="4wd2a1dzovcbyfixg42s0lek9rhl876" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = ਬਿਪਾਸ਼ਾ ਹਯਾਤ
| image              = 
| caption            = 
| native_name        = বিপাশা হায়াত
| native_name_lang   = bn
| birth_date         = {{birth date and age|1971|03|23|df=y}}
| nationality        = ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ
| education          = 
| alma_mater         = [[ਢਾਕਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]
| occupation         = {{flatlist|
* ਅਭਿਨੇਤਰੀ
* ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਲੇਖਕ
* ਚਿੱਤਰਕਾਰ
* ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕ
}}
| spouse             = {{Marriage|ਤੌਕੀਰ ਅਹਿਮਦ|1999}}
| children           = 2
| father             = [[ਅਬੁਲ ਹਯਾਤ]]
| relatives          = [[ਸ਼ਾਹਿਦ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਖਾਨ]]
| awards             = 
}}

'''ਬਿਪਾਸ਼ਾ ਹਯਾਤ''' (ਜਨਮ 23 ਮਾਰਚ 1971)&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thedailystar.net/news-detail-47226|title=Asaduzzaman Noor and the leading ladies|last=Sarwat|first=Nadia|date=25 July 2008|work=The Daily Star|access-date=2017-08-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thedailystar.net/arts-entertainment/my-art-expresses-how-i-feel-about-life-1379800|title=My art expresses how I feel about life|last=Shah Alam Shazu|date=23 March 2017|work=The Daily Star|access-date=2017-03-23}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਅਦਾਕਾਰਾ, ਮਾਡਲ, ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bipasha Hayat |url=http://www.imdb.com/name/nm1463819/ |access-date=2022-03-04 |website=IMDb}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ''ਅਗੁਨੇਰ ਪੋਰੋਸ਼ਮੋਨੀ'' (1994) ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦਾ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ।&lt;ref name=&quot;nfa&quot;&gt;{{Cite web |script-title=bn:জাতীয় চলচ্চিত্র পুরস্কার প্রাপ্তদের নামের তালিকা (১৯৭৫-২০১২) |trans-title=List of the winners of National Film Awards (1975-2012) |url=http://www.fdc.gov.bd/site/page/f3bb17fe-d9ad-4b61-bd8a-5824262691ad/%E0%A7%A7%E0%A7%AF%E0%A7%AD%E0%A7%AB-%E0%A7%A8%E0%A7%A6%E0%A7%A7%E0%A7%A8 |access-date=2019-03-25 |website=Government of Bangladesh |publisher=Bangladesh Film Development Corporation |language=bn |archive-date=2018-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181223211753/http://www.fdc.gov.bd/site/page/f3bb17fe-d9ad-4b61-bd8a-5824262691ad/%E0%A7%A7%E0%A7%AF%E0%A7%AD%E0%A7%AB-%E0%A7%A8%E0%A7%A6%E0%A7%A7%E0%A7%A8 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਨੇ 1998, 1999 ਅਤੇ 2002 ਵਿੱਚ ਮੇਰਿਲ ਪ੍ਰਥਮ ਆਲੋ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤੇ।

== ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ==
ਹਯਾਤ ਨੇ 1998 ਵਿੱਚ ਢਾਕਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ ਦੀ ਫੈਕਲਟੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;acting&quot;&gt;{{Cite news|url=http://archive.thedailystar.net/2006/06/12/d606121401159.htm|title=&quot;Acting is like mathematics&quot;-- Bipasha Hayat|date=12 June 2006|work=The Daily Star|access-date=2017-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170326202732/http://archive.thedailystar.net/2006/06/12/d606121401159.htm|archive-date=2017-03-26}}&lt;/ref&gt;

== ਕਰੀਅਰ ==
90 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਹਯਾਤ ਨੇ ਕਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਡਰਾਮੇ ਖੇਡੇ। ਉਸ ਨੇ 1997 ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਟੀਵੀ ਨਾਟਕ ''&quot;ਸ਼ੁਧੂਈ ਤੋਮਕੇ ਜਾਨੀ&quot;'' ਲਿਖਿਆ।&lt;ref name=&quot;acting&quot;/&gt;

ਉਸ ਨੇ ਦੋ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ|ਮੁਕਤੀ ਯੁੱਧ]] ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ''ਅਗੂਨੇਰ ਪੋਰੋਸ਼ਮੋਨੀ'' ਅਤੇ ''ਜੋਯਜਾਤਰਾ'' ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਹੁਮਾਯੂੰ ਅਹਿਮਦ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਕੁੜੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜੋ ਢਾਕਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਵਜੋਂ ਰਾਤਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੁਰੀਲਾ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੈਨਾਨੀ (ਅਸਾਦੁਜ਼ਮਾਨ ਨੂਰ ਦੁਆਰਾ ਨਿਭਾਇਆ ਗਿਆ) ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਜੋ ਪਨਾਹ ਲਈ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਲੜਾਕੂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦਾ ਪਿਆਰ ਜੰਗ ਦੇ ਗੁਰੀਲਾ ਲੜਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਅਤੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋਯਜਾਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਅਧਖੜ ਉਮਰ ਦੀ ਮਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਫੌਜ ਦੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=January 2017}}

=== ਪੇਂਟਿੰਗ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Bipasha_Hayat's_art_work_Memoir_(2016).jpg|right|thumb| ਹਯਾਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਿਕਸਡ-ਮੀਡੀਆ ਕੰਮ ''ਮੈਮੋਇਰ'' (2016) ਲਈ 17ਵੇਂ ਏਸ਼ੀਅਨ ਆਰਟ ਬਿਨੇਲੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.newagebd.net/print/article/4125|title=17th Asian Art Biennale: Bipasha wins award for mixed-media work|work=New Age|access-date=2018-05-30|language=en}}&lt;/ref&gt;]]
ਹਯਾਤ ਦੀਆਂ ਕਲਾ ਕਿਰਤਾਂ 1996 ਵਿੱਚ ਢਾਕਾ ਵਿੱਚ ਗੈਲਰੀ ਟੋਨ ਵਿੱਚ ਲਘੂ ਪੇਂਟਿੰਗ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। 1998 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਪੈਨ ਪੈਸੀਫਿਕ ਸੋਨੇਰਗਾਂਵ ਹੋਟਲ ਵਿੱਚ ਡਿਵਾਈਨ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਕਲਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ 2002 ਵਿੱਚ ਜ਼ੈਨੁਲ ਗੈਲਰੀ, FFA ਵਿਖੇ ਨੌ ਸਮਕਾਲੀ ਨੌਜਵਾਨ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://reflectionnews.com/bipasha-hayat%E2%80%99s-solo-painting-exhibition-begins-today/|title=Bipasha Hayat's solo painting exhibition begins today|date=25 October 2011|access-date=2017-01-21|publisher=Reflection News|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202004313/http://reflectionnews.com/bipasha-hayat%E2%80%99s-solo-painting-exhibition-begins-today/|archive-date=2017-02-02|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ਹਯਾਤ ਦੀ ''&quot;ਮਾਈਂਡਸਕੇਪ&quot;'' ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ 6ਵੀਂ ਇਕੱਲੀ ਕਲਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ [[ਰੋਮ]] ਵਿੱਚ 14-24 ਜਨਵਰੀ 2017 ਦੌਰਾਨ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇ 50 ਕੰਮ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਐਕਰੀਲਿਕਸ, ਡਰਾਇੰਗ ਅਤੇ ਗੱਤੇ ਦੇ ਐਕਰੀਲਿਕਸ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thedailystar.net/showbiz/special-feature/bipasha-hayats-art-exhibition-rome-1348339|title=Bipasha Hayat's art exhibition in Rome|last=Sadi Mohammad Shahnewaz|date=21 January 2017|access-date=2017-01-21|publisher=The Daily Star}}&lt;/ref&gt;

== ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ==
ਹਯਾਤ ਨੇ ਤੌਕੀਰ ਅਹਿਮਦ, ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਾ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thedailystar.net/arts-entertainment/tv/tauquir-bipasha-working-under-abul-hayats-direction-104230|title=Tauquir-Bipasha working under Abul Hayat's direction|work=The Daily Star|access-date=2015-07-14}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਅਦਾਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਬੁਲ ਹਯਾਤ ਦੀ ਧੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;abulhayat&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.dhakamirror.com/television/abul-hayat-casts-daughter-son-in-law-in-eid-teleplay/#more-84247|title=Abul Hayat casts daughter, son-in-law in Eid teleplay|date=10 July 2015|work=Dhaka Mirror|access-date=2015-10-15|archive-date=2022-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421120412/http://www.dhakamirror.com/television/abul-hayat-casts-daughter-son-in-law-in-eid-teleplay/#more-84247|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਦੀ ਭੈਣ ਨਤਾਸ਼ਾ ਹਯਾਤ ਅਤੇ ਜੀਜਾ ਸ਼ਾਹਦ ਸ਼ਰੀਫ ਖਾਨ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਐਕਟਿੰਗ ਕਰੀਅਰ ਹੈ। ਬਿਪਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਨਤਾਸ਼ਾ ਨੇ 2008 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੁਟੀਕ ਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;canvas&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.thedailystar.net/showbiz/cover-story/bipasha-hayat-captured-canvas-123331|title=Bipasha Hayat Captured on Canvas|date=15 August 2015|work=The Daily Star|access-date=2015-10-16}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਅਰੀਸ਼ਾ ਅਹਿਮਦ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੇਟਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਆਰੀਬ ਅਹਿਮਦ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=January 2017}} [[Touquir Ahmed|ਤੌਕੀਰ ਅਹਿਮਦ]] ਜੋੜਾ ਇਸ ਸਮੇਂ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ|ਅਮਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.daily-sun.com/post/509477/Toukir-Bipasha-likely-to-settle-in-USA|title=Toukir, Bipasha likely to settle in USA|work=Daily Sun|access-date=2021-11-25|language=en|archive-date=2021-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125124756/https://www.daily-sun.com/post/509477/Toukir-Bipasha-likely-to-settle-in-USA|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ਕੰਮ ==

=== ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਡਰਾਮੇ ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Year
!Title
!Director &amp; Playwright
!Co-stars
!Notes
|-
|1990-1991
|''Ayomoy''
|Nawazish Ali Khan &lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Humayun Ahmed
|Asaduzzaman Noor&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Abul Hayat&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Abul Khair&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Dilara Zaman&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Dr. Enamul Haque&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Saleh Ahmed&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Sara Zaker&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Lucky Enam&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Suborna Mustafa&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Afzal Sharif&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Mozammel Hossain (actor)|Mozammel Hossain]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;KS Firoz&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Tarana Halim
|
|-
|1992
|''[[Shongkito Podojatra (drama)|Shongkito Podojatra]]''
|Mansurul Aziz,   kha ma harun
|Zahid Hassan
|Serial Drama
|-
|1993
|''[[Rupnagar (drama)|Rupnagar]]''
|
|
|Serial Drama
|-
|1996
|''Harjit''
|Abul Hayat
|Tauquir Ahmed
|teleplay&lt;ref name=&quot;abulhayat&quot;/&gt;
|-
|1997
|''Shudhui Tomake Jani''
|&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Bipasha Hayat
|
|drama serial, debut as a playwright&lt;ref name=&quot;acting&quot;/&gt;
|-
|2000
|''Brishty''
|&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Morshedul Islam
|
|
|-
|
|''Beli''
|Abul Hayat
|Tauquir Ahmed
|teleplay
|-
|
|''Pratyasha''
|Abul Hayat
|Tauquir Ahmed
|teleplay
|-
|
|''Ekjan Aparadhini''
|Abul Hayat
|Tauquir Ahmed
|teleplay
|-
|
|''Dola''
|Abul Hayat
|Tauquir Ahmed
|drama series
|-
|
|''Hasuli''
|Abul Hayat
|Tauquir Ahmed
|drama series
|-
|2006
|''Ontormomo''
|
|
|drama serial, deals with the complexities of human character&lt;ref name=&quot;acting&quot; /&gt;
|-
|2013
|''Mukhsoh Jibon''
|Mahmud Didar (both)
|Tauquir Ahmed, Kumkum Hasan
|teleplay, aired on ntv&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.priyo.com/2013/08/14/mukhsoh-jibon-83222.html|title=Mukhsoh Jibon|last=Patracia Moutushi|date=14 August 2015|work=Priyo News|access-date=2015-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20151122200320/http://news.priyo.com/2013/08/14/mukhsoh-jibon-83222.html|archive-date=2015-11-22}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2015
|''Sonali Danar Chil''
|Abul Hayat (both)
|Tauquir Ahmed
|teleplay, aired on Channel i on Eid&lt;ref name=&quot;abulhayat&quot; /&gt;
|-
|''Kobita Sundor na''
|Arif Khan &lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Bipasha Hayat
|Afzal Hossain, Mahfuz Ahmed
|single episode play, aired on Channel i on Eid&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.priyo.com/2015/09/23/bipasha-afzal-mahfuz-kobita-sundor-135722.html|title=Bipasha-Afzal-Mahfuz in &quot;Kobita Sundor&quot;|last=Patracia Moutushi|date=17 June 2015|work=Priyo News|access-date=2015-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20151013153140/http://news.priyo.com/2015/09/23/bipasha-afzal-mahfuz-kobita-sundor-135722.html|archive-date=2015-10-13}}&lt;/ref&gt;
|}

=== ਸੀਰੀਅਲ ਡਰਾਮੇ ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!ਸਾਲ
! ਫ਼ਿਲਮ
! ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਨਾਟਕਕਾਰ
! ਨੋਟਸ
|-
|}

=== ਫ਼ਿਲਮਾਂ ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!ਸਾਲ
! ਫਿਲਮ
! ਡਾਇਰੈਕਟਰ
! ਭੂਮਿਕਾ
! ਨੋਟਸ
|-
| 1994
| ''ਅਗੂਨੇਰ ਪੋਰੋਸ਼ਮੋਨੀ''
| ਹੁਮਾਯੂੰ ਅਹਿਮਦ
| ਰਾਤਰੀ
| ਡੈਬਿਊ ਫਿਲਮ
|-
| 2004
| ''ਜੈਯਾਤਰਾ''
| ਤੌਕੀਰ ਅਹਿਮਦ
| ਹੋਵਾ
|
|}

==== ਕਲਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ====

* ਸਹਿਜਤਾ (2002)
* ਅੰਦਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ (2011)
* ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ (2015) &lt;ref name=&quot;canvas&quot;/&gt;
* ਮਾਈਂਡਸਕੇਪ (2017)

==== ਪੋਸਟਰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ====

* ਫੱਗਣ ਹਾਵੇ
* ਹਲਦਾ

=== ਸੰਗੀਤ ===

* ਰੂਪਕੋਤਰ ਗੋਲਪੋ (2006)

== ਅਵਾਰਡ ==
ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ

* ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ - ਅਗੁਨੇਰ ਪੋਰੋਸ਼ਮੋਨੀ (1994)

ਮੇਰਿਲ ਪ੍ਰਥਮ ਆਲੋ ਅਵਾਰਡਸ

* ਸਰਵੋਤਮ ਟੀਵੀ ਅਦਾਕਾਰਾ (ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਸੰਦ) - 1998, 1999, 2000

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==
* {{IMDb name|1463819}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1971]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਔਰਤਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]</text>
      <sha1>4wd2a1dzovcbyfixg42s0lek9rhl876</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਫਰੀਦਾਬਾਦ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191434</id>
    <revision>
      <id>849873</id>
      <parentid>819849</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T00:55:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40361" sha1="orm1zott1lrome9rxbs4mq0ool5zgt9" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                     = ਫਰੀਦਾਬਾਦ
| official_name            = 
| settlement_type          = ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਨ ਸਿਟੀ
| native_name              = &lt;!-- Please do not add any Indic script in this infobox, per WP:INDICSCRIPT policy. --&gt;
| pushpin_map              = India Haryana#India
| pushpin_label            = ਫਰੀਦਾਬਾਦ
| pushpin_map_alt          = Faridabad
| image_skyline            = {{multiple image
   | border       = infobox
   | space = 1
   | total_width  = 260
   | perrow       = 1/2/2/1
| image1 = Vatika Business Towers Faridabad.png
| image2 = NHPC Corporate Office.jpg
| image3 = Crown plaza Faridabad.jpg
| image4 = Academic Block, ESIC Medical College and Hospital, Faridabad.jpg
| image5 = Most Beautiful Lake in Faridabad.jpg
| image6 = Larsen &amp; Toubro Office.png
}}
| image_caption            = ਉੱਪਰ ਤੋਂ, ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ: ਵਾਟਿਕਾ ਮਾਈਂਡਸਕੇਪ, NHPC ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਦਫਤਰ, ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਦਾ ਕਰਾਊਨ ਪਲਾਜ਼ਾ, ਸੂਰਜਕੁੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਝੀਲ, ਲਾਰਸਨ ਐਂਡ ਟੂਬਰੋ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਦਫਤਰ
| coordinates              = {{coord|28.4211|N|77.3078|E|display=it}}
| subdivision_type         = ਦੇਸ਼
| subdivision_name         = {{IND}}
| subdivision_type1        = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]]
| subdivision_name1        = [[ਹਰਿਆਣਾ]]
| subdivision_type2        = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
| subdivision_name2        = [[ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਰੀਦਾਬਾਦ]]
| subdivision_type3        = [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨਗਰ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਨ ਖੇਤਰ]]
| subdivision_name3        = [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਖੇਤਰ (ਭਾਰਤ)|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਖੇਤਰ]]
| established_title        = ਸਥਾਪਨਾ
| established_date         = 1607
| founder                  = [[ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਬੁਖਾਰੀ]]
| government_type          = ਨਗਰ ਨਿਗਮ (ਭਾਰਤ)
| governing_body           = [[ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਨਗਰ ਨਿਗਮ]]&lt;ref&gt;{{cite web |title= Faridabad Municipal Corporation |url=https://ulbharyana.gov.in/Faridabad/191 |date=June 2024}}&lt;/ref&gt;
| leader_title             = ਮੇਅਰ (ਭਾਰਤ)
| leader_name              = ਸੁਮਨ ਬਾਲਾ
| leader_title1            = ਸੀਨੀਅਰ ਡਿਪਟੀ ਮੇਅਰ
| leader_name1             = ਦਵਿੰਦਰ ਚੌਧਰੀ
| unit_pref                = ਮੈਟ੍ਰਿਕ
| area_total_km2           = 189.9
| area_footnotes           = &lt;ref&gt;{{cite web |title=Faridabad City |url=https://cdn.s3waas.gov.in/s305049e90fa4f5039a8cadc6acbb4b2cc/uploads/2018/05/2018051750-1.pdf }}&lt;/ref&gt;
| elevation_m              = 198
| population_total         = 1,414,050
| population_as_of         = 2011
| population_density_km2   = auto
| population_demonym       = ਫਰੀਦਾਬਾਦੀ
| demographics_type1       = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
| demographics1_title1     = ਅਧਿਕਾਰਤ
| demographics1_info1      = [[ਹਿੰਦੀ]]&lt;ref name=nclmanurep2010&gt;{{cite web |url = http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title = Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages = 85–86 |publisher = Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |access-date = 16 February 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20161115133948/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date = 15 November 2016 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| timezone1                = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|ਆਈਐਸਟੀ]]
| utc_offset1              = +5:30
| postal_code_type         = [[ਪਿੰਨ ਕੋਡ]]
| postal_code              = 121001&lt;ref name=&quot;pincode&quot;&gt;{{cite web|url=https://pin-code.net/in-taluka/faridabad-pin-code/13/|title=Faridabad Pin code|publisher=pin-code.net|access-date=15 February 2021|archive-date=22 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211022124504/https://pin-code.net/in-taluka/faridabad-pin-code/13/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| area_code_type           = ਟੈਲੀਫੋਨ ਕੋਡ
| area_code                = 0129
| registration_plate       = HR-51 (ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਸ਼ਹਿਰ) &lt;br/&gt; HR-29 (ਬੱਲਭਗੜ੍ਹ) &lt;br/&gt; HR-38 (Commercial) &lt;br/&gt; HR-87 (ਬਡਖਲ)
| website                  = {{URL|https://ulbharyana.gov.in/Faridabad/191|ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਨਗਰ ਨਿਗਮ}}
| blank_info_sec1          = {{nowrap|{{increase}} 0.696&lt;ref name=&quot;unhdi-gdl&quot;&gt;{{cite web |title=Government of Haryana– District Database |url=https://in.one.un.org/wp-content/uploads/2017/06/SDG-Vision-Documnet-Haryana-Final.pdf |access-date=30 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190930123032/https://in.one.un.org/wp-content/uploads/2017/06/SDG-Vision-Documnet-Haryana-Final.pdf |archive-date=30 September 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ({{color|Orange| ਮੱਧਮ}})}}
| blank_name_sec1          = ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਸੂਚਕਾਂਕ
}}
'''ਫਰੀਦਾਬਾਦ,''' [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਐਨ.ਸੀ.ਟੀ. ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ [[ਸ਼ਹਿਰ]] ਹੈ ਅਤੇ [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਖੇਤਰ (ਭਾਰਤ)|ਦਿੱਲੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਖੇਤਰ]] ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;tribuneindia2005&quot;&gt;{{Citation |title=The Tribune, Chandigarh, India – Delhi and neighbourhood |url=http://www.tribuneindia.com/2005/20051228/delhi.htm#1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070613023249/http://www.tribuneindia.com/2005/20051228/delhi.htm#1 |access-date=27 May 2007 |archive-date=13 June 2007}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਤੋਂ 284 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। [[ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ|ਯਮੁਨਾ]] ਨਦੀ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਪੂਰਬੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਸੀਮਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ|ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ]] ਇਸਨੂੰ 24 ਮਈ 2016 ਨੂੰ ਸਮਾਰਟ ਸਿਟੀਜ਼ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਦੂਜੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;Smrt1&quot;&gt;{{Cite web |title=Lucknow, Warangal...2nd List of Smart Cities Is Out: 10 Facts |url=http://www.ndtv.com/india-news/lucknow-warangal-2nd-list-of-smart-cities-is-out-10-facts-1409414 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160527075434/http://www.ndtv.com/india-news/lucknow-warangal-2nd-list-of-smart-cities-is-out-10-facts-1409414 |archive-date=27 May 2016 |access-date=24 May 2016}}&lt;/ref&gt; 2021 ਦਿੱਲੀ ਖੇਤਰੀ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਕੇਂਦਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਖੇਤਰ ਜਾਂ ਦਿੱਲੀ ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਨ ਖੇਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 2007 |title=Evaluation Study of DMA Towns in National Capital Region |url=http://tcpomud.gov.in/divisions/mutp/dma/final_dma_report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170320052724/http://tcpomud.gov.in/divisions/mutp/dma/final_dma_report.pdf |archive-date=20 March 2017 |access-date=19 March 2017 |website=Town and Country Planning Organisation |publisher=[[Ministry of Housing and Urban Affairs|Ministry of Urban Development]]}}&lt;/ref&gt;

[[ਆਗਰਾ ਨਹਿਰ]] ਅਤੇ [[ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ]] ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਦੇ ਨਵੇਂ ਵਿਕਸਤ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਹਿੱਸੇ (ਸੈਕਸ਼ਨ 66 ਤੋਂ 89) ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਗ੍ਰੇਟਰ ਫਰੀਦਾਬਾਦ]] (ਨਹਿਰਪਾਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਚੌੜੀਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਮਾਲ, ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰ ਉਪ-ਸ਼ਹਿਰ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੈਕਟਰ 66 ਤੋਂ 74 ਉਦਯੋਗਿਕ ਸੈਕਟਰ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੈਕਟਰ 75 ਤੋਂ 89 ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਸੈਕਟਰ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Acme Spaces |url=http://www.acmespaces.com/news_detail.php?id=180 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151124164712/http://www.acmespaces.com/news_detail.php?id=180 |archive-date=24 November 2015 |website=acmespaces.com}}&lt;/ref&gt;

ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਹਰਿਆਣਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ 50% ਆਮਦਨ ਟੈਕਸ ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਅਤੇ ਗੁੜਗਾਓਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 December 2005 |title=The Tribune |url=http://www.tribuneindia.com/2005/20051228/delhi.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070613023249/http://www.tribuneindia.com/2005/20051228/delhi.htm |archive-date=13 June 2007 |access-date=27 May 2007}}&lt;/ref&gt; ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੈਕਟਰ ਤੋਂ ਮਹਿੰਦੀ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਟਰੈਕਟਰ, ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ, ਸਵਿੱਚ ਗੇਅਰ, ਫਰਿੱਜ, ਜੁੱਤੀਆਂ, ਟਾਇਰ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਇਸਦੇ ਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗਿਕ ਉਤਪਾਦ ਹਨ।

2018 ਵਿੱਚ, ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਨੂੰ [[ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ|ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ]] ਦੁਆਰਾ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਸ਼ਹਿਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://ca.news.yahoo.com/worlds-worst-air-indian-city-struggles-track-pollution-132116286.html|title=With world's worst air, Indian city struggles to track pollution|last=Dasgupta|first=Neha|date=16 May 2018|work=Yahoo News|access-date=16 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180516183730/https://ca.news.yahoo.com/worlds-worst-air-indian-city-struggles-track-pollution-132116286.html|archive-date=16 May 2018|agency=Reuters|location=United States}}&lt;/ref&gt; 2020 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਵੱਛ ਸਰਵੇਖਣ ਸਰਵੇਖਣ ਦੇ ਸਿਖਰਲੇ ਦਸ ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫਰੀਦਾਬਾਦ 10ਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 August 2020 |title=top ten cleanest and dirtiest cities in India in 2020 |url=https://www.gqindia.com/get-smart/content/top-ten-cleanest-dirtiest-cities-in-india-2020 |access-date=27 May 2022 |website=GQIndia}} {{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੇ ਫਲੈਗਸ਼ਿਪ ਸਮਾਰਟ ਸਿਟੀਜ਼ ਮਿਸ਼ਨ ਤਹਿਤ ਸਮਾਰਟ ਸਿਟੀ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸੌ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

{{Weather box|width=auto|location=Faridabad|metric first=Yes|single line=Yes|Jan high C=21.1|Feb high C=23.7|Mar high C=30.0|Apr high C=36.9|May high C=40.0|Jun high C=39.0|Jul high C=35.2|Aug high C=34.2|Sep high C=34.2|Oct high C=32.9|Nov high C=27.6|Dec high C=22.4|Jan low C=7.7|Feb low C=10.6|Mar low C=15.3|Apr low C=21.1|May low C=25.4|Jun low C=27.7|Jul low C=26.7|Aug low C=25.8|Sep low C=23.9|Oct low C=19.1|Nov low C=14.2|Dec low C=9.3|rain colour=green|Jan rain mm=23|Feb rain mm=33|Mar rain mm=20|Apr rain mm=14|May rain mm=20|Jun rain mm=74|Jul rain mm=208|Aug rain mm=183|Sep rain mm=99|Oct rain mm=13|Nov rain mm=5|Dec rain mm=8|source=''Climate Data''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Faridabad climate: Weather Faridabad &amp; temperature by month |url=https://en.climate-data.org/asia/india/haryana/faridabad-2854/ |access-date=21 April 2024 |website=en.climate-data.org}}&lt;/ref&gt;}}

== ਜਨਸੰਖਿਆ ==
{{Bar box|title=ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮ (2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ)&lt;ref name=&quot;Religion&quot;&gt;{{cite web |title=C-1 Population By Religious Community |url=https://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW09C-01%20MDDS.XLS |website=census.gov.in |access-date=11 December 2020}}&lt;/ref&gt;|titlebar=#ddd|left1=[[ਧਰਮ]]|right1=ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ|float=right|bars={{bar percent|[[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]]|DarkOrange|89.01}}
{{bar percent|[[ਇਸਲਾਮ]]|Green|7.29}}
{{bar percent|[[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]]|Darkkhaki|2.04}}}}2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 1,414,050 ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ 754,542 ਪੁਰਸ਼ ਅਤੇ 659,508 ਔਰਤਾਂ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;2011 Census of India&quot;&gt;{{Cite web |title=Provisional Population Totals, Census of India 2011; Cities having population 1 lakh and above |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |archive-date=7 May 2012 |access-date=10 October 2015 |publisher=Office of the Registrar General &amp; Census Commissioner, India}}&lt;/ref&gt; ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 83.83 ਫੀਸਦੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Citation |title=Census 2011 at a Glance (District Faridabad) |url=http://faridabad.nic.in/census2011.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504100306/http://faridabad.nic.in/census2011.htm |archive-date=4 May 2015}}&lt;/ref&gt; ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ [[ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ|ਬ੍ਰਜਭਾਸ਼ਾ]] ਅਤੇ [[ਹਰਿਆਣਵੀ ਬੋਲੀ|ਹਰਿਆਣਵੀ]] ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns (Provisional) |url=http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&amp;state5=999 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040616075334/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&amp;state5=999 |archive-date=16 June 2004 |access-date=1 November 2008 |publisher=Census Commission of India}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮ
! ਧਰਮ
! ਆਬਾਦੀ&lt;br /&gt;(1911)
!ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ&lt;br /&gt;(1911)
|-
| [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]] [[ਤਸਵੀਰ:Om.svg|16x16px]]
| 3,034 ਹੈ
|{{Percentage|3034|4485|2}} 
|-
| [[ਇਸਲਾਮ]] [[ਤਸਵੀਰ:Star_and_Crescent.svg|15x15px]]
| 1,436
|{{Percentage|1436|4485|2}} 
|-
| [[ਇਸਾਈ ਧਰਮ|ਈਸਾਈ]] [[ਤਸਵੀਰ:Christian_cross.svg|21x21px]]
| 12
|{{Percentage|12|4485|2}} 
|-
| [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] [[ਤਸਵੀਰ:Khanda.svg|19x19px]]
| 1
|{{Percentage|1|4485|2}} 
|-
| ਹੋਰ
| 2
|{{Percentage|2|4485|2}} 
|-
| '''ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ'''
| '''4,485''' 
| '''{{Percentage|4485|4485|2}}'''
|}

== ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ==
ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਦੇ ਛੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Citation |title=Administration |url=http://faridabad.nic.in/administration.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150730083822/http://faridabad.nic.in/administration.htm |publisher=faridabad.nic.in |archive-date=30 July 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who's Who &amp;#124; District Faridabad, Government of Haryana &amp;#124; India |url=https://faridabad.nic.in/whos-who/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190401140512/https://faridabad.nic.in/whos-who/ |archive-date=1 April 2019 |access-date=1 April 2019}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
!ਐੱਸ ਨੰ.
! ਵਿਭਾਗ
! ਸਿਰਲੇਖ
! ਅਹੁਦਾ ਧਾਰਕ
! ਯੋਗਤਾ
|-
| 1
| ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ
| ਡਿਵੀਜ਼ਨਲ ਕਮਿਸ਼ਨਰ
| ਸ਼. ਸੰਜੇ ਜੂਨ
| ਆਈ.ਏ.ਐਸ
|-
| 2
| ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ
| [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ|ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਸ]]
| ਸ਼. ਵਿਕਰਮ ਸਿੰਘ
| ਆਈ.ਏ.ਐਸ
|-
| 3
| ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ
| ਵਧੀਕ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਸ
| ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਅਪਰਾਜਿਤਾ
| ਆਈ.ਏ.ਐਸ
|-
| 4
| ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਦੇ ਨਗਰ ਨਿਗਮ (MCF)
| ਕਮਿਸ਼ਨਰ
| ਸ਼. ਜਤਿੰਦਰ
| ਆਈ.ਏ.ਐਸ
|-
| 5
| ਨਿਆਂਪਾਲਿਕਾ
| ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਸੈਸ਼ਨ ਜੱਜ
| ਸ਼. ਯਸ਼ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਰਾਠੌਰ
| HCS (ਨਿਆਂਇਕ)
|-
| 6
| ਪੁਲਿਸ
| ਪੁਲਿਸ ਕਮਿਸ਼ਨਰ
| ਸ਼. ਵਿਕਾਸ ਕੁਮਾਰ ਅਰੋੜਾ
| ਆਈ.ਪੀ.ਐਸ
|}
ਫਰੀਦਾਬਾਦ, ਪਲਵਲ, ਅਤੇ ਨੂਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਦੇ ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਡਵੀਜ਼ਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਇੱਕ ਡਿਵੀਜ਼ਨਲ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
[[ਤਸਵੀਰ:Npti_at_night.jpg|alt=NPTI Corporate Office, Faridabad|left|thumb| ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਵਰ ਟਰੇਨਿੰਗ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਆਫਿਸ, ਫਰੀਦਾਬਾਦ]]
ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਆਂਪਾਲਿਕਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਸੈਕਟਰ 12 ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜੋ ਕਿ 8 ਦਸੰਬਰ 1980 ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਏਪੀ ਚੌਧਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪਹਿਲੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਸੈਸ਼ਨ ਜੱਜ, ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਵਜੋਂ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਦਾਲਤ ਦੀ ਬਾਰ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਮੈਂਬਰ 2000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਕੀਲ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Faridabad |first=District Court |date=3 October 2019 |title=District Court Faridabad |url=https://districts.ecourts.gov.in/faridabad |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191003065722/https://districts.ecourts.gov.in/faridabad |archive-date=3 October 2019}}&lt;/ref&gt;

== ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਸੰਪਰਕ ==

=== ਰੇਲ ===
ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ-ਮੁੰਬਈ ਲਾਈਨ ਦੇ ਬ੍ਰੌਡ ਗੇਜ 'ਤੇ ਹੈ। ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ [[ਹਜ਼ਰਤ ਨਿਜ਼ਾਮੂਦੀਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ|ਹਜ਼ਰਤ ਨਿਜ਼ਾਮੁਦੀਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]], [[ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ|ਪੁਰਾਣੇ ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] ਤੋਂ ਕਰੀਬ 25 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ]], [[ਚੇਨਈ]] ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਲਈ ਰੇਲ ਗੱਡੀਆਂ ਇੱਥੋਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਹਨ। [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਤੋਂ ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਵਿਚਕਾਰ ਲੋਕਲ ਟਰੇਨਾਂ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;mcf&quot;&gt;{{Citation |last=Municipal Corporation Faridabad |title=Faridabad Connectivity |date=2015 |url=https://mcfbd.com/faridabad-connectivity |archive-url=https://web.archive.org/web/20150809022629/http://mcfbd.com/faridabad-connectivity/ |access-date=9 September 2015 |archive-date=9 August 2015}}&lt;/ref&gt;

=== ਮੈਟਰੋ ===
[[ਤਸਵੀਰ:DelhiMetroVioletLine.JPG|thumb| [[ਦਿੱਲੀ ਮੈਟਰੋ]] ਦੀ ਵਾਇਲੇਟ ਲਾਈਨ ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਹੈ]]
[[ਦਿੱਲੀ ਮੈਟਰੋ]] ਵਾਇਲੇਟ ਲਾਈਨ ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਨੂੰ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ|ਦਿੱਲੀ]] ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਤੱਕ ਵਾਇਲਟ ਲਾਈਨ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ|ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] ਦੁਆਰਾ 6 ਸਤੰਬਰ 2015 ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Citation |title=PM Narendra Modi travels by Delhi Metro |date=6 September 2015 |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-09-06/news/66268172_1_pm-narendra-modi-delhi-metro-rail-corporation-faridabad |work=[[The Economic Times]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925124930/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-09-06/news/66268172_1_pm-narendra-modi-delhi-metro-rail-corporation-faridabad |access-date=9 September 2015 |archive-date=25 September 2015}}&lt;/ref&gt; ਦਿੱਲੀ ਮੈਟਰੋ ਦੇ ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਕੋਰੀਡੋਰ ਵਿੱਚ 9 ਮੈਟਰੋ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹਨ ਜੋ ਸਾਰੇ ਉੱਚੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Citation |title=Faridabad Metro Corridor – Press Brief |date=25 September 2015 |url=http://www.delhimetrorail.com/press_reldetails.aspx?id=63aQSC8zmhslld |work=Delhimetrorail.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101225813/http://www.delhimetrorail.com/press_reldetails.aspx?id=63aQSC8zmhslld |access-date=3 November 2015 |archive-date=1 January 2016}}&lt;/ref&gt; ਮੈਟਰੋ ਨੂੰ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ- ਸੰਤ ਸੂਰਦਾਸ ਸਿਹੀ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਬੱਲਭਗੜ੍ਹ ਦੇ ਨਾਲ ਬੱਲਭਗੜ੍ਹ ਤੱਕ ਲੰਬਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਕੁੱਲ 11 ਮੈਟਰੋ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਹਨ: ਸਰਾਏ, ਐਨਐਚਪੀਸੀ ਚੌਕ, ਮੇਵਾਲਾ ਮਹਾਰਾਜਪੁਰ, ਸੈਕਟਰ 28, ਬਡਖਲ ਮੋੜ, ਪੁਰਾਣਾ ਫਰੀਦਾਬਾਦ, ਨੀਲਮ ਚੌਕ ਅਜਰੌਂਦਾ, ਬਾਟਾ ਚੌਕ, ਐਸਕਾਰਟਸ ਮੁਜੇਸਰ, ਸੰਤ ਸੂਰਦਾਸ (ਸਿਹੀ) ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ।&lt;ref&gt;{{Citation |title=Faridabad Metro Corridor – Press Brief |url=http://www.delhimetrorail.com/press_reldetails.aspx?id=63aQSC8zmhslld |work=delhimetrorail.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101225813/http://www.delhimetrorail.com/press_reldetails.aspx?id=63aQSC8zmhslld |access-date=3 November 2015 |archive-date=1 January 2016}}&lt;/ref&gt;

=== ਸੜਕ  ===
[[ਤਸਵੀਰ:Delhi_Faridabad_Skyway.png|thumb| ਦਿੱਲੀ ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਸਕਾਈਵੇਅ]]
ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਦਿੱਲੀ ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਸਕਾਈਵੇਅ (ਮੇਨ ਬਦਰਪੁਰ ਫਲਾਈਓਵਰ) ਰਾਹੀਂ [[ਦਿੱਲੀ]] ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਆਗਾਮੀ DND-ਫਰੀਦਾਬਾਦ-KMP ਐਕਸਪ੍ਰੈਸਵੇਅ&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/Two-bridges-across-Yamuna-to-link-Noida-and-Haryana/articleshow/23362941.cms|title=Two bridges across Yamuna to link Noida and Haryana|date=October 2013|work=The Times of India|access-date=27 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151106152234/http://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/Two-bridges-across-Yamuna-to-link-Noida-and-Haryana/articleshow/23362941.cms|archive-date=6 November 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Nod-for-road-joining-Greater-Noida-Faridabad/articleshow/40205603.cms|title=Nod for road joining Greater Noida, Faridabad|date=14 August 2014|work=The Times of India|access-date=27 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151106234220/http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Nod-for-road-joining-Greater-Noida-Faridabad/articleshow/40205603.cms|archive-date=6 November 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |last=Tiwary |first=A K |title=Connectivity, smooth traffic, REAL GROWTH! FNG Expressway will be a boon for daily commuters once it is complete; also, it is emerging as a growth corridor for real estate development. |url=http://epaper.timesofindia.com/Default/Scripting/ArticleWin.asp?From=Archive&amp;Source=Page&amp;Skin=TOINEW&amp;BaseHref=CAP/2014/04/12&amp;PageLabel=57&amp;EntityId=Ar05700&amp;ViewMode=HTML |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820040648/http://epaper.timesofindia.com/Default/Scripting/ArticleWin.asp?From=Archive&amp;Source=Page&amp;Skin=TOINEW&amp;BaseHref=CAP%2F2014%2F04%2F12&amp;PageLabel=57&amp;EntityId=Ar05700&amp;ViewMode=HTML |access-date=21 April 2019 |archive-date=20 August 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |title=Kalindi Kunj bypass gets a go-ahead at last |date=27 April 2014 |url=http://indiatoday.intoday.in/story/kalindi-kunj-bypass-najeeb-jung-badarpur-vorder-dnd-noida-faridabad/1/357787.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150509014007/http://indiatoday.intoday.in/story/kalindi-kunj-bypass-najeeb-jung-badarpur-vorder-dnd-noida-faridabad/1/357787.html |access-date=27 July 2015 |archive-date=9 May 2015}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਗੁਰੂਗ੍ਰਾਮ ਰੋਡ ( SH137 ) ਅਤੇ ਨੋਇਡਾ, [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੇ ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ ਨਗਰ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪੁਲ ਰਾਹੀਂ [[ਗੁਰੂਗ੍ਰਾਮ]] ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਮਾਂਝਵਾਲੀ ਅਤੇ ਨੋਇਡਾ ਵਿੱਚ ਜੇਵਰ ਅਤੇ ਗਾਜ਼ੀਆਬਾਦ FNG ਸੜਕ ਰਾਹੀਂ।

=== ਏਅਰਵੇਜ਼ ===
ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ|ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ]] ਦੁਆਰਾ ਸੇਵਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਲਗਭਗ ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਤੋਂ 35 ਕਿ.ਮੀ. ਹੈ। ਇਹ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਅਸਤ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਹੈ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾਈ ਸੰਪਰਕ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Indira Gandhi Delhi International Airport – Fact Sheet |url=http://www.newdelhiairport.in/fact-sheet.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151106213309/http://www.newdelhiairport.in/fact-sheet.aspx |archive-date=6 November 2015 |access-date=12 November 2015 |website=newdelhiairport.in}}&lt;/ref&gt;

== ਸਿੱਖਿਆ ==

=== ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ===
ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਕੋਰਸਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਲਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨ, ਦਵਾਈ, ਕਲਾ, ਕਾਮਰਸ, ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ, MCA, ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਕੋਰਸ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਕਾਲਜ ਜੋ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਅਤੇ ਅੰਡਰਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਕੋਰਸ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:

* ਅਲ-ਫਲਾਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (AFU)
* ESIC ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ
* ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਹੋਟਲ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ, ਫਰੀਦਾਬਾਦ
* ਜੇਸੀ ਬੋਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ, ਵਾਈ.ਐਮ.ਸੀ.ਏ
* ਮਾਨਵ ਰਚਨਾ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ
* ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਵਰ ਟਰੇਨਿੰਗ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ
* ਬਾਇਓਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਲਈ ਖੇਤਰੀ ਕੇਂਦਰ (RCB)
* ਅਨੁਵਾਦਕ ਸਿਹਤ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸੰਸਥਾ (THSTI)

== ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Academic_Block,_ESIC_Medical_College_and_Hospital,_Faridabad.jpg|thumb| ESIC ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ, ਫਰੀਦਾਬਾਦ]]
ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਹਸਪਤਾਲ ਹਨ। &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Private Hospital in Faridabad |url=http://www.hospitalkhoj.com/hospitals/private/faridabad |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151124183058/http://www.hospitalkhoj.com/hospitals/private/faridabad |archive-date=24 November 2015 |access-date=8 November 2015 |website=hospitalkhoj.com}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hospitals in Faridabad |url=http://www.faridabadonline.in/city-guide/hospitals-in-faridabad |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151125070958/http://www.faridabadonline.in/city-guide/hospitals-in-faridabad |archive-date=25 November 2015 |access-date=8 November 2015 |website=faridabadonline.in}}&lt;/ref&gt; ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਹਸਪਤਾਲ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਕਰਮਚਾਰੀ ਰਾਜ ਬੀਮਾ ਨਿਗਮ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ, ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਗੋਲਡ ਫੀਲਡ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਸੀ ਜੋ ਪਿੰਡ ਚੈਨਸਾ, ਬੱਲਬਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੀ ਜੋ ਵਿੱਤੀ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਕਾਰਨ 2016 ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹਰਿਆਣਾ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਖਰੀਦਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 2020 ਵਿੱਚ &quot;ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ ਸਰਕਾਰੀ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ&quot; ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮੁੜ ਚਾਲੂ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Verma |first=Chetan |date=30 October 2020 |title=पूर्व पीएम अटल बिहारी वाजपेयी के नाम पर रखा जाएगा फरीदाबाद गोल्डफील्ड मेडिकल कॉलेज का नाम {{!}} Hari Bhoomi |url=https://www.haribhoomi.com/local/haryana/faridabad-goldfield-medical-college-to-be-named-after-former-pm-atal-bihari-vajpayee-352699 |access-date=6 November 2020 |website=www.haribhoomi.com |language=hi |archive-date=22 ਮਈ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210522174532/https://www.haribhoomi.com/local/haryana/faridabad-goldfield-medical-college-to-be-named-after-former-pm-atal-bihari-vajpayee-352699 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਹੋਰ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:

* ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਹਸਪਤਾਲ
* ਏਸ਼ੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਸਾਇੰਸਿਜ਼
* ESIC ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ
* ਮੈਟਰੋ ਹਾਰਟ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਹਸਪਤਾਲ

== ਖੇਡਾਂ ==

=== ਕ੍ਰਿਕਟ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Nahar_Singh_Stadium.jpg|thumb| ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਸਟੇਡੀਅਮ]]
ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਸਟੇਡੀਅਮ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 25,000 ਸੀਟਾਂ ਹਨ, ਨੇ 8 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਚ ਅਤੇ ਸੇਲਿਬ੍ਰਿਟੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਲੀਗ ਦੇ ਮੁੰਬਈ ਹੀਰੋਜ਼ ਅਤੇ ਭੋਜਪੁਰੀ ਦਬੰਗ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਲੀਗ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਚ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਮੈਦਾਨ ਦੀ ਮਾੜੀ ਹਾਲਤ ਕਾਰਨ, 2017 ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਹਨ। 2019 ਵਿੱਚ, $10.15 ਮਿਲੀਅਨ (115 ਕਰੋੜ) ਹਰਿਆਣਾ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨੇ ਸਟੇਡੀਅਮ ਅਤੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਦਾ ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। 2020 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ ਇਸ ਸਹੂਲਤ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;tribuneindia190302&quot;&gt;{{Cite web |last=Ahlawat |first=Bijendra |date=2 March 2019 |title=Cricket matches to resume in Faridabad stadium next year |url=https://www.tribuneindia.com/news/haryana-tribune/cricket-matches-to-resume-in-faridabad-stadium-next-year/736970.html |website=Haryana Tribune }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://archive.indianexpress.com/news/all-is-not-lost-for-nahar-singh-stadium/160189/|title=All is not lost for Nahar Singh Stadium|last=Vivek|first=G.S.|date=22 June 2007|work=[[The Indian Express]]|access-date=11 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20160206210750/http://archive.indianexpress.com/news/all-is-not-lost-for-nahar-singh-stadium/160189/|archive-date=6 February 2016}}&lt;/ref&gt;

== ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ==

* ਇਸਕੋਨ ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਧਾ ਗੋਵਿੰਦ ਧਾਮ।
* ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਵੈਸ਼ਨੋ ਦੇਵੀ ਮੰਦਰ, ਤਿਕੋਨਾ ਪਾਰਕ।
* ਸ਼੍ਰੀ ਸਾਲਾਸਰ ਬਾਲਾਜੀ ਇਵਮ ਖਾਟੂ ਸ਼ਿਆਮ ਮੰਦਰ, ਮੇਨ ਮਥੁਰਾ ਰੋਡ, ਬੱਲਭਗੜ੍ਹ
* ਸ਼੍ਰੀ 1008 ਪਾਰਸ਼ਵਨਾਥ ਦਿਗੰਬਰ ਜੈਨ ਮੰਦਰ, ਸੈਕਟਰ 16
* ਝਰਨਾ ਮੰਦਿਰ, ਮੁਹੱਬਤਾਬਾਦ
* ਨਾਗਾਸ਼੍ਰੀ ਮੰਦਿਰ, ਸਿਹੀ
* ਧੂਣੀ ਬਾਬਾ ਮੰਦਿਰ, ਤਿਲੋਰੀ ਖੱਦਰ
* ਰਤਨ ਨਾਥ ਮੰਦਰ
* ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ, ਸੈਨਿਕ ਕਲੋਨੀ
* ਗੁੜਗਾਓਂ-ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸਵੇਅ 'ਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ ਹਨੂੰਮਾਨ ਮੰਦਰ
* ਬਧਕਲ ਝੀਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਾਰਸਨ ਮੰਦਿਰ
* ਜਗਨਨਾਥ ਮੰਦਿਰ, ਫਰੀਦਾਬਾਦ, ਸੈਕਟਰ 15 ਏ
* ਹਰੀ ਪਰਵਤ ਮੰਦਿਰ, ਅਨੰਗਪੁਰ

== ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ==
ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਤੋਂ [[ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਲੋਕ ਸਭਾ|ਲੋਕ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ]] ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪਾਲ ਗੁਰਜਰ ਹਨ, ਜੋ ਮਈ 2019 ਵਿੱਚ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ। [[ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ (ਭਾਰਤ)|ਵਿਧਾਇਕ]] ਨਰਿੰਦਰ ਗੁਪਤਾ ਹਨ, ਜੋ ਅਕਤੂਬਰ 2019 ਵਿੱਚ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 October 2019 |title=Haryana Election Results 2019: Full list of winners |url=https://www.indiatvnews.com/elections/haryana-assembly-polls-2019-haryana-assembly-election-results-2019-full-winners-list-names-of-winning-candidates-bjp-congress-others-558754 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191025143700/https://www.indiatvnews.com/elections/haryana-assembly-polls-2019-haryana-assembly-election-results-2019-full-winners-list-names-of-winning-candidates-bjp-congress-others-558754 |archive-date=25 October 2019 |access-date=29 October 2019 |website=India TV}}&lt;/ref&gt;

== ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ==

* ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਬੈਂਡਾ – ਸਿਆਸਤਦਾਨ
* ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਭਡਾਣਾ - ਸਿਆਸਤਦਾਨ
* [[ਮਨੂ ਭਾਕਰ]] - ਡਬਲ ਓਲੰਪਿਕ ਤਮਗਾ ਜੇਤੂ
* ਮਨਵਿੰਦਰ ਬਿਸਲਾ - ਘਰੇਲੂ ਕ੍ਰਿਕਟਰ
* [[ਸ਼ਵੇਤਾ ਚੌਧਰੀ]] - ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼
* ਰਾਹੁਲ ਦਲਾਲ, ਬੀ 1992 – ਘਰੇਲੂ ਕ੍ਰਿਕਟਰ।
* ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪਾਲ ਗੁਰਜਰ - ਸਿਆਸਤਦਾਨ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://164.100.47.194/Loksabha/Members/MemberBioprofile.aspx?mpsno=4629|title=Members Bioprofile}}&lt;/ref&gt;
* [[ਹਿਮਾਨੀ ਕਪੂਰ]] - ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾ
* [[ਕੈਰੀਮਿਨਾਟੀ|ਅਜੈ ਨਗਰ]] – ਕੈਰੀਮਿਨਾਤੀ ਨਾਮ ਹੇਠ YouTube ਸਮੱਗਰੀ ਨਿਰਮਾਤਾ
* ਲਲਿਤ ਨਗਰ – ਸਿਆਸਤਦਾਨ – ਤਿਗਾਂਵ ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਸਾਬਕਾ ਵਿਧਾਇਕ
* ਮਨੀਸ਼ ਨਰਵਾਲ - ਪੈਰਾਲੰਪਿਕ ਸੋਨ ਤਮਗਾ ਜੇਤੂ ਅਤੇ ਖੇਲ ਰਤਨ ਜੇਤੂ
* ਸ਼ਿਵ ਨਰਵਾਲ - ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼
* [[ਸੋਨੂੰ ਨਿਗਮ]] - ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕ
* ਧਰੁਵ ਰਾਠੀ - YouTuber
* ਅਜੈ ਰਾਤਰਾ - ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟਰ
* ਮਹੇਸ਼ ਰਾਵਤ - ਘਰੇਲੂ ਕ੍ਰਿਕਟਰ
* ਰਿਦਮ ਸਾਂਗਵਾਨ - ਓਲੰਪੀਅਨ
* [[ਅਨੀਸਾ ਸੈਯਦ|ਅਨੀਸਾ ਸੱਯਦ]] - ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼
* ਮੋਹਿਤ ਸ਼ਰਮਾ - ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟਰ
* [[ਰਿਚਾ ਸ਼ਰਮਾ (ਗਾਇਕਾ)|ਰਿਚਾ ਸ਼ਰਮਾ]] - ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਪਲੇਬੈਕ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਗਾਇਕਾ
* [[ਕਬੀਰ ਦੁਹਨ ਸਿੰਘ|ਕਬੀਰ ਦੁਹਾਨ ਸਿੰਘ]] – ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਅਦਾਕਾਰ
* ਮਹਿੰਦਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ – ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ
* ਗੌਰਵ ਸੋਲੰਕੀ - ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼
* ਰਾਹੁਲ ਤਿਵਾਤੀਆ - ਕ੍ਰਿਕਟਰ - ਹਰਿਆਣਾ - [[ਗੁਜਰਾਤ ਟਾਇਟਨਸ]]
* ਵਿਜੇ ਯਾਦਵ - ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟਰ

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==
* [[ਗੁਰੂਗ੍ਰਾਮ|ਗੁੜਗਾਓਂ]]
* [[ਨੋਇਡਾ]]

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist|30em}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਰਿਆਣਾ ਵਿਚ ਯਾਤਰੀ ਆਕਰਸ਼ਣ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫਰੀਦਾਬਾਦ]]</text>
      <sha1>orm1zott1lrome9rxbs4mq0ool5zgt9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਕਪੂਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192017</id>
    <revision>
      <id>849807</id>
      <parentid>777948</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T12:29:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15063" sha1="02k3gon1njt0jrffdnup9kwbg5ibokx" xml:space="preserve">
{{Infobox person
| honorific_prefix   = ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ
| name               = ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਕਪੂਰ
| image              = Detail of Jawahir Singh Kapur, from a collage of Singh Sabha movement figures (cropped).jpg
| caption            = 
| birth_date         = 1858
| birth_place        = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], ਪੰਜਾਬ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ
| death_date         = 14 ਮਈ 1910
| death_place        = [[ਲਾਹੌਰ]], ਪੰਜਾਬ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ
| alma_mater         = [[ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]
| occupation         = ਪ੍ਰਚਾਰਕ{{!}}ਪੋਲੇਮਿਸਟ{{!}}ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ
| years_active       = 1858-1910
| known_for          = [[ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ]]
| boards             = ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਮਾਧ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੀ ਕਮੇਟੀ&lt;br&gt;ਮੁਲਾਂਕਣ/ਜੂਰਰ [[ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ&lt;br/&gt;ਪੰਜਾਬ ਟੈਕਸਟ ਬੁੱਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ&lt;br&gt;ਪੰਜਾਬ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ
| relatives          = 
| awards             = * ਅਜੂਮਨ-ਇ-ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਥੀ
* ਕਲਕੱਤਾ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਦੇ ਚੁਣੇ ਗਏ ਮੈਂਬਰ
* ਫਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਕ੍ਰੋਨੋਗ੍ਰਾਮ
| module             = 
}}

ਭਾਈ '''ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਕਪੂਰ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Jawahir Singh Kapur;''' 1858- 14 ਮਈ 1910) [[ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ]], ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ|ਲਾਹੌਰ ਸਿੰਘ ਸਭਾ]] ਦੀ ਇੱਕ ਮੋਹਰੀ ਹਸਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ, ਇੱਕ ਸਿਵਲ ਵਰਕਰ, ਇੱਕ ਕਵੀ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ (ਲਾਹੌਰ) ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Brief Note on Bhai Jawahir Singh |url=https://gurmatveechar.com/books/English_Books/English_Thesis_Papers/World.Reconstructed.Religion.Ritual.And.Community.Among.the.Sikhs.1850.-.1909.(GurmatVeechar.com).pdf}}&lt;/ref&gt;

ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗੁਲਾਬਦਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾ, ਫਿਰ [[ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ]] ਦਾ ਸਮਰਥਕ ਸੀ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ, [[ਸਿੱਖ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last=Singh (SirPentapotamia) |first=Rattan |date=4 October 2022 |title=Gulabdasis: The Epicureans of Punjab |url=https://khalsachronicle.substack.com/p/gulabdasis-the-epicureans-of-punjab |access-date=14 September 2024 |website=The Khalsa Chronicle}}&lt;/ref&gt; ਉਹ 1800 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੇ ਕੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਯੋਗਦਾਨ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 December 2000 |title=JAWAHIR SINGH, BHAI - The Sikh Encyclopedia |url=https://www.thesikhencyclopedia.com/biographical/sikh-political-figures/jawahir-singh-bhai/ |access-date=14 September 2024 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ਭਾਵੇਂ ਉਸਨੇ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਸਿੰਘ ਸਭਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਾਹਿਤਕ ਝਗੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਐਂਗਲੋ-ਵਰਨੈਕੂਲਰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪੇਂਡੂ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਫਾਇਦੇ ਲਈ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jawahir Singh Kapur |url=https://punjab.global.ucsb.edu/sites/secure.lsit.ucsb.edu.gisp.d7_sp/files/sitefiles/journals/volume20/8-Anshu%20Malhotra%2020.pdf}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਜਦੋਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ਮੱਧਮ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਵਾਦ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਸਨ।

1887 ਵਿਚ ਪ੍ਰੋ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਰਖ਼ਾਸਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਆਗੂ ਦਾ ਗੈਰ-ਅਧਿਕਾਰਤ ਖਿਤਾਬ ਭਾਈ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਕਪੂਰ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਨੂੰ ਪਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Samachar |first=Asia |date=5 July 2023 |title=The Legitimacy of Excommunication in Sikhi: The Case of Professor Gurmukh Singh. |url=https://asiasamachar.com/2023/07/05/the-legitimacy-of-excommunication-in-sikhi-the-case-of-professor-gurmukh-singh/ |access-date=28 August 2024 |website=Asia Samachar |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

&quot;ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਵਿਅਕਤੀ, ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸਦੀ ਮਹਿਮਾਨਨਿਵਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ, ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਹਮਵਤਨਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਲਾਹੌਰ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਬੇਅੰਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। &quot;

——ਭਗਤ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਿੰਘ, ਭਗਤ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਤਮਕਥਾ

== ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ==
[[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ]] ਕਪੂਰ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦਾ ਵਿਰਾਸਤੀ ਹੈੱਡ ਗ੍ਰੰਥੀ ਬਣਾਇਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ [[ਕੀਰਤਨ]] ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਭਾਈ ਮੋਹਰ ਸਿੰਘ, ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਹੈੱਡ ਗ੍ਰੰਥੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਭਾਈ ਆਤਮਾ। ਸਿੰਘ ਕਪੂਰ, ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥੀ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ [[ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPage.jsp?ID=2638&amp;page=1&amp;CategoryID=1&amp;Searched=W3GX&amp;sbtsro=0 |url=http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPage.jsp?ID=2638&amp;page=1&amp;CategoryID=1&amp;Searched=W3GX&amp;sbtsro=0}} {{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਕਪੂਰ ਦਾ ਜਨਮ 1858 ਵਿੱਚ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਅਣਜਾਣ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਬੱਚੇ ਸਨ।

== ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਕੈਰੀਅਰ ==
ਉਸਨੇ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕੌੜਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜਨਤਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖ ਸਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਕੋਲ [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਅਤੇ [[ਵੇਦ]] ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹਨ, [[ਮੁਸਲਮਾਨ|ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ]] [[ਅਲੀਗੜ੍ਹ]] ਵਿਖੇ [[ਕ਼ੁਰਆਨ|ਕੁਰਾਨ]] ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਕੋਲ [[ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ]] ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਕੋਈ ਸੰਸਥਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਜੀਵਨੀ ਸੰਬੰਧੀ ਵੇਰਵੇ ਉਹਨਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਮੈਂ ਇੱਕ ''Évolué'' ਵਰਗ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ: ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਦੇ ਉੱਚ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ; ਇੱਕ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹ ਦੀ ਨੌਕਰੀ, ਐਂਗਲੋ-ਵਰਨਾਕੂਲਰ ਸਿੱਖਿਆ, 'ਪ੍ਰਿੰਟ ਕਲਚਰ' ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਸਵੈ-ਸੇਵੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਸਰਗਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ। [[Bhagat Lakshman Singh|ਭਗਤ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਿੰਘ ਨੇ]] ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿੱਖ’ ਕਿਹਾ।

ਉਹ [[ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਖ਼ਬਾਰ, ਲਹੌਰ|ਖਾਲਸਾ ਅਖਬਾਰ]] ਅਖਬਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉੱਘੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਅਤੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦਵਾਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਅਖਬਾਰ ਲਈ ਲੇਖਾਂ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਿਤ ਅਤੇ ਲਿਖਦਾ ਸੀ। 

=== ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੈੱਡ ਗ੍ਰੰਥੀ ===
[[ਤਸਵੀਰ:The_Golden_Temple_and_Tank.jpg|thumb| ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਐਂਡ ਏ ਟੈਂਕ, ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਅਤੇ ਅਲਬਰਟ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, [[ਲੰਡਨ]] ।]]
ਉਸਨੇ ਦਸੰਬਰ 1885 ਵਿਚ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੈੱਡ ਗ੍ਰੰਥੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਅਹੁਦਾ ਦੋ ਬੰਦਿਆਂ, ਭਾਈ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਕਪੂਰ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਸਿੱਖਿਆ (ਉਹ ਫ਼ਾਰਸੀ, ਉਰਦੂ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਮੇਤ ਪੰਜ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦਾ ਸੀ) ਅਤੇ ਤੱਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੇ ਦਾਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੈੱਡ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਨ, ਨੇ ਉਸਦੇ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |title=Jawahir Singh Kapur |url=https://www.vidhia.com/Historical%2C%20Political%2C%20Philosophical%20and%20Informational/SINGH_SABHA_AND_OTHER_SOCIO-RELIGIOUS_MOVEMENTS.pdf}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਦੀ ਉਮੀਦਵਾਰੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਬੰਧਾਂ ਕਾਰਨ ਅਤੇ [[ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ]] ਵਿਰੁੱਧ ਉਸ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਬਿਆਨਾਂ ਕਾਰਨ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਸਿਵਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਮੈਂਬਰ ਉਸ ਨੂੰ ਹੈੱਡ ਗ੍ਰੰਥੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਵਾਦਗ੍ਰਸਤ ਹਸਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਰਾਜਨੀਤਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਦਾ ਸੀ। 

== ਮੌਤ ==
ਉਹ 14 ਮਈ 1910 ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਹੌਰ, ਪੰਜਾਬ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 52 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਿਆ। ਭਗਤ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਲਈ ਭਾਈ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਕਪੂਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਲਿਖੀ।

== ਗੈਲਰੀ ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;250&quot;&gt;
ਤਸਵੀਰ:Singh_Sabha_movement_figures.jpg|link=|alt=Bhai Jawahir Singh Kapur on a list of prominent Singh Sabha members. He is bottom-right on the first page, or bottom-centre left in the image.| ਭਾਈ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਕਪੂਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ। ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਹੇਠਾਂ-ਸੱਜੇ, ਜਾਂ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠਾਂ-ਕੇਂਦਰ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਹੈ।
ਤਸਵੀਰ:Maharaja_Ripudaman_Singh_and_others.jpg|link=|alt=Sitting on chairs are Bhai Jawahir Singh Kapur, Maharaja Ripudaman Singh and Bhai Kahn Singh Nabha.| ਕੁਰਸੀਆਂ 'ਤੇ ਭਾਈ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਕਪੂਰ, [[ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ [[ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ|ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ]] ਬੈਠੇ ਹਨ।
ਤਸਵੀਰ:5_Sikh_Chieftans.jpg|link=|alt=Sitting are Bhai Jawahir Singh Kapur of Lahore, Maharaja Bhupinder Singh of Patiala, Maharaja Ripudaman Singh of Nabha and standing are Raja Gurdit Singh of Retgarh and Bhai Kahn Singh of Nabha.| ਬੈਠੇ ਹਨ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਭਾਈ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਕਪੂਰ, ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਨਾਭਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ ਰੀਤਗੜ੍ਹ ਦੇ ਰਾਜਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਨਾਭਾ ਦੇ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ।
&lt;/gallery&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1910]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1858]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ]]</text>
      <sha1>02k3gon1njt0jrffdnup9kwbg5ibokx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਰਜਤ ਆਰੋੜਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193410</id>
    <revision>
      <id>849909</id>
      <parentid>815590</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T11:36:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7687" sha1="hfoy9ch886kwtmrxmz2pvntb647qcje" xml:space="preserve">{{Promotional|date=July 2023}}{{Infobox person
| name               = Rajat Arora
| image              = Rajat Arora 2017.jpg
| caption            = Rajat Arora in 2017
| birth_name         = Rajat Arora
| birth_date         = {{Birth date and age|df=yes|1975|07|23}}
| birth_place        = [[New Delhi, India]]
| alma_mater         = [[Asian Academy of Film &amp; Television]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://aaft.com/schoolofmasscommunication/alumni/|title=Notable alumni of School of Mass Communication|access-date=2025-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170313215119/http://aaft.com/schoolofmasscommunication/alumni/|archive-date=2017-03-13|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| occupation         = [[Screenwriter]]
| years_active       = 2004 – present
}}

'''ਰਜਤ ਅਰੋੜਾ'''  ਭਾਰਤੀ ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਰਜਤ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

== ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ==
ਰਜਤ ਅਰੋੜਾ ਦਾ ਜਨਮ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] (ਭਾਰਤ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਏਸ਼ੀਅਨ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ ਫਿਲਮ ਐਂਡ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦਾ ਸਾਬਕਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ [[ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ [[ਬੀਕੋਮ|ਕਾਮਰਸ ਦੀ ਬੈਚਲਰ]] ਕੀਤੀ ਹੈ।

== ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ ==

=== ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!ਸਾਲ
! colspan=&quot;3&quot; | ਸਿਰਲੇਖ
! ਵਜੋਂ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ
|-
| 2002-2007
| colspan=&quot;3&quot; | &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwfw&quot;&gt;ਸੀ.ਆਈ.ਡੀ&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt;
| ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ
|}

=== ਫਿਲਮਾਂ ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Year
! rowspan=&quot;2&quot; |Film
! colspan=&quot;4&quot; |Credited as
|-
!Screenplay
!Dialogues
!Story
!Notes
|-
|'''2005'''
|''Bluffmaster!''
|{{No}}
|{{Yes}}
|{{No}}
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |'''2006'''
|&lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwnA&quot;&gt;Family&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt;
|{{Yes}}
|{{No}}
|{{No}}
|
|-
|''Taxi No. 9211''
|{{Yes}}
|{{Yes}}
|{{Yes}}
|
|-
|'''2007'''
|&lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwrg&quot;&gt;Hattrick&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt;
|{{Yes}}
|{{Yes}}
|{{Yes}}
|
|-
|'''2009'''
|''Chandni Chowk to China''
|{{Yes}}
|{{Yes}}
|{{Yes}}
|
|-
|'''2010'''
|''Once Upon a Time in Mumbaai''
|{{Yes}}
|{{Yes}}
|{{Yes}}
|
|-
|'''2011'''
|''[[ਦਾ ਡਰਟੀ ਪਿਚਰ|The Dirty Picture]]''
|{{Yes}}
|{{Yes}}
|{{Yes}}
|Also lyricist for the song &lt;nowiki&gt;''Ishq Sufiyana''&lt;/nowiki&gt;
|-
|'''2013'''
|''Once Upon ay Time in Mumbai Dobaara!''
|{{Yes}}
|{{Yes}}
|{{Yes}}
|
|-
|'''2014'''
|&lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mw4Q&quot;&gt;Kick&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt;
|{{Yes}}
|{{Yes}}
|{{Yes}}
|
|-
|'''2015'''
|''Gabbar Is Back''
|{{Partial|Additional}}
|{{Yes}}
|{{No}}
|
|-
|'''2016'''
|&lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mw9Q&quot;&gt;Azhar&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt;
|{{Yes}}
|{{Yes}}
|{{Yes}}
|
|-
|'''2017'''
|''Baadshaho''
|{{Yes}}
|{{Yes}}
|{{Yes}}
|
|-
|'''2019'''
|[[ਕੈਪਟਨ ਮਾਰਵਲ (ਫ਼ਿਲਮ)|''Captain Marvel'']]
|{{Yes}}
|{{Yes}}
|{{Yes}}
|Hindi version
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |'''2021'''
|''Thalaivi''
|{{Yes}}
|{{Yes}}
|{{Yes}}
|Hindi version&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |date=2021-09-22 |title=Thalaivii 2 To Focus Jayalalithaa's Post-CM Journey; Writer Confirms Discussion With Kangana |url=https://www.indiatimes.com/entertainment/celebs/sequel-to-kangana-ranauts-thalaivii-is-on-the-cards-writer-shares-details-of-the-film-549999.html |access-date=2025-01-01 |website=Indiatimes |language=en-IN |archive-date=2025-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250101145105/https://www.indiatimes.com/entertainment/celebs/sequel-to-kangana-ranauts-thalaivii-is-on-the-cards-writer-shares-details-of-the-film-549999.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|''Tadap''
|{{Yes}}
|{{Yes}}
|{{Yes}}
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hungama |first=Bollywood |date=2018-11-26 |title=Kick writer Rajat Arora comes on board as the writer of RX100 remake starring debutant Ahaan Shetty : Bollywood News - Bollywood Hungama |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/kick-writer-rajat-arora-comes-board-writer-rx100-remake-starring-debutant-ahaan-shetty/ |access-date=2025-01-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |'''2022'''
|''Heropanti 2''
|{{Yes}}
|{{Yes}}
|{{Yes}}
|
|-
|&lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwATM&quot;&gt;Plan A Plan B&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt;
|{{No}}
|{{No}}
|{{No}}
|Producer&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |last=Hungama |first=Bollywood |date=2021-08-16 |title=EXCLUSIVE: Riteish Deshmukh, Tamannaah Bhatia and Rajat Arora make their Netflix debut with Plan A Plan B : Bollywood News - Bollywood Hungama |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/exclusive-riteish-deshmukh-tamannaah-bhatia-rajat-arora-make-netflix-debut-plan-plan-b/ |access-date=2025-01-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;
|}

== ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ==
2004 ਵਿੱਚ ਰਜਤ ਅਰੋੜਾ ਨੂੰ ਇੰਡੀਅਨ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਕੈਡਮੀ ਦੁਆਰਾ 'ਸਰਬੋਤਮ ਟੈਲੀਪਲੇ ਲੇਖਕ' ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ''ਸੀਆਈਡੀ ਨੂੰ'' ਸਹਿ-ਲਿਖਤ ਕਰਨ ਅਤੇ 'ਲੌਂਗੈਸਟ ਸਿੰਗਲ ਸ਼ਾਟ ਐਪੀਸੋਡ' ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਦੀ [[ਗਿਨੀਜ਼ ਵਰਲਡ ਰਿਕਾਰਡਜ਼|ਗਿਨੀਜ਼ ਬੁੱਕ ਆਫ ਵਰਲਡ ਰਿਕਾਰਡ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਐਂਟਰੀ ਹੈ।

ਰਜਤ ਅਰੋੜਾ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਹਿਤਕ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਹਿੰਦੀ ਸੇਵਾ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਵੀ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Malwa Rangmanch Samiti |url=http://malwarangmanchsamiti.com/awards.html |access-date=2016-01-31 |website=malwarangmanchsamiti.com}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
!ਸਾਲ
! ਮੂਵੀ
! ਅਵਾਰਡ
! ਸ਼੍ਰੇਣੀ
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | '''2011'''
| rowspan=&quot;3&quot; | ''ਵਨਸ ਅਪੌਨ ਏ ਟਾਈਮ ਇਨ ਮੁੰਬਈ''
| ਜ਼ੀ ਸਿਨੇ ਅਵਾਰਡਸ
| ਵਧੀਆ ਡਾਇਲਾਗਸ
|-
| ਨਿਰਮਾਤਾ ਗਿਲਡ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ
| ਵਧੀਆ ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇਅ
|-
| ਗਲੋਬਲ ਇੰਡੀਅਨ ਫਿਲਮ ਐਂਡ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਆਨਰਜ਼
| ਵਧੀਆ ਡਾਇਲਾਗਸ
|-
| rowspan=&quot;7&quot; | '''2012'''
| rowspan=&quot;5&quot; | ''[[ਦਾ ਡਰਟੀ ਪਿਚਰ|ਡਰਟੀ ਪਿਕਚਰ]]''
| ਜ਼ੀ ਸਿਨੇ ਅਵਾਰਡਸ
| rowspan=&quot;5&quot; | ਵਧੀਆ ਡਾਇਲਾਗਸ
|-
| ਸਕਰੀਨ ਅਵਾਰਡ
|-
| ਨਿਰਮਾਤਾ ਗਿਲਡ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ
|-
| ਆਈਫਾ ਅਵਾਰਡ
|-
| ਗਲੋਬਲ ਇੰਡੀਅਨ ਫਿਲਮ ਐਂਡ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਆਨਰਜ਼
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | ''[[ਦਾ ਡਰਟੀ ਪਿਚਰ|ਡਰਟੀ ਪਿਕਚਰ]]'' (ਗੀਤ: ਇਸ਼ਕ ਸੂਫੀਆਨਾ)
| ਮਿਰਚੀ ਸੰਗੀਤ ਅਵਾਰਡ
| ਵਧੀਆ ਬੋਲ
|-
| ਪੀਪਲਜ਼ ਚੁਆਇਸ ਅਵਾਰਡਜ਼ ਇੰਡੀਆ
| ਪਸੰਦੀਦਾ ਬੋਲ
|}

== ਹਵਾਲੇ ==
&lt;references /&gt;

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* {{Commons category inline}}
* {{IMDb name|1802449}}
* {{Bollywood Hungama person|rajat-aroraa}}
{{Authority control}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਗੀਤਕਾਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1976]]</text>
      <sha1>hfoy9ch886kwtmrxmz2pvntb647qcje</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕੈਡਮੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>195151</id>
    <revision>
      <id>849797</id>
      <parentid>837761</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T12:05:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuldeepburjbhalaike</username>
        <id>18176</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ]] using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>849797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37214" sha1="1qa13pv42qvng3yeqe6qlq4qzk81c2f" xml:space="preserve">'''ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Sangeet Natak Akademi Fellowship'''), ਜਿਸਨੂੰ '''ਅਕਾਦਮੀ ਰਤਨ ਸਦਾਸਯਤਾ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕੈਡਮੀ|ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ]] ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਲਾਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਨਮਾਨ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Jha 2011&quot;&gt;{{Cite web |last=Jha |first=Manisha |date=2011-07-23 |title=Sangeet Natak Akademi fellowship for Girija Devi, T.K. Murthy, Dagar |url=https://www.thehindu.com/news/national/sangeet-natak-akademi-fellowship-for-girija-devi-tk-murthy-dagar/article2285903.ece |access-date=2021-08-07 |website=The Hindu}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਅਕਾਦਮੀ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ &quot;ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਕਾਰੀ ਅਤੇ ਦੁਰਲੱਭ ਸਨਮਾਨ&quot; ਹੈ ਅਤੇ &quot;ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ 40 ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ&quot; ਹੈ।&lt;ref name=&quot;News18 2019&quot;&gt;{{Cite web |date=2019-07-16 |title=Zakir Hussain, Sonal Mansingh Among 4 Selected for Sangeet Natak Akademi Fellow |url=https://www.news18.com/news/movies/zakir-hussain-sonal-mansingh-among-4-selected-for-sangeet-natak-akademi-fellow-2233281.html |access-date=2021-08-07 |website=News18}}&lt;/ref&gt;

== ਪਿਛੋਕੜ ==
1945 ਵਿੱਚ, ਦ ਏਸ਼ੀਆਟਿਕ ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਬੰਗਾਲ ਨੇ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਟਰੱਸਟ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਅਕੈਡਮੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ: ਇੱਕ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸੰਗੀਤ, ਡਾਂਸ ਅਤੇ ਡਰਾਮਾ, ਇੱਕ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਲੈਟਰਜ਼, ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਆਰਟ ਐਂਡ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ। 1949 ਵਿੱਚ [[ਕੋਲਕਾਤਾ]] ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਕਲਾ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪ੍ਰਸਤਾਵ 'ਤੇ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ 1951 ਵਿੱਚ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ਦੋ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ, ਪੱਤਰਾਂ 'ਤੇ ਕਾਨਫਰੰਸ, ਅਤੇ ਨਾਚ, ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ 'ਤੇ ਕਾਨਫਰੰਸ, ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਤਿੰਨੋਂ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਕੈਡਮੀਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ: ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ, ਨ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਅਕੈਡਮੀ (ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕੈਡਮੀ), ਇੱਕ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਲੈਟਰਜ਼ ([[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ|ਸਾਹਿਤ ਅਕੈਡਮੀ]]), ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਆਰਟ ([[ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ|ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕੈਡਮੀ]])।&lt;ref name=&quot;SNAPortal&quot;&gt;{{Cite web |date=9 December 2012 |title=National Academies: Sangeet Natak Akademi |url=http://www.archive.india.gov.in/knowindia/culture_heritage.php?id=95 |access-date=17 January 2017 |publisher=National Portal of India |archive-date=18 ਜਨਵਰੀ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118050746/http://www.archive.india.gov.in/knowindia/culture_heritage.php?id=95 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ, 31 ਮਈ 1952 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ [[ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਭਾਰਤ)|ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰਾਲੇ]] (ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ) ਦੇ ਇੱਕ ਮਤੇ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਅਗਵਾਈ [[ਮੌਲਾਨਾ ਅਬੁਲ ਕਲਾਮ ਆਜ਼ਾਦ]] ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ,&lt;ref name=&quot;SNAPortal&quot; /&gt; ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਗੀਤ, ਨ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਕਾਦਮੀ ਹੈ। ਅਕਾਦਮੀ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਉਦਘਾਟਨ 28 ਜਨਵਰੀ 1953 ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]], [[ਡਾ. ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ|ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪੀ.ਵੀ. ਰਾਜਾਮੰਨਰ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;SAIntro&quot;&gt;{{Cite web |title=Sangeet Natak Akademi: Introduction |url=http://sangeetnatak.gov.in/sna/introduction.php |access-date=4 January 2017 |publisher=Sangeet Natak Akademi |location=New Delhi}}&lt;/ref&gt; ਅਕਾਦਮੀ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਬੋਰਡ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼੍ਰੀ ਸਰ ਜੈਚਮਰਾਜੇਂਦਰ ਵਾਡਿਆਰ ਬਹਾਦੁਰ, ਟੀ.ਐਲ. ਵੈਂਕਟਰਮਾ ਅਈਅਰ, ਐਸ.ਐਨ. ਮੋਜ਼ੂਮਦਾਰ, ਐਨਆਰ ਰੇ, ਧਰਮ ਵੀਰਾ, ਏ.ਕੇ ਘੋਸ਼, ਜੇ.ਸੀ. ਮਾਥੁਰ, ਅਤੇ ਏ.ਵੀ. ਵੈਂਕਟੇਸ਼ਵਰਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। &lt;ref name=&quot;SAConstitution&quot;&gt;{{Cite web |title=Sangeet Natak Akademi: Constitution |url=http://sangeetnatak.gov.in/sna/constitution.php |access-date=5 January 2017 |publisher=Sangeet Natak Akademi |location=New Delhi}}&lt;/ref&gt; ਦੋ ਹੋਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ; ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ 12 ਮਾਰਚ 1954 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ 5 ਅਗਸਤ 1954 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About Sahitya Akademi |url=http://sahitya-akademi.gov.in/sahitya-akademi/aboutus/about.jsp |access-date=2 January 2017 |publisher=Sahitya Akademi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lalit Kala Akademi: History |url=http://lalitkala.gov.in/showdetails.php?id=39 |access-date=2 January 2017 |publisher=Lalit Kala Akademi}}&lt;/ref&gt; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, 11 ਸਤੰਬਰ 1961 ਨੂੰ, ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮਾਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਐਕਟ, 1860 ਦੇ ਤਹਿਤ ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਵੇਂ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ [[ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਭਾਰਤ)|ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲੇ]] ਦੀ ਇੱਕ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਸੰਸਥਾ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਫੰਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;SAIntro&quot; /&gt;

ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ &quot;ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਲਾਵਾਂ ਦੀ ਸਿਖਰਲੀ ਸੰਸਥਾ&quot; ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ &quot;ਸੰਗੀਤ, ਨਾਚ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਮੂਰਤ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ&quot; 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਕਾਦਮੀ ਨੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਲਾ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ: 1959 ਵਿੱਚ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਡਰਾਮਾ]], 1964 ਵਿੱਚ [[ਇੰਫਾਲ]] ਵਿੱਚ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਮਨੀਪੁਰ ਡਾਂਸ ਅਕੈਡਮੀ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਕਥਕ ਡਾਂਸ, ਅਤੇ 1990 ਵਿੱਚ [[ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ]] ਵਿੱਚ ਕੂਡੀਆੱਟਮ ਕੇਂਦਰ।&lt;ref name=&quot;SAIntro&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Kuttiyattam Kendra |url=http://kutiyattam.org/kutiyattam-kendra.html |access-date=5 January 2017 |publisher=Kuttiyattam Kendra}}&lt;/ref&gt; 1965 ਤੋਂ, ਅਕਾਦਮੀ ਇੱਕ ਤਿਮਾਹੀ ਰਸਾਲਾ, ''ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ'' ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।

== ਫੈਲੋਜ਼ ਦੀ ਸੂਚੀ ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|+ਕੇਂਦਰੀ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਫੈਲੋ ਦੀ ਸੂਚੀ, ਸਾਲ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ
! scope=&quot;col&quot; |ਸਾਲ
! scope=&quot;col&quot; |ਤਸਵੀਰ
! scope=&quot;col&quot; |ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ
! scope=&quot;col&quot; |ਖੇਤਰ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1954
|{{Spaced en dash}}
! scope=&quot;row&quot; |ਅਲਾਉਦੀਨ ਖਾਨ 
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1954
|{{Spaced en dash}}
! scope=&quot;row&quot; |ਹਾਫਿਜ਼ ਅਲੀ ਖਾਨ 
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1954
|{{Spaced en dash}}
! scope=&quot;row&quot; |ਅਰਿਆਕੁਡੀ ਰਾਮਾਨੁਜਾ ਆਇੰਗਰ 
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1954
|{{Spaced en dash}}
! scope=&quot;row&quot; |ਕਰਾਈਕੁੜੀ ਸੰਬਾਸਿਵਾ ਅਈਅਰ 
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1954
|[[ਤਸਵੀਰ:Prithviraj_Kapoor_in_Sinkandar_(1941).jpg|131x131px]]
! scope=&quot;row&quot; |ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਕਪੂਰ 
|ਥੀਏਟਰ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1958
|{{Spaced en dash}}
! scope=&quot;row&quot; |ਅੰਜਨੀਬਾਈ ਮਾਲਪੇਕਰ 
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1962
|{{Spaced en dash}}
! scope=&quot;row&quot; |ਗੋਪੇਸ਼ਵਰ ਬੈਨਰਜੀ 
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1962
|{{Spaced en dash}}
! scope=&quot;row&quot; |ਡੀ. ਅੰਨਾਸਵਾਮੀ ਭਗਵਥਰ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1962
|[[ਤਸਵੀਰ:Uday_Shankar,_1930s.jpg|120x120px]]
! scope=&quot;row&quot; |ਉਦੈ ਸ਼ੰਕਰ 
|ਡਾਂਸ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1962
|{{Spaced en dash}}
! scope=&quot;row&quot; |ਪਾਪਨਾਸਮ ਸਿਵਨ 
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1963
|{{Spaced en dash}}
! scope=&quot;row&quot; |ਸਵਾਮੀ ਪ੍ਰਜਨਾਨੰਦ 
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1963
|{{Spaced en dash}}
! scope=&quot;row&quot; |ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਰਾਇਣ ਰਤਨਜੰਕਰ 
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1963
|{{Spaced en dash}}
! scope=&quot;row&quot; |ਪਿਚੁ ਸੰਬਾਮੂਰਤੀ 
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1963
|{{Spaced en dash}}
! scope=&quot;row&quot; |ਮਾਮਾ ਵਾਰੇਰਕਰ 
|ਥੀਏਟਰ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1964
|{{Spaced en dash}}
! scope=&quot;row&quot; |ਟੀ.ਐਲ. ਵੈਂਕਟਰਮਾ ਅਈਅਰ 
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1964
|{{Spaced en dash}}
! scope=&quot;row&quot; |ਸੀ ਸਰਸਵਤੀ ਬਾਈ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1964
|{{Spaced en dash}}
! scope=&quot;row&quot; |ਬੀਰੇਂਦਰ ਕਿਸ਼ੋਰ ਰਾਏ ਚੌਧਰੀ 
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1964
|{{Spaced en dash}}
! scope=&quot;row&quot; |ਬੀ ਆਰ ਦੇਵਧਰ 
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1964
|{{Spaced en dash}}
! scope=&quot;row&quot; |ਵੀ. ਰਾਘਵਨ 
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1964
|{{Spaced en dash}}
! scope=&quot;row&quot; |ਪੀ.ਵੀ. ਰਾਜਮੰਨਰ 
|ਥੀਏਟਰ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1965
|{{Spaced en dash}}
! scope=&quot;row&quot; |ਵਿਨਾਇਕ ਨਰਾਇਣ ਪਟਵਰਧਨ 
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1965
|{{Spaced en dash}}
! scope=&quot;row&quot; |ਗਣੇਸ਼ ਹਰੀ ਰਾਨਾਡੇ 
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1965
|
! scope=&quot;row&quot; |ਦਿਲੀਪ ਕੁਮਾਰ ਰਾਏ 
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1965
|{{Spaced en dash}}
! scope=&quot;row&quot; |ਜੈਦੇਵ ਸਿੰਘ 
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1965
|{{Spaced en dash}}
! scope=&quot;row&quot; |ਡੀ ਜੀ ਵਿਆਸ 
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1966
|{{Spaced en dash}}
! scope=&quot;row&quot; |ਆਸ਼ੂਤੋਸ਼ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1966
|{{Spaced en dash}}
! scope=&quot;row&quot; |ਈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਈਅਰ
|ਕੁੱਲ ਯੋਗਦਾਨ/ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1966
|
! scope=&quot;row&quot; |ਸੋਂਭੁ ਮਿੱਤਰਾ 
|ਥੀਏਟਰ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1966
|[[ਤਸਵੀਰ:Court_portrait_of_Jayachamarajendra_Wadiyar_of_Mysore.jpg|150x150px]]
! scope=&quot;row&quot; |ਜੈਚਮਰਾਜੇਂਦਰ ਵਾਡਿਆਰ 
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1967
|
! scope=&quot;row&quot; |ਇਬਰਾਹਿਮ ਅਲਕਾਜ਼ੀ 
|ਥੀਏਟਰ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1967
|[[ਤਸਵੀਰ:Rukmini_Devi.jpg|136x136px]]
! scope=&quot;row&quot; |ਰੁਕਮਣੀ ਦੇਵੀ ਅਰੁੰਡਲੇ 
|ਡਾਂਸ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1967
|
! scope=&quot;row&quot; |ਮੁਸੀਰੀ ਸੁਬਰਾਮਣਿਆ ਅਈਅਰ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1967
|[[ਤਸਵੀਰ:Ustad_Bade_Ghulam_Ali_Khan.jpg|100x100px]]
! scope=&quot;row&quot; |ਵੱਡੇ ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖਾਨ 
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1967
|{{Spaced en dash}}
! scope=&quot;row&quot; |ਪੀ.ਕੇ. ਕੁੰਜੂ ਕੁਰੂਪ 
|ਡਾਂਸ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1967
|{{Spaced en dash}}
! scope=&quot;row&quot; |ਸ਼ੰਭੂ ਮਹਾਰਾਜ 
|ਡਾਂਸ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1967
|{{Spaced en dash}}
! scope=&quot;row&quot; |ਵੀ. ਸਤਿਆਨਾਰਾਇਣ ਸਰਮਾ 
|ਡਾਂਸ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1967
|{{Spaced en dash}}
! scope=&quot;row&quot; |ਆਦਯਾ ਰੰਗਾਚਾਰੀਆ 'ਸ਼੍ਰੀਰੰਗ' 
|ਥੀਏਟਰ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1968
|{{Spaced en dash}}
! scope=&quot;row&quot; |ਕਾਲੀ ਚਰਨ ਪਟਨਾਇਕ 
|ਕੁੱਲ ਯੋਗਦਾਨ/ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1970
|{{Spaced en dash}}
! scope=&quot;row&quot; |ਕੇ.ਸੀ.ਡੀ. ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ 
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1970
|[[ਤਸਵੀਰ:Kapilavatsyayan.jpg|100x100px]]
! scope=&quot;row&quot; |ਕਪਿਲਾ ਵਾਤਸਯਾਨ 
|ਡਾਂਸ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1970
|{{Spaced en dash}}
! scope=&quot;row&quot; |ਦਿਲੀਪ ਚੰਦਰ ਵੇਦੀ 
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1972
|[[ਤਸਵੀਰ:Sangeetacharya_Tarapada_Chakraborty.jpg|123x123px]]
! scope=&quot;row&quot; |ਤਰਪਦਾ ਚੱਕਰਵਰਤੀ 
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1972
|{{Spaced en dash}}
! scope=&quot;row&quot; |ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਰਾਓ ਫੁਲੰਬਰੀਕਰ 
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1972
|{{Spaced en dash}}
! scope=&quot;row&quot; |ਰੱਲਾਪੱਲੀ ਅਨੰਤ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸ਼ਰਮਾ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1973
|
! scope=&quot;row&quot; |ਕੇ. ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਕਾਰੰਤ 
|ਥੀਏਟਰ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1974
|{{Spaced en dash}}
! scope=&quot;row&quot; |ਕਮਲਾਦੇਵੀ ਚਟੋਪਾਧਿਆਏ 
|ਥੀਏਟਰ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1974
|{{Spaced en dash}}
! scope=&quot;row&quot; |ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਘੋਸ਼
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1974
|[[ਤਸਵੀਰ:Ms_subbulakshmi_(cropped).jpg|143x143px]]
| scope=&quot;row&quot; |ਐੱਮ. ਐੱਸ.  ਸੁੱਬੁਲਕਸ਼ਮੀ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1975
|
| scope=&quot;row&quot; |ਟੀ. ਬਾਲਾਸਰਸਵਤੀ
|ਡਾਂਸ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1975
|[[ਤਸਵੀਰ:ZubinMehtaMar11.jpg|100x100px]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਜ਼ੁਬਿਨ ਮਹਿਤਾ#
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1975
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; |ਰਸਿਕਲਾਲ ਪਾਰਿਖ
|ਥੀਏਟਰ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1975
|[[ਤਸਵੀਰ:Ravi_Shankar.jpg|140x140px]]
| scope=&quot;row&quot; |ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1975
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; |ਅੰਬਰ ਐਸ ਵਿਜੇਰਾਘਵਾਚਾਰਿਆਰ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1976
|[[File:Santidev_Ghosh_1980.jpg|119x119px]]
| scope=&quot;row&quot; |ਸੰਤੀਦੇਵ ਘੋਸ਼
|ਕੁੱਲ ਯੋਗਦਾਨ/ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1976
|[[ਤਸਵੀਰ:Semmangudi_Srinivasa_Iyer.jpg|100x100px]]
| scope=&quot;row&quot; |ਸੇਮਨਗੁਡੀ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਅਈਅਰ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1977
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; |ਹਿਰਜੀਭਾਈ ਰੁਸਤਮਜੀ ਡਾਕਟਰ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1978
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; |ਤਿਨੁਵੇਂਗਾਡੂ ਸੁਬਰਾਮਣੀਆ ​​ਪਿੱਲੈ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1978
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; |ਬੀ ਪੁੱਟਾਸਵਾਮਈਆ
|ਥੀਏਟਰ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1979
|[[ਤਸਵੀਰ:Suresh_Joshi_with_P_L_Deshpandey_(cropped).jpg|168x168px]]
| scope=&quot;row&quot; |ਪੀ ਐਲ ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ
|ਥੀਏਟਰ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1979
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; |ਧਰੁਵਤਾਰਾ ਜੋਸ਼ੀ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1979
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; |ਸੁਮਤਿ ਮੁਤਕਰ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1979
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; |ਟੀ.ਪੀ. ਕੁੱਪੀਆ ਪਿੱਲੈ
|ਡਾਂਸ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1980
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; |ਵੀ ਕੇ ਨਰਾਇਣ ਮੈਨਨ
|ਕੁੱਲ ਯੋਗਦਾਨ/ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1982
|[[ਤਸਵੀਰ:Mani_Madhava_Chakyar.jpg|164x164px]]
| scope=&quot;row&quot; |ਮਨਿ ਮਾਧਵ ਚਾਕਰੀ
|ਡਾਂਸ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1982
|[[ਤਸਵੀਰ:Mallikarjun_Mansur.jpg|100x100px]]
| scope=&quot;row&quot; |ਮੱਲਿਕਾਰਜੁਨ ਮਨਸੂਰ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1984
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; |ਐੱਮ. ਕ੍ਰਿਪਾਨੰਦਵਰੀ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1984
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; |ਚੰਦਰਵਦਨ ਮਹਿਤਾ
|ਥੀਏਟਰ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1984
|[[ਤਸਵੀਰ:Pt._Siyaram_Tiwari.jpg|133x133px]]
| scope=&quot;row&quot; |ਸੀਯਾਰਾਮ ਤਿਵਾੜੀ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1986
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; |ਵੀ.ਵੀ. ਸਵਰਨ ਵੈਂਕਟੇਸ਼ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1986
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; |ਕੋਮਲ ਕੋਠਾਰੀ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1986
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; |ਐਸ ਰਾਮਨਾਥਨ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1986
|[[ਤਸਵੀਰ:Satyajit_Ray.jpg|130x130px]]
| scope=&quot;row&quot; |ਸਤਿਆਜੀਤ ਰੇ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1988
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; |ਸ਼ਿਵਪੁਤਰ ਸਿੱਧਰਮਈਆ ਕੋਮਕਲੀ 'ਕੁਮਾਰ ਗੰਧਰਵ'
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1989
|[[ਤਸਵੀਰ:LataMangeshkar10.jpg|133x133px]]
| scope=&quot;row&quot; |ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1990
|
| scope=&quot;row&quot; |ਉਤਪਲ ਦੱਤ
|ਥੀਏਟਰ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1990
|[[ਤਸਵੀਰ:Portrait_of_Ram_Gopal_LCCN2004662942.jpg|125x125px]]
| scope=&quot;row&quot; |ਰਾਮ ਗੋਪਾਲ
|ਡਾਂਸ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1991
|[[ਤਸਵੀਰ:Alain_Daniélou.jpg|102x102px]]
| scope=&quot;row&quot; |ਅਲੇਨ ਡੈਨੀਏਲੋ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1991
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; |ਕੇਲੁਚਰਨ ਮਹਾਪਾਤਰਾ
|ਡਾਂਸ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1991
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; |ਟੀ.ਐੱਸ. ਪਾਰਥਾਸਾਰਥੀ
|ਕੁੱਲ ਯੋਗਦਾਨ/ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1992
|[[ਤਸਵੀਰ:Dia7275_Ali_Akbar_Khan_r.jpg|100x100px]]
| scope=&quot;row&quot; |ਅਲੀ ਅਕਬਰ ਖਾਨ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1992
| 
| scope=&quot;row&quot; |ਡੀ ਕੇ ਪੱਤਮਲ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1992
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; |ਪ੍ਰੇਮ ਲਤਾ ਸ਼ਰਮਾ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1993
|[[ਤਸਵੀਰ:Girish-Karnad.jpg|117x117px]]
| scope=&quot;row&quot; |ਗਿਰੀਸ਼ ਕਰਨਾਡ
|ਥੀਏਟਰ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1993
|[[ਤਸਵੀਰ:Mrinalini_Sarabhai.jpg|253x253px]]
| scope=&quot;row&quot; |ਮ੍ਰਿਣਾਲਿਨੀ ਸਾਰਾਭਾਈ
|ਡਾਂਸ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1994
|[[ਤਸਵੀਰ:Bismillah_at_Concert1.jpg|100x100px]]
| scope=&quot;row&quot; |ਬਿਸਮਿੱਲਾ ਖਾਨ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1994
|[[File:Yehudi_Menuhin_1937.jpg|141x141px]]
| scope=&quot;row&quot; |ਯੇਹੂਦੀ ਮੇਨੂਹੀਨ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1994
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; |ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨਿਓਗ
|ਕੁੱਲ ਯੋਗਦਾਨ/ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1995
|
| scope=&quot;row&quot; |ਵਿਲਾਇਤ ਖਾਨ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1996
|[[ਤਸਵੀਰ:Ammanur_madhavachakyar1.jpeg|136x136px]]
| scope=&quot;row&quot; |ਅੰਮਨੂਰ ਮਾਧਵ ਚੱਕਯਾਰ
|ਡਾਂਸ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1996
|[[ਤਸਵੀਰ:Gangubai_Hangal_(cropped).jpg|125x125px]]
| scope=&quot;row&quot; |ਗੰਗੂਬਾਈ ਹੰਗਲ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1996
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; |ਹਬੀਬ ਤਨਵੀਰ
|ਥੀਏਟਰ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1997
|[[ਤਸਵੀਰ:Badal_sarkar_044.jpg|115x115px]]
| scope=&quot;row&quot; |ਬਾਦਲ ਸਰਕਾਰ
|ਥੀਏਟਰ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1998
|[[ਤਸਵੀਰ:Pandit_Bhimsen_Joshi_(cropped).jpg|110x110px]]
| scope=&quot;row&quot; |ਭੀਮਸੇਨ ਜੋਸ਼ੀ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1998
|[[ਤਸਵੀਰ:Pandit_Birju_Maharaj.jpg|150x150px]]
| scope=&quot;row&quot; |ਬਿਰਜੂ ਮਹਾਰਾਜ
|ਡਾਂਸ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1998
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; |ਕੇਪੀ ਕਿੱਟੱਪਾ ਪਿੱਲੈ
|ਡਾਂਸ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1998
|[[ਤਸਵੀਰ:Vijay_Tendulkar.jpg|151x151px]]
| scope=&quot;row&quot; |ਵਿਜੇ ਤੇਂਦੁਲਕਰ
|ਥੀਏਟਰ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2001
|[[ਤਸਵੀਰ:Pandit_balamuralikrishna.jpg|135x135px]]
| scope=&quot;row&quot; |ਐੱਮ. ਬਾਲਮੁਰਲੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2001
|
| scope=&quot;row&quot; |ਬੀ.ਵੀ. ਕਾਰੰਤ
|ਥੀਏਟਰ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2001
|
| scope=&quot;row&quot; |ਵੇਮਪਤਿ ਚਿਨ੍ਨਾ ਸਤ੍ਯਮ੍
|ਡਾਂਸ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2002
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਸ਼ੰਨੋ ਖੁਰਾਨਾ#
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2002
|[[ਤਸਵੀਰ:Kavalam_Narayana_Panicker_Image1.jpg|151x151px]]
| scope=&quot;row&quot; |ਕਵਲਮ ਨਾਰਾਇਣ ਪਨਿਕਰ
|ਥੀਏਟਰ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2004
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; |ਚੰਦਰਲੇਖਾ
|ਡਾਂਸ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2004
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; |ਅੰਨਪੂਰਨਾ ਦੇਵੀ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2004
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; |ਬਿਨ੍ਧ੍ਯਾਬਾਸਿਨੀ ਦੇਵੀ
|ਹੋਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਲਾ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2004
|[[ਤਸਵੀਰ:PadmaBhushan-Kalamandalam-Ramankutty-Nair.jpg|100x100px]]
| scope=&quot;row&quot; |ਰਮਨਕੁਟੀ ਨਾਇਰ
|ਡਾਂਸ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2004
|
| scope=&quot;row&quot; |ਜ਼ੋਹਰਾ ਸਹਿਗਲ
|ਥੀਏਟਰ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2004
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; |ਤਾਪਸ ਸੇਨ
|ਥੀਏਟਰ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2006
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; |ਰੋਹਿਣੀ ਭਾਤੇ
|ਡਾਂਸ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2006
|[[ਤਸਵੀਰ:T._N._Krishnan_FTII_Pune_2010.jpg|100x100px]]
| scope=&quot;row&quot; |ਟੀ ਐਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2006
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; |ਕਿਸ਼ਨ ਮਹਾਰਾਜ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2006
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; |ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ
|ਥੀਏਟਰ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2006
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; |ਖੇਲਚੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਐਨ
|ਡਾਂਸ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2007
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; |ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੁਮਾਰ ਸਕਸੈਨਾ
|ਕੁੱਲ ਯੋਗਦਾਨ/ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2008
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; |ਖਾਲਿਦ ਚੌਧਰੀ
|ਥੀਏਟਰ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2008
|[[ਤਸਵੀਰ:Sitara_Devi_2009_-_still_67757_crop.jpg|110x110px]]
| scope=&quot;row&quot; |ਸਿਤਾਰਾ ਦੇਵੀ
|ਡਾਂਸ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2008
|[[ਤਸਵੀਰ:Dr._Bhupen_Hazarika,_Assam,_India.jpg|145x145px]]
| scope=&quot;row&quot; |ਭੂਪੇਨ ਹਜ਼ਾਰਿਕਾ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2008
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; |ਆਰ ਸੀ ਮਹਿਤਾ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2009
|
| scope=&quot;row&quot; |ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਅਮੋਨਕਰ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2009
|[[ਤਸਵੀਰ:Pandit_Jasraj_at_Bhopal_2015-1.JPG|100x100px]]
| scope=&quot;row&quot; |ਜਸਰਾਜ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2009
|
| scope=&quot;row&quot; |ਲਾਲਗੁੜੀ ਜੈਰਾਮਨ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2009
|[[ਤਸਵੀਰ:Yamini_Krishnamurthy.JPG|100x100px]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਯਾਮਿਨੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ#
|ਡਾਂਸ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2009
|[[ਤਸਵੀਰ:Sriram_Lagoo.jpg|112x112px]]
| scope=&quot;row&quot; |ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਲਾਗੂ
|ਥੀਏਟਰ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2009
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; |ਕਮਲੇਸ਼ ਦੱਤ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ
|ਥੀਏਟਰ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2010
|[[ਤਸਵੀਰ:Girija_Devi_at_Bhopal_(4).JPG|150x150px]]
| scope=&quot;row&quot; |ਗਿਰਿਜਾ ਦੇਵੀ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2010
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਟੀ ਕੇ ਮੂਰਤੀ#
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2010
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; |ਨਟਰਾਜ ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ
|ਡਾਂਸ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2010
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; |ਰਹੀਮ ਫਹੀਮੁਦੀਨ ਡਾਗਰ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2011
|[[ਤਸਵੀਰ:M._Chandrasekaran.jpg|124x124px]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਐਮ. ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰਨ#
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2011
|[[ਤਸਵੀਰ:Hariprasad_Chaurasia_06.jpg|127x127px]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਹਰੀਪ੍ਰਸਾਦ ਚੌਰਸੀਆ#
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2011
|[[ਤਸਵੀਰ:Kalamandalam-Gopi-2.jpg|133x133px]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਕਲਾਮੰਡਲਮ ਗੋਪੀ#
|ਡਾਂਸ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2011
|[[ਤਸਵੀਰ:Chandrashekhara_Kambara.jpg|138x138px]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਕੰਬਾਰਾ#
|ਥੀਏਟਰ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2011
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; |ਹੀਸਨਮ ਕਨਹੈਲਾਲ
|ਥੀਏਟਰ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2011
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; |ਮੁਕੰਦ ਲਠ
|ਕੁੱਲ ਯੋਗਦਾਨ/ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2011
|[[ਤਸਵੀਰ:Pandit_Shivkumar_Sharma_Santoor.jpg|118x118px]]
| scope=&quot;row&quot; |ਸ਼ਿਵਕੁਮਾਰ ਸ਼ਰਮਾ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2011
|[[ਤਸਵੀਰ:Charu_Sija_Mathur_and_Raj_Kumar_Singhajit_Singh.jpg|100x100px]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਿੰਘਜੀਤ ਸਿੰਘ#
|ਡਾਂਸ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2011
|[[ਤਸਵੀਰ:Umayalpuram_sivaraman1.jpeg|151x151px]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਉਮਯਾਲਪੁਰਮ ਕੇ. ਸ਼ਿਵਰਾਮਨ#
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2011
|[[ਤਸਵੀਰ:Guru_Padma_Subramanyam_in_Bhagavath_Geetha_.jpg|106x106px]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਪਦਮ ਸੁਬ੍ਰਾਹਮਣੀਅਮ#
|ਡਾਂਸ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2011
|[[ਤਸਵੀਰ:Amaan_&amp;_Ayaan_Ali_Khan_(1st_April_2014)1330.jpg|100x100px]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਅਮਜਦ ਅਲੀ ਖਾਨ#
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2012
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਐਨ. ਰਾਜਮ#
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2012
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਰਤਨ ਥਿਆਮ#
|ਥੀਏਟਰ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2012
|[[ਤਸਵੀਰ:Viku_Vinayakaram.JPG|150x150px]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਟੀ.ਐਚ. ਵਿਨਾਇਕਰਾਮ#
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2013
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਮਹੇਸ਼ ਏਲਕੁੰਚਵਾਰ#
|ਥੀਏਟਰ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2013
|[[ਤਸਵੀਰ:KanakRele.jpeg|123x123px]]
| scope=&quot;row&quot; |ਕਨਕ ਰੀਲੇ
|ਡਾਂਸ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2013
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; |ਆਰ ਸਤਿਆਨਾਰਾਇਣ
|ਡਾਂਸ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2014
| 
| scope=&quot;row&quot; |ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਬੋਰਕਰ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2014
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਐਸ.ਆਰ. ਜਾਨਕੀਰਾਮਨ#
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2014
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; |ਵਿਜੇ ਕਿਚਲੂ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2014
|[[ਤਸਵੀਰ:M_S_Sathyu_Cropped.jpg|132x132px]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਐੱਮ. ਸ. ਸਤਿਉ#
|ਥੀਏਟਰ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2015
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਸੀ.ਵੀ. ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ#
|ਡਾਂਸ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2016
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਅਰਵਿੰਦ ਪਾਰਿਖ#
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2016
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਆਰ ਵੇਦਵੱਲੀ#
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2016
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਰਾਮ ਗੋਪਾਲ ਬਜਾਜ #
|ਥੀਏਟਰ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2016
|[[ਤਸਵੀਰ:Dr._Sunil_Kothari_DS.jpg|150x150px]]
| scope=&quot;row&quot; |ਸੁਨੀਲ ਕੋਠਾਰੀ
|ਕੁੱਲ ਯੋਗਦਾਨ/ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2018
|[[ਤਸਵੀਰ:Ustad_Zakir_Hussain_1.jpg|133x133px]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ#
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2018
|[[ਤਸਵੀਰ:Jatin_Goswami.jpg|150x150px]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਜਤਿਨ ਗੋਸਵਾਮੀ#
|ਡਾਂਸ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2018
|[[ਤਸਵੀਰ:Sonal_Mansingh.jpg|100x100px]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਸੋਨਲ ਮਾਨਸਿੰਘ#
|ਡਾਂਸ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2018
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਟੀ ਕੇ ਕਲਿਆਣਸੁੰਦਰਮ#
|ਡਾਂਸ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2019-21
|[[ਤਸਵੀਰ:Dr._Saroja_Vaidyanathan.jpg|152x152px]]
| scope=&quot;row&quot; |ਸਰੋਜਾ ਵੈਦਿਆਨਾਥਨ
|ਡਾਂਸ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2019-21
|[[ਤਸਵੀਰ:Sadanam_Krishnankutty.jpg|100x100px]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਸਦਾਨਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨਕੁਟੀ#
|ਡਾਂਸ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2019-21
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਦਰਸ਼ਨਾ ਝਾਵੇਰੀ#
|ਡਾਂਸ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2019-21
|[[ਤਸਵੀਰ:Chhannulal_Mishra.jpg|155x155px]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਛੰਨੂਲਾਲ ਮਿਸ਼ਰਾ#
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2019-21
|[[ਤਸਵੀਰ:A._K._C._Natarajan.jpg|128x128px]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਏ ਕੇ ਸੀ ਨਟਰਾਜਨ#
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2019-21
|[[ਤਸਵੀਰ:Swapan_Chaudhuri_.jpg|100x100px]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਸਵਪਨ ਚੌਧਰੀ#
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2019-21
|[[ਤਸਵੀਰ:Malini_Rajurkar_performing_in_Arghya_2011.jpg|100x100px]]
| scope=&quot;row&quot; |ਮਾਲਿਨੀ ਰਾਜੂਰਕਰ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2019-21
|[[ਤਸਵੀਰ:Dr._T._V._Gopalakrishna.jpg|135x135px]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਟੀ.ਵੀ. ਗੋਪਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ#
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2019-21
|[[ਤਸਵੀਰ:Teejan_Bai_performing_at_Bharat_Bhawan_Bhopal_(1).jpg|100x100px]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਤੀਜਨ ਬਾਈ#
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2019-21
|[[ਤਸਵੀਰ:Bharat_Gupt,_September_2019.jpg|100x100px]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਭਰਤ ਗੁਪਤ#
|ਕੁੱਲ ਯੋਗਦਾਨ/ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2022-23
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਵਿਨਾਇਕ ਖੇੜੇਕਰ
|ਕੁੱਲ ਯੋਗਦਾਨ/ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2022-23
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; |ਆਰ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰਨ
|ਸੰਗੀਤ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2022-23
|[[ਤਸਵੀਰ:A_still_of_Sunayana_Hazarilal_Agarwal_who_will_be_presented_with_the_Sangeet_Natak_Akademi_Award_for_Kathak_Dance_by_the_President_Dr._A.P.J_Abdul_Kalam_in_New_Delhi_on_October_26,_2004.jpg|154x154px]]
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਸੁਨਯਨਾ ਹਜ਼ਾਰੀਲਾਲ#
|ਡਾਂਸ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2022-23
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਰਾਧਾ ਰੈਡੀ#
|ਡਾਂਸ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2022-23
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਦੁਲਾਲ ਰਾਏ#
|ਥੀਏਟਰ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2022-23
|{{Spaced en dash}}
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;background-color:#CEE8F0;&quot; |ਦਯਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿਨਹਾ#
|ਥੀਏਟਰ
|}

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਫੈਲੋਜ਼ ਦੀ ਸੂਚੀ
* ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ ਫੈਲੋਜ਼ ਦੀ ਸੂਚੀ

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਲਾ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੁਰਸਕਾਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ]]</text>
      <sha1>1qa13pv42qvng3yeqe6qlq4qzk81c2f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਰੀਟਾ ਤਿਵਾੜੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>196156</id>
    <revision>
      <id>849845</id>
      <parentid>829345</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T20:42:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261011sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>849845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14160" sha1="en9kz8a08mvk9z3yioi7ywy3j9kmj7u" xml:space="preserve">{{Infobox scientist
| name              = ਰੀਟਾ ਤਿਵਾੜੀ
| image             = File:Rita Tewari (cropped).jpg
| caption           = ਰੀਟਾ ਤਿਵਾੜੀ EMBL ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦੀ ਹੋਈ
| birth_place       = [[ਦਿੱਲੀ]], ਭਾਰਤ
| workplaces        = ਨੌਟਿੰਘਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ
}}

'''ਰੀਤਾ ਤਿਵਾੜੀ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Rita Tewari''') ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ|ਭਾਰਤੀ]] ਪਰਜੀਵੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੈ ਜੋ [[ਮਲੇਰੀਆ]] ਦੇ ਸੈੱਲ ਅਤੇ ਅਣੂ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਵੇਲੇ ਨੌਟਿੰਘਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਦੀ ਹੈ।

== ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ==
ਤਿਵਾੜੀ ਦਾ ਜਨਮ [[ਦਿੱਲੀ]], [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ ਵੱਡੀ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸਨ। ਤਿਵਾੜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਵਾਨ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸੱਤ ਵਾਰ ਮਲੇਰੀਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |date=10 July 2014 |title=Expert 'caught malaria seven times' |url=http://home.bt.com/news/science-news/expert-caught-malaria-seven-times-11363918749679 |access-date=26 May 2019 |website=BT News |archive-date=26 ਮਈ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526201523/http://home.bt.com/news/science-news/expert-caught-malaria-seven-times-11363918749679 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |title=The 'yin and yang' of malaria parasite development |url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2014-07/uon-ta070814.php |access-date=2019-05-26 |website=EurekAlert! |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Admin |date=2014-07-30 |title=Malaria research close to understanding parasite lifecycle |url=https://www.labnews.co.uk/news/malaria-research-close-to-understanding-parasite-lifecycle-30-07-2014/ |access-date=2019-05-26 |website=Laboratory News |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ [[ਮੈਡੀਸਿਨ|ਡਾਕਟਰੀ ਦੀ]] ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਪਰ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕਲਪਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਉਸਨੂੰ [[ਜੰਤੂ ਵਿਗਿਆਨ|ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ]] ਪੜ੍ਹਨਾ ਪਿਆ। ਉਹ [[ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਐਕਸ-ਕ੍ਰੋਮੋਸੋਮ ਜੈਨੇਟਿਕਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੀ ਪੀਐਚਡੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਆਈ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Profile: Dr Rita Tewari – Campus News |url=https://exchange.nottingham.ac.uk/blog/dr-rita-tewari/ |access-date=2019-05-26 |language=en-US |archive-date=2019-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526193431/https://exchange.nottingham.ac.uk/blog/dr-rita-tewari/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ਕਰੀਅਰ ==
1989 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੀਐਚਡੀ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਿਵਾੜੀ ਨੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਕਈ ਖੋਜ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਨੈਸ਼ਨਲ ਡੀ ਲਾ ਰੀਚਰ ਐਗਰੋਨੋਮਿਕ, [[ਫ਼ਰਾਂਸ|ਫਰਾਂਸ]] ਵਿਖੇ ਪੋਸਟਡੌਕ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਫਾਰ ਮੈਡੀਕਲ ਰਿਸਰਚ / [[ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਕੈਂਬਰਿਜ]] ਅਤੇ ਇਰਾਸਮਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਰੋਟਰਡਮ ਵਿਖੇ ਸੀਨੀਅਰ ਰਿਸਰਚ ਐਸੋਸੀਏਟ ਅਹੁਦੇ, ਅਤੇ ਸਾਰਸ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਮਰੀਨ ਮੋਲੀਕਿਊਲਰ ਬਾਇਓਲੋਜੀ, [[ਨਾਰਵੇ]] ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਵਿਗਿਆਨੀ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Rita Tewari - The University of Nottingham |url=https://www.nottingham.ac.uk/life-sciences/people/rita.tewari |access-date=2019-05-26 |website=www.nottingham.ac.uk}}&lt;/ref&gt; 1999 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਕਾਲਜ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੋਜ ਲੈਕਚਰਾਰ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਚੂਹਿਆਂ ਦੇ ਮਾਡਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਮਲੇਰੀਆ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ਉਹ ਇੱਥੇ ਨੌਂ ਸਾਲ ਰਹੀ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਓਲੀਵਰ ਬਿਲਕਰ ਦੀ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਨਾਲ ''ਪਲਾਜ਼ਮੋਡੀਅਮ ਬਰਘੀ'' ਦੇ ਜੀਵਨ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ-ਨਿਰਭਰ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਕਾਇਨੇਜ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Reporter - Key life cycle switch in malaria parasite |url=https://www.imperial.ac.uk/college.asp?P=5272 |access-date=2019-05-26 |website=www.imperial.ac.uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Brinkmann|first=Volker|last2=Franke-Fayard|first2=Blandine|last3=Wenig|first3=Gerald|last4=Tewari|first4=Rita|last5=Dechamps|first5=Sandrine|last6=Billker|first6=Oliver|date=2004-05-14|title=Calcium and a Calcium-Dependent Protein Kinase Regulate Gamete Formation and Mosquito Transmission in a Malaria Parasite|url=https://archive.org/details/cell_2004-05-14_117_4/page/503|journal=Cell|language=en|volume=117|issue=4|pages=503–514|doi=10.1016/S0092-8674(04)00449-0|issn=0092-8674|pmid=15137943|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੇ [[ਮੱਛਰ]] ਦੁਆਰਾ ਲਏ ਜਾਣ 'ਤੇ ਪਰਜੀਵੀ ਦੇ ਜਿਨਸੀ ਖੂਨ ਦੇ ਪੜਾਅ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਨਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਅਤੇ [[ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ]] ਰੀਲੀਜ਼ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ।&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

ਤਿਵਾੜੀ 2008 ਵਿੱਚ ਨੌਟਿੰਘਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਲੈਕਚਰਾਰ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 2012 ਵਿੱਚ ਐਸੋਸੀਏਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ 2015 ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਤਰੱਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

ਤਿਵਾੜੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਨੇ ਮਲੇਰੀਆ ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਅਣੂ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਚੂਹੇ ਮਲੇਰੀਆ ''ਪੀ. ਬਰਘੀ ਨੂੰ'' ਇੱਕ ਮਾਡਲ ਵਜੋਂ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, ਦਵਾਈਆਂ ਲਈ ਨਵੇਂ ਟੀਚਿਆਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Putting malaria on the SHELPH - The University of Nottingham |url=https://www.nottingham.ac.uk/news/pressreleases/2013/february/malaria-on-the-shelph.aspx |access-date=2019-05-26 |website=www.nottingham.ac.uk}}&lt;/ref&gt; ਸਮੂਹ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ 2012 ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਲੇਰੀਅਲ [[ਫਾਸਫੇਟਸ|ਫਾਸਫੋਟੇਸ]] ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਪਰਜੀਵੀ ਨੂੰ ਓਕੀਨੇਟ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਬਣਨ ਅਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੱਛਰ ਰਾਹੀਂ ਪਰਜੀਵੀ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Enzyme discovery may lead to new ways to fight malaria |url=https://www.crick.ac.uk/news/2012-09-20-enzyme-discovery-may-lead-to-new-ways-to-fight-malaria |access-date=2019-05-26 |website=Crick |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Tewari|first=Rita|last2=Holder|first2=Anthony A.|last3=Tobin|first3=Andrew B.|last4=Sinden|first4=Robert E.|last5=Green|first5=Judith L.|last6=Solyakov|first6=Lev|last7=Straschil|first7=Ursula|last8=Patzewitz|first8=Eva-Maria|last9=Brady|first9=Declan|date=2012-09-20|title=A Unique Protein Phosphatase with Kelch-Like Domains (PPKL) in Plasmodium Modulates Ookinete Differentiation, Motility and Invasion|journal=PLOS Pathogens|language=en|volume=8|issue=9|pages=e1002948|doi=10.1371/journal.ppat.1002948|issn=1553-7374|pmc=3447748|pmid=23028336|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟਰ ਖੋਜਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਜੋ ਪਰਜੀਵੀ ਦੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Malaria parasite protein identified as potential new target for drug treatment |url=https://www.sgul.ac.uk/news/news-archive/malaria-parasite-protein-identified-as-potential-new-target-for-drug-treatment |access-date=2019-05-26 |website=www.sgul.ac.uk |language=en-gb |archive-date=2019-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526201524/https://www.sgul.ac.uk/news/news-archive/malaria-parasite-protein-identified-as-potential-new-target-for-drug-treatment |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Staines|first=Henry M.|last2=Tewari|first2=Rita|last3=Krishna|first3=Sanjeev|last4=Soldati-Favre|first4=Dominique|last5=Wheatley|first5=Sally P.|last6=Slavic|first6=Ksenija|last7=McFarlane|first7=Leon R.|last8=Poulin|first8=Benoit|last9=Frénal|first9=Karine|date=2013-02-28|title=The Plasmodium berghei Ca2+/H+ Exchanger, PbCAX, Is Essential for Tolerance to Environmental Ca2+ during Sexual Development|journal=PLOS Pathogens|language=en|volume=9|issue=2|pages=e1003191|doi=10.1371/journal.ppat.1003191|issn=1553-7374|pmc=3585132|pmid=23468629|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; 2014 ਵਿੱਚ ਤਿਵਾੜੀ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੇ ''ਪੀ. ਬਰਘੀ'' ਜੀਨੋਮ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣੇ ਗਏ [[ਫਾਸਫੇਟਸ|ਫਾਸਫੇਟੇਸ]] ਦੀ ਇੱਕ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਕ੍ਰੀਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Medical Research Council |first=M. R. C. |date=2019-01-14 |title=The 'yin and yang' of malaria parasite development |url=https://mrc.ukri.org/news/browse/the-yin-and-yang-of-malaria-parasite-development/ |access-date=2019-05-26 |website=mrc.ukri.org |language=en}}&lt;/ref&gt; ਅੱਧੇ ਜੀਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਜੈਨੇਟਿਕ ਨਾਕ-ਆਊਟ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਪਰਜੀਵੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਭਾਵੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਾਰਜ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਛੇ ਹੋਰ ਜਿਨਸੀ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਪਾਏ ਗਏ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Tewari|first=Rita|last2=Pain|first2=Arnab|last3=Wickstead|first3=Bill|last4=Holder|first4=Anthony A.|last5=Tate|first5=Edward W.|last6=Arold|first6=Stefan T.|last7=Radhakrishnan|first7=Anand|last8=Mohamed|first8=Alyaa M. A. H.|last9=Wright|first9=Megan H.|date=2014-07-09|title=Genome-wide Functional Analysis of Plasmodium Protein Phosphatases Reveals Key Regulators of Parasite Development and Differentiation|url=|journal=Cell Host &amp; Microbe|language=en|volume=16|issue=1|pages=128–140|doi=10.1016/j.chom.2014.05.020|issn=1931-3128|pmc=4094981|pmid=25011111}}&lt;/ref&gt; ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਆਰਥੋਲੋਗਸ ਅਤੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਹੇਰਾਫੇਰੀ ਲਈ ਜੀਨੋਮਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਤਿਵਾੜੀ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 2015 ਵਿੱਚ ਮਲੇਰੀਅਲ ਸਾਈਕਲਿਨ ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਮੱਛਰ ਵਿੱਚ ਓਸਿਸਟ ਰੂਪ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Tewari|first=Rita|last2=Wickstead|first2=Bill|last3=Pain|first3=Arnab|last4=Holder|first4=Anthony A.|last5=Yamano|first5=Hiroyuki|last6=Wheatley|first6=Sally P.|last7=Guttery|first7=David S.|last8=Brady|first8=Declan|last9=Rchiad|first9=Zineb|date=2015-11-13|title=Plasmodium P-Type Cyclin CYC3 Modulates Endomitotic Growth during Oocyst Development in Mosquitoes|journal=PLOS Pathogens|language=en|volume=11|issue=11|pages=e1005273|doi=10.1371/journal.ppat.1005273|issn=1553-7374|pmc=4643991|pmid=26565797|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Cyclin' out of gear: malaria parasites grinding to a halt - The University of Nottingham |url=https://www.nottingham.ac.uk/news/pressreleases/2015/november/cyclin-out-of-gear-malaria-parasites-grinding-to-a-halt-.aspx |access-date=2019-05-26 |website=www.nottingham.ac.uk}}&lt;/ref&gt;
== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>en9kz8a08mvk9z3yioi7ywy3j9kmj7u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮਿਨਾਤੀ ਘੋਸ਼</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199827</id>
    <revision>
      <id>849899</id>
      <parentid>849604</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T08:36:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7303" sha1="bg5tmowmgblvfzicx0mfsrvs7d1trdp" xml:space="preserve">
'''ਮਿਨਾਤੀ ਘੋਸ਼''' (ਜਨਮ 1947)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2004 |title=Minati Ghosh (CPM): Constituency- Raiganj (West Bengal) - Affidavit Information of Candidate |url=https://www.myneta.info/loksabha2004/candidate.php?candidate_id=5397 |access-date=2025-05-08 |website=www.myneta.info}}&lt;/ref&gt; [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਖਣ ਦਿਨਾਜਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਗੰਗਾਰਾਮਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਮੈਂਬਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਰਾਖਵਾਂ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Gangarampur Assembly Constituency Election Result - Legislative Assembly Constituency |url=https://resultuniversity.com/election/gangarampur-west-bengal-assembly-constituency |access-date=2025-05-08 |website=resultuniversity.com}} {{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਆਖਰੀ ਵਾਰ 1996 ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ)]] ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ।

== ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ==
ਘੋਸ਼ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਦੱਖਣ ਦਿਨਾਜਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਗੰਗਾਰਾਮਪੁਰ ਤੋਂ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਿਸ਼ਾਲੇ ਰਾਏ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ 1970 ਵਿੱਚ [[ਕੋਲਕਾਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਕਲਕੱਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਬੰਗਾਲੀ ਵਿੱਚ ਐਮਏ ਕੀਤੀ।

== ਕਰੀਅਰ ==
ਘੋਸ਼ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1987 ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾਰਾਮਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ) ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਿਧਾਇਕ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 1991 ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਲਈ ਸੀਟ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=🗳️ Minati Ghosh winner in Gangarampur, West Bengal Assembly Elections 1991: LIVE Results &amp; Latest News: Election Dates, Polling Schedule, Election Results &amp; Live Election Updates |url=https://www.latestly.com/elections/assembly-elections/west-bengal/1991/gangarampur/ |access-date=2025-05-08 |website=LatestLY |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਅਗਲੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ 1996 ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਟਿਕਟ 'ਤੇ ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ 84,218 ਵੋਟਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਵਿਰੋਧੀ, ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਆਸ਼ੀਸ਼ ਮਜੂਮਦਾਰ ਨੂੰ 22,337 ਵੋਟਾਂ ਦੇ ਫਰਕ ਨਾਲ ਹਰਾਇਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=IndiaVotes AC: West Bengal 1996 |url=https://www.indiavotes.com/vidhan-sabha/1996/west-bengal/132/9 |access-date=2025-05-08 |website=IndiaVotes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=West Bengal Assembly Election Results in 1996 |url=https://www.elections.in/west-bengal/assembly-constituencies/1996-election-results.html |access-date=2025-05-08 |website=www.elections.in}}&lt;/ref&gt;

2004 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ 2004 ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਏਗੰਜ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ) ਦੀ ਟਿਕਟ 'ਤੇ ਚੋਣ ਲੜੀ। ਉਸ ਨੇ 382,757 ਵੋਟਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੇ ਪ੍ਰਿਆ ਰੰਜਨ ਦਾਸਮੁਨਸ਼ੀ ਤੋਂ 39,147 ਵੋਟਾਂ ਦੇ ਫਰਕ ਨਾਲ ਹਾਰ ਗਈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Raiganj Lok Sabha Election Result - Parliamentary Constituency |url=https://resultuniversity.com/election/raiganj-lok-sabha#2004 |access-date=2025-05-08 |website=resultuniversity.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20250706052634/https://resultuniversity.com/election/raiganj-lok-sabha#2004 |archive-date=2025-07-06 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=🗳️ Minati Ghosh, Raiganj Lok Sabha Elections 2004 in India LIVE Results {{!}} Latest News, Articles &amp; Statistics |url=https://www.latestly.com/elections/loksabha-elections/2004/west-bengal/raiganj/minati-ghosh/ |access-date=2025-05-08 |website=LatestLY |language=en |archive-date=2025-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250508094928/https://www.latestly.com/elections/loksabha-elections/2004/west-bengal/raiganj/minati-ghosh/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=IndiaVotes PC: Runner-up Candidates of CPM for 2004 |url=https://www.indiavotes.com/pc/runnerupcandidates/0/14/73 |access-date=2025-05-08 |website=IndiaVotes}}&lt;/ref&gt;

ਉਸ ਨੇ ਸੀਪੀਐਮ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਹ 14 ਮੈਂਬਰੀ ਰਾਜ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਅਹੁਦੇਦਾਰ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.anandabazar.com/west-bengal/minati-ghosh-new-chairperson-of-cpms-control-commission/cid/1334349|title=কন্ট্রোল কমিশনে মিনতি ঘোষ|last=সংবাদদাতা|first=নিজস্ব|access-date=2025-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220408212559/https://www.anandabazar.com/west-bengal/minati-ghosh-new-chairperson-of-cpms-control-commission/cid/1334349|archive-date=2022-04-08|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1947]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]]</text>
      <sha1>bg5tmowmgblvfzicx0mfsrvs7d1trdp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>203264</id>
    <revision>
      <id>849851</id>
      <parentid>844255</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T20:53:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261011sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>849851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18343" sha1="0o4pjp25wj1uofuikqxx1o2d94onuh7" xml:space="preserve">==  '''ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ (ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ)''' ==
[[ਤਸਵੀਰ:Memory.gif|thumb|ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ]]
'''[[ਮਨ|ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ]]''' [[ਮਨ]] ਦਾ ਉਹ ਕਾਰਖਾਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ [[ਸੂਚਨਾ|ਜਾਣਕਾਰੀ]] ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਟੋਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰਤ ਪੈਣ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣਾ ਹੈ। ਜੇ ਪਿਛਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਜਾਂ ਖੁਦ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੋਵੇਗਾ।&lt;ref name=&quot;Eysenck 2012&quot;&gt;{{Cite book|location=Berlin, Heidelberg}}&lt;/ref&gt; '''ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ''' ਖਰਾਬ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੁੱਲਣ ਜਾਂ ਭੁੱਲਣ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Staniloiu Markowitsch 2012 p.&quot;&gt;{{Cite journal|date=2012-11-01|title=Towards solving the riddle of forgetting in functional amnesia: recent advances and current opinions|deadurl=Staniloiu A, Markowitsch HJ|journal=Frontiers in Psychology|publisher=Frontiers Media SA|volume=3|page=403|doi=10.3389/fpsyg.2012.00403|pmc=3485580|pmid=23125838|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Smith 2014 pp. 959–972&quot;&gt;{{Cite journal|date=November 2014|title=Retrograde memory for public events in mild cognitive impairment and its relationship to anterograde memory and neuroanatomy|deadurl=Smith CN|journal=Neuropsychology|publisher=American Psychological Association (APA)|volume=28|issue=6|pages=959–72|doi=10.1037/neu0000117|pmc=4227913|pmid=25068664}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ortega-de San Luis Ryan p=dmm035055&quot;&gt;{{Cite journal|date=May 2018|title=United states of amnesia: rescuing memory loss from diverse conditions|deadurl=Ortega-de San Luis C, Ryan TJ|journal=Disease Models &amp; Mechanisms|publisher=The Company of Biologists|volume=11|issue=5|doi=10.1242/dmm.035055|pmc=5992608|pmid=29784659}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Staniloiu Markowitsch pp. 101–129&quot;&gt;{{Cite journal|date=April 2012|title=The remains of the day in dissociative amnesia|deadurl=Staniloiu A, Markowitsch HJ|journal=Brain Sciences|publisher=MDPI AG|volume=2|issue=2|pages=101–29|doi=10.3390/brainsci2020101|pmc=4061789|pmid=24962768|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Spiegel Smith Wade Cherukuru 2017 pp. 2691–2703&quot;&gt;{{Cite journal|date=2017-10-24|title=Transient global amnesia: current perspectives|deadurl=Spiegel DR, Smith J, Wade RR, Cherukuru N, Ursani A, Dobruskina Y, Crist T, Busch RF, Dhanani RM, Dreyer N|journal=Neuropsychiatric Disease and Treatment|publisher=Dove Medical Press Ltd.|volume=13|pages=2691–2703|doi=10.2147/ndt.s130710|pmc=5661450|pmid=29123402|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bauer Larkina pp. 907–924&quot;&gt;{{Cite journal|date=2013-11-18|title=The onset of childhood amnesia in childhood: a prospective investigation of the course and determinants of forgetting of early-life events|deadurl=Bauer PJ, Larkina M|journal=Memory|publisher=Informa UK Limited|volume=22|issue=8|pages=907–24|doi=10.1080/09658211.2013.854806|pmc=4025992|pmid=24236647}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਇਕ ਬਿਮਾਰੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ “ਐਮਨੀਸਿਆ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਹ ਉਮਰ ਵਧਣ ਦੇ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਤੇ ਅੰਤਰਨਿਹਿਤ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਸੰਵੇਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ , ਛੋਟੀ ਮਿਆਦ ਦੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ , ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈਂ।&lt;ref name=&quot;Baddeley 2007&quot;&gt;{{Cite book}}&lt;/ref&gt; ਇਹ [[ਨਰਵ ਸੈੱਲ|ਨਿਊਰੋਨ]] (ਨਾੜੀ ਕੌਸ਼ਿਕਾ) ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੰਵੇਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਬਾਹਰੀ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਰਸਾਇਣਕ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਉਤੇਜਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਧਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਘੋਸ਼ਿਤ, ਜਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ , ਡੇਟਾ ਦਾ ਚੇਤੰਨ ਸਟੋਰੇਜ ਅਤੇ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Graf Schacter 1985 pp. 501–18&quot;&gt;{{Cite journal|date=July 1985|title=Implicit and explicit memory for new associations in normal and amnesic subjects|url=https://scholar.harvard.edu/files/schacterlab/files/grafschacter1985.pdf|deadurl=Graf P, Schacter DL|journal=Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition|volume=11|issue=3|pages=501–18|doi=10.1037/0278-7393.11.3.501|pmid=3160813|archive-url=https://web.archive.org/web/20211026185853/https://scholar.harvard.edu/files/schacterlab/files/grafschacter1985.pdf|archive-date=2021-10-26|access-date=2019-03-12}}&lt;/ref&gt; ਘੋਸ਼ਿਤ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਦੇ ਤਹਿਤ ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਥਾਨਕ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ  ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਰਥ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਉਹ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਥ ਨਾਲ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Eysenck 2012&quot;&gt;{{Cite book|location=Berlin, Heidelberg}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਕਥਾਨਕ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਉਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਸਥਾਨਿਕ ਅਤੇ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ &lt;ref name=&quot;Schacter Addis pp. 773–786&quot;&gt;{{Cite journal|date=May 2007|title=The cognitive neuroscience of constructive memory: remembering the past and imagining the future|deadurl=Schacter DL, Addis DR|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|publisher=The Royal Society|volume=362|issue=1481|pages=773–86|doi=10.1098/rstb.2007.2087|pmc=2429996|pmid=17395575}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Schacter Addis Buckner 2007 pp. 657–661&quot;&gt;{{Cite journal|date=September 2007|title=Remembering the past to imagine the future: the prospective brain|deadurl=Schacter DL, Addis DR, Buckner RL|journal=Nature Reviews. Neuroscience|publisher=Springer Nature|volume=8|issue=9|pages=657–61|doi=10.1038/nrn2213|pmid=17700624}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Szpunar 2010 pp. 142–162&quot;&gt;{{Cite journal|date=March 2010|title=Episodic Future Thought: An Emerging Concept|deadurl=Szpunar KK|journal=Perspectives on Psychological Science|publisher=SAGE Publications|volume=5|issue=2|pages=142–62|doi=10.1177/1745691610362350|pmid=26162121}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Eysenck 2012&quot; /&gt; 

ਪ੍ਰਾਈਮਿੰਗ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਚੇਤੰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਤਮਕ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਉਹਨਾਂ ਹੁਨਰਾਂ ਦੀ ਹੌਲੀ ਅਤੇ ਅਰਾਮ ਨਾਲ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਅਕਸਰ ਸਿੱਖਣ ਵੱਲ ਚੇਤੰਨ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Tulving Schacter pp. 301–6&quot;&gt;{{Cite journal|date=January 1990|title=Priming and human memory systems|url=https://archive.org/details/sim_science_1990-01-19_247_4940/page/300|deadurl=Tulving E, Schacter DL|journal=Science|volume=247|issue=4940|pages=301–6|bibcode=1990Sci...247..301T|doi=10.1126/science.2296719|pmid=2296719}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Eysenck 2012&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Foerde Knowlton Poldrack pp. 11778–11783&quot;&gt;{{Cite journal|date=August 2006|title=Modulation of competing memory systems by distraction|deadurl=Foerde K, Knowlton BJ, Poldrack RA|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|publisher=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=103|issue=31|pages=11778–83|bibcode=2006PNAS..10311778F|doi=10.1073/pnas.0602659103|pmc=1544246|pmid=16868087|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਕ੍ਰਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਕਾਰਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ , ਸਟੋਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਤਰੀਕੇ ਖਰਾਬ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਦਰਦ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਇੱਕ ਸਰੀਰਕ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਾਨਵਰ ਮਾਡਲ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਗੰਭੀਰ ਦਰਦ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਦਾ ਘਟਨਾ ਜਾਂ ਖਰਾਬ ਹੋਣਾ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ.&lt;ref&gt;{{Cite book}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2013|title=The impact of pain upon cognition: what have rodent studies told us?|deadurl=Low LA|journal=Pain|volume=154|issue=12|pages=2603–2605|doi=10.1016/j.pain.2013.06.012|pmc=3808511|pmid=23774574}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2014|title=Memory impairment in chronic pain patients and the related neuropsychological mechanisms: a review.|deadurl=Liu X, Li L, Tang F, Wu S, Hu Y|journal=Acta Neuropsychiatrica|volume=26|issue=4|pages=195–201|doi=10.1017/neu.2013.47|pmid=25279415}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=December 2020|title=Pain impairs consolidation, but not acquisition or retrieval of a declarative memory|deadurl=Lazzarim MK, Targa A, Sardi NF, Hack GR, Tobaldini G, Martynhak BJ, Fischer L|journal=Behavioural Pharmacology|volume=31|issue=8|pages=707–715|doi=10.1097/FBP.0000000000000576|pmid=32925225}}&lt;/ref&gt; ਨਵੀਂ ਉਤੇਜਨਾ ਵੱਲ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਧਿਆਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Eysenck 2012&quot;&gt;{{Cite book|location=Berlin, Heidelberg}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਟੋਰੇਜ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਕੇ ਖਰਾਬ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਸਟੋਰੇਜ ਨਾਲ ਜੁੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਿੱਪੋਕੈਂਪਸ।&lt;ref name=&quot;Squire pp. 12711–12716&quot;&gt;{{Cite journal|date=October 2009|title=Memory and brain systems: 1969–2009|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-neuroscience_2009-10-14_29_41/page/12711|deadurl=Squire LR|journal=The Journal of Neuroscience|volume=29|issue=41|pages=12711–12716|doi=10.1523/jneurosci.3575-09.2009|pmc=2791502|pmid=19828780}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Squire Wixted 2011 pp. 259–288&quot;&gt;{{Cite journal|date=2011-07-21|title=The cognitive neuroscience of human memory since H.M|deadurl=Squire LR, Wixted JT|journal=Annual Review of Neuroscience|publisher=Annual Reviews|volume=34|issue=1|pages=259–288|doi=10.1146/annurev-neuro-061010-113720|pmc=3192650|pmid=21456960}}&lt;/ref&gt; ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਤੋਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਲੰਬੇ ਮਿਆਦ ਦੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Eysenck 2012&quot; /&gt; ਆਮ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲਤਾ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦਿਮਾਗ਼ ਦਾ ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੇ ਹਨ &lt;ref name=&quot;Li Zhong Lu Wang p=e0146356&quot;&gt;{{Cite journal|date=2016-01-05|title=Cognitive Behavioral Performance of Untreated Depressed Patients with Mild Depressive Symptoms|deadurl=Li M, Zhong N, Lu S, Wang G, Feng L, Hu B|journal=PLOS ONE|publisher=Public Library of Science (PLoS)|volume=11|issue=1|bibcode=2016PLoSO..1146356L|doi=10.1371/journal.pone.0146356|pmc=4711581|pmid=26730597|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bennett Rivera Rypma 2013 pp. 20–32&quot;&gt;{{Cite journal|date=May 2013|title=Isolating age-group differences in working memory load-related neural activity: assessing the contribution of working memory capacity using a partial-trial fMRI method|deadurl=Bennett IJ, Rivera HG, Rypma B|journal=NeuroImage|publisher=Elsevier BV|volume=72|pages=20–32|doi=10.1016/j.neuroimage.2013.01.030|pmc=3602125|pmid=23357076}}&lt;/ref&gt;

== ਛੋਟੀ ਮਿਆਦ ਦੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ==
ਛੋਟੀ ਮਿਆਦ ਦੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ, ਬਿਨਾਂ ਰਿਹਰਸਲ ਦੇ ਕਈ ਸਕਿੰਟਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮਿੰਟ ਦੀ ਮਿਆਦ ਲਈ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ। 1956 ਵਿੱਚ, ਜਾਰਜ ਏ. ਮਿਲਰ (1920-2012), ਪ੍ਰਯੋਗ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਛੋਟੀ ਮਿਆਦ ਦੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਦਾ ਭੰਡਾਰ 7 ± 2 ਚੀਜ਼ਾਂ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਛੋਟੀ ਮਿਆਦ ਵਾਲੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਇਸ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ।(ਇਸ ਲਈ, ਉਸ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੇਪਰ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ, &quot;ਜਾਦੂਈ ਨੰਬਰ 7 ± 2&quot;). ਪਰ, ਆਧੁਨਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਛੋਟੀ ਮਿਆਦ ਦੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਘੱਟ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 4 ਤੋਂ 5 ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ' ਤੇ, ਜਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Cowan 2019&quot;&gt;{{Cite journal|date=February 2001|title=The magical number 4 in short-term memory: a reconsideration of mental storage capacity|url=https://archive.org/details/sim_behavioral-and-brain-sciences_2001-02_24_1/page/n94|deadurl=Cowan N|journal=The Behavioral and Brain Sciences|volume=24|issue=1|pages=87–114; discussion 114–85|doi=10.1017/S0140525X01003922|pmid=11515286|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ma 2014&quot;&gt;{{Cite journal|date=2014|title=Changing concepts of working memory|deadurl=Ma WJ, Husain M, Bays PM|journal=Nature Neuroscience|volume=17|issue=3|pages=347–356|doi=10.1038/nn.3655|pmc=4159388|pmid=24569831}}&lt;/ref&gt; 

== ਲੰਬੇ ਮਿਆਦ ਦੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Memory-Warner-Highsmith.jpeg|thumb|ਓਲਿਨ ਲੇਵੀ ਵਾਰਨਰ ਦਾ 1896 ਦਾ ਚਿੱਤਰ, ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ , ਹੁਣ [[ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ.ਸੀ.|ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ. ਸੀ.]] ਵਿੱਚ [[ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ|ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਆਫ਼ ਕਾਂਗਰਸ]] ਵਿਖੇ [[ਥਾਮਸ ਜੇਫਰਸਨ ਬਿਲਡਿੰਗ|ਥਾਮਸ ਜੈਫਰਸਨ ਬਿਲਡਿੰਗ]] ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।]]
ਛੋਟੀ ਮਿਆਦ ਦੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਸੀਮਤ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਮਿਆਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਦੀ ਕੁੱਲ ਸਮਰੱਥਾ ਅਜੇ ਸਥਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਇਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਰੱਖ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਇਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਜਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਲਈ ਸਟੋਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਲਈ, ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੱਸ-ਅੰਕਾਂ ਵਾਲਾ ਮੋਬਾਇਲ ਨੰਬਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਯਾਦ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਿ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸਟੋਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਮੋਬਾਇਲ ਨੰਬਰ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਜਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੰਬੇ ਮਿਆਦ ਵਾਲੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

==ਹਵਾਲੇ==
{{Reflist}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਰੋਤ]]</text>
      <sha1>0o4pjp25wj1uofuikqxx1o2d94onuh7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਰਜਤ ਪਾਟੀਦਾਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204130</id>
    <revision>
      <id>849910</id>
      <parentid>838293</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T11:36:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18585" sha1="iw5pgvq2a19sx0er4m51w7f5e85iqrf" xml:space="preserve">
{{Infobox cricketer|name=ਰਜਤ ਪਾਟੀਦਾਰ|birth_date={{birth date and age|1993|6|1|df=yes}}|birth_place=[[ਇੰਦੌਰ]], [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਭਾਰਤ|country=ਭਾਰਤ|batting=ਸੱਜਾ-ਹੱਥ|bowling=ਸੱਜੀ-ਬਾਂਹ [[ਆਫ਼ ਸਪਿੰਨ|ਆਫ਼ ਬਰੇਕ]]|role=[[Batting order (cricket)#Top order|ਸਿਖਰਲੇ ਕ੍ਰਮ]]|international=true|internationalspan=2023–present|testdebutdate=2 February|testdebutyear=2024|testdebutagainst=ਇੰਗਲੈਂਡ|testcap=310|lasttestdate=23 ਫਰਬਰੀ|lasttestyear=2024|lasttestagainst=ਇੰਗਲੈਂਡ|oneodi=true|odidebutdate=21 December|odidebutyear=2023|odidebutagainst=ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ|odicap=255|odishirt=87|lastodidate=|lastodiyear=|lastodiagainst=|club1=[[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]]|year1={{nowrap|2015–present}}|club2=[[ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੈਂਗਲੁਰੂ]]|year2={{nowrap|2021–present}}|columns=4|hidedeliveries=true|column1=[[Test cricket|Test]]|matches1=3|runs1=63|bat avg1=10.50|100s/50s1=0/0|top score1=32|catches/stumpings1=4/–|column2=[[One Day International|ODI]]|matches2=1|runs2=22|bat avg2=22.00|100s/50s2=0/0|top score2=22|catches/stumpings2=–/–|column3=[[First-class cricket|FC]]|matches3=74|runs3=5,448|bat avg3=45.78|100s/50s3=16/27|top score3=205[[not out|*]]|catches/stumpings3=105/–|column4=[[List A cricket|LA]]|matches4=64|runs4=2,211|bat avg4=37.47|100s/50s4=4/13|top score4=158|catches/stumpings4=26/-|date=20 December|year=2025|source=https://www.espncricinfo.com/cricketers/rajat-patidar-823703 ESPNcricinfo}}

'''ਰਜਤ ਪਾਟੀਦਾਰ''' (ਜਨਮ 1 ਜੂਨ 1993) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦਾ ਸਿਖਰਲੇ ਕ੍ਰਮ ਦਾ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ ਅਤੇ ਆਫ ਸਪਿੰਨ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਦਸੰਬਰ 2023 ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਆਪਣਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਾਟੀਦਾਰ ਘਰੇਲੂ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿੱਚ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਲਈ ਖੇਡਦਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ]] ਵਿੱਚ [[ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਸ ਬੰਗਲੌਰ|ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੈਂਗਲੁਰੂ]] ਦੀ ਕਪਤਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Cricinfo&quot;&gt;{{Cite web |title=Rajat Patidar |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/823703.html |access-date=2 November 2015 |website=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt; ਸਾਲ 2025 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੀ ਕਪਤਾਨੀ ਹੇਠ, [[ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਸ ਬੰਗਲੌਰ|ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੈਂਗਲੁਰੂ]] ਟੀਮ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ [[ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ]] ਖ਼ਿਤਾਬ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;Rajat Patidar RCB Captain&quot;&gt;{{Cite web |title=Rajat Patidar appointed new RCB captain for IPL 2025 |url=https://www.espncricinfo.com/story/royal-challengers-bengaluru-name-patidar-their-captain-for-ipl-2025-1473005 |access-date=13 February 2025 |publisher=ESPN Cricinfo}}&lt;/ref&gt;

== ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ ==
ਪਾਟੀਦਾਰ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਜੂਨ 1993 ਨੂੰ [[ਇੰਦੌਰ|ਇੰਦੌਰ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਹਨ। ਉਹ 8 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕਲੱਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਵੱਲ੍ਹੋਂ  ਇੱਕ ਕ੍ਰਿਕਿਟ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇੱਕ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਡਰ-15 ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ੀ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

== ਘਰੇਲੂ ਕੈਰੀਅਰ ==
ਪਾਟੀਦਾਰ  ਨੇ 30 ਅਕਤੂਬਰ 2015 ਨੂੰ ਰਣਜੀ ਟਰਾਫੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ [[ਪਹਿਲਾ ਦਰਜਾ ਕ੍ਰਿਕਟ|ਪਹਿਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ]] ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;FC&quot;&gt;{{Cite web |title=Ranji Trophy, Group B: Baroda v Madhya Pradesh at Vadodara, Oct 30-Nov 2, 2015 |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/901793.html |access-date=2 November 2015 |website=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ 8 ਜਨਵਰੀ 2018 ਨੂੰ 2017-18 ਜ਼ੋਨਲ ਟੀ-20 ਲੀਗ ਵਿੱਚ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਲਈ ਆਪਣਾ ਟੀ-20 ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;T20&quot;&gt;{{Cite web |title=Central Zone, Inter State Twenty-20 Tournament at Raipur, Jan 8 2018 |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1130663.html |access-date=8 January 2018 |website=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt;

ਉਹ ਰਣਜੀ ਟਰਾਫੀ ਵਿੱਚ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਲਈ ਅੱਠ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ 713 ਦੌੜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੌੜਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਖਿਡਾਰੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ranji Trophy, 2018/19 - Madhya Pradesh: Batting and bowling averages |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting_bowling_by_team.html?id=12592;team=1992;type=tournament |access-date=10 January 2019 |website=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt; ਅਗਸਤ 2019 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਦਲੀਪ ਟਰਾਫੀ ਲਈ ਇੰਡੀਆ ਬਲੂ ਟੀਮ ਦੀ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.espncricinfo.com/story/shubman-gill-priyank-panchal-and-faiz-fazal-to-lead-duleep-trophy-sides-1196841|title=Shubman Gill, Priyank Panchal and Faiz Fazal to lead Duleep Trophy sides|work=ESPNcricinfo|access-date=6 August 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.cricketcountry.com/news/duleep-trophy-2019-shubman-gill-faiz-fazal-and-priyank-panchal-to-lead-duleep-trophy-2019-squad-fixtures-schedule-876560|title=Duleep Trophy 2019: Shubman Gill, Faiz Fazal and Priyank Panchal to lead as Indian domestic cricket season opens|work=Cricket Country|access-date=6 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190806083650/https://www.cricketcountry.com/news/duleep-trophy-2019-shubman-gill-faiz-fazal-and-priyank-panchal-to-lead-duleep-trophy-2019-squad-fixtures-schedule-876560|archive-date=6 ਅਗਸਤ 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ਸਯਦ ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਅਲੀ ਟਰਾਫੀ 2024-25 ਵਿੱਚ, ਰਜਤ ਪਾਟੀਦਾਰ ਨੂੰ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਦਾ ਕਪਤਾਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੌੜਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਖਿਡਾਰੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ 9 ਪਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ 61.14 ਦੀ ਔਸਤ ਨਾਲ 428 ਦੌੜਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ 5 ਅਰਧ ਸੈਂਕੜੇ ਨਾਲ 186.08 ਦੀ ਸਟ੍ਰਾਈਕ ਰੇਟ ਨਾਲ ਦੌੜਾਂ ਬਣਾਈਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਟੀਮ ਨੂੰ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।

ਰਜਤ ਪਾਟੀਦਾਰ ਨੇ [[ਰਣਜੀ ਟਰਾਫੀ]] ਵਿੱਚ ਪੰਜਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਸੈਂਕੜਾ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰਿਆਣਾ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਿਰਫ਼ 68 ਗੇਂਦਾਂ ਵਿੱਚ 100 ਦੌੜਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਸਨ।।

== ਫਰੈਂਚਾਇਜ਼ੀ ਕੈਰੀਅਰ ==
ਫਰਵਰੀ 2021 ਵਿੱਚ, ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੈਂਗਲੁਰੂ ਨੇ 2021 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਈਪੀਐਲ ਦੀ ਨਿਲਾਮੀ ਵਿੱਚ ਪਾਟੀਦਾਰ ਨੂੰ ਖਰੀਦਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=IPL 2021 auction: The list of sold and unsold players |url=https://www.espncricinfo.com/story/ipl-2021-auction-the-list-of-sold-and-unsold-players-1252152 |access-date=18 February 2021 |website=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਆਪਣੇ ਖੇਡੇ ਚਾਰ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ 71 ਦੌੜਾਂ ਹੀ ਬਣਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਖਰੀਦਿਆ ਗਿਆ।

ਆਈ. ਪੀ. ਐੱਲ. 2022 ਦੀ ਨਿਲਾਮੀ ਵਿੱਚ, ਪਟੀਦਾਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਟੀਮ ਵੱਲ੍ਹੋਂ ਨਹੀਂ ਖਰੀਦਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੈਂਗਲੁਰੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਡ-ਸੀਜ਼ਨ ਦੇ ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਸਾਈਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=IPLT20 - Player profile |url=https://www.iplt20.com/teams/royal-challengers-bangalore/squad-details/5471}}&lt;/ref&gt; 25 ਮਈ 2022 ਨੂੰ, 2022 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਵਿੱਚ ਐਲੀਮੀਨੇਟਰ ਮੈਚ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ [[ਲਖਨਊ ਸੁਪਰ ਜਾਇੰਟਸ]] ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਾਬਾਦ 112 ਦੌੜਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਮੈਚ ਜਿੱਤਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=IPL 2022 Eliminator: Rajat Patidar Slams 49-ball Ton To Make Up For RCB Triumvirate's No Show |url=https://sports.ndtv.com/ipl-2022/ipl-2022-eliminator-rajat-patidar-slams-49-ball-ton-to-make-up-for-rcb-triumvirates-no-show-3009561 |access-date=25 May 2022 |website=NDTV }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Rajat Patidar's sensational 49-ball century! |url=https://www.skysports.com/watch/video/12621426/rajat-patidars-sensational-49-ball-century |access-date=25 May 2022 |website=Sky Sports}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਪਾਟੀਦਾਰ ਲਈ ਰਿਕਾਰਡ ਤੋੜਨ ਵਾਲੀ ਪਾਰੀ ਸਾਬਤ ਹੋਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਦੇ ਪਲੇਆਫ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਅਨਕੈਪਡ ਖਿਡਾਰੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਹ ਪਲੇਆਫ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖਿਡਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਯੁਕਤ-ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਸੈਂਕੜਾ (49 ਗੇਂਦਾਂ) ਵੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-05-25 |title=Full list of milestones conquered by RCB's Rajat Patidar during his epic 112 not out vs LSG in IPL 2022 Eliminator |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/rajat-patidar-epic-112-not-out-records-milestones-rcb-vs-lsg-in-ipl-2022-eliminator-royal-challengers-bangalore-101653496350506.html |access-date=2023-12-28 |website=Hindustan Times |language=en}}&lt;/ref&gt; ਅੱਠ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ 55.50 ਦੀ ਔਸਤ ਨਾਲ 333 ਦੌੜਾਂ ਬਣਾ ਕੇ, 2022 ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ ਦਾ ਅੰਤ ਕੀਤਾ। 

[[2023 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ]] ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੰਗਲੌਰ ਦੁਆਰਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਅਕਿਲੀਜ਼ ਹੀਲ ਦੀ ਸੱਟ ਕਾਰਨ ਆਈਪੀਐਲ 2023 ਤੋਂ ਖੁੰਝ ਗਿਆ। 

[[2024 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ]] ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ 13 ਪਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ 30.38 ਦੀ ਔਸਤ ਅਤੇ 177.13 ਦੀ ਸਟ੍ਰਾਈਕ ਰੇਟ ਨਾਲ 395 ਦੌੜਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਸਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ 5 ਅਰਧ ਸੈਂਕੜੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

ਜਦੋਂ 2025 ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੈਂਗਲੁਰੂ ਨੇ ਪਾਟੀਦਾਰ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਫਰੈਂਚਾਇਜ਼ੀ ਦੀ ਕਪਤਾਨੀ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਕਪਤਾਨ ਫਾਫ ਡੂ ਪਲੇਸਿਸ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-27 |title=Faf du Plessis bids goodbye to RCB with an emotional message after IPL auction |url=https://www.indiatoday.in/sports/story/faf-du-plessis-bids-goodbye-to-rcb-with-an-emotional-message-after-ipl-auction-2641100-2024-11-27 |access-date=2025-03-29 |website=India Today |language=en}}&lt;/ref&gt; ਵਿਰਾਟ ਕੋਹਲੀ ਨੇ ਇੱਕ ਖਿਡਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਰਹਿਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਈ. ਪੀ. ਐੱਲ. 2025 ਲਈ ਆਰ. ਸੀ. ਬੀ. ਦਾ ਨਵਾਂ ਕਪਤਾਨ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-02-15 |title=Virat Kohli would have declined RCB captaincy to focus on batting: Kris Srikkanth |url=https://www.indiatoday.in/sports/story/cricket-ipl-2025-virat-kohli-would-have-decilned-rcb-captaincy-rajat-patidar-kris-srikkanth-2680424-2025-02-15 |access-date=2025-03-29 |website=India Today |language=en}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਦੀ ਕਪਤਾਨੀ ਵਿੱਚ, [[ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਸ ਬੰਗਲੌਰ|ਰਾਇਲ ਚੈਲੇਂਜਰਜ਼ ਬੈਂਗਲੁਰੂ]] ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਈ. ਪੀ. ਐੱਲ. ਟਰਾਫੀ ਜਿੱਤੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Rajat Patidar appointed new RCB captain for IPL 2025 |url=https://www.espncricinfo.com/story/royal-challengers-bengaluru-name-patidar-their-captain-for-ipl-2025-1473005 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250312140414/https://www.espncricinfo.com/story/royal-challengers-bengaluru-name-patidar-their-captain-for-ipl-2025-1473005 |archive-date=12 March 2025 |access-date=2025-03-29 |website=ESPNcricinfo |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੈਰੀਅਰ ==
ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਘਰੇਲੂ ਸੀਜ਼ਨ ਅਤੇ 2022 ਦੇ ਆਈ. ਪੀ. ਐੱਲ.ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਪਾਟੀਦਾਰ ਨੂੰ ਅਕਤੂਬਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜੀ ਲਈ ਇੱਕ ਰੋਜ਼ਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ (ਓਡੀਆਈ) ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=India squad announced for SA ODI Series |url=https://www.bcci.tv/articles/2022/news/55555935/india-s-squad-for-odi-series-against-sa-announced}}&lt;/ref&gt; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਫਰਵਰੀ 2023 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਇੱਕ ਰੋਜ਼ਾ ਟੀਮ ਵਿੱਚ [[ਸ਼੍ਰੇਅਸ ਅਈਅਰ]] ਦੇ ਸੱਟ ਵੱਜਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸਦੇ ਬਦਲ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=BCCI TV - Patidar announced as replacement to Iyer |url=https://www.bcci.tv/articles/2023/news/55555977/shreyas-iyer-ruled-out-of-3-match-odi-series?type=press-releases}}&lt;/ref&gt; ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਪਲੇਅਿੰਗ ਇਲੈਵਨ ਵਿੱਚ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 21 ਦਸੰਬਰ 2023 ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਰੋਜ਼ਾ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 16 ਗੇਂਦਾਂ ਵਿੱਚ 22 ਦੌੜਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਸਨ।

ਜਨਵਰੀ 2024 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਰੁੱਧ ਟੈਸਟ ਲੜੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਮੈਚਾਂ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਟੀਮ ਵਿੱਚ [[ਵਿਰਾਟ ਕੋਹਲੀ]] ਦੀ ਥਾਂ ਲੈਣ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ 2 ਫਰਵਰੀ 2024 ਨੂੰ ਲੜੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਟੈਸਟ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ, ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਪਾਰੀ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 32 ਅਤੇ 9 ਦੌੜਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Krishna B |first=Venkata |date=25 January 2024 |title=IND vs ENG: Rajat Patidar joins Test squad in place of Virat Kohli for England series |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/ind-vs-eng-rajat-patidar-joins-test-squad-in-place-of-virat-kohli-for-england-series-9124540 |access-date=2 February 2024 |website=[[The Indian Express]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 February 2024 |title=India vs England: Rajat Patidar debuts, picked ahead of Sarfaraz Khan for 2nd Test in Vizag |url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-vs-england-rajat-patidar-debuts-picked-ahead-of-sarfaraz-khan-for-2nd-test-in-vizag-2496565-2024-02-02 |access-date=2 February 2024 |website=[[India Today]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=IND vs ENG, 2nd Test at Visakhapatnam |url=https://www.espncricinfo.com/series/england-in-india-2023-24-1389386/india-vs-england-2nd-test-1389400/live-cricket-score |access-date=4 February 2024 |website=[[ESPNcricinfo]]}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* {{Cricinfo|ref=ci/content/player/823703.html}}
{{Madhya Pradesh Squad}}{{Royal Challengers Bangalore squad}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1993]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]]</text>
      <sha1>iw5pgvq2a19sx0er4m51w7f5e85iqrf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204296</id>
    <revision>
      <id>849848</id>
      <parentid>844254</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T20:50:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Bluelink 1 book for verifiability (20261011sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>849848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82862" sha1="edc2pe3pg3od3sn1sajju8zatgk85v0" xml:space="preserve">[[ਤਸਵੀਰ:GEM_corn.jpg|right|thumb|[[ਮੱਕੀ]] ਦੀਆਂ ਅਸਾਧਾਰਨ ਕਿਸਮਾਂ [[ਫ਼ਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ|ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।]]
'''ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Agricultural biodiversity''') [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਆਮ [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ &quot;ਜੈਵਟਿਕ, ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸੂਖਮ-ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਢਾਂਚੇ, ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਭੋਜਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=United Nations Food and Agriculture Organization |year=1999 |title=What is Agrobiodiversity |url=https://www.fao.org/3/y5609e/y5609e01.htm |website=United Nations Food and Agriculture Organization}}&lt;/ref&gt; ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕਾਂ, ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਿਰਤਾ, ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਅਤੇ ਲਚਕੀਲਾਪਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome, Italy}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਟਿਕਾਊ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਖੁਰਾਕਾਂ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਪੋਸ਼ਣ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਜਲਵਾਯੂ ਅਨੁਕੂਲਨ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Frison|first=E.A.|last2=Cherfas|first2=J.|last3=Hodgkin|first3=T.|year=2011|title=Agricultural Biodiversity Is Essential for a Sustainable Improvement in Food and Nutrition Security|url=http://www.bioversityinternational.org/e-library/publications/detail/agricultural-biodiversity-is-essential-for-a-sustainable-improvement-in-food-and-nutrition-security|journal=Sustainability|volume=3|pages=238–253|doi=10.3390/su3010238|doi-access=free|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Mijatović|first=Dunja|last2=Van Oudenhoven|first2=Frederik|last3=Eyzaguirre|first3=Pablo|last4=Hodgkin|first4=Toby|date=2013|title=The role of agricultural biodiversity in strengthening resilience to climate change: towards an analytical framework|journal=International Journal of Agricultural Sustainability|language=en|volume=11|issue=2|pages=95–107|bibcode=2013IJAgS..11...95M|doi=10.1080/14735903.2012.691221|issn=1473-5903}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=FAO, (2008). Climate Change and Biodiversity for Food and Agriculture. |url=https://www.fao.org/uploads/media/FAO_2008a_climate_change_and_biodiversity_02.pdf}}&lt;/ref&gt;

== ਕਿਸਮਾਂ ==

=== ਫਸਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਂ ਫਸਲ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਅਤੇ ਫੀਨੋਟਾਈਪਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੱਤ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 50 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ; ਹਰੇਕ ਫਸਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ।

ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਆਬਾਦੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਘੱਟਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਘੱਟਦੀ ਗਿਣਤੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਜੇਕਰ, ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹਾਨ ਅਕਾਲ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਬਿਮਾਰੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ 'ਗ੍ਰੋਸ ਮਿਸ਼ੇਲ' ਕੇਲੇ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬੀਜ ਬੈਂਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।{{excerpt|Crop biodiversity}}

=== ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜਾਨਵਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ (AnGR), ਜਿਸਨੂੰ ਫਾਰਮ ਜਾਨਵਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ (ਭਾਵ, ਅਸਲ ਜਾਂ ਸੰਭਾਵੀ ਮੁੱਲ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ) ਹਨ, ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। AnGR ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੱਤ ਹੈ।

AnGR ਜੀਵਤ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕ੍ਰਾਇਓਕੰਜ਼ਰਵਡ ਵੀਰਜ ਜਾਂ ਭਰੂਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਨਸਲ ਅਤੇ ਨਸਲ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ 38 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ 8,800 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਸਲਾਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।[8] ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁੱਖ ਜਾਨਵਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਪਸ਼ੂ, ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਮੁਰਗੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰ ਹਨ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ &quot;ਵੱਡੇ ਪੰਜ&quot; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡ੍ਰੋਮੇਡਰੀ, [[ਗਧਾ]], ਬੈਕਟਰੀਅਨ ਊਠ, [[ਮੱਝ]], [[ਸੂਰ|ਗਿੰਨੀ ਸੂਰ]], [[ਘੋੜਾ]], [[ਖਰਗੋਸ਼]], ਯਾਕ, [[ਹੰਸ]], [[ਬਤਖ਼|ਬੱਤਖ]], [[ਸ਼ੁਤਰਮੁਰਗ]], [[ਤਿੱਤਰ]], [[ਕਬੂਤਰ]] ਅਤੇ [[ਟਰਕੀ (ਪੰਛੀ)|ਟਰਕੀ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

== ਪੱਧਰ ==

=== ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Quinoa_farmer_in_Cachilaya.JPG|right|thumb|ਬੋਲੀਵੀਆ ਦੇ ਕਾਚਿਲਾਇਆ, ਲਾ ਪਾਜ਼ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ, ਕਵਿਨੋਆ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਾਢੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੁਇਨੋਆ ( ''ਚੇਨੋਪੋਡੀਅਮ ਕੁਇਨੋਆ'' ) ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ।]]
ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਭੋਜਨ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਕਿਸਾਨ-ਵਿਕਸਤ ਰਵਾਇਤੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈਂਡਰੇਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਫਸਲ ਦੀਆਂ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਿਸਮਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੇਬ ਕਿਸਮਾਂ: ਫੂਜੀ, ਗੋਲਡਨ ਡੇਲੀਸ਼ੀਅਸ, ਗੋਲਡਨ ਪਿਪਿਨ, ਆਦਿ)। ਸਾਰੀਆਂ ਭੋਜਨ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਾਫ਼ੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕਿ ਉਹ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਪੇਰੂ ਦਾ ਐਂਡੀਅਨ ਖੇਤਰ ਕੁਝ ਕੰਦ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ 1,483 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਉੱਥੇ ਮਿਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਰਚਨਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਤਾਵਰਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਠੋਰਤਾ, ਕੀੜਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਰੋਧ, ਜਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਫ਼ਸਲ। &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Hajjar|first=Reem|last2=Jarvis|first2=Devra I.|last3=Gemmill-Herren|first3=Barbara|date=2008|title=The utility of crop genetic diversity in maintaining ecosystem services|journal=Agriculture, Ecosystems &amp; Environment|language=en|volume=123|issue=4|pages=261–270|bibcode=2008AgEE..123..261H|doi=10.1016/j.agee.2007.08.003}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ, ਬਦਲਦੇ ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ। (ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੀਟ- ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ-ਰੋਧ ਲਈ ਸੀਮਤ ਪ੍ਰਜਨਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦੇਵੇਗਾ।)&lt;ref name=&quot;Zimmerer-et-al-2019&quot;&gt;{{Cite journal|last=Zimmerer|first=Karl S.|last2=de Haan|first2=Stef|last3=Jones|first3=Andrew D.|last4=Creed-Kanashiro|first4=Hilary|last5=Tello|first5=Milka|last6=Carrasco|first6=Miluska|last7=Meza|first7=Krysty|last8=Plasencia Amaya|first8=Franklin|last9=Cruz-Garcia|first9=Gisella S.|year=2019|title=The biodiversity of food and agriculture (Agrobiodiversity) in the anthropocene: Research advances and conceptual framework|journal=[[Anthropocene (journal)|Anthropocene]]|publisher=[[Elsevier]]|volume=25|bibcode=2019Anthr..2500192Z|doi=10.1016/j.ancene.2019.100192|issn=2213-3054|doi-access=free|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਵੇਂ ਕਿਸਾਨ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪ੍ਰਜਨਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
[[ਤਸਵੀਰ:Neglected_and_underutilized_crop_species_in_Benin.jpg|left|thumb|ਬੇਨਿਨ ਵਿੱਚ ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ]]

=== ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 5,538 ਤੋਂ 75,000 ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome, Italy}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਲਗਭਗ 6,000 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ &quot;ਪਾਲਤੂ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਫਸਲਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ, ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਜਲ-ਪਾਲਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ, ਕਟਾਈ ਕੀਤੇ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਜਲ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਪਾਲਤੂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਤਪਾਦਾਂ ਲਈ ਕਟਾਈ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਰ ਜੰਗਲੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ। ਇਸ ਵਿੱਚ &quot;ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ&quot; ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।&quot; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ, ਜੰਗਲਾਤ, ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਜਲ-ਪਾਲਣ ਸ਼ਾਮਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=FAO Commission on Genetic Resources for Food and Agriculture |title=The State of the World's Biodiversity for Food and Agriculture |url=https://www.fao.org/state-of-biodiversity-for-food-agriculture/en/ |access-date=10 February 2020}}&lt;/ref&gt;

ਜਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਕਾਰੀਗਰ ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ [[ਛੋਟੀਆਂ ਖੇਤ ਇਕਾਈਆਂ|ਛੋਟੇ]] ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਨਕ ਜਲ-ਪਰਿਆਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਤਲਾਬਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ [[ਪਾਏਦਾਰੀ|ਟਿਕਾਊ]] ਵਰਤੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੱਛੀਆਂ ਸਮੇਤ ਜਲ-ਜੀਵ ਸਾਡੀ ਭੋਜਨ ਸਪਲਾਈ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਤੱਟਵਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਵੀ ਆਧਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਕੋਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਭੰਡਾਰ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਹੋਣ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ [[ਜਲ ਖੇਤੀ (ਐਕੁਆਕਲਚਰ)|ਜਲ-ਪਾਲਣ]] ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਜਾਰੀ ਰਹੇ।

ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਸਾਡੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਐਲੀਲਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਫਸਲ ਇੱਕ ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਬੀਜਣ ਲਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਕਣਕ ਦੀ ਫਸਲ ਕਿਸੇ ਕੀੜੇ ਦੁਆਰਾ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਣਕ ਦੀ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਕਿਸਮ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

=== ਈਕੋਸਿਸਟਮ (ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ) ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Rice_terraces_in_Munduk.jpg|right|thumb|ਮੁੰਡੁਕ ਵਿੱਚ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਛੱਤੇ। ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦਾ ਮੋਜ਼ੇਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।]]
ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲੈਂਡਸਕੇਪ, ਦੇਸ਼) ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਵਿਭਿੰਨਤਾ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ|ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ]] ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਰਾਗਾਹਾਂ, ਤਲਾਅ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ, ਲਗਾਏ ਗਏ ਖੇਤ, ਬਾੜੇ, ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਹੋਰ। ਲੈਂਡਸਕੇਪ-ਪੱਧਰ ਦੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੱਧਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਖੋਜ ਧਿਆਨ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।

== ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ==

=== ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ===
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਤੋਂ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਉਹ ਸੇਵਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਈਕੋਸਿਸਟਮ (ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ) ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਾਰ ਵਿਆਪਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਪ੍ਰਬੰਧ (ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਬੰਧ), ਸਹਾਇਤਾ (ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਿੱਟੀ), ਨਿਯਮਤ (ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਨਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਰਾਗਣ, ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ਜਾਂ ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ), ਜਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ (ਮਨੋਰੰਜਨ, ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਲਾਭ)।

=== ਪ੍ਰੋਵਿਜ਼ਨਿੰਗ ===
ਐਗਰੋ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ &quot;ਪੌਦਿਆਂ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।&quot; ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 6,000 ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਹੁਣ ਘਟਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਉਪ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਜਾਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ''ਬ੍ਰਾਸਿਕਾ ਓਲੇਰੇਸੀਆ'' ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪ (ਗੋਭੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬ੍ਰੋਕਲੀ, ਗੋਭੀ, ਬ੍ਰਸੇਲਜ਼ ਸਪਾਉਟ, ਆਦਿ)। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਖੋਜ ਦੁਆਰਾ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ('ਅਨਾਥ' ਜਾਂ ' ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ' ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ) ਸੂਖਮ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Species Database: Biodiversity for Food and Nutrition |url=https://www.b4fn.org/resources/species-database/ |access-date=2020-02-10 |website=www.b4fn.org}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਿਸਮ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਕੁਝ ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਟਾ-ਕੈਰੋਟੀਨ ਦਾ ਪੱਧਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦੂਜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ 100 ਗ੍ਰਾਮ ਕੱਚੇ, ਛਿੱਲੇ ਹੋਏ ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ ਵਿੱਚ 23,100 ਐਮਸੀਜੀ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Burlingame|first=B.|last2=Charrondiere|first2=R.|last3=Mouille|first3=B.|date=2009|title=Food composition is fundamental to the cross-cutting initiative on biodiversity for food and nutrition|journal=Journal of Food Composition and Analysis|volume=43|issue=5|pages=361–365|doi=10.1016/j.jfca.2009.05.003}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਤੋਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲੱਕੜ, ਫਾਈਬਰ, ਬਾਲਣ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਚਿਕਿਤਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹਨ। ਟਿਕਾਊ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਸਾਰੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Thrupp|first=L. A.|year=2000|title=Linking agricultural biodiversity and food security: the valuable role of agrobiodiversity for sustainable agriculture|url=http://users.unimi.it/agroecol/pdf/coop_int/bocchi/linking_agricultural_biodiversity.pdf|journal=International Affairs|volume=76|issue=2|pages=265–281|doi=10.1111/1468-2346.00133|pmid=18383639|archive-url=https://web.archive.org/web/20131103110531/http://users.unimi.it/agroecol/pdf/coop_int/bocchi/linking_agricultural_biodiversity.pdf|archive-date=2013-11-03|access-date=2013-06-19}}&lt;/ref&gt;

=== ਸਹਿਯੋਗੀ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Wild_Onion_Blossoms_(Allium).jpg|right|thumb|ਜੰਗਲੀ ਪਿਆਜ਼ ਦੇ ਫੁੱਲ ( ''ਐਲੀਅਮ'' )]]
ਸਹਾਇਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਜੈਵਿਕ ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਟਿਕਾਊ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੈਵਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਵਾਧੇ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਸੇਵਾ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਜਲਵਾਯੂ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਹੋਵੇ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰੋਤ ਫਸਲ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜੰਗਲੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ ਜੋ ਜੈਨੇਟਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਦੂਜੀ ਸਹਾਇਕ ਸੇਵਾ ਜੰਗਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਪਰਾਗਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤ ਦੇ ਹਾਸ਼ੀਏ, ਰਿਪੇਰੀਅਨ ਕੋਰੀਡੋਰ, ਹੇਜਰੋ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੁਆਰਾ ਜੰਗਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਹਾਇਕ ਸੇਵਾ ਸਿਹਤਮੰਦ ਮਿੱਟੀ ਬਾਇਓਟਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=M. Govindaraj；M. Vetriventhan； M. Srinivasan|date=2015-03-19|title=Importance of Genetic Diversity Assessment in Crop Plants and Its Recent Advances: An Overview of Its Analytical Perspectives|journal=Genetics Research International|language=en|volume=2015|doi=10.1155/2015/431487|pmc=4383386|pmid=25874132|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਨਾ ===
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰਾਗਣ, ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ।

==== ਪਰਾਗਣ ====
[[ਤਸਵੀਰ:Biological_pest_control_(4600356785).jpg|right|thumb|ਇੱਕ ਲੇਡੀਬਰਡ ਦਾ ਲਾਰਵਾ, ਜੋ ਐਫੀਡਜ਼ ਨੂੰ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਚਿਮੋਈਓ, ਮੋਜ਼ਾਮਬੀਕ]]
ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ 115 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 75% ਪਰਾਗਣਕਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Klein|first=Alexandra-Maria|last2=Vaissière|first2=Bernard E|last3=Cane|first3=James H|last4=Steffan-Dewenter|first4=Ingolf|last5=Cunningham|first5=Saul A|last6=Kremen|first6=Claire|last7=Tscharntke|first7=Teja|date=2007-02-07|title=Importance of pollinators in changing landscapes for world crops|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=274|issue=1608|pages=303–313|doi=10.1098/rspb.2006.3721|pmc=1702377|pmid=17164193}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Bonn, Germany}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪਰਾਗਣਕਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ: (a) ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ; (b) ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ ਲਈ ਗੈਰ-ਰਸਾਇਣਕ ਜੈਵਿਕ ਵਿਕਲਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ (ਹੇਠਾਂ ਦੇਖੋ) ਤਾਂ ਜੋ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਕੀਟ ਪਰਾਗਣਕਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚੇ; (c) ਨਿਰੰਤਰ ਫੁੱਲ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸਹਿਜੀਵ ਸਬੰਧ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ, ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਫੁੱਲ ਆਉਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਰਾਗਣਕਾਂ ਕੋਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਤੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਪਹੁੰਚ ਹੋਵੇ।

==== ਕੀਟ ਕੰਟਰੋਲ ====
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ: (a) ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਇੱਕ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ; (b) ਵਿਆਪਕ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਰੋਗਾਣੂ ਜਾਂ ਕੀੜੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਰੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਪੌਦਾ ਕੀੜਿਆਂ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=New York, USA}}&lt;/ref&gt; ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਫਸਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਗਿੱਲੀਆਂ ਜਾਂ ਸੁੱਕੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਫਸਲ ਕੀਟ ਜਾਂ ਰੋਗਾਣੂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Gurr|first=Geoff M.|last2=Wratten|first2=Stephen D.|last3=Luna|first3=John Michael|date=2003|title=Multi-function agricultural biodiversity: pest management and other benefits|journal=Basic and Applied Ecology|volume=4|issue=2|pages=107–116|bibcode=2003BApEc...4..107G|doi=10.1078/1439-1791-00122}}&lt;/ref&gt;

==== ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ====
ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੇਕਰ ਇਸਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਪੈਕੇਜ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਕਵਰ ਫਸਲਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ ਜੋ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਖਾਦ ਵਜੋਂ ਪੁੱਟੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਟੈਂਡ ਅਤੇ ਹੇਜਰੋਜ਼ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ; ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਅਖੰਡਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਸਥਾਨਕ ਰੋਗਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਘਰ ਦਿੰਦੇ ਰਹਿਣ। ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨਕਰਤਾ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬਦਲਦੀਆਂ ਜਲਵਾਯੂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਧੇਰੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ, ਸੰਭਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਰਗੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਬਾਇਓਮਾਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਬਤ ਵਧਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਘਟਣ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੰਗਲਾਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ, ਕਾਰਬਨ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਵੱਖ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Dordrecht}}&lt;/ref&gt;

=== ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Chhath_pooja..JPG|right|thumb|ਰਵਾਇਤੀ ਫਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨਾਲ ਛੱਠ ਪੂਜਾ ਦਾ ਜਸ਼ਨ]]
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਯੋਗ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਲੱਖਣ ਕਿਸਮਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਨਸਲੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਚੌਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲਾਲ ਚੌਲ, ਮਿੱਠੇ ਗਲੂਟਿਨਸ ਚੌਲ) ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ, ਰਸਮਾਂ ਅਤੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wang|first=Yanjie|last2=Wang|first2=Yanli|last3=Sun|first3=Xiaodong|last4=Caiji|first4=Zhuoma|last5=Yang|first5=Jingbiao|last6=Cui|first6=Di|last7=Cao|first7=Guilan|last8=Ma|first8=Xiaoding|last9=Han|first9=Bing|date=2016-10-27|title=Influence of ethnic traditional cultures on genetic diversity of rice landraces under on-farm conservation in southwest China|journal=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine|volume=12|issue=1|page=51|doi=10.1186/s13002-016-0120-0|issn=1746-4269|pmc=5084377|pmid=27788685|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਣ ਸਥਾਨਕ ਭੋਜਨ ਮੇਲੇ ਹਨ, ਜੋ [[ਸਲੋ ਫੂਡ|ਹੌਲੀ ਭੋਜਨ]] ਅੰਦੋਲਨ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਸਥਾਨਕ ਭੋਜਨ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਲ ਜੋੜਨ, ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੁਝ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ (ਪੋਮੇਲੋ ਅਤੇ ਅੰਬ) ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਆਬਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ' [[ਛਠ ਪੂਜਾ]] ' ਤਿਉਹਾਰ 'ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ, ਨੇਪਾਲ ਅਤੇ ਮਾਰੀਸ਼ਸ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=New York}}&lt;/ref&gt; ਘਰੇਲੂ ਬਗੀਚੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਥਾਨਾਂ ਵਜੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ, ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਿਸਮ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Galluzzi|first=Gea|last2=Eyzaguirre|first2=Pablo|last3=Negri|first3=Valeria|date=2010|title=Home gardens: neglected hotspots of agro-biodiversity and cultural diversity|journal=Biodiversity and Conservation|language=en|volume=19|issue=13|pages=3635–3654|bibcode=2010BiCon..19.3635G|doi=10.1007/s10531-010-9919-5|issn=0960-3115}}&lt;/ref&gt; ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਸਮੇਤ ਕਈ ਗੈਰ-ਮੁਦਰਾ ਮੁੱਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸਰੋਤ-ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Sthapit|first=Bhuwon|last2=Rana|first2=Ram|last3=Eyzaguirre|first3=Pablo|last4=Jarvis|first4=Devra|date=2008|title=The value of plant genetic diversity to resource-poor farmers in Nepal and Vietnam|journal=International Journal of Agricultural Sustainability|language=en|volume=6|issue=2|pages=148–166|bibcode=2008IJAgS...6..148S|doi=10.3763/ijas.2007.0291|issn=1473-5903}}&lt;/ref&gt;

== ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ==
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਪੈਟਰਨਾਂ (ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ, ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ), ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ (ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ, ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ-ਅਧਾਰਤ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ); ਖੁਰਾਕਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨਾਂ ਦਾ ਪੱਛਮੀਕਰਨ ਕਰਕੇ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Carrington |first=Damian |date=26 September 2017 |title=Sixth mass extinction of wildlife also threatens global food supplies |url=https://www.theguardian.com/environment/2017/sep/26/sixth-mass-extinction-of-wildlife-also-threatens-global-food-supplies |access-date=10 February 2020 |website=The Guardian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Thormann 2015 263–294&quot;&gt;{{Citation |last=Thormann |first=Imke |title=Genetic Diversity and Erosion—A Global Perspective |date=2015 |work=Genetic Diversity and Erosion in Plants |volume=7 |pages=263–294 |editor-last=Ahuja |editor-first=M. R. |series=Sustainable Development and Biodiversity |publisher=Springer International Publishing |doi=10.1007/978-3-319-25637-5_10 |isbn=978-3-319-25635-1 |last2=Engels |first2=Johannes M. M. |editor2-last=Jain |editor2-first=S. Mohan}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁੱਚੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕੁਦਰਤੀ ਪਿਛੋਕੜ ਦਰ ਦੇ 100-1000 ਗੁਣਾ ਦੀ ਦਰ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Pimm|first=S. L.|last2=Jenkins|first2=C. N.|last3=Abell|first3=R.|last4=Brooks|first4=T. M.|last5=Gittleman|first5=J. L.|last6=Joppa|first6=L. N.|last7=Raven|first7=P. H.|last8=Roberts|first8=C. M.|last9=Sexton|first9=J. O.|date=2014-05-30|title=The biodiversity of species and their rates of extinction, distribution, and protection|journal=Science|language=en|volume=344|issue=6187|doi=10.1126/science.1246752|issn=0036-8075|pmid=24876501}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Butchart|first=S. H. M.|last2=Walpole|first2=M.|last3=Collen|first3=B.|last4=van Strien|first4=A.|last5=Scharlemann|first5=J. P. W.|last6=Almond|first6=R. E. A.|last7=Baillie|first7=J. E. M.|last8=Bomhard|first8=B.|last9=Brown|first9=C.|date=2010-05-28|title=Global Biodiversity: Indicators of Recent Declines|journal=Science|language=en|volume=328|issue=5982|pages=1164–1168|bibcode=2010Sci...328.1164B|doi=10.1126/science.1187512|issn=0036-8075|pmid=20430971|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਤੱਕ ਵੀ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਟੌਤੀ, ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜੀਨਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ, ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਨੁਕੂਲਿਤ ਭੂਮੀ ਨਸਲਾਂ ਜਾਂ ਨਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਜੀਨਾਂ (ਜਾਂ ਜੀਨ ਕੰਪਲੈਕਸਾਂ) ਦੇ ਖਾਸ ਸੰਜੋਗਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਇਹ ਘਾਟ ਪੂਰੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ, ਕੀੜਿਆਂ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਲਈ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਅਕਸਰ ਆਧੁਨਿਕ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੁਆਰਾ ਇਕਸਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Eric Elsner |title=Genetic Resources and Genetic Diversity |url=http://plantbreeding.coe.uga.edu/index.php?title=7._Genetic_Resources_and_Genetic_Diversity |access-date=29 October 2014 |archive-date=18 ਮਈ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210518085609/https://plantbreeding.coe.uga.edu/index.php?title=7._Genetic_Resources_and_Genetic_Diversity |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ 1970 ਵਿੱਚ ਆਈ ਜਦੋਂ ਮੱਕੀ ਦੇ ਝੁਲਸ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਮੱਕੀ ਦੀ ਪੱਟੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ 15% ਫ਼ਸਲ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਈ। ਟੈਕਸਾਸ ਨਰ ਨਿਰਜੀਵ ਸਾਇਟੋਪਲਾਜ਼ਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਇੱਕ ਖਾਸ ਪੌਦੇ ਦੇ ਸੈੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨੇ ਝੁਲਸ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ - ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ 90% ਅਮਰੀਕੀ ਮੱਕੀ ਦੇ ਪੌਦੇ ਇਸ ਗੁਣ ਨੂੰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਘਟੀ ਹੋਈ ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮਨੁੱਖੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 1900 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਖੁਰਾਕ ਮੁੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਖਪਤ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਵਿਭਿੰਨ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਥਾਨਕ ਜਾਂ ਖੇਤਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਖਪਤ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸਮਰੂਪ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। 1961 ਅਤੇ 2009 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਧੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਭੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ 68% ਘੱਟ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ 'ਗਲੋਬਲ ਸਟੈਂਡਰਡ' ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਮੁੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜੋ ਕੁੱਲ ਭੋਜਨ ਊਰਜਾ (ਕੈਲੋਰੀ), ਪ੍ਰੋਟੀਨ, ਚਰਬੀ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਭਾਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਕਣਕ]], [[ਚਾਵਲ|ਚੌਲ]], [[ਖੰਡ]], [[ਮੱਕੀ]], [[ਸੋਇਆਬੀਨ]] (+284%), ਪਾਮ ਤੇਲ (+173%), ਅਤੇ [[ਸੂਰਜਮੁਖੀ]] (+246%) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਸਥਾਨਕ ਜਾਂ ਖੇਤਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਅਨੁਪਾਤ ਦੀ ਖਪਤ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਕਣਕ 97% ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਖੁਰਾਕ ਬਣ ਗਈ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਮੁੱਖ ਖੁਰਾਕਾਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹੋਰ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਈ, ਰਾਈ, [[ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ]] (-45%), ਕਸਾਵਾ (-38%), [[ਨਾਰੀਅਲ]], [[ਜਵਾਰ (ਚਰ੍ਹੀ)|ਸੋਰਘਮ]] (-52%) ਅਤੇ ਬਾਜਰਾ (-45%) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Kinver&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-26382067|title=Crop diversity decline 'threatens food security'|last=Kinver|first=Mark|date=2014-03-03|work=BBC News|access-date=13 June 2016|publisher=BBC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SciAm&quot;&gt;{{Cite journal|last=Fischetti|first=Mark|year=2016|title=Diets around the world are becoming more similar|journal=Scientific American|volume=315|issue=1|page=72|doi=10.1038/scientificamerican0716-76|pmid=27348387}}&lt;/ref&gt;

=== ਉਦਾਹਰਣਾਂ ===

* 1846 ਦਾ ਆਇਰਿਸ਼ ਆਲੂ ਝੁਲਸ ਰੋਗ ਦਸ ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਦੋ ਮਿਲੀਅਨ ਦੇ ਪਰਵਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਕ ਸੀ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਦੋ ਆਲੂ ਕਿਸਮਾਂ ਬੀਜਣ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ, ਦੋਵੇਂ ਝੁਲਸ ਰੋਗ ਲਈ ਕਮਜ਼ੋਰ, ''ਫਾਈਟੋਫਥੋਰਾ ਇਨਫੈਸਟਨ'', ਜੋ 1845 ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ ਸਨ।
* ਜਦੋਂ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਤੱਕ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਘਾਹ ਵਾਲਾ ਸਟੰਟ ਵਾਇਰਸ ਆਇਆ, ਤਾਂ 6,273 ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਲਈ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ।&lt;ref name=&quot;RGSV&quot;&gt;{{Cite web |title=Rice Grassy Stunt Virus |url=http://www.lumrix.net/health/Rice_grassy_stunt_virus.html |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20110723193147/http://www.lumrix.net/health/Rice_grassy_stunt_virus.html |archive-date=23 July 2011 |access-date=21 June 2009 |publisher=Lumrix.net}}&lt;/ref&gt; ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਰੋਧਕ ਸੀ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਮ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ 1966 ਤੋਂ ਹੀ ਪਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਨੇ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਹੁਣ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
* 1970 ਵਿੱਚ [[ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ|ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ]], [[ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ]] ਅਤੇ ਮੱਧ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਕੌਫੀ ਜੰਗਾਲ ਨੇ ਕਾਫੀ ਦੇ ਬਾਗਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਥੋਪੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੋਧਕ ਕਿਸਮ ਪਾਈ ਗਈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wahl|first=GM|last2=Robert de Saint Vincent B|last3=Derose|first3=ML|year=1984|title=Effect of chromosomal position on amplification of transfected genes in animal cells|journal=Nature|volume=307|issue=5951|pages=516–520|bibcode=1984Natur.307..516W|doi=10.1038/307516a0|pmid=6694743}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹਨ।
* ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਕਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਾਰਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀਅਨ ਵਾਈਨ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਪਤਨ ਅਤੇ 1970 ਦੀ ਅਮਰੀਕੀ ਦੱਖਣੀ ਮੱਕੀ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੁਲਸ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Southern Corn Leaf Blight |url=http://cropdisease.cropsci.illinois.edu/corn/southerncornleafblight.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814024237/http://cropdisease.cropsci.illinois.edu/corn/southerncornleafblight.html |archive-date=14 August 2011 |access-date=13 November 2007}}&lt;/ref&gt;

== ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ==
ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ। ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਫਾਰਮਾਂ 'ਤੇ, ਪਹੁੰਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੈਵਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ [[ਕੀੜੇਮਾਰ ਦਵਾਈ|ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ]], ਮਸ਼ੀਨੀ ਸੰਦਾਂ ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਂਸਜੈਨਿਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ [[ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ|ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਣ]] ਲਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ [[ਪੌਲੀਕਲਚਰ]] ਕਿਸਾਨ ਉਹੀ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਟ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਕਿਰਤ-ਅਧਾਰਤ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਵੀ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੂੰਜੀ, ਬਾਇਓਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਊਰਜਾ 'ਤੇ ਘੱਟ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

== ਸੰਭਾਲ ==
ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਜਾਂ ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ''ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ,'' ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਧਣ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਹਟਾਉਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨਾ, ਜਾਂ ''ਇਨ ਸੀਟੂ,'' ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਜਾਂ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Dulloo|first=Mohammad Ehsan|last2=Hunter|first2=Danny|last3=Borelli|first3=Teresa|date=2010-09-24|title=Ex Situ and In Situ Conservation of Agricultural Biodiversity: Major Advances and Research Needs|url=https://www.notulaebotanicae.ro/index.php/nbha/article/view/4878|journal=Notulae Botanicae Horti Agrobotanici Cluj-Napoca|language=en|volume=38|issue=2|pages=123–135|doi=10.15835/nbha3824878|doi-broken-date=11 July 2025|issn=1842-4309|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਹੁੰਚ ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ/ਜਾਂ, ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ। ਸੰਭਾਲ ਪ੍ਰੈਕਟੀਸ਼ਨਰ ਸੰਭਾਲ ਦੇ ਉਦੇਸ਼, ਖ਼ਤਰਿਆਂ, ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ, ਆਦਿ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਵਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Maxted|first=Nigel|last2=Dulloo|first2=Ehsan|last3=Ford-Lloyd|first3=Brian V.|last4=Iriondo|first4=Jose M.|last5=Jarvis|first5=Andy|date=2008|title=Gap analysis: a tool for complementary genetic conservation assessment|journal=Diversity and Distributions|language=en|volume=14|issue=6|pages=1018–1030|bibcode=2008DivDi..14.1018M|doi=10.1111/j.1472-4642.2008.00512.x|issn=1472-4642|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ehsan Dulloo；with other 49 authors |date=2005 |title=Millenium Ecosystem Assessment - Responses: Chapter 5 - Biodiversity |url=https://www.researchgate.net/publication/261651961 |access-date=2022-12-02 |publisher=Island Press |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Genetic_resources1_(4346625520).jpg|right|thumb|ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਟ੍ਰੌਪੀਕਲ ਐਗਰੀਕਲਚਰ (CIAT), ਕੋਲੰਬੀਆ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਜੀਨਬੈਂਕ ਵਿਖੇ ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ]]
''ਐਕਸ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ &quot;ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ&quot; ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=CBD (Convention on Biological Diversity) |date=1992 |title=Article 2. Use of Terms |url=https://www.cbd.int/kb/record/article/6872?RecordType=article |access-date=2020-02-14 |website=www.cbd.int}}&lt;/ref&gt; ''ਐਕਸ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਬੋਟੈਨੀਕਲ ਗਾਰਡਨ, ਸੀਡਬੈਂਕ, ਪੋਲਨਬੈਂਕ, ਫੀਲਡ ਜੀਨਬੈਂਕ, ਕ੍ਰਾਇਓਬੈਂਕ ਜਾਂ ਹਰਬੇਰੀਆ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ (ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਕਿਸਮਾਂ, ਕਿਸਮਾਂ, ਉਪ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਲੈਂਡਰੇਸ ਆਦਿ) ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਹੈ। ''ਐਕਸ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਤਰੀਕਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਦਲਣ ਦੀ ਘੱਟ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਜੀਨਬੈਂਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ 1,750 ਜੀਨਬੈਂਕਾਂ ਵਿੱਚ 7 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਮੂਨੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਜੀਨਬੈਂਕ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੀਮੇ ਵਜੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ-ਡੁਪਲੀਕੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਾਲਾਨਾ ਜਾਂ ਬੀਜ-ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਸਵੈਲਬਾਰਡ ਗਲੋਬਲ ਬੀਜ ਵਾਲਟ ਵਿੱਚ ਬੈਕਅੱਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਬੀਜ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ''ਐਕਸ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਕੁਝ ਫਾਇਦੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ: 1) ਬੀਜ ਲਈ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; 2) ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ ਕਿਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ; 3) ਵੰਡ, ਹੋਰ ਵਰਤੋਂ, ਖੋਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਚੀਜ਼ ਤੱਕ ਆਸਾਨ ਪਹੁੰਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; 4) ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲਾਗਤਾਂ ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਤੁਰੰਤ ਉਤਪਾਦਨ ਜਾਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਹਨ।

''ਐਕਸ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: 1) ਬੀਜਾਂ ਅਤੇ ਜਰਮਪਲਾਜ਼ਮ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਸਟੋਰੇਜ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਖੇਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤਮੰਦ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਮਹਿੰਗਾ ਹੈ; 2) ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਜਾਂ ਫਸਲੀ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਕਵਰੇਜ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੀਮਤ ਹੈ। ਜੀਨਬੈਂਕਾਂ ਨੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁੱਖ ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੈਰ-ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਫਸਲੀ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਘੱਟ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; 3) 'ਅੜੀਅਲ' ਬੀਜਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਟੋਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ; 4) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਸਟਾਫ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

=== ਇਨ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ ===
''ਇਨ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ &quot;ਪਰਿਆਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਹਾਰਕ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਰਿਕਵਰੀ ਅਤੇ, ਪਾਲਤੂ ਜਾਂ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ&quot;। &lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; ''ਇਨ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ''ਵਿੱਚ'' ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਲੈਂਡਰੇਸ ਅਤੇ ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ''ਇਨ ਸੀਟੂ'' ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਇਹ ਫਾਇਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਬਾਅ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bellon|first=Mauricio R.|last2=Dulloo|first2=Ehsan|last3=Sardos|first3=Julie|last4=Thormann|first4=Imke|last5=Burdon|first5=Jeremy J.|date=2017|title=In situ conservation—harnessing natural and human-derived evolutionary forces to ensure future crop adaptation|journal=Evolutionary Applications|volume=10|issue=10|pages=965–977|bibcode=2017EvApp..10..965B|doi=10.1111/eva.12521|issn=1752-4571|pmc=5680627|pmid=29151853}}&lt;/ref&gt; ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ, &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=van de Wouw|first=Mark|last2=van Hintum|first2=Theo|last3=Kik|first3=Chris|last4=van Treuren|first4=Rob|last5=Visser|first5=Bert|date=2010|title=Genetic diversity trends in twentieth century crop cultivars: a meta analysis|journal=Theoretical and Applied Genetics|language=en|volume=120|issue=6|pages=1241–1252|doi=10.1007/s00122-009-1252-6|issn=0040-5752|pmc=2839474|pmid=20054521}}&lt;/ref&gt; ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰੇਲੂਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ, ਕਿਸਾਨ ਡੀ ਫੈਕਟੋ ਸੰਭਾਲ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਲੈਂਡਰੇਸ ਉਗਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਬੀਜ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ  &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Jarvis|first=D. I.|last2=Brown|first2=A. H. D.|last3=Cuong|first3=P. H.|last4=Collado-Panduro|first4=L.|last5=Latournerie-Moreno|first5=L.|last6=Gyawali|first6=S.|last7=Tanto|first7=T.|last8=Sawadogo|first8=M.|last9=Mar|first9=I.|date=2008-04-08|title=A global perspective of the richness and evenness of traditional crop-variety diversity maintained by farming communities|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2008-04-08_105_14/page/5326|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=105|issue=14|pages=5326–5331|doi=10.1073/pnas.0800607105|issn=0027-8424|pmc=2291090|pmid=18362337|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; । &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ਘਰੇਲੂ ਬਗੀਚੇ ਵੀ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਹਨ, &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Galluzzi|first=Gea|last2=Eyzaguirre|first2=Pablo|last3=Negri|first3=Valeria|date=2010-12-01|title=Home gardens: neglected hotspots of agro-biodiversity and cultural diversity|journal=Biodiversity and Conservation|language=en|volume=19|issue=13|pages=3635–3654|bibcode=2010BiCon..19.3635G|doi=10.1007/s10531-010-9919-5|issn=1572-9710}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਲੈਂਡਰੇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਲਈ, ''ਇਨ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਢੁਕਵਾਂ ਤਰੀਕਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ''ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਤੋਂ'' ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ 60,000 ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ, &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-39492977|title=World is home to '60,000 tree species'|last=Kinver|first=Mark|date=2017-04-05|work=BBC News|access-date=2020-02-14|language=en-GB}}&lt;/ref&gt; ਹਰੇਕ ਵਿੱਚ ਕਈ ਆਬਾਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਪਛਾਣਨ ਅਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਨ।

ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਇਨਪੁਟਸ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਪਹੁੰਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਸਰੋਤ-ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤ ਅਕਸਰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਮੈਟਾ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ, ਜੈਵਿਕ ਫਸਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ, ਰਵਾਇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਅਮੀਰੀ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰਤਾ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਸੀ (ਔਸਤਨ 30% ਵੱਧ ਅਮੀਰੀ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ 50% ਵੱਧ ਭਰਪੂਰਤਾ), ਹਾਲਾਂਕਿ 16% ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਅਮੀਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪੱਧਰ ਪਾਇਆ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bengtsoon|first=J.|displayauthors=et al|year=2005|title=The effects of organic agriculture on biodiversity and abundance: a metaanalysis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-ecology_2005-04_42_2/page/261|journal=Journal of Applied Ecology|volume=42|issue=2|pages=261–269|bibcode=2005JApEc..42..261B|doi=10.1111/j.1365-2664.2005.01005.x|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ, ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਭੂਮੀ ਜਾਤੀਆਂ, ਰੁੱਖਾਂ, ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ, ''ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ'' ਸੰਭਾਲ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਘੱਟ ਲਾਗਤ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ''ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ'' ਸੰਭਾਲੀਆਂ ਗਈਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸਮਾਂ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ, ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਲਈ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

=== ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ===
ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੈਂਡਸਕੇਪਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਹਿੱਸੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੇ ਟੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਮੋਜ਼ੇਕ ਜੋੜਦੇ ਹਨ।

# 'ਕੁਦਰਤੀ' ਖੇਤਰ
# ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਖੇਤਰ
# ਲੈਂਡਸਕੇਪ, ਫਾਰਮ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ ਉਤਪਾਦਨ, ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਦਾ ਤਾਲਮੇਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਸਥਾਗਤ ਵਿਧੀਆਂ, ਸਹਿਯੋਗ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਪਾਰ-ਬੰਦ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਕੇ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Scherr|first=Sara J|last2=McNeely|first2=Jeffrey A|date=2008|title=Biodiversity conservation and agricultural sustainability: towards a new paradigm of 'ecoagriculture' landscapes|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=363|issue=1491|pages=477–494|doi=10.1098/rstb.2007.2165|issn=0962-8436|pmc=2610165|pmid=17652072}}&lt;/ref&gt;

[[ਤਸਵੀਰ:白米の千枚田_-_panoramio.jpg|thumb|GIAHS : ਨੋਟੋ ਦਾ ਸਤੋਯਾਮਾ ਅਤੇ ਸਤੋਮੀ, ਜਪਾਨ]]
GIAHS登錄之日本「能登的里山里海」（輪島市梯田）

ਸੀਮਤ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਪੂਰੇ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਜਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ-ਪਰਿਆਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੈ 'ਗਲੋਬਲੀ ਇੰਪਰੂਟੈਂਟ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਹੈਰੀਟੇਜ ਸਿਸਟਮ' (GIAHS), ਜੋ ਕਿ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਜੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਬਣਾਈ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਲੱਖਾਂ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਕਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]]
* [[ਐਗਰੋਈਕੋਲੋਜੀ|ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਗਿਆਨ]]

== ਨੋਟ ਅਤੇ ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* [https://www.cwrdiversity.org/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣਾ]
* [https://www.ars.usda.gov/research/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਸੇਵਾ]
* [https://web.archive.org/web/20061129060320/http://www.fao.org/ag/cgrfa/default.htm ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਬਾਰੇ ਕਮਿਸ਼ਨ]
* [https://www.cbd.int/ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਸੰਮੇਲਨ (ਸੀਬੀਡੀ)]
* [https://www.fao.org/docrep/007/y5609e/y5609e00.htm#Contents FAO ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਭੰਡਾਰ: ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕੀ ਹੈ?]
* [https://web.archive.org/web/20130721052109/http://globalplanofaction.org/ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ (GPA) ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਉਪਯੋਗਤਾ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਦੇ ਲਾਗੂਕਰਨ ਲਈ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਵਿਧੀ]
* [http://www.ecpgr.cgiar.org/ ਫਸਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ ਨੈੱਟਵਰਕ ਲਈ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸਹਿਕਾਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ]
* [http://www.bioversityinternational.org/ ਬਾਇਓਵਰਸਿਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ] - ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਬੂਤ, ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਵਿਕਲਪ
* [https://web.archive.org/web/20150219074452/http://www.cropsforthefuture.org/ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਫਸਲਾਂ (CFF)]
* [http://www.planttreaty.org/ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ 'ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਧੀ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080314085846/http://www.planttreaty.org/ |date=2008-03-14 }}
* [http://www.pgrforum.org/ ਯੂਰਪੀਅਨ ਫਸਲ ਜੰਗਲੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਫੋਰਮ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170615114750/http://www.pgrforum.org/ |date=2017-06-15 }}
* [http://www.diverseeds.eu ਡਾਇਵਰਸੀਡਜ਼]   'ਤੇ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823043211/http://www.diverseeds.eu/|date=2013-08-23}} - ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ 'ਤੇ ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ
* [https://web.archive.org/web/20090204054347/http://www.cohabnet.org/ COHAB ਪਹਿਲਕਦਮੀ: ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਸਹਿਯੋਗ] - ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਸਿਹਤ ਪਹਿਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ
* [http://www.agrobiodiversityplatform.org/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੋਜ ਲਈ ਪਲੇਟਫਾਰਮ (PAR)]
* [https://agro.biodiver.se/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੈਬਲੌਗ]
* [https://web.archive.org/web/20100226104513/http://www.eln-fab.eu/ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਲਰਨਿੰਗ ਨੈੱਟਵਰਕ]
* [http://www.agrobiodiversity-diversitas.org ਐਗਰੋਬਾਇਓਡਿਵਰਸਿਟੀ, ਡਾਇਵਰਸਿਟਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਕਰਾਸ-ਕਟਿੰਗ ਰਿਸਰਚ ਨੈੱਟਵਰਕ,] 2013-08-21 ਨੂੰ   {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130821112921/http://www.agrobiodiversity-diversitas.org/|date=2013-08-21}} ।
* [http://www.agriculture-biodiversite-oi.org ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਲਈ ਵੈੱਬ ਪੋਰਟਲ]
* [http://dad.fao.org/ ਘਰੇਲੂ ਜਾਨਵਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]
* [https://www.fao.org/ag/againfo/programmes/en/A5.html ਪਸ਼ੂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਸਲਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Webarchive template wayback links]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ]]</text>
      <sha1>edc2pe3pg3od3sn1sajju8zatgk85v0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੱਦ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204817</id>
    <revision>
      <id>849837</id>
      <parentid>842799</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T20:08:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-54371-93</username>
        <id>62444</id>
      </contributor>
      <origin>849837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2677" sha1="gsi7jhi49ifaqguru5foqe3mh67e4cg" xml:space="preserve">{{delete|machine translation, AI was used! 95% detected. Incorrect language}}
'''[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]''' '''ਵਿੱਚ ਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੱਦ''' ਜਾਂ   '''ਗਤੀ ਸੀਮਾ'''  ('''Speed limits''') ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ (ਸੰਘੀ, ਸੂਬਾਈ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ) 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੜਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸੂਬੇ ਤੋਂ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮੋਟਰਵੇਅ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੱਦ 120 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ (75 ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ) ਹੈ।  ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਯੂਨਿਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੱਦ ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ (mph) ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੱਦ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ (km/h) ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। 
[[File:M1_motorway_KPK.jpg|right|thumb|215x215px|ਐਮ-1 ਮੋਟਰਵੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ।]]

ਮੋਟਰਵੇਅ 'ਤੇ, ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੱਦ 120 ਕਿਲੋਮੀਟਰ/ਘੰਟਾ (75 ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ) ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੱਦ 40-50 ਕਿਲੋਮੀਟਰ/ਘੰਟਾ (25-31 ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ) ਹੈ।ਗ੍ਰੈਂਡ ਟਰੰਕ ਰੋਡ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੱਦ 100 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ (62 ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ)। ਸ਼ਹਿਰੀ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸਵੇਅ 'ਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 80 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ (50 ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ) ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੀ ਹੱਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
&lt;ref&gt;{{Cite web |title=speed-limits |url=https://www.psc.org.pk/speed-limits/ |access-date= |website= |language=en}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>gsi7jhi49ifaqguru5foqe3mh67e4cg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਤ੍ਰਿਯੁਗੀਨਾਰਾਇਣ ਮੰਦਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204948</id>
    <revision>
      <id>849827</id>
      <parentid>845292</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T17:12:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11860" sha1="3g9dszwfxrt3v69dwbmh11b514gjuxk" xml:space="preserve">{{Infobox Hindu temple
| name              = ਤ੍ਰਿਯੁਗੀਨਾਰਾਇਣ ਮੰਦਰ
| image             = Triyuginarayan Temple.jpg
| alt               = 
| caption           = 
| country           = ਭਾਰਤ
| state             = [[ਉਤਰਾਖੰਡ]]
| district          = [[ਰੁਦਰ ਪਰਿਆਗ]]
| location          = [[ਤ੍ਰਿਯੁਗੀਨਾਰਾਇਣ]]
| elevation_m       = 
| deity             = [[ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਾਰਾਇਣ]], [[ਸ਼ਿਵ]] ਅਤੇ [[ਪਾਰਵਤੀ]]
| architecture      = [[ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ|ਉੱਤਰ ਭਾਰਤੀ]] ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ
| temple_quantity   = 
| monument_quantity = 
| inscriptions      = 
| completed         = 8ਵੀਂ ਸਦੀ ਸੀਈ
| creator           = [[ਆਦੀ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ]]
| website           = 
}}
ਤ੍ਰਿਯੁਗੀਨਾਰਾਇਣ ਮੰਦਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਤਰਾਖੰਡ ਰਾਜ ਦੇ ਰੁਦਰ ਪਰਿਆਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਹਿੰਦੂ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਦਰ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਥਾਨ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਵਿਆਹ-ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਉਸ ਦੇਵੀ ਵਿਆਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ &quot;ਅਖੰਡ ਧੂਣੀ&quot; ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਜੋਤ ਲਗਾਤਾਰ ਬਲ ਰਹੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;[https://musafirresort.in/triyuginarayan-temple/ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਸਥਾਨ] {{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜੋਤ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਜਲਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਕਲਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕੇਦਾਰਘਾਟੀ ਦੇ ਜਮਲੋਕੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸਨੂੰ ਜਗਾਇਆ ਅਤੇ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਿਰੰਤਰ ਬਲਦੀ ਜੋਤ ਕਾਰਨ, ਇਸ ਮੰਦਰ ਨੂੰ 'ਅਖੰਡ ਧੂਣੀ ਮੰਦਰ' ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਧਾਮ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਦਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਦੇ ਬੇਸ ਕੈਂਪ, ਗੌਰੀਕੁੰਡ ਤੋਂ ਤ੍ਰਿਯੁਗੀਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਦੂਰੀ 16 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ।

ਨਵੇਂ ਵਿਆਹੇ ਜੋੜੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਪਾਰਵਤੀ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈਣ ਲਈ ਇਸ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਜੋੜਿਆਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਵਿਆਹ ਵੀ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 2017 ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ ਕਵਿਤਾ ਕੌਸ਼ਿਕ ਅਤੇ ਰੋਨਿਤ ਬਿਸਵਾਸ, ਅਤੇ 2021 ਵਿੱਚ ਨਿਕਿਤਾ ਸ਼ਰਮਾ ਅਤੇ ਰੋਹਨਦੀਪ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

== ਸ਼ਬਦ-ਨਿਰੁਕਤੀ ==
ਇਸ ਮੰਦਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਕੁੰਡਾਂ—ਰੁਦਰ ਕੁੰਡ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਕੁੰਡ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੁੰਡ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਕੁੰਡ—ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। 'ਤ੍ਰਿਯੁਗੀਨਾਰਾਇਣ' ਨਾਮ ਇੱਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। &quot;ਤ੍ਰਿ&quot; ਦਾ ਅਰਥ ਤਿੰਨ, &quot;ਯੁਗੀ&quot; ਦਾ ਭਾਵ ਸਮੇਂ ਦੇ ਇੱਕ ਦੌਰ ਜਾਂ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਹੈ, ਅਤੇ &quot;ਨਾਰਾਇਣ&quot; ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਤਿੰਨ ਯੁੱਗਾਂ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਬਲ ਰਹੀ ਅਖੰਡ ਜੋਤ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ 'ਤ੍ਰਿਯੋਗੀ ਨਾਰਾਇਣ ਮੰਦਰ' ਪਿਆ।&lt;ref&gt;[https://www.manchalamushafir.com/triyuginarayan-temple-a-sacred-place-of-worship/ ਤ੍ਰਿਯੋਗੀ ਨਰਾਇਣ ਮੰਦਰ]&lt;/ref&gt; ਇਸ ਮੰਦਰ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੁੱਗਾਂ ਦੌਰਾਨ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ ਹੈ; 'ਯੁੱਗ' ਉਸ ਕਾਲ-ਚੱਕਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਯੁੱਗ: ਸਤਯੁਗ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ, ਦੁਆਪਰ ਯੁੱਗ ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ (ਮੌਜੂਦਾ ਯੁੱਗ), ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

== ਦੰਤਕਥਾ ==
[[File:Ellora-caves-1.jpg|thumb|ਏਲੋਰਾ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਧਾਂ ਦੀ ਨੱਕਾਸ਼ੀ - ਸ਼ਿਵ (ਚਾਰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਮੂਰਤੀਆਂ, ਸੱਜੇ) ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ (ਦੋ ਹਥਿਆਰਬੰਦ, ਖੱਬੇ) ਦੇ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼]]

ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੇਵੀ ਪਾਰਵਤੀ ਹਿਮਾਵਤ ਜਾਂ ਹਿਮਾਵਨ, ਹਿਮਾਲਿਆ ਦਾ ਰੂਪ, ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਉਹ ਸਤੀ ਦਾ ਪੁਨਰਜਨਮ ਸੀ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ - ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਲੁਭਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਅਸਫਲ ਰਹੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਗੌਰੀ ਕੁੰਡ ਵਿਖੇ ਸਖ਼ਤ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਤ੍ਰਿਯੁਗੀਨਾਰਾਇਣ ਤੋਂ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (3.1 ਮੀਲ) ਦੂਰ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਯੁਗੀਨਾਰਾਇਣ ਮੰਦਰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਗੌਰੀ ਕੁੰਡ ਮੰਦਰ ਵੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਮੰਦਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਅਧਾਰ ਕੈਂਪ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.euttaranchal.com/uttarakhand/gauri-kund |title=Gauri Kund |access-date=2026-08-19 |archive-date=2017-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170906035108/https://www.euttaranchal.com/uttarakhand/gauri-kund |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਗੁਪਤਕਾਸ਼ੀ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਉਹ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਅਤੇ ਸੋਨ-ਗੰਗਾ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗਮ 'ਤੇ ਛੋਟੇ ਤ੍ਰਿਯੁਗੀਨਾਰਾਇਣ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕਰਨ।&lt;ref name =roma&gt;{{Cite book|author= Roma Bradnock|title= Indian Himalaya handbook|work=Kedarnath|pages=113–114|url=https://books.google.com/books?id=TyZGp_YVzb8C&amp;pg=PA114|publisher= Footprint Travel Guides|year= 2000|isbn=9781900949798}}&lt;/ref&gt;

ਤ੍ਰਿਯੁਗੀਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਹਿਮਾਵਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਤਯੁਗ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਸਵਰਗੀ ਵਿਆਹ ਦਾ ਸਥਾਨ ਸੀ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਮੰਦਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਹਵਨ-ਕੁੰਡ ਜਾਂ ਅਗਨੀ-ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸਦੀਵੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਲਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਭਰਾ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਿਰਜਣਹਾਰ-ਦੇਵਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ ਦੇਖ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਵਿਆਹ ਦੀ ਸਹੀ ਜਗ੍ਹਾ ਮੰਦਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ਼ਿਲਾ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.badrikedar.com/temple/Triyuginarayan.html|title=Triyuginarayan Temple|accessdate=25 July 2009|publisher=Kedarnath.com|archive-date=10 ਮਾਰਚ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090310125211/http://www.badrikedar.com/temple/Triyuginarayan.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਇੱਕ ਸਥਾਨ-ਪੁਰਾਣ (ਇੱਕ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ) ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ। ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਲਦੀ ਅੱਗ ਦੀ ਰਾਖ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Mittal|first=Sushil|author2=G.R.Thursby |title= The Hindu world|url = https://books.google.com/books?id=fz6KBkgEacAC&amp;q=Triyuginarayan|work=Triyuginarayan temple|page=480|accessdate=14 August 2009
|publisher= Routledge|year=2004|isbn= 9780415215275}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਅੱਗ ਦੀ ਰਾਖ ਵਿਆਹੁਤਾ ਅਨੰਦ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|}} ਵਿਆਹ ਸਮਾਰੋਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਕੋਈ ਵੀ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਚਾਰ ਕੁੰਡਾਂ ਜਾਂ ਛੋਟੇ ਤਲਾਬਾਂ, ਰੁਦਰ-ਕੁੰਡ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ-ਕੁੰਡ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਤਿੰਨਾਂ ਕੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਹ ਸਰਸਵਤੀ-ਕੁੰਡ ਤੋਂ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ, ਦੰਤਕਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁੰਡਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਬਾਂਝਪਨ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਵਨ-ਕੁੰਡ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਸੁਆਹ ਵਿਆਹੁਤਾ ਅਨੰਦ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

== ਹਵਾਲੇ ==
{{reflist|}}</text>
      <sha1>3g9dszwfxrt3v69dwbmh11b514gjuxk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਜੋਸ਼ੀਮਠ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204973</id>
    <revision>
      <id>849813</id>
      <parentid>844841</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T14:38:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8700" sha1="8badsrqys5pgvkuw0cuehsrz9k0i3n5" xml:space="preserve">ਜੋਸ਼ੀਮਠ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ 'ਜਯੋਤਿਰਮਠ' ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;[https://www.manchalamushafir.com/joshimath/ ਜੋਸ਼ੀਮਠ, ਉੱਤਰਾਖੰਡ]&lt;/ref&gt; ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਰਾਜ ਦੇ ਚਮੋਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ (ਗੜ੍ਹਵਾਲ ਖੇਤਰ) ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਨਗਰ ਪਾਲਿਕਾ ਬੋਰਡ ਵੀ ਹੈ।

ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਬਦਰੀਨਾਥ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://musafirresort.in/badrinath-temple/ |title=ਉਤਰਾਖੰਡ ਵਿੱਚ ਬਦਰੀਨਾਥ ਮੰਦਰ ਬਾਰੇ |access-date=2026-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260822211649/https://musafirresort.in/badrinath-temple/ |archive-date=2026-08-22 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਦੇ ਨੇੜੇ (ਲਗਭਗ 42.9 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ) ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬਦਰੀਨਾਥ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਕਈ ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਮਾਰਗਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੁਆਰੀ ਪਾਸ (Kuari Pass) ਅਤੇ ਵੈਲੀ ਆਫ਼ ਫਲਾਵਰਜ਼ (Valley of Flowers) ਆਦਿ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਦੁਆਰ ਹੈ।

2021 ਵਿੱਚ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਸਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ (ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਧਾਰਾ ਜਾਂ 'ਰਿਜ' 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੋਣਾ) ਕਾਰਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਧੱਸਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਵੀ ਹੋਈ ਹੈ।

== ਇਤਿਹਾਸ ==
7ਵੀਂ ਅਤੇ 11ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਕਾਤਿਊਰੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਕੁਮਾਉਂ ਵਿੱਚ &quot;ਕਟਿਊਰ&quot; (ਆਧੁਨਿਕ ਬੈਜਨਾਥ) ਘਾਟੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਤੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੱਦ ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਕਾਤਿਊਰੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਾਸ਼ੂਦੇਵ ਕਾਤਿਊਰੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਜੋਸ਼ੀਮੱਠ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਬਾਸਦੇਵ ਮੰਦਰ ਵਾਸੂ ਦੇਵ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=handa&gt;O.C.Handa, 2002, History of Uttaranchal, Indus Publishing Company. {{ISBN|9788173871344}}.&lt;/ref&gt; ਵਾਸੂ ਦੇਵ ਬੋਧੀ ਮੂਲ ਦੇ ਸੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਤਿਊਰੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰ (788-820 ਈਸਵੀ) ਦੇ ਇੱਕ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਅਭਿਆਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=handa/&gt;

ਬਦਰੀ ਦੱਤ ਪਾਂਡੇ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਕੁਮਾਉਂ ਕਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ, ਜੋਸ਼ੀਮਠ ਕਾਤਿਊਰ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਅਸਲ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਇਹ ਕਾਰਤੀਕੇਯਪੁਰ (ਆਧੁਨਿਕ ਬੈਜਨਾਥ) ਚਲਾ ਜਾਵੇ। ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਜਾ ਵਾਸੂਦੇਵ ਨਰਸਿੰਘ (ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਅਵਤਾਰ) ਦਾ ਭਗਤ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਗਿਆ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਨਰਸਿੰਘ ਭੇਸ ਬਦਲ ਕੇ ਉਸ ੫ਦੇ ਘਰ ਆਇਆ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਚੜ੍ਹਾਇਆ। ਖਾਣਾ ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵਤਾ ਕੁਝ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਜੇ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਿਸਤਰੇ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤਾ ਦੇਖ ਕੇ ਗੁੱਸਾ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਕੱਢੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਜ਼ਖ਼ਮ ਵਿੱਚੋਂ ਖੂਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਦੁੱਧ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਹ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਭੇਸ ਬਦਲਿਆ ਵਿਅਕਤੀ ਕੋਈ ਆਮ ਆਦਮੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤਾ ਤੋਂ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗੀ। ਦੇਵਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਆਇਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਸਥਾਨ (ਬੈਜਨਾਥ) ਜਾਣ ਦਾ ਸਰਾਪ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਜ਼ਖ਼ਮ ਕਾਰਨ, ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਵੀ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਹੱਥ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇਗਾ, ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਵੇਗਾ।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Pāṇḍe |first=Badarī Datta |url=https://books.google.com/books?id=BXZwQgAACAAJ |title=History of Kumaun: English Version of &quot;Kumaun Ka Itihas&quot; |date=1993 |publisher=Shyam Prakashan |isbn=978-81-85865-01-0 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ਕਾਤਊਰੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ 11ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਪੰਵਾਰ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਉਜਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;handa&quot; /&gt;

== ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ==
ਜੋਸ਼ੀਮਠ 'ਉੱਤਰਮਾਨਯ ਮਠ' ਵਜੋਂ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ (ਬਾਕੀ ਤਿੰਨ ਸ਼ਿੰਗੇਰੀ, ਪੁਰੀ ਅਤੇ ਦਵਾਰਕਾ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਹਨ)। ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋਤਿਰਮਠ (ਜੋਸ਼ੀਮਠ) ਅਥਰਵਵੇਦ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜੋਸ਼ੀਮਠ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਨਰਸਿੰਘ ਮੰਦਰ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।&lt;ref&gt;[https://www.manchalamushafir.com/narsingh-temple-joshimath/ ਨਰਸਿੰਘ ਮੰਦਰ, ਜੋਸ਼ੀਮਠ]&lt;/ref&gt; ਇਹ ਮੰਦਰ ਭਗਵਾਨ ਨਰਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਉਗਰ (ਭਿਆਨਕ) ਰੂਪ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਅੱਧੇ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਅੱਧੇ ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਦਰੀਨਾਥ ਮੰਦਰ ਦੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੌਰਾਨ, ਇਹ ਮੰਦਰ ਭਗਵਾਨ ਬਦਰੀਨਾਥ ਦੇ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;[https://www.manchalamushafir.com/badrinath-temple/ ਉਤਰਾਖੰਡ ਵਿੱਚ ਬਦਰੀਨਾਥ ਮੰਦਰ]&lt;/ref&gt;

ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮੰਦਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵੀ ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਨੇ ਹੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ &quot;108 ਦਿਵਯ ਦੇਸ਼ਮਾਂ&quot; (ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ 108 ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਦਰਾਂ) ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

== ਹਵਾਲੇ ==
{{reflist|}}

{{ਆਧਾਰ|}}</text>
      <sha1>8badsrqys5pgvkuw0cuehsrz9k0i3n5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਧਾਰੀ ਦੇਵੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>205157</id>
    <revision>
      <id>849833</id>
      <parentid>846189</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T18:47:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5425" sha1="c5ra1wako0ak4mxx5wjwtp8ihopp8uz" xml:space="preserve">{{Infobox Hindu temple
| name              = ਧਾਰੀ ਦੇਵੀ
| image             = 
| alt               = 
| caption           = 
| pushpin_map       = ਭਾਰਤੀ ਉੱਤਰਾਖੰਡ
| pushpin_caption   = ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ
| coordinates       = {{coord|30.214|N|78.77592|E|type:landmark_region:IN-UL|display=inline}}
| country           = [[ਭਾਰਤ]]
| state             = [[ਉੱਤਰਾਖੰਡ]]
| district          = [[ਸ੍ਰੀਨਗਰ, ਉੱਤਰਾਖੰਡ]] &lt;br&gt;[[ਪੌੜੀ ਗੜ੍ਹਵਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪੌੜੀ ਗੜ੍ਹਵਾਲ]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dhari Devi Temple {{!}} District Pauri Garhwal, Government of Uttarakhand {{!}} India |url=https://pauri.nic.in/tourist-place/dhari-devi-temple/ |access-date=2025-06-01 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
| location          = ਕਲਿਆਸੌਰ
| elevation_m       = 560
| deity             = [[ਕਾਲੀ]] (ਧਾਰੀ ਦੇਵੀ)
| festival          = [[ਨਵਰਾਤਰੀ]]
| architecture      = ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਵਾਸਤੂਕਲਾ
| temple_quantity   = 
| monument_quantity = 
| inscriptions      = 
| creator           = 
| website           = 
}}
'''ਧਾਰੀ ਦੇਵੀ''' ਉਤਰਾਖੰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਹੈ ਜੋ ਮਾਂ ਧਾਰੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਮਾਂ ਧਾਰੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਕਾਲੀ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਰੂਪ ਅਤੇ ਉਤਰਾਖੰਡ ਤੇ [[ਪੌੜੀ ਗੜ੍ਹਵਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੜ੍ਹਵਾਲ ਖੇਤਰ]] ਦੀ ਰੱਖਿਅਕ ਦੇਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਮੰਦਰ ਇੱਥੇ ਸਥਾਪਿਤ ਮੂਰਤੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਧਾਰੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਉੱਪਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਾਲੀਮਠ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਿਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਦੇਵੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਫਿਰ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;[https://www.manchalamushafir.com/dhari-devi-temple/ ਧਾਰੀ ਦੇਵੀ ਮੰਦਿਰ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਬਾਰੇ]&lt;/ref&gt;

ਧਾਰੀ ਦੇਵੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 108 ਸ਼ਕਤੀ ਪੀਠਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ 'ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਦੇਵੀ ਭਾਗਵਤ' ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.badarikedar.org/content-kedar.aspx?id=56|archive-url=https://web.archive.org/web/20130328065320/http://www.badarikedar.org/content-kedar.aspx?id=56|url-status=dead|title=Badarikedar.org|archive-date=28 March 2013|website=www.badarikedar.org}}&lt;/ref&gt;  ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਅਕਸਰ ਚਾਰਧਾਮ ਜਾਂ ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਇੱਥੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{cite news |author=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |title= Goddess Dhari Devi's wrath behind Uttarakhand devastation, believe locals |url= http://post.jagran.com/goddess-dhari-devis-wrath-behind-uttarakhand-devastation-believe-locals-1372155557 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130629012224/http://post.jagran.com/goddess-dhari-devis-wrath-behind-uttarakhand-devastation-believe-locals-1372155557 |url-status= dead |archive-date= 29 June 2013 |work= Jagran |date= 2013-06-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TimesOfIndia&quot;&gt;{{cite news |last= Kumar |first= Yogesh |date= 2017-02-26 |title= Dhari devi temple on river Alaknanda awaits relocation since 3 years |url= https://timesofindia.indiatimes.com/city/dehradun/dhari-devi-temple-on-river-alaknanda-awaits-relocation-since-3-yrs/articleshow/57349486.cms |work= The Times Of India}}&lt;/ref&gt;

== ਭੂਗੋਲ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ ==
ਧਾਰੀ ਦੇਵੀ ਮੰਦਰ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਗੜ੍ਹਵਾਲ ਹਿਮਾਲਿਆ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਅਤੇ ਰੁਦਰਪ੍ਰਯਾਗ ਕਸਬੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਲਿਆਸੌਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।

ਇਹ ਮੰਦਰ ਅਲਕਨੰਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ 560 ਮੀਟਰ (1,837 ਫੁੱਟ) ਦੀ ਉਚਾਈ 'ਤੇ ਬਣੇ ਇੱਕ ਕੰਕਰੀਟ ਦੇ ਚਬੂਤਰੇ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://musafirresort.in/dhari-devi-temple/ |title=ਧਾਰੀ ਦੇਵੀ ਮੰਦਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ |access-date=2026-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260903034452/https://musafirresort.in/dhari-devi-temple/ |archive-date=2026-09-03 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{reflist|}}

{{ਆਧਾਰ|}}</text>
      <sha1>c5ra1wako0ak4mxx5wjwtp8ihopp8uz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਬਿੱਗ ਬੌਸ (ਹਿੰਦੀ ਟੀਵੀ ਲੜੀ) ਸੀਜ਼ਨ 20</title>
    <ns>0</ns>
    <id>205223</id>
    <revision>
      <id>849883</id>
      <parentid>846728</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T03:28:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>849883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57692" sha1="g9um6yrgqlsdma8xpf9op6facqgo06t" xml:space="preserve">{{Infobox television season
| season_number        = 20
| image                = Bigg Boss Hindi Season 20.1 logo.jpg
| image_size           = 250px
| caption              = 
| italic_title         = 
| bgcolour             = #D4AF37
| module1              = {{Infobox reality competition season
| presenter            = [[ਸਲਮਾਨ ਖਾਨ]]
| num_days             = 105
| num_housemates       = 16
| winner               = 
| runner_up            = 
}}
}}
'''[[ਬਿੱਗ ਬੌਸ (ਹਿੰਦੀ ਟੀਵੀ ਲੜੀ)|ਬਿੱਗ ਬੌਸ]] 20''', ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਿੱਗ ਬੌਸ: ਤਥਾਸ-ਤੂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਰਤੀ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਰਿਐਲਿਟੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਜ਼ [[ਬਿੱਗ ਬੌਸ (ਹਿੰਦੀ ਟੀਵੀ ਲੜੀ)|ਬਿੱਗ ਬੌਸ]] ਦਾ ਵੀਹਵਾਂ ਸੀਜ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ 6 ਸਤੰਬਰ 2026 ਨੂੰ ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ ਉੱਤੇ ਹੋਇਆ ਅਤੇ [[ਡਿਜ਼ਨੀ+ ਹੌਟਸਟਾਰ|ਜਿਓ ਹੌਟਸਟਾਰ]] ਉੱਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਟ੍ਰੀਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Banerjee |first=Urmimala |date=2026-08-04 |title=Salman Khan Unveils ‘Bigg Boss 20’ Promo Promises Karan Arjun Twist This Season |url=https://varietyindia.com/salman-khan-unveils-bigg-boss-20-promo-promises-karan-arjun-twist-this-season/ |access-date=2026-08-04 |website=Variety India |language=en-US}}&lt;/ref&gt; [[ਸਲਮਾਨ ਖਾਨ]] ਲਗਾਤਾਰ ਸਤਾਰ੍ਹਵੇਂ ਸੀਜ਼ਨ ਲਈ ਸ਼ੋਅ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-07-20 |title=Salman Khan to host Bigg Boss 20 in India with six editions |url=https://thenewsmill.com/2026/07/salman-khan-to-host-bigg-boss-20-as-six-editions-launch-in-september/ |access-date=2026-07-21 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-08-04 |title=Colors &amp; JioHotstar confirm September launch for 'Bigg Boss 20' |url=https://www.bizasialive.com/colors-jiohotstar-confirm-september-launch-for-bigg-boss-20/ |access-date=2026-08-04 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ (ਨਿਰਮਾਣ) ==

=== ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਥੀਮ ===
ਸੀਜ਼ਨ ਦੀ ਟੈਗਲਾਈਨ &quot;ਤਥਾਸ-ਤੂ&quot; ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ &quot;ਵਰਦਾਨ&quot; ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਜੀਵਨਦਾਨ ਭਾਵ ਸ਼ੋਅ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦ &quot;that's two&quot; ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mukhopadhyay |first=Anindita |date=2026-08-12 |title=Bigg Boss 20 trailer out; Salman Khan introduces 'Extra Jeevan Daan' and a game with no safe play |url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/tv/bigg-boss-20-trailer-out-salman-khan-introduces-extra-jeevan-daan-and-a-game-with-no-safe-play-2026-08-12-1051119 |access-date=2026-08-12 |website=India TV News |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਰਿਲੀਜ਼ ===
20 ਜੁਲਾਈ 2026 ਨੂੰ, ਜਿਓਸਟਾਰ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਲਮਾਨ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਹੋਸਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਬਿੱਗ ਬੌਸ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਵੀਹਵੇਂ ਸੀਜ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਸਤੰਬਰ 2026 ਵਿੱਚ ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ ਅਤੇ [[ਡਿਜ਼ਨੀ+ ਹੌਟਸਟਾਰ|ਜੀਓ ਹੌਟਸਟਾਰ]] ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਨੈਟਵਰਕ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਛੇ ਬਿੱਗ ਬੌਸ ਖੇਤਰੀ ਐਡੀਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Livemint |date=2026-07-20 |title=JioStar bets big on Bigg Boss: Salman Khan, Mohanlal, Sourav Ganguly &amp; other mega stars headline six-language expansion |url=https://www.livemint.com/entertainment/jiostar-bets-big-on-bigg-boss-salman-khan-mohanlal-sourav-ganguly-other-mega-stars-headline-six-language-expansion-11784549282474.html |access-date=2026-07-21 |website=mint |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=MSN |url=https://www.msn.com/en-in/news/insight/bigg-boss-20-reveals-new-logo-as-six-editions-set-for-launch/gm-GM8AB0AB92?gemSnapshotKey=GM8AB0AB92-snapshot-3&amp;uxmode=ruby |access-date=2026-07-23 |website=www.msn.com}}&lt;/ref&gt;

ਸ਼ੋਅ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਪਹਿਲੀ ਝਲਕ ਅਤੇ ਲੋਗੋ 21 ਜੁਲਾਈ 2026 ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-20-salman-khan-hosted-bb-hindi-returns-with-an-all-new-eye-for-its-milestone-20th-season/articleshow/132536352.cms|title=Bigg Boss 20: Salman Khan hosted BB Hindi returns with an all-new eye logo for its milestone 20th season|date=2026-07-21|work=The Times of India|access-date=2026-07-21|issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-07-21 |title=First look of 'Bigg Boss 20' logo unveiled |url=https://www.bizasialive.com/first-look-of-bigg-boss-20-logo-unveiled/ |access-date=2026-07-22 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਸਤ 2026 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਟੀਜ਼ਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੇ 6 ਸਤੰਬਰ 2026 ਦੀ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਮਿਤੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸੀਜ਼ਨ ਦੇ &quot;ਤਥਾਸ-ਤੂ&quot; ਥੀਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bigg Boss 20 Promo: सलमान खान की घोड़े संग एंट्री, इस बार 'करण अर्जुन' वाला ट्विस्ट, रिलीज डेट का भी ऐलान |url=https://navbharattimes.indiatimes.com/tv/bigg-boss/bigg-boss-20-official-promo-out-salman-khan-reveals-karan-arjun-twist-in-the-game-premiere-date-6-september/articleshow/132851454.cms |access-date=2026-08-04 |website=Navbharat Times |language=hi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-08-04 |title=Bigg Boss 20 teaser: Salman Khan returns as host, hints at a Karan-Arjun angle, ‘ek se bhale do’ |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/bigg-boss-20-teaser-salman-khan-returns-as-host-hints-at-a-karan-arjun-angle-ek-se-bhale-do-10817085/ |access-date=2026-08-04 |website=The Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bigg Boss 20: New Arena twist sparks 'favouritism' debate among fans |url=https://www.mid-day.com/entertainment/television-news/article/bigg-boss-20-new-arena-twist-sparks-favouritism-debate-among-fans-23643515 |access-date=2026-08-07 |website=Mid-Day}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jhunjhunwala |first=Sanchita |date=2026-08-06 |title=Bigg Boss 20 Teaser: Salman Khan Drops Another Hint As He Goes ‘Tathas-Two’ |url=https://www.idiva.com/entertainment/tv/bigg-boss-20-teaser-salman-khan-drops-another-hint-as-he-goes-tathas-two/18097778 |access-date=2026-08-07 |website=iDiva |language=en}}&lt;/ref&gt; ਗੇਮਪਲੇ ਮਕੈਨਿਕਸ ਉੱਤੇ ਵੱਧ ਚਾਨਣਾ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਪੂਰੀ-ਲੰਬਾਈ ਦਾ ਟ੍ਰੇਲਰ 12 ਅਗਸਤ 2026 ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Yadav |first=Monica |date=2026-08-12 |title=Bigg Boss 20 trailer sees Salman Khan bringing ‘extra jeevan daan’ twist: ‘It isn't as straightforward as it sounds’ |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/tv/bigg-boss-20-trailer-sees-salman-khan-bringing-extra-jeevan-daan-twist-bigg-boss-colors-jiohotstar-101786517783960.html |access-date=2026-08-12 |website=Hindustan Times |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mukherjee |first=Akankshya |date=2026-08-12 |title=Bigg Boss 20 Trailer Out! Salman Khan Unveils New Season's Biggest Twist Where Every Player Gets An Extra Life- Watch |url=https://www.bollywoodbubble.com/tv/bigg-boss-20-trailer-out-salman-khan-unveils-new-season-biggest-twist-where-every-player-gets-an-extra-life-watch/ |access-date=2026-08-12 |website=Bollywood Bubble |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

4 ਸਤੰਬਰ 2026 ਨੂੰ, [[ਡਿਜ਼ਨੀ+ ਹੌਟਸਟਾਰ|ਜਿਓਹੋਟਸਟਾਰ]] ਅਤੇ ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ ਨੇ ਪ੍ਰਮੋਸ਼ਨਲ ਕਲਿੱਪ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ [[ਈਸ਼ਾ ਰਿਖੀ]] ਅਤੇ [[ਕਨਿਕਾ ਮਾਨ]] ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-20-promo-kanika-mann-wins-hearts-with-her-performance-new-promo-sparks-buzz-ahead-of-premiere/articleshow/133796817.cms|title=Bigg Boss 20 promo: Kanika Mann wins hearts with her performance? New Promo sparks buzz ahead of premiere|date=2026-09-05|work=The Times of India|access-date=2026-09-06|issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jhunjhunwala |first=Sanchita |date=2026-09-05 |title=Bigg Boss 20: Did Badshah’s Ex-Wife Isha Rikhi Break Down In New Promo? |url=https://www.idiva.com/entertainment/tv/salman-khan-bigg-boss-20-did-badshah-ex-wife-isha-rikhi-break-down-in-new-promo/18098112 |access-date=2026-09-06 |website=iDiva |language=en}}&lt;/ref&gt; 5 ਸਤੰਬਰ 2026 ਨੂੰ, ਰੈਪਰ ਯੰਗ ਡੀਐਸਏ ਨੂੰ ਫ਼ੀਚਰ ਕਰਦਾ ਇੱਕ ਟੀਜ਼ਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਗੀਤ ''ਯੇਦਾ ਯੁੰਗ'' ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Instagram |url=https://www.instagram.com/reel/Dc5Us4Qqdjx/?stkn=MTd1a2NoNGwycXd5Nw== |access-date=2026-09-06 |website=www.instagram.com}}&lt;/ref&gt; ਉਸੇ ਦਿਨ, ਅਦਾਕਾਰ-ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਮਨੋਜ ਤਿਵਾੜੀ ਆਪਣੀ ਧੀ ਰਿਤੀ ਤਿਵਾੜੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੋਸ਼ਨਲ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bigg Boss 20: Salman Khan recreates Manoj Tiwari’s viral baap meme with his daughter |url=https://www.mid-day.com/entertainment/television-news/article/bigg-boss-20-salman-khan-recreates-manoj-tiwaris-viral-baap-meme-with-his-daughter-23648609 |access-date=2026-09-06 |website=Mid-Day}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-09-06 |title=Bigg Boss 20: Manoj Tiwari’s daughter Rhiti Tiwari set to enter Salman Khan’s show - Watch promo |url=https://www.india.com/entertainment/tv/bigg-boss-20-manoj-tiwari-daughter-rhiti-tiwari-set-to-enter-salman-khans-show-watch-promo-8517734/ |access-date=2026-09-06 |website=India.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ਕਾਸਟਿੰਗ ===
25 ਅਗਸਤ 2026 ਨੂੰ, [[ਡਿਜ਼ਨੀ+ ਹੌਟਸਟਾਰ|ਜੀਓ ਹੌਟਸਟਾਰ]] ਅਤੇ ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ ਨੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵੋਟਿੰਗ ਪਹਿਲਕਦਮੀ &quot;ਫੈਨਜ਼ ਕਾ ਫੈਸਲਾ&quot; ਦੀ ਮੁੜ-ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਜੋ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 19ਵੇਂ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜੀਓ ਹੌਟਸਟਾਰ ਐਪ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ, ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦੋ ਸੰਭਾਵਿਤ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਵੋਟ ਦੇਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵੋਟਿੰਗ ਦੀ ਮਿਆਦ 25 ਅਗਸਤ ਤੋਂ 2 ਸਤੰਬਰ 2026 ਤੱਕ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Vaigankar |first=Shukrta |date=2026-08-25 |title=Bigg Boss 20 voting: Rhiya Ahir vs Love Gill - Fans to decide who enters the house |url=https://businessupturn.com/entertainment/television/bigg-boss/bigg-boss-20-voting-rhiya-ahir-vs-love-gill-fans-to-decide-who-enters-the-house/ |access-date=2026-08-25 |website=Business Upturn |language=en-IN}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Riya_Ahir&quot;&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-20-riya-ahir-viral-girl-who-stopped-police-van-during-neet-protest-to-enter-the-show-fans-to-choose-between-her-and-love-gill/articleshow/133500609.cms|title=Bigg Boss 20: Riya Ahir, viral girl who stopped police van during NEET protest, to enter the show? Fans to choose between her and Love Gill|date=2026-08-25|work=The Times of India|access-date=2026-08-25|issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt; ਦੋ ਉਮੀਦਵਾਰ [[ਰੀਆ ਅਹੀਰ]] ਅਤੇ [[ਲਵ ਗਿੱਲ]] ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Banerjee |first=Urmimala |date=2026-08-25 |title=‘Bigg Boss 20’: Rhiya Ahir Or Love Gill? Salman Khan Announces That Decision Rests On Audience |url=https://varietyindia.com/bigg-boss-20-rhiya-ahir-or-love-gill-salman-khan-announces-that-decision-rests-on-audience/ |access-date=2026-08-25 |website=Variety India |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Singh |first=Simran |title=Bigg Boss 20: Salman Khan asks fans to help him, grants them power to CONFIRM a housemate among..., netizens react |url=https://www.dnaindia.com/bollywood/report-bigg-boss-20-salman-khan-asks-fans-to-help-him-grants-them-power-to-confirm-a-housemate-3219173 |access-date=2026-08-25 |website=DNA India |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ਅੱਖ ਵਾਲਾ ਲੋਗੋ ===
ਸੀਜ਼ਨ ਦੇ ਲੋਗੋ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁ-ਰੰਗੀਨ ਜਿਓਮੈਟਰਿਕ ਆਈਰਿਸ (ਜਾਮਨੀ, ਨੀਲੇ, ਲਾਲ, ਸੰਤਰੀ ਅਤੇ ਟੀਲ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ) ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਟਾਈਲਾਈਜ਼ਡ ਅੱਖ ਹੈ ਜੋ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁਨਹਿਰੀ ਝਲਕ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਧਾਤੂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਰੂਪ ਰੇਖਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ &quot;ਬਿੱਗ ਬੌਸ&quot; ਸ਼ਬਦ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਨੈਟਵਰਕ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸੀਜ਼ਨ ਦੇ &quot;ਤਥਾਸ-ਤੂ&quot; ਥੀਮ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਅਤੇ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-07-21 |title=Bigg Boss 20 finally CONFIRMED? Salman Khan returns as makers UNVEIL brand new eye logo |url=https://www.bollywoodlife.com/bigg-boss/bigg-boss-20-finally-confirmed-salman-khan-returns-as-makers-unveil-brand-new-eye-logo-3357930/ |access-date=2026-07-21 |website=Bollywood Life |language=en}} {{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/bigg-boss-20-announced-salman-khan-returns-as-host-for-new-season-contestants-list-premiere-date-and-where-to-watch-on-ott/articleshow/132550353.cms?from=mdr|title=Bigg Boss 20 announced: Salman Khan returns as host for new season. Contestants list, premiere date, and where to watch on OTT|date=2026-07-22|work=The Economic Times|access-date=2026-07-23|issn=0013-0389}}&lt;/ref&gt;

=== ਪ੍ਰਸਾਰਣ ===
[[ਬਿੱਗ ਬੌਸ (ਹਿੰਦੀ ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼) ਸੀਜ਼ਨ 19|ਪਿਛਲੇ ਸੀਜ਼ਨ]] ਦੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਰਣਨੀਤੀ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਸ਼ੋਅ ਡਿਜੀਟਲ ਸਟ੍ਰੀਮਿੰਗ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਐਪੀਸੋਡ ਜਿਓਹੋਟਸਟਾਰ 'ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਤ 9 ਵਜੇ (ਭਾਰਤੀ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ) 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ 'ਤੇ ਰਾਤ 10:30 (ਭਾਰਤੀ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-08-04 |title=Bigg Boss 20: Salman Khan Show To Premiere On September 6, Bhaijaan Shares Cryptic 'Karan-Arjun' Hint |url=https://www.timesnownews.com/entertainment-news/tv/bigg-boss-20-salman-khan-show-to-premiere-on-september-6-bhaijaan-shares-cryptic-karan-arjun-hint-article-155248063 |access-date=2026-08-04 |website=TimesNow |language=en}}&lt;/ref&gt; 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

=== ਘਰ ===
ਫਿਲਮ ਸਿਟੀ, ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ''ਬਿੱਗ ਬੌਸ 20'' ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੰਗੀਨ &quot;ਵੰਡਰਲੈਂਡ&quot; ਥੀਮ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਤਿਵਾਦੀ ਕਲਪਨਾ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਤੱਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਵਰਸ਼ਾ ਜੈਨ ਦੁਆਰਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਹ ਘਰ ਲਗਭਗ 10,000 ਵਰਗ ਫੁੱਟ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ 104 ਕੈਮਰੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-09-03 |title=Bigg Boss 20 house tour: Shark-themed pool, teapot throne and the mystery of Room 20 |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/bigg-boss-20-house-tour-shark-themed-pool-teapot-throne-and-the-mystery-of-room-20-10861231/ |access-date=2026-09-03 |website=The Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt;

* ਲਿਵਿੰਗ ਏਰੀਆ: ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸੋਫਾ, ਇੱਕ 12-ਸੀਟਰ ਡਾਇਨਿੰਗ ਟੇਬਲ, ਪੈਰਾਸ਼ੂਟ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਬੈਠਣ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗੁਲਾਬੀ ਚਾਹ-ਪਿਆਲੀਨੁਮਾ ਮੁਜੱਸਮਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੰਘਾਸਣ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bigg Boss 20 House Inside Photos: Salman Khan's Show Gets Colourful Jungle-Themed Makeover With BB Food Truck, Secret Room &amp; More- See PICS |url=https://www.freepressjournal.in/entertainment/bigg-boss-20-house-inside-photos-salman-khans-show-gets-colourful-jungle-themed-makeover-with-bb-food-truck-secret-room-more-see-pics |access-date=2026-09-03 |website=Free Press Journal |language=en}}&lt;/ref&gt;
* ਰਸੋਈ &quot;ਬੀ. ਬੀ. ਫੂਡ ਟਰੱਕ&quot; ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭੋਜਨ-ਟਰੱਕ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਰਸੋਈ ਸੈੱਟਅਪ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=G |first=Vikram |date=2026-09-03 |title=Bigg Boss 20 house first look: Giant teapot couch, BB Food Truck unveiled |url=https://www.newkerala.com/news/a/bigg-boss-20-first-look-giant-teapot-couch-509.htm |access-date=2026-09-03 |website=NewKerala.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
* ਬੈੱਡਰੂਮ: 17 ਬਿਸਤਰੇ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸਜਾਵਟ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਬਿੱਛੂ ਅਤੇ ਗਿਰਗਿਟ, ਮਸ਼ਰੂਮ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਕੰਧ ਤੱਤ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-09-03 |title=Bigg Boss 20 House: Whale-Shaped Pool To Gorilla Entrance; Take Sneak-Peek Of Salman Khan Show |url=https://www.timesnownews.com/entertainment-news/tv/bigg-boss-20-house-whale-shaped-pool-to-gorilla-entrance-take-sneak-peek-of-salman-khan-show-photo-gallery-156037878 |access-date=2026-09-03 |website=TimesNow |language=en}}&lt;/ref&gt;
* ਬਾਥਰੂਮ: ਇੱਕ ਅੱਪਸਾਇਡ-ਡਾਉਨ ਨਿਓਨ-ਗੁਲਾਬੀ ਖਰਗੋਸ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਬੈਠਣ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਮੁਅੱਤਲ ਚਿੰਪੈਂਜ਼ੀ ਸਜਾਵਟ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Godboley |first=Adya |date=2026-09-04 |title=Bigg Boss 20 House: Salman Khan’s Show Adds a Whimsical Twist with Two New Mystery Doors |url=https://www.idiva.com/entertainment/tv/bigg-boss-20-house-salman-khan-show-adds-whimsical-twist-two-new-mystery-doors/18098104 |access-date=2026-09-04 |website=iDiva |language=en}}&lt;/ref&gt;
* ਗਾਰਡਨ/ਆਊਟਡੋਰ ਖੇਤਰਃ ਇੱਕ ਸ਼ਾਰਕ-ਥੀਮ ਵਾਲਾ ਸਵਿਮਿੰਗ ਪੂਲ, ਇੱਕ ਫੁੱਲਦਾਰ ਟੈਪ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਬੈਠਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸੱਪ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ ਦਰੱਖਤ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;indiatvnews&quot;&gt;{{Cite web |last=Mukhopadhyay |first=Anindita |date=2026-09-03 |title=Bigg Boss 20 house first look out; giant snake in garden, octopus chess and mysterious Room No. 20 |url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/tv/bigg-boss-20-house-first-look-out-giant-snake-in-garden-octopus-chess-and-mysterious-room-no-20-salman-khan-2026-09-03-1053224 |access-date=2026-09-03 |website=India TV News |language=en}}&lt;/ref&gt;
* ਕਮਰਾ 20: ਵੀਹਵੇਂ ਸੀਜ਼ਨ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਕਮਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਿਛਲੇ ਸੀਜ਼ਨ ਤੋਂ ਅਸੈਂਬਲੀ ਰੂਮ ਦੀ ਥਾਂ. ਇਸ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅਣਐਲਾਨਿਆ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਦੂਜੇ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਵੀ ਜਨਤਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Singh |first=Sardar Sarabjoth |date=2026-09-03 |title=Video tour of Bigg Boss 20 house: Bedroom to grand lawn |url=https://www.siasat.com/video-tour-of-bigg-boss-20-house-bedroom-to-grand-lawn-3535844/ |access-date=2026-09-03 |website=The Siasat Daily |language=en}}&lt;/ref&gt;
* ਕਮਰਾ 2X: ਇੱਕ ਰਹੱਸਮਈ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੁਮਾਂਚਕ ਮੋੜ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਗੁਪਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;indiatvnews&quot; /&gt;

ਵਧੇਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮੀ ਜਾਨਵਰ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸਥਾਪਨਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਿੱਗ ਬੌਸ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-09-03 |title=Bigg Boss 20 house reveals giant teapot couch and themed food truck |url=https://thenewsmill.com/2026/09/bigg-boss-20-house-reveals-giant-teapot-couch-and-themed-food-truck/ |access-date=2026-09-03 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== ਘਰ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:85%; line-height:25px; width:fit;&quot;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;background:#D4AF37;&quot; |ਸੰਖਿਆ
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;background:#D4AF37;&quot; |ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;background:#D4AF37;&quot; |ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਦਾ ਦਿਨ
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;background:#D4AF37;&quot; |ਬਾਹਰ ਹੋਣ ਦਾ ਦਿਨ
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;background:#D4AF37;&quot; |ਸਥਿਤੀ
|-
|1
|ਆਸਿਫ਼
|ਦਿਨ 1
|
|
|-
|2
|ਅਮਨ
|ਦਿਨ 1
|
|
|-
|3
|ਅਮਰਪਾਲੀ
|ਦਿਨ 1
|
|
|-
|4
|ਅਰਿਸ਼ਫਾ
|ਦਿਨ 1
|
|
|-
|5
|ਗੁੱਲੂ 
|ਦਿਨ 1
|
| style=&quot;background:#cfc;&quot; |''{{Nowrap|''ਘਰ ਦਾ ਕਪਤਾਨ''}}''
|-
|6
|ਈਸ਼ਾ
|ਦਿਨ 1
|
|
|-
|7
|ਕਨਿਕਾ
|ਦਿਨ 1
|
|
|-
|8
|ਲਵ
|ਦਿਨ 1
|
|
|-
|9
|ਮਾਹੀ
|ਦਿਨ 1
|
|
|-
|10
|ਮੈਰੀ
|ਦਿਨ 1
|
|
|-
|11
|ਕਾਜ਼ੀ
|ਦਿਨ 1
|
|
|-
|12
|ਰੀਤੀ
|ਦਿਨ 1
|
|
|-
|13
|ਸਕਾਊਟ
|ਦਿਨ 1
|
|
|-
|14
|ਉਦਿਤੀ
|ਦਿਨ 1
|
|
|-
|15
|ਯੰਗ ਡੀਐਸਏ
|ਦਿਨ 1
|
|
|-
|16
|ਰੋਹੇਦ
|ਦਿਨ 1
|ਦਿਨ 14
| {{Eliminated|ਬੇਦਖ਼ਲ}}
|}

== ਘਰ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ==
ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਘਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸ਼ੋਅ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਸਨ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bigg Boss 20 confirmed contestants live updates: Kanika Mann, Asif Khan, Mary Kom and others enter Salman Khan’s reality show |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/bigg-boss-20-confirmed-contestants-live-updates-kanika-mann-asif-khan-mary-kom-and-others-enter-salman-khans-reality-show/articleshow/133842230.cms?from=mdr |access-date=7 September 2026 |website=The Economic Times}}&lt;/ref&gt;

=== ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ===

* [[ਕਨਿਕਾ ਮਾਨ]]-''ਗੁੱਡਨ ਤੁਮਸੇ ਨਾ ਹੋ ਪਾਏਗਾ'', ਫੀਅਰ ਫੈਕਟਰ ਖਤਰੋਂ ਕੇ ਖਿਲਾੜੀ 12 ਅਤੇ ''[[ਨਾਗਿਨ (ਟੀਵੀ ਲੜੀ 2015)|ਨਾਗਿਨ 7]]'' ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 September 2026 |title=Kanika Mann shares the myth she wants to break by entering Salman Khan’s Bigg Boss 20 |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/kanika-mann-shares-the-myth-she-wants-to-break-by-entering-bigg-boss-20-10865633/ |access-date=7 September 2026 |website=The Indian Express}}&lt;/ref&gt;
* ਆਸਿਫ ਖਾਨ-''ਪੰਚਾਇਤ'' ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਅਦਾਕਾਰ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 September 2026 |title=Bigg Boss 20 में जा रहे पंचायत के ‘दामाद जी’, मिर्जापुर में भी मचा चुके भौकाल |url=https://www.aajtak.in/entertainment/television/story/salman-khan-bigg-boss-20-panchayat-mirzapur-series-actor-aasif-khan-confirmed-contestant-tmovj-dskc-2637656-2026-09-06 |access-date=7 September 2026 |website=Aaj Tak}}&lt;/ref&gt;
* [[ਕਾਜ਼ੀ ਤੌਕੀਰ]]-''ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਗੁਰੂਕੁਲ'' ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਗਾਇਕ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 September 2026 |title=कौन हैं काजी तौकीर, जिसने अरिजीत सिंह को चटाई थी धूल, ‘बिग बॉस 20’ में आते ही छा गए ‘अफगान जलेबी’ स्टार |url=https://www.indiatv.in/entertainment/tv/who-is-qazi-touqeer-man-who-beat-arijit-singh-afghan-jalebi-star-made-splash-upon-entering-bigg-boss-20-2026-09-07-1241778 |access-date=7 September 2026 |website=India TV}}&lt;/ref&gt;
* [[ਈਸ਼ਾ ਰਿਖੀ]]-ਰੈਪਰ [[ਬਾਦਸ਼ਾਹ (ਰੈਪਰ)|ਬਾਦਸ਼ਾਹ]] ਦੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਪਤਨੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 September 2026 |title=After announcing divorce with Badshah, Isha Rikhi joins Bigg Boss 20: ‘No one can break me’ |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/isha-rikhi-joins-bigg-boss-20-after-divorce-with-badshah-no-one-can-break-me-10861553/lite/ |access-date=7 September 2026 |website=The Indian Express}}&lt;/ref&gt;
* ਆਮ੍ਰਪਾਲੀ ਦੂਬੇ-ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਭੋਜਪੁਰੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tapiawala |first=Shachi |date=7 September 2026 |title=Bigg Boss 20 contestant Amrapali Dubey: All about her rumoured affair with ex-Bigg Boss contestant and Bhojpuri star Nirahua |url=https://www.moneycontrol.com/entertainment/tv/all-about-bigg-boss-20-contestant-amrapali-dubey-her-rumoured-affair-with-ex-bigg-boss-contestant-and-bhojpuri-star-nirahua-article-14023997.html/amp |access-date=7 September 2026 |website=Moneycontrol}}&lt;/ref&gt;
* ਰੋਹੇਦ ਖਾਨ-ਮਾਡਲ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 September 2026 |title=Bigg Boss 20: Rohed Khan recalls an incident from Tiger Zinda Hai; says ‘I manifested on the film set that one day I would work with Salman Khan’ |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-20-rohed-khan-recalls-an-incident-from-tiger-zinda-hai-says-i-manifested-on-the-film-set-that-one-day-i-would-work-with-salman-khan/articleshow/133849070.cms |access-date=7 September 2026 |website=The Times of India}}&lt;/ref&gt;
* ਲਵ ਗਿੱਲ-ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਜੋ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਨੇਮਾ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-20-from-karan-aujlas-music-video-debut-to-punjabi-films-all-about-the-reality-show-contestant-love-gill/articleshow/133761206.cms|title=Bigg Boss 20: From Karan Aujla’s music video debut to Punjabi films; all about the reality show contestant Love Gill|last=ETimes.in|date=4 September 2026|work=The Times of India|access-date=7 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* ਯੁੰਗ ਡੀਐਸਏ-ਰੈਪਰ ਆਪਣੇ ਟਰੈਕ &quot;ਯੇਦਾ ਯੁੰਗ&quot; ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://punemirror.com/city/pune/who-is-yung-dsa-pune-rapper-bigg-boss-20/|title=Who Is Yung DSA? Pune Rapper Bigg Boss 20|work=Pune Mirror|access-date=7 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[ਮੈਰੀ ਕੋਮ|ਮੈਰੀ ਕਾਮ]]-ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਸ਼ੁਕੀਨ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਉਹ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 2012 ਦੇ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਓਲੰਪਿਕ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-20-from-olympic-glory-to-marriage-controversy-and-separation-from-former-husband-all-about-boxing-legend-mary-kom/articleshow/133824494.cms|title=Bigg Boss 20: From Olympic glory to marriage controversy and separation from former husband; all about boxing legend Mary Kom|date=6 September 2026|work=The Times of India|access-date=7 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* ਤਨਮੇ &quot;ਸਕੂਟਓਪੀ&quot; ਸਿੰਘ-ਈਸਪੋਰਟਸ ਖਿਡਾਰੀ ਅਤੇ ਸਟ੍ਰੀਮਰ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-20-from-pubg-mobile-star-to-popular-gaming-creator-and-earning-rs-30-lakhs-a-month-all-about-tanmay-singh-aka-scoutop/articleshow/133862958.cms|title=Bigg Boss 20: From PUBG Mobile star to popular gaming creator and earning Rs 30 lakhs a month; all about Tanmay Singh aka ScoutOP|date=7 September 2026|work=The Times of India|access-date=7 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* ਅਰਿਸ਼ਫਾ ਖਾਨ-ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰਭਾਵਕ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/entertainment/television/story/who-is-arishfa-khan-influencer-actor-with-29-million-followers-now-on-bigg-boss-20-2988818-2026-09-07|title=Who is Arishfa Khan, influencer-actor with 29 million followers now on Bigg Boss 20?|date=7 September 2026|work=India Today|access-date=7 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* ਕੁਸ਼ਲ &quot;ਗੁੱਲੂ&quot; ਤੰਵਰ-ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਜੋ ''[[ਐਮਟੀਵੀ ਰੋਡੀਸ|ਰੋਡੀਜ਼ XX]]'', ''ਸਪਲਿਟਵਿਲਾ X6'' ਅਤੇ ਮਾਂ ਹੈ ਨਾ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.news18.com/movies/television/bigg-boss-20-who-is-kushal-tanwar-aka-gullu-meet-the-two-time-reality-show-winner-ws-kl-10313076.html|title=Bigg Boss 20: Who Is Kushal Tanwar aka Gullu? Meet The Two-Time Reality Show Winner|work=News18|access-date=7 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* ਅਮਨ ਗਾਂਧੀ-ਅਦਾਕਾਰ ''ਭਾਗਿਆ ਲਕਸ਼ਮੀ'' ਅਤੇ ਕਿਊਂਕੀ ਰਿਸ਼ਤੋ ਕੇ ਭੀ ਰੂਪ ਬਦਲੇ ਹੈਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/aman-gandhi-reveals-why-he-had-to-reject-bigg-boss-ott-before-joining-bigg-boss-20-10865259/|title=Aman Gandhi reveals why he had to reject Bigg Boss OTT before joining Bigg Boss 20|date=6 September 2026|work=The Indian Express|access-date=7 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* ਉਦਿਤੀ ਸਿੰਘ-ਅਭਿਨੇਤਰੀ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://theblunttimes.in/bigg-boss-20-who-is-uditi-singh-actress-and-model-enters-salman-khans-reality-show/71406/|title=Bigg Boss 20: Who is Uditi Singh? Actress and model enters Salman Khan's reality show|work=The Blunt Times|access-date=7 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* ਰਿਤੀ ਤਿਵਾੜੀ-ਗਾਇਕ, ਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ''[[ਬਿੱਗ ਬੌਸ (ਹਿੰਦੀ ਟੀਵੀ ਲੜੀ) ਸੀਜ਼ਨ 4|ਬਿੱਗ ਬੌਸ 4]]'' ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਮਨੋਜ ਤਿਵਾੜੀ ਦੀ ਧੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/entertainment/television/story/who-is-rhiti-tiwari-singer-songwriter-and-manoj-tiwaris-daughter-entering-bigg-boss-20-2988261-2026-09-06|title=Who is Rhiti Tiwari, singer-songwriter and Manoj Tiwari's daughter entering BB 20|date=6 September 2026|work=India Today|access-date=7 September 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[ਮਾਹੀ ਵਿਜ]]-ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਜੋ '''ਲਗੀ ਤੁਮਸੇ ਲਗਨ''&lt;nowiki/&gt;' ਅਤੇ 'ਸ਼ਹਿਰ-ਹੋਨੇ ਕੋ ਹੈ' ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ''ਝਲਕ ਦਿਖਲਾ ਜਾ 4'', ''ਨੱਚ ਬੱਲੀਏ 5'' ਅਤੇ ''ਖਤਰੋਂ ਕੇ ਖਿਲਾੜੀ 7'' ਲਈ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ''[[ਬਿੱਗ ਬੌਸ (ਹਿੰਦੀ ਟੀਵੀ ਲੜੀ) ਸੀਜ਼ਨ 15|ਬਿੱਗ ਬੌਸ 15]]'' ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਜੈ ਭਾਨੁਸ਼ਾਲੀ ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਪਤਨੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.wionews.com/entertainment/mahhi-vij-enters-bigg-boss-20-a-look-at-the-actor-s-television-journey-personal-life-1788718576182/amp|title=Mahhi Vij enters Bigg Boss 20: A look at the actor's television journey, personal life|work=WION|access-date=7 September 2026}}&lt;/ref&gt;

== ਦਿਲਚਸਪ ਮੋੜ ==

=== ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕਾਂ ਦਾ ਮਤਾ (ਫੈਨਜ਼ ਕਾ ਫੈਸਲਾ) ===
25 ਅਗਸਤ 2026 ਨੂੰ, [[ਡਿਜ਼ਨੀ+ ਹੌਟਸਟਾਰ|ਜਿਓਹੋਟਸਟਾਰ]] ਅਤੇ ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ ਨੇ ਫੈਨਜ਼ ਕਾ ਫੈਸਲਾ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਦੀ ਮੁੜ-ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਜੋ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 19ਵੇਂ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਕ 25 ਅਗਸਤ ਤੋਂ 2 ਸਤੰਬਰ 2026 ਤੱਕ ਜੀਓਹੋਟਸਟਾਰ ਐਪ ਰਾਹੀਂ ਰੀਆ ਅਹੀਰ ਅਤੇ ਲਵ ਗਿੱਲ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਸਾਥੀ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-08-25 |title=Love Gill and Rhiya Ahir to go head-to-head in ‘fans ka faisla’ for ‘Bigg Boss 20’ spot |url=https://www.thehawk.in/news/showbiz/love-gill-and-rhiya-ahir-to-go-head-to-head-in-fans-ka-faisla-for-bigg-boss-20-spot |access-date=2026-09-02 |website=www.thehawk.in |language=en}}&lt;/ref&gt;

ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ 'ਤੇ, ਮੇਜ਼ਬਾਨ [[ਸਲਮਾਨ ਖਾਨ]] ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ [[ਲਵ ਗਿੱਲ]] ਨੂੰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ [[ਰੀਆ ਅਹੀਰ]] ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-20-lovepreet-gill-wins-fans-ka-faisla-beats-rhiya-ahir-to-secure-place-in-salman-khans-house/articleshow/133872314.cms|title=Bigg Boss 20: Lovepreet Gill wins 'Fans Ka Faisla', beats Rhiya Ahir to secure place in Salman Khan's house|date=7 September 2026|work=The Times of India|access-date=7 September 2026}}&lt;/ref&gt;

=== ਤਥਾਸ-ਤੂ ===
ਹਰੇਕ ਘਰੇਲੂ ਮੈਂਬਰ ਨੇ ਦੋ ਜੀਵਨਦਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜੀਵਨਦਾਨ ਘਰੋਂ ਬੇਦਖਲੀ ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਇੱਕ ਜਾਨ ਗੁਆ ਦੇਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਸੀ।

== ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਸੰਖੇਪ ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; font-size:90%; line-height:20px&quot;
! rowspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#D4AF37;&quot; |{{Nowrap|ਹਫ਼ਤਾ 1}}
!ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ
|6 ਸਤੰਬਰ 2026 ਨੂੰ ਗ੍ਰੈਂਡ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਵਿੱਚ, ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਸਲਮਾਨ ਖਾਨ ਨੇ ਘਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਈ।
|-
!ਦਿਲਚਸਪ ਮੋੜ
|0 ਵੇਂ ਦਿਨ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਕਨਿਕਾ ਨੂੰ ਬਿੱਗ ਬੌਸ ਨੇ ਘਰ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾਪਸੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ, ਜਦੋਂ ਬਿੱਗ ਬੌਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਕਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਪਤਾਨੀ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 
----ਤੀਜੇ ਦਿਨ, ਬਿੱਗ ਬੌਸ ਨੇ ਹਾਊਸ ਕੈਪਟਨ, ਆਸਿਫ਼, ਗੁੱਲੂ ਅਤੇ ਯੁੰਗ ਡੀ. ਐੱਸ. ਏ. ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਘਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਦਾ ਨਾਮ ਦੱਸਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਿਸ ਦੀ ਜੀਵਨ ਰੇਖਾ ਉਹ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁਣਗੇ ਜੇ ਉਹ ਕਪਤਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 2ਐਕਸ ਰੂਮ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਰਿਸ਼ਫਾ, ਉਦਿਤੀ ਅਤੇ ਕਨਿਕਾ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ।
|-
!ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ
|ਤੀਜੇ ਦਿਨ, ਘਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਕਨਫੈਸ਼ਨ ਰੂਮ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਬੇਦਖਲੀ ਲਈ ਦੋ ਹੋਰ ਘਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ। ਘਰ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸਨ। ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਰਿਸ਼ਫਾ, ਕਨਿਕਾ, ਲਵ ਅਤੇ ਉਦਿਤੀ ਨੂੰ ਬੇਦਖਲੀ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
|-
! style=&quot;background:#cfc;&quot; |ਘਰ ਦਾ ਕਪਤਾਨ
| style=&quot;background:#ccc&quot; |''ਕੋਈ ਨਹੀਂ।''
|-
!ਕਾਰਜ
|ਦੂਜੇ ਦਿਨ, 'ਹੈਪ੍ਪੀ ਬਰਥਡੇ', 'ਬਿੱਗ ਬੌਸ' ਟਾਸਕ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਇੱਕ ਕੇਕ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਬਣ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਬਜਰਾ ਵੱਜਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਲੇਟ ਉੱਤੇ ਬੈਠਣਾ ਪਿਆ ਜਦੋਂ ਕਿ ਜਨਮ ਦਿਨ ਦਾ ਗੀਤ ਵਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਗੀਤ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਕ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਵੱਲ ਪਰਤਣਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕਸਾਰ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਵਾਪਸੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਖਰੀ ਤਿੰਨ ਘਰੇਲੂ ਮੈਂਬਰ ਹਰੇਕ ਗੇੜ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਹਾਊਸ ਕੈਪਟਨ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤਿੰਨ ਘਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਸੀ। ਕਾਜ਼ੀ, ਜੋ ਇਸ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਿਆ, ਸੰਚਾਲਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਾਰਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਸਿਫ, ਗੁੱਲੂ ਅਤੇ ਯੁੰਗ ਡੀ. ਐੱਸ. ਏ. ਨਾਮਜ਼ਦ ਹੋਏ। 
----ਚੌਥੇ ਦਿਨ, ਬਿੱਗ ਬੌਸ ਮੂਵੀ ਥੀਏਟਰ ਟਾਸਕ ਵਿੱਚ, ਕਪਤਾਨੀ ਦੇ ਨਾਮਜ਼ਦ, ਆਸਿਫ਼, ਗੁੱਲੂ ਅਤੇ ਯੁੰਗ ਡੀਐਸਏ, ਫਿਲਮ ਥੀਏਟਰ ਦੀਆਂ ਕੁਰਸੀਆਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੌਪਕੋਰਨ ਦੀਆਂ ਬਾਲਟੀਆਂ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਮਾਹੀ ਇਸ ਕਾਰਜ ਦਾ ਸੰਚਾਲਕ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਬਾਕੀ ਘਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪੌਪਕੋਰਨ ਮਸ਼ੀਨ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਰੱਖੇ ਪੌਪਕੋਰਮ ਬਕਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੌਪਕੋਰਣ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਬਾਲਟੀ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਕਪਤਾਨ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਾਮਜ਼ਦ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਲਟੀਆਂ ਨੂੰ ਘਰ ਦੇ ਹੋਰ ਸਾਥੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਬਚਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਯੁੰਗ ਡੀ. ਐੱਸ. ਏ. ਨੂੰ ਘਰ ਦਾ ਕਪਤਾਨ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ।
|-
! style=&quot;background:#FA8072;&quot; |ਬੇਦਖ਼ਲੀ
| style=&quot;background:#FA8072;&quot; |ਰੀਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਫੈਨਜ਼ ਕਾ ਫੈਸਲ ਦੁਆਰਾ ਨਹੀਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਗ੍ਰੈਂਡ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ 'ਤੇ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 
----ਛੇਵੇਂ ਦਿਨ, ਉਦਿਤੀ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਵੋਟਿੰਗ ਰਾਹੀਂ ਬੇਦਖਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ ਰੇਖਾ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀ।
|-
! rowspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#D4AF37;&quot; |{{Nowrap|ਹਫ਼ਤਾ 2}}
!ਟਵਿਸਟਸ
|
|-
!ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ
|8ਵੇਂ ਦਿਨ, ਘਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਕਮਰੇ 20 ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਬੇਦਖਲੀ ਲਈ ਦੋ ਹੋਰ ਘਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਿੱਗ ਬੌਸ ਨੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਕਰਕੇ ਘਰ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਸਿਫ਼, ਰੋਹੇਡ ਅਤੇ ਸਕਾਊਟ ਨੂੰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ।
|-
! style=&quot;background:#cfc;&quot; |ਹਾਊਸ ਕਪਤਾਨ
| style=&quot;background:#cfc;&quot; |''ਯੰਗ ਡੀਐਸਏ''
|-
!ਕਾਰਜ
|
|-
!ਸਪਾਂਸਰ
|
|-
! style=&quot;background:#FA8072;&quot; |ਬੇਦਖ਼ਲੀ
|13ਵੇਂ ਦਿਨ, ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੋਹੇਦ ਨੂੰ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
|-
|}

== ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; font-size:85%; line-height:15px;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width: 5%; background:#D4AF37;&quot; |#BB20
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;width: 5%;&quot; |ਹਫ਼ਤਾ 1
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width: 5%;&quot; |ਹਫ਼ਤਾ 2
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;“width:&quot; |ਹਫ਼ਤਾ 3
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width: 5%;&quot; |ਹਫ਼ਤਾ 4
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width: 5%;&quot; |ਹਫ਼ਤਾ 5
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width: 5%;&quot; |ਹਫ਼ਤਾ 6
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width: 5%;&quot; |ਹਫ਼ਤਾ 7
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width: 5%;&quot; |ਹਫ਼ਤਾ 8
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width: 5%;&quot; |ਹਫ਼ਤਾ 9
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width: 5%;&quot; |ਹਫ਼ਤਾ 10
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width: 5%;&quot; |ਹਫ਼ਤਾ 11
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width: 5%;&quot; |ਹਫ਼ਤਾ 12
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width: 5%;&quot; |ਹਫ਼ਤਾ 13
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width: 5%;&quot; |ਹਫ਼ਤਾ 14
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;width: 10%;&quot; |ਹਫ਼ਤਾ 15
|-
! style=&quot;background:#D4AF37;&quot; |ਗ੍ਰੈਂਡ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ
!{{Nowrap|ਦਿਨ 3}}
!{{Nowrap|ਦਿਨ 102}}
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#FFD700;&quot; |'''ਗ੍ਰੈਂਡ ਫ਼ਿਨਾਲੇ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ਦਿਨ 105'''
|- style=&quot;background:#C2DFFF;&quot;
!ਘਰ ਦੇ ਕਪਤਾਨ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#ccc&quot; |ਕੋਈ ਕਪਤਾਨ ਨਹੀਂ
| colspan=&quot;2&quot; |ਆਸਿਫ਼&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ਗੁੱਲੂ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{Nowrap|ਯੰਗ ਡੀਐਸਏ}}
|ਗੁੱਲੂ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ਕਨਿਕਾ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ਮਾਹੀ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;s&gt;ਰਿਤੀ&lt;/s&gt;
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#E5E5E5;&quot; |''ਕੋਈ ਨਹੀਂ''
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
!ਘਰ ਦਾ ਕਪਤਾਨ
| colspan=&quot;2&quot; |ਯੰਗ ਡੀਐਸਏ
|ਗੁੱਲੂ
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
!ਘਰ ਦੇ ਕਪਤਾਨ ਵੱਲੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ
|ਕਨਿਕਾ
(ਇੱਕ ਜੀਵਨਦਾਨ ਖੋਹਿਆ)
----ਅਮਨ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ਕਨਿਕਾ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{Nowrap|(to evict)}}
| style=&quot;background:#ccc&quot; |''Not&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;eligible''
|ਸਕਾਉਟ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(ਇੱਕ ਜੀਵਨਦਾਨ ਖੋਹਿਆ)
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| colspan=&quot;20&quot; style=&quot;background:#000;&quot; |
|-
!Vote to
!''None''
! colspan=&quot;2&quot; |Evict
!''None''
!
!
!
!
!
!
!
!
!
!
!
!
!
!
!
|-
| colspan=&quot;20&quot; style=&quot;background:#000;&quot; |
|-
!ਆਸਿਫ਼
| rowspan=&quot;17&quot; style=&quot;background:#ccc&quot; |''No&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Vote''
|ਕਨਿਕਾ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ਉਦਿਤੀ
|ਅਮਨ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ਉਦਿਤੀ
| style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''ਨਾਮਜ਼ਦ''
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
!ਅਮਨ
|ਲਵ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ਆਮਰਪਾਲੀ
|ਆਸਿਫ਼&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ਲਵ
| rowspan=&quot;11&quot; style=&quot;background:#ccc&quot; |''ਨਾਮਜ਼ਦ''
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
!ਆਮਰਪਾਲੀ
|ਗੁੱਲੂ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ਕਨਿਕਾ
|ਅਰਿਸ਼ਫ਼ਾ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ਮਾਹੀ
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
!ਅਰਿਸ਼ਫ਼ਾ
|ਮਾਹੀ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ਆਮਰਪਾਲੀ
|ਆਮਰਪਾਲੀ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ਲਵ
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
!ਗੁੱਲੂ
|ਆਮਰਪਾਲੀ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ਲਵ
|ਸਕਾਉਟ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ਰੋਹੇਦ
| style=&quot;background:#cfc&quot; |''ਘਰ ਦਾ''
''ਕਪਤਾਨ''
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
!ਇਸ਼ਾ
|ਸਕਾਉਟ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ਕਾਜ਼ੀ
|ਉਦਿਤੀ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ਕਾਜ਼ੀ
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
!ਕਨਿਕਾ
|ਅਰਿਸ਼ਫ਼ਾ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ਲਵ
|ਉਦਿਤੀ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ਸਕਾਉਟ
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
!ਲਵ
|ਗੁੱਲੂ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ਕਨਿਕਾ
|ਮਾਹੀ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ਅਰਿਸ਼ਫ਼ਾ
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
!ਮਾਹੀ
|ਅਰਿਸ਼ਫ਼ਾ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ਉਦਿਤੀ
|ਆਮਰਪਾਲੀ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ਲਵ
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
!ਮੈਰੀ
|ਅਰਿਸ਼ਫ਼ਾ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ਗੁੱਲੂ
|ਰੋਹੇਦ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ਰਿਤੀ
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
!ਕਾਜ਼ੀ
|Yung&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ਕਨਿਕਾ
|ਆਮਰਪਾਲੀ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ਇਸ਼ਾ
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
!ਰਿਤੀ
|ਉਦਿਤੀ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ਮੈਰੀ
|ਕਾਜ਼ੀ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ਉਦਿਤੀ
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
!ਰੋਹੇਦ
|ਕਨਿਕਾ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ਲਵ
|ਅਮਨ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ਗੁੱਲੂ
| style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''ਨਾਮਜ਼ਦ''
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
!ਸਕਾਉਟ
|ਉਦਿਤੀ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ਅਰਿਸ਼ਫ਼ਾ
|ਉਦਿਤੀ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ਅਮਨ
| style=&quot;background:#959FFD;&quot; |''ਨਾਮਜ਼ਦ''
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
!ਉਦਿਤੀ
|ਲਵ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ਆਸਿਫ਼
|ਆਸਿਫ਼&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ਰਿਤੀ
| style=&quot;background:#ccc&quot; |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
!ਯੰਗ ਡੀਐਸਏ
|ਲਵ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ਅਰਿਸ਼ਫ਼ਾ
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#cfc&quot; |''ਘਰ ਦਾ ਕਪਤਾਨ''
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
!ਰੀਆ
| colspan=&quot;18&quot; style=&quot;background:#FA8072&quot; |''ਬੇਦਖਲੀ''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(ਦਿਨ 0 - ਸਟੇਜ ਤੋਂ ਹੀ)
|-
| colspan=&quot;20&quot; style=&quot;background:#000;&quot; |
|-
!ਨੋਟਸ
|[[ਬਿੱਗ ਬੌਸ (ਹਿੰਦੀ ਟੀਵੀ ਲੜੀ) ਸੀਜ਼ਨ 20|1]]
|[[ਬਿੱਗ ਬੌਸ (ਹਿੰਦੀ ਟੀਵੀ ਲੜੀ) ਸੀਜ਼ਨ 20|2]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[ਬਿੱਗ ਬੌਸ (ਹਿੰਦੀ ਟੀਵੀ ਲੜੀ) ਸੀਜ਼ਨ 20|3]]
|[[ਬਿੱਗ ਬੌਸ (ਹਿੰਦੀ ਟੀਵੀ ਲੜੀ) ਸੀਜ਼ਨ 20|4]]
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| colspan=&quot;2&quot; |
|- style=&quot;background:#B2FFFF;&quot;
!
|ਲਵ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ਰੀਆ
|ਅਰਿਸ਼ਫ਼ਾ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ਕਨਿਕਾ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ਲਵ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ਉਦਿਤੀ
|&lt;s&gt;ਅਮਨ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ਆਮਰਪਾਲੀ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ਲਵ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ਉਦਿਤੀ&lt;/s&gt;
|ਆਸਿਫ਼&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ਰੋਹੇਦ&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ਸਕਾਉਟ
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|- style=&quot;background:#FA8072;&quot;
!ਘਰ ਤੋਂ ਬੇਦਖਲੀ
|'''ਰੀਆ'''
|&lt;s&gt;'''ਉਦਿਤੀ'''&lt;/s&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;''{{Nowrap|(ਤਥਾਸ-ਤੂ)}}''&lt;/small&gt;
| colspan=&quot;2&quot; |'''ਰੋਹੇਦ'''
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|}

: ਘਰ ਦੇ ਕਪਤਾਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।{{Color box|#cfc|border=black}}
: ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਘਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੇਦਖਲੀ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।{{Color box|#959FFD|border=black}}
: ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ  ਹੈ ਕਿ ਘਰ ਦਾ ਸਾਥੀ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਸੀ।{{Color box|#FBF373|border=black}}
: ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।{{Color box|#FA8072}}
: ਜੇਤੂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।{{Color box|#73FB76}}
: ਪਹਿਲੇ ਰਨਰ-ਅੱਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।{{Color box|#D1E8EF}}
: ਦੂਜੇ ਰਨਰ-ਅੱਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।{{Color box|#7FFFD4}}
: ਤੀਜੇ ਰਨਰ-ਅੱਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।{{Color box|#DDA0DD}}
: ਚੌਥੇ ਰਨਰ-ਅੱਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।{{Color box|#FF69B4}}

=== ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਨੋਟਸ ===

* ↑ ਫੈਨਜ਼ ਕਾ ਫੈਸਲ ਮੁਹਿੰਮ ਨੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ 25 ਅਗਸਤ ਤੋਂ 2 ਸਤੰਬਰ 2026 ਤੱਕ ਜੀਓ ਹੌਟਸਟਾਰ ਐਪ ਰਾਹੀਂ ਰੀਆ ਅਹੀਰ ਅਤੇ ਲਵ ਗਿੱਲ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਹਾਊਸਮੇਟ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ 'ਤੇ, ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਸਲਮਾਨ ਖਾਨ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਲਵ ਗਿੱਲ ਨੂੰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਰੀਆ ਅਹੀਰ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।{{ਨੋਟ|1|1}}
* ^ 6:6ਵੇਂ ਦਿਨ, ਉਦਿਤੀ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਵੋਟਿੰਗ ਰਾਹੀਂ ਬੇਦਖਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ ਰੇਖਾ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀ।{{ਨੋਟ|2|2}}
* 8 ਵੇਂ ਦਿਨ, ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ''ਬਿੱਗ ਬੌਸ'' ਨੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਕਰਕੇ ਘਰ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਘਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀਆਂ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਸਿਫ, ਰੋਹੇਡ ਅਤੇ ਸਕਾਊਟ ਨੂੰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ।{{ਨੋਟ|3|3}}
* 11ਵੇਂ ਦਿਨ, ਆਸਿਫ਼, ਰੋਹੇਦ ਅਤੇ ਸਕਾਊਟ ਨੇ ਕਨਿਕਾ, ਗੁੱਲੂ ਅਤੇ ਮਾਹੀ ਦੁਆਰਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕਪਤਾਨੀ ਲਈ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਲੈ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀਆਂ ਲਾਈਫ਼ਲਾਈਨਾਂ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਰਿਤੀ ਅਸਫਲ ਰਹੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਕਪਤਾਨੀ ਦੀ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।{{ਨੋਟ|4|4}}

== ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾਨ ਭੂਮਿਕਾ ਵਜੋਂ ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin:1em 1em 1em 0;background:#f9f9f9;border:1px #aaa solid;border-collapse:collapse;width:100%;&quot;
|+
| style=&quot;background:#D4AF37;width:19%;&quot; |'''ਹਫ਼ਤਾ (ਸੰਖੇਪ)'''
| style=&quot;background:#D4AF37;width:14%;&quot; |'''ਦਿਨ/ਮੌਕਾ'''
| style=&quot;background:#D4AF37;width:28%;&quot; |'''ਮਹਿਮਾਨ ਦਾ ਨਾਂ'''
| style=&quot;background:#D4AF37;width:27%;&quot; |'''ਨੋਟਸ'''
| style=&quot;background:#D4AF37;width:12%;&quot; |'''ਹਵਾਲੇ'''
|-
| rowspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#D4AF37;&quot; |'''ਹਫ਼ਤਾ 1'''
| rowspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#D4AF37;&quot; |'''ਗ੍ਰੈਂਡ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ'''
|ਦਿਨੇਸ਼ ਲਾਲ ਯਾਦਵ
|ਆਮਰਪਾਲੀ ਦੂਬੇ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ
|
|-
|ਮਨੋਜ ਤਿਵਾੜੀ
|ਆਪਣੀ ਧੀ ਰਿਤੀ ਤਿਵਾੜੀ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ
|
|-
|ਰੇਚੁੰਗਵਰ ਕਾਮ
----ਕੁਪਨੇਵਰ ਕੋਮ
|ਆਪਣੀ ਮਾਂ [[ਮੈਰੀ ਕੋਮ|ਮੈਰੀ ਕਾਮ]] ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ
|
|-
|[[ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ ਚੋਪੜਾ|ਪ੍ਰਿਯੰਕਾ ਚੋਪੜਾ ਜੋਨਸ]]
|[[ਮੈਰੀ ਕੋਮ|ਮੈਰੀ ਕਾਮ]] ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ
|
|-
|[[ਕੈਰੀਮਿਨਾਟੀ]]
----ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਮਲਹਾਨ
----[[ਐਲਵਿਸ਼ ਯਾਦਵ]]
|ਤਨਮੇ &quot;ਸਕਾਉਟ ਓਪੀ&quot; ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ
|
|}

== ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੁੰਗਾਰਾ ==

=== ਸ਼ੁਰੂਆਤ ===
ਸੀਜ਼ਨ ਦੀ ਸਟ੍ਰੀਮਿੰਗ ਸੇਵਾ [[ਡਿਜ਼ਨੀ+ ਹੌਟਸਟਾਰ|ਜੀਓ ਹੌਟਸਟਾਰ]] ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਸਫਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-09-09 |title=Salman Khan REACTS to Bigg Boss 20’s record opening: “To see it become the biggest reality show launch ever is overwhelming and a proud milestone for all of us” : Bollywood News |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/salman-khan-reacts-to-bigg-boss-20s-record-opening-to-see-it-become-the-biggest-reality-show-launch-ever-is-overwhelming-and-a-proud-milestone-for-all-of-us/ |access-date=2026-09-10 |website=Bollywood Hungama}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
&gt;{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==
* [https://jiohotstar.com/1971002586 ''ਬਿੱਗ ਬੌਸ 20''] [[ਡਿਜ਼ਨੀ+ ਹੌਟਸਟਾਰ|ਜਿਓ ਹੌਟਸਟਾਰ]] 'ਤੇ
{{Bigg Boss (Hindi TV series)}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿੱਗ ਬੌਸ (ਹਿੰਦੀ ਟੀਵੀ ਲੜੀ) ਸੀਜ਼ਨ]]</text>
      <sha1>g9um6yrgqlsdma8xpf9op6facqgo06t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸਕੀਟ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>205369</id>
    <revision>
      <id>849821</id>
      <parentid>849692</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T16:47:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitesh Gill</username>
        <id>8973</id>
      </contributor>
      <origin>849821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1405" sha1="cn4vst22535r54fwy0nb421ckooqjw2" xml:space="preserve">'''ਸਕੀਟ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ੀ''' ਜਾਂ '''ਸਕੀਟ ਸ਼ੂਟਿੰਗ''' ਇੱਕ ਮਨੋਰੰਜਕ ਅਤੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਲੀ ਖੇਡ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਵਾਲੇ [[ਸ਼ਾਟਗਨ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ (clay targets) ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਦੋ ਸਥਿਰ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਮਸ਼ੀਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੋਣਾਂ 'ਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉਛਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.issf-sports.org/getfile.aspx?mod=docf&amp;pane=1&amp;inst=455&amp;file=1.%20ISSF%20General%20Regulations.pdf|title= ISSF General Regulations|publisher= issf-sports.org|access-date=15 June 2020|archive-date=15 June 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200615023428/https://www.issf-sports.org/getfile.aspx?mod=docf&amp;pane=1&amp;inst=455&amp;file=1.%20ISSF%20General%20Regulations.pdf|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{Reflist}}

==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ==
{{Commons category|Skeet shooting|ਸਕੀਟ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ੀ}}
* [https://www.issf-sports.org/ Official International Skeet Shooting Website]

{{ਆਧਾਰ}}</text>
      <sha1>cn4vst22535r54fwy0nb421ckooqjw2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਇਨਾਮ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>205376</id>
    <revision>
      <id>849805</id>
      <timestamp>2026-10-11T12:21:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuldeepburjbhalaike</username>
        <id>18176</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;{{Commons category|Film awards of India|ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਇਨਾਮ}}  [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਿਨੇਮਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਇਨਾਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਸ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤੀ ਇਨਾਮ]]&quot; ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ</comment>
      <origin>849805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="297" sha1="h8litfws4k5lwqgnlb9j9zeis9o50s6" xml:space="preserve">{{Commons category|Film awards of India|ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਇਨਾਮ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਿਨੇਮਾ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਇਨਾਮ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਸ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤੀ ਇਨਾਮ]]</text>
      <sha1>h8litfws4k5lwqgnlb9j9zeis9o50s6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਇਨਾਮ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>205377</id>
    <revision>
      <id>849806</id>
      <timestamp>2026-10-11T12:22:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuldeepburjbhalaike</username>
        <id>18176</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ]]&quot; ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ</comment>
      <origin>849806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57" sha1="6ixvxy274n5a47uygvhcfn60w7oiqjv" xml:space="preserve">[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ]]</text>
      <sha1>6ixvxy274n5a47uygvhcfn60w7oiqjv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mátyás Rák</title>
    <ns>3</ns>
    <id>205378</id>
    <revision>
      <id>849822</id>
      <timestamp>2026-10-11T16:48:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>10694</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page</comment>
      <origin>849822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="234" sha1="0chjuova7f8mvmg3g4mgg6lzjd6nynb" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|name=Mátyás Rák}}

-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:48, 11 ਅਕਤੂਬਰ 2026 (UTC)</text>
      <sha1>0chjuova7f8mvmg3g4mgg6lzjd6nynb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਐਕਸੇਲ ਫਾਰਮੂਲਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>205379</id>
    <revision>
      <id>849900</id>
      <timestamp>2026-10-12T08:46:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-54640-35</username>
        <id>62454</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;ਕੁਝ ਆਮ Excel ਫਾਕੰਮ ਫਾਰਮੂਲਾ  ਜੋੜ ਕਰਨ ਲਈ =SUM(A1:A10)  ਘਟਾਉਣ ਲਈ =A1-B1  ਗੁਣਾ ਕਰਨ ਲਈ =A1*B1  ਭਾਗ ਕਰਨ ਲਈ =A1/B1  ਔਸਤ ਕੱਢਣ ਲਈ =AVERAGE(A1:A10)  ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ =MAX(A1:A10)  ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਗਿਣਤੀ =MIN(A1:A10)  ਪਾਸ/ਫੇਲ ਕੱਢਣ ਲਈ =IF(A1&gt;=33,&quot;Pass&quot;,&quot;Fail&quot;)  ਕੁੱ...&quot; ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ</comment>
      <origin>849900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1011" sha1="3a5mov69u5w454d4m07kso2gtjxzmt6" xml:space="preserve">ਕੁਝ ਆਮ Excel ਫਾਕੰਮ ਫਾਰਮੂਲਾ

ਜੋੜ ਕਰਨ ਲਈ =SUM(A1:A10)

ਘਟਾਉਣ ਲਈ =A1-B1

ਗੁਣਾ ਕਰਨ ਲਈ =A1*B1

ਭਾਗ ਕਰਨ ਲਈ =A1/B1

ਔਸਤ ਕੱਢਣ ਲਈ =AVERAGE(A1:A10)

ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ =MAX(A1:A10)

ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਗਿਣਤੀ =MIN(A1:A10)

ਪਾਸ/ਫੇਲ ਕੱਢਣ ਲਈ =IF(A1&gt;=33,&quot;Pass&quot;,&quot;Fail&quot;)

ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨ ਲਈ =COUNT(A1:A10)ਰਮੂਲੇ:ਦੱਸੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਹੜੇ ਕੰਮ ਲਈ ਫਾਰਮੂਲਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?

ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ: ਤਨਖ਼ਾਹ, ਬਿੱਲ, GST, ਹਾਜ਼ਰੀ, ਮਾਰਕਸ਼ੀਟ, ਕਮਿਸ਼ਨ, ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਜਾਂ ਦੋ ਸ਼ੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਡਾਟਾ ਲੱਭਣਾ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਹੀ ਫਾਰਮੂਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾ ਦਿਆਂਗਾ।</text>
      <sha1>3a5mov69u5w454d4m07kso2gtjxzmt6</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>